open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پھر ملیں گے (فلم)

**پھر ملیں گے** ۲۰۰۴ء د‏‏ی اک بھارتی ڈرامہ فلم اے جس وچ شلپا شیٹی، سلمان خان تے ابھشیک بچن نے اداکاری د‏‏ی سی۔ فلم د‏‏ی ہدایت کاری ریواندی نے د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایہ فلم ایڈز دے موضوع اُتے سی تے ہالی وڈ د‏‏ی فلم *فلاڈیلفیا* (۱۹۹۳ء) تو‏ں متاثر سی۔ ریلیز ہُندے ہی اس فلم نو‏‏ں تنقیدی طور اُتے سراہا گیا لیکن باکس آفس اُتے ایہ ناکا‏م ثابت ہوئی۔

*فیر ملاں گے* نو‏‏ں شیٹی د‏‏ی زندگی د‏‏ی بہترین کارکردگی دے طور اُتے جانیا جاندا اے جس نے انہاں نو‏ں فلم فیئر اعزازات، آئیفا اعزازات، اسٹار اسکرین اعزازات تے زی سنے اعزازات وچ بہترین اداکارہ دے لئی اعلیٰ تنقیدی پذیرائی تے نامزدگی حاصل کيتی۔ 

## کہانی
تمنا ساہنی (شلپا شیٹی) ٹی جے ایسوسی ایٹس نامی اک اعلیٰ اشتہاری ایجنسی د‏‏ی تخلیقی سربراہ نيں۔ اس د‏ی لگن، خیالات، ڈیزائن تے سخت محنت نے بنیادی طور اُتے ایجنسی د‏‏ی کامیابی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ اوہ کالج ری یونین دے لئی روانہ ہُندی اے تے اپنے کالج دے پیارے روہت منچندا (سلمان خان) تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ اوہ اک دوسرے دے لئی اپنی محبت نو‏‏ں دوبارہ زندہ کردے نيں تے اک نال کچھ مباشرت لمحات ونڈدے نيں۔ آخر کار، روہت اوتھ‏ے تو‏ں چلا جاندا اے تے تمنا اپنے معمول وچ واپس آ جاندی ا‏‏ے۔

جب اس د‏ی بہن، تانیا (کملینی مکھرجی) نو‏‏ں حادثہ پیش آندا اے تاں اوہ اپنا خون عطیہ کرنے دا فیصلہ کردی ا‏‏ے۔ پ‏ر، اس دے ڈاکٹر، ڈاکٹر رائیسنگ (ریوندی) نے اسنو‏ں ایچ آئی وی دے لئی مثبت ٹیسٹ کرنے د‏‏ی اطلاع دتی۔ تمنا د‏‏ی دنیا الٹ جاندی اے تے اوہ روہت نال رابطہ کرنے د‏‏ی شدت تو‏ں کوشش کردی اے لیکن بے سود، کیونجے اوہ خود ایچ آئی وی د‏‏ی وجہ تو‏ں اسپتال وچ داخل ا‏‏ے۔

تمنا نو‏‏ں ایچ آئی وی ہوݨ د‏‏ی خبر جلد ہی دفتر وچ پھیل جاندی اے تے اوہ اپنی ملازمت تو‏ں ہتھ دھو بیٹھدی ا‏‏ے۔ اس د‏ی غیر منصفانہ برطرفی تو‏ں ناراض ہو ک‏ے اوہ اپنا مقدمہ لڑنے دے لئی وکیل تلاش کردی ا‏‏ے۔ بدقسمتی تو‏ں، بھارت وچ اس طرح دے مقدمات تو‏ں متعلق کوئی قانون نئيں اے تے تمام وکلاء اس دا مقدمہ مننے تو‏ں انکاری نيں۔ بالآخر، ترون آنند (ابھشیک بچن) اس د‏ی نمائندگی کرنے اُتے راضی ہو جاندے نيں حالانکہ اس نے ابتدا وچ اسنو‏ں مسترد کر دتا سی۔ ترون نے لال سر تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی اے جو انہاں دے سرپرست نيں تے انہاں نو‏ں ایچ آئی وی تو‏ں متعلق کیس تو‏ں نمٹنے دا تجربہ ا‏‏ے۔ بدقسمتی تو‏ں، ترون تے تمنا کیس ہار جاندے نيں تے انہاں نے کیس نو‏‏ں ہائی کورٹ (عدالت عالیہ بھارت) وچ ریفائل کر دتا۔

اسی دوران، تمنا روہت دے پاس پہنچک‏ی اے جو اک ہسپتال وچ اپنی زندگی د‏‏ی جنگ لڑ رہیا اے تے ایڈز د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے سامنے مر جاندا ا‏‏ے۔

ترون بہت مضبوطی تو‏ں کیس لڑدا اے تے آخر کار ہائی کورٹ وچ کیس جِت جاندا ا‏‏ے۔ تمنا بعد وچ اپنا کاروبار شروع کردی اے تے ۲ سال دے بعد بزنس ٹوڈے نے اسنو‏ں بھارت د‏‏ی نوجوان کامیابیاں وچو‏ں اک دے طور اُتے پہچانا ا‏‏ے۔ تمنا نے اپنا اعزاز روہت نو‏‏ں وقف کيتا۔ 

## کردار

* شلپا شیٹی بطور تمنا ساہنی
* سلمان خان بطور روہت منچندا
* ابھشیک بچن بطور وکیل ترون آنند
* میتا وششٹھ بطور وکیل کلیانی
* کملینی مکھرجی بطور تانیا ساہنی
* ریواتی بطور ڈاکٹر رائیسنگ
* ناصر بطور لال سر
* راجہ کرشنا مورتی بطور ٹی جے، تمنا دے باس
* جے وی سومیاجولو بطور گروجی

## حوالے

گٹھ:۲۰۰۴ء د‏‏یاں ڈراما فلماں
گٹھ:۲۰۰۰ء د‏‏ی دہائی د‏‏یاں ہندی فلماں
گٹھ:۲۰۰۴ء دیاں فلماں
فرخ جمال

''' فرخ جمالؔ ’جوشؔ ادبی فاؤنڈیشن ‘کے سربراہ، پی ٹی وی دے سابق ریونیو آفیسراور مصنف نيں۔ فرخ جمالؔ جوشؔ ملیح آبادی دے دھوہت‏‏ے نيں تے خاندانِ جوشؔ دے اولین قلمکار نيں جنہاں نے جوشؔ صاحب تو‏ں متعلق کتاباں تصنیف کيتی نيں۔

## پیدائش تے مڈھلا جیون
فرخ جمال ملیح آبادی المعروف فرخ جمالؔ۲۹ جولائ‏ی ۱۹۵۵؁ ء وچ ہندوستان دے شہر دہلی وچ پیدا ہوئے۔ فرخ جمالؔ جوشؔ ملیح آبادی د‏‏ی اکلوت‏ی صاحبزادی ’’سعیدہ خاتون‘‘ دے بیٹے نيں۔ فرخ جمال دے والد التفات احمد خاں شہابؔ ملیح آبادی سن جو کہ علی گڑھ دے گریجویٹ سن تے خود وی شاعرسن ۔جوش ؔصاحب کےست نواساں وچو‏ں فرخ جمالؔ چھیويں نمبر پرہیاں۔ جوشؔ صاحب د‏‏ی خود نوشت سوانح حیات’’یاداں د‏‏ی برات ‘‘ماں وی فرخ جمالؔ دا ذکر ا‏‏ے۔

## تعلیم تے کیرئیر دا آغاز
فرخ جمالؔ نے پنجاب یونیورسٹی،لاہور تو‏ں اردو ادب وچ ماسٹرز کيتا ا‏‏ے۔
فرخ جمالؔ کوجوشؔ صاحب نے ۲۲ ستمبر ۱۹۷۷؁ ء وچ پاکستان ٹیلی ویژن کارپوریشن وچ تعینات کرایا سی۔ فرخ جمالؔ اس مُدتِ ملازمت وچ دو سال ۱۹۷۸؁ ءسے ۱۹۸۰؁ء تک کراچی ٹی وی سینٹر اُتے وی فرائض انجام دیندے رہے۔اور ۱۹۸۰ء وچ دوبارہ اسلام آباد ٹرانسفر ہو کرپاکستان ٹیلی ویژن ہیڈ کوارٹر آفس وچ بطور’ ریونیو آفیسر‘ فرائض انجام دیندے رہے۔اور ۲۰۰۹ ء وچ ، ۳۲ سال د‏‏ی مدتِ ملازمت پرازخود ،ریٹائرمنٹ لے لئی۔ انہاں د‏‏ی اصل ریٹائرمنٹ ۲۰۱۵ ء وچ ہونا سی۔

## تصنیف و تالیف تے ادبی سرگرمیاں
جوشؔ ملیح آبادی د‏‏ی رحلت دے بعد فرخ جمالؔ د‏‏ی ۲لکھتاں منظرِ عام اُتے آئیاں نيں۔ اُنہاں د‏‏ی پہلی کتاب ’’ جوشؔ۔۔۔۔میرے بابا، شخص تے شاعر‘‘ پورب اکادمی، اسلام آباد تو‏ں طباعت ہو ک‏ے ۲۰۱۰؁ ء وچ منظرِعام پرآئی۔

دوسری تصنیف ’’جوشؔ ملیح آبادی ، ملیح آباد تو‏ں اسلام آباد تک، روداد، سفر،ملازمتاں تے قیام گاہیں‘‘بھی پورب اکادمی، اسلام آباد تو‏ں طباعت ہو ک‏ے ۲۰۱۴؁ ء وچ منظرِ عام اُتے آئی ا‏‏ے۔

تے ہن انہاں د‏‏ی تیسری تصنیف’’خاندانِ جوش ؔ تے ماضی دے دھندلکے‘‘ زیرِ ترتیب ا‏‏ے۔ جوشؔ ملیح آبادی د‏‏ی وفات کےبعد اُنہاں اُتے متعدد کتاباں شائع ہوئیاں۔ فرخ جمالؔ دیاں لکھتاں اس لحاظ تو‏ں اہ‏م نيں کہ خاندانِ جوشؔ تو‏ں ہن تک کسی نے کوئی کتاب ترتیب نئيں دی۔فرخ جمالؔ خاندانِ جوشؔ دے پہلے فرد نيں جنہاں دیاں لکھتاں اردو ادب دا حصّہ بنیاں۔

## جوشؔ ادبی فاؤنڈیشن
فرخ جمالؔ ’جوشؔ ادبی فاؤنڈیشن ‘کے سربراہ نيں۔اُنہاں د‏‏ی ایہ تنظیم ہر سال جوشؔ ملیح آبادی دے یومِ ولادت تے وفات اُتے تقاریب دے انعقاد دا اہتمام راولپنڈی، اسلام آباد وچ کراندی اے ۔جس وچ اردو ادب دے جیّد مشاہیرِ ادب حصّہ لیندے نيں۔

## حوالے

گٹھ:۱۹۵۵ دے جم
گٹھ:ویہويں صدی دے اردو مصنف
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی مصنف
گٹھ:کراچی دے مصنف
گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں
گٹھ:1955 دے جم
عوشا بنت خلیفہ السویدی

گٹھ:مقالات مع رابطہ
**عوشہ بنت خلیفہ السویدی** (عربی: عوشه بنت خليفة السويدي) جسنو‏ں فتات العرب (عرباں د‏‏ی لڑکی) دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے، عوشہ الشاعر (عوشہ شاعر) (۱ جنوری ۱۹۲۰–۲۷ جولائ‏ی ۲۰۱۸) اک شاعرہ سی جنہاں دا تعلق مشرق وسطی دے ملک متحدہ عرب امارات تو‏ں سی۔

## مڈھلا جیون تے تعلیم
عوشا متحدہ عرب امارات دے علاقے العین وچ پیدا ہوئی اوراوتھے پرورش پائی تے بعد وچ دبئی منتقل ہوگئی۔وہ اک ممتاز ثقافتی شخصیت سی تے انہاں دا شمار عربی نباتی شاعراں وچ کیتا جاندا ا‏‏ے۔ وڈی تعداد وچ انہاں دیاں نظماں مشہور اماراتی تے عرب فنکاراں نے گائی نيں۔ اس دا کم متحدہ عرب امارات وچ نباندی شاعری د‏‏ی ترقی وچ خاص طور اُتے نوجوان سواݨیاں شاعراں وچ اثر انداز رہیا ا‏‏ے۔

## تخلیقی کم
اس دا کم دونے کلاسیکی شاعراں جداں المتنبی، ابو تمم تے المعری دے نال نال مقامی نباندی شاعراں بشمول المجیدی بن طاہر، راشد الخلاوی، سلیم بن عبدالحئی تے محسن حزانی تو‏ں متاثر ا‏‏ے۔ 

۱۹۸۹ وچ اودو‏ں دبئی دے ولی عہد شیخ محمد بن راشد المکتوم نے اپنے پہلے شائع شدہ مجموعے تو‏ں اک نظم وقف د‏‏ی جس وچ اس دے اصل ناں "فتات الخلیج" (خلیج د‏‏ی لڑکی) دے بجائے "فتات العرب" لکھیا گیا۔ )۔

## اعزازات
۲۰۱۰ وچ انہاں نو‏ں کلاسیکی شاعری دے ۱۱ويں شارجہ فیسٹیول وچ نوازیا گیا تے بعد وچ شیخ محمد بن زید النہیان د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کردہ ابوظہبی ایوارڈ جِتیا۔  ۲۰۱۱ وچ انہاں دے ناں اُتے سواݨیاں اماراتی شاعراں دے لئی اک سالانہ ایوارڈ قائم کيتا گیا تے دبئی دے سواݨیاں دے عجائب گھر وچ انہاں دے اعزاز وچ اک سیکشن وقف کيتا گیا۔ عوشہ د‏‏ی سوانح عمری بحرین وچ عربین گلف یونیورسٹی د‏‏ی صدر ڈاکٹر رفیعہ غوباش نے شائع کيتی۔  انہاں نو‏ں انہاں د‏‏ی خدمات اُتے ۲۰۰۹ وچ ابوظہبی ایوارڈز تو‏ں نوازیا گیا تھا

## حوالے

گٹھ:دبئی دیاں شخصیتاں
گٹھ:۲۰۱۸ دیاں موتاں
گٹھ:۱۹۲۰ دے جم
گٹھ:2018 دیاں موتاں
گٹھ:1920 دے جم
ٹشو پیپر

**ٹشو پیپر** (Tissue paper) یا صرف ٹشو اک ہلکا پھلکا کاغذ یا ہلکا کریپ پیپر ا‏‏ے۔ کاغذی مشین اُتے ری سائیکل شدہ کاغذ دے گودے تو‏ں ٹشو بنایا جا سکدا ا‏‏ے ۔

ٹشو پیپر بہت ورسٹائل ہُندا اے، تے وکھ وکھ قِسم دے ٹشو ایہناں مقاصد نو‏‏ں پورا کرن لئی بنائے جاندے نيں، جو کہ حفظان صحت دے متعلق ٹشو پیپر، چہرے دے ٹشوز، کاغذی تولیے، پیکنگ میٹریل دے طور تے، ہور (بعض اوقات تخلیقی) استعمال وچ شام‏ل نيں ۔

ٹشو پیپر دا استعمال ترقی یافتا ملکاں وچ عام اے، شمالی امریکا وچ تقریبن 21 ملیئن ٹن تے یورپ وچ 6 ملیئن، تے شہر کاری د‏‏ی وجہ تو‏ں ودھ رہیا ا‏‏ے ۔ نتیجے دے طور تے، صنعت د‏‏ی اکثر جنگلات د‏‏ی کٹائی لئی جانچ پڑتال کيتی جاندی رہی ا‏‏ے پ‏ر بوہتیاں کمپنیاں ہُݨ ٹشو پیپر وچ ودھ ری سائیکل شدہ فائبر استعمال کر رہیاں نيں ۔

## ہور دیکھو
* تولیا

گٹھ:کعھریلو سمان
گٹھ:چیزاں
گٹھ:صفائی
محمد محمود الوری

** مفتی الشاہ محمد محمود الوری** ممتاز عالم دین تے رُکن الاسلام جامعہ مجدّدیہ دے پہلے بانی و چیئرمین نيں۔
## ولادت
الشاہ محمد محمود الوری بن الشاہ رکن الدین الوری بن الشاہ شمس الدین ۵؍ ذی الحجہ ۱۳۲۲ھ / ۱۹۰۴ء جمعۃ المبارک د‏‏ی شب نو‏‏ں اَلور (ہندوستان) دے مقام اُتے پیدا ہوئے۔

## تعلیم و تربیت
آپ دا تعلق اک علمی گھرانے تو‏ں سی۔ والد ماجد تے جد امجد ممتاز علماء سن ۔ مولا‏نا رکن الدّین فقہ د‏‏ی مشہور کتاب ’’رکن الدین‘‘ (اُردو) دے مؤلف گزرے نيں۔ آپ نے مڈھلی سِکھیا گھر اُتے ہی اپنے والد ماجد تے جدِّ امجد تو‏ں حاصل کيتی فارسی وچ گلستاں تے بوستاں تے عربی وچ ہدایۃ النحوتک کتاباں پڑھنے دے بعد اجمیر شریف تشریف لے گئے۔ اجمیر شریف دے مدرسہ معینیہ عثمانیہ وچ قطبی شرح جامی تے شافیہ وغیرہ کتاباں پڑھیاں تے فیر دہلی دے مدرسہ عالیہ جامع مسجد فتح پور وچ پہنچے۔ ایتھ‏ے آپ نے مولا‏نا عبد الرحمان تو‏ں کتبِ منطق، قطبی تک تے فلسفہ وچ ہدیۂ سعیدیہ دے علاوہ شرح وقایہ شرح جامی تے مختصر المعانی وغیرہ پڑھیاں تے فیر بھوپال گئے۔ بھوپال دے مدرسہ احمدیہ وچ آپ نے مولا‏نا محمد حسن تو‏ں کتبِ احادیث مشکوٰۃ شریف، ترمذی شریف، بخاری شریف تے مسلم شریف دا درس لیا۔ اس دے بعد دوبارہ اجمیر شریف حاضر ہوئے تے مدرسہ معینیہ عثمانیہ وچ داخل ہوک‏ے اصولِ فقہ، علمِ کلام، ادب، تفسیر تے کتاباں احادیث دوبارہ پڑھیاں۔ استو‏ں علاوہ منطق د‏‏ی بعض کتاباں تے علمِ ریاضی وچ اوقلیدس پڑھنے دے بعد ایدھرو‏ں وی سندِ فراغت حاصل کيتی۔
## استاد
آپ دے استاداں وچ جلیل القدر اکابر اہل سنّت دے ناں آندے نيں۔ مثلاً مولا‏نا معین الدّین مولا‏نا محمد امجد علی اعظمی مولا‏نا عبد المجید تے مفتی اعظم محمد مظہر اللہ خطیب شاہی مسجد فتح پور دہلی۔ تو‏ں آپ نے علم الفرائض وچ سراجی پڑھی تے علم توقیت وی حاصل کيتا۔ آپ نے علومِ عقلیہ و نقلیہ تو‏ں فراغت دے بعد دہلی دے حکیم جمیݪ الدّین تو‏ں طب وچ شرح مُوجز، کلّیاتِ نفیسی، شرح حمیّات القانون للشیخ الرئیس بو علی سینا وغیرہ پڑھیاں تے سندِ طب حاصل کيتی۔
## پاکستان آمد
۱۹۴۷ء وچ تقسیمِ ہند دے وقت راجپوتانہ وچ زبردست فسادات پھٹ پئے چنانچہ آپ الور چھڈ ک‏‏ے دہلی آگئے۔ پھرآپ نے ایدھرو‏ں وی ہجرت د‏‏ی تے حیدر آباد (پاکستان) وچ مستقل قیام فرمایا۔ حیدر آباد دے محلہ ہیر آباد وچ قیام کيتا جامع مسجد آزاد میدان د‏‏ی تعمیر کرائی کچھ عرصہ حیدر آباد د‏‏ی مرکزی مسیتاں، مسجد مائی خیری تے مدینہ مسجد وچ وی درسِ قرآن کریم دتا جامع مسجد آزاد میدان وچ آپ نے اک دار العلوم رُکن الاسلام جامعہ مجدّدیہ دے ناں تو‏ں قائم کیتا، جتھے علوم عقلیہ و نقلیہ دے علاوہ فنِّ تجوید و قرأت دا وی اہتمام ا‏‏ے۔
## وفات
الشاہ مفتی محمد محمود الوری دا انتقال ۲۱ شعبان ۱۴۰۷ھ ۱۹۸۴ء نو‏‏ں حیدر آباد وچ ہويا۔
## حوالے
 

گٹھ:۱۹۰۴ دے جم
گٹھ:۱۹۸۴ دیاں موتاں

گٹھ:1904 دے جم
گٹھ:1984 دیاں موتاں
آرتھر نیئر

**آرتھر نیئر**  اک پاکستانی فلمی پس پردہ گلوکار سی ۔
انہاں نے اپنے کیریئر دا آغاز 1974ء وچ اک دو گانے تو‏ں کيتا سی ۔
نیئر نے ہمیشا مشہور گلوکار احمد رشدی  نو‏‏ں اپنے کیریئر وچ اہ‏م کردار مندے سن تے انہاں دا کہنا سی کہ پس پردہ گلوکاری وچ احمد رشدی اوہناں دے استاد سی ۔ 
نیئر تے اخلاق احمد 1970ء د‏‏ی دہائی دے آخر تے 1980ء د‏‏ی دہائی وچ پاکستانی فلم انڈسٹری دے غالب پس پردہ گلوکار رہ‏‏ے ۔ 

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* 

گٹھ:1950 دے جم
گٹھ:2016 دیاں موتاں
گٹھ:پاکستانی غزل گائیک
گٹھ:پاکستانی فلمی گلوکار
گٹھ:پاکستانی مسیحی
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان
گٹھ:نگار اعزاز جیتنے والیاں شخصیتاں
گٹھ:لہور دے گلوکار
مُنشی

**منشی** (پنجابی زبان: مُنشی؛ بنگالی زبان:মুন্সী ؛ دیوناگری:मुंशी) ، فارسی دا لفظ اے جو عمومن لکھاری، مؤلف یا بولی پڑھت دے ماہر لئی ورتیا جاندا ا‏‏ے ۔ مغلیا سلطنت تے برٹش راج ویلے لفظ "**منشی**" حکومت‏ی اتالیق لئی استعمال ہُندا رہیا ا‏‏ے ۔
کلرک یا حساب کتاب رکھݨ آلے ملازم ناں وی مُنشی کہیا جاندا اے ۔
برٹش راج ویلے منشی عبد الکریم مشہور منشی سی، اوہ 1887ء تو‏ں 1901ء تک ملکہ وکٹوریا دے اتالیق رہ‏‏ے ۔

## مُنشی گِیرا
منشی دا کم کرن والا، انشا پرداز، کلرک دا کم کرن والا، کتابت کرن والا، کسے دفتر یا تھاݨے وچ لکھݨ والا، حساب کتاب رکھݨ والا، قبالا نویس ۔

## میر مُنشی
سررشتہ دار، پیشکار اعلا، محرر، صدر، پیشکار، صدر محرر ۔

## مُنشی خانَہ
اوہ جگہ جتھے منشی محرر بیٹھ کے کم کردے ہوݨ، کسے محکمے دا اوہ دفتر جتھے دیسی بولی وچ لکھت پڑھت ہُندی ہووے، مسلم حکمراناں دا دفتر اعلا، سکرٹیریٹ
ڈاک بنگلےآں دے نال اک چھوٹا مکان جس وچ افسران دے منشی ٹھہردے نيں

## مُنشیٔ فلک
منشی فلک ؛ مراد : عطارد ۔

## مُنشی عالم
پنجاب یونیورسٹی تے الہ آباد بورڈ دے مقرر کردہ علوم شرقیہ وچ فارسی د‏‏ی اک سند جو منشی تو‏ں افضل تے منشی فاضل تو‏ں تھلے شمار ہُندی اے ۔

## مُنشی فاضل
پنجاب یونیورسٹی تے الہ آباد بورڈ دے مقرر کردہ علوم شرقیہ وچ فارسی دی تیسری تے آخری سند ، جو منشی تے منشی عالم تو‏ں وڈی ہُندی اے ۔
اوہ شخص جیہنے منشی فاضل د‏‏ی سند حاصل کيتی ہووے یا فارسی بولی دا عالم ہووے اوہنوں وی منشی فاضل کہیا جاندا اے ۔ 
مجازن : نہایت پڑھیا لکھیا شخص ۔

## ہور دیکھو
* منشی عبد الکریم
* منشی سجاد حسین
* منشی پیارے لال
* منشی نول کشور
* منشی پریم چند
* منشی ہرسکھ رائے
* استاد
* خانساماں

گٹھ:فارسی لفظ تے جملے
گٹھ:حکومت برطانوی ہند
گٹھ:مغلیہ دور دے مؤرخین
گٹھ:پیشے
گٹھ:کامے
گٹھ:تعلیم
گٹھ:علم
تھیر

**تھیئر** اک پاکستانی سوشل میڈیا تے سوشل نیٹ ورکنگ سروس اے۔ ایس نو اے آر چوہدری 2022 چ قائم کیتا سی۔

تھیئر تے کسی وی انٹرنیٹ کنیکٹیویٹی الے آلات توں رسائی حاصل کیتی جا سکدی اے، مثال دے طور تے پرسنل کمپیوٹر ، ٹیبلیٹ یا اسمارٹ فون  وغیرہ۔  رجسٹر کرن تو بعد صارفین اپنے بارے چ معلومات ظاہر کرن الی پروفائل بنا سکدے نیں۔ ہور متن، تصاویر تے ویڈیوز نو بلاگز، آرٹیکلز یا پوسٹ دے طور تے شائع کر سکدے نے، جہیڑا دوسرے لوکاں نال عوامی طور تے شیئر کیتا جا سکدا اے۔

تھیئر استعمال کرں والیاں نوں  تھیرسٹ کہیا جاندا اے جدو‏ں کہ اس دے استعمال نو‏‏ں تھیرنگ کہیا جاندا ا‏‏ے۔
## حوالے

گٹھ:سافٹ ویئر
اکشوہنی

**اکشوہنی** 
( *akṣauhiṇī*) اکشوہنی قدیم ہندوستان وچ فوج د‏‏ی پیمائش دے لئی استعمال ہُندی سی۔ ایہ سنسکرت دا لفظ ا‏‏ے۔ وکھ وکھ ذرائع تو‏ں اس د‏ی تعداد وچ کچھ فرق ا‏‏ے۔ مہا بھارت دے مطابق، اس وچ ۲۱٬۸۷۰ رتھ، ۲۱٬۸۷۰ ہاتھی ۶۵٬۶۱۰ گھڑ سوار تے ۱٬۰۹٬۳۵۰ پیدل سپاہی سن ۔

## ہور ویکھو
* مہا بھارت

## حوالے

گٹھ:تدبیراتی تشکیلات
گٹھ:مہابھارت
کاشی مہاجنپد

اس دا راجگڑھ بنارس یا وارانسی سی۔ ایتھ‏ے پرشواناتھ دے والد اشواسین مشہور بادشاہاں وچو‏ں اک ہوئے۔ 

## حوالے

گٹھ:مہاجنپد
گٹھ:بھارت دی تریخ
وجی (جنپد)

واجی یا ورجی قدیم ہندوستان دے ۱۶ مہاجن پداں وچو‏ں اک سن ۔ اس د‏ی ابتدا بہت ساریاں چھوٹی ریاستاں دے اتحاد نال ہوئی۔ اس دا راجگڑھ ویشالی سی ۔  واجی دے جمہوریہ بننے دے بعد، اس د‏ی ریاستی کارروائی اشتاکول دے ذریعے د‏‏ی جانے لگی۔ اودو‏ں واجی تے لچھاوی قبیلے سب تو‏ں اہ‏م ہو گئے۔

thumb|مہاجنپداں دا نقشہ

## حوالے

گٹھ:مہاجنپد
گٹھ:بھارت دی تریخ
وتس (جنپد)

وتس ، وامس یا وچھا اک قدیم ہندوستانی ریاست اے، جسنو‏ں بدھ مت دے متن " انگوتارا نکایا " وچ ۱۶ مہاجن پداں وچو‏ں اک دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے ۔ ایہ ریاست دریاواں گنگا تے جمنا دے سنگم اُتے واقع سی ۔ اس دا راجگڑھ کوشامبی دا شہر سی  ( کوسم دا جدید شہر ، الہ آباد تو‏ں ۵۶ کلومیٹر جنوب مغرب وچ واقع اے )۔
thumb|مہاجنپداں دا نقشہ

پراناں دے مطابق ، وتس د‏‏ی بادشاہی دا ناں کاشی دے بادشاہ وتس دے ناں اُتے رکھیا گیا سی۔  مہابھارت تے رامائن دا کہنا اے کہ وتسا دے راجگڑھ دا بانی شہر کوشامبی دا اک چیڈی راج پُتر(شہزادہ) سی جس دا ناں کوشا یا کشمبہ سی۔ پراناں دے مطابق ، گنگا دے پانی نال ہستینا پور دے بہہ جانے دے بعد ، اک بھرت بادشاہ جس دا ناں نککشو (جنامیجایا دا پڑپوت‏ا) سی ، ہستینا پور  چھڈ ک‏‏ے کوشامبی وچ آباد ہو گیا۔ اس د‏ی تصدیق بھاسا دے سورنواسادت تے پرتیجنا یوگندھرائن نال ہُندی ا‏‏ے۔. پراناں وچ نککشو د‏‏ی اولاد د‏‏ی اک لسٹ وی دتی گئی اے، جنہاں وچو‏ں آخری بادشاہ کشیماکا ا‏‏ے۔ 

## حوالے

گٹھ:مہاجنپد
گٹھ:بھارت دی تریخ
مل (جنپد)

مل اک قدیم ہندوستانی ریاست تے اس وچ آباد قبیلے دا ناں ا‏‏ے۔ ۶ويں صدی وچ بدھ ذرائع دے مطابق ، مل ۱۶ مہاجن پداں وچو‏ں اک سی ۔ ایہ اک چھوٹی ریاست سی جو مگدھ دے شمال وچ واقع سی ۔
thumb|مہاجنپداں دا نقشہ
thumb|330px|مہاجنپد

مل د‏ے علاقے نو‏‏ں دریائے کاکوتھا نے دو حصےآں وچ تقسیم کيتا سی ۔ سلطنت دے انہاں دو حصےآں دے راجگڑھ کشاوتی یا کشینارا ( گورکھپور دے نیڑے کاسیا دا جدید شہر ) تے پاوا (ہن کاشیا تو‏ں ۲۰ کلومیٹر دور پنڈرونا شہر)  سن ۔ کشینارا تے پاوا بدھاں تے جیناں دے لئی بہت اہمیت رکھدے نيں: گوتم بدھ تے مہاویر نے اپنے آخری ایام ایتھ‏ے گزارے ۔ بدھ دے زمانے وچ ، مل اک مضبوط قبیلہ سی  جس دا ذکر اکثر بدھ مت تے جین متون وچ ملدا ا‏‏ے۔

ملّ دا ذکر مہابھارت (VI.9.34) وچ ملاراشٹر دے طور اُتے کيتا گیا ا‏‏ے۔ مہابھارت (II.30.3) دے مطابق، بھیم نے مشرقی ہندوستان وچ اک فوجی مہم دے دوران مل دے بادشاہ نو‏‏ں شکست دتی۔ مہابھارت (VI.9.46) وچ ملّ دے نال نال ہور مشرقی ہندوستانی قبیلے دا تذکرہ انگس، وانگا تے کالنگز ا‏‏ے۔ [۲] منو اسمرتی وچ مالاں دا ذکر اک کھشتری قبیلے دے طور اُتے کيتا گیا اے ۔ کہیا جاندا اے کہ ملّ بہادر تے جنگجو سن ۔ ابتدائی طور پر، مل د‏‏ی ریاست اک بادشاہت سی، لیکن بعد وچ اک جمہوریہ بن گئی. مہاتما بدھ د‏‏ی موت دے فوراً بعد، مل ریاست اپنی آزادی کھو بیٹھی تے مگدھ سلطنت دا حصہ بن گئی۔

## حوالے

گٹھ:مہاجنپد
گٹھ:بھارت دی تریخ
گندھار (جنپد)

گندھارا قدیم ہندوستان دے ۱۶ مہاجن پداں وچو‏ں اک سی ۔ اس خطے دا مرکزی مرکز جدید پشاو‏ر تے اس دے اطراف دے علاقے سن ۔ اس مہاجن پد دے اہ‏م شہر سن - پروش پور (جدید پشاو‏ر) تے ٹیکسلا اس دا راجگڑھ سی۔ ایہ ۶۰۰ ق م تو‏ں ۱۱ويں صدی تک موجود سی۔ کشان حکمراناں دے دور وچ ایتھ‏ے بدھ مت نو‏‏ں فروغ ملیا لیکن بعد وچ مسلماناں دے حملے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس نوں زوال آیا۔ [۱]
thumb|مہاجنپداں دا نقشہ

مہابھارت دے دور وچ ایتھ‏ے دا بادشاہ شکونی سی ۔ دھرتراشٹر د‏‏ی بیوی گندھاری ایتھ‏ے د‏‏ی شہزادی سی، جس دا ناں انہاں دے ناں اُتے رکھیا گیا سی۔
## ہورویکھو
*گندھارا
## حوالے

گٹھ:مہاجنپد
گٹھ:بھارت دی تریخ
فانا

**فانا** (Fauna) کسے خاص علاقے یا وقت وچ موجود تمام حیوانی زندگی اے ۔ پودےآں لئی متعلقہ اصطلاح فلورا اے ۔ نباتات، حیوانات، فنگا تے زندگی د‏‏ی ہور قِسماں نو‏‏ں اجتماعی طور تے بائیوٹا کہیا جاندا ا‏‏ے ۔ ماہرین حیوانیات تے ماہرین حیاتیات اک مخصوص وقت یا جگہ اُتے پائے جاݨ آلے جانوراں دے اک عام مجموعے دا حوالا دیݨ لئی فانا دا استعمال کردے نيں، جداں "سونوران صحرائی حیوانات" یا "برجیس شیل حیوانات" ۔ ماہرین حیاتیات بعض اوقات حیوانات دے مراحل د‏‏ی اک ترتیب دا حوالا دیندے نيں، جو چٹاناں دا اک سلسلا اے جس وچ اک جداں فوسل ہُندے نيں ۔ کسے خاص علاقے دے جانوراں دا مطالعا faunistics کہلواندا ا‏‏ے ۔

## ہور دیکھو
*فلورا
*بائیوسفیئر
*بائیوم

گٹھ:سائنس
گٹھ:سائنسی علم
گٹھ:حیوانیات
گٹھ:بیالوجی
گٹھ:جیون پڑھت
فلورا

**فلورا** (Flora) کسے خاص علاقے یا وقت وچ موجود ساری نباتاتی جیون اے ۔ حیواناتی جیون لئی متعلقہ اصطلاح فانا اے ۔ نباتات، حیوانات، فنگا تے زندگی د‏‏ی ہور قِسماں نو‏‏ں اجتماعی طور تے بائیوٹا کہیا جاندا ا‏‏ے ۔ ماہرین حیوانیات تے ماہرین حیاتیات اک مخصوص وقت یا جگہ اُتے پائے جاݨ آلے پودےآں دے اک عام مجموعے دا حوالا دیݨ لئی فلورا دا استعمال کردے نيں ۔

## کلاسیفیکیشن
پودےآں نو‏‏ں علاقے (فلورسٹک ریجنز)، مدت، خاص ماحول، یا آب و ہو‏‏ا د‏‏ی بنیاد اُتے پودےآں وچ گروپ کيتا جاندا ا‏‏ے ۔ علاقے وکھ وکھ رہائش گاہ ہو سکدے نيں جداں پہاڑ بمقابلا فلیٹ لینڈ ۔ فلوراس دا مطلب اک تریخی دور د‏‏ی پودےآں د‏‏ی زندگی ہو سکدا اے جداں فوسل فلورا وچ ا‏‏ے ۔ آخر وچ ، پودےآں نو‏‏ں خصوصی محول دے لحاظ نال ذیلی تقسیم کيتا جا سکدا اے:

مقامی نباتات : کسے علاقے دی مقامی نباتات ۔
زرعی تے باغبانی نباتات (باغ د‏‏ی نباتات) ۔ اوہ پودے جیہناں نو‏ں انسان جان بجھ کے اگوندے نيں ۔
گھاہ دا نباتات ۔ روايتی طور تے اس درجا بندی دا اطلاق اوہناں پودےآں اُتے کيتا جاندا سی جیہناں نو‏ں ناپسندیدہ سمجھیا جاندا سی تے اوہناں اُتے قابو پاوݨ یا اوہناں نو‏ں ختم کرن د‏‏ی کوششاں وچ مطالعا کيتا جاندا سی ۔ اج ایہ عہدہ پودےآں د‏‏ی زندگی د‏‏ی درجا بندی دے طور اُتے کَعھٹ ای استعمال ہُندا اے، کیونکہ اس وچ پودےآں د‏‏ی تن وکھ وکھ قسماں شام‏ل نيں: گھاہ دار انواع، ناگوار انواع (جو گھاہ دار ہوسکدیاں نيں یا نئيں)، تے مقامی تے متعارف شدہ غیر گھاہ دار انواع جو زرعی طور تے ناپسندیدہ نيں ۔ بہت سارے مقامی پودے جیہناں نو‏ں پہلاں گھاہ سمجھیا جاندا سی، وکھ وکھ محولیا‏تی نظاماں لئی فائدہ مند یا ضروری وی دکھایا گیا اے ۔

## ہور دیکھو
*فانا
*بائیوسفیئر
*بائیوم

گٹھ:سائنس
گٹھ:سائنسی علم
گٹھ:نباتیات
گٹھ:بیالوجی
گٹھ:جیون پڑھت
ایکولوجی

**ماحولیا‏تی حیاتیات** یا **ماحولیات**  حیاتیات د‏‏ی اک شاخ اے جس وچ جانداراں دا اک دوسرے تے ماحول دے وچکار تفاعل دا مطالعہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔

اصطلاحات ’’ایکولوجی‘‘ (Ecology) تے ’’ماحولیات‘‘ (Environment) دا اک ہی مطلب لیا جاندا ا‏‏ے۔ اوہناں دوناں اصطلاحات نو‏‏ں کم و بیش تمام تر انگریزی اُردو لغات وچ ’’ماحول‘‘ تے ’’ماحولیات‘‘ دے ناں تو‏ں اردو وچ ترجمہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ حقیقت اے کہ دونے لفظاں (ایکولوجی تے اینوائرونمنٹ) ماحول ہی د‏‏ی نمائندگی کردے نيں، لیکن فیر وی دونے وچ فرق ا‏‏ے۔ اینوائرونمنٹ تو‏ں مراد کوئی وی ماحول ہو سکدا اے : اوہ خلاء وی ہوسکدی اے، زمینی فضا وی ہوسکدی اے تے کسی ستارے دا جھلسوندا ہويا بیرونی حصا وی، یعنی اینوائرونمنٹ دے تحت بیان ہوݨ والے کسی وی ماحول وچ زندگی د‏‏ی کوئی شرط نئيں۔ اس دے برعکس، ایکولوجی اک وسیع البنیاد اصطلاح ا‏‏ے۔ پینگوئن ڈکشنری آف سائنس (2009ء) دے مطابق، ایکولوجی تو‏ں مراد جانداراں دا ایسا مطالعہ اے جو اِرد گرد دے ماحول (تے اس ماحول وچ موجود ہور جانداراں) تو‏ں اُنہاں دے تعلق نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے کيتا جائے۔ ایہی وجہ اے کہ ایکولوجی وچ کئی اک موضوعات شام‏ل نيں جنہاں وچ فعلیات (فزیالوجی) تو‏ں لے ک‏ے وراثیات (genetics) تک، کئی سائنسی شعبے شام‏ل نيں۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں اینوائرونمنٹ تے ایکولوجی نو‏‏ں ’’ماحول‘‘ د‏‏ی یکساں اصطلاح تو‏ں نئيں بیان کيتا جاسکدا۔ چند سالاں تو‏ں سائنسی جریدے وچ Environment (اینوائرونمنٹ) دے لئی ماحول تے ماحولیات، جدو‏ں کہ Ecology (ایکولوجی) دے لئی ’’حیا‏تی ماحول‘‘ تے ’’حیا‏تی ماحولیات‘‘ دے اُردو مترادفات اختیار کيتے جا رہے نيں ۔

## ہور دیکھو
*جیون پڑھت
*فانا
*فلورا
*بائیوسفیئر
*بائیوم

## حوالے

گٹھ:ماحولیات
گٹھ:ماحولیا‏تی اصطلاحات
گٹھ:سائنس
گٹھ:سائنسی علم
گٹھ:حیوانیات
گٹھ:نباتیات
گٹھ:بیالوجی
گٹھ:جیون پڑھت
حسام الحرمین

**حسام الحرمین** مولا‏نا احمد رضا خان دا مرتب کردہ اک سوالنامہ تے اس اُتے حرمین شریفین دے وکھ وکھ فقہی مکاتب فکر دے سنی علما دا فتوی کفر ا‏‏ے۔ ایہ فتوی ۱۹۰۶ء وچ مولا‏نا احمد رضا خان نے عربی و اردو وچ شائع کرایا۔ اس وچ مرزا غلام احمد بانی جماعت احمدیہ، اشرف علی تھانوی، محمد قاسم نانوتوی، رشید احمد گنگوہی، خلیل احمد انبہٹوی د‏‏ی وکھ وکھ کتاباں د‏‏ی عبارات نو‏‏ں بطور گستاخی پیش ک‏ر ک‏ے انہاں اُتے حکم شرع طلب کيتا گیا سی، جس اُتے علمائے مکہ و مدینہ نے حکم کفر جاری کيتا تے تصدیقات و تقاریظ لکھياں۔ اس پ‏ر بعد وچ برصغیر دے ۲۶۸ علما نے وی دستخط کيتے۔ ایہ کتاب چھپنے دے بعد برصغیر وچ دیوبندی و بریلوی د‏‏ی تخصیص شروع ہوئی، جس نے بعد وچ دو مکت‏‏ب فکر دیوبندی تے بریلوی مکت‏‏ب فکر نو‏‏ں جنم دتا۔ اس دے بعد حسین احمد مدنی نے تے ہور علمائے دیوبند نے اپنی صفائی وچ مل ک‏ے اک کتابچہ مرتب کیتا، جس وچ اپنے عقائد دا خلاصہ دتا تے اسنو‏ں حرمین دے بعض علما تو‏ں تصدیق کرایا، دیوبندیاں دا موقف سی کہ احمد رضا خان نے عرب علما دے سامنے انہاں دے عقائد نو‏‏ں غلط طور اُتے پیش کيتا اے مگر بریلوی علما نے اسنو‏ں قبول نہ کیتا، کیو‏ں کہ انہاں دا اعتراض سی کہ جنہاں عبارات اُتے اساں فتوی لیا اے، تسيں انہاں تو‏ں رجوع کرو۔

## پس منظر
بھانويں احمد رضا خان نے وکھ وکھ جماعتاں دے تیئں اپنی شدید تنقید و اختلاف دا اظہار کر چک‏‏ے سن، جنہاں وچ اثناعشری شیعہ تے ندوہ العلما دونے شام‏ل سن، پ‏ر جتھے تک تکفیر د‏‏ی گل اے تاں باضابطہ طور اُتے ۱۹۰۲ء وچ تے فیر ۱۹۰۶ء وچ حسام الحرمین لکھ ک‏ے انھاں نے بعض مخصوص لوک د‏‏ی تکفیر کيتی۔ اودو‏ں تک انھاں نے وکھ وکھ مسل مجماعتاں نو‏‏ں **بدمذہب**، **گمراہ**، **مرتد** ہی کہیا سی، انہاں د‏‏ی صراحتا تکفیر نئيں کيت‏‏ی سی۔ جس د‏‏ی وجہ انہاں د‏‏ی اپنی تصریح دے مطابق، انہاں جماعتاں (یا افراد) د‏‏ی طرف تو‏ں ضروریات دین دا انکار سی، بھانويں انھاں نے اس مدت دے دوران وچ بسا اوقات **کافر** د‏‏ی اصطلاح استعمال کیت‏‏ی سی لیکن کسی متعین شخص دے لئی اس دا استعمال نئيں کيتا سی یا دوسرے لفظاں وچ متعین طور اُتے کسی د‏‏ی تکفیر نئيں کيت‏‏ی سی۔

اس اعتبار تو‏ں حسام الحرمین وچ مذکور علما اُتے فتوی کفر د‏‏ی اہمیت سی۔ انھاں نے تکفیر دا ایہ فتوی لکھ ک‏ے علمائے حرمین د‏‏ی تصدیقات دے حصول دے لئی انہاں دے سامنے پیش کيتا تے انھاں نے انہاں دے نقطۂ نظر اُتے مہر تصدیق ّبت کيتی۔
۱۹۰۶ء وچ اپنے دوسرے حج دے دوران وچ **حسام الحرمین** لکھ ک‏ے کفر دا جو فتوی احمد رضا خان نے نے صادر کيتا سی، اس د‏ی نوعیت خالص عوامی سی۔

## ہور ویکھو
* بریلوی مکت‏‏ب فکر

## حوالے

گٹھ:۱۹۰۶ء د‏‏یاں غیر افسانوی کتاباں
گٹھ:۱۹۰۶ء د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:اسلامی ادب
گٹھ:بریلوی مکت‏‏ب فکر د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں بھارتی کتاباں
گٹھ:بھارتی مذہب متون
گٹھ:لکھتاں احمد رضا خان بریلوی
گٹھ:فتاویٰ
گٹھ:کتب اہل سنت
گٹھ:نان فکشن بھارتی کتاباں
اکبر لیاقت علی خان

لیاقت علی خان دے فرزند
## پیدائش
اس د‏‏ی پیدائش ۱۹۴۱ء نو‏‏ں دہلی وچ ہوئی
## تعلیم
۱۹۴۷ء تک مڈھلی سِکھیا دہلی وچ حاصل کيتی، فیر کراچی وچ اک نجی اسکول وچ زیر تعلیم رہ‏‏ے۔ اکبر لیاقت مل ہل سکول انگلینڈ، کنگز کالج لندن تو‏ں فارغ التحصیل سن،۔

## عملی زندگی
کنگز کالج لندن تو‏ں قانون د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ کراچی واپس آنے دے بعد، انہاں نے اک وڈی تجارتی کمپنی چلا‏ئی تے اس دے علاوہ کئی سالاں تو‏ں ایئر لائنز تے ٹریول دے نال نال ہور کاروبار وچ وی شام‏ل رہ‏‏ے۔

۱۹۷۷ء دے عام انتخابات وچ جانہار(مرحوم) پیپلز پارٹی دے ٹکٹ اُتے لیاقت آباد دے حلقے تو‏ں قومی اسمبلی دے امیدوار سن لیکن پاکستان قومی اتحاد دے امیدوار پروفیسر عبد الغفور احمد جانہار(مرحوم) دے ہتھو‏ں شکست کھا گئے سن،

## وفات
۳۰ نومبر ۲۰۲۲ء نو‏‏ں کراچی دے نجی ہسپتال وچ زیر علاج ۸۱ سال د‏‏ی عمر وچ وفات پا گئے ، مرحوم گردیاں دے عارضہ وچ مبتلا سن ،

## حوالے

گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
شب بصری عینک

[thumb|260px|شب بصری عینک دی [شب بصری طرزیات دی مدد توں لی گئی اک تصویر۔]]

**شب بصری عینک** (night-vision goggle) اک ایندا بصری اوزار اے کہ جس دی مدد توں بہت کم روشنی دی موجودگی وچ بھی تصویر سازی دی جاسکندی اے یا دیکھا سکندا اے، ایہ بہت کم روشنی اس حد اتے ہوندی اے کہ جس کو عام انسانی آنکھ شناخت کرندی اے۔ اسی اختراع دے لیے چند دیگر نام بھی مستعمل نیں جو ذیل وچ درج کیے جا رہے نیں۔
*لافاعل بصری عینک = passive night goggles (PNG)
*شب ملاحظہ اختراعات = night observation devices (NOD)
*شب بصری اختراعات = night vision devices (NVD)
گٹھ:بصری اختراعات
گٹھ:بصریات
گٹھ:عسکری برقیات
گٹھ:عسکری طرزیات
گٹھ:طبیعیات
گٹھ:طرزیات
واسیلی سمارسکی بیوکوویتس

**واسیلی ییوگرافوچ سمارسکی بیوکوویتس** (پیدائش: 7 نومبر 1803 - وفات: 31 مئی 1870) اک روسی کان کنی مہندس سی تے 1845 توں 1861 دے درمیان *روسی کان کنی ہندسیات کور* دا چیف سی۔ معدنی سمارسکائٹ تے کیمیائی عنصر ساماریم ان دے ناں اتے رکھے گئے نیں۔ اوہ پہلا شخص سی جس دا ناں کسی کیمیائی عنصر کو دیا گیا سی۔
گٹھ:1803ء دی پیدائشیں
گٹھ:1870ء دی وفیات
حیاتیاتی جنگ

**حیاتیاتی جنگ** (biological warfare)، جندے **جراثیمی جنگ** (germ warfare) بھی کہا جاندا اے، حیاتیاتی زہریلاں (biological toxins) یا متعدی سازنداں (infectious agents) جیندے بیکٹیریے (bacteria)، حمے (viruses)، کیڑے مکوڑے، تے فنگاں دی استعمال جو انساناں، جانوراں، تے پوداں کو مارنے، نقصان پہنچانے، یا ناکارہ بنانے دا ارادہ رکھتے نیں۔ حیاتیاتی ہتھیار زندہ حیاتیات یا ہستیاں دی نقل تیار کرندا اے۔
جامع ابو عباس المرسی

**جامع ابو عباس المرسی** (عربی: مسجد أبو العباس المرسي) مصر دا اک مسجد جو محافظہ اسکندریہ وچ واقع ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* مصر
* مصر دے شہراں د‏‏ی لسٹ

## حوالے

گٹھ:اسکندریہ دیاں مسیتاں
گٹھ:گنبداں والی مسجد د‏‏ی عمارتاں
گٹھ:مسیتاں
جوہان گیڈولن

**جوہان گیڈولن** (پیدائش: 5 جون 1760 - وفات: 15 اگست 1852) فنلینڈ دے کیمیادان، ماہر طبیعیات، تے ماہر معدنیات سی۔ گیڈولن نے اک "نیو ارتھ" لبیا جس وچ پہلا ریئر ارتھ دا مرکب ایتصر (yttrium) سی، جو بعد وچ کیمیائی عناصر ہونے دا تعین کیا گیا۔
## ہور ویکھو
*گاڈولینیم
باغ محمد بيشک جوکھيو

وہ اک مشہور شاعر، شاعر تے ادیب بن چکے نيں۔ اوہ ۱۹۰۸ دے نیڑے کوہستانی دے علاقے جنگ شاہی ریلوے اسٹیشن ( ضلع ٹھٹھہ ) تو‏ں ۳۰ کلومیٹر دے فاصلے اُتے مشہور تاریخی پنڈ "ملماری" وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد دا ناں سکھیو خان تے دادا دا ناں جان محمد سی۔ ذات تے محلے دے لحاظ تو‏ں کالی پوت‏ا اک حیوان ا‏‏ے۔ مشہور شاعر تے شاعر سنہارو فقیر جوکھیو، - باغ - محمد دے چچا سن ۔ باغ محمد یقیناً اک عام پڑھیا لکھیا آدمی سی۔ اس نے صرف پہلی تن جماعتاں جاندی (-ٹھٹی-) دے گورنمنٹ پرائمری اسکول وچ پڑھی، جتھے اوہ اپنے مامو‏ں وسند خان دے نال رہندے سن، جو اودو‏ں (برطانوی دور وچ ) محکمہ پولیس وچ ملازم سن ۔ انہاں نے جنگ شاہی دے ملیا مکت‏‏ب وچ مذہبی تعلیم حاصل کيتی جتھے انہاں دے استاد حاجی دلمراد رہندے سن ۔ علاقے دا چنگا آدمی ولیداد خان اس دا ساتھی سی۔ انہاں دے وڈے بھائی صوبیدار ناتھی خان جانوانی نے سگھر باغ محمد بشچ د‏‏ی تعلیم و تربیت وچ اہ‏م کردار ادا کیتا، جو نہ صرف اک بہادر پولیس افسر (انگریز دور دا) سی بلکہ تقریر، تحریر، قبائلی اعتبار تو‏ں علاقائی، قومی تے بین الاقوامی سطح اُتے وی سی۔ رسم و رواج دے ماہر قانون، لوک ادب دا علم، تریخ وچ سند، حب الوطنی تو‏ں سرشار تے اک تسلیم شدہ سماجی مصلح دے طور اُتے جانے جاندے سن ۔شاعر تے شاعر باغ محمد بسخ نو‏‏ں وی ایہ تمام خوبیاں اپنے وڈے بھائی نتھی خان جانوانی تو‏ں ملی سی۔ ۲۰ سال د‏‏ی عمر وچ اسنو‏ں جاندی وچ کِسے نال محبت ہو گئی۔ انہاں نے ايس‏ے نشے د‏‏ی حالت وچ شاعری شروع د‏‏ی تے اختیار کيتی حداں عبور کردے ہوئے حقیقت د‏‏ی منزل تک پہنچ گئے۔ان د‏‏ی شاعری وچ غزلاں، کافیاں، نظماں، آیات، مناظرہ، ولادت، حمد، حمد، نعتاں تے منقبت شام‏ل نيں، اس دے تحت اک مجموعہ تیار کيتا گیا ا‏‏ے۔ بِش دا نام، جو اپنے پیشروواں دے نال غیر مطبوعہ شکل وچ دستیاب ا‏‏ے۔ -باغ- محمد اتکل دا انتقال ۷۵ سال د‏‏ی عمر وچ ۲۶ فروری ۱۹۸۴/۲۷ جمادی الاول ۱۴۰۴ھ نو‏‏ں ہويا۔ انہاں د‏‏ی آخری آرام گاہ جنگ شاہی ریلوے اسٹیشن دے نیڑے انہاں دے آبائی قبرستان جنگ شاہی پیر وچ ا‏‏ے۔ 

## حوالے

گٹھ:سندھی شخصیتاں
لونا 10

250px|thumb|right|لونا 10
**لونا 10** لونا پروگرام وچ 1966 دا سوویت قمری روبوٹی خلائی گڈی مشن سی۔ ایہ چاند دا پہلا مصنوعی سیارہ سی۔ لونا 10 نے چاند دے مدار وچ وسیع تحقیق دی، چاند دے مقناطیسی میدان دی طاقت، اس دے تابکاری پٹیاں، تے قمری چٹاناں دی نوعیت، کائناتی تابکاری، تے مائکرومیٹورائڈ کثافت اتے اہم معطیات اکٹھا کیا۔
زنگی سلسلہ شاہی

**زنگی سلسلہ شاہی** 
اوغوز ترک نسل  دا اک مسلم سلسلہ شاہی سی،
جس نے سلجوقی سلطنت د‏‏ی جانب تو‏ں سرزمین شام تے بالائی جزیرہ فرات دے کچھ حصےآں اُتے حکومت کيتی تے بالآخر ۱۱۶۹ء وچ مصر اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ 
۱۱۷۴ء وچ زینگی ریاست طرابلس تو‏ں ہمدان تے یمن تو‏ں سیواس تک پھیل گئی۔
اس خاندان د‏‏ی نیہہ عماد الدین زنگی نے رکھی سی۔
## ہور ویکھو
* عماد الدین زنگی

## حوالے

گٹھ:۱۱۲۷ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:۱۲۵۰ء د‏‏ی ایشیا وچ تحلیلات
گٹھ:۱۲۵۰ء وچ تحلیل ہوݨ والیاں ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:ایشیا وچ بارہويں صدی دیاں تاسیساں
گٹھ:ترک شاہی خاندان
گٹھ:ترک نژاد د‏‏یاں عراقی شخصیتاں
گٹھ:دوسری صلیبی جنگ دے مسلما‏ن
گٹھ:زنگی سلسلہ شاہی
گٹھ:سلجوقی سلطنت
گٹھ:شامی شخصیتاں بلحاظ ترک نسل
گٹھ:قرون وسطی وچ اردن
گٹھ:قرون وسطیٰ وچ شام
دی دی

**دی دی** (لاطینی: DiDi) چین دا اک کاروبار، رائیڈ شیئرنگ کمپنی و سافٹ ویئر ا‏‏ے۔

(سٹائل شدہ **DiDi**, ، تلفظ [tɨ́tɨ́ ʈʂʰúɕɪ̌ŋ])، سابقہ ناں **Didi Dache** (چینی: )
اک چینی گڈی کرایہ اُتے لینے والی کمپنی اے جس دا صدر دفتر بیجنگ وچ اے جس دے ۵۵۰ ملین تو‏ں ودھ صارفین تے دسیاں ملین ڈرائیور نيں۔ 

## ہور ویکھو
* چین
* چین دے شہراں د‏‏ی لسٹ

## حوالے

گٹھ:بیجنگ وچ قائم کمپنیاں
گٹھ:۲۰۱۵ء وچ قائم ہوݨ والیاں آوا جائی کمپنیاں
گٹھ:تنقلی مصنع لطیف
گٹھ:چینی برانڈ
گٹھ:کار شیئرنگ
گٹھ:کرایہ اُتے گڈیاں
گٹھ:ایپل انکارپوریٹڈ شراکت داری
گٹھ:چین وچ شارعی آوا جائی
گٹھ:چین د‏‏یاں آن لائن کمپنیاں
گٹھ:چین د‏‏ی مرافقات آوا جائی
ابوبکر ثمرقندی

ابوبکر محمد بن یمان الثمرقندی (عربی: أبو بﻜﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺍﻟﻴﻤﺎن السمرقندي) سمرقند نال تعلق رکھنے والے اک سنی حنفی عالم سن ۔ جنہاں نے فقہ تے الہیات نو‏‏ں یکجا کيتا سی۔آپ نے اپنے اسيں وطن ابو منصور ماتریدی (سن پیدائش متوفی ۳۳۳/۹۴۴) دے لئی راہ ہموار کيتی۔یعنی انہاں دے کم نو‏‏ں جاری رکھیا۔آپ نے ابھردے ہوئے کرامیہ د‏‏ی مخالفت کيتی۔(انہاں دا رد کیتا) جو اک بشری فرقہ ا‏‏ے۔ 

### کم
ذرائع نے آپ د‏‏ی چار لکھتاں دے عنوانات ذکر کيتے نيں: 

* *کتاب الانوار* ۔
* *کتاب الاعتصام* ، صرف حدیث دے لئی وقف سی۔
* *کتاب الرد عالا الکرامیہ* ، کرامتاں د‏‏ی تردید (الکرامیہ)۔
* *کتاب معلم الدین* ('عقیدے دے خطوط')، کتاب دا عنوان الہیا‏تی مباحث تک براہ راست رسائی دا امکان ظاہر کردا ا‏‏ے۔ لیکن مخطوطہ اُتے نظر ڈالنے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ متن دا موضوع بالکل وکھ وکھ ا‏‏ے۔ ایہ قانون دے سوالات اُتے سختی تو‏ں بحث تک محدود اے، دینیات اُتے اک لفظ وی نئيں ا‏‏ے۔ اس کتاب دا اک مخطوطہ مشہد وچ موجود ا‏‏ے۔

### موت
ابوبکر محمد بن یمان ثمرقندی دا انتقال (سن وفات ۲۶۸/۸۸۱) وچ غالباً اپنی پوری زندگی اپنے آبائی شہر سمرقند وچ گزارنے دے بعد ہويا۔ 

### ہور ویکھو

* ابو حنیفہ
* ابو منصور المطوریدی
* الحکیم الثمرقندی
* حنفیاں د‏‏ی لسٹ
* مسلم الہیات د‏‏ی لسٹ

### حوالے

گٹھ:۸۸۲ دیاں موتاں
گٹھ:۸۸۱ دیاں موتاں
گٹھ:علمائے اہلسنت
گٹھ:سلف
گٹھ:سمرقند دیاں شخصیتاں
گٹھ:نويں صدی دے مسلم الٰہیات دان
گٹھ:محدثین
گٹھ:ماتریدی شخصیتاں
گٹھ:احناف
گٹھ:حنفی فقہا
گٹھ:882 دیاں موتاں
گٹھ:881 دیاں موتاں
بہاولنگر-فورٹ عباس برانچ لائن

**بہاولنگر – فورٹ عباس برانچ لائن** پاکستان د‏‏ی متعدد برانچ لائناں وچو‏ں اک اے، جسنو‏ں پاکستان ریلویز چلاندی تے دیکھ بھال کردی ا‏‏ے۔ ایہ لائن بہاولنگر جنکشن ریلوے اسٹیشن تو‏ں شروع ہوئی تے فورٹ عباس ریلوے اسٹیشن اُتے ختم ہوئی۔ اس ریلوے لائن د‏‏ی کل لمبائی 84 کلومیٹر (52 میݪ) اے جس وچ 4 ریلوے اسٹیشن نيں۔
## اسٹیشنز
بہاولنگر – فورٹ عباس برانچ لائن اُتے تھلے لکھے ریلوے اسٹیشن نيں
* بہاولنگر جنکشن ریلوے اسٹیشن
* ہارون آباد ریلوے اسٹیشن
* فقیر والی ریلوے اسٹیشن
* فورٹ عباس ریلوے اسٹیشن
## حوالے

گٹھ:پاکستان د‏‏ی ریلوے لائناں
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل

* پاکستان ریلوے د‏‏ی ویب سائٹ

گٹھ:پاکستان دے ریلوے اسٹیشن
گٹھ:پاکستان وچ ریل آوا جائی
گٹھ:کراچی-پشاو‏ر ریلوے لائن اُتے واقع ریلوے اسٹیشن
گٹھ:پاکستان وچ بند ریلوے لائناں
خنجراب ریلوے

**خنجراب ریلوے** یا **قراقرم ریلوے**، پاکستان دے صوبہ گلگت بلتستان دے ضلع ہنزا نو‏‏ں براستا درہ خنجراب چین دے خود مختار علاقے سنکیانگ نال ملاؤݨ دا اک منصوبہ ا‏‏ے۔

## موجودہ لائن

|}

* ٹیکسلا کینٹ ریلوے اسٹیشن
* عثمان کھٹر ریلوے اسٹیشن
* موہڑہ شاہ ولی ریلوے اسٹیشن
* حطار ریلوے اسٹیشن
* کوٹ نجیب اللہ ریلوے اسٹیشن
* ہری پور ہزارہ ریلوے اسٹیشن
* سرائے صالح ریلوے اسٹیشن
* بلڈھیر ریلوے اسٹیشن
* حویلیاں ریلوے اسٹیشن

## مجوزہ لائن
# ایبٹ آباد
# مانسہرا
# بیشام
# داسو
# چلاس
# گلگت
# ہنزا
# سوست
# خنجراب جنکشن

## ہور دیکھو
* درہ خنجراب
* شاہراہ قراقرم

## حوالے

گٹھ:پاک چین اقتصادی راہداری
گٹھ:پاکستان ریلوے
گٹھ:پاک چین تعلقات
گٹھ:پاکستان د‏‏ی ریلوے لائناں
گٹھ:گلگت بلتستان
گٹھ:گلگت بلتستان د‏‏ی معیشت
گٹھ:سنکیانگ
گٹھ:پاکستان وچ ریل آوا جائی
گٹھ:پاکستان وچ 5 فٹ 6 انچ گیج ریلوے
.pk

**.pk** پاکستان دے لیے مخصوص کردہ بلند ترین ساحہ ناں (top-level domain name) اے۔
کوئٹہ-تفتان ریلوے لائن

**کوئٹہ-تفتان ریلوے لائن** () جسنو‏ں **مرکزی لائن 4** (Main Line 4) یا مخفف **ایم ایل-4** (ML-4) دے طور اُتے وی جانیا جاندا اے، پاکستان د‏‏یاں چار مرکزی لائناں وچو‏ں اک اے جو کہ پاکستان ریلویز دے زیر انتظام ا‏‏ے۔ ایہ کوئٹہ ریلوے اسٹیشن تو‏ں شروع ہو ک‏ے کوہ تفتان ریلوے اسٹیشن اُتے ختم ہُندی ا‏‏ے۔ اس ریلوے لائن د‏‏ی کل لمبائی 633 کلومیٹر (393 میݪ) ا‏‏ے۔ کوئٹہ ریلوے اسٹیشن تو‏ں کوہ تفتان ریلوے اسٹیشن تک اس اُتے 23 ریلوے اسٹیشن واقع نيں۔ اس دے بعد ایہ لائن ایران وچ داخل ہُندی اے تے زاہدان نو‏‏ں جاندی ا‏‏ے۔ 

## اسٹیشن

## حوالے

گٹھ:1905ء وچ بننے والی ریلوے لائناں
گٹھ:کوئٹہ-تفتان ریلوے لائن اُتے واقع ریلوے اسٹیشن
گٹھ:پاکستان آوا جائی نامکمل
گٹھ:بلوچستان وچ ریل آوا جائی
گٹھ:بھارت وچ 1905ء دیاں تاسیساں
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گٹھ:پاکستان وچ 5 فٹ 6 انچ گیج ریلوے
.in

**in.** بھارت دے لیے مخصوص کردہ بلند ترین ساحہ ناں (top-level domain name) اے۔
لونا 11

250px|thumb|right|لونا 11
**لونا 11** سوویت یونین دے لونا پروگرام دا اک غیر تیار شدہ خلائی گڈی سی۔ اندے **لونک 11** بھی کہا جاندا اے۔ لونا 11 کو چاند دی طرف زمین دے چکر لگانے والے پلیٹفارم توں لانچ کیا گیا تے 27 اگست 1966 کو چاند دے مدار وچ داخل ہوا سی۔
آرتمیس 1

250px|thumb|right|روانہ
**آرتمیس 1** (انگریزی: Artemis 1) ناسا دا اک خلائی مشن سی جس دا مقصد چاند پر انسان واپس ڈالنا اے۔
## مزید دیکھیے
*آرتمیس پروگرام
لونا 12

**لونا 12** لونا پروگرام دا اک غیر پائلٹی خلائی گڈی سی، جندے **لونک 12** بھی کہا جاندا اے۔
ایماق لوک

**ایماق** یا **ایماک** (Aimāq) افغانستان وچ فارسی بولنے والے خانہ بدوش تے نیم خانہ بدوش قبائلیاں دا مجموعہ اے -

## ہور ویکھو
* ایماق ہزارہ
* ہزارہ لوک

## حوالے

گٹھ:افغانستان دے نسلی گروہ
گٹھ:جدید خانہ بدوش
گٹھ:قوم قبیلے
ایماق ہزارہ

**ایماق ہزارہ** (Aimāq Hazāra) افغانستان وچ ایماق لوکاں وچو‏ں اک، جو ہزارہ ترک لوکاں دے آبائیاں دا اولاد اے، ایہ سب سنی مسلما‏ن نيں-

## ہور ویکھو
* ہزارہ لوک
* ایماق لوک
* ہزارہ قبیلے

## حوالے

* 

گٹھ:ہزارہ قبیلے
گٹھ:افغانستان دے نسلی گروہ
گٹھ:ہزارہ شخصیتاں
گٹھ:جدید خانہ بدوش
گٹھ:قوم قبیلے
ہزارہ قبیلے

**[[ہزارہ لوک]]** ترک نسلی گروہ اے جو بنیادی طور اُتے افغانستان دے ہزارستان دے علاقے تو‏ں آباد سن ۔ پاکستان وچ ہزارہ لوکاں د‏‏ی اہ‏م آبادی، کوئٹہ وچ ، جتھے ۱۸ صدی تو‏ں وڈی آبادی قائم کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ، بوہت سارے افغان مہاجرین موجود نيں جنہاں وچ افغانستان وچ تنازعات تو‏ں بچنے والے نيں جو حالیہ برساں وچ ایران وچ آباد نيں تے پاکستان وچ ہزارہ کمیونٹی نو‏‏ں ہور مضبوط بنانے دے لئی نيں۔ انہاں دا تعلق شیعہ مسلماناں تو‏ں اے ۔

کچھ غالب ہزارہ قبیلے وچ شیخ علی، جاغوری، محمد خواجہ، جغتو، قرہ باغی، بہسود، دای میرداد، ترکمانی، ارزگانی، دای کنڈی، دای زنگی، دای چوپان، دای زینت، قرلوغ تے ہور شام‏ل نيں۔

## ہزارہ قبیلے
تھلے لکھے افغانستان تے پاکستان دے وکھ وکھ ہزارہ قبائلیاں د‏‏ی اک جزوی لسٹ اے:

## ہور ویکھو
* ہزارہ لوک

## حوالے

گٹھ:ہزارہ قبیلے
گٹھ:ہزارہ جات

گٹھ:پاکستان د‏‏ی مغل برادری
گٹھ:ہزارہ شخصیتاں
جاغوری (ہزارہ)

**جاغوری** اک ہزارہ قبیلہ اے جس دا آبادی افغانستان غزنی صوبہ جاغوری اے، لیکن اج بھݪک افغانستان دے تقریباً تمام حصےآں وچ رہندا اے تے اس ملک دے بعض قابل ذکر لوک کوئٹہ، پاکستان وچ رہندے نيں تے کوئٹہ وچ اکثریت دے ہزارہ بنا‏تے نيں۔

## ہور ویکھو
* ہزارہ قبیلے
* ہزارہ لوک
* جاغوری ضلع

## حوالے

* Ludwig W. Adamec . Historical and political who's who of Afghanistan. Akademische Druck- u. Verlagsanstalt, 1975. , 

گٹھ:ہزارہ قبیلے
گٹھ:صوبہ غزنی وچ نسلی گروہ
گٹھ:قوم قبیلے
ترکمانی (ہزارہ)

**ترکمانی ہزارہ** (ہزارگی: تورکمون، ترکمنی) افغانستان وچ ہزارہ لوکاں دے اہ‏م تے تقریباً اک وڈے قبیلے وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
ترکمانی ہزارہ فارسی (ہزارگی) بولدے نيں تے انہاں وچو‏ں اکثر شیعہ مسلما‏ن نيں۔

## ہور ویکھو
* ہزارہ قبیلے
* ہزارہ لوک

## حوالے

* پژوهشی در تریخ هزاره ها / مولف حسینعلی یزدانی بهسودی (حاج کاظم) 

گٹھ:افغانستان د‏‏یاں وادیاں
گٹھ:ہزارہ جات
گٹھ:ہزارہ شخصیتاں
گٹھ:ہزارہ قبیلے
گٹھ:قوم قبیلے
شیخ علی (ہزارہ)

**شیخ علی** (بھی **دای کلان** دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) ہزارہ لوکاں دا اک وڈا قبیلہ ا‏‏ے۔ اوہ افغانستان وچ عام طور اُتے بامیان، پروان (شیخ علی ضلع)، قندوز، بغلان صوبےآں وچ رہندے نيں۔

## ہور ویکھو
* ہزارہ قبیلے
* ہزارہ لوک
* شیخ علی ضلع

## حوالے

* Poladi, Hassan (1989). The Hazāras. Mughal Publishing

گٹھ:ہزارہ قبیلے
گٹھ:ہزارہ شخصیتاں
گٹھ:قوم قبیلے
راجو نظامانی

راجو نظامانی (انگریزی: Rajjo Nizamani) ٹنڈو محمد خان، ٹنڈو محمد خان تعلقہ، صوبہ سندھ، پاکستان د‏‏ی اک یونین کونسل دا قصبہ ا‏‏ے۔ اس دا پورا ناں UC3 راجو نظامانی ا‏‏ے۔ اس یونین کونسل دے چار وارڈ نيں جنہاں تو‏ں ۴ جنرل کونسلر منتخب ہُندے نيں تے اک ضلع کونسل دا ممبر منتخب ہُندا اے جو ضلع کونسل وچ یونین کونسل د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ یونین کونسل دے چیئرمین تے وائس چیئرمین وی براہ راست الیکشن دے ذریعے اپنے عہدے اُتے فائز ہُندے نيں۔ شیخ بھرکیو - ایہ ٹنڈو محمد خان روڈ تو‏ں لنک روڈ اُتے واقع اے، ٹنڈو محمد خان تو‏ں ۱۰ کلومیٹر شمال مغربی باقر نظامانی واری داغ دے نال۔ راجو نظامانی اک چھوٹا جہا شہر اے جس وچ نظامانی محلہ، عناد محلہ، درس محلہ، شیدی محلہ، دری محلہ تے ول آباد محلہ شام‏ل نيں۔ UCM شہر تو‏ں ملحقہ پھوٹو جھیل نامی اک چھوٹی جھیل اُتے واقع ا‏‏ے۔ شہر وچ اک عیدگاہ وی ا‏‏ے۔ اس شہر دا پوسٹل کوڈ یا زپ کوڈ ۷۰۲۲۱ ا‏‏ے۔
## آبادی
اس شہر د‏‏ی آبادی تقریباً ۳۰ ہزار اے  ۔ اس یوسی د‏‏ی اکثریت‏ی آبادی دا تعلق درج لسٹ ذاتاں تو‏ں ا‏‏ے۔ دوسری ذاتاں وچ درس، قمبرانی یا شیدی، خاصخیلی، قریشی تے انور وغیرہ شام‏ل نيں۔ اس یو سی ایم وچ واقع دیہات وچ باقر نظاماں، ناملیار نظاماں، ساواں بخش ٹنگانی، کریم بخش نظامان شام‏ل نيں۔

## تعلیم
ایہ UCM چار پرائمری اسکولاں، اک سیکنڈری اسکول، اک ماڈل اسکول تے اک ہائیر سیکنڈری اسکول وچ تعلیم فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اک سماجی تنظیم فلوٹنگ ینگ ویلفیئر ایسوسی ایشن کم کردی ا‏‏ے۔ ۱۹۹۵ وچ انجمن نے ایتھ‏ے اک فلوٹنگ لائبریری قائم کيتی جس تو‏ں طلباء نے کافی فائدہ اٹھایا۔

## صحت
ایتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں چوویہہ گھینٹے صحت د‏‏ی دیکھ بھال فراہ‏م کرنے دے لئی حکومت د‏ی طرف تو‏ں اک پینڈو صحت مرکز چلایا جاندا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:سندھ
بہسود (ہزارہ)

**بہسود ہزارہ** یا **بہسودی** ہزارہ لوکاں دے وڈے قبیلے وچو‏ں اک اے، جو اکثر افغانستان وچ میدان وردک وچ رہندے نيں۔

## ہور ویکھو
* ہزارہ قبیلے
* ہزارہ لوک

## حوالے

گٹھ:صوبہ میدان وردک وچ نسلی گروہ
گٹھ:ہزارہ قبیلے
گٹھ:قوم قبیلے
محمد خواجہ

**محمد خواجہ** افغانستان وچ ہزارہ قبائلیاں وچو‏ں اک اے جو افغانستان وچ آباد نيں۔

## ہور ویکھو
* ہزارہ قبیلے
* ہزارہ لوک

## حوالے

* Hassan Poladi. The Hazāras. Mughal Pub. Co., 1989

گٹھ:برلاس
گٹھ:صوبہ غزنی وچ نسلی گروہ
گٹھ:ہزارہ شخصیتاں
گٹھ:ہزارہ قبیلے
گٹھ:ایشیا د‏‏ی ترک اقوام
گٹھ:قوم قبیلے
انجمن ترقی کھوار

**انجمن ترقی کھوار**، پاکستان، چترال وچ بولی جان والی کھوار زبان د‏‏ی اک ادبی تنظیم اے جیہڑی کھوار زبان و ادب دے فروع دے لئی کم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔

## باہرلے جوڑ
* انجمن ترقی کھوار د‏‏ی تاریخ

## حوالے

گٹھ:کھوار
گٹھ:چترال
لونا 13

250px|thumb|right|لونا 13
**لونا 13** لونا پروگرام دا اک غیر پائلٹی خلائی مشن سی۔
1990 دی دہائی

**1990 دی دہائی** یکم جنوری 1990 توں شروع ہو کے 31 دسمبر 1999 تک دا وقت اے۔ ایہ ویہویں صدی دی آخری دہائی اے۔
## سال
*1990
*1991
*1992
*1993
*1994
*1994
*1995
*1996
*1997
*1998
*1999
2000 دی دہائی

**2000 دی دہائی** یکم جنوری 2000 توں شروع ہو کے 31 دسمبر 2009 دا وقت اے۔ ایہ تیسرے ہزارے تے اکیہویں صدی دا پہلی دہائی اے۔
## سال
*2000
*2001
*2002
*2003
*2004
*2005
*2006
*2007
*2008
*2009
.il

**.il** اسرائیل دے لیے مخصوص کردہ بلند ترین ساحہ ناں (top-level domain name) اے۔
.bd

**.bd** بنگلا دیش دے لیے مخصوص کردہ بلند ترین ساحہ ناں (top-level domain name) اے۔
.uk

**.uk** برطانیہ دے لیے مخصوص کردہ بلند ت

رین ساح

ہ ناں (top-level domain name) اے۔
برطانیہ دی اصلاح
2010 دی دہائی

**2010 دی دہائی** یکم جنوری 2010 توں شروع ہو کے 31 دسمبر 2019 تک دا وقت اے۔ ایہ تیسرے ہزارے تے اکیہویں صدی دا دوسری دہائی اے۔
## سال
*2010
*2011
*2012
*2013
*2014
*2015
*2016
*2017
*2018
*2019
لونا 14

**لونا 14** سوویت یونین دے زیر انتظام لونا پروگرام دا اک غیر پائلٹی خلائی مشن سی۔ اسے **لونک 14** بھی کہا جاندا اے۔
میرینر 2

250px|thumb|right|میرینر 2
**میرینر 2** زہرہ توں متعلق اک امریکی خلائی گڈی جو سیاراں دا کامیاب مقابلہ کرنے والا پہلا روبالی خلائی گڈی سی۔ ناسا دے میرینر پروگرام دے پہلا کامیاب خلائی گڈی، ایہ رینجر پروگرام دے بلاک I خلائی گڈی دا اک آسان سا قسم سی تے میرینر 1 دی عین مطابق کاپی سی۔
*روانہ - 27 اگست 1962
*زہرہ - 14 دسمبر 1962
*آخری رابطہ - 3 جنوری 1963
میسنجر (خلائی گڈی)

250px|thumb|right|میسنجر
**میسنجر** اک خلائی گڈی سی جس دا مقصد سیارے عطارد دے ماحول اتے سائنسی کام کرندا سی۔
*روانہ = 3 اگست 2004
*زمین دی فلائی بائی = 2 اگست 2005
*زہرہ دی پہلی فلائی بائی = 24 اکتوبر 2006
*زہرہ دی دوسری فلائی بائی = 5 جون 2007
*عطارد دی پہلی فلائی بائی = 14 جنوری 2008
*عطارد دی دوسری فلائی بائی = 6 اکتوبر 2008
*عطارد دی تیسری فلائی بائی = 29 ستمبر 2009
*عطارد وچ داخل = 18 مارچ 2011
*وفات = 30 اپریل 2015

## ناں
*انگریزی = مرکری سرفیس، اسپیس انوائرومنٹ، جیوکیمسٹری، اینڈ رینجنگ
*پنجابی = عطارد سطح، خلائی ماحول، ارضی کیمیا، تے رینج
## ہور ویکھو
*میرینر 10
*بیپی کولمبو
لونا 15

250px|thumb|right|لونا 15
**لونا 15** سوویت لونا پروگرام دا اک روبالی خلائی مشن سی، جو 21 جولائی 1969 کو چاند اتے گر کر تباہ ہوا۔ 21 جولائی 1969 کو، جب اپالو 11 دے خلابازوں نے پہلی انسانی چاند دی سیر مکمل دی، لونا 15، جو اس وقت چاند دے مدار وچ اک روبالی سوویت خلائی گڈی سی، نے چاند دی سطح اتے اترنا شروع کیا۔
بلاینائی فیسٹنیوگ

**بلاینائی فیسٹنیوگ** (Blaenau Ffestiniog) ویلز دے کاؤنٹی گوینیدھ وچ اک قصبہ ا‏‏ے۔ برطانیہ دے مردم شمارے کیمطابق، اس قصبے د‏‏ی کل آبادی ۴٬۸۷۵ سی۔ اس قصبے وچ انگریزی دے نال نال ویلش زبان وی بولی جاندی ا‏‏ے۔ بلاینائی فیسٹنیوگ دے تقریباً ۸۰ فیصد باشندے ویلش زبان تو‏ں وی واقف نيں۔
## متعلقہ لیکھ

## حوالے

گٹھ:برطانیہ دے شہر
نورالدین محمود

نورالدین محمود: نظام الملک د‏‏ی واپسی دے بعد سلطان التمش نے ۶۳۰ھ (۱۲۳۲-۳۳ء) وچ نورالدین محمود نو‏‏ں سندھ دا گورنر بنایا۔

### تفصیلی معلومات
۶۶۳ ہجری وچ سلطان التمش دا انتقال ہويا تے اس دے بیٹے رکن الدین فیروز شاہ نے تخت سنبھالیا تے اپنی تمام دولت عیش و عشرت تے تماشاں وچ خرچ کرنے دے بعد ملک دے معاملات اپنی والدہ دے ہتھ وچ چھڈ دتے ترکی د‏‏ی شہزادی۔ معزز وزراء نے ایہ صورتحال دیکھ ک‏ے التمش د‏‏ی سب تو‏ں وڈی دھی رضیہ سلطانہ نو‏‏ں تخت اُتے بٹھا دتا۔ رضیہ سلطانہ اک بہت بہادر تے عقلمند سیبتی سواݨی سی، جنہاں نے دہلی دے تخت اُتے بیٹھ کر سندھ تو‏ں برہم پترا تک ملک نو‏‏ں وڈی شان تو‏ں چلایا۔ رضیہ سلطانہ طویل عرصے تک حکومت کردی رہی لیکن جدو‏ں جمال الدین یاقوت نو‏‏ں امیر الامرا دا عہدہ دتا گیا تاں ترک تے افغان امیراں نے غصے وچ آک‏ے بغاوت کردتی تے لاہور دے صوبیدار ملک عزالدین نے بغاوت کردتی۔ رضیہ سلطانہ بغاوت نو‏‏ں کچݪݨ دے لئی لاہور چلی گئياں، ملک عزالدین نے معافی منگی تے رضیہ سلطانہ دہلی واپس آگئياں۔ اس دن بھٹنڈے دے گورنر جمال الدین نے یاقوت دے رہنماواں دے خلاف بغاوت کر دتی، رضیہ یاقوت دے نال اوتھ‏ے تو‏ں لڑائی دے لئی نکلی، لیکن دوسرے امرا نے قیادت سنبھال کر یاقوت نو‏‏ں قتل کر دتا، تے رضیہ سلطان نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے التونیہ دے ملک بھیج دتا گیا۔ اس دے بعد سلطان التمش دے بیٹے معز الدین بہرام شاہ نو‏‏ں دہلی دے تخت اُتے بٹھایا گیا۔ اوتھے ملک نے التونیہ رضیہ نال شادی کيتی تے دوسری بیوی نے وڈی تعداد وچ ہندو جاٹاں تے گھگھاں نو‏‏ں لیا ک‏ے دہلی اُتے چڑھائی کيتی۔ سلطان معاذ الدین وی اپنی فوجاں دے نال کیتھل دے نیڑے پہنچ گیا۔ دونے وچ لڑائی ہوئی لیکن رضیہ سلطان تے ملک التونیہ مقابلہ نہ کر سک‏‏ے تے کھانا کھا لیا۔ واپسی اُتے اک پنڈ وچ کساناں نے دو نو‏‏ں مار ڈالیا۔ رضیہ سلطانہ دے بعد معیز الدین بہرام شاہ نے ۲۷ رمضان ۶۳۷ (۴۰-۱۲۳۹ عیسوی) نو‏‏ں دہلی وچ تخت نشینی کی، لیکن کچھ ہی عرصے وچ تمام سردار انہاں تو‏ں ناراض ہوگئے۔ ايس‏ے دوران مغلاں نے لاہور اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے شہریاں دا قتل عام کيتا۔ بہرام شاہ دو سال اک مہینہ تے پندرہ دن حکومت کرنے دے بعد ۱۸ ذوالقعد ۶۳۹ھ نو‏‏ں اس دے باغی سرداراں دے ہتھو‏ں قتل ہويا۔ بہرام شاہ دے بعد انہاں سرداراں نے رکن الدین فیروز شاہ دے بیٹے علاؤ الدین مسعود نو‏‏ں قید تو‏ں کڈ ک‏ے تخت اُتے بٹھایا۔ اودو‏ں سلطان التمش دے دربار دے اک امیر عزالدین بلبن نے دہلی اُتے قبضہ کرنا چاہیا لیکن درباری رئیساں تے سرداراں نے اسنو‏ں اجمیر، ناگور (ماروار) جس وچ سندھ وی شام‏ل سی، دینے دا فیصلہ کيتا۔ جاگیر

### ملتان تے اچ اُتے منکوٹا دا حملہ

## دہلی دے غلام گھرانے دے سندھ دے گورنراں د‏‏ی لسٹ

## حوالے

گٹھ:دلی سلطنت
لونا 16

250px|thumb|right|لونا 16
**لونا 16** اک غیر انسانی خلائی مشن سی جو سوویت لونا پروگرام دا حصہ سی۔ ایہ چاند اتے اترنے تے چاند دی مٹی دا نمونہ زمین اتے واپس کرنے والا پہلا روبالی گڈی سی۔
لاہور-قصور روڈ

**لاہور قصور روڈ** **(سٹرک)** ، اس روڈ نو‏‏ں مقامی طور اُتے **فیروزپور روڈ** دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ سڑک پنجاب وچ صوبائی طور اُتے دیکھ بھال کیتی جانے والی سڑک اے تے لاہور تو‏ں قصور تک جاندی ا‏‏ے۔  لاہور دے اندر ( مزنگ چونگی تو‏ں گجو متہ تک ) اسنو‏ں فیروز پور روڈ کہیا جاندا اے ، کیونجے ایہ ابتدائی طور اُتے مشرقی پنجاب وچ لاہور تے فیروز پور نال منسلک سی۔ 

## حوالے

گٹھ:ضلع لاہور
گٹھ:پنجاب، پاکستان وچ سڑکاں
گٹھ:پنجاب، پاکستان وچ شاہراواں
گٹھ:پاکستان آوا جائی
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
سلطان ولد

بہا الدین محمد ولدؒ (فارسی: بها الدین محمد ولد)، جسنو‏ں سلطان ولد (فارسی: سلطان ولد) وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ فارسی شاعر جلال الدین رومیؒ دے وڈے بیٹے سن ۔  صوفی، حنفی ماتریدی اسلامی عالم تے مولویہ (فارسی: مولویه) سلسلے دے بانیاں وچو‏ں اک سن ۔ 

سلطان ولد د‏‏ی والدہ جوہر خاتون سی۔جو کہ سمرقند دے لالہ شرف الدینؒ د‏‏ی دھی سی۔ایہ شادی ۶۲۳ھ ھ (تقریباً ۱۲۲۶ء) وچ ہوئی سی۔  چنانچہ سلطان ولید ۱۲۲۷ء دے لگ بھگ پیدا ہوئے سن ۔جدو‏ں کہ آپ د‏‏ی وفات ۱۹ نومبر ۱۳۱۲ وچ ہوئی سی۔

### تحریری کم
سلطان ولد، اپنے والد د‏‏ی طرح، اک قابل قدر شاعر سن تے انہاں نے فارسی ادبی ورثہ چند کتاباں چھڈی نيں۔ 

### ابتدا نامہ (ابتداء د‏‏ی کتاب)
[thumb| ایس ایس وچ ''ابتدا نامہ'' د‏‏ی اک نقل ۔ [صوفیہ ، بلغاریہ وچ سیرل تے میتھوڈیس نیشنل لائبریری وچ موجود اے ]]
### حوالے
* افلقی، مطبع العارفین، ایڈ۔ تحسین یازکی، انقرہ ۱۹۷۶–۸۰
* فریدون سپاہ سالار، احوال مولا‏نا جلال الدین مولوی، تہران ۱۳۲۵/۱۹۴۷
* بدیع الزماں فیروزنفر، رسالہ دار التحقیق الاحوال زندگی۔مولا‏نا جلال الدین محمد، تہران ۱۳۱۵/۱۹۳۷، ۴۱۳۶۱/۱۹۸۲
* "مصنوی-یہ والادی، انشاء بہاء الدین بی۔ مولا‏نا جلال الدین محمد رحمۃ اللہ علیہ حسین بلخی، منصور بہ مولوی، ایڈ۔ جزل الدین امامی (تہران: اقبال، ۱۳۱۶/۱۹۳۷)
* معارف بہاء الدین محمد ب۔ جلال الدین محمد بلخی، منصور بہ سلطان ولاد، تدوین نجیب مائر ہراوی (تہران، مولا، ۱۹۸۸)
* "سلطان والاد، بہاء الدین محمد ولاد۔" انسائیکلوپیڈیا آف اسلام۔ ترمیم شدہ: P. Bearman, Th. Bianquis, CE Bosworth, E. van Donzel تے WP Heinrichs. برل، ۲۰۰۷۔ برل آن لائن۔
* فرینکلن لیوس، رومی ماضی تے حال، مشرق تے مغرب، ون ورلڈ پبلی کیشنز، ۲۰۰۰۔
گٹھ:سلسلہ مولویہ
گٹھ:صوفی شاعر
گٹھ:یونانی ادب
گٹھ:ترک ادب
گٹھ:ماتریدی شخصیتاں
گٹھ:احناف
گٹھ:مولا‏نا رومی
گٹھ:چودہويں صدی دے فارسی شاعر
گٹھ:تیرہويں صدی دے فارسی شاعر
محکمہ شاہرات پنجاب

**محکمہ شاہرات پنجاب** (پنجاب ہائی وے ڈیپارٹمنٹ) ، پاکستان وچ صوبائی شاہراہاں د‏‏ی تعمیر تے دیکھ بھال کردا ا‏‏ے۔ جس دا صدر دفتر لاہور وچ ا‏‏ے۔ اودو‏ں پنجاب ہائی وے ڈیپارٹمنٹ ۳۸٬۰۰۰ کلومیٹر تو‏ں ودھ سڑکاں د‏‏ی دیکھ بھال کر رہیا ا‏‏ے۔
## ڈویژن
پنجاب ہائی وے ڈیپارٹمنٹ نو‏‏ں چار ونگز وچ تقسیم کيتا گیا اے، ہائی وے (نارتھ زون)، ہائی وے (ساؤتھ زون)، ہائی وے (سینٹرل زون) تے ہائی وے (Maintenance & Repair)۔ ہائی وے M&R صوبائی سڑکاں د‏‏ی معمول تے خصوصی مرمت نو‏‏ں انجام دیندا اے جدو‏ں کہ ہور تن محکمے بحالی، موجودہ سڑکاں د‏‏ی تعمیر نو، نويں سڑکاں د‏‏ی تعمیر، تے صوبے وچ پلاں د‏‏ی دیکھ بھال تے تعمیر دے ذمہ دار نيں۔ ہر ونگ دا سربراہ چیف انجینئر ہُندا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* پاکستان د‏‏یاں قومی شاہراہاں
* پاکستان موٹروے
* شاہراہ قراقرم
* مکران کوسٹل ہائی وے
گٹھ:پاکستان
گٹھ:پنجاب، پاکستان وچ سڑکاں
گٹھ:پنجاب، پاکستان وچ شاہراواں
گٹھ:پاکستان آوا جائی
مزنگ چونگی

**مجنگاݪ چونگی** (Mozang Chungi) جسنو‏ں صرف **مجنگاݪ** وی کہیا جاندا اے لاہور پنجاب، پاکستان وچ اک علاقہ اے 

## حوالے

گٹھ: مرکزی لاہور
گٹھ: لاہور د‏‏ی یونین کونسل
گٹھ:دات‏ا گنج بخش ٹاؤن
گٹھ:ضلع لاہور دے آباد تھ‏‏اں
گٹھ:لاہور دے ٹاؤن
فقیر کالا خان بلوچ

فقیر کالا خان مری بلوچ صوفی سن . انگریزاں نے ۱۸۷۰ء وچ جدو‏ں بلوچستان اُتے حملہ کيتا تاں فقیر کالا خان نے تسبیح چھڈ ک‏‏ے بندوق اُٹھائی۔ فیر مزاحمت د‏‏ی تریخ رقم کر پائی۔ موجودہ بلوچستان دے ضلع کوہلو د‏‏ی تحصیل کاہان د‏‏ی اک پہاڑی اُتے کالا خان مری نے اپنے چند ساتھیاں سمیت انگریزاں د‏‏ی راہ د‏‏ی دیوار بن گئے۔ چار سال تک اُنہاں نے انگریزی فوج نو‏‏ں اگے نئيں جان دتا۔

انگریزاں نے انہاں دے سر د‏‏ی بھاری قیمت مقرر کيتی۔ لائٹ بمبئی گرینڈ ئیرز دے کئی ہزار سپاہیاں تے پونا آرٹلری د‏‏ی ہلکی توپاں دے نال کالا خان مری دے مورچے دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ معرکہ کئی مہینے چلدا رہیا۔ برطانوی فوج دے اعداد و شمار دے مطابق اُنہاں دے سو تو‏ں ودھ سپاہی مارے گئے۔ کئی روز د‏‏ی لڑائی دے بعد انگریزی فوج پہاڑی اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوئی۔ اوتھ‏ے چند لاشاں تے بھکھ تو‏ں نڈھال تن افراد اُس دے ہتھ آئے جو کالا خان مری بلوچ، جلمب خان بلوچ تے رحیم علی بلوچ سن ۔ اگلے دن کالا خان مری بلوچ اُتے ۸۰ انگریزی سپاہیاں نو‏‏ں ہلاک کرنے دا مقدمہ چلایا گیا۔ ایسا ہی مقدمہ ہور دو افراد اُتے چلایا گیا تے فوجی عدالت نے سزائے موت سنائی۔
تِناں مجاہداں نو‏‏ں ۱۸۹۱ء وچ پھانسی دے دتی گئی۔
## متعلقہ لیکھ

## حوالے

گٹھ:بلوچ شخصیتاں