open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
لکشدیپ

**لکشدیپ** عرب سمندر چ کئی جزیریاں دا اکٹھ اے جنہاں دا کل رقبہ 32 مربع کلومیٹر اے ۔ ایہہ جزیرے ہندستان دے صوبے کیرالا دے کنڈے توں 200 توں 300 کلومیٹر دے پینڈے تے نیں۔

لکشدیپ دی کل لوک گنتی 60 ہزار 595 اے تے اسدا راجگڑھ کواراتی اے۔

ابن بطوطہ نےاپنے سفرنامے چ لکشدیپ جزیریاں دا لکھیا اے ۔ 1787ء چ اینہاں جزیرےآں تے ٹیپو سلطان دا راج سی میسور دی تیجی لڑائی چ ایہہ برطانیہ دے ہتھ چ چلے گئے۔

گٹھ:جزيرے
گٹھ:ہندستان
عثمانی ترک بولی

[thumb|[کمال اتاترک تے جدید لاطینی ترکی حروف]]

عثمانی ترک بولی یاں لسان عثمانی ، اوہ ترک بولی اے جہڑي سلطنت عثمانیہ چ انتظامی تے ادبی سطح تے بولی تے لکھی پڑھی جاندی سی ۔ عثمانی ترک بولی چ عربی تے فارسی دے ہزاراں لفظ شامل سن تے ایہہ عربی لپی (رسم الخط) چ ای لکھی جاندی سی ۔

سماجی تے عملی طور تے اس دے گھٹو گھٹ تن لہجے یاں میعار سن ، جنہاں چ 

فاسخ ترکی:شاعری تے انتظامی معاملےآں دی بولی 

اورتا ترکی: تجارت تے امیر طبقے دی بولی 

کابا ترکی: تھلڑے طبقےآں دی بولی 

اس دی علاوہ تریخی طور تے عثمانی ترک بولی تے تن اہم دور آئے ، جنہاں چ 

اسکی عثمانلی ترکی (قدیم عثمانی ترکی): عثمانی ترک بولی دا ایہہ دور 16ویں صدی تک رہئیا ۔ ایہہ سلجوق تے اناطولیہ دے ترک قبیلےآں دی بولی نال بوہت زیادہ ملدی جلدی سی ۔

اورتا عثمانلی ترکی(گھبلی عثمانی ترکی بولی): 16ویں صدی توں دور تنظیمات تک شاعری دی تے انتظامی بولی رہی ۔

ینی عثمانلی ترکی(نویں عثمانی ترکی بولی): صحافت تے لہندے ادب دے اثر تھلے 1850ء دی دہائی توں 20ویں صدی تک بنن آلی بولی ۔

پہلی جنگ عظیم چ شکست دے مگروں 1924ء چ سلطنت عثمانیہ دا خاتمہ ہوگئیا تے نویں ترک جمہوری ریاست جمہوریہ ترکی قائم ہوئی ۔ جس چ مصطفی کمال اتاترک نے وڈے پیمانے چ ترک بولی چ اصلاحاں دا کم کیتا تے عربی تے فارسی دے لفظاں نوں باہر کڈ کے ترکی بولی دے مختلف لہجےآں دے لفظاں نوں شامل کیتا تے عربی لپی دی تھاں نویں لاطینی لپی نوں ورتوں وچ لیاندا ۔

عثمانی ترکی بولی عثمانی ترکی لپی (الفبا) وچ تحریر کيتی جاندی سی جو عربی و فارسی تو‏ں متاثر ہو ک‏ے تخلیق کيتا گیا۔

ہاگوپ مارتایان نے عثمانی ترکی بولی تو‏ں تقریباً تمام اسلامی لفظاں ہٹوایا تے نويں ترکی بولی بنایا جو زمانۂ حال وچ ترکی د‏‏ی سرکاری بولی ا‏‏ے۔





گٹھ:تونس د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:سلطنت عثمانیہ
گٹھ:مردہ زباناں
گٹھ:ترکی لہجے
گٹھ:غیر حوالہ معدومیت د‏‏ی تریخ والے زباناں دے مضامین
گٹھ:چھوٹے پیغام خانیاں دا استعمال کرنے والے مضامین
گٹھ:ترک زباناں
گٹھ:ایشیا د‏‏ی معدوم زباناں
گٹھ:یورپ د‏‏ی معدوم زباناں
گٹھ:لسانی رمز والی زباناں
گٹھ:ترکی بولیاں

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں

گٹھ:سلطنت عثمانیہ
گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ
فیصل مسجد

فیصل مسیت اسلام آباد پاکستان چ پاکستان دی سب توں وڈی مسیت اے۔ ایہدا نقشہ ویداٹ ڈالوکے نے بنایا سی۔ ایہ روہی وچ اک بدو تمبو ورگا اے ساری دنیا وچ اسلام آباد دا نشان سمجھیا جاندا اے۔ ایہ اسلام آباد دے اتر وچ فیصل ایونیو دی مکن تھاں تے مارگلہ دے پیراں وچ اے۔ مارگلہ دی چوٹی نکہ پھلائی ایہدے نال اے۔اچی تھاں تے ہون باہجوں ایہ چوکھے پینڈے تون دسدی اے۔ ایہدا ناں سعودی عرب دے بادشاہ فيصل بن عبدالعزیز دے ناں تے فیصل مسیت اے جیہنے ایس مسیت لئی پیسے دتے سن۔ ایہ پہلے دنیا دی سب توں وڈی مسیت سی پر ہن ایہ چوتھے نمبر تے اے۔

ایہ مسیت 130 ملین سعودی ریال یا 120 ملین امریکی ڈالر نال بنی۔ 1986 وچ ایہ پوری اساری گئی تے ایہدے نال ای انٹرنیشنل اسلامی یونیورسٹی وی بنائی گئی اے۔ ایہدے اندر جان دا راہ چڑھدے ولوں اے۔ ایہدا چھتیا تھاں 5,000 مربع میٹر (54,000 مبع فٹ) اے۔ ایہدے 4 مینار نیں۔ ہر مینار 80 میٹر (260 فٹ) اچا اے۔

## تریخ
پاکستان دے نویں راجگڑھ اسلام آباد وکھے قائم ہون توں بعد اک قومی شاندار مسجد دی لوڑ محسوس ہوئی۔ کافی سوچ-وچار پچھوں مارگلہ پہاڑیاں دے پیراں وچ راولپنڈی والے پاسے اک تھاں دی چون کیتی گئی، جو شاہراہ اسلام آباد دے لاگے ہی اے۔ سعودی عرب دے اوس ویلے دے بادشاہ فیصل جدوں 1966 وچ پاکستان آئے تاں اوہناں نوں وی ایہہ تھاں بڑی پسند آئی اتے اوہناں نے اس 'گرینڈ نیشنل موسک پراجیکٹ' دا سارا خرچ دین دی پیش کش کیتی۔ اس 'قومی مسجد' دا ناں بادشاہ فیصل دے ناں اتے 'فیصل مسجد' رکھ دتا گیا۔ شاہراہ اسلام آباد توں اس مسجد تک دے سارے علاقے دا ناں فیصل ایوینیو رکھ دتا گیا۔
## نقشہ
اس پیش وڈا اتے شاندار قومی مسجد دا نقشہ تیار کرواؤن لئی پاکستان سرکار نے سارے مسلم دیساں دے ماہر تعمیرات  توں ڈزائین منگے۔ ترکی دے مشہور آرکیٹیکٹ ویدت دالوکے دا ڈزائین پسند کیتا گیا۔ مسجد دی تعمیر دا کم پاکستان دے انجینیئراں اتے کاریگراں نوں سونپیا گیا۔ اس قومی مسجد دا نیہہ پتھر اکتوبر، 1976 وچ سعودی عرب دے اس ویلے دے بادشاہ خالد نے رکھیا۔ اساری دا کم میسرز نیشنل کنسٹرکشن لمٹڈ نوں سونپیا گیا۔
## تھاں
ایہہ شاندار مسجد 46 ایکڑ تھاں وچ تعمیر کیتی گئی اے، جتھے اکو ویلے تن لکھ مسلمان نماز پڑھ سکدے ہن۔ مکھ نماز ہال 228 فٹ لمبا اتے اینا ہی چوڑا اے، جس دے چارے کونیاں وچ 258 فٹ اچے خوبصورت مینار بنے ہوئے ہن، جنہاں اندر پوڑیاں ہن اتے چڑھ کے سارا اسلام آباد دیکھیا جا سکدا اے۔ اس ہال وچ دس ہزار لوک نماز ادا کر سکدے ہن۔ عورتاں لئی 8200 مربع فٹ دا وکھرا ہال اے۔ اس توں بناں ورانڈیاں وچ وی نماز پڑھن دا انتظام اے۔ باہر لائن وچ اک لکھ 80 ہزار لوک نماز پڑھ کے سجدہ کر سکدے ہن۔
## بناوٹ
ایہہ ساری مسجد سنگمرمر اتے ہور بہت ہی قیمتی پتھراں دی بنی ہوئی اے، جو ودھیرے کرکے ترکی اتے ہور وکھ-وکھ مسلم دیساں  چوں منگوایا گیا اے۔ وضو کرن لئی پانی دیاں ہزاراں ہی ٹوٹیاں لگائیاں گئیاں ہن۔ مسجد دیاں اندرونی دیواراں اُتے بڑے ہی خوبصورت اکھراں وچ  قرآن مجید دیاں آیتاں لکھیاں گئیاں ہن، آسے-پاسے بڑے ہی سندر ڈزائین بنائے گئے ہن۔ مسجد اندر بجلی دیاں لائیٹاں بڑے ہی خوبصورت ڈزائین دے ہولڈراں آدی وچ لگائیاں گئیاں ہن۔ 
## اسلامی یونیورسٹی
مسجد دے اندر ہی اک پاسے اسلامک یونیورسٹی قائم کیتی گئی اے۔ اتھے اسلام بارے وکھ-وکھ پہلوآں اُتے کھوج کیتی جاندی اے۔ 
## [[ضیاء الحق]] دا مقبرہ
مسجد وچ نیڑے ہی مرحوم صدر جنرل ضیاء الحق دا مقبرہ اے۔
## پاکستان دی پہچان

اس دی بنتر دا آکار ریگستان دے ریتیلے ٹبیاں تے عرب دے بدو لوک قبیلیاں ولوں لائے جان والے تنبو ورگا ہے۔ ایہہ عمارت دنیا وچ پاکستان دی پہچان اے۔
## فوٹو گیلری

## حوالے

## بارلے جوڑ

گٹھ:پاکستان دیاں مسیتاں
گانیمید

**گانیمید** مشتری دا چند اے تے اپنی جسامت دے لحاظ نال اوہ نظام شمسی دا سب توں وڈا چن اے ۔ ترتیب دے لحاظ نال اوہ مشتری دا ستواں چند اے ۔ اس نوں گلیلیو نے 11 جنوری 1610 نوں  دریافت کیتا ۔ ایہہ ست دناں چ اپنے مدار چ اک چکر مکمل کردا اے ۔  جسامت دے لحاظ نال ایہہ پاندھی عطارد نالوں وی وڈا اے پر کمیت دے حساب نال اس دا ادھ اے ۔ اس دے اجزاء چ لوہے دی مقدار بوہت زیادہ اے تے اس تے برف وی پائی جاندی اے ۔ خیال کیتا جاندا اے کہ اس دی سطح دے 200 کلومیٹر تھلے برف دی تیہاں چ دبئیا ہوئیا اک لونے پانی دا سمندر وی اے اس دی ہوا چ آکسیجن دی تھوڑی جنی مقدار وی شامل اے ،جس چ عام آکسیجن دے علاوہ اوزون وی اے ۔

گٹھ:تارہ پڑھت
گٹھ:خلائی سائنس
گٹھ:سائنس
گٹھ:فلکیات
گیاناز

دکھنی امریکہ دے اتلے چڑھدے ساحلاں تے واقع تن دیساں نوں مجموعی طور تے گیاناز آکھئیا جاندا اے ۔ جہڑے کہ ایہہ نیں ۔

گیانا- سابق برطانوی گیانا ۔

سیرینام- سابق ولندیزی گیانا ۔
فرانسیسی گیانا- فرانس دے مل تھلے علاقہ ۔

کدے کدے ایہہ اصطلاح گوانڈھی دیساں دے کجھ علاقےآں نوں شامل کر کے وی ورتی جاندی اے ، جس چ وینزویلا دا خطہ گیانا تے برازیل دا خطہ گیانا شامل اے ۔

جدوں وینزویلا تے برازیل دے علاقےآں نوں اس چ شامل کیتا جاندا اے تے اس خطے دیاں سرحداں اتلے چڑھدے چ وڈا سمندر اوقیانوس ، اتلے لہندے چ اورینوکو تے چڑذدے دکھن چ دریا‏ئے ایمیزون تک پہنچ جاندیاں نیں
دولماباشے مسیت

دولماباشے مسیت بشکتاس استمبول ترکی چ 19ویں صدی دی بنی ہوئی مسیت اے۔ اے سلطان عبدالمجید دے کین تے بنی

گٹھ:مسیت
گٹھ:مسجداں
گٹھ:عبادت گاہاں
لہور دے باغات

لہور نوں باغاں دا شہر وی آکھیا جاندا اے۔ مغلاں دے دور چ ایتھے وڈی گنتی چ باغ ھندے سی جنہاں چوں کافی سارے ٹیہ گئے نیں تے کج باقی رہ گئے نیں۔ شالیمار باغ مغل بادشاہ شاہجہان دے دور چ بنایا گیاسی۔ اے باغ اوس جنت دے خیالی نقشے تے بنایا گیا اے جیدا ذکر قرآن پاک چ اخیرلی حیاتی دے بارے چ کیتا گیا اے۔ باغ دا نقشہ چوکور شکل دااے۔ لارنس گارڈن 1862ء چ بنایا گیا تے ایدا اصلی ناں ویویں صدی چ انڈیا دے انگریز وائسرائے سر جان لارنس دے ناں اتے رکھیا گیا اے۔ مقامی لوک اینوں باغ جناح وی آکھدے نیں۔ اے باغ 112 ایکڑ(5۔0 مربع کلومیٹر) دی تھاں اتے بنایا گیا اے۔ باغ جناح لہور دا مشہور نباتاتی باغ اے۔ اے باغ 141 ایکڑ(75۔0 مربع کلومیٹر) تکر پھیلیا ھویا اے۔ ایتھے شغل میلہ، کھیڈا تے اک لائبریری دی سہولت وی ھیگی اے۔
لہور چ ہور وی وڈے تے مشہور باغ تے پارک ھیگے نیں جناں چوں اقبال پارک، حضوری باغ، موچی باغ، گلشن اقبال پارک، ریس کورس پارک، ماڈل ٹاؤن پارک، ناصر باغ، جلّوپارک، چھانگہ مانگہ پارک تے وائلڈ لائف پارک شامل نیں۔

گٹھ:لہور
باغ جناح

**باغ جناح** یا **لارنس گارڈن**، پنجاب، پاکستان دے شہر لہور وچ اک تریخی باغ اے۔ ایہ لہور دا مشہور نباتاتی باغ اے۔ باغ 141 ایکڑ (75۔0 مربع کلومیٹر) تک پھیلیا ہویا اے۔ ایتھے سیر و تفریح کرن، کھیلݨ تے لائبریری دی سہولت وی موجود اے، اس توں علاوہ اک مسیت وی موجود اے۔ ایتھے اک تھیٹر وی اے جیہڑا ہوا ہارے بݨایا گیا اے۔ ایس توں وکھ ایتھے اک ریستوران، ٹینس کھیڈن دا اکھاڑہ تے اک جمخانہ کرکٹ کلب وی ہیگا اے۔ ایہ باغ لارنس روڈ تے لہور دے چڑیا گھر تے مال روڈ تے گورنر ہاؤس دے بلکل نال واقع اے۔

## تریخ
اے باغ سب توں پہلاں اک نباتاتی باغ دے نقشے اتے بنایا گیا سی۔ فیر ایدا ناں ویویں صدی چ انڈیا دے انگریز وائسرائے (1864ء توں 1869ء) سر جان لارنس دے ناں اتے رکھیا گیا اے۔ ایس تھاں اتے اوہدی مورتی رکھی گئی سی جیہنوں بعد وچ آئرلینڈ منتقل کر دتا گیا۔

## اج دا حال
باغ جناح لہور دا مشہور نباتاتی باغ اے۔ جیدا رقبہ ھن 141 ایکڑ(75۔0 مربع کلومیٹر) تک اے۔ پہلاں اےدا رقبہ 176 ایکڑ(71۔0 مربع کلومیٹر)سی تے فیر کج تھاں لہور دے چڑیا کعر, گورنمنٹ کالج لہور، تے آلے دوالے دیاں سڑکاں نوں دے دتی گئی۔

## اہمیت
## مورت نگری

File:Quaid-e-azam Library Lahore.JPG|قائداعظم لائبریری
Image:Quaid-e-Azam_Library_in_Jinnah_Garden.jpg|قائداعظم لائبریری

File:Ali Imran-Tennis Courts in Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah) June 4 2004.jpg|ٹینس کورٹ

File:Ali Imran-The Mosque in Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah) June 4 2004.jpg|مسیت

File:Ali Imran-Walking Trail in Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah) June 4 2004.jpg|باغ جناح
File:Ali Imran-Walking Trail in Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah) June 4 2004-2.jpg|باغ جناح


## حوالے

## باہرلے جوڑ
* *باغ جناح (لہور جمخانہ)*, [ورلڈسٹیڈیا](http://www.worldstadia.com/stadium/pakistan/bagh-e-jinnah_(lahore_gymkhana)/961.php).

گٹھ:لہور
گٹھ:پنجاب دے باغات
باجا کیلیفورنیا

جزیرہ نما باجا کیلی فورنیا یعنی تھلڑلا کیلی فورنیا براعظم اتلے امریکہ دا اک جزیرہ نما اے جہڑا میکسیکو دے لہندے چ واقع اے ۔ ایہہ اتلے چ میکسیکالی تون دکھن چ کابو سان لوکاس تک 1250 کلومیٹر تے پھیلئیا ہوئیا اے تے بحر الکاہل نوں خلیج کیلی فورنیا توں جدا کردا اے ۔

اس جزیرہ نما دا اتلا علاقہ میکسیکو دی ریاست باجا کیلی فورنیا دا حصہ اے جدوں کہ 28 ڈگری اتلے توں تھلے دا علاقہ ریاست دکھنی باجا کیلی فورنیا اکھواندا اے ۔
اودبلا

اودبلا اک مچھی کھان آلا پستانیہ جانور اے ، جس نوں لدھر وی آکھئیا جاندا اے ۔ ایہہ پانی تے خشکی دوناں تھانواں چ رہن دی صلاحیت رکھدا اے ۔

اوبلا اوداں تے مچھی تے شیل فش کھاندے نیں پر دوجے نگے جانور تے پرندے وی کھا جاندے نیں ۔
## جیون
اودبلا دا حمل دا دورانیہ 60 توں 86 دن ہندا اے تے نویں جمن آلے بچے دی حفاظت ماں پیؤ تے دوجے رشتے دار کردے نیں ۔ اک مادہ اودبلا 2 سال چ جوان ہندی اے تے نر اوبلا تناں سالاں چ جوان ہندا اے ۔ اسدا بچہ اک مہینے داہون تے اپنی گپھا توں نکل سکدا اے تے 2 مہینے دا ہون تے تیرن لگ پیندا اے ۔ بچہ اپنے ٹبر نال 1 سال تک رہندا اے ۔ اوبلا 10 سال تک جی سکدا اے۔
## خدوخال

اوبلا لمبے پتلے جسم دے ہندے نیں تے نکیاں نکیاں لتاں تے جھلی دار پنجے رکھدے نیں ۔ اینہاں دے پیراں تے تکھے نونہہ ہندے نیں ۔ اینہاں دی لمبائی 2 توں 6 فٹ تے وزن 5 توں 45 کلوگرام تک ہندا اے ۔
## حوالے
آذری

آذری آذربائیجان دے لوکاں نوں آکھئیا جاندا اے ،جہڑے زیادہ تر آذربائیجان تے ایران چ آباد نیں ۔ 1905ء تک آرمینیا چ وی موجود سن پر 1905ء توں لے کے 1920ء تک آرمینیائی لوکاں نے اینہاں دا قتل عام کیتا تے لکھاں نوں ملک بدر کر دتا ، جہڑے کجھ ہزار رہ گئے سن اوہنان نوں نگورنوکاراباخ دے مسئلے دی وجہ توں آرمینیا چھڈنا پئیا ، چلانچہ ہن اینہاں دی گنتی آرمینیا چ نا ہون دے برابر اے ۔

گٹھ:لوک
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:ترک قبیلے
مسجد مہابت خان

مسجد مہابت خان پشاور پاکستان دی اک پرانی تے تریخی مسجد اے۔ اے پرانے شہر دے اندر اے تے اینوں 17ویں صدی چ مغل صوبیدار مہابت چان نے بنوایا۔ مہابت خان شاہجہان تے اورنگزیب ویلے پشاور دا صوبیدار سی اے مسیت 1670 دے کول بنی۔ مسیت مستطیل مورت دی اے جیدے تن پاسے اچے بوۓ نیں۔ مسیت دے ویڑے دے وشکار وضو کرن لئی حوض اے ویڑے دے تن پاسےنکیاں کوٹھڑیاں نیں جتھے مسیت دی وچ بنے ہوۓ مدرسے دے شگرد پڑھدے تے ریندے نیں۔ ویڑے دے چوتھے پاسے چھتی ہوئ مسیت اے جیدے تے تن گنبد نیں تے کونیاں تے دو منار نیں۔ ‎‎‎

## بارلے جوڑ
*http://pakistaniat.com/2008/02/26/masjid-mahabat-khan-peshawar/

گٹھ:پاکستان دیاں مسیتاں
ایسکی عمارت مسیت

ایسکی عمارت مسیت فاتح استمبول ترکی چ اک مسیت اے۔ اے پہلے گرجا سی۔

گٹھ:مسیت
گٹھ:مسجداں
گٹھ:عبادت گاہاں
جزائر ڈوکینیز

دوکینیز (معنی:12) بحیرہ ایجئین چ 12 وڈے تے 150 نکے جزیرےآں تے مشتمل خطہ اے جہڑا یونان دا حصہ اے ۔ ایہہ جزیرے ترکی دے دکھنی لہندے ساحلاں دے نال واقع نیں ۔ ایہہ شاندار تریخ رکھدے نیں ایتھے تک کہ نکے تے غیر آباد جزیرےآں تے وی گرجے تے گھبلے وقتاں دے قلعے پائے جاندے نیں ۔

یونان دے زیرانتظام ایہہ خطہ کل 163 جزیرےآں تے مشتمل اے جنہاں چ 26 غیر آباد نیں ۔ 12 وڈے جزیرےآں نیں جنہاں دے ناں تے ایہہ ڈوڈکینیز آکھواندا اے ، اینہاں چ تریخی طور تے سب توں ودھ اہمیت جزیرے رہوڈوس دی اے ۔

شہر رہوڈوس 408 قبل مسیح چ بسائیا گئیا تے ایہہ جزیرہ 332 ق م چ سکندر اعظم دی سلطنت دا حصہ بنئیا ۔

305 ق م چ دمترس دے ناکام محاصرے دے بعد سورج دیوتا ہیلیوس دا اک وڈا مجسمہ نصب کیتا گئیا جہڑا رہوڈس دے مجسمے دے ناں نان جانئیا جاندا اے ۔

تیجی صدی عیسوی چ رہوڈوس اپنے عروج تے پہنچ گئیا تے یونان دا سب توں تہذیب یافتہ تے خوبصورت شہر بن گئیا ۔

395ء چ رومی سلطنت دی ونڈ دے نال ای رہوڈوس چ طویل بازنطینی دور دا آغاز ہوئیا ۔

672ء چ پہلے اموی بادشاہ معاویہ دی فوجاں نے رہوڈوس تے مل مار لئیا تے پہلی صلیبی جنگ تک ایہہ مسلماناں دے کول رہئیا ، جدوں اس نوں بازنطینی حکمران نے واپس لے لئیا ۔ 1309ء چ نائٹس ہاسپٹلرز نے جزیرے توں بازنطینی سلطنت دی حکومت دا خاتمہ کر دتا تے شہر نوں یورپی طرز ت ے اسارئیا ۔

گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
کائنات دی عمر

بگ بینگ سوچ باجوں کائنات دی عمر دی تعریف ایداں اے  ، ایہہ ویلے ورگے خط منحنی دی ، موجودہ کرہ ارض دے زمان توں پچھلے پاسے بگ بینگ تک جان توں حاصل ہون آلے اجتمائی صحیح ویلے دی سب توں وڈی قیمت(مقدار) اے ۔

اک فرضی گھڑی تے استے لنگھن آلا ویلا ، جہڑا بگ بینگ توں شروع ہوئیا  تے اج زمین تے موجود اے ، اصل چ آئن سٹائن دے نظریے دے تحت اس گھڑی دی حرکت تے منحصر اے  تے اتے لکھی گئی تعریف دے مطابق کائنات دی عمر  ، فقط ، اس گھڑی تے لنگھے ویلے دی سب توں وڈی مقدار اے ۔

## وماپ دی بنیاد تے کائنات دی عمر

ناسا ادارے دے منصوبے ، وماپ ، (ولکنسن مائکرو ویو انیسوٹروپی WMAP) دے تحت کائنات دی عمر دا اندازہ ، 13 ارب 70 کروڑ سال لائیا  گئیا اے ۔

گٹھ:تارہ پڑھت
گٹھ:خلائی سائنس
گٹھ:فلکیات
مسٹانگ

**مسٹانگ** لہندے اتلے امریکہ چ پہاڑی تے صحرائی علاقےآں چ پائے جان آلے سخت جان تے آزاد گھمن آلے کعوڑے دا ناں اے ۔ مسٹانگ اپنی سہنپ، دوڑ ،قوت برداشت تے آزاد روی دی وجہ توں مشہور اے ۔ اسدی اینہآں خوبیاں دی وجہ توں بے شمار شیواں دے ناں مسٹانگ تے نیں ۔

## تریخ

7ویں صدی چ عرب فوجاں مدینے توں دنیا دی فتح تے نکلیاں تے اینہاں دا اک جنگی ہتھیار عربی گھوڑا وی سی ۔ عرب دے صحراواں چ رہن دی وجہ توں اس چ بوہت زیادہ قوت برداشت سی تے اسدے نتھنے وڈے ہون پاروں اس دے پھپھرےآں چ زیادہ آکسیجن جا سکدی سی ، ایداں اسنوں ودھ توانائی ملدی سی ۔ عرب فتحاں چ عربی گھوڑے دا بوہت کردار اے ۔ 711ء چ بنو امیہ دے دور چ عرب فوجاں ایسے عربی گھوڑے تے سپین فتح کر رہئیاں سن ، اس گھوڑے دا نان فیر اندلسین وی پئے گئیا ۔ مسلماناں توں ایہہ گھوڑا ہسپانوی عیسائیاں دے ہتھ لگا ۔ کولمبس دے نویں دنیا لبھن مگروں ایہہ عربی تے ہسپانوی گھوڑا وی نویں دنیا چ پہنچ گئیا تے ہسپانویاں تون کجھ گھوڑے فرار ہو گئے تے جنگلاں چ رہن لگے ۔ اینہاں دا ناں مسٹانگ اے ۔

انگریزی دا لفظ مسٹانک ہسپانوی لفظ میسٹیننو توں بنئیا اے ۔

گٹھ:ڈنگر
گٹھ:سپین
گٹھ:ہسپانیہ
گٹھ:امریکہ
گٹھ:پالتو ڈنگر
گٹھ:جیون پڑھت
گٹھ:رپھڑی صفے
اتوار

**اتوار** (انگریزی: Sunday)، ویلے دی وَنڈ وچ اک دن دا ناں ہے۔ ایہہ ستوارے دا ستواں اَتے آخری دن ہُندا ہے۔

## حوالے

گٹھ:ویلا
گٹھ:دن
گٹھ:ستوارے دے دن
گٹھ:پنجابی رہتل
جمعہ

**جمعہ** (انگریزی: Friday)، ویلے دی وَنڈ وچ اک دن دا ناں ہے۔ ایہہ ستوارے دا پنجواں دن ہُندا ہے۔ مسلماناں واسطے ایہہ اک اہم دن آ۔ 

گٹھ:ویلا
گٹھ:دن
گٹھ:ستوارے دے دن
گٹھ:پنجابی رہتل
بایراکلی مسیت

بجراکلی مسجد ( بیراکلی مسجد وی آکھئیا جاندا اے) سربیا دے راجگھر بلغراد چ واقع اک وڈی مسیت اے ۔ ایہہ 1575ء اوس ویلے اساری گئی جدوں سربیا سلطنت عثمانیہ دے راج تھلے سی 1717ء توں 1739ء تک سربیا تے آسٹریا دے مل دے دوران اس مسیت نوں رومن کیتھولک گرجے چ تبدیل کر دتا گئیا پر جدوں عثمانیاں نے شہر تے دوبارہ مل ماری تے اس دی مسیت دی حثیت نوں بحال کر دتا گئیا ۔ 18 مارچ 2004ء چ مسیت چ اگ لگن نال اس نوں شدید نقصان ہوئیا پر بعد چ اس دی مرمت کر دتی گئی سی ۔

گٹھ:سلطنت عثمانیہ
گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ
گٹھ:یورپ دیاں مسیتاں
گٹھ:مسجداں
گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں اساریاں مسیتاں
پارتھینون

پارتھینون  یونانی دیوی ایتھنا دا مندر اے ،جسنوں یونان دے موجودہ راجگھر ایتھنز  دے مشہور زمانہ ایکروپولس چ 5ویں صدی قبل مسیح چ اسارئیا گئیا ۔ ایہہ  قدیم یونانی عمارتاں چوں سب توں بہتر حالت چ اے ۔ اس چ موجود بت یونانی آرٹ دے عروج  دی کہانی دسدے نیں ۔ سب توںو دھ سیاحاں نوں اپنے ول کھچن آلا پارتھینون ، قدیم یونان تے ایتھنز دی جمہوریہ دی علامت تے جگ دیاں وڈیاں ثقافتی یادگاراں چوں اک اے ۔ یونانی وزارت ثقافت اس دی بحالی دے منصوبے تے کم کر رہی اے ۔

پرانا پارتھینون 480 ق م چ فارسیاں دے حملے چ تباہ ہو گئیا سی ، جس دے مگروں موجودہ پارتھینون نوں  اس پرانے مندر دی تھان اسارئیا گئیا  ۔ سارے یونانی مندراں وانگ پارتھینون وی خزانے دے طور تے ورتیا جاندا سی ۔ 6ویں صدی عیسوی چ پارتھینون عیسائی گرجے چ بدل دتا گئیا ۔ 1460ء چ سلطنت عثمانیہ دے ہتھوں ایتھنز  تے یونان دی فتح دے بعد اسنوں مسیت چ بدل دتا گئیا ۔ 28 ستمبر 1687ء چ عثمانیاں دے اسلحہ خانے چ دھماکے نال پارتھینون نوں شدید نقصان پہنچئیا ۔ 1806ء چ تھامس بروس عثمانیاں دی اجازت نال بچن آلے مجسمے اپنے نال لے گئیا ۔ ایہہ مجسمے 1816ء چ برٹش میوزیم لندن نوں ویچے گئے  ، جتھے ایہہ اج وی موجود نیں ۔ یونانی حکومت اینہاں مجسمےآں دی واپسی دا مطالبہ کردی رہی اے پر حالے تیکر اسنوں کوئی کامیابی نئیں ملی ۔

عثمانیاں نے اس عمارت چ اک مینار وی شامل کیتا سی  تے 17ویں صدی دے یورپی سیاحاں نے وی اپنیاں کتاباں چ لکھئیا کہ عثمانیاں نے اپنی رواتاں نوں برقرار رکھدے ہوئے پارتھینون سمیت کسے وی آثار قدیمہ نوں کوئی نقصان نئیں پہنچائیا تے ایہ بالکل بہترین حالت چ نیں ۔

1975ء چ یونانی حکومت نے یورپی یونین دی مالی تے تکنیکی تعاون نال پارتھینون تے ایکروپولس دی کئی دوجیاں عمارتاں دی بحالی دے منصوبے دا آغاز کیتا ۔

اس ویلے ایتھنز دے آثر قدیمہ نوں سب توں ودھ خطرہ 1960ء دی دہائی توں ہن تک پھیلے ہوئے شہر دی آلودگی توں اے  ۔ اس دی سنگ مرمر تیزابی بارش تے گڈیاں دے دھوئیں دی وجہ توں شدید متاثر ہو رہئیااے ۔ 

متحدہ امریکی ریاستاں دی ریاست ٹینیسی دے شہر نیشویل چ اصل پارتھینون ورگی عمارت بنائی گئی اے ،ایہہ عمارت 1897ء چ تعمیر ہوئی ۔
مسجد الذہب

**مسجد الذہب** (سنہری مسیت) فلپائن دے راجگھر منیلا دے مسلم ودھ گنتی دے ضلعے کوئیاپو چ واقع اک وڈی مسیت اے ۔ اس نوں سنہری مسیت اس لئی آکھئیا جاندا اے کیونجے اس تے سنہری رنگ دا اک وڈا گنبد بنائیا گئیا اے ۔ فلپائن دی سابق خاتون اول امیلڈا مارکوس دی زیر نگرانی ایہہ مسیت 1976ء چ لبیا دے صدر معمر قذافی دے دورے لئی اساری گئی سی پر لبیائی صدر دا دورہ بعد چ منسوخ ہو گئیا سی ۔ ایہہ منیلا دی مسلم برادری لئی مرکز دی حثیت رکھدی اے ، خصوصا جمعہ دی نماز ویلے ایہہ مکمل طور تے نمازیاں نال بھر جاندی اے ۔اس تریخی مسیت دے دیکھ بھال نا ہون پاروں اس دے مینار تے گنبد دے کم توں شدید نقصان پہنچئیا اے پر ہن آرائش دا کم شروع کیتا جا رہئیا اے ۔

گٹھ:فلپائن
گٹھ:مسیتاں
گٹھ:اسلام
گٹھ:ایشیا دیاں مسیتاں
گٹھ:ایشیا
گٹھ:عبادت گاہاں
گٹھ:مسیت
گٹھ:مسجداں
مسجد کوبے

کوبے مسجد جاپان دے شہر کوبے چ واقع اک مسیت اے جہڑی اکتوبر 1935ء چ اساری گئی ، اس نوں جاپان دی پہلی مسیت ہون دا اعزاز حاصل اے ۔ ایہہ کوبے مسلم مسجد دے ناں نال وی جانی جاندی اے ۔ اس دی تعمیر اسلامی مجلس کوبے ولوں 1928ء چ شروع ہوئی تے 1935ء چ مکمل ہوئی ۔ 1943ء چ جاپانی شاہی بحریہ نے اس مسیت تے مل مار لئی ۔ پر ہن اس مسیت دی حثیت بحال اے تے شہر دے مسلماناں دا مرکز اے ۔ اپنے مضبوط ڈھانچے دے پاروں ہانشن دے وڈے بھچال چ وی ایہہ مسیت محفوظ رہی ۔ ایہہ مسیت روایتی ترکی انداز چ تعمیر کیتی گئی اے تے اسنوں چیک ماہر تعمیرات جان جوزف سواگر (1885ء-1969ء) نے تعمیر کیتا جہڑے جاپان چ کئی مذہبی تعمیراں دے ماہر تعمیرات نیں ۔

گٹھ:جاپان
گٹھ:مسیتاں
گٹھ:اسلام
گٹھ:عبادت گاہاں
گٹھ:مسیت
گٹھ:مسجداں
مسجد استقلال

استقلال مسجد انڈونیشیا دے راجگڑھ جکارتہ چ واقع اک مسیت اے ، جسنوں چڑھدے دکھنی ایشیاء دی سب توں وڈی مسیت ہوں دا اعزاز حاصل اے ۔ ایہہ مسیت 1975ء چ انڈونیشیا دی سرکار نے تعمیر کرائی سی ۔ اس مسیت چ اکو ویلے 1 لکھ 20 ہزار نمازی عبادت کر سکدے نیں ۔ مسیت دے مرکزی گنبد دا قطر 45 میٹر اے ۔ نماز دے علاوہ مسجد مختلف سماجی تے ثقافتی سرگرمیاں دا وی مرکز اے ،جنہاں چ درس ، نمائشاں ، مذاکرے تے زنانیاں ، بچےآں تے جواناں لئی مختلف قسم دیاں تقریباں شامل نیں ۔

گٹھ:انڈونیشیا
گٹھ:انڈونیشیا دیاں مسیتاں
گٹھ:اسلام
گٹھ:ایشیا
گٹھ:عبادگاہاں
گٹھ:مسیتاں
محاصرہ کوت

**محاصرہ کوت** 7 دسمبر 1915ء توں 29 اپریل 1916ء تک جاری رہن آلا پہلی جنگ عظیم دا اک اہم معرکہ سی جہڑا بین النہرین (موجودہ عراق) مہم دا حصہ سی ۔ اس معرکے چ سلطنت برطانیہ دی فوجاں نوں سلطنت عثمانیہ دیاں فوجاں دے ہتھوں شکست ہوئی سی ۔ اس مہم چ عثمانی فوج دی اگوائی خلیل پاشا نے کیتی تے برطانیہ دی فوج چارلس ٹاؤنشینڈ دے قیادت تھلے جنگ لڑ رہی سی ۔ معرکے دے مگروں ٹاؤنشینڈ گرفتار ہو گئیا سی ۔

اس معرکے چ برطانوی فوج دے 23 ہزار سپاہی مارے گئے جدوں کہ 8 ہزار قیدی بنا لئے گئے ، دوجے پاسے عثمانی فوج دے 10 مرے تے زخمی ہوئے ۔

کوت العمارہ دریاۓ دجلہ دے کنڈے واقع اک قصبہ اے جہڑا شط العرب تے دجلہ دے سنگم تے واقع اے ، ایہہ بصرہ توں 350 تے بغداد توں 170 کلومیٹر دے فاصلے تے واقع اے ۔ 1915ء چ اس دی آبادی ساڈھے 6 ہزار سی ۔

گٹھ:جنگاں
گٹھ:تریخ
گٹھ:ایشیا دی تریخ
گٹھ:سلطنت برطانیہ
گٹھ:برطانیہ
گٹھ:سلطنت عثمانیہ
گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ
گٹھ:ترکی
گٹھ:ترکی دیاں جنگاں
گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں جنگاں
گٹھ:ترک تریخ
گٹھ:عراق
گٹھ:عراق دی تریخ
گٹھ:عراق دیاں جنگاں
گٹھ:لڑائیاں
بمبارا

بمبارا مالی چ بولی ان آلی اک بولی اے جسدے بولن آلےآں دی گنتی 60 لکھ دے لاگے اے ۔ مالی دے علاوہ بمبارا بولن آلےآں دی اک تھوڑی جہی گنتی برکینا فاسو تے آئیوری کوسٹ چ وی اے ۔ بنیادی طور تے بمبارا بولی بمبارا مذہبی گروہ دے لوک بولدے نیں جنہاں دی گنتی 27 لکھ دے نیڑے اے ۔ اس بولی دا تعلق منڈنگ بولیاں دے گروہ یاں منڈا بولیاں نال اے ۔ 70ء دی دہائی توں عام طور تے ایہہ بولی لاطینی حرفاں چ لکھی جا رہی اے ، پر کجھ وادھو حرف وی بنائے گئے نیں ۔

## ڈکشنری
* بمبارا ڈکشنری 
* بمبارا وکشنری
* http://www.bisharat.net/Demos/jiriwso.htm

## بمبارا بولی سکھو
* انڈیانا یونیورسٹی دا جوڑ 
* انڈیانا یونیورسٹی دا جوڑ 
* وکی اتے جوڑ
* http://www.peacecorp.gov/wws/multimedia/language/transcripts/ML_Bambara_Language_Lessons.pdf 

## بارلے جوڑ
* بمبارابولی- روزیٹا پراجیکٹ
* فرانسیسی کتب]
* بمبارا اتے جرنل 
* بمبارا دے بارے چ 

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:افریقہ دیاں بولیاں
اے 10 تھنڈربولٹ

اے 10 تھندربولٹ زمینی فوجاں دی مدد لئی بنائیا جان آلا ہوائی جہاز اے ۔ اسدا ڈیزائن دلچسپ تے اسدیاں خوبیاں حیران کن نیں ۔ اسنوں فیئر چائلڈ امریکہ نے بنائیا اے ۔ خاص طور تے ایہہ ٹینکاں دے خلاف ورتیا جاندا اے ۔ اسدے اگلے بنھے اک توپ جی اے یو -8 ایوینجر لگی ہندی اے جسدیاں 6 گولیاں اک ٹینک نوں تباہ کرن لئی کافی ہندیاں نیں ۔

## بکتر
اے_10 چ ٹٹانیم دا بنئیا ہوئیا اک بکتر لگا ہندا اے جہڑا اس دے وزن دا 6 فیصد ہندا اے ۔ ایہہ اسنوں 20 ملی میٹر دیاں گولیاں توں مکمل بچا سکدا اے ۔ ایہہ اک پر دے وڈے حصے تے اک انجن دے بغیر وی اڑ سکدا اے ۔ ایہہ گل 2003ء دے امریکہ دے عراق تے حملے دے بعد ثابت ہوئی جدوں اک اے-10 دا پر تے انجن تباہ ہو گئے تے اوہ اترن چ کامیاب ہو گئیا ۔

## اسلحہ
ایہہ جہاز جی اے یو 8 ایوینجر گن ٹینکاں دے خلاف ورتدا اے ۔ اسدے علاوہ ایہہ اے جی ایم -65 مزائل وی لے جا سکدا اے ۔ ایہہ ای سی ایم پاڈ وی لے کے جاندا اے جہڑا ریڈار جام کرن لئی ورتئیا جاندا اے ۔ ایہہ اپنے دفاع لئی 2 عدد سائیڈ ونڈو میزائل وی لے کے جاندا اے ۔

## بارلے جوڑ
 
* اے 10 تھنڈربولٹ-اعدادو شمار
* http://www.globalsecurity.org/military/systems/aircraft/a-10.htm
* http://www.pats-world.com/gulfwar/index.htm 
* 10 دی ویب سائیٹ 

گٹھ:جعاز
گٹھ:جہاز
گٹھ:ہوائی جہاز
انگوٹا

**انگوٹا** افریقہ چ اتھوپیا دی اک تقریبا نا پید بولی اے جہڑی ایفرو ایشیائی غیر درجہ بند بولیاں چ شامل کیتی جاندی اے یعنی اس دا تعلق ایفرو ایشیائی بولیاں نال ای اے پر حالے اینہاں نوں کسے درجہ بندی یاں ٹبر چ شامل نئیں کیتا گئیا ۔ اس سلسلے چ ہور تحقیق جاری اے ۔ اسنوں بائریل بولی وی آکھئیا جاندا اے ۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:افریقہ دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:افریقہ
امید (سیارچہ)

**امید** ایران دا پہلا مقامی بنئیا مصنوعی سیارہ اے جس دی 2 فروری 2009ء نوں کامییابی نال لانچنگ کیتی گئی ۔ ایہہ ایران دا مدار چ دوجا مصنوعی سیارہ اے ۔ پہلا ایرانی مصنوعی سیارہ سینا اول روس نے ایران لئی بنائیا سی تے 2005ء چ مدار چ چھڈئیا گئیا سی۔

گٹھ:مصنوعی سیارہ
گٹھ:ٹیکنالوجی
گٹھ:ایران
اجاکیو

**اجاکیو** فرانس دا اک قصبہ اے جہڑا جزیرہ کارسیکا تے نالدے جزیرےآں تے مشتمل علاقے دا صدرمقام اے ۔

ایہہ جزیرہ کارسیکا دے لہندے ساحلاں تے مارسیلز توں 210 بحری میل دکھن چ واقع اے ۔

جگ دے مشہور فاتحین چوں اک نیپولین بونا پارٹ ایسے شہر چ 1769ء چ جمئیا تے اسدی جمن دی تھان اج وی ایتھے دے مشہور سیاحتی تھانواں چوں ا ک اے ۔

گٹھ:فرانس
گٹھ:یورپ
گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:یورپ دے شہر
گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے
گٹھ:یورپی شہر
گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:شہر
گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
پنجن کسانا

**پنجن کسانا**، پنجاب، پاکستان دے ضلع گجرات دی تحصیل کھاریاں وچ اک پنڈ اے۔ ایہ جی ٹی روڈ تے اُتے آباد اے۔ ایس پنڈ وچ کُڑیاں تے مُنڈیاں دے ہائی سکول نیں۔ ایہ  پنڈ کھاریاں تے لالا موسا دے وچکار وچ واقع اے۔

گٹھ:ضلع گجرات
گٹھ:پنجاب دے پنڈ
گٹھ:تحصیل کھاریاں
لہور دیاں مسیتاں

لہور دیاں مشہور مسیتاں (مسجداں) دے ناں اے نیں :
*بادشاہی مسجد
*دائی انگا مسجد
*موتی مسجد
*سنہری مسجد
*مسجد شہدا
*بیگم شاہی مسیت

گٹھ:لہور دیاں مسیتاں
گٹھ:پاکستان دیاں مسیتاں
گٹھ:مسیتاں
دائی انگا مسجد

دائی انگا مسیت (مسجد) پنجاب (پاکستان) دے شہر لہور وچ اک مسیت اے ۔ ایہ اک تریخی مسیت  لہور ریلوے سٹیشن توں ادھے میل توں وی نیڑے نوں لکھا دے علاقے وچ اے ۔ ایہ منیا جاندا اے کہ دائ انگا نے ایہ مسیت 1635عیسوی(1045ہجری) وچ اپݨے حج تے جاݨ توں پہلاں تعمیر کرائی سی ۔ ایس مسیت دے اتے لکھی گئ تریخ 1949عیسوی(1060ہجری) اے ۔ 

زیب النساء (مشہور ناں دائی انگا) مغل بادشاہ شاہجہان دی نرس(دائی) سی ۔ ایس کر کے ایہنوں شاہی خانوادے وچ بڑی عزت دی نگاہ نال دیکھیا جاندا سی ۔ ایہدا خاندان مغل سلطنت دے نال خاص نسبت رکھدا سی ۔ ایہدا خاوند مراد خان مغل بادشاہ دا مجسٹریٹ سی تے ایہدا پُتر راشد خان پوری مغل سلطنت وچ سبھ توں چنگا تیر انداز سی ۔ راشد خان نے مغل بادشاہ دے وڈے پُتر داراشکوہ دی راکھی کردیاں اپݨی جان دے دتی سی ۔
دائی انگا دا مزار گلابی باغ دے ناں نال وی مشہور اے ۔

گٹھ:مسیتاں
پرانی مسیت

پرانی مسیت یا ایسکی مسیت ادرنہ ترکی دی اک پرانی مسیت اے جیڑی ترکاں دے دوجے راجگڑھ ادرنہ چ بنی۔ اے سلیمیہ مسیت دے نیڑے اے۔
گٹھ:ترکی دیاں مسیتاں
گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں اساریاں مسیتاں
گٹھ:مسیت
گٹھ:مسجداں
گٹھ:عبادت گاہاں
کوجاتپہ مسیت

کوجاتپہ مسیت انقرہ ترکی دی سب توں وڈی مسیت اے۔ اے استمبول دیاں پرانیاں تریخی ترک مسیتاں ونگوں بنائی گئی اے۔ اے 1967 چ بننا ٹری تے 1987 نوں بننا مکی۔
گٹھ:مسیت
گٹھ:مسجداں
گٹھ:عبادت گاہاں

گٹھ:ترکی دیاں مسیتاں
گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں اساریاں مسیتاں
اغالبا

اغلبی ، جسنو‏ں بنی اغلب تے اغالبہ ( ۲۹۶-۱۸۴ قمری / ۹۰۹-۸۰۰ ء) دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے، عرب مسلم حکمراناں دا اک خاندان سی جنہاں نے افریقہ تے بحرالکاہل د‏‏ی سرزمین اُتے حکومت کیت‏‏ی ۔

عباسی خلیفہ ہارون الرشید دے ویلے وچ افریقا دا علاقا (موجودا طرابلس ، تیونس تے الجزائر تے مشتمل)  نیم خود مختار ہو گیا ۔ کیونکہ مرکز توں دور ہون پاروں اس علاقے دا انتظام مشکل ہو رہئیا سی اس لئی ہارون نے ایتھے دی حکومت مستقل طور تے اک بندے ابراہیم بن اغلب تے اس دی اولاد نوں دے دتی اینج افریقہ چ اک نوین حکومت دی بنیاد پئی جہڑی اغالبہ یاں اغلب ٹبر دی حکومت کہلاندی اے ۔ ایہہ اغلبی حکومت عملا خودمحتار سی پر خلافت عباسیہ توں تسلیم کردی سی تے ہر سال باقاعدگی نال خراج دیندی سی جہڑا اس گل دا ثبوت اے کہ ایہہ حکومت عباسی خلافت دا حصہ اے ۔

اغلبی ٹبر دی ایہہ حکومت 800ء توں 909ء تک یعنی 100 سال توں ودھ قائم رہی ۔ اس حکومت دا راجگڑھ قیروان سی جیہدی نینھ عقبہ بن نافع نے رکھی سی ۔ اغلبی ٹبر دا سبھ توں وڈا کارناما جزیرہ سسلی دی فتح تے سمندری قوت دی ترقی اے ۔ ایس دور وِچ نا صرف سسلی بلکہ لمے اٹلی وچ وی مسلماناں دا تسلط ہو گیا سی ۔ 
 

## واقعات
ابراہیم ابن الغلب دے والد خراسان دے اک جرنیل سن جنہاں نے عباسی فوج وچ خدمات انجام دتیاں۔ ۱۸۴ھ/۸۰۰ء وچ ہارون الرشید نے افریقی ریاست (نیو تیونس ) د‏‏ی حکمرانی ابراہیم نو‏‏ں ۴۰٬۰۰۰ دینار سالانہ خراج دے عوض سونپ دتی ۔ ایہ منتقلی بغداد تو‏ں شمالی افریقہ دے دور دراز ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت زیادہ خود مختاری دے نال سی ۔ زیاد اللہ اول دے دور حکومت وچ اکثریت نے بازنطینی قبضے والے سسلی (۲۱۷ھ / ۸۲۷ء) نو‏‏ں حاصل ک‏ر ليا۔ انہاں نے اکثر اک وڈا بحری بیڑا تشکیل دتا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں وسطی بحیرہ روم وچ انہاں د‏‏ی فتح ہوئی۔ سال ۲۵۵ ہجری / ۸۶۸ عیسوی وچ انہاں نے مالٹا نو‏‏ں وی فتح کيتا ۔

## حکمران
* ابراہیم ابن اغلب (۸۱۲-۸۰۰)
* عبداللہ اول (۸۱۷-۸۱۲)
* زیاد اللہ اول (۸۳۸-۸۱۷)
* ابو عقال الاغلب (۸۴۱-۸۳۸)
* محمد اول (۸۵۶-۴۱)
* احمد (۸۶۳-۸۵۶)
* زیاد اللہ دوم (۸۷۵-۸۶۳)
* ابوالقرانیق محمد دوم (۹۰۲-۸۷۵)
* ابراہیم دوم (۹۰۳-۹۰۲)
* زیاد اللہ سوم (۹۰۹-۹۰۳)
## کم

اکثر حکمران عمارت د‏‏ی ترقی تے تعمیر دے خواہشمند سن ۔

زیاد اللہ اول نے قیروان د‏‏ی عظیم مسجد تعمیر د‏‏ی تے احمد نے تیونس د‏‏ی عظیم مسجد نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا۔ اس دے علاوہ جنوبی افریقہ دے کم زرخیز علاقےآں وچ آبپاشی تے زراعت دے لئی بوہت سارے کم بنائے گئے۔

## وسائل

اغلبی حکومت دا سمندری بیڑا اینا طاقتور ہو گیا سی کہ لہندے رومی سمندر وچ کوئی ایہناں دا مقابلا نئیں کر سکدا سی ۔ ابراہیم بن اغلب دے مگروں ایہدے پتر عبد اللہ بن ابراہیم نے حکومت سنبھالی ۔ رومی سمندر دا جزیرہ سسلی ایہدے جانشین زیادۃ اللہ دے دور ج فتح ہویا ۔ زیادہ اللہ نے 100 بحری جہازاں نوں ایس مہم تے بھیجیا تے کئی معرکےآں توں مگروں جزیرے نوں سلطنت اغالبا دا حصا بنا لیا ۔ ابو مضر زیادۃ اللہ اغالبا ٹبر دا آخری حکمران سی جیہدے دور وچ ابو عبداللہ الشیعی نے اغلبی حکومت دا خاتما کر کے خلافت فاطمیا دی بنیاد رکھی ۔
## متعلقہ لیکھ

## حوالے

گٹھ:تریخ
گٹھ:یورپ دی تریخ
جنگ وادی 1916ء

وادی دی جنگ جہڑی 13 جنوری 1916ء نوں پہلی جنگ عظیم دے دوران ہوئی ،تے محاصرہ کوت دا اک حصہ سی ، برطانیہ دی فوج دی اک وڈی ناکامی سی ۔ ایہہ جنگ عراق دے شہر کوت العمارہ چ لڑی گئی ۔ اس جنگ چ برطانوی فوجیاں دی وڈی گنتی ماری گئی تے 8000 توں ودھ برطانوی فوجی جہڑے چارلس ٹاؤنشینڈ دے قیادت چ سن ترکاں دی قید چ آ گئے ۔ اس جنگ دا نتیجہ برطانیہ لئی بوہت بری ناکامی سی تے ایہہ برطانیہ دی فوجی تریخ چ ہتھیار سٹن دا سب توں وڈا واقعہ اے ۔

گٹھ:لڑائیاں
گٹھ:سلطنت عثمانیہ
گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ
گٹھ:ترکی
گٹھ:ترکیہ
گٹھ:ترکی دیاں جنگاں
گٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں جنگاں
گٹھ:ترک تریخ
گٹھ:عراق
گٹھ:عراق دی تریخ
گٹھ:عراق دیاں جنگاں
گٹھ:سلطنت برطانیہ
گٹھ:برطانیہ
گٹھ:جنگاں
برلن کندھ

**برلن کندھ** اک رکاوٹی کندھ سی جہڑی مشرقی جرمنی نے لہندے برلن دے دوالے اساری سی تاکہ ایہنوں مشرقی  جرمنی تے چڑھدے برلن توں وکھریاں کیتا جا سکے ۔ ایہ چڑھدے تے مغربی جرمنی دے وچکار حد بندی وی مقرر کر دی سی ۔ ایہہ کندھ لہندے یورپ تے مشرقی اتحاد دے وچکار آہنی پردہ دی علامت سی ۔ 

کندھ دی اساری توں پہلاں 35 لکھ مشرقی جرمن باشندے مشرقی اتحاد دی ہجرت تے پابندی دی پرواہ نہ کردے ہوئے مغربی جرمنی ہجرت کر گئے ، جیہناں دی وڈی گنتی نے مشرقی توں مغربی برلن دی راہ اختیار کیتی ۔ 1961ء توں 1989ء تک اپنے وجود دے دوران اس کندھ نے اینج دیاں ہجرتاں نوں روکے رکھئیا ۔ تے چوتھائی صدی توں ودھ چر تک چڑھدے تے لہندے جرمنی نوں جدا کری رکھیا ۔ ایس کندھ توں ٹپن توں روکن لئی ایہدے تے کئی رکاوٹاں لائیاں گئیاں سن جیہدے نتیجے چ کندھ ٹپن دی کوشش کرن آلے 5 ہزار لوکاں چوں 98 توں 200 اپنی جان توں گئے۔

مشرقی اتحاد چ انقلابی لہر دے دوران کجھ ہفتےآں دی بدامنی دے مگروں مشرقی جرمنی دی حکومت نے 9 نومبر 1989ء نوں اعلان کیتا کہ مشرقی جرمنی دے سارے شہری مغربی جرمنی تے مغربی برلن جا سکدے نیں ۔ اس اعلان دے نال ای چڑھدے جرمنی دے باشندیاں دی وڈی گنتی کندھ ٹپ کے لہندے جرمنی جا پہنچی جتھے مغربی جرمنی دے باشندیاں نے ایہناں نوں بھرپور جی آیاں نوں آکھئیا ۔ اگلے کجھ ستوارے چ جوش نال بھری عوام نے کندھ نوں کئی تھانواں توں ڈھاء دتا تے بعد چ اس کندھ نوں مشیناں دے نال مکمل طور تے ختم کر دتا گیا۔
برلن کندھ دے خاتمے نے فیر جرمنی دے اکمٹھ ہوݨ دی راہ پدھری کیتی جہڑا بالآخر 3 اکتوبر 1990ء چ مکمل ہویا۔

## ہور دیکھو
*چین دی کندھ

گٹھ:جرمنی
گٹھ:جرمنی دی تریخ
منسا موسی

**منسا موسی** سلطنت مالی دا سب توں مشہور تے نیک ناں حکمران سی ۔ جس نے 1312ء توں 1337ء تک حکومت کیتی اس دے دور چ مالی دی سلطنت اپنے عروج تے پہنچ گئی سی ۔ ٹمبکٹو تے گاد دے مشہور شہر فتح ہوئے تے سلطنت دیاں حداں چڑھدے چ گاد توں لہندے چ وڈا سمندر اوقیانوس تے اتلے چ تفازہ دیاں لون دیاں کاناں توں دکھن چ ساحلی جنگلاں تک پھیل گئیاں سن ۔ منسا نوں سب توں ودھ شہرت اسدے حج دے سفر توں لبھی جہڑا اسنے 1324ء چ کیتا ۔ ا یہہ سفر اینا شاندار سی کہ اسدی وجہ توں منسا موسی دی شہرت ناصرف اسلامی دنیا بلکہ تاجراں راہیں یورپ تک اسدا ناں پہنچ گئیا ۔ اس سفر چ منسا موسی نے اینا ودھ سونا خرچ کیتا کہ مصر چ کئی ورہے سونے دیاں قیمتاں ڈگیاں رہیاں ۔ منسا موسی مکہ توں اپنے نال اک اندلسی معمار ابواسحاق ابراہیم الساحلی نوں لیائیا ، جس نے بادشاہ دے حکم نال گاد تے ٹمبکٹو چ پکیاں اٹاں دیاں دو مسیتاں اساریاں تے ٹمبکٹو چ اک محل بنا‏ئیا ۔ مالی دے علاقے چ اوس ویلے پکیاں اٹاں دا رواج نئیں ہوئیا سی ۔ منسا موسی دے ویلے پہلی وار مالی دے تعلقات باہرلے ملکاں نال بنے چنانچہ مراکش دی مرینی سلطنت سلطان ابوالحسن نال اسدے چنگے تعلقات سن ۔ منسا موسی درویش صفت تے نیک حکمران سی ، اسدے عدل تے انصاف دے کئی قصے تریخ چ لکھے ہوئے نیں ۔ منسا دے مگروں مالی دی سلطنت دا زوال شروع ہو گئیا تے اک اک کر کے سارے علاقے ہتھ چوں نکل گئے تے 1654ء چ شہر گاد دے سونگھائی حکمران نے مالی دی سلطنت دا خاتمہ کر دتا ۔ مشہور سیاح ابن بطوطہ نے ایسے منسا دے بھائی سلیمان بن ابوبکر دی حکومت دے دوران مالی دی سلطنت چ اک سال توں ودھ چر قیام کیتا تے ٹمبکٹو دی سیر وی کیتی تے علاقے دی خوشحالی تے امن دی تعریف کیتی ۔

## ہور ویکھو

*مالی سلطنت

## باہرلے جوڑ
* History Channel: Mansa Moussa: سونے آلا حج
* African Legends page
* Al-Umari's description of Mansa Musa's 1324 visit to Cairo 
* Mansa Musa , from Black History Pages

گٹھ:تریخ اسلام
گٹھ:تریخ
گٹھ:مسلم شخصیتاں
گٹھ:شخصیتاں
گٹھ:تریخی شخصیتاں
گٹھ:مشہور لوک
گٹھ:افریقہ
گٹھ:بادشاہ
گٹھ:افریقہ دی تریخ
ہوا کشتی

ہوا کشتی (airship) اک ہوا توں ہلکا ہوائیہ اے جہڑا جہڑا ریلے دی بجائے سکان تے دھکیلیاں نال ہوا چ دھکئیا تے اڑائیا جا سکدا اے ۔

ہوا کشتی چ عام جہازاں تے ہیلیکاپٹراں وانگوں اڑن لئی کسی پکھے دی لوڑ نئیں ہندی بلکہ ایہہ گرم ہوا دے غبارے وانگ کم کردا اے ۔ ہوا کشتی چ ہلکی گیساں دی وڈی مقدار بھری جاندی اے جس نال ایہہ ہوا چاتے اٹھ جاندا اے ۔
## متعلقہ لیکھ

## حوالے

گٹھ:جہاز
گٹھ:ہوائی جہاز
ڈیگو گارشیا

ڈیگو گارشیا وڈا سمندر ہند دے وسط چ واقع اک جزیرہ اے  ۔ ایہہ ہندستان تے سری لنکا دے دکھنی ساحلاں توں تقریبا 1 ہزار کلومیٹر دے فاصلے تے واقع اے ۔ اصل چ ایہہ حلقہ نما مونگے دیاں چٹاناں نیں جہڑیاں مرجانی جھیل نوں گھیرے ہوئے نیں  جسنوں انگریزی چ Atoll آکھئیا جاندا اے ۔ ایہہ بحر ہند چ واقع برطانیہ دے مل مارے علاقےآں دا حصہ اے ۔  1973ء چ مقامی آبادی دی جبری بے دخلی دے بعد امریکہ تے برطانیہ  اس جزیرے نوں فوجی اڈے دے طور تے ورت رہے نیں ۔

## جغرافیہ

ایہہ جزیرہ 60 کلومیٹر لمبا  تے  8 کلومیٹر چوڑا اے  ۔ مرجانی جھیل دی ودھ توں ودھ گہرائی 30 میٹر اے پر اس چ کئی مرجانی چٹاناں باہر نکلياں ہوئیاں نیں جس دی وجہ توں اس چ جہاز رانی خطرناک اے ۔ جزیرے دا کل رقبہ 170 مربع کلومیٹر اے ۔ جس چ 30 مربع کلومیٹر زمینی علاقہ اے  ، 17 مربع کلومیٹر پیرامونی  علاقہ اے  تے 124 مربع کلومیٹر مرجانی جھیل تے مشتمل اے ۔

## تریخ
اس جزیرے نوں 16ویں صدی چ پرتگیزی جہازراناں نے لبھئیا  ، کہندے نیں اس جزیرے دا ناں  پہلے جہاز دے کپتان دے ناں تے رکھئیا گئیا ہوئے گا ۔ جزیرہ 18ویں صدی تک غیرآباد سی  جس دے مگروں فرانسیسیاں نے غلاماں دی مدد نال ایتھے کھوپرے دی پیداوار دا آغاز کیتا ۔ نیپولین دیاں جنگاں دے بعد ڈیگوگارشیا برطانیہ دے قبضے چ آ گئیا  پر 1814ء توں 1965ء تک ایہہ ماریشیس دے کول رہئیا ۔

گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
وولگوگراد

روس دا اک شہر جہڑا سویت دوور چ ستالین گراد دے ناں نال مشہور سی ۔ وولگوگراد دریائے وولگا دے لہندے کنڈے تے واقع اے تے روس دے وولگاگراد اوبلاست دا انتظامی مرکز اے ۔ 2002ء دی مردم شماری دے مطابق شہر دی آبادی 10،11،417 اے ۔

وولگوگراد ڈون وولگا نہر دے چڑھدے پاسے واقع اے جہڑی روس دے دو وڈے دریاواں دریائے وولگا تے دریائے ڈون نوں اک دوجے نال ملان لئی 1952ء چ کھولی گئی سی ۔ وولگوگراد سویت یونین دے 13 ہیرو شہراں چوں اک اے ۔

## آبادی جغرافیہ

وولگوگراد دریائے وولگا دے لہندے پاسے آباد اے ۔ اسدا رقبہ 565 مربع کلومیٹر تے آبادی 10،11،417 اے ۔ اینچ ایہہ روس دا 12واں وڈا شہر اے ۔

## تریخ

وولگوگراد شہر دی نیوں 1555ء چ رکھی گئی تے 1589ء توں 1925ء تک اسدا ناں *سارتسین* رہیا تے 1925ء توں 1961ء تک اسدا ناں جوزف ستالین دے ناں تے ستالین گراد رہیا ۔ 
صحیح معنےآں چ وولگوگراد دی بنیاد 1589ء چ دریائے سارتسا تے دریائے وولگا دے سنگم تے رکھی گئی جس دا مقصد روسی سلطنت دی غیر محفوظ دکھنی سرحد دی حفاظت سی پر چھیتی ای ایہہ جگہ تجارت دا مرکز بن گئی ۔ ایہہ شہر تے دو وار کاسکاں نے قبضہ کیتا ، پہلی وار ستیپان رازن نے 1670ء دی بغاوت چ تے دوجی وار یمیلیان پگاچوف نے 1774ء ۔ 19ویں صدی عیسوی چ سارتسین اک اہم دریائی بندرگاہ تے تجارتی مرکز بن گیا ۔

روسی خانہ جنگی چ وولگوگراد شدید جنگ دا مرکز رہیا ۔ بالشویک فوجاں نے 1918ء چ اسدے مل مار لیا ، پر سفید فوج نے انتون ایوانووچ دینیکن دے قیادت چ شہر تے حملہ کیتا ۔ 

سبتوں پہلے شہر دا اصل ناں سارتسین دا ذکر 1579ء چ اک انگریز مہم جو بیری نے کیتا ، اگرچہ اسنے اسنوں شہر دے دور تے نئیں بلکہ دریائے وولگا دے اک جزیرے دے طور تے لکھیا ۔ 

وولگوگراد دے اصل ناں سارتسین دا ماخذ ایتھے موجود اک تاتاری قصبے *سارے سو* (پیلا پانی]] یاں *سارے سن* (پیلا جزیرہ) توں اے ۔ شہر دی بنیاد دی تریخ 2 جولائی 1589ء سمجھی جاندی اے جدوں سارتسین دے قلعے دا پہلی وار شاہی دفتر چ اندراج ہویا ۔ 

سارتسین توں پہلے ایتھے دریا دے دہانے تے سلطنت طلائی اردو دی ملکہ دی جاگیر سی ۔ 

1607ء چ قعلے نیں زار روس دیاں فوجاں دے خلاف بغاوت کردتی پر 6 مہینے مگروں ای اس بغاوت نوں کچل دتا گیا ۔ 
1608ء چ اس شہر چ پہلا پتھر دا گرجا *سینٹ جان بتسمہ آلا* قائم ہویا ۔

17ویں صدی عیسوی دے شروع چ گیریژن (قلعے) چ 350 توں 400 بندے سن ۔ 

1670ء چ اس قلعے تے ستیپان رازن دے دستےآں نے مل مار لیا جسنے ای مہینے مگروں قبضہ چھڈ دتا ۔ 1708ء چ قلعے تے کاسکاں دا قبضہ ہو گیا ۔

1774ء چ یمیلیان پوگاچوف نے شہر تے حملہ کر کے قبضہ کر لیا ۔ 

1691ء چ سارتسین چ کسٹم دا دفتر قائم کیتا گیا ۔ 1708ء چ سارتسین نوں صوبہ قاوان چ شامل کر دتا گیا تے 1719ء چ استرا خان چ ۔ شہر 1779ء چ ساراتوف وائسرائیلٹی چ شامل کر دتا گیا ۔ 

سارتسین شہر دی آبادی 1720ء چ 408 سی ۔ 

19ویں صدی چ شہر دی آبادی تیزی نال ودھی : 1807ء چ شہر چ 3000 توں وی گھٹ لوک رہندے سن ۔ 1900ء دے لاگے شہر دی آبادی 84،000 ہو گئی ۔

1862ء چ شہر تک پہلی ریل پٹری بچھائی گئی ۔ شہر چ پہلا تھیٹر 1872ء چ تے پہلا سینما 1907ء چ قائم ہویا ۔ 1913ء چ شہر چ پہلی ٹرام لین بچھائی گئی تے ایسے سال پہلی وار شہر دے مرکز چ بجلی دیاں لائٹاں لایاں گئیاں ۔

گٹھ:روس دے شہر
گٹھ:روس دے شہر تے قصبے
گٹھ:روس دے آباد تھاں

گٹھ:یورپ دے شہر
گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ
گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے
گٹھ:یورپی شہر
گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:شہر
گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
نیٹو

اتلے اوقیانوسی معاہدے دی تنظیم (نیٹو) ، جسنوں اتلا اوقیانوسی اتحاد ، اوقیانوسی اتحاد جاں لہندا اتحاد وی آکھیا جاندا اے ، اک بین القوامی تنظیم اے جیہڑی 4 اپریل 1949ء نوں امریکہ دے راجگڑھ واشنگٹن ڈی سی چ اک معاہدے دے راہیں وجود چ آئی ۔اس دا صدر دفتر بیلجیم دے راجگھر برسلز چ واقع اے ۔

اس دے بانی رکن ملکاں چ امریکہ ، بیلجئم ، نیدرلینڈ ، لکسمبرگ ، فرانس ، برطانیہ ، کینیڈا ، پرتگال ، اٹلی ، ناروے ، ڈنمارک تے آئس لینڈ شامل نیں ۔ تن ورھے مگروں 18 فروری 1952ء چ یونان تے ترکی وی نیٹو وچ شامل ہو گئے ۔ 

1954ء چ سویت یونین نے تجویز دتی کہ اوہ یورپ چ امن دے قیام لئی نیٹو وچ شمولیت چاہندا اے پر نیٹو دے رکن دیساں نے اسدی مخالفت کیتی ۔

9 مئی 1955ء وچ لہندے جرمنی دی نیٹو اچ شمولیت نوں ناروے دے وزیر خارجہ نے براعظم دی تریخ وچ اک اہم فیصلہ کن موڑ قرار دتا سی ۔ لہندے مغربی جرمنی دی نیٹو وچ شمولیت تے سویت یونین تے اسدے اتحادِیاں دے وچکار 14 مئی 1955ء وچ وارسا پیکٹ معاہدہ طے پائیا ۔ 

سرد جنگ دے خاتمے دے مگروں 1999ء چ تن کیمونسٹ ملکاں ھنگری ، چیک لوک راج تے پولینڈ نے نیٹو چ شمولیت اختیار کیتی ۔ 29 مارچ 2004ء چ اتلے تے چڑھدے یورپ دے ست ہور دیساں اسٹونیا ، لیتھوانیا ، لیٹویا ، سلوینیا ، سلواکیہ ، بلغاریہ تے رومانیہ نیٹو چ شامل ہوئے تے اپریل 2009ء چ البانیا وی نیٹو چ شامل ہوئیا ۔ 

اس دے علاوہ نیٹو دی رکنیت دے خواہشمند دیساں چ مقدونیہ ، جارجیا ( گرجستان) تے کروشیا شامل نیں ۔
چانݨ ورھا

**چانݨ ورھا** (انگریزی: Light-year)، پینڈا ناپݨ دا اک  ناپ اے تے اک  چانݨ ورھا اوہ پینڈا  یا واٹ اے  جیہڑا چانݨ اک ورھے یا سال وچ اک تھاں توں دوجے تک جاݨ وچ کردا اے۔ 

چانݨ ورھا پینڈے یا واٹ دا ناپ اے کدے ایہنوں ویلے دا ناپ وی غلطی نال سمجھ لیا جاندا اے۔

اک چانݨ ورھا = 9،460،730،472،580،800 میٹر

:::&nbsp;&nbsp;≈ 5878625 ملین میل
:::&nbsp;&nbsp;≈  0.306601 پارسک

اتے دسیا گیا ناپ اک جولین کیلنڈر دے سال تے  اے جیدے وچ 365.25 دن یا 31557600 سکنٹ نیں تے چانن دی دوڑ  299792458 /سکنٹ اے۔

چانن ورہ پہلی واری جرمن تارہ گرو فریڈرش بیسل نے ورتیا جدوں اوہنے 1838 وچ 61 سگنی تک دا پینڈا ناپیا، جیہڑا 10.3 چانݨ ورھے بݨدا سی۔ 

گٹھ:تارہ پڑھت
گٹھ:خلائی سائنس
گٹھ:سائنسی علم
گٹھ:فلکیات
گٹھ:لمبائی
سبکتگین

سبکتگین (942 - 997)غزنوی سلطنت دی نیو رکھن والا ترک سردار سی۔ اوہ 12 وریاں دا سی جدوں اونوں پھڑ کے غلام بنا کے خراسان دے اک سردار الپتگین دے ہتھ ویچ دتا گیا۔ الپتگین نے اپنی تعی دا ویاہ اودے نال کیتا۔ الپتگین توں مگروں سبکتگین غزنی تے آلے دوالے دیاں تھاواں دا سردار بن گیا تے اودا راج خراسان افغانستان توں لے کے سند دریا تک پھیل گیا۔ سبکتگین دے مرنے تے اودا پتر اسماعیل راج گدی تے بیٹھیا پر اونوں اودے پعرا محمود غزنوی نے راج توں لاع دتا۔

گٹھ:غزنوی سلطنت
گٹھ:غزنوی حکام
گٹھ:غزنوی حکمران
الپتگین

الپتگین اک ترک سردار سی جیدا  تعلق بلخ نال سی۔ سامانی سلطنت چ اوہ غلامی توں جرنیلی تک اپڑیا۔ سامانی سلطنت دیاں آپسی لڑائیاں مگروں اوہ غزنی آکیا تے ایتھے اپنے راج دی نیو رکھی۔ الپتگین 975 چ مرگیا دو ورے تک اودا پتر راج تے ریا 977 چ اودا جوائی سبکتگین غزنی دی راج گدی تے بیٹھ گیا۔

**الپ تگین**، (  *الپتیگن* جاں *الپتگن*)
961 عیسوی توں 963 عیسوی تکّ اج دے افغانستان دے غزنی علاقے دا راجا سی۔ ترک نسل  دا ایہہ راجا پہلاں بخارا اتے خراسان دی سامانی سلطنت دا اک سپہ سالار ہویا کردا سی جس نے اوہناں توں وکھ ہوکے غزنی دے مقامی لویک ناں دےراجہ نوں ہٹاکے آپ اقتدار سمبھال لیا ۔اس نال اسنے غزنوی سلطنت دا قیام کیتا جسدا اگے چلکے اسدے وارثاں نے آمو دریا توں لے کے سندھ دریا تکّ اتے دکھن وچّ عرب سمندر تکّ وستار کیتا۔

## زندگی
شروع وچّ الپ تگن اتلے افغانستان  دے بلخ علاقے وچّ اک غلام سپاہی سی جو اپنی اہلیت دی وجہ نال خراسان دے گورنر دا سپہ سالار بن گیا۔ جدوں 961 عیسوی وچّ سامانی امیر عبدالملک دا انتقال ہویا تاں اسدے بھراواں وچّ گدی لین لئی لڑائی چھڑ پئی۔ اس سمیں سامانی سامراج وچّ ترک نسل دے غلاماں نوں فوجی پہریداراں وجوں رکھیا جاندا سی۔ دو ترک غلام پروار  -  سمجوری اتے غزنوی سامانی فوج وچّ خاص سن۔ الپ تگن نے امیر دی موت اتے اک بھرا دا ساتھ دتا جدوں کہ ابوالہاشم سمجوری نے دوجے دا۔ دونوں اپنے من پسند بندے نوں امیر بنواؤنا چاہندے سن تانکِہ اوہ اس اتے قابو رکھکے اسدے ذریعے راج کر سکن۔ حالانکہ ابو ال -حسن دا انتقال ہو گیا لیکن دربار دے وزیراں نے منصور پہلے نوں نواں امیر چنیا، جو الپ تگن دی خواہش دے خلاف سی۔ 

الپ تگن خراسان چھڈکے ہندو کش پربتاں نوں پار کرکے غزنی آ گیا، جو اس زمانے وچّ گزنا  دے نام نال جانیا جاندا سی۔ اتھے لویک ناں دا اک راجا سی، جو ممکن ہے کشان سلطنت نال تعلق رکھدا ہووے۔ الپ تگن نے اپنی اگوائی وچّ آئے ترکی فوجیاں دے نال اس کولوں اقتدار کھوہ لئیا اتے گزنا اتے اپنا راج قایم  کیتا۔ گزنا ولوں اگے اسنے زابل علاقے اتے وی قبضہ کر لیا۔

## حوالے

## بارلے جوڑ
* http://www.iranchamber.com/history/ghaznavids/ghaznavids.php

گٹھ:غزنوی سلطنت
گٹھ:غزنوی حکام
گٹھ:غزنوی حکمران
گٹھ:بادشاہ
غزنی

غزنی افغانستان دے وشکار اک شہر اے جیڈا 7280 فٹ دی اچائی تے وس ریا اے۔ 

گٹھ:افغانستان دے شہر
گٹھ:ایشیا دے شہر
گٹھ:شہر
گٹھ:ایشیائی شہر
گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ
گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے
گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گٹھ:افغانستان دے آباد تھاں
گٹھ:افغانستان
گھبلازمینی مدار

گھبلا زمینی مدار  ، زمین  دے دوالے تھلڑلے زمینی مدار(2ہزار کلومیٹر) دے اتے  تے ارضجامد مدار (35ہزار 786 کلومیٹر ) دے تھلے اک خلائی  حلقہ اے ۔

ایہہ مداد عام طور تے تھاں لبھن آلے سیارچےآں لئی ورتئیا جاندا اے ، جداں " جی پی ایس" تے گلوناس وغیرہ ۔ اتلے تے دکھنی قطب آلے ابلاغی سیارچے وی ایسے مدار چ رکھے جاندے نیں ۔ 

اس مدار دے سیارچےآں دا مداری ویلا(زمین دے دوالے اک چکر مکمل کرن دا ویلا) 2 توں 12 گھنٹے دے وچکار اے ۔
گٹھ:تارہ پڑھت
گٹھ:خلائی سائنس
گٹھ:فلکیات
ٹائٹس

ٹائٹس فلاوئیس رومی سلطنت دا اک نامور بادشاہ سی  ۔ اس نوں کئی چیزاں دی وجہ توں یاد کیتا جاندا اے ۔

1۔ اسنے سن 76ء چ اسرائیل نوں تباہ کر دتا تے یہودیاں نوں جلاوطن کر دتا ۔ 

2۔  اسنے سن 79ء چ ماؤنٹ ویسوویئس دے پھٹن نا جہڑی تباہی مچی ، اس توں نبڑن لئی بوہت امداد بھیجی ۔

3۔ اس نے کولوزیئم بنوائیا ۔

## [[یروشلم]] دیاں جنگاں

جدوں یہودیاں نے رومی سلطنت  لئی مشکلاں کھڑیاں کیتیاں تے روم دے اوس ویلے دے بادشاہ ویلاسپیسس نے اپنے پتر ٹائٹس نوں جنگ لئی بھیجئیا ، اس نے 3 مختلف جنگاں دے بعد سن 76ء چ اسرائیل نوں تباہ کر دتا تے یہودیاں نوں جلاوطن کر دتا ۔ جہڑے فیر 2000 سال تک پوری دنیا چ در بدر پھرے  تے   برطانیہ نے اینہاں نوں اکٹھے کر کے فلسطین چ وسان دا فیصلہ کیتا تے فلسطیناں دیاں زمیناں تے جبری قبضہ کر کے اینہاں نوں دوجے عرب علاقےآں ول دھک دتا تے 1948ء چ اک ناجائز ملک اسرائیل قائم کر کے دنیا تے خاص طور تے اتلے  لہندے ایشیاء  دے امن نوں تباہ کر کے رکھ دتا ۔
گٹھ:شخصیتاں
گٹھ:تریخی شخصیتاں
گٹھ:مشہور لوک

گٹھ:اٹلی
گٹھ:اطالوی شخصیتاں
گٹھ:اٹلی دے شہر
گٹھ:یورپ دے شہر
گٹھ:شہر
گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ
گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے
گٹھ:یورپی شہر
گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:اٹلی دے آباد تھاں

گٹھ:یورپ
گٹھ:یورپی شخصیتاں
ماٹرکس (ریاضیات)

ریاضی چ **ماٹرکس** اعداد دے مجموعہ نوں کہندے آں، جو مستطیل شکل چ قطاراں تے ستوناں چ سجائے جاندے نیں۔ اعداد دی قطاریں کھبے توں سجّے جاندیاں نیں، جدکہ ستون اوتوں توں تھلّے۔ مثال دے طور تے ہیٹاں لکھی ماٹرکس دی چار قطاراں تے تِن ستون نیں۔ اسی کہنے آں کہ ایس ماٹرکس دی جسامت \ 4\times 3  اے، تے ماٹرکس دے 12 اجزا نیں۔

\left[\begin{matrix} 1 & 3 & 2 \\
4 & 5 & 8 \\
12 & 6 &9 \\
11 & 10 & 7 
\end{matrix}\right]


اِک \ m \times n  ماٹرکس *A* نوں ایس طرح لکھا جاندا اے، یعنی m قطاں تے n ستون،

A = \left[ 
\begin{matrix}
a_{0,0} & a_{0,1} & \cdots & a_{0,n-1} \\
a_{1,0} & a_{1,1} & \cdots & a_{1,n-1} \\
\vdots & \vdots & \ddots & \vdots \\
a_{m-1,0} & a_{m-1,1} & \cdots & a_{m-1,n-1} 
\end{matrix}
 \right]


گٹھ:ریاضیات
تبریز

تبریز ایران دا چوتھا وڈا شہر اے جیڑا صوبہ لیندے آذربائیجان دا گڑھ اے۔ تبریز ایران دے اتر لیندے چ وس ریا اے تے ایتھے دی بولی آذری اے۔ 1350 میٹر دی اچائی تے اے کوری تے اجی دریاواں دے ملاپ تے وس ریا اے۔

تبریز تے آذربائیجان دا علاقہ ایران ، جمہوریہ آذربائیجان تے نخیچوان دے درمیان سرحدی علاقےآں تو‏ں دور نئيں ا‏‏ے۔

گٹھ:ایران
پہلا صفہ

| style="solid transparent;" |

| style="width:40%; border:1px solid #a7d7f9; background:#EDFFFE; vertical-align:top; padding: 0px 10px 10px 0px; "|

}
}}

 

! 


|}

|}



 

 

__NOTOC__
__NOEDITSECTION__
موتی مسجد

**موتی مسجد** ستارہویں صدی وچ لہور دے شاہی قلعے دے اندر بنائی گئی سی۔ سفید ماربل (پتھر) نال بنی ہوئی اے مسیت مغل بادشاہ شاہجہان نے تعمیر کرائی سی۔ اے شاہی قلعے دیاں دوجیاں مشہور تھاواں شیش محل تے نولکھا میدان ورگا اے۔ مسیت وی بڑی اہمیت والی اے۔ ایہ مسیت وڈے داخلی دروازے عالمگیری گیٹ دے نال ای قلعے دے مغرب ول اے۔

## ناں
موتی دا معنی ہیرا اے جیہڑا کسے مذہبی شے دی قیمت نوں ودھان لئی ورتیا جاندا اے۔ اے مغلاں دی اپنی بنائی ھوئی عادت سی کہ اے مسیتاں اے ناں قیمتی‌ پتھراں دے نانواں اتے رکھدے سی۔ ایہدیاں ہور مثالاں مینا مسجد (قیمتی پتھر) تے نگینہ مسجد (قیمتی زیور) نیں۔ ایہ دوویں آگرا دا قلعے وچ 1637ء نوں شاہجہان دے دور حکومت وچ بنائیاں گئیاں سی۔

## تریخ
مغل سلطنت دے زوال توں پچھے اے مسیت سکھاں دا گرجا بنا دتی گئی تے سکھ دور(99-1716ء)چ ایدا نواں ناں موتی مندر رکھیا گیا۔ ایس توں بعد رنجیت سنگھ دے دور چ اینوں خزانے رکھن دی تھاں تے وی ورتیا گیا۔ فیر جدوں 1849ء چ انگریزاں نے پنجاب تے مل ماریا تے اوناں نوں ایس مسیت وچوں پرانے کپڑیاں چ سانبھے ھوئے ڈھیر سارے ہیرے تے موتی لبھے۔ بعد چ ایس مسیت نوں ایدی پہلی آلی تھاں تے عزت دتی گئی تے مذہبی باقیات نوں بادشاہی مسیت دے کول ای سانبھ دتا گیا۔

## ہور دیکھو
*بادشاہی مسجد
*شیش محل
*شالامار باغ
*اندرون لہور

## باہرلے جوڑ
* موتی مسیت کتب خانہ  at ArchNet.

گٹھ:لہور
گٹھ:پاکستان دیاں مسیتاں
گٹھ:لہور دیاں مسیتاں
گٹھ:اندرون شہر لہور
پرائم نمبر

**پرائم نمبر** ایسا نمبر اے جیہڑا اپنے آپ تے 1 تے تقسیم ہوجاۓ تھلے پہلے 25 پرائم نمبر دتے کۓ نیں۔

2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89, 97

تعریف: اِک مثبت صحیح عدد نوں اولی کہیا جاندا اے اگر اس عدد دے صرف دو ضربی اجزا (جزوِ ضربی) ہون (اِک اے آپ تے دوجا 1)۔ مثلاً 25 توں چھوٹے اولی اعداد اے نیں:
:2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23
عدد* 1* نہ اولی ہے نہ مرکب۔

### حساب دا بنیادی مسئلہ اثباتی
*تفصیلی مضمون*: حساب دا بنیادی مسئلہ اثباتی

فرض کرو n>1 ۔ ہوں عدد *n* نوں اولی اعداد تے مشتمل جزوِ ضربی چ لکھا جا سکدا اے۔ تے اے جُزوِ ضربی منفرد ہونگے، صرف ترتیب مختلف ہو سکدے اے۔ مثال:
:\ 299376 = 2^4 \times 3^5 \times 7 \times 11 
جتھے 2, 3, 7, 11, اولی اعداد نیں۔ ان اولی اعداد دے علاوہ کوئی دوسرا اولی اعداد دا مجموعہ نہیں، جو 299376 دے جزو ضربی بن سکن، صرف ترتیب مختلف ہو سکدی اے، مثلاً
:\ 299376 = 7 \times 3 \times 2 \times 2 \times 3 \times 3 \times 2 \times 3 \times 11 \times 3 \times 2 

### مسئلہ اثباتی
اولی اعداد دی تعداد لامحدود ہے۔

گٹھ:ریاضی
سلطنت مالی

سلطنت مالی مینڈن لوکاں دی سلطنت سی جہڑی لہندے افریقہ چ 1235ء توں 1645ء تک قائم رہی ۔ لہندے افریقہ دے دیساں ( جہڑے زیادہ تر ایسے سلطنت دا حصہ سن) دے رہن سہن ، بولیاں ، قنوناں تے رسماں تے رواجاں تے سلطنت مالی دے وڈے اثر نیں ۔ 
## راجگھر
اس سلطنت دا راجگھر دکھنی صحارہ (صحرائے اعظم) چ آباد نیانی دا شہر سی ۔ موجودہ جمہوریہ مالی چ نیانی ناں دے دو شہر نیں ، پر تریخ داناں دے مطابق اینہاں چوں سلطنت مالی دا راجگھر کوئی وی نئیں ۔

## جغرافیہ تے آبادی

1380ء دے آبادی دے اندازے دے مطابق سلطنت دی آبادی 2 کروڑ دے لاگے سی تے اسدا رقبہ 11 لکھ مربع کلومیٹر دے نیڑے سی ۔ سلطنت موجودہ گنی تے موجوودہ مالی دےعلاقےآں تے مشتمل سی ۔ تے وڈے مذہباں چ اسلام تے پرانے افریقی مذہب سن ۔ بولیاں چ مینڈنگ گروہ دیاں بولیاں ، بولیاں جاندیاں سن ۔ جنہاں چوں کافی بولیاں موجودہ لہندے افریقی دیساں چ بولیاں جاندیاں نیں ۔

اہم تعمیراں چ جینے دے وڈی مسیت اے جہڑی اج وی مالی دے شہر جینے چ واقع اے تے مٹی تے گارے نال اساری سب توں وڈی موجود عمارت سمجھی جاندی اے ۔

## معاشیات

## دفاع
سلطنت مالی دی پیشہ ورانہ فوج سی جس دا کم سرحداں دی راکھی سی ۔ سلطنت دے ہر قبیلے دے ذمہ لوڑ پین ویلے لڑن آلے بندےآں دی اک گنتی فراہم کرنی سی ۔ تے اپنے عروج دے زمانے چ سلطنت مالی دی اک لکھ فوجیاں تے مشتمل فوج سی ،جس نوں بوہت تھوڑے ویلے چ اکٹھا تے سلطنت دے کسے وی حصے چ گھلئیا جا سکدا سی ۔
## ہور ویکھو

* منسا موسی
* مالی

گٹھ:افریقہ
گٹھ:اسلامی سلطنتاں
گٹھ:افریقی سلطنتاں
گٹھ:مالی
گٹھ:سابق سلطنتاں
گٹھ:سلطنتاں
گٹھ:وڈیاں سلطنتاں
گٹھ:مسلم سلطنتاں
گٹھ:افریقہ دیاں سلطنتاں
گٹھ:تریخ اسلام
گٹھ:تریخ
گٹھ:افریقہ دی تریخ