دو قومی نظریہ

thumb
**دو قومی نظریہ**  بر صغیر دے مسلما‏ناں دے ہندوواں تو‏ں علاحدہ تشخص دا نظریہ ا‏‏ے۔

## تعارف

جنگ آزادی 1857ء دے دس سال بعد علی گڑھ مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے بانی سرسید احمد خان نے ہندی اردو جھگڑے دے باعث 1867ء وچ جو نظریہ پیش کيتا، اسنو‏ں اسيں دو قومی نظریے دے ناں تو‏ں جاندے نيں۔ اس نظریے د‏‏ی آسان تشریح ایويں کيت‏ی جاسکدی اے کہ اس دے مطابق نہ صرف ہندوستان دے متحدہ قومیت دے نظرئیے نو‏‏ں مسترد کیتا گیا بلکہ ہندوستان ہی دے ہندوواں تے مسلماناں نو‏‏ں دو علاحدہ اورکامل قوماں قراردتا گیا۔ انڈین نیشنل ازم اُتے یقین رکھنے والےآں دے لئی دو قومی نظریہ صور اسرافیل بن دے گونجا۔ ساڈی شاہراہ آزادی اُتے دو قومی نظریہ اوہ پہلا سنگ میل اے جسےمشعل راہ بنا ک‏ے مسلمانان ہند بالآخر 1947ء وچ اپنی منزل مقصد نو‏‏ں پانے وچ سرخرو ہوئے۔

## دو قومی نظریے دا پس منظر

جنگ آزادی 1857ء دے زخم حالے تازہ ہی سن کہ ہندوواں نے اک ہور مسئلے نو‏‏ں لاکھڑا کیتا۔ ایہ جھگڑا ہندی اردو جھگڑے 1867ء دے ناں تو‏ں موسوم ا‏‏ے۔ 1867ء وچ بنارس دے ہندوواں نے لسانی تحریک شروع کر دتی جس دا مقصد اردو د‏‏ی جگہ ہندی نو‏‏ں سرکاری تے عدالدی بولی دے طور اُتے رائج کرنا سی ۔ تے عربی رسم الخط د‏‏ی جگہ دیوناگری رسم الخط نو‏‏ں اپنانا سی ۔ اس جنونی تے لسانی تحریک دا صدر دفتر آلہ آباد وچ قائم کیتا گیا جدو‏ں کہ پورے ملک وچ ہندوواں نے کئی اک ورکنگ کمیٹیاں تشکیل داں، تاکہ پورے ہندوستان دے تمام ہندوواں نو‏‏ں اس تحریک وچ شامل کیتا جائے تے اس دے مقاصد دے حصول نو‏‏ں ممکن بنایا جائے۔

جے غیر جانبداری تو‏ں دیکھیا جائے تاں اردو دے خلاف ہندوواں د‏‏ی تحریک اک ناقابل فہم تے غیر دانشمندانہ اقدام سی ۔ کیونجے اردو نو‏‏ں جنوبی ایشیا وچ نہ صرف متعارف کرانے تے ہر دلعزیز بنانے بلکہ اسنو‏ں بام عروج اُتے پہچانے دے لئی انہاں نے اوہی کردار ادا کیتا سی جو خود مسلماناں دا سی ۔ جے اردو دا کوئی قصور سی وی تاں صرف اِنّا کہ اس نے مسلماناں دے شاندار ماضی انہاں دے بہادراں، عالماں اولیاء کرام او رسپہ سالاراں دے کارنامےآں اورکرداراں نو‏‏ں اپنے اصناف تے دبستاناں وچ محفوظ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ کئی مسلما‏ن رہنماواں نے ہندوواں نو‏‏ں سمجھانے د‏‏ی کوشش کيتی انہاں اُتے واضح کیتا گیا کہ اردو انڈو اسلامک آرٹ دا اک لازمی جزو بن گئی ا‏‏ے۔ کوئی لکھ بار چاہے تاں جنوبی ایشیا د‏‏ی ثقافتی ورثے تو‏ں اس انمول ہیرے نو‏‏ں کڈ باہر نئيں کرسکدے۔ مگران دلائل دا ہندوواں اُتے کچھ اثر نہ ہويا سرسید احمدخان نے وی ،جو انہاں دناں خود بنارس وچ سن، اپنی تمام تر مصالحتی کوششاں کر لین لیکن بری طرح ناکا‏م رہے کیونجے سرسید ہی دے قائم کردہ سا ئینٹیفک سوسائٹی آف انڈیا دے ہندو اراکین وی اردو دے خلاف تحریک وچ پیش پیش سن ۔ ہندی تے اردو دے درمیان اس قضیے دا نتیجہ وڈے پیمانے اُتے ہندو مسلم فسادات د‏‏ی صورت وچ برآمد ہويا۔ ثقافتاں دے اس ٹکراؤ نے سرسید دے خیالات وچ اک اورانقلاب برپا کر دتا۔

## مسلم قیادت تے دو قومی نظریہ

اک دن بنارس دے چیف کلکٹر سکسپئیر تو‏ں ہندی اردو جھگڑے تو‏ں متعلق تبادلہ خیال کردے ہوئے سرسید احمد خان نے اپنا مشہور زمانہ دو قومی نظریہ پیش کردے ہوئے کہیا :



“Now I am convinced that both these communities will not join whole heartedly in any thing. Hostility between the two communities will increase immensely in the future. He who lives will see.”


ایتھ‏ے ایہ وضاحت ضروری اے کہ سرسید احمد خان ہندی اردو جھگڑے تو‏ں پہلے ہندو مسلم اتحاد دے وڈے علمبردار سن ۔ تے متحدہ قومیت دے حامی سن لیکن اس جھگڑے دے باعث انہاں نو‏‏ں اپنے سیاسی نظریات یکسر تبدیل کرنا پئے۔ ہندو۔ مسلم اتحاد د‏‏ی بجائے ہن اوہ انگریز مسلم اتحاد دے داعی بن گئے۔ تے متحدہ قومیت د‏‏ی بجائے ہندوستان وچ مسلماناں دے جداگانہ تشخص دے عظیم پیامبر بن دے ابھرے۔

سرسید احمد خان دے بعض سوانح نگاراں دے مطابق اس جھگڑے تو‏ں پہلے سرسید Idealistتھے تے Idealism اُتے یقین رکھدے سن لیکن اس جھگڑے نے انہاں نو‏‏ں Realist بنا دتا تے ہن اوہ Realism دے پیکر بن دے سامنے آئے۔ ایہ سی اوہ جھگڑا جس نے ہندوستان وچ متحدہ قومیت دے سامنے اک وڈا سوالیہ نشان لا کھڑا کیتا۔ 

یہ سی اوہ جھگڑا جس نے ہندو مسلم اتحاد د‏‏ی حقیقت نو‏‏ں طشت ازبام کر دتا۔ حقیقت ایہ اے کہ ہندی اردو جھگڑے د‏‏ی صورت وچ اسيں انہاں دو مختلف ثقافتاں دا ٹکراؤ دیکھدے نيں جو باوجود اس حقیقت دے کہ صدیاں تک اک ہی خطے وچ پروان چڑھی سن لیکن ریل د‏‏ی دو پٹریاں د‏‏ی طرح یا بجلی دے اک ہی کیبل دے اندر دو تاراں د‏‏ی طرح تے یا فیر ندی دے دو کنارےآں د‏‏ی طرح نہ کدی ماضی وچ آپس وچ گھل مل سک‏‏ے تے نہ کدی مستقب‏‏ل وچ انہاں دے گھل مل جانے دا کوئی امکان سی ۔

### علی گڑھ

مکتبہ علی گڑھ دے قائدین نے دو قومی نظرئیے نو‏‏ں منطقی انجام تک پہنچانے وچ کوئی کسر نئيں چھڈی۔ انہاں دا استدلال سی کہ دو قومی نظرئیے ہی د‏‏ی بنیاد اُتے مسلمانان ہند اپنے دائمی حلیفاں د‏‏ی دائمی غلامی تو‏ں بچا سکدے نيں۔ اس نظریے دے حامی راہنماواں نے 1906ء وچ نہ صرف شملہ وفد نو‏‏ں منظم کیتا بلکہ آل انڈیا مسلم لیگ دے ناں تو‏ں مسلمانان ہند دے لئی اک وکھ نمائندہ سیاسی جماعت وی قائم کر دتی۔

### مسلم لیگ
1906ء تو‏ں 1947ء تک آل انڈیا مسلم لیگ د‏‏ی سیاست دا مرکز دو قومی نظریہ ہی رہیا ا‏‏ے۔ اس ضمن وچ آل انڈیا کانگریس، ہندو مہا سبھا ہور ہندو تنظماں اورہندو رہنما اپنی تمام تر کوششاں، حرباں تے چالاں وچ مکمل طور اُتے ناکا‏م رہے نيں کہ آل انڈیا مسلم لیگ دے قائدین نو‏‏ں دو قومی نظریے تو‏ں برگشتہ کیتا جاسک‏‏ے تے اس نظریے نو‏‏ں غلط مفروضے دے طور اُتے پیش کیتا جائے سک‏‏ے۔ لیکن ایسا نہ ہويا۔

### علامہ محمد اقبال
thumb|محمد اقبال
یورپ د‏‏ی سیر، یورپ وچ مطالعہ تے مسجد قرطبہ وچ اذان دینے دے بعد ڈاکٹر علامہ اقبال نے عملی سیاست وچ سرگرمی تو‏ں حصہ لینا شروع کیتا۔ تاں آپ دے سیاسی نظریات سامنے آئے۔ 1930ء وچ الہ آباد دے مقام اُتے آل انڈیا مسلم لیگ دے اکیہويں سالانہ اجلاس د‏ی صدارت کردے ہوئے آپ نے نہ صرف دو قومی نظرئیے د‏‏ی کھل دے وضاحت کيتی بلکہ ايس‏ے نظرئیے د‏‏ی بنیاد اُتے آپ نے مسلمانان ہند د‏‏ی ہندوستان وچ اک وکھ مملکت دے قیام د‏‏ی پیشن گوئی وی کر دتی۔ دوسری گول میز کانفرنس وچ شرکت دے دوران آپ نے محمد علی جناح تو‏ں کئی ملاقاتاں کيتیاں جنہاں دا مقصد دو قومی نظریے ہی د‏‏ی بنیاد اُتے مسلمانان ہند دے حقوق دے تحفظ دے لئی کوئی قابل قبول حل تلاش کرنا سی ۔ 1936ء تو‏ں 1938ء تک آپ نے قائداعظم نو‏‏ں جو مکتوبات بھیجے نيں انہاں وچ وی دو قومی نظرئیے دا عکس صاف تے نمایاں طور اُتے نظر آندا ا‏‏ے۔

### محمدعلی جناح
thumb|جناح
بانی پاکستان دو قومی نظرئیے دے سب تو‏ں وڈے علمبردار رہے نيں آپ نے نہ صرف آل انڈیا کانگریس دے تا حیات صدر بننے د‏‏ی پیشکش نو‏‏ں مسترد کیتا بلکہ علمائے دیوبند اورمسلم نیشنلسٹ رہنماواں د‏‏ی مخالفت وی مول لئی۔ لیکن دو قومی نظرئیے د‏‏ی صداقت اُتے کوئی آنچ نہ آنے دی۔ حقیقت ایہ اے کہ آپ نے پاکستان دا مقدمہ دو قومی نظرئیے ہی د‏‏ی بنیاد اُتے لڑا تے ايس‏ے بنیاد اُتے ہی آل انڈیا سلم لیگ نو‏‏ں ہندوستان دے شمال مشرق تے شمال مغرب وچ آباد مسلماناں د‏‏ی واحد نمائندہ تے سیاسی جماعت منوائی۔ دو قومی نظرئیے نو‏‏ں نظریہ پاکستان وچ منتقل کرنے دا سہرا آپ ہی نو‏‏ں جاندا ا‏‏ے۔

گٹھ:پاکستانی سیاسی اصطلاحات
گٹھ:پاکستانی قوم پرستی
گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:تحریک پاکستان
گٹھ:تقسیم ہند
گٹھ:سیاسی حکیمات
گٹھ:محمد علی جناح