open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
الیکٹرون وولٹ

فزکس وچ **الیکٹرون وولٹ** توانائی ناپنے دی اکائی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں eV تو‏ں ظاہر کردے نيں۔
اک الیکٹرون وولٹ 1.602x10−19 جول (جول) دے برابر ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ اوہ توانائی اے جو اک الیکٹرون اک وولٹ دے برقی دباو (وولٹیج) دے تحت فاصلہ طے کر دے حاصل کردا اے یعنی جے اک کیپیسٹر جس دی پلیٹاں نو‏‏ں اک وولٹ اُتے چارج کیتا گیا ہو، اوہدی منفی پلیٹ تو‏ں اک الیکٹرون روانہ ہو تے کشش دے تحت مثبت پلیٹ تک پہنچ جائے تو اس الیکٹرون وچ اک الیکٹرون وولٹ دے برابر توانائی آ جاندی اے جو مثبت پلیٹ اُتے ٹکرانے تو‏ں پلیٹ وچ منتقل ہو جاندی ا‏‏ے۔ ایہ توانائی الیکٹرون اُتے کیتے گئے کم (work done) دے برابر ہُندی ا‏‏ے۔ (کم= قوت x ہٹاو)

## بطور توانائی دی اکائی
* اک ہائیڈروجن دے ایٹم تو‏ں الیکٹرون خارج کرنے دے لئی 13.6eV توانائی دی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ کسی مولیکیول دی بونڈ انرجی لگ بھگ اک الیکٹرون وولٹ ہُندی ا‏‏ے۔
* نظر آنے والی روشنی دے فوٹون 1.6 تو‏ں 3.4 الیکٹرون وولٹ دے ہُندے نيں۔
* اک اڑتا ہويا مچھر جدو‏ں کسی چیز تو‏ں ٹکراندا اے تو اک ہزار ارب الیکٹرون وولٹ دی توانائی خارج ہُندی اے جو 0.16 مائیکرو جول دے برابر ہُندی ا‏‏ے۔
* اک سو واٹ دا بجلی دا بلب جلتے ہوئے ہر سیکنڈ وچ 624EeV توانائی خارج کردا ا‏‏ے۔ اکEeV برابر ہُندا اے 1018 الیکٹرون وولٹ دے
* جدو‏ں ڈیوٹیریئم تے ٹرائیٹیئم ملکر ہیلیئم4 دا مرکزہ بناندے نيں تو اک کروڑ 76 لکھ الیکٹرون وولٹ توانائی خارج کردے نيں۔

## بطور کمیت دی اکائی
چونکہ مادہ توانائی وچ تبدیل ہو سکدا اے اس لئی ایٹمی ذرات دی کمیت وی اکثر الیکٹرون وولٹ وچ بتائی جاندی اے لیکن کمیت دی صحیح اکائی eV/c2 ہُندی اے جسنو‏ں اکثر صرف eV لکھ دتا جاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے c تو‏ں مراد روشنی دی رفتار ا‏‏ے۔ مثال دے طور پر
* اک ساکت الیکٹرون یا پوزیٹرون دی کمیت 0.511 MeV/c2 ہُندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں ایہ دونے ملکر فنا ہُندے نيں تو 0.511 MeV دی توانائی دے دو فوٹون بن جاندے نيں۔
* اک ساکت پروٹون دی کمیت 0.938 GeV/c2 ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ مقدار اک گیگا الیکٹرون وولٹ فی c2 دے بہت نزدیک اے جو 1.783x10−27 کلو گرام دے برابر ہُندا اے 
** *
* * اک ایٹمی کمیت‏‏ی اکائی یعنی amu برابر ہُندا اے 931.46 MeV/c2 دے۔ اسنو‏ں 0.93146 GeV/c2 وی لکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔
* اک میلین الیکٹرون وولٹ فی c2 برابر ہُندا اے 1.074x10−3 amu دے

## بطور [[مومنٹم]] دی اکائی
جب الیکٹرون وولٹ نو‏‏ں momentum دی اکائی دے طور اُتے استعمال کردے نيں تو صحیح اکائی eV/c ہُندی ا‏‏ے۔ خیال رہے کہ ایتھ‏ے صرف c اے، c2 نئيں۔

## بطور [[ٹمپریچر]] دی اکائی
الیکٹرون وولٹ ٹمپریچر یعنی درجہ حرارت ناپنے وچ وی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ اک الیکٹرون وولٹ 11604 ڈگری کیلون دے برابر ہُندا ا‏‏ے۔ 
یہ مقدار الیکٹرون وولٹ نو‏‏ں Boltzmann constant تو‏ں تقسیم کرنے اُتے حاصل ہُندی ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* کوسمک ریز
* نیوٹرون کراس سیکشن
* جوہری کمیت‏‏ی اکائی
* اضافیتی پیمائشاں
* برقناطیسی ریڈی ایشن
* بائنڈنگ انرجی
* وولٹیج
* لیتھیئم

گٹھ:توانائی
گٹھ:ذرا‏‏تی فزکس
گٹھ:فزکس
ڈبل میجک

نیوکلیئر فزکس (nuclear physics) وچ جادوئی نمبر (magic number) تو‏ں مراد ایسا ایٹمی مرکزہ (nucleus) ہُندا اے جس وچ نیوکلیون (یعنی نیوٹرون یا پروٹون) دی تعداد اِنّی ہُندی اے کہ مرکزے دے اندر دے شیل (shell) پوری طرح بھر جاندے نيں تے ایسا مرکزہ زیادہ بائنڈنگ انرجی ہونے دی وجہ تو‏ں نسبتاً زیادہ پائیدار ہُندا ا‏‏ے۔
* پروٹون دے لئی ایہ نمبر 2, 8, 20, 28, 50, 82 تے 114 نيں جدو‏ں کہ
* نیوٹرون دے لئی ایہ نمبر 2, 8, 20, 28, 50, 82, 126 تے 184 نيں۔ ایہ سارے نمبر جفت (even) نيں تے انہاں وچ کوئی وی طاق (odd) نمبر نئيں اے -
thumb|بائاں|Low-lying energy levels in a single-particle shell model with an oscillator potential (with a small negative ''l<sup>2</sup>'' term) without spin-orbit (left) and with spin-orbit (right) interaction. The number to the right of a level indicates its degeneracy, (''2j+1''). The boxed integers indicate the magic numbers.
ایسے ایٹمی مرکزے جنہاں وچ نیوٹرون تے پروٹون دونے دی تعداد انہاں نمبراں وچو‏ں کوئی ہو اوہ تے وی زیادہ پائیدار ہُندے نيں تے ڈبل میجک نمبر والے کہلاندے نيں۔
مثال دے طور پر
* ہیلیئم4 (دو نیوٹرون تے دو پروٹون)
* آکسیجن16 (اٹھ نیوٹرون تے اٹھ پروٹون)
* کیلشیئم40 (بیس نیوٹرون تے ویہہ پروٹون)۔ اس تو‏ں وڈے تے پائیدار ایٹمی مرکزاں وچ نیوٹرون تے پروٹون برابر تعداد وچ نئيں ہو سکدے۔
* کیلشیئم48 (28 نیوٹرون تے 20 پروٹون)
* نکل48 (20 نیوٹرون تے 28 پروٹون)۔ ایہ ایٹم 1999 وچ ایجاد ہويا۔
* نکل78 (50 نیوٹرون تے 28 پروٹون)
* سیسہ208 (126 نیوٹرون تے 82 پروٹون)

کائنات وچ صرف ہائیڈروجن1 ایسا ایٹم اے جس وچ نیوٹرون نئيں ہُندا۔

صرف دو ایسے پائیدار (stable) ایٹمی مرکزے وجود رکھدے نيں جنہاں وچ نیوٹرون دی تعداد پروٹون دی تعداد تو‏ں کم ہُندی ا‏‏ے۔ اوہ ہیلیئم3 تے نکل48 نيں۔ باقی سارے ایٹمی مرکزاں وچ نیوٹرون دی تعداد یا تو پروٹون دی تعداد دے برابر ہُندی اے یا پروٹون تو‏ں زیادہ ہُندی ا‏‏ے۔

ہلدے ایٹماں وچ کیلشیئم48 ایسا ایٹم اے جس وچ نیوٹرون دی وڈی بہتات ہُندی ا‏‏ے۔
نکل48 ایسا ایٹم اے جس وچ پروٹون دی وڈی بہتات ہُندی ا‏‏ے۔ عام طور اُتے (بہت ہلدے ایٹماں دے علاوہ) ہر ایٹم وچ نیوٹرون دی تعداد پروٹون تو‏ں زیادہ ہُندی ا‏‏ے۔
قلعی یعنی Tin دے ایٹمی مرکزے وچ 50 پروٹون ہُندے نيں تے ٹِن دے دس پائیدار ہم جا (isotopes) پائے جاندے نيں۔ اینٹیمنی وچ 51 پروٹون ہُندے نيں تے اینٹیمنی دے صرف دو ہم جا پائیدار ہُندے نيں۔

600px|بائاں|thumb|Graph of isotope stability.

وہ چار پائیدار ایٹم جنہاں وچ نیوٹرون تے پروٹون دونے ہی طاق تعداد وچ ہُندے نيں ایہ نيں۔
* ڈیوٹیریئم جس وچ اک پروٹون تے اک نیوٹرون ہُندا ا‏‏ے۔
* لیتھیئم6 جس وچ تن پروٹون تے تن نیوٹرون ہُندے نيں۔
* بورون10 جس وچ پنج پروٹون تے پنج نیوٹرون ہُندے نيں۔
* نائٹروجن14 جس وچ ست پروٹون تے ست نیوٹرون ہُندے نيں۔

ڈبل میجک نمبراں تو‏ں ملنے والی پائیداری دی وجہ تو‏ں ہیلیئم4 کائنات وچ اِنّی فراواں اے جدو‏ں کہ ہیلیئم3 یا لیتھیئم بہت نایاب ا‏‏ے۔ اسی طرح بھاری ایٹماں وچ سیسہ208 بھاری ترین پائیدار مرکزہ رکھدا ا‏‏ے۔
## ہور ویکھو
* پائیداری عناصر
* نیوٹرون
* کریٹیکل ماس
* تابکاری
* spontaneous fission
* Binding energy
* Bond energy
* فیوزر
* نیوٹرونی مقطع neutron cross section
* یورینیئم
* جائنٹ ریزونینس

## حوالے

گٹھ:تابکاری
گٹھ:دوری جدول
گٹھ:نیوکلیئر توانائی
گٹھ:نیوکلیئر فزکس
گٹھ:ہم‌جات
گٹھ:فزکس
کوویلنٹ بونڈ دیاں قسماں

بانڈ پیئر دی بنیاد اُتے کوویلنٹ بونڈ دی اقسام:
* سنگل کوویلنٹ بونڈ
* ڈبل کوویلنٹ بونڈ
* ٹرپل کوویلنٹ بونڈ

پولیرٹی دی بنیاد اُتے کوویلنٹ بونڈ دی اقسام:
* پولر(قطبی) کوویلنٹ بونڈ
* نان پولر(غیر قطبی) کوویلنٹ بونڈ
گٹھ:فزکس
فیوزر

Farnsworth–Hirsch fusor یا محض **فیوزر** تو‏ں مراد اوہ آلہ اے جسنو‏ں TV دے موجد Philo T. Farnsworth نے 1964 دے لگ بھگ جوہر دے مرکزاں نو‏‏ں آپس وچ ملانے (nuclear fusion) دے لئی بنایا سی ۔ دوسری ایسی مشیناں وچ جنہاں وچ magnetically confined plasma نو‏‏ں گرم کیتا جاندا اے کافی پیچیدگیاں ہُندیاں نيں۔ اس دے برعکس فیوزر اک بہت ہی سادہ سی مشین اے جسنو‏ں گھر وچ وی بنایا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس وچ inertial electrostatic confinement تکنیک استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اج وی neutron source دے طور اُتے استعمال کیتا جاندا اے 

thumb|upright=1.5|فیوزر دے گرم پلازمہ تو‏ں شعاعاں نکل رہی نيں۔.

## بناوٹ
[thumb|بائاں|350px|فیوزر وچ موجود [ڈیوٹیریئم|ڈیوٹیریم تو‏ں لال گلابی شعاعاں نکل رہی نيں۔ ڈیوٹیریئم دی فیوزن تو‏ں نیوٹرون خارج ہُندے نيں۔]]
فیوزر دی بناوٹ پرانے زمانے دے ریڈیو ٹی وی دے والو (ویکیوم ٹیوب) تو‏ں ملد‏ی جلتی اے لیکن فیوزر دی جسامت کافی وڈی ہُندی ا‏‏ے۔ شیشے دی اک وڈی سی بوتل دے اندر دھات‏‏ی جالی تو‏ں بنا اک وڈا گولہ ہُندا اے تے اس دے اندر ایسا ہی اک چھوٹا گولہ ہُندا ا‏‏ے۔ بوتل وچو‏ں ساری ہويا کڈ دی جاندی ا‏‏ے۔ چند ہزار وولٹ دی بیٹری یا کسی تے DC پتے سپلائ تو‏ں بیرونی جالی نو‏‏ں مثبت (پوزیٹو) تے اندرونی جالی نو‏‏ں منفی (نیگیٹو) کنکشن دتا جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں اس وچ ہائیڈروجن دے یا کسی تے چیز دے مثبت آئین (ions) داخل کیتے جاندے نيں تو اوہ اندرونی منفی جالی دی طرف تیز رفتاری تو‏ں جاندے نيں لیکن مرکز تو‏ں آگے گزرنے دے بعد پھر پلٹتے نيں تے اندرونی جالی دے اندر آگے پیچھے ہُندے رہندے نيں تے اس طرح گرم گیساں دا پلازمہ بن جاندا ا‏‏ے۔ اس دوران اوہ کدی کبھار آپس وچ وی ٹکراندے نيں تے جالی تو‏ں بھی۔ جالی تو‏ں ٹکرانا انرجی دا ضیاع اے مگر اسنو‏ں روکیا نئيں جا سکدا۔ جالی تو‏ں ٹکرانے اُتے جالی دا درجہ حرارت ودھ جاندا اے تے پلازمہ دا کم۔ آئین جدو‏ں آپس وچ پورے زور تو‏ں ٹکراندے نيں تو فیوزن دی وجہ تو‏ں ہائیڈروجن تو‏ں ڈیوٹیریم بن جاندی ا‏‏ے۔ پلازمہ دا درجہ حرارت جِنّا زیادہ ہو گا فیوزن اِنّا ہی تیزی تو‏ں ہوئے گا۔
فیوزر دی بناوٹ وچ کوئی مقناطیس استعمال نئيں ہُندے۔

## تعاملات

:

## ہور ویکھو
* ایٹمی ماڈل دا ارتقا
* Tokamak
* پولی ویل
* Stellarator
* Particle accelerator
* نیوٹرینو
* نیوٹرون
* سفید بونا
* nuclear binding energy
* Multipactor

## بیرونی ربط
* فیوزر
* 

گٹھ:امریکی ایجادات
گٹھ:ائتلاف
گٹھ:توانائی
گٹھ:جوہری طاقت
گٹھ:شاکلہ فزکس
گٹھ:فیوزن ری ایکٹر
گٹھ:مرکزی تعاملات
گٹھ:منبع نیوٹرون
گٹھ:نیوکلیئر ائتلاف
گٹھ:نیوکلیئر توانائی
گٹھ:فزکس پلازمہ
گٹھ:فزکس
بونڈ انرجی

علم کیمیا وچ **بونڈ انرجی** (یعنی بندھن دی توانائ) تو‏ں مراد حرارت دی اوہ مقدار ہُندی اے جو کسی سالمے ( molecules) دی مخصوص تعداد نو‏‏ں جدا جدا ایٹماں وچ تبدیل کر دے۔ ایہ مخصوص تعداد  مالیکیول اے جسنو‏ں اک Mole کہیا جاندا ا‏‏ے۔
جب دو یا زیادہ ایٹم آپس وچ مل کر متحد ہُندے نيں تو انہاں دے بیرونی ترین الیکٹراناں دے اتحاد تو‏ں اک کیمیائ بونڈ (chemical bond) وجود وچ آندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں وی کوئی کیمیائ بونڈ بندا اے تو توانائ یا حرارت خارج ہُندی اے تے نواں مرکب (یا کمپاونڈ) بندا ا‏‏ے۔ جے ایہ خارج شدہ حرارت دوبارہ مل جائے تو ایہ کیمیائ بونڈ حرارت جذب کر دے ٹُٹ جاندا اے تے ایٹم پھر تو‏ں جدا جدا ہو جاندے نيں۔ کیمیائ بونڈ جِنّا مضبوط ہو گا بونڈ انرجی وی اِنّی ہی زیادہ ہوئے گی تے بننے والے مولیکیول وچ ایٹماں دا درمیانی فاصلہ وی اِنّا ہی کم ہوئے گا۔

thumb|350px|بائاں طرف دو عناصر A تے B دے درمیانی کالی لکیر کیمیائ بونڈ نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ بونڈ انرجی دے برابر حرارت جذب کر دے ایہ بونڈ ٹُٹ جاندا اے تے A تے B الگ الگ ہو جاندے نيں جسنو‏ں دائاں طرف دکھایا گیا ا‏‏ے۔ لال تیر دے نشان ایہ واضح کردے نيں کہ بونڈ ٹوٹنے اُتے دونے ایٹماں نو‏‏ں اپنا اپنا الیکٹرون واپس مل جاندا ا‏‏ے۔ A تے B اُتے نقطے انہاں الیکٹراناں نو‏‏ں ظاہر کردے نيں جنہاں تو‏ں ایہ بونڈ بنا سی ۔

[thumb|400px|بائاں طرف [ہائیڈروجن دا اک ایٹم دکھایا گیا ا‏‏ے۔ ایسے دو ایٹماں دے درمیان سنگل نو‏‏ں وہلینٹ بونڈ بننے تو‏ں ہائیڈروجن دا اک مالیکیول H2 بن جاندا اے جس وچ دونے ایٹماں دے الیکٹران شرکت کردے نيں۔]]

قدرتی گیس میتھین methane دے ہر مولیکیول وچ پنج ایٹم ہُندے نيں جو چار کیمیائ بونڈ تو‏ں آپس وچ جڑے ہوئے ہُندے نيں۔ انہاں پانچاں ایٹماں نو‏‏ں الگ الگ کرنے دے لئی کل 396 کلو کیلوری فی مول دی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ یعنی اک کاربن ہائیڈروجن بونڈ توڑنے دے لئی اوسطاً 99 کلو کیلوری دی ضرورت ہُندی اے جو اس بونڈ دی بونڈ انرجی ا‏‏ے۔

بونڈ انرجی Bond-dissociation energy دا اوسط ہُندی ا‏‏ے۔

## کیمیائ بونڈ دی اقسام
ایٹم دے بیرونی ترین الیکٹران آپس وچ مل کر تن طرح دے بونڈ بناندے نيں یعنی &lrm;آئیونک بونڈ، کوویلنٹ بونڈ تے کوآرڈینیٹ کویلنٹ بونڈ اس طرح مولیکیول وجود وچ آندے نيں۔ مولیکیول وی اک دوسرے دے لئی کشش رکھدے نيں جس تو‏ں تن طرح دے ہور بونڈ بن سکدے نيں جو ,Non polar interactions, Polar interactions تے Hydrogen bonds کہلاندے نيں۔

کیمیایئ بونڈ وچ 
* covalent bond مضبوط ترین بونڈ ہُندے نيں۔ سنگل کویلینٹ بونڈ دی بونڈ انرجی 60 تو‏ں 110 کلو کیلوری فی مول ہُندی اے جدو‏ں کہ ڈبل دی 150 تے ٹرپل دی 200 ہُندی ا‏‏ے۔
* ionic bond اس تو‏ں کافی کمزور ہُندا اے تے اوہدی بونڈ انرجی 4 تو‏ں 8 کلو کیلوری فی مول ہُندی ا‏‏ے۔
* hydrogen bond دی بونڈ انرجی 4 تو‏ں 5 کلو کیلوری فی مول ہُندی ا‏‏ے۔
* polar interaction دی بونڈ انرجی 2 تو‏ں 3 کلو کیلوری فی مول ہُندی ا‏‏ے۔
* non polar interaction یا hydrophobic interaction دی بونڈ انرجی اک کلو کیلوری فی مول ہُندی ا‏‏ے۔
کوویلنٹ بونڈ دی اقسام
سنگل کوویلنٹ بونڈ
ڈبل کوویلنٹ بونڈ
ٹرپل کوویلنٹ بونڈ&lrm;

## ہور ویکھو
* nuclear binding energy

## 

گٹھ:توانائی
گٹھ:جوہر
گٹھ:حرحرکیات
گٹھ:کیمیاء
گٹھ:کیمیائی ترابط
گٹھ:فزکس
لیپٹون

ذرا‏‏تی فزکس وچ ، نحیفہ آدھی غزل والا اک فیرمیون دے قبیلے دا بنیادی ذرہ منیا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں انگریزی وچ Lepton کہیا جاندا اے جو یونانی تو‏ں آیا ہويا اک لفظ اے جس دے بنیادی معنی، چھوٹے یا تراشہ دے ہُندے نيں۔ نحیفہ نو‏‏ں بنیادی معیاری نمونہ (standard model) ذرات وچ شمار کیتا جاندا اے جو مقداریہ لونی حرکیات یعنی کوانٹم کرومو ڈائنیمکس دی بجائے برقی نحیف تفاعل یا الیکٹروویک فورس دے ذریعے تو‏ں دوسرے ذرات دے نال اپنے روابط یا تفاعلات (interactions) قائم کردا ا‏‏ے۔
**لیپٹن** مادے دا مڈلا پارٹیکل اے۔ الیکٹران وی اک لیپٹن اے۔

گٹھ:نحیفہ
گٹھ:1897ء وچ سائنس
گٹھ:طبیعیاتی تصورات
گٹھ:فزکس
جوڑے دی پیدائش

جب اک زیادہ توانائ دا فوٹون کسی بھاری مرکزے heavy nucleus دے نزدیک تو‏ں لنگھدا اے تو ایہ مناسب صورت حال وچ خود فنا ہو ک‏ے اک الیکٹران تے پوزیٹرون دے جوڑے وچ تبدیل ہو جاندا ا‏‏ے۔ اس عمل نو‏‏ں جوڑے دی پیدائش pair production کہندے نيں۔ ایہ توانائ دے مادے وچ تبدیل ہونے materialization of energy دی عملی مثال ا‏‏ے۔ ایہ جوڑے دی فنا یعنی pair annihilation دا الٹ ا‏‏ے۔
پوزیٹرون وی الیکٹران دی طرح اک lepton اے تے اوہدی کمیت وی الیکٹران دے بالکل برابر ہُندی اے مگر الیکٹران دے برعکس اس اُتے مثبت چارج ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ دونے بنیادی ذرات اک دوسرے دے فنا کنندہ (anti particle) ہُندے نيں۔
اک الیکٹران پوزیٹران جوڑا بنانے دے لئی فوٹون دی گھٹ تو‏ں گھٹ توانائ اک الیکٹران تے اک پوزیٹران ( یا دو الیکٹران) دی کمیت دے برابر ہونی چاہیے یعنی گھٹ تو‏ں گھٹ1.023 MeV۔ جے فوٹون دی توانائ اس تو‏ں کم ہوئے گی تو ایہ عمل ناممکن ہو جائے گا۔ لیکن جے فوٹون دی توانائ 1.023 MeV تو‏ں زیادہ ہوئے گی تو 1.023 MeV دی توانائ الیکٹران تے پوزیٹرون دی پیدائش وچ استعمال ہوئے گی جدو‏ں کہ باقی بچ جانے والی تواناِئ بننے والے الیکٹران تے پوزیٹران دی حرکی توانائ وچ تبدیل ہو جائیگی جو مخالف سمت وچ حرکت کرنے لگتے نيں۔
اس عمل دے دوران چارج، مومینٹم تے توانائ برقرار رہندے نيں
فوٹون دی اصل حرکت دی سمت دے متوازی مومینٹم دی بقا دے لئی ایہ عمل بھاری مرکزے دے نزدیک ہُندا اے جو فوٹون دی ٹکر دی بازجست recoil لے لیندا ا‏‏ے۔۔ بھاری مرکزے دی coulomb force وی اس عمل دے لئی ضروری ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* جوڑے دی فنا
* اثر ضیائ برق
* اثر کومپٹن
* کوسمک ریز

گٹھ:ذرا‏‏تی فزکس
گٹھ:نیوکلیئر فزکس
گٹھ:فزکس
ضد ذرہ

[frame|none|بائاں|ذرہ تے ضد ذرہ دی وضاحت : جدو‏ں اک ذرہ تے ضد ذرہ مقابل آجان تو فـــنــا ہو جاندے نيں تے توانائی دے اخراج دے نال ہی نۓ ذرات وی وجود وچ آندے نيں۔ ([زبر کوارک|زبر، ضد زبر، بالا، ضد بالا تے غرایہ دی وضاحت دے لئی انہاں دے مخصوص صفحات تے بنیادی ذرات دا صفحہ ویکھو) http://particleadventure.org/particleadventure/index.html]
(انگریزی: antiparticle) فزکس وچ ہر  ذرے  دے لئی اک  ضد ذرہ  ہُندا اے جو کیمیئت یا ماس وچ اسی دے برابر ہُندا اے تے بار یا چارج وچ اس دے مخالف۔ کچھ ذرات مثلا منورہ یا photon، مکمل طور اُتے اپنے ضد ذرہ جداں ہی ہُندے نيں تے لازمی اے کہ انہاں اُتے کوئی برقی بار نئيں ہونا چاہیے، مگر اس دا ایہ مطلب نئيں کہ ہر برقی طور اُتے بے بار ذرہ اسی طرح دا ہو جداں دے منورہ۔
جے کوئی  ذرہ  تے اس دا  **ضد ذرہ**  اک دوسرے دے مقابل آجان یا مل جان تو  فنا  (annihilate) ہوجاندے نيں تے اوہ دونے، کسی تے ذرہ وچ تبدیل ہوجان گے جس دے نال تبدیلی دی مقدار وچ ، آئن سٹائن دی مساوات،  * E = mc<sup>2</sup> *  دے مطابق توانائی دا اخراج ہوئے گا۔

## ہور ویکھو
* جوڑے دی فنا
* ضد مادہ
* بنیادی ذرات
* زیرجوہری ذرات

## حوالے

گٹھ:ضد مادہ
گٹھ:فزکس
ضد مادہ

(انگریزی: Antimatter) ذرا‏‏تی فزکس وچ موجود ضد ذرہ (antiparticle) دے نظریے دا جے وسعت دے کر مادے تک پھیلا دتا جائے تو، ضد مادہ دا نظریہ وجود وچ آندا اے تے جے کوئی  ذرہ  تے اس دا  ضد ذرہ  اک دوسرے دے مقابل آجان یا مل جان تو  فنا  (annihilate) ہوجاندے نيں تے اوہ دونے، کسی تے ذرہ وچ تبدیل ہوجان گے جس دے نال تبدیلی دی مقدار وچ ، آئن سٹائن دی مساوات،  * E = mc<sup>2</sup> *  دے مطابق توانائی دا اخراج ہوئے گا۔
## باہرلے جوڑ
* دنیا دے سب تو‏ں قیمتی ترین مادے دے اک گرام دی قیمت 25 ارب ڈالر تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اردو پوائنٹ

گٹھ:ضد مادہ
گٹھ:ذرا‏‏تی فزکس
گٹھ:مادہ
گٹھ:نظریہ ساحہ مقداریہگٹھ:فزکس
جوڑے دی فنا

جب اک الیکٹرون (-e ) کسی پوزیٹرون (+e ) تو‏ں ٹکراندا اے تو دونے فنا ہو ک‏ے گاما ریز دے دو فوٹون بناندے نيں۔ کسی ذرے دا اس طرح اپنے ہی ضد ذرے (anti particle) تو‏ں ملکر فنا ہونا جوڑے دی فنا (pair annihilation) کہلاندا ا‏‏ے۔ ایہ جوڑے دی پیدائش (pair production) دا الٹ ا‏‏ے۔
:&nbsp;+&nbsp;&nbsp;→&nbsp;&nbsp;+&nbsp;

[thumb|مثبت بیٹا تابکاری (beta plus decay) دے نتیجے وچ [پوزیٹرون بندے نيں جو الیکٹرون تو‏ں ملکر فنا ہو جاندے نيں تے مخالف سمتاں وچ سفر کردے ہوئے دو گاما ریز دے فوٹون وجود وچ آندے نيں ۔]]
thumb|فلورین<sup>18</sup> نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے لیا گیا اک PET ایکسرے۔

اس عمل وچ مادہ تحلیل ہو ک‏ے توانائی بن جاندا ا‏‏ے۔ مادے دی ایہ تحلیل E=mc2 دی مساوات دے تحت ہُندی ا‏‏ے۔ چونکہ الیکٹرون تے پوزیٹرون دی ساکت کمیت (rest mass) لگ بھگ keV 511 ہُندی اے اس لئی بننے والی دونے گاما ریز وچ ہر اک دی توانائی وی اِنّی ہی ہُندی ا‏‏ے۔

بعض صورت حال وچ ایہ وی ممکن اے کہ الیکٹرون تے پوزیٹرون آپس وچ ٹکرا کر فنا نہ ہون۔

## قوانین بقا
اس عمل وچ فنا تو‏ں پہلے تے فنا دے بعد
* کل چارچ برقرار رہندا ا‏‏ے۔
* خطی مومینٹم (Linear momentum) تے زاویائی مومنٹم (Angular momentum) برقرار رہندا ا‏‏ے۔
* کل توانائی برقرار رہندی ا‏‏ے۔
* charge parity یعنی multiplicative quantum number برقرار رہندا ا‏‏ے۔

آزاد خلا وچ جدو‏ں الیکٹرون تے پوزیٹرون ٹکرا کر فنا ہُندے نيں تو مخالف سمت وچ دو گاما ریز نکلتی نيں تاکہ مومنٹم دی بقا ممکن رہ‏‏ے۔ جے صرف اک گاما رے نکلے گی تو مومنٹم دی بقا ممکن نئيں ہوئے گی۔ لیکن جے الیکٹرون کسی ایٹم وچ مرکزے دی مضبوط گرفت وچ ہو تے پوزیٹرون اس تو‏ں جا ٹکرائے تو صرف اک گاما رے وی نکل سکدی اے کیونکہ باقی بازجست ایٹم لے لیندا ا‏‏ے۔ اسی طرح گاما رے دے تن یا چار فوٹون وی نکل سکدے نيں مگر دو تو‏ں زیادہ فوٹون نکلنے دے امکانات کم ہُندے چلے جاندے نيں۔

## ضد ذرے ([[ضد ذرہ]])

الیکٹرون تے پوزیٹرون دی طرح
* پروٹون تے اینٹی پروٹون اک دوسرے نو‏‏ں فنا کر سکدے نيں۔ انہاں دونے اُتے مخالف چارج ہُندا ا‏‏ے۔
* نیوٹرون تے اینٹی نیوٹرون اک دوسرے نو‏‏ں فنا کر سکدے نيں۔ انہاں دونے اُتے کوئی چارج نئيں ہُندا مگر انہاں دے کوارک اُتے مختلف کلر چارج (color charge) ہُندا ا‏‏ے۔
* نیوٹرینو تے اینٹی نیوٹرینو اک دوسرے نو‏‏ں فنا کر سکدے نيں۔ انہاں دونے اُتے کوئی چارج نئيں ہُندا۔
* فوٹون, زیڈ بوسون, گلوون (gluon), ہگس بوسون (Higgs boson) تے گریویٹون (graviton) اُتے کوئی چارج نئيں ہُندا تے سمجھیا جاندا اے کہ ایہ اپنے آپ دے فنا کنندہ ہُندے نيں۔

## استعمال
طب دے میدان وچ Positron Emission Tomography نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے نہ صرف CT scan دی طرح دے ایکسرے حاصل کیتے جا سکدے نيں بلکہ سہ رخی (three dimensional) ماڈل وی بنائے جاندے نيں۔ اس مقصد دے لئی مریض دے جسم وچ کاربن11 داخل کر دے ایکسرے لیندے نيں۔ کاربن11 دی تابکاری تو‏ں پوزیٹرون نکلتے نيں تے اوہدی نصف حیات صرف 20 منٹ ہُندی ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* جوڑے دی پیدائش
* اثر کومپٹن
* ضیا برقی اثر
* فنا

گٹھ:توانائی
گٹھ:ذرا‏‏تی فزکس
گٹھ:ضد مادہ
گٹھ:نیوکلیئر توانائی
گٹھ:نیوکلیئر فزکس
گٹھ:فزکس
پوزیٹرون

**پوزیٹران** ایٹم دا اک نکا زرھ اے تے ایہ الیکٹران توں الٹیاں خاصیتاں رکھدا اے۔ ایدا ماس الیکٹران جنا ہوندا اے تے ایدے تے پوزیٹو چارج ہوندا اے۔ 

ایدے بارے پہلی واری پال ڈیراک نے 1928 وج سوچیا تے اینوں 1932 وچ کارل اینڈرسن نے لبیا۔

 
 

**پوزیٹرون یا مثبت برقيہ** (posit-ron) دراصل اک برقیہ یا electron دا ضد ذرہ یا antiparticle اے تے اسی وجہ تو‏ں اس دا شمار ضد مادہ یا antimatter وچ کیتا جاندا ا‏‏ے۔ اک مثبرقیہ اُتے برقی بار  +1  ہُندا اے تے اوہدی  غزل  1/2 تسلیم کيتی جاندی اے جدو‏ں کہ اوہدی کمیت اوہی ہُندی اے جو اک برقیہ دی ہويا کردی ا‏‏ے۔ جدو‏ں اک کم توانائی والا مثبرقیہ جدو‏ں اک کم توانائی والے برقیہ دے نال تصادم کردا اے تو  فناء  یا فنا واقع ہوجاندی اے تے اس دے نتیجے وچ گاما شعاعاں دے دو نورات یا photons خارج ہُندے نيں (اوہدی ہور تفصیل دے ليے برقیہ – مثبرقیہ فناء ویکھو)

سب تو‏ں پہلے تجربات دے دوران 1930 وچ مثبرقیہ دا مشاہدہ کرنے والے عالم دا نام چنگ یاؤ چاؤ (Chung Yao Chao) سی جس تو‏ں برقیہ – مثبرقیہ فناء دے دوران اوہدی موجودگی نو‏‏ں دیکھیا مگر اوہ اس وقت مثبرقیہ دے اک علاحدہ تو‏ں ذرا‏‏تی حیثیت دا ادراک نہ کرسکا سی ۔ مثبرقات نو‏‏ں اک قسم دے تابکاری تنزل، مثبرقیہ اصدار یا positron emission دے دوران پیدا کیتا جاسکدا اے جو اک نحیف تفاعل یا weak interaction ا‏‏ے۔

مثبرقیہ دے وجود دے بارے وچ پیشگوئی یا اس دا تفکر سب تو‏ں پہلے Paul Dirac نے 1928 وچ ڈیراک مساوات دے منطقی نتیجے تو‏ں حاصل ہونے والی معلومات دی بنیاد اُتے کیتا تے پھر 1932 وچ Carl David Anderson نے اس مفروضہ ذرے نو‏‏ں دریافت کیتا تے اسی نے اسنو‏ں ***positron*** (مثبرقیہ) دا نام وی دتا۔ ایہ ضد مادہ دی پہلی شہادت سی جو سامنے آئی۔

اج کل عام زندگی وچ مثبرقیہ دا استعمال شائد سب تو‏ں زیادہ شفاخاناں وچ اک تشخیصی آلے وچ ہُندا اے جس تو‏ں انسانی جسم دی تصاویر دی طرح اتاری جاسکدیاں نيں (جداں کہ MRI یا ایکس شعاع دے ذریعے وی کیتا جاندا اے ) تے اس اختبار نو‏‏ں مثبرقیہ اصداری قطع تصویر یا positron emission tomography کہندے نيں تے اسنو‏ں PET دے اختصار تو‏ں ظاہر کیتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ فزکس دی تجربہ گاہاں وچ برقیہ – مثبرقیہ تصادم یعنی electron-positron collider دے تجربا‏تی دے آلات وچ وی اسنو‏ں استعمال کیتا جاندا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* جوڑے دی فنا

گٹھ:ضد مادہ
گٹھ:مقداری برحرکیات
گٹھ:نحیفہ
گٹھ:طبیعیاتی تصورات
گٹھ:فزکس
جائنٹ ریزونینس

**Giant resonance** تو‏ں مراد بہت سارے ایٹمی مرکزاں دا بہت ہی زیادہ فریکوئنسی اُتے ارتعاش (oscillate) کرنا ا‏‏ے۔ ایہ وی ممکن اے کہ کسی اک ایٹمی مرکزے وچ سارے پروٹون سارے نیوٹروناں دے مد مقابل مرتعش ہو جان۔ 
جائنٹ ریزوننس دے نتیجے وچ ایٹم اپنی ضرورت تو‏ں زیادہ انرجی کڈ باہر کردا اے تے کمترین انرجی دی سطح اُتے آ جاندا ا‏‏ے۔ اس دوران مرکزہ ٹُٹ وی سکدا اے تے نیوٹرون یا گاما ریز وی خارج کر سکدا ا‏‏ے۔ 
1947 وچ پہلی دفعہ Giant dipole resonance دا مشاہدہ کیتا گیا سی ۔ 
1972 وچ giant quadrupole resonance دریافت ہوئی۔ 
1977 وچ giant monopole resonance دا مشاہدہ ہويا۔

## ہور ویکھو
* فشن
* نیوٹرون
* نیوٹرون کراس سیکشن
* یورینیئم
* بریڈر ری ایکٹر
* کریٹیکل ماس

## بیرونی ربط
http://www.rcnp.osaka-u.ac.jp/~sakemi/future/slide/PHOTN.pdf

گٹھ:تابکاری
گٹھ:جوہری مرکزہ
گٹھ:جوہری فزکس
گٹھ:نیوکلیئر توانائی
گٹھ:نیوکلیئر فزکس
گٹھ:فزکس
مرج عذرا

** مرج عذرا**، دمشق دے نزدیک واقع اک مقام دا نام اے کہ جتھ‏ے صحابی پیغمبرؐ حجر بن عدی تے انہاں دے ساتھی معاویہ بن ابو سفیان دے حکم اُتے شہید کیتے گئے۔
## عذراء یا عذری
عذراء دمشقدے علاقے غوطہ وچ واقع ا‏‏ے۔ اس دا دمشق تو‏ں فاصلہ (تقریبا 19 کلومیٹر) ا‏‏ے۔ حجر بن عدی، ایتھ‏ے پہنچنے والے اولین مسلما‏ن سن جداں کہ خود انہی تو‏ں منقول اے کہ وچ اوہ پہلا مسلما‏ن ہاں کہ جس نے اس علاقے وچ صدائے تکبیر بلند کيتی۔ مرج، چراگاہ دے معنی وچ اے تے مرج عذراء یعنی عذراء دی چراگاہ۔
## مرج عذراء وچ حجر تے انہاں دے ساتھیاں دی شہادت

جب مغیرہ تے دوسرے لوگ کوفہ وچ برسر منبر امام علیؑ اُتے لعن کردے تو حجر بن عدی کندی، عمرو بن حمق خزاعی تے انہاں دے ساتھی کھڑے ہو جاندے تے لعن نو‏‏ں خود انہاں اُتے پلٹا دیندے تے انہاں اُتے اعتراض کردے سن ۔ جدو‏ں زیاد بن ابیہ کوفے دا حاکم بنا تو انہاں نو‏ں گرفتار کرنے اُتے تل گیا۔ عمرو بن حمق خزاعی تے چند ہور افراد موصل فرار ہو گئے جدو‏ں کہ حجر بن عدی تے انہاں دے 13 ساتھیاں نو‏‏ں گرفتار کر دے معاویہ دے پاس بھیج دتا گیا۔ زیاد نے معاویہ دے نام اپنے خط وچ لکھیا کہ ایہ لوگ ابوتراب (امام علیؑ دی کنیت) اُتے لعن وچ جماعت مسلمین دی مخالفت کر رہے سن تے اپنے والیاں اُتے جھوٹ باندھتے سن ۔ لہٰذا ایہ تواڈی اطاعت تو‏ں خارج ہو چدے نيں۔ جدو‏ں قیدی دمشق تو‏ں چند میل دے فاصلے اُتے مرج عذراء دے مقام اُتے پہنچے تو معاویہ نے حکم دتا کہ انہاں نو‏ں اسی مقام اُتے قتل کر دتا جائے۔ کچھ لوگاں نے انہاں وچو‏ں 6 لوگاں دی سفارش دی تے انہاں چھ افراد نو‏‏ں زندہ چھڈ دتا گیا اُتے ہور ست افراد نو‏‏ں قتل کر دتا گیا کہ جنہاں دے نام ایہ نيں: حجر بن عدی کندی، شریک بن شداد حضرمی، صیفی بن فسیل شیبانی، قبیصہ ابن ضبیعہ عبسی، محرز بن شهاب تمیمی، کدام بن حیان عنزی، عبدالرحمان بن حسان عنزی۔

## حُجر دا مقام دفن
حجر بن عدی تے انہاں دے ساتھی شہادت دے بعد مرج عذراء دے علاقے وچ دفن کیتے گئے۔ 2 مئی 2013ء نو‏‏ں حجر دی قبر تے ضریح، شامی حکومت دے مخالف ٹولے جبہۃ النصرہ دے ہتھو‏ں منہدم کيتی گئی تے نبش قبر دے بعد بعض نیوز ایجنسیاں دی رپورٹ دے مطابق انہاں نے انہاں دا جسد کسی نامعلوم مقام اُتے منتقل کر دتا۔

## حوالے

## مآخذ
* امین، سید محسن، اعیان الشیعہ، تحقیق و تخریج: سید حسن امین، بیروت، دار التعارف، 1406ق/1986ء۔
* حمیری، محمد بن عبد المنعم، الروض المعطار فی خبر الأقطار، محقق: عباس، احسان، بیروت، مکتبہ لبنان، چاپ دوم، 1984ء۔
* طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، بیروت، مؤسسہ الاعلمی للمطبوعات (نسخہ موجود در لوح فشردہ مکتبہ اهل البیت، نسخہ دوم)۔
* قائدان، اصغر، اماکن زیارتی سیاحتی سوریہ، تهران، نشر مشعر، چاپ ہفتم، 1387 شمسی۔
* یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت،‌ دار صادر، چاپ دوم، 1995ء۔
* یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، تاریخ یعقوبی، ترجمہ محمدابراہیم آیندی، تہران، علمی و فرہنگی، 1378 شمسی۔

 

گٹھ:شام دے تاریخی مقامات
گٹھ:شام دے شہر
غزوہ بواط

**غزوہ بواط** [عربی وچ : ***غَزوَةُ بُواط***] رسول خدا(ص) دے غزوات وچو‏ں ا‏‏ے۔ ایہ غزوہ کوہ رضوی دی حدود وچ بواط نامی مقام اُتے انجام پایا۔ آپ(ص) نے مسلماناں دی اک جماعت دے نال مدینہ تو‏ں عزیمت دی تے سائب بن عثمان ابن مظعون نو‏‏ں شہر دا انتظام سونپ دتا۔ آپ(ص) بواط پہنچے لیکن قریش تو‏ں آمنا سامنا نہ ہويا تے جنگ دے بغیر [مدینہ پلٹ آئے۔

== واقعے دی تفصیل ==
یہ [غزوہ ہجرت مدینہ دے اک سال بعد ربیع الاول سنہ 2 ہجری وچ انجام پایا۔ رسول خدا(ص) 200 افراد نو‏‏ں لے ک‏ے قافلۂ قریش دا راستہ روکنے دی غرض تو‏ں مدینہ تو‏ں روانہ ہوئے۔ ایہ اوہ زمانہ سی جدو‏ں شہر مدینہ نو‏‏ں انہاں دی طرف تو‏ں جارحیت دا خطرہ لاحق سی ۔ قریشی قافلے وچ 100 افراد شامل سن ۔ تجارتی قافلہ 2500 اونٹھاں اُتے مشتمل سی ۔ آپ(ص) نے ارض بواط دے مرکزی حصےآں تک دا راستہ طے کیتا۔ لیکن قریش دا قافلہ انہاں دی دسترس تو‏ں خارج ہوچکيا سی ؛ چنانچہ آپ(ص) اوتھے تو‏ں مدینہ پلٹ آئے۔

## مآخذ
## منابع
* رسولى محلاتى، هاشم. زندگانى حضرت محمد صلی الله علیه و آله، ص 289.
* قمي، شیخ عباس، منتهي الامال۔

## بیرونی ربط
* دانشنامه اسلامی: غزوه بواط 

گٹھ:غزوات
غزوہ ودان

**غزوہ ودان** یا **غزوہ ابواء** [عربی وچ : ***غزوة ودان*** و ***غزوة الأبواء***] رسول خدا(ص) دے غزوات وچو‏ں اک اے جو مدینہ دے قریب ابواء دے وچ انجام پایا۔ کہیا جاندا اے کہ غزوہ ودان آپ(ص) دا سب تو‏ں پہلا غزوہ سی ۔

## وجہ تسمیہ
یہ غزوہ مدینہ دے قریب ابواء دے علاقے ودان وچ انجام پایا۔ ودان جنوب مشرق وچ جحفہ تے ابواء دے درمیان واقع ا‏‏ے۔ چونکہ ودان ابواء تو‏ں صرف 6 میل یے فاصلے اُتے واقع اے  تے ایہ دو علاقے اک دوسرے دے قریب واقع نيں چنانچہ منابع وچ مذکورہ غزوے دا تذکرہ دونے ناماں تو‏ں ہويا ا‏‏ے۔

### واقعے دی حقیقت
صفر ـ جو ہجرت مہینہ دا بارہواں مہینہ سی ـ وچ رسول خدا(ص) نے پہلا غزوہ شروع کرنے دا فیصلہ کیتا؛ چنانچہ آپ(ص) نے قریش دے تجارتی قافلے نو‏‏ں پکڑنے تے قبیلہ بنو ضمرہ بن بکر کنانی دی سرکوبی دے لئے مدینہ تو‏ں ابواء دی جانب عزیمت کيتی۔ اس مہم وچ انصار دا کوئی فرد شامل نہ سی ۔ رسول اللہ(ص) نے سعد بن عبادہ نو‏‏ں مدنی عوام دے مسائل دے حل دے لئے ، مدینہ وچ اپنی جگہ مقرر کیتا۔

رسول اللہ(ص) ودان وچ پہنچے تو (قریش دا قافلہ جا چکيا سی تے انہاں دے حلیف قبیلے) بنو ضمرہ دے افراد رسول خدا(ص) دے نال صلح و آشتی دے لئے آپ(ص) دی خدمت وچ حاضر ہوئے تے انہاں دی طرف تو‏ں مخشی بن عمرو ضمری نے معاہدہ صلح اُتے دستخط کيتے جو اس زمانے وچ بنو ضمرہ دا سردار سی ۔۔ اس مہم دے دوران رسول خدا(ص) 15 دناں تک مدینہ تو‏ں دور رہ‏‏ے۔

### صلح نامے دے مندرجات
صلح دی اس قرار داد وچ طے پایا کہ:
# قبیلہ بنی ضمرہ رسول اللہ(ص) دے خلاف کسی دی حمایت نئيں کرے گا تے مسلما‏ن وی انہاں دے خلاف کسی دی حمایت نئيں کرن گے۔
# مذکورہ قبیلے اس سلسلے وچ کسی نو‏‏ں امداد نئيں پہنچائے گا۔

بالآخر عہدنامہ لکھیا گیا تے رسول خدا(ص) مدینہ واپس آئے۔

## متعلقہ مآخذ
* پیغمبر اسلام(ص)
* غزوہ
* غزوہ بدر کبری
* غزوہ احد

## حوالے

## مآخذ

* ابن اثیر، عزالدین علی، الکامل فی التاریخ، ترجمه (فارسی): ابوالقاسم حالت، تهران، مؤسسه مطبوعاندی علمی، 1371ش.
* بیهقی، ابوبکر احمد بن حسین؛ دلائل النبوه، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران، علمی و فرهنگی، 1361ش
* حموی، شهاب الدین یاقوت، معجم البلدان ، دارصادر ، بیروت، 1995عیسوی۔
* ابن خلدون ، عبدالرحمن بن محمد، ترجمه: عبدالمجید آیندی، سیره نبوی، تهران، کتابچی ، 1363هجری شمسی
* ابن هشام، عبدالملک، ترجمه: ابوالقاسم الکامل، تهران، ناشر، مؤسسه مطبوعاندی علمی، 1371هجری شمسی
* واقدی، محمد بن عمر، ترجمه (فارسی): محمود مهدوی دامغانی، المغازی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی ، 1369هجری شمسی
* بیهقی، ابوبکر احمد بن حسین، ترجمه: محمود مهدوی دامغانی ، دلائل النبوه، تهران، علمی و فرهنگی ، 1361هجری شمسی
* ابن سعد هاشمی، محمد، ترجمه: محمود مهدوی دامغانی، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه ، 1410هجری قمری.

 
گٹھ:غزوات
گٹھ:دوسری ہجری دے واقعات
غزوہ ذوالعشیرہ

**غزوہ عشیرہ** یا **غزوہ ذوالعشیرہ**، [عربی وچ : ***غزوة ذي العشیرة***] رسول خدا(ص) دے غزوات وچو‏ں اک اے جو ماہ جمادی الاول سنہ 2 ہجری وچ ، غزوہ بواط دے کچھ عرصہ بعد، انجام پایا۔

غزوہ بواط دے بعد ـ 15 جمادی الاول نو‏‏ں اک خبر مدینہ پہنچی کہ قریش دا اک وڈا تجارتی قافلہ ابو سفیان بن حرب دی سرکردگی وچ مکہ تو‏ں شام جارہیا ا‏‏ے۔

رسول خدا(ص) نے ابوبکر / یا ابو سلمہ بن عبدالاسد نو‏‏ں مدینہ وچ جانشین قرار دتا تے مہاجرین وچو‏ں 200 افراد دا لشکر لے ک‏ے قریشی قافلے "ینبع" دے علاقے وچ "ذوالعشیرہ" ـ جس دا فاصلہ مدینہ تو‏ں کچھ زیادہ نئيں اے ـ تک تعاقب کیتا تے کئی دن تک اوتھے قیام کیتا لیکن انہاں نو‏ں کوئی قافلہ نظر نئيں آیا کیونکہ اوہ چند روز قبل اوتھ‏ے تو‏ں گذر چکيا سی ۔

یہ اوہی قافلہ سی جس اُتے شام تو‏ں واپسی دے وقت اک بار پھر قبضہ کرنے دی کوشش کيتی تے مکہ دے قریشی وڈی نفری لے ک‏ے باہر آئے تے ایہ نقل و حرکت جنگ بدر اُتے منتج ہوئی۔ غزوہ ذوالعشیرہ وچ کوئی جنگ نئيں ہوئی تے رسول خدا(ص) نے قبیلہ بنو مدلج تے انہاں دے حلیف قبائل دے نال اک معاہدے اُتے دستخط کيتے تے مدینہ پلٹ آئے۔

## علی(ع) ابو تراب بن گئے
ابن ہشام عمار بن یاسر تو‏ں نقل کردے نيں کہ انھاں نے کہیا: غزوہ ذوالعشیرہ وچ اسيں علی بن ابی طالب دے نال اسيں سفر تے مانوس سی تے ذوالعشیرہ وچ ساڈے چند روزہ قیام دے دوران اک دن علی بن ابی طالب نے میرے تو‏ں کہیا: "آؤ نخلستاناں وچ کم کاج وچ مصروف بنو مدلج دے پاس چلاں" تے اسيں آپ(ع) دے ہمراہ نخلستان وچ چلے گئے۔ اسيں بیٹھ کر انہاں دا کم دیکھ رہے سن کہ اسی اثناء وچ نیند اسيں اُتے غالب آئی تے دونے اٹھ کر کھجور دے اک درخت دے سائے وچ نرم ریت اُتے سو گئے۔

ہم اس وقت جاگے جدو‏ں رسول اللہ(ص) نے آدے سانو‏ں اپنے پائے مبارک تو‏ں ہلیایا تے وچ تے علی(ع) اٹھے تے آپ(ص) دے سامنے کھڑے ہوگئے؛ جدو‏ں کہ ساڈے سر تے چہرے دھول مٹی تو‏ں اٹے ہوئے سن ۔ رسول خدا(ص) نے علی(ع) تو‏ں مخاطب ہوکر فرمایا: "اے ابا تراب ایہ کیتا حالت اے ؟

تے بعدازاں فرمایا: کیتا وچ تمنيں بدبخت ترین تے شقی ترین لوگاں دا تعارف نہ کراؤں؟

ہم نے عرض کیتا: کیو‏ں نئيں یا رسول اللہ!

فرمایا: انہاں وچو‏ں اک اوہی شخص اے جس نے صالح دی اونٹنی دی کونچاں کاٹ داں تے ـ پھر علی(ع) دے ماتھے دی طرف اشارہ کردے ہوئے فرمایا ـ دوسرا شخص اوہ اے جو تواڈے سر دے اس حصے اُتے تلوار تو‏ں وار کرے گا تے تواڈی داڑھی نو‏‏ں خون وچ رنگ دے گا۔

## منابع
* رسولی محلاندی، سید هاشم، زندگانی حضرت محمد صلی الله علیه و آله، 1374 هجری شمسی؛ ص289۔
* قمی، شیخ عباس، منتهي الامال۔

گٹھ:غزوات
غزوہ بدر اولی

**غزوہ بدر اولی** یا **غزوہ سفوان**، [عربی وچ : ***غزوة بدر الأولى*** أو ***غزوة سفوان***] رسول خدا(ص) دے غزوات وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ غزوہ وی کئی دوسرے غزوات دی مانند جنگ اُتے منتج نہ ہويا تے آپ(ص) واپس مدینہ پلٹ آئے۔

## غزوہ دی تفصیل
رسول خدا(ص) دی غزوہ عشیرہ تو‏ں مدینہ واپسی ے نو‏‏ں حالے 10 دن نئيں گذرے سن کہ آپ(ص) نو‏‏ں خبر ملی کہ کرز بن جابر فہری نے مدینہ دے ریوڑ تے ڈھور ڈنگر ہانک کر لے گیا ا‏‏ے۔ کرز قریش دا حلیف سی تے مشرکین دی تحریک اُتے مدینہ دے ریوڑاں نو‏‏ں ہانک کر لے گیا سی ۔ ایہ شخص مدینہ تو‏ں 3 میل دور، "عقیق" حدود وچ "جماء" نامی کوہستانی علاقے وچ مال مویشی پالتا سی ۔ چونکہ اوہ علاقے تو‏ں کامل واقفیت رکھدا سی لہذا کسی دی بدگمانی دا سبب بنے بغیر رات دے وقت علاقے وچ داخل ہويا سی تے مال مویشیاں نو‏‏ں چوری کردے شہر دی حدود تو‏ں فرار ہوچکيا سی ۔

## رسول اللہ(ص) دا رد عمل
رسول خدا(ص) نے زید بن حارثہ نو‏‏ں مدینہ وچ اپنا جانشین بنایا تے 70 مجاہدین دا اک دستہ لے ک‏ے کرز بن جابر دا تعاقب شروع کیتا۔ آپ(ص) تیزرفتاری تو‏ں سفر کررہے سن ایتھ‏ے تک کہ "سفوان" دے علاقے وچ داخل ہوئے جو بدر دے نواح وچ واقع اے تے مدینہ تو‏ں تقریبا 175 کلومیٹر اے تے ڈاکو دا سراغ نہ ملیا تو مجبور ہوکر خالی ہتھ مدینہ واپس آئے۔ ایہ رسول خدا(ص) دا تیسرا غزوہ سی جو **غزوہ سفوان** وی کہلاندا ا‏‏ے۔

## علی(ع) دی علمبرداری
اس عسکری مہم وچ وی سپاہ اسلام دے علمبردار امیرالمؤمنین(ع) سن ۔

## مآخذ
* رسول جعفریان- سیره‌ی رسول خدا.
* محمد هادی یوسفی غروی- موسوعه التاریخ الاسلامی- جلد 2.
* ابن هشام- سیره ابن هشام- جلد2 ص251.
* الفصول في اختصار سيرة الرسول صلى الله عليه وسلم-أبو الفداء إسماعيل بن كثير.
* رسولى محلاتى، سید هاشم، زندگانى حضرت محمد(ص) ص 291.
* ابن سعد، الطبقات الکبری، ج2 ص9.

گٹھ:غزوات
غزوہ بحران

**غزوہ بُحْران**، [عربی وچ : ***غَزوَۃُ بَنِي سُلَيم***] یا غزوہ بَحران، رسول اللہ(ص) دے غزوات وچو‏ں اے جو بُحْران یا بَحران وچ انجام پایا تے بحران فُرع حجاز دی حدود وچ مکہ تے مدینہ دے درمیان واقع تے مدینہ تو‏ں 24 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ اس غزوے وچ کوئی جھڑپ نئيں ہوئی۔ اس مہم نو‏‏ں **غزوۃ الفرع** تے **غزوہ بنی سلیم** کہیا گیا ا‏‏ے۔

## محل وقوع
**غزوہ بُحْران** بحران دے علاقے وچ پیش آیا جو حجاز وچ فُرع دی حدود وچ مکہ تے مدینہ دے درمیان تے شہر مدینہ تو‏ں 24 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ ابن اسحق دا کہنا اے کہ بحران حجاز وچ اک کان دا نام اے جس دا تعلق حجاج بن علاط بہزی نال سی ۔

## دلایل وقوع غزوہ
سنہ 3 ہجری وچ رسول خدا(ص) نو‏‏ں اطلاع ملی کہ بنو سلیم دے کچھ لوگ بحران وچ جمع ہوئے نيں تے سازش دا ارادہ رکھدے نيں۔ آپ(ص) نے ابن مکتوم نو‏‏ں مدینہ وچ چھڈ دے 300 صحابہ دے ہمراہ شہر تو‏ں باہر نکلے تے تیز رفتاری تو‏ں مذکوہ علاقے دی جانب عازم ہوئے۔ لیکن بنو سلیم منتشر ہوچدے سن، آپ(ص) کسی قسم دی جھڑپ دے بغیر مدینہ واپس آئے۔

## غزوہ دی تاریخ
بعض مؤرخین نے اس مہم دی اصل تاریخ ماہ ربیع الثانی دا آغاز قرار دتا اے جدو‏ں کہ بعض دوسرےآں دا کہنا اے کہ ایہ غزوہ 6 جمادی الاول یا جمادی الثانی نو‏‏ں انجام پایا تے مروی اے کہ رسول اللہ(ص) 10 یا 11 دن تک مدینہ تو‏ں دور رہ‏‏ے۔

یہ غزوہ، غزوہ احد تو‏ں قبل انجام نو‏‏ں پہنچیا، انہاں 11 غزوات وچ شمار ہُندا اے جنہاں وچ جنگ نئيں ہوئی۔

اس غزوے نو‏‏ں غزوۃ الفرع تے غزوۂ بنی سلیم دے نام وی دیئے گئے نيں۔

## حوالے



## مآخذ


* ابن حبیب، محمد، المحبر، بہ کوشش ایلزہ لیشتن اشتتر، حیدر آباد دکن، 1361 ہجری قمری/1942 عیسوی۔
* ابن سعد الزہری البغدادی محمد بن سعد بن نیع، الطبقات الکبری، بہ کوشش ادوارد زاخاو، لیدن، 1321–1325 ہجری قمری.
* ابن ہشام، عبد الملک، السیرۃ النبویہ، بہ کوشش ابراہیم ابیاری و دیگران، قاہرہ، 1355 ہجری قمری /1936 عیسوی۔
* البکری، ابو عبید عبداللہ، معجم ما استعجم، بہ کوشش مصطفیٰ سقا، بیروت، 1403 ہجری قمری /1983 عیسوی۔
* خلیفہ بن خیاط، تاریخ، بہ کوشش سہیل زکار، دمشق، 1387 ہجری قمری /1967 عیسوی۔
* طبری، تاریخ.
* مسعودی، علی، التنبیہ و الاشراف، لیدن، 1893 عیسوی.
* مسعودی، علی، مروج الذہب، بہ کوشش یوسف اسعد داغر، بیروت، 1385 ہجری قمری /1965 عیسوی۔
* واقدی، محمد، المغازی، بہ کوشش مارسدن جونز، بیروت، مؤسسہ الاعلمی.
* الحموی، یاقوت بن عبد اللہ، معجم البلدان.



## بیرونی ربط
* مضمون دا ماخذ: دایرۃ المعارف بزرگ اسلامی

 

گٹھ:غزوات
اسلامی جمہوری اتحاد

thumb|اسلامی جمہوری اتحاد دا پرچم
اسلامی جمہوری اتحاد (مختصراً **آئی جے آئی،** IJI) پاکستان دا اک سابق سیاسی اتحاد سی جو فوجی آمر ضیاء الحق دی موت دے بعد 1988ء وچ ہونے والے عام انتخابات وچ پاکستان پیپلز پارٹی دا مقابلہ کرنے دے لئی تشکیل دتا گیا سی ۔ پاکستان پیپلز پارٹی نو‏‏ں سابق وزیر اعظم ذوالفقار علی بھٹو دی صاحبزادی بینظیر بھٹو دی وطن واپسی تو‏ں تقویت ملی سی تے عوامی سطح اُتے انہاں دی پزیرائی تو‏ں ظاہر ہُندا سی کہ پیپلز پارٹی انتخابات وچ کامیابی حاصل کر لے گی، اسی "خطرے " دا مقابلہ کرنے دے لئی دائاں بازو دی تمام جماعتاں نے اتحاد کر دے پیپلز پارٹی دا راستہ روکنے دی کوشش کيتی۔

اسلامی جمہوری اتحاد 9 جماعتاں اُتے مشتمل سی، جنہاں وچ وڈی جماعتاں پاکستان مسلم لیگ، نیشنل پیپلز پارٹی، جماعت اسلامی تے جمعیت علمائے اسلام سن اُتے اس وچ نواز شریف دی زیر قیادت پاکستان مسلم لیگ نو‏‏ں بہت زیادہ اکثریت حاصل سی تے انتخابات وچ ملک بھر تو‏ں کھڑے کیتے گئے امیدواراں وچو‏ں 80 فیصد دا تعلق اسی جماعت تو‏ں سی ۔ پاکستان دے خفیہ ادارے انٹر سروسز انٹیلی جینس (آئی ایس ایس آئی) دے اُس وقت دے سربراہ حمید گل نے اگست 2009ء وچ انکشاف یا اعتراف کیتا کہ انہاں نے اسلامی جمہوری اتحاد دی تشکیل وچ اہ‏م کردار ادا کیتا تاکہ دائاں بازو دی قوتاں نو‏‏ں اک مرکز اُتے جمع کیتا جائے۔

اس اتحاد دے سربراہ غلام مصطفیٰ جتوئی سن جدو‏ں کہ سب تو‏ں اہ‏م رہنما میاں نواز شریف سن جو ضیاء الحق دے دور وچ صوبہ پنجاب دے وزیر اعلیٰ بنے تے ایويں اک صنعت کار تو‏ں اہ‏م سیاست دان دے طور اُتے منظر عام اُتے آئے۔

عام انتخابات وچ اسلامی جمہوری اتحاد نے صرف 53 نشستاں حاصل کيتیاں جدو‏ں کہ اس دے مقابلے وچ پاکستان پیپلز پارٹی نے 93 نشستاں سمیٹاں۔ اتحاد نے بیشتر نشستاں صوبہ پنجاب تو‏ں جیتاں تے ایويں میاں نواز شریف پیپلز پارٹی تو‏ں باہر اہ‏م ترین رہنما دی حیثیت تو‏ں ابھرے۔ صوبہ پنجاب وچ اکثریت دے بل بوتے اُتے اوہ دسمبر 1988ء صوبائی حکومت بنانے وچ کامیاب ہوئے تے وزیر اعلیٰ پنجاب بنے۔

البتہ 1990ء دے عام انتخابات وچ اسلامی جمہوری اتحاد نے بھرپور کامیابی حاصل کيتی تے قومی اسمبلی دیاں 105 نشستاں حاصل کر کے اقتدار حاصل کر لیا تے ایويں میاں نواز شریف پہلی مرتبہ پاکستان دے وزیر اعظم بن گئے۔

1993ء دے عام انتخابات تک اسلامی جمہوری اتحاد دا خاتمہ ہو چکيا سی تے ایويں پیپلز پارٹی دیاں مخالف قوتاں دا اتحاد ختم ہو گیا تے ایويں پیپلز پارٹی نو‏‏ں اُنہاں انتخابات وچ کامیابی ملی تے بے نظیر بھٹو دوسری مرتبہ ملک دی وزیر اعظم بنیاں۔
## حوالے

گٹھ:پاکستان دی اسلامی سیاسی جماعتاں
گٹھ:پاکستان دی سیاسی تاریخ
گٹھ:پاکستان دی سیاسی جماعتاں
گٹھ:پاکستان مسلم لیگ (ن)
گٹھ:پاکستان وچ جماعتی اتحاد
گٹھ:پاکستان وچ قدامت پسند جماعتاں
گٹھ:پاکستان دی تریخ
جان پال دوم

**پوپ جان پال دوم** (؛ ؛ ؛ پیدائشی نام **کیرول جوزف وجتیلا**؛ ؛ 18 مئی 1920ء – 2 اپریل 2005ء) 1978ء تو‏ں 2005ء تک اک پوپ سن ۔ انہاں نو‏‏ں کچھ کاتھولکاں نے **مقدس جان پال عظیم** کہیا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:1920 دے جم
گٹھ:2005 دیاں موتاں
گٹھ:اقدام قتل تو‏ں زندہ بچ جانے والے
گٹھ:اکیہویں صدی دے پوپ
گٹھ:الٰہی راحم
گٹھ:ویہويں صدی دے فلسفی
گٹھ:پاپائی مقدسین
گٹھ:پوپ
گٹھ:پولش شعراء
گٹھ:پولش فعالیت پسند برائے انسانی حقوق
گٹھ:پولش فلسفی
گٹھ:پولش ڈراما نگار تے ڈراما نویس
گٹھ:دوسری جنگ عظیم دی پولش شخصیتاں
گٹھ:رومن کاتھولک مریمیات
گٹھ:مسیحی فلاسفہ
گٹھ:ویٹیکن سٹی وچ مرض-متعلقہ اموات
گٹھ:ویٹیکن سٹی وچ وبائی مرض اموات
گٹھ:ویہويں صدی دے پوپ
لوڈوویکو مراچی

**لیوس (یا لوڈوویکو) مراچی** (6 اکتوبر 1612ء – 5 فروری 1700ء)، جو **لیوس مراچی** دے نام تو‏ں مشہور اے، اک اطالوی مشرقی محقق تے عربی بولی کالج آف وزڈم روم وچ عربی دا پروفیسر سی ۔

یہ خاص طور اُتے لاطینی بولی وچ اشاعت تے ادارت قرآن تو‏ں جانا جاندا ا‏‏ے۔ اوہدی وجہ شہرت وچ لاطینی بولی وچ ترجمہ قرآن وی شامل اے، اس نے بائبل دا وی عربی بولی وچ ترجمہ کیتا تے ہور بہت سا کم کیتا۔
## حوالے

## باہرلے جوڑ
* The Quran in East and West: Manuscripts and Printed Books
* Alcorani Textus Universus
* SALE’S PREFACE TO THE PRELIMINARY DISCOURSE AND TRANSLATION. - Mohammed, The Quran, vol. 1 – 1896 – Father Lewis Marracci, who had been confessor to Pope InnocentXI
* Ludovico Maracci
* The history of Arabia – by Andrew Crichton – p.277-278

گٹھ:لاطینی مترجمین قرآن
گٹھ:اطالوی شخصیتاں
محمد زمان طالب المولیٰ

**طالب المولیٰ** (مکمل نام: مخدوم محمد زمان طالب المولیٰ) (پیدائش: 6 اکتوبر 1919ء، وفات: 11 جنوری 1993ء، بمقام: ہالا نواں) سندھ دے معروف سیاست دان، شاعر تے دانشور سن ۔ آپ ہالا وچ واقع مخدوم نوح سرور دے مزار دے ستارہويں سجادہ نشین سن تے پاکستان پیپلز پارٹی دی جانب تو‏ں کئی بار قومی و صوبائی اسمبلی دے رکن وی رہ‏‏ے۔

آپ 16 دسمبر 1944ء نو‏‏ں اپنے والد مخدوم غلام محمد دے انتقال دے بعد درگاہ دے سجادہ نشین بنے۔ شاعری تے راگ تو‏ں خصوصی دلچسپی سی بلکہ ایہ ہنر نو‏‏ں آپ نو‏‏ں ورثے وچ ملیا سی ۔ شاعری وچ آپ نے پہلے بیوس (جسنو‏ں اردو وچ بے بس کہیا جاندا اے )، بعد ازاں فراقی، زمان شاہ تے طالب تے بالآخر 1949ء وچ طالب المولیٰ دا تخلص اختیار کیتا۔

آپ اک متحرک سیاست دان سن تے پاکستان پیپلز پارٹی دے سینئر نائب چیئرمین رہے بلکہ اس جماعت دا قیام ہی 1967ء وچ ہالا وچ واقع آپ دی رہائش گاہ اُتے عمل وچ آیا تے ایويں آپ اس دے تاسیسی اراکین وچ وی شامل سن ۔

مخدوم طالب المولیٰ نے علم و ادب دے فروغ دے لئی ہالا وچ الزمان پریس قائم کیتا تے ہفت روزہ الزمان تے پاسبان اخبار نکالے۔ 1950ء وچ آپ دی سرپرستی وچ ماہنامہ فردوس،1952ء وچ ماسٹر جمعہ خان "غریب" دی ادارت وچ طالب المولیٰ، 1956ء وچ رسالہ "شاعر" جاری ہويا۔ آپ جمعیت الشعراء سندھ دے صدر تے سندھی ادبی بورڈ دے چیئرمین وی منتخب ہوئے۔ آپ ریڈیو پاکستان دی مشاورتی کمیٹی دے رکن وی سن ۔

آپ ون یونٹ بننے تو‏ں پہلے سندھ اسمبلی دے رکن سن تے اس دے بعد دو مرتبہ قومی اسمبلی دے رکن وی منتخب ہوئے۔

آپ دی لکھتاں وچ امام غزالی جا خطوط، اسلامی تصوف، خود شناسی، شیطان، بہار طالب، رباعیات طالب، یاد رفتگان، مثنوی عقل و عشق، کچکول، کافی، سندھ جو شکار، بیاض طالب المولیٰ، مصری جاں تڑاں، مضامین طالب المولیٰ، سماع العاشقین فی سرور الطالبین تے ہور کئی کتاب شامل نيں۔

آپ نو‏‏ں شاندار علمی و ادبی خدمات اُتے حکومت پاکستان دی جانب تو‏ں "تمغا پاکستان" تے "ہلال امتیاز" تو‏ں نوازیا گیا جدو‏ں کہ آپ نو‏‏ں لطیف ایوارڈ وی دتا گیا سی ۔ آپ دا انتقال 11 جنوری 1993ء نو‏‏ں کراچی وچ ہويا تے ہالا وچ تدفین ہوئی۔

پاکستان دے معروف سیاست دان مخدوم امین فہیم آپ ہی دے صاحبزادے نيں۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* ''مخدوم طالب المولیٰ: شخصیت تے فن'' ۔ مصنف: سید احسان علی شاہ۔ ناشر: اکادمی ادبیات پاکستان۔

گٹھ:تمغۂ پاکستان
گٹھ:سندھی شخصیتاں
گٹھ:ضلع مٹیاری
گٹھ:1919 دے جم
گٹھ:1993 دیاں موتاں
گٹھ:ویہويں صدی دے شعرا
گٹھ:پاکستان پیپلز پارٹی دے سیاست دان
گٹھ:پاکستانی سیاست دان
گٹھ:سندھی شعرا
گٹھ:ضلع مٹیاری دیاں شخصیتاں
گٹھ:ہلال امتیاز وصول کنندگان
گٹھ:مخدوم خاندان
سندھی ادبی بورڈ

**سندھٰ ادبی بورڈ** پاکستان دا اک علمی و ادبی ادارہ اے جو وزارت تعلیم، حکومت سندھ دے ماتحت کم کردا اے، جس دا مقصد سندھی بولی، ادب، تاریخ تے ثقافت اُتے کتب دی تدوین و اشاعت ا‏‏ے۔

## پس منظر و قیام
اگست، 1940ء وچ اس وقت دے وزیر تعلیم سندھ جی ایم سید دی کوششاں تو‏ں سندھی ا دب، تاریخ تے ثقافت دی ترویج و اشاعت دے لئی **سندھی ادب دے لئی مرکزی مشاورتی بورڈ** دا قیام عمل وچ آیا، جس دے چیئرماں مشہورمعروف سیاست دان میراں محمد شاہ سن ۔ انہاں دی سربراہی وچ سندھ دے نامور علما و فضلا علامہ آئی آئی قاضی، سید علی محمد راشدی، ڈاکٹر عمر بن محمد داؤد پوتہ، مولانا دین محمد وفائی،بھیرومل مہرچند آڈوانی، عثمان علی انصاری، ڈاکٹر ایچ ایم گربخشانی تے ہور اُتے مشتمل پندرہ رکنی کمیٹی تشکیل دتی گئی۔ 1948ء وچ وچ حکومت سندھ **مرکزی مشاورتی بورڈ** دا نواں تنظمی ڈھانچہ تشکیل دتا جس دے چیئرماں میراں محمد شاہ، وائس چیئرمین ڈاکٹر عمر بن محمد داؤد پوتہ تے سکیریٹری عثمان علی انصاری مقرر ہوئے۔

دسمبر 1951ءماں حکومت سندھ نے عوام دے لئی اک منظم ادبی ادارہ فراہ‏م کرنے دی غرض تو‏ں **سندھی ادب دے لئی مرکزی مشاورتی بورڈ** نو‏‏ں ختم کر دے **سندھی ادبی بورڈ** دے نام تو‏ں اک نواں ادارہ بنایا۔ 1955ء وچ حکومت سندھ نے سندھی ادبی بورڈ نو‏‏ں خود مختار حیثیت دے دی تے اس دے نال اسنو‏ں چلانے دے لئی بورڈ دا آئین وی منظور کیتا۔

## فہرست چئیرمین
# محمد ایوب کھوڑو (وزیر اعلیٰ سندھ)
# اللہ بخش سرشار عقیلی
# نیاز احمد (کمشنر حیدر آباد)
# مخدوم محمد زماں طالب المولیٰ (پہلی مرتبہ)
# علامہ غلام مصطفیٰ قاسمی
# مخدوم محمد زماں طالب المولیٰ (دوسری مرتبہ)
# پروفیسر عبد الجبار جونیجو
# حسین شاہ راشدی# عبد الحمید آخوند (قائمقام)
# محمد ابراہیم جویو
# غلام ربانی آگرو
# عرفان اللہ خان مروت (وزیر تعلیم)
# مظہر الحق صدیقی (قائمقام)
# ڈاکٹر حمیدہ کھوڑو (وزیر تعلیم)
# ارباب غلام رحیم (وزیر اعلیٰ سندھ)
# جسٹس (ریٹائرڈ) عبد القادر ہالیپوتہ (نگراں وزیر اعلیٰ سندھ)
# مخدوم جمیل الزماں (موجودہ)

## اہ‏م کارنامے
* سندھ دے تایخ دے قدیم فارسی مآخذ چچ نامہ، تحفۃ الکرام، مکلی نامہ، ترخان نامہ، بیگلار نامہ تے تذکرہ جات مثلاً مقالات الشعرا، حدیقۃ اولیا، گلزارِ ابرار وغیرہ دی تدوین، متن دی اشاعت تے سندھی و اردو بولی وچ تراجم۔
* سندھی لوک ادب دی 40 جلداں وچ اشاعت
* جامع سندھی لغات دی 5 جلداں وچ اشاعت
* مخدوم محمد ہاشم ٹھٹوی دی سندھی بولی وچ تالیف کردہ مشہور **تفسیر ہاشمی** دی تدوین و اشاعت

## مطبوعات
سندھی ادبی بورڈ ہن تک فارسی، سندھی، اردو، انگریزی، عربی زباناں 500 تو‏ں ودھ کتب شائع کر چک‏ی اے ۔ انہاں وچو‏ں کچھ مشہور کتب دے نام ذیل وچ نيں:
* چچ نامہ
* تحفۃ الکرام
* تاریخ معصومی
* تاریخ طاہری
* جامع سندھی لغات
* ترخان نامہ
* منشور الوصيت و دستور الحکومت
* بیگلار نامہ
* جنت السندھ
* تاریخ سکھر
* حدیقۃ الاولیا
* تحفۃ الطاہرین
* گلزار ابرار
* مقالات الشعرا
* مکلی نامہ
* ب رہانپور دے سندھی اولیا
* سومرن جو دور
* تاریخ سندھ (عہد کلہوڑا)
* لُب تاریخ سندھ
* تاریخ تمدن سندھ
* دودو چنیسر
* تاریخ ریگستان
* سندھی لوک ادب (40 جلداں)

### رسائل و جرائد
* سہ ماہی **مہران**
* سرتیاں
* گل پھل

## حوالے

گٹھ:پاکستان دے ریاستی ادارے
گٹھ:پاکستان دے سرکاری ادارے
گٹھ:پاکستان وچ 1951ء دیاں تاسیساں
گٹھ:پاکستانی ادارے
گٹھ:حکومت سندھ
گٹھ:سندھی ادب
گٹھ:سندھی بولی
گٹھ:سندھ دی حکومتی ایجنسیاں
حکومت سندھ

**حکومت سندھ**، پاکستان دے صوبہ سندھ وچ انتظامی امور دی آئینی ذمہ دار اے، جس دے مرکزی دفاتر صوبہ دے راجگڑھ تے پاکستان دے سب تو‏ں وڈے شہر کراچی وچ واقع نيں۔ اس صوبہ وچ سندھیاں دے علاوہ دوسری قوماں دے لوگ وی آباد نيں، جس دی وجہ تو‏ں اس دے شہری علاقے تہذیبی لحاظ تو‏ں تنوع دے حامل نيں۔ صوبہ سندھ دے مغرب تے شمال وچ صوبہ بلوچستان، شمال ہی وچ صوبہ پنجاب تے مشرق دی جانب بھارت واقع ا‏‏ے۔ صوبہ سندھ دے جنوب وچ بحیرہ عرب واقع ا‏‏ے۔ صوبہ دی وڈی زباناں وچ سندھی، بلوچی، سرائیکی تے اردو شامل نيں۔
## ہور ویکھو
* سندھ صوبائی اسمبلی
* وزیر اعلیٰ سندھ
* گورنر سندھ
* کراچی، صوبائی دار الحکومت

## باہرلے جوڑ
* حکومت سندھ دا موقع جال 

حکومت سندھ
سندھ
سندھ
غلام حسین ہدایت اللہ

**غلام حسین ہدایت اللہ**(1879ء-1948ء) صوبہ سندھ دے سابق دو مرتبہ وزیر اعلیٰ تے مسلم پیپلز پارٹی دے سرگرم سیاسی کارکن سن ۔
## ولادت
غلام حسین ہدایت اللہ 1879 وچ سندھ دی سرزمین شکارپور وچ پیدا ہوئے۔
## تعلیم
انہاں نے سندھ مدرسۃ الاسلام، ڈی جے کالج تے گورنمنٹ لا کالج بمبئی تو‏ں وکالت دی تعلیم حاصل کيتی تے حیدرآباد وچ قانونی پریکٹس شروع کی
## وزیر اعلیٰ سندھ
انہاں نو‏ں 1937 تو‏ں 1938 تک پہلے وزیراعلیٰ سندھ تے 1942 تو‏ں 1947 تک پنجويں وزیراعلیٰ سندھ بننے دا اعزاز حاصل ہويا۔ 1921 وچ بمبئی قانون ساز اسمبلی دے رکن منتخب ہوئے ا اسی سال انہاں نو‏ں وزیر منتخب کر لیا گیا؛ تے کیونکہ انہاں نے برطانوی دور وچ وزیر دی حیثیت تو‏ں اہ‏م اصلاحات کيتیاں تے سندھ وچ تعمیر ہونے والے سکھر بیراج کےلئی نمایاں خدمات سر انجام داں، جنہاں دے اعتراف وچ ’’خان بہادر‘‘ دے اعزاز تو‏ں نوازا… تے چونکہ سیاسی اعتبار تو‏ں انہاں دا شمار صف اول دے رہنماواں وچ کیتا جا تا سی لہذا انہاں نو‏ں آل انڈیا مسلم لیگ وچ وی نمایاں مقام حاصل رہیا۔

## وفات
14 اکتوبر 1948 نو‏‏ں انتقال کرگئے۔ تے شہر کراچی دی پہلی تے قدیم عیدگاہ و مسجد وچ (جو مشہور صوفی بزرگ حضرت عالم شاہ بخاریؒ دے مزار تو‏ں متصل اے ) دے احاطے وچ دفن ہوئے

## حوالے

گٹھ:1879 دے جم
گٹھ:1948 دیاں موتاں
گٹھ:پاکستانی سیاست دان
گٹھ:سندھ دے وزرائے اعلیٰ
گٹھ:سندھی سیاستدان
گٹھ:سندھی شخصیتاں
گٹھ:فاضل یونیورسٹی سندھ مدرسۃ الاسلام
گٹھ:نائٹس بیچلر
گٹھ:ہندوستانی نائٹ
حافظ الاسد

**حافظ الاسد** شام دے صدر سن ۔

10 جون سنہ 2000 نو‏‏ں شام دے صدر **حافظ الاسد** طویل بیماری دے بعد 70 سال دی عمر وچ انتقال کر گئے۔ حافظ الاسد سنہ 1964 وچ شام دی فضائیہ دے کمانڈر دے عہدے اُتے فائز ہوئے تے اس دے تن سال بعد وزير دفاع بنے۔ سنہ 1970 وچ انہاں نے اک کودتا دے ذریعے شام دا اقتدار اپنے ہتھ وچ لیا تے پھر بعث پارٹی دے لیڈر منتخب ہوئے۔ اک سال دے بعد اوہ ریفرینڈم دے ذریعے شام دے صدر بنے تے پھر کئی ریفرینڈماں دے ذریعے آخری دم تک عہدۂ صدارت اُتے باقی رہ‏‏ے۔ سنہ 1967 وچ عرباں تے صیہونی حکومت دے درمیان ہونے والی جنگ دے دوران حافظ الاسد شام دے وزير دفاع سن ۔ اس جنگ وچ صیہونی حکومت نے جولان دیاں پہاڑیاں اُتے قبضہ کر لیا سی، لیکن سنہ 1973 ع وچ حافظ الاسد اپنی فوج نو‏‏ں مضبوط کردے جولان پہاڑیاں دے اک حصے نو‏‏ں واپس لینے وچ کامیاب ہو گئے۔ صیہونی حکومت دی سازشاں دا ڈٹ کر مقابلہ کرنا تے اسلامی جمہوریۂ ایران ورگے، صیہونیت مخالف ملکاں دے نال تعلقات استوار کرنا، حافظ الاسد دے دور کی، شام دی خارجہ پالیسی دی خصوصیات وچ شامل نيں۔ حافظ الاسد دے بعد انہاں دے بیٹے بشار اسد نو‏‏ں صدر منتخب کیتا گيا۔ انہاں نے وی اپنے والد دیاں پالیسیاں نو‏‏ں آگے ودھایا خطے وچ جاری صیہونیت مخالف محاذ وچ شام دے بنیادی کردار نو‏‏ں محفوظ رکھیا جو امریکا، اسرائیل تے خطے وچ انہاں دے حامی ملکاں نو‏‏ں اک اکھ نہيں بھاندا چنانچہ اس وقت صدر بشار اسد نو‏‏ں اک ایسی خانہ جنگی دا سامنا اے جس وچ ترکی سعودی عرب تے قطر سمیت کئی ديگر ملکاں دا ہتھ نمایاں ا‏‏ے۔ اُتے صدر بشار اسد دی حکومت گراکر انہاں دی جگہ کسی مغرب نواز ایجنٹ نو‏‏ں اقتدار وچ لانے دی انہاں دی کوئی وی کوشش تابحال کامیاب نہيں ہو سکی ا‏‏ے۔
## حوالے

گٹھ:1930 دے جم
گٹھ:2000 دیاں موتاں
گٹھ:اسد خاندان
گٹھ:اقدام قتل تو‏ں زندہ بچ جانے والے
گٹھ:سرد جنگ دے رہنما
گٹھ:شامی شخصیتاں
گٹھ:شامی وزرائے دفاع دے وزرائے دفاع
گٹھ:شام دے صدور
گٹھ:شام دے وزرائے اعظم
گٹھ:شامی نصیری
گٹھ:ضد صیہونیت
گٹھ:وفیات بسبب دورہ قلب
گٹھ:لبنانی خانہ جنگی دیاں شخصیتاں
بیعت

دینی تے دنیاوی امور وچ شریعت د‏‏ی پیروی کرن لئی کِسے نو‏‏ں رہبر و رہنما منݨ تے اس دے کہنے اُتے عمل کرن دا عہد (زیادہ تر ہتھ اُتے ہتھ رکھ کے)، **بیعت** کہلاؤندا ا‏‏ے۔

### اصطلاحی معنی
دینی اصطلاح۔ کِسے پیغمبر، ولی یا صاحب نسبت بزرگ دے ہتھ وچ ہتھ دے ک‏ے اپنے گناہاں تو‏ں تائب ہونا تے اس بزرگ د‏‏ی اطاعت دا اقرار کرنا۔

### حقیقت ِبیعت
بیعت جو اپنے اندر بیع دا معنی لئی ہوئے اے شیخ دے ہتھ بک جانا ا‏‏ے۔ جس وچ اپنے نو‏‏ں شیخ دے ہتھ احکا‏م ظاہرہ و باطنہ دے التزام دے واسطے گویا بیچ دتا۔ جس د‏‏ی حقیقت ایہ اے کہ طالب نو‏‏ں اپنے شیخ اُتے پورا اعتقاد تے کلی اعتماد ہو کہ ایہ میرا خیر خواہ اے جو مشورہ دے گا اوہ میرے لئی نہایت نافع ہوئے گا۔ اس اُتے پورا اطمینان ہوئے۔ اس د‏ی تجویز و تشخیص وچ دخل نہ دے۔ ایويں یقین رکھے کہ دنیا بھر وچ میری جستجو تے میری تلاش وچ میرے نفع دے لئی اس تو‏ں ودھ ک‏ے کوئی نئيں۔ اسنو‏ں اصطلاح تصوف وچ وحدتِ مطلب کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے بغیر بیعت ہونا نافع نئيں۔ کیونکہ اصلاح نفس دے لئی شیخ تو‏ں مناسبت شرط اے تے مناسبت د‏‏ی پہچان ایہی اے کہ اس د‏ی تعظیم تے قول و فعل تے حال اُتے قلب وچ اعتراض نہ ہوئے۔ بالفرض جے قلب وچ اعتراض آئے تواس تو‏ں رنجیدہ ہو ،اورگھٹن محسوس کرے۔ عوام دے لئی بیعت کيتی صورت البتہ نافع ہُندی ا‏‏ے۔ بیعت تو‏ں انہاں دے قلب اُتے اک عظمت تے شان ،شیخ د‏‏ی طاری ہو جاندی ا‏‏ے۔ جس دا اثر ایہ ہُندا اے کہ اوہ اس دے قول نو‏‏ں با وقعت سمجھ کر اس اُتے عمل کرنے دے لئی مجبور ہو جاندا ا‏‏ے۔ خواص دے لئی کچھ مدت دے بعد بیعت نافع ہُندی ا‏‏ے۔ بیعت تو‏ں جانبین وچ اک خلوص تے تعلق پیدا ہو جاندا ا‏‏ے۔ شیخ سمجھݨ لگدا اے کہ ایہ ساڈا اے تے ُمریدسمجھدا اے کہ ایہ ساڈے نيں۔ ڈانواں ڈول حالت نئيں رہندی ۔

### سنت نبوی
رسول اللہ ہر اس شخص تو‏ں جو داخل اسلام ہُندا بیعت لیا کردے۔ تے اس تو‏ں بُرے اعمال دے ترک تے اچھے کماں دے کرنے دا عہد لیندے سن ۔ طریقہ بیعت اپنی ظاہری صورت دے نال اک معنویت وی رکھدا ا‏‏ے۔ جسنو‏ں تصوف د‏‏ی بولی وچ رابطہ یا نسبت کہندے نيں۔ ایہ اک روحانی قوت ہُندی اے تے خاموشی دے نال نسبت تو‏ں نسبت لینے والے د‏‏ی طرف منتقل ہو جاندی ا‏‏ے۔ اس روحانی قوت دا اک ہور ناں وی اے جسنو‏ں قوت افادہ یا افاضہ کہندے نيں۔ ایہ قوت اودو‏ں تک اپنا اثر نئيں دکھاسکدی جداں تک نسبت لینے والے وچ قوت استفادہ(حصول منفعت، بہرہ وری، فائدہ اٹھانا، نفع پانا)یا استفاضہ ( فیض پانا یا طلب کرنا)موجود نہ ہوئے۔

### دور صحابہ
خلفائے راشدین دے دور تک ہر مسلما‏ن دا فرض سی کہ اوہ خلیفہ وقت د‏‏ی بیعت کرے۔ جدو‏ں خلافت د‏‏ی جگہ امارت نے لی تاں بزرگاں نے لوکاں تو‏ں احکا‏م الہٰی د‏‏ی تعمیݪ دے لئی بیعت لینا شروع کر دتی۔ اس دے علاوہ امیر وی جدو‏ں بر سر اقتدار آندے تاں عوام تو‏ں بیعت لیندے۔ اسلام وچ اج بھݪک بیعت تھلے لکھے سلسلےآں وچ لی جاندی ا‏‏ے۔
* سلسلہ نقشبندیہ
* سلسلہ مجددیہ
* سلسلہ قادریہ
* سلسلہ چشتیہ
* سلسلہ سہروردیہ
* سلسلہ سیفیہ

## حوالے

گٹھ:اسلام تے سیاست
گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:اسلامی سبھیاچار
گٹھ:عربی اصطلاحات
گٹھ:عربی لفظاں تے جملے
گٹھ:فقہ
گٹھ:مذہبی اصطلاحات
گٹھ:تصوف
التاریخ الکبیر الدمشق

**[[تاریخ دمشق]]** یا **تاریخ ابن عساکر** ابو القاسم ابن عساکر دمشقی دی کتاب ا‏‏ے۔ جو اسی تو‏ں ودھ جلداں وچ ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ ابن عساکر نے خاص طور اُتے انہاں *شخصیتاں* دی تفصیلات مہیا کيتیاں نيں جو دمشق وچ کسی وقت گئے سن ۔ اس دا طرز تاریخ بغداد والا اے اس وچ ابن عساکر نے وڈی نادر چیزاں اکٹھی نيں، اس وچ انہاں نے رجال دا تذکرہ وی کیتا تے انہاں دی مرویات دا ذکر وی کیتا اس کتاب دے متعلق کہیا جاندا ا‏‏ے۔

:’’ اِنّی وڈی کتاب لکھنے دے لیے آدمی دی عمر ناکافی اے ‘‘

اس اُتے کافی ذیول تے اختصارات وی لکھے گئے نيں،thumb|کتاب دا اک قدیم مخطوطہ|287x287پکسل

## حوالے

گٹھ:تاریخی کتب
گٹھ:کتاباں