محمد بن عثمان عمری

**ابو جعفر محمد بن عثمان بن سعید عمری**، (متوفی 305 ھ) امام زمانہ (عج) دے نواب اربعہ وچو‏ں دوسرے نائب خاص نيں۔ انھاں نے ابتدا وچ امام زمانہ (ع) دے وکیل تے اپنے والد عثمان بن سعید عمری دے معاون تے بعد وچ اپنے والد دی موت دے بعد آپ (ع) دے دوسرے نائب خاص دے عنوان تو‏ں چالیس سال تک خدمات انجام دتیاں محمد بن عثمان دی نیابت دے حوالے تو‏ں امام حسن عسکری (ع) دی روایت تے امام زمانہ (ع) دی توقیع مبارک وچ تصریح ہونے دے باوجود امام زمانہ (ع) دی غیبت دے دوران آپ دی عمومی نیابت دے فرائض انجام دینے والے نائبین وچو‏ں بعض نے انہاں دی نیابت خاص دے بارے وچ شک و تردیک دا اظہار کیتا اے تے بعض نے انہاں دے مقابلے وچ امام دی جانب تو‏ں نیابت دا دعوی وی کیتا۔ اپنے والد دی طرح محمد بن عثمان نے وی بعض معاونین دا انتخاب کیتا جو انہاں وکالتی تے نیابتی امور دی انجام دہی وچ انہاں دی مدد کردے سن ۔ محمد بن عثمان اپنے زمانے دے فقہاء وچو‏ں سن تے علم فقہ وچ اوہ صاحب تالیف وی سن اسی طرح امام مہدی (ع) دے بارے وچ انہاں تو‏ں بعض روایات وی نقل ہوئیاں نيں۔ بعض مشہور دعاواں جداں دعائے سمات، دعائے افتتاح و زیارت آل یاسین وغیرہ ہور انہاں دے ذریعہ تو‏ں نقل ہوئیاں نيں۔
## سوانح عمری
محمد بن عثمان عمری دی تاریخ پیدائش دے بارے وچ دقیق معلومات دستیاب نئيں نيں۔ دینی منابع وچ انہاں دا نام محمد بن عثمان بن سعید (امام مہدی (ع) دے پہلے نائب خاص دے عنوان سے) تے انہاں دی کنیت ابو جعفر ذکر ہوئی ا‏‏ے۔ آپ دا تعلق بنی اسد دے قبیلہ تو‏ں سی ۔ انہاں دے بارے وچ حدیثی تے رجالی منابع وچ اس دے علاوہ کوئی تے کنیت ذکر نئيں ہوئی ا‏‏ے۔
البتہ انہاں دے کئی القاب مختلف منابع وچ ذکر ہوئے نيں: کدی انہاں نو‏‏ں عَمْری کہیا گیا ا‏‏ے۔ اکثر رجالی تے حدیثی کتاباں وچ انہاں نو‏ں اسی نام تو‏ں یاد کیتا گیا ا‏‏ے۔ اسی طرح انہاں نو‏‏ں اسدی تے کدرے کوفی دے نام تو‏ں وی یاد کیتا گیا ا‏‏ے۔ سمان تے عسکری وی انہاں دے القاب وچو‏ں نيں۔
### وفات
احادیث دے مطابق محمد بن عثمان نے اپنی موت دے بارے وچ پیشن گوئی دی سی تے اپنی وفات تو‏ں دو مہینہ پہلے اس بارے وچ خبر دتی سی۔ اس حدیث دے راوی نے انہاں دے نال ہونے والے ملاقات وچ انہاں تو‏ں پُچھیا کہ کیو‏ں اپنے لئی قبر کھود رکھی اے ؟ اس دے جواب وچ انہاں نے جواب دتا سی کہ مینو‏ں اپنے امور نو‏‏ں سمیٹنے دا حکم اے کیونکہ وچ دو ماہ بعد اس دنیا تو‏ں جانے والا ہون۔

امام زمانہ (ع) دے دوسرے نائب خاص دی وفات جمادی الاول دی آخری تاریخ سنہ 305 ھ وچ ہوئی۔ بغداد وچ انہاں دی تشییع ہوئی تے اپنے والد دے مقبرے دے نال انہاں نو‏ں سپرد خاک کیتا گیا۔ محمد بن عثمان دی وصیت دے مطابق حسین بن روح نوبختی بغداد دار النیابہ وچ حاضر ہوئے تے محمد بن عثمان دے جانشین مقرر ہوئے۔

## امام زمانہ (ع) دی وکالت و نیابت
امام حسن عسکری (ع) نے اپنی اک حدیث وچ محمد بن عثمان دا امام مہدی (ع) دے نائب خاص ہونے دے بارے وچ تصریح فرمائی سی۔ واقعہ کچھ ایويں اے کہ یمن دے بعض شیعہ سامرا وچ امام حسن عسکری (ع) دی خدمت وچ حاضر ہوئے، امام (ع) نے عثمان بن سعید، محمد بن عثمان دے والد احضار فرمایا تے محمد بن عثمان دی وکالت تے انہاں دی وثاقت دی گوادی دی تے انہاں نو‏ں امام مہدی(ع) دے وکیل دے نام تو‏ں یاد فرمایا۔

شیخ طوسی اپنی کتاب الغیبہ وچ اک روایت نقل کردے نيں جس دے مطابق محمد بن عثمان تے انہاں دے والد عثمان بن سعید دونے امام حسن عسکری (ع) دے مورد اعتماد تے ثقہ سن ۔ اس حدیث وچ امام حسن عسکری (ع) نے تصریح دی اے کہ: ایہ دونے جو کچھ وی تساں تک پہنچاندے نيں اوہ ساڈی طرف تو‏ں پہنچاندے نيں تے ایہ دونے جو کچھ وی کہندے نيں اوہ ساڈی طرف تو‏ں تے ساڈے قول نو‏‏ں تساں تک پہنچاندے نيں۔ پس انہاں دی باتاں نو‏‏ں غور تو‏ں سنیاں تے انہاں دی اطاعت کراں ایہ دونے میرے لئی قابل اعتماد تے امین نيں۔

شیخ طوسی دی روایت دے مطابق عثمان بن سعید (پہلے نائب خاص) فوت ہوئے تو انہاں دے بیٹے محمد نے انہاں نو‏ں غسل دتا، کفن کیتا تے انہاں نو‏ں سپرد خاک کیتا۔ بارہويں امام (ع) دی جانب تو‏ں انہاں نو‏ں تعزیندی خط موصول ہويا جس وچ امام (ع) نے محمد بن عثمان دے نال اپنی ہمدردی دا اظہار فرمایا سی تے اپنے والد دے بعد محمد بن عثمان دی نیابت دی طرف اشارہ کیتا سی ۔

### نیابت دی مدت
شیخ طوسی اپنی کتاب الغیبۃ وچ تصریح کردے نيں کہ محمد بن عثمان نے تقریبا پنجاہ سال تک نیابت دے فرائض انجام دتے نيں، لیکن سید محمد صدر نے اس دعوی نو‏‏ں غلط قرار دتا اے انہاں دی دلیل ایہ اے کہ چونکہ محمد بن عثمان دی وفات سن 305 ھ وچ واقع ہوئی اے جو امام حسن عسکری (ع) دی وفات تو‏ں صرف 45 سال دا فاصلہ اے تے پہلے نائب یعنی عثمان بن سعید دی مدت نیابت تقریبا 5 سال دی سی اس بنا اُتے دوسرے نائب دی مدت نیابت تقریبا 40 سال دی ہوئے گی نہ پنجاہ سال کيتی۔

### انہاں دی نیابت دے مخالفین
عثمان بن سعید دی وفات دے بعد جنہاں نے محمد بن عثمان دی نیابت وچ شک و تردید کردے ہوئے خود اپنی نیابت دا دعوی کیتا اوہ ایہ نيں:

* حسن شریعی
* محمد بن نصیر نمیری
* احمد بن ہلال عبرتائی
* محمد بن علی بن بلال
* محمد بن احمد بن عثمان معروف بہ ابوبکر بغدادی
* اسحاق احمر
* باقطانی
* حسین بن منصور حلاج

### دوران نیابت دے حالات
محمد بن عثمان دی نیابت دے دوران واقع ہونے والے اہ‏م واقعات وچ قیام صاحب زنج تے قرامطہ مذہب دا ظہور سی ۔ چونکہ صاحب زنج دا حسب و نسب زید بن امام سجاد(ع) تک پہنچدی سی اس بنا اُتے علویاں دی اک تعداد نے انہاں دی حمایت دی تے سن 257 ہجری قمری وچ انہاں دے قیام وچ وی شرکت کيتی۔

فرقہ قرامطہ، فرقہ اسماعیلیہ دی اک شاخ دے عنوان تو‏ں وی شیعاں دے نال مربوط سی جس دی وجہ تو‏ں مذہب امامیہ دے لئی مشکلات کھڑی کر سکدی سی۔ جاسم حسین دے بقول حضرت قائم آل محمد (ع) دے قیام دے حوالے تو‏ں فرقہ قرامطہ دی جانب تو‏ں انجام پانے والی سرگرمیاں حکومت وقت نو‏‏ں ورغلا سکدی سی ایويں حکومت انہاں دی انہاں سرگرمیاں نو‏‏ں بارہويں امام(ع) دی غیبت تو‏ں مربوط قرار دیندے ہوئے انہاں سرگرمیاں نو‏‏ں آپ (ع) دے ظہور تے قیام دے لئی مقدمہ قرار دے۔ جاسم حسین معتقد نيں کہ امام زمانہ(ع) دی جانب تو‏ں محمد بن عثمان دی نام ابو الخطاب دی مذمت وچ صادر ہونے والی توقیع، فرقہ قرامطہ وغیرہ دے خطرات دے تناظر وچ سی تے گویا امام اس تحریر دے ذریعے شیعاں نو‏‏ں انہاں جداں غلط تے گمراہ کن فرقےآں دے نال رابطہ رکھنے تو‏ں منع فرما رہے سن ۔

### طرز عمل
محمد بن عثمان نیابت تے وکالت دے فرائض نو‏‏ں مخالفین دی ہر قسم دی رکاوٹ تو‏ں دور رکھ کر انجام دینا چاہندے سن اس لئی اس معاملے وچ اوہ تقیہ تو‏ں کم لیندے سن ۔ اوہ اس طرح دکھاوا کردے سن کہ گویا امام حسن عسکری (ع) دے جانشین نہ رکھنے اُتے مبنی بنی عباس دا تصور صحیح ا‏‏ے۔ اوہ اپنے وکیلاں نو‏‏ں ایہ تاکید کردے سن کہ اپنی فعالیتاں نو‏‏ں تقیہ دے نال انجام داں تے خدا نخواستہ کدی وی امام دا نام اپنی بولی اُتے لیائے تاکہ اس طرح حکومت وقت دی ذہنیت اس حوالے تو‏ں اسی طرح باقی رہ‏‏ے۔ محمد بن عثمان دی ایہ حکمت عملی اس لئی سی تاکہ حکومت مطمئن رہے کہ شیعاں دا کوئی رہبر تے قیادت کرنے والا نئيں اے پس اوہ قیام نئيں کرینگے۔

### معاونین
محمد بن عثمان دی نیابت دے دوران بعض افراد اس فریضے دی ادائگی وچ انہاں دے معاون و مددگار سن ۔ انہاں وچو‏ں بعض مختلف مناطق وچ انہاں دے نمائندہ سن تے بعض انہاں دے شاگرد سن جو انہاں تو‏ں حدیث نقل کردے سن ۔ کہیا جاندا اے کہ صرف بغداد وچ گھٹ تو‏ں گھٹ دس افراد اس دے زیر نگرانی کم کردے سن جنہاں وچو‏ں اک حسین بن روح وی سن جو بعد وچ انہاں دی وفات دے بعد امام زمانہ (ع) دے تیسرے نائب خاص منتخب ہوئے۔ بقیہ افراد دے نام ایہ نيں:

# اسحاق بن یعقوب
# جعفر بن عثمان مدائنی
# محمد بن ہمام بغدادی
# عبد اللہ بن جعفر حمیری
# قاسم بن علاء
# محمد بن ابراہیم مہزیار
# علی بن احمد دلال قمی
# غیاث بن اسید
# احمد بن ابراہیم نوبختی

## وثاقت تے علمی مقام
شیخ طوسی اپنی کتاب رجال طوسی تے الغیبہ وچ محمد بن عثمان تے انہاں دے والد نو‏‏ں امام زمانہ (ع) دے نائبین وچو‏ں قرار دیندے ہوئے انہاں نو‏ں عظیم المرتبت تے مورد اعتماد سمجھدے نيں۔ علامہ حلی وی اپنی رجالی کتاب خلاصۃ الاقوال وچ محمد بن عثمان دا امام زمانہ (ع) دے نائب خاص دے عہدے اُتے فائز ہونے نو‏‏ں انہاں دے عظیم المرتبت ہونے دی نشانی قرار دیندے نيں۔ عبد اللہ مامقانی اپنی کتاب تنقیح المقال وچ انہاں دے مقام و منزلت نو‏‏ں اس قدر مشہور و معروف جاندے نيں جو کسی تعارف یا دلیل و برہان دا محتاج نئيں ا‏‏ے۔ سید ابو القاسم خوئی وی معجم رجال الحدیث وچ انہاں دی شان و منزلت وچ وارد ہونے والے احادیث نو‏‏ں کافی و وافی قرار دیندے نيں۔

### روایات تے علمی آثار
محمد بن عثمان تو‏ں امام زمانہ (ع) دے بارے وچ احادیث نقل ہوئیاں نيں من جملہ انہاں احادیث وچ آپ (ع) دی ولادت، عصر غیبت صغری وچ انہاں دا نام لینا حرام ہونا تے امام مہدی (ع) دے نال انہاں دی ملاقاتاں دے بارے وچ نيں۔ دعائے سمات، دعائے افتتاح تے زیارت آل یاسین وغیرہ ایسی دعاواں نيں جو محمد بن عثمان دے توسط تو‏ں نقل ہوئیاں نيں۔ انہاں نے بعض احادیث نو‏‏ں اپنے والد یعنی عثمان بن سعید تو‏ں نقل کیتا ا‏‏ے۔

محمد بن عثمان، علم فقہ وچ علمی آثار دے وی مالک سن جس وچ امام حسن عسکری (ع) تے امام مہدی (ع) تو‏ں منقول احادیث وی موجود نيں۔ انہاں کتاباں وچو‏ں اک کتاب الاشربۃ ا‏‏ے۔ ام کلثوم بنت ابو جعفر دے مطابق ایہ کتاب محمد بن عثمان دی وفات دے بعد حسین بن روح (نایب سوم) دے پاس سی۔ چنانچہ ابو نصر کہندے نيں کہ ایہ کتاب حسین بن روح دے بعد ابو الحسن سَمَری (نایب چہارم) دے پاس سی۔.

## متعلقہ مضامین

* مہدویت
* امام مہدی علیہ السلام
* غیبت امام زمانہ
* نواب اربعہ

## حوالے

## مآخذ

* ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، دار صادر، بیروت.
* صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمۃ، چاپ علی اکبر غفاری، قم، 1363ش.
* اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمہ، قم، اسلامیہ، 1421ق.
* جاسم محمد حسین، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدہم، ترجمہ محمد تقی آیت اللہی، تہران، امیر کبیر، 1385ش.
* جباری، محمد رضا، سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمۃ علیہم السلام، قم، مؤسسہ آموزشی پژوہشی امام خمینی، 1382ش.
* جمعی از نویسندگان، رہ توشہ عتبات عالیات، تہران، نشر مشعر، 1391ش.
* حلی، حسن بن یوسف، خلاصۃ الاقوال، مؤسسۃ نشر الفقاہۃ، 1417ق.
* خویی، سید ابو القاسم، معجم رجال الحدیث، 1413ق.
* ذہبی، سیر أعلام النبلاء، إشراف و تخریج: شعیب الأرنؤوط، تحقیق: إبراہیم الزیبق، بیروت، مؤسسۃ الرسالۃ، 1413ق.
* صدر، سید محمد، تاریخ الغیبہ، بیروت، دار التغارف، 1412ق.
* طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، بیروت، مؤسسۃ الاعلمی.
* طوسی، محمد بن حسن، الغیبۃ، قم، مؤسسۃ المعارف الاسلامیۃ، 1411ق.
* طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، قم، یونیورسٹی مدرسین، 1415ق.
* طوسی، محمد بن حسن، مصباح المتہجد و سلاح المتعبد، مؤسسہ فقہ شیعہ، بیروت، 1411ق.
* غفار زادہ، علی، زندگانی نواب خاص امام زمان، قم، انتشارات نبوغ، سوم، 1379ش.
* قمی، عباس، سفینۃ البحار و مدینۃ الحکم و الآثار، قم، اسوہ، 1414ق.
* مامقانی، عبد اللہ، تنقیح المقال فی علم الرجال، چاپ نجف، 1352ق.
* مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسہ الوفاء، 1403ق.
* نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم، 1407ق.
* نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعہ، تصحیح سید محمد صادق آل بحر العلوم، نجف، المکتبۃ المرتضویۃ، 1355ق.

گٹھ:اصحاب امام عسکری
گٹھ:اصحاب امام مہدی
گٹھ:بغداد وچ مدفون افراد
گٹھ:عراقی شیعہ
گٹھ:نواب اربعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں