اسرائیل کداں قائم ہویا

فلسطین  د‏‏ی مقدس سرزمین، ایشیا دے منتہائے مغرب وچ صحرائے شام اَور سواحل ِ بحرِابیض دے درمیان واقع ا‏‏ے۔ اِس دا رقبہ ۱۷ ہزار مربع کیلو میٹر ا‏‏ے۔ جس دے اکثر حِصّے نہایت سرسبز اَور ز رخیز نيں۔ باشندےآں د‏‏ی تعداد ۸ لکھ تک پہنچی اے، جنہاں وچ ۸۱ ہزار یہودی، ۸۸ ہزار عیسائی، اَور باقی سب مسلما‏ن نيں۔ایہ سرزمین ‘دُنیا دے تن (۳) وڈے مذاہب د‏‏ی گہری عقیدتاں دا مرکز اے ‘اَور یہودی، عیسائی اَور مُسلمان ‘تِنوں اک دوسرے دے دُشمن اَور حریف ہونے دے باوجود جے کسی چیز دے تقدُّس نو‏‏ں متحدہ طَور اُتے تسلیم کردے نيں ،تو اوہ ایہی ارضِ مقدّسہ اے ۔گزشتہ جنگِ عظیم دے اِبتدائی ایّام تک دوسرے عربی ملکاں د‏‏ی طرح ایتھ‏ے وی ترکی د‏‏ی حکومت سی۔اس حکومت دے نظام اَور عرباں دے نال اس دے برتاؤ اُتے کوئی تفصیلی بحث کرنا، اس مضمون دے موضوع تو‏ں خارِج اے ،البتّہ مختصراً صرف اِس قدر کہیا جاسکدا اے کہ ترکی حکومت وچ عرباں نو‏‏ں اُنہاں مصائب وشدائد دا اک سواں (۱۰۰؍۱) حصّہ وی کدی برداشت نئيں کرنا پيا جو ہمیشہ اک قوم نو‏‏ں دوسری قوم د‏‏ی حکومت وچ برداشت کرنا پڑدے نيں‘اَور اِس حیثیت تو‏ں ایہ دعویٰ بالکل حق بجانب ہوئے گا کہ اعرابِ فلسطین  دے لئی اک قَومی حکومت دے بعد جے کوئی نظامِ حکومت مُشفقانہ تے مُربیّانہ ہوئے سکدا سی، تاں اوہ ترکی حکومت دا ہی نظام سی۔اِس د‏‏ی وجہ محض ایہ نئيں کہ ترکاں اَور عرباں دے درمیان اِسلام دے مذہبی رشتہ نے اخوت تے بھائی چارہ قائم کردتا سی، بلکہ ترکی قَوم د‏‏ی تریخ اِس امر د‏‏ی زبردست شہادتاں دیندی اے کہ اُس نے تمام غَیر قوماں اُتے بِلا اِمتیاز مذہب تے مِلّت ،اَیسی شفقت اَور رَوَاداری د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی اے ،جس د‏‏ی ِمِثال اِس ویہويں صدی د‏‏ی مُہذّب ترین حکومتاں وچ وی ڈھونڈے نئيں مِل سکدی۔مگر عرباں نے ترکاں د‏‏ی اِس اچھی حکومت نو‏‏ں وی اپنے اُوپر ہمیشہ گراں سمجھیا۔اَور اوہ اپنی اُس حُریت پسندی دے باعِث جو فِطرت نے بہت مبالغہ دے نال اُنہاں د‏‏ی جَبلّت وچ وَدیعت د‏‏ی اے ،اک غَیر قَوم د‏‏ی حکومت تو‏ں کدی خوش نئيں رہے۔فیر چاں کہ عرب  تے ترک دونے بہادر اَور اپنی بہادری اَور شُجاعت اُتے فخر تے غرور کرنے والی قَوماں نيں، اِس لئی فطرتاً عر باں اُتے تُرکاں دا غَلبہ وتسلّط بہر حال عربی شُجاعت دے لئی اک چیلنج تھا،پر مذہبی رابطہ اَور منصبِ خلافت دا اثر تے اِقتدار ‘ قَومی جذبات تو‏ں بہت زیادہ قوی تھااَور عربی قَوم نو‏‏ں کئی صدیاں تک خلیفۃ المعظّم دا نہ صرف مطیع تے فرماں بردار بلکہ وفادار تے جاں نثار بنائے رکھیا۔

اُنیسویں صدی دے اواخر وچ ، جدو‏ں کہ اِستعمار تے اِستعباد دے لئی یورپین قَوماں د‏‏ی حریصانہ کوششاں اپنے پورے عروج اُتے سن، اَور خصوصاً اِسلامی ملکاں نو‏‏ں غلام بنانے اَور اِسلام د‏‏ی دُنیو ی طاقت نو‏‏ں توڑدینے د‏‏ی متفقہ سعی د‏‏ی جارہی سی، مدبرین یورپ نے ناں نہاد تحریک ’’عربیت‘‘ اِیجاد کيتی۔ اِنہاں دقیقہ رس مدبّرِین د‏‏ی باریک نظراں نے اُس خفیف تو‏ں شِگاف کودیکھ لیا جو خِلافت دے مضبوط بند وچ موجود سی، اَور اُس چوہے د‏‏ی طرح جس نے ’’عرم‘‘ دے اُس تاریخی بند نو‏‏ں کھودا سی، رفتہ رفتہ اِس شِگاف نو‏‏ں فراخ کرنے لگے۔اُنھاں نے عرباں د‏‏ی رِقابت کوجو محض بالقویٰ موجود سی،اُبھار کر عملی صورت وچ لیانا شروع کردتا، اَور اُنہاں دے اندرحُرّیّت تے خود مختاری دا جذبہ پیدا کرنے دے بعد اِس خیال د‏‏ی پروَرِش شروع کردتی کہ خِلافت در اصل اُنہاں دا ہی حِصّہ اے جسنو‏ں تُرکاں نے غصب کررکھیا ا‏‏ے۔ نوجوان اَور بے وقوف عرب  جنہاں وچ مغربیت د‏‏ی نويں نويں ہَوا لگی سی اَور جو مغربی بخت د‏‏ی محض چمک دار اِصطلاحاں اُتے مردے سن، اِنہاں عِنایتاں د‏‏ی اصل غایت تک نہ پہنچ سک‏‏ے اَور اپنے ’’یورپین ہادیوں‘‘ نو‏‏ں اپنی قَوم دا ’’نجات دہندہ‘‘ سمجھ کر اُنہاں دے اِشاراں اُتے حرکت کرنے لگے۔آخر کار ویہويں صدی دے اِبتدائی دَور وچ عربی خلافت د‏‏ی تحریک اپنے شباب نو‏‏ں پہنچ گئی، نوجوان عرباں وچ تُرکاں دے خلاف بُغض تے عناد پوری طرح مُستحکم ہوگیا۔ عرباں نے اپنے یورپین رہنماؤں د‏‏ی نگرانی وچ تمام ممالکِ عربیہ تو‏ں تُرکاں نو‏‏ں کڈ دینے دے لئی خُفیہ سازشاں شروع کرداں،اَور اُس شِگاف نے جو برساں تو‏ں خلافتِ عثمانی دے بند وچ پھَیلایا جارہاسی، رِسنیا شروع کردتا۔فلسطین ، مسیحیت دے خُداوندِ مصلوب دا مولدو مدفن ہونے د‏‏ی حیثیت تاں، اِنہاں تمام کوششاں دا اک حد تک مرکزِ مقصود سی۔

۱۹۱۴؁ء وچ جدو‏ں ’’ اتحاد وترقی‘‘کی حکومت نے تلوار تو‏ں موت تے حیات دا آخری فیصلہ چاہنے دے لئی سنٹرل یورپ دا نال دے ک‏ے جنگ وچ شرکت کيتی تاں اِتحادیاں نے اپنے پُرانے عزائم د‏‏ی تکمیل دے لئی اس وقت نو‏‏ں مُناسب ترین وقت خیال کيتا۔تمام عربی قَوم نو‏‏ں اُمّیداں دِلائی گئیںکہ جے اُنھاں نے اِتحادی قوتاں دا نال دے ک‏ے تُرکی حکومت تو‏ں بغاوت کردتی تاں ایہ امر اُنہاں د‏‏ی نِجات دا بہترین ذریعہ ہوئے گا۔اُنہاں تو‏ں وعدے کیتے گئے کہ فتح دے بعد اک مُتحدہ عربی سلطنت قائم کيت‏ی جائے گی، اَور عربی قَوم دے بچّے بچّے نو‏‏ں اِنہاں اعلانات دے نال اپنی حق پرستی دا یقین دِلایا گیا کہ اِتحادی طاقتاں محض غلام قوماں نو‏‏ں آزاد کرانے اَور اِستبداد نو‏‏ں نیست تے نابود کرکے’’ حق ِ اِنتخاب ِ حکومت‘‘ دا زرّاں اُصول دُنیا وچ رائج کرنے دے لئی جنگ کررہیاں نيں۔حتیٰ کہ ۱۹۱۵؁ء دے معاہدے د‏‏ی رُو تو‏ں عربی حکومت قائم کرنے اَور عرباں نو‏‏ں پوری طرح آزاد کرادینے د‏‏ی ضمانت لے لی گئی۔

یورپین سیاست تو‏ں ناواقف اَور ڈپلومیٹک چالاں تو‏ں نابلد عرب  سمجھ بیٹھے کہ بس ہن آزادی د‏‏ی ضمانت مِل گئی اَور بجائے خود مطمئن ہوگئے کہ عربی خود مُختاری دا خمیر تُرکاں دے خون تو‏ں تیار ہوجائے گا۔مکّہ وچ شریف نے بغاوت کی، فلسطین  د‏‏ی ’’حزب الوطنی‘‘ نے لارڈ ،اُس وقت جنرل ایلنبی[۱] تو‏ں ساز باز کيتااَور شام تے عراق دے عرباں نے اِ س مثال د‏‏ی تقلید کیتی۔نتیجہ ایہ ہويا کہ ۱۹۱۷؁ء دا خاتمہ گویا ملکاں ِ عربی تو‏ں ترکی حکومت دا خاتمہ سی۔

اِس حد تک اُنہاں اسباب تو‏ں بحث کرنے دے بعد جنہاں د‏‏ی بدولت عرباں دا رِشتہ تُر کوںسے ٹُٹ ک‏ے انگریزاں تو‏ں جڑا سی، ہن سلسلئہ کلام کوجوڑنے دے لئی، فتح ِ فلسطین  د‏‏ی طرف رجوع کرنا ضروری اے ۔تُرکی قوت اِس محاذ اُتے نہایت مُستحکم اَور ناقابل ِ تسخیر سی۔ لارڈ ایلنبی د‏‏ی تمام اِبتدائی کوششاں اسنو‏ں توڑنے دے لئی بے کار ثابت ہوئیاں۔ مگر اہل ِ فلسطین  نے برطانوی وعدےآں اُتے اعتماد کرکے تُرکاں دے خلاف سازِش د‏‏ی اَور اَیسے نازُک موقع اُتے جدو‏ں کہ اُ ن دے خِلاف اک زبردست دُشمن برّوبحر تو‏ں حملہ آور سی، دفعۃًاُٹھ کھڑے ہوئے ‘جمال پاشا مرحوم نے وڈے تدبّر اَور ہوشیاری دے نال مُدا فعت دا سامان کيتا سی اَورمُشکل سی کہ انگریزی فوجاں صحرائے سینا تو‏ں آگے ودھ سکتاں، مگر اِس اندرونی بغاوت نے اُنہاں نو‏‏ں بالکل بے بس کردتا، اَور آخر ِکارارضِ مقدّس دا اک اک اِنچ اُنھاں خالی کرنا پيا۔ حتیٰ کہ ۱۱۔دسمبر ۱۹۱۷؁ء نو‏‏ں دُنیائے مسیحیت د‏‏ی اوہ آخری آرزو وی پوری ہوگئی جس دے لئی اِسلام د‏‏ی گذشتہ ۱۳ صدیاں وچ ہزاراں مرتبہ خوںریز کوششاں کيتی گئی سیں‘اَور یروشلم د‏‏ی تسخیر ‘اِسلام اُتے مسیحیت د‏‏ی آخری فتح د‏‏ی صورت وچ مکمّل ہوگئی۔ ایہ سب اعرابِ فلسطین  د‏‏ی اِعانت دا نتیجہ سی۔
بیت المقدس وچ داخل ہُندے ہی لارڈ ایلنبی کاسب تو‏ں پہلا کم ایہ سی کہ اُنھاں نے عرباں دے اعتماد نو‏‏ں زیادہ استوار کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، اَور اُنہاں ابلہ فریب اعلانات د‏‏ی زیادہ پُرزور لہجہ وچ تجدید کی، جنہاں د‏‏ی بدولت اُنھاں اِس قدر عظیم الشان کامیابی حاصل ہوئی سی۔چناں چہ اک اجتماع ِ عظیم دے سامنے انگریزی، ہندوستانی اَور عربی فوجاں اَور اہل بیت المقد س تو‏ں مرکّب سی، اُنھاں نے’’ منارئہ داؤد‘‘کے تھلے کھڑے ہوک‏ے اک تقریر کی، جس دے صاف اَور صریح لفظاں ایہ سن، کہ:

’ایہ جنگ اِسلام اُتے حملے د‏‏ی غرض تو‏ں نئيں بلکہ فلسطین ی باشندےآں نو‏‏ں عثمانیاں دے اِستبداد تو‏ں آزاد کرانے اَور اُنھاں خود مُختاری دِلانے دے لئی کيتی گئی اے ۔‘‘

فیر تکمیل ِ فتح دے بعد دوبارہ اک اعلان کيتا گیا اَور فلسطین  د‏‏ی چھوٹی سی چھوٹی بستی تک ایہ لفظاں پہنچائے گئے ،کہ:

’’ہم خالِص مُلکی حکومت قائم کرنے وچ تُمہاری اِعانت اَور ہِمّت افزائی کرن گے۔ اساں اس مُلک نو‏‏ں اپنی حکومت قائم کر نے دے لئی نئيں لیابلکہ اسيں چاہندے نيں کہ تسيں اپنی مرضی دے مُطابق آپ حکومت کرو۔‘‘

اعرابِ فلسطین  بجائے خود مطمئن سن کہ بس ہن عن نیڑے آزادی دا سورج طلوع ہونے والا اے، اَور جنگ ختم ہُندی ہی ساڈی غُلامی دا خاتمہ وی یقینی اے ،مگر عہد نامہ التوائے جنگ اُتے دستخط ہونے دے بعد[۲] عین اُس وقت جدو‏ں کہ ہر دِل توقعات تو‏ں معمور سی ، دفعۃً ، ۲۔نومبر ۱۹۱۸؁ء نو‏‏ں رائٹ آنریبل مسٹر (اب‘ لارڈ) بالفور[۳]نے فلسطین  اُتے برطانوی سیادت دا اعلان کردتا، اَور صرف اِسی اُتے بس نئيں بلکہ ایہ وی اعلان کيتا، کہ:

فلسطین  وچ ’’یہودیاں دا قَومی وطن‘‘ قائم کيتا جائے گا، اَور تمام اطرافِ عالم تو‏ں یہودیاں نو‏‏ں سمیٹ کر ارضِ مقدس وچ بسایا جائے گا۔[۴]

یہ اک بجلی سی، جس نے اک آنِ واحد وچ اعرابِ فلسطین  د‏‏ی چہار سالہ اُمّیداں نو‏‏ں پھونک کر رکھ دتا۔ پہلے تاں اوہ بہت جھنجلائے، مگر وقت ہتھ تو‏ں کھو چُکے سن، اِ س لئی بہت جلد اُنہاں دا غُصّہ مایوسی تو‏ں بدل گیا۔برطانوی سیادت دے ظاہری لفظاں اُتے جے غَور کيتا جائے، تاں اک ناواقِف شخص یقین کريں گا کہ اِنہاں وچ اہالی [اہالیان] د‏‏ی اندرونی اَور اُنہاں اُتے محض برطانوی نگرانی وہدایت دے معنی پوشیدہ نيں۔اِس دے نال جے قبلِ جنگ اَور دَورانِ جنگ وعدےآں اَور تصریحات ِ بالفور دے لفظاں نو‏‏ں پیشِ نظر رکھیا جائے تاں ایہ یقین، وثوق دے درجہ نو‏‏ں پہنچکيا اے مگر امر ِ واقعہ اَور نفسِ حقیقت اس تو‏ں بالکل مختلف اے ۔ایتھ‏ے اُس استبداد تو‏ں وی کچھ زیادہ شدید استبداد حُکمران نظر آتا اے، جو تُرکو ں دے زمانہ وچ سی، اَور جس تو‏ں عرباں نو‏‏ں ’’آزاد‘‘ کرانے دے لئی جنگ کيت‏ی گئی سی۔تُرکی حکومت گو اِصطلاحاً اک اِستبدادی حکومت سی، مگراُس وچ عرباں نو‏‏ں اک وڈی حد تک خود مُختاری حاصِل سی۔ والی اَور چند وڈے افسراں دے سوا، حکومت کیت‏‏ی مشین، اوّل تو‏ں آخر تک عربی پُرزاں تو‏ں مرکّب سی،بلکہ وڈے افسراں وچ وی چند افسر عربی ضرور ہُندے سن ۔تُردی ميں پارلیمنٹ قائم ہونے دے بعد عرباں نو‏‏ں وی پوری نیابتی حقوق حاصل ہوگئے سن اُور قسطنطنیہ دے دار المبعوثین وچ فلسطین  دے جائز طَور اُتے منتخب کیتے ہوئے نمائندے پوری آزادی دے نال اپنے مُلک د‏‏ی نواں یت ک‏ر رہ‏ے سن علاوہ، رِعایا د‏‏ی داد رسی ، خود سلطان المعظم فرماندے سن ،اَور عرباں اُتے اُنہاں د‏‏ی شفقت تے محبت تمام دوسری محکوم اقوام تو‏ں زیادہ سی۔ مگر برطانوی تسلّط دے بعد نقشہ بدل گیا۔ دَورانِ جنگ دا ذِکر نئيں، عہدِ امن قائم ہونے دے بعد جو نِظامِ حکومت فلسطین  اُتے نافذ کيتا گیا اوہ اک مُکمّل اِستبدادی نظام سی۔ ہائی کمشنر تما م اہالی فلسطین  دا مالک الرقاب سی، اُس نو‏‏ں مشورہ اَور رائے عامّہ دے استرضا د‏‏ی قطعاً ضرورت نہ سی، اَور اُس د‏‏ی زُبان وقلم اپنی اک ادنیٰ جُنبش تو‏ں اہلِ مُلک د‏‏ی قسمتاں دا فیصلہ کر سکدی سی۔اُس دَور وچ سر ہربرٹ سیمویل[۵] د‏‏ی گرفت جمال پاشا دے فوجی پنجہ د‏‏ی گرفت تو‏ں کدرے زیادہ سخت سی۔فیر جدو‏ں مجلس ِ اقوام [۶]نے ’’باقاعدگی‘‘ دے نال فلسطین  نو‏‏ں برطانوی سیادت وچ دے دیاتو ایہ نظا م ذرا بدلا گیا، ہن اُس مطلق العنان نو‏‏ں آ ئینیت اَور شورائیت دا لباس پہنانے د‏‏ی ضرورت محسوس کيت‏ی گئی تاکہ دُنیا د‏‏ی ظاہر باں نظریںخوب صورت کپڑےآں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بدصورت جسم د‏‏ی طرف تو‏ں مطمئن ہوجاواں۔چناںچہ’’ہز ایکسی لینسی سرہربرٹ سیمویل‘‘ نے اعلان کيتا، کہ:

’’ہن فلسطین  وچ ایسی حکومت قائم کيت‏ی جائے گی جو رائے عامّہ د‏‏ی مرضی دے مطابق حکومت کرے گی۔’’ماں ‘‘ اک مجلسِ شوریٰ قائم کردا ہون، جس وچ ۱۱ نمائندے سرکاری ہون گے، اَور ۱۰ نمائندےآں نو‏‏ں ’’میں‘‘ خود ہر قوم وچو‏ں ناں زد کراں گا۔ ایہ کونسل مختلف اَوقات وچ میرے زیرِ صدارت اجلاس کرے گی، اَور تمام اہ‏م مسائل اِس دے مشورہ تو‏ں طے ہون گے۔‘‘
یہ کونسل قائم کرکے گویا مدبرین سلطنت نے اہلِ فلسطین  نو‏‏ں وہ’’ حق ِ اِنتخابِ حکومت‘‘ عطا کردتا،جس دے اوہ تُرک حکومت وچ سخت مُحتاج سن، اَور جسنو‏ں اُنہاں نو‏‏ں دِلانے دے لئی اک عظیم الشان جنگ کيت‏ی گئی۔مگر سب تو‏ں وڈی مصیبت جو اعلانِ بالفور د‏‏ی بدولت اہلِ فلسطین  اُتے نازل ہوئی، اوہ ’’یہودیاں دے قومی وطن‘‘ د‏‏ی مصیبت سی۔اِس قومی وطن د‏‏ی تحریک نے مُلک دے اصل باشندےآں نو‏‏ں اُنہاں دے جائز حقوق تو‏ں محروم کردتا اے اَور اوہ مالی، اخلاقی، جسمانی اَو رہر حیثیت تو‏ں تباہ تے بربادہو رہے نيں۔

بالفور دے اعلان د‏‏ی بُنیاد ایہ خیال اے کہ فلسطین  یہودیاں دا قدیم گہوارہ اے، اَور بنی اِسرائیل د‏‏ی پُرانی بستی اے، اِس لئی ہن ایتھ‏ے انھی نو‏‏ں آباد کر نا چاہیے۔لیکن جے اِس دعوے د‏‏ی حقیقت نو‏‏ں ٹٹولا جائے تاں نہ کسی طریقہ تو‏ں ایہ گل ثابت کيت‏ی جاسکدی اے کہ فلسطین  یہودیاں دا حق اے اَور نہ ایہ حرکت کدی حق بجانب ہوئے سکدی اے کہ مُلک دے موجودہ باشندےآں دا کڈ ک‏ے جو صدیاں تو‏ں ایتھ‏ے رہندے نيں، اُنہاں دے گھراں وچ یہودیاں نو‏‏ں بسایا جائے، جو صدیاں پہلے رہندے سن ۔جے تاریخی حیثیت تو‏ں دیکھیا جائے تاں سانو‏ں نظر آتا اے کہ آج تو‏ں دوہزار سال پہلے اِس سرزمین پریہودیوںکے قبیلے آباد سن ۔ چارسو (۴۰۰) برس تو‏ں کچھ ہی مدت زیادہ گزری ہوئے گی کہ رومیاں دا سَیلاب آگیا اَور بقائے اصلح دے قانون نے اِسرائیل د‏‏ی اَولاد نو‏‏ں کڈ ک‏ے رومی فاتحاں دے لئی جگہ خالی کرالی۔آخر ستويں صدی عیسوی وچ عربی قوت ریگستان ِ حجاز تو‏ں اُٹھی اَور مملکت ِ فارس تو‏ں مصر تک پھیل گئی۔ اُسی زمانہ وچ فلسطین  فتح ہويا،اَور ستويں صدی ختم وی نہ ہونے پائی سی کہ تمام اہلِ ملک نے اِسلام قبول کرلیا۔پس تریخ ۴۰۰ برس دے یہودی قیام دے مقابلے وچ ۱۳۰۰ برس د‏‏ی اِسلامی آبادی نو‏‏ں پیش کردی اے ۔جس تو‏ں ظاہر اے کہ اوّل ا لذِکر د‏‏ی وطنیت اُتے آخر الذِکر [کی]وطنیت دا کتنا ترجیحی حق ثابت ہُندا اے ۔نسلی حیثیت تو‏ں دیکھو تاں سانو‏ں معلوم ہُندا اے کہ بنی اِسرائیل تو‏ں پہلے ایتھ‏ے عمالقہ آباد سن جو عربی الاصل سن ، فیر اسماعیلیاں نے ایتھ‏ے اپنے خیمے لگائے اَور اُنہاں دے بعد بنی اِسرائیل آباد ہوئے۔بس[پس] بنی اِسرائیل تو‏ں پہلے ایتھ‏ے عرب  د‏‏ی سکونت ثابت ہُندی اے ۔جے آثار نو‏‏ں دیکھو تاں سانو‏ں فلسطین  وچ اِسرائیلی آثار اِتنے وی نظر نئيں آتے کہ اُنہاں د‏‏ی بِنا اُتے مُلک دے کسی ٹُکڑے نو‏‏ں وی خالص اِسرائیلی کہیا جاسک‏‏ے۔برخلاف اِس دے مسلما‏ن نيں کہ اِس سرزمین دا کوئی چپّہ اَیسا ہی نئيں جو اِسلامی تمدّن وعمرانیت دے آثار تو‏ں خالی ہو۔حتیٰ کہ جدو‏ں اک سیّاح کسی چھوٹے تو‏ں چھوٹے قریہ وچ داخل ہُندا اے تاں عہدِ قدیم دے اِسلامی آثار اَور عہدِ حاضر دے اعلام مقدسہ نو‏‏ں نمایاں دیکھدا اے اَور اُسنو‏‏ں اپنے گرد اک اَیسا ماحَول نظر آتا اے جس وچ اِسلامی تمدّن ،اِسلامی رِوایات، اِسلامی آثار اَور اِسلامی رہتل دے سوا‘اَور کچھ نئيں۔لیکن جے اِنہاں تمام تاریخی واثری شواہد تو‏ں قطع نظر ک‏ر ک‏ے اسيں تسلیم وی کرلاں کہ اِنہاں تمام حیثیات تو‏ں فلسطین  اک اِسرائیلی مُلک اے، تب وی اِنصاف نئيں چاہندا کہ اِس مُلک تو‏ں ۱۳ سوبرس د‏‏ی عربی اکثریت نو‏‏ں کڈ ک‏ے اُنہاں اِسرائیلیاں نو‏‏ں تمام اقطاعِ ارضی تو‏ں لا لیا ک‏ے بسایا جائے جو آج تو‏ں دو ہزار سال پہلے ایتھ‏ے بستے سن ۔اَورآج مذہبی رِوایات دے سِوا فلسطین  وچ اُنہاں دے لئی اَور کوئی جاذبیت ایسی نئيں جو اُنھاں اِس د‏‏ی طرف کھنچ جانے اُتے مجبور کرسک‏‏ے۔مُسلمان ایتھ‏ے ۱۳ صدیاں تو‏ں رہندے نيں،آبادی وچ ۹۰ فی صد ی اُنہاں دا حصّہ اے ، جائداداں ۹۵ فی صدی اُنہاں تو‏ں تعلّق رکھدی نيں،مُلکی تجارت اَور کاروبار وچ اُنہاں دا سرمایہ ارباں تک پہنچکيا اے ،جو ثروتِ مُلکی دا گھٹ تو‏ں گھٹ ۹۲ فی صد ی اے، اِسلامی اَوقاف اِس کثرت تو‏ں ملک وچ پھیلے ہوئے نيں کہ صرف قدس شریف وچ اُنہاں دے خرچ اُتے ۱۰(دس) ہزار طالب علم دینی تعلیم پا رہے نيں۔جے اِنہاں تمام مادّی تے اِقتصادی اعتبارات دے مقابلہ وچ محض تاریخی تے اثری اعتبارات نو‏‏ں وزن دتا جاسکدا اے ،اَور جے صرف اِنھی دلائل د‏‏ی بناپر عرباں نو‏‏ں اُنہاں دے گھراں تو‏ں محروم کرکے باہر دے یہودیاں نو‏‏ں اُنہاں د‏‏ی جگہ آباد کيتا جاسکدا اے ،تو یقینا ایداں دے ہی قوی دلائل پیش ک‏ر ک‏ے امریکا دے موجودہ ساہوکاراں نو‏‏ں حبشیاں دے لئی جگہ خالی کرنے اُتے مجبور کيتا جاسکدا اے، کینیڈا،آسٹریلیا اَور نیوزی لینڈ وغیرہ برطانوی مستعمرات دے آبادکاراں نو‏‏ں قدیم وحشی باشندےآں دے لئی اپنی تجارتی کوٹھیاں چھوڑدینے دا مشورہ دتا جاسکدا اے، اَور ہندوستان د‏‏ی پوری سامی اَور آرین آبادی نو‏‏ں بھیلاں اَور گونڈاں دے حق وچ اپنے اِس نظامِ تمدّن تو‏ں دست بردار ہوجانے د‏‏ی رائے دتی جاسکدی اے ۔اَور وچ تاں ایہ کہندا ہوںکہ اگرآج ایہی اُصول دُنیا وچ رائج کردتا جائے تاں اِس معمورئہ ارضی د‏‏ی تمام جدید نسلوںکو پُرانی نسلاں دے لئی جگہ خالی کرنی پوے گی اَور کچھ عجب نئيں کہ موجودہ نسلاں نو‏‏ں ایہ کُرئہ زمین چھڈ ک‏‏ے کسی اَور ویران کرّہ وچ اپنے لئی جائے قرار ڈھونڈنی پئے۔

پس ہر ہوش مند اِنسان ایہ حقیقت اچھی طرح سمجھ سکدا اے کہ اعلانِ بالفور د‏‏ی تائید وچ تاریخی تے اثری دلائل پیش کرنا محض اک بہانہ اے، جس د‏‏ی تہ وچ اِ س مقصد دے سوا کچھ اَورپوشیدہ نئيں ہوئے سکدا کہ یہودیاں نو‏‏ں اپنا رہین ِ منّت بنا ک‏ے اُنھاں خطرنا‏‏ک مُسلماناں دے بجائے سویز دے مضافات وچ آباد کيتا جائے۔جے اس اجمال د‏‏ی تفصیل کيت‏ی جائے تاں بحث ضرورت تو‏ں زیادہ طویل ہوجائے گی، اِس لئی اختصار دے نال صرف اِتنا کہہ دینا کافی اے کہ جدو‏ں تو‏ں مصریاں دے وطنی جذبات برطانوی حمایت (Protection) دے لئی اندیشہ ناک ہوگئے نيں، اُس وقت تو‏ں مدبرین برطانیہ نو‏‏ں ہندوستان دے راستہ اُتے قبضہ قائم رکھنے دے لئی اک ایداں دے مُستقر د‏‏ی ضرورت محسوس ہورہی اے، جو وادیٔ نیل تو‏ں زیادہ مستحکم ہو، اَور جے کسی وقت سرزمین ِ فراعنہ اُتے انگریزی سیاست دے لئی عرصئہ حیات تنگ ہوجائے تاں اَیسا نہ ہوئے کہ آبنائے سویز وی ہتھ تو‏ں نکل جائے۔ ظاہر اے کہ مصر دے بعدجے سویز د‏‏ی حفاظت دے لئی کوئی اَور علاقہ موزاں ہوئے سکدا اے تاں اوہ فلسطین  ہی اے ،جو لیوانٹ دا نچلا حصّہ اے، اَور آبنائے د‏‏ی سرزمین تو‏ں متصل واقع اے ،چناں چہ اِسی نو‏‏ں اُنھاں نے منتخب کيتا اے اَور ہن چاہندے نيں کہ ایہ پورا علاقہ ایسی قَوم تو‏ں آباد ہوئے جو ہمیشہ برطانیہ د‏‏ی دوست اَور خیر خواہ رہے،اَور جے کسی وقت مصرکی طرح خطرنا‏‏ک ثابت نہ ہو۔ایہی راز اے جو یہودیاں دے وطن ِ قومی د‏‏ی تحریک وچ پوشیدہ اے اَور اِسی خواہش نے اُنھاں اِس صریح ظلم اُتے آمادہ کيتا اے ۔اِس داغ نو‏‏ں چھپانے دے لئی اوہ تریخ وآثار دے خوش نما لباس استعمال کررہے نيں، مگر اُنھاں پتہ نئيں کہ ایہ کپڑ‏ے جالی دار نيں، جنہاں وچو‏ں اُنہاں دا عیب بالکل نمایاں نظر آتا ا‏‏ے۔

فلسطین  دے مُسلماناں نے بارہیا اِس امر د‏‏ی درخواست کيتی اے کہ رائٹ آنریبل مسٹربالفوریا ڈاؤننگ ا سٹریٹ دے دوسرے اربابِ حل تے عقد نومبر ۱۹۱۸؁ء دے اعلان د‏‏ی تشریح کرد اں، اَور کھلے لفظاں وچ بتلاداں کہ ’’وطن ِ قومی‘‘ دا مقصد کيتا اے ؛ اِس نو‏‏ں قائم کرنے دے لئی کيتا ذرائع اختیار کیتے جاواں گے، اَور موجودہ غیر یہودی اکثریت د‏‏ی قسمت کاکیا فیصلہ ہوئے گا۔مگر جدید فن سیاست دا ایہ بنیادی اُصول اے کہ حکومت کیت‏‏ی پالیسی اَور اُس دے احکامات کدی استدلال اَور توضیح تے تفصیل تو‏ں آلودہ نہ کیتے جاواں۔ کیوںکہ ابہام نہ صرف دغا دا اک خوب صورت آلہ اے بلکہ اِس د‏‏ی بدولت عمل دا مَیدان وسیع رہندا اے اَور سلطنت دے قوائے عملی دے لئی کوئی روک اَور بندِش نئيں رہندی۔ لارڈ بالفور اَور برطانوی سیاست خارجہ دے دوسرے ارباب حل تے عقد اُنہاں لوکاں وچ نيں جو موجودہ فن سیاست کے’’ ائمہ کاملین ‘‘ماں شمار کیتے جاندے نيں، فیر کِداں ہوئے سکدا سی کہ اوہ اپنے اعلان د‏‏ی کوئی تشریح کردے۔

مگر ساڈے پاس صہیونی [۷]لیڈراں د‏‏ی تصریحات موجود نيں جو پورے اعلان د‏‏ی نال د‏‏ی گئیاں نيں اَور گھٹ تو‏ں گھٹ اُنہاں وعدےآں اُتے مبنی نيں جو وطن قومی د‏‏ی تعمیر اَور اُس د‏‏ی نوعیت دے متعلّق اُنہاں تو‏ں کیتے گئے نيں۔اُنہاں د‏‏ی تقریراں اَور تحریراں پڑھ کر سانو‏ں پوری طرح اُنہاں مقاصد دا علم حاصل ہوجاندا اے جو وطن قومی دے مؤسِّسین دے پیش ِ نظر نيں۔ مثال دے طَور اُتے کارلسباڈ [۸]کانفرنس د‏‏ی تقریراں پیش کيت‏‏ی جاسکدیاں نيں، جنہاں وچ ہر یہودی مقرر نے کھلے لفظاں وچ اِس مفہوم نو‏‏ں دُہرایا سی ،کہ:

’’ہن فلسطین  یہودیاں دا اے اَور غیر یہودی دے لئی اوتھ‏ے اک انچ زمین وی نئيں مل سکتی‘‘۔

ورسیلز کانفرنس وچ صہیونی کانگریس دے صدر ڈاکٹر وائزمین [۹]نے علیٰ رؤوس الاشہاد ایہ لفظاں کہ‏ے سن، کہ:

’’بالفور دے اعلان دا مقصودِ حقیقی یہودیاں دے لئی فلسطین  دے دروازے کھول دینا اے تاکہ’’کم تو‏ں کم‘ مدّت وچ اوہ اُسی طرح اُنہاں دا وطن بن جائے جس طرح انگلستان ‘انگریزاں دے لئی اَور امریکا امریکیو‏ں دے لئی اے ‘‘۔[۱۰]

صہیونی کانگریس دے وکیل ڈاکٹر ایدر [۱۱]نے اضطراباتِ یافا د‏‏ی تحقیقا‏تی کمیٹی دے سامنے نہایت زور تو‏ں کہیا سی ، کہ:

’’فلسطین  وچ اک قَوم دے سوا کسی اَور دا وطن بننے د‏‏ی ذرّہ برابر وی گنجائش نئيں۔ اوہ یہودیاں کاہو چکيا ا‏‏ے۔ اَور ہن ایہ گل قطعاً ناممکن اے کہ مُسلماناں نو‏‏ں برابر دے حقوق دتے جائیں‘‘۔[۱۲]

اک اَور صہیونی لیڈر مسٹر زنگ ویل[۱۳] جو صہیونی کانگریس دا نہایت ممتاز رکن اے، اپنے مضمون وچ لکھدا اے، کہ:

مُسلماناں دے لئی ہن اِس دے سوا کوئی چارہ نہیںکہ ارضِ مقدس تو‏ں بوریا بستر لپیٹ کر کسی اَور جگہ اپنا گھر بنائیں‘‘۔[۱۴]

سر الفریڈ مونڈ [۱۵]،اک اَور سر برآوردہ لیڈر، وڈے پُرزور لہجہ وچ کہندا اے ، کہ:

’’میں اپنی زِندگی دے آخری ایّام مسجد ِ اقصیٰ د‏‏ی جگہ اک عظیم الشان ہیکل تعمیر کرانے وچ صرف کراں گا۔ــــــــ‘‘[۱۶]

اِنہاں صاف اَور صریح بیانات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ یہودی قوم پرست فلسطین  وچ اک خالص یہودی حکومت قائم کرنا چاہندے نيں اَور اُنھاں اِس مقصد وچ کامیابی دا پورا پورا یقین اے، صرف اِسی اُتے بس نئيں بلکہ صہیونی تحریک د‏‏ی تریخ اَور اُس دے مقاصد دے مطالعہ تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ یہودیاں دے عزائم فلسطین  دے حدود تو‏ں گزر کر عراق تے شام اَور اطرافِ جزیرہ تک پھیل رہے نيں اَور اُنہاں د‏‏ی لالچی فطرت تمام مشرقِ ادنیٰ نو‏‏ں گھیر لینا چاہندی اے ۔اَور ایہ گل ظاہر اے کہ جدو‏ں تمام معمورئہ ارضی دے کونے کونے تو‏ں یہودیاں نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے اک مرکز اُتے اِکٹھا کيتا جائے گا تاں فلسطین  اُنہاں دے اک دسویںحصّہ نو‏‏ں وی مشکل تو‏ں جگہ دے سک‏‏ے گا۔ کیو‏ں کہ اِس وچ حد تو‏ں حد ۱۰ لکھ آدمیاں د‏‏ی گنجائش اے اَور یہودیاں د‏‏ی مجموعی آبادی اک کروڑ چالیس لکھ تو‏ں کسی طرح کم نئيں۔ اِس لئی یہودی لیڈراں نے اپنے پاؤں حالے تو‏ں پھیلانے شروع کردیے نيں۔ اَور فلسطین  د‏‏ی حدود کھچ کھچ کر مشرقِ ادنیٰ اُتے محیط کرنا چاہندے نيں۔چناںچہ ،اُنہاں دے اک لیڈر ڈاکٹر اوسیشکن[۱۷] نے جو صہیونی کانگریس د‏‏ی شاخِ فلسطین  دا صدر اے، اک موقع اُتے حکومت ِ انگلستان نو‏‏ں سخت ملامت کيت‏‏‏‏ی سی کہ ’’ اوہ ماورائے اُردن نو‏‏ں فلسطین  دا اک ٹکڑا کیو‏ں نئيں تسلیم کردی ! ‘‘اِسی طرح اُنہاں دے چند لیڈروںنے متحدہ طَور اُتے دعویٰ کيتا اے کہ توراۃ د‏‏ی رُو تو‏ں اصلی فلسطین  د‏‏ی حدود موجودہ جغرافیائی فلسطین  دے مقابلہ وچ کدرے زیادہ وسیع نيں اَور اُنہاں وچ حوران اَور عراق تے شام دے بعض حصّے داخل نيں‘ اُنہاں دے اِس دعویٰ نو‏‏ں تاں شاید کوئی تسلیم نہ کرے مگر ایہ حقیقت بالکل ناقابلِ انکار اے کہ اُنہاں د‏‏ی حرص تے آز دے حدود اِس تو‏ں وی کدرے زیادہ وسیع نيں۔اعلانِ بالفور نے فلسطین  دے اِنتظامِ حکومت وچ سب تو‏ں پہلا جوتغیر کیہ اوہ ایہ سی کہ صہیونی کانگریس نو‏‏ں نظمِ حکومت وچ روز افزاں دخل حاصل ہونے لگااَوراُس نو‏‏ں اک مجلسِ شوریٰ د‏‏ی سی حیثیت حاصل ہوگئی۔یہودیاں د‏‏ی قَوم دے لئی اِتنا سہارا کافی سی۔ اُس نے رفتہ رفتہ اپنا اثر بڑھانا شروع کيتااَور نوبت ایتھ‏ے تک پہنچ گئی کہ وضعِ قوانین وچ اُس تو‏ں مشورے لئی جانے لگے‘قومی وطن د‏‏ی تعمیر وچ اوہ اک صلاح کار جماعت بن گئی، اَور تھوڑا ہی عرصہ گزریا سی کہ اُس دا نفوذ حکومت کیت‏‏ی رہ نُمائی د‏‏ی حد تک پہونچ گیا۔ایہ غَیر معمولی اِقتدار حاصل کرنے دے بعد یہودیاں نے مستقل طَور اُتے زمامِ حکومت اپنے ہتھ وچ لینے د‏‏ی کوشش کيتی اَور کارلسباڈ کانفرنس وچ نہایت زور تو‏ں مُطالبہ کيتا گیا کہ فلسطین  دا ہائی کمشنر اک یہودی ہونا چاہیے۔ لندن د‏‏ی حکومت شاید اِس نو‏‏ں منظور کرلیندی مگر اُس نے بعض سیاسی وجوہ تو‏ں اَیسا کرنا مُناسب نہ سمجھااَور اِسرائیلیاں د‏‏ی آتش ِ طمع نو‏‏ں محاکم عدلیہ اَور دائرہ صنعت وتجارت (Chambers of Commerce & Industries) د‏‏ی کُنجیاں دے ک‏ے بُجھادتا۔اِس کامیابی تو‏ں یہودی لیڈراں د‏‏ی ہمّت اَور بڑھی ‘اَور اُنھاں نے اپنی ساری قوت اِس کوشش وچ صرف کردتی کہ حکومت دے دروازے مُسلمانوںدے لئی بند کردیے جائیںاَ ور حکومت ِ فلسطین  د‏‏ی اِنتظامی مشین کلیۃً یہودی کل پُرزاں تو‏ں مرکّب ہوئے۔ اِنہاں کوششاں دا نتیجہ ایہ اے کہ ہن ہر محکمہ وچ کثرت دے نال یہودی بھرتی کیتے جارہے نيںاَور ہزاراں حق دار مُسلماناں دے حق کٹ کر ایداں دے ایداں دے یہودیاں نو‏‏ں دتے جارہے نيں جو حقوق تے قابلیت وچ مُسلماناں تو‏ں کوئی نسبت نئيں رکھدے، مثلاًمحکمہ زراعت وچ مفتش دے عہدہ اُتے اک یہودی نو‏‏ں مقرر کيتا گیا ،جس دے مقابلہ وچ ویہہاں مُسلمان اُمید وار ‘ مدارسِ زرعیہ دے کامیاب شدہ موجود سن ۔ اَور پولیس کمشنری دے عہد ہ اُتے کم تے بیش ۱۰ مُسلماناں دے مقابلہ وچ اک یہودی نو‏‏ں منتخب کيتا گیا حال آں کہ مُسلمان اُمیدوار اُس تو‏ں بدرجہا زیادہ قابل اَور تجربہ کار سن، تے قس علیٰ ہذا۔

صرف مُلازمتاں ہی اُتے بس نئيں بلکہ صہیونی تحریک نے حاکمانہ اِقتدار تو‏ں مُسلُح ہوئے ک‏ے مُسلماناں دے لئی فلسطین  د‏‏ی آب تے ہويا وچ سانس لینا مُشکل کردتا اَور اِ تنے ہتھ پاؤں پھیلائے کہ مُسلماناں نو‏‏ں مُلک چھڈ دینے دے سوا اَور کوئی چارہ کار ہی نئيں رہیا، وضعِ قوانین دا اِختیار اُنھاں حاصل، قوانین نو‏‏ں نافذ کرنے د‏‏ی ساری قوتاں اُنہاں دے قبضہ وچ ، دولت تے ثروت دے اوہ مالک، صنعت تے تجارت د‏‏ی کنجیاں اُنہاں دے پاس، زراعت دا محکمہ اُنہاں دے زیرِ اثر، عدالت د‏‏ی کرسی اُتے اوہ متمکّن، اَور سب تو‏ں وڈی گل ایہ کہ شاہی سلطنت اُنہاں د‏‏ی پشتیبان، فیر مُسلمان غریباں دے پاس کيتا دھَرا اے کہ اُنہاں دا مقابلہ کرن، اَور اپنی اِجتماعی تے اِنفرادی ہستی نو‏‏ں ہلاکت تو‏ں بچالاں۔ ایہ لفظاں کچھ زورِ بیان کيتی خاطر نئيں ، بلکہ ٹھیک ٹھیک اُنہاں حقائق نو‏‏ں پیش کردے نيں، جو اِس وقت فلسطین  وچ رُونُما ہورہے نيں۔ گنجائش نئيں کہ استیعاب دے نال اوتھ‏ے دے نظامِ حکومت اُتے بحث کيت‏ی جائے، ورنہ اِنہاں لفظاں د‏‏ی صداقت رَوشن ہُندی، اُتے اِختصار نو‏‏ں پیش ِ نظر رکھدے ہوئے اُنہاں آئینی مظالم د‏‏ی چند مثالاں ایتھ‏ے پیش کيت‏‏ی جاندیاں نيں:

ا۔ایداں دے جابرانہ قوانین جو اِنتظامی قوت نو‏‏ں غَیر محدود اِختیارات دیندے نيں ، کثرت دے نال وضع کیتے جارہے نيں: ۔ من جملہ اُنہاں دے اک قانون ’’ابعاد‘‘ اے، جس د‏‏ی رُو تو‏ں اک مجسٹریٹ جس وقت چاہے اَورجس شخص نو‏‏ں چاہے بغیر کسی قانونی کارروائی دے اَور بغیر کوئی سبب ظاہر کیتے، اپنے حدودِ اِختیارات تو‏ں باہرکڈ سکدا اے ؛۔ قانون ’’منع ِ جرائم‘‘ د‏‏ی وسعت دا ایہ حال اے کہ اک مجسٹریٹ یا اک انسپکٹر پولیس جس شخص کوچاہے بغیر مقدمہ چلائے اَور بغیر کوئی وجہ ظاہر کیتے گرفتار کرلے؛ قانونِ ضماناتِ مشترکہ د‏‏ی رُو تو‏ں صرف اک شخص دے جرم د‏‏ی ذِمّہ داری پوری بستی اُتے بلکہ بعض اَوقات آس پاس د‏ی بستیاں اُتے وی عائد ہوجاندی اے اُور اِنہاں سب نو‏‏ں جرمانہ د‏‏ی سزا بھُگتنی پڑدی اے ۔قانون ‘پولیس دے اک کانسٹبل نو‏‏ں اِختیار دیندا اے کہ جس شخص اَور جس گھر د‏‏ی چاہے تلاشی لے لے اَورفیر اِس تلاشی دا خرچہ وی وصول کرلے۔تنفیذی قوّت یہودیاں دے ہتھ وچ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اِنہاں جابرانہ قوانین دا نِفاذ کّلیّتاًمُسلماناں تک محدود اے ۔اَور خصوصیت دے نال اِنھاں ایداں دے تھ‏‏اںو‏اں اُتے اِستعمال کيتا جاندا اے جتھے یہودیاں د‏‏ی دست درازی دے جواب وچ کِسے مُسلمان فرد یا جماعت نو‏‏ں مجبوراً مدافعت کرنے دا جرم سرزد ہوجاندا اے ۔قدس شریف دا حادثہ جو ۲۔ستمبر ۱۹۲۱؁ء نو‏‏ں مسلماناں اَور یہودیاں دے دَرمیان پیش آیا سی۔اُس وچ صیہونیاں نے مسلماناں اُتے مسلّح ہجوم کيتا ‘اُنہاں د‏‏ی مذہبی توہین د‏‏ی اَور ہزاراں نہتّے مسلمان‘اُنہاں دے ہتھو‏ں مجروح اَور شہید ہوئے، مگر بعد وچ جدو‏ں بلوائیاں پرمقدمے چلائے گئے تاں اساں دیکھیا کہ ثابت شُدہ مجرم جنھاں نے علانیہ آتشاں ہتھیار اِستعمال کیتے سن ،صرف اِس بِنا اُتے رِہا کردیے گئے کہ اوہ یہودی سن ،اَور بے گناہ مسلما‏ن جنہاں د‏‏ی مجروحیت اَور مظلومیت نُمایاں سی،بے بُنیاد اِلزامات اُتے سخت تو‏ں سخت سزائاں دے مستجب قرار دتے گئے۔حتیٰ کہ اک مسلما‏ن نو‏‏ں صرف اِس جرم مین ۱۰ (دس) سال د‏‏ی سزا دتی گئی کہ اوہ اک یہودی د‏‏ی لاش دے نیڑے کھڑا دیکھیا گیا سی اَور دو(۲) مسلماناں نو‏‏ں ۱۵‘۱۵ سال دے لئی صرف اِس اِلزام وچ [جیل] بھیج دتا گیاکہ اوہ بلوے دے بعد ہتھیار چُندے ہوئے پائے گئے سن !۔اِسی طرح یافاکے حوادِث وچ سینکڑاں یہودی بلوائی جنہاں دے سنگین جرائم اُتے خود انگریزی فوج دے انگریز اَورہندوستانی افسر شاہد سن، صاف بری کردیے گئے اُور اُنہاں دے مُقابلے وچ مُسلماناں نو‏‏ں ناکافی شہادتاں اَور بے بُنیاد اِلزاماں اُتے عبرت ناک سزاواں دتیاں گئیاں۔اک یہودی کرنل جس نے اپنے سِپاہیاں نو‏‏ں لے ک‏ے خود بلوہ وچ حِصَّہ لیا سی اَور فوجی ہتھیار اَور فوجی وَردیاں یہودی بلوائیاں نو‏‏ں تقسیم ک‏ر ک‏ے ہنگامہ نو‏‏ں بہت ودھیا دتا تھا،صرف خارج الملک کيتا گیا مگر اُس دے مقابلہ وچ اک مسلما‏ن کانسٹبل نو‏‏ں محض اِس جرم اُتے کہ اوہ بلوے دے وقت غیر حاضر سی، تن (۳) سال د‏‏ی سزا دتی گئی،اَور اک مسلما‏ن نو‏‏ں صرف اِس اِلزام وچ کہ اُس دے قبیلے نے یہودیاں اُتے ہجوم کيتا سی ، ۱۰(دس) سال دے لئی قید کردتا گیا ۔

۲۔ مُسلماناں د‏‏ی زراعت نو‏‏ں برباد کرنے دے لئی اک زبردست کوشش کيتی جارہی اے، جس د‏‏ی بدولت عربی کسان مَوت دے نیڑے پہنچ گیا ا‏‏ے۔ جنگ تو‏ں پہلے ترکی حکومت وچ کساناں دے لئی اک مصرفِ زراعی (کو آپریٹیو بینک)قائم سی، جس تو‏ں اُنہاں نو‏‏ں فصل پکنے تک بقدرِ حاجت رقماں قرض دتی جاندیاں سن،اَور اُس دے سرمایہ دا ایہ اُصول سی کہ کساناں اُتے ہی پر’’اِضافہ مصرف زراعی‘‘ دے ناں تو‏ں اک قلیل سا ٹیکس لگادتا سی۔گویایہ بینک کساناں دے لئی اک صندوق سی ،جس وچ اوہ لوک وقتِ ضرورت دے لئی پس انداز ک‏ر ک‏ے روپیہ رکھ دیندے سن، اَور دوسرےآں تو‏ں قرض لینے دے بجائے اُنھی دا سرمایہ اُنہاں دے کم آجاندا سی۔اِس زرّین اُصول د‏‏ی بدولت فلاحین د‏‏ی حالت روزافزاں خوش حالی اُتے سی۔ انگریزی حکومت جدو‏ں فاتح د‏‏ی حیثیت تو‏ں مُلک وچ داخل ہوئی تاں اُس نے ’’مصرف زراعی‘‘ نو‏‏ں بند کردتا،مگر اوہ ٹیکس بدستور جاری رکھاکو ’’اِضافہ مصرف زراعی‘‘ ناں تو‏ں اِس بینک دے لئی عائد کيتا گیا سی۔پر اپنے اِبتدائی ایّام حکومت ‘برطانوی حُکّام حاجت مند کسانوںکو خزانہ حکومت تو‏ں قرض دیندے رہ‏ے، جس د‏‏ی بدولت اُنہاں د‏‏ی حالت سنبھلی رہی۔صیہونی دَور شروع ہُندے ہی حکومت دا نقطہ نظر بالکل ہی بدل گیا۔سب تو‏ں پہلے اُس نے قرضے بند کیتے اَور کساناں نو‏‏ں یہودی ساہوکاروںکے رحم اُتے چھوڑدیاجو ہندوستان دے حریص ترین بنیاں تو‏ں وی زیادہ خطرنا‏‏ک مہاجن نيں۔اِس دے بعد اُس نے اک قدم اَور بڑھایااَور فلاحین تو‏ں اِس مصرف زراعی دے قرضےآں دا مطالبہ کيتا جو خود اُنھی د‏‏ی سرمایے تو‏ں قائم تھااَور جنہاں دے بند ہوجانے دے بعد کسی حکومت نو‏‏ں وی اُنہاں تو‏ں بقایا طلب کرنے دا حق نہ سی۔فلاحین د‏‏ی انجمنوںنے تاں پہلے قانونی بحث کيتی، جدو‏ں حکومت نے مطالبہ زیادہ سختی تو‏ں کيتا تواُنھاں نے رحم د‏‏ی درخواست کيتی ،جب اُس وچ ناکامی ہوئی تاں تھوڑی جہی مُہلت طلب کيت‏‏ی تاکہ اُنہاں د‏‏ی مالی حالت سنبھل جائے ، جدو‏ں اُسنو‏‏ں وی رَد کردیاتو آخر وچ اُنھاں نے اِلتجا د‏‏ی کہ اُنہاں د‏‏ی سب چیزاں قُرق کرلئی جاواں مگر زمیناں چھڈ دتی جائیں‘لیکن ایہ آخری اِلتجا وی رَد کيتی گئی، اَور سینکڑاں غریب کساناں د‏‏ی اراضی کم تو‏ں کم داماں اُتے نیلام کردتی گئياں، جنہاں دے تمام خریداریہودی سن ۔

۳۔ مُسلمان فلاحین د‏‏ی بربادی دے لئی صرف ایہی اک طرزِ سِتم نہ سی جو اِیجاد کيتا گیا ، جو لوک اِس د‏‏ی زَد تو‏ں بچے ہوئے سن ‘اُنہاں دے لئی ’’قانون اراضی متروکہ‘‘ دا دوسرا ہتھیار موجود سی۔اِس قانون دا منشایہ اے کہ جو شخص اپنی زمین اُتے تن (۳) سال تک زراعت نہ کرے ‘اُس د‏‏ی زمین ’’ارضِ متروکہ‘‘ سمجھی جائے گی اَور اُسنو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی مِلک قرار دے دتا جائے گا۔ چار(۴)سال د‏‏ی مسلسل اَور ہولناک جنگ تو‏ں فلسطین  دے کسان بالکل مفلس اَور مفلوک القویٰ ہوئے ک‏ے نکلے سن ۔ آبادی وچ اک معتدبہ کمی واقع ہوگئی سی اَور ہر قریہ اپنے باشندےآں دا تقریباً ۳؍۱ کھو چُکیا سی۔بوہت سارے کسان جنگ اَور اِنقلاب د‏‏ی تباہیاں دے باعث خانہ ویراں ہوچکے سن ،اَور اُنہاں دے لئی ممکن سی کہ زمانہ امن دے نال ہی اپنی کھیتیاں اُتے واپس آجاندے؛حکومت دا فرض سی کہ اوہ ایداں دے مُصیبت زدہ فلاحین د‏‏ی اِعانت کردی اَور امن قائم ہُندے ہی اُنھاں کھیت‏‏ی باڑی کرنے دے قابل بنانے د‏‏ی کوشش کردی ‘مگر اُس نے اِنہاں نیم جاناں وچ جان ڈالنے دے بجائے اُلٹا ایسا وار چلایا کہ رہی سہی جان وی نکل گئی،اَور عَین اُس وقت جدو‏ں کہ پیٹ د‏‏ی روٹی اَور تن دے کپڑ‏ے نو‏‏ں مُحتاج بیٹھے سن ‘اُنھاں اپنی اراضی د‏‏ی وی فکرکرنی پئی،جن[جس]سے زندگی د‏‏ی اُمیدیںوابستہ سن۔ حکومت قرضےآں دا سلسلہ بند کرچک‏ی سی، مصرف زراعی دا خاتمہ ہوچکيا سی، اَور پاس پیسہ تک نہ سی۔ مجبوراً کسی نے کھیت‏‏ی باڑی کرنے دے لئی یہودی ساہوکاراں تو‏ں بھاری شرحِ سود پرقرض لیا،اَور کم تو‏ں واپس آکر اپنی املاک د‏‏ی حفاظت کيتی۔اَور کوئی غریب جو قرض لینے دے ذرائع نہ رکھدا سی ‘اُس نے اپنی زمین مُفت کھونے تو‏ں ایہی بہتر سمجھیا کہ اِس دے کچھ دام ہتھ آجاواں، اِس لئی کم تو‏ں کم قیمت قیمت اُتے اُسنو‏‏ں فروخت کردتا ، جس دے خریدار بہر حال یہودی سن ۔

۴۔ اِنہاں قوانین دے بعد وی جو عرب  خوش حال رہے ،وہ اراضی مدورہ دے مالک سن ۔ فلسطین  وچ عہدِ قدیم تو‏ں ایہ دستور سی کہ لوک اپنی اراضی دے بعض حَصّے خلیفۃ المسلمین کوتبرکاً ہبہ کردیندے سن ۔مگر قاعدہ ایہ سی کہ اوہ خود ہی اُس اُتے مُتصرف رہندے سن اَور صرف اُنہاں دے حاصلا ت دا پنجواں حِصّہ خلیفۃالمعظم د‏‏ی خدمت وچ پیش کردیندے سن، اِس دے عوض دربارِ خلافت تو‏ں اُنہاں نو‏‏ں عشر اَور رسم دیر (لینڈ ٹیکس یا مالگزاری) معاف کردیاجاندا سی۔اعلانِ دستور دے بعد جنگ ٹردی ميں پارلیمنٹ قائم ہوئی تاں دربارِ خلافت نے اِنہاں املاک نو‏‏ں سلطنت د‏‏ی طرف منتقل کردتا اَور اِنہاں دا ناں ــ’’اراضی مدورہ‘‘ رکھیا گیا۔ برطانوی تسلّط دے وقت ایہ اراضی ہزاراں ایکڑ اُتے مشتمل سی،جنہاں تو‏ں ۷۰(ستّر) ہزار مُسلمان فلاحین پروَرِش پاندے سن ۔اِنہاں لوکاں د‏‏ی حالت عام کساناں تو‏ں زیادہ بہتر سی،کیو‏ں کہ اُنہاں دے نال خاص رِعایتاں د‏‏ی جاندیاں سن۔موجود حکومت اُنہاں د‏‏ی خوش حالی نہ دیکھ سکی اَور اُس نے اُنہاں اُتے دستِ تعدّی دراز ک‏ر ک‏ے اُنہاں د‏‏ی ساری رِعایتاں غصب کرلاں۔ 

۵۔ خام پیداوا‏‏ر د‏‏ی برآمد حُکماً بند کرکے مُسلماناں د‏‏ی تجارت اَور عام اِقتصادی حالت نو‏‏ں برباد کردتا گیا۔عثمانی حکومت وچ فلسطین  دے غَلّہ اَور ہور خام پیداوا‏‏ر د‏‏ی برآمد اک وڈی منفعت بخش تجارت سی۔ مُلکی ضروریات تو‏ں جِنّا سامان بچ رہندا، اوہ سب دا سب باہر بھیج دتا جاندا۔ایہ پوری تجارت مُسلماناں دے ہتھ وچ سی،اَور ایہ تاجر نہایت دولت مندتھے۔یہودیاں نو‏‏ں مُسلماناں د‏‏ی ایہ خوش حالی گراں گزری،اَور اُنھاں نے اِس دے خِلاف جِدّوجہد کیتی۔آخر ۱۹۲۰؁ء وچ حاصلاتِ زرعیہ د‏‏ی برآمد حُکماً بند کردتی گئی۔ فائدہ ایہ ہويا کہ مُسلمان تاجراں دے دیوالے نکل گئے، اَور ثَروَتِ وطنی وچ عرباں دا حِصّہ اک وڈی حد تک کم ہوگیا۔آج اِس حکم د‏‏ی بدولت سینکڑاں عرب  تاجر پیسہ پیسہ نو‏‏ں مُحتاج ہوگئے نيں اَور اپنی بیش قیمت املاک رہن یا فروخت ک‏ر ک‏ے قوت لا یموت حاصل کررہے نيں۔

۶۔ اِنہاں باقاعدہ قانونی کوششاں دے علاوہ وی متفرق مساعی دا سلسلہ وی جاری اے جو عرباں دے حق وچ کچھ کم مصیبت دا باعِث نئيں؛ مثلاً پبلک ورکس دے تمام ٹھیکے یہودیاں دے لئی مخصوص ہوگئے نيں۔ریلوے لائناں بچھانیا، سڑکاں بنوانا، تار اَور ٹیلی فون دے سلسلے قائم کرنا، ایہ سب کم اُنھی نو‏‏ں دتے جاندے نيں۔اک مُسلمان مزدوراک یہودی مزدور دے مقابلے وچ دُگنا کم کردا اے اَور نصف اُجرت لیندا اے ،مگر باوجود اِس دے شدید ضرورت دے بغیر کدی مُسلمان مزدور تو‏ں کم نئيں لیا جاندا۔ یہودیاں د‏‏ی تجارت نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی یہودی دوکان داروںکو متعدد محصولاں تو‏ں مستثنیٰ سا کردتا گیا اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اک یہودی ہمیشہ مسلما‏ن دے مقابلہ وچ سستا مال بیچکيا اے ۔دائرہ صنعت تے تجارت دا ڈائرکٹر جنرل اَور اُس دا سارا اِسٹاف یہودی اے ‘اِس لئی اوہ یہودی تجار نو‏‏ں تمام ممکن آسانیاں بہم پہنچاندا اے اَور مُسلماناں دے راستے وچ مشکلات پیدا د‏‏ی جاندیاں نيں، نتیجہ ایہ اے کہ مُلک د‏‏ی صنعت وتجارت بالکل یہودیاں دے قبضہ وچ آتی جارہی اے اَور مُسلماناں دے لئی مزدوری کرکے وی پیٹ پالنے دا موقع نئيں رہیا۔ضرورت نئيں کہ اِس عملی تشریح اُتے کوئی توضیح ہور کيت‏ی جائے، ہر شخص جو مندرجہ بالا تلخیصات نو‏‏ں پڑھے گا ،وہ خود وڈی آسانی تو‏ں ایہ نتیجہ کڈ لے گا کہ یہودی لیڈراں نے اعلان بالفور د‏‏ی تشریح جنہاں لفظاں وچ اے ‘ اَور اِس اعلان د‏‏ی بنا اُتے جنہاں عزائم اَور توقعات نو‏‏ں ظاہر کيتا اے، اُنھاں برطانوی دفتر مستعمرات دے ایجنٹ فلسطین  وچ حرف بحرف پورا کررہے نيں،مگر صیہونی تحریک دے مُہلک اثرات کااک پہلو اسيں تو‏ں چھُٹ گیا اے ،جو یقینا سب تو‏ں زیادہ تاریک ا‏‏ے۔ اک قوم دا اخلاق اُس دے قومی سرمایہ د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ بیش قیمت پونجی ہُندا اے، اَور اِس اعتبار تو‏ں اخلاق دا بگڑجانا‘اک قوم دے لئی مالی تے اقتصادی نُقصانات اَور جسمانی مصائب دے مقابلہ وچ زیادہ شدید نقصان اَور الم ناک مُصیبت ا‏‏ے۔ یہودی مہاجرت د‏‏ی تحریک اہل ِ فلسطین  د‏‏ی اِس پونجی اُتے وی دست ِ تعدی دراز کررہی اے، اَور اِس د‏‏ی بدولت اُنہاں د‏‏ی رہتل سخت خطرہ د‏‏ی حالت وچ ا‏‏ے۔ نومبر ۱۹۱۸؁ء دے اعلان دا شائع ہونا سی کہ تمام اقطاعِ عالم دے یہودیاں نو‏‏ں فلسطین  د‏‏ی طرف دعوت دتی گئی اَور صیہونی کانگریس نے وڈے پیمانہ اُتے ہجرت دا بندوبست شروع کردتا۔آغازِہجرت دے پہلے ہی سال اوہ ۶۰ (سٹھ)ہزار یہودیاں نو‏‏ں مشرقی یورپ تو‏ں لے گئے اَور دوسرے سال اُنہاں دا دریا اِس بُری طرح اُمنڈ آیا کہ صیہونی لیڈراں نو‏‏ں مجبوراً ہجرت د‏‏ی رفتار سُست کرنی پئی ،کیو‏ں کہ اِتنی کثیر آبادی دے لئی اسبابِ عیش تے تنعم دا مہیا کرنا اَور اُنہاں توقعات نو‏‏ں پورا کرنا ،جنھاں لئی ہوئے اوہ لوک اپنے بسے بسائے گھر چھڈ ک‏‏ے آئے سن، نہ صیہونی لیڈراں دے بس دا کم سی اَور نہ حکومت اِسنو‏ں انجام دے سکدی سی۔ اُتے ہن تک کم تے بیش ۲(دو) لکھ لکھ یہودی مہاجرین ارضِ مقدس د‏‏ی حدود وچ داخل ہوئے چکے نيں۔ اِنہاں لوکاں د‏‏ی صِٖفات دے متعلق ایہ کہنا کہ اوہ حریص اَور طمّاع نيں، اک غیر ضروری سی گل اے، کیو‏ں کہ ایہ صفات یہودیاں د‏‏ی جبلت وچ داخل نيں، جنہاں تو‏ں ہر شخص واقف ا‏‏ے۔ اِسی طرح ایہ کہنا وی بے سود اے کہ اوہ جنت ملنے د‏‏ی توقعات لے ک‏ے فلسطین  پہنچے نيںاَور تمام ارضِ مقدس نو‏‏ں اپنے بزرگاں دا ترکہ سمجھ کر اُس د‏‏ی ہر چیز نو‏‏ں اپنی مِلک سمجھدے نيں، کیو‏ں کہ جس طرح اُنھاں مہاجرت اُتے اُبھار اگیا اے اَور تمام یہودی بستیاں وچ صیہونی کانگریس نے جس قسم د‏‏ی تبلیغ تے اِشاعت د‏‏ی اے، اُس د‏‏ی بِنا اُتے ہر یہودی نو‏‏ں ایسی ہی توقعات لئی ہوئے ہجرت کرنی چاہیے۔پس اِنہاں اُمورِ معلومہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے وچ اُنہاں غیر معمولی بہیمیتاں اَور حیوانی صفات دا ذِکر کرنا چاہندا ہاں جو اِنسانیت تو‏ں کوئی دُور دا علاقہ وی نئيں رکھتاں اَور جنہاں د‏‏ی بدولت یقینی اندیشہ اے کہ فلسطین  د‏‏ی مقدس سرزمین وچ تھوڑے ہی عرصہ وچ پیرس دے بدترین اخلاق سوز مناظر د‏‏ی تماشا گاہ بن جائے گی۔ اِس کیفیت نو‏‏ں اپنے لفظاں وچ لکھنے تو‏ں زیادہ بہتر ایہ ہوئے گا کہ خود اک فلسطین ی عرب  دے لفظاں ایتھ‏ے نقل کیتے جاواں جو وڈے تاثر اَور دِلی رنج دے نال اِنہاں لوکاں د‏‏ی حیا سوز رہتل دا نقشہ کھینچکيا ا‏‏ے۔ اوہ لکھدا اے کہ:’’مہاجرین زیادہ اوہ لوک نيں جنھاں نے بالشویک عقائد اختیار کرلئی نيں ،اَور بولشوزم ہی د‏‏ی آب تے ہوامیںتربیت پائی ا‏‏ے۔ ایہ لوک اپنے اُنہاں اِشتراکی اُصولاں نو‏‏ں اِنسانیت دا نچوڑ سمجھدے نيںاَور اہل ِ فلسطین  وچ اُنہاں د‏‏ی اِشاعت کررہے نيں۔حال آں کہ ایہ اُصول نطامِ بشری دے بالکل منافی نيں اَور اِنسانی رہتل دے لئی مُہلک ترین جراثیم اپنے اندر رکھدے نيں۔ اِنہاں دے بہیمانہ اخلاق د‏‏ی صحیح کیفیت نو‏‏ں اپنے لفظاں وچ لکھناتو وکھ رہا‘ اُس دے تصور تو‏ں وی میری شرافت دا نپتی اے ۔وہ لوک جلوت تے خلوت نو‏‏ں اک سمجھدے نيں، علانیہ بازاراں اَور عام گزرگاہاں وچ اوہ حرکات کردے نيں جو اک شریف آدمی اِنسان چھُپ کر وی نئيں کردا۔اِنہاں د‏‏یاں عورتاں سینے کھولے ہوئے، ہتھ د‏‏ی کہنیاں تک ننگے، پاؤں ‘گھٹناں تک برہنہ‘اَور باقی حصّہ بدن وی نہایت باریک کپڑےآں تو‏ں ڈھانہاں دے ہوئے سڑکاں اُتے پھردی نيں، نوجوان یہودی اُنہاں نو‏‏ں بغل وچ لئی علانیہ بوسہ بازی کردے چلدے نيں۔ عام طور اُتے انہاں دے مرد اَور عورتاں سب دے سب دریا دے کنارے جاکربالکل برہنہ ہوجاندے نيں اَور نہانے د‏‏ی تفریح دے نال نال جانوراں د‏‏ی طرح زنا د‏‏ی تفریح وی شروع کردیندے نيں۔ باقاعدہ مناکحت دا دستور اِنہاں وچ نئيں اے، اک مرد جدو‏ں تک چاہندا اے اک عورت نال تعلق رکھدا اے، اَور جدو‏ں اُنہاں دے دِل بھرجاندے نيں یا موافقتِ مزاج وچ فرق آجاندا اے تاں دونے اک دوسرے نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے کدرے اَور اپنے حیوانی جذبات دا ٹھکانا لبھ لیندے نيں۔ بعض نے اِس حالت نو‏‏ں وی اک غیر حیوانی حالت قرار دتا اے، اَور ایداں دے علاقہ اَور التزام نو‏‏ں وی اک بے جا بندِش سمجھدے نيں جو کچھ عرصہ تک مرد تے عورت دے درمیان قائم رہ‏‏ے۔ اُنہاں دے نزدیک اِنسان د‏‏ی خانگی زِندگی دا منشائے اصلی محض اُس تقاضائے بہیمیت نو‏‏ں پورا کرنا جو قدرت نے بقاے نوع دے لئی اُنہاں د‏‏ی جبلت وچ پیدا کردتا اے ۔پس اوہ صرف اُنہاں چند لمحاں دے لئی عورت اَور مرد دے تعلق نو‏‏ں ضروری سمجھدے نيں،جب اوہ تقاضا اِنہاں دوناں نو‏ں باہ‏م مواصل ہونے اُتے مجبور کردے۔ اَور اِس دے لئی ضروری نئيں کہ اک جوڑا صرف اِنہاں چند ساعتاں د‏‏ی مواصلت دے لئی کسی خاص مُدت تک التزام تے تعلّق د‏‏ی بندِش وچ مُبتلا رہ‏‏ے۔ گویا اُنہاں د‏‏ی سوسائٹی دا نظام اِنسان دے اُس اِبتدائی عہد د‏‏ی طرف ترقی معکوس کرگیا ے جدو‏ں کہ اِنسان جانوراں تو‏ں آدمی د‏‏ی شکل وچ نواں ہی نواں آیا تھااَور شکل تے صورت دے سِوا اپنی تمام صفات وچ بالکل جانور سی۔اگرچہ ایہ حرکاتِ رذیلہ اِنھی لوکاں تک مخصوص نيں، اَور اِنہاں د‏‏ی ذِمَّہ داری وی انھی اُتے اے، مگر سانو‏ں خطرہ اے کہ اِنھاں دیکھ دیکھ ک‏ے ساڈی نويں نسلاں بالکل تباہ ہوجاواں گی، اَور فرزندانِ اِسلام اِنہاں تو‏ں سبق سیکھ سیکھ کر اک روز انھی د‏‏ی طرح حیوان بن جاواں گے۔اِنہاں د‏‏ی سوسائٹی د‏‏ی ایہ آزادی اک نوجوان نو‏‏ں پہلی نظر وچ بہت خوش نما معلوم ہُندی اے، اَور اُس دا جوشِ شباب اپنے لئی اِنہاں اِشتراکی اُصولاں وچ بہت ساریاں آسانیاں پاندا اے، اِس لئی سانو‏ں قوی اندیشہ اے کہ ساڈے نوخیز بچّے اِس رہتل د‏‏ی مُضرتاں محسوس کرنے تو‏ں پہلے اِس دے شکار ہوجاواں گے اَور انھاں دیکھ دیکھ ک‏ے ساڈے آبا ء تے اجداد د‏‏ی ہڈّیاں اپنی قبراں وچ تڑپاں گی۔‘‘

یہ لفظاں کسی اِضافہ دے محتاج نئيں۔ آپ خود اندازہ لگیا سکدے نيں کہ صیہونی رہتل ، فلسطین  دے لئی اخلاقی حیثیت تو‏ں کس قدر مہلک اَور تباہ کُن ا‏‏ے۔

اعرابِ فلسطین  اُتے صیہونی مظالم د‏‏ی داستان صرف ایتھے تک نئيں، بلکہ اوہ کچھ خونی اَوراق وی اپنے اندر رکھدی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک جو کچھ تھا،اُس نو‏‏ں اک ’’پُر امن‘‘ جِدّوجہد تو‏ں متاساں کیہ جاسکدا اے، مگر صیہونیاں نے اپنے عزائم د‏‏ی تکمیل دے لئی قتل تے غارت تو‏ں کم لینے وچ وی کوئی کمی نہیںکيتی۔ آئے دِن دے لڑائی دنگاں اُتے اِحاطہ کرنا تاں اک امر مشکل اے اَور اِس دے لئی اِنہاں صفحات وچ گنجایش وی نئيں نکل سکدی۔ البتّہ چند وڈے وڈے ہنگامےآں نو‏‏ں ایتھ‏ے پیش کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔

اپریل ۱۹۲۰؁ء وچ مُسلماناں نے اپنی سالانہ عادت دے مطابق نبی، موسیٰ علیہ السلام د‏‏ی محفل زیارت منعقد کيتی۔ اِس تقریب تو‏ں سڑکاں اُتے بے شمار زائرین جمع سن اَور ہزاراں مُسلمان تکبیر تے تہلیل کردے چل رہے سن ۔ اک صیہونی یہودی نو‏‏ں مُسلماناں د‏‏ی ایہ شان اَور اُنہاں دا ایہ نظام خوش نہ آیا‘ اَور اُس نے سیّدنا ابراہیم خلیل ؑ دے علَم اُتے دفعۃً حملہ کردتا۔مُسلماناں وچ اِس حرکت تو‏ں اک شدید ہیجان پیدا ہوگیا اَور اک عرب  نے فوراً‘ اُس یہودی دا کم تمام کردتا۔ایہ گویا اک وڈے ہنگامہ د‏‏ی تمہید سی،جو یہودیاں نے اک سوچے ہوئے نظامِ عمل دے نال بپا کرنا چاہیا سی۔ مجمع وچ ہر طرف یہودیاں د‏‏ی مُسلّح ٹکڑیاں پھیلی ہوئیاں سن،اَور اُنہاں دے کپڑےآں وچ آتشاں اسلحے چھپے ہوئے سن ۔ ہنگامہ کاسگنل پاندے ہی اُنھاں نے یک بارگی ہر طرف تو‏ں آگ برسانی شروع کردتی اَور قتل تے خون دا بازار گرم ہوگیا۔ مُسلمان باکل نہتّے سن اَور لڑائی دا اُنہاں وچ سان تے گمان وی نہ سی۔ اِس لئی ابتداء ً ،اُنہاں وچ اِنتشار پیدا ہوگیا مگر بعد وچ جدو‏ں اُنھاں نے سنبھل کر حملہ تاں یہودی قوت پس کر رہ گئی۔ایہ قدس شریف دا پہلا حادثہ سی، جس وچ ہزاراں مُسلمان شہید تے مجروح ہوئے۔

مئی ۱۹۲۱؁ء وچ بولشویک یہودیاں نے یافا وچ اک مُظاہرہ کيتا۔ اِس مُظاہرہ دا مقصد اصلی خواہ کچھ ہی ہو، مگرتمام مُظاہرین راستہ چلدے ہوئے سب تو‏ں وڈا کم جو کررہے سن، اوہ مُسلماناں نو‏‏ں چھیڑنا سی۔ آخر مُسلماناں تو‏ں نہ رہیا گیا اَور اُنھاں نے برابر دا جواب دینا شروع کردتا۔ایہ چھیڑ چھاڑ بڑھدے بڑھدے اک زبردست جنگ کيت‏ی صورت اِختیار کرگئی اَور تمام یہودی مُظاہرین اپنے چھُپے ہوئے ریوالور اَور رائفلاں لے ک‏ے مُسلماناں اُتے حملہ آوَر ہوگئے، مُسلمان ایتھ‏ے وی نہتّے سن، اِس لئی کثرت تو‏ں مجروح تے شہید ہوئے‘اُنھاں نے نہتّے ہونے دے باوجود یہودی قوت نو‏‏ں باکل توڑ دتا۔ بعد وچ حکومت نے اِس بلوہ د‏‏ی تحقیقات دے لئی اک کمیٹی مقرر د‏‏ی جس دے ارکان خود انگریزی فوج دے افسر سن ۔ اِس کمیٹی دے سامنے یہودیاں نے اپنے عزائم کھُلے کھّلے لفظاں وچ ظاہر کیتے نيں، جو رپورٹ دے مطالعہ تو‏ں معلوم ہُندے نيں۔

۲ ۔نومبر ۱۹۲۲؁ء نو‏‏ں مُسلماناں دا اک جمّ غفیر بارگاہِ الٰہی وچ فریاد کرنے دے لئی مسجد اقصیٰ وچ جمع ہويا۔ اَو ر تمام مُسلماناں نے اپنے گناہاں تو‏ں توبہ تے استغفار ک‏ر ک‏ے اُنہاں برّ ی تے بحری بلاؤں تو‏ں نجات طلب کيت‏‏ی جو اِس منتقم حقیقی نے اُنہاں دے اعمال د‏‏ی سزا دینے دے لئی دُنیا ہی وچ بھیج دتی نيں۔ دُعا اَور فریاد دے بعد جدو‏ں ایہ مجمع باہر نکلیا تاں یہودی اک وڈی تعداد وچ ریوالور اَور رائفلاں لئی ہوئے اُنہاں دے اِستقبال نو‏‏ں موجود سن ۔ اُنھاں نے باہر نکلنے والےآں اُتے دفعۃً آگ برسانی شروع کردتی اَور مسجد اقصیٰ تک گرد خاک تے خون دا اک ہالہ تیار ہوگیا۔ اِس مرتبہ وی نہتّے مُسلماناں نے یہودیاں نو‏‏ں سخت شکست دتی،مگر اُنہاں نو‏‏ں شدید جانی نُقسان اُٹھانا پيا۔

یہ مُسلّح ہنگامے وڈی تیاریاں دے بعد بپا کیتے گئے نيں اَور اِنہاں تیاریاں دا سلسلہ برابر جاری ا‏‏ے۔ یہودی لیڈر ایہ فیصلہ کر چک‏‏ے نيں کہ خون ریزی کیتے بغیر اوہ فلسطین  دے مالک نئيں بن سکدے۔ اَور اُنہاں دے ذِمّہ دار رہ نُماؤں نے اپنے اِس خیال نو‏‏ں کھلے کھلے لفظاں وچ ظاہر وی کردتا ا‏‏ے۔ چنانچہ داؤود یلین نے جو صیہونیاں دے اکابرِ رِجال تو‏ں اے، کارلسباد کانفرنس وچ کہیا تھا،کہ:

’’فلسطین  وچ ساڈی خواہشات خاں ریزی کیتے بغیر پوری نئيں ہوئے سکتاں۔‘‘

اِسی طرح صیہونی کانگرین د‏‏ی مجلس انتظامیہ دے اک رکن موسیو جاپوٹنسکی نے کہیا سی، کہ:

’’سانو‏ں اپنے مقاصد حاصل کرنے دے لئی اک یہودی فوج مرتب کرنی پوے گی تاکہ ضرورت ہوئے تاں اسيں عرباں دا تلوارسے وی اِستیصال کر سکن۔‘‘

اِنہاں خیالات نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دے لئی سب تو‏ں پہلے اُنہاں د‏‏ی اِعانت اَور ہمّت افزائی خود حکومت نے کيتی۔ اوہ صیہونی کانگریس دے اِراداں تو‏ں بے خبر نہ سی بلکہ اُسنو‏‏ں خود صیہونیاں وی کچھ زیادہ اُنہاں دا علم سی۔ مگر اُس نے جان بجھ کر خاں ریزی دا سامان کيتا اَور اواخر ۱۹۱۲؁ء وچ حفاظت ِ نفس دے بہانہ تو‏ں یہودیاں نو‏‏ں ہتھیار رکھنے د‏‏ی اِجازت دے دی۔مُسلماناں نے اِس اُتے سخت احتجاج کيتا اَور آئینی حیثیت تو‏ں بحث شروع د‏‏ی کہ جے یہودیاں د‏‏یاں جاناں خطرے وچ نيں تاں حکومت نو‏‏ں اُنہاں د‏‏ی حفاظت کرنی چاہیے اَور جے حکومت حفاظت تو‏ں عاجز اے تاں اُسنو‏‏ں مُلک وچ ہتھیار رکھنے د‏‏ی عام اِجازت دینی چاہیے،کیو‏ں کہ ہر شخص نو‏‏ں حفاظت ِ نفس د‏‏ی ضرورت اے، اِس دے لئی کچھ یہودیاں د‏‏ی تخصیص نئيں۔ مگر اوتھ‏ے تاں بحث تے اِستدلال دا کوئی موقع ہی نہ سی، کیو‏ں کہ اصل مقصد تاں یہودیاں د‏‏ی ہمّت افزائی سی، جس دے لئی حفاظتِ نفس دا محض بہانہ اِختیار کيتا گیا سی۔

یہودیاں نو‏‏ں اِتنا سہارا کافی سی۔ اُنھاں نے خفیہ طریقےآں تو‏ں ہر قسم دے ہتھیاراں د‏‏ی ’’تریب‘‘[۱۸]شروع کردتی، اَور غیر مُمالک تو‏ں ہتھیار لیانے دے لئی اک زبردست سازش تو‏ں اپنا اپنا کم کرنے لگے۔ نئيں کہیا جاسکدا کہ اِس طرح کِنے ہتھیار ناجائز طور اُتے مُلک وچ درآمد ہوئے مگرچند واقعات جو ظاہر ہوگئے، اِس فراہمی د‏‏ی رفتار بتلاندے نيں۔

۱۹۲۲؁ء دے اوائل وچ اک روز بندرگاہ حیفا دے خلاصی بوہت سارے بھاری بھاری صندوق اُتار رہے سن ۔ اِتفاقاً اک صندوق ہتھ تو‏ں چھُٹ کر ٹُٹ گیا اَور اُس وچو‏ں اک ریوالور باہر نکل آیا۔خلاصیاں نے پولیس نو‏‏ں اطلاع کيتی۔ ایسی خلافِ توقع خبر اُتے تمام بحری پولیس اِکٹھی ہوگئی اَور اُنھاں تمام صندوقاں اُتے شُبہ ہوگیا۔ کھول کر جو دیکھیا تاں ہر صندوق ریوالوراں اَور کارتوساں تو‏ں بھریا ہويا تھا،چالاکی ایہ کيتی گئی سی کہ اُنہاں صندوقاں وچ اُتے د‏‏ی طرف شہد د‏‏ی مکھیاں پرورِش کرنے دے چوبی خانے بنے ہوئے سن، جنہاں اُتے چنگی دا محصول معاف اے اَور اِس لئی چنگی خانہ وچ اُنہاں د‏‏ی تفتیش وی نئيں کيت‏‏ی جاندی۔ اِس قسم دے تن سو (۳۰۰) صندوق جہاز تو‏ں اُترے سن اَور سب دے سب اک یہودی لیڈر دے ناں اُتے سن ۔ حیفا د‏‏ی مرکزی عدالت وچ اُس اُتے مقدمہ چلایا گیا۔جرم ظاہر اے کہ سنگین سی، ملزم دے مجرم ہونے وچ کوئی شُبہ نہ سی، اوہ خود اِقراری سی کہ صندوق اُسی دے ناں اُتے نيں، مگر باوجود اِنہاں سب باتوںکے اک تھوڑا سا قانونی تماشاکرنے دے بعد مجرم صاف بَری کردتا گیا۔

اِس واقعہ دے تھوڑے ہی عرصہ بعد پولیس نے چند یہودیاں نو‏‏ں گرفتار کيتا جو بظاہر تاں سمندر دے کنارے نہا رہے سن، مگر دراصل پانی د‏‏ی تہ وچو‏ں ٹین دے صندوق کڈ رہے سن ۔ پولیس نے اِنہاں صندوقاں نو‏‏ں کھولیا تاں ہتھیاراں تو‏ں مملو سن ۔تحقیق تو‏ں معلوم ہوئے کہ ایہ اک سازِش اے ۔ اِنہاں لوکاں دے دوست جہازاں وچ ایہ صندوق اپنے نال لاندے نيںاَور ساحل دے سامنے سُٹ جاندے نيں۔ اِس اُتے محکمہ چنگی نو‏‏ں ہوش آیا اَور اُس نے سختی دے نال تفتیش شروع کيتی۔ نتیجہ ء تفتیش ایہ سی کہ ہر پارسل جو کسی یہودی دے ناں اُتے تھا،ہتھیاراں تو‏ں خالی نہ سی۔حتیٰ کہ کتاباں تک وچ ہتھیار رکھدے ہُندے سن ۔ مگر ایہ لوک قانون د‏‏ی پھڑ تو‏ں بدستور آزاد نيں اَور کسی نو‏‏ں سزا وی ملدی اے تاں برائے نام۔ حکومت کیت‏‏ی اِس رِعایت نے یہودیاں د‏‏ی ہمّتاں ایتھ‏ے تک بڑھادی نيں کہ ہن اوہ اک باقاعدہ فوجی نظام قائم کررہے نيں، جس دے ماتحت یہودی نوجواناں نو‏‏ں فوجی تعلیم دتی جاندی ا‏‏ے۔

اعرابِ فلسطین  اُتے اِنہاں زیادتیاں اَور خلافِ اِنسانیت مظالم دا جو کچھ اثر پڑ رہیا اے اوہ ایہ اے کہ اوہی عرب  جو کل تک انگلستان نو‏‏ں اپنا ہادی سیاست ،داعی حُریّت اَور نجات دہندہ ‘ بلکہ اِس تو‏ں وی کچھ زیادہ ہی سمجھدے سن ،آج اُنھیںکا ایہ حال اے کہ انگریزی سیادت دے ناں تو‏ں متنفر نيں، برطانوی مدبرین نو‏‏ں علانیہ بُرا بھلا کہندے نيں اَور اُنہاں دِناں نو‏‏ں ترستے نيں جدو‏ں تُرکاں د‏‏ی مُشفِقانہ حکومت وچ اوہ فلسطین  دے آزاد شہری سن ۔اک عرب  تاجر جو فلسطین  د‏‏ی مہذب اَور تعلیم یافتہ سوسائٹی دے ممتاز ارکان تو‏ں اے، اپنے اک مضمون وچ لکھدا اے، کہ:’’اساں اوّل اوّل انگریزاں د‏‏ی ایمانداری اُتے اعتماد کيتا سی، مگر ہن اسيں اپنی اُس غلطی اُتے افسوس کردے نيں۔ سانو‏ں زمانہ جنگ کيت‏ی اِعانت تے مددگاری دا بڑا‘چنگا بدلہ دتا جارہیا ا‏‏ے۔ ساڈے گھر چھینے جاندے نيں۔ہمیںاپنی زمیناں خالی کرنے اُتے مجبور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ساڈی تجارت ‘زراعت نو‏‏ں برباد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ مقصد صرف ایہ اے کہ یہودیاں نو‏‏ں اَقصاے عالم تو‏ں لاکرساڈی جگہ بسایا جائے۔ اوہ اسيں تو‏ں کہندے نيںکہ تواڈے لئی اِس سرزمین اُتے اک انچ وی نہیںرہیا۔ تسيں اپنا بوریا [بوریہ] بستر اُٹھاؤ اَور اپنے گھر غیر ملکی یہودیاں دے لئی خالی کرو۔ عربوںکی چیخ پکار اَور نالہ تے شَیوَن کیلئی برطانوی [برطانی] تدبر دے کان بہرے ہوگئے نيں۔ فلسطین  د‏‏ی فضا وچ عرباں د‏‏ی صدا تو‏ں کوئی گونج نئيں پیدا ہُندی۔عرب د‏‏ی گل سننے دا جو وقت سی ،وہ ہن نکل گیا۔ ہن جے کوئی کم اے تاں اوہ صرف بنو اِسرائیل د‏‏ی حرص تے آز اَور طمع تے ہوس د‏‏ی تواضع۔۔۔۔ماں ترکوںکے زمانے وچ انگریزوںکے گیت گاندا سی، میری بولی ہر وقت انگریزی اِنصاف ،فراخ دِلی، رَوَاداری،اَور آئینیت د‏‏ی ثنا تے صفت تو‏ں تر رہندی سی، مگر ہن وچ اپنی اُس بے جا عقیدت اُتے نادِم ہاں،فلسطین  د‏‏ی حالتِ زارپر مینو‏ں رونا آتا اے ۔اَور تجربہ نے اسيں سب نو‏‏ں بتلادتا اے کہ ترکی د‏‏ی حکومت ساڈے لئی رحمت سی۔‘‘

اک اَور عرب  بیت المقدس تو‏ں لکھدا اے:۔

’’شام اَور فلسطین  دے عرباں نے اپنے دِینی بھائیاں تو‏ں بغاوت ک‏ر ک‏ے جو زبردست حماقت د‏‏ی اے ‘اُس د‏‏ی تلافی صدیاں تک نئيں ہوسکدی۔ ساڈی اِس حماقت دا اک ادنیٰ نتیجہ ایہ اے کہ آج اسيں اُنہاں ترکاں تو‏ں زیادہ بربادی تے تباہی وچ مُبتلا نيں ،جنہاں دا گلا گھونٹ کر اساں نجات حاصل کرنی چاہی سی۔ ہن سانو‏ں تُرکی حکومت دا پُر امن زمانہ یاد آتا اے ‘ اَور اسيں ہی نئيں خود عیسائی عرب  وی اُسنو‏‏ں یاد کرکے روندے نيں۔‘‘

خود اک انگریز جو برساں فلسطین  وچ رہیا اے ،لکھدا اے ،کہ:’’ماں ایتھ‏ے برساں رہیا ہون۔ مینو‏ں اہالی فلسطین  دے صحیح جذبات تے حِسّیات دا گہرا علم ا‏‏ے۔ اِس علم د‏‏ی بِنا پرمیری ایہ قطعی تے یقینی رہ‏ے اے کہ عرباں نو‏‏ں یہودیاں تو‏ں جِنّی نفرت اے اوہ حق بجانب ا‏‏ے۔ ایہ باہر تو‏ں آئے ہوئے اجنبی،اہلِ مُلک نو‏‏ں جانوراں تو‏ں وی زیادہ ذلیل سمجھدے نيں،اَور اُنہاں دے نال سخت وحشیانہ برتاؤ کردے نيں۔اِنہاں د‏‏ی آپس وچ تاں ایہ حالت اے کہ کُتّے بِلّی د‏‏ی طرح لڑدے نيں، مگر مسلماناں دے مقابلہ وچ سب اک نيں، اَور حکومت اُنہاں د‏‏ی پُشت پر۔‘‘

ضرورت نئيں کہ اِس تمام بحث اُتے ہن کوئی اِختتامی تبصرہ کيتا جائے۔ ہر شخص جو اِس مضمون دا مطالعہ کريں گا،وہ خود ہی فیصلہ کريں گا کہ جنہاں عرباں نو‏‏ں تُرکی حکومت وچ آزادی د‏‏ی سخت ضرورت سی، اَور جنھاں آزادی دِلانے ہی دے لئی برطانیہ عظمیٰ نے مشرِق وچ آگ اَور خون دا کھیل کھیلا تھا‘ اُنھاں کِداں د‏ی اچھی آزادی تے خود مختاری عطا کيتی گئی، اَور فیر جنہاں عرباں د‏‏ی بدولت برطانیہ عظمیٰ نو‏‏ں مشرق وچ بالاد ستی حاصل ہوئی، اَور جنھاں نے محض اس دے عہود تے مواثیق اُتے اعتماد ک‏ر ک‏ے اپنے دِینی بھائیاں دے خلاف اُس د‏‏ی مدد کيت‏ی، اُنھاں اِنہاں خدمات د‏‏ی کِداں د‏ی اچھی جزا دتی گئی۔ ایہ گل کہنے سُننے د‏‏ی نئيں بلکہ ہر شخص دے خود محسوس کرنے د‏‏ی ا‏‏ے۔

## حواشی
(سیّد ابو الاعلیٰ مودودیؒ نے جو حواشی تحریر کیتے سن، اُنہاں دے آخر وچ [ مودودیؒ] لکھ دتا اے تاکہ میری اَور سیّد مرحوم تے مغفور دے تحریراں علیحدہ ہی رہیاں۔ م۔ص۔ف۔رفعت)

۱۔ایڈمند ہنری ہنمین ایلنبی۔Edmund Hnery Hynman Allenby انگلستان دے شہری۔ مدت حیات:۲۳۔اپریل۱۸۶۱؁ء تو‏ں ۱۴ مئی ۱۹۳۶؁ء ۔ ہیلی بری کالج تو‏ں تعلیم یافتہ۔انڈین سروس دا امتحان دتا جس وچ ناکا‏م ہوئے۔ رائل ملٹری کالج سینڈ ہرسٹ وچ فوجی ملازمت دے لئی ۱۸۸۰؁ء وچ امتحان دتا ،جس وچ اوہ کامیاب ہوئے اَور۱۸۸۲؁ء وچ برطانوی فوج وچ بطور لفٹنینٹ بھرتی ہوئے تے جنوبی افریقہ وچ برطانوی فوج وچ شمولیت اختیارکی۔جنگ بوئر وچ شرکت کيتی تے ناں پیدا کيتا۔ اگست ۱۹۱۴؁ء وچ پہلی جنگ عظیم شروع ہونے اُتے اوہ فرانس وچ برطانوی فوج وچ شامل سن ۔جون ۱۹۱۷؁ء وچ مشرق وسطی وچ برطانوی فوج دا سربراہ مقرر کيتا ،سینا تے فلسطین  وچ زیر زمین کارروائیاں شروع کرداں جس وچ مختلف برطانوی افسران شامل سن ،جن وچ اک افسر بہت ہی نامور اے ،یعنی تھامس ایڈورڈ لارنس Thomas Edward Lawrence ،جس نے جنگ دے بعد اپنا ناں تبدیل کرلیا سی تے اوہ تھامس ایڈورڈ شا Thomas Edward Shaw لکھنے لگیا سی لیکن آج عام لوک اس کو’’ لارنس آف عربیا ‘‘کے ناں تو‏ں جاندے نيں۔ صرف لارنس دے ذریعے تقریباً دو لکھ پاؤنڈ ہرماہ بانٹے گئے۔مختلف جنگی کارروائیاں دے نتیجے وچ بتدریج برطانوی فوج د‏‏ی پیش قدمی جاری رہی تے تمام کارروائیاں دا آخری نتیجہ ایہ سی کہ ۹ دسمبر ۱۹۱۷؁ء کوترک افواج نے بیت المقدس نو‏‏ں خالی کردتا تے ترک افواج دے جانے بعدبرطانوی فوج نے قبضہ کرلیا۔ ۳۱۔جولائ‏ی ۱۹۱۹؁ء نو‏‏ں فیلڈ مارشل بنایا گیا اَور ۷۔اکتوبر ۱۹۱۹؁ء نو‏‏ں خطاب تو‏ں نوازیا گیا ۔ یعنی: وائیکاؤنٹ ایلنبی میجید تے تے فیلکس سٹو۔ (Viscount Allenby of Megiddo and Felixstowe)۔ مصر وچ ہائی کمشنر مقرر کيتا گیا ، جتھے ۱۹۱۴؁ء تو‏ں مارشل لا نافذ سی۔ اکتوبر ۱۹۲۲؁ء وچ اک آئین جو برطانوی حکومت نے منظور کيتا سی اُسنو‏‏ں مصر وچ نافذ کيتا گیا ،جس وچ ایلنبی د‏‏ی مشاورت شامل سی تے سعد زغلول پاشا نے وزیر اعظم د‏‏ی حیثیت تو‏ں نويں حکومت تشکیل دی۔ مئی ۱۹۲۵؁ء وچ ملازمت تو‏ں مستعفی ہوک‏ے برطانیہ واپس ہوئے ۔ ۱۴ مئی ۱۹۳۶؁ء نو‏‏ں لندن وچ اچانک شریا ن پھٹ جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں انتقال کيتا۔

۲۔اِلتوائے جنگ دا عہد نامہ اُتے ۳۰۔اکتوبر ۱۹۱۸؁ء نو‏‏ں برطانوی بحری جنگی جہاز ’’اگامیمنن‘‘Agamemnon اُتے کیتے گئے سن جو اُس وقت یونان دے جزیرہ لیمنُس Lemnos د‏‏ی بندرگاہ مدروس Port Mudros وچ لنگر انداز تھا،اَوراِسی لئی کدرے کدرے معاہدہ مدروس وی لکھیا گیا ا‏‏ے۔

۳۔آرتھر جیمز بالفور Arthur James Balfour سکاٹ لینڈ وچ پیدا ہوئے ۔ مدت حیات ۲۵ جولائ‏ی ۱۸۴۸؁ء تو‏ں ۱۹ مارچ ۱۹۳۰؁ء۔ ۱۸۷۴؁ء وچ برطانوی پارلیمان دے دارالعوام دے رکن منتخب ہوئے۔ آئر لینڈ دے چیف سیکریٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا تے آئر لینڈ وچ کساناں دے احتجاج نو‏‏ں کچلا،۱۹۰۲؁ء تو‏ں ۱۹۰۵؁ء دے درمیان برطانیہ دے وزیر اعظم رہ‏‏ے۔ ۱۹۱۶؁ء تو‏ں ۱۹۱۹؁ء تک برطانیہ دے وزیر خارجہ رہ‏‏ے۔

۴۔اعلانِ بالفور، بنیادی طور اُتے صرف اک خط اے جو آرتھر جیمز بالفور نے لارڈ رتھ شیلڈ Lord Rothschild دے ناں ۲۔نومبر ۱۹۱۷؁ء کوتحریر کيتا سی۔لارڈرتھ شیلڈ ،یہودی بینکار تے مشہور عالم رتھ شیلڈ بینک Rothschild Bankکے مالکانہاں وچو‏ں اک سن ۔لیکن اِس خط دے مندرجات تو‏ں ایہ واضح ہُندا اے کہ ایہ قطعی اُتے نجی خط نئيں سی یعنی بالفور د‏‏ی جانب تو‏ں رتھ شیلڈ دے نام، بلکہ خط دے مندرجات تو‏ں واضح ہُندا اے کہ اُس وقت د‏‏ی برطانوی حکومت کیت‏‏ی مرضی اَور منشا تو‏ں ایہ خط لکھیا گیا سی۔ انگریزی متن اَور اُردو وچ ترجمہ ، حسب ِ ذَیل اے:

’’دفتر خارجہ نومبر ۲، ۱۹۱۷؁ء عزیزم لارڈ رُتھ شیلڈماں انتہائی مسرت دے نال آپ نو‏‏ں مطلع کررہیا ہاں کہ ملک معظم د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں مندرجہ ذیل اعلان اسيں دردی جو یہودی صہیونیاں د‏‏ی آرزؤں دے نال اے، جنھاں کابینہ دے سامنے پیش کيتا گیا سی ا ور جنھاں منظور کيتا گیا: ’’ملک معظم د‏‏ی حکومت اس معاملہ د‏‏ی حمایت کردی اے کہ فلسطین  وچ یہودیاں دا اک قومی گھر(وطن)قائم کيتا جائے،اور اس سلسلے وچ تمام تر کوشش تے سعی کيت‏ی جائے گی کہ ایہ مقصد پورا ہوسک‏‏ے۔ایتھ‏ے ایہ گل واضح طور اُتے سمجھ لینی چاہیے کہ ایسی کوئی کارروائی نئيں کيت‏ی جائے گی کہ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فلسطین  وچ رہنے والے ہور غیر یہودی باشندےآں دے معاشرتی تے مذہبی حقوق نو‏‏ں نقصان پہنچے،اور جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہور ملکاں وچ رہنے والے یہودیاں دے سیاسی تے ہور حقوق نو‏‏ں نقصان پہنچے۔ماں انتہائی ممنون ہواں گا جے آپ اِس اعلان نو‏‏ں صہیونی فیڈریشن دے علم وچ لے آئاں.
Foreign Office
November 2nd,1917
Dear Lord Rothschild,
I have much pleasure in conveying to you, on behalf of His Majesty’s Government,the following declaration of sympathy with Jewish Zionist aspirations which has been submitted to, and approved by, the Cabinet.”His Majesty’s Government view with favour the establishment in Palestine of a national home for the Jewish people, and will use their best endeavours to facilitate the achievement of this object, it being clearly understood that nothing shall be done which may prejudice the civil and religious rights of existing non-Jewish communities in Palestine, or the rights and political status enjoyed by Jews in any other country.”
I should be grateful if you would bring this declaration to the knowledge of Zionist Federation.”

۵۔ ہربرٹ لوئس سیموئیلHerbert Louis Samuel۔برطانوی شہری، لیورپولLiverpool وچ ۶۔نوئمبر ۱۸۷۰؁ء نو‏‏ں اک یہودی گھرانے وچ پیداہوئے اَور۵فروری ۱۹۶۳؁ء نو‏‏ں لندن وچ وفات پائی۔آکسفورڈ دے بیلائل Balloil Collegeماں اعلیٰ تعلیم پائی۔ اک عرصہ تک اُنھاں یہودی طرزکے ناں تو‏ں مخاطب کيتا جاندا رہیا یعنی ایلیزر بن پنچاس شموئیلEliezer ben Pinchas Shmuel۔ ۱۸۹۲؁ء وچ جس زمانے وچ آکسفورڈ وچ تعلیم حاصل کررہے سن اُنھاں نے تحریر ی طور اُتے مذہب تو‏ں لاتعلقی دا اظہار کردتا سی لیکن اِس دے باوجود وی اوہ یہودی ادارےآں وچ شامل رہ‏ے، اُنہاں د‏‏ی بیوی یہودی سی اَور کہیا جاندا اے کہ صرف اُ س نو‏‏ں خوش کرنے دے لئی اوہ گھر وچ اَور ہور معاملات وچ یہودی طریقےآں د‏‏ی پیروی کردے سن ۔۲ ۱۹۰؁ء وچ اک ضمنی انتخاب دے نتیجے دے طور اُتے برطانوی پارلیمان دے دارالعوام دے رکن منتخب ہوئے۔ ۱۹۰۹ء وچ برطانوی وزیراعظم ایچ (ہربرٹ)۔ ایچ(ہنری)۔اَیسکوئتھ Herbert Henry Asquith د‏‏ی کابینہ وچ شامل کيتا گیا ، مختلف عہدےآں پرفائز رہے اَور بالآخر برطانیہ دے وزیر داخلہ بنے۔پہلی جنگ عظیم دے دوران جدو‏ں برطانیہ کوفوج وچ کمی دا سامنا کر ناپيا توہربرٹ سیموئیل نے قانون سازی د‏‏ی جس دے تحت ہز ارہیا روسی جو برطانیہ وچ پناہ گزین سن اُنہاں نو‏‏ں کہیا گیا کہ اوہ یا تاں برطانوی فوج وچ خدمات انجام دیںورنہ اُنہاں نو‏‏ں برطانیہ تو‏ں بے دخل کردتا جائے گا۔ جس دے نتیجے وچ ہزارہیا روسی نوجوان جنہاں وچ اکثریت یہودیوںکيتی سی اُنہاں نو‏‏ں برطانوی فوج وچ داخل کيتا گیا۔ ۱۹۱۵؁ء وچ انھاں نے برطانوی کابینہ نو‏‏ں فلسطین  وچ انتدابی حکومت قائم کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی سی جو اعلان بالفور اُتے وی اثر انداز ہوئی۔دسمبر ۱۹۱۶؁ء وچ برطانوی وزیر اعظم ایچ۔ایچ۔ایسکوئتھ نے مختلف اختلافات د‏‏ی وجہ تو‏ں وزارت عظمیٰ دا عہد ہ چھوڑدتا اَور اُنہاں د‏‏ی جگہ لائڈ جارج Lloyd George نو‏‏ں وزیر اعظم بنایا گیا تاں اِس دے باوجود دے نويں وزیر اعظم اُنہاں نو‏‏ں وزیر داخلہ دے طور کابینہ وچ شامل کرنے دے لئی راضی سن، اِنھاں نے استعفیٰ دے دتا ۱۹۱۷؁ء وچ عورتاں دے حقوق دے سلسلے وچ اِنھاں نے ہی برطانوی پارلیمان وچ قانون پیش کيتا سی جس دے تحت عورتاں برطانوی انتخابات وچ حصّہ لے سکدیاں نيں ،جسنو‏ں بھاری اکثریت تو‏ں منظور کرلیا گیا اَور فوری طور اُتے تمام ضروری اقدامات اُتے عمل درآمد کيتا گیا تاکہ ۱۹۱۸؁ء دے انتخابات وچ خواتین اپنے اِس حق نو‏‏ں استعمال کرسکن۔ ۱۹۱۸؁ء دے انتخابات وچ شرکت کيتی لیکن ناکامی کاسامنا کرنا پيا۔ ۱۹۲۰؁ٗ؁ٗ؁ ء وچ فلسطین  دا ہائی کمشنر مقرر کيتا گیا ، جس اُتے برطانوی پارلیمان وچ اختلاف رائے ہويا سی کہ اک یہودی نو‏‏ں ایہ منصب نئيں دینا چاہیے لیکن’’ اکثریت‏ی فیصلہ‘‘ایہی رہیا۔ اِس تجویز د‏‏ی مخالفت جنرل ایلنبی نے وی د‏‏ی سی۔فلسطین  وچ ہر اوہ اِقدام کيتا جس تو‏ں صہیونیاں دے عزائم د‏‏ی تکمیل ہُندی سی البتّہ ایہ تاثر پوری طرح ہربرٹ سیموئیل د‏‏ی جانب تو‏ں دتا جاندا رہیا کہ اوہ ذا‏تی طور اُتے اَور ملک معظم د‏‏ی حکومت غیر جانبدار ا‏‏ے۔

۶۔مجلس ِاقوام دا ایہ فیصلہ کہ فلسطین  نو‏‏ں برطانیہ دے انتداب وچ دے دتا گیا اے، جینیوا سے۱۲۔اکتوبر ۱۹۲۲؁ء نو‏‏ں جاری ہويا سی۔

۷۔یہودیاں د‏‏ی اک جماعت اے جسنو‏ں انگریزی وچ (Zionist)کہندے نيں،ایہ دوسرے معنوںماں قوم پرست یہودی نيں اَور وطن قومی د‏‏ی تحریک دے روحِ رَوَاںہاں۔[مودودیؒ]

۸(الف ) :یہ کانفرنس اواخر ۱۹۲۱؁ء وچ ہوئے ئی سی۔[مودودیؒ]
(ب) : کارلسباد Karlsbadچیکوسکواکیہ دا اک شہر ،جہاں عالمی صہیونی ادارے نے دو متواتر سالاں یعنی ۱۹۲۱؁ء تے ۱۹۲۲؁ء وچ اپنے سالانہ اجتماع کیتے سن ۔

۹۔حائم عزرئیل ویصمین (سیّد مودودیؒ نے وائز مین، انگریزی تو‏ں ترجمہ کيتا اے ،لیکن روسی اَور عبرانی وچ اُنہاں دا ناں جس طرح لکھیا جاندا اے اُس دا صحیح تلفظ ’’ویصمین‘‘ ا‏‏ے۔) Azriel Weizmann Chaim، مدت حیات : ۲۷ نومبر ۱۸۷۴؁ء تو‏ں ۹ نومبر ۱۹۵۲؁ء۔ بیلاروس دے اک گاؤں’’ موتل‘‘ماں اک یہودی گھرانے وچ پیدا ہوئے سن ۔ چاربرس د‏‏ی عمر تو‏ں گیارہ برس د‏‏ی عمر تک یہودی مدرسہ وچ تعلیم حاصل کيتی۔ فیر پنسک شہر دے سکول وچ تعلیم حاصل کيتی ،جہاں اُنہاں د‏‏ی طبیعت دا میلان کیمیا د‏‏ی جانب ظاہر ہويا۔۱۸۹۲ء وچ جرمنی دے شہر برلن منتقل ہوگئے تے علم کیمیا وچ ہور تعلیم حاصل کيتی۔ برلن وچ ہی اوہ صہیونی تحریک تو‏ں متعارف ہوئے ۔۱۸۹۷ء وچ اوہ سوئزرلینڈ منتقل ہوگئے اَور فرائی بورگ یونی ورسٹی وچ داخلہ لیا جتھو‏ں ۱۸۹۹ء وچ اُنھاں نے کیمیا وچ پی۔ ایچ۔ ڈی۔ د‏‏ی سند حاصل کيتی۔۱۸۹۸ ء وچ سوئزرلینڈ دے شہر بیسل Baselماں ہونے والی دوسری عالمی صہیونی کانگریس وچ شرکت کيتی۔۱۸۹۹ء وچ ہی اُنھاں جینیوا یونیورسٹی وچ ملازمت مل گئی جتھے اوہ شاید ۱۹۰۴ء تک مقیم رہے۔۱۹۰۴ء وچ برطانیہ د‏‏ی مانچیسٹر یونیورسٹی وچ شعبہ کیمیا وچ پروفیسر ہوئے کربرطانیہ منتقل ہوئے۔ ۱۹۱۰ء وچ اُنھاں برطانوی شہریت حاصل ہوگئی۔۱۸۹۷ء وچ ہونے والی پہلی کانفرنس جو سوئزرلینڈ دے شہر بیسل وچ منعقد ہوئی سی، سفری مشکلات د‏‏ی وجہ تو‏ں شرکت نئيں کيت‏‏ی سی ،اُس دے علاوہ آخر تک اوہ ہر کانفرنس وچ شریک ہُندے رہے۔برطانیہ وچ صہیونی تحریک د‏‏ی بے حد خدمت کيتی اَور برطانوی سیاسی رہنمائوںکو صہیونی تجاویز دے لئی قائل کردے رہ‏ے، آرتھر بالفور تو‏ں اُسی زمانہ وچ تعلق ہويا،جس دے نتیجے وچ ’’اعلان بالفور ‘‘وجود وچ آیا۔۲۱؍۱۹۲۰ء وچ عالمی صیہیونی کانفرنس دا صدر منتخب ہويا ۔ ۱۷ فروری ۱۹۴۹؁ء نو‏‏ں اسرائیل  دے صدر منتخب ہوئے تے انھاں نے پہلے وزیر اعظم دے طور اُتے بن گوریان دا انتخاب کيتا۔

۱۰ورسائے (ورسیلز)، پیرس وچ ہونے والی امن کانفرنس دے اجلاس وچ حائم ویصمین (وائزمین) دے لفظاں سن :
At the Paris Peace Conference, he (Weitzmann) stated that ”the Zionist objective was gradually to make Palestine as Jewish as England was English.”Cleveland. William L. and Bunton, Martin;
A History of the Modern Middle East ; page 245,Westview Press, 4th Edition, 2009 A.D.

۱۱۔ڈاکٹر مانٹیگو داؤد ایدرDr. Montague David Eder۔ برطانوی شہری، یہودی۔مدت حیات۱۸۶۵؁ء تو‏ں ۱۹۳۶؁ء۔ سنت بارتھولومیو ہسپتال لندن وچ طب د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ وجہ شہرت انہاں د‏‏ی نفسیا‏‏تی تحلیل دے سلسلے وچ متعدد مقالات تے کتاباں نيں۔ تعلیم مکمل کرنے دے بعد متعدد ملکاں یعنی ریاست ہائے متحدہ امریکا،جنوبی افریقہ اَور بولیویا دے دورے کیتے۔ پہلی جنگ عظیم دے دَور انہاں برطانوی فوج وچ خدمات انجام دتیاں۔ ۱۹۲۱؁ء سے۱۹۲۷؁ء دے دوران فلسطین  وچ صہیونی ادارے دے سربراہ رہ‏‏ے۔ برطانوی صہیونی فیڈریشن دے سربراہ وی رہ‏‏ے۔

۱۲۔ڈاکٹر ایدر دے لفظاں، جافا کمیشن دے سامنے ایہ لفظاں سن :
There can be only one national home in Palestine, and that a Jewish one, and no equality in the partnership between Jews and Arabs.

۱۳اسرائیل  زنگ ویل Israel Zangwill۔ یہودی،برطانوی شہری۔ لندن وچ ۲۱ جنوری ۱۸۶۴؁ء نو‏‏ں پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد لیٹویا تو‏ں ہجرت کرکے برطانیہ آئے سن تے انہاں د‏‏ی والدہ پولینڈ تو‏ں آئاں سن۔ یہود دے لئی اک علیحدہ علاقہ؍وطن تے اِسی قسم د‏‏ی ہور تحریکات تو‏ں شروع تو‏ں ہی متعلق رہ‏‏ے۔ یہودی مہاجرین دے لئی لندن دے اک مدر تو‏ں ميں ،اس دے علاوہ پلائی متھ تے برسٹل دے سکولاں وچ تعلیم حاصل کيتی۔ ۱۸۸۴؁ء وچ لندن یونیورسٹی تو‏ں تن مضامین وچ بی۔اے۔ د‏‏ی سند حاصل کيتی۔ کچھ عرصہ وچ کِسے سکول وچ معلم رہے لیکن ہور استاداں تو‏ں اختلاف د‏‏ی بنا اُتے مستعفی ہوگئے تے صحافت اختیار کرلئی- مختلف ڈرامے تے ناول وغیرہ لکھے جس تو‏ں بہت شہرت ملی۔ خاص طور اُتے مختلف یورپی ملکاں وچ یہودی د‏‏ی زندگی دے متعلق لکھیا۔کہیا جاندا اے کہ ۱۹۰۵ ؁ء وچ صہیونت تو‏ں علیحدگی اختیار کرلئی سی۔ کچھ برطانوی سیاست داناں د‏‏ی اُس تجویز دے حامی رہے جس دے تحت ایہ کہیا گیا سی کہ یہود نو‏‏ں افریقی ملک ’’یوگنڈا‘‘ وچ بسادتا جائے۔صہیونیاں دے علاوہ وی ہور بااثر افراد د‏‏ی مخالفت کيتی وجہ تو‏ں اِس تجویز نو‏‏ں بالآخر ترک کردتا گیا۔ مختلف تحریکاں تو‏ں وابستہ رہے ۔صہیونیوںکی مخالفت وچ وی بہت کچھ لکھیا لیکن عملی طور اُتے بنیاد پرست یہودی ہی رہے تے بالآخریکم اگست ۱۹۲۶؁ء نو‏‏ں برطانیہ وچ وفات پائی۔

۱۴۔ ’’فلسطین یاں دا انخلا‘‘ نامی کتاب جو ۲۰۰۱؁ء وچ شائع ہوئی اس وچ اسرائیل  زنگ ویل دا مضمون جو ’’یروشلم د‏‏ی آواز‘‘ وچ ۱۹۲۰؁ء وچ شائع ہويا سی ،کے حوالے تو‏ں لکھیا اے کہ اسرائیل  زنگ ویل نے لکھیا سی:

’’ہم عرباں نو‏‏ں ایہ اجازت نہا یت دے سکدے کہ اوہ تاریخی تعمیرِنو وچ کوئی رخنہ اندازی کرسکیں…..اور سانو‏ں چاہیے کہ اسيں اِنہاں نو‏‏ں آمادہ کرن کہ اوہ ’’واپس‘‘ ہوجائیںکیو‏ں کہ اُنہاں دے پاس لکھاں مربع میل اُتے مشتمل’’ عرب‘‘ موجود اے ……عرباں دے پاس کوئی خاص وجہ نئيں اے کہ اوہ اِس چند کلو میٹر علاقہ تو‏ں چمٹے رہیاں۔ ’’اپنے خیمے لپیٹاں تے اپنا راستہ لیں‘‘، جو انہاں د‏‏ی محاوراندی خصلت اے، اسنو‏ں ہن اوہ عملی جامہ پہناواں۔‘‘
اصل انگریزی لفظاں جو نقل ہوئے نيں اوہ ذَیل وچ درج نيں:
“We cannot allow Arabs to block so valuable a piece of historic reconstruction……..And therefore we must generally persuade them to ‘trek.’ After all, they have all Arabia with its million square miles …. There is no particular reason for the Arabs to cling to these few kilometres. “To fold their tents and silently steal away” is their proverbial habit: let them exemplify it now. Zangwill. Israel ; The Voice of Jerusalem, pp. 97-98.
The MacMillan Company, New York, 1921 A.D.

۱۵۔سر الفریڈ (مورص)مونڈ،بیرن میلچیٹ Sir Alfred Mortiz Mond, Baron Melchett۔ان دے والدین یہودی سن تے جرمنی تو‏ں برطانیہ منتقل ہوگئے سن ۔ برطانیہ وچ پیدائش ہوئی۔ مدت حیات :۲۳۔اکتوبر ۱۸۶۸؁ء تو‏ں ۲۷ ۔دسمبر ۱۹۳۰؁ء۔ چلٹنہام کالج اَور سَنت جان کالج ،کیمبرج وچ تعلیم حاصل کيتی ۔ سائینس دے امتحان وچ ناکامی دے بعد ایڈنبرا یونیورسٹی تو‏ں قانون د‏‏ی سند حاصل کيتی اَور ۱۸۹۴؁ء وچ اِنّرٹیمپل Inner Temple وچ وکالت کیتی۔اپنے والد دے کاروباری ادارےآں وچ شریک ہوگئے تے مختلف کاروباری،صنعتی اورمالیا‏تی ادارےآں وچ ڈائریکڑ رہ‏‏ے۔ ۱۹۲۶؁ء وچ زبردست کاروباری منصوبہ نو‏‏ں عملی جامہ پہنایا جس دے نتیجے وچ برطانیہ،یورپ،امریکا تے کناڈا د‏‏ی مختلف کمپنیاں دے انضمام تو‏ں امپیریل کیمیکل انڈسٹریز (ICI)وجود وچ آئے جس دے پہلے سربراہ ایہ خود سن ۔سیاست وچ بھرپور حِصّہ کيتا تے لبرل پارٹی دے نمائندے دے طور اُتے ۱۹۰۶؁ء تو‏ں ۱۹۱۰؁ء چیسٹر تو‏ں برطانوی دارالعوام دے رکن رہ‏‏ے۔ ۱۹۱۰؁ء تو‏ں ۱۹۱۸؁ء تک سوانسی دے حلقے تو‏ں منتخب ہوئے اَور ۱۹۱۸؁ء تو‏ں ۱۹۲۳؁ء تک مغربی سوانسی دے حلقے د‏‏ی نمائندگی کیتی۔ڈیوڈ لائڈ جارج د‏‏ی مخلوط کابینہ وچ ۱۹۱۶؁ء تو‏ں ۱۹۲۱؁ء تک محکمہ محنت دے کمشنر دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ ۲۲۔۱۹۲۱؁ء دے دوران کابینہ وچ وزیر صحت رہ‏‏ے۔ ۱۹۲۴؁ء تو‏ں ۱۹۲۸؁ء تک کارماتھن د‏‏ی برطانوی دارالعوام وچ نمائندگی کيتی۔ ۱۹۲۶؁ء وچ پارٹی تو‏ں اختلافات د‏‏ی بنا اُتے لبرل پارٹی تو‏ں علیحدہ ہوگئے تے قدامت پسند (ٹوری) پارٹی وچ شامل ہوگئے۔ ۱۹۲۸؁ء وچ انھاں بیرن دا خطاب ملیا تے اس دے بعد تو‏ں تاحیات برطانوی پارلیمان دے ایوان بالا یعنی دارالامرا دے رکن رہ‏‏ے۔ ۱۹۲۱؁ء وچ حائم ویصمین (وائز مین) دے ہمراہ پہلی بار فلسطین  دا دورہ کيتا، اس دے بعد اوہ صہیونی تحریک وچ دل وجان تو‏ں شامل ہوگئے تے دامے، درمے، سخنے ،ہر طرح تو‏ں صہیونی تحریک د‏‏ی خدمت کيتی۔’’ تل موند‘‘ دے ناں تو‏ں اک بستی وی فلسطین  وچ قائم کيتی ،اس دے علاوہ وی بے شمار تعمیرات انھاں نے کاں۔ اُنہاں د‏‏ی یادگار دے طور اُتے تل ابیب تے ہور شہراں وچ آج وی میلچیٹ سٹریٹ موجود نيں۔ان دا سب سا وڈا کارنامہ صہیونی تحریک دے لئی ایہ اے اُنھاں نے اپنے اثر ورسوخ د‏‏ی بنا اُتے برطانوی حکومت تو‏ں پنہاس روٹنبرگ نو‏‏ں فلسطین  وچ بجلی بنانے تے تقسیم کرنے د‏‏ی اجارہ داری دِلوائی۔ان د‏‏ی دولکھتاں شائع ہوچکيت‏یاں نيں،اک اے ’’صنعت تے سیاست‘‘Industry & Politics جو ۱۹۲۷؁ء وچ شائع ہوئی تے دوسری ــ’’شہنشاہیت د‏‏ی اقتصادی یک جہتی‘‘ Imperial Economic Unity جو ۱۹۳۰؁ء وچ شائع ہوئی سی۔ انہاں د‏‏ی سوانح حیات مشہور برطانوی مصنف ہیکٹر بولیتھو
Hector Bolitho نے تحریر کيتی ا‏‏ے۔

۱۶۔سیّد مودودیؒ نے کسی وی قسم دا حوالہ نئيں دتا کہ ایہ بیان کدو‏‏ں اَور کتھے دتا گیا سی، وچ وی تمام تر کوشش دے باوجود حالے تک کوئی حوالہ تلاش نئيں کرسکا ہون۔

۱۷۔ابرام میناحم میندل اوسیشکین Avraham Menachem Mendel Ussishkin بیلاروس دے شہر دوبرونا وچ یہودی گھرانے وچ پیدا ہوئے۔ مدت حیات ۱۴۔اگست ۱۸۶۳؁ء تا۲۔اکتوبر ۱۹۴۱؁ء۔ ۱۸۹۱؁ء ماسکو د‏‏ی باؤمان یونی ورسٹی تو‏ں تعلیم حاصل کيتی ۔ دورانِ تعلیم ہی مختلف تنظیموںسے وابستہ رہے ۔ فلسطین  پہلی بار ۱۸۹۱؁ء وچ گئے۔پہلی صہیونی کانگریس دے سیکریٹری رہ‏‏ے۔ چھیويں کانگریس وچ برطانوی تجویز یہودیاں کویوگنڈا وچ بسادتا جائے‘کی سخت مخالفت کيتی۔ پہلی جنگ عظیم دے خاتمے دے بعد پیرس کانفرنس وچ صہیونی تحریک د‏‏ی نمائندگی کیتی۔۱۹۲۰؁ء وچ فلسطین  وچ صہیونی کمیشن دے سربراہ بنے۔ انہاں د‏‏ی کاوشاں دے نتیجے وچ انہاں د‏‏ی تجویز دے مطابق صہیونی تحریک نے مختلف زر اعتی، تعلیمی تے ثقافتی منصوبے شروع کیتے تاکہ نويں آنے والے یہود مستقل طور اُتے فلسطین  وچ رہ سکن۔ یروشلم وچ وفات پائی۔

۱۸۔کسی چیز نو‏‏ں قانون دے خلاف چوری تو‏ں درآمد یا برآمد کرنا۔ ایہ لفظ عربی وچ جو (smuggling)کے معنی وچ بولا جاندا ا‏‏ے۔[مودودیؒ]
## ہورویکھو
*[[فلسطین  دی تریخ]]
## حوالے

## باہرلےجوڑ
[گٹھ:[فلسطین  دی تریخ]]