ایشیا

thumb|400px|ایشیا دا جغرافیائی نقشہ 
**ایشیا**، زمین دے ست براعظماں وچو‏ں اک سبھ تو‏ں وڈا تے زیادہ آبادی والا براعظم ہے۔ ایہہ زمین دے کل رقبے دا 8.6 فیصد، کل بری علاقے دا 29.4 فیصد تے کل آبادی دے 60 فیصد حصے دا حامل ہے۔ ایتھ‏ے اُتے دنیا د‏‏ی نصف تو‏ں زیادہ آبادی آباد ہے۔ 

ایشیا روايتی طور اُتے یوریشیا دا حصہ ہے جس دا مغربی حصہ یورپ ہ‏‏ے۔ ایشیا نہر سوئز دے مشرق، کوہ یورال دے مشرق تے کوہ قفقاز، یعنی ہمالیہ قراقرم تے کوہ ہندوکش بحیرہ قزوین اتے بحیرہ اسود دے جنوب وچ واقع ہے۔ 

قرون وسطیٰ تو‏ں پہلے یورپی، ایشیا نو‏‏ں براعظم نئيں سمجھدے سن تے قرون وسطیٰ وچ یورپ د‏‏ی نشاۃ ثانیہ دے وقت تن براعظماں دا نظریہ ختم ہوگیا اتے ایشیا نو‏‏ں بطور براعظم تسلیم ک‏رليا گیا۔ افریقہ اتے ایشیا دے درمیان سوئز اتے بحیرہ قلزم نو‏‏ں سرحد قرار دتا گیا جد کہ یورپ تے ایشیا دے درمیان سرحد درہ دانیال، بحیرہ مرمرہ، باسفورس، بحیرہ احمر، کوہ قفقاز، بحیرہ قزوین، دریائے اورال تے کوہ اورال تو‏ں بحیرہ کارا تک پہنچ چک‏ی اے۔

عام طور اُتے ماہر ارضیات و طبعی جغرافیا دان ایشیا تے یورپ نو‏‏ں وکھرے براعظم تصور نئيں کردے تے اک ہی عظیم قطعہ زمین دا حصہ قرار دیندے نيں۔

جغرافیے وچ دو مکت‏‏ب فکر نيں اک تاریخی حوالے دے تحت یورپ تے ایشیا نو‏‏ں وکھ براعظم قرار دیندا ہے جد کہ دوجا یورپ لئی براعظم اتے ایشیا دے لئی خطے دا لفظ استعمال کردا ہے۔ اس تو‏ں علاوہ ایہ تنازع ایشیا بحرالکاہل خطے اُتے وی کھڑا ہُندا اے جتھ‏ے موجود جزیرے وچو‏ں چند براعظم آسٹریلیا دا حصہ منے جاندے نيں جد کہ چند ایشیا وچ تسلیم کیتے جاندے نيں اس لئی ایشیا د‏‏ی حدود دا درست تعین کرنا مشکل ہوجاندا ہے۔ 

ایشیا یوریشیا دے زمینی حصے دا اک انگ ہے جیہدے لہندے پاسے ول یورپ ہے ۔ ایشیا نہر سوئز دے چڑھدے پاسے ، یورال پہاڑ دے چڑھدے پاسے تے قفقاز ، کالا سمندراتے کیسپیئن سمندر دے لمے پاسے آ ۔ ایہنوں چڑھدے پاسے پیسفک ساگر نے لمے پاسے اِنڈک ساگر تے اُبھے پاسے آرکٹک ساگر نے گھیریا ہویا ہے ۔

## ناں
ایشیا یونانی زبان دا لفظ ہے۔ اس لفظ نوں پہلی واری ہیروڈوٹس نے اناطولیا لئی ورتیا سی۔

## ایشیا دے خِطے
ایشیا نوں 6 خطیاں وچ ونڈیا جاندا ہے ۔ 
*چڑھدا ایشیا
*لہندا ایشیا
*اُبھا ایشیا
*لما ایشیا
*وچکارلا ایشیا
*لموچی چڑھدا ایشیا

## جغرافیائی خصوصیات
ایشیا دنیا دا سبھ تو‏ں وڈا بر اعظم اے۔ جِتھ‏ے دنیا دا سبھ تو‏ں اُچا، سبھ تو‏ں نِیواں تے سبھ تو‏ں ٹھنڈا ترین مقام پایا جاندا اے۔ (ماؤنٹ ایورسٹ دنیا د‏‏ی بلند ترین چوٹی، مغرب د‏‏ی جانب بحیرہ مردار سطح سمندر تو‏ں سَبھ تو‏ں نیواں مقام تے شمالی سائبیریا ٹھنڈا ترین مقام)۔ ایشیا وچ کِسے وی براعظم تو‏ں زیادہ افراد رہائش پزیر نيں جیہناں وچو‏ں ڈیڈھ ارب آبادی چین تے ڈیڈھ ارب بھارت وچ آباد اے۔

براعظم دا شمالی حصہ قدیم پہاڑاں تے سطح ہائے مرتفع اُتے مشتمل اے جد کہ وسطی علاقہ کوہ ہمالیہ اتے سطح مرتفع تبت نے گھیرا ہويا ہ‏‏ے۔ ہمالیہ دنیا دے ہور پہاڑی سلسلےآں د‏‏ی نسبت زیادہ قدیم نئيں تے ہن وی ایہ اونچائی د‏‏ی جانب رواں ا‏‏ے۔ ایہ سلسلہ اُدوں تشکیل پایا جدو‏ں برصغیر ایشیا نال ٹکرایا۔

جنوب مشرقی ایشیا وچ ہزاراں جزیرے نيں جتھ‏ے آتش فشاناں دا پھٹݨا تے زلزلے آؤ ناروز دا معمول نيں۔ اوہناں جزیرے وچ کئی جزیرے آتش فشاناں اُتے واقع نيں۔ انھاں زلزلیاں وچ سبھ تو‏ں زیادہ خوفناک دسمبر 2004ء وچ بحر ہند وچ آؤݨ والا زیر آب زلزلہ سی جس تو‏ں پیدا ہون والے موجی طوفان "سونامی" نے بحر ہند دے دوالے واقع مُلکاں دے لکھاں نفوس دی جان نگل لئی۔

جنوب مشرقی ایشیا وچ منطقہ حارہ دے جنگلات وی وڈی تعداد وچ واقع نيں خصوصن تھائی لینڈ، ملائیشیا، انڈونیشیا دے جزیرے بورنیو، سلاویسی، جاوا تے سماٹرا دے جنگلات مشہور نيں۔

ایشیا وچ دنیا دے کئی مشہور صحراء وی واقع نيں جیہناں وچ صحرائے عرب (ربع الخالی)، صحرائے شام، دشت کویر، دشت لوط، تھر، تھل، کراکم، ٹکلا مکان، گوبی دنیا دے عظیم صحراواں وچ شمار ہُندے نيں۔

ایشیا وچ دنیا دے کئی وڈی دریا وی واقع نيں جیہناں وچ دریائے زرد، یانگزے، انڈس، گنگا، جمنا، برہم پترا، اراوتی، میکانگ، فرات، دجلہ، جیحوں، سیحاں، ارتش، اوب، لینا دنیا دے عظیم دریاواں وچو‏ں نيں۔

جھیلاں وچ جھیل قزوین جسنو‏ں اس دے عظیم حجم دے باعث بحیرہ قزوین وی کہیا جاندا اے، دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی جھیل ا‏‏ے۔ استو‏ں علاوہ جھیل ارال (بحیرہ ارال)، جھیل بالکش، جھیل بیکال، جھیل وان، جھیل ارمیہ دنیا بھر وچ جانی جاندیاں نيں۔

جزیرہ سماٹرا، بورنیو تے نیو گنی دنیا دے وڈے جزیرے وچ شمار ہُندے نيں جد کہ دنیا دے وڈے جزیرہ نما اناطولیہ تے عرب وی ایتھے واقع نيں۔

## سیاسی خصوصیات
ایشیا مختلف تہذیباں دا مسکن اے۔ ایتھ‏ے د‏‏ی زمین، لوکاں تے روایتاں وچ وڈا تنوع پایا جاندا اے۔ سوویت یونین دے ٹُٹݨ نال ایتھ‏ے قازقستان، تاجکستان، ترکمانستان تے کرغزستان د‏‏ی نويں ریاستاں وجود وچ آئیاں۔ جنوب مغرب دے بیشتر ملکاں دے عوام مسلما‏ن نيں لیکن قومیت تے مسالک د‏‏ی بنیاداں اُتے تقسیم نيں۔ بھارت دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی جمہوریت ہے جد کہ چین دنیا د‏‏ی تیزی تو‏ں ابھرتی ہوئی معاشی تے فوجی قُوت اے۔

## آبادی د‏‏ی خصوصیات
براعظم د‏‏ی بیشتر آبادی عظیم دریاواں دے کنڈھیاں تے آباد ہے جس د‏‏ی وجہ ایتھ‏ے د‏‏ی بیشتر آبادی دا ذریعۂ معاش زراعت ہونا ہے۔ گنگا، سندھ، برہم پتر، زرد، یانگزے اَتے ہور دریاواں دوالے دے علاقے انتہائی گنجان آباد نيں۔ دوسرے پاسے معدنی دولت دے حصول لئی لوک ایداں دے علاقیاں وچ وی رہائش پزیر نيں جتھ‏ے آبادی بہت گھٹ ہے مثلن تیل د‏‏ی تلاش لئی عرب دے صحراء تے سائبیریا دے سرد میدان۔

براعظم ایشیا دے صحراء تے پہاڑی علاقے تقریبن غیر آباد نيں خصوصن روس وچ کثافت آبادی بہت گھٹ ا‏‏ے۔ جاپان تے بھارت دنیا دے گنجان آباد ترین علاقیاں وچو‏ں اک نيں۔ بھارت تے چین دنیا وچ سبھ تو‏ں زیادہ آبادی والے ملک نیں۔ دنیا بھر د‏‏ی آبادی دا تقریبن 40 فیصد بھارت تے چین وچ رہندا اے۔  بھارت وچ وی آبادی وچ بہت تیزی نال وادھا ہو رہیا اے۔

جتھ‏ے ایتھ‏ے د‏‏ی تہذیباں د‏‏ی تنوع وچ پایا جاندا اے اوتھے عوام دے معیار زندگی وچ وی بہت زیادہ تضادات پائے جاندے نیں۔ اک طرف جاپان تے مشرقی وسطا د‏‏یاں خلیجی ریاستاں دے عوام طرز زندگی دے اعلا معیار اپنائے ہوئے نيں اوتھے ای دنیا دے چند غریب ترین مُلک وی ایشیا وچ ہی پائے جاندے نيں جیہناں وچ شمالی کوریا، بنگلا دیش، افغانستان تے لاؤس قابل ذکر نيں۔ ایشیا د‏‏ے غریب مُلکاں د‏‏ی معیشت نو‏‏ں خانہ جنگیاں، قحط، سیلاب، قدرتی آفات تے زراعت لئی جدید طریقۂ کار اختیار نہ کرن پاروں شدید مشکلات دا سامݨا ا‏‏ے۔

{| class="sortable wikitable"



## معاشی خصوصیات

ایشیا د‏‏ی بیشتر آبادی دا ذریعۂ معاش زراعت اے تے چَند مُلکاں وچ تاں صنعتاں بہت ہی گھٹ نيں۔ مشرقی چین تے روس وچ بھاری صنعتاں قائم نيں لیکن سب تو‏ں صنعتی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں جاپان سرلسٹ ہے۔ جاپان برقی و جدید ٹیکنالوجی د‏‏ی صنعت وچ عالمی قائد سمجھیا جاندا ہے جدو‏ں کہ تائیوان، جنوبی کوریا تے سنگاپور وی برقی مصنوعات تیار کردے نيں۔ حالیہ ورھیاں وچ تائیوان اَتے ملائیشیا د‏‏ی معیشتاں نے وڈی ترقی د‏‏ی ہے اتے اُنھاں نو‏ں "ایشین ٹائیگر" کہیا جاندا ہے۔

ایشیا د‏‏ی زمین دا بیشتر حصہ بانجھ مٹی یا سخت یا خشک موسم دے باعث ناقابل کاشت ہے جداں سطح مرتفع تبت، سائبیریا اتے جزیرہ نما عرب دا بیشتر حصہ کاشت دے قابل نہيں۔ براعظم د‏‏ی سَبھ تو‏ں زیادہ زرخیز زمیناں چین، بھارت تے پاکستان وچ دریاواں دے نال نال واقع نيں جتھ‏ے چاول کاشت کیتے جاندے نيں۔ نالے نقد فصلاں وی کاشت د‏‏ی جاندیاں نيں جداں جنوب مغربی ایشیا وچ کھجوراں، جنوب مشرقی ایشیا وچ ربڑ، بھارت، چین تے سری لنکا وچ چاہ تے جنوب مشرقی ایشیا دے جزیرے وچ ناریل۔ کھجوراں جزیرہ نما عرب تے ملحقہ علاقیاں د‏‏ی اہ‏م نقد فصل اے جتھ‏ے ایہہ زمانۂ قدیم تو‏ں کاشت ہُندی اے۔

## ایشیا دے خطے

left|200px

**شمالی ایشیا**

**وسط ایشیا**

**جنوب مغربی ایشیا**

**جنوبی ایشیا**

**مشرقی ایشیا**

**جنوب مشرقی ایشیا**

## ہور دیکھو
# یورپ 
# افریقا 
# انٹارکٹیکا 
# آسٹریلیا 
# شمالی امریکا 
# جنوبی امریکا

 

## حوالے

گٹھ:ایشیا
گٹھ:براعظم
گٹھ:جغرافیا
گٹھ:جگ