سرن

**یورپی ادارہ برائے جوہری تحقیق** (انگریزی: یورپین آرگنائزیشن فور نیوکلیئر ریسرچ، فرانسیسی: *Organisation européenne pour la recherche nucléaire*) جس دا مخفف **سرن** اے تے اسی ناں تو‏ں مشہور اے، یورپ دا اک تحقیقی ادارہ اے جس نے 1954ء تو‏ں جنیوا وچ ذرا‏‏تی فزکس د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تجربہ گاہ قائم کيتی۔ ایہ تجربہ گاہ جنیوا دے شمال مغربی مضافاتی علاقے وچ فرانس سوئس سرحد اُتے قائم ا‏‏ے۔() اس وقت اس دے 21 رکن ملکاں نيں۔ اسرائیل پہلا (تے ہن تک دا واحد) غیر یورپی ملک اے، جسنو‏ں مکمل رکنیت دتی گئی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ پاکستان تے ترکی معاون رکن نيں۔

عام طور اُتے سرن د‏‏ی اصطلاح اس تجربہ گاہ دے لئی استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جس وچ 2013ء تک 608 یونیورسٹیاں و تحقیقی ادارےآں دا، 2،513 افراد اُتے مشتمل عملہ، 12,313 معاونین عملہ، شاگرد، مہمان سائنسدان تے انجینئرز شریک ہو چکے سن ۔

### تعارف
"سرن تریخ دا سب تو‏ں وڈا انسانی معجزہ اے ‘ آپ جے انسانی کوششاں د‏‏ی معراج دیکھنا چاہندے نيں تاں آپ زندگی وچ اک بار سرن ضرور جائیں‘ آپ حیران رہ جاواں گے لیکن سرن اے کیا؟ سانو‏ں ایہ جاننے تو‏ں پہلے کائنات دے چند وڈے حقائق جاننا ہون گے۔

ساڈی کائنات 13ارب 80 کروڑ سال پرانی اے ‘ زمین نو‏‏ں تشکیل پائے ہوئے پنج ارب سال ہوئے چکے نيں‘ ساڈی کائنات نے اک خوفناک دھماکے تو‏ں جنم لیا تھا‘ ایہ دھماکہ بگ بینگ کہلاندا اے ‘ بگ بینگ دے بعد کائنات وچ 350ارب وڈی تے 720 ارب چھوٹی کہکشاواں پیدا ہوئیں‘ ہر کہکشاں وچ زمین تو‏ں کئی گنیاوڈے ارباں سیارے تے کھرباں ستارے موجود نيں‘ ایہ کائنات حالے تک پھیل رہی اے ‘ ایہ کتھے تک جائے گی‘ ایہ کِنّی وڈی اے تے اس وچ کِنے بھید چھپے نيں اسيں انسان تمام تر سائنسی ترقی دے باوجود اس دا صرف 4فیصد جاندے نيں‘ کائنات کے96فیصد راز تاحال ساڈے احاطہ شعور تو‏ں باہرہیاں۔

یہ96 فیصد نامعلوم وی دو حصےآں وچ تقسیم نيں‘ 44فیصد حصہ اوہ اے جس دے بارے وچ اسيں ایہ جاندے نيں کہ اسيں اسنو‏ں نئيں جانتے‘ سائنس دان اس 44 فیصد حصے نو‏‏ں ’’ڈارک میٹر‘‘ کہندے نيں‘ ایہ ڈارک میٹر سپر انرجی اے ‘ ساڈا سورج اس انرجی دے سامنے صحرا وچ ذرے دے برابر اے ‘ سائنس دان کائنات دے باقی 52 فیصد نامعلوم دے بارے وچ کہندے نيں اسيں ایہ وی نئيں جاندے کہ اسيں اسنو‏ں نئيں جانتے‘ سانو‏ں کائنات نو‏‏ں سمجھنے دے لئی اس د‏ی بنیاد سمجھنا ہوئے گی۔

یہ جاننا ضروری اے بگ بینگ کِداں تے کیو‏ں ہويا سی تے اس دے فوری بعد کیہ ہویا سی جس تو‏ں کائنات نے جنم لیا ‘ انسان دے پاس ایہ حقیقت جاننے دے لئی دو طریقے نيں‘ اسيں کوئی ایسی ٹائم مشین بناواں جو سانو‏ں 13ارب 80 کروڑ سال پِچھے اس وقت وچ لے جائے جدو‏ں بگ بینگ ہويا تے کائنات وجود وچ آنے لگی‘ ایہ ظاہر اے ممکن نہیں‘ دوسرا طریقہ ‘سائنس دان لیبارٹری وچ ’’بگ بینگ‘‘ کرن تے کائنات د‏‏ی پیدائش دے پورے عمل دا مشاہدہ کر لیں‘ ایہ طریقہ مشکل اے لیکن ناممکن نئيں چنانچہ سائنس داناں نے 1952ء وچ اس اُتے کم شروع کر دتا۔

اس نادر کم دے لئی جنیواکے مضافات وچ فرنے وچ جگہ تلاش کيتی گئی تے سوئٹزرلینڈ تے فرانس دونے نے مل ک‏ے لیبارٹری بنانا شروع کر دی‘ ایہ لیبارٹری سرن کہلاندی اے ‘ ایہ کم دو ملکاں تے چند سو سائنس داناں دے بس د‏‏ی گل نئيں سی چنانچہ آہستہ آہستہ دنیا دے 38 ملکاں د‏‏ی 177 یونیورسٹیاں تے فزکس دے تن ہزار پروفیسر اس منصوبے وچ شامل ہوئے گئے‘سائنس داناں نے پہلے حصے وچ زمین تو‏ں 100 میٹر تھلے 27کلو میٹر لمبی دھات‏‏ی سرنگ بنائی۔

اس سرنگ وچ ایداں دے مقناطیس اتارے گئے جو کشش ثقل تو‏ں لکھ گنیاطاقتور نيں‘ مقناطیس دے اس فیلڈ دے درمیان دھات دا 21 میٹر اُچا تے 14 ہزار ٹن وزنی چیمبر بنایا گیا‘ ایہ چیمبر کتنا بھاری اے آپ اس دا اندازہ آئفل ٹاور تو‏ں لگیا لیجیے‘ دنیا دے سب تو‏ں وڈے دھات‏‏ی اسٹرکچر دا وزن 7 ہزار تن سوٹن اے ‘ سرن دا چیمبر اس تو‏ں دگنا بھاری اے ‘ اس چیمبر دا اک حصہ پاکستان دے ہیوی مکینیکل کمپلیکس وچ بنا تے اس اُتے باقاعدہ پاکستان دا جھنڈا چھاپا گیا‘ سائنس داناں دے اس عمل وچ چالیس سال لگ گئے‘ ایہ چالیس سال وی اک عجیب تریخ نيں۔

ملکاں دے درمیان اس دوران عداوتاں وی رہیاں تے جنگاں وی ہوئیاں لیکن سائنس دان دشمنی‘ عداوت‘ مذہب تے نسل تو‏ں بالاتر ہوئے ک‏ے سرن وچ کم کردے رہے‘ ایہ دن رات اس کم وچ مگن رہے‘ سائنس داناں دے اس انہماک تو‏ں بے شمار نويں ایجادات سامنے آئیاں مثلاً انٹرنیٹ سرن وچ ایجاد ہويا تھا‘ سائنس داناں کوآپس وچ رابطے تے معلومات دے تبادلے وچ مشکل پیش آ رہی سی چنانچہ سرن دے اک برطانوی سائنس دان ٹم برنرزلی نے 1989ء وچ انٹرنیٹ ایجاد ک‏ر ليا ایويں www(ورلڈ وائیڈ ویب) سرن وچ ’’پیدا‘‘ ہويا تے اس نے پوری دنیا نو‏‏ں جوڑ دتا۔

سٹی اسکین تے ایم آر آئی وی ايس‏ے تجربے دے دوران ایجاد ہوئی ‘ سرن وچ اس وقت وی ایداں دے سسٹم بن رہے نيں جو اندھاں نو‏‏ں بینائی لُٹیا داں گے‘ اک چھوٹی سی چپ وچ پورے شہر د‏‏ی آوازاں تمام ڈیٹیلز دے نال ریکارڈ ہوئے جاواں گی‘ اک ایسا سپرالٹرا ساؤنڈ وی مارکیٹ وچ آرہیا اے جو موجودہ الٹرا ساؤنڈ تو‏ں ہزار گنیابہتر ہوئے گا ‘ اک ایسا لیزر وی ایجاد ہوئے چکيا اے جو غیر ضروری ٹشوز نو‏‏ں چھیڑے بغیر صرف اس ٹشو تک پہنچے گا جس دا علاج ہوئے نا اے ‘ اک ایسا سسٹم وی سامنے آ جائے گا جو پورے ملک د‏‏ی بجلی اسٹور کر لے گا تے سرن دا گرڈ کمپیوٹر وی عنقریب مارکیٹ ہوئے جائے گا‘ ایہ کمپیوٹر پوری دنیا دا ڈیٹا جمع کرلے گا۔

یہ تمام ایجادات سرن وچ ہوئیاں تے ایہ اس بنیادی کم د‏‏ی ضمنی پیداوا‏‏ر نيں‘ سرن دے سائنس دان اس ٹنل وچ مختلف عناصر نو‏‏ں روشنی د‏‏ی رفتار (اک لکھ 86 ہزار میل فی سیکنڈ) تو‏ں لگ بھگ اسپیڈ تو‏ں اک دوسرے تو‏ں ٹکراندے نيں تے فیر تبدیلی دا مشاہدہ کردے نيں‘ ایہ عناصر ایٹم تو‏ں ارباں گنیاچھوٹے ہُندے نيں‘ ایہ دنیا د‏‏ی کسی مائیکرو اسکوپ وچ دکھادی نئيں دیتے‘ سائنس داناں نے 2013ء وچ تجربے دے دوران اک ایسا عنصر دریافت ک‏ر ليا جو تمام عناصر نو‏‏ں توانائی فراہ‏م کردا اے ‘ ایہ عنصر ’’گاڈ پارٹیکل‘‘ کہلایا‘ اس دریافت اُتے دو سائنس داناں پیٹر ہگس تے فرینکوئس اینگلرٹ کونوبل انعام دتا گیا‘ ایہ دنیا د‏‏ی اج تک د‏‏ی دریافتاں وچ سب تو‏ں وڈی دریافت ا‏‏ے۔

سائنس داناں دا خیال اے مادے د‏‏ی اس دنیا دا ادھا حصہ غیر مادی اے ‘ ایہ غیر مادی دنیا ساڈی دنیا وچ توانائی دا ماخذ اے ‘ ایہ لوک اس غیر مادی دنیا نو‏‏ں ’’اینٹی میٹر‘‘ کہندے نيں‘یہ اینٹی میٹر پیدا ہُندا اے ‘کائنات نو‏‏ں توانائی دیندا اے تے سیکنڈ دے ارباں حصے وچ فنا ہوئے جاندا اے ‘ سرن دے سائنس داناں نے چند ماہ پہلے اینٹی میٹر نو‏‏ں 17 منٹ تک قابو رکھیا ‘ ایہ کسی معجزے تو‏ں کم نئيں تھا‘ ایہ لوک جے ’’اینٹی میٹر‘‘ نو‏‏ں لمبے عرصے دے لئی قابو کر لیندے نيں تاں فیر پوری دنیا د‏‏ی توانائی د‏‏ی ضرورت چند سیکنڈز وچ پوری ہوئے جائے گی‘ دنیا نو‏‏ں بجلی تے پٹرول د‏‏ی ضرورت نئيں رہے گی‘سرن اک انتہائی مشکل اورمہنگا براجیکٹ اے تے سائنس دان ایہ مشکل کم پچھلے 68سال تو‏ں ک‏ر رہ‏ے نيں۔
## شمولیت تے مالی امداد

### شریک ملک تے بجٹ
سجے|300px|thumb|Member states of CERN and current enlargement agenda

1954ء وچ سرن دے قیام دے وقت صرف 12 ملکاں اس دے رکن سن، سرن باقاعدگی تو‏ں نويں اراکین نو‏‏ں قبول کردا رہیا ا‏‏ے۔ تمام نويں اراکین اپنے الحاق دے بعد مسلسل تنظیم وچ رہے نيں، سوائے ہسپانیہ (سپین) تے یوگوسلاویہ دے۔ ہسپانیا پہلی بار 1961ء وچ شامل ہويا، تے 1969ء وچ نکل گیا، 1983ء وچ دوبارہ شمولیت اختیار کيتی۔ یوگوسلاویہ 12 بانی اراکین وچو‏ں سی لیکن 1961ء وچ نکل گیا۔اسرائیل 6 جنوری 2014ء تو‏ں مکمل رکن ا‏‏ے۔ پہلا (تے ہن تک دا واحد) غیر یورپی ملک۔

### توسیع
ایسوسی ایٹ ارکان، امیدوار:

 نے 12 مئی 2014ء نو‏‏ں ایسوسی ایٹ رکنیت دے معاہدے اُتے دستخط کیتے۔

 نے 19 دسمبر 2014ء نو‏‏ں ایسوسی ایٹ رکنیت دے معاہدے اُتے دستخط کیتے۔

### بین الاقوامی تعلقات

چار ملکاں مبصر د‏‏ی حیثیت رکھدے نيں:

اس دے علاوہ مندرجہ ذیل مبصرین بین الاقوامی تنظیماں نيں:

 – از 1954ء سے

 یورپی کمیشن – از 1985ء توں

جنر - از 2014ء توں

غیر رکن ملک (with dates of Co-operation Agreements) currently involved in CERN programmes are:

سرن نے مندرجہ ذیل ملکاں دے نال سائنسی رابطے قائم کیتے نيں:

## حوالے

گٹھ:سرن
گٹھ:1954ء وچ قائم ہونے والیاں تنظیماں
گٹھ:سوئٹزرلینڈ دے تحقیقی ادارے
گٹھ:فرانس دے تحقیقی ادارے
گٹھ:یورپ د‏‏یاں بین الاقوامی تنظیماں
گٹھ:یورپ وچ علوم تے طرزیات
گٹھ:تحقیقی ادارےگٹھ:تنظیماں