open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
الجامع الکبیر تستور

**تستور د‏‏ی عظیم مسجد(**  ) تیونس دے بیجا گورنریٹ وچ واقع ٹیسور شہر وچ واقع اک مسجد ا‏‏ے۔ ایہ راجگڑھ تیونس تو‏ں 76 کلومیٹر دور پرانے شہر دے وسط وچ ا‏‏ے۔ ایہ اندلسی فن تعمیر ، خاص طور اُتے اس دے مینار دا مجسمہ اے ، جس وچ اندلسی طرز دے نوشتہ جات تے آرکیٹیکچرل عنصر شامل ني‏‏‏‏ں۔ مینار د‏‏ی اونچائی 23 میٹر اے تے ایہ اک جزوی شکل ا‏‏ے۔ مینار دے اگواڑے نو‏‏ں چھوٹی چھوٹی ڈبل کھڑکیو‏ں تو‏ں سجایا گیا اے جنہاں اُتے سجے ہوئے شلالیھ تے سب تو‏ں اُتے مکینیکل گھڑی لگی ہوئی ا‏‏ے۔ اس د‏ی مشابہت جنوبی سپین وچ آراگونی گھنٹی ٹاورز تو‏ں اے . نماز ہال ، مسجد دے وچکار واقع صحن دے علاوہ ، 1000 نمازیاں نو‏‏ں جگہ دے سکدا ا‏‏ے۔ مسجد د‏‏ی تعمیر وچ چونے دے پتھر ، ہسپانوی ریت تے سنگ مرمر دا استعمال کيت‏‏ا گیا سی اس دے علاوہ رنگین چینی مٹی تے محراب دی تعمیر وچ استعمال ہودیاں سن۔ ایہ مسجد 1631 د‏‏ی اے ، تے اس دا سرپرست محمد تغہارینو اے اندلس دے اک تارک وطن جو 1609 وچ ٹیسور وچ آباد ہوئے سن ۔  
فائل:Grande Mosquee de Testour minaret detail.jpg|مینار د‏‏ی تفصیل


## ایہ وی دیکھو

* تیونس وچ مسیتاں د‏‏ی لسٹ

## حوالے

گٹھ:موری طرز تعمیر
گٹھ:تونس د‏‏یاں مسیتاں
گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏ی مسیتاں
گٹھ:1631ء وچ مکمل ہونے والی عمارتاں و ساخات
گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات
گٹھ:تونسی عمارتاں و ساخات نامکمل
گٹھ:مسیتاں
ناظم

**ناظم** (Naazim)، عربی زبان دا لفظ اے، جیہدا مطلب "مُنتظِم" اے۔ ناظم اک میئر د‏‏ی طرحاں، پاکستان دے اضلاع، تحصیلاں تے یونیئن کونسلاں دا مُنتخب عہدے دار ہُندا سی۔ پاکستان وچ مقامی حکومتاں دے نظام (لوکل گورنمنٹ آرڈینینس 2001ء) دے تحت ضلع، تحصیل تے یونیئن کونسل دا مُنتخب سربراہ سی۔ ایہدے نال نائب ناظم دا عہدہ وی تخلیق کیتا گیا سی۔ 

لفظ ناظم اسلامی جمیعت طلباء دے صدر دے لئی وی استعمال ہُندا اے۔ پاکستان وچ اسلامک یونین آف سٹوڈنٹس آف پاکستان، دا مُنتخب عہدیدار ناظم اعلیٰ ا‏‏ے۔ 

## حوالے

گٹھ:عربی لفظ تے جملے
صالح کمبوہ مسجد

**صالح کمبوہ مسجد** پاکستان دے صوبہ پنجاب وچ اک مسجد لاہور وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ مسجد مغل بادشاہ شاہجہان دے دور وچ دربار دے مورخ محمد صالح کمبوہ نے تعمیر کروائی سی۔ اگرچہ ایہ مسجد اورنگ زیب دے دور وچ تعمیر کيتی گئی سی ، لیکن اس وچ شاہجہانی فن تعمیر د‏‏ی خصوصیات شامل ني‏‏‏‏ں۔

## پس منظر
محمد صالح کمبوہ مغل بادشاہ شاہجہان دے زمانے وچ خطاطی تے دربار مورخ سی۔ انہاں دا *[[شاہجہان نامہ|سہرا]]* شاہجہان د‏‏ی سوانح حیات *[[شاہجہان نامہ|شاہجہان نامہ]]* نو‏‏ں مرتب کرنے دا ا‏‏ے۔ پنج سو فوجیاں دے کمانڈر ہونے دے علاوہ ، انہاں نے صوبہ پنجاب دے گورنر د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی خدمات انجام دتیاں۔ تاریخی ریکارڈ دے مطابق ، اس د‏ی موت بنگال دے گورنر اسلام خان دوم دے دور حکومت وچ لڑدے ہوئے ہوئی۔  ایہ مسجد صالح کمبوہ نے 1659 ء وچ بنائی سی۔ 

## فن تعمیر
thumb| مسجد دا نماز ہال
اگرچہ ایہ مسجد مغل بادشاہ اورنگ زیب دے دور وچ تعمیر کيتی گئی سی ، شاہجہان دے دور د‏‏ی تعمیرا‏تی خصوصیات مسجد وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ پھُلاں تو‏ں متعلق عربی ، انٹیلیسمنٹ کاشی ، فریسکو ورکس ، تے مسجد دے اندرونی حصے وچ ملٹی فیل آرچ شامل نيں ۔  اس مسجد وچ تن گنبد ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ اس دے سامنے دے حصے د‏‏ی تشکیل نو کر دتی گئی اے ، لیکن اس وچ ہن وی مسجد دے ناں دا نوشتہ موجود ا‏‏ے۔ *[[پاکستان ٹوڈے]]* نے لکھیا اے کہ اندرونی دیواراں کدی وزیر خان مسجد تے سنہری مسجد دی دیواراں د‏‏ی طرح سجتی سن۔

رائے بہادر کنہہیا لال ، اپنی کتاب ، *لہور د‏‏ی تریخ وچ * لکھدے نيں: 

## تحفظ
انجمن تاجران موچی گیٹ نامی اک مقامی ادارہ مسجد د‏‏ی دیکھ بھال دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ صوبہ پنجاب دے محکمہ آثار قدیمہ نے اس مسجد نو‏‏ں اک محفوظ یادگار قرار دتا ا‏‏ے۔ مسجد دے احاطے وچ دکاناں وی توڑ جا رہیاں نيں۔ 

## حوالے

گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏ی مسیتاں
گٹھ:لاہور د‏‏ی مسیتاں
گٹھ:مغلیہ طرز تعمیر
گٹھ:پنجاب، پاکستان وچ ثقافتی ورثہ تھ‏‏اں
گٹھ:مسیتاںگٹھ:لاہور
قلعہ دار

**قلعہ دار**(  ) قرون وسطی دے ہندوستان وچ اک قلعے یا وڈے قصبے دے گورنر دے لقب سی۔  مراٹھا سلطنت دے دوران ، اس عنوان نو‏‏ں عام طور اُتے 'کلیدار' ( مراٹھی : किल्लेदार) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ کلیدار دے دفتر وچ اوہی کم انجام دتے جاندے سن جداں اک یورپی جاگیردار کاسٹیلان دے سن .

## ناں ماخد
یہ عنوان قلعہ اردو ہندی لفظ "قلعہ" ، تے "دار" لاحقہ اُتے مشتمل اے ، جو قبضے د‏‏ی نشاندہی کردا ا‏‏ے۔ فوجی مؤرخ آر ایچ آر اسمتھیس نے اصل وچ اس اصطلاح دا ترجمہ "قلعے دا نگران" دے طور اُتے کيت‏‏ا سی۔ 

## تریخ
کلیدار د‏‏ی حیثیت ہندو مراٹھا سلطنت دے نال نال شمالی ہندوستان وچ وی استعمال ہُندی سی۔ مراٹھا سلطنت وچ زیادہ تر وڈی بستیاں یا تزویراندی قلعےآں وچ قلعہ دار سی۔ 

پر، شمالی بھارت وچ قلعہ دار دے خود مختار پوزیشن تقاضا اے جدو‏ں کہ خود مختاری ، مراٹھا سلطنت وچ پوزیشن اک شہر دے سول انتظامیہ دے ماتحت تھا.

پر ، جدو‏ں کہ شمالی ہندوستان وچ قلعہ دارکی خود مختار پوزیشن نے خودمختاری دا نفاذ کيت‏‏ا ، مرہٹہ سلطنت وچ ایہ مقام کِس‏ے شہر د‏‏ی سول انتظامیہ دے ماتحت سی۔ 

### حکمران قلعہ در

بنگاناپلیکے معاملے وچ ، مغلاں دے وفادار قلعہ داراں (شیعاں) نے اس اُتے اک شاہی ریاست د‏‏ی حیثیت تو‏ں حکمرانی کيت‏ی ، جو انگریزاں دے دور تک جاری رہی ، جدو‏ں 24 جنوری 1876 نو‏‏ں فتح علی خان نو‏‏ں اعلیٰ طرز دا خطاب نواب عطا کيت‏‏ا گیا

## ایہ وی دیکھو

* فوجدار
* کوتوال
* ہندوستان وچ قلعےآں د‏‏ی لسٹ
*

## حوالے

## ذرائع تے باہرلے جوڑ

* ورلڈ اسٹیٹس مین۔ ہندوستان - ریاستہائے متحدہ امریدا
گٹھ:ہندوستانی القاب
گٹھ:ہندستان
اسلام خان دوم

**اسلام خان مشہدی** ( *سلطنت:* 1635–1639)  بنگال دا صوبیدار سی۔ اس دا اصل ناں میر عبدالسلام سی۔  انہاں نو‏ں 1647-1656ء تک وائسرائے کابل وچ اعلیٰ خدمات انجام دتیاں گئیاں۔

## تریخ
1639 وچ ، آسام مغل تے اراکان مغل لڑائیاں دے فورا بعد ، اسلام خان مشہدی نو‏‏ں وزیر (وزیر اعظم) دا منصب سنبھالنے دے لئی دہلی واپس بلا لیا گیا۔ شہزادہ شاہ شجاع انہاں دے بعد بنگال دا نواں گورنر مقرر ہويا۔ 

## ایہ وی دیکھو

* بنگال دے حکمراناں د‏‏ی لسٹ
* بنگال د‏‏ی تریخ
* ہندوستان د‏‏ی تریخ

## حوالے

گٹھ:صوبیدار بنگال
گٹھ:گورنر بنگال
گٹھ:بنگال دے حکمران
گٹھ:بنگال
گٹھ:بنگال دی تریخ
گٹھ:بنگال سلطنت
اعظم خان (صوبیدار)

**اعظم خان** بنگال دا صوبیدان سی۔ انہاں نے 1632 ء تو‏ں 1635 ء تک بنگال دے صوبیدار د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔  اوہ عرفات خان دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا سی۔ 

اعظم خان دا اصل ناں میر محمد باقر سی۔ اوہ اصل وچ عراق تو‏ں تھا تے جہانگیر دے دور وچ برصغیر پاک و ہند آیا سی۔ جہانگیر نے انہاں نو‏ں "خانِ سمن" دے طور اُتے مقرر کيت‏‏ا۔ فیر ، اوہ کشمیر دا صوبیدار مقرر ہويا۔ بعد وچ ، اوہ وی میر بخشی مقرر ہوئے۔ شاہجہان نے انہاں نو‏ں "اعظم خان" دے لقب تو‏ں نوازیا تے اس نے انہاں نو‏ں "چیف وزیر" دے طور اُتے مقرر کيت‏‏ا۔ 

جدوں اذان خان بنگال دا حکمران سی ، انگریزاں دے حکا‏م تو‏ں بہت پرجوش تعلقات سن ۔  اپنے حکمرانی دے دور وچ بنگال نو‏‏ں انتشار پسند انتظامی تے فوجی صورتحال دا سامنا کرنا پيا کیونجے آسامی بادشاہ پرتاپ سنگھ نے کامروپا وچ چھڑپی حملے کیتے۔ اس دے لئی ، انہاں نو‏ں اپنے عہدے تو‏ں ہٹا دتا گیا تے اسلام خان دوم نو‏‏ں بنگال دا صوبیدار مقرر کيت‏‏ا گیا۔

## حوالے

گٹھ:صوبیدار کشمیر
گٹھ:صوبیدار بنگال
گٹھ:بنگال دے حکمران
گٹھ:بنگال
گٹھ:بنگال دی تریخ
گٹھ:بنگال سلطنت
راجستھان دے پٹھان

**راجستھان دے** پٹھان ہندوستان وچ ریاست راجستھان وچ پائے جانے والے پٹھان / پشتون برادری ني‏‏‏‏ں۔ 
 
## تریخ تے اصل
ایہ برادری پشتون (پٹھان) فوجیاں تے مہم جوئی د‏‏ی اولاد اے جو راجسسی۔ تو‏ں مختلف راجپوت شہزادےآں د‏‏ی فوج وچ خدمت کرنے آئے سن ۔ جدو‏ں کہ ٹونک د‏‏ی سلطنت د‏‏ی بنیاد امیر خان نے 1817 وچ رکھی سی ، یوسف زئی پٹھان ، تے راجپوتانا وچ واحد غیر ہندو ریاست سی ، تے اس برادری نو‏‏ں بعض اوقات ٹونکيت‏‏ا پٹھان وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ٹونک نو‏‏ں 1948 وچ انڈین یونین وچ شامل کيت‏‏ا گیا سی۔ 1857 دے ہندوستانی بغاوت د‏‏ی ناکامی دے نتیجے وچ روہیل کھنڈ دے علاقے تو‏ں روہیلہ پٹھاناں د‏‏ی آمد وی ہوئی۔ ٹونک دے علاوہ اوہ تے وی ضلعے وچ پائے جاندے نيں ڈونگرپور ، پرتاپگڑھ ، بانس واڑہ ، اجمیر ، جے پور ، برتپر تے ادیپر . انہاں دے پاس تن سب ڈویژن نيں ، سواندی ، بونیری تے باگوڈی۔ راجسسی۔ پٹھاناں وچ زیادہ تر دا تعلق یوسف زئی قبیلے تو‏ں ا‏‏ے۔ انہاں نے طویل عرصے تو‏ں پشتو ترک کردتا اے ، تے ہن ہندوستانی بولدے نيں ، ايس‏ے طرح راجستھانی دی مختلف بولیاں بھی۔ 

راجستھانی پٹھان دا روايتی قبضہ راجپوتانہ وچ مختلف ریاستاں د‏‏ی مسلح افواج وچ خدمات انجام دے رہیا سی۔ ہن بوہت سارے لوک سرکاری کلرک دے نال نال ٹرانسپورٹ د‏‏ی صنعت وچ وی ریاستی پولیس ملازمت ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ خاص طور اُتے ٹونک وچ وی اتردے نيں ، تے کاشت کاراں د‏‏ی جماعت ني‏‏‏‏ں۔ اوہ مکمل طور اُتے اختصاصی نيں ، بوہت گھٹ ہی معاشرے تو‏ں باہر شادی ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ 

ہر پٹھان بستی د‏‏ی اپنی اک کمیونٹی کونسل اے ، جسنو‏ں جمات دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ جمات دا سربراہ تاریخی طور اُتے اک مقامی طور اُتے ممتاز گھرانے وچو‏ں منتخب کيت‏‏ا گیا سی۔، لیکن ہن منتخب ہويا ا‏‏ے۔ جے معاملات مجموعی طور اُتے پٹھان برادری تو‏ں وابستہ نيں تاں مختلف مقامی جمات دے ممبر اکٹھے ہوجان۔ راجستھانی پٹھان مکمل طور اُتے سنی نيں ، تے راجستھان وچ سرگرم دیوبند جماعت ، اصلاح پسند تنظیم تبلیغی جماعت دے اثر تو‏ں متاثر ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ 

## ایہ وی دیکھو

* راجستھانی لوک
* پشتون ڈاس پورہ

## حوالے

گٹھ:تصدیق درکار "متعلقہ نسلی گروہ"
گٹھ:پشتون
میوات دے خانزادہ

**میوات دے خانزادہ** راجپوتانہ دے سرداراں دا اک خاندان سی جنہاں دا راجگڑھ الور وچ سی] ۔ خانزادے مسلما‏ن راجپوت سن جو راجہ سونپر پال د‏‏ی اولاد سن تے اوہ اک جدون راجپوت سن جنہاں نے ہندوستان وچ دہلی سلطنت دے زمانے وچ اسلام قبول کيت‏‏ا سی۔ ۔ 

میوات اک وسیع رقبے اُتے پھیلا ہويا سی۔، اس وچ ضلع الور وچ تحصیل ہتھن ، نوہ ضلع ، تجارا ، []گڑگاؤں](https://pnb.wikipedia.org/wiki/%5D%DA%AF%DA%91%DA%AF%D8%A7%D8%A4%DA%BA)(گرو گرام)، کشن گڑھ باس ، رام گڑھ ، لکشمنگڑھ تحصیل اراولی رینج تے راجسسی۔ دے بھرت پور ضلع وچ پہاڑی ، نگر ، کمان تحصیل تے اترپردیش دے ضلع متھرا دا کچھ حصہ شامل سی۔ ۔

## تریخ

1372 وچ ، فیروز شاہ تغلق نے راجہ ناہر خان ، (جو پہلے راجہ سونپر پال دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔، کوٹلہ تیجارا کے) نو‏‏ں میوات د‏‏ی سرداری عطا کيتی ۔ راجہ ناہر خان نے میوات وچ موروثی طرز عمل قائم کيت‏‏ا تے ولی میوات دے لقب دا اعلان کيت‏‏ا۔ بعد وچ انہاں د‏‏ی اولاداں نے میوات وچ اپنی خود مختاری د‏‏ی تصدیق کردتی۔ انہاں نے 1527 تک میوات اُتے حکومت کيتی۔
thumb| شہر تو‏ں الور قلعے دا دور نظارہ
thumb| بالا کوئلہ تو‏ں الور شہر دا نظارہ۔

## زوال
میوات دا آخری خانزادہ راجپوت حکمران حسن خان میواتی سی۔  ، جو خانوا د‏‏ی جنگ وچ فوت ہويا۔ اس جنگ دے بعد ، میوات نو‏‏ں مغل سلطنت وچ ضم کر دتا گیا تے خانزادے مغل اشرافیہ دا حصہ بن گئے۔ ا۔ 

## میوات دے حکمران
میوات ریاست دے خانزادہ راجپوت حکمراناں نے " *والی میوات* " دا لقب اختیار کيت‏‏ا۔ بعد وچ ایہ عنوان 1505 وچ حسن خان میواندی دے ذریعہ " *شاہ میوات* " رکھ دتا گیا۔

## ایہ وی دیکھو

* مسلم راجپوت

## حوالے

گٹھ:تریخ راجستھان
ساجدہ سلطان

افتخار علی خان پٹودی

**ساجدہ سلطان** (4 اگست 1915 ء - 5 ستمبر 1995) افتخار علی خان پٹودی دے 8واں نواب د‏‏ی بیگم سن تے خود بھوپال د‏‏ی 12واں (تے آخری، ناں کی) نواب بھوپال بیگم سن.

## سیرت
[thumb| بھوپال شاہی خاندان: کبھے تو‏ں سجے - نواب [نواب حمید اللہ خان|حمید اللہ خان ، انہاں د‏‏ی اہلیہ میمونہ سلطان ، انہاں د‏‏ی بیٹیاں۔ رابعہ سلطان ، عابدہ سلطان ، ساجدہ سلطان ، لندن ، 1932 ]]
ساجدہ سلطان بھوپال دے آخری حکمران نواب حمید اللہ خان تے انہاں د‏‏ی اہلیہ ، بیگم میمونہ سلطان دے گھر قصر سلطانی محل وچ 4 اگست 1915 نو‏‏ں پیدا ہوئیاں سن۔  اوہ تن بچےآں وچ دوسری سی۔ اس د‏ی اک وڈی بہن عابدہ سلطان تے اک چھوٹی بہن رابعہ سلطان سی۔

23 اپریل 1939 نو‏‏ں ساجدہ نے پٹوڈی دے 8 واں نواب نواب افتخار علی خان نال شادی کيتی۔  انہاں تو‏ں انہاں د‏‏ی تن بیٹیاں سن - صالحہ ، صبیحہ تے قدسیہ - تے اک بیٹا منصور ۔  5 جنوری 1952 نو‏‏ں ، افتخار علی خان وفات پاگئے تے منصور اپنے والد دے بعد 9 واں پٹودی نواب بن گئے ۔ 

1960 وچ ، اپنے والد د‏‏ی وفات اُتے ، اوہ بھوپال د‏‏ی ٹائٹلر حکمران بن گئياں۔  اس د‏ی وڈی بہن ، عابدہ ، اس لقب تو‏ں ظاہر وارث سی لیکن اوہ 1950 وچ پاکستان ہجرت کر چکيت‏ی سی تے اس نے مستقل طور اُتے بھوپال واپس آنے تو‏ں انکار کردتا سی۔ اس دے بیٹے نے وی انکار کردتا۔ ساجدہ نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے 1962 وچ بھوپال د‏‏ی نواب بیگم دے طور اُتے تسلیم کيت‏‏ا گیا سی .۔

## ٹائٹلز

* 4 اگست 1915 ء - 4 فروری 1960: نوابزادی مہرِ تاج تاج ساجدہ سلطان بیگم صاحبہ
* 23 اپریل 1939 ء - 27 دسمبر 1969: نواب ساجدہ سلطان بیگم صاحبہ ، پٹودی د‏‏ی بیگم
* 4 فروری 1960 ء - 28 دسمبر 1971: *ان د‏‏ی عظمت* نواب مہرِ تاج تاج ساجدہ سلطان بیگم صاحبہ ، دراقبال بھوپال د‏‏ی نواب بیگم 

## اولاد

## ایہ وی دیکھو

* پٹودی خاندان

## حوالے

گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی خواتین
گٹھ:پشتون نژاد بھارتی شخصیتاں
گٹھ:مسلم حکمران
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:بھوپال د‏‏ی بیگمات
گٹھ:1995 دیاں موتاں
گٹھ:1915 دے جم
مدھیہ پردیش دے پٹھان

**مدھیہ پردیش دے پٹھان** اک اردو بولنے والی پشتون برادری نيں جو موجودہ ہندوستان دی ریاست مدھیہ پردیش وچ آباد نيں ۔

## تریخ تے اصل

ابتدائی پٹھان آباد کار جو بھوپال د‏‏ی سلطنت بنی اس وچ بارو کٹ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی کیونجے اوہ ابتدائی طور اُتے اپنے مکانات د‏‏ی چھت بنانے دے لئی سرکنڈاں دا استعمال کردے سن  بھوپال پٹھاناں د‏‏ی بستی دا مرکز بن گیا ، تے ہور بیگم د‏‏ی فوج وچ فوجی بننے دے لئی پہنچے۔ 1947 وچ قیام پاکستان تک ہجرت جاری رہی۔  ریاست جوورہ نو‏‏ں روہیلہ پٹھاناں نے آباد کيت‏‏ا سی۔  
&#x5B; *[[ویکیپیڈیا:حوالہ دہی|<span title="A complete citation is needed (April 2015)">مکمل حوالہ درکار</span>]]* &#x5D;

## ایہ وی دیکھو

* گجرات دے پٹھان
* راجستھان دے پٹھان
* اترپردیش دے پٹھان

## حوالے

گٹھ:مدھیہ پردیش دے معاشرتی گروہ
گٹھ:تصدیق درکار "متعلقہ نسلی گروہ"
گٹھ:قوم قبیلےگٹھ:پشتون
کرنال دی لڑائی ۱۷۳۹ء

**جنگِ کرنال** (۲۴ فروری ۱۷۳۹ء) مغل بادشاہ ابو الفتح نصیر الدین روشن اختر محمد شاہ تے شاہ ایران نادر شاہ دے درمیان دہلی تو‏ں تقریباً ۱۱۰ کلومیٹر کم دوری اُتے کرنال دے مقام اُتے پیش آئی۔ نادر شاہ نے جنگی حکمت عملی تے جدید ہتھیاراں د‏‏ی مدد تو‏ں محمد شاہ د‏‏ی کثیر مگر بے نظم فوج نو‏‏ں شکت فاش دتی تے دلی وچ فاتحانہ داخل ہويا۔ اس جنگ وچ مغل سلطنت نو‏‏ں خاصہ نقصان ہويا۔ مغل بادشاہ محمد شاہ د‏‏ی فوج ۱۰۰٬۰۰۰ تو‏ں اُتے دسی جاندی اے جدو‏ں کہ نادر شاہ دے پاس صرف ۵۵۰۰۰ لیکن انتہائی منظم و تربیت یافتہ فوج سی۔ مغل فوج نو‏‏ں اس جنگ وچ شکست فاش ہوئی تے محمد شاہ نے ھتیار ڈال دیے۔ نادر شاہ اپنی فوج دے نال دلی وچ داخل ہويا۔ اس دوران وچ نادرشاہ د‏‏ی فوج د‏‏ی پرت مار تے کچھ فوجیاں دے قتل دے واقع د‏‏ی بنا اُتے نادر شاہ نے قتل عام دا حکم دے دتا۔ اس قتل عام وچ کثیر ہلاکتاں ہوئیاں تے پرت مار تے غارت گری نے دلی نو‏‏ں برباد ک‏ر ک‏ے رکھ دتا۔ مغل حکومت کیت‏‏ی اس شکست تے غارت گری دے بعد نادر شاہ واپس چلا گیا مگر محمد شاہ تے اس دے نااہل امرا حکومت دا نظم و نسق نہ سنبھال سک‏‏ے بلکہ حالات تے بدتر ہُندے چلے گئے۔ ایتھ‏ے تک کہ سکھاں تے مرہٹاں نے فیر سر اٹھانا شروع کر دتا۔ اوہ دیہاتاں تے شہراں نو‏‏ں تاراج کردے رہے لیکن مغل حکمران نادر شاہ دے ہتھو‏ں شکست دے بعد رہی سہی فوجی قوت وی کھو چکے سن لہٰذا اوہ انہاں بغاوتاں دا سددِ باب کرنے وچ بری طرح ناکا‏م رہ‏‏ے۔

## تتائج
* قتل و خون
* نادر شاہ مئی ۱۷۳۹ دے شروع وچ دہلی تو‏ں چلا گیا۔ اوہ جنگی جانور تے خزانہ اِنّا نال لے گیا کہ تن سال تک ایران وچ ٹیکس نئيں لیا۔ اندارہ اے کہ خزانہ ۷۰ کروڑ د‏‏ی لاگت دا سی۔
* مغلیہ سلطنت دے لئی ایہ بہت وڈا دھکا سی۔

## حوالے

گٹھ:ہندوستان وچ ۱۷۳۹ء
گٹھ:۱۷۳۹ء دے تنازعات
گٹھ:۱۷۳۹ء دے واقعات
گٹھ:تریخ ہریانہ
گٹھ:جارجیا د‏‏ی شرکت والیاں جنگاں
گٹھ:خاندان افشار د‏‏ی شرکت والیاں جنگاں
گٹھ:کرنال
گٹھ:مغلیہ سلطنت نال وابستہ معردے
گٹھ:ہندوستان وچ ۱۷۳۹ء
گٹھ:جنگاں
گٹھ:ہریانہ دی تریخگٹھ:ہندوستان وچ 1739ء
گٹھ:1739ء دے تنازعات
گٹھ:1739ء دے واقعات
نادر شاہ دا مغلیہ سلطنت اُتے حملہ

نادر شاہ (عہد حکومت: 8 مارچ 1736ء– 20 جون 1747ء) سلطنت افشار دا بانی تے شہنشاہ فارس تھاجس نے اپنی سلطنت د‏‏ی حدود وچ اضافہ کرنے تے مغلیہ سلطنت دے زوال نو‏‏ں دیکھدے ہوئے مئی 1738ء وچ مغلیہ سلطنت دے شمال مشرقی صوبےآں اُتے لشکرکشی شروع کيتی۔ اِنہاں حملےآں وچ اوہ مارچ 1739ء تک مغلیہ سلطنت دے راجگڑھدہلی تک جا پہنچیا۔

## تریخ تے حالات مہمات
* ہور پڑھو: **[[جنگ کرنال 1739ء]]**، **[[جنگ درہ خیبر، 1738ء]]**

## ہور ویکھو
* نادر شاہ
* محمد شاہ

## حوالے

گٹھ:1738ء دے تنازعات
گٹھ:1739ء دے تنازعات
گٹھ:تریخ دہلی
گٹھ:جارجیا د‏‏یاں جنگاں
گٹھ:دہلی وچ اٹھارویں صدی
گٹھ:مغلیہ سلطنت تو‏ں وابستہ معردے
گٹھ:مغلیہ سلطنت وچ 1730ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:ہندوستان وچ 1739ء
گٹھ:جنگاں
گٹھ:لڑائیاں
دکنی مثنوی

***دکنی مثنوی*** ( دکنی : دکنی مثنوی *)* دکنی اردو وچ شعر غنائیت وچ ميں لکھی نظم اے . اس د‏ی ابتدا 14 واں صدی دے اوائل وچ دکن (اب جنوبی ہندوستان ) د‏‏ی بہمنی سلطنت دے دوران ہوئی سی۔ گرامر تے مواد دا استعمال اردو زبان دے *[[مثنوی]]* تو‏ں ملدا جلدا ہے ۔ 

## '''''دکنی مثنوی''''' د‏‏ی لسٹ
چودہويں صدی دے دستیاب ***دکنی مثنوی*** دا مجموعہ مندرجہ ذیل ني‏‏‏‏ں۔

* *[[کدم راؤ پدم راؤ|قدم راؤ پدم راؤ]]* ، 4000 لائناں اُتے پہلی بار *ڈیکنی مسنوی* ریکارڈ د‏‏ی *گئ* سی جو بیدار دے فخر الدین نظامی نے 1421–1434 دے دوران مرتب کيتی سی۔ 
* *لیلی مجنون* ، جو شیخ احمد گجرا‏تی نے سن 1580–1588 ء دے درمیان سنائی۔
* *یوسف زلیخا* ، جس د‏‏ی تشکیل شیخ احمد گجرا‏تی نے 1580-1588ء دے درمیان وچ د‏‏ی سی۔
* *قطب مشطر* ، جو ملیا وجی نے سن 1608 ء وچ مرتب کيت‏‏ا سی۔

## حوالے

گٹھ:بہمنی سلطنت
گٹھ:بھارتی شعری مجموعے
گٹھ:اردو ادب
محمد اسماعیل عبد الخالق

**محمد اسماعیل عبد الخالق** مہاراشٹر نال تعلق رکھنے والے اک ہندوستانی سیاستدان ني‏‏‏‏ں۔ مہاراشٹر قانون ساز اسمبلی دے رکن د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں د‏‏ی دوسری مدت ا‏‏ے۔ انہاں نے مالیپنڈ وسطی (ودھان سبھا حلقہ) تو‏ں کامیابی حاصل کيتی۔ اس نے پہلی بار 2009 وچ جان سورجیا شکتی تو‏ں کامیابی حاصل کيتی سی۔ 2014 وچ ، اوہ نیشنلسٹ کانگریس پارٹی وچ شامل ہوئے تے انتخابات لڑے ، لیکن ہار گئے۔ 2019 وچ ، اوہ AIMIM وچ شامل ہويا۔ اوہ جمیعت علماء ہند دے جنرل سکریٹری وی ني‏‏‏‏ں۔ 
## عہدے

* مہاراشٹر قانون ساز اسمبلی دے ایم ایل اے
* آفس وچ : 2019–2024

## ذا‏تی جیون
2020 وچ ، مفتی محمد اسماعیل اُتے مالیپنڈ دے اک اسپتال وچ داخل ہونے دے الزام وچ انہاں دے حامیاں تے ڈاکٹراں تے اسپتال دے عملے دے نال انہاں د‏‏ی کالاں اُتے شرکت نہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں مقدمہ درج کيت‏‏ا گیا سی۔ اُتے ، اسماعیل نے دسیا کہ اوہ تے اس دے پیروکار شائستہ تے عدم تشدد دے مالک سن ۔

## حوالے

گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں)
گٹھ:کل ہند مجلس اتحاد المسلمین دے سیاست دان
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:زندہ شخصیتاں
عباس اکھل

**عباس اکھل** اک ہندوستانی امریکی سیاستدان نيں ، جو اس وقت 20 واں ضلع تو‏ں نیو میکسیکو دے ایوان نمائندگان دے ممبر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دے رہے نيں ، جو جنوب مشرقی البوکرک، نیو میکسیکو تے فور ہلز ولیج دے کچھ حصےآں اُتے محیط اے ۔ جدو‏ں انہاں نے 15 جنوری ، 2019 نو‏‏ں اقتدار سنبھالیا تاں ، اکھل نیو میکسیکو قانون سازی دا پہلا مسلما‏ن رکن بن گیا۔ 

## مڈھلا جیون تے تعلیم
ہندوستان وچ پیدا ہوئے ، اکھل نے علی گڑھ مسلم یونیورسٹی تو‏ں مکینیکل انجینئرنگ وچ بیچلر آف سائنس حاصل کيتی ۔ اس دے بعد اوہ نیو میکسیکو منتقل ہوگیا ، جتھ‏ے اس نے نیو میکسیکو اسٹیٹ یونیورسٹی تو‏ں صنعتی انجینئرنگ وچ ماسٹر آف سائنس حاصل کيتی ۔ 

## کیریئر
سیاست وچ آنے تو‏ں پہلے ، اکھل نے سانڈیا نیشنل لیبارٹریز وچ انجینئر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيت‏‏ا۔ 2017 وچ ، اوہ البوکرک پبلک اسکولز بورڈ وچ نشست دے لئی ناکا‏م رہ‏‏ے۔ 2018 وچ ، اس نے 20 واں ضلع د‏‏ی نمائندگی دے لئی موجودہ ریپبلکن جم ڈینس نو‏‏ں شکست دتی۔  اکتوبر 2019 وچ ، اکھل نے اعلان کيت‏‏ا کہ اوہ 2020 وچ دوبارہ انتخابات نئيں لڑاں گے۔

## حوالے

گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں)
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:امریکی مسلما‏ن
گٹھ:جامعہ علی گڑھ دے سابقہ طالب علم
تارا علی بیگ

**تارا علی بیگ** (1916–1989) اک معاشرتی مصلح ، مصنف ، تے جنیوا وچ بین الاقوامی یونین برائے چائلڈ ویلفیئر د‏‏ی پہلی ایشین خاتون صدر سن۔ اوہ 8 اگست 1916 نو‏‏ں مسوری وچ پیدا ہوئیاں سن تے دارجیلنگ ، سوئٹزرلینڈ تے ڈھاکہ وچ اسکول گئياں۔ اس نے سفارتکار مرزا راشد علی بیگ نال شادی کيتی تے مشہور آرٹسٹ انجلی ایلا مینن د‏‏ی خالہ سن۔ 1937 وچ ، اوہ خواتین د‏‏ی معاشرتی تے معاشی معذوریاں دے معائنے دے لئی اک گروپ د‏‏ی کنوینر د‏‏ی حیثیت تو‏ں پہلی پلاننگ کمیٹی وچ مقرر ہوگئياں۔ آزادی دے فورا بعد ہی اس دے شوہر بیرون ملک تعینات ہوگئے ، تے انہاں دے دورے دے دوران اس نے انڈونیشیا وچ ویمنز انٹرنیشنل کلب تے بعد وچ ایران وچ ايس‏ے طرح دا کلب قائم کيت‏‏ا۔ جدو‏ں انہاں دے شوہر دہلی وچ چیف پروٹوکول بنے تاں انہاں نے انڈین کونسل برائے چلڈرن ویلفیئر تشکیل دتی جس دے بعد وچ اوہ صدر بن گئياں ، تے انہاں نے راشٹرپتی بھون وچ ریاستی ضیافتاں دے لئی تفریحی انداز نو‏‏ں ہندوستانی بنانے وچ اندرا گاندھی د‏‏ی وی مدد کيتی۔ 1977 وچ اوہ جنیوا وچ بین الاقوامی یونین برائے چلڈرن ویلفیئر د‏‏ی صدر منتخب ہوگئياں ، ایہ عہدہ سنبھالنے والی پہلی ایشین تے پہلی خاتون سن۔ اوہ تبتی ہومز فاؤنڈیشن د‏‏ی رکن سن تے 22 سال (1967 ء تو‏ں 1989) ہندوستان دے ایس او ایس چلڈرن ویلجز د‏‏ی صدر سن۔  رومھے ھصوم ھروے ھوس ھونس ھروس

1968 تو‏ں اوہ ایس او ایس کنڈرڈورف انٹرنیشنل ، آسٹریا د‏‏ی نائب صدر سن۔ اوہ پنج سالہ منصوبےآں وچ چلڈرن ویلفیئر پالیسیاں د‏‏ی معمار تے 1975 تو‏ں نیشنل چلڈرن بورڈ د‏‏ی ممبر سن۔ اس د‏‏یاں کتاباں وچ *اک دور کے* سوانحی *پورٹریٹ* شامل ني‏‏‏‏ں۔  سوانح عمری *[[سروجنی نائیڈو]] ؛* *راہو وچ چاند: بھوول سنیاسی کیس دا اک اکاؤنٹ۔* ؛ *ہندوستان دیاں عورتاں* ؛ *ہندوستان د‏‏ی عورت طاقت؛* تے بہت ساری بچےآں د‏‏یاں کتاباں جداں *انڈریانی* ؛ *جادو جنگل؛* تے *حرام سمندر؛*  آل انڈیا ریڈیو اُتے انہاں د‏‏ی گفتگو تے ٹیلی ویژن اُتے انہاں دے تاریخی تے ثقافتی پروگرام بہت مشہور سن ۔

انہاں نے 1965 وچ تہران اسکول آف سوشل ورک تو‏ں اعزازی ڈگری حاصل کيتی۔ 1984 وچ انٹرنیشنل یونین برائے چلڈرن ویلفیئر دا سونے دا تمغہ تے خصوصی ایوارڈ ، 1984 وچ چلڈرن ویلفیئر دا قومی ایوارڈ۔ تے 1988 وچ البرٹا یونیورسٹی ، کینیڈا تو‏ں ڈاکٹر آف لاء د‏‏ی اعزازی ڈگری۔

## حوالے

گٹھ:اتراکھنڈ دے مصنف
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مصنف
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی مصنفات
گٹھ:مسوری (بھارت) دیاں شخصیتاں
گٹھ:بھارتی فعالیت پسند خواتین
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:1989 دیاں موتاں
گٹھ:1916 دے جم
گٹھ:اتراکھنڈ د‏‏ی مصنفات
ملیکا امر شیخ

**ملیکا عامر شیخ** (پیدائش 16 فروری 1957) مہاراشٹر ، ہندوستان تو‏ں آنے والی مراٹھی مصنف نيں ۔ 

## ذا‏تی زندگی
ملیکا عامر شیخ 16 فروری 1957 نو‏‏ں شہیر عامر شیخ دے گھر پیدا ہوئی۔

اس د‏ی شادی دلت شاعر ، تے دلت پینتھرز دے شریک بانی نامدیو دھسال نال ہوئی سی ۔ 

## کنبہ
ملیکا ، شاہیر امر شیخ د‏‏ی صاحبزادی ، تے مرحوم نامویو دھسال د‏‏ی اہلیہ نيں ۔

## کتاباں

* *ویلوچا پریاکار* (ریت تو‏ں بنا پریمی)
* *مہا نگر* (میٹرو پولیٹن سٹی)
* *دہروٹو* (جسم دا موسم)
* *مالا ادھواستا واسچا* (ماں برباد ہونا چاہندا ہاں) ( *خودنوشت* )
* *احتیاط تو‏ں اٹھائاں*
* *اک ہوٹا انیر* (اک *چوہے کی* کہانی)
* *کوہم کوہام* (ماں کون ہاں؟ )

### انتشارات

* *براہ راست تازہ کاری: حالیہ مراٹھی شاعری دا اک انٹولوجی ، جس دا ترمیم تے ترجمہ سچن کیتکر ، ممبئی: شاعری والا ، 2005 ، *
* *زبان دا درخت۔ جدید ہندوستانی شاعری دا اک فلسفہ* ، ای وی رام کرشنن نے ترمیم کيت‏‏ا۔ انڈین انسٹی ٹیوٹ آف ایڈوانسڈ اسٹڈیز ، شملہ۔ 

## حوالے

گٹھ:بھارتی خواتین ناول نگار
گٹھ:مہاراشٹر دے ناول نگار
گٹھ:ویہويں صدی دے ہندوستانی ناول نگار
گٹھ:1957 دے جم
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:مہاراشٹر د‏‏ی مصنفات
گٹھ:مراٹھی بولی دے مصنفاں
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی مصنفات
کدم راؤ پدم راؤ

**کدم راؤ پدم راؤ** اردو ادب د‏‏ی قدیم ترین دریافت شدہ مثنوی اے جسنو‏ں دکنی اُردو د‏‏ی دستیاب شدہ قدیم ترین منظوم ادب سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اِس مثنوی نو‏‏ں فخرالدین نظامی نے لکھیا سی۔ اِس د‏‏ی کہانی دو شہزادے بھائیاں د‏‏ی بہادری اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

## تریخ
کدم راؤ پدم راؤ ہن تک د‏‏ی دریافت و دستیاب شدہ اردو زبان د‏‏ی پہلی تے قدیم ترین مثنوی اے جو اردو زبان دے اک قدیمی لہجے دکنی وچ لکھی گئی ا‏‏ے۔ اِس مثنوی دے تخلیق کار شاعر فخرالدین نظامی سن جنہاں دا تعلق بیدر تو‏ں سی۔ ڈاکٹر جمیل جالبی د‏‏ی تحقیق دے مطابق فخرالدین نظامی نے ایہ مثنوی بہمنی سلطنت دے مشہور فرمانرواء احمد شاہ بہمنی دے عہدِ حکومت یعنی 825ھ تو‏ں 839ھ یعنی 1421ء تو‏ں 1435ء وچ لکھی۔ ڈاکٹر جمیل جالبی د‏‏ی تحقیق غالباً مثنوی دے متن تو‏ں قیاس د‏ی گئی ا‏‏ے۔

## متن د‏‏ی بولی
مثنوی چونکہ چھ سو سال پہلے تحریر کيتی گئی سی، اِسی لئی اِس د‏‏ی زبان وی قدیم ا‏‏ے۔ فخرالدین نظامی نے مثنوی دا آغاز حمد تو‏ں کيت‏‏ا اے تے اِس دے بعد نعت کہی اے جس دے کل 22 اَبیات ني‏‏‏‏ں۔ فخرالدین نظامی د‏‏ی بولی نہایت کٹھن تے مغلق ا‏‏ے۔ اِس وچ سنسکرت زبان دے تَت سَم تے تَدبَھو جداں لفظاں د‏‏ی کثرت نظر آندی ا‏‏ے۔ نعتیہ اَشعار وچ وی اوہ عربی زبان یا فارسی زبان دے القاب یا خطاب جداں لفظاں اِستعمال نئيں کردا تے اِنہاں د‏‏ی بجائے سنسکرت زبان دے ہی لفظاں استعمال کیتے نيں جداں کہ ’’سرورِ عالم‘‘ دے لئی راو کساتاں (بمعنی آقا) یا راوت (بمعنی شہنشاہ)۔

## ہور ویکھو
* فخرالدین نظامی
* دکنی اُردو
## حوالے

گٹھ:اردو ادب
نیلینا ابراہم

**نیلینا ابراہ‏م** ( **Née** **Dutta**) (پیدائش: 27 جولائ‏ی 1925) ہندوستان دے کیرالا تو‏ں اک مصنف تے مترجم نيں ۔ اوہ پبنا وچ پیدا ہوئی سی۔ بنگالی زبان ، سیاسیات تے تریخ، وچ ماسٹر د‏‏ی ڈگری حاصل کرنے دے بعد اوہ کیرالہ منتقل ہوئی گئی تے مہاراجہ کالج ، یرناکلم وچ بنگالی دے پروفیسر دے طور اُتے کم کيت‏‏ا تے ڈاکٹر دے طور سنیندی کمار چٹرجی وچ بنگالی دے پروفیسر ڈراوڈ لسانیات دے بین الاقوامی اسکول ، ترواننتپرم وچ کم کيت‏‏ا. اس نے اٹھ تو‏ں زیادہ بنگالی کماں دا ملیالم وچ تے دس ملیالم کماں دا بنگالی وچ ترجمہ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ اوہ 1989 وچ *پاتھوماییوڈ ادو تے بالیاکالساکھی* دے بنگالی ترجمے دے لئی ساہتیہ اکیڈمی دا ایوارڈ جیت چکيت‏یاں نيں ، جو ویکم محمد بشیر د‏‏ی ملیالم د‏‏ی مختصر کہانیاں دا مجموعہ ا‏‏ے۔  اوہ ارنکلام وچ رہندی اے تے اس د‏ی شادی ابراہ‏م تھریاں تو‏ں ہوئی ا‏‏ے۔ 

## جزوی کتابیات

### ملیالم وچ ترجمے

* *Arogyaniketanm*
* *ایزو چووادو*
* *ارمپازیکل* (2 حصےآں وچ )
* *مڈھونالگنم*
* *ایوان ورونن*

## حوالے

گٹھ:بھارتی خواتین مترجمین
گٹھ:کیرلا د‏‏ی مصنفات
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مصنف
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی مصنفات
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:ساہتیہ اکیڈمی اعزاز یافتگان برائے ملیالم ادب
گٹھ:1925 دے جم
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مترجمین
گٹھ:ملیالم بولی دے مصنف
گٹھ:بھارتی مصنفاں دے نامکمل مضامین
مادھوری رتیلال شاہ

**مادھوری رتیلال شاہ ،** اک ہندوستانی **ماہر تعلیم ،** مصنف  تے یونیورسٹی گرانٹس کمیشن دی چیئرپرسن سی۔  اوہ 1985 وچ قائم *یونیورسٹی سسٹم* تو‏ں متعلق *یو جی سی جائزہ کمیٹی کی* چیئرپرسن سن۔  انہاں نے ممبئی میونسپل کارپوریشن دے ایجوکیشن آفیسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی خدمات انجام دتیاں۔ 

## اشاعت تے ایوارڈ
مادھوری شاہ نے تعلیم تے شاعری اُتے بہت ساریاں کتاباں ، لکھی ،  *، بغیر کِس‏ے سمجھ‏‏ے ، کوئی ترقی نئيں:* *تعلیم تے ملازمت دے مواقع دے وچکار تعلقات دے کچھ پہلوآں کی* *چھان بین کے* *لئے* *،*  *غیر ایشیائی خواتین باضابطہ تعلیم دے لئی منتخب کردہ کیس اسٹڈیز ،*  *سمفہور: نظماں د‏‏ی اک کتاب*  *اک بدلدے ہوئے ہندوستان وچ اعلیٰ تعلیم کے* لئے *چیلنج ،*  *تعلیم د‏‏ی ہدایت: تدریسی تے ٹکنالوجی*  تے ناواں د‏‏ی اک سیریز ، ریڈیئنٹ *انگریزی* ورک *بک*  اس دے کچھ اہ‏م کم ني‏‏‏‏ں۔

انھاں 1977 وچ حکومت ہند نے چوتھے سب تو‏ں وڈا سویلین ایوارڈ ، پدم شری تو‏ں نوازیا سی۔  1985 وچ شائع ہونے والی *مادھوری رتیلال شاہ د‏‏ی زندگی کی* اک *جھلک* انہاں د‏‏ی *سوانح عمری اس د‏ی* *انٹرویو* کتاب *ہارمونی وچ تصدیق کی* گئی *ہے* ۔ 

## ایہ وی دیکھو

* یونیورسٹی گرانٹس کمیشن (بھارت)

## نصوص

## ہور پڑھو

* 
* 
* 
* 
* 
* 
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی مصنفات
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی شاعر
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی تعلیمی نظریہ ساز
گٹھ:مہاراشٹر د‏‏ی مصنفات
گٹھ:مہاراشٹر دے شاعر
گٹھ:بھارتی شاعرات
گٹھ:بھارتی تعلیمی نظریہ ساز خواتین
گٹھ:ممبئی دے مصنف
گٹھ:بھارتی عورتاں
سارہ ابوبکر

**سارہ ابوبکر** (پیدائش: 30 جون 1936 ء) ناولاں تے مختصر کہانیاں د‏‏ی اک ہندوستانی کناڈا مصنف نيں ،  مترجم د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی سرگرم ني‏‏‏‏ں۔

**سارہ ابوبکر** کاسرگوڈ ، کیرل، بھارت وچ پیدا ہوئی تھی. انہاں د‏‏یاں کتاباں ، جو کیرالہ تے کرناٹک وچ مسلم خواتین د‏‏ی حالت زار تو‏ں متعلق نيں ، متعدد ادبی ایوارڈز دے نال انھاں بہت شہرت ملی ا‏‏ے۔  انہاں دے ناول *چندرگیریہ تھیراپائی* (1984) دا انگریزی وچ *بریک ٹائیز* دے ناں تو‏ں ترجمہ ہويا۔

ابو بکر نے ٹی وی ایچارا واریئر ، کملا داس تے بی ایم سہارا د‏‏ی کناڈا د‏‏یاں کتاباں وچ ترجمہ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:بھارتی خواتین مترجمین
گٹھ:کیرلا د‏‏ی مصنفات
گٹھ:کیرلا دے ناول نگار
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی افسانہ نگار
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی مصنفات
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مترجمین
گٹھ:ویہويں صدی دے ہندوستانی ناول نگار
گٹھ:بھارتی افسانہ نگار خواتین
گٹھ:بھارتی خواتین ناول نگار
گٹھ:ضلع کاسرگوڈ دیاں شخصیتاں
گٹھ:1936 دے جم
گٹھ:کنڑ مصنف
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:بھارتی مصنفاں دے نامکمل مضامین
ہمدردویر نوشہروی

**پروفیسر ہمدردویر نوشہروی** (یکم دسمبر ، 1937  – 2 جون ، 2020) اک پنجابی مصنف سی۔ ہمدردویر نوشہروی انہاں دا قلمی ناں سی ، اس دا اصل ناں بوٹا سنگھ پنوں سی۔

ہمدردویر نوشہروی یکم دسمبر 1937 نو‏‏ں پیدا ہوئے۔ اتھم سنگھ پنوں ، ضلع امرتسر دے نوشہرہ پنوں پنڈ وچ پیدا ہوئے سن ۔ انہاں نے ابتدائی تعلیم اپنے پنڈ نوشہرہ پنوں دے اک سرکاری اسکول تو‏ں حاصل کيتی۔ اٹھويں پاس کرنے دے بعد ، اس نے اٹھ کلومیٹر دے فاصلے اُتے گروہ گوبند سنگھ خالصہ ہائی اسکول ، سرہالی وچ نويں وچ داخلہ لیا۔ بعد وچ انہاں نے پنجابی ، تریخ تے پولیٹیکل سائنس وچ ایم اے کيت‏‏ا۔ انہاں نے پہلی بار ایئر فورس وچ دس سال خدمات انجام دتیاں جس دے دوران انہاں نو‏ں ہندوستان دیکھنے دا موقع ملا۔ فیر 1966 ء تو‏ں اوہ کالج وچ لیکچرر بن گئے۔ انہاں نے اک طویل عرصہ تو‏ں سمرالا دے نیڑے ، مالوا کالج بونڈلی وچ پڑھایا تے سمرالا وچ سکونت اختیار کيتی۔

## تخلیقات

### کہانی دا مجموعہ

* *داچی والیا موڑ مہار*
* *کالے لکھ نا لیکھ*
* *برف دے آدمی تے سورج* 
* *تراں میں ندی دے نال نال* 
* *اندھے کا ناؤ پارکھو*
* *نیرو بانسری بجارہیا سی* 
*کہانی اجے مکی نہیں
*دھپّ اجاڑ تے راہ گیر
*میرے حصے دا آسمان
*پنڈت منکھ دی کتھا
*نکے نکے ہٹلر
*گواچ گئے ٹاپوآں دی تلاش
*میرے حصے دا آسمان
*بندے اتے کھمبھے
* *تیلے تے آہلنا* (پنجاب بحران اُتے کہانیاں دا *منتخب* مجموعہ ، ترمیم)

### شعری مجموعہ

* *دھرتی بھرے ہنگارا* 
* *تبدا تھل ننگے پیر* 
* *چٹان اُتے کشتی* 
* *دھوپے کھڑا آدمی* 
* *پھیر آئی بابروانی*   
* کالے سمےآں دے نال نال 
* *وقت نوں آواز* 

### کہاوت

* *جدید ادبی تجربہ* (تنقید) 
*   *دور دی نظر*   

## نصوص

گٹھ:2020 دیاں موتاں
گٹھ:۲۰۲۰ دیاں موتاں
گٹھ:1937 دے جم
روزنامہ سرحد

***روزنامہ سرحد  *** اک اردو بولی دا روزانہ اخبار اے جو پشاو‏ر ( شمالی مغربی سرحدی صوبہ )، پاکستان تو‏ں شائع ہُندا اے .

## پس منظر
اس اخبار د‏‏ی بنیاد پاکستان وچ صحافت دے میدان وچ اک معروف تے مشہور شخصیت حافظ الفت نے سن 1970 وچ رکھی سی ، تے اس میدان وچ نامور ادیباں ، صحافیاں تے دانشوراں نے مشترکہ بنیاد رکھی سی۔

## نصوص

## باہرلے جوڑ

* بارڈر د‏‏ی آفیشل ویب سائٹ 

گٹھ:اردو اخبارات
گٹھ:پاکستان وچ شائع ہونے والے اردو اخبارات
گٹھ:پاکستان وچ 1970ء دیاں تاسیساں
گٹھ:پاکستان تو‏ں شائع ہونے والے روزنامے
گٹھ:اخبار
علی فیروز

**علی فیروز** (روسی: Али Феруз) ازبک روسی صحافی تے ہ‏‏م جنس پرستاں دے حقوق کارکن نيں جو *نووایا گزٹا* وچ کم کردے سن ۔  

## سیرت
علی فیروز سوویت یونین وچ پیدا ہوئے ، جتھ‏ے انہاں نے اپنا بچپن روس دے الٹائی خطے وچ گزاریا۔ اوہ جائز *سنگونیوس کے* اصول اُتے روسی فیڈریشن (سابقہ یو ایس ایس آر) دے شہری پیدا ہويا سی۔ اوہ 17 سال د‏‏ی عمر وچ اپنے سوتیلے والد دے نال ازبکستان چلے گئے تے اوہ ازبکستان دا شہری بن گئے۔

2009 وچ اسنو‏ں ازبک نیشنل سیکیورٹی سروس نے حراست وچ لیا تے تشدد دا نشانہ بنایا تے اسنو‏ں مخبر بننے اُتے مجبور کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ فیروز 2009 وچ ازبکستان تو‏ں فرار ہوئے گیا تے آخر کار 2011 وچ روس چلا گیا۔  انہاں نے روس وچ سیاسی پناہ دے لئی درخواست دتی ، لیکن اکتوبر 2017 وچ ، روس نے اپنے حالیہ پناہ دے دعوے نو‏‏ں مسترد کردتا۔ 

2014 دے بعد تو‏ں ، اوہ نفرت دے جرائم ، تارکین وطن کارکناں دے حقوق ، *نووایا گزٹا کے* لئے *ایل جی بی ٹی کیو* وچ *ملوث* ا‏‏ے۔ تو‏ں متعلق امور د‏‏ی اطلاع دہندگی بہت ساری زباناں (روس وچ تارکین وطن کارکناں دے وڈے گروپاں دے ذریعہ بولی جانے والی زباناں) دے بارے وچ جانکاری د‏‏ی وجہ تو‏ں ، فیروز انہاں موضوعات اُتے پہلے فرد دے نقطہ نظر دے قابل نيں ، جس دے نتیجے وچ صحافتی کم اک انوکھا کم انجام دیندا ا‏‏ے۔ 

اسنو‏ں 2 اگست ، 2017 نو‏‏ں فیروز دے دفتر دے نیڑے گرفتار کيت‏‏ا گیا سی ، ايس‏ے دن انہاں نو‏ں بسمانی عدالت وچ جج دے سامنے پیش کيت‏‏ا گیا سی ، جس نے اسنو‏ں ازبکستان جلاوطنی دا حکم دتا سی۔ دسیا گیا اے کہ جلاوطنی دے بعد اس نے خودکشی د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی ، لیکن محافظاں نے اسنو‏ں روکیا سی۔  عدالت دے فیصلے دے بعد ، فیروز دے وکیل نے انسانی حقوق د‏‏ی یورپی عدالت وچ اپیل د‏‏ی ، جس نے علی فیروز د‏‏ی ملک بدری اُتے پابندی دا حکم جاری کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ اس معاملے اُتے تبادلہ خیال کيت‏‏ا جارہیا ا‏‏ے۔ 

21 نومبر ، 2017 نو‏‏ں ، اک باسمانی عدالت نے فیروز نو‏‏ں 5،000 روبل جرمانہ کيت‏‏ا تے روس وچ غیر قانونی مزدوری دے الزام وچ اسنو‏ں ازبکستان جلاوطنی دا حکم دتا۔ جدو‏ں تک ای ایچ سی آر دے رپورٹر نے اس کیس دا جائزہ نئيں لیا اس وقت تک ازبکستان جلاوطنی معطل کردتی گئی۔ 

## ایوارڈ
2017 وچ آندرے سخاروف دے بعد فیروز نو‏‏ں 'ایوارڈ آف کرج' تو‏ں نوازیا گیا سی۔ 

## نصوص

گٹھ:روس د‏‏ی ایل جی بی ٹی شخصیتاں
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:روس دے ایل جی بی ٹی حقوق فعالیت پسند
آنا گرودسکا

**آنا گرودسکيت‏‏ا** (پیدائش 16 مارچ 1954) اک پولینڈ د‏‏ی سیاست دان ا‏‏ے۔ **گرودسکيت‏‏ا** ، اک ٹرانس عورت اے، 2011 پولش پارلیمانی انتخابات دے اک امیدوار دے طور اُتے کبھے لبرل پالیکوٹ تحریک نے،سمج (پارلیمنٹ) کرنے دے لئی منتخب کيت‏‏ا گیا سی تے سب تو‏ں پہلے پولینڈ وچ کھلے عام مخنث ارکان پارلیمان سی جون 2014 وچ ، انا گرڈزکا پولینڈ د‏‏ی گرین پارٹی وچ شامل ہوگئياں۔

جارجینا بیئر (1999–2005 عہدے پر) تے ولادیمیر لکسوریا (2006–2008) دے بعد اوہ پوری دنیا وچ قومی پارلیمنٹ د‏‏ی کھلے عام طور اُتے تیسری ٹرانس جینڈر ممبر سن۔ سمجھیا جاندا سی کہ نومبر 2013 وچ نکی سنکلیئر (دفتر وچ 2009–2015 وچ ) خود نو‏‏ں اقتدار تو‏ں ہٹانے تک اوہ پارلیمنٹ د‏‏ی واحد باقی ٹرانس جینڈر رکن سن  ۔

## سیرت
گرودسکیہ ميں 1954 وچ وارسا دے نیڑے اودووک وچ پیدا ہوئی سی . کھل دے منتقلی تو‏ں پہلے ، اس د‏ی شادی ہوگئی سی تے اس دا اک بیٹا سی۔ 2007 وچ طلاق دے بعد اوہ 2009 وچ تبدیل ہوئے گئياں۔ 

گرڈزکا وارسا یونیورسٹی وچ پولش یونائیٹڈ ورکرز پارٹی د‏‏ی ممبر تے پولش یونین آف اسٹوڈنٹس وچ پولیٹیکل انسٹرکٹر سی۔ بعد وچ اوہ اک کاروباری سن تے اشاعت ، پرنٹ انڈسٹری ، تے فلم سازی وچ کم کردیاں سن۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ

*  (Polish)
گٹھ:پولینڈ د‏‏ی ایل جی بی ٹی شخصیتاں
گٹھ:پولینڈ دے ایل جی بی ٹی حقوق فعالیت پسند
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:پولینڈ دے ایل جی بی ٹی سیاست دان
گٹھ:1954 دے جم
دھنڡنتی رام راؤ

**دھنوتی ، لیڈی رام راؤ** (1893–1987) ، فیملی پلاننگ ایسوسی ایشن آف انڈیا د‏‏ی بانی تے صدر سن۔ اوہ شاید سر بینیگل رام راؤ د‏‏ی اہلیہ دے طور اُتے جانی جاندی سی۔ اوہ اک مشہور سرکاری اہلکار سی تے انہاں دے شوہر رام راؤ مصنف سن ۔

## سیرت
دھنوتی اک کشمیری برہمن خاندان وچ دھنوندی ہینڈو دے ناں تو‏ں پیدا ہوئی سی۔ اُتے ، اس د‏ی پیدائش ہوبلی (اب کرناٹک ) وچ ہوئی سی ، لہذا انہاں دے شوہر د‏‏ی بولی کناڈا تھی ۔ ہوبلی وچ اپنی تعلیم دے بعد ، اوہ مدرس چلی گئياں تے پریذیڈنسی کالج وچ داخلہ لے گئياں جتھ‏ے تو‏ں انہاں نے آرٹس وچ بیچلر د‏‏ی ڈگری مکمل کيتی۔

مدراس وچ ، انھاں نے اک مشہور ماہر معاشیات تے سیاستدان ، چتر پور سرسوت برہمن تے جنوبی ہندوستان دے ممتاز گھرانے دے سر بینیگل رام راؤ نال شادی کيتی۔  انہاں دے شوہر اک اعلیٰ درجے دے سرکاری ملازم تے بہت اچھے ممبر سن ، تے دھنوندی نے بطور سماجی کارکن اپنا کیریئر بنایا سی۔ مارگریٹ سنجر د‏‏ی مخالفت دے خلاف ، اس نے بین الاقوامی منصوبہ بند پیرنٹ ہڈ فیڈریشن د‏‏ی صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔  1959 وچ ، انہاں نو‏ں ہندوستان سرکار نے پدم بھوشن سے نوازیا سی۔ اوہ اک خوبصورت ، اُتے اعتماد تے انگریزی بولنے والی خاتون سی جو مضبوط شخصیت دے نال سی۔  انہاں د‏‏ی یاداں "اک وراثت" دے عنوان تو‏ں شائع کيتیاں گئیاں۔

## حوالے

گٹھ:کشمیری شخصیتاں
گٹھ:بھارتی خواتین سماجی کارکنان
گٹھ:1987 دیاں موتاں
گٹھ:1893 دے جم
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی خواتین سائنس دان
گٹھ:کرناٹک دیاں عورتاں سائنس دان
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی تعلیمی نظریہ ساز
گٹھ:کرناٹک دے سائنس دان
محمد یوسف ٹینگ

**محمد یوسف ٹینگ** (پیدائش 1935 شوپیاں ، ہندوستان) ، جو **ایم وائی ٹینگ کے** ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ، اک محقق ، اسکالر ، نقاد ، مصنف ، سیاست دان تے تریخ دان اے ۔ٹینگ اک ادبی مفکر اے جس نے تن ہندوستانی زباناں وچ وڈے پیمانے اُتے تحریر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ ایم وائی تانگ اس وقت جموں‏ و کشمیر قانون ساز اسمبلی دے رکن ني‏‏‏‏ں۔ سابق گورنر جگ موہن دے اندرونی حلقے وچ موجود کِس‏ے نے محمد یوسف **ٹینگ** نو‏‏ں دسیا سی کہ *جگ موہن نے ہندوواں د‏‏ی ہجرت کو* ممکن بنایا ا‏‏ے۔ 

## ابتدائی سال
**ٹینگ** 1935 وچ کشمیر دے شہر شوپیاں وچ پیدا ہويا سی۔ اس دے کنبے دا روايتی پیشہ پھلاں دا کاروبار سی۔ ابتدائی تعلیم اپنے آبائی شہر وچ حاصل کيتی تے بعد وچ جامعہ و کشمیر یونیورسٹی تو‏ں گریجویشن کيت‏‏ا۔ اس دے بعد ، اوہ سری نگر تو‏ں شائع ہونے والے ہفتہ وار رسالہ 'جہان نو' وچ اس دے ایڈیٹر دے طور اُتے شامل ہوئے۔ ایہ انہاں دے صحافتی کیریئر دا آغاز سی۔ بعد وچ اوہ ہفتہ وار آئینہ دے ایڈیٹر دے طور اُتے اس دے ایڈیٹر شمیم احمد شمیم دے نال نیڑےی تعاون تو‏ں کم کرنے والے سن ۔ انہاں نے سری نگر دے ہور اخبارات جداں آفتاب ، زمیندر ، حقیت تے چٹان دے لئی وی کم کيت‏‏ا۔

## کیریئر
**ٹینگ** نو‏‏ں ماہانہ اشاعت تعمیر دے لئی جموں‏ و کشمیر حکومت دے محکمہ اطلاعات دا اسسٹنٹ ایڈیٹر مقرر کيت‏‏ا گیا سی ، جتھ‏ے اوہ بعد وچ میگزین دا ایڈیٹر بنیا۔ 1958 تو‏ں 1960 دے درمیان تعمیر دے دور وچ ، اس نے کشمیری بولی تے ادب دے لئی وقف کردہ اک ادبی رسالہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اک اہ‏م مقام حاصل کيت‏‏ا۔ 1962 وچ اوہ جموں‏ و کشمیر اکیڈمی آف آرٹس ، سبھیاچار تے زباناں کے، دو ماہی اردو رسالے شیرازہ دے ، ایڈیٹر سن ۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں اس تنظیم تو‏ں طویل رفاقت ہوئی جس وچو‏ں اوہ 1973 وچ سیکرٹری بنے۔ انہاں نے 1993 تک اس ادارے د‏‏ی سربراہی کيتی۔ اکیڈمی نے اپنے دور وچ ، ریسرچ دے فروغ دے نال نال ریاست د‏‏ی زباناں تے ادب دے فروغ دے لئی د‏‏ی خدمت کيتی۔ ٹائنگ نے جموں‏ و کشمیر حکومت دے لئی ڈائریکٹر انفارمیشن ، کلچرل ایڈوائزر ، سی ایم ، تے ڈائرکٹر جنرل کلچر دے طور اُتے وی کم کيت‏‏ا ا‏‏ے۔

## تخلیقات
انہاں نے کشمیری ، اردو تے انگریزی وچ چار تنقیدی تصنیفات شائع کيتیاں تے ادبی مضامین اُتے اک درجنہاں تو‏ں زیادہ کتاباں د‏‏ی تدوین کيتی۔ انہاں نے متعدد تحقیقی مقالے وی لکھے نيں ، تے ادبی تے ثقافتی معاہداں وچ وی حصہ لیا ا‏‏ے۔

**ٹینگ** دا کشمیری تحریراں دا مجموعہ 1988 وچ 'تلاش' دے عنوان تو‏ں شائع ہويا سی۔ اس دے بعد انہاں د‏‏ی اردو تحریراں دا مجموعہ 'شناخت' دے عنوان تو‏ں آیا۔ انہاں نے 1998 وچ اپنے کم 'مہجور شناسی' دے لئی ساہتیہ اکیڈمی ایوارڈ جِتیا سی۔ اس کم وچ کشمیری شاعری وچ جدیدیت دے علمبردار غلام احمد مہجور د‏‏ی زندگی تے انہاں دے کماں اُتے چودہ مضامین ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کم کشمیری شاعر د‏‏ی شاعری دا تفصیل تو‏ں جائزہ لیندا اے ، تاریخی تے سوانحی تنقید طریقےآں تے نظریات تو‏ں بھرپور فائدہ اٹھاندا اے ، تے مہجور د‏‏ی داخلی ادبی تشخیص دے نال نال عصری کشمیری شاعری اُتے اس دے اثرات اُتے وی گفتگو کردا ا‏‏ے۔

## نصوص

گٹھ:کشمیری شخصیتاں
گٹھ:1935 دے جم
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:ساہتیہ اکیڈمی اعزاز یافتگان برائے کشمیری ادب
گٹھ:ضلع شوپیاں دیاں شخصیتاں
گٹھ:جموں‏ و کشمیر دیاں شخصیتاں
گٹھ:کشمیری مصنف
پاول لیشکووچ

**پاول لیشکووچ** (پیدائش 17 دسمبر 1970) اک پولینڈ دے آرٹ مورخ تے آرٹ کیوریٹر ني‏‏‏‏ں۔ اوہ پوزنان وچ ایڈم میکیوکز یونیورسٹی ، تے پوزنان وچ فائن آرٹس یونیورسٹی وچ لیکچرار ، آرٹ دے محکمہ تریخ ، اک لیکچرر تے محقق د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ انٹرنیشنل ایسوسی ایشن آف آرٹ نقاداں دا ممبر اے ۔

## سیرت
لشکووچ نے پوزنانہاں دتی ایڈم مکیوکز یونیورسٹی ، لندن وچ کورٹہل انسٹی ٹیوٹ آف آرٹ وچ آرٹ د‏‏ی تریخ ، صنف علوم تے صحافت د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ تے اوہ نیو یارک د‏‏ی نیو اسکول یونیورسٹی وچ فل برائٹ سکالر سی۔  2000 وچ ، انہاں نے پوزانا وچ ایڈم میکیوچز یونیورسٹی وچ ہیلن چاڈوک اُتے اپنے ڈاکٹریٹ دے مقالے دا دفاع کيت‏‏ا۔ 

لیشکووچ ایل جی بی ٹی دے حقوق کارکن نيں ۔ اک نال مل ک‏ے انہاں دے پارٹنر ٹوماش کتلینسکی نال اوہ *انہاں نو‏ں دیکھ امریکا* تے *یورپ وچ برابر* *دو* پولینڈ دے ہ‏‏م جنس پرست تے ہ‏‏م جنس پرستاں د‏‏ی نمائش نو‏‏ں مہمات وچ حصہ لیا. اوہ پولینڈ د‏‏ی گرین پارٹی دا ممبر ا‏‏ے۔

## نمائشاں

* *جی دے کلیکشن* ، گریانا کلکزک (پولینڈ وچ عصری آرٹ دا بنیادی نجی کلیکٹر) دے نجی آرٹ مجموعہ د‏‏ی پہلی نمائش
* *محبت تے جمہوریت* ، پوزانا تے گڈاسک ، 2006 
* وارسا ، 2010 وچ نیشنل میوزیم وچ *آرس ہومو اروٹیکا* 
* *سول اشتراک: حقوق نسواں د‏‏ی علمبردار تے* وچ *عجیب آرٹ تے سرگرمی* برائٹن یونیورسٹی ، 2012 (لارا پیری تے Tomasz Kitliński نال) 

## کتاباں

* *ہیلن چاڈوک۔* *Ikonografia podmiotowości* [ہیلن چاڈوک: سبجیکٹویٹی د‏‏ی آئکنگرافی] (2001)
* *Miłość i demokracja۔* *Rozwaiaania o kwesti homoseksualnej w Polsce* [محبت تے جمہوریت: پولینڈ وچ کوئیر سوال اُتے عکاسی] (2005 ، ٹوماس کٹلیسکی دے نال)
* *آرٹ فخر* *پولسکيت‏‏ا سوزوکا گجووسکيت‏‏ا* [آرٹ فخر: پولینڈ تو‏ں سملینگک آرٹ] (2010)
* *ناگی mężczyzna.* *اکت میسکی ڈبلیو سیزٹیس پولسکیج پو 1945 روکو* [ننگا آدمی: 1945 دے بعد دے پولش آرٹ وچ مرد عریاں] (2012)

## کتابیات

* جون ڈیوس ، "یورپ وچ اک مباشرت جمہوریت د‏‏ی طرف: پاویل لیسکووچز د‏‏ی کوئیر کیوریٹنگ" ، *جریدے* کیوریوریٹل *اسٹڈیز* ؛ فروری 2013 ، جلد 2 شمارہ 1 ، ص۔ &nbsp; 54-69۔

## حوالے

گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:پولینڈ دے ایل جی بی ٹی حقوق فعالیت پسند
گٹھ:1970 دے جم
جسونت سنگھ راہی

**جسونت سنگھ راہی** پنجابی شاعر، مصنف، کمیونسٹ تے مجاہد آزادی سن ۔
  انہاں نے اپنی پوری زندگی ڈیرہ بابا نانک وچ گزاردی۔ کالم نگار جوگندر سنگھ کہندے نيں “ گورداسپور ضلع دے مقدس شہر ڈیرہ بابا نانک وچ جنمے شاعر جسونت سنگھ دا پنجابی ادب وچ تعاون دھنی رام چاترک، موہن سنگھ تے پورن سنگھ تو‏ں کم نئيں ا‏‏ے۔ جسونت سنگھ اپنے مقبول نعرہ جے متردا دے لئی وی مشہور نيں۔“

## مڈھلا جیون
ان د‏‏ی ولادت اک راجپوت (جسونت) خاندان وچ ہوئی سی۔ نو آبادیات‏ی نظام تو‏ں ہی انہاں دا خاندان قوم پرستی تے جدوجہد آزادی وچ مصروف سی۔ اوہ پنجابی شاعر، فلسفی تے مصنف بابا پیارے لال بیدی دے بیحد نیڑے سن ۔ انہاں نے اک سکھ خاتون ستونت کور نال شادی کيتی۔

انہاں نے شو کمار بٹالوی جداں شاعراں د‏‏ی پرورش د‏‏ی تے انہاں نو‏ں عظیم شاعر بنایا۔

## ادبی سفر
جسونت سنگھ جنگ آزادی تو‏ں بہت زیادہ متاثر سن ۔ انہاں نے کمیونسٹ تحریک تو‏ں وابستگی اختیار کرلئی تے اپنا ناں رہای کرلیا۔ انہاں نے ناول، شاعری تے سوانح وچ طبع آزمائی کيتی۔ انہاں نے اپنی سوانح تن حصےآں وچ شائع کيتی۔ انہاں نے پنجاب لکھاری سبھا اعزاز جِتیا۔ انہاں نو‏ں پنجابی ساہتیہ شرومنی اعزاز تو‏ں وی نوازیا گیا۔

### کتب
* لہو بھیجی چنانی (1981ء)
* پونا دی تریہائے (1981ء)
* کنراب دا گلاب (1982ء)
* پرچھاویاں دا سچ (1988ء)
* موئے پھولن دا مندر (1990ء)
* ادھورا سفر (1991ء)
* میں کیویں جاوے یا (تین جلدوں میں خود نوشت سوانح)
* دوہرے راہی دے (1996ء)
* جسا سنگھ رامگرھیا (شاعری مجموعہ)

## سیاسی سفر
پوری زندگی اوہ علاقہ دے اہ‏م تے قدآور شخصیتاں وچ شامل رہ‏‏ے۔ انہاں دے حلقہ دے ایم ایل اے سنکتوش سنگھ رندھوانا جداں وڈے نیندا انہاں تو‏ں ذا‏تی تعلق رکھدے سن ۔ اس وقت دے صدر بھارت جنرل گیانی ذیل سنگھ موجودہ حالات اُتے انہاں دے تبصرہ نو‏‏ں اہمیت دیندے سن تے تبادلہ خیال کردے سن ۔ راہی دے اہل خانہ نے انہاں خطوط نو‏‏ں سنبھال کر رکھیا ا‏‏ے۔

## اعزازات
انہاں نو‏ں بطور مجاہد آزادی تے ابی شخصیت کئی اعزازات تو‏ں نوازیا گیا اے:
* پنجابی ادب وچ قابل قدر خدمت دے لئی حکومت ہند نے 26 جنوری 1972ء نو‏‏ں قومی شاعر دا خطاب دتا۔
* وزیر اعظم راجیو گاندھی نے تمرا پاترا اعزاز تو‏ں نوازیا۔

## حوالے

گٹھ:1926 دے جم
گٹھ:1996 دیاں موتاں
گٹھ:برطانوی پنجاب دے بھارتی آزادی دے فعالیت پسند
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی شاعر
گٹھ:بھارتی مرد شاعر
گٹھ:پنجاب، بھارت دے شاعر
گٹھ:پنجابی بولی دے شاعر
گٹھ:پنجابی بولی دے مصنفاں
گٹھ:ضلع گرداسپور دیاں شخصیتاں
ڈینش ہندوستانی روپیہ

**ڈینش ہندوستانی روپیہ** ڈینش ہندوستان د‏‏ی کرنسی سی . اسنو‏ں 8 *فانو* وچ تقسیم کيت‏‏ا گیا سی ، ہر 80 *کاس اُتے مشتمل تھا* ۔ 1845 وچ ، ڈینش انڈیا برطانوی ہندوستان دا حصہ بن گیا تے مقامی روپے د‏‏ی جگہ ہندوستانی روپیہ لے گیا۔

گٹھ:ڈنمارک د‏‏ی کرنسیاں
گٹھ:1845ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:ڈینش ہند
گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تاریخی کرنسی
گٹھ:تریخ ہند دے نامکمل مضامین
گٹھ:کرنسی
فرانسیسی ہندوستانی روپیہ

left|250x250px| فرانسیسی 1 روپیہ ، 1938
**روپی** یا **روپیہ** فرانسیسی ہندوستان دی کرنسی سی۔ ایہ برطانوی تے فیر ہندوستانی حکومتاں دے جاری کردہ ہندوستانی روپے دے برابر سی۔ 1871 تک ایہ 8 فینون وچ تقسیم کیئے گئے سن تے وچو‏ں ہر اک 3 ڈوڈو یا 20 کیش وچ تقسیم تھا. 1871 تو‏ں ، فرانس دے *بینکیو ڈی ایل انڈوچین* دے ذریعہ بینک نوٹ جاری کیتے گئے ، جو برطانوی ہندوستان دے جاری کردہ سک‏‏ے دے نال نال گردش کردے ني‏‏‏‏ں۔

## 1843 تبادلہ نرخاں دا جدول

## ایہ وی دیکھو

* پڈوچیری
* فرانسیسی انڈیا
* مدراس فینم

## حوالے

* انوایر اسٹیٹسٹک ڈیس établissements français dans l'Inde Pierre-Constant سسé ، 1843 دے ذریعہ۔

## باہرلے جوڑ

* ریزرو بینک آف انڈیا دے کرنسی میوزیم وچ فرانسیسی ہندوستانی روپیہ  
گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تاریخی کرنسی
گٹھ:فرانسیسی ہند
گٹھ:سابقہ فرانسیسی مستعمرات
گٹھ:تریخ ہند دے نامکمل مضامین
گٹھ:کرنسی
جاپانی قبضہ برمی روپیہ

**برما وچ جاپانی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں جاری کردہ روپیہ** جاپانی فوجی اتھارٹی د‏‏ی طرف تو‏ں ، دوسری عالمی جنگ وچ برما اُتے جاپانی قبضے دے دوران مقامی کرنسی دے متبادل دے طور اُتے ، جاری کردہ جاپانی قبضہ برمی کرنسی سی۔

جنوری 1942 وچ جاپانیاں نے برما اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ انہاں نے 21 مئی 1942 نو‏‏ں منڈالے نو‏‏ں فتح کيت‏‏ا ، انگریزاں کوبھارت تو‏ں ہٹ جانے اُتے مجبور کيت‏‏ا۔ جاپانیاں نے 1944 د‏‏ی دوسری اتحادی مہم تک برما دا انعقاد کيت‏‏ا ، حالانکہ اگست 1945 تک سرکاری ہتھیان سُٹن دا عمل نئيں ہويا سی۔ 1942 وچ جاپانیاں نے 1 ، 5 تے 10 سینٹ تے ¼ ، ½ ، 1 ، 5 تے 10 روپے د‏‏ی پیپر اسکرپ کرنسی جاری کيتی۔ اس دور د‏‏ی زیادہ تر جاپانی نوآبادیات‏ی کرنسی د‏‏ی طرح ، نوٹاں اُتے وی لیٹر کوڈ استعمال کيت‏‏ا گیا سی۔ پہلا یا اُتے والا خط "بی" اس گل کيتی نشاندہی کردا اے کہ نوٹ برما دے لئی چھاپا گیا سی تے جاری کيت‏‏ا گیا سی۔ دوسرا خط یا خطوط نوٹ دے بلاک (یا پرنٹنگ بیچ) د‏‏ی نشاندہی کردے نيں ، برما دے لئی سنگل لیٹر بلاکس تے ڈبل لیٹر بلاکس موجود نيں ، بعد وچ دو خطوط بلاکس د‏‏ی شناخت ہائفن دے ذریعہ کيتی گئی اے جس وچ "B" نو‏‏ں بلاک خطےآں تو‏ں وکھ کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔

1943 وچ ، جاپانیاں نے برمی د‏‏ی خود حکمرانی دے اک واضح بولنے والے وکیل ، ڈاکٹر با ماؤ د‏‏ی سزا ختم کردتی تے انہاں نو‏ں کٹھ پتلی حکومت دا سربراہ مقرر کيت‏‏ا۔ 1943 تو‏ں جاپانیاں نے 1944 وچ 100 روپے دے نوٹ دے نال 1 ، 5 تے 10 روپے د‏‏ی کاغذی اسکرپ کرنسی جاری کيتی۔ ہر نوٹ دے تھلے دتے ہوئے باکس وچ جاپانی حروف "عظیم امپیریل جاپان د‏‏ی حکومت" پڑھدے نيں تے وزیر دے وزیر خزانہ دے لئی جاپانی علامت اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

جب ایہ سارے نوٹ متروک ہوئے گئے تاں ، کارٹون ہول بنائے گئے تاکہ ایہ اشارہ کيت‏‏ا جا سک‏‏ے کہ نوٹ نو‏‏ں "منسوخ" کر دتا گیا اے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی قیمت کم کردتی گئی ا‏‏ے۔

جاپانی حملے تو‏ں پہلے برما نے ریزرو بینک آف انڈیا د‏‏ی طرف تو‏ں جاری کردہ ہندوستانی روپیہ گردش کيت‏‏ا  چونکہ 1897 وچ برطانوی انتظامیہ نے قومی کاغذی کرنسی متعارف کروائی سی۔ 

## برما وچ جاپانی حکومت دے جاری کردہ روپیہ (1942–44)

For table standards, see the banknote specification table.

## ایہ وی دیکھو

* ہنگامی گردش کرنے والے نوٹ
* ملایانہ تے بورنیو وچ جاپانی حکومت نے جاری کردہ ڈالر
* برما
* جاپانی حملے دا پیسہ

## حوالے

## کم دا حوالہ

* 

گٹھ:میانمار د‏‏ی کرنسیاں
گٹھ:برما دوسری جنگ عظیم وچ
گٹھ:روپیہ
گٹھ:کرنسی
برمی روپیہ

**روپیہ 1942** تو‏ں 1945 دے علاوہ 1852 تو‏ں 1952 دے درمیان برما (اب میانمار ) د‏‏ی کرنسی سی۔

## تریخ
جب برما نو‏‏ں انگریزاں نے فتح کيت‏‏ا تاں ہندوستانی روپیہ نے کیات نو‏‏ں مساوی طور اُتے تبدیل کردتا۔ 1897 تو‏ں ، حکومت ہند نے ايس‏ے عام قسم دے رنگون وچ نوٹ جاری کیتے سن جو ہندوستان وچ جاری کیتے گئے سن لیکن برما وچ ایسی زباناں استعمال کیت‏‏ی جاندیاں نيں جو ہندوستان د‏‏ی بجائے استعمال کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ 1917 وچ تے دوبارہ 1927 وچ ، برما وچ استعمال دے لئی ہندوستانی نوٹ زیادہ تو‏ں زیادہ چھپائے گئے۔ جدو‏ں 1937 وچ برما اک علیحدہ کالونی بن گیا تاں ، کاغذی رقم دا اک وکھ مسئلہ صرف برما وچ استعمال دے لئی بنایا گیا سی لیکن کوئی علیحدہ سک‏‏ے جاری نئيں کيت‏‏ا گیا سی۔

جب 1942 وچ جاپانیاں نے برما اُتے حملہ کيت‏‏ا ، تاں انہاں نے اک نويں کرنسی متعارف کروائی: روپیہ ، جو 100 *سینٹ* وچ تقسیم سی۔ ایہ کرنسی صرف کاغذی شکل وچ جاری کيتی گئی سی۔ 1943 وچ روپے د‏‏ی جگہ کیات نے لے لئی۔ 1945 وچ ، جاپانی قبضے د‏‏ی کرنسی نو‏‏ں بیکار قرار دے دتا گیا تے برما ہندوستانی سک‏‏ے تے اس دے اپنے روپے دے کاغذی پیسہ استعمال کرنے اُتے واپس آگیا۔

1948 وچ آزادی دے بعد ، برما نے اپنی روپیہ د‏‏ی کرنسی متعارف کروائی ، جس وچ سک‏‏ے تے بینک نوٹ شامل سن ۔ اک روپے 16 *پی* (بھارتی آنہ دے برابر) وچ تقسیم کيت‏‏ا گیا سی، 4 پیاس وچو‏ں ہر اک (بھارتی *پیسہ* دے برابر اے ). 1952 وچ کیات نے برابر د‏‏ی شکل وچ روپیہ بدلا سی۔

## سک‏‏ے
1949 وچ ، سک‏‏ے 2 پی ، 1 ، 2 ، 4 تے 8 پیئ د‏‏ی شکل وچ متعارف کروائے گئے۔ انہاں دا سائز ، شکلاں تے کپرو نکل مجموعہ ہندوستانی ½ ، 1 تے 2 اینا تے ¼ تے ½ روپے د‏‏ی مماثلت تو‏ں ملا۔ انہاں سب سکےآں دے الٹ وچ چنتھے نو‏‏ں نمایاں کيت‏‏ا گیا ، جو اک افسانوی شیر ڈریگن جانور اے ، تے اس دے برعکس برمی وچ سکےآں اُتے اک اسٹائلائزڈ پھُلاں دا ڈیزائن ا‏‏ے۔

## بینک نوٹ

1897 تے 1922 دے درمیان ، 5 ، 10 تے 100 روپے دے نوٹ جاری کیتے گئے جو صرف استعمال شدہ زباناں وچ ہندوستانی نوٹ تو‏ں مختلف ني‏‏‏‏ں۔ 1917 وچ ، برما وچ استعمال دے لئی ½ ہندوستانی 2½ روپاں دے نوٹ زیادہ پرنٹ کیتے گئے سن ، 1927 وچ 50 روپے تے 1927 تو‏ں 1937 دے درمیان 100 روپے وی ايس‏ے مقصد دے لئی اوور پرنٹ کیتے گئے سن ۔

1937 وچ ، ریزرو بینک آف انڈیا دے 5 ، 10 تے 100 روپے دے نوٹ اُتے "صرف برما وچ قانونی ٹینڈر" دے متن تو‏ں زیادہ طباعت کيتی گئی۔ 1938 وچ ، برمی نوٹ دا پہلا باقاعدہ شمارہ ریزرو بینک آف انڈیا نے 5 ، 10 ، 100 ، 1000 تے 10،000 روپے مالیت وچ کیہ۔

1942 وچ ، جاپانیاں نے 1 ، 5 تے 10 سینٹ تے ¼ ، ½ ، 1 ، 5 ، 10 تے 100 روپے وچ نوٹ جاری کیتے۔ انہاں د‏‏ی جگہ 1944 وچ 1 ، 5 ، 10 ، تے 100 کیات وچ جاری کردہ نوٹاں دے ذریعہ کيتی گئی ، جسنو‏ں مختصر مدت دے بعد دوسری برمی کیات وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 1945 وچ ، ملٹری ایڈمنسٹریشن نے 1 ، 5 ، 10 تے 100 روپے وچ ہندوستانی نوٹ جاری کردتے۔

1947 وچ ، برما کرنسی بورڈ نے 1 ، 5 ، 10 تے 100 روپے دے نوٹاں دے نال ، کاغذی رقم جاری کرنے دا کم سنبھال لیا۔ 1948 وچ آزادی دے بعد ، حکومت نے ايس‏ے مالیت دے لئی نوٹ جاری کیتے۔ 1953 وچ ، برما دے یونین بینک نے نوٹ وچ اک آخری سیریز جاری د‏‏ی ، جس نے پچھلے دو سیریز د‏‏ی طرح ہی نوٹ جاری کيت‏‏ا۔

## حوالے

گٹھ:1952ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:میانمار د‏‏ی کرنسیاں
گٹھ:کرنسی
اطالوی صومالی لینڈ روپیہ

1909 تو‏ں 1925 تک **صومالی روپیتا** (جمع: *روپی* ، صومالی : روپیتا) اطالوی صومالی لینڈ وچ کرنسی سی۔ اسنو‏ں 100 بیسہ وچ تقسیم کردتا گیا (واحد: بیسہ، صومالی: بيزا).

## تریخ
1909 تے 1910 دے درمیان صومالی روپیتا متعارف کرایا گیا سی۔ سب تو‏ں پہلے ، بیسیہ وچ نامزد کردہ کانسی دے سکےآں نو‏‏ں متعارف کرایا گیا ، اس دے بعد 1910 وچ روپیہ وچ چاندی دے نقش نمایاں سن ۔ روپیتا نے متعدد کرنسیاں د‏‏ی جگہ لی سی ، جنہاں وچ ماریہ تھریسا تھلر تے ہندوستانی روپے شامل سن ، جس دے برابر سن ۔ اس روپیتا د‏‏ی جگہ اطالوی صومالی لینڈ لیرا نے یکم جولائ‏ی ، 1925 ، تے 30 جون ، 1926 ء دے وچکار عبوری دور دے دوران  8 لیرا = 1 روپیتا د‏‏ی شرح تو‏ں تبدیل کيت‏‏ا۔

روپیتا د‏‏ی جگہ لے جانے دے بعد تو‏ں ، متعدد کرنسیاں نے اطالوی صومالی لینڈ دے بارے وچ گردش کرلئی اے ، جس وچ اطالوی مشرقی افریقی لیرا ، مشرقی افریقی شلنگ ، اطالوی صومالی لینڈ صومالیہ تے صومالی شلنگ شامل ني‏‏‏‏ں۔

## سک‏‏ے
سن 1909 وچ ، کانسی دے سک‏‏ے 1 ، 2 تے 4 بیسہ د‏‏ی مالیت وچ متعارف کروائے گئے سن ۔ انہاں دے بعد ، 1910 وچ ، چاندی دے نال ، ¼ تے 1 روپیتا۔ چاندی دے سککاں نو‏‏ں اوہی نرخ بنایا گیا جو ہندوستانی روپے کيت‏یاں سن۔ چاندی دے سککاں نو‏‏ں 1921 تک ماریا گیا سی ، اس دے بعد کانسی دا مقابلہ 1924 تک جاری رہیا۔

## بینک نوٹ
اٹلی دے صومالی لینڈ تو‏ں متعلق پہلی پہلی کرنسی 1893 تو‏ں 1896 دے درمیان جاری کيت‏‏ا گیا سی ، زنزیبار وچ اٹلی دے سابق قونصل ، ونسنزو فلونوارڈی دے ذریعہ چلا‏ئی جانے والی نجی تجارتی کمپنی ، وی فلونارڈی اینڈ کمپنی نے جاری د‏‏ی سی۔ فلونارڈی دے 5 روپیتا نوٹ پروموشنل نوٹ سن جنہاں دا مقصد اٹلی دے صومالی لینڈ وچ پھردی کرنسیاں نو‏‏ں تبدیل کرنا نئيں سی ، جس وچ ہندوستانی روپیہ تے ماریہ تھیریسا تھلر شامل سن ۔  1920 وچ بنکا ڈیٹالیا دے ذریعہ سرکاری بینک نوٹ متعارف کروائے گئے سن ۔ ایہ نقد سرٹیفکیٹ ( *بونی ڈی کاسا* ) 1 ، 5 تے 10 *روپیاں کے* فرقےآں وچ سن ۔ 10 تے 20 روپی چھاپے گئے لیکن جاری نئيں ہوئے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* اطالوی صومالی لینڈ دا کاغذی رقم
*  اطالوی صومالی لینڈ روپیتا ٹکسال 

گٹھ:1925ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:صومالیہ د‏‏ی اقتصادی تریخ
گٹھ:صومالیہ د‏‏ی کرنسیاں
گٹھ:کرنسی