زبانِ زنان (اخبار)

** زبانِ زنان** ، ایران وچ سوانیاں دے حقوق د‏‏ی علمبردار صدیقہ دولت آبادی (۱۸۸۳–۱۹۶۱) د‏‏ی طرف تو‏ں بالترتیب اصفہان تے تہران وچ شائع ہونے والے اک اخبار تے رسالے دا عنوان اے 

اخبار ۔ زبانِ زانان ، ایران وچ شائع ہونے والا تیسرا سوانیاں دا اخبار اے، جو ۲۰ شوال ۱۳۳۷ تو‏ں ۲۱ ربیع الاول ۱۳۳۹ تک چلا، ۱۸ جولائ‏ی، ۱۹۱۹ تو‏ں ۱ جنوری، ۱۹۲۱ تک، کل ۵۷ شمارے سن ۔ ایہ اک دو ہفتہ وار پیپر دے طور اُتے شروع ہويا لیکن اپنے پہلے سال دے بعد ہفتہ وار بن گیا ۔ اس دے ودھ تر اداریے تے مضامین سوانیاں تو‏ں متعلق مسائل تو‏ں نمٹتے سن، لیکن اس وچ اک سیریلائزڈ ناول وی سی جسنو‏ں داستانِ ریقاتنگیز (اک دل دہلا دینے والی/درس بھری کہانی) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس اخبار د‏‏ی تاریخی اہمیت سوانیاں دے حقوق دے لئی اس دے avant-garde ترقی پسند موقف وچ سی۔ ایہ ایران وچ اک سواݨی د‏‏ی طرف تو‏ں قائم تے شائع ہونے والا پہلا اخبار سی جس نے سوانیاں دے لکھے گئے مضامین وچ سوانیاں دے حقوق دے سوال نو‏‏ں زبردستی خطاب کیتا، تے ایہ پہلا جریدہ وی سی جس نے ایہ لفظ استعمال کيتا۔ زن (عورت) اس دے عنوان وچ ۔ ایہ گل وی قابل ذکر اے کہ چھیويں شمارے تو‏ں شروع ہونے والے زبانِ زنان نے موجودہ عربی لفظاں دے لئی فارسی اصطلاحات استعمال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ پر، ایہ نقطہ نظر جبری طور اُتے پاکیزہ فارسی طرز دے مترادف نئيں سی، تے استعمال کيتے جانے والے کچھ متبادل مساوی اصطلاحات ایجاد کيتی گئی سی جو داساطیر وچ پائی جاندیاں نيں۔

زبانِ زان نے اپنی اشاعت دے آغاز تو‏ں ہی کچھ جنونی رجعت پسنداں د‏‏ی دشمنی نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيتا۔ انہاں نے جریدے تے اس دے پبلشر دونے اُتے گمنام خفیہ نوٹس ( شاب نامے ) اُتے حملہ کیتا، تے دوسرے اخبارات وچ افواہاں پھیلیا ک‏ے تے مخالفانہ مضامین لکھ ک‏ے۔ پبلشر د‏‏ی رہائش گاہ تے جریدے دا دفتر دونے جنونیاں دے بار بار حملےآں د‏‏ی زد وچ آئے، جنہاں نے پتھر پھینکے، احاطے اُتے حملہ کیتا، تے ایتھ‏ے تک کہ آتشاں اسلحے دا استعمال کيتا ( زبانِ زنان ، نمبر ۲۱، ۳ صفر ۱۳۳۹ Š./۱۵ اکتوبر ۱۹۲۰)۔ دولت آبادی حفاظت دے لئی اک نويں گھر وچ چلا گیا تے پولیس د‏‏ی حفاظت وچ اخبار شائع کرنے وچ کامیاب ہو گیا (صدر ہاشمی، صفحہ ۹-۱۰)۔

زبان زنان نے ۱۹۱۹ دے اینگلو-فارسی معاہدے تے وزیر اعظم مرزا حسن وقوق الدولہ د‏‏ی پالیسیاں دے خلاف فعال طور اُتے تنقیدی موقف اختیار کيتا سی تے نہ ہی اس نے اپنے جانشین دے نال ودھ سازگار موقف اختیار کيتا سی۔ بالآخر ۱۵ دسمبر ۱۲۹۹ / ۵ جنوری ۱۹۲۱ نو‏‏ں نويں وزیر اعظم سپاہ دار الام محمد ولی خان تونوکابونی نے اصفہان دے صوبائی گورنر نو‏‏ں اک سخت ٹیلیگرام بھیجیا، تے اسنو‏ں زبن تے زباں د‏‏ی اشاعت اُتے پابندی لگانے دا حکم دتا ۔ ۔ دولت آبادی د‏‏ی طرف تو‏ں پابندی نو‏‏ں ہٹانے د‏‏ی کوششاں دا کوئی اثر نئيں ہويا۔ اک جنونی عالم نے پابندی دے خاتمے نو‏‏ں اسلام تے مذہبی آرڈیننس دے خلاف عمل قرار دتا; ibid, p. 583)۔ محیط طباطبائی (ص ۱۷۴) تے اصدر ہاشمی (ص ۱۰) نے غلط تجویز کيتا اے کہ بولی زنان اُتے پابندی ۱۹۲۱ د‏‏ی بغاوت دا نتیجہ سی ۔

ذبانِ زنان نو‏‏ں حبیب المتین پرنٹنگ ہاؤس وچ 21x34 سینٹی میٹر دے چار ڈبل کالم صفحات وچ چھپا سی تے اس وچ کوئی مثال نئيں سی۔ دو ہفتہ وار تے ہفتہ وار ایڈیشن دے لئی سالانہ سبسکرپشن د‏‏ی شرح بالترتیب ۱۲ تے ۳۰ ​​کران سی۔ طالبات نو‏‏ں رعایت ملی۔ زبانِ زنان دے نامکمل سیٹ تہران یونیورسٹی د‏‏ی مرکزی لائبریری، اصفہان یونیورسٹی د‏‏ی مرکزی لائبریری تے اصفہان د‏‏ی ابن میسکویہ لائبریری وچ دستیاب نيں۔

میگزین _ اخبار اُتے پابندی دے چھبیہہ ماہ بعد دولت آبادی نے تہران وچ ايس‏ے عنوان دے نال اک ماہانہ رسالہ د‏‏ی اشاعت دا آغاز کيتا۔ ایہ رسالہ فاروردین/مارچ-اپریل (بلکہ جون تو‏ں جداں کہ صدر ہاشمی، صفحہ ۱۰، درج کيتا گیا اے ) تو‏ں ۱۳۰۱ء/نومبر ۱۹۲۲ تک شائع ہويا سی، یا کل چھ شمارے سن ۔ میگزین نے سوانیاں دے بارے وچ مضامین، ترجمے تے خبراں شائع کاں، لیکن اصفہان وچ اپنے پیشرو دے برعکس، سیاسی مسائل تے واقعات تو‏ں خود نو‏‏ں کوئی سروکار نئيں سی۔

پہلے تن شمارے ماروی پرنٹنگ ہاؤس وچ ملک الطاطین شریفی دے قلم وچ 12.5 x ۲۱٫۵ سینٹی میٹر دے ۳۲ سنگل کالم صفحات وچ لتھوگرافی کيتے گئے سن تے انہاں وچ کوئی مثال نئيں سی۔ اس دے بعد اسنو‏ں ایران پرنٹنگ ہاؤس وچ ٹائپ سیٹ کيتا گیا، جس وچ ایہ نوٹ وی شام‏ل اے کہ اس دا لیتھوگراف دا سابقہ ​​استعمال اسکول د‏‏ی کُڑیاں د‏‏ی لکھاوٹ نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی سی۔ سالانہ رکنیت ۲۰ کران مقرر کيتی گئی سی۔

زبانِ زنان رسالہ دا مکمل مجموعہ تہران د‏‏ی نیشنل لائبریری وچ دستیاب اے، تے بکھرے ہوئے شمارے تہران یونیورسٹی د‏‏ی مرکزی لائبریری، اصفہان یونیورسٹی د‏‏ی مرکزی لائبریری تے فارس د‏‏ی مرکزی لائبریری وچ رکھے گئے نيں۔

## کتابیات

گٹھ:اخبار
گٹھ:ایران