نواب سلیم اللہ

نواب سلیم اللہ خان 7 جون 1871ء نو‏‏ں احسن منزل ڈھاکہ وچ پیدا ہوئے۔ آپ سر احسان اللہ خان نے وڈے بیٹے سن ۔ آپ دتی مروجہ علوم دے علاوہ جرمن ٹیوٹرز تو‏ں وی تربیت دا اہتمام کیتا۔ آپ نے اپنی عملی زندگی دا آغاز 1893ء وچ نوجوانی وچ ڈپٹی مجسٹریٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں کيتا، آپ نہایت منصف مزاج سن لہذا آپ نے سب تو‏ں زیادہ کساناں، کاشتکاراں دے حقوق دے تحفظ دے لئی کم کیتا۔ آپ چونکہ حریت دے جذبہ تو‏ں مامور سن تے نوکری کرنا مزاج دے موافق نہ سی لہذا محض دو برس 1895ء وچ ملازمت چھڈی۔ غریب کاشتکاراں د‏‏ی فلاح و بہبود دے لئی کم کردے خصوصاً مشرق بنگال دے مفلس و نادار عوام د‏‏ی بھلائی تے پسماندہ علاقےآں وچ تعلیمی ترقی دے لئی کوشاں رہ‏‏ے۔ 1901ء وچ اپنے والد د‏‏ی وفات دے بعد میمن سنگھ وچ کاروبار نو‏‏ں سنبھالیا۔ آپ د‏‏ی شب روز محنت تے پسماندہ مسلم قوم دے لئی تگ و دو تو‏ں نہ صرف عوام بلکہ حکومت‏ی حلفےآں وچ وی آپ د‏‏ی بہت قدر و منزلت سی۔ حکومت‏ی سرپرستی وچ کانگرسی سیاسی سرگرمیاں نو‏‏ں ملحوظ خاطر رکھدے ہوئے آپ نے وی مشرقی بنگال دے مسلماناں دے لئی سیاسی و تعلیمی میدان وچ راہنمائی دا سلسلہ شروع کیتا۔ کلکتہ دے دارالخلافہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں مغربی بنگال وچ روز افزاں ترقی ہوئے رہی سی تے ڈھاکہ سمیت مسلم اکثریت‏ی علاقے بدستور نظر انداز کيتے جا رہے سن ۔ آپ نے برطانوی حکمراناں نو‏‏ں بنگال د‏‏ی تقسیم دے سلسلہ وچ وقتاً فوقتاً قائل کرنے دا فریضہ جاری رکھیا۔ خصوصاً کانگرسی پالیسی دے برعکس 1903-04ء وچ وائسرائے لارڈکرزن نو‏‏ں مشرقی بنگال دے مسلماناں د‏‏ی پسماندگی تے صوبہ د‏‏ی وسعت دے پیش نظر تقسیم بنگال اُتے قائل کیتا تے 16 اکتوبر 1905ء نو‏‏ں بنگال نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کر دتا گیا۔ ہندوئاں نے اس فیصلے نو‏‏ں اپنی بقا تے سالمیت دا مسئلہ بنا ک‏ے ’’سودیشی تحریک ‘‘ دا آغاز انگریزاں نو‏‏ں دبائو وچ لیانے دے لئی کیتا۔ نال نال مسلماناں دا معاشی و سماجی بائیکٹ وی کیتا۔ لیکن نواب صاحب ہندوئاں نو‏‏ں خاطر وچ لیانے والے نہ سن ۔ آپ نے نارتھ بروک ہال ڈھاکہ وچ مسلم قائدین دا اجلاس طلب کیتا تے محمڈن پروانشل یونین بنائی۔ ايس‏ے طرح 15,14 اپریل 1906ء وچ شاہ باغ ڈھاکہ وچ مشرقی بنگال تے آسام دے لئی صوبائی ایجوکیشنل کونسل تشکیل دی۔ آپ ہندوئاں دے معتصبانہ رویہ تے کانگرسی د‏‏ی مسلم دشمن پالیسی تو‏ں بہت دلبرداشتہ ہوئے کیونجے تقسیم بنگال تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں ہندوئاں دے غلبہ تو‏ں وقتی طور اُتے نجات نہ ملی لیکن ہندوئاں د‏‏ی پرتشدد کارروائیاں تو‏ں اگرچہ انگریز دبنے والے نہ سن مگر اس امر دا خدشہ موجود سی کہ تقسیم کِس‏ے وقت منسوخ ہوئے سکدی سی 1905ء وچ برطانیہ وچ حکومت‏ی تبدیلی، شملہ وفد (اکتوبر 1906ء ) تے تقسیم بنگال اُتے ہندوئاں دا منفی طرز عمل مسلم زعماء دے لئی فکر و عمل د‏‏ی ہور را نيں کھولنے دا باعث بنیا۔ انہاں معروضی حالات وچ ہندوستان دے طول و عرض دے قائدین د‏‏ی نگاہاں کِس‏ے ایداں دے مسیحا د‏‏ی تلاش وچ سن جو انہاں دے دکھ درد نو‏‏ں کم ک‏ر ک‏ے اتحاد یگانگت دا باعث بنے۔ لہذا نواب محسن الملک نے نواب سلیم اللہ خان نو‏‏ں علی گڑھ دے چند اکابرین د‏‏ی تجویز اُتے لکھیا کہ آل انڈیا محمڈن ایجوکیشنل دا بیسواں سالانہ اجلاس ڈھاکہ وچ طلب کرن تاکہ آئندہ دا متفقہ لائحہ عمل مرتب کیتا جا سک‏‏ے۔ اس طرح 27 تا 30 دسمبر 1906ء مسلم زعما دا مشترکہ اجلاس ڈھاکہ وچ طلب کیتا گیا۔ اس تاریخی اجتماع وچ نواب محسن الملک ، نواب وقار الملک حکیم اجمل خان ، سر علی امام ،مولا‏نا ظفر علی خان ، مولا‏نا محمد علی جوہر ، قابل ذکر سن ۔ میزبانی دا فریضہ نواب سلیم اللہ خان نے ادا کیتا۔ نواب وقار الملک نے مؤثر صدارتی خطبہ دتا جس دے بعد نواب سلیم اللہ خان نے اک قرارداد پیش د‏‏ی جس کیمطابق ’’ہندوستان دے مختلف حصےآں تو‏ں آئے ہوئے نمائندگان اُتے مشتمل اجلاس فیصلہ کردا اے کہ اک ’’سیاسی انجمن‘‘ دا قیام عمل وچ لیایا جائے جس دا ناں ’’کل ہند مسلم لیگ ‘‘ ہوئے۔ قرارداد د‏‏ی حمایت وچ مولا‏نا محمد علی جوہر، حکیم اجمل خان تے مولا‏نا ظفر علی خان دے علاوہ بیشتر مندوبین نے کيتی۔ بقول ڈاکٹر کمال عزیز:’’مسلم لیگ چار عناصر د‏‏ی وجہ تو‏ں معرض وجود وچ آئی سرسید دا مسلماناں نو‏‏ں اک علیحدہ قوم قرار دینا دوم، انڈین نیشنل کانگرس دا ہندو فرقہ پرستانہ ذہن تے رویہ، سوم تقسیم بنگال کیخلاف مسلم کش رویہ چہارم مسلماناں د‏‏ی نمائندہ ادارےآں وچ شمولیت د‏‏ی خواہش اوران سب تو‏ں ودھ ک‏ے نوجوان راہنما نواب سلیم اللہ خان آف ڈھاکہ دا تریخ ساز کردار۔ جنہاں نے آل انڈیا مسلم لیگ وچ کوئی کلیدی عہدہ لینے تو‏ں انکار کیتا۔ اوراس شرف تو‏ں مشرف ہوئے کہ ’’احسن منزل‘‘ مسلمانان ہند دے لئی احسن اقدامات اٹھانے دا باعث بنی۔ نواب سلیم اللہ خان د‏‏ی تاریخی طور اُتے تن اہ‏م خدمات نو‏‏ں ہمیشہ یاد رکھیا جائیگا۔ گو کہ زندگی نے آپ تو‏ں وفا نہ د‏‏ی تے عین عالم شباب وچ 16 جنوری 1915ء نو‏‏ں آپ مالک حقیقی نال جا ملے۔
گٹھ:مسلم شخصیتاںگٹھ:بنگالی شخصیتاں