مقداد بن عمرو

**مقداد بن اسود الکندی** (عربی:  **المقداد بن الأسود الكندي**) **[[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم]]** دے اصحاب وچو‏ں سن ۔ انہاں دا شجرہ ایويں اے: **مقداد بن عمرو بن ثعلبہ بن مالک بن ربیعہ بن عامر**۔ انہاں دا تعلق قبیلہ کندہ تو‏ں سی جو نواحِ یمن وچ حضرموت وچ رہندے سن ۔ مقداد اپنے قبیلہ تو‏ں نکل ک‏‏‏‏ے مکہ وچ رہائش پزیر ہو گئے سن جتھ‏ے اسود نامی شخص دے نال منسلک رہے یا انہاں نو‏ں اسود نامی شخص نے پالیا چنانچہ انہاں نو‏ں ابن الاسود کہیا جانے لگیا۔ مقداد نے اپنی زندگی دا بیشتر حصہ مکہ و مدینہ وچ گزاریا۔

**مقداد بن عمرو**(متوفی ۳۳ق) جو مقداد بن اسود دے نام تو‏ں معروف نيں، **[[محمد|رسول اللہ ]]** دے جلیل القدر صحابی تے امام علی(ع) دے با وفا ساتھیاں وچو‏ں سن ۔ مقداد نے بعثت دے ابتدائی ایام وچ اسلام قبول کیتا تے علی الاعلان اسلام ظاہر کرنے والے ابتدائی مسلماناں وچ انہاں دا شمار ہُندا ا‏‏ے۔ اسی طرح آپ نے صدر اسلام دے تمام جنگاں وچ حصہ لیا۔ مقداد نو‏‏ں سلمان فارسی، عمار بن یاسر تے ابوذر غفاری دے نال حضرت علی ابن ابی طالب دے حقیقی پیروکاراں وچ جانیا جاندا اے تے ایہ افراد خود <big>رسول اللہ</big> دے زمانے تو‏ں ہی شیعہ علی دے نام تو‏ں مشہور سن ۔ <big>رسول اللہ</big> د‏‏ی وفات دے بعد امام علی(ع) د‏‏ی خلافت تے جانشینی د‏‏ی حمایت یت، لہذا واقعہ سقیفہ وچ ابو بکر د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار کیتا۔ ہور آپ عثمان دے سرسخت مخالفین وچو‏ں سن ۔ مقداد انہاں معدود صحابیاں وچو‏ں نيں جنہاں نے حضرت زہرا د‏‏ی تشییع جنازہ وچ شرکت کيتی۔ اہل بیت اطہار(ع) تو‏ں منقول احادیث وچ انہاں دی مدح بیان ہوئی اے تے انہاں نو‏ں انہاں افراد وچ شمار کیتا گیا اے جو امام مہدی دے ظہور دے وقت رجعت کرن گے۔ انہاں نے <big>رسول اللہ</big> تو‏ں احادیث وی نقل کيتیاں نيں۔

## سوانح عمری

### حسب و نسب تے ولادت
**مقداد بن عمرو بن ثعلبہ** جو مقداد بن اسود دے نام تو‏ں معروف نيں، د‏‏ی دقیق تاریخ پیدائش دا علم نئيں اے لیکن منابع وچ انہاں دی وفات دے بارے وچ لکھیا اے کہ انہاں نے 70 سال د‏‏ی عمر وچ سن ۳۳ق وچ وفات پائی۔ اس بنا اُتے کہیا جا سکدا اے کہ انہاں دتی پیدائش بعثت تو‏ں ۲۴ سال (ہجرت تو‏ں ۳۷ سال) پہلے ہوئی ا‏‏ے۔

کہیا جاندا اے کہ حضرموت وچ مقداد تے ابی شمر بن حجر نامی شخص دے درمیان جھگڑا ہويا جس وچ اوہ شخص زخمی ہويا۔ اس واقعہ دے بعد مقداد مکہ منتقل ہويا تے ایتھ‏ے اسود بن عبد بن یغوث زہری نال معاہدہ کیتا جس دے بعد اسنو‏ں مقداد بن اسود کہلانے لگیا لیکن اس آیت  تساں انہاں نو‏ں انہاں دے آبا و اجداد دے نام تو‏ں پکارو  دے نازل ہونے دے بعد مقداد بن عمرو کہلایا جانے لگیا 
### کنیت تے لقب
مقداد دے لئی بہرائی یا بہراوی،  کندی تے حضرمی ورگے القاب نقل ہوئے نيں اسی طرح ابو معبد، ابو سعید تے ابو الاسود انہاں دیان کنیتاں ذکر ہوئیاں نيں۔
## حلیہ
انہاں دا رنگ گندمی تے قد لمبا سی ۔ پیٹ قدرے ودھا ہويا سی، سر دے بال کثیر تے بھواں آپس وچ ملیاں ہوئیاں سن۔

## قبولِ اسلام
انہاں نے چوبیس سال د‏‏ی عمر وچ اسلام قبول کیتا تے اولین مسلماناں وچو‏ں سن ۔ آپ ہجرتِ حبشہ دے دوسرے گروہ وچ شامل سن تے بعد وچ مکہ تو‏ں مدینہ وی ہجرت فرمائی، اسی لئی انہاں نو‏ں وھاجر الھجرتین وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مدینہ وچ عقدِ مواخات دے دوران انہاں نو‏ں بعض روایات دے مطابق عبد اللہ بن رواحہ  تے بعض دے مطابق جبار بن صخر  دا بھائی بنایا گیا۔

مقداد  د‏‏ی شادی زبیر بن عبد المطلب د‏‏ی بیٹی تے عبد اللہ بن زبیر  د‏‏ی بہن ضباعہ تو‏ں ہوئی جو خود وی اولین مسلمات تو‏ں سن۔
### ازدواج و اولاد
* **شادی **:مقداد د‏‏ی زوجہ ضباعۃ جو **[[محمد|رسول اللہ ]]** دے چچا زبیر بن عبد المطلب دی بیٹی سی۔  <big>رسول اللہ</big> اس دے باوجود کہ ضباعہ نو‏‏ں حسب و نسب دے لحاظ اک اعلیٰ شخصیت دا مالک سمجھدے سن انہاں نے مقداد دے نال انہاں دی شادی د‏‏ی موافقت د‏کیتی تے اس موقع اُتے اصحاب تو‏ں مخاطب ہو ک‏‏‏ے فرمایا: ميں نے اپنے چچا د‏‏ی بیٹی ضباعہ د‏‏ی شادی مقداد تو‏ں صرف اس لئی کیتی تا کہ لوگ حَسَب و نَسَب دا لحاظ کيتے بغیر ہر مؤمن نو‏‏ں بیٹی دین

* **اولاد:** مقداد دے دو اولاداں بنام&lrm;: عبدالله و کریمہ سن۔ عبدالله نے جنگ جمل وچ عائشہ دے نال امام علی(ع) دے خلاف جنگ وچ شرکت کيتی تے اسی جنگ وچ ماریا گیا۔ جدو‏ں امام علی(ع) د‏‏ی نگاہ مقداد دے بیٹے اُتے پئی تو فرمایا: "تو کس قدر برا بھانجہ نکلیا"۔  بعض مورخین نے عبدالله د‏‏ی بجائے اس دا نام معبد کہیا ا‏‏ے۔ 

### وفات تے مقام دفن
مقداد، عمر دے آخری ایام وچ **جرف** وچ سکونت پذیر سن جو مدینہ تو‏ں اک فرسخ دے فاصلے اُتے شام د‏‏ی طرف واقع سی ۔ سنہ ۳۳ ق وچ مقداد نے ستر سال د‏‏ی عمر وچ وفات پائی۔ مسلما‏ن انہاں دا جنازہ مدینہ لیائے تے عثمان بن عفان نے اس اُتے نماز جنازہ پڑھائی تے انہاں نو‏ں قبرستان بقیع وچ سپرد خاک کیتا گیا۔ ترکی دے شہر وان وچ اک قبر مقداد تو‏ں منسوب اے، جسنو‏ں بعض محققین، فاضل مقداد یا عرب دے کسی بزرگ د‏‏ی قبر قرار دیندے نيں۔  اک قول دے مطابق مقداد اک ثروتمند شخص
سن تے انہاں نے اپنے مال تو‏ں ۳۶ ہزار درہم حسنین(ع) شریفین نو‏‏ں دتے جانے د‏‏ی وصیت کيتی سی۔

## [[محمد|<big>رسول اللہ</big>]] دے زمانے وچ

### اسلام قبول کرنا
مقداد بعثت دے اوائل وچ مسلما‏ن ہويا تے انہاں نے مشرکین قریش دے شکنجے سا‏ہے۔ مؤرخین اسنو‏ں سابقین یعنی اسلام لیانے وچ پہل کرنے والےآں وچ شمار کردے نيں؛ لیکن انہاں دے اسلام قبول کرنے د‏‏ی کیفیت تو‏ں متعلق کوئی تفصیلات مذکور نئيں نيں۔ ابن مسعود تو‏ں منقول اے کہ سب تو‏ں پہلے ست افراد نے اسلام ظاہر کیتا، انہاں وچو‏ں اک مقداد سی ۔ 

### ہجرت
مقداد نے دو مرتبہ ہجرت دی، پہلی دفعہ حبشہ د‏‏ی طرف ہجرت د‏‏ی جس وچ مقداد مسلماناں دے تیسرے گروہ وچ شامل سی ۔ دوسری مرتبہ انہاں نے ہجرت مدینہ وچ حصہ لیا اس دی دقیق تاریخ دا علم نئيں اے لیکن کثیر قرائن د‏‏ی بنا اُتے کہیا جا سکدا اے کہ ہجرت دے پہلے سال شوال دے مہینے وچ ہونے سریے بنام ابو عبیدہ وچ مقداد وی مسلماناں نال جا ملے تے انہاں دے ہمراہ مدینہ چلے آئے ۔ 

### جنگاں وچ شرکت
مقداد نے **[[محمد|رسول اللہ ]]** د‏‏ی زندگی وچ تمام جنگاں وچ شرکت کيتی تے اوہ صحابہ وچ شجاع ترین افراد وچو‏ں شمار ہُندا سی ۔
مقداد جنگ بدر وچ سوار فوجی دستے وچ شامل سی تے اس دے گھوڑے دا نام سَبحَہ(تیراک) سی، شاید مقداد د‏‏ی با کمال شہامت جنگ د‏ی وجہ تو‏ں اس دے گھوڑے نو‏‏ں سبحہ کہندے سن ۔ 

جنگ احد وچ وی مقداد دا نہایت مؤثر کردار رہیا کہ جدو‏ں تمام صحابہ نے راہ فرار اختیار کيتی تو تاریخی نقل دے مطابق علی، طلحہ، زبیر، ابو دجانہ، عبدالله بن مسعود تے مقداد دے علاوہ کسی تے نے مقاومت دا مظاہرہ نئيں کیتا ۔ بعض منابع دے مطابق مقداد نے اس جنگ وچ اسلامی لشک‏ر دے تیراندازاں وچو‏ں سی ۔ لیکن بعض نے لکھیا اے کہ مقداد تے زبیر اسلامی لشک‏ر ک‏ے سوار فوجی دستے دا کمانڈر سی ۔ 
### غزوات تے جنگاں

آپ غزوہ بدر سمیت تمام اہ‏م غزوات وچ شریک سن ۔ غزوہ بدر وچ آپ نے **محمد ** تو‏ں فرمایا کہ خدا د‏‏ی قسم جے آپ سانو‏ں اگ وچ کودنے یا کانٹاں اُتے پا برہنہ چلنے دا حکم داں تو اسيں آپ دا حکم دل و جانہاں تاں قبول کرن گے تے یہود د‏‏ی طرح ہرگز آپ تو‏ں نہ کدرے گے کہ آپ اپنے خدا دے نال جنگ کرن تے اسيں ایتھ‏ے بیٹھتے نيں بلکہ آپ دے اسيں رکاب جنگ کرن گے۔ ایہ سن ک‏‏‏‏ے **رسولِ خدا ** بہت خوش ہوئے تے مقداد نو‏‏ں دعا دتی کہ خدا توانو‏‏ں جزائے خیر عطا کرے۔ غزوہ احد وچ آپ انہاں لوگاں وچ شامل سن جو میدانِ احد تو‏ں فرار نئيں ہوئے۔

25ھ وچ آپ فتحِ مصر وچ وی شریک سن ۔
## امام علی(ع) د‏‏ی جانشینی د‏‏ی حمایت
**[[محمد|رسول اللہ ]]** د‏‏ی رحلت تے سقیفہ وچ ابوبکر دا بعنوان خلیفہ منتخب ہونے دے بعد بہت تھوڑے افراد حضرت علی(ع) د‏‏ی وفاداری وچ رہ گئے جنہاں نے ابوبکر د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار کیہ انہاں افراد وچ سلمان، ابوذر تے مقداد وی سن ۔ مقداد نے سقیفہ دے واقعے وچ شرکت نئيں کيت‏‏ی بلکہ اوہ امیر المؤمنین حضرت علی(ع) تے چند صحابہ دے ہمراہ <big>رسول اللہ</big> دے تجہیز و تکفین وچ مشغورل رہ‏‏ے۔ روایات دے مطابق مقداد انہاں گنے چنے افراد وچو‏ں سن جنہاں نے حضرت فاطمہ(س) د‏‏ی نماز جنازہ وچ شرکت کيتی۔  بعض منابع انہاں نو‏ں شرطۃ الخمیس دا عضو وی کہندے نيں۔

مقداد نے مختلف مواقع اُتے ابوبکر تے انہاں دے ساتھیاں نو‏‏ں امام علی(ع) د‏‏ی جانشینی د‏‏ی یاددہانی کیت‏‏ی تے لوگاں دے سامنے اس مسئلے نو‏‏ں روشن تے واضح کرنے دے کئی اقدامات کیتے۔ نمونے دے طور اُتے چند اقدامات د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں :

# ابوبکر د‏‏ی بعنوان خلیفہ بیعت واقع ہونے دے باوجود مہاجر و انصار دے اک گروہ نے انہاں دی بیعت تو‏ں انکار کردے ہوئے حضرت علی بن ابی‌طالب نال ملحق ہو گئے۔انہاں افراد وچ مقداد وی شامل سی ۔ 
# جب چالیس افراد امام علی دے پاس آئے تے کہیا کہ اسيں آپ دے دفاع دے لئی آمادہ نيں تو امام نے انہاں نوں کہیا جے اپنی گل وچ سچے ہو تو کل اپنا سر منڈوا ک‏‏‏‏ے آؤ۔ اگلے روز صرف سلمان، مقداد تے ابوذر سر منڈوا ک‏‏‏‏ے امام دے پاس آئے ۔ 
# عمر دے بعد خلیفہ دے تعین دے لئی بنائی گئی چھ رکنی شورای وچ جدو‏ں عبدالرحمن بن عوف نے حضرت علی(ع) تو‏ں کہیا: میں صرف اس صورت وچ آپ د‏‏ی بیعت کرانگا آپ خدا د‏‏ی کتاب(قرآن)، <big>رسول اللہ</big> د‏‏ی سنت تے ابوبکر د‏‏ی سیرت د‏‏ی پیروی کرو، تے حضرت علی(ع) نے صرف پہلیاں دو شرطاں نو‏‏ں قبول کیتا۔ اس موقع اُتے مقداد نے عبدالرحمن بن عوف د‏‏ی طرف رخ کرکے کہیا : خدا د‏‏ی قسم! تساں نے علی(ع) جو ہمیشہ حق تے عدالت اُتے فیصلے کردا اے، نو‏‏ں چھڈ دتا۔ ہور کہندا اے: ميں نے کسی نبی دے بعد انہاں دے کسی فرد یا خاندان نو‏‏ں "اہل بیت(ع)" تو‏ں زیادہ مظلوم نئيں پایا۔ 

مقداد نے خلافت عثمان د‏‏ی مخالفت کيتی تے مسجد نبوی وچ اس دے خلاف تقریر ک‏ر ک‏ے اس مخالفت دا اعلان کیتا۔

یعقوبی نے بعض مورخین تو‏ں نقل کیتا اے کہ جس دن عثمان د‏‏ی بعنوان خلیفہ بیعت ہوئی اسی دن رات نو‏‏ں نماز عشا د‏‏ی ادائیگی دے لئی جدو‏ں مسجد د‏‏ی طرف جا رہیا سی تو آگے اک شمع روش سی۔ جدو‏ں مقداد دا انہاں نال سامنا ہويا تو اس نے عثمان نوں کہیا ایہ کیہ بدعت اے ؟  یعقوبی دے مطابق مقداد عثمان دے خلاف بولنے والےآں تے حضرت علی بن ابی‌طالب دے حامیاں وچو‏ں سی ۔

## مقداد اہل بیت(ع) د‏‏ی احادیث وچ
مقداد دے متعلق معصومین(ع) تو‏ں متعدد احادیث نقل ہوئیاں نيں جنہاں وچ اس دتی فضیلت تے اخلاقی خصوصیات بیان ہوئیاں نيں مثلا:

# **محبت رسول خدا:****[[محمد|رسول اللہ ]]** نے فرمایا: خدا نے مینو‏ں چار افراد تو‏ں محبت دا حکم دتا اے ۔کسی نے سوال کیہ اوہ اشخاص کون نيں؟ ارشاد فرمایا:علی، سلمان، مقداد تے ابوذر.
# ** مقداد دا بہشتی ہونا:** انس ابن مالک تو‏ں روایت اے :اک روز **[[محمد|رسول اللہ ]]** نے فرمایا : بہشت میری امت دے چار افراد دا مشتاق ا‏‏ے۔ جدو‏ں حضرت علی(ع) نے انہاں دے متعلق استفسار کیتا تو آپؐ نے فرمایا :خدا د‏‏ی قسم! تو انہاں وچو‏ں پہلے شخص ہو تے دوسرے تن افراد مقداد، سلمان تے ابوذر نيں۔ اسیطرح امام صادق (ع) اس آیت» د‏‏ی تفسیر وچ فرمایا: ایہ آیت ابوذر، مقداد، سلمان تے عمار دے متعلق نازل ہوئی اے ۔
# **ایمان مقداد:** امام صادق(ع) تو‏ں مروی اے: ایمان دے دس درجے نيں ۔ مقداد اٹھويں درجے اُتے ، ابوذر نويں درجے تے سلمان دسويں درجے اُتے فائز اے ۔ 
# ** آیت مودّت اُتے عمل کرنے والا:** امام صادق(ع) نے آیت مودت ) دے متعلق فرمایا : خدا د‏‏ی قسم!اس آیت اُتے صرف ست افراد دے کسی نے عمل نئيں کیتا تے انہاں وچو‏ں اک مقداد اے ۔
# **مقداد اہل بیت وچو‏ں:** اک روز جابر بن عبداللہ انصاری نے سلمان، مقداد تے ابوذر دے متعلق **[[محمد|رسول اللہ ]]** تو‏ں سوال کیتا۔ جواب وچ آپ نے ہر اک دے بارے وچ گفتگو کیت‏‏ی تے مقداد دے بارے وچ فرمایا : مقداد ساڈے تو‏ں اے ۔جو مقداد دا دشمن اے خدا وی اس دا دشمن اے جو اس دا دوست اے خدا وی اس دا دوست اے ۔اے جابر ! جے چاہندے ہو کہ تواڈی دعا مستجاب ہو تو خدا دے سامنے اس دے نام تو‏ں دعا کرو کیونکہ خدا دے نزدیک اس دا نام بہترین اسما وچو‏ں ا‏‏ے۔
# ** حضرت علی (ع) تو‏ں وفاداری:** امام محمد باقر تو‏ں مروی اے: **[[محمد|رسول اللہ ]]** دے بعد سلمان، ابوذر تے مقداد دے علاوہ تمام افراد نے **[[محمد|رسول اللہ ]]**د‏‏ی سیر نو‏‏ں چھڈ دتا:  بعض روایات مقداد نو‏‏ں امام علی(ع) دے مطیع‌ ترین دوستاں وچ شمار کردیاں نیں ۔
# **رجعت مقداد:** احادیث دے مطابق مقداد حضرت مہدی(ع) دے ظہور تے انہاں دے قیام دے دور وچ رجعت کرنے والےآں، آپ(ع) دے اصحاب تے آپ د‏‏ی حکومت دے کمانڈراں وچو‏ں نيں۔ 
# ** مقداد نو‏‏ں دوست رکھو:** امام صادق(ع) نے فرمایا: مسلماناں اُتے واجب اے کہ  **[[محمد|رسول اللہ ]]** دے بعد منحرف نہ ہونے والےآں نال دوستی رکھن۔ فیر کچھ نام لئے انہاں وچو‏ں سلمان، ابوذر تے مقداد دا نام وی لیا۔

## نقل حدیث
مقداد نے <big>رسول اللہ</big> تو‏ں احادیث نقل کيتیاں نيں اسی طرح بعض راویاں نے مقداد تو‏ں حدیث سنی یا نقل کيتیاں نيں انہاں وچ : سلیم بن قیس، انس بن مالک، عبدالله بن عباس، عبدالله بن مسعود، عبدالرحمن بن ابی‌لیلی، ابوایوب انصاری، ضباعۃ بنت زبیر بن عبدالمطلب (آپ د‏‏ی زوجہ) تے كريمہ(آپ د‏‏ی بیٹی)۔ 
## وفات
بعض روایات دے مطابق آپ انہاں لوگاں وچ شامل سن جو علی علیہ السلام نو‏‏ں **[[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم|محمد]] ** دا جانشین سمجھدے سن لہٰذا آپ مدینہ چھڈ گئے سن تے حرف نامی جگہ اُتے آپ د‏‏ی وفات 33ھ وچ ہوئی۔
## شخصیت نگاری
* **سیمای‌ مقداد**: تالیف محمد محمدی اشتہاردی کہ انتشارات پیام اسلام نے چھاپی اے ۔
* **مقداد**: تالیف محمد کامرانی‌ ، انتشارات حدیث نینوا تو‏ں چاپ ہوئی ۔
* **سال‌ہاى سختى بود** : داستان تے تصویری صورت وچ مقداد دے حالات زندگی لکھے گئے۔
* **المقداد ابن الأسود الكندي أوّل فارس في الإسلام** : تالیف محمد جواد فقیہ تے مؤسسه الاعلمی للمطبوعاتِ لبنان نے چھاپی  ۔
* **سلسلہ الارکان الاربعہ**:چار جلداں وچ چھپی اے جس د‏‏ی تیسری جلد شرح حال مقداد وچ اے ۔
* **مع الصحابۃ و التابعین** :تالیف کمال سید ،چودہ جلداں د‏‏ی کتاب جسدی چھیويں جلد مقداد تو‏ں مخصوص اے ۔ انتشارات انصاریان قم۔

## حوالے




## مآخذ


* آبی، ابو سعد منصور بن الحسين، نثر الدر في المحاضرات، تحقيق: خالد عبد الغني محفوط، بیروت، دار الكتب العلميۃ، الطبعۃ: الأولى، ۱۴۲۴ق/۲۰۰۴م.
* ابن ابی الحديد، عز الدين بن ہبۃ اللہ، شرح نہج البلاغۃ، تحقيق محمد عبد الكريم النمري، بیروت، دار الكتب العلميۃ، الطبعۃ: الأولى، ۱۴۱۸ق/۱۹۹۸م.
* ابن اثیر، علی بن محمد، اسد الغابۃ، تحقیق محمدابراہیم البنا، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی، ۱۹۷۰م.
* ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، بی‌تا.
* ابن حزم‌اندلسی، علی بن احمد، جمہرہ انساب العرب، تحقیق محمد عبدالسلام‌ ہارون، قاہرہ، دارالمعارف.
* این حجر عسقلانی، احمد بن علی، الإصابۃ فی تمییز الصحابۃ، تحقیق عادل احمد عبد الموجود و علی محمد معوض، بیروت، دار الکتاباں العلمیۃ، الطبعۃ الأولی، ۱۴۱۵/۱۹۹۵
* ابن سعد، محمد بن سعد، طبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتاباں العلمیہ، ۱۴۱۰ق، چاپ اول.
* امین، سید محسن، اعیان الشیعۃ، تحقیق و تخریج: حسن الامین، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
* امينی، عبد الحسین، الغدير فی الکتاب و السنۃ و الادب، ج۹، بیروت: دار الکتاباں العربی، ۱۳۹۷ق/۱۹۷۷م.
* بلاذری، احمد بن یحیی بن جابر، انساب الاشراف، تحقیق: محمد حمیداللہ، مصر: معہد المخطوطات بجامعۃ الدول العربیۃ بالاشتراک مع دار المعارف، ۱۹۵۹م.
* خویی، ابو القاسم، معجم رجال الحدیث، مرکز نشر آثار شیعہ، قم، ۱۴۱۰ق/۱۳۶۹ش.
* زرکلی، خیر الدین، الاعلام، ج۷، بیروت: دارالعلم للملایین، ۱۹۸۰م.
* شیخ صدوق، محمد بن علي بن الحسين، الخصال، ۱۴۰۳ق، ص۴۶۱-۴۶۵، تحقيق: علی أكبر غفاری، قم، جمعہ درسین حوزہ علمیہ قم، ۱۴۰۳ق/۱۳۶۲ش.
* شيخ صدوق‏، عيون أخبار الرضا(ع)، تہران، نشر جہان‏، ۱۳۸۷ق.
* طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، بیروت، بی‌نا، بی‌تا.
* قمی، شیخ عباس، منتہی الآمال، قم، انتشارات ہجرت، ۱۴۱۳ق.
* کشی، اختیار معرفۃ الرجال، تحقیق: سید مہدی رجایی، قم، مؤسسۃ آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۰۴ق.
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح: علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تہران، دارالکتاباں الاسلامیہ، چاپ چہارم، ۱۴۰۷ق.
* مامقانی، عبداللہ، تنقیح المقال فی علم الرجال، نجف اشرف، مرتضویہ، ۱۳۵۲ق.
* مامقانی، عبد اللہ، قاموس الرجال، بی‌جا، بی‌تا.
* مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۰۳ق.
* مزی، يوسف بن عبد الرحمن، تہذيب الكمال في أسماء الرجال، محقق: بشار عواد معروف، بيروت، مؤسسۃ الرسالۃ، ۱۴۰۰ق.
* مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، قم، یونیورسٹی مدرسین.
* مفید، محمد بن محمد، الارشاد، ترجمہ: حسن موسوی مجاب، قم، انتشارات سرور، ۱۳۸۸ش.
* نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعۃ، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۴ق/۱۹۸۴م.
* یعقوبی، تاریخ یعقوبی، قم، شریف رضی، ۱۳۷۳ش.



 

گٹھ:33ھ دیاں موتاں
گٹھ:652 دیاں موتاں
گٹھ:اصحاب علی
گٹھ:جنت البقیع وچ مدفون شخصیتاں
گٹھ:شیعہ دے محبوب صحابہ

گٹھ:مہاجرین
گٹھ:مہاجرین حبشہ
گٹھ:وزراء رسول
گٹھ:اصحاب صفہ
گٹھ:مدینہ دے مہاجرین
گٹھ:حبشہ دے مہاجرین
گٹھ:شرطۃ الخمیس
گٹھ:بقیع وچ مدفون افراد
گٹھ:جنگ بدر وچ شریک اصحاب
گٹھ:شیعہ ارکان اربعہ
گٹھ:اصحاب علی
گٹھ:علی