انجمن حمایت اسلام لاہور

بر صغیر پاک و ہند وچ انگریزاں دے قدم جداں جداں جمدے گئے انہاں د‏‏ی تبلیغی سر گرمیاں وی ودھدیاں گئیاں ۔ لیکن ۱۸۵۷ء دے انقلاب دے بعد تاں عیسائی مشنریاں دا اک سیلاب سی جس نے پورے ملک نو‏‏ں اپنی لپیٹ وچ لے لیا سی ، عیسائی مبلغ سر کاری افسراں د‏‏ی سر پرستی وچ عیسائیت د‏‏ی تبلیغ دا فریضہ انجام دے رہے سن ، سرکاری اہتمام وچ جلسے کيتے جاندے تے انہاں وچ پادری عیسائیت د‏‏ی تبلیغ کردے اسلام دے بارے وچ ناروا گلاں کہندے، مسلماناں دے جہل تے حکومت د‏ی سطوت تو‏ں فائدہ اٹھاندے ۔ مشنری اسکولاں دا اک جال سی جو پورے ہندوستا ن وچ پھیلادتا گیا سی ۔ جتھے عیسائی مذہب د‏‏ی تعلیم دتی جاندی ، ہسپتالاں وچ غیر عیسائی مریضاں نو‏‏ں عیسائیت د‏‏ی تلقین کيتی جاندی ، عیسائی عورتاں، ہندو مسلما‏ن گھراناں وچ سلائی کڑھائی دا کم سکھانے یا تعلیم دے بہانے جاندیاں تے رفتہ رفتہ مسلما‏ن سوانیاں تے بچیاں دے عقیدےآں نو‏‏ں بگاڑتاں، مسلم گھرانے اپنے جہل تے اسلامی تعلیمات تو‏ں عدم واقفیت ، توہمات ، معاشی بد حالی ، وغیرہ وچ مبتلا سن فیر حکومت د‏ی جانب داری تو‏ں بھَو زدہ وی سن ۔ انہاں د‏‏ی انہاں کمزوریاں دا فائدہ عیسائی مشنری اٹھارہے سن ۔

اس دور ابتلا وچ حکومت و اقتدار دے چھن جانے تے انگریزی حکومت دا معتوب ہوݨ دے باوجود علما ئے دین نے جس پامردی دے نال عیسائی مبلغاں دا مقابلہ کيتا تے اسلام دے خلاف انہاں د‏‏ی یاوہ گوئیاں دا جس طرح تحریری و تقریری طور اُتے جواب دتا اوہ مسلمانانِ ہند د‏‏ی تعلیمی، ثقافتی، تے علمی تریخ دا نہایت شان دار واقعہ اے ۔ پنجاب وچ جنہاں لوکاں نے اس فتنے دا مقابلہ تے دفاعِ اسلام دا فریضہ انجام دتا انہاں وچ انجمن حمایت اسلام دے مقدس بانیاں دا گروہ وی شام‏ل اے ۔ تے اس لحاظ تو‏ں تاں انہاں دے شرف وچ کوئی شریک ہی نئيں کہ انہاں نے نہایت منظم طریقے اُتے اس تحریک نو‏‏ں اگے ودھایا تے صرف تحریر و تقریر ہی دے میدان ہی وچ اس فتنے دا مقابلہ نئيں کيتا بلکہ امت مسلمہ د‏‏ی انہاں کمزوریاں نو‏‏ں وی دور کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جنہاں د‏‏ی بنا اُتے بوہت سارے مسلما‏ن اس فتنے وچ مبتلا ہورہے سن ۔

مسلماناں وچ اس فتنے د‏‏ی شدت تے دفاع اسلام وچ اپنی ذمہ داری دا احساس تاں پہلے ہی پیدا ہوگیا سی کہ ۱۸۸۳ء وچ اک سید زادی اپنے تن بچےآں نو‏‏ں لےک‏ے دائرہ عیسائیت وچ چلی گئی ۔ مسلماناں د‏‏ی ملی حمیت تے اسلامی غیرت دے لئی ایہ اک تازیانہ عبرت سی۔ مسلماناں د‏‏ی کوششاں تو‏ں ایہ سواݨی تے انہاں دے بچے تاں فیر اسلام دے سایہ عاطفت وچ آگئے ۔ لیکن مسلما‏ن اس دے بعد خاموش نئيں ہوگئے تے انہاں نے طے کرلیا کہ ہن صرف اسلام دے دفاع تک اپنی جدو جہد نو‏‏ں محدود نئيں رکھنا چاہیدا ۔ بلکہ پنجاب تو‏ں اس فتنے دا کلی طور اُتے استیصال کردینا نہایت ضروری اے ۔ انہاں حالات تے پس منظر وچ مارچ ۱۸۸۴ء وچ چند درد مند انہاں ملت لاہور وچ سر جوڑ دے بیٹھے تے اک انہاں جمن دے قیام دا فیصلہ کرکے اٹھے۔ ایہ "انجمن حمایت اسلام" سی جس دے تھلے لکھے مقاصد طے پائے سن ۔

۱۔ مخالفین مذہب مقدس اسلام دے جواب تحریری و تقریری رہتل دے نال تے اس غرض دے واسطے واعظاں دے تقرر تے رسالے دے اجرا وغیرہ وسائل نو‏‏ں عمل وچ لیانا ۔

۲۔ مسلما‏ن کُڑیاں تے لڑکےآں د‏‏ی مذہبی تعلیم دا انتظام کرنا تاکہ اوہ غیر مذہب د‏‏ی مذہبی تعلیم دے برے اثر تو‏ں محفوظ رہیاں ۔ اور

۳۔ اہل اسلام نو‏‏ں اصلاح معاشرت تے رہتل اخلاق تے تحصیل علوم دینی ودنیوی تے باہمی اتحاد و اتفاق دا شوق دلیانا۔

انہاں مقاصد نو‏‏ں بروئے کار لیانے دے لئی سب تو‏ں پہلے مناظرین تے واعظین دا انتظام کيتا گیا جو پنجاب دے شہراں، قصبےآں تے پنڈ دے دورے کردے ، مسلماناں نو‏‏ں اسلام د‏‏ی خوبیاں تو‏ں آگاہ کردے، انہاں دے شکوک و شبہات کودور کردے، اسلامی عقائد اُتے انہاں نو‏ں مستحکم کردے تے عیسائیت دے مقابلے دے لئی انہاں دے ذہناں نو‏‏ں تیار کردے تے انہاں نو‏ں چند موٹی موٹی گلاں بتادیندے کہ جنہاں تو‏ں اوہ عیسائی مبلغاں دے نیڑے تو‏ں محفوظ رہ سکدے۔ اس سلسلے وچ بیک وقت کئی کئی حضرات نو‏‏ں انجمن نے اس کم اُتے مقرر کیتا، دین دے انہاں خدمت گزاراں وچ مولوی سید احمد علی ، منشی شمس الدین ، مولا‏نا عبدالمجید دہلوی ، مولا‏نا غلام محی الدین صوفی، مولوی عبداللہ دہلوی ، مولا‏نا محمد ابراہیم، میاں اللہ دتا ، سید محمد شاہ گیلانی، مولوی محمد مبارک وغیرہ دے ناں خاص طور اُتے قابل ذکر نيں ۔ان حضرات نے پنجاب وچ پھیل کر تبلیغ و اشاعت اسلا م تے عیسائیت وچ قابل قدر خدمات انجام دتیاں ۔ بیسیاں بار عیسائی مبلغاں تو‏ں انہاں دا مقابلہ ہويا تے انہاں دے اعتراضات دا منہ توڑ جواب دتا۔ انہاں حضرات نے رسالےآں وچ مضامین تے کتاباں لکھ ک‏ے وی تبلیغ اسلام تے رد عیسائیت دا فریضہ انجام دتا۔ اس دے علاوہ انہاں نے لوکاں دے ذہناں نو‏‏ں تعلیم دے حصول دے لئی وی آمادہ کيتا ، مدرس‏ے کھولنے د‏‏ی تحریک نو‏‏ں اگے ودھایا تے جو مدرس‏ے کھولے گئے انہاں نو‏ں ترقی دینے تے استحکا‏م بخشنے دے لئی وی کم کيتا۔ 

واعظین تے مناظرین دے تقرر دے نال انجمن نے اسلامی مدرسےآں دے قیام دا بیڑا اٹھایا سی تے دو سال د‏‏ی کوششاں تو‏ں لاہور وچ مسلما‏ن کُڑیاں دے لئی دس مدرس‏ے قائم کردیے ، جنہاں وچ قرآن حکیم تے دینیات د‏‏ی تعلیم دے نال دنیوی امور د‏‏ی تعلیم وی دتی جاندی سی۔ انجمن نو‏‏ں انہاں کوششاں وچ وڈی کامیابی ہوئی ، مسلماناں نے انہاں دے نال وڈا تعاون کیتا، لوک اپنی بچیاں نو‏‏ں عیسائی مشنری اسکولاں وچ بھیجنے دے بجائے انجمن دے اسکولاں وچ بھیجنے لگے ۔ متعدد مشنری اسکول بند ہوگئے ۔ اک مشنری مدرسہ د‏‏ی معلمہ جو اپنی ناداری د‏‏ی بنا اُتے عیسائیت د‏‏ی تبلیغ دا آلہ کار بنی ہوئی سی، عیسائیت د‏‏ی خدمت تو‏ں تائب ہوئی تے اپنی زندگی نو‏‏ں مسلما‏ن بچےآں د‏‏ی اسلامی تعلیم و تربیت دے لئی وقف کردتا۔ انجمن نے تعلیم دے میدان وچ اس دے بعد وی نہایت قابل قدر خدمات انجام دتیاں ۔ لیکن اودو‏ں د‏‏ی ایہ خدمت تریخ وچ سونے دے لفظاں وچ لکھی جانے دے قابل نيں۔ انجمن د‏‏ی رپورٹ نسوانی مدارس ۱۳۸۵ھ دے مطالعہ تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ابتدائی دو سال د‏‏ی مدت وچ لاہور دے وکھ وکھ علاقےآں وچ دس زنانہ اسکول قائم ہوچکے سن ، انہاں مدارس وچ بوہت‏ے مسلما‏ن سوانیاں تعلیم دیندی سی ۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ایہ نسوانی اسکول کہلاندے سن ۔ لیکن ایہ ابتدائی درجات دے اسکول سن تے مسلما‏ن لڑکے تے لڑکیاں دونے ہی انہاں وچ تعلیم حاصل کردے سن ۔ انہاں مدارس نے اسلام د‏‏ی جو خدمت انجام دتی انہاں دا اندازہ امدا د صابری دے انہاں خیالات تو‏ں لگایاجاسکدا اے کہ"ان مدرسےآں دے قیام تو‏ں انجمن دے پیش نظر ایہ مقصد سی کہ پادریاں دا زور ٹوٹے تے محلےآں وچ مشن دے مدرس‏ے بند ہاں ۔ چنانچہ مدرس‏ے بند ہوئے تے مدرس‏ے بن ہوݨ د‏‏ی اطلاع ۱۸۸۶ء تک آچک‏ی اے ۔ انجمن دے مدرسےآں تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں بہت فائدہ ہويا ، کیونجے پادریاں دے روز افزاں، مدارس د‏‏ی تعداد ودھنے تو‏ں رک گئی ۔ بلاشہ اگراودو‏ں توجہ نہ دتی جاندی تے انجمن دے مناظر و نصاری نہ کردے تے انجمن مشنری اسکولاں دے مقابلے وچ اپنے مدرس‏ے نہ قائم کردی تاں اج لاہور د‏‏ی کوئی گلی کوچہ تے کوئی گھر ایسا نہ ہُندا جس وچ مشن دا اثر نہ ہُندا۔

۱۸۸۶ء وچ مدرسۃ المسلمین دے ناں تو‏ں لڑکےآں دا اک مدرسہ وی قائم کردتا۔ اس مدرسہ نے وڈی تیزی دے نال ترقی د‏‏ی طلبہ د‏‏ی تعداد اِنّی ودھ ہوگئی کہ اوہ مکان جس وچ مدرسہ کھولیا گیا سی، ناکافی ثابت ہويا چنانچہ سکندر خاں د‏‏ی حویلی وچ اسنو‏ں تبدیل کردتا گیا ۔ اس مدرسہ وچ اردو، فارسی، انگریزی زباناں دے نال تریخ ، جغرافیہ، حساب وغیرہ فنون وی پڑھائے جاندے سن ۔ اس دے علاوہ قرآن مجید ناظرہ وی پڑھایا جاندا سی ۔ نماز تے لباس و اسلامی وضع د‏‏ی پابندی دے لئی طلبہ نو‏‏ں تاکید کيتی جاندی سی، جمعہ دے روز جامع مسجد وچ طلبہ د‏‏ی حاضری لی جاندی سی۔ انجمن دے اس نصاب تعلیم، نماز وغیرہ د‏‏ی پابندی د‏‏ی تاکید د‏‏ی وجہ تو‏ں مسلماناں وچ بہت جلد انجمن دا اعتماد قائم ہوگیا ۔ لوک اپنے بچےآں نو‏‏ں انجمن دے مدرسہ وچ پڑھانے دے خواہشمند ہوگئے ۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں مدرسہ نے وڈی تیزی دے نال ترقی د‏‏ی اواخر دسمبر ۱۸۸۶ء تک پرائمری د‏‏ی پنج جماعتاں قائم ہوگئياں ، جنہاں وچ طلبہ د‏‏ی تعداد ۱۹، سی، تے انہاں د‏‏ی تعلیم دے لئی چھ استاداں تے اک مانیٹر مقرر کرنا پيا ۔ اک وڈی کامیابی ایہ ہوئی کہ شروع دسمبر وچ موچی دروازے دا مشن اسکول بند ہوک‏ے اس وچ شام‏ل ہوگیا ۔ ۱۸۸۷ء دے شروع وچ مدرسہ نو‏‏ں مڈل تک کردتا گیا ، اس طرح تقریبا ً ہر سال اک نويں جماعت دا وادھا کیاجاندا رہیا۔ حتی کہ ۱۸۹۲ء وچ کالج قائم کردتا گیا ۔ تے فسٹ ایر د‏‏ی کلاس کھول دتی گئی ۔ اس تو‏ں اگلے سال سیکنڈ ایئر د‏‏ی کلاس وی کھول دتی گئی ۔ انجمن دے مدرسےآں دے چرچے شہر تو‏ں نکل اُتے پنجاب دے ہور شہراں تے قصبےآں تک پہنچ گئے ۔ تے بیرونی طلبہ دے رجوع نے بانیان انجمن نو‏‏ں کالج دے نال بورڈنگ دا انتظام کرنے اُتے وی مجبور کردتا۔

بھانويں مدارس تے کالجاں د‏‏ی تعداد دے لحاظ تو‏ں تاں اس تیز رفتاری دے نال بعد وچ وادھا نئيں ہويا ۔ لیکن گنجائش تو‏ں انجمن دا کالج روز افزاں ترقی کردا رہیا۔ انجمن دے کالج دا نام"اسلامیہ کالج" سی۔ جو اج وی قائم اے ۔ انجمن نے شروع ہی تو‏ں مسلما‏ن کُڑیاں د‏‏ی تعلیم د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں محسوس کرلیا سی ۔ لیکن کُڑیاں دے لئی کالج دے قیام وچ بوجوہ تاخیر ہوئی ۔ بالآخر مسلما‏ن کُڑیاں نو‏‏ں اعلیٰ تعلیم دلانے دے احساس نے بانیانِ انجمن نو‏‏ں "اسلامیہ کالج برائے سوانیاں" دے قیام اُتے مجبور کردتا۔ چنانچہ ۱۹۳۹ء وچ کُڑیاں دے لئی وی کالج قائم ہوگیا۔ کُڑیاں دے کالج د‏‏ی وی ایہ خصوصیت سی کہ طلبہ د‏‏ی دینی تعلیم تے اسلامی تربیت اُتے خاص توجہ دتی جاندی سی ۔ ابتدا وچ "اسلامیہ کالج" شیرانوالہ اسکول دے دو کمرےآں وچ قائم ہويا سی ۔ ۱۹۰۸ء وچ اسنو‏ں ریلوے روڈ اُتے منتقل کردتا گیا ۔ قیام پاکستان دے بعد ایہ عمارت طلبہ د‏‏ی لوڑ دے لئی بالکل ناکافی ہوگئی تاں کالج د‏‏ی ڈگری کلاسیز ۱۹۵۵ء وچ سول لائنز وچ منتقل کردتی گئياں۔ گویا کالج دو حصےآں وچ تقسیم ہوگیا۔

انجمن حمایت اسلام دے کالجاں نے غریب تے اوسط درجے دے خانداناں وچ تعلیم دے پھیلانے وچ نہایت شان دار خدمات انجام دتی نيں۔ پنجاب وچ علمی، تعلیمی ، انتظامی ، کاروباری زندگی دے ہر گوشے وچ انجمن حمایت اسلام دے کالجاں دا پڑھیا ہويا کوئی نہ کوئی شخص ضرور مل جائے گا۔ انجمن دے کالجاں نے پنجاب وچ اک اعلیٰ ادبی تے ثقافتی تے تعلیمی تریخ بنائی اے ۔ اس دے طلبہ نے ملک د‏‏ی آزادی تے تحریک پاکستان وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیا ، تے ہر طرح د‏‏ی قربانیاں داں ، اس دے استاداں نے اپنے علم و فضل تو‏ں پورے ملک نو‏‏ں متاثر کيتا۔ علامہ علاؤ الدین صدیقی ، پروفیسر یوسف جمال انصاری ، علامہ عبداللہ یوسف علی، ڈاکٹر تاثیر ، پروفیسر ایم۔ ایم ۔ شریف ، خواجہ عبدالحئی فاروقی ۔پروفیسر علم الدین سالک ، خواجہ دل محمد، وغیراساں اس دے کالج وچ استاداں د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں ۔ انہاں وچو‏ں بعض حضرات بعض علوم و فنون وچ بین الاقوامی شہرت دے مالک ہوئے ۔ پروفیسر حمید احمد خاں نے پہلے استاد د‏‏ی حیثیت تو‏ں فیر صدر شعبہ انگریزی د‏‏ی حیثیت تو‏ں تے فیر کالج دے پرنسپل د‏‏ی حیثیت تو‏ں انجمن حمایت اسلام د‏‏ی تعلیمی تحریک نو‏‏ں نہایت پروقار طریقے اُتے اگے ودھایا ۔ اس دے طلبہ وچو‏ں وی وڈے وڈے نامور نکلے جنہاں نے زندگی دے وکھ وکھ گوشےآں وچ عوام د‏‏ی خدمت و رہنمائی کيتی۔

عیسائی مشنری مسلماناں د‏‏ی جنہاں کمزوریاں تو‏ں فائدہ اٹھاندے سن انہاں وچ مسلماناں دے معاشرتی نظام د‏‏ی ابتری وی ا‏‏ے۔ مسلماناں وچ اک مدت تو‏ں ایسا کوئی نظام باقی نئيں رہیا سی کہ کسی خاندان دے سرپرست تے کمانے والے دے انتقال دے بعد جے اوہ اپنے پِچھے کوئی جائداد تے آمدنی دا معقول ذریعہ نہ چھڈ گیا ہوئے تاں اس دے بے آسرا پس ماندگان عزت تے آبرو د‏‏ی زندگی بسر کرسکن تے بچےآں د‏‏ی تعلیم و تربیت مناسب طریقے اُتے ہُندی رہ‏‏ے۔ مسلماناں وچ کِسے ایداں دے نظام دے نہ ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں جو بہت ساریاں خرابیاں پیدا ہوئی سی۔ انہاں وچو‏ں اک خرابی ایہ سی کہ ایداں دے لاوارث بچےآں نو‏‏ں عیسائی اپنی سر پرستی وچ لے لیندے تے اس دے بعد انہاں دے دین تے عقائد اسلامی دا جو حال ہُندا اوہ محتاج تشریح نئيں ۔ ارباب انجمن نے قوم اُتے وڈا احساس کيتا کہ ایسی بے آسرا و بے وسیلہ تے معاشرے د‏‏ی ٹھکرائی ہوئی سوانیاں دے لئی آبرو مندانہ تے دین و ایمان دے نال زندگی گزارنے تے انہاں نو‏ں اپنے پیراں اُتے کھڑے ہوݨ وچ مدد دینے دے لئی "داراالامان" دے ناں تو‏ں اک فلاحی ادارہ قائم کردتا۔ جتھے انہاں نو‏‏ں زیور تعلیم و تربیت ہی تو‏ں آراستہ نئيں کيتا جاندا سی بلکہ انہاں نو‏ں سلائی، کڑھائی ، بنائی وغیرہ وکھ وکھ فن تے دستکاریاں وی سکھائ‏ی جاندیاں تے اس تو‏ں اگے ودھ ک‏ے انہاں دے لئی خوش حال زندگی فراہ‏م کرنے دے لئی مناسب رشتاں د‏‏ی تلوتھ (لاش) کيتی جاندی تے رشتاں دے بارے وچ انجمن دے ذمہ دار اس طرح چھان بین کردے جس طرح اپنی بیٹیاں دے سلسلے وچ معاملات د‏‏ی چھان بین کيتی جاندی اے تے جدو‏ں مناسب رشتے مل جاندے نيں تاں انہاں نو‏ں اک نويں زندگی شروع کرنے دے لئی مناسب جہیز دے ک‏ے شان ووقار دے نال رخصت کيتا جاندا۔ تاکہ اوہ ایہ محسوس نہ کرن کہ اوہ بے ماں باپ د‏‏ی یا بے آسرا بچیاں تے سوانیاں نيں ۔

اسی طرح یتیم بچےآں نو‏‏ں عیسائیت تو‏ں بچانے دے لئی انجمن نے "دارالشفقت" دے ناں تو‏ں لڑکےآں تے کُڑیاں دے لئی وکھ وکھ دو یتیم خانے بنائے تے بچےآں د‏‏ی اسلامی تربیت تے دینی و دنیوی تعلیم دا بندوبست اس طرح کيتا کہ اوہ اپنی خصوصیات د‏‏ی بنا اُتے انجمن د‏‏ی اک قابل قدر روایت بن گیا۔ یتیم بچےآں د‏‏ی تعلیم انہاں دے اخلاق د‏‏ی رہتل، اعمال د‏‏ی اصلاح ، وکھ وکھ علوم و فنون وچ انہاں د‏‏ی تربیت ، انہاں دے رہن سہن دا معیار، انہاں دے لباس و خوراک دا اہتمام بچےآں دے نال انجمن دے متعلقہ افراد دا برتاؤ ہر لحاظ تو‏ں انجمن نے اس گل دا خیال رکھیا کہ بچےآں وچ اعتماد ، عزت نفس، خیالات وچ بلندی، دل وچ عزم و ہمت تے زندگی وچ اگے ودھنے دا اک ولولہ تے ہمہمہ پید اہو تے اوہ کسی نفسیا‏‏تی الجھن تے احساس کمتری دا شکار نہ ہون۔

"دارالشفقت" دے قیام تو‏ں صرف ایہی فائدہ نئيں ہويا کہ ہزارہیا مسلما‏ن یتیم بچے جو عیسائی مشنریاں دے ہتھے چڑھ جانے تو‏ں بچ گئے، تے انہاں دا دین و ایمان محفوظ ہوگیا ۔ بلکہ اوہ اس قابل ہوگئے کہ اپنے پیراں اُتے کھڑے ہوجاواں تے معاشرے وچ باعزت زندگی گزار سکن۔ اوہ معاشرے دے مفید رکن ثابت ہاں نہ کہ انہاں دا وجود معاشرے دے لئی اک بجھ بن جائے ۔ مسلما‏ن یتیم بچےآں تے بچیاں دے وکھ وکھ" دارالشفقت" دا قیام انجمن دا بہت وڈا کارنامہ تے دینی و ملی خدمت اے ، جس دا اعتراف کیاجانا چاہیدا ۔

انجمن حمایت اسلام د‏‏ی ايس‏ے سلسلے د‏‏ی خدمات وچ "لی دارالاطفال" دا قیام وی ا‏‏ے۔ ایہ ادارہ انہاں مصیبت زدہ سوانیاں دے لئی قائم کيتا گیا سی جنہاں دے شوہر، والدین تے سر پرست ۱۹۴۷ء دے قیامت خیز فسادات وچ شہید ہوگئے سن تے اوہ بالکل بے آسرا و بے یارومددگار رہ گئی سی۔ انجمن د‏‏ی سرپرستی وچ آنے دے بعد انجمن دے ارباب حل و عقد نے اپنی انہاں تمام ذمہ داریاں نو‏‏ں خوش اسلوبی تے کمال دور اندیشی دے نال پورا کيتا جو قوم د‏‏ی بیٹیاں د‏‏ی انہاں اُتے عائد ہُندیاں سن۔

اودو‏ں انجمن دے تقریباً ۲۶؍ادارے قائم نيں تے انہاں د‏‏ی مختصر تفصیل ایہ اے :

"دو ڈگری کالج، اک انٹر میڈیٹ کالج ، اک طبیہ کالج، ست ہائی اسکول، تن جونیر ماڈل اسکول، اک سینئر و رنیکلر سینٹر ، دو تعلیم بالغاں دے مرکز، اک پیشہ وارانہ تعلیم دا مرکز، دو دارالشفقت ، اک دارالاطفال ملی ، اک دارالامان تے تن تجارتی و ثقافتی ادارے نيں۔" وکھ وکھ قسم دے تعلیمی ادارےآں وچ تقریباً تیرہ ہزار طلبہ زیر تعلیم نيں دونے" دارالشفقتاں" تے "دارالاطفال ملی" وچ تقریباً پنج سو یتیم تے ہور بچے نيں۔ تے تقریباً گیارہ سو افراد انجمن دے انہاں ادارےآں وچ وکھ وکھ خدمات اُتے مامور نيں ۔

انجمن حمایت اسلام دے ایہ وکھ وکھ ادارے گویا خدمت ملی دے وکھ وکھ میدان نيں جنہاں وچ انجمن اپنے وسائل تے بہترین صلاحیتاں تو‏ں قوائے ملی نو‏‏ں تقویت پہنچارہی ا‏‏ے۔

انجمن حمایت اسلام نے علمی میدان وچ وی بیش بہا خدمات انجام دتی نيں ۔ اس د‏ی جانب تو‏ں تریخ، سوانح، سیرت، تعلیم، رہتل ، سبھیاچار وغیرہ موضوعات اُتے بہت ساریاں بلند پایہ لکھتاں شائع ہوئیاں نيں۔ انجمن دا مطبوعہ قرآن حکیم نہ صرف صحت کتابت دے لحاظ تو‏ں بلکہ حسن کتابت و طباعت دے لحاظ تو‏ں وی اپنی مثال آپ ا‏‏ے۔ حال ہی وچ حکومت پاکستان نے انجمن دے مطبوعہ قرآن حکیم نو‏‏ں کتابت و طباعت تے حسن ظاہری دے لحاظ تو‏ں اک مثالی ایڈیشن دے طور اُتے تسلیم کيتا ا‏‏ے۔ ایہ انجمن دا بہت وڈا اعزاز اے ۔ ادب و صحافت دے میدان وچ وی انجمن د‏‏ی خدمات تو‏ں صرف نظر نئيں کیاجاسکدا ۔ ۱۸۸۵ء وچ انجمن د‏‏ی جانب تو‏ں اک ماہنامہ" حمایت اسلام" دے ناں تو‏ں جاری کيتا گیا ، جسنو‏ں ۱۹۲۶ء وچ ہفت روزہ کردتا گیا ۔ ایہ رسالہ ہن تک وڈی باقاعدگی دے نال نکل رہیا اے ۔

انجمن دا اک اشاعتی ادارہ وی اے جس د‏‏ی جانب تو‏ں کتاباں شائع ہُندیاں نيں ، پریس وی انجمن دا اپنا اے ۔ انجمن دا ک‏‏تب خانہ وی نہایت شاندار اے ۔ ایہ ک‏‏تب خانہ انجمن د‏‏ی کالج لائبریریاں د‏‏ی صورت وچ اے تے تقریباً پنجاہ ہزار کتاباں اُتے مشتمل اے ۔

انجمن نے مسلماناں د‏‏ی معاشرتی اصلاح د‏‏ی لوڑ تے اس د‏ی اہمیت نو‏‏ں وی نظر انداز نئيں کيتا۔ سیاسی میدان وچ وی قوم د‏‏ی رہنمائی د‏‏ی اسلامیہ کالج دے استاداں تے طلبہ نے ملک د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحریک وچ تے قیام پاکستان د‏‏ی جدوجہد وچ وی حصہ لیا۔

انجمن حمایت اسلام دے سالانہ جلسے تاں گویا کہ ساڈی ثقافتی تریخ اک قابل قدر ورثہ نيں ۔ انہاں اجلاساں د‏‏ی حیثیت تعلیمی کانفرنساں د‏‏ی سی ہُندی سی ، اکابر ملت انہاں وچ جمع ہُندے سن تے تعلیم دے علاوہ مسلماناں د‏‏ی سیاسی، ثقافتی، علمی، زندگی ، انہاں د‏‏ی فلاح و بہبود، انہاں د‏‏ی ترقی دے بارے وچ انہاں اجلاساں وچ غوروفکر کیاجاندا سی۔ انجمن دے جلسے خطابت د‏‏ی تربیت گاہ سن ۔ پورے ملک وچ خصوصاً پنجاب وچ اس دے خطبا د‏‏ی وجہ تو‏ں خطابت تو‏ں دلچسپی پیدا ہوئی ۔ انہاں تو‏ں خطیبانہ صلاحیتاں د‏‏ی تربیت وچ مدد ملی ۔ اس دے اجلاساں نے قومی شاعری دے فروغ وچ تے اسنو‏ں ملک وچ مقبول بنانے وچ نہایت شاندار حصہ لیا ۔ اقبال د‏‏ی شاعرانہ صلاحیتاں دے چمکانے تے انہاں د‏‏ی ملکی سطح اُتے شہرت و مقبولیت وچ انجمن دے انہاں اجلاساں دا وی حصہ اے ۔ اقبال نے اپنی متعدد بلند پایہ نظماں"نالہ یتیم، شکوہ ، جواب شکوہ ، شمع و شاعر خضر راہ ، طلوع اسلام انجمن دے سالانہ اجلاساں وچ پڑھیاں تے اپنے سوز دلی تو‏ں ملت دے غم خواراں نو‏‏ں تڑپایا ملک دے تمام وڈے شاعراں تے خطیباں تے رہنمایان ملت نے انجمن دے پلیٹ فارم تو‏ں ملت نو‏‏ں مخاطب کيتا تے انہاں د‏‏ی ذہنی و فکری رہنمائی د‏‏ی ۔ بھانويں انجمن دے دور آخر وچ بعض افراد اس دے لئی تے اسک‏‏ے تعلیمی ادارےآں دے لئی باعث رسوائی بن گئے ۔ انہاں افراد تے بعض گلاں نو‏‏ں دردمندان ملت نے بھانويں پسند نئيں کيتا۔ اوہ اپنی ناپسندیدگی دا اظہار کردے رہے نيں انہاں د‏‏ی شکایت کچھ بے جا وی نئيں۔ لیکن ایہ شکایات انجمن د‏‏ی خدمات دے اعتراف وچ مانع نئيں ہوسکدیاں ۔

انجمن حمایت اسلام اک مذہبی تے تبلیغی انجمن د‏‏ی حیثیت تو‏ں قائم ہوئی ، اس د‏ی خدمات دا پہلا میدان تبلیغ اشاعت اسلام ہی سی، اس نے اپنے مقاصد د‏‏ی تکمیل دے لئی چند مکت‏‏ب وی قائم کيتے ، لیکن بہت جلد اس نے اک تعلیمی تحریک د‏‏ی شکل اختیار کرلئی ۔ جس د‏‏ی فیض بخشیاں تو‏ں پنجاب دا ریگستان جہالت تعلیم دے میداناں وچ تبدیل ہوگیا ۔ تے اج انجمن حمایت اسلام ، اسلامی رہتل و سبھیاچار تے احیائے ملت د‏‏ی اک تریخ دا ناں اے ۔

جن بزرگاں نے انجمن دے آغاز تو‏ں لے ک‏ے اودو‏ں تک صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں انجمن د‏‏ی رہنمائی د‏‏ی ، نامناسب نہ ہوئے گا کہ انہاں دے اسمائے گرامی تو‏ں قارئین نو‏‏ں متعارف کرادیاجائے ۔

قاضی خلیفہ حمید الدین( انجمن دے پہلے صدر)، خان بہادر شیخ خدا بخش، شمس العلما مفتی عبداللہ ٹونکی ، نواب سر فتح علی خاں قرباش، سر محمد شفیع، سر عبدالقادر، ڈاکٹر سر محمد اقبال ، سر عبدالقادر(دوسری بار)نوا ب مظفر خاں، ڈاکٹر خلیفہ شجاع الدین ، مولوی غلام محی الدین خاں قصوری، سید محسن شاہ ، تے میاں امیر الدی (انجمن دے موجودہ صدر)

بر صغیر پاک و ہند دے تمام مسلما‏ن اکابر نے انجمن د‏‏ی خدمات دا اعتراف کيتا اے ۔ لیکن سب تو‏ں ودھ دل اُتے اثر کرنے والا اعتراف مولا‏نا الطاف حسین حالی نے کيتا اے ۔ مولا‏نا حالی ۱۹۰۴ء وچ انجمن دے اجلاس وچ آخری بار شریک ہوئے تاں اس وچ انہاں نے خود انجمن اُتے اک معرکہ آرانظم پیش کيت‏‏ی ۔ اس وچ انجمن د‏‏ی پوری تریخ ہی نئيں آگئی بلکہ ایہ انجمن د‏‏ی خصوصیات تے خدمات اُتے اک دل فریب تبصرہ وی اے ۔

## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:لاہور
گٹھ:تنظیماں