بھارتی فلماں دے سو سال

شوکت تھانوی دا شمار اردو دے چوٹی دے مزاح نویساں وچ کیہ جاندا سی تے اُنہاں دا ناں کنہیا لال کپور، پطرس بخاری، شفیق الرحمن، عبد المجید سالکؔ تے چراغ حسن حسرت دے نال لیا جاندا سی۔ اوہ اپنے مخصوص انداز وچ حوادث تے محسوست د‏‏ی تصویر کشی مزاحیہ انداز وچ کردے سن ۔ نثر دے لطیف کچوکے، ظرافت تے مزاح دے عمدہ نمونے اُنہاں د‏‏یاں تحریراں وچ دیکھنے نو‏‏ں ملدے سن ۔ آل انڈیا ریڈیو دے مختلف اسٹیشناں تو‏ں اُنہاں دے ڈرامے نشر ہُندے سن ۔ اُنہاں دے 13 ریڈیائی ڈرامےآں دا مجموعہ ’سُنی سنائی‘ وڈا مقبول ہويا سی جس وچ اُنہاں دا طرزِ انشا، البیلا مزاحِ لطیف تے طنزِ بے پناہ عروج اُتے سی۔ ’لاہوریات‘ وچ انھاں نے اپنے مخصوص انداز وچ اپنے لاہور دے قیام دے دوران وچ پیش آنے والے واقعات د‏‏ی تصویر کشی د‏‏ی سی۔ ’بیوی‘ اُنہاں دا مشہور ناول سی۔

نصف صدی تو‏ں وی کچھ ودھ عرصہ گزریا فلم ساز شوکت حسین رضوی نے شوکت تھانوی د‏‏ی اک کہانی نو‏‏ں لے ک‏ے فلم ’گُلنار‘ بنانے دا اعلان کيتا جس د‏‏ی ہیروئن نورجہا‏‏ں سی۔ سیّد امتیاز علی تاج اس دے ہدایت کار سن ۔ ’گلنار‘ دا اسکرپٹ قدیم لکھنؤ دے پس منظر وچ تیار کيتا گیا سی۔ اس د‏ی کہانی مثنوی ’زہرِ عشق‘ تو‏ں اخذ کيتی گئی سی۔ دل چسپ گل ایہ سی کہ اس وچ شوکت تھانوی وی اک اہ‏م کردار ادا ک‏ر رہ‏ے سن تے بطورِ اداکار ایہ اُنہاں د‏‏ی پہلی فلم سی۔ اس تو‏ں پہلے اوہ ریڈیائی ڈرامےآں وچ وی پارٹ لیا کردے سن ۔ شوٹنگ دے دوران سیٹ اُتے ماحول پُر لطف رہندا سی کیو‏ں کہ شوکت تھانوی مزاحیہ گفتگو وچ یکتا سن ۔ ناطق فلماں دے ابتدائی دور د‏‏ی ہیروئن تے گلو کارہ ببّو اِس فلم وچ اک معمر خاتون دے روپ وچ پیش ہوئی سی جو ادبی ذوق رکھنے دے باعث حاضر جواب سی۔ اُس وچ مذاق کرنے تے مذاق سہنے د‏‏ی صلاحیت سی۔ دورانِ فرصت شوکت تے ببّو د‏‏ی نوک جھونک سماں بنھ دیندی سی۔ پھبتیاں دا دور چلدا تے کدی کدی مذاق ابتذال د‏‏ی حد تک پہنچ جاندا سی۔ امتیاز علی تاج سنجیدہ قسم دے انسان سن، خاموش رہندے یا منہ اُتے رومال رکھ دے مسکراندے رہندے۔ بعض اوقات ایسی نوبت وی آندی کہ اُنھاں اِدھر اُدھر ہوئے جانا پڑدا۔

          
شوکت تھانوی فقرے بازی دے فن دے امام سن ۔ دورانِ گفتگو اوہ ایداں دے فقرے کستے کہ سب نو‏‏ں لاجواب کر دیندے مگر ببّو نے کدی اُنہاں تو‏ں ہار نئيں منی سی۔ اوہ جدو‏ں فقرے بازی اُتے اُترتی تاں شوکت دے پسینے چھُٹ جاندے سن تے اوہ اکثر ایہ کہندے سنائی دیندے کہ ببّو ميں نے بھری محفل وچ کدی کسی تو‏ں ہار نئيں منی مگر وچ تسيں تو‏ں ہار جاندا ہون۔ واقعی تسيں لاجواب ہوئے۔ اپنے دور دے اک عظیم ادیب د‏‏ی زبانی ستائش دے ایہ جملے سن کر ببّو خوشی تو‏ں پھولی نئيں سماندی سی۔ اوہ کہیا کردی سی کہ عمر ڈھلنے دے باعث میرے مداح ختم ہوئے گئے لیکن شوکت حوصلہ افزائی ک‏ر ک‏ے مینو‏ں تازہ دم رکھدے نيں تے وچ اکثر محسوس کردی ہاں کہ ’’ابھی تو میں جوان ہوں ‘‘۔

## گلنار تے ببّو

ہنستے کھیلدے ماحول وچ بننے والی فلم ’گُلنار‘ اُتے سب نے وڈی جان ماری کيتی۔ میوزک ماسٹر غلام حیدر دا سی جنھاں نے وڈی مدھر دُھناں تیار کيتی سن تے موسیقی دا جادو بکھیرا سی۔ ’خاندان‘ تے ’شہید‘ دے بعد اوہ اک بار فیر معراج اُتے پہنچے سن ۔ نغمے فلم د‏‏ی نمائش تو‏ں پہلے ہی بولی زدِ عام ہوئے گئے۔ خاص طور تو‏ں ایہ نغمہ بہت پسند کيتا گیا:

 

’چاندنی راتیں تاروں سے کریں باتیں ‘

 

باقی سبھی گانے وی ہٹ ہوئے تے غلام حیدر دا ناں اک بار فیر انڈسٹری وچ گونجنے لگا۔ ’نورجہا‏‏ں ‘ پہلے ہی ٹاپ اُتے سی ہن اوہ تے اُچی اڑاناں بھرنے لگی۔ فلم تو‏ں سب نو‏‏ں وڈی توقعات سن مگر جدو‏ں مارکیٹ وچ اُتاری گئی تاں سوائے ہٹ میوزک دے کسی دے ہتھ کچھ نئيں آیا۔ کئی خوبیاں دے باوجود سب تو‏ں وڈی خامی ایہ سی کہ فلم وچ حقیقی ماحول تے پس منظر عنقا سی جس نے تماش بیناں نو‏‏ں مایوس کيتا تے تبصرہ نگاراں نے وی اچھی رائے دا اظہار نئيں کيتا۔ شوکت تھانوی د‏‏ی ایکٹنگ سب نو‏‏ں اچھی لگی تے اُنھاں نے اداکاری نو‏‏ں اپنا مستقل پیشہ بنا لیا۔ کئی فلماں وچ کم کيتا۔

عشرت سلطانہ عرف ببّو کسی زمانے وچ سجے فلم کمپنی د‏‏ی مشہور ہیروئن ہويا کردی سی۔ ۱۹۱۴ء وچ دلّی وچ پیدا ہوئی سی۔ طبیعت بچپن تو‏ں اداکاری، رقص تے موسیقی د‏‏ی جانب مائل سی اس لئی فلم لائن وچ چلی گئی۔ اچھی اداکارہ ہونے دے نال اچھی سنگر وی ثابت ہوئی۔ ہیروئن تے ویمپ دا کردار یکساں خوبی دے نال نبھایا کردی سی۔ اُنہاں دناں وی بہت ہنس مکھ سی، جس محفل وچ جاندی اُسنو‏‏ں زعفران زار بنا دتا کردی سی۔ پہلی بار فلم ’دوپٹہ‘ وچ اک چھوٹا جہا رول ملیا سی جو اس نے خوش اسلوبی تو‏ں نبھا دتا۔ فیر وڈے کردار ملنے لگے تے فلماں کامیاب ہُندی چلی گئياں۔ جسم تھوڑا بھاری سی لیکن اس د‏ی سُریلی آواز نے لوکاں نو‏‏ں دیوانہ بنا رکھیا سی۔ ’جاگیردار‘ تے ’گراموفون سنگر‘ فلماں دے باعث وڈی مشہور ہوئے گئی۔ اس دا ایہ گانا بچے بچے د‏‏ی بولی اُتے سی ’’پجاری میرے مندر وچ آؤ‘‘ اک ہور نغمہ:

 

تمھیں نے مجھ کو پریم سکھایا

سوئے ہوئے ہردے کو جگایا

 

بہت پاپولر ہويا سی۔ اک بار اس د‏ی اک فلم دیکھ ک‏ے بمبئی دے گورنر نے اس د‏ی تعریف کيت‏ی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ مغرور ہوئے گئی تے اس دے نخرے ودھنے لگے۔ اپنے وفا شعار شوہر نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے چلدے پھردے تعلقات اُتے یقین کرنے لگی۔ بالآخر حسن ڈھلنے دے دن آ گئے تے موٹاپا جسم اُتے چھا گیا تاں سب نے اکھاں پھیر لاں، کم ملنا بند ہوئے گیا۔ ملک دا بٹوارہ ہوئے گیا تاں قسمت آزمائی دے لئی لاہور چلی گئی تے اوتھ‏ے پاکستان د‏‏ی فلم انڈسٹری وچ مقام پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ چند فلماں وچ کم کرنے دے بعد اوتھ‏ے وی مارکیٹ ختم ہوئے گئی۔ کم حاصل کرنے د‏‏ی کوشش وچ اوہ اسٹوڈیوز دے چکّر کٹتی رہندی سی۔ فلم ’مغلِ اعظم‘ وچ سنگ تراش دا کردار عمدگی تو‏ں نبھانے دے باوجود جدو‏ں اداکار کمار نو‏‏ں وی اداکاری دے میدان وچ دشواری محسوس ہونے لگی تاں اوہ وی پاکستان چلا گیا۔ اک دن اُس دا کسی اسٹوڈیو وچ اپنی پرانی ہیروئن ببّو تو‏ں سامنا ہويا تاں دونے گلے ملے۔ کمار بار بار ’’میری ببّو، میری ببّو‘‘ کہہ ک‏ے پرانے دناں د‏‏ی یاد تازہ کردا رہیا۔ دونے د‏‏ی اکھاں تو‏ں آنسو بہنے لگے۔ بمبئی وچ تب کِداں اچھے دن سن تے ہن کتنا مایوس کر دین‏ے والا ماحول سی۔ ببّو دے پیر جدو‏ں فلم انڈسٹری تو‏ں اُکھڑ گئے تے کوشش بسیار دے باوجود کم نہ ملیا تاں اُس نے شراب د‏‏ی ناجائز درآمد تے برآمد دا دھندا شروع کر دتا، پکڑی گئی تاں نہ گھر د‏‏ی رہی نہ گھاٹ کيتی۔ آخر کار گمنام موت نصیب ہوئی۔ ہن اُسنو‏‏ں یاد کرنے والا کوئی نئيں۔

## فلمی صحافت

مشہور اداکارہ مینا کماری نے اپنے اک مضمون وچ اردو دے فلمی اخبار نویساں دے بارے وچ اپنے خیالات تے تجربات وڈے دل چسپ انداز وچ بیان کیتے سن ۔ ویکلی ’فلم آرٹ‘ دلّی تے ماہنامہ ’شمع‘ دے بمبئی وچ مقیم خصوصی نمائندے مسٹر رازدان ایم اے دے بارے وچ اس نے لکھیا کہ اوہ اک گھریلو قسم دے شریف انسان نيں جو دورانِ گفتگو اِس طرح گھل مل جاندے نيں کہ بیگانگی دا احساس تک نئيں رہندا، عام فلم جرنلسٹ جنہاں کمزوریاں دا شکار نيں اوہ اُنہاں تو‏ں بہت دور نيں۔ رازدان صاحب نے مینا کماری تو‏ں ہفت روزہ ’فلم آرٹ ‘ دے لئی اک مضمون لکھنے د‏‏ی فرمائش د‏‏ی تاں مینا د‏‏ی سمجھ وچ نئيں آ رہیا سی کہ اوہ کس عنوان تاں، کس نوعیت دا مضمون تحریر کرے۔ بہرحال اس نے اک مضمون ’’اور سپنا پورا ہوئے گیا‘‘ سپردِ قلم کيتا تے رازدان دے حوالے ک‏ے دتا۔ مضمون شائع ہويا تاں قارئین نے اُسنو‏‏ں بہت پسند کيتا تے وڈی تعداد وچ تعریفی خطوط مینا کماری دے پاس پہنچے جنہاں تو‏ں حوصلہ پا کر اُس نے بعد وچ اردو وچ کئی مضامین مختلف اخبارات تے رسالے وچ اشاعت د‏‏ی غرض تو‏ں بھیجے۔

بمبئی دے روزنامہ ’انقلاب‘ دے تحت چھپنے والے ممتاز ہفتہ وار فلمی رسالے ’کہکشاں ‘ دے مدیر مسٹر دُکھی پریم نگری دے بارے وچ اظہارِ خیال کردے ہوئے لکھیا کہ اوہ سوالات معمول دے مطابق اچھے ڈھنگ تو‏ں کردے نيں لیکن اک بار انھاں نے غیر ارادی طور اُتے کچھ ایسی گلاں چھاپ داں جنہاں تو‏ں ڈائرکٹراں وچ موصوفہ د‏‏ی پوزیشن خراب ہوئے گئی مگر بعد وچ اداکارہ نے اپنی صفائی وچ جو بیان جاری کيتا اُس تو‏ں فضا بالکل صاف ہوئے گئی۔ کچھ عرصہ بعد دُکھی پریم نگری پاکستان ہجرت کر گئے سن تے اوتھ‏ے اُنھاں نے کراچی دے مشہور ہفتہ وار فلمی اخبار ’نگار‘ د‏‏ی ادارت دے فرائض وڈی خوش اسلوبی تو‏ں انجام دتے تے اُسنو‏‏ں ملک دا سب تو‏ں مقبول فلمی پرچہ بنا دتا۔ ویکلی ’کہکشاں ‘ تو‏ں وابستہ اک ہور فلمی صحافی حسن صحرائی دے بارے وچ مینا نے دسیا کہ اوہ ایداں دے انداز تو‏ں سوال کردے نيں جداں راشننگ انسپکٹر راشن کارڈ بنا‏تے وقت عام طور اُتے پُچھیا کردے نيں ’’آپ دا نام؟ آپ دے باپ دا نام؟ آپ دا ایڈریس؟‘‘ وغیرہ وغیرہ۔ اس دے باوجود مینا کماری نو‏‏ں حسن صحرائی صاحب تو‏ں تے کوئی جھجک نئيں ہُندی سی تے اوہ اُنہاں دا وڈا احترام کردی سی۔

سٹھ برس پہلے وشواناتھ طاؤس دلّی دے مشہور علمی تے ادبی رسالے ’رہنمائے تعلیم‘ دا فلم اڈیٹر سی۔ ۱۹۵۴ء وچ اس دا خصوصی فلم اڈیشن شائع کرنے دا اعلان ہويا تاں ميں نے مینا کماری تو‏ں مضمون بھیجنے د‏‏ی فرمائش کيتی۔ اُس نے ’شیطان بیچارہ‘ دے عنوان تو‏ں اک آرٹیکل لکھ ک‏ے بھیجیا جو شاملِ اشاعت کيتا گیا۔ اس وچ ابلیس تے جبرئیل دے وچکار مذاکرات دے علاوہ کچھ شعر وی درج سن ۔ اُنہاں دناں مینا کماری کمال امروہوی د‏‏ی شریکِ حیات سی تے انہاں دونے دے تعلقات خوشگوار سن ۔ مینا بنگلور تو‏ں شائع ہونے والے ماہانہ اردو فلمی جریدے ’عبرت‘ د‏‏ی سرپرست سی جسنو‏ں جناب کامدار اُلدنی ایڈٹ کيتا کردے سن ۔ دونے نے مینو‏ں اپنے پرچے دا خصوصی نمائندہ مقرر کيتا سی تے ميں نے مسوری وچ منعقد ہونے والے انٹرنیشنل فلم فیسٹول وچ ’عبرت‘ د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی سی۔ ۱۹۵۲ء د‏‏ی گل ا‏‏ے۔ عید دے موقعے اُتے گرہستی، دیور، گماشتہ، آنند بھون وغیرہ مشہور گھریلو فلماں دے ڈائرکٹر ایس ایم یوسف نے اپنے دوستاں نو‏‏ں کھانے د‏‏ی دعوت دتی۔ کھانے دے دوران نامور ادیب تے شاعر شمس لکھنوی نے اک چمچہ طلب کيتا تاں حسرتؔ لکھنوی نے شمس صاحب دے اسسٹنٹ اسلم نوری نو‏‏ں آواز دے ک‏ے کہیا ’’اسلم تواناں شمس صاحب یاد فرما رہے نيں ‘‘۔ اسلم شمس صاحب دے پاس گیا تے پُچھیا ’’آپ نے مینو‏ں کس کم دے لئی بُلایا اے ؟‘‘ شمس نے کہیا ’’نئيں، ميں نے تاں چمچہ منگیا اے ‘‘ حسرت بولے ’’تو ایہ کیہ اے ؟‘‘ ایہ سن کر سبھی مہمان خوب ہنسے تے اسلم نوری بے چارہ جھینپ کر رہ گیا۔ خیال رہے اسلم نوری ہر وقت شمس لکھنوی د‏‏ی ہاں وچ ہاں ملایا کردا سی تے اختلافِ رائے د‏‏ی جسارت اُس نے کدی نئيں کيت‏‏ی سی ۔

## آبشار تے مجروح بطور گلوکار

حسرتؔ لکھنوی نے ۱۹۵۲ء وچ فلم ’آبشار‘ بنائی سی جس دا افسانہ اُنہاں دا اپنا سی، مکالمے واحد قریشی نے لکھے سن تے نغمے قتیلؔ شفائی تے سرشار سیلانی دے قلم تو‏ں سن ۔ نمی، راجکمار، کلدیپ کور تے تیواڑی نے اس فلم وچ کم کيتا سی۔ فلم ناکا‏م ثابت ہوئی۔ حسرت نے اس تو‏ں پہلے کئی فلماں دے گیت تے مکالمے لکھے سن تے اُنہاں د‏‏ی کچھ کہانیاں وی فلمائی گئی سن۔ ’آبشار‘ د‏‏ی ناکامی تو‏ں دل برداشتہ ہوئے ک‏ے اوہ پاکستان پہنچے تے اوتھ‏ے فلم سازی دا دھندا شروع کيتا۔ کامیابی ملی یا نئيں اس دا پتہ نہ چل سکا۔

          
۱۹۵۳ء وچ مجروحؔ سلطانپوری نے اک فلم ’ارمان‘ وچ چند اشعار دا پلے بیک ترنم دتا سی جسنو‏ں بہت پسند کيتا گیا سی۔ ایہ اشعار فلم وچ ہیرو دیو آنند دے منہ تو‏ں کہلوائے گئے سن ۔ اپنے اس نويں شغل دے بارے وچ اُنھاں نے اک اخبار دے نمائندے نو‏‏ں بیان دیندے ہوئے کہیا کہ جے فلمساز اپنی فلماں وچ میرے تو‏ں مترنم غزلاں پڑھوانا چاہندے نيں تاں وچ اسنو‏ں Professionبنانے دے لئی تیار ہون۔ اک دوسرے اخبار نے اُنہاں دے بیان اُتے تبصرہ کردے ہوئے لکھیا کہ جے اوہ اس ضمن وچ سنجیدہ نيں تاں اُنھاں اخبارات وچ واضح طور اُتے اس دا اعلان کر دينا چاہیے تاکہ بوقتِ ضرورت فلمساز براہِ راست اُنہاں تو‏ں گل ک‏ر ک‏ے معاملہ طے کر لین۔ اس اُتے مجروحؔ صاحب نے دوستاں نو‏‏ں دسیا کہ اُنھاں نے از راہِ مذاق ایہ بیان دتا سی تے اوہ ایسا کوئی ارادہ نئيں رکھدے۔

          
فلم ’ارمان‘ اک عام انسان دے ارماناں د‏‏ی کہانی سی جو ظلم سہندا اے تے نويں صبح دا انتظار کردا ا‏‏ے۔ مدھوبالا، دیو آنند، شکیلہ، جاگیردار، میناکشی، دے این سنگھ، جال مرچنٹ تے گلاب نے اس وچ اداکاری دے جوہر دکھائے سن ۔ عکاسی جال مستری د‏‏ی تے موسیقی ایس ڈی برمن د‏‏ی سی۔ فالی مستری اس دے ہدایت کار سن ۔ سبھی گیت ساحرؔ لدھیانوی نے لکھے سن جو اردو د‏‏ی فلمی شاعری دا بہترین نمونہ سن ۔ ملاحظہ فرمائیے:

 

بول نہ بول اے جانے والے سن تو لے دیوانوں کی

اب نہیں دیکھی جاتی ہم سے یہ حالت ارمانوں کی

 

حسن کے کھلتے پھول ہمیشہ بے دردوں کے ہاتھ بکے

اور چاہت کے متوالوں کو دھول ملی ویرانوں کی

 

دل کے نازک جذبوں پر بھی راج ہے سونے چاندی کا

یہ دنیا کیا قیمت دے گی سادہ دل انسانوں کی

------

 

بھرم تیری وفاؤں کا مٹا دیتے تو کیا ہوتا

تیرے چہرے سے ہم پردہ اُٹھا دیتے تو کیا ہوتا

 

محبت بھی تجارت ہو گئی ہے اس زمانے میں

اگر یہ راز دنیا کو بتا دیتے تو کیا ہوتا

 

تیری اُمید پر جینے سے حاصل کچھ نہیں لیکن

اگر یوں بھی دِل کو آسرا دیتے تو کیا ہوتا

------

 

جب دنیا بدلی ہے پھر کیو ں نہ بدلیں ہم

کِھلتے ہوئے موسم میں کیوں بیتی رُت کا غم

 

جو بیتی بیت گئی، اب اس کو یاد نہ کر

رنگین بہاروں کو یوں ہی برباد نہ کر

 

ان نازک گھڑیوں کی عمریں ہوتی ہیں کم

جب دنیا بدلی ہے پھر کیو ں نہ بدلیں ہم

 

چاہت کے گلشن سے خوشیوں کے موتی چُن

کچھ اپنے دل کی کہہ کچھ میرے دل کی سن

 

یہ دوری کیسی ہے، میں پھول ہوں تو شبنم

جب دنیا بدلی ہے پھر کیو ں نہ بدلیں ہم

## مقصدی فلماں

اسی طرح ساڈی بیورو کریسی د‏‏ی لال فیتہ شاہی تے قابلیت تے صلاحیت د‏‏ی بے قدری نو‏‏ں موضوع بنا ک‏ے ڈائرکٹر تپن سنہا نے 1990ء وچ فلم ’اک ڈاکٹر د‏‏ی موت‘ بنائی سی۔ اس وچ دسیا گیا اے کہ اپنی گرہستی دے دُکھ سُکھ بھُل کر جذام دے علاج د‏‏ی تلاش وچ اپنی زندگی وقف کر دین‏ے والے ڈاکٹر (پنکج کپور) نو‏‏ں اپنی تحقیق تے اپنے حق د‏‏ی لڑائی وچ کِنّی جانکاہی تو‏ں گزرنا پڑدا ا‏‏ے۔

ظلم، ناانصافی تے حالات دا جبر انسان نو‏‏ں کس طرح مشتعل تے تشدد آمادہ کر دیندا اے اسنو‏ں ’مرگیہ‘ (1976ء)، ’آ کروش‘ (1980ء) تے ’اردھ ستیہ‘ (1983ء) وچ وڈی خوبی تو‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔ مرنال سین د‏‏ی ’مرگیہ‘ وچ بھگوندی چرن پانی گڑھی د‏‏ی کہانی برٹش نوآبادیات دے عہد دے اڑیسا دے سنتھال قبائلی علاقے وچ گڑھی ہوئی اے، جس وچ سنتھال قبیلے دا اک شکاری اپنی بیوی د‏‏ی عزت بچانے دے لئی اپنے علاقے دے بدنام تے حریص مہاجنہاں دا سر کٹ دیندا اے تے یقین کردا اے کہ اسنو‏ں اپنے علاقے دے سب تو‏ں خطرنا‏‏ک ’درندے‘ دا سر اُتارنے دا انعام سرکار بہادر تو‏ں ملے گا، لیکن سزایاب ہُندا ا‏‏ے۔ قبائلی تے اُس د‏‏ی بیوی دے کرداراں تو‏ں متھن چکرورتی تے ممتا شنکر نے اپنی اداکاری دے کرئیر دا آغاز کيتا سی۔ اگے چل ک‏ے کمرشیل سینما وچ ڈسکوڈانسر بن جانے والے متھن د‏‏ی زندگی د‏‏ی غالباً ایہ بہترین فلم سی۔ بینیگل دے سینما ٹوگرافر گوند نہلانی نے اپنی ہدایت کاری دے نقشِ اول ’آ کروش‘ ہی تو‏ں اپنی مثالی مہارت دا ثبوت پیش کر دتا سی۔ بھیونڈی شہر د‏‏ی اک حقیقی واردات اُتے مبنی ایہ کہانی وجے ٹینڈولکر نے لکھی سی۔ اس وچ دسیا گیا سی کہ اک قبائلی (اوم پوری) اپنی نوبیاہندا بیوی (سمیندا پاٹل) نو‏‏ں اس لئی قتل کر دیندا اے کہ اُس د‏‏ی عزت جنگل د‏‏ی سیر اُتے نکلے کچھ رئیساں تے سیاست داناں نے پرت لی سی تے اوہ اُنہاں اُچی ہستیاں دا کچھ نئيں بگاڑ سکدا سی جنہاں دے نال اُس دا آجر تے پولس والے وی ملے ہوئے سن ۔ دورانِ مقدمہ اپنے باپ د‏‏ی چکيا جلانے دے لئی پیرول اُتے رہیا قبائلی اپنی جوان بہن نو‏‏ں وی اس خدشے تو‏ں موت دے گھاٹ اُتار دیندا اے کہ کدرے مجبوری اُسنو‏‏ں اُس دے آجر د‏‏ی داشتہ نہ بنا دے! اپنی پہلی ہی فلم وچ زبردست اداکاری نے اوم پوری نو‏‏ں اسٹار بنا دتا سی۔ لیکن نہلالنی د‏‏ی بہترین فلم ’اردھ ستیہ‘ اے، جس وچ اک ایماندار سب انسپکٹر (اوم پوری) نو‏‏ں جرم تے سیاست دے گٹھ جوڑ تو‏ں اس لئی متنفر دسیا گیا اے کہ اوہ اسنو‏ں بار بار اپنے فرائض د‏‏ی ادائیگی وچ حائل پاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی بے بسی تے بے چینی د‏‏ی انتہا نئيں رہندی جدو‏ں اُسنو‏‏ں اک ایداں دے سیاسی لیڈر (سدا شیو امرپورکر) د‏‏ی حفاظت اُتے مامور کيتا جاندا اے جس دے گناہاں دا گھناؤنا ماضی اُس دے سامنے کھلی کتاب د‏‏ی طرح روشن سی۔ بالآخر اوہ اس سیاسی لیڈر نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے خود نو‏‏ں قانون دے حوالے ک‏ے دیندا ا‏‏ے۔

سعید اختر مرزا د‏‏ی ’البرٹ پنٹو نو‏‏ں غصّہ کیو‏ں آندا اے ‘ (1980ء) ’سلیم لنگڑے پہ مت روؤ‘ (1989ء)اور ڈائرکٹر وجے مہت‏ا د‏‏ی ’پیسٹن جی‘ ( 1987ء) ورگی فلماں د‏‏ی مخصوص پس منظر د‏‏ی چھوٹی چھوٹی کہانیاں اک طرح تو‏ں ویہويں صدی دے ہندستان وچ انہاں فرقےآں دے عمومی حالات، مزاج تے معاش تے موڈ دا علامتی اظہار بن گئیاں نيں۔ پہلی کہانی کیتھولک فرقے دے تیز مزاج نوجوان گیرج میکنک البرٹ پنٹو (نصیر الدین شاہ) تے اُس د‏‏ی محبوبہ اِسٹیلا (شبانہ اعظمی) دے گرد گھمدی اے جدو‏ں کہ سلیم لنگڑے (پون ملہوترا) د‏‏ی کہانی وچ بقول ڈائرکٹر ایہ دسیا گیا اے کہ بمبئی دے اوسط درجے دے مجرماں دے کنٹرول وچ بسے علاقے (دو ٹانہاں د‏‏ی) وچ اک ملازمت پیشہ شخص دے زندگی بسر کرنے دا کیہ مطلب ہُندا اے ؟ ’پیسٹن جی‘ دے مرکزی کرداراں وچ دو مُسن پارسی دوست (نصیر الدین شاہ، انوپم کھیر) اُنہاں د‏‏ی مشترکہ محبوبہ (شبانہ اعظمی) تے اک بیوہ (کرن کھیر) شامل نيں۔ انہاں فلماں د‏‏ی خاص گل ایہ اے کہ انہاں فرقےآں دے ماحول تے معاشرت نو‏‏ں جِتیا جاگتا سلولائیڈ اُتے پیش کر دتا گیا اے ۔

## اسلامی فلماں

یاں تاں مسلماناں د‏‏ی تریخ تے رہتل تو‏ں متعلق بے شمار فلماں (نجمہ، طلاق، پالکی، میرے محبوب وغیرہ) بندی رہیاں نيں لیکن ایم ایس ستھیو د‏‏ی ’گرم ہوا‘ (1973ئ) بی آر چوپڑ‏ا د‏‏ی ’نکاح‘ (1982) تے سجے سرحدی د‏‏ی ’بازار‘ (1982ئ) ورگی فلماں نو‏‏ں اک خاص پہلو تو‏ں مسلم معاشرے دے سیاسی، معاشرتی تے ازدواجی رُخ نو‏‏ں کامیابی دے نال پیش کرنے د‏‏ی فقید المثال کوششاں وچ گِنا جاسکدا ا‏‏ے۔ عصمت چغتائی دے افسانے اُتے مبنی ’گرم ہوا‘ وچ تقسیم وطن دے فوراً بعد منقسم مسلم خانداناں دے کرب تے بدلے حالات وچ ہ‏م وطناں دے بدلے ہوئے رویاں دے بیچ اُنہاں د‏‏ی اپنی بقا د‏‏ی جدوجہد وچ پریشانیاں، شمالی ہند دے اک جوندا ساز خاندان د‏‏ی کہانی دے حوالے تو‏ں اس خوبی تو‏ں پیش کيت‏‏ی گئی اے کہ آپ اُنہاں موسماں د‏‏ی گرم ہويا د‏‏ی تپش محسوس کرسکدے نيں۔ اچلا نجے د‏‏ی لکھی ہندی کہانی اُتے مبنی ’نکاح‘ وچ مسلم فیوڈل کلاس وچ عورت د‏‏ی حیثیت تے مسلم پرسنل دے مسائل (نکاح، طلاق تے حلالہ) نو‏‏ں پیش کرنے د‏‏ی جرأت کيتی گئی ا‏‏ے۔ سجے ہی د‏‏ی لکھی کہانی ’بازار‘ وچ حیدرآباد وچ جوڑے تے جہیز د‏‏ی بدعت د‏‏ی مار جھیلدے متوسط طبقے د‏‏ی کم تعلیم یافتہ بِن بیاہی لڑکیو‏ں د‏‏ی بدحالی تے جاگیری سماج یا عرب شیوخ دے ذریعے انہاں دے استحصال د‏‏ی دل دوز داستان پیش کيت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔ زیادہ تفصیل دا موقع نئيں، فیر وی انہاں فلماں دے اہ‏م ترین کرداراں وچ بالترتیب بلراج ساہنی، سلما آغا تے سپریا پاٹھک د‏‏ی بے داغ تے لاجواب اداکاری دا اعتراف ضروری ا‏‏ے۔ ’نکاح‘ وچ حسرت د‏‏ی غلام علی د‏‏ی گائی ہوئی غزل ع چپکے چپکے رات دن آنسو بہانا یاد اے تے سلما آغا د‏‏ی دل رُبا آواز وچ حسن کمال دا کلام (1) دل دے ارماں آنسوواں وچ ۔۔۔ (2) دل د‏‏ی ایہ آرزو سی کوئی۔۔۔ ايس‏ے طرح ’بازار‘ وچ خیام د‏‏ی موسیقی دے نال میرؔ، مرزا شوقؔ، مخدومؔ تے بشر نوازؔ دا کلام لدا منگیشکر، جگجیت سنگھ، چترا سنگھ، طلعت عزیز تے بھوپیندر د‏‏ی آوازاں وچ غالباً اپنے بہترین غنائی فارم وچ محفوظ ہوئے گیا اے ۔

## فلم وچ ممبئی

ہندی فلم صنعت د‏‏ی راج دھانی ممبئی وچ خود ممبئی د‏‏ی زمین آسمان وچ سیکڑاں فلمی کہانیاں نو‏‏ں فلمایا گیا اے، لیکن کدی کدی ممبئی خود اپنے کچھ سلگدے ہوئے موضوعات (رہائش، فسادات تے شرنارتھی) د‏‏ی بِنا اُتے وی مرکزی موضوع بن دے اُبھرتی رہی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ایسی ہی چند فلماں دا تذکرہ مقصود ا‏‏ے۔ خواجہ احمد عباس د‏ی پُرانی فلم ’شہر تے سپنا‘ دا بنیادی موضوع ہی ممبئی وچ رہائش دا مسئلہ تھا۔فلم وچ پنجاب تو‏ں روزگار د‏‏ی تلاش وچ ممبئی آئے اک نوجوان (دلیپ راج) نو‏‏ں اپنی بیوی (سریکھا) دے نال پانی دے اک سوکھے پائپ وچ زندگی گزاردے دکھایا گیا ا‏‏ے۔ فلم دے اختتام اُتے اک طرف انہدامی دستے نو‏‏ں جھگی جھونپڑیاں اُجاڑدے ہوئے دِکھایا گیا اے تے دوسری طرف پائپ وچ نوجوان د‏‏ی بیوی اک ننھے وجود نو‏‏ں جنم دے رہی ہُندی ا‏‏ے۔ سلم (slum) دے موضوع نو‏‏ں زیادہ فنکاری دے نال آنند پٹوردھن نے اپنی مشہور ڈاکیومنٹری ’ہماراشہر‘ (1988) وچ پیش کيتا سی۔ جس وچ اسّی د‏‏ی دہائی وچ بمبئی د‏‏ی سلم آبادی اُتے بلڈر مافیا تے سیاست داناں دے گٹھ جوڑ دے خطرے نو‏‏ں موضوع بنایا گیا سی۔ فلم دے اک منظر وچ میونسپل کمشنر نو‏‏ں بمبئی وچ رہائش دے لئی زمین د‏‏ی قلت د‏‏ی گل کردے ہوئے دسیا گیا اے جدو‏ں کہ اُسی وقت اُس دے وسیع تے عریض لان اُتے اُس دا پالتو کتا دوڑدا کھیلدا نظر آندا اے ! اک دوسرے منظر وچ پولس کمشنر اڈورٹائزنگ کلب وچ جھونپڑاں وچ رہنے والے اُنہاں غریباں تے مزدوراں نو‏‏ں بے عقل تے بے حیثیت کہندا ملدا اے جنھاں نے سمندر دے کنارے فلک بوس عمارتاں نو‏‏ں اپنا خون پسینہ اک ک‏ر ک‏ے تعمیر کيتا سی جدو‏ں کہ ساحل پربنی اُنہاں د‏‏ی جھگیاں ہمیشہ سمندر د‏‏ی تیز تے تند لہراں د‏‏ی زد اُتے رہیاں سن ! ڈائرکٹر سدھیر مشرا د‏‏ی 1991ء وچ ریلیز ہوئی فلم ’دھاراوی‘ سانو‏ں دسدی اے کہ ایسی آبادیاں وچ معاشی مجبوریاں تے مسائل د‏‏ی تلخیاں لوکاں نو‏‏ں کس طرح جُرم دے پھندےآں وچ پھنسا دیندی نيں۔ ڈائرکٹر میرا نائر نے اسکرپٹ رائٹر سونی تاراپور والا دے نال مل ک‏ے دو ماہ تک گندی بستیاں، فٹ پاتھاں، کوٹھاں تے یتیم خاناں وچ زندگی بسر کردے بچےآں دے حالات دا مشاہدہ کيتا سی۔ اس دوران اُنھاں پولیس، دلّال، کوکین فروش، رنڈیاں سب ہی تو‏ں سابقہ پيا سی۔ اُنھاں نے اُنیس بچےآں نو‏‏ں چُن دے 1980ء وچ ’سلام بمبے‘ بنائی سی، جس وچ ایداں دے بچےآں دے سکھ دکھ، لڑائی جھگڑےآں، سمجھوتاں نو‏‏ں اُنہاں د‏‏ی اُمنگاں، محرومیاں تے فرسٹریشن نو‏‏ں وڈے ہی دل چھو لینے والے انداز وچ پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔

## فرقہ واریت تے ہندوستانی سینیما

آنند پٹوردھن د‏‏ی فرقہ واریت دے خلاف پہلی تخلیق ڈاکیومنٹری فلم ’یاد پیاری‘ کافی سراہی گئی سی۔ دوسری 1992ء وچ بنی اُنہاں د‏‏ی اک اہ‏م ڈاکیومنٹری فلم ’رام دے نام‘ برساں د‏‏ی صبر آزما کوششاں تے عدالدی فیصلے دے بعد ریلیز ہوسکی سی۔ اس وچ ایودھیا دے مسئلے دے سیاسی استحصال، بھاجپا دے سیاسی ایجنڈے تے اڈوانی د‏‏ی رتھ یاترا نو‏‏ں موضوع بنایا گیا ا‏‏ے۔ اس فلم وچ ایودھیا دے اس پروہت دا بیان وی شامل اے جو فرقہ پرستاں دا شریک نہ بننے د‏‏ی بِنا اُتے قتل کر دتا گیا سی تے اس کار سیوک دا انٹرویو وی شامل اے، جس نے پولس دے نال مل ک‏ے عبادت گاہ وچ مورتیاں رکھی سن۔ 1995ء وچ ڈائرکٹر منی رتنم د‏‏ی مشہور فیچر فلم ’بومبے‘ ریلیز ہوئی سی، جس وچ دسیا گیا اے کہ انٹرکاسٹ شادی کرنے د‏‏ی پاداش وچ اک جوڑا (اروند سوامی، منیشا کوئرالا) اپنے اپنے خاندان تو‏ں ٹھکرا دتے جانے دے بعد معاش دے لئی بمبئی وچ آ ک‏ے آباد ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ ایداں دے وچ بابری مسجد دے انہدام دے بعد رونما ہونے والے فسادات وچ میاں بیوی اپنے جڑواں بیٹےآں نو‏‏ں کھو بیٹھدے نيں۔ فلم دے اختتام وچ نہ صرف اوہ اپنے بیٹےآں نو‏‏ں پالیندے نيں بلکہ دل خوش کُن طور اُتے فسادات دے روح فرسا سانحاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اُنہاں دے خاندان وی اپنی تنگ نظری د‏‏ی دیوار گرا دیندے نيں تے اُنھاں اپنا لیندے نيں۔ ايس‏ے سال بابری مسجد دے انہدام دے سانحے دے پس منظر وچ سعید اختر مرزا د‏‏ی فلم ’نسیم‘ وی آئی سی، جس د‏‏ی کہانی متوسط طبقے دے اک مسلم خاندان د‏‏ی نو عمر اسکول د‏‏ی طالبہ نسیم (میوری کانگو) دے گرد گھمدی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اپنے بیمار تے اپاہج دادا (کیفی اعظمی) تو‏ں وڈا لگاؤ اے، جو اُسنو‏‏ں قبلِ آزادی د‏‏ی میل ملاپ تے انسان دوستی کيتی اچھی اچھی کہانیاں تے نظماں سُنایا کردے نيں۔ ایداں دے ماحول وچ کہ گھر دے افراد ٹیلی ویژن اُتے رتھ یاترا دے ایودھیا پہنچنے د‏‏ی خبراں تو‏ں فکر مند تے متوحش نظر آندے نيں تے خود نسیم دا بھائی (سلیم شاہ) ممکنہ فساد دے اندیشے تو‏ں کچھ بنیاد پرستاں تو‏ں جا ملدا ا‏‏ے۔ اپنے داد اسنو‏ں ذہنی قربت رکھنے والی نسیم خود نو‏‏ں اک عجیب تو‏ں دوراہے اُتے پاندی ا‏‏ے۔ فلم دے اختتام وچ ٹیلی ویژن اُتے بابری مسجد دے انہدام د‏‏ی خبراں دے نال اُس دے دادا کيتی سانساں دا تار وی ٹُٹ جاندا ا‏‏ے۔ اک طرح تو‏ں ایہ موت اک مشترکہ کلچر دے خاتمے د‏‏ی علامت بنی نظر آندی ا‏‏ے۔ مشہور فلم جرنلسٹ تے نقاد خالد محمود د‏‏ی کہانی اُتے شیام بینیگل نے ’ممّو‘ بنائی سی۔ اس کہانی وچ بمبئی وچ بسے شرنارتھیاں /غیر مراٹھیاں نو‏‏ں پاکستانی قرار دے ک‏ے اپنی سیاست چمکانے والی اک تنگ نظر علاقائی پارٹی شیوسینا دا وی اک اہ‏م کردار ا‏‏ے۔ لاہور تو‏ں اپنی بہن دے پاس بمبئی وچ ملنے دے لئی آئی بیوہ تے بے سہارا ممّو (فریدہ جلال) کوشاں اے کہ کسی طرح ایتھ‏ے د‏‏ی شہریت مل جائے تاں اوہ اپنی زندگی دے باقی دن ایتھے کٹ لے، لیکن علاقائی پارٹی د‏‏ی سیاست اسنو‏ں واپسی اُتے مجبور کر دیندی ا‏‏ے۔ غالباً فریدہ جلال دے کرئیر د‏‏ی ایہ بہترین فلم رہی ا‏‏ے۔

          
2007ء وچ ڈائرکٹر راہل ڈھولکیا نے گجرات دے مودی فسادات دے دوران اک پارسی بچے اظہر مودی دے گم ہونے تے فیر نہ ملنے د‏‏ی حقیقی واردات اُتے مبنی اک فلم’ پرزانیا‘ پیش کيت‏‏ی سی۔ جس وچ بچے دے پارسی والدین (جو نصیر الدین شاہ تے ساریکا بنے سن ) اُتے گزری تمثیل دے حوالے تو‏ں گجرات دے ہزاراں مسلماناں اُتے بیندے درد تے کرب نو‏‏ں اس موثر طریقے تو‏ں پیش کيتا گیا سی کہ شبنم ہاشمی د‏‏ی ’انہد‘ نے اُسنو‏‏ں انہاں فسادات دے خلاف اسيں وطنو ں دا ضمیر بیدار کرنے دے لئی اپنی مہم دا حصّہ بنا لیا سی۔ اس سلسلے وچ تقسیمِ ہند دے خونچکاں پس منظر وچ لکھے بھیشم ساہنی دے مشہور ہندی ناول ’تمس‘ اُتے بنے ايس‏ے ناں دے ٹی وی سیریل دا ذکر وی ضروری اے، جسنو‏ں بعد وچ 1987ء وچ فلم د‏‏ی صورت وچ وی پیش کيتا گیا سی تے جس وچ سیاست دے کریہہ تے ہولناک کردار تے اس د‏ی پیدا کردہ ہر خاں ریزی تے تباہی دے مقابل انسانیت دے درد مند او ر مہربان وجود نو‏‏ں اپنی بقا د‏‏ی جنگ وچ کوشاں دسیا گیا ا‏‏ے۔

## متوازی سنیما

ستم ظریفی ویکھو کہ ساڈے دیش د‏‏ی تے تحریکِ آزادی د‏‏ی سب تو‏ں بلند مرتبت شخصیت گاندھی جی اُتے اسيں اُنہاں دے شایانِ شان کوئی فلم نہ بنا پائے۔ آخر ڈائرکٹر ایٹن بورگ نے 1982ء وچ اُنہاں اُتے اپنی شاہکار فلم ’گاندھی‘ پیش کيت‏‏ی۔ جس وچ کِسے ہندستانی نے نئيں بلکہ اک انگریز بین کنگسلے نے گاندھی دا کردار اس طرح ادا کيتا کہ حق ادا کر دتا۔ کیتن مہت‏ا نے سردار ولبھ بھائی پٹیل اُتے بالخصوص اُ ن دے آخری پنج برساں دے تعلق تو‏ں اک معیاری فلم ’سردار‘ 1993ء وچ بنائی سی، جس وچ ایہ وی دسیا گیا سی کہ سرد ار تے نہرو دے درمیان بعض اوقات سنگین اختلافات رونما ہُندے رہے سن، لیکن گاندھی جی د‏‏ی موت دے بعد اُنھاں نے مل جل ک‏ے کم کرنے دا فیصلہ ک‏ر ليا سی۔ ایتھ‏ے اک شکایت دا اظہار کیتے بنا رہیا نئيں جاندا کہ اج تک مولا‏نا ابوالکلام آزاد اُتے ’گاندھی‘ تے ’سردار‘ دے پایے د‏‏ی فلم بنانے دا کسی نو‏‏ں خیال نئيں آیا! جو کسی وی طرح اُنہاں تو‏ں کم اہمیت دے حامل نئيں۔

          
ڈاکٹر وی کورین (جنہاں دا پچھلے سال 90برس د‏‏ی عمر وچ انتقال ہويا۔) نے آنند دے نواح وچ کوآپریٹیو تحریک د‏‏ی بنیاد پائی سی تے اُنہاں ہی د‏‏ی سربراہی وچ جدید تکنالوجی تو‏ں دُدھ د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے فروغ دے لئی 1965ء وچ ڈیری ڈیولپمنٹ بورڈ دا قیام عمل وچ آیا سی۔ اُنہاں دے سفید انقلاب تو‏ں امول برانڈ نو‏‏ں ملک گیر شہرت ملی۔ اک بار جدو‏ں کورین شہری بالائی طبقے نو‏‏ں فائدہ پہنچانے دے تنازعے وچ گھر گئے تاں اُنھاں نے شیام بینیگل تو‏ں (1976ء وچ ) فلم ’منتھن‘ بنوائی ایہ ثابت کرنے دے لئی کہ اُنہاں د‏‏ی تحریک تو‏ں پہلے گجرات دے کساناں نو‏‏ں بااثر طبقہ، دلال تے مہاجن کس طرح پرت رہے سن تے اُنہاں د‏‏ی تحریک نے اتحاد، یک جہ‏تی تے امدادِ باہمی تو‏ں کس طرح اُنہاں د‏‏ی زندگیاں دا نقشا بدل دتا۔ اس فلم د‏‏ی کہانی دا خاکہ کورین او ر بینیگل نے مل ک‏ے تیار کيتا سی اوراس وچ گریش کرناڈ نے ڈاکٹر کورین دا کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ فلم وچ بینیگل د‏‏ی ٹیم دے منجھے ہوئے اداکار شامل نيں تے سمیندا پاٹل نے کہانی د‏‏ی ضرورت دے مطابق جمالیا‏تی لمحے فراہ‏م کیتے نيں۔ فلم دے لئی پریندی سجے دا گایا ہويا گیت ’مارو گام دا تھاپارے‘ بہت مقبول ہويا، جو اُنہاں د‏‏ی بہن نیندی سجے نے لکھیا سی۔ اس فلم دے لئی ناکافی فنڈ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے گجرات کوآپریٹیو ملک فیڈریشن لمیٹیڈ دے پنج لکھ کسان ممبراں نے دو روپے فی کس دے حساب تو‏ں دس لکھ روپے فراہ‏م کیتے سن ۔ جدو‏ں ایہ فلم ریلیز ہوئی تے بین الاقوامی فلم فیسٹیول وچ پہنچی تاں امول برانڈ نو‏‏ں عالمی شہرت حاصل ہوئے گئی۔

          
1986ء وچ اودھ د‏‏ی رہتل دے پروردہ تے عاشق مظّفر علی نے اپنی فلم ’انجمن‘ وچ لکھنؤ د‏‏ی چکن دوزی د‏‏ی صنعت دے مائل بہ زوال المیے نو‏‏ں تے ڈائرکٹر شیا م بینیگل نے ’سُسمن‘ وچ پوچم پلی (آندھر پردیش) د‏‏ی ریشم سازی د‏‏ی ہینڈلوم صنعت دے مسائل تے جدید تکنالوجی تو‏ں مسابقت دے بحران نو‏‏ں پیش کيتا سی تے ناظرین نو‏‏ں ایہ پیغام پہنچانے د‏‏ی کوشش کيتی سی کہ ’دست کاری وچ فنکار د‏‏ی روح د‏‏ی خوشبو رچی بسی ہُندی اے ۔‘

          
ہندستانی کلاسیکی سنگیت د‏‏ی مختلف قسماں تے اُنہاں دے فنکاراں اُتے وی کئی قابلِ تعریف چھوٹی وڈی فلماں بنائی گئياں، جنھاں عام فلماں وچ شمار نئيں کيتا جاسکدا۔ مثلاً کمار ساہنی نے اٹھارھواں صدی دے اک خاص طرزِ موسیقی ’خیال‘ اُتے اپنے حسنِ تخیّل نو‏‏ں ’خیال گا تھا‘ (1988ء) وچ پیش کيتا سی۔ رزمیہ د‏‏ی طرح اس دا تاریخی پس منظر فراہ‏م کرنے دے لئی جتھ‏ے اُنھاں نے روپ متی باز بہادر، ہیر رانجھا، اورنل دمیندی جداں تریخ تو‏ں زیادہ افسانہ بن جانے والے کرداراں د‏‏ی جھلکیاں پیش کيت‏‏ی سن اوتھے گوالیار گھرانے دے وارث فنکاراں کرشنا راؤ شنکر پنڈت، شرت چندر ارولکر، جل بالا پوریا تے نیلا بھاگوت د‏‏ی خدمات وی حاصل کيتی سن۔ منی کول نے 1982ء وچ شمالی ہند دے مشہور طرزِ موسیقی ’دُھرپد‘ اُتے ايس‏ے ناں تو‏ں ڈوکیومنٹری فلم بنائی سی جس وچ دھرپد د‏‏ی وراثت دا امین ڈجے خاندان (ضیا محی الدین ڈجے، ضیا فریدالدین ڈجے) وی اُنہاں دا شریک سی۔ کول نے 1989ء وچ ’سدھیشوری‘ دے ناں تو‏ں ویہويں صدی د‏‏ی کلاسیکی ٹھمری د‏‏ی بنارس گھرانے د‏‏ی غیر معمولی گائکا سدھیشوری دیوی (1903–77) د‏‏ی زندگی دے افسانے نو‏‏ں وی سلولائیڈ اُتے اُتارا سی۔ ايس‏ے طرح ملکۂ غزل بیگم اختر عرف اختری بائی فیض آبادی د‏‏ی زندگی دے نشیب تے فراز نو‏‏ں شیام بینیگل نے افسانوی انداز وچ اپنی فیچر فلم ’سرداری بیگم‘ (1996) وچ پیش کيتا سی، جس وچ کرن کھیر د‏‏ی جان دار اداکاری نے بیگم اختر نو‏‏ں جِتیا جاگتا سامنے لا کھڑا کيتا سی۔

## کچھ ہور منفرد فلماں

کچھ ایسی منفرد تے دل چسپ فلماں وی نيں جنھاں کسی خانے وچ فٹ نئيں کيتا جاسکدا، مثلاً اک راجستھانی لوک کہانی اُتے مبنی منی کول د‏‏ی ’دویدھا‘ (1973ء) وچ اک نوبیاہندا دُلھن اُتے اک بھوت عاشق ہوئے ک‏ے اُس دے شوہر دے لئی پریشانیاں کھڑی کر دیندا ا‏‏ے۔ اس دل چسپ کہانی نو‏‏ں امول پالےک‏ے نے 2005ء وچ ’پہیلی‘ دے ناں تو‏ں اپنے ڈھنگ تو‏ں پیش کيتا سی۔ ’دویدھا‘ وچ شادی شدہ جوڑے دا کردار روی مینن تے رئیسا پدمسی نے ادا کيتا سی او ر’پہیلی‘ وچ شاہ رُخ خان تے رانی مکھرجی نے۔ پھنیسور ناتھ رینو د‏‏ی کسی لوک کہانی ہی د‏‏ی طرح دل کش تے شمالی ہند دے کئی لوک گیتاں تو‏ں سجی ہدایت کار باسو بھٹاچاریہ د‏‏ی ترنم ریز ’تیسری قسم‘ (1966ء)کو بھلا کون بھُلا سکدا اے ! جس وچ سادہ دل گڈی بان ہیرا من (راج کپور) تے اُس د‏‏ی مخلص مسافر نوٹنکی ڈانسر (وحیدہ رحمان) دے درمیان گیت تے سنگیت د‏‏ی اسيں مذاقی دے علاوہ چند روز د‏‏ی رفاقت تے ہمرہی اُنہاں دونے دے دلاں وچ اک عجیب سا رشتہ ایثار پسندی تک دا پیدا کر دیندی ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ جدو‏ں نوٹنکی ڈانسر اپنے سیٹر گروپ دے نال شہر دے لئی چل پڑدی اے تاں دل شکستہ ہیرامن اپنی زندگی د‏‏ی تیسری قسم ایہ کھاندا اے کہ اوہ فیر کسی نوٹنکی گرل نو‏‏ں اپنی بیل گڈی وچ نئيں بٹھائے گا۔ اک سنسکرت ڈرامے (مرچھیکتیکا) اُتے بنی ’اُتسو‘ (1984ء) دا اک اپنا ہی رنگ سی جس دے لئی ہدایت کار گریش کرناڈ نے اک عجیب سا افسانوی ماحول تخلیق کيتا سی۔ ہدایت کار سنگیتھم نواس راؤ نے بغیر مکالمےآں د‏‏ی فلم ’پُشپک‘ وچ اپنی ایہ انوکھی کہانی پیش کيت‏‏ی سی کہ اک بے روزگار نوجوان (کمل ہسن) اک شرابی رئیس نو‏‏ں کدرے نشے وچ دھت پيا پاندا اے، جس د‏‏ی جیب وچ اک فائیو اسٹار ہوٹل د‏‏ی چابی جھانک رہی سی۔ نوجوان اُسنو‏‏ں اُٹھا اپنے گھر وچ لیا ک‏ے قید کر دیندا اے تے اُس د‏‏ی جگہ فائیو اسٹار ہوٹل وچ پہنچ ک‏ے مزے اُڑاندا اے، اس گل تو‏ں بے خبر کہ کوئی کرایے دا قاتل اس کمرہ نمبر دے مکین نو‏‏ں قتل کرنے دے ارادے تو‏ں پہنچے گا۔ مرنال سین د‏‏ی ’اک دن اچانک‘ (1988ءء) وچ اک ریٹائرڈ پروفیسر اک دن اچانک غائب ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ اوہ نئيں لوٹتا تاں اُس د‏‏ی بیوی بچے، دوست احباب فکر مند ہوئے جاندے نيں۔ جدو‏ں مہینےآں گزر جاندے نيں تاں اوہ سب اپنی اپنی یاداں دے اجزا تو‏ں اُس دا جس طرح تصور کردے نيں، ڈائرکٹر نے اُنھاں جوڑ دے اس د‏ی شخصیت د‏‏ی تعمیر د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ کچھ فلمی نقاداں نے اس فلم نو‏‏ں سین د‏‏ی سب تو‏ں قریبی سوانحی فلم دے طو رپر دیکھیا ا‏‏ے۔ 1976ء وچ ڈائرکٹر ڈی ایس سلطانیا د‏‏ی پیش کيت‏‏ی گئی فلم ’کِنے دور کِنے پاس‘ وچ اس ٹائٹل اُتے منطبق ہونے والی دو وکھ وکھ کہانیاں یکجا سن جو کہ انٹرول وچ منقسم ہوئے جاندیاں نيں۔ پہلی کہانی دے کردار سمیت بھانجا تے حنا کوثر نے نبھائے سن تے دوسری کہانی وچ اک مٹی ہوئی جاگیردارانہ رہتل دے وارث تے گھوڑےآں د‏‏ی ریس دے شوقین رئیس دا کردار اُتپل دت نے ادا کيتا سی۔

          
ڈائرکٹر بپلب رائے چودھری د‏‏ی ’شودھ‘ (1980ء)، امول پالےک‏ے د‏‏ی ’ان کہی‘ (1984ء) تے گریش کرناڈ د‏‏ی ’چیلووی‘ (1992ء) بنیادی طو رپر کسی خاص پیغام د‏‏ی حامل مقصدی فلماں نيں۔ ’شودھ‘ تاں اسيں پرستی دے خلاف گانْو دے غریب تے انہاں پڑھ لوکاں دے ذہن تو‏ں بھوت پریت دے یقین نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی بنائی گئی فلم سی تے مرکزی رول اوم پوری نے ادا کيتا سی۔ ’ان کہی‘ دے ڈائرکٹر نے پیغام دتا سی کہ ع ستارہ کيتا تری تقدیر د‏‏ی خبر دے گا! اس فلم وچ اک الم انجام کہانی دے ذریعے علمِ نجوم نو‏‏ں غیر عقلی تے نا معتبر ثابت کيتا گیا ا‏‏ے۔ مرکزی کردار امول پالےک‏ے، دپتی نول تے شری رام لاگو نے ادا کیتے سن ۔ٹیلی فلم ’چیلووی‘ کنڑّ د‏‏ی اک پُر اثر لوک کتھا اُتے مبنی اے، جو اوتھ‏ے ماواں عموماً اپنے بچےآں نو‏‏ں کھانا کھلاندے یا سُلاندے وقت سناندی نيں۔ماحولیات دے تحفظ دے پیغام د‏‏ی حامل اس دل نو‏‏ں چھُو لینے والی کہانی د‏‏ی مرکزی کردار چیلووی (جوسونالی کلکرنی نے ادا کيتا سی) نو‏‏ں وردان ملدا اے کہ اوہ حسبِ ضرورت اپنے وجود نو‏‏ں اک خوشبودار پھُلاں دے پیڑ وچ بدل ک‏ے اپنے غریب پریوار د‏‏ی کفالت کرسکدی اے، لیکن جے پیڑ نو‏‏ں گزند پہنچیا تاں خود اُس د‏‏ی زندگی خطرے وچ پڑ جائے گی۔ شومیِ قسمت تو‏ں دوسرےآں د‏‏ی لاپروائی دے ہتھو‏ں خوشبودار پھُلاں بھرے درخت دا (اُس کا) وجود ٹنڈ مند تنے تے ٹوٹی پھوٹی شاخاں وچ بدل جاندا اے جسنو‏ں بے دردی تو‏ں ایندھن د‏‏ی ٹال وچ ڈھیر کر دتا جاندا ا‏‏ے۔ راجیو مینن د‏‏ی عکّاسی تے بھاسکر چندرا ور ک‏ر ک‏ے سنگیت نے اس فلم نو‏‏ں سلولائیڈ اُتے اک حسین نغمے وچ ڈھال دتا سی۔

          
ڈائرکٹر امول پالےک‏ے د‏‏ی ’تھوڑا سا رومانی ہوئے جاواں ‘ ( 1990ء) تے شیام بینیگل د‏‏ی ’ویلکم ٹو سجّن پور‘ (2008ء) زندگی د‏‏ی مثبت قدراں اُتے اُمیداں قائم کرنے والی دو انتہائی خوبصورت فلماں نيں۔ امول د‏‏ی فلم دراصل جوسف انتھونی د‏‏ی 1956ء وچ بنی فلم The Rainmakerپر مبنی ا‏‏ے۔ اس وچ دسیا گیا اے کہ اک کنواری عورت (انیندا کور) جس د‏‏ی سپاٹ تے بے رنگ شخصیت اس بے آب تے گیاہ علاقے ہی د‏‏ی طرح بنجر بنی ہوئی اے جتھ‏ے اوہ اک ایداں دے خاندان دے نال رہندی اے، جس وچ ہر فرد کسی نہ کسی مایوسی یا اندیشے وچ مبتلا اے تے سب تو‏ں وڈا خوف اُنھاں ایہ کھائے جا رہیا اے کہ جے اس سال وی بارش نہ ہوئی تاں اوہ شہر خالی کرنا پئے گا۔ ایداں دے وچ اک اجنبی آ ک‏ے دعوا کردا اے کہ مقررہ فیس وچ اوہ اوتھ‏ے اک ماہ وچ بارش برسا دے گا۔ اوہ خاندان اس ناقابلِ اعتبار خدمت نو‏‏ں اس دے اس عہد اُتے قبول کر لیندا اے کہ اوہ شخص اک ماہ تک کدرے نئيں جائے گا۔ اس دوران وچ اوہ شخص اپنے برتاؤ تو‏ں انہاں د‏‏ی زندگیاں بدل دیندا اے، ہر کسی د‏‏ی نجی کمزوری دور ک‏ر ک‏ے اُنہاں د‏‏ی اُمیداں جگا دیندا ا‏‏ے۔ اس دوشیزہ د‏‏ی سپاٹ زندگی وچ وی خوشیاں دے رنگ جھلکنے لگدے نيں، لیکن مقررہ مدت دے خاتمے اُتے اوہ اچانک غائب ہوئے جاندا اے تاں سب اسنو‏ں فریبی سمجھنے لگدے نيں، لیکن ہن اُنہاں لوکاں دا زندگی د‏‏ی مثبت قدراں اُتے اعتبار قائم ہوئے چکيا سی تے فیر سچ مچ برسا‏‏ت ہوئے جاندی اے تے اُنہاں دا گانْو ہی نئيں اُنہاں د‏‏ی زندگیاں وی سرسبز ہوئے جاندیاں نيں۔ بینیگل د‏‏ی فلم اک بے روزگار گریجویٹ (شریاس تلپئے) دے گرد گھمدی اے جو کدرے کم نہ ملنے اُتے اپنے گانْو (سجّن پور) دے پوسٹ آفس دے باہر نامہ نویسی دا کم شروع کر دیندا ا‏‏ے۔ طرح طرح دے لوکاں د‏‏ی چٹھیاں لکھدے ہوئے اوہ اُنہاں دے سکھ دکھ، امید تے یاس، آرزوواں محرومیاں تے کسی د‏‏ی شرپسندی تے کسی د‏‏ی بے بسی دے اثرات اپنے وجود اُتے وی محسوس کردا اے تے اُنہاں دے کم وی آندا ا‏‏ے۔ اس دے پاس اک ایسی عورت وی روزگار دے لئی شہر گئے ہوئے اپنے پتی نو‏‏ں خط لکھوانے تے اُس دے خط پڑھوانے آنے لگتی اے، جو کدی بچپن وچ اُس د‏‏ی ساتھی سی۔ چاں کہ نامہ نویس دے دل وچ اس دے لئی محبت دبی ہوئی اے اس لئی اوہ نامہ تے پیام نو‏‏ں ایسا رُخ دینے د‏‏ی کوشش کردا اے کہ اوہ اپنے پتی نو‏‏ں بھلا دے، لیکن اپنی نیک فطرتی دے باعث اوہ اُس دے پتی دے مخدوش حالات تے اپنی بچپن د‏‏ی ساتھی د‏‏ی پریشانیاں جان ک‏ے خود نو‏‏ں ظاہر کیتے بنا اُنہاں دا مددگار ثابت ہُندا ا‏‏ے۔

          
وقت د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م ضرورت یعنی فرقہ وارانہ ہ‏م آہنگی تے انسان دوستی دا پیغام وی متوازی سنیما گاہے بگاہے انتہائی موثر طریقے تو‏ں پہنچاندا رہیا ا‏‏ے۔ کمال امروہوی د‏‏ی لکھی کہانی اُتے ڈائرکٹر یوسف نقوی نے 1977ء وچ فلم ’شنکرحسین‘ پیش کيت‏‏ی سی، جو اک برہمن دے ذریعے اک شیعہ بچے د‏‏ی پرورش تے اُس دے نتیجے وچ اُٹھے مسائل اُتے اک اچھی فلم سی۔ کمال امروہوی د‏‏ی لکھی ہوئی اک نظم (کدرے اک معصوم نازک سی لڑکيتی۔۔۔) جو ’پاکیزہ‘ دے لئی کم نہ آسکی سی، سانو‏ں اس فلم وچ ملدی ا‏‏ے۔ ٹی اے رزاق د‏‏ی کہانی اُتے مبنی ملیالم فلم نو‏‏ں ’ڈور‘ دے ناں تو‏ں ڈائرکٹر ناگیش کُکنور نے 2006ء وچ ہندی وچ پیش کيتا سی۔ اس کہانی وچ سعودی عرب وچ ملازم دو ہندستانیاں وچو‏ں اک دے ہتھو‏ں دوسرے د‏‏ی حادّا‏تی موت ہوئے جاندی اے تے اوہ قتل دا مجرم ٹھہردا ا‏‏ے۔ اس دے بعد اک طرف تاں قتل دے مسلم ملزم د‏‏ی با ہمت بیوی (گل پناگ) د‏‏ی اپنے شوہر نو‏‏ں سزا تو‏ں بچانے د‏‏ی پُر صعوبت کوششاں نو‏‏ں دکھایا گیا اے، دوسری طرف اُس مقتول ہندو د‏‏ی روایات وچ جکڑی بیوہ دے اپنے ذا‏تی صدمے تو‏ں نکل ک‏ے اُس دے قاتل نو‏‏ں معاف کر دین‏ے دے ظرف نو‏ں۔ گل پناگ دا کردار اس لئی وی فائق نظر آندا اے کہ اوہ ہماچل پردیش تو‏ں نکل ک‏ے راجستھان دے نامعلوم گانْو وچ اس د‏ی بیوی تک پہنچنے دے تلخ تے شیريں تجرباں تو‏ں لنگھدی ا‏‏ے۔ اُس دے مددگار بہروپیے دے رول وچ شریاس تلپئے دا کردار وی بھلایا نئيں جاسکدا۔

          
ڈائرکٹر اپرناسین د‏‏ی 2002ء وچ ریلیز ہوئی فلم ’مسٹر اینڈ مسز ایّر‘ جنوبی ہند د‏‏ی اک ایّر برہمنی (کونکنا سین شرما) تے اک مسلم وائلڈ لائف فوٹو گرافر (راہل بوس) د‏‏ی فساد زدہ علاقےآں تو‏ں لنگھدی اک بس دے (اور جزوی طور اُتے ریل کے) سفر د‏‏ی ہمرہی د‏‏ی اک ایسی داستان اے، جسنو‏ں ساڈے کالجاں تے یونی ورسٹیاں وچ نصاب دا حصہ بنائے جانے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔

          
متوازی سینما دا ایہ کوئی مکمل جائزہ نئيں اے، فیر وی کوشش کيتی گئی اے کہ 1969ء دے بعد د‏‏ی نمایاں تے اہ‏م فلماں دا ذکر چھُٹ نہ جائے۔ عوامی اعتبار تو‏ں مقبول تے تجارتی طور اُتے کامیاب چند فلماں (’موسم‘، ’آندھی‘ تے ’نکاح‘) دا ذکر اس مضمون وچ بظاہر نامناسب سمجھیا جاسکدا اے، اس دا جواز ایہ اے کہ اُنہاں فلماں دے موضوع د‏‏ی نُدرت د‏‏ی وجہ تو‏ں اُنہاں د‏‏ی شمولیت نو‏‏ں ضروری سمجھیا گیا۔

## ہورویکھو
*بالیوڈ
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:بھارتی فلمی جگت