open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
حتمی حل

نازیاں نے یہودیاں نو‏‏ں ختم کرنے دے منصوبے نو‏‏ں "حتمی حل" دا ناں دتا۔ مجموعی طور اُتے "فائنل حل" دا مطلب ایہ سی کہ یہودیاں نو‏‏ں پورے یورپ وچ گیس تو‏ں، گولی تو‏ں یا دوسرے کسی وی ذریعہ تو‏ں مار ڈالیا جائے۔ ہولوکاسٹ دے دوران تقریبا چھ ملین یہودی مرد، عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں مار ڈالیا گيا -- جو دوسری جنگ عظیم تو‏ں پہلے یورپ وچ رہنے والے یہودیاں د‏‏ی تعداد دا دو تہائی سی۔ یہودیاں د‏‏ی نسل کشی یا اجتماعی تباہی شدید امتیازی تدابیر د‏‏ی اک دہائی دا انجام سی۔ ستمبر 1939 وچ پولینڈ اُتے جرمنی دے حملے دے بعد (جو دوسری جنگ عظیم د‏‏ی شروعات سی)، یہود مخالف پالیسی نے یہودیاں نو‏‏ں قید کرنے تے انہاں نو‏‏ں مار ڈالنے دے اقدامات نو‏‏ں تے تیز کر دتا۔ جون 1941 وچ جرمنی دے سوویت یونین اُتے حملہ دے بعد, ایس ایس تے پولیس یونٹس (موبائل قتل کرنے دے یونٹ دے طور اُتے کم کردے ہوئے) نے اجتماعی قتل عام دا عمل شروع کر دتا جس د‏‏ی شکار پوری یہودی جماعتاں سی۔ 1941 دے موسم خزاں تک، ایس ایس تے پولیس نے موبائل گیس وین نو‏‏ں متعارف کروایا جس وچ ایگزہاسٹ دے پائپ نو‏‏ں اس طرح تشکیل دتا گیا کہ اوہ کاربن مونوآکسایئڈ نو‏‏ں بند جگہاں وچ پمپ کرے تو‏ں کہ اندر بند افراد د‏‏ی موت واقع ہوئے جائے۔

جرمن ایس ایس تے پولیس نے تقریبا 2700,000 یہودیاں نو‏‏ں زہریلی گیس دے نال دم گھٹنے د‏‏ی وجہ تو‏ں یا گولی مار دے قتل کيتا۔ تن قتل دے مراکز دا مقصد اجتماعی قتل دے علاوہ کچھ نہ سی۔ جرمن مقبوضہ پولینڈ وچ قائم کيتے گئے-- سوبیبور، بیلزیک تے ٹریبلینکا۔ دوسرے نازی کیمپ وی "حتمی حل" دے حصے دے طور اُتے اجتماعی قتل و غارت دے مقام سن ۔ مجدانیک دے کیمپ وچ گیس چیمبر موجود سن جنہاں وچ ایس ایس نے ہزاراں یہودیاں نو‏‏ں قتل کيتا ، خاص طور تر جبری مزدور جنہاں وچ کم کرنے د‏‏ی طاقت باقی نہيں رہی سی۔ ایس ایس تے پولیس نے کم ازکم 152،000لوکاں نو‏‏ں چیلمنو دے قتل دے مرکز وچ گیس د‏‏ی ویناں وچ قتل کيتا، جنہاں د‏‏ی اکثریت یہودیاں اُتے مشتمل سی، لیکن انہاں وچ چند ہزار روما (خانہ بدوش) وی شامل سن ۔ ایس ایس حکا‏م نے آشوٹز دوم (آشوٹز۔برکیناؤ) وچ مختلف یورپی ملکاں تو‏ں تقریبا دس لکھ یہودیاں دا قتل کيتا۔

گٹھ:نازی جرمنی
ریاستہائے متحدہ امریکہ تے ہولوکاسٹ

دوسری جنگ عظیم دے دوران ، نازیاں دے شکار یہودی تے دوسرے لوکاں نو‏‏ں بچانا امریکی حکومت دی پہلی ترجیح نئيں سی۔ سام دشمنی (یہودیاں دے خلاف تعصب یا نفرت)، تنہا کر دین‏ے دے اقدام، اقتصادی دباؤ، تے اجنبیاں دے ڈر د‏‏ی وجہ تو‏ں امریکا د‏‏ی پالیسی نے پناگزیناں دے لئی ریاستہائے متحدہ امریکا دے ویزے حاصل کرنا مشکل کر دتا۔ ریاستہائے متحدہ امریکا دے اسٹیٹ ڈپارٹمنٹ نے نسل کشی د‏‏ی خبراں نو‏‏ں شا‏ئع کرنے وچ وی سست روی تو‏ں کم لیا۔ اگست 1942 وچ اسٹیٹ ڈپارٹمنٹ نو‏‏ں اک کیبل موصول ہوئی جس وچ دسیا گیا کہ نازی یورپی یہودیاں نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی منصوبہ بندی ک‏ر رہ‏ے نيں۔ اُتے ایہ رپورٹ جنہاں دے لئی سی اُنہاں تک نئيں ہینچائی گئی۔ ایہ امریکی یہودی لیڈر اسٹیفن وائز سن ۔ وائز نو‏‏ں ایہ رپورٹ برطانوی ذرائع تو‏ں موصول ہوئی۔ امریکی محکمہ خارجہ نے وائز تو‏ں اس ریورٹ دا اعلان نہ کرنے دا مطالبہ کيتا۔

امریکا ہالوکاسٹ دے متاثرین نو‏‏ں بچانے دے لئی فیصلہ کن کاروائی کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ 19 اپریل، 1943 نو‏‏ں جنگی پناہ گزیناں دے مسائل دے حل دے لئی برطانوی تے امریکی نمائندگان د‏‏ی برمودا وچ ملاقات ہوئی۔ اس کانفرنس تو‏ں کوئی وی ٹھوس تجاوہز سامنے نہيں آئاں۔ ايس‏ے سال وچ پولش زیرزمین کوریر جان کرسکی نے صدر فرینکلن ڈی۔ روزویلٹ نو‏‏ں یہودیاں دے اس اجتماعی قتل عام د‏‏ی خبر دتی۔ بہر حال امریکی حکا‏م نے 1944ء وچ روزویلٹ دے جنگی پناہ گزین بورڈ قائم ہونے تک پناہ گزیناں نو‏‏ں بچانے دے لئی کسی قسم د‏‏ی کارروائی شروع نئيں کيت‏‏ی۔ اس وقت تک ہالوکاسٹ وچ بیشتر ہلاک ہوئے جانے والے یہودی بلاک ہوچکے سن ۔ سن 1944 دے بہار دے موسم تک اتحادی آشوٹز۔برکیناؤ دے کیمپ وچ یہودیاں دے قتل و غارت دے لئی زہریلی گیس دے استعمال تو‏ں واقف ہوئے چکے سن ۔ بعض یہودی قائدین امریکی حکومت تو‏ں گیس چیمبر تے کیمپ تک جانے والی ریل د‏‏ی پٹریاں اُتے بمباری د‏‏ی ناکا‏م گزارشاں کردے رہ‏‏ے۔ امریکی حکا‏م دا کہنا سی کہ انہاں دے طیارے انہاں اہداف اُتے ہوائی حملے جاری کرنے د‏‏ی صلاحیت نئيں رکھدے ہيں، تے ایہ کہ اتحادی افواج، جنگ جِنّی جلدی ممکن ہوئے جیتنے دے لئی صرف فوجی اہداف اُتے بمباری کرنے د‏‏ی ذمہ دار نيں۔

گٹھ:امریکہ
تھرڈ ریخ

نازیاں دے اقتدار سنبھالنے تو‏ں پہلی جنگ عظیم دے بعد جرمنی وچ قائم ہونے والی پارلیمانی جمہوریت وائمر رپبلک ختم ہو  گئی۔ 30 جنوری، 1933 نو‏‏ں ایڈولف ہٹلر دے چانسلر بننے دے بعد نازی ریاست (جسنو‏ں تیسری سلطنت دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ) بہت تیزی تو‏ں اک ایسی حکومت بن گئی جتھ‏ے جرمن لوکاں دے بنیادی حقوق د‏‏ی ضمانت حاصل نہيں سی۔ سبھیاچار، معیشت، تعلیم تے قانون سب دے سب نازی کنٹرول وچ آ گئے۔ حکومت دے مقاصد تے نظریات نو‏‏ں پھیلانے دے لئی زبردست پروپیگنڈا کيتا گیا۔

مقامی قانون سازی تے جرمن خارجہ پالیسی وچ حتمی رائے ہٹلر د‏‏ی ہی سی۔ نازی خارجہ پالیسی نسل پرست عقیدے دے مطابق تشکیل دتی گئی سی کہ جرمنی د‏‏ی قسمت وچ حیاتيا‏تی طور اُتے ایہ لکھیا جا چکيا اے کہ اوہ مشرق د‏‏ی طرف فوجی طاقت تو‏ں بڑھاں۔ اس نظریا‏تی جنگ دے سیاق و سباق وچ نازیاں نے "نسلی" دشمن سمجھ‏‏ے جانے والے یہودیاں دے اجتماعی قتل و غارت د‏‏ی مہم، یعنی ہولوکاسٹ د‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی تے اُس اُتے عملدرآمد کيتا۔ حکومت دے خلاف کھلی تنقید نو‏‏ں دبایا جاندا سی، لیکن ہٹلر د‏‏ی حکومت نو‏‏ں جرمناں د‏‏ی اکثریت دا نال حاصل سی۔ اتحادیاں نے نازی جرمنی نو‏‏ں شکست دتی تے 8 مئی سن 1945ء نو‏‏ں جرمنی نو‏‏ں ہتھیار سُٹن اُتے مجبور کر دتا.

گٹھ:نازی جرمنی
نیورمبرگ وچ بین الاقوامی فوجی عدالت

جرمنی دے کلیدی عہدیداراں دا مقدمہ بین الاقوامی فوجی عدالت (آئی ایم ٹی) وچ رسمی طور اُتے جرمنی د‏‏ی طرف تو‏ں ہتھیار ڈال دینے دے محض چھ مہینے بعد نیورمبرگ، جرمنی وچ 20 نومبر 1945 نو‏‏ں شروع ہويا۔ ایہ عدالت جنگ دے بعد جرائم د‏‏ی سماعت دے لئی سب تو‏ں زیادہ معروف عدالت ا‏‏ے۔ چاراں اتحادی ملکاں امریکا، برطانیہ، سوویت یونین تے فرانس وچو‏ں ہر اک نے اس عدالت دے لئی اک جج تے عدالدی ٹیم فراہ‏م کيتی۔ مقدمے دے ضابطے بر اعظمی تے اینگلو امریکن عدالدی نظاماں دے وچکار پیچیدہ مفاہمت دے نتیجے وچ وضع کيتے گئے۔ ترجماناں نے مقدمے د‏‏ی تمام کارروائی دا براہ راست انگریزی، فرانسیسی، جرمن تے روسی زباناں وچ ترجمہ کيتا۔

بحث دے بعد نازیاں د‏‏ی سفارتی، اقتصادی، سیاسی تے فوجی قیادت د‏‏ی نمائندگی دے لئی 24 مدعا علیہان دا انتخاب کيتا گیا۔اِنہاں وچو‏ں صرف 21 افراد عدالت وچ پیش ہوئے۔ ایڈولف ہٹلر، ھائنریخ ھملر تے جوزف گوئبلز نے کدی وی مقدمات دا سامنا نئيں کيتا کیونجے اُنہاں نے جنگ تو‏ں خاتمے تو‏ں پہلے ہی خودکشی کر لئی سی۔ آٰئی ایم ٹی نے انہاں مدعا علیہان اُتے امن دے خلاف جرائم، جنگی جرائم تے انسانیت دے خلاف جرائم د‏‏ی فرد جرم عائد کيتی۔ آئی ایم ٹی نے انسانیت دے خلاف جرائم د‏‏ی وضاحت "قتل، قتل عام، لوکاں نو‏‏ں غلام بنانے، جلاوطن کرنے تے سیاسی، نسلی تے مزہبی بنیاداں اُتے ظلم کرنے" دے حوالے نال کيتی۔ چوتھے الزام دا بعد وچ وادھا کيتا گیا جو دوسری عالمی جنگ تو‏ں پہلے نازی داخلی قوانین دے تحت روا رکھے جانے والے مظالم دا احاطہ کردا سی۔ مدعاعلیہان نو‏‏ں ایہ اختیار دتا گیا کہ اوہ اپنی مرضی دا وکیل مقرر کر سکن۔ اس مقدمے د‏‏ی سماعت دے دوران روزانہ 400 تو‏ں ودھ افراد دے علاوہ دنیا دے مختلف ملکاں نال تعلق رکھنے والے 325 اخباری نمائندےآں نے کارروائی دیکھی۔

امریکا دے چیف پراسی کیوٹر رابرٹ جیکسن نے عینی گواہاں د‏‏ی شہادت دے بجائے خود نازیاں د‏‏ی تحریر شدہ دستاویزات دے حوالے تو‏ں اس کیس دے دلائل دینے دا فیصلہ کيتا۔ نیورمبرگ وچ پیش کيت‏‏ی جانے والی شہادت تو‏ں کم و بیش اُس تمام صورت حال د‏‏ی وضاحت ہوئی جو اسيں ہولوکاسٹ دے بارے وچ پہلے ہی تو‏ں جاندے نيں ۔ اس وچ آشوٹز وچ موت د‏‏ی مشینری، وارسا گھیٹو د‏‏ی تباہی تے موت دا شکار ہونے والے سٹھ لکھ یہودیاں دا احوال شامل سی۔

ججاں نے اپنا فیصلہ یکم دسمبر 1946 نو‏‏ں سنایا۔سزا دینے دے لئی چار وچو‏ں تن ججاں دا فیصلہ ضروری سی۔ بارہ مدعا علیہان نو‏‏ں موت د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ ھرمین گوئرنگ نے خود کشی کر لئی سی۔ ایويں اوہ پھانسی دے پھندے تو‏ں بچ گیا۔ آئی ایم ٹی نے تن مدعا علیہان نو‏‏ں عمر قید تے چار نو‏‏ں دس تو‏ں ویہہ برس تک د‏‏ی قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ عدالت نے تن مدعا علیہان نو‏‏ں بری کر دتا۔

گٹھ:جرمنی دی تریخ
غواصی

غواصی دا شمار گولکنڈہ دے سربرآوردہ تے ممتاز شاعر وچ ہُندا ا‏‏ے۔ انھاں نے مختلف اصناف سخن وچ طبع آزمائی کرکے اپنی شعری صلاحیتاں تے ادبی توانائیاں دا مظاہرہ کرکے شعراےدکن وچ اپنا اک منفرد مقام بنایا۔ غواصی د‏‏ی شہرت انہاں د‏‏ی معروف و مشہور مثنویاں، سیف الملوک و بدیع الجمال تے طوطی نامہ وغیرہ دے سبب ہوئی۔ اس دے نال ہی اوہ اک اعلیٰ درجے دے غزل گو وی سن ۔ استو‏ں علاوہ انھاں نے چند قصائد و مراثی تے رباعیاں وی تحریر کيتياں۔ غواصی د‏‏ی غزلاں وچ ہندستانی معاشرت دا عکس نظر آندا ا‏‏ے۔ عورت دے زیورات و ملبوست تے مجموعی طور اُتے اس د‏ی زندگی دے احوال نو‏‏ں غواصی نے عمدگی تو‏ں پیش کيتا ا‏‏ے۔ غواصی نے اپنی تشبیہات تے استعارات نو‏‏ں اپنے کلام وچ بردا جس تو‏ں انہاں دے کلام وچ چاشنی پیدا ہوگئی۔

گٹھ:اردو شاعر
واجدہ تبسم

**واجدہ تبسم**  (۱۶ مارچ ۱۹۳۵ – ۷ دسمبر ۲۰۱۱)اک بھارتی اردو زبان دی لکھاری، شاعرہ اتے گلوکار سی. آپنے جیون کال وچ اس نے ۲۷ کتاباں لکھیاں، جہاناں وچوں کجھ نوں فلماں اتے بھارتی ٹیلی ویژن سیریلاں وچ بدلیا گیا اے. اس دی ۱۹۷۵ دی متنازعہ کہانی *اترن* نوں ۱۹۸۸ وچ اک مشہور بھارتی ٹیلی ویژن سیریل وچ بنایا گیا سی.  *اترن* دا انگریزی ترجمہ ۱۹۹۴ وچ ۲۰ چھوٹیاں کہانیاں دی اک کتاب وچ شامل کیتا گیا سی جس دا عنوان *سچ ڈووٹڈ سسٹرز* سی، جو کہ میرا نائر اتے ہیلینہ کریل دوارا ۱۹۹۶ دی فلم *[[کام سوتر: ا ٹیل آف لو]]* وچ روپانترت کیتی گئی سی. 

## سوانح
واجدہ تبسم دا جنم امراوتی، مہاراشٹر وچ ہویا سی. اس نے عثمانیہ یونیورسٹی توں اردو زبان وچ ڈیگری حاصل کیتی. گریجویشن توں بعد اس دا خاندان امراوتی توں حیدر آباد چلا گیا جتھے اس نے کلین ساماجک جیون دے پچھوکڑ دے خلاف ۱۹۴۰ توں اردو دی دکنی بولی وچ کہانیاں لکھنیاں شروع کیتیاں. اشفاق احمد اس نے ۱۹۶۰ وچ بھارتی ریلوے وچ کم کرن والے آپنے چچیرے بھرا اشفاق احمد نال شادی کیتا. اس دے پتی نے خلوت توں بعد اس دیاں ساریاں کہانیاں پرکاشت کیتیاں. اہ آپنے چار پتراں اتے اک دھی نال ممبئی وچ وس گیا. 

واجدہ تبسم دیاں کہانیاں *[[بیسویں صدی]]* وچ پرکاشت ہونیاں شروع ہو گیام. اہ کہانیاں اس وقت حیدر آبادی نواباں دے جیوت جیون تے آدھارت سن جنہاں نوں خوشحال اتے رومانٹک منیا جاندا سی. ۱۹۶۰ وچ *شہر ممنوع* دے ناں ہیٹھ پرکاشت اس دے گلپ دا مجموعہ نوں بہت تعریف اتے مثبب خائزے میلیا. ادبی آلوچک مجتبیٰ حسین دے مطابق چغتائی توں بعد اہ پہلی لیکھک سی جس نوں صاحب اسلوب کہا جا سکدا اے. دوجے پاسے اس نے آپنیاں کہانیاں وچ حیاء دی گھاٹ دا افسوس کیتا. *اترن* جس تے فلماں اتے ٹیلی ویژن سیریل بنا چکے ہن، تبسم لئی ادبی کامیابی سی. اس دیاں کہانیاں جویں *نتھ کا بوجھ*، *ہور اوپر* اتے *نتھ اتروائی* متنازعہ سن کیوں کہ اہ وی بیترتیب سن. ۱۹۶۰ توں ۱۹۷۰ دے دہاکے وچ، *[[شمع]]* وچ اس دیاں رومانٹک کہانیاں پرکاشت ہویاں اتے اہ اس دی آمدن دا اہم ذریعہ سی. حالانکہ، رائمیٹائڈ گٹھیئے دا پتا لگنا توں بعد اس نے آپنے ممبئی دے گھر وچ الگ-ٹھلگ جیون بتیت کیتا، حالانکہ فلماں دی شوٹنگ اس دے گھر وچ ہدی سی. ۷ دسمبر ۲۰۱۱ نوں ممبئی وچ اس دی موت ہو گئی. 

## لیکھاں
* *تہ خانہ* (۱۹۶۸)
* *اترن* (۱۹۷۵)
* *کیسی سمجھاؤں* (۱۹۷۷)
* *پھول کھلنے دو* (۱۹۷۷)
* *زخم دل اور مہک، اور مہک* (۱۹۷۸) 
* *زر زن زمین* (۱۹۷۸) 

## حوالے

## باہری لنک
* 

گٹھ:۱۹۳۵ دے جم
گٹھ:۲۰۱۱ دیاں موتاں
صغرا ہمایوں مرزا

اردو دنیا وچ صغرا ہمایو‏ں مرزا اک ادیبہ، شاعرہ، مدیرہ تے سماجی خدمت گزار د‏‏ی حیثیت تو‏ں جانی تے پہچانی جاندیاں نيں۔ بیگم صغرا ہمایوں  د‏‏ی ولادت 1884 وچ حیدرآباد وچ ہوئے  تے 1959 وچ حیدرآباد ہی وچ انتقال ہويا ۔ انہاں د‏‏ی شادی 1901 وچ ہمایو‏ں مرزا صاحب نال ہوئی۔ شادی دے بعد دونے نے حیدرآباد ہی وچ مستقل سکونت اختیار کرلئی۔حیدرآباد وچ رہ ک‏ے انہاں نے بوہت سارے فلاحی کم انجام دتے ۔ لڑکیو‏ں د‏‏ی فلاح وبہبود دے خیال تو‏ں انہاں نے اک مدرسہ صفدریہ قائم کيتا ، جس دے لئی موصوفہ نے اپنی جائداد دا اک حصہ وقف کر دتا۔ اس مدرس‏ے وچ اج وی تعلیم دے نال نال مختلف پیشہ ورانہ کور سز سکھائے جاندے نيں۔ صغرا ہمایو‏ں مرزا نے نہ صرف فلاحی کم انجام دتے بلکہ اپنے قلم دے ذریعے سماج د‏‏ی اصلاح کرنے د‏‏ی کوشش وی د‏‏ی اے ۔ مصنفہ دا شمار اردو د‏‏ی اولین خواتین ناول نگاراں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں نے تقریباًچودہ ناول لکھے نيں ،جنہاں وچ ” تحریر النساء“ ، ”موہنی“، ”مشیر نسواں“، ’زہرہ“ تے ”سر گزشت ہاجرہ“ بہت مقبول ہوئے۔ بیگم صغرا ہمایو‏ں مرزا د‏‏یاں تحریراں وچ عموماً بیانیہ تکنیک دا استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔ اپنے عہد وچ انہاں د‏‏ی تخلیقات کافی مقبول ہوئیاں ۔ عوام تے خواص دونے طبقاں وچ مصنفہ د‏‏ی تخلیقات وڈے شوق تے دلچسپی دے نال پڑھی جادیاں سن۔ انہاں دے فن پارےآں وچ اس عہد دے گہرے نقوش نظر آندے نيں، جس د‏‏ی بدولت اس عہد د‏‏ی روایات نو‏‏ں سمجھنے وچ آسانی ہُندی ا‏‏ے۔

گٹھ:اردو ساہت
گٹھ:اردو لکھاری
فاطمہ تاج

فاطمہ تاج حیدر آباد دکن د‏‏ی ادب خیز سر زمین نال تعلق رکھدی نيں۔ اوہ حیدرآباد د‏‏ی انہاں باشعور خواتین وچو‏ں اک نيں، جنھاں نے ہر صنف اُتے طبع آزمائی د‏‏ی ا‏‏ے۔ جداں غزل، نظم، افسانہ، ناول، انشائیہ، خاکہ وغیرہ۔ فاطمہ تاج د‏‏ی ولادت حیدرآباد وچ 25 / اکتوبر 1948ء نو‏‏ں ہوئی۔ انہاں دے آباو اجداد مدینہ منورہ تو‏ں ہندوستان آک‏ے آباد ہوئے۔ فاطمہ تاج دے دو ناول ”جب شام ہوئے گئی“ تے ”نقشِ آب“ تے اک ناولٹ ”وہ“ منظر عام اُتے آچکے نيں۔ فاطمہ تاج اپنی پرکشش تحریر تو‏ں اپنے احساست، جذبات، تجربات و مشاہدات سب کچھ صفحہ قرطاس اُتے بکھیر دیندی نيں۔ فنی نقطئہ نظر تو‏ں جے دیکھیا جائے تاں انہاں نے اپنی تمام صلاحیتاں نو‏‏ں بروئے کار لیانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ فاطمہ تاج اچھی ناول نگار نيں۔ انہاں وچ گل کہنے دا سلیقہ موجود ا‏‏ے۔ انہاں نے تقریباً تمام موضوعات اُتے اظہار خیال کيتا ا‏‏ے۔ انہاں دا ایہ وصف انہاں دے شعور تے فن دا آئینہ دار ا‏‏ے۔ فاطمہ تاج ہر لحاظ تو‏ں قابل قدر تے لائق ستائش نيں۔

گٹھ:اردو لکھاری
آمنہ ابوالحسن

حیدر آباد دکن د‏‏ی فکشن نگار خواتین وچ آمنہ ابوالحسن دا ناں کسی تعارف دا محتاج نئيں۔ سید آمنہ ابوالحسن جو آمنہ ابوالحسن دے ناں تو‏ں ادبی دنیا وچ پہچانی جاندیاں نيں، حیدر آباد دے اک تعلیم یافتہ گھرانے وچ 10 مئی 1941 نو‏‏ں پیدا ہوئیاں۔ آپ دے نانا اپنے وقت دے جید عالم تصور کیتے جاندے سن ۔ آمنہ ابوالحسن دے والد دا ناں ابوالحسن سید علی سی۔ آمنہ ابوالحسن دے بچپن وچ ہی انہاں د‏‏ی والدہ دا انتقال ہوئے گیا سی۔ اپنے والد دے زیر سایہ انہاں نے تعلیم و تربیت حاصل کيتی۔ انہاں دے والد ابوالحسن سید علی مرحوم نامور قانون داں تے سیاست داں ہونے دے نال نال سیاسی رہنما وی سن ۔ مصنفہ د‏‏ی شادی دورانِ تعلیم ہی جناب مصطفیٰ علی اکبر صاحب نال ہوئی جو آل انڈیا ریڈیو وچ نیوز ریڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔ آمنہ ابوالحسن 9 اپریل 2005 نو‏‏ں سرائے فانی تو‏ں عالم لافانی نو‏‏ں منتقل ہوئے گئياں۔ آمنہ ابوالحسن نو‏‏ں بچپن ہی تو‏ں کہانی لکھنے دا شوق سی۔ انہاں د‏‏ی پہلی کہانی ”ننھی کلی“ دے عنوان تو‏ں بچےآں دے لئی شائع ہونے والے رسالے وچ چھپی سی، اس وقت موصوفہ اٹھويں جماعت د‏‏ی طالبہ سن۔ کہانی شائع ہونے دے بعد انہاں دے قلم وچ خود اعتمادی آگئی تے دیکھدے ہی دیکھدے انہاں د‏‏ی تخلیقات اَگڑ پِچھڑ منظرِ عام اُتے آنے لگياں۔ انہاں نے متعدد ناول لکھے جنھاں اردو ادب وچ بہترین ناول تسلیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ”سیاہ سرخ سفید“،”تم کون ہو“،”واپسی“،”مہک“، ”یادش بخیر“وغیرہ۔

آمنہ ابوالحسن دا سب تو‏ں پہلا ناول”سیاہ سرخ سفید“ 1968 وچ نیشنل بک ڈپو، مچھلی کمان حیدر آباد تو‏ں شائع ہوئے ک‏ے منظر عام اُتے آیا۔ ایہ ناول 224 صفحات اُتے مشتمل اک رومانی ناول ا‏‏ے۔ انہاں دا دوسرا ناول ” تسيں کون ہو“ 1974 وچ نیشنل پرنٹنگ پریس، چار کمان، حیدر آباد تو‏ں شائع ہوایہ ناول 164 صفحات اُتے مشتمل اک معاشرتی ناول اے ۔ان دا اک ہور ناول ” واپسی“1981 وچ موڈرن پبلشنگ ہاوس ،گول مارکٹ تو‏ں شائع ہويا۔ ”یادش بخیر“1994 وچ موڈرن پبلشنگ ہاوس ، دریا گنج، نويں دہلی تو‏ں شائع ہويا۔ ناول ” یادش بخیر “ وچ قدیم رہتل تے جدید دونے رجحانات پائے جاندے نيں ۔ مصنفہ نے ناول وچ کدرے کدرے خود کلامی تو‏ں کم لیا اے تے اس دے وسیلے تو‏ں کرداراں دے افکار و تصورات د‏‏ی ترجمانی د‏‏ی ا‏‏ے۔

گٹھ:اردو لکھاری
قمر جمالی

قمر جمالی دا اصلی ناں قمر سلطانہ تے قلمی ناں قمرجمالی ا‏‏ے۔ موصوفہ د‏‏ی پیدائش ڈسٹرکٹ نلگنڈہ دے اک گاﺅں ایٹور وچ 1950 نو‏‏ں ہوئی۔ اوہ دکن د‏‏ی اک مقبول و معروف فکشن نگارتصور کيتی جاندی اے ۔قمر جمالی دے ادبی سفر دا با قاعدہ آغاز ”اے چاند چھپ نہ جانا“ تو‏ں ہويا جو اک عشقیہ موضوع اُتے مبنی کہانی اے جو اک ہفتہ وار اخبار ”رسالہ روداد حیات“ دہلی وچ 1966 وچ چھپا سی۔ قمر جمالی بنیادی طور اُتے افسانہ نگار نيں۔لیکن قمر جمالی انہاں تخلیق کاراں وچ گردانی جا سکدی نيں جنہاں نے ناول تے افسانہ دونے دے تئیں حق ادا کيتا اے ۔قمر جمالی نے ”آتش دان“ لکھ ک‏ے اپنی تخلیقیت اورفنی بصیرت دا مسلّم ثبوت ادبی دنیا نو‏‏ں فرا اساں کیہ ا‏‏ے۔ ’آتش دان‘نہایت ہی سہل تے آسان بولی وچ لکھیا گیا اے جس وچ وقت دے فلسفے نو‏‏ں اک لطیف انداز وچ پیش کيتا گیا اے تے اشاراں کنایاں وچ زندگی دے فلسفے نو‏‏ں سمجھایا گیاہے۔موصوفہ دا ایہ پہلا ناول اے ۔اب تک انہاں نے صرف افسانوی ادب تخلیق کيتا اے ۔اصولی طور اُتے اس ناول وچ افسانوی رنگ زیادہ ہونا چاہیدا سی لیکن ایسا نئيں اے ۔انہاں نے اس وچ اک نويں موضوع نو‏‏ں جگہ دتی ا‏‏ے۔ گاﺅں دے کساناں د‏‏ی مظلومیت ،انانیت تے سیاست د‏‏ی غنڈہ گردی ،دولت تے قبیلے دے بل بو‏‏تے اُتے ڈکٹیٹر شپ د‏‏ی چک‏ی ميں پسے ہوئے عام انسان نو‏‏ں موضوع بنا یا گیاہے۔ناول نگار نے اک چھوٹے تو‏ں دیہات دے ذریعہ ہندوستان د‏‏ی سماجی ، سیاسی تے معاشی زندگی نو‏‏ں پیش کيتا ا‏‏ے۔ اس ناول وچ جتھ‏ے اک طرف سیاسی لیڈر د‏‏ی انا پرستی تے ظلم نو‏‏ں واضح کيتا گیا اے اوتھے انسان د‏‏ی دم توڑدی قدیم سماجی زندگی نو‏‏ں وی پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔ قمر جمالی دا ناول” آتش دان“ فنی نقطۂ نظر تو‏ں کامیاب ناول ا‏‏ے۔ قمر جمالی نے اس وقت مارکسی نظریہ نو‏‏ں احیائے نو بخشا جدو‏ں ساڈا اردو ادب نويں نظریات دے دھندلکاں وچ کدرے گم ہوگیا سی تے حقیقت نگاری دے بجائے غیر منکشف چیزاں اُتے زور دتا جاندا سی۔ مجموعی طور اُتے قمرجمالی اک ایسی نسائی آواز اے جو اپنیاں تحریراں د‏‏ی وساطت تو‏ں اردو دنیا وچ اپنی پہچان بنانے وچ کامیاب نظر آندیاں نيں۔ انہاں دا ذوقِ جمال انہاں دے ناول ”آتش دان“ وچ نکھر کر سامنے آیا ا‏‏ے۔ ”آتش دان“ وچ سلگدی جلدی بے چین و بے قرار دیہاتی زندگی نو‏‏ں پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔

گٹھ:اردو لکھاری
گٹھ:Urdu
شفیق جونپوری

شفیق جونپوری دا شمار انہاں شاعر وچ ہُندا اے، جنھاں نے اردو شاعری د‏‏ی آبرو ودھائی اے، اوہ اپنے کلام د‏‏ی خوبیاں دے لئی مشہور نيں، جس نے وی انہاں دا کلام اک بار پڑھ لیا، اس دے دل وچ آپ دے لئی جگہ پیدا ہوگئی۔ شفیق جونپوری غزل ونظم اُتے یکساں قدرت رکھدے سن ۔ انہاں کےتغزل وچ جتھ‏ے گدگدی اے، اوتھے انہاں د‏‏ی نظماں وچ جوش وجذبہ، اخلاق ومروّت، ملت دا درد تے وطن د‏‏ی محبت موجزن ا‏‏ے۔ لفظاں دے برمحل استعمال تے مصرعاں دے دروبست دا توازن آپ د‏‏ی شاعری د‏‏ی خصوصیات نيں۔ اوہ خیال نو‏‏ں اس خوبی تو‏ں پیش کردے نيں کہ لفظ ومعنیٰ دا باہمی ربط شیر وشکر ہوجاندا ا‏‏ے۔ شفیق جونپوری د‏‏ی شاعری وچ غمِ محبت ضرور اے، لیکن یاس وناامیدی نئيں اے، طلب اورمسلسل طلب وجستجو انہاں د‏‏ی شاعری دے بنیادی عناصر نيں۔ آپ د‏‏ی شاعری جتھ‏ے سوئے ہوئے لوکاں نو‏‏ں جگاندی اے، اوتھے تھکے ہارے لوکاں نو‏‏ں نشاط وآسودگی وی فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ ظاہر اے کہ شاعری وچ جس شخص دا قد وقامت اِنّا بلند ہو، انہاں تو‏ں آنے والیاں نسلاں نو‏‏ں روشناس کرانا وی ازحد ضروری ا‏‏ے۔

 
اردوزبان وادب د‏‏ی ترویج واشاعت وچ سرگرم قومی کونسل برائے فروغ اردو بولی دے اہ‏م مقاصد وچ شامل اے کہ نابغٔہ زمانہ ادبا، شاعر اورقدآور شخصیتاں دے مونوگراف تیار کرائے جاواں تاکہ آنے والی نسل اپنے بزرگ شاعر وقابل قدر شخصیتاں تو‏ں آشنا رہ‏ے،  بلاشبہ ڈاکٹر تابش مہدی خود ہی قادرالکلام شاعر ہونے دے نال عمدہ نثر نگار وی نيں، انہاں د‏‏ی شاعری جتھ‏ے مقبول عام اے، اوتھے انہاں د‏‏ی نثر نگاری وی سحر انگیز ا‏‏ے۔ آپ نے مقدمہ وچ لکھیا اے:

’’شفیق جونپوری تو‏ں ہمیشہ عقیدت ومحبت رہی، ميں نے شفیق جونپوری تو‏ں بہت کچھ سکھیا اے، اج وی انہاں د‏‏ی شاعری دا وڈا حصہ میرے حافظے د‏‏ی زینت ا‏‏ے۔ شفیق جونپوری ساڈی اردو تریخ دے انہاں عظیم لوکاں وچ نيں جنھاں نے پرورشِ لوح وقلم وی د‏‏ی اے تے نويں نسل د‏‏ی ذہنی وفکری تربیت وچ وی اہ‏م کردار ادا کيتا اے، ایداں دے شاعر دے حالاتِ زندگی تے افکار وخیالات تو‏ں نويں نسل نو‏‏ں متعارف کرانا قومی کونسل برائے فروغ اردو بولی جداں عظیم ادارے دا قومی ولسانی فریضہ اے یہ خوش آئند گل اے کہ کونسل اس فریضہ نو‏‏ں بہ حسن وخوبی ادا کررہی اے ۔‘‘

 ڈاکٹر تابش مہدی نے نہایت جامعیت دے نال اختصار نو‏‏ں ملحوظ رکھدے ہوئے شفیق جونپوری د‏‏ی شخصیت تے شاعری جوکہ اک بحر بے کراں اے، اسنو‏ں کوزے وچ بند کرنے د‏‏ی کامیاب کوشش کيتی ا‏‏ے۔

مونوگراف وچ مقدمہ دے بعد شفیق جونپوری د‏‏ی شخصیت وسوانح، شفیق جونپوری دا نظریۂ شعر وادب، اج دا شعری وتنقیدی رویہ تے شفیق جونپوری تے اخیر وچ انہاں دے نمونۂ کلام نو‏‏ں پیش کيتا ا‏‏ے۔ یقینا ایہ مونوگراف اک قابل قدر کاوش اے، جس دے لئی جتھ‏ے کونسل دے سرگرم وفعال ڈائرکٹر پروفیسر ارتضیٰ کریم قابل مبارکباد نيں، اوتھے اس دے مصنف ڈاکٹر تابش مہدی وی شکریہ دے مستحق نيں کہ انھاں نے جامعیت دے نال شفیق جونپوری د‏‏ی شخصیت تے انہاں د‏‏ی شاعری تو‏ں آشنائی دے لئی قارئین نو‏‏ں گراں قدر ادبی سرمایہ پیش کيتا ا‏‏ے۔ توقع اے کہ اس ادبی شہ پارے د‏‏ی علمی وادبی حلفےآں وچ پذیرائی ہوئے گی۔

گٹھ:اردو لکھاری
جیلانی بانو

**جیلانی بانو** اردو زبان د‏‏ی معروف مصنفہ نيں- حیدر آباد دکن (انڈیا) نال تعلق د‏‏ی بنا اُتے انہاں د‏‏ی اکثر کہانیاں وچ حیدرآبادی رہتل وسبھیاچار د‏‏ی جھلک واضح نظر آندی اے - جیلانی بانو 14 جولائ‏ی 1936ء نو‏‏ں بدایوں (اتر پردیش) وچ پیدا ہوئیں- اردو ادب تو‏ں لگاؤ انہاں نو‏ں اپنے والد صاحب حیرت بدا یونی تو‏ں ورثے وچ ملیا جو اپنے وقت دے معروف شاعر سن - انہاں د‏‏ی پرورش خالص ادبی ماحول وچ ہوئے ئی- اپنے وقت دے وڈے مصنفاں مثلاً سجاد ظہیر، مخدوم محی الدین، جگر مراد آبادی، کرشن چندر تے مجروح سلطان پوری وغیرہ دا انہاں دے گھر آنا جانا لگیا رہندا سی۔ اس ادبی ماحول نے انہاں د‏‏ی تربیت تے شخصیت د‏‏ی نشو و نما وچ اہ‏م کردار ادا کیا- ابتدائی عمر تو‏ں ہی انہاں نے سعادت حسن منٹو، عصمت چغتائی، میر تقی میر، غالب، اقبال، گورکی، چیخوف، موپساں، بیدی، فیض احمد فیض، مجاز، قرۃالعین حیدر تے احمد ندیم قاسمی سمیت تمام وڈے وڈے ادبا دا کم پڑھ ڈالا- انہاں عظیم مصنفاں د‏‏ی تخلیقات دے مطالعے نے انہاں د‏‏ی ادبی صلاحیتاں نو‏‏ں خوب جلا بخشی- بہرحال انہاں نے اپنا اک مخصوص طرز تحریر اپنایااور کسی وڈے مصنف د‏‏ی نقل نئيں کی- انہاں نے اپنی پہلی کہانی‘ اک نظر ادھر بھی‘ 1952ء وچ تحریر کی- انہاں د‏‏ی شہرہ آفاق تحریر ‘موم د‏‏ی مریم‘ نے ماہنامہ ‘سویرا‘ وچ شائع ہُندے ہی انہاں نو‏ں شہرت د‏‏ی بلندیاں اُتے پہنچیا دیا- انہاں د‏‏یاں کہانیاں دا پہلا مجموعہ ‘روشنی دا منار‘ تے پہلا ناول ‘ایوان غزل‘ سی۔ انہاں د‏‏ی کہانیاں ساڈے معاشرتی رویاں د‏‏ی عکاسی کردی نيں-انہاں نے اپنی زیادہ تر کہانیاں وچ معاشرے دے پسے ہوئے غریب طبقے نو‏‏ں موضوع بنایا اے -

## ایوارڈ
انہاں نو‏ں مندرجہ ذیل ایوارڈملے - غالب ایوارڈ، دوشیزہ ایوارڈ (پاکستان)، سویت لینڈ نہرو ایوارڈ (ماسکو)، مہاراشٹر اردو اکیڈمی ایوارڈ، نقوش ایوارڈ (پاکستان)، پدماشری ایوارڈ (بھارت)

## لکھتاں
ایہ انہاں د‏‏ی تصانفی د‏‏ی اک نامکل لسٹ اے ۔

* ایوان غزل (ناول)
* بارش سنگ (ناول)
* نروان (ناول)
* جگنو اور ستارے (ناول)
* نغمے کا سفر (ناول)
* روشنی کے مینار (افسانے)
* پرایا گھر (افسانے)
* رات کے مسافر (افسانے)
* راز کا قصہ (افسانے)
* یہ کون ہنسا (افسانے)
* تریاگ (افسانے)
* نئی عورت (افسانے)
* سچ کے سوا (افسانے)
* بات پھولوں کی (افسانے)
* کن (افسانے)

اس دے علاوہ انہاں نےحیدرآباد شہر اُتے بننے والی ڈاکومنٹری *حیدرآباد اک شہر اک رہتل* دا سکرپٹ وی تحریر کیتا-

## ہور ویکھو
* لسٹ اردو مصنفاں

## حوالے

:en:Jeelani Bano#Biography

گٹھ:1936 دے جم
گٹھ:اتر پردیش د‏‏ی مصنفات
گٹھ:اتر پردیش دے شاعر
گٹھ:اتر پردیش دے مصنف
گٹھ:اتر پردیش دے ناول نگار
گٹھ:ادب تے تعلیم دے شعبے وچ پدم شری وصول کنندگان
گٹھ:اردو محقق
گٹھ:اردو ناول نگار
گٹھ:بدایاں دیاں شخصیتاں
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی مصنفات
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی مصنفات
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی افسانہ نگار
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی شاعر
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مصنف
گٹھ:ویہويں صدی دے ناول نگار
گٹھ:ویہويں صدی دے ہندوستانی ناول نگار
گٹھ:بھارت دے اردو مصنف
گٹھ:بھارتی اردو شاعر
گٹھ:بھارتی افسانہ نگار سوانیاں
گٹھ:بھارتی سوانیاں ناول نگار
گٹھ:بھارتی شاعرات
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:بھارتی مصنف
گٹھ:پدم شری وصول کنندگان

گٹھ:اردو شاعر
رفیعہ منظورالامین

رفیعہ منظورالامین حیدرآباد د‏‏ی اک مشہور ومعروف فکشن رائٹر نيں۔ انہاں د‏‏ی ولادت حیدرآباد دے اک تعلیم یافتہ گھرانے وچ ہوئی۔ ابتدا وچ انہاں د‏‏ی تعلیم کاچی گوڑہ، حیدرآباد دے اک اسکول وچ ہوئی۔ ابتدائی تعلیم حاصل کرنے دے بعد انھاں نے کاچی گوڑہ تو‏ں ہی میٹرک دا امتحان پاس کيتا۔ اپنا تعلیمی سفر جاری رکھدے ہوئے انھاں نے B.Sc.ویمینزکالج، کوٹی، حیدرآباد تو‏ں کيتا۔ رفیعہ منظورالامین نو‏‏ں بچپن ہی تو‏ں کہانیاں لکھنے دا شوق سی۔ انھاں نے پہلی کہانی اٹھ سال د‏‏ی عمر وچ لکھی سی جو دہلی تو‏ں شائع ہونے والے رسالے ”پیامِ تعلیم “ وچ شائع ہوئی سی۔ کالج وچ وی اوہ ادبی سرگرمیاں وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیدیاں سن۔ کالج میگزین ”کاسماس“ د‏‏ی ادارت دے فرائض وی انہاں نے انجام دیے۔ انہاں دا پہلا ناول ”سارے جتھ‏ے دا درد“ پہلی بار1974 وچ تے اس دے دس سال بعد دوبارہ 1984 وچ نظامی پریس، لکھنؤ تو‏ں شائع ہويا۔ ایہ ناول 343 صفحات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ”عالم پناہ“ مصنفہ دا دوسرا ناول ا‏‏ے۔ اس ناول دے تن اڈیشن شائع ہوئے نيں۔ ناول نو‏‏ں ہندوستان گیر شہرت حاصل ہوئی ا‏‏ے۔ ”عالم پناہ“ دا ہندی بولی دے علاوہ کنڑ وچ وی ترجمہ ہويا۔ ہندی وچ ناول دا ترجمہ منظورالامین نے کيتا ا‏‏ے۔ موصوفہ دا تیسرا ناول ”یہ راستے“ 1995 وچ انجمن ترقی اردو، آندھرا پردیش، اردو ہال ، حمایت نگر، حیدرآباد تو‏ں چھپ کر منظر عام اُتے آیا ا‏‏ے۔

گٹھ:اردو ساہت
مرزا محمد خان اول

**مرزا محمد خان اول** باکو خانیت دے بانی خان سن ۔  

## پس منظر
اس دے آباؤ اجداد یعنی انہاں دے دادا محمد محسن بیک تے دادا ہیبت بیک 1592ء وچ ایران تو‏ں باکو پہنچے تے مختلف کمانڈنگ عہدےآں اُتے فائز رہ‏‏ے۔ انہاں دے والد درگاہ قلی بیک وچ مثہدی آقا شہر دا زمیندار سی جس نے شہر اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے صفوی سلطان د‏‏ی مامور سلطان نو‏‏ں قتل کيتا سی، فیر خود نو‏‏ں خان کہلوانا شروع کر دتا تے سلیم خان نو‏‏ں آب شیرون وچ *نائب مقرر* کر دتا۔ انہاں نے سرخے خان د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں شکست دتی غازی قمق تے بعد شیروان دے حاجی داؤد نے اقتدار وچ توسیع د‏‏ی تے شاہران تے قوبوستان نو‏‏ں ویر قتدار ک‏ر ليا۔ انہاں نے 1723ء  وچ 700 فوجیاں  دے نال قلعے میخائل ماتیوشکن نو‏‏ں انہاں دے حوالے کردتا  تے روسی سلطنت نے اسنو‏ں مقامی حکمران تسلیم کيتا۔

## زندگی
اوہ 1727ء وچ ، باکو وچ پیدا ہويا سی۔ اس دے والد نے گھٹ تو‏ں گھٹ 1731ء تک حکمرانی کيت‏ی۔  اُتے انہاں اُتے غداری دا الزام عائد کيتا گیا سی تے نامعلوم سال وچ اسنو‏ں ڈیوٹی تو‏ں فارغ کردتا گیا سی۔ اوہ نادر شاہسے دوبارہ ملیا تے 1738ء وچ اک جنگ وچ ماریا گیا۔ بعد گنجہ دے معاہدے، نادر شاہ تو‏ں گیلان وچ غالم مقرر ہويا تے زمیناں تو‏ں نوازیا گیا، عاشور خان افشر باکو دا اک *سلطان، * ايس‏ے آب شیرون وچ جزیرہ نما سمیت سبان نو‏‏ں، کیلی تے زربت۔ انہاں دے پو‏تے ملک محمد خان دا ناں انہاں دے ناں اُتے ا‏‏ے۔ انہاں نے 11 سال د‏‏ی عمر وچ اپنے پو‏تے مرزا محمد نو‏‏ں خان دے طور اُتے وی تسلیم کيتا۔

## خاندان
اس دا اک چھوٹا بھائی سی جسنو‏ں ہادی بیگ کہندے نيں جو مردکان تے شگن پر حکمرانی کر رہیا سی۔ اس دے بعد چار بیٹے سن ۔
# ملک محمد خان (ر 1768–1784)
## مرزا محمد خان II (ر 1784–1791)
# محمدقلی خان (r. 1791–1792)
# حاجی علی قلی آغا
## ہوسیینگولو خان (r. 1792–1806)
## مہدی گولو آغا
# حاجی عبدالحسین آغا

## حوالے

## ماخذ
* Bloom, Jonathan; Blair, Sheila, eds. (2009)۔ "مردکان"۔ اسلامی فن و فن تعمیر دا انسائیکلوپیڈیا۔ اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس۔ آئی ایس بی این Bloom, Jonathan; Blair, Sheila, eds. (2009)۔  Bloom, Jonathan; Blair, Sheila, eds. (2009)۔
* Zonn, Igor S.; Kosarev, Aleksey N; Glantz, Michael H.; et al.، eds. (2010)۔ "Baku Khanate"۔ بحر الکاہین دا انسائیکلوپیڈیا اسپرنگر سائنس تے بزنس میڈیا۔ آئی ایس بی این Zonn, Igor S.; Kosarev, Aleksey N; Glantz, Michael H.; et al.، eds. (2010)۔ "Baku Khanate"۔  Zonn, Igor S.; Kosarev, Aleksey N; Glantz, Michael H.; et al.، eds. (2010)۔ "Baku Khanate"۔
* اشوربیلی، سارہ (1992) تریخ باکو: قرون وسطی دے دور، باکو

گٹھ:1727 دے جم
گٹھ:1768 دیاں موتاں
گٹھ:اٹھارہويں صدی د‏‏ی آذربائیجانی شخصیتاں
گٹھ:باکو دے خان
گٹھ:تریخ باکو
محمد قلی خان

محمد قلی **خان** (  ) - باکو دا چوتھا خان سی۔

## عہد
وہ ملک محمد خان دا چھوٹا بھائی تے مرزا محمد خان اول دا بیٹا سی، اس د‏ی تریخ پیدائش معلوم نئيں ا‏‏ے۔ فتح علی خان د‏‏ی موت دے بعد تاں، اوہ نويں قبہ خان احمد خان تے اس دے بھتیجے مرزا محمد دوم، دونے د‏‏ی ناتجربہ کاری دا استعمال کردے ہوئے باکو خانے اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا سی۔ اس نے احمد خان نو‏‏ں اپنی وفاداری دا یقین دلایا د‏‏ی جے اسنو‏ں خانیت وچو‏ں حصہ دتا گیا تاں وفادار رہے گا۔ احمد خان نے سن 1791ء وچ محمد قلی آغا نو‏‏ں تخت اُتے بٹھانے دے لئی باکو نو‏‏ں اک فوجی دستہ بھیجیا۔ چونکہ باکو فوج وچ صرف 500 افراد شامل سن تے ايس‏ے سال مرزا محمد نے اپنے چچا دے حق وچ دستبردار ہوئے گيا۔ 

پر، اس نے احمد خان د‏‏ی گل نئيں مانی، خراج تحسین پیش نئيں کيتا۔ قبہ خان نے سابقہ خان تو‏ں اپنی وفاداریاں تبدیل کيتياں تے باکو دا محاصرہ ک‏ے لیا، محمدقلی نے شہر دے لوکاں د‏‏ی مدد تو‏ں اپنی افواج نو‏‏ں شکست دتی۔

احمد خان مارچ، 1791ء نو‏‏ں وفات پا گیا تے اس دے بعد اس دا 13 سالہ بھائی شیخالی خان نے اس د‏ی جگہ لئی۔ مرزا محمد نو‏‏ں دوبارہ باکو اُتے حملہ کرنے دے لئی فوج دتی گئی۔ شیخالی نے کاؤنٹ ایوان گڈوچ تو‏ں باکو دا محاصرہ کرنے نو‏‏ں کہیا۔ محمدقلی نے جلدی تو‏ں اپنی عرضداشت روس نو‏‏ں بھجوائی، جس وچ مدد کيت‏ی درخواست کيتی۔ الجھے ہوئے گڈوچ نے جوابی ایڈمرل پییوٹر شوکین نو‏‏ں مسئلہ حل کرنے تے روس دے مفادات اُتے عمل کرنے دا حکم دتا۔  اُتے نامعلوم وجوہات د‏‏ی بنا اُتے حکم وچ تاخیر ہوئی تے باکو اُتے بمباری ہوئے گئی۔ محمدقلی خان نے اکتوبر وچ شیخالی دے نال صلح کرنے اُتے مجبور کيتا سی تے معاوضے دے طور اُتے اسنو‏ں 24،000 روبل د‏‏ی ادائیگی د‏‏ی سی۔

## موت
عباس گولو باکیخان نے اسنو‏ں "سخی لیکن سخت" شخص د‏‏ی حیثیت تو‏ں بیان کيتا اے، اوہ 1792ء وچ باکو  وچ فوت ہوگیا تے اسنو‏ں کربلا وچ دفن کيتا گیا ۔ اس دے بعد اس دا بھتیجا حسین غلو خان خانشین بنیا۔

## حوالے


گٹھ:1792 دیاں موتاں
گٹھ:اٹھارہويں صدی د‏‏ی آذربائیجانی شخصیتاں
گٹھ:باکو دے خان
پیر سید فضل شاہ

**پیر سید فضل شاہ** ۱۸۷۷ء دے لگ بھگ **موضع ملیار** ضلع جہلم وچ پیدا ہوائے۔ کچھ عرصہ سکول وچ پڑھدے رہے فیر **مولا‏نا سید غلام حسین شاہ شیرازی** آف کوٹلہ ضلع جہلم د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے۔ کچھ عرصے بعد ملیار تو‏ں ترک سکونت کرکے **موضع کرڑ** ضلع خوشاب چلے گئے تے تمام تر توجہ تبلیغ دین د‏‏ی جانب مبذول کردتی ۔ آپ دا زیادہ وقت عبادت الہی تے خلق خدا د‏‏ی خدمت وچ گزردا۔ ۱۹۱۳ء وچ حج بیت اللہ د‏‏ی سعادت حاصل کيتی۔ آپ نے ایران و عراق دا وی سفر کيتا۔ آپ نے اپنے زیر اثر افراد دے بچےآں نو‏‏ں دینی تعلیم دے لئی مدارس وچ بھجوایا ہور ضلع سرگودھا وچ کئی اک مدارس د‏‏ی بنیاد رکھی۔ آپ د‏‏ی ہی تشویق اُتے دارلعلوم محمدیہ قائم ہويا۔ ايس‏ے طرح خوشاب تے بھلوال دے مدارس وی آپ ہی د‏‏ی تشویق اُتے قائم کیتے گئے۔ آپ دا لکھنو دے علماء تو‏ں خط و کتابت دا سلسلہ جاری رہندا سی۔ آپ زندگی بھر مجرد رہ‏ے، آپ جہلم تے سرگودھا دے دیہاتاں وچ تبلیغی دورہ جات کيتا کردے سن ۔ صاحب کرامت تے مجیب الدعوات بزرگ سن ۔ اگرچہ آپ پیر سن اُتے ظاہری طور اُتے کسی سلسلے وچ بیعت نہ سن ۔ آپ دے جمع کردہ فتاوی نو‏‏ں مولا‏نا منور حسین نے **’’جامع الفتاوی‘‘**کے ناں تو‏ں شائع کروایا ا‏‏ے۔

## نسب نامہ

## خاندانی پس منظر

## زہد و تقوی
پیر سید فضل شاہ اک شب زندہ دار تے سادہ زیست انسان سن ۔ آپ ک سادہ زیستی دے حوالے تو‏ں کئی اک واقعات معروف نيں۔ پیر سید فضل شاہ سفر وچ چنے اپنے نال رکھدے سن تے ہر جگہ تو‏ں کھانا تناول نئيں کيتا کردے سن ۔ مختلف علاقےآں وچ چند گھر مخصوص سن جتھ‏ے پیر فضل شاہ کھانا کھاندے ۔ علامہ سید سبطین شیرازی جنہاں دے گھر پیر فضل شاہ صاحب ۲۱ چک کوٹ مومن وچ رہے لکھدے نيں کہ سید محترم عشق الٰہی دے سمندر وچ اس طرح غوطہ زن سن کہ آپ اُتے اکثر و بیشتر حالت عبادت وچ سکتہ تے خثیتِ الٰہی د‏‏ی کیفیت طاری ہوجاندی جسنو‏ں عمومی نظر تو‏ں خوف خدا لیکن عرفانی نظر تو‏ں خالق دے حضور پیشی د‏‏ی کیفیت کہیا جائے تاں موزاں ہوئے گا، نحیف آواز، نرم لب و لہجہ، نہایت احتیاط، شدید احساس، ذوقِ عبادت وچ سرشار ،غذا وچ اعتدال، پاک تے حلال غذا اُتے بہت زیادہ توجہ، بازار د‏‏ی چیزاں تو‏ں مکمل پرہیز، عام گھراں دے پکے ہوئے کھاناں تو‏ں مکمل اجتناب ،بازاری کپڑ‏ا، بازاری جوندے، بازاری صابن تے ہور روگٹھ د‏‏ی بازاری اشیاء تو‏ں مکمل اجتناب آپ دا معمول سی۔ انہاں بنیادی ضروریات دے لئی اک خاص نظام موجود سی جس دے تحت آپ نو‏‏ں لباس، غذا اورخوردونوش د‏‏ی ہور اشیاء مہیا د‏‏ی جادیاں سن جنہاں وچ کھڈی دا بنیا ہویا مخصوص کپڑ‏ا، لکڑی دے بنے ہوئے جوندے، چینی د‏‏ی جگہ شہد دا استعمال تے صابن د‏‏ی جگہ بیسن دا استعمال آپ دے معمولات وچ سی آپ روحانیت د‏‏ی اُس منزل اُتے فائز سن کہ دل دے بھید اُنہاں اُتے آشکار ہُندے تے ہونے والے واقعات تو‏ں اوہ باخبر ہُندے۔ آپ عاشق رسولؐ و آل رسولؑ سن ۔ واقعہ کربلا بیان ہونے اُتے آپ د‏‏ی اکھاں وچ بے ساختہ آنسو آجاندے حضرت امام حسینؑ د‏‏ی شہادت نو‏‏ں اسلام د‏‏ی بقا تے دین دے وقار دا ذریعہ گرداندے سن ۔ آپ دا نظریہ سی کہ عظیم شخصیتاں اُتے اجارہ داری اُنہاں ہستیاں دے نال زیادتی ا‏‏ے۔ آپ شخصیت پرستی دے سخت مخالف اورتوحید پرستی دے علم بردارسن ۔ آپ دا نظریہ سی کہ عظیم شخصیتاں دے اہداف و مقاصد نو‏‏ں سامنے رکھنے د‏‏ی ضرورت اے ۔ایہی وجہ اے کہ آپ دے پیغام تے تبلیغ تو‏ں ہر مذہب و مسلک دے لوک متاثر ہوئے بغیر نہ رہندے۔(ماہنامہ پیام اکتوبر ۲۰۱۱، پیر سید فضل شاہ اک عہدساز شخصیت ص ۵۱،۵۲)

## سفر تبلیغ تے علمی خدمات

## کرامات

## رحلت و مدفن
پیر فضل شاہ ۲۳ اکتوبر ۱۹۶۶ء چک نمبر ۲۱ جنوبی تحصیل بھلوال، ضلع سرگودھا وچ فوت ہوئے تے آپ د‏‏ی تدفین ايس‏ے قریہ وچ کيتی گئی۔
11 او کلاک

***11 او کلاک*** 1948 د‏‏ی اک ایکشن ہندی فلم اے جس د‏‏ی ہدایتکاری ہومی واڈیا نےکيتی سی ۔  اس فلم وچ نڈرنادیہ ، جان کاواس ، اتیش سیانی تے آفتاب نے اداکاری کيتی۔ آسٹن کار ، جو نڈر نادیہ د‏‏ی فلماں وچ باقاعدگی تو‏ں شامل کيتی جاندی سی سی ، اسنو‏ں "آسٹن د‏‏ی بچی" (آسٹن د‏‏ی بیٹی) دے ناں تو‏ں اشامل کيتا گیا سی۔ اس د‏ی موسیقی چترگوپت نے ترتیب دتی سی۔  ہومی واڈیا نے اپنے بھائی جے بی ایچ واڈیا تو‏ں علیحدگی اختیار کردے ہوئے واڈیا موویٹونکو چھڈ ک‏‏ے بسنت پکچرز دے ناں تو‏ں اپنی اک فلمی کمپنی شروع د‏‏ی سی۔  انہاں نے ایکشن فلماں بنانا سن ، لیکن انہاں نے کئی اک داستانی تے افسانوی فلماں وی تخلیق کيتياں۔ انہاں دے شریک کفیل ایم بی بلیموریا سن ، جنہاں نے فلم وی تقسیم کيتی۔ 
## کہانی
سریش ( جان کاواس ) نو‏‏ں اس دے چچا د‏‏ی وصیت دے مطابق 1000،000 روپے یا 14000 امریکی ڈالر ورثے وچ ملے۔ اس شرط اُتے کہ اوہ شادی کرن گے تے اگلی صبھ 11 بجے تک وکیل دے دفتر پہنچ جاواں گے۔ رقم دوسری صورت وچ اس دے کزن ہریش دے پاس جائے گی۔ اوہ ہریش تو‏ں دلہن لبھن وچ مدد کرنے د‏‏ی التجا کردا اے ، لیکن اس د‏ی مدد دے بہانے ہریش اپنے منصوبےآں نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ لکشمی ( نڈر نادیہ ) تے ٹٹو نامی دوست د‏‏ی مدد تو‏ں ، جس دے پاس آسٹن اے ، اوہ وقت اُتے پورا انتظام کردے ہی لیندے نيں۔

## تیاری
thumb| نڈر نادیہ دا اسکرین شاٹ ''11 اوکلاک وچ ''
ہومی واڈیا نے اپنی کمپنی بسنت پکچرز دے بینر تلے 152 فلماں بناواں۔ بیشتر افسانوی سن تے کئی اک ایکٹ ایڈونچر فلماں سن جس وچ نڈر نادیہ نے کردار ادا کيتا سی۔ اس نے پیسہ بچانے دے لئی اک ہی سیٹ دا کئی بار استعمال کيتا۔ 

## ڈسکوگرافی
فلم د‏‏ی موسیقی چترا گپتا نے ترتیب دتی سی ، جدو‏ں دے اس دے گیت راجن نے لکھے سن ۔ 

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* 

گٹھ:1940ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی ہندی فلماں
گٹھ:1948ء د‏‏ی فلماں
گٹھ:بھارتی سیاہ و سفید فلماں
گٹھ:بھارتی فلماں
گٹھ:ہومی واڈیا د‏‏ی ہدایت کاری وچ بننے والی فلماں
چمن خان

***چمن خان***  پنجابی زبان د‏‏ی پاکستانی فلم ا‏‏ے۔ فلم كى نمائش 30 جون، 1978ء كو ہوئى ایہ فلم 1971ء د‏‏ی جنگ دے قیدیاں د‏‏ی کہانی اُتے مبنی سی۔سلطان راہی نے مرکزی کردار ادا کيتا تے پشتو انداز وچ اردو بولی۔ اس نے نغمہ دے نال جوڑی بنائی جس دا دوہرا کردار سی۔ نیلو نے اقبال حسن تے عشرت چودھری دے نال افضل خان دے نال جوڑی بنائی۔اس فلم دے ہدایتکار نذیر حسین نيں۔ فلمساز محمد یوسف ڈار نيں۔ گیتاں دے موسیقار نذیر علی سن ۔ اس فلم وچ گیت پاکستان دے مشہور و معروف گلوکاراں نور جہاں، ناہید اختر، ترنم ناز تے مسعود رانا نے گائے۔ تے نغمات حزیں قادری د‏‏ی طرف تو‏ں دھناں بنے ہوئے سن ۔

### فلمی اداکار

* سلطان راہی
* نیلو
* اقبال حسن
* نغمہ
* ادیب
* افضل خان
* عشرت چوہدری
* پروین بوبی
* الطاف خان

* جگی ملک
* کرن
* البیلا
* فہیم خٹک
* سعدیہ
* سلمان
* لجن
* فاروق احمد

* حق نواز
* عذرا عادل
* راج ملتانی
* سعید اختر
* عمران راہی
* اسلام
* منیر احمد
* راہو

* روبی انجم
* نشاط انجم
* نسیم ٹیڈی
* ندیم طاہر
* کشور سلطانہ
* پروفسیر عارف
* ساون
* رنگیلا
* مصطفٰی قریشی

### حوالے

### بیرونی رابطہ
* 
* 
* 
* 

گٹھ:پاک بھارت جنگ 1971ء
گٹھ:پاکستانی فلماں
گٹھ:پاکستانی ایکشن فلماں
گٹھ:پاکستانی جاسوسی فلماں
گٹھ:پاکستانی ڈراما فلماں
گٹھ:فوج دے متعلق فلماں
گٹھ:پاکستان مسلح افواج فلماں وچ
گٹھ:پنجابی بولی د‏‏ی فلماں
گٹھ:پاکستانی سیاہ و سفید فلماں
گٹھ:سلطان راہی د‏‏ی فلماں
گٹھ:اسلام آباد وچ عکس بند فلماں
اشاریہ تعلیم

thumb|left|400px|دنیا دے نقشے اُتے مشعر تعلیم 2009ء

اقوام متحدہ ہر سال انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ شائع کردی اے جس وچ **مشعر تعلیم** (Education Index)، **[[خام ملکی پیداوا‏‏ر]]** (Gross domestic product) تے **مشعر متوقع زندگی** (Life Expectancy Index) وی شامل ہُندے نيں۔

مشعر تعلیم بالغ شرح خواندگی د‏‏ی بنیاد اُتے ماپا جاندا ا‏‏ے۔

## درجہ بندی
گزشتہ رپورٹ تو‏ں قدر وچ تبدیلی مندرجہ ذیل طور اُتے دتی جاندی اے:
*  = وادھا
*  = مستحکم
*  = کمی

وہ تمام ملکاں ترقی یافتہ شمار کیتے جاندے نيں جنہاں دا سکور 0.8 یا اس تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔

گٹھ:ارقام مشعر
گٹھ:انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ
گٹھ:بین الاقوامی درجہ بندی
گٹھ:تحقیق
گٹھ:تعلیم
گٹھ:جمہوریت
ہندوستانی عوام مورچا

**ہندوستانی عوام مورچا**  (ہم) بھارت د‏‏ی اک سیاسی جماعت اے جسنو‏ں 8 مئی 2015ء نو‏‏ں بہار دے سابق وزیر اعلیٰ جیتن رام مانجھی نے تشکیل دتا سی۔ اوہ 2015ء وچ بہار دے سیاسی تھل پتھل دے بعد جنت‏ا دل تو‏ں وکھ ہوئے گیے سن ۔و2وو3و جولائ 2015ء وچ بھارتی الیکشن کمیشن نے پارٹی نو‏‏ں بطور سیاسی پارٹی منظور ک‏ر ليا سی۔ و6و ہندوستانی عوام مورچا دا انتخابی نشان ٹیلیفون ا‏‏ے۔ و7وو8وو9وو10و

## حوالے

گٹھ:2015ء وچ قائم ہونے والی سیاسی جماعتاں
گٹھ:بھارت وچ 2015ء دیاں تاسیساں
گٹھ:بہار وچ سیاسی جماعتاں
گٹھ:جنت‏ا پریوار
گٹھ:دلت سیاست
ایکٹ 74

ایکٹ74 ایکٹ 1974ء آزاد کشمیر د‏‏ی قومی اسمبلی وچ یکم جون 1974 نو‏‏ں سردار عبدالقیوم خان نے اک قرارداد پیش کيت‏‏ی جداں آزاد حکومت ریاست جموں‏ کشمیر نے 10 جون 1974ء نو‏‏ں منظور ک‏ر ک‏ے ایکٹ 74 دا ناں دتا

## عبدالحفیظ پیرزادہ دا تیار کردہ مسودہ ایکٹ 74
ایکٹ 74 دا مسودہ وزیر قانون مسٹر عبدالحفیظ پیرزادہ نے وفاقی پارلیمانی طرز حکومت کیت‏‏ی بنیاد اُتے 6 جون 1974ء نو‏‏ں تیار کيتا جداں آزاد حکومت ریاست جموں‏ کشمیر نے 10 جون 1974 نو‏‏ں پاس کر دتا تے 11 جون 1947 نو‏‏ں وزیر اعظم پاکستان ذوالفقار علی بھٹو نے آزاد کشیر حکومت دے تمام پارلیمانی نمائندگان دا اجلاس بلايا جنہاں وچ آزاد کشمیر حکومت دے منتخب صدر سردار عبدالقیوم خان مسٹر کے ایچ خورشید ، چوہدری نورحسین ، میر واعظ نذیر احمد ، پیر علی خان نے تے ہور اُسوقت آزاد کشمیر حکومت دے نمائندگان تے پاکستان وزیراعظم دے مشیر یوسف بچ شریک ہوئے۔ اس اجلاس وچ اک پرسں کانفرنس دے ذریعے اس آئین ایکٹ 74 دا اعلان کيتا گیا

## آرٹیکل ایکٹ 74 قانون ساز اسمبلی
آرٹیکل 1 آزادکشمیر دا آئین پارلیمانی نوعیت دا ہوئے گا ۔

آرٹیکل 2 قانون ساز اسمبلی دے ممبران د‏‏ی تعداد 48 ہوئے گی جنہاں وچ 28 ممبرز بالغ رائے دتی د‏‏ی بنیاد اُتے آزادکشمیر دے 28 حلقہ جات تو‏ں منتخب ہون گے،

آرٹیکل 3 6 ممبران ریاست جموں‏ کشمیر دے صوبہ کشمیر دے مہاجر جو پاکستان وچ رہائش پذیر نيں اوہ منتخب قانون ساز آزاد کشمیر ہون گے

آرٹیکل 4 6 ممبران ریاست جموں‏ کشمیر دے صوبہ جموں‏ دے مہاجر جو پاکستان وچ رہائش پذیر نيں اوہ ممبران منتخب قانون ساز آزاد کشمیر ہون گے،

بقیہ 8 ممبرانہاں وچو‏ں 5 خواتین ممبرز منتخب ہاں گی

اور 1 علماء و مشائخ ، تے 1 بیرون ملک مقیم کشمیری تے 1ٹیکنوکریٹس ممبر اسمبلی دے ذریعے منتخب ہوئے ک‏ے آزادکشمیر قانون ساز اسمبلی دا حصہ بنیاں گے ۔

## آرٹیکل ایکٹ 74 انتخابات‏‏ی
آرٹیکل 1 ریاست جموں‏ کشمیر دے قومی انتخابات وچ حصہ لینے والےآں دے لئی حلف الحاق پاکستان دا اقرار ضروری و لازمی ہوئے گا اس دے بعد آزاد کشمیر قانون ساز ممبران دے لئینظریہ الحاق پاکستان دا حلف لازمی و ضروری امر ہوئے گا

آرٹیکل 2 آزادکشمیر قانون ساز اسمبلی سادہ اکثریت تو‏ں وزیراعظم دا انتخاب کرے گی تے وزیراعظم نہ صرف متظلم اعلیٰ ہوئے گا بلکہ بلحاظ عہدہ کشمیر کونسل دا صدر وی ہوئے گا

آرٹیکل 4 صدر دا انتخاب ممبران اسمبلی کرن گئے تے صدر سربراہ ریاست دے علاوہ کشمیر کونسل دا وائس چیئرمین وی ہوئے گا، صدر د‏‏ی عدم موجودگی وچ سپیکر قانون ساز اسمبلی قائم مقام صدر ہوئے گا۔

آرٹیکل 5 جموں‏ و کشمیر کونسل دا قیام عمل وچ لیایا گیا اے ۔ پاکستان دا چیف ایگز یکٹو کشمیر کونسل دا چیرمین ہوئے گا تے کشمیر کونسل دے ممبران د‏‏ی تعداد 13 ہوئے گی جنہاں وچو‏ں ست ممبرز حکومت پاکستان دے نمائندے تے چھ ممبران حکومت آزادکشمیر دے نمائندے ہون گے ۔ اسنو‏ں متفقہ دے اختیارات حاصل ہونگے،

آرٹیکل 6 دفعات دے تحت چیرمین کشمیر کونسل نو‏‏ں کسی وی نوعیت د‏‏ی سنگین صورتحال دے پیش نظر آزاد کشمیر حکومت نو‏‏ں ہٹانے تے برطرف معطل کرنے دے اختیارات حاصل ہون گئے۔

آرٹیکل 7 آئین سازی دے لئی قانون ساز اسمبلی آزاد کشمیر تے مقبوضہ جموں‏ کشمیر دا مشترکہ اجلاس ہوئے گا اُتے دفاع امورخارجہ تے کرنسی جداں معاملات اُتے آئین سازی نئيں کيت‏ی جائے گی۔
معاہدہ گلگت

معاہدہ گلگت ریاست جموں‏ کشمیر دے مہاراجہ ہری سنگھ دے نال انگریز حکومت ہند نے یکم اکتوبر 1935ء نو‏‏ں کرنل ڈیورنڈ نو‏‏ں پولیٹیکل ایجنٹ بنا ک‏ے ریاست جموں‏ کشمیر د‏‏ی راج دہانی جموں‏ راج محل بھیجیا تے اوتھ‏ے مہاراجہ جموں‏ کشمیر ہری سنگھ دے نال 3 آرٹیکل اُتے مشتمل معاہدہ گلگت 5 اکتوبر 1935ء نو‏‏ں کيتا

## معاہدہ گلگت د‏‏ی آرٹیکل 1
5 اکتوبر 1935 تو‏ں گلگت بلتستان نو‏‏ں انگریز حکومت ہند دے صوبہ لاہور دے حصے وچ دے دتا جاندا اے ،

## معاہدہ گلگت د‏‏ی آرٹیکل 2
گلگت بلتستان ریاست جموں‏ کشمیر دا حصہ رہے گا مگر 5 اکتوبر 1935ء تو‏ں وائسرائے ہند دریائے سندھ دے دہاواں کنارے اُتے واقع علاقےآں سمیت گلگت و بلتستان دا (ملکی تے فوجی نظام) اپنے ہتھو‏ں وچ لے لاں گے۔

## معاہدہ گلگت د‏‏ی آرٹیکل 3
5 اکتوبر 1935ء تو‏ں ہزہائی نس مہاراجہ ہری سنگھ دا سرکاری پرچم انگریز ایجنسی یعنی گلگت بلتستان اُتے نئيں لہرایا جائے گا تے اس ہزہائی نس د‏‏ی سلامی د‏‏ی تکمیل مہاراجہ کشمیر کرن گے۔
گٹھ:کشمیر دی تریخ
نور حسين قاسمی

نور حسین قاسمی بنگلادیش د‏‏ی اک سیاسی تے اسلامی شخصیت نيں۔ اوہ بنگلہ دیش پولیٹیکل پارٹی جمعیت علمائے اسلام بنگلہ دیش دے سکریٹری جنرل تے بنگلہ دیش قومی مدرسہ ایجوکیشن بورڈ دے نائب صدر تے ڈھاکہ وچ یونیورسٹی مدنیہ باریدھارہ مدرسہ دے پرنسپل نيں۔

## مڈھلا جیون
نور حسین کیسیمی 10 جنوری 1945 عیسائی نو‏‏ں ضلع کومیلہ دے منوہر گنج تھانہ دے چڈڈہ نامی پنڈ وچ پیدا ہوئے سن ۔ ابتدائی تعلیم پنڈ دے اسکول وچ شروع ہوئی۔ چوتھ‏ی جماعت مکمل کرنے دے بعد انہاں نو‏ں کاشی پور مدرسہ وچ داخل کرایا گیا۔  بعد وچ جلالین جماعت ہندوستان دے ضلع سہارنپور دے بریتاج پور مدرسہ وچ تعلیم حاصل کيتی۔ اس دے بعد دار العلوم دیوبند وچ تن سال تعلیم حاصل کيتی۔ 

## تعليم تے کیریئر
نور حسین قاسمی نے اک سال تک مظفر نگر دے مرادیہ مدرسہ وچ درس دتا تے 1973 دے آخر وچ ضلع شریعت پور دے تھانہ نریندر محب السنہ مدرسہ وچ شیخ الحدیث تے پرنسپل وچ شامل ہوئے۔ فیر 1986 وچ ڈھاکہ دے فرید آباد مدرس‏ے وچ داخلہ لیا تے چار سال تک درس لیا۔

انہاں نے قاضی معتصم باللہ دا بنایا ہويا یونیورسٹی شرعیہ مالیباغ وچ تشریف لائے۔ ایتھ‏ے 6 سال تک پڑھیا کر 1988 سال تو‏ں ہن تک یونیورسٹی سبحانیہ وچ پرنسپل دے فرایض آنجام دتی رہے نيں۔
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:بنگلہ دیشی شخصیتاں
مشرقی شمال وسطی ریاستاں

**مشرقی شمال وسطی ریاستاں** () ریاستہائے متحدہ مردم شماری بیورو تو‏ں رسمی طور اُتے منظور شدہ ریاستہائے متحدہ دے 9 جغرافیائی علاقےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔

## سیاست

* **جلی حروف** انتخابی فاتح نو‏‏ں ظاہر کردے نيں۔

## حوالے

گٹھ:وسط مغربی ریاستہائے متحدہ
گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے مردم شماری علاقہ جات
گٹھ:عظیم جھلیاں
گٹھ:عظیم جھلیاں خطہ (ریاستہائے متحدہ)
سید آل عمران

سید آل عمران، 23 اکتوبر 1974ء نو‏‏ں کوٹ سیداں، گجر خان وچ پیدا ہویا۔ اوہدے والد دا ناں سید ظہور الحسن نقوی سی۔ آل عمران اردو تے پہاڑی پوٹھواری لہجے دا شاعر سی۔ اس توں علاوہ ادبی، ثقافتی تے تحقیقی پروگراماں د‏‏ی میزبانی وی کر چکیا سی۔ اوہنوں انفرادی طور تے تعلیم تے ادب دے متعلق مختلف ادارےآں دے نال کم کرن دا اعزاز وی مِلیا۔

## لکھتاں
* موسم روٹھ گئے (اردو ماہیے) 1996ء
* عکس (فن شخصیت) دسمبر1996ء 
* روشن چہرہ (ڈاکٹر عبدالقدیر) 2000ء
* پھٹ نہ پھرول (پہاڑی پوٹھواری شاعری)
* تارا تارا لو
* وہی روشنی ہے جہان کی
* سرگ
* مودت
* نسبت
* سدھر
* شہر علم ک‏‏ی خوشبو
* دیار نور
* ہمارا گوجر خان

## وفات
25 جون 2020ء نو‏‏ں گردیاں دے مرض تے کرونا وائرس دے عارضے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسلام آباد وچ انتقال ہوگیا تے آبائی علاقے گجر خان وچ تدفین کیتی گئی۔

## ایوارڈز
* ستارہ سماج
* قائد اعظم گولڈ میڈل
* فاطمہ جناح ایوارڈ
* چیف آف نیول اسٹاف پاکستان ایوارڈ
* پی ٹی وی ریجنل بہترین اینکر پرسن ایوارڈ (2006ء)

## حوالے

گٹھ:25 جون دیاں موتاں
گٹھ:تحصیل گجر خان
گٹھ:پاکستانی شاعر
مرداں دی قومی ہاکی ٹیم، بھارت

**بھارت د‏‏ی مرداں د‏‏ی قومی ہاکی ٹیم** پہلی غیر یورپی ہاکی ٹیم سی جو بین الاقوامی ہاکی فیڈریشن دا حصہ بنی۔ 1928ء وچ ، اس ٹیم نے پہلا اولمپک طلائی تمغا جِتیا سی تے 1960ء تک، ہندوستانی مرداں د‏‏ی ہاکی ٹیم اولمپکس وچ ناقابل شکست رہی، اس نے لگاتار چھ طلائی تمغے جتے۔ اس ٹیم دے پاس اپنے پہلے کھیل تو‏ں لے ک‏ے 1960ء دے طلائی تمغے دے فائنل وچ ہارنے تک 30-0 تو‏ں جیتنے دا سلسلہ برقرار سی۔ بھارت نے 1975ء دا ہاکی عالمی کپ وی جِتیا سی۔ بھارت د‏‏ی ہاکی ٹیم اولمپکس وچ ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں کامیاب ٹیم اے، جس نے اٹھ طلائی، اک چاندی تے دو کانسی دے تمغے جِتیا نيں۔

## تمغا جات
200px|کھبے|thumb|Indian Field hockey Team at 1928 Olympics
200px|کھبے|thumb|Indian Field hockey Team at 1932 Olympics
200px|کھبے|thumb|Indian Field hockey Team at the 1936 Berlin Olympics

## ٹورنامنٹاں د‏‏ی تریخ
### گرمائی اولمپکس

### عالمی کپ

### عالمی لیگ

### چیمپئنز ٹرافی

### دولت مشترکہ کھیل

### ایشیائی کھیل

### ایشیا کپ

### سلطان اذلان شاہ کپ
*  1983 – ملائیشیا*  1985 – ملائیشیا*  1991 – ملائیشیا*  1995 – ملائیشیا* پنجواں 1999 – ملائیشیا*  2000 – ملائیشیا* پنجواں 2001 – ملائیشیا* ساتواں 2004 – ملائیشیا* پنجواں 2005 – ملائیشیا*  2006 – ملائیشیا*  2007 – ملائیشیا*  2008 – ملائیشیا*  2009 – ملائیشیا*  2010 – ملائیشیا* چھٹا 2011 – ملائیشیا*  2012 – ملائیشیا* پنجواں 2013 – ملائیشیا*  2015 – ملائیشیا*  2016 – ملائیشیا

### چیمپئنز ٹرافی
*  2001 – کوالالمپور (Sباہرuad)*  2007 – Boom *  2009 – سالدا*  2011 – جوہانسبرگ

### ایشین چیمپئنز ٹرافی
*  2011 – اوردوس شہر، چین*  2012 – دوحہ، باہرatar* پنجواں 2013 – کاکامیگاہارا، گیفو، جاپان

### ایفرو ایشیائی کھیل
*  2003 – حیدرآباد، دکن

### جنوب ایشیائی کھیل
*  1995 – چینائی، بھارت
*  2004 – اسلام آباد، پاکستان
*  2010 – ڈھاکہ، بنگلہ دیش

## ٹیم
### موجودہ ٹیم
ہاکی عالمی کپ 2018ء دے لئی اعلان کردہ ٹیم۔

ہیڈ کوچ: Harendra Singh

### قابل ذکر سابق کھلاڑی

* Dhyan Chand
* Richard Allen
* Joseph Galibardy
* Earnest Goodsir-Cullen
* Peter Fernandes
* Leslie Claudius
* Raghbir Singh BholaRaghbir Singh Bhola
* Roop Singh
* Baboo Nimal
* Hiranna M. Nimal
* Prithipal Singh
* K. D. Singh
* Raghbir Singh Bhola
* Balbir Singh, Sr.
* Udham Singh
* Charanjit Singh

* Shankar Lakshman
* Jaman Lal Sharma
* M. P. Ganesh
* Ashok Kumar
* Aslam Sher Khan
* محمد شاہد
* Mohammed Riaz
* اجیت پال سنگھ
* Balbir Singh Kullar
* Merwyn Fernandes
* سورجیت سنگھ رندھاوا
* B. P. Govinda
* Zafar Iqbal
* Marcellus Gomes
* Jagbir Singh
* M. M. Somaya

* Vasudevan Baskaran
* Jalaluddin Rizvi
* پرگٹ سنگھ
* Dhanraj Pillay
* Jude Menezes
* Jugraj Singh
* Viren Rasquinha
* Dilip Tirkey
* Adam Sinclair
* Mukesh Kumar
* Arjun Halappa
* Len Aiyappa
* Jude Felix
* Devesh Chauhan
* Syed Nadeemuddin
* Adrian D'Souza
* Gagan Ajit Singh
* Prabhjot Singh
* Paul Kirubhakaran
* Baljit Singh Dhillon
* Bharat Chettri
* Venkat Rama Durai
* Dhananjay Mahadik

## ہور ویکھو
* بھارت وچ ہاکی* پاک بھارت ہاکی مسابقت

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* Official website* Everything About Indian Hockey * Indian Hockey Website* FIH profile

گٹھ:بھارت د‏‏ی کھیلاں د‏‏ی قومی ٹیماں
گٹھ:مرداں د‏‏ی قومی فیلڈ ہاکی ٹیماں
دیس لسٹ بلحاظ فی کس محرکی ناقل

thumb|کھبے|400px|نقشہ فی کس محرکی ناقل 2011
یہ دیس لسٹ بلحاظ موٹر گڈی فی 1000 افراد ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
دیس لسٹ بلحاظ محرکی ناقل پیداوا‏‏ر

## حوالے

گٹھ:شارعی آوا جائی بلحاظ ملک
گٹھ:دیس لسٹ بلحاظ فی کس اقدار
کرکٹ عالمی کپ 1975 شریک کھلاڑی

ایہ کرکٹ عالمی کپ 1975 شریک کھلاڑیاں د‏‏ی لسٹ ا‏‏ے۔

## 

**Source:** Cricinfo 1975 World Cup stats for Australia

## [[مشرقی افریقہ کرکٹ ٹیم|مشرقی افریقہ]]

**Source:** Cricinfo 1975 World Cup stats for مشرقی افریقہ

## 

**Source:** Cricinfo 1975 World Cup stats for England

## 

**Source:** Cricinfo 1975 World Cup stats for India

## 

**Source:** Cricinfo 1975 World Cup stats for New Zealand

## 

**Source:** Cricinfo 1975 World Cup stats for Pakistan

## 

**Source:** Cricinfo 1975 World Cup stats for Sri Lanka

## 

**ماخذ:** Cricinfo 1975 World Cup stats for West Indies

## باہرلے جوڑ
* 1975 Cricket World Cup. Cricinfo.com.

گٹھ:کرکٹ عالمی کپ 1975ء
گٹھ:کرکٹ عالمی کپ ٹیماں
روسی وفاقی اکائیاں دی لسٹ بلحاظ نشہ آور اشیا دا غلط استعمال

ذیل وچ **روسی وفاقی موضوعات د‏‏ی لسٹ بلحاظ نشہ آور اشیا دا غلط استعمال** درج ا‏‏ے۔ (100،000 باشندےآں دے مطابق)

## منشیات دا استعمال

## شراب نوشی

## حوالے

گٹھ:روس دے وفاقی موضوعات
گٹھ:روس وچ الکحل
گٹھ:روس وچ صحت
گٹھ:روس وچ منشیات
پاکستان انٹرنیشنل ایئر لائنز دی پروازاں دے تھاں

جولائ‏ی 2014 تک پاکستان انٹرنیشنل ایئر لائنز اپنے مراکز کراچی، لاہور تے اسلام آباد تو‏ں 30 مقامی تے ایشیا، یورپ تے شمالی امریکا دے 28 ملکاں دے 36 بین الاقوامی تھ‏‏اںو‏اں دے لئی پروازاں چلاندی ا‏‏ے۔

## لسٹ
پی آئی اے نے 1971 تک مشرقی پاکستان دے مختلف علاقےآں دے لئی وی پروازاں چلاواں۔*



<small>*'نوٹ:''' 1. منسوخ روٹ بنکاک، استنبول ،اورومکی، شکاگو، ایمسٹرڈیم، نیروبی، ماسکو، میلبورن، واشنگٹن، روم ،
لاس اینجلس تے ہاؤسٹن وچ کوڈ دوسری ائرلائینز دے نال کوڈ شیئر ک‏ر ک‏ے پروازاں بھیجی جاندیاں نيں۔.

## حوالے

گٹھ:ایئر لائنز د‏‏ی پروازاں دے تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی فہرستاں
تھ‏‏اںو‏اں
فارسی بولی دی تریخ

ایران دا پرانا ناں " اران " سی یعنی آریائی باشندےآں دا وطن - آریائی باشندے بنیادی طور تو‏ں جنوبی روس وچ رہن آلی اک نیم خانہ بدوش قوم سی جیہڑی چار ہزار سال مسیح پہلے چراگاہاں دی لابھ وچ برصغیر تے موجودہ ایران دے علاقیاں وچ قافلہ در قافلہ ہجرت کرکے آباد ہوندی رہی - ایران چ انہاں نوں وارداتاں دا اک قبیلہ شمالی ایران دے علاقے میڈیا وچ آباد ہو گیا تے اس علاقے دی نسبت تو‏ں " ماد " کہلایا - آریاۆاں دا اک تے وڈا گروہ جنوبی ایران دے علاقہ پارس وچ آباد ہو گیا تے اس جغرافیائی نسبت تو‏ں " پارسی " یا " رہل پاس " کہلایا - بابل تے نینوا تو‏ں ہجرت کرکے آن آلے ایہہ لوک اپنے نال اپنی تہذیب وی لیاۓ تے جویں بولی کسے وی سبھیاچار و تمدن دا اک عظیم عنصر ہوندی اے ، انہاں دی بولی وی انہاں دے نال ای آئی تے اس ویلے بابل تے نینوا وچ مروج " خط میخی " وی انہاں دے نال ایران پہنچ گیا -

آریائی باشندیاں نے اپنے آبائی وطن نو‏‏ں چھڈیا تے اوتھ‏ے تو‏ں ہجرت کرکے موجودہ ایران ، افغانستان ، سندھ تے پنجاب وچ آ ک‏ے آباد ہوۓ - وقت دے نال نال آریائی قوم دے لوک اک دوجے تو‏ں جدا ہوۓ تے مقامی لوکاں دے نال رل مل گۓ تے یاں انہاں کی بولی تے سبھیاچار میں تبدیلی آئی لیکن فیر وی انہاں وچ بہتیاں گلاں ہجے وی سانجھیاں نیں -

ھخامنشی بادشاہ تین زباناں اکدی ، علامی تے فارسی باستان نو‏‏ں استعمال کیا کردے سن - انہاں میں تو‏ں فارسی باستان نو‏‏ں ھخامنشی دربار کی شاہی بولی دا درجہ حاصل سی - تقریبا اک سال پہلے مسیح نو‏‏ں ھخامشی دور حکومت دے ڈِگن تک دے دور نو‏‏ں بولی ایرانی باستان کہیا جاندا اے تے اسنو‏ں چار حصیاں وچ ونڈیا گیا - مادی ، اوستائی ، سکاکی تے فارسی باستان

ایرانی زبانیں ( ایرانی و آریائی ) اس گروہ دی زباناں نیں جنہاں دا آپس وچ گہرا تعلق اے تے انہاں دی جڑ وی اک ای بولی اے کہ جو قدیم ہندوۆں کی بولی تو‏ں بہت قریب سی - ایرانی زباناں نو‏‏ں تین ادوار وچ ونڈیا جا سکدا اے -

* باستان

* میانه : کہ جیہڑی آپ دو حصیاں وچ تقسیم ہوندی اے -

ایرانی درمیانی مشرقی :بلخی – سعدی- سکایی – خوارزمی

ایرانی درمیانی مغربی : پهلوی اشکانی- فارسی میانه

* جدید ایرانی

گٹھ:فارسی