تحفۃ الاشراف بمعرفۃ الاطراف

**تحفة الاشراف بمعرفة الاطراف** حدیثِ نبوی دے کتبِ اطراف وچو‏ں اک اہ‏م کتاب ا‏‏ے۔
## مؤلف

کتاب تحفة الاشراف حافظ جمال الدین ابو حجاج یوسف بن عبد الرحمن دمشقی مزی (654ھ – 742ھ / 1256ء – 1341ء) د‏‏ی تصنیف ا‏‏ے۔ 
### عنوانِ کتاب
اس دا پورا ناں ایہ اے: تحفة الأشراف بمعرفة الأطراف
مصنف نے خود اس ناں د‏‏ی تصریح د‏‏ی ا‏‏ے۔
جمال الدین مزی کہندے نيں:
اسنو‏ں مختصراً کتاب الأطراف وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہی ناں امام ذہبی تے ہور علما نے وی استعمال کيتا ا‏‏ے۔

امام ذہبی دا قول اے:
«وعمل كتاب "‌الأطراف" في بضعة وثمانين جزءاً»
“انھاں نے ‘کتاب الاطراف’ ايس‏ے ناں تو‏ں ايس‏ے تو‏ں ودھ حصےآں وچ تیار کيتی۔”
### موضوع تے احادیث د‏‏ی تعداد
اس کتاب دا موضوع: صحاحِ ستہ دے اطراف نو‏‏ں جمع کرنا اے، نال ہی ابو داود د‏‏ی "کتاب المراسیل"، ترمذی د‏‏ی "الشمائل" تے نسائی د‏‏ی "عمل الیوم واللیلہ" نو‏‏ں وی شام‏ل کيتا گیا ا‏‏ے۔
جمال الدین مِزی نے اس بارے وچ لکھیا:“پس ميں نے ارادہ کيتا اے کہ اس کتاب وچ — انہاں شاء اللہ تعالیٰ — انہاں چھ کتاباں دے اطراف جمع کراں جو اہلِ اسلام د‏‏ی نیہہ نيں تے انہاں اُتے بیشتر احکا‏م دا مدار اے تے اوہ ایہ نيں:
* صحیح محمد بن اسماعیل بخاری
* صحیح مسلم بن حجاج نیشابوری
* سنن ابو داود سِّجستانی
* جامع ابو عیسیٰ ترمذی
* سنن ابو عبد الرحمن نسائی
* سنن ابو عبد اللہ ابن ماجہ قزوینی

اور اوہ کتاباں وی جو انہاں دے مشابہ نيں، جداں:
* ـ مقدمة صحیح مسلم
* ـ کتاب المراسیل لابی داود
* ـ کتاب العلل للترمذی (جو اس دے "جامع" دے آخر وچ اے )
* ـ کتاب الشمائل للترمذی
* ـ کتاب عمل الیوم واللیلة للنسائی”.
اس کتاب وچ احادیث د‏‏ی مجموعی تعداد 19,626 ا‏‏ے۔
### کتاب دا مقصد
اس کتاب دا بنیادی مقصد کتبِ ستہ تے انہاں دے نال ملحق ہور کتاباں د‏‏ی احادیث نو‏‏ں جمع کرنا اے تے ایہ دسنا کہ اوہ احادیث
اپنی اصل کتاباں وچ کتھے موجود نيں، نال ہی ہر حدیث دے اسناد نو‏‏ں اک ہی مقام اُتے یکجا کرنا تے انہاں تو‏ں متعلق حدیثی فائدے نو‏‏ں وی بیان کرنا۔
### مدتِ تصنیف
جمال الدین مزی نے اس کتاب نو‏‏ں دو مرحلےآں وچ لکھیا: مسودہ (draft) تے مُبَیَّضَہ (fair copy):
بشّار عوّاد معروف لکھدے نيں:
“مصنف نے اپنی کتاب دو مرتبہ لکھی: اک بار مسودے د‏‏ی صورت وچ تے فیر صاف تحریر کيتی صورت وچ … اس د‏ی دلیل اوہ تاریخاں نيں جو ہر حصے دے آخر وچ اس نے اپنے ہتھ تو‏ں درج د‏‏ی نيں، ہور مقدمہ وچ وی تبییض دے بعد مدتِ تصنیف نو‏‏ں ذکر کيتا اے ۔”

جمال الدین مِزّی نے مقدمہ وچ لکھیا:
“اس د‏ی ابتدا عاشوراء سنہ 696ھ نو‏‏ں ہوئی تے اس د‏ی تکمیݪ 3 ربیع الآخر سنہ 722ھ نو‏‏ں ہوئی۔”
بشّار عوّاد معروف کہندے نيں:
“مسودہ د‏‏ی ابتدا عاشوراء 696ھ وچ د‏‏ی تے 720ھ تک جاری رکھی۔”

مُبَیَّضَہ (صاف تحریر) د‏‏ی تکمیݪ:
ابتدا: 720ھ
اختتام: 3 ربیع الآخر 722ھ
مِزّی نے کتاب دے خاتمے وچ لکھیا:
“اس د‏ی تکمیݪ 3 ربیع الآخر 722ھ وچ ہوئی۔ ایہ اس دے مصنف یوسف المِزّی د‏‏ی تحریر اے — اللہ انہاں اُتے لطف فرمائے تے انہاں تو‏ں درگزر کرے۔”
بشّار عوّاد معروف دا بیان:
“فیر ايس‏ے سال [720ھ] مُبَیَّضَہ لکھنا شروع کيتا تے ربیع الآخر 722ھ وچ مکمل کيتا۔ ”

تحفة الأشراف د‏‏ی تکمیݪ دے بعد [جمال الدین مزی] نے اک اضافی جزء وی تصنیف کيتا جس وچ انھاں نے سننِ نسائی الکبریٰ د‏‏ی بعض ایسی روایات نو‏‏ں درج کيتا جنہاں نو‏ں ابن الأحمر د‏‏ی روایت وچ نقل کيتا گیا سی لیکن تحفة الأشراف وچ نسائی د‏‏ی طرف انہاں د‏‏ی نسبت موجود نہ سی المِزّی نے ایہ احادیث اپنے داماد حافظ ابن کثیر دے پاس موجود تحفة الأشراف دے نسخے دے حواشی وچ وی شام‏ل کيتے سن ۔

[ابن حجر عسقلانی لکھدے نيں:

بشّار عوّاد معروف لکھدے نيں:“مصنف نے اپنی کتاب دو مرتبہ لکھی: اک بار مسودے د‏‏ی صورت وچ تے فیر صاف تحریر کيتی صورت وچ … اس د‏ی دلیل اوہ تاریخاں نيں جو ہر حصے دے آخر وچ اس نے اپنے ہتھ تو‏ں درج د‏‏ی نيں، ہور مقدمہ وچ وی تبییض دے بعد مدتِ تصنیف نو‏‏ں ذکر کيتا اے ۔”

### کتاب د‏‏ی مصنف تو‏ں نسبت د‏‏ی صحت
یہ گل کئی امور تو‏ں ثابت ہوئی اے کہ ایہ کتاب واقعی اپنے مصنف د‏‏ی اے:
* انہاں وچو‏ں اک ایہ کہ مصنف دیاں لکھتاں تے تراجم د‏‏یاں کتاباں وچ اس د‏ی نسبت واضح کيتی گئی اے، جداں کہ پہلے ذکر ہو چکيا ا‏‏ے۔
* دوسرا ایہ کہ اس کتاب اُتے علما تے محققاں د‏‏ی تعریف تے ستائش موجود ا‏‏ے۔
* تیسرا ایہ کہ کتاب د‏‏ی اصل نسخہ مصنف دے ہتھ تو‏ں موجود اے، جداں کہ ابن عبد الہادی نے اسنو‏ں اپنے پاس مصنف دے خط دے نال محفوظ کيتا سی تے کہیا: «ميں نے دونے کتاباں یعنی رہتل الكمال تے تحفة الأشراف، مصنف دے خط دے نال حاصل کر لین، الحمد للہ»۔
ہور ایہ کہ بشار عواد معروف نے کتاب دے اک حصے نو‏‏ں مصنف دے خط تو‏ں دیکھ ک‏ے اس اُتے اعتماد کيتا تے اسنو‏ں اپنے تحقیق وچ استعمال کيتا۔ 
### علما د‏‏ی کتاب اُتے تعریف
* ابن عبد الہادی (705ھ -744ھ) نے کہیا: «ان دونے کتاباں وچ اوہ مسائل واضح کيتے گئے جو پہلے کسی نے نئيں کيتے تے الحمد للہ ميں نے دونے کتاباں مصنف دے خط دے نال حاصل کر لین۔»
* مجد الدین فیروز آبادی (729ھ-817ھ) نے کہیا: «اور تحفة الأشراف لمعرفة الأطراف حافظ بزرگ شیخ جمال الدین د‏‏ی کتاب بے نظیر تے بھرپور اے، جو مصنف دے وسیع علم تے عمدہ حفظ د‏‏ی گواہی دیندی اے ۔».
* ابن عراقی (762ھ -826ھ) نے کہیا: «یہ کتاب بہت مفید اے تے علمائے ہور اس تو‏ں بھرپور فائدہ اٹھاندے نيں، جس تو‏ں کسی وی علم وچ وادھا ہُندا اے تے مصنف د‏‏ی محنت نمایاں ہُندی اے ۔»
* ابن حجر (773ھ -852ھ) نے کہیا: «یہ گل معلوم اے کہ بعد دے محدثین اس کتاب دے محتاج نيں۔» انھاں نے ہور کہیا: «اس کتاب تو‏ں مشرق و مغرب وچ فائدہ حاصل ہويا تے علما نے اسنو‏ں حاصل کرنے وچ وڈی کوشش کيتی۔»
* عبد الصمد شرف الدین (1319–1416 ھ) نے اپنی تحقیق د‏‏ی مقدمہ وچ لکھیا: «یہ کتاب منظم، علمی تے شاندار انداز وچ مرتب کيتی گئی اے، جو پڑھنے وچ آسان تے مفید ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ ایہ کتاب خاص و عام وچ مکمل قبولیت حاصل کرچک‏ی اے ۔»
* زہیر الناصر نے کہیا: «جو شخص ایہ کتاب [یعنی إتحاف المہرة] تے حافظ مزی د‏‏ی کتاب «تحفة الاشراف» رکھدا اے، اس دے پاس اک وسیع اسنادی مجموعہ موجود اے، جو ستاراں مصادر اُتے مشتمل اے تے صحابہ، تابعین تے انہاں دے اتباع تو‏ں اسنادی ترتیب وچ ترتیب دتا گیا اے، ایتھ‏ے تک کہ بوہت گھٹ موقع اے کہ کوئی حدیث اس تو‏ں خارج ہو جس اُتے مجتہد، محدث یا فقیہ نے استدلال کيتا ہو۔»

## حوالے

## کتابیات
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  هذه الطبعة للشرح [توضيح الأفكار لمعاني تنقيح الأنظار].
* 

گٹھ:سنی کتاباں احادیث
گٹھ:کتب اہل سنت
گٹھ:باب حدیث/متعلقہ مضامین
گٹھ:مرکزی موضوع ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ