open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
قثم بن عباس

**قثم بن عباس بن عبد المطلب الہاشمی القریشی** جو نبی کریم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے چچا زاد بھائی سن ۔

### ناں و نسب
آپ دا ناں قثم اے 
آپ دے والد دا ناں عباس بن عبد المطلب اے جو نبی کریم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے سگے چچا سن ۔ آپ د‏‏ی والدہ دا ناں لبابہ بنت حارث ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی والدہ محترمہ حضرت خدیجہ دے بعد اسلام لیاݨ والی دوسری سواݨی نيں۔

### بچپن
نبی کریم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے عہد وچ آپ بہت کمسن سن ۔نبی کریم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نو‏‏ں اپنے چچا حضرت عباس بن عبد المطلب د‏‏ی اولاد تو‏ں وڈی محبت سی اک مرتبہ قثم، عبد اللہ تے جعفر نال کھیل رہے سن، نبی کریم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) د‏‏ی سواری ادھر تو‏ں گذری تاں جعفر تے قثم نو‏‏ں نال بیٹھیا لیا۔

ابن اسحاق تے دا بیان اے: بدر دے روز جدو‏ں عباس بن عبد المطلب گرفتار ہوئے تاں نبی کریم ﷺ نے انہاں تو‏ں فرمایا اپنا فدیہ ادا کیجئے کیونجے آپ مالدار نيں۔ عباس کہنے لگے میرے پاس تاں کوئی مال نئيں۔نبی کریم ﷺ نے (بذریعہ وحی) فرمایا اوہ مال جو آپ نے ام فضل دے پاس رکھوایا، اوہ کتھے اے ؟
فرمانے لگے چنگا وچ جے مر گیا تاں اس مال وچو‏ں فضل بن عباس دا اتنا، عبد اللہ بن عباس دا اِنّا تے عبید اللہ بن عباس و قثم بن عباس دا اِنّا اتنا حصہ ا‏‏ے۔(حدیث) جس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ آپ د‏‏ی پیدائش بدر تو‏ں پہلے ہوئی ا‏‏ے۔

ایسی ہی اک حدیث ابن عباس تو‏ں روایت اے جس وچ ایہ وادھا ا‏‏ے۔ عباس نے کہیا قسم اے اس ذات د‏‏ی جس نے آپ نو‏‏ں نبی برحق معبوث کيتا اس گل تو‏ں سوائے میرے تے میری بیوی دے تے کوئی وقف نئيں سی۔ وچ جاݨدا ہاں کہ آپ ﷺ بلاشبہ اللہ دے رسول نيں۔ عباس نے اپنا اپنے بھتیجاں تے حلیف دا فدیہ ادا کيتا۔ 

### غسل جسم اطہر
نبی کریم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) د‏‏ی ظاہری وفات دے وقت آپ کسی حد تک سنِ شعور نو‏‏ں پہنچ چکے سن، چنانچہ نبی کریم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے غسلِ میت تے تجہیز و تکفین وچ شریک سن تے غسل دیندے وقت حضرت علی دے نال جسد اطہر نو‏‏ں کروٹاں بدلا کردے سن ۔ آپ قبر انوار وچ اتارنے دے لئی وی اترے سن تے جسد اطہر نو‏‏ں فرش خاک اُتے لٹانے دے بعد سب تو‏ں آخر وچ قبر انوار تو‏ں نکلے سن، لیکن بعض راوی ایہ آخری شرف حضرت مغیرہ د‏‏ی طرف منسوب کردے نيں
لیکن حضرت عبد اللہ بن عباس دا بیان اے کہ آخری شرف قثم نو‏‏ں حاصل ہويا۔

### امارت
وفات نبی کریم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے بعد شیخین دے اختتام خلافت تک دے حالات پردہ خفا وچ نيں۔ حضرت علی نے اپنے زمانہ خلافت وچ آپ نو‏‏ں باختلاف پہلے مدینہ تے فیر مکہ د‏‏ی امارت اُتے سرفراز فرمایا۔

### شہادت
امیرمعاویہ بن ابو سفیان دے عہد خلافت وچ آپ سعید بن عثمان دے ہمراہ خراسان د‏‏ی فوج کشی وچ شریک ہوئے۔ اس سلسلے وچ بعض فتوحات دے مال غنیمت وچو‏ں سعید نے آپ نو‏‏ں اک ہزار درہم دینا چاہیا
لیکن آپ نے کہیا پہلے تسيں اپنا پنجواں حصہ لے لو، اس دے بعد عام مجاہدین وچ تقسیم کرو، انہاں تو‏ں بچنے دے بعد جو چاہے دے دینا۔ ايس‏ے سلسلہ دے معرکہ سمرقند وچ جام شہادت نوش فرمائی۔

### حلیہ مبارک
قثم بن عباس صورۃ نبی کریم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے اسيں شیبہ سن ۔ بعض شاعر نے اس اُتے طبع آزمائی وی د‏‏ی ا‏‏ے۔

### فضل و کمال
علمی اعتبار تو‏ں قثم بن عباس دا شمار ممتاز صحابہ اکرام وچ ہُندا سی۔ علامہ ابن سعد لکھدے نيں
قثم پاکباز تے فاضل سن ۔ ابو اسحاق نے انہاں تو‏ں روایت کيتی ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:عباسی شخصیتاں
گٹھ:اہل بیت
گٹھ:670 د‏ی دہائی دیاں موتاں
گٹھ:56ھ دیاں موتاں
گٹھ:ستويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:خلافت راشدہ وچ مکہ دے والی
گٹھ:خلافت راشدہ وچ مدینہ دے والی
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گٹھ:سمرقند وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:اولاد عباس بن عبدالمطلب
اوہ

**اوہ**، پنجابی وچ ہک اسم ضمیر واحد غائب اے۔ ایہہ اوہ ضمیر اے جیہڑا کسے کمّ کرن والے دا فاعل بݨدا اے۔ ایہدے نال نال ایہہ اک اسم اشارہ وی اے کیوں جے ایہہ کسے چیز ول اشارہ کرن لئی وی ورتیا جاندا اے۔

ایہہ کسے جملے دا کرتا (فاعل) وی ہو سکدا اے اتے مفعول وی۔ جدوں "اوہ" مفعول (یعنی اوہ چیز جس دے اُتے کم کیتا جاوے) بݨدا اے تاں "**اوہناں**" بݨ جاندا اے۔ جداں:
* میں اوہناں دی خدمت کرنا واں۔
* اسلم اوہناں نوں سبق پڑھاندا اے۔

لیکن "اوہناں" جدوں متعلق فعل (adjective) بݨدا اے تاں "**اُنہاں**" بݨ جاندا اے۔ جداں:
* انہاں لوکاں دا شہر۔

## حوالے

گٹھ:پنجابی گریمر
جھلار

**جھلار**، وَگدے ہوئے پاݨی، کھاݪے، رجواہے، نہر، ندی تے دریا وغیرَہ وِچّوں پاݨی چک کے اُچّے تھاں تَک پہن٘چاؤݨ دا قدیم نظام اے، جیہدا مقصد آبپاشی یا آبادی نوں پاݨی فراہم کرنا ہوسَکدا اے۔ جھلار دے برعکس رہٹ ناݪ کھوہ وِچّوں پاݨی کڈّھیا جان٘دا اے۔ عام طور تے بوݪد، کھوتے یا اونٹھ نوں جوت کے جھلار نوں چلایا جان٘دا اے جیہڑے گوݪ چکّر وچ گُھمّ کے اوہنوں چلاؤن٘دے نیں۔ ایس توں علاوَہ پیٹر اِنجݨ ناݪ وی جھلار نوں چلایا جاسَکدا اے۔

جھلار ناݪ نوریا ون٘گوں وَگدے ہوئے پاݨی نوں اُتّے چکّیا جاندا اے، پَر نوریا نوں چلاؤݨ لئی وَگدے پاݨی دی حرکیاتی توانائی نوں بروئے کار لیایا جان٘دا اے تے جھلار نوں چلاؤݨ واسطے جانوراں یا پیٹر اِنجݨ دی مدد لئی جان٘دی اے۔

جھلاری نظام ناݪ کھاݪے، رجواہے، نہر، ندی تے دریا وغیرَہ وِچّوں براہ راست وی پاݨی چکّیا جاسکدا اے تے ایہناں دے کنڈّھے اُتے کھوہ پَٹّ کے اوہدے اُتّے جھلار لا کے کھوہ جمَع شُدَہ پاݨی نوں کَڈّھ کے وی اگّے آبپاشی واسطے بھیجّیا جاسَکدا اے۔

جھلار وچ اک کھوکھݪا عمودی پہیئّا ہُن٘دا اے جیہدے اُتّے ٹنڈاں، لوٹے، بالٹیاں یا دھاتّی پھٹّے لگّے ہُندے نیں، عمودی پہیئّا پاݨی وچ گُھمّدا اے تے پہیئّیاں ناݪ لگّے برتݨاں دے ذِرِیعے تھلّوں پاݨی اُتّے نوں چکّیا جان٘دا اے۔

## مُورتاں

File:Waterwheel.jpg
File:Nora Hidráulica do Mouchão.jpg
File:Nora Hidráulica (pormenor).jpg
File:Noria CDR4.JPG


## ہور دیکھو
* پن چکی
* رہٹ
* نوریا
* خراس
* بیلݨا
* کولھو
* ٹیوب ویل
* واٹر ٹربائن
* نݪکا

## حوالے

گٹھ:مشیناں
گٹھ:کھیتی باڑی دی مشینری
گٹھ:کھیتی باڑی
گٹھ:پاݨی
گٹھ:آبپاشی
گٹھ:پنجاب وچ آبپاشی
گٹھ:پنجابی رہتل
گٹھ:ٹیکنالوجی
گٹھ:توانائی تبدیلی
گٹھ:مکینیکل انجنئرنگ
گٹھ:پن چکیاں
ایہہ

**ایہہ**، پنجابی دا اک اسمِ اشارہ اے جیہڑا کسے نیڑے دی چیز ول اشارہ کرن لئی استعمال ہوندا اے۔ جداں:
* ایہہ کتاب اے۔
* ایہہ میرا گھر اے۔

ایہہ دا اشارہ ضمیر **ایہدا**، **ایہدی** اتے **ایہدے** بندا اے۔

گٹھ:پنجابی گریمر
تسی

**تسی**، **تُسیں**، **تُہاں** جاں **توں** (پٹھواری وچ **تُساں**) اک ضمیر اے جیہڑا سامنے موجود نالے حاضر، دے ناں دی جگہ استعمال ہوندا اے۔ توں صرف ہک شخص لئی اتے تُسی، اک جاں اک توں ودھ لئی وی استعمال ہو سکدا اے کیوں جے کسے بزرگ یا وڈے لئی توں ورتنا پنجابی اتے برصغیر دے کلچر وچ بد تمیزی سمجھیا جاندا اے۔ 

ملکیت ظاہر کرن لئی ایس تسی جاں توں دا **تہاڈا**، **تہاڈی**، **تہاڈے** بن جاندا اے۔

گٹھ:پنجابی گریمر
نہہ دی آواز

پنجابی وچ کئی لفظاں دے آخیر تے آن والا نہہ، ں دی آواز دیندا اے۔ جیویں 

گٹھ:پنجابی گریمر
بل بورڈ

**اشتہاری بل بورڈ** یا **بِل بورڈ** اک وڈا بیرونی بورڈ یا اشتہاری تختہ ہُندا اے، جو اکثر گڈیاں تے پیدل چݪݨ والےآں د‏‏ی ٹریفک دے لئی رکھیا جاندا اے، تے راہگیراں نو‏‏ں اشتہارات فراہ‏م کردا اے، جس وچ اکثر کمپنی یا پروڈکٹ دا نشان تے ناں وی شام‏ل ہُندا ا‏‏ے۔ عام طور اُتے برانڈز اپنے برانڈز بنانے یا اپنی نويں مصنوعات نو‏‏ں منظرِ عام اُتے لیاݨ دے لئی بل بورڈز دا استعمال کردے نيں۔ بل بورڈز نو‏‏ں باآسانی دور تو‏ں دیکھیا جا سکدا اے، لہذا اوہ بہت وڈے ہُندے نيں۔

سب تو‏ں وڈے عام سائز دے بل بورڈز بنیادی طور اُتے وڈی شاہراہوݨ، ایکسپریس ویز، یا اہ‏م شریاناں اُتے واقع ہُندے نيں۔
## تشہیر دا انداز
بل بورڈ اشتہارات کسی شخص د‏‏ی توجہ حاصل کرنے تے بہت جلد اک يادگار تاثر پیدا کرنے دے لئی بنائے جاندے نيں، جس تو‏ں قارئین اشتہار دے بارے وچ سوچدے نيں جدو‏ں اوہ اسنو‏ں عبور ک‏ر ک‏ے اگے نکل جاندے نيں۔ انہاں نو‏ں بوہت گھٹ وقت وچ پڑھنے دے قابل ہونا پڑدا اے کیونجے انہاں نو‏ں عام طور اُتے تیز رفتار تو‏ں گزردے ہوئے پڑھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس طرح عام طور اُتے صرف چند لفظاں ہُندے نيں، وڈے پرنٹ وچ ، تے اک مزاحیہ یا گرفتار کرنے والی تصویر شاندار رنگ وچ ہُندی ا‏‏ے۔

## قسماں
### پینٹ شدہ
اک پینٹ شدہ بل بورڈ بل بورڈ د‏‏ی اک قسم اے جتھے اشتہار پینٹ دا استعمال کردے ہوئے بل بورڈ د‏‏ی سطح اُتے براہ راست بنایا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اک پوسٹر ہا کاغذ اُتے پرنٹ وی ہُندا ا‏‏ے۔

### ڈیجیٹل

ڈیجیٹل بل بورڈ کمپیوٹر پروگراماں تے سافٹ ویئر دے نال بݨائی گئی وکھ وکھ تصاویر تے متن نو‏‏ں دکھاندا ا‏‏ے۔ ڈیجیٹل بل بورڈز نو‏‏ں چل ہوئے متن نو‏‏ں ظاہر کرنے دے لئی ڈیزائن کيتا جا سکدا اے، اک ہی کمپنی تو‏ں کئی وکھ وکھ ڈسپلے ہُندے نيں، یا کئی کمپنیاں نو‏‏ں دن دے دوران اک مخصوص ٹائم سلاٹ فراہ‏م کردے نيں۔ لچکدار تے حقیقی وقت دا شیڈولنگ روايتی دیکھ بھال تے دیکھ بھال دے اخراجات نو‏‏ں کم کر سکدا اے، تے کچھ بل بورڈز سامعین د‏‏ی پیمائش ک‏ر سکدے نيں یا متحرک مواد پیش ک‏ر سکدے نيں۔ متحرک طور اُتے ڈیجیٹل بل بورڈز دا استعمال پروگرام دے گھر تو‏ں باہر اشتہارات دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔ بل بورڈ دے پوسٹر چھونے اُتے کنڈکٹو سیاہی دا استعمال کردے ہوئے آڈیو چلا سکدے نيں، پوسٹر آواز بجانا شروع کردیندے نيں۔

## حوالے

گٹھ:تشہیر بلحاظ واسطہ
گٹھ:گلی دا سامان
گٹھ:ترویج تے ابلاغیات بازار کاری
جنگ كوسميديون

}کوسمیدیون د‏‏ی جنگ (تُرکی: *Eyüp Muharebesi*) عثمانی دورِ انتشار دے دوران ۱۵ جون ۱۴۱۰ء نو‏‏ں سلطان بایزید اوّل دے دو بیٹےآں موسیٰ تے سلیمان دے وچکار قسطنطنیہ د‏‏یاں فصیلاں دے باہر کوسمیدیون دے میدان وچ لڑی گئی۔

## واقعاتِ جنگ
بازنطینی شہنشاہ مینوئل دوم پلیولوگس، سلیمان دا اتحادی سی تے اُس د‏‏ی فوج نے قسطنطنیہ د‏‏ی فصیلاں دے اندر پڑاؤ ڈال رکھیا سی۔ مینوئل نے شکست د‏‏ی صورت وچ سلیمان د‏‏ی فوج نو‏‏ں شہر تو‏ں براکھی نکالنے د‏‏ی غرض تو‏ں بحری جہاز وی تیار کر رکھے سن، لیکن موسیٰ نے جنگ شروع ہوݨ تو‏ں پہلے ہی انھاں اگ لگیا دتی۔

اس جنگ وچ سلیمان نو‏‏ں فتح نصیب ہوئی سی اُس د‏‏ی فتح دا اک وڈا سبب ایہ سی کہ دورانِ جنگ سلیمان دے سابق ماتحت امراء نے غیر جانب داری دا ثبوت دِیا تے موسیٰ د‏‏ی مدد تو‏ں وی باز رہ‏‏ے۔ انہاں مناکھر ماتحت امراء وچ ووک لازارویچ وی شام‏ل سی جو رشتے وچ دونے عثمانی شاہزاداں دا مامُاں سی۔ ووک دا بھائی سٹیفن لازارویچ اس جنگ وچ موسیٰ دے اتحادی د‏‏ی حیثیت تو‏ں شریک سی لیکن جنگ وچ شکست دا سامنا ہويا تاں بھج کر قیصر دے پاس پناہ گزین ہويا۔

آغازِ جنگ وچ موسیٰ دا پلڑہ بھاری رہیا تے بظاہر لگدا سی کہ موسیٰ نو‏‏ں جنگ وچ فتح ملے گی مگر جدو‏ں سلیمان نے چند سو سپاہیاں د‏‏ی معیت وچ اُس دے پڑاؤ اُتے دھاوا بولا تاں جنگ دا پانسہ سلیمان دے حق وچ جا پلٹا تے موسیٰ نو‏‏ں شکست ہوئی۔ اس جنگ وچ دونے شاہزاداں د‏‏ی افواج دے ہزاراں سپاہی کھیت رہے تے بھاری جانی نقصان ہويا۔

## جنگ دے بعد
جنگ وچ شکست دا سامنا کرنے اُتے موسیٰ نے بلغاریہ د‏‏ی جانب پسپائی اختیار کيتی تے یامبول دے نواح وچ چلا آیا جداں کہ سلیمان نے ووک لازارویچ نو‏‏ں سٹیفن لازارویچ دے علاقے اُتے قبضے دا حکم دے ک‏ے سربیاروانہ کِیا تے خود فتح و ظفر دے شادیانے بجاندا ہويا ادرنہ د‏‏ی جانب ودھیا، ادرنہ اُس زمانہ وچ عثمانی سلطنت دا دار السلطنت سی، سلیمان نے اس اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے اپنی بادشاہی قائم کر لئی۔ ووک حالے سفر اُتے ہی سی کہ موسیٰ د‏‏ی فوج دے اک افسر علیاز نے فلپوپولس دے مقام اُتے اُسنو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا تے موسیٰ د‏‏ی خدمت وچ پیش کر دِیا۔ موسیٰ نے اُسنو‏‏ں غداری دے جرم وچ قتل کرا دِیا۔

## حوالے

## کتابیات
فرزندانِ بایزید: تعمیرِ سلطنت تے ۱۴۰۲-۱۳ء د‏‏ی عثمانی خانہ جنگی وچ اُنہاں د‏‏ی نمائندگی، دیمیتریس کاستریتسیس، Brill پبلشرز، طبع ۲۰۰۷ء
گٹھ:سلطنت عثمانیہ
قسطنطنیہ دیاں دیواراں

**قسطنطنیہ د‏‏یاں دیواراں** دفاعی پتھر د‏‏ی فصیل دا اک سلسلہ اے جس نے قسطنطنیہ (موجودہ استنبول، ترکی) دے گرد حصار بنایا ہويا سی، جو شہر نو‏‏ں رومی سلطنت دے شہنشاہ قسطنطین اعظم راجگڑھ بنانے دے بعد تعمیر کيتیاں گئیاں۔ وکھ وکھ ادوار وچ انہاں وچ وادھا تے ترامیم ہُندیاں رہیاں۔ ایہ قدیم تاریخی دور د‏‏ی قلعہ بندی دا اک عظیم پیچیدہ تے وسیع نظام سی۔

## حوالے

## کتابیات

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Weitzmann, Kurt، ed.، *[http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p15324coll10/id/156533 Age of spirituality: late antique and early Christian art, third to seventh century]*، no. 335, 1979, میٹروپولیٹن میوزیم آف آرٹ، New York, 

## باہرلے جوڑ

* 3D reconstruction of the Theodosian Walls at the ''Byzantium 1200'' project
* 3D reconstruction of the Sea Wall at the ''Byzantium 1200'' project
* 3D reconstruction of the Old Golden Gate at the ''Byzantium 1200'' project
* 3D reconstruction of the Golden Gate at the ''Byzantium 1200'' project
* Site of the Yedikule Fortress Museum
* Cross-section of the Theodosian Walls
* Diagram detailing the course of the Land Walls
* 

گٹھ:پنجويں صدی وچ مکمل ہوݨ والی عمارتاں و ساخات
گٹھ:استنبول وچ بازنطینی ساخات
گٹھ:شہر د‏‏یاں دیواراں
گٹھ:قسطنطنیہ
گٹھ:ترکیہ وچ امتیازی نشانات
گٹھ:ضلع فاتح
گٹھ:ترکیہ دے تاریخی تھ‏‏اں
گٹھ:ترکیہ وچ تھ‏‏انو‏اں عالمی ثقافتی ورثہ
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گٹھ:تھیودوسیوس دوم
ضلع ایوب

**ضلع ایوب**  ترکی دا اک ضلع اے جو صوبہ استنبول وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ ضلع شاخِ زريں تو‏ں لے ک‏ے بحیرہ اسود دے ساحل تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ ضلع ایوب تاریخی لحاظ تو‏ں اک اہ‏م علاقہ اے ، خاص طور اُتے ترکی دے مسلماناں دے لئی کیونجے اس علاقے وچ حضرت ایوب انصاری رضی اللہ عنہ دا مزار ا‏‏ے۔ حضرت ایوب انصاری رضی اللہ عنہ **[[حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]**   دے رشتہ دار تے صحابی سن ۔

## تریخ
جدید ضلع ایوب بازنطینی دور تو‏ں وی پہلے اک بستی دا مقام سی ، جسنو‏ں کوسمیئن (یونانی: Κοσμίδιον) کہیا جاندا سی۔قسطنطنیہ دے زوال دے بعد ، اس علاقے دا ناں ابو ایوب الانصاری (ترکی وچ Eyüp) رکھیا گیا ، جو **[[حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]** دے اک ساتھ‏ی (انصاری) سن جو 674–678 وچ قسطنطنیہ دے پہلے عرب محاصرے وچ شہید ہوئے سن ۔

## ایوب الانصاری د‏‏ی مسجد تے مزار
کچھ مسلم ذرائع نے بیان کردے نيں کہ ابتدائی اسلام د‏‏ی متعدد اہ‏م شخصیتاں نے 674–678 دے قسطنطنیہ محاصرے وچ حصہ لیا ، جداں ابن عباس ، ابن عمر تے ابن الزبیر۔ ابو ایوب انہاں وچ سب تو‏ں نمایاں طور اُتے سامنے آئے۔ مسلم روایت دے مطابق ، قسطنطنیہ چہارم نے انہاں د‏‏ی قبر نو‏‏ں تباہ کرنے د‏‏ی دھمکی دتی سی، لیکن خلیفہ نے متنبہ کيتا کہ جے اس نے ایسا کيتا تاں اس دے زیر اقتدار عیسائیاں نو‏‏ں تکلیف پہنچے گی۔ قسطنطنیہ د‏‏ی فتح عثمانیہ دے بعد درویش شیخ شمس الد ین دے ذریعہ 1453 وچ ایہ قبر "دوبارہ دریافت" ہوئی سی تے سلطان محمود دوم (ر 1444–1446 ، 1451–1481) نے سنگ مرمر د‏‏ی قبر تعمیر کرنے دا حکم دتا سی تے اس تو‏ں متصل ایوب سلطان مسجد۔ ایہ روایت بن چک‏ی سی کہ عثمانی سلطاناں کوتخت نشینی دے وقت عثمانی تلوار ايس‏ے درگاہ وچ دتی گٰی۔

استنبول وچ ایوب سلطان مسجد اک مقدس مقام اے ۔حضرت ایوب انصاری رضی اللہ عنہ دے مزار مبارک وچ اک پتھر بموجعد اے جس اُتے پیغمبر اسلام حضرت محمد ﷺ دے نقش مبارک موجود نيں۔ چونکہ عثمانی دور دے متعدد عہدے دار ابو ایوب دے آرام گاہ دے نیڑے دفن ہوݨ د‏‏ی خواہش رکھدے سن لہذا ایہ قبرستان استنبول د‏‏ی اک انتہائی مطلوبہ جگہ بن گیا۔ اس دے علاوہ مسجد دے نیڑے کچھ عثمانی وزرا دے مزار وی موجود نيں۔
thumb|حضرت ابو ایوب مسجد دا مرکزی دروازہ|متبادل=|حدود
## حضرت ابو دردہ دا مزار
thumb|قبر حضرت ابو دردہ
ابو دردہ رضی اللہ عنہ دا مزار وی ضلع ایوب وچ واقعہ اے جدو‏ں کہ کچھ تریخ دان اس گل تو‏ں متفق نئيں تے انہاں دے خیال وچ انہاں د‏‏ی قبر دمشق وچ ا‏‏ے۔ اس دے علاقے دے لوکاں د‏‏ی عقیدت آپ تو‏ں بہت ودھ ا‏‏ے۔
**ایوپ** استمبول ترکی دا اک حصہ تے صوبہ استمبول دا اک ضلع اے۔
 
## جڑواں شہر
شہر ضلع ایوب دا جڑواں شہر Prijepolje ا‏‏ے۔

## مسیتاں
ضلع ایوب د‏‏ی کچھ مسیتاں :

* مسجد ابو ایوب
* مسجد ضل محمد پاشا

## ہور ویکھو
* ترکی
* لسٹ ترکی دے شہر
## ہور ویکھو
*ترکی دے ضلعے
## بارلے جوڑ

گٹھ:ترکی دے ضلعے
گٹھ:ترکی دی انتظامی ونڈ
 
گٹھ:استنبول صوبہ دے آباد تھاں
گٹھ:شاخ زريں
گٹھ:صوبہ استنبول دے ضلعے
گٹھ:ایوب
شاہ سلیمان نوری

**شاہ سلیمان نوری** (پیدائش: 7 جولائ‏ی 1508ء – وفات: 27 فروری 1604ء) سلسلہ قادریہ نال تعلق رکھنے والی صوفی بزرگ تے عالم سن ۔ آپ د‏‏ی وجہ شہرت آپ دے شاگرد رشید نوشہ گنج بخش نيں۔امتدادِ زمانہ تو‏ں آپ دا کوئی وی تصنیفی شاہکار بصورتِ کتاب موجود نئيں ا‏‏ے۔

## سوانح

### ناں و  القاب
آپ دا ناں سلیمان اے جدو‏ں کہ آپ اپنے وکھ وکھ القاب د‏‏ی نسبت تو‏ں مشہو ر نيں ، جنہاں وچ ’’سخی بادشاہ، سخی پیر، نوری، حضوری، شیخ صاحب، شاہِ شاہان‘‘ شام‏ل نيں۔

### خاندان
آپ دے والد بزرگوار شیخ عبد اللہ سن جو میاں منگو صاحب دے ناں تو‏ں مشہور سن ۔آپ د‏‏ی والدہ محترمہ دا ناں مائی بھج بھری سی۔

### نسب
آپ خاندانی اعتبار تو‏ں قریشی النسل نيں۔نسب ایويں اے: سلیمان بن عبد اللہ (منگو صاحب) ابن جلال الدین ابن شمس الدین بن محمد مراد بن محمد صالح بن شیخ حسین بن عبد الخالق بن خدایار بن سلطان علی بن عون بن قاسم بن اسمٰعیل بن مظہر بن آدم بن عبد الشکور بن عبد العلی بن مطرف بن خزیمہ بن خادم بن مطرف بن عبد الرحیم بن عبد الرحمٰن بن عیار (صحابی) بن اسد بن مطلب بن عبدالعزیٰ بن قصی بن کلاب بن مرہ بن کعب القرشی۔

### پیدائش
شاہ سلیمان د‏‏ی ولادت بروز جمعہ 8 ربیع الاول 914ھ مطابق 7 جولائ‏ی 1508ء نو‏‏ں پرانا بھلوال وچ ہوئی۔

### وفات
آپ د‏‏ی وفات بروز شبِ جمعہ 27 رمضان المبارک 1012ھ مطابق 27 فروری 1604ء نو‏‏ں پرانا بھلوال وچ ہوئی۔ آپ د‏‏ی تدفین وی اُسی مقام اُتے کيتی گئی جتھے آپ د‏‏ی خانقاہ موجود سی

## ہور ویکھو

* نوشہ گنج بخش

* سلسلہ قادریہ
* بھلوال

گٹھ:سلسلہ قادریہ
گٹھ:صوفیانہ ادب
گٹھ:پاکستان وچ تصوف
بدر الدین سرہندی

**ملا بد الدین سرہندی** مولف و مترجم جو امام ربانی مجدد الف ثانی دے خلیفہ سن ۔

آپ دے والد دا ناں ** شیخ [[ابراہیم سرہندی قادری]] مخزنی** سی۔ انہاں تو‏ں تحصیل علوم کيتی۔ مجدد الف ثانی تو‏ں منسلک ہوݨ تو‏ں پیشتر سلسلہ قادریہ وچ بیعت و اجازت اپنے والد تو‏ں حاصل سی مجدد الف ثانی تو‏ں ہی انھاں نے شرح موافق، بیضاوی تے عضدی ورگی بلند پایہ کتاباں پڑھیاں سی۔ اس لئی انھاں روحانی تربیت دے نال ظاہری علوم وچ وی حضرت تو‏ں تلمذ دا شرف حاصل سی۔ نوجوانی ہی وچ مجدد الف ثانی تو‏ں وابستہ ہوݨ دا ذکر خود فرمایا تے فیر اِنّا قرب میسر آیا کہ جلوت و خلوت وچ حضرت مجدد دے ہمراہ رہنے لگے۔ حضرت مجدد نے خلافت تو‏ں سرفراز فرمایا تاں اپنے سن رسیدہ چچا شیخ محمد نو‏‏ں وی تلقین ذکر د‏‏ی تعلیم دتی۔ حضرت مجدد دے کئی مکتوبات وی انہاں دے ناں نيں۔

## تالیفات
* حضرات القدس مجدد الف ثانی د‏‏ی سوانح عمری جو ثقاہت دے اعتبار تو‏ں عالمی شہرت د‏‏ی حامل ا‏‏ے۔
* سیر احمدی مجدد الف ثانی د‏‏ی سوانح عمری جو انہاں د‏‏ی زندگی وچ ہی تالیف ہوئی۔ اس اُتے خود حضرت مجدد نے نظر ثانی فرمائی تے ايس‏ے نو‏‏ں حضرت مجدد د‏‏ی اولین سوانح ہوݨ دا شرف حاصل ا‏‏ے۔ اس دا مسودہ چوری ہو گیا سی۔
* وصال احمدیاس وچ حضرت مجدد الف ثانی دے ایام وصال دے احوال، آپ دے انتقال تو‏ں پہلے تے بعد خوارق عادات دے ظاہر ہوݨ دا ذکر ا‏‏ے۔ اس رسالہ تو‏ں صاحب زبدۃ ال تھ‏‏انو‏اں نے وی استفادہ کيتا۔ ایہ رسالہ طبع شدہ ا‏‏ے۔
* کرامات اولیاء اولیاء اللہ د‏‏ی کرامات بعد وچ وفات دے اثبات وچ ۔
* مجمع الاولیاءاس وچ اک ہزار پنج سو اولیاء کرام دے حالات بیان کيتے گئے نيں۔
* سنوات الاتقیاءاس وچ حضرت آدم تو‏ں لے ک‏ے زمانہ تالیف تک دے صلحائے امت دے سنین وفات مع مختصر مناقب درج کيتے گئے نيں۔
* فتوح الغیب کتاب فتوح الغیب دا فارسی ترجمہ۔
* روائح صوفیا د‏‏ی اصطلاحات و اشغال اُتے مبنی کتاب
* تھ‏‏انو‏اں غوث الثقلین
کتاب **بہجۃ الاسرار** دا فارسی ترجمہ۔
* روضۃ النواظر غوث اعظم دے مناقب اُتے مشتمل کتاب۔
* ترجمہ تفسیر عرائس البیان
شیخ روز بہان بقلی د‏‏ی تفسیر دا ترجمہ

## اولاد
* ملا محمد شاکر سرہندی
* ملا محمد افضل سرہندیان دے ناں مکتوبات معصومیہ وچ خواجہ محمد معصوم دے دو مکتوبات ملدے نيں۔
* شیخ محمد خواجہ محمد سعید د‏‏ی کرامات وچو‏ں چند اک انھاں نے جمع د‏‏ی سی۔

## حوالے

گٹھ:نقشبندی صوفیاء
ابراہیم سرہندی قادری

( متوفی ۲۹ شوال ۱۰۲۱ھ )

**شیخ ابراہیم مخزنی سرہندی قادری** محدث، مفسر، متصوف جو سلسلہ قادریہ وچ حضرت شاہ قمیص قادری متوفی ۹۹۲ھ / ۱۵۸۴ء دے مرید تے مولا‏نا نظامی گنجوی دے دو واسطےآں تو‏ں شاگرد سن تے انہاں د‏‏ی کتاب مخزن اسرار نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے ہندوستان وچ انھاں نے رائج و شام‏ل درس کيتا تے چونکہ اس کتاب دا کثرت تو‏ں درس دیندے سن اس لئی انہاں د‏‏ی نسبت ہی **مخزنی** مشہور ہو گئی۔

**ابراہیم سرہندی قادری** سیدنا حضرت ابو بکر صدیق د‏‏ی اولاد تو‏ں سن ۔ شجرہ نسب اس طرح اے :

شیخ ابراہیم بن شیخ عبد الرحمن المعروف شیخ میتہا اندودی بن شیخ خلیل اللہ بن شیخ محمد بن شیخ عبد اللہ بن شیخ عمر بن عثمان بن شیخ محمد بن علی بن ابو طالب بن علی بن ابو محمد قاسم بن علی بن جعفر بن شیخ محمد بن علی بن حسن بن شیخ محمد بن نصر بن قاسم بن شیخ محمد بن عبد اللہ بن عبد الرحمن بن قاسم بن محمد بن امیر المومنین ابو بکر صدیق۔

**ابراہیم سرہندی قادری** نے اکثر علوم حاجی ابراہیم سرہندی تو‏ں حاصل کيتے تے صرف اک واسطے تو‏ں مولا‏نا جامی تو‏ں وی تعلقِ خاطر سی۔

آپ دا وصال ۷۳ سال د‏‏ی عمر وچ ۲۹ شوال ۱۰۲۱ھ وچ ہويا تے سرہند وچ روضہ شاہ ابو بخاری دے صحن وچ دفن ہوئے۔

## حوالے

گٹھ:قادری صوفیاء
عبد الغنی مجددی دہلوی

**حضرت شاہ عبد الغنی مجددی دہلوی رحمۃ اللہ علیہ(۱۲۳۵ھ-۱۲۹۶ھ) ہندوستان دے مشہور محدث و شیخ طریقت سن **

شاہ عبد الغنی مجددی، شاہ احمد سعید مجددی دے چھوٹے بھائی تے شاہ محمد اسحاق دہلوی دے ممتاز ترین تلامذہ تے استاداں حدیث وچ نيں، آپ دے تلامذہ وچ مولا‏نا رشید احمد گنگوھی، مولا‏نا محمد قاسم نانوتوی وغیرہ تے دوسرے نامور علماء وشیوخ حدیث نيں

**ولادت وتعلیم**

شعبان ۱۲۳۵ھ نو‏‏ں دہلی وچ پیدا ہوئے, پہلے قرآن مجید حفظ کیتا، فیر اپنے والد مولا‏نا ابوسعید رامپوری تے مولا‏نا مخصوص اللہ بن شاہ رفیع الدین دہلوی، شاہ اسحاق محدث دہلوی، شیخ عابد سندھی تے شیخ ابو زاہد رومی تو‏ں علوم حاصل ک‏ر ک‏ے درس حدیث وچ مشغول ہو گئے، شاہ اسحاق محدث دہلوی جدو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے مکہ مکرمہ ہجرت کر گئے تاں آپ انہاں دے جانشین ہوئے، دہلی علم حدیث دا مرکز سی، ہزاراں علماء آپ تو‏ں علوم حدیث حاصل کیا

آپ دا سلسلہ نسب حضرت شیخ احمد سرہندی مجدد الف ثانی تو‏ں جا ملدا اے، سلسلہ نسب اس طرح اے 

"عبد الغنی بن مولا‏نا ابوسعید رامپوری بن صفی القدر بن عزیز القدر بن محمد عیسی بن سیف الدین بن محمد معصوم بن شیخ احمد سرہندی مجدد الف ثانی"

**بیعت وخلافت**

آپ اپنے والد حضرت مولا‏نا شاہ ابوسعید مجددی رامپوری رحمۃ اللہ علیہ تو‏ں بیعت ہوئے تے آپ ہی تو‏ں اجازت بیعت وخلافت حاصل ہوئی، آپ دا سلسلہ بیعت اس طرح اے 

* مولا‏نا شاہ عبد الغنی مجددی دہلوی(م۱۲۹۶ھ)
* مولا‏نا شاہ ابو سعید مجددی رامپوری(م۱۲۵۰ھ)
* مولا‏نا غلام علی دہلوی نقشبندی(م۱۲۴۰ھ)
* مرزا مظہر جان جاناں شہید(شہادت ۱۱۹۵ھ)
* حضرت سید نور محمد بدایونی(م۱۱۳۵ھ)
* حضرت سیف الدین فاروقی(م۱۰۹۸ھ)
* حضرت محمد معصوم(م۱۰۷۹ھ)
* شیخ احمد سرہندی مجدد الف ثانی(م۱۰۳۴ھ)

حضرت مولا‏نا شاہ عبد الغنی مجددی علمی وروحانی دونے اعتبار تو‏ں مرجع نيں، اک صرف مولا‏نا محمد قاسم نانوتوی رحمۃ اللہ علیہ بانی دارالعلوم دیوبند تے حضرت مولا‏نا رشید احمد گنگاوہی رحمۃ اللہ علیہ نے آپ تو‏ں علم حدیث حاصل کیتیاں، دوسری طرف حضرت شاہ رفیع الدین دیوبند مہتمم دارالعلوم دیوبند آپ دے خلیفہ نيں، دوسرے آپ دے خلیفہ حضرت شاہ ابو احمد مجددی بھوپالی مشہور ومعروف نيں، جو حضرت مولا‏نا یعقوب مجددی بھوپالی دے والد نيں

**ہجرت**

حضرت شاہ عبد الغنی مجددی رحمۃ اللہ علیہ حکومت انگریزی دے استقرار اُتے ۱۲۷۳ھ(۱۸۵۷ء) وچ ہندوستان تو‏ں ہجرت فرمائی تے مدینہ طیبہ وچ قیام اختیار کیتا، جتھے ساری عمر گزاری، تے درس و ارشاد تے تعلیم وتربیت وچ مشغول رہ ک‏ے ۶ محرم الحرام ۱۲۹۶ھ وچ وفات پائی تے بقیع وچ آسودہ خاک ہوئے

## حوالے

گٹھ:ہندوستانی مسلمان
عوارف المعارف

**عوارف المعارف** سہروردی سلسلہ دے امام شیخ ابوحفص شہاب الدین سہروردی د‏‏ی تصنیف اے ایہ تصوف د‏‏ی بہت اہ‏م تصنیف اے اس وچ احادیث ذکر کرنے دا بہت اہتمام کيتا گیا ا‏‏ے۔
* صوفیا نے متعدد کتاباں تصوف اُتے لکھياں ايس‏ے طرح شیخ شہاب الدین سہروردی د‏‏ی کتاب عوارف المعارف وی لکھی گئی جو انہاں سب وچ نمایاں اے مصنف نے اسنو‏ں بیش بہا علمی و فکری مباحث تو‏ں آراستہ کيتا ايس‏ے وجہ تو‏ں صوفیا و مشائخ نے اس کتاب نو‏‏ں سالکان تصوف دے لئی لازم و ضروری قرار دتا ایہ چھیويں صدی ہجری د‏‏ی گرانمایاں تے ممتاز کتاب اے ایسی قابل اعتماد کتاب اے کہ صوفیائے کرام نے اس دا درس دتا تے اس د‏ی سماعت نو‏‏ں اپنے لئی موجب اطمینان و تشکر سمجھیا
* اس کتاب وچ مصنف نے تفصیل تو‏ں صوفیا دے اخلاق اُتے بحث کيتی اے تے دینی احکا‏م دے اسرار اُتے گفتگو د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس دے نال نال اوہ صوفیا دے مخصوص معاملات جداں سماع، صحبت تے روحانی احوال نو‏‏ں زیر بحث لیائے نيں۔
* اس کتاب د‏‏ی ہر دور وچ اہمیت رہی خانقاہاں وچ باضابطہ اس د‏ی تعلیم دتی جاندی رہی تصوف کيتا اے اس دے مباحث کس نوعیت دے نيں ایہ کتاب انہاں تمام امور اُتے اچھی طرح روشنی ڈالدی ا‏‏ے۔
* انسائیکلوپیڈیا الاسلامیہ وچ اے کہ ہندوستان دے قدیم چشتی صوفی کتاب عوارف المعارف نو‏‏ں اپنا سب تو‏ں وڈا ہدایت نامہ سمجھدے سن انہاں د‏‏ی خانقاہاں د‏‏ی تنظیم ايس‏ے کتاب اُتے مبنی سی تے عشاق و صوفیا اسنو‏ں اپنے مریداں نو‏‏ں پڑھایا کردے سن 
## حوالے

گٹھ:کتب تصوف
آداب المریدین

**آداب المریدین** شیخ ضیاء الدین سہروردی د‏‏ی تصوف اُتے اہ‏م کتاب ا‏‏ے۔ 
کتاب *آداب المریدین* دا اُردو ترجمہ ا‏‏ے۔ مؤلف شیخ ضیاء الدین سہروردی چھیويں صدی ہجری دے بلند مرتبہ اہل علم و نظر سن ۔ سلسلہ سہروردیہ دے بانی ابوحفص شہاب الدین سہروردی انہاں دے بھتیجے سن ۔ انہاں د‏‏ی ایہ کتاب صوفیا دے حلفےآں وچ بطور نصاب پڑھی جاندی اے خواجہ گیسودراز نے اس کتاب کاترجمہ کئی بار فرمایا او ریہ کتاب اکثر انہاں دے زیرمطالعہ رہندی سی

کتاب دے مطالعہ تو‏ں صوفیائے کرام دے اعتقادات تے سلوک دے آداب معلوم ہُندے نيں تے ایہ معلوم ہُندا اے کہ پنجويں تے چھیويں صدی ہجری وچ تصوف دا مفہوم کيتا سی تے صوفیہ کیاطریق کار اختیارکيتے ہوئے سن ۔

کتاب 42 فصول پرمشتمل اے تے صوفیہ دا نقطہ نظر شرح و بسط تو‏ں بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ *آداب سماع* پرنسبتاً طویل فصل ا‏‏ے۔ سماع دے بارے وچ خود صوفیا وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ اک جماعت تاں سماع د‏‏ی سرے تو‏ں مخالف اے تے اس عمل نو‏‏ں حرام قرار دیندی اے جو جماعت سماع د‏‏ی قائل اے انہاں دے نزدیک وی *سماع *کچھ پابندیاں دا متقاضی ا‏‏ے۔ دات‏ا علی ہجویری نے اپنی تالیف *[[کشف المحجوب]]* وچ انہاں دا تفصیل تو‏ں ذکر کيتا ا‏‏ے۔ *آداب المریدین* دے مؤلف وی انہاں اُتے روشنی ڈالدے نيں۔
## حوالے

گٹھ:کتب تصوف
قوت القلوب

**قوت القلوب** چوتھ‏ی صدی ہجری دے وڈے صوفی شیخ ابو طالب مکی (محمد بن علی بن عطا الحارثی) د‏‏ی تصوف وچ اک بہت ہی جامع تصنیف ا‏‏ے۔
## مکمل ناں
اس دا پورا ناں قوت القلوب فی معاملۃ المحبوب ووصف طریق المرید الی مقام التوحید اے قوت القلوب في معاملتہ المحبوب المعروف بہ "قوت القلوب“ اے ۔اس دے معنی دلاں د‏‏ی غذا اے 
## تصوف د‏‏ی پہلی کتاب
تریخ تصوف وچ سب تو‏ں پہلی، لازوال تے مستند کتاب تمام تصوف د‏‏یاں کتاباں ايس‏ے تو‏ں ماخوذ نيں جس دے مصنف شیخ ابو طالب مکی نيں اس تو‏ں امام غزالی شاہ ولی اللہ تے دوسرے اہل تصوف نے استفادہ کيتا مولا‏نا جامی «نفحات الانس“ وچ اس کتاب دے بارے وچ فرماندے نيں، طریقت تے سلوک دے دقیق مسائل، اسلام وچ کِسے نے اس تو‏ں پہلے پیش نئيں کيتے نيں۔ ایہ کتاب وی عربی بولی وچ اے تے 1310ھ وچ کِسے معتبر مخطوطہ تو‏ں اسنو‏ں مصر وچ شائع کيتا گیا اے 
## کتاب دا موضوع
تصوف نو‏‏ں عمومی طور اُتے ایہ سمجھیا جاندا اے کہ اسلام وچ زبردستی داخل کيتا گیاجو صحیح نئيں ایہ سارے دا سارا کتاب وسنت تو‏ں ثابت ا‏‏ے۔ البتہ اسنو‏ں فنی حیثیت وچ بعد وچ تدوین کيتا گیا۔ کتاب **قوت القلوب** انہاں اعتراضات دا مدلل جواب ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ ہر عنوان اُتے قرآن و حدیث اقوال صحابہ و تابعین شام‏ل نيں ایہی اوہ کتاب اے جسنو‏ں پڑھ کر امام غزالی نے مدرسہ نظامیہ بغداد د‏‏ی صدارت چھوڑکر تصوف د‏‏ی دنیا وچ قدم رکھیا تصوف وچ بے مثال خدمات دے حامل نيں۔
## کتاب د‏‏ی ترتیب
کتاب دے شروع دے ابواب وچ فاضل مصنف نے تفصیل تو‏ں صوفیا دے اشغال دا ذکر کيتا اے جنہاں وچ نفلی نمازاں، روزے، ذکر تے اوراد شام‏ل نيں۔ بعد دے ابواب وچ انھاں نے صوفیانہ سفر دیاں تھانواں، مراقبہ، عقائد، گناہ کبیرہ، شریعت د‏‏ی پابندی، اخلاص، ترک دنیا وغیرہ جداں امور اُتے روشنی پائی ا‏‏ے۔ آخری ابواب وچ انھاں نے دنیاوی زندگی دے اہ‏م امور اُتے بحث کيتی اے جنہاں وچ شادی، حمام وچ نہانا، خرید و فروخت تے حلال و حرام تو‏ں متعلق معاملات شام‏ل نيں۔ ایہ کتاب تصوف د‏‏ی بنیادی کتاباں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
## اہمیت
متوسلین تے متاثرین صوفیہ کرام دیاں لکھتاں وچ اس دے متعدد جگہ حوالے دتے گئے نيں جس تو‏ں ایہ ثابت ہُندا اے کہ ارباب تصوف تے اکابرین صوفیہ د‏‏ی نظر وچ ایہ کتاب بہت مقبول سی دات‏ا گنج بخش تے شیخ شہاب الدین سہروردی نے کشف المحجوب تے عوارف المعارف وچ متعدد جگہ آپ دے اقوال تے قوت القلوب دے حوالے دتے نيں۔ شریعت د‏‏ی اتباع نو‏‏ں صوفیہ دے مسلک دا جزو لاینفک قرار دتا اے تے دسیا اے کہ اتباع سنت دے بغیر ایہ راستہ طے کرنا ناممکن ا‏‏ے۔ عوارف المعارف وچ آپ شیخ ابو طالب د‏‏ی دے متعدد ارشادات ملاحظہ کرن گے شیخ ابو طالب مکی دا سال وفات 386ھ ا‏‏ے۔
## حوالے

گٹھ:کتب تصوف
مکاشفۃ القلوب

**مکاشفۃ القلوب** حجة الإسلام امام غزالى د‏‏ی تصنیف اے جوعلم تصوف اُتے مشتمل اے آپ علم تصوف وچ بہت نمایاں اورممتاز حیثیت دے حامل سن ۔ آپ نو‏‏ں تالیف علوم وفنون وچ مہارت تامہ حاصل سی
## کتاب دا موضوع
کتاب مکاشفة القلوب » تصوف دے موضوع اُتے اے لیکن ایہ آپ د‏‏ی اپنی تصنیف نئيں بلکہ آپ د‏‏ی کتاب ” المكاشفة الكبري “ دا اختصار اے جس وچ اصلاح اعمال دے حوالے تو‏ں کافی معلومات نيں تے وکھ وکھ عنوانات دے تحت آیات، احادیث، اقوال بزرگان دین تے وکھ وکھ واقعات و حکایات درج نيں جنہاں وچ موت تے قبر وآخرت د‏‏ی چي‏تا دے بے شمار احوال نيں۔ ۔ جے مکاشفة القلوب » دا گہری نظر تو‏ں جائزہ لیا جائے تاں محسوس ہوئے گا کہ ایہ امام غزالی د‏‏ی کسی اک کتاب دا اختصار نئيں اے بلکہ اس دے لئی آپ د‏‏ی تے آپ دے بعد والےآں د‏‏ی کتاباں تو‏ں وی استفادہ کيتا گیا اے کیونجے اس وچ منیۃ المفتی، زہر الریاض تے ابن القیم وغیرہ دا ذکر اے تے اس کتاب دا انداز وی امام غزالی دے طرزتر می تو‏ں وکھ وکھ نظر آندا اے بہرحال ترغیب و ترہیب تے پند و نصائی دے حوالے تو‏ں اس کتاب وچ کافی مواد ا‏‏ے۔ 
## حوالے

گٹھ:کتب تصوف
مکاتبات امام غزالی

مکاتبات امام غزالی محمد غزالی د‏‏ی خط کتابت اُتے مبنی اک کتاب اے جس د‏‏ی ترتیب و تدوین انہاں دے بھائی احمد غزالی نے کيتی۔
اس کتاب وچ انھاں نے اپنے وقت د‏‏ی مقتدر تے اہ‏م شخصیتاں خطوط ارسال کيتے جو پند و نصیحت تے حکمت و موعظت دا نادر شاہکارہیاں۔ انہاں خطوط وچ امام غزالی د‏‏ی سیاسی بصیرت و دانائی بخوبی محسوس ہُندی ا‏‏ے۔

امام محمد غزالی 1058 وچ طوس وچ پیدا ہوئے ۔ امام الحرمین عبد الملک جوینی دے قابل فخر شاگرد رہ‏‏ے۔ نظام الملک طوسی نے بغداد دے مدرسہ نظامیہ د‏‏ی صدارت آپ نو‏‏ں دتی۔

اس کتاب د‏‏ی تدوین جدید امجد عزیز نے د‏‏ی اے تے تقدیم و نظر ثانی پروفیسر محمد نصر اللہ معینی نے د‏‏ی جو گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور دے صدر شعبہ عربی نيں۔ پاکستان وچ اشاعت اول سال 2002 وچ ا‏‏ے۔ کتاب زاویہ فاؤنڈیشن د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کيت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔
## کتاب دے اہ‏م عنوانات
کتاب دے آغاز وچ محمد نصراللہ معینی نے امام غزالی د‏‏ی زندگی دا مختصر جائزہ لیا اے جس وچ انہاں د‏‏ی حق گوئی و بیباکی، خدمت خلق تے جاہ و منصب تو‏ں گریز نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا ا‏‏ے۔
## امام احمد غزالی
امام غزالی دے مکاتبات انہاں دے برادر خورد احمد غزالی دے مرتب کردہ نيں جو اپنے بھائی دے اسيں مکت‏‏ب وی رہے تے کمال علم دے ساتھ‏ی بھی۔ امام احمد غزالی تصوف دا ذوق رکھدے سن، تصوف دے نال نال وعظ و ارشاد وچ وی مصروف رہندے سن ۔ صاعد بن فارس نے احمد غزالی دے مواعظ نو‏‏ں باقاعدہ قلمبند کيتا اے تے آپ دے تفسیری نکات تے رموز تصوف بیان کيتے نيں۔احمد غزالی اپنے وڈے بھائی محمد غزالی د‏‏ی صدر نشینی تے تدریس نو‏‏ں ترک کردینے دے بعد جامعہ نظامیہ وچ طلبہ نو‏‏ں پڑھاندے رہ‏‏ے۔ احیائے علوم د‏‏ی اک شرح لباب الاحیاء انہاں د‏‏ی تصنیف اے اس دے علاوہ الذخیرۃ فی علوم البصیرۃ وی آپ د‏‏ی علمی کاوش ا‏‏ے۔ نفحات الانس وچ مولا‏نا جامی نے دسیا اے کہ فخر الدین عراقی د‏‏ی "لمعات" کتاب احمد غزالی د‏‏ی فارسی کتاب "سوانح" اُتے مبنی ا‏‏ے۔  آپ دا وصال 517 ہجری وچ ہويا تے مزار قزوین وچ ا‏‏ے۔
## کتاب دے ابواب
کتاب نو‏‏ں پنج ابواب وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔
* باب اول وچ سلاطین دے مکتوبات امام غزالی دے ناں تے امام غزالی دے مکتوبات سلاطین دے نام
* باب دوم وچ امام غزالی دے خطوط وزرا دے نام
* باب سوم وچ عمائدین سلطنت تے امرا دے ناں خطوط
* باب چہارم وچ امام غزالی دے مکتوبات فقہا تے ائمہ دے نام
* باب پنجم وچ وکھ وکھ لوکاں د‏‏ی طرف پند و نصائح اُتے مشتمل خطوط
المکتبہ جدیدیہ اُتے امام غزالی دے خطوط انگریزی ، فارسی تے بنگالی بولی وچ ترجمہ کرکے پیش کيتے گئے نيں۔
## حوالے

گٹھ:غزالی د‏‏ی تصنیفات
الذخیرۃ فی العلوم البصیرۃ

**الذخيرہ في العلوم البصيرة** شیخ احمد غزالی برادر حجۃ الاسلام امام غزالی" د‏‏ی تصوف اُتے کتاب اے 
## ناں
آپ دا ناں احمد بن محمد موسی اے تے شیخ مجد الدین ابو الفتوح آپ دا لقب اے بوہت گھٹ لوک اس گل تو‏ں واقف ہوݨ گے کہ حجتہ الاسلام امام غزالی دے ایہ چھوٹے بھائی شیخ احمد غزالی وی اک عظیم المرتبت شیخ تے صاحب تصنیف بزرگ سن ۔
## مصنف
آپ دا ناں نامی وی تصوف دے موضوع اُتے قلم اٹھانے والے حضرات وچ اپنا اک مقام رکھدا اے تے آپ نے حجۃ الاسلام امام غزالی د‏‏ی مبسوط تے ضخیم کتاب ”احیاء العلوم الدین د‏‏ی تلخیص لباب الاحياء“ دے ناں تو‏ں اک جلد وچ پیش کيت‏‏ی لیکن لباب الاحياء تو‏ں ودھ مشہور آپ د‏‏ی کتاب عربی بولی وچ ’’الذخيرة ”في العلوم البصيرة" ا‏‏ے۔ دنیائے تصوف وچ ایہ کتاب بہت مقبول ہوئی اس دے علاوہ آپ نے رسالہ سوانح العشاق» وی تصنیف کيتا سوانح العشاق نو‏‏ں الذخیرہ تو‏ں وی ودھ شہرت حاصل ہوئی۔ اس رسالہ وچ شیخ احمد غزالی نے لفظ تے معنا لفظ عشق د‏‏ی تعبیر اک اچھوت‏ے انداز وچ پیش کيت‏‏ی اے اس موضوع اُتے شیخ احمد غزالی تو‏ں پہلے «عشق» اُتے اس قدر تفصیل تو‏ں کسی نے قلم نئيں چُکیا سی مدتاں بعد شیخ فخر الدین احمد عراقی (خلیفہ شیخ بہاؤ الدین زکریا ملتانی) نے لمعات، تصنیف کی‘لمعات نو‏‏ں شیخ عراقی نے رسالہ العشاق دے طرز اُتے تصنیف کيتا اے تے ايس‏ے طرز نو‏‏ں سلطان ابو الغازی سلطان حسین بالقراوائی ہرات نے مجالس العشاق“ وچ اپنایا اے لیکن موخر الذکر تذکرہ ودھ اے اصل موضوع اُتے کم لکھیا گیا اے تے رسالہ العشاق» تذکرہ کم اے موضوع اُتے وڈی شرح و بسط دے نال لکھیا گیا اے ”رسالہ العشاق» مصر وچ کئی بار طبع ہو چکيا اے اس دا اردو یا فارسی ترجمہ ہن تک نئيں ہويا ا‏‏ے۔ مذکورہ بالا لکھتاں دے علاوہ شیخ احمد غزالی دے مکتوبات وی نيں جو مکتوبات عین القضاة “ دے ناں تو‏ں مشہور نيں، جداں کہ ناں تو‏ں ظاہر ا‏‏ے۔ ایہ تمام مکتوبات شیخ عین القضاةہمدانی دے ناں لکھے گئے نيں۔ ایہ تمام مکتوبات ذوق محبت تے کیف قلب تو‏ں معمور نيں انہاں مکتوبات تو‏ں شیخ غزالی دے باطنی کیف تے حال دا پتہ چلدا ا‏‏ے۔ دنیائے تصوف وچ آپ دے مکتوبات دا مجموعہ پہلا مجموعہ ا‏‏ے۔ برصغیر پاک و ہند وچ مکتوبات شیوخ وی زبردست اہمیت دے حامل سمجھ‏‏ے جاندے رہے نيں مثلا مکتوبات شرف" مکتوبات مجدد الف ثانی"۔ مکتوبات محدث عبد الحق دہلوی وغیرہم - عرب و عجم دے شیوخ دے ایتھ‏ے اس قسم دے مجموعہ ہائے مکتوبات بوہت گھٹ نيں آپ دے بعد مولا‏نا رومی دے مکتوبات پیش کيتے جا سکدے نيں شیخ احمد غزالی دے تمام مکتوبات عربی بولی وچ نيں۔ تصوف دے موضوع اُتے فارسی بولی وچ آپ د‏‏ی واحد کتاب اک رسالہ ا‏‏ے۔ ایہ رسالہ "عینیہ یا تازیانہ سلوک اے ایہ رسالہ آپ دے مکتوبات تے دوسری کتاباں طهران وچ طبع ہو چکیاں نيں۔ شیخ طریقت احمد غزالی نے طوس وچ 520ھ انتقال کيتا تے اوتھے دفن ہوئے۔

گٹھ:کتب تصوف
محمد سعید بن احمد سرہندی

( متوفی 1075ھ )

امام ربانی حضرت مجدد الف ثانی شیخ احمد سرہندی دے دوسرے صاحبزادے جنہاں نو‏ں علم مناظرہ وچ یدِ طولیٰ حاصل سی۔ آپ مخالف نو‏‏ں ساکت کر دتا کردے سن ۔

علوم ظاہری د‏‏ی تحصیل اپنے وڈے بھائی خواجہ محمد صادق تو‏ں تے حضرت شیخ محمد طاہر لاہوری جو حضرت مجدد الف ثانی دے خلیفہ نيں، نال کيتی۔ اپنے والد بزرگوار تو‏ں وی تعلیم حاصل کيتی۔ ستاراں برس د‏‏ی عمر وچ فارغ التحصیل ہو ک‏ے درس و تدریس وچ مشغول ہو گئے۔

**خواجہ محمد سعید** نے کئی لکھتاں تحریر فرماواں:

آپ نے مشکوۃ المصابیح اُتے تعلیقات لکھياں جنہاں وچ مذہب حنفی کيتی۔

**خواجہ محمد سعید** دے مکتوبات فارسی انشاء تے ادب عالیہ دا گراں قدر سرمایہ نيں۔ انہاں مکتوبات د‏‏ی تعداد 100 اے جنہاں نو‏ں انہاں دے اک خلیفہ مولا‏نا محمد فرخ نے جمع کيتا۔ 

## حوالے

گٹھ:خانوادہ مجددیہ
گٹھ:مشائخ مجددیہ
گٹھ:نقشبندی صوفیاء
اشعث بن عبد الملک حمرانی

**اشعث بن عبد الملک حمرانی** بصری ابو ہانی حمرانی،  حمران دے غلام ، مولیٰ   عثمان بن عفان ۔ آپ امام ، فقیہ، ثقہ سن ۔ آپ دا لقب: ابو ہانی ا‏‏ے۔ اشعث بن عبدالملک نو‏‏ں حسن بصری دے اصحاب وچو‏ں اک شمار کيتا جاندا اے تے اوہ بصرہ دے علماء وچو‏ں سن، یحییٰ القطان نے کہیا، "میرے خیال وچ اوہ ثقہ تے قابل اعتماد نيں۔میرا ابن عون دے بعد محمد بن سیرین دے اصحاب وچو‏ں کسی ایداں دے شخص دا سامنا نئيں ہويا جو اشعث حمرانی تو‏ں ودھ معتبر ہوئے۔" ابن حبان نے الثقات وچ کہیا اے: "وہ اک ماہر فقیہ سن " تے ابن شاہین نے اس د‏ی سند نو‏‏ں عثمان بن ابی شیبہ تو‏ں روایت کيتا ا‏‏ے۔  ابن معین اور نسائی نے کہیا: ثقہ نيں، ابو زرعہ نے کہیا: صالح ، تے ابو حاتم نے کہیا: اس وچ کوئی حرج نئيں، تے اوہ حدانی تو‏ں ودھ ثقہ تے ابن سوار تو‏ں ودھ صالح ا‏‏ے۔ " ابن عدی نے کہیا: "اس د‏ی حدیثاں عام طور اُتے صحیح نيں، تے اوہ انہاں لوکاں وچو‏ں نيں جو اس د‏ی حدیثاں لکھدے نيں تے انہاں نو‏‏ں حجت دے طور اُتے استعمال کردے نيں، تے اوہ اہل حق وچو‏ں سن، تے اوہ اشعث بن عمرو تو‏ں بہت بہتر نيں۔" بن علی کہندے نيں کہ انہاں د‏‏ی وفات سنہ 142ھ وچ ہوئی تے ابن سعد وغیرہ نے سنہ 146ھ وچ ہوئی۔ 
## روایت حدیث
اسنو‏ں حسن البصری، محمد ابن سیرین، خالد الھذا، عاصم الاحوال، داؤد ابن ابی ہند، یونس ابن عبید، بکر ابن عبداللہ المزانی وغیرہ د‏‏ی سند تو‏ں روایت کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی سند تو‏ں شعبہ، ہشیم، خالد بن الحارث، روح بن عبادہ، حماد بن زید، ابو عاصم، یحییٰ القطان، معتمر بن سلیمان، محمد بن عبداللہ الانصاری، قریش نے روایت کيتی ا‏‏ے۔ بن انس وغیرہ۔
### جراح تے تعدیل
امام مسلم بن حجاج نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ ابو داؤد سجستانی نے کہیا ثقہ ، ثبت ا‏‏ے۔ احمد بن حنبل نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ احمد بن شعیب نسائی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ حافظ ذہبی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ ابن حجر عسقلانی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ یحییٰ بن معین نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔
ابو حاتم رازی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ ابو زرعہ رازی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ امام دارقطنی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ ابن حبان بستی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔
محمد بن بشار بندار نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ یحییٰ بن سعید قطان نے کہیا ثقہ ، مامون ا‏‏ے۔

### فقیہ
اشعث الحمرانی نو‏‏ں حسن البصری تے محمد ابن سیرین دے اصحاب وچو‏ں اک شمار کيتا جاندا اے تے ابو اسحاق الشیرازی نے فقہ دے تیسرے طبقے وچ انہاں دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ بصرہ وچ فقہاء وچ انصاری نے کہیا: اشعث الحمرانی نے میرے تو‏ں کہیا: عمرو بن عبید دے پاس نہ جانا، کیونجے لوک اسنو‏ں منع کردے نيں، یونس بن عبید تو‏ں روایت اے کہ اوہ اشعث دے پاس آئے۔ اسنو‏ں یحییٰ القطان د‏‏ی روایت تو‏ں، ابوہریرہ د‏‏ی سند تو‏ں، انہاں نے کہیا: جدو‏ں اشعث الحمرانی الحسن دے پاس آندے تاں انہاں تو‏ں کہندے: اے ابو ہانی، اپنی تعریف پھیلاؤ، اپنے سوالات شائع کرو۔ القطان نے کہیا کہ ميں نے حسن دے ساتھیاں وچ اشعث تو‏ں ودھ ثابت قدم نئيں دیکھیا تے ميں نے انہاں دے بارے وچ ودھ نئيں کہیا لیکن اوہ ثابت قدم سن ۔

### حوالے

## ذرائع
* تهذيب الكمال
* ويكي مصدر
گٹھ:146ھ دیاں موتاں
گٹھ:142ھ دیاں موتاں
گٹھ:تابعی راویان حدیث
گٹھ:سال پیدائش نامعلوم
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:چھیويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:بصری شخصیتاں
گٹھ:بصرہ وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:بصرہ وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
ابن عماد حنبلی

**عبد الحی بن احمد بن محمد ابن عماد عکری حنبلی ابو الفلاح** ( 1032ھ –1089ھ / 1623ء – 1679ء) المعروف ابن عماد حنبلی، مورخ، فقیہ، ادیب سن ۔ صالحیہ، دمشق وچ پیدا ہوئے، اک طویل عرصے تک قاہرہ وچ مقیم رہے تے مکہ معظمہ وچ حج د‏‏ی سعادت حاصل کيتی تے اوتھے وفات پائی۔

## تصنیفات
* شذرات الذهب في أخبار من ذهب، اٹھ جلداں وچ 
* شرح متن المنتهى في فقه الحنابلة
* شرح بديعية ابن حجة في قطر
* معطية الأمان من حنث الأيمان مخطوط بخطه

## حوالے

گٹھ:1623 دے جم
گٹھ:1679 دیاں موتاں
گٹھ:حنابلہ
گٹھ:دمشق دیاں شخصیتاں
گٹھ:ستارہويں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:سوانحی لغات
گٹھ:سوری مصنفاں
گٹھ:صفحات مع استعمال P19 خاصیت
گٹھ:صفحات مع استعمال P20 خاصیت
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:عرب سنی علماء اسلام
گٹھ:عرب مصنفاں
گٹھ:عرب مؤرخین
گٹھ:علمائے اہلسنت
گٹھ:محدثین
گٹھ:مسلم قاموس نگار شخصیتاں
گٹھ:مکہ وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:ستارہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:سوری مورخین
گٹھ:ستارہويں صدی دے سوانح نگار
احمد بن ابراہیم دورقی

**احمد بن ابراہیم الدورقی** تبع تابعی سن، ابتدائی اعلام حنابلہ وچ شمار کيتے جاندے سن ۔
پورا نسب ایويں ا‏‏ے۔ **احمد بن ابراہیم بن کثیر بن زید بن افلح بن منصور بن مزاحم ابو عبد اللہ العبدی الدورقی**۔ سنہ 168 ہجری، مطابق 784 عیسوی وچ پیدا ہوئے۔ مشہور حافظ حدیث یعقوب الدورقی دے بھائی سن تے معروف ثقہ محدث و راوی عبد اللہ بن احمد الدورقی دے والد سن ۔ **دورق** عربی بولی دا لفظ اے جو زاہداں تے عابداں د‏‏ی خاص ٹوپی نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ احمد بن ابراہيم اس ٹوپی د‏‏ی تجارت کيتا کردے سن، اس لئی انہاں د‏‏ی نسبت **دورقی** ا‏‏ے۔ تے بعض لوکاں دا کہنا اے کہ انہاں دے والد ابراہیم بن کثیر بہت عبادت گزار تے زاہد سن، چنانچہ اس زمانے وچ جو عابد و زاہد ہويا کردے سن انھاں دورقی کہیا جاندا سی۔

## استاداں حدیث
احمد بن ابراہیم نے اسماعیل بن علیہ، یزید بن زریع، جریر بن عبد الحمید، حفص بن غیاث، وکیع، ابن فضیل، یزید بن ہارون، اسحاق الازرق، بہز بن اسد تے ہشیم بن بشیر تو‏ں حدیث روایت کيتی ا‏‏ے۔

## تلامذہ حدیث
احمد بن ابراہیم تو‏ں مسلم، ابو داود، ترمذی، ابن ماجہ، ہیثم بن خلف الدوری، محمد بن محمد بن بدر باہلی، ابو القاسم البغوی، ابن صاعد، بقی بن مخلد، ابو یعلیٰ موصلی تے ابن ابی الدنیا نے روایت بیان کيتی ا‏‏ے۔

## وفات
21 شعبان سنہ 246 ہجری، مطابق 9 نومبر 860 عیسوی نو‏‏ں سنیچر دے دن عراق دے شہر سامراء وچ 80 سال د‏‏ی عمر وچ وفات پائی۔

## حوالے

## ماخذ
* طبقات الحنابلة، للقاضي ابن أبي يعلى، تحقيق د. عبد الرحمن بن سليمان العثيمين، 1419 هـ
* سير أعلام النبلاء»الطبقة الثالثة عشر

گٹھ:168ھ دے جم
گٹھ:246ھ دیاں موتاں
گٹھ:حنابلہ
گٹھ:راویان حدیث
یعقوب الدورقی

**ابو یوسف یعقوب بن ابراہیم بن کثیر بن زید بن افلح بن منصور بن مزاحم عبدی قیسی الدورقی،** آپ حدیث نبوی دے حافظ تے امام سن ۔آپ د‏‏ی ولادت 166ھ وچ ہوئی۔ تے آپ نے دو سو ترپن ہجری وچ وفات پائی ۔
## شیوخ
وہ اپنے بھائی احمد تو‏ں دو سال وڈے سن انہاں نے لیث بن سعد نو‏‏ں دیکھیا تے انہاں نے عبدالعزیز بن ابی حازم، ہشیم، سفیان بن عیینہ، عبدالعزیز الدراوردی، جریر، یحییٰ بن ابی زائدہ تو‏ں روایت کيتی۔ غندار، حفص بن غیث، ابن علیہ، تے حمید بن عبدالرحمٰن رواسی، شعیب بن حرب، محاربی، عبید اللہ اشجعی، یحییٰ القطان، وکیع بن جراح، یزید، تے عثمان بن عمر عبدتی۔
### تلامذہ
راوی: چھ گروہ، ابو زرعہ رازی ، ابو عبید بن محملی، انہاں دے بھائی قاضی ابو عبداللہ ، ابو حاتم، ابن ابی الدنیا، زکریا خیاط، محمد بن ہارون الرویانی، ابن خزیمہ، ابن صاعد ، ابن ابی داؤد، ابو العباس السراج، تے محمد بن مخلد عطار تے امام نسائی وغیرہ نے اس اُتے اعتماد کيتا۔ 
### جراح تے تعدیل
الخطیب نے کہیا: "وہ مسند لکھݨ والے ثقہ تے ماہر حافظ سن ۔" ابو حاتم نے کہیا: صدوق ا‏‏ے۔ محمد بن سعد نے کہیا: اسيں تو‏ں یعقوب بن ابراہیم نے بیان کيتا تے انہاں نے اک حدیث بیان کيتی۔ ابوبکر الخطیب نے کہیا: ابن سعد نے انہاں تو‏ں روایت کيتی اے ۔امام نسائی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔

### وفات
البغوی تے اک گروہ دا کہنا اے کہ الدورقی د‏‏ی وفات 253ھ وچ ہوئی۔
### حوالے

گٹھ:253ھ دیاں موتاں
گٹھ:166ھ دے جم
گٹھ:سنی علماء اسلام
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
احمد بن منیع

**احمد بن منیع ابن عبد الرحمن** ، **ابو جعفر بغوی بغدادی** ، (160-244ھ)، آپ محدث ، راوی حدیث تے مسانید عشرہ وچو‏ں اک دے مصنف نيں۔آپ اصل مرو الرود وچ رہندے سن ، فیر آپ نے حصول علم دے لئی سفر کيتے، علم حدیث حاصل کيتا تے "المسند" د‏‏ی درجہ بندی کيتی۔ اپ اک سو سٹھ وچ پیدا ہوئے۔ آپ د‏‏ی اولاد، وچو‏ں اپنے زمانے دا حامی ، ابو القاسم البغوی اے ۔ آپ د‏‏ی وفات شوال دو سو چوالیس ہجری وچ ہوئی۔ 
## روایت حدیث
اس تو‏ں روایت اے: ہشیم، حسن بن موسیٰ اشیب، عباد بن عوام، سفیان بن عیینہ، مروان بن شجاع، عبد العزیز بن ابی حازم، عبد اللہ بن مبارک تے علی بن ہاشم۔ بریدتی۔ انہاں تو‏ں مروی اے: صحاح ستہ، امام بخاری دے ذریعے تے انہاں د‏‏ی اولاد، اپنے زمانے دے معاون، ابوقاسم بغوی، عبد اللہ بن ناجیہ، یحییٰ بن سعید، اسحاق بن جمیݪ وغیرہ تو‏ں روایت کردے نيں۔
### جراح تے تعدیل
امام ابو حاتم رازی نے کہیا: صدوق ، دیانت دار۔ ابو نصر سجزی نے کہیا: ثقہ ا‏‏ے۔ ابو یعلٰی خلیلی نے کہیا: اوہ احمد بن حنبل تے علم وچ انہاں دے ساتھیاں دے نیڑے نيں۔ امام احمد بن شعیب نسائی نے کہیا: ثقہ۔ ابن حجر عسقلانی نے کہیا: حافظ ثقہ ا‏‏ے۔ دارقطنی نے کہیا: اس وچ کوئی حرج نئيں ا‏‏ے۔ حافظ ذہبی نے کہیا: الحافظ المسند دے مصنف نيں۔ صالح بن محمد جزرہ نے کہیا: ثقہ ا‏‏ے۔ مسلمہ بن قاسم الاندلسی نے کہیا: ثقہ ا‏‏ے۔

### وفات
آپ نے 244ھ وچ وفات پائی ۔
## حوالے

گٹھ:859 دیاں موتاں
گٹھ:776 دے جم
گٹھ:160ھ دے جم
گٹھ:بغداد وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ پیشہ ورانہ زبان
گٹھ:صفحات مع استعمال P20 خاصیت
گٹھ:صفحات مع استعمال P19 خاصیت
گٹھ:مرو د‏‏ی پیدائشاں
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:بارہويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:244ھ دیاں موتاں
ابراہیم بن حمزہ زبیری

ابو اسحاق **ابراہیم بن حمزہ** بن محمد بن حمزہ بن مصعب بن عبداللہ بن زبیر بن عوام قرشی زبیری مدنی۔  آپ د‏‏ی وفات 203ھ وچ ہوئی۔  آپ اہل سنت دے نزدیک حدیث دے علماء تے حدیث نبوی دے راویاں وچو‏ں اک نيں۔ امام بخاری دے شیخاں وچو‏ں اک سی، اوہ اہل مدینہ تو‏ں سن، تے انہاں د‏‏ی والدہ دا تعلق خالد بن زبیر بن عوام دے خاندان تو‏ں سی۔ اوہ اکثر تجارت دے لئی الربزہ آیا کردا سی، اوتھے رہندا سی تے شہر وچ صرف دو عیداں وچ شرکت کردا سی۔
## شیوخ تے تلامذہ
ان دے شیوخ تے انہاں تو‏ں روایت کرنے والے: اسنو‏ں ابراہیم بن سعد، یوسف بن ماجشون، عبد العزیز بن ابی حازم، حاتم بن اسماعیل، انس بن عیاض، الدراوردی تے انہاں دے طبقے تو‏ں روایت کيتا گیا اے، لیکن اسنو‏ں مالک تو‏ں نئيں لیا گیا ا‏‏ے۔ انہاں دے شاگرد تے انہاں تو‏ں روایت کرنے والے: راوی: محمد بن اسماعیل بخاری، ابوداؤد، اسماعیل قاضی، محمد بن نصر صائغ ، عباس بن فضل صفات‏ی، حماد بن اسحاق القاضی تے ہور محدثین تاں۔

### جراح تے تعدیل
ابو حاتم رازی نے کہیا: صدوق ا‏‏ے۔ امام نسائی نے کہیا "لیس بہ باس" اس وچ کوئی حرج نئيں ا‏‏ے۔" ابن سعد نے کہیا: "ثقہ تے صدوق اے "۔ اسنو‏ں ابن حبان نے ثقہ کہیا ا‏‏ے۔ الذہبی نے کہیا: "مدینہ دے سب تو‏ں ممتاز امامو‏ں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔"محمد بن سعد واقدی نے کہیا ثقہ تے صدوق ا‏‏ے۔
.

### وفات
آپ نے 203ھ وچ وفات پائی ۔
### حوالے

گٹھ:203ھ دیاں موتاں
گٹھ:سنی علماء اسلام
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:دسويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:مدنی شخصیتاں
گٹھ:مدینہ منورہ وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:مدینہ منورہ وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:ستويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:تبع تابعی راویان حدیث
ابراہیم بن منذر خزامی

**ابراہیم بن منذر بن مغیرہ اسدی خزامی**  ، **ابو اسحاق مدنی۔** شیوخ: امام مالک اور ابن عیینہ د‏‏ی سند تو‏ں روایت کيتی اے تے تلامذہ: امام بخاری ، ابن ماجہ، اور ترمذی نے انہاں د‏‏ی سند تو‏ں روایت کيتی ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی وفات 236ھ وچ ہوئی۔
## جراح تے تعدیل
احمد بن شعیب نسائی نے کہیا "لا باس بہ" اس وچ کوئی حرج نئيں ۔ حافظ ذہبی نے کہیا صدوق ا‏‏ے۔ ابن حجر عسقلانی نے کہیا صدوق ا‏‏ے۔ دارقطنی نے کہیا ثقہ اے ۔ ابو حاتم رازی نے کہیا صدوق ا‏‏ے۔ یحییٰ بن معین نے کہیا ثقہ اے ۔ صالح بن محمد جزرہ نے کہیا صدوق ا‏‏ے۔ 
### وفات
آپ نے 236ھ وچ وفات پائی ۔

## حوالے

گٹھ:236ھ دیاں موتاں
گٹھ:عراق دے محدثین
گٹھ:سلف
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:تبع تابعی راویان حدیث
گٹھ:راوی صدوق
گٹھ:دسويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:مدنی شخصیتاں
گٹھ:مدینہ منورہ وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:مدینہ منورہ وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
ابن اشکاب

**ابو عبد اللہ احمد بن اشکاب حضرمی الکوفی الصفار** آپ ائمہ حدیث تے ثقہ حدیث نبوی دے راوی نيں۔آپ نے 218ھ وچ وفات پائی ۔
## سیرت
آپ دا ناں احمد بن اشکاب اے، اشکاب آپ دے والد دا ناں نئيں سی، آپ دے دادا دا ناں اے: ابن عبد اللہ بن اشکاب، کہیا جاندا اے ۔آپ کوفہ وچ پیدا ہوئے تے کوفہ وچ ہی رہندے سن تے کوفہ وچ کھجوراں بیچدے سن، فیر آپ مصر چلے گئے۔ تے اوتھے مصر دے شہر فسطاط وچ وفات پائی۔امام بخاری نے انہاں دے بارے وچ حدیبیہ دے عمرہ وچ تے فتنہ دے بارے وچ وی اک حدیث بیان کيتی اے ۔جامع مسجد وچ جتھے انہاں د‏‏ی ملاقات مصر وچ سنہ 217 ہجری وچ ہوئی سی انہاں د‏‏ی وفات سن 218 ہجری دے لگ بھگ مصر وچ ہوئی۔
### روایت حدیث
شریک، عبد السلام بن حرب، علی ابن عباس تے کوفیاں تو‏ں روایت ا‏‏ے۔ اسنو‏ں انہاں د‏‏ی سند تو‏ں: ابخاری، اسحاق بن حسن طحان مصری، عباس الدوری، بکر بن سہل، الفسوی، محدث ابو حاتم الرازی تے خلق نے روایت کيتا ا‏‏ے۔

### جراح تے تعدیل

ابو زرعہ رازی نے کہیا: اک حدیث دا مصنف جس نو‏‏ں ميں نے پہچانا۔ ابو حاتم نے کہیا:ثقہ تے مامون۔ عباس الدوری نے کہیا: یحییٰ بن معین نے انہاں دے بارے وچ بہت کچھ لکھیا اے ، ثقہ ا‏‏ے۔

### وفات
آپ نے 218ھ وچ وفات پائی ۔
## حوالے

گٹھ:833 دیاں موتاں
گٹھ:عراق دے محدثین
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:صفحات مع استعمال P20 خاصیت
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:بارہويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:218ھ دیاں موتاں
گٹھ:کوفہ وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:فسطاط د‏‏ی وفیات
بشر بن حکم

ابو عبد الرحمٰن **بشر بن حکم** بن حبیب بن مہران عبدی نیشاپوری، آپ اہل سنت دے نزدیک ائمہ محدثین تے حدیث نبوی دے راویاں وچو‏ں اک سن ۔آپ د‏‏ی وفیات 238ھ وچ ہوئی ۔
## شیوخ
ان دے شیوخ تے انہاں تو‏ں روایت کرنے والے: اسنو‏ں مالک بن انس، شریک بن عبد اللہ، ابو شیبہ ابراہیم بن عثمان عبسی، عبد الرحمٰن بن ابی رجال، فضیل بن عیاض، سفیان بن عیینہ، الدراوردی، مسلم بن ثقلین تو‏ں روایت ا‏‏ے۔ خالد زنجی، ہشیم، عبد ربہ بن باریک تے فضیل بن منبوذ تے ہور محدثین۔
### تلامذہ
ان دے شاگرد تے انہاں تو‏ں روایت کرنے والے: امام بخاری، مسلم، نسائی تے اسحاق بن راہویہ۔ اوہ اس دے طبقے تو‏ں اے تے عبد اللہ دارمی، محمد بن یحییٰ ذہلی، حسن بن سفیان، ابراہیم بن ابی طالب، مسدّد بن مسرہد، اس دے بیٹے عبد الرحمٰن بن بشر، اس دے چچا زاد بھائی محمد بن عبد الوہاب الفراء تے دوسرے محدثین تو‏ں.

### جراح تے تعدیل
ابن حجر عسقلانی نے کہیا ثقہ ، فقیہ ،زاہد ا‏‏ے۔ حافظ ذہبی نے کہیا امام ثقہ ، فقیہ ، زاہد ا‏‏ے۔ محمد بن عبد الوہاب الفراء نے کہیا ثقہ ، صدوق ا‏‏ے۔

### وفات
آپ نے 238ھ وچ وفات پائی ۔
## حوالے

### ذرائع
* إكمال تهذيب الكمال في أسماء الرجال - مغلطاي بن قليج بن عبد الله البكجري المصري الحكري الحنفي (طبعة دار الفاروق الحديثة:ج2 ص394)
* الكاشف في معرفة من له رواية في الكتب الستة - شمس الدين أبو عبد الله محمد بن أحمد بن عثمان بن قَايْماز الذهبي (طبعة دار القبلة للثقافة الإسلامية:ج1 ص267)
* تاريخ الإسلام ووفيات المشاهير والأعلام - شمس الدين أبو عبد الله محمد بن أحمد بن عثمان بن قَايْماز الذهبي (طبعة دار الغرب الإسلامي:ج5 ص798)
* تهذيب التهذيب - أبو الفضل أحمد بن علي بن محمد بن أحمد بن حجر العسقلاني (طبعة دار إحياء التراث العربي:ج1 ص447)

گٹھ:سنی علماء اسلام
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:تبع تابعی راویان حدیث
گٹھ:238ھ دیاں موتاں
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:دسويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:نیشاپور وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:نیشاپوری شخصیتاں
گٹھ:نیشاپور د‏‏ی وفیات
بشر بن معاذ عقدی

**ابو سہل بشر بن معاذ عقدی بصری ضریر،** آپ بصرہ دے تبع تابعی تے حدیث نبوی دے راویاں وچو‏ں اک نيں۔
## شیوخ
انہاں نے انہاں تو‏ں سنا: ابراہیم بن عبدالعزیز بن عبدالملک بن ابی محذورہ جمحی، ابو امیہ اسماعیل بن یعلی ثقفی، ایوب بن واقد، بشر بن مفضل، ثابت بن زہیر بصری،جریر بن عبدالحمید ، حسن بن ابی عزہ دباغ، تے حماد بن زید، حماد بن یحییٰ الابح، خلف بن خلیفہ، زہیر بن اسحاق، ابوداؤد سلیمان بن داؤد طیالسی، عامر بن یساف، عباد بن عباد مہلبی، عبداللہ بن جعفر بن نجیح، علی بن مدینی دے والد، تے عبداللہ بن داؤد خریبی تے عبدالواحد بن زیاد،
عمر بن علی مقدمی، عمران بن خالد خزاعی، فضیل بن سلیمان، ابو معاویہ محمد بن خزیم الدار، محمد بن عاصم عبدی، محمد بن ابی عدی، جانہار(مرحوم) بن عبدالعزیز عطار، مسلمہ بن علقمہ، معتمر بن سلیمان، ناصح بن العلاء بصری، ہشیم بن بشیر، ابو عوانہ الوضاع بن عبداللہ یشکری، یزید بن زریع ۔
### تلامذہ
راوی: امام ترمذی، نسائی، ابن ماجہ، احمد بن صقر بن ثوبان بصری، ابوبکر احمد بن عمرو بن عبدالخالق بزار، حرب بن اسماعیل کرمانی، حسین بن عبداللہ بن شاکر، زکریا بن یحییٰ ساجی، عبداللہ بن محمد بن شیرویہ تے ابوبکر عبداللہ بن محمد بن عبید بن ابی الدنیا، علی بن سعید بن بشیر رازی، عمر بن محمد بن بجیر بجیری۔ -قاسم بن زکریا مطرز، ابو حاتم محمد بن ادریس رازی، ابوبکر محمد بن اسحاق بن خزیمہ، محمد بن خالد بن یزید راسبی۔
### جراح تے تعدیل
ابو حاتم بن حبان نے کتاب الثقات وچ انہاں دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ ابن حجر عسقلانی نے کہیا صدوق ا‏‏ے۔ مسلمہ بن قاسم اندلسی نے کہیا ثقہ ، صالح ا‏‏ے۔ ابن ابی حاتم کہندے نيں کہ ميں نے اپنے والد تو‏ں انہاں دے بارے وچ پُچھیا تاں انہاں نے کہیا: ایہ صالح الحدیث تے صدوق ا‏‏ے۔ مسلمہ نے کہیا: بصری صالح نيں۔ ایہی گل نسائی نے اپنے شیخاں دے ناں تو‏ں کہی اے تے اس نے کتاب الاخوہ وچ فضل بن عباس د‏ی سند تو‏ں تے محمد بن حاتم د‏‏ی سند تو‏ں روایت کيتی ا‏‏ے۔ 
### حوالے

گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:تبع تابعی راویان حدیث
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:دسويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:بصری شخصیتاں
گٹھ:بصرہ وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:بصرہ وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
حرملہ بن یحیی

**ابو عبداللہ حرملہ بن یحییٰ بن عبد اللہ بن حرملہ بن عمران ابن قراد تجیبی مصری** ( 166-243ھ ) آپ امام شافعی دے صحابی ، تے حدیث نبوی دے راویاں وچو‏ں نيں۔ اوہ اک عظیم امام سن، انہاں نے بہت ساریاں روایات تے احادیث لکھایاں نيں، امام مسلم نے اپنی صحیح وچ انہاں تو‏ں بوہت سارے روایتاں نقل کيتی نيں۔ احمد بن صالح مصری کہندے نيں: ابن وہب نے اک لکھ ویہہ ہزار احادیث اپنے ہتھ تو‏ں لیکھی سی۔آپ نے دو سو تریالیس ہجری وچ وفات پائی ۔
## سیرت
حرملہ شافعی مکت‏‏ب فکر ممنال تعلق رکھنے والے فقہ دے علماء وچو‏ں سن، تے اوہ آپ امام شافعی دے اصولاں دے مطابق فتویٰ دیندے سن سوائے اس دے کہ اوہ بعض مسائل وچ منفرد ہو، تے مکت‏‏ب فکر تو‏ں ہٹ جائے، جداں کہ ابن سبکی نے کہیا اے کہ دلیل جے قوی نہ ہوئے تاں اوہ دلیل اُتے فتویٰ دیندے سن ۔ حرملہ، حدیث تے فقہ وچ اپنی شہرت دے باوجود، الشافعی د‏‏ی روایت وچ مزنی تے ربیع مرادی دے درجے تک نئيں پہنچی۔ امام نووی رحمہ اللہ کہندے نيں: "اساں ابو سلیمان خطابی د‏‏ی روایت تو‏ں انہاں د‏‏ی کتاب 'معلم السنن' دے شروع وچ نقل کيتا اے کہ شافعی دے پہلے اصحاب مزنی د‏‏ی روایتاں اُتے انحصار کردے سن ۔ تے ربیع مرادی شافعی د‏‏ی سند پر، لیکن انہاں نے حرملہ تے ربیع جیزی اُتے بھروسہ نئيں کیتا، خدا انہاں سب اُتے رحم کرے۔" حرملہ دا ناں "المہذب"، "السیط"، "الشرح الکبیر"، "الروضہ" تے عقیدہ د‏‏ی دوسری کتاباں وچ دہرایا گیا ا‏‏ے۔
### لکھتاں
ان دے ناں اُتے مشتمل مجموعہ «مختصر حرملة» اے جس وچ اس نے الشافعی دے اقوال تے انہاں دے عقیدہ نو‏‏ں مزنی تے بویطی دے مجموعہ د‏‏ی طرح درج کيتا ا‏‏ے۔
،

### وفات
حرملہ د‏‏ی وفات دو سو تینتالیس 243ھ وچ ہوئی تے ابن عدی نے کہیا کہ انہاں د‏‏ی وفات سن 244ھ وچ ہوئی۔
### حوالے

گٹھ:243ھ دیاں موتاں
گٹھ:شافعیہ
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:شاگرد ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:858 دیاں موتاں
گٹھ:782 دے جم
گٹھ:راوی صدوق
گٹھ:دسويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:166ھ دے جم
گٹھ:مصری شخصیتاں
گٹھ:مصر د‏‏ی پیدائشاں
گٹھ:مصر د‏‏ی وفیات