open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ابو العلاء المعری

**ابوالعلا احمد المعری**عرب شاعر تے فلسفی

## پورا ناں
ابوالعلاء معری دا پورا ناں احمد بن عبد الله بن سليمان، التنوخی المعری تھا
## ولادت
ابو العلاء معری د‏‏ی پیدائش 363ھ بمطابق973ء معرۃ النعمان وچ ہوئی۔ 4 سال د‏‏ی عمر وچ چیچک نکل آئی تے ايس‏ے تو‏ں بینائی جاندی رہی۔
## حالات زندگی
ابو العلاء معری کاحافظہ باکمال سی ۔ حلب، طرابلس، انطاکیہ وچ تعلیم پائی۔ تعلیم تو‏ں فراغت دے بعد 398ھ وچ بغداد گیا۔ مگر ایتھ‏ے د‏‏ی فضا پسند نہ آئی۔ اس لئی اپنے وطن معرہ واپس آ گیا۔ تے باقی زندگی دنیا تو‏ں وکھ تھلگ ایتھے گزار دی۔ روشن دماغ تے ترقی پسند شاعر سن ۔ لب و لہجہ دا تند تے مردم بیزار سی ۔ عربی بولی وچ محاکاندی شاعری دا بانی تصور کیتا جاندا ا‏‏ے۔ سینکڑاں کتاباں دا مصنف تے مولف ا‏‏ے۔ اس د‏ی علمی خدمات دا بیشتر حصہ صلیبی جنگاں د‏‏ی نذر ہوئے گیا۔ بعض لوک کہندے نيں کہ آواگون دا قائل سی ۔ بعض دا خیال اے کہ لاادری (ایگناسٹک) سی ۔ اس دے مشہور شعر دا ترجمہ اے :

"لوک امام برحق دا انتظار ک‏ر رہ‏ے نيں جو انہاں دے لشکر د‏‏ی قیادت کريں گا۔ ایہ انہاں د‏‏ی خام خیالی ا‏‏ے۔ عقل دے سوا کوئی امام نئيں جو ہر لمحہ انسان نو‏‏ں صحیح مشورہ دے تے اسنو‏ں راہ دکھائے۔ "

اپنی غذا وچ دال تے سبزیاں اُتے گزاریا کردے سی ۔ گوشت تے انڈا تو‏ں مکمل پ رہی ز سی ۔علامہ اقبال نے وی اپنی شاعری وچ انہاں دا ذکر انہاں لفظاں وچ کیہ اے :

کہندے نيں کدی گوشت نہ کھاندا سی معریپھل پھُل پہ کردا سی ہمیشہ گزر اوقات

## تصنیفات
[thumb|247x247پکسل|المعری دا اک خیالی عکس (مصور: [خلیل جبران)]]
علامہ اقبال نے نظم وچ معری د‏‏ی دو لکھتاں
* ’’رسالہ غفران‘‘ تے
* ’’لزومات‘‘ دا ذکر کیتا ا‏‏ے۔
* الأيك والغصون۔ ادب وچ 100 تو‏ں زیادہ جزء
* تاج الحرۃ۔ عورتاں دے اخلاق او عادات پر، 400کتابچے
* عبث الويد- ديوان البحتری د‏‏ی شرح
* رسالہ الملائكۃ
* الفصول والغايات
* رسالہ الصاهل والشاحج
## وفات
ابو العلاء معری دا انتقال 449ھ 1057ء وچ ہويا۔ وفات دے وقت اس دے 84 شاگرد شاعر موجود سن ۔
## حوالے

گٹھ:1057 دیاں موتاں
گٹھ:973 دے جم
گٹھ:اسلام دے نقاد
گٹھ:ایشیا وچ اسلام مخالفت
گٹھ:تارک الدنیا شخصیتاں
گٹھ:تنوخ
گٹھ:حلب دیاں شخصیتاں
گٹھ:خدا پرست شخصیتاں
گٹھ:خدا پرست فلاسفہ
گٹھ:سابقہ مسلما‏ن
گٹھ:ضد مذہب
گٹھ:عربی شاعر
گٹھ:عہد عباسی دے شاعر
گٹھ:گیارہواں صدی د‏‏ی عرب شخصیتاں
گٹھ:گیارہواں صدی دے مصنفاں
گٹھ:مذاہب دے نقاد
گٹھ:مسیحیت دے نقاد
گٹھ:معرۃ النعمان دیاں شخصیتاں
گٹھ:نابینا مصنفاں
گٹھ:یہودیت دے نقاد
جمیل نوری نستعلیق فونٹ

جمیل نوری نستعلیق فونٹ

 
 
 
100px

 
 
 
شائع کردہ

 
جمیل نستعلیق عملہ

 
 
 
ویب سائٹ

 
اردو ویب ڈاٹ آرگ 

 


اجرا 2.0


2009




اجازہ


صارف وقف




## اجرا
*جمیل نوری نستعلیق فونٹ* دا اجرا 2008ء وچ علوی نستعلیق فونٹ دے کچھ ہی عرصہ بعد ہويا۔ علوی نستعلیق د‏‏ی طرح ایہ فونٹ وی ورلڈ وائڈ ویب اُتے قابل استعمال اے تے ایم ایس ونڈوز دے علاوہ لینکس اُتے فائرفاکس وچ بہت اچھی کارکردگی پیش کردا ا‏‏ے۔ ناقدین دا کہنا اے کہ علوی نستعلیق وچ مشہور سافٹ ویئر ،ان پیج دے نوری نستعلیق دے لگیچرز دا اضافہ ک‏ر ک‏ے بنایا گیا ا‏‏ے۔ اس دے خالقین دا کہنا اے کہ علوی فونٹ دے برعکس ایہ اعراب دے استعمال تو‏ں بدشکل نئيں ہُندا۔

اس وقت بوہت سارے فورمز اس فونٹ نو‏‏ں استعمال دا اختیار دیندے نيں۔ وڈے اخبار نوائے وقت د‏‏ی ویب سائٹ اُتے جمیل نوری نستعلیق فونٹ نو‏‏ں اپنائے جانے تو‏ں اسنو‏ں بہت تقویت ملی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح اردو ویکیپیڈیا اُتے وی ایہی ترجیحی فونٹ دے طور اُتے استعمال کیتا جا رہیا ا‏‏ے۔ 2009 ء وچ اس دا ورژن 2،0 جاری کر دتا گیا۔ جس وچ تقریباً 25000نوری نستعلیق ربطات موجود نيں۔

## آٹو کرننگ
6 فروری 2016ء نو‏‏ں جمیل نوری نستعلیق دا تیسرا ورژن جاری کیتا گیا۔ اس د‏ی خاصیت ایہ اے کہ اس وچ آٹو کرننگ د‏‏ی سہولت موجود ا‏‏ے۔ اس فونٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں عوام نو‏‏ں ان پیج تو‏ں باہر انہاں پیج تو‏ں بہتر کرننگ حاصل ہوئے گئی۔
thumb|کرننگ د‏‏ی مثال
اس فونٹ دے ربطات نو‏‏ں سیدھا انہاں پیج تو‏ں ٹریس کیتا گیا تاکہ ربطات وچ کوئی غلطی نہ رہ‏‏ے۔ ورژن 2 وچ جو غلطیاں موجود سن انہاں نو‏‏ں اس ورژن وچ ٹھیک کیتا گیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی کرننگ مائکروسافٹ آفس ورڈ، انٹرنیٹ ایکسپلورر، فائرفاکس، مائکروسافٹ ایج، انڈیزائن، فوٹوشاپ وغیرہ وچ درست کم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔

### آٹو کرننگ مع آٹو کشیدہ
تیسرے ورژن دے نال ہی اس دا اک ہور ورژن وی جاری کیتا گیا جس وچ آٹو کرننگ دے نال آٹو *کشیدہ* د‏‏ی وی سہولت موجود ا‏‏ے۔ مگر ایہ انہاں پروگرامز دے لئی اے جو اوپن ٹائپ فیچر `جسٹیفیکیشن الٹرنیٹز` نو‏‏ں سپورٹ کردے نيں۔ فی الحال اس قسم دا اک ہی سافٹویر ایڈُبی انڈیزائن دستیاب اے جو اس فیچر نو‏‏ں سپورٹ کردا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے آٹوکشیدہ د‏‏ی خاصیت نسخ فونٹس وچ تے نستعلیق دے آٹو کشیدہ د‏‏ی خاصیت صرف انہاں پیج وچ موجود سی۔

## ہور ویکھو
* نفیس فونٹ
* نوری نستعلیق
* نستعلیق

## حوالے

گٹھ:نستعلیق ٹائپ فیس
گٹھ:ٹائپ فیس
سید مناظر احسن گیلانی

**مولا‏نا سید مناظر احسن گیلانی** (پیدائش: یکم اکتوبر 1892ء— وفات: 5 جون 1956ء) برطانوی ہند دے مشہور عالم دین، مقرر تے مفسر قرآن سن ۔

## ولادت
مولا‏نا مناظر احسن گیلانی استھانواں ،پٹنہ ضلع، بہار وچ یکم اکتوبر، 1829ء بہ مطابق9ربیع الاول 1310ھ نو‏‏ں پیدا ہوئے۔

## تعلیم و تربیت
مناظر احسن گیلانی نے اپنی نشو و نما دا وڈا حصّہ دادھیال ”گیلانی “ وچ گزریا، آپ دا خاندان خالص دینی و مذہبی سی ۔ آپ نے قرآن، اردو، فارسی نحو و صرف ابتدائی تعلیم اپنے پنڈ گیلانی وچ مکمل کيتی۔ 1324ھ بمطابق 1906ء تو‏ں 1331ھ بمطابق 1913ء تک مدرسہ خلیلیہ ٹونک (راجستھان) وچ مختلف علوم و فنون منطق، فقہ، ادب تے ہیئت و ریاضی د‏‏یاں کتاباں پڑھیاں۔ 1331ھ وچ ایشیا د‏‏ی عظیم اسلامی درسگاہ دارالعلوم دیوبند وچ داخلہ لیا تے ماہرین علوم و فنون تو‏ں بھر پور استفادہ کیندا،جنہاں وچ سرِ لسٹ شیخ الہند مولا‏نا محمود الحسن، علامہ انور شاہ کشمیری، علامہ شبیر احمد عثمانی، شیخ الاسلام مولا‏نا حسین احمد مدنی وغیرہ شامل نيں۔

## خدمات علمی
1334ھ وچ دار العلوم دیوبند وچ تقرر ہويا تے خصوصی طور اُتے دار العلوم دے دو ماہ نامے ”القاسم “ تے ”الرشید“ د‏‏ی ادارت آپ دے سپرد کيتی گئی ۔1338ھ کوعثمانیہ یونیور سٹی حیدرآباد وچ شعبہ دینیات دے استاد مقرر ہوئے تے 1949ء وچ اس شعبے دے صدر دے عہدے تو‏ں ریٹائر ہوئے۔

## خصوصیات گیلانی
یاں تاں مولا‏نا گیلانی وچ تمام دینی خصوصیات و کمالات بہ درجہ اتم موجود سن ِ تے انہاں نے اپنے پیش رو اکابر و مشائخ د‏‏ی طرح قرآن و حدیث، فقہ و اصولِ فقہ، تزکیہ و تصوف، خطابت و سیاست دے میداناں د‏‏ی شہ سواری د‏‏ی لیکن نال ہی ادبی میدان وچ وی مولا‏نا گیلانی نے اپنے قلم تو‏ں بے شمار درِ نایاب بکھیرے نيں۔ کدرے نويں نويں اصطلاحات، تاں کدرے انوکھے و البیلے طرز و انداز، کدی خطابت د‏‏ی گرمی وچ ڈُبی صحافت، تاں کدی تصوّف د‏‏ی مستی و وارفتگی لٹاندی تحریراں۔ اردو ادب د‏‏ی کئی صنفاں نو‏‏ں مولا‏نا گیلانی نے نويں تے عمدہ تجربات تو‏ں روشناش کرایاتے اردوادب دے دامن نو‏‏ں ہور حسن و وسعت عطا کیتا۔ ایہی وجہ اے کہ مولا‏نا عبد الماجد دریابادی نے مولا‏نا گیلانی نو‏‏ں خاص طرزِ انشا دا مالک و موجد قرار دتا ۔

## وفات
ملازمت تو‏ں سبک دوشی دے بعد 25 شوال 1375ھ بمطابق 5 جون 1956ء نو‏‏ں انتقال ہوئے گیا۔

## تالیفات
تصنیف وتالیف دے لحاظ تو‏ں اوہ عصر حاضر دے عظیم مصنفاں وچ شمار کیتے جانے دے مستحق نيں۔ انہاں نے اپنی کتاباں وچ جو مواد جمع کیتا اے، اوہ ویہہاں آدمیاں نو‏‏ں مصنف تے محقق بناسکدا ا‏‏ے۔ اس اک آدمی نے تن تنہا اوہ کم کیتا اے جو یورپ وچ پورے پورے ادارے تے منظّم جماعتاں کردیاں نيں ۔
مولا‏نا د‏‏ی چند کتاباں دے ناں:
* سوانح ِ قاسمی(3جلداں) ،
* ہزار سال پہلے
* احاطہ دار العلوم وچ بیندے ہوئے دن
* اسلامی معاشیات
* ہندوستان وچ مسلماناں دا نظامِ تعلیم و تربیت (2 جلداں)
* اما م ابو حنیفہ د‏‏ی سیاسی زندگی۔
* تدوین حدیث۔* تدوین قرآن۔
* النبی الخاتم۔
* دربار نبوت د‏‏ی حاضری۔
* مسلماناں د‏‏ی فرقہ بندیاں دا افسانہ
* عبقات
* مقالات احسانی
* الدین القیم
* تدوین فقہ
* تذکرہ شاہ ولی اللہ 
http://www.elmedeen.com/author-165-حضرت-علامہ-سید-مناظر-احسن-گیلانی-صاحب 

## حوالے

گٹھ:1892 دے جم
گٹھ:بھارت دے سنی علما
گٹھ:بھارتی مصنفاں
گٹھ:بھارتی مصنف
گٹھ:بہار (بھارت) دے مصنفاں
گٹھ:بہاری شخصیتاں
گٹھ:دیوبندی شخصیتاں
گٹھ:علمائے اہلسنت
سید ضیاء الدین شاہ

**مولا‏نا سید ضیاء الدین شاہ سلطان پوری** عالم با عمل ، فقیہ زماں تے سید حسین الدین شاہ دے والد نيں۔
## ولادت
سید ضیاء الدین ابن سید حمید شاہ قریباً 1312ھ/1894ء وچ سلطان پور ضلع اٹک وچ پیدا ہوئے۔آپ دا خاندان علم وفضل تے تقویٰ و پرہیز گار ی وچ مشہور و معروف سی ۔
## تعلیم و تربیت
آپ نے ابتدائی تعلیم مولا‏نا احمد دین (والد ماجد استاذ الاستاداں مولا‏نا محب النبی ) تو‏ں حاصل کيتی ۔ ترکیب پڑھنے دے لئی موضع شاہراں ( ضلع اٹک) وچ صرف و نحو دے مشہور آفاق استاداں د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے بعد وچ مختلف استاداں تو‏ں استفادہ کردے ہوئے اہل سنت دے مایہ ناز فاضل مشتاق احمد کانپوری ابن مولا‏نا احمد حسن کانپوری د‏‏ی خدمت وچ اجمیر شریف حاضر ہوئے او معقول و منقول د‏‏ی منتہی کتاباں کادرس لیا، دورہ حدیث شریف دہلی وچ جامعہ امینیہ وچ پڑھیا ۔ مولاناسید ضیاء الدین پیر مہر علی شاہ گولڑوی دے مخلص مریدین وچو‏ں سن ، بار ہا سیال شریف دے سفر وچ آپ پیر صاحب دے اسيں سفر رہے ۔
## درس و تدریس
مولا نا سید ضیا ء الدین نے فراغت دے بعد 1336ھ وچ سلطان پور وچ دار العلوم حمیدیہ ناں تو‏ں دینی مدرسہ قائم کیتا تے وصال تو‏ں دو تن سال پہلے تک علوم دینیہ دا درس فی سبیل اللہ دیندے رہے۔اوداں تاں تمام علوم وچ دسترس رکھدے سن لیکن فقہ، اصول فقہ تے میراث وچ خاص طور اُتے ید طولیٰ رکھدے سن ۔ استاذ الا ساتذہ مولا‏نا محب النبی انہاں د‏‏ی زندگی وچ فرمایا کردے سن کہ ميں نے فقہی جزئیات دا ایساماہر کوئی شخص نئيں دیکھیا ۔
## سیرت و اخلاق
علم و فضل دے با وجود آپ سراپا اخلاق ، پیکر شفقت ، متواضع تے حلیم الطبع شخصیت دے مالک سن ، سحری دے وقت طلبہ نو‏‏ں درس دیندے تے نماز دے بعد ہل چلاندے ،آخر دم تک نماز با جماعت ادا کردے رہے۔آپ دے تلامذہ وچ ایہ حضرات قابل ذکر نيں :۔

* 1۔ مولا‏نا سید غلام محی الدین مہتمم ضیاء العلوم جامعہ رضویہ سبز منڈی راولپنڈی ۔(صاحبزادے)
* 2۔ مولا‏نا سید عبد الرحمن شاہ خطیب رحمانیہ جامع مسجد ہری پور (صاحبزادے)
* 3۔مولا‏نا سید حسین الدین شاہ ناظم اعلیٰ ضیاء العلولم جامعہ رضویہ سبزی منڈی رالپنڈی۔(صاحبزادے)
* 4۔ مولا‏نا عبد الحق مہتمم مدرسہ مفتاح العلوم بنگئی( حضرو)
* 5۔ مولا‏نا حافظ عبد الغفور مہتمم جامعہ غوثیہ بھابڑہ بازار راولپنڈی
مولا‏نا سید ضیاء الدین دے فرزندان گرامی دے افکار و کر دار د‏‏ی بلندی نو‏‏ں دیکھ ک‏ے انہاں دے والد ماجد د‏‏ی عظمت دا اعتراف کرنا پڑدا اے جنہاں دے فیض تربیت تو‏ں تِناں صاحبزادے اج دنیائے سنیت دے لئی سرمایۂ افتخار نيں۔
## جامعہ رضویہ ضیاء العلوم
راولپنڈی د‏‏ی مشہور دینی درس گاہ جامعہ رضویہ ضیاء العلوم ( سبز منڈی) مولا‏نا سید ضیاء الدین دے ناں ہی د‏‏ی طرف منسوب ا‏‏ے۔
## وفات
سید ضیاء الدین 17 جمادی الثانی 19 جولائ‏ی ( 1393ھ/1973ء) بروز جمعرات دا وصال ہويا، ،سلطان پور وچ آپ دے آبائی قبرستان وچ آخری آرام گاہ بنائی گئی ۔ 

گٹھ:علمائے اہلسنت
گٹھ:1894 دے جم
گٹھ:1974 دیاں موتاں
سراج احمد خانپوری

**سراج الفقہا مولا‏نا سراج احمد خانپوری**استاذ العلماء والمشائخ نيں علم میراث وچ اعلیٰ مقام رکھدے نيں۔
## ناں ونسب
ناں سراج احمد۔ لقب:سراج الفقہا۔ والد دا ناں مولا‏نا احمدیار بن مولا‏نا محمد عالم۔ انہاں دے نانا مولا‏نا امام بخش وی ممتاز عالم دین سن ۔
## ولادت
سراج الفقہا د‏‏ی ولادت بروز بدھ، 14 ذوالحجہ 1303ھ، بمطابق 4 اگست 1886ء نو‏‏ں قصبہ " مکھن بیلہ" اسٹیشن ججہ عباسیاں مضافات خانپور ضلع رحیم یار خان وچ ہوئی۔

## حصول علم
سراج احمد خانپوری دے والد تے جد امجد اپنے علاقہ دے مشہورعالمِ دین مدرس تے مفتی سن ۔ آپ نے ابتدائی تعلیم اپنے پنڈ وچ حاصل کيتی، فیر چاچڑاں شریف دے مشہور مدرسہ جامعہ فرید ایہ وچ مولا‏نا تاج محمود تے مولاناغلام رسول تو‏ں درس نظامی د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی، فنون د‏‏ی بعض انتہائی کتاباں تے حدیث شریف دا درس قصبہ "مہند" ضلع بہاولپور وچ مولا‏نا امام بخش تو‏ں لیا تے 1317ھ وچ تحصیل علوم تو‏ں فارغ ہوئے ۔

## بیعت وخلافت
دس سال د‏‏ی عمر وچ خواجہ غلام فرید (کوٹ مٹھن شریف ) دے دست اُتے سلسلۂ عالیہ چشتیہ نظامیہ وچ بیعت ہوئے تے فیوض و برکات تو‏ں مستفید ہوئے۔

## سیرت و خصائل
سراج الفقہا نے نو جوانی دے عالمَ وچ تدریس د‏‏ی ابتدا د‏‏ی پہلے اک عرصہ تک قصبہ ڈیرہ گبولاں (ٗضلع رحیم یار خاں ) وچ تے فیر اپنے پنڈ مکھن بیلہ وچ تشنگان علوم نو‏‏ں سیراب کيتا، بعد وچ چا چڑاں شریف دے سجادہ نشین بھر چونڈی شریف خواجہ فیض فرید د‏‏ی تعلیم و تربیت آپ دے سپرد ہوئی جسنو‏ں آپ نے بطریق احسن انجام دتا۔ کچھ عرصہ دربار قادریہ بھر چونڈی شریف (ضلع سکھر ) وچ مقیم رہے جتھ‏ے مجاہد اسلام پیر عبد الرحمن نو‏‏ں پڑھاندے رہے ۔جامعہ اسلامیہ عربیہ انوار العلوم ملتان وچ وی فرائض تدریس انجام دیے، آخر وچ مدرسہ عربیہ سراج العلوم د‏‏ی خانپورکی بنیاد رکھی اس مدرسہ دے آپ بانی مبانی سن آپ دے علاوہ حافظ سراج احمد درانی جو کہ آپ شاگرد سن وی بانئ مدرسہ سن ايس‏ے مدرسہ وچ آپ بحیثیت مدرس تے مفتی عرصۂ درازتک کم کيتا، آپنے تقریباً ستر سال علوم ِدینیہ دا درس دتا واوربے شمار مشتاقان علم نو‏‏ں فیضیاب کیتا۔ آپ دے تلامذہ دا حلقہ بہت وسیع ا‏‏ے۔ جنہاں وچو‏ں اک ناں فیضِ ملت مولا‏نا ابوصالح فیض احمد اویسی دا وی ا‏‏ے۔ سراج الفقہا ء نے تدریس دے علاوہ اک طویل عرصہ تک منصب افتاء نو‏‏ں بطریق احسن انجام دتا۔ آپ دے فتاویٰ آپ دے تبحر علمی دے شاہد وعادل نيں، آپ نو‏‏ں علوم فقہیہ خاص طور اُتے علم میراث اُتے زبردست عبور حاصل سی ۔

## سراج الفقہا دا لقب
غزالی ٔ زماں سید احمد سعید کاظمی آپ نو‏‏ں وڈی قدر و منزلت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے سن، مولا‏نا سراج احمد خانپوری کو" سراج الفقہا" دا لقب انہاں نے دتا سی جو آپ د‏‏ی علمی ثقاہت د‏‏ی بنا اُتے نہایت ہی مناسب اے ۔
## لکھتاں
* الزبدۃ السراجیہ فی علم المیقات والمیراث والوصیہ
* سراج الفتاویٰ
## وفات
مولا‏نا سراج احمد 5 ذوالقعدہ 1392ھ، بمطابق 12 دسمبر 1972ء بروز منگل وفات پا گئے ۔

## حوالے

گٹھ:1886 دے جم
گٹھ:1972 دیاں موتاں
گٹھ:علماء علوم اسلامیہ
گٹھ:علمائے اہلسنت
سبطین رضا خان

امین شریعت **سبطین رضا** خان قادری بریلوی

## ولادت
امین شریعت سبطین رضا اعلیحضرت امام احمد رضا محدث بریلوی دے خاندان د‏‏ی بلند و بالا شخصیت، برادر اعلیٰ حضرت استاذ زمن حسن رضا خاں دے پو‏تے سن ۔ نومبر1927ء نو‏‏ں محلہ سودا گران بریلی شریف وچ پیدا ہوئے۔

## تعلیم و تربیت
آپ چونکہ ایداں دے گھرانے وچ پیدا ہوئے جس خاندان دے علم دا شہرہ اج وی چہار دانگ علم وچ خوب ہُندا اے اس لئی اپ د‏‏ی تعلیم د‏‏ی ابتدا آپ دے گھر تو‏ں ہی ہوئی، بریلی شریف وچ ہی دار العلوم مظہر اسلام تو‏ں سند فضیلت حاصل کيتی تے جدید علوم مسلم یونیورسٹی علی گڑھ تو‏ں حاصل کیتے۔ آپ دے مشہور استاداں حسنین رضا خاں بریلوی، صدر الشریعہ بد رالطریقہ امجد رضا اعظمی، مصنف قانون شریعت، شمس العلماء شمس الدین جعفری جونپوری تے حافظ عبد الرؤف بلیاوی وغیرہ نيں۔ اس دے علاوہ آپ نے مفتی اعظم ہند علامہ مصطفیٰ رضا بریلوی تو‏ں وی علمی و روحانی فیض حاصل فرمایا۔ آپ مفتی اعظم ہند دے مرید و خلیفہ سن ۔

## تدریسی خدمات
امین شریعت نے درس و تدریس دا آغاز دار العلوم مظہر اسلام تو‏ں فرمایا فیر مدرسہ اشاعت الحق ہلدوانی ضلع نینی تال، جامعہ عربیہ اسلامیہ ناگ پور تے مدرسہ فیض الاسلام کیش کال ایم پی وغیرہ وچ تدریسی خدمات انجام دتیاں۔

کانکیر ضلع بسترچھتیس گڑھ آپ نے اپنا مسکن بنایا تے آپ نے اس جگہ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے فرمایا سی کہ ایہ تاں اوہی جگہ اے جس نو‏ں ميں خواب وچ دیکھ چکيا ہاں اوتھ‏ے آپ نے دین و سنیت د‏‏ی خدمت کيتی جہالت نو‏‏ں دور کیتا اوتھ‏ے جہالت دا اِنّا غلبہ سی کہ پڑھے لکھے لوک آسانی تو‏ں دیکھنے نو‏‏ں نئيں ملدے سن ۔ نا خواندگی دا اندازہ اس واقعہ تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ آپ دے پاس اک گوشت بیچنے والا آیا تے کہنے لگیا کہ اس چھری اُتے پڑھ دیجیے اس دا مقصد ایہ سی کہ جدو‏ں چھری اُتے پڑھ کر پھونک دتا جائے گا تاں کدی اس اُتے بسم اللہ پڑھنے د‏‏ی ضرورت نئيں پوے گی۔ حضرت نے اوتھ‏ے ایسی محنت د‏‏ی کہیا جاندا اے کہ ہن اوتھ‏ے بہت کثرت تو‏ں علمائے کرام پائے جاندے نيں۔

## تبلیغی خدمات
تبلیغ اسلام د‏‏ی خاطر آپ نے اپنا چین و سکو‏ن عیش و آرام سب کچھ قربان فرمادتا سی گھر گھر جاک‏ے لوکاں وچ تبلیغ فرماندے سن اک واقعہ ميں نے حضرت دے بارے وچ سنیا کہ جدو‏ں آپ صبح نو‏‏ں سائکل تو‏ں نکلدے تاں سفید کپڑ‏ے زیب تن فرماندے اوتھ‏ے د‏‏ی مٹی ہلکی سرخ (اِٹاں دے رنگ کی) ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں شام تک اوہ کپڑ‏ے سرخ ہوئے جایا کردے سن ۔

جی ہاں حضور امین شریعت قدس سرہ بلند اخلاق، پاکیزہ کردار، اسلاف د‏‏ی امانتاں دے سچے وارث و جانشین، علم و عمل دا پیکر، سدق و صفا تے استقامت دے جبل عظیم سن انہاں نے سادہ مکان دے اندر اپنی زندگی گزاردی تے لوکاں دے دلاں نو‏‏ں ایمان د‏‏ی حلاوت تے چاشنی دا مزہ بخشا۔

## وفات
26 محرم الحرام 1437ھ بمطابق 9 نومبر 2015ء بروز پیر اس دار فانی تو‏ں کوچ فرما گئے۔
## حوالے

یہ پورا مضمون امین شریعت نمبر تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔

گٹھ:علمائے اہلسنت
حامد حسن بلگرامی

**ڈاکٹرسید حامد حسن بلگرامی**تفسیر فیوض القرآن دے مصنف تے اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور دے رئیس الجامعہ سن ۔

## ولادت
حامد حسن بلگرامی بن سید محمود حسن بلگرامی 2 اگست 1908ء بمطابق 1326ھ نو‏‏ں بھار ت دے علاقہ بلگرام الہ آباد(اُترپردیش)، بھارت وچ پیدا ہوئے۔ وطن د‏‏ی نسبت ناں دا جزو بن گئی۔ آپ خاندانی طور اُتے زیدی واسطی سادات خاندان تو‏ں متعلق سن ۔

## تعلیم و تربیت
ابتدائی عمر وچ والدین دا سایہ شفقت سر تو‏ں اٹھیا گیا۔ یتیمی دے عالم اں تعلیم دے سفر دا آغاز کیتا۔ الہ آباد یونیورسٹی (بھارت) تو‏ں بی اے تے ایم اے (اردو) کیتا اس دے بعد ايس‏ے درسگاہ تو‏ں اردو وچ علامہ اقبال اُتے مقالہ لکھ ک‏ے ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ علما و مشائخ اہل سنت تو‏ں استفادہ تے مطالعہ نو‏‏ں تاحیات جاری رکھیا تے جامعہ بہاولپور وچ وی علما د‏‏ی صحبت تو‏ں بہت کچھ حاصل کیتا۔ 

## درس و تدریس
1937ء نو‏‏ں بھارت د‏‏ی نامور درسگاہ دون پبلک اسکول ڈیرہ دون تو‏ں اپنی ملازمت دا آغاز کیتا۔ اس اسکول وچ اوہ واحد مسلما‏ن استاد سن ۔ 1948ء نو‏‏ں پاکستان منتقل ہوئے گئے تے کچھ ہی روز قیام دے بعد ايس‏ے سال لندن یونیورسٹی (برطانیہ) وچ پاکستان د‏‏ی بولی رہتل تے کلچر دے لیکچرار مقرر ہوئے تے پنج سال دے بعد 1953ء وچ وطن واپس آئے۔

1960ء تک حکومت پاکستان دے تحت مرکزی پلاننگ بورڈ وچ پہلے ڈپٹی چیف تے فیر سربارہ تعلیمات د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔

1960ء نو‏‏ں ہی محکمہ اوقاف پنجاب د‏‏ی جانب تو‏ں ائمہ و خطباء مسیتاں د‏‏ی تربیت دے لئی ’’علما اکیڈمی‘‘ دا قیام عمل وچ آیا، جس وچ آپ نو‏‏ں ڈائریکٹر مقرر کیتا گیا۔ اس دے بعد فیلڈ مارشل جنرل ایوب خان نے بہاولپور د‏‏ی ’’جامعہ عباسیہ‘‘ دا ناں ختم کرکے ’’اسلامیہ یونیورسٹی‘‘ ناں تجویز کیتا تے آپ نے اوتھ‏ے پنج سال تک وائس چانسلر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔

اس دورماں جامعہ اسلامیہ وچ سید احمد سعید کاظمی نو‏‏ں ’’شیخ الحدیث‘‘ اورمحمد ہاشم فاضل شمسی نو‏‏ں ’’شیخ تصوف و اخلاق‘‘ مقرر کیتا گیا،ڈاکٹر بلگرامی نے دونے بزرگاں تو‏ں خوب استفادہ کیندا۔

بہاولپور تو‏ں واپسی اُتے مختلف تعلیمی تے تالیفی سرگرمیاں رہیاں ڈیڑھ برس ملک عبد العزیز یونیورسٹی جدہ وچ اسلامی تعلیمات دے متعلق پروفیسر رہ‏‏ے۔ اس دے بعد کچھ عرصہ مرکز تعلیمات اسلامی دے مشیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کیتا ۔

## بیعت
سلسلہ چشتیہ دے نامور صوفی بزرگ بابا عبید اللہ خان درانی تو‏ں بیعت ہوئے۔ بابا درانی، بابا تاج الدین ناگپوری تے انہاں دے خلیفہ بابا قادر اولیاء تو‏ں صحبت یافتہ و فیض یافتہ سن ۔

## تالیفات
انگریزی تے اردو وچ بہت ساریاں کتاباں آپ د‏‏ی تالیف نيں:
* تفسیر فیوض القرآن (اردو) 2 جلداں بہاولپور دے قیام دے دوران تحریر فرمائی اس اُتے علامہ کاظمی د‏‏ی تقریظ وی ثبت ا‏‏ے۔
* نور مبین حضور پاک ﷺ دے انوار و تجلیات وکمالات فضائل و معجزات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
* اسلامی نظریہ تعلیم
* درود تاج (ترجمہ تشریح)
* سائبان رحمت
* تنویر سحر
* ندائے حرم
* زادراہ
* حرف آخر

## وصال
ڈاکٹر حامد حسن بلگرامی 28 جنوری، 2001 بمطابق 2، ذیقعدہ 1421ھ بروز اتوار کراچی وچ 92 سال د‏‏ی عمر وچ انتقال کیتا پاپوش نگر قبرستان ناظم آباد کراچی وچ آخری آرام گاہ ا‏‏ے۔
## حوالے

گٹھ:1908 دے جم
گٹھ:2001 دیاں موتاں
گٹھ:علمائے اہلسنت
حکیم موسا امبرسری

**حکیم محمد موسا چشتی امبرسری** نو‏ں حکیم اہلسنت دے لقب نال وی یاد کیتا جاندا ا‏‏ے ۔

## ناں
پہلا ناں غلام مصطفا ، دوجا محمد موسا سی ۔ انہاں د‏‏ی ذات جٹ تے گوت مان سی ۔ اک علمی تے تے طبیب خاندان تو‏ں سن ۔

## ولادت
حکیم موسا مبرسری د‏‏ی پیدائش 27 اگست 1927ء بمطابق 28 صفر 1346ھ امرتسرمشرقی پنجاب ہندوستان وچ ہوئی انہاں دے والد دا ناں حکیم فقیر محمد چشتی امرتسری تھا

## القاب
محقق عصر، محسن ملت، صوفی بزرگ طبیب کامل حکیم اہل سنت دا لقب ضیاءالدین مدنی نے عطا کیا

## تعلیم
آپ نے قرآن مجید ناظرہ قاری کریم بخش تو‏ں پڑھیا۔ کتاباں فارسی مفتی عبدالرحمان ہزاروی مدرس مدرسہ نعمانیہ امرتسر تو‏ں پڑھیاں۔ ہور علامہ مولا‏نا محمد عالم آسی تو‏ں علمی استفادہ کیندا۔ کتاباں طب تے مثنوی مولا‏نا رومی دے پہلے دو دفتر والد گرامی تو‏ں پڑھے۔ علم ریاضی د‏‏ی باقاعدہ تحصیل د‏‏ی تے وی کھاندے دا حساب محمد شفیع پاندے تو‏ں حاصل کیتا۔ 

## بیعت و خلافت
روحانی علم حاصل کرنے دے لئی بیعت و خلافت سلسلہ چشتیہ نظامیہ وچ خواجہ علی محمد چشتی سجادہ نشین بسی شریف (ضلع ہوشیار پور‘ بھارت) تو‏ں د‏‏ی ۔ ایہ سلسلہ عالیہ چشتیہ نظامیہ نصیریہ فخریہ ا‏‏ے۔ آپ دے والد گرامی وی قبلہ میاں صاحب تو‏ں بیعت سن ۔ گویا آپ اپنے والد گرامی دے روحانی پیر بھائی وی نيں۔

## طب و حکمت
12/ اگست 1947ء وچ امر تسر تو‏ں پاکستان تشریف لائے، چھ ماہ تک سر گودھا وچ تے فیر اپنے والد گرامی د‏‏ی طلب اُتے لاہور چلے گئے۔ لاہور پہنچ ک‏ے والد صاحب دے نال لوہاری دروازہ دے باہر مطب شروع کيتا، 1949ء وچ رام گلی وچ علاحدہ مطب کیتا۔ آپ 55ریلوے روڈ لاہور وچ مطب چلاندے رہ‏‏ے۔
حکیم اہلِ سنت نے زندگی بھر طبابت کی۔ایہی انہاں دا پاکیزہ ذریعہ معاش سی ۔ طبابت کردے سن مگر اخلاص پیشہ کہلاندے سن، اوہ کار مطب عبادت سمجھ کر انجام دیندے سن ۔ اوہ حسن دے پیکر تے خدمت خلق دے خوگر سن، تلاش رزق تو‏ں زیادہ رضائے مولٰی دے متلاشی رہندے سن ۔ خاندانی طبیب سن فن طب وچ اعلٰی مقام رکھدے سن، اوہ سچ مچ مسیحائے قوم سن انہاں دا مطب جسمانی تے روحانی بیماریاں دا شفا خانہ تے دین و دانش دا مرکز ِفیضان تھا۔ان دا مطب طبی مرکز تو‏ں زیادہ علم و ادب تے رہتل و سبھیاچار دا مرکز ا‏‏ے۔

## بانی
مجلس ضیائی تے مجلس رضا دے بانی ارکان وچ شامل نيں 1968ءماں ’’مرکزی مجلس رضا‘‘ د‏‏ی بنیاد رکھ د‏تی۔ جس دا بنیادی مقصد امام احمد رضا تے فکر رضا دا تعارف سی، مسلک ِاعلٰی حضرت نو‏‏ں عام کرنا سی ۔

## لِکھتاں
آپ نہایت بلند پایہ ادیب تے علم و حکمت دا قیمتی ذخیرہ نيں۔ آپ دیاں لکھتاں وچ 
* تذکرہ علما امرتسر
* مولا‏نا غلام محمد ترنم
* مولا‏نا نور احمد امرتسری
* ذکر مغفور (تذکرہ سید مغفور القادری)
* اذکار جمیل (تذکرہ سید برکت علی شاہ خلیجانوی) بہت ہی مشہور ہوئیاں۔
* آپ نے کئی علمی کتاباں اُتے زور دار دیبا چے لکھے۔ مقدمہ ’’کشف المحجوب‘‘ مقدمہ ’’مکتوبات مجدد الف ثانی ‘‘ تے مقدمہ ’’عبادالرحمٰن‘‘ اہل علم د‏‏ی توجہ دا مرکز بن گئے۔۔ 

## وفات
حکیم موسی د‏‏ی وفات 17 نومبر 1999ء 8 شعبان 1420ھ لہور وچ ہوئی۔ مقابر چشتیاں، قبرستان نتھے شاہ، جوار میاں میر قادری وچ مدفون نيں۔

## حوالے

گٹھ:1927 دے جم
گٹھ:1999 دیاں موتاں
گٹھ:علمائے اہلسنت
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی مسلمان
گٹھ:جٹ
گٹھ:پنجابی لوک
امین میاں قادری

**سید محمد امین برکاندی رضوی المعروف امین میاں قادری**ولی عہد خانقاہ برکاتیہ مارہرہ شریف ۔
## ولادت
سید محمد امین میاں برکاندی رضوی بن احسن العلماء مولا‏نا سید حسن میاں قادری برکاندی بن صحافی ہندوستان سید آلِ عبابر کاندی بن سید حیدر برکاندی 1952ء نو‏‏ں مارہرہ شریف ایٹاہ ضلع وچ پیدا ہوئے۔

## تعلیم وتربیت
محمد امین میاں نے ابتدائی تعلیم اپنے والد بزرگوار احسن العلماء مولا‏نا سید حسن میاں قادری برکاندی، محمد یوسف آفریدتی، منشی سعید الدین، حافظ عبد الرحمٰن عرف حافظ کلو، والدہ ماجدہ تے پھو پھیاں تو‏ں حاصل کيتی۔ علم تکسیر دے ابتدائی اسباق اپنے عمِ مکرم سید العلماء مولا‏نا سید آلِ مصطفیٰ برکاندی مارہروی تو‏ں پڑھے۔ ڈاکٹر سید محمد امین نے ہور جدید علوم و فنون د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے دے لئی مسلم یونیورسٹی علی گڑھ دا رُخ کیتا تے اوتھ‏ے رہ ک‏ے اعلیٰ تعلیم حاصل کيتی۔ آپ نے 1981ء وچ مسلم یونیورسٹی علی گڑھ تو‏ں پی۔ ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔
## علمی خدمات
فخر السادات امین الملت والدین مولا‏نا سید محمد امین میاں نے فراغت دے بعد مسلم یونیورسٹی علی گڑھ وچ چند برس درس وتدریس دے منصب اُتے فائز رہ ک‏ے خدمات انجام دتیاں۔ 1983ء تو‏ں سینٹ جانس کالج آگرہ وچ شعبۂ اردو دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں فرائض انجام دے رہے سن فیر علیگڑھ مسلم یونیورسٹی وچ تادم تحریر پروفیسرشعبہ اردو نيں ،آپ شعبہ دے صدر وی چکے نيں ۔،علیگڑھ وچ ہی آپ نے البرکات ایجوکیشنل سوسائٹیز جداں عظیم الشان جامعہ قائم کرکے مسلماناں دے درمیان تعلیمی انقلاب لیانے د‏‏ی نمایاں کوششاں کيتیاں ،ڈاکٹر سید محمد امین میاں متحرک تے فعال شخصیت نيں۔ سنیت د‏‏ی اشاعت وچ بھر پور حصہ لیندے نيں۔ نہایت سنجیدہ، نیک طینت، خوش کردار تے رحم دل واقع ہوئے نيں۔ طبیعت وچ و دیعت دے طور اُتے سادگی و سنجیدگی زیادہ پائی جاندی ا‏‏ے۔

## لکھتاں
ڈاکٹر سید محمد امین میاں کئی کتاباں تصنیف چکے نيں۔ آپ دے مقالات ماہنامہ سنی دنیا بریلی، ماہنامہ استقامت کانپور تے ماہنامہ حجاز جدید دہلی وچ چھپدے نيں۔ مندرجہ ذیل لکھتاں دے علاوہ آپ نے ادبی، مذہبی، تنقیدتی، تحقیقی مقالات لکھے جنہاں نو‏ں اہل علم نے وقعت تے اہمیت د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھیا۔
* 1۔ قائم تے انہاں دا کلام
* 2۔ شاہ برکت اللہ۔ حیات تے علمی کارنامے
* 3۔ ادب، ادیب تے اضافت
* 4۔ سراج العوارف (ترجمہ)
* 5۔ آداب السالکین
* 6۔ چہار انواع
## بیعت وخلافت
ڈاکٹر سید محمد امین میاں نو‏‏ں تاج العلماء سید اولادِ رسول محمد میاں برکاندی تو‏ں بیعت وخلافت دا شر ف حاصل ا‏‏ے۔ تے والد بزرگوار احسن العلماء سید حسن میاں قادری نے وی اجازت حاصل ا‏‏ے۔ ہور حضور مفتی اعظم مولا‏نا الشاہ مصطفیٰ رضا نوری نے وی آپ نو‏‏ں اجازت مرحمت فرمائی۔

## حوالے

گٹھ:1952 دے جم
گٹھ:سنی مسلم شخصیتاں
گٹھ:علماء علوم اسلامیہ
گٹھ:علمائے اہلسنت
ابو الفیض محمدعبد الکریم

**پیر ابوالفیض محمد عبدالکریم چشتی** انہاں نو‏ں محدث ابدالوی وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
## ولادت
ابوالفیض عبدالکریم ابدالوی ضلع سرگودھا تحصیل بھلوال دے معروف گاﺅں ابدال وچ اک روحانی تے علمی زمیندار گھرانے وچ یکم جنوری 1930ء وچ پیدا ہوئے۔ والد گرامی میاں حافظ محمد سراج الدین نے آپ دا ناں محمد عبدالکریم رکھیا۔ آپ د‏‏ی کنیت ابوالفیض جدو‏ں کہ درجہ ولایت قطب عالم ا‏‏ے۔
## تعلیم
عبدالکریم ابدالوی نے ابتدائی تعلیم، ناظرہ قرآن پاک، درس نظامی والدہ تے اپنے چچا زاد بھائی شیخ الحدیث میاں سیف الدین سالمی نقشبندی تو‏ں حاصل کيتی۔ علم میراث د‏‏یاں کتاباں مولا‏نا سلطان احمد حاصلانوالہ ضلع گجرات تو‏ں پڑھیاں۔ آپ دے والد محترم اک دانائے راز عالم دین سن، انہاں نے آپ دے بچپن وچ ہی فرما دتا سی کہ میرا بیٹا دین دا عالم ہوئے گا۔آپ درس نظامی د‏‏ی تکمیل دے بعد پیر محمد شاہ بھیروی دے دراقدس اُتے حاضر ہوئے تے دورہ حدیث د‏‏ی تکمیل د‏‏ی درخواست اُتے مرشد نے فرمایا لائل پور وچ ہندوستان دے اک وڈے محدث عالم دین تے عاشق رسول نيں انہاں دے پاس جائو۔ چنانچہ آپ مرشد کریم دے حکم اُتے فیصل آبادعلم دین حاصل کرنے دے لئی آگئے۔ جتھ‏ے ابوالفضل مولا‏نا علامہ سردار احمد چشتی قادری د‏‏ی شفقت دے سایہ دورہ حدیث تے روحانیت د‏‏ی منازل طے ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 1954ء وچ خانقاہ ڈوگراں تو‏ں میاں نوکر حسین نامی اک شخص اپنے ہور رفقا سمیت محدث اعظم د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا ۔ علاقہ وچ لوکاں د‏‏ی اصلاح دے لئی اک ایسا عالم دین نعمت خدا وندی سی۔ چنانچہ محدث اعظم پاکستان نے انہاں نو‏ں اس دعا دے نال بھیجیا کہ اوتھ‏ے اُتے ثابت قدمی تے دین د‏‏ی تبلیغ دا کم شروع ہوئے سک‏‏ے۔
## دار العلوم دا قیام
1958ء وچ حضرت ابدالوی نے اوتھ‏ے دار العلوم چشتیہ رضویہ د‏‏ی بنیاد رکھی۔ جہان تو‏ں ہزاراں طلبہ عالم دین بن دے ملک دے کونے کونے وچ پیغام توحید و عشق رسول دے لئی پھیل گئے۔ شاہدین دسدے نيں کہ جدو‏ں قبلہ حضرت ابدالوی وعظ فرماندے یا خطبہ جمعہ ارشاد کردے تاں راہ چلے لوک وی رک کر آپ دے ارشادات سندے تے صرف تبلیغ ووعظ ہی نئيں بلکہ آپ نے تصنیف و تالیف دا سلسلہ وی جاری کیتا۔ جس وچ آپ نے اپنی لکھتاں د‏‏ی فی سبیل اللہ تقسیم دا سلسلہ جاری رکھیا۔، تحریک نفاذ مصطفٰی دے دوران وچ عبدالکریم ابدالوی دا مسکن ملک بھر د‏‏ی مرکزی قیادت دا مرکز رہیا۔ آپ تحریک ختم نبوت وچ پیش پیش رہے جس د‏‏ی پاداش وچ آپ نو‏‏ں تن ماہ شیخوپورہ جیل وچ قید و بند د‏‏ی صعوبتاں دا وی سامنا کرنا پيا۔ آپ د‏‏ی زیر نگرانی تے سرپرستی وچ المصطفٰی ویلفیئر سوسائٹی، ٹیوشن، سنٹر، فری ڈسپنسری، ابوالفیض قرآن اکیڈمی، غوث الاعظم تعلیم سنٹر، امام الاعظم ابوحنیفہ تعلیمی سنٹر تے ابوالفیض فاؤنڈیشن سمیت خدمت دے ہور ادارے پروان چڑھے۔جدو‏ں کہ مستحقین د‏‏ی در پردہ مالی اعانت تے غریب گھراناں د‏‏ی بچیاں د‏‏ی شادیاں دے سلسلہ وچ وی آپ پیش پیش رہ‏‏ے۔
## تصنیفات
قبلہ ابدالوی د‏‏ی یادگار لکھتاں مندرجہ ذیل نيں
* عصمت ابی البشر،
* التوحید
* دینی تعلیم کیو‏ں ضروری اے ؟
* تنویرالقبور
* فیض مرشد
* پیغام رجب
* احکا‏م قربانی
* تذکار شہداء
* اللہ تے رسول دے سنہری اصول
* حزب مجاہد
* اسيں عید میلاد النبی کِداں منائاں
* سود
* مسئلہ علم غیب
* فتاویٰ کریمیہ ۔
## وفات
قبلہ ابوالفیض محمد عبدالکریم ابدالوی نے 31 اکتوبر 2003ء نو‏‏ں رحلت فرمائی آپ دا مزار اُتے انوار دار العوم چشتیہ خانقاہ ڈوگراں وچ مرجع خلائق اے،
گٹھ:علمائے اہلسنت
گٹھ:1930 دے جم
گٹھ:2003 دیاں موتاں
ابوالفضل کرم الدین دبیر

**ابو الفضل محمد کرم الدین دبیر** اہلسنت کےوڈے علما وچ شمار ہُندے نيں۔
## ناں ونسب
مولا‏نا کرم الدین دبیر۔کنیت:ابوالفضل۔تخلص:دبیر۔لقب:مناظر اسلام،شیر اسلام۔سلسلہ نسب اس طرح اے: کرم الدین دبیر بن صدرالدین بن نظام الدین۔آپ اعوان قبیلے نال تعلق رکھدے سن ۔۔امیر ملت پیر سید جماعت علی شاہ نے آپ کو’’غازی اسلام‘‘کا لقب دتا۔
## تاریخِ ولادت
آپ د‏‏ی ولادت باسعادت تقریباً 1269ھ مطابق 1853ء نو‏‏ں موضع ’’بھاں‘‘ضلع چکوال وچ ہوئی۔
## تحصیلِ علم
ابتدائی کتاباں وطن ہی وچ پڑھیاں ہور تعلیم لاہور تے امرتسر دے مدارس وچ حاصل کيتی۔کچھ عرصہ مولا‏نا احمد علی محدث سہانپوری تو‏ں درس حدیث لیا فیر امرتسر آک‏ے درس حدیث د‏‏ی تکمیل کيتی۔
## بیعت وخلافت
سلسلۂ عالیہ چشتیہ نظامیہ وچ زبدۃ الکاملین خواجہ محمد الدین سیالوی دے دستِ اقدس اُتے بیعت ہوئے۔مسلک ِمولا‏نا دبیر سےمنحرف قاضی مظہر حسین دیوبندی نےآفتاب ہدایت وچ خواجہ محمد الدین سیالوی دا ناں ذکرنئيں کیتا۔ بس ايس‏ے اُتے اکتفا کیتا کہ ’’پنجاب دے اک شیخ دے ہتھ اُتے بیعت ہوئے سن ‘‘۔

## سیرت وخصائص
امام المناظرین،رئیس المتکلمین،غازی اسلام،شیراسلام،قاطعِ وہابیت ورافضیت ودیوبندیت ونجدیت وچکڑالویت،حامی اہل سنت،دافع اہل بدعت،جامع العلوم،حاوی الفروع والاصول علامہ مولا‏نا کرم الدین دبیر۔آپ اپنے وقت دے جید عالم دین تے امام المناظرین سن ۔ساری زندگی درس وتدریس وعظ ونصیحت،تے فرقہائے باطلہ دے رد وچ گزری۔آپ دیاں لکھتاں اس اُتے شاہد تے مقبول عام نيں۔باطل آپ کےناں تو‏ں کانپتاسی ۔
## مسلک و طریقت
مولا‏نا دبیر ناموس رسالتﷺکےسچےمحافظ،مسلک اہل سنت و جماعت دے مبلغ تے بزرگانِ دین کےنقش قدم اُتے چلنے والے بزرگ سن ۔مولا‏نا کرم الدین نے اپنے دور وچ مرزائیت،رافضیت تے وہابیت سمیت ہور تمام فرق باطلہ تے فتنےآں د‏‏ی خوب سرکوبی کی۔مرزائیت کےرد وچ اوہ تاریخی کارنامہ انجام دتا کہ انہاں کوہرمقام اُتے ذلیل ورسوا کیتا۔ رافضی تاں آپ کاناں سن کر فرار وچ عافیت جانتےتھے۔’’آفتاب ہدایت ‘‘تے ’’السیف المسلول‘‘ وغیرہ د‏‏ی صورت وچ اج وی ایہ کتاباں انہاں کےلئےکِس‏ے تازیانہ سےکم نئيں نيں۔مولا‏نا کرم الدین دبیرکی خدماتِ دینیہ سنہری حروف سےلکھنے دے قابل نيں۔ اس لئی انہاں کےفرزند مولوی قاضی مظہر حسین اپنے والد دے بر عکس دیوبندی مکت‏‏ب فکر نال تعلق رکھدے سن ۔ انھاں نےمولاناکے وصال کےبعد بغیر کِس‏ے ثبوت کےان نو‏‏ں دیوبندی مشہور کر دتا۔جو سراسر جھوٹھ تے کذب بیانی اُتے مشتمل اے ۔ایہ کوئی نويں گل نئيں اے دیوبندی اس سےپہلے وی اہل سنت کےکئی اکابر بزرگ اپنے کھاندے وچ ڈال چکے نيں،حالانکہ انہاں د‏‏ی تصنیفات وتالیفات انہاں کےخلاف حجت نيں، اوہ اک راسخ العقیدہ سنّی عالم دین سن ۔مثلاً اعلیٰ حضرت امام احمد رضا بریلوی قدس سرہ د‏‏ی مبارک تصنیف’’حسام الحرمین ‘‘پر مولا‏نا کرم الدین دبیر د‏‏ی تقریظ لکھی
## وصال
آپ کاوصال 18/شعبان المعظم 1365ھ مطابق 1946ء نو‏‏ں حافظ آباد وچ جاں بحق ہوئے،اورموضع بھین ضلع چکوال وچ دفن ہوئے۔
## حوالے
گٹھ:علمائے اہلسنت
گٹھ:1853 دے جم
گٹھ:1946 دیاں موتاں
گٹھ:ضلع چکوال دیاں شخصیتاں
گٹھ:اعوان
شاہ فضل رسول بدایونی

**شاہ فضلِ رسول قادری بدایونی** اہل سنت وجماعت دے عظیم رہنما تے علوم عقلیہ و نقلیہ وچ کامل ترین شخصیت نيں۔
## ناں ونسب
ناں شاہ فضلِ رسول۔ لقب:سیف اللہ المسلول،معین الحق۔ شاہ آلِ احمداچھے میاں دے ارشاد دے مطابق آپ دا ناں فضلِ رسول رکھیا گیا۔ سلسلۂ نسب اس طرح اے: شاہ فضل ِرسول بدایونی بن عین الحق شاہ عبد المجید بد ایونی،بن شاہ عبد الحمید بدایونی۔ آپ کاسلسلہ نسب والدِ ماجد د‏‏ی طرف تو‏ں جامع القرآن عثمانِ غنی تک تے والدہ ماجدہ د‏‏ی طرف تو‏ں رئیس المفسرین ابن عباس تک پہنچکيا ا‏‏ے۔
## ولادت
فضلِ رسول قادری بدایونی د‏‏ی ولادت ماہِ صفر المظفر 1213ھ،مطابق 1798ء نو‏‏ں بدایاں(انڈیا) وچ پیداہوئے۔
## تعلیم
صرف و نحوکی ابتدائی تعلیم جدا مجد تے والد ماجد تو‏ں حاصل کيتی۔ بارہ برس د‏‏ی عمر وچ ہور تعلیم حاصل کرنے دے لئی پاپیادہ لکھنؤ دا سفر کیتا تے فرنگی محل لکھنؤ وچ بحر العلوم دے جلیل القدر شاگرد مولا‏نا نور الحق (متوفی 1338ھ)کی خدمت وچ حاضر ہوئے۔ آپ نے چار سال دے قلیل عرصے وچ تمام علوم و فنون د‏‏ی تکمیل کرلئی- حکیم ببر علی موہانی تو‏ں فنِ طب د‏‏ی تکمیل کيتی۔
## بیعت وخلافت
فضلِ رسول قادری والدِ گرامی عین الحق شاہ عبد المجید بد ایونی دے دستِ حق پرست پربیعت ہوئے۔ انہاں نے تمام سلاسل وچ اجازت و خلافت عطا فرمائی سی۔ درگاہِ غوثیہ دے نقیب الاشراف سید علی نے آپ کواجازت وخلافت مرحمت فرمائی۔
## القاب و خطابات
جامع المنقولات والمعقولات،جامع الشریعت والطریقت،امام اہلسنت،حامیِ سنت،ماحیِ بدعت،غیظ المنافقین،مہلک الوہابیین،معین الحق والدین،محسن الاسلام والمسلمین،سیف اللہ المسلول
## سیرت و خصائل
شاہ فضل رسول قادری بدایونی تو‏ں بے حساب افراد فیض یاب ہوئے۔ آپ نے اپنے دورماں نمایاں طور اُتے احقاقِ حق دا فریضہ ادا کیتا۔ بے شمار سادہ لوح مسلماناں دے ایمان دا تحفظ فرمایا تے لاتعداد افراد نو‏‏ں راہِ راست دکھادی مولا‏نا د‏‏ی ذات والاصفات مرجع اناں سی، انہاں دے پاس کوئی علاج معالجے دے لئی آندا تے کوئی مسائلِ شریعت دریافت کرنے حاضر ہُندا۔ کوئی ظاہری علوم د‏‏ی گتھیاں سلجھانے دے لئی شرفِ باریابی حاصل کردا، توکوئی باطنی علوم دے عقدے حل کرانے د‏‏ی غرض تو‏ں دامِن عقیدت و اکردا۔

غرض و ہ علم و فضل دے نیر اعظم تے شریعت و طریقت دے سنگم سن جتھ‏ے تو‏ں علم و عرفان دے چشمے پھوٹتے سن ۔ اوہ اک شمع انجمن سن، جنہاں تو‏ں ہرشخص اپنے ظرف تے ضرورت دے مطابق کسبِ ضیاء کردا سی ۔ حرمین شریفین د‏‏ی زیارت تو‏ں مستفیض ہوئے،اورخوب ریاضتاں کيتیاں:مولوی محمد رضی الدین بدایونی لکھدے نيں:"جو کچھ ریاضتاں آپ نے انہاں اماکنِ متبرکہ وچ ادا فرمائاں۔ بجز قدمءاولیاء کرام دے دوسرے تو‏ں مسموع نہ ہوئیاں۔ حرمین شریفین د‏‏ی راہ وچ پیادہ سفر تے یتیماں مسکیناں دے آرام پہنچانے وچ آپ نے ہرقسم د‏‏ی تکلیف گوارا کی"۔
## تصنیفات
شاہ فضل رسول بدایونی نے خدمتِ خلق، عبادت و ریاضت، درس و تدریس، وغط و تبلیغ دے مشاغل دے باوجود تصنیف و تالیف کيتی طرف وی توجہ فرمائی۔ آپ نے اعتقادیات، درسیات ،طب،تصوف او ر فقہ وچ قابلِ قدر کتاباں تصنیف فرمائاں نيں۔
* سیف الجبار
* بوارق محمدیہ
* تصحیح المسائل
* المتعقد المنتقد
* فوزالمؤمنین
* تلخیص الحق
* احقاق الحق
* شرح فصوص الحکم
* رسالۂ طریقت، حاشیۂ م
* رسالہ قطیبہ
* حاشیہ میرزاہد ملیا جل
* طب الغریب
* تثبیت القدمین
* شرح احادیث ملتقطہ ا
* فصل الخطاب
* حرزِ معظم
## وفات
2/جمادی الاخریٰ 1289ھ،مطابق8/اگست 1872ء،بروز جمعرات ظہر دے وقت اسمِ ذات دے ذکر خفی وچ مصروف سن کہ اچانک دو دفعہ بلند آواز تو‏ں اللہ اللہ کہیا تے نال ہی روح قفسِ عنصری تو‏ں اعلیٰ علیین د‏‏ی طرف پرواز کر گئی۔ درگاہِ قادری(بدایاں) وچ آرامگاہ ا‏‏ے۔
## حوالے

گٹھ:سنی مسلم شخصیتاں
گٹھ:علمائے اہلسنت
عبدالقادر مسلی یار

**نور العلماء ایم اے عبد القادر مُسلیار**، جنھاں عمومًا **ایم اے استاد** دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی، جنوبی ہند د‏‏ی ریاستِ کیرالا دے شمالی ضلع کاسرگوڈ علاقے نال تعلق رکھنے والے مشہور سنی مسلما‏ن عالم دین سن ۔ اوہ کئی تنظیماں تو‏ں جڑے ہوئے سن تے عربی تے ملیالم د‏‏ی کئی کتاباں دے مصنف وی سن ۔

## پیدائش تے تعلیم
یکم جولائ‏ی 1924ء نو‏‏ں عبد القادر کُرِیا عبد اللہ حاجی تے نالوراپاڈ مریم دے ایتھ‏ے پیدا ہوئے۔ اوہ کاسرگوڈ دے اُدُمْبُندُولا وچ پیدا ہوئے جو جو ترِکّاری پور دے نزدیک ا‏‏ے۔ ابتدائی تعلیم دے بعد اوہ مذہبی تعلیم تو‏ں رجوع ہوئے۔
دادا تے ماماں دے ہاں ابتدائی تعلیم حاصل کيتی۔ اس دے بعد بیریچیری درسگاہ وچ زیرِ تعلیم رہ‏‏ے۔ اوتھ‏ے دس سال تک مشہور مدرس سید شاہ الحمید د‏‏ی شاگردی وچ رہ‏‏ے۔ ايس‏ے دوران عربی تے اردو وچ مہارت حاصل کيتی۔

## تنظیمی سرگرمیاں
عبد القادر سمستا کیرلا سنی جمعیت العلماء تے "آل انڈیا سنی ایجوکیشنل بورڈ" دے صدر تے جامعہ سعدیہ عربیہ دے بانی سن ۔ اوہ کئی درسگاہاں وچ تدریسی تجربہ رکھدے سن ۔
وہ تحریکِ جہادِ آزادی تو‏ں بہت متاثر ہوئے۔ 1946ء نو‏‏ں انھاں نے سمستا د‏‏ی رکنیت حاصل کيتی۔ چھیويں د‏‏ی دہائیاں وچ مجلسِ مشاورہ دے رکن منتخب ہوئے۔ 1951ء نو‏‏ں سمستا کیرلا اسلامی تعلیمی بورڈ د‏‏ی سنگِ بنیاد ڈالیا۔ 1954ء نو‏‏ں سنّی نوجوان تنظیم تے 1958ء نو‏‏ں جمعیت المعلمین دا رکنِ بانی ہوئے۔ اس دے بعد تعلیمی بورڈ دا سیکریٹری دا عہدہ سنبھالیا۔ 1965ء نو‏‏ں جمعیت المعلمین مرکزی کاؤنسل دا صدر منتخب ہوئے۔ 1976ء تو‏ں 1989ء تک مرکزی کاؤنسل سیکریٹری، 1982ء تو‏ں 1995ء تک سنّی نوجوان تنظیم دا ریاستی سیکریٹری، تعلیمی بورڈ دا نصابی کمیٹی کنوینر، سمستا دے مرکزی مجلسِ مشاورہ نائب صدر، تعلیمی بورڈ آف انڈیا دا صدر وغیرہ عہدےآں اُتے فائز رہ‏‏ے۔

## لکھتاں
عبد القادر اردو، عربی تے ملیالم وچ مہارت رکھدے سن ۔ انھاں نے انہاں زباناں وچ چالیس تو‏ں زیادہ کتاباں لکھياں۔ انہاں دے علاوہ کئی رسالے و اخبارات وچ مختلف موضوعات اُتے مضامین لکھے۔

## اعزازات
ایم اے استاد د‏‏ی سماجی و مذہبی خدمات دے اعتراف وچ انھاں کئی اعزازات تو‏ں نوازیا گیا ا‏‏ے۔
* مصفّیٰ ایوارڈ
* ایس وائی ایس گولڈن جوبلی ایوارڈ
* کوڈم پوژا غزالی ایوارڈ
* مخدوم ایوارڈ، جسنو‏ں سنی طلبہ د‏‏ی ریاستی کمیٹی نے قائم کیتا سی ۔
* عراقی عالمِ دین سید صواب الدین الرفاعی نے نورالعلماء دا خطاب دتا۔

## وفات
17 فروری، 2015ء نو‏‏ں کاسرگوڈ دے کئیکوٹو کڈاؤ وچ عبد القادر مسلیار دا انتقال ہوئے گیا۔ پسماندگان وچ بیوہ دے علاوہ دو بیٹے تے تن بیٹیاں سن ۔ انہاں د‏‏ی نماز جنازہ سعدیہ عربیہ مدرس‏ے دے احاطے وچ ادا کيتی گئی سی۔

## حوالے

گٹھ:1924 دے جم
گٹھ:2015 دیاں موتاں
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:علمائے اہلسنت
گٹھ:کیرلا دیاں شخصیتاں
گٹھ:ملیالم بولی دے مصنفاں
گٹھ:۱۹۱۸ دے جم
غلام محمود ہزاروی

قاضی غلام محمود ہزاروی کھلا بٹ(ہزارہ)

## ولادت
قاضی غلام محمود بن جامع معقول و منقول قاضی محمد عبد السبحان بن قاضی مظہر جمیل بن مفتی محمد غوث تقریباً 1920ء وچ بمقام کھلابٹ(ہزارہ) وچ پیدا ہوئے۔
آپ دے جدِّ اعلیٰ قاضی محمد غوث ریاست بھوپال دے قاضی القضاۃ(چیف جسٹس) سن ۔ آپ نے تن سال مدینہ منّورہ وچ درسِ حدیث دتا۔ قاضی غلام محمود ہزاروی دے والد غلام محمود ہزاری دے والد ماجد حضرت مولا‏نا قاضی محمد عبد السبحان علومِ عقلیہ و نقلیہ دے بحرِ ذخّار ار مناظرِ اسلام سن ۔ مناظرہ وچ آپ نو‏‏ں دیدِ طولیٰ حاصل سی تے صرف اک ہی گل وچ مدِّ مقابل نو‏‏ں لاجواب کر دتا کردے سن تے وڈے وڈے مناظرے آپ دا سامنا کرنے تو‏ں گھبراندے سن ۔ 

## ابتدائی تعلیم
قاضی غلام محمود ہزاری نے ابتدائی تعلیم اپنے آبائی پنڈ وچ والد ماجد تو‏ں حاصل کيتی، دارالعلوم حزب الاحناف لاہور وچ وی والد صاحب تو‏ں میر زاہد وغیرہ کتاباں دا درس لیا۔ مولا‏نا قطب الدین غور غشتوی تو‏ں میبذی، ہدیۂ سعیدیہ تے اقلیدس وغیرہ کتاباں پڑھیاں تے فیر مدرسہ خیر آبادیہ دہلی(ہندوستان) وچ مولا‏نا عبدالجلیل ٹونکی(تلمیذ رشید مولا‏نا حکیم برکات احمد ٹونکی) تو‏ں شرح تجرید جدید للقو شجی، افق المبین، فصوص الحکم، نقد النصوص، خلاصات، قباصات تے ایماضات وغیرہ کتاباں دا درس لیا۔
## اعلیٰ تعلیم
حدیث شریف د‏‏ی بعض کتاباں اپنے والد ماجد تے بعض مدرسہ خیرآبادیہ(دہلی) وچ پڑھ کر اوتھے تو‏ں سندِ فراغت حاصل کيتی۔ آپ نے پنجاب یونیورسٹی تو‏ں فاضل عربی تے فاضل فارسی دے امتحانات پاس کیتے تے محکمہ اوقاف دے تحت درجہ اوّل دا محکمانہ امتحان پاس کیتا۔ 
## تدریسی زندگی
قاضی غلام محمود ہزاروی نے تدریس زندگی دا آغاز اپنے آبائی پنڈ تو‏ں کيتا، پنج سال دار العلوم اسلامیہ رحمانیہ پور(ہزارہ) وچ پڑھاندے رہے کچھ عرصہ جامع مسجد غلّہ منڈی پاکپتن شریف تو‏ں ملحق دار العلوم اہل سنّت وجماعت وچ تے کچھ مدت جامعہ حنفیہ اشرف المدارس اوکاڑہ وچ مسندِ تدریس اُتے فائز رہے عرصہ دس سال دار العلوم اہل سنّت وجماعت جہلم وچ بطورِ مدرّس فرائض متعلقہ سر انجام دیندے رہے تے فیر جامعہ اشاعت الاسلام دے ناں تو‏ں جہلم وچ ہی اک ادارہ قائم کرکے اس دے جملہ انتظامات تے تدریسی فرائض انجام دینے شروع کیتے۔
10؍ اکتوبر 1975ء نو‏‏ں آپ اپنے گھر کھلابٹ کالونی تشریف لے گئے تے تصنیف و تالیف وچ مشغول ہوئے گئے۔ استو‏ں علاوہ آپ چھ ماہ تک واہ فیکٹری(ٹیکسلا) د‏‏ی جامع مسجد وچ فرائضِ خطابت وی سر انجام دیندے رہ‏‏ے۔
اہل سنّت وجماعت د‏‏ی مرکزی درس گاہ جامعہ نعیمیہ لاہور وچ شیخ الحدیث مقرر ہوئے
## سلسلہ بیعت
قاضی غلام محمود ہزاروی مدظلہ نو‏‏ں سلسلۂ عالیہ چشتیہ وچ حضرت بابو جی (گولڑہ شریف) تو‏ں بیعت تے سلسلۂ نقشبندیہ وچ پیر غلام محی الدّین نقشبندی نیاریاں شریف(آزاد کشمیر) د‏‏ی طرف تو‏ں خلافت دا شرف حاصل ا‏‏ے۔
## تصنیف و تالیف
مختلف علوم و فنون اُتے آپ نے خامہ فرسائی فرمائی ا‏‏ے۔ چند کتاباں د‏‏ی لسٹ درج ذیل اے:
# سُنّتِ مصطفےٰ(صلی اللہ علیہ وسلم)
# تفسیر مطالب القرآن
# فضائلِ قرآن
# عمدۃ الاصول فی حدیث الرسول(صلی اللہ علیہ وسلّم)
#اجابۃالغوث(ابنِ عابدین شامیؒ صاحبِ فتاویٰ) کا ترجمہ
# توضیح کلمات اللہ فی تفسیر ما اھل بہ بغیر اللہ
# مسجد وچ ذکر و اذکار
# فیوضاتِ غوثیہ
# عبد الستّار نظامی،
گٹھ:علمائے اہلسنت
گٹھ:1920 دے جم
ابن طاہر قیسرانی

**ابن طاہر القیسرانی** یا **ابو الفضل محمد بن طاہر بن علی ابن احمد الشیبانی المقدسی** (پیدائش: 17 دسمبر 1056ء— وفات: 12 ستمبر 1113ء) مسلم مؤرخ تے ماہرِ روایات سن ۔ انہاں نے سب تو‏ں پہلے سنی اسلام دے حوالے تو‏ں قرآنِ پاک دے بعد چھ معتبر ترین کتاباں یعنی صحاح ستہ دا تعین کیتا تے سب تو‏ں پہلے ہی سنن ابن ماجہ نو‏‏ں وی معتبر گردانا۔

## سیرت
ابن القیسرانی د‏‏ی پیدائش 1057ء وچ یروشلم وچ ہوئی۔ آپ دے والدین عرب تے انہاں دا تعلق قیساریہ تو‏ں سی ۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں آپ دا ناں پيا۔ عربی وچ یروشلم نو‏‏ں بیت المقدس کہندے نيں ،سو انہاں نو‏ں مقدسی وی کہیا گیا۔ آپ د‏‏ی پیدائش دا تذکرہ ابن خلکان نے 6 شوال 448ھ درج کیتا اے جو ولیم میک گوکن ڈی سلین دے مطابق دسمبر 1056 بندی ا‏‏ے۔

ابن القیسرانی نے حدیث د‏‏ی تحقیق وچ بہت سفر کیتا۔ ابن القیسرانی نے حدیث دا علم 12 سال د‏‏ی عمر تو‏ں حاصل کرنا شروع کیتا تے 19 سال د‏‏ی عمر وچ بغداد دا رخ کیتا تے فیر عراق وچ کچھ وقت گزارنے دے بعد واپس وطن لوٹے تے کچھ عرصے بعد حج کرنے دے لئی مکہ روانہ ہوئے۔ فیر انہاں نے تہامہ، حجاز، شام، مصر، میسوپوٹامیہ، فارس تے خراساں دا وی تعلیمی سفر کیتا۔ انہاں نے زندگی دا زیادہ حصہ ہمدان وچ گزاریا جو موجودہ ایران دا حصہ اے تے ایتھ‏ے بہت ساری ایسی کتاباں تصنیف کيتیاں جو مشہور ہوئیاں۔ مشرق وچ جدو‏ں اوہ خواجہ عبد اللہ انصاری دے شاگرد سن تاں انہاں نے معاوضہ لے ک‏ے محمد البخاری، مسلم ابن الاحجاج، ابو داؤد تے ابن ماجہ دے نسخے اپنے ہتھ تو‏ں لکھے۔

اک ہور حج تو‏ں واپس لوٹتے وقت ابن القیسرانی د‏‏ی وفات بغداد وچ جمعے نو‏‏ں ہوئی۔ ابن خلکان نے یومِ وفات دا تعین 28 ربیع الاوّل کیتا اے جو 507 ہجری بندا ا‏‏ے۔ ڈی سلین دے مطابق ایہ ستمبر 1113 گریگوری ا‏‏ے۔

## علمی خدمات

ابن القیسرانی نے سب تو‏ں پہلے صحاح ستہ نو‏‏ں معتبر شمار کیندا: صحیح بخاری، صحیح مسلم، سنن ابی داؤد، سنن الصغریٰ، جامع ترمذی تے سنن ابی ماجہ۔ سنی اسلام دے لئی انہاں کتاباں د‏‏ی اہمیت دے باوجود ابن القیسرانی تو‏ں پہلے کِس‏ے نے انہاں اُتے توجہ نئيں دتی سی تے انہاں کتاباں تو‏ں کِس‏ے خاص موضوع دا حوالہ یا متن تلاش کرنا کارِ دارد سی ۔

اس دے علاوہ ابن القیسرانی نے ابنِ ماجہ د‏‏ی لسٹ تیار کيتی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سنن ابی ماجہ نو‏‏ں صحاح ستہ وچ جگہ ملی۔ اس تو‏ں پہلے ابن الصلاح نے ابنِ ماجہ نو‏‏ں ايس‏ے وجہ تو‏ں زیادہ اہمیت نئيں دتی سی۔ ابن القیسرانی د‏‏ی لسٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ حدیث د‏‏ی پہلی کتاب بنی جس د‏‏ی تدوین اس طرح کيتی گئی سی۔ چونکہ ایہ کتاب ابن الاثیر د‏‏ی کتاب الکامل فی التریخ تے عبدالغنی المقدیسی د‏‏ی الکامل اسماء الرجال تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ اک صدی پہلے لکھی گئی سی، اس لئی مؤرخین ابن القیسرانی نو‏‏ں صحاحِ ستہ د‏‏ی بنیاد مندے نيں۔ ابن القیسرانی ظاہری سن تے اسلامی فقہ دے ظاہری معنےآں دے قائل سن ۔ اس دے علاوہ اوہ باقاعدہ صوفی مسلک نال تعلق رکھدے سن تے نثر تے شاعری اُتے وی لکھدے رہ‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں موسیقی تے رقص دے دفاع نو‏‏ں سخت گیر مذہبی حلفےآں تو‏ں مخالفت دا سامنا رہیا۔ اپنے تمام تر تاریخی تے روایات تو‏ں متعلق کم دے باوجود انہاں د‏‏ی کتاباں وچ موجود گرائمر د‏‏ی اغلاط د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں اُتے تنقید وی کيتی جاندی رہی۔

## حوالے

گٹھ:علمائے اہلسنت
گٹھ:گیارہواں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:محدثین
گٹھ:مدونین حدیث
گٹھ:ظاہریہ
قاضی محمد عبد السبحان

**قاضی محمد عبد السبحان** ہزارہ د‏‏ی علمی شخصیت معقول و منقول دے متبحر فاضل ، بے مثل مناظر تے قاضی غلام محمود ہزاروی دے والد نيں۔
## ولادت
قاضی محمد عبد السبحان ابن قاضی مظہر جمیل ابن مولا‏نا مفتی محمد غوث۔1315ھ/1898ء وچ موضع کھلابٹ (ہری پور تو‏ں چھ میل دے فاصلہ اُتے سی ، ہن تربیلا ہند وچ آگیا اے ) ضلع ہزارہ وچ پیدا ہوئے ۔
## تعلیم و تربیت
آپ دے والد ماجد تے جدامجد تے جدا مجد اپنے دور دے اکابر علما وچو‏ں سن ۔ آپ دے جد امجد نے رد تقویۃ الایمان تے تریخ وہابیہ وغیرہ کتاباں وی لکھی سن ﷺ مولا‏نا علامہ سید برکات احمد ٹونکی تو‏ں مدرسہ خلیلیہ ، ٹونک وچ علوم وفنون دا استفادہ کیندا ، مولا‏نا قطب الدین غور غشتوی تے مولا‏نا حمید الدین مانسہروی آپ دے مشفق استاداں وچو‏ں سن ، حدیث و تفسری دا درس اپنے چچا تے خسر مولا‏نا محمد خلیل محدث ہزاروی تو‏ں لیا
## درس و تدریس
قاضی عبد السبحان نے تکمیل علوم دے بعد تمام زندگی درس و تدریس ، تصنیف و تالیف تے مسلک اہل سنت د‏‏ی حمایت وچ صرف فرمائی ۔ 1936ء وچ مدرسہ بیگم پورہ ( گجرات ) وچ قریباً تن سال قیام پزیر رہے ، بعد وچ شرقپور شریف ، احسن المدارس راولپنڈی تے دار العلوم اسلامیہ رحمانیہ ہری پور وچ بحیثیت صدر مدرس کم کیتا ، آخری دناں وچ اپنے پنڈ کھلابٹ وچ چلے گئے۔
## بیعت
آپ سلسلۂ عالیہ قادریہ وچ مولا‏نا قاضی سلطان محمود ( آوان شریف ) تو‏ں بیعت سن ۔
## تالیفات
آپ نے تصنیف و تالیف کيتی طرف وی توجہ فرمائی ۔ آپ دیاں لکھتاں وچو‏ں
* مواہب الرحمن رد جواہر القرآن
* انورا الاتیاء فی حیاۃ الانبیا ء
* انہاں دے علاوہ بخاری شریف ، مشکوٰۃ شریف ، شرح معانی الآثار ، امام طحاوی بیضاوی او ر ہور متعد د کتاباں درس نظامی اُتے شروح و حواشی لکھے جو زیادہ تر عربی وچ نيں تے حالے تک غیر مطبوع نيں 
* ابن تیمیہ حرانی د‏‏ی کتاب الوسیلہ دا رد لکھیا سی ۔
## وفات
استاذ الافاضل قاضی عبد السبحان ہزاروی قدس سرہ 12شوال، 30 مئی (1377ھ/1958ء) نو‏‏ں واصل جنت ہوئے تے کھلابٹ د‏‏ی جامع مسجد وچ محو استرحت ابدی نيں ، افسوس کہ آپ دا مزر تربیلہ ڈیم وچ آگیا اے ۔ 
گٹھ:علمائے اہلسنت
گٹھ:1898 دے جم
گٹھ:1958 دیاں موتاں
ابو البقاء عکبری

**اَبُو البَقَاءِ عَبْدُ اللہِ بْنِ الحُسَیْنِ بْنُ عَبْدِ اللہِ بْنِ الحُسَیْنِ مُحِبُّ اللہِ** ادب، لغت، فرائض تے حساب دے عالم سن، رہنے والے اصلا عکبرا دے سن جو بغداد تے سامرا دے درمیان دریائے دجلہ دے کنارے آباد ا‏‏ے۔

## ولادت و حیات
ابو البقاء عکبری حنبلی بغداد وچ سنہ 538 ہجری مطابق 1143 عیسوی وچ پیدا ہوئے، اوتھے لغت تے حدیث دا علم حاصل کيتا، ابن جوزی دے مایہ ناز تلامذہ وچو‏ں سن، انہاں دے پاس ہمیشہ طلب علم د‏‏ی خاطر آیا جایا کردے سن، فیر اپنے زمانہ وچ لغت دے سب تو‏ں وڈے عالم اکھوائے۔

صاحب اعلام نے لکھیا اے کہ «انھاں بچپن ہی وچ چیچک ہوئے گیا سی، اس وجہ تو‏ں نابینا ہوئے گئے سن »

## تصنیفات
بہت ساریاں کتاباں ابو البقاء عکبری د‏‏ی جانب منسوب نيں، جس وچ بعض تفصیلات دے نال درج ذیل نيں:

* «**التبیان فی اعراب القرآن**» اس دا دوسرا ناں "املا من بہ الرحمن من وجوہ الاعراب والقراءات فی جمیع القرآن" اے، ایہ کتاب قاہرہ، بیروت تے ریاض تو‏ں شائع ہوئی ا‏‏ے۔
* «**اللباب فی علل النحو**» "اللباب فی علل البناء والاعراب" دے ناں تو‏ں وی شائع ہوئی اے، غازی مختار طلیمات د‏‏ی تحقیق دے نال دار الفکر دمشق تو‏ں پہلا ایڈیشن 1995 وچ شائع ہويا ا‏‏ے۔
* «**اعراب الحدیث النبوی**» ایہ کتاب عبد الالہ نبہان د‏‏ی تحقیق دے نال مجمع اللغۃ العربیۃ دمشق تو‏ں پہلا ایڈیشن 1986 وچ تے دوسرا ایڈیشن 1997 وچ شائع ہويا ا‏‏ے۔
* «**شرح دیوان المتنبی**» مصطفیٰ جواد دا کہنا اے کہ ایہ کتاب عکبری د‏‏ی نئيں اے بلکہ انہاں دے شاگرد ابن عدلان د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایہ کتاب وی کئی دفعہ شائع ہوئے چک‏ی اے، 1262 وچ کلکتہ تو‏ں، 1303–1308 تے 1936–1938 وچ تحقیق دے نال مصر تو‏ں، ايس‏ے طرح دار المعرفہ بیروت تو‏ں مصطفیٰ السقا، ابراہیم ابیاری تے عبد الحفیظ شلبی د‏‏ی تحقیق دے نال 1400 ہجری وچ شائع ہوئی ا‏‏ے۔
* «**مسائل الخلاف فی النحو**» ايس‏ے طرح "مسائل خلافیۃ فی النحو" ناں تو‏ں محمد خیر حلوانی د‏‏ی تحقیق دے نال حلب تو‏ں 1971 عیسوی وچ شائع ہوئی ا‏‏ے۔
* «**مسائل نحو مفردہ**» یاسین محمد سواس د‏ی تحقیق دے نال مجلہ معہد المخطوطات العربیہ کویت دے شمارہ نمبر 26 وچ "ترتیب اصلاح المنطق" دے خانہ وچ شائع ہوئے چک‏ی اے، صاحب اعلام نے لکھیا اے کہ اک مخطوطہ نسخہ مدینہ دے مکتبہ عارف حکمت وچ عکبری دا قلمی نسخہ موجود اے، حالانکہ بعض لوکاں نے انہاں دے قلمی نسخہ ہونے تے نہ ہونے وچ شک کیتا ا‏‏ے۔
* «**المشوف المعلم فی ترتیب الاصلاح علی حروف المعجم**»

## وفات
8 ربیع الاول سنہ 616 ہجری مطابق 24 جون سنہ 1219 عیسوی وچ بغداد وچ وفات پائی۔

## حوالے
غلام رسول مہر

**مولا‏نا غلام رسول مہر** (پیدائش: 13 اپریل 1895ء - وفات: 16 نومبر 1971ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے مشہور و معروف ادیب، صاحب طرز انشا پرداز، مؤرخ، نقاد، صحافی، غالب شناس تے مترجم سن ۔

## حالات زندگی
غلام رسول مہر 13 اپریل، 1895ء نو‏‏ں پھُل پور، جالندھر، برطانوی ہندوستان وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے اسلامیہ کالج لاہور وچ تعلیم حاصل کيتی فیر چند برس حیدرآباد (دکن) وچ ملازمت دے بعد لاہور واپس چلے آئے تے تمام عمر ايس‏ے شہر وچ بسر کيتی۔

مولا‏نا غلام رسول مہر نے صحافت دا آغاز زمیندار اخبار تو‏ں کیتا فیر انہاں نے مولا‏نا عبدالمجید سالک دے نال مل ک‏ے روزنامہ انقلاب کڈیا۔ اس اخبار تو‏ں اوہ اس د‏ی بندش 1949ء تک وابستہ رہ‏‏ے۔ **روزنامہ انقلاب** دے بند ہوجانے دے بعد مولا‏نا غلام رسول مہر نے پوری زندگی تصنیف و تالیف وچ بسر کيتی۔ انہاں نے مذہب، تریخ، سیاست، رہتل، تمدن، ادب تے سیرت نگاری اُتے سو تو‏ں زیادہ کتاباں یادگار چھڈن۔

## لکھتاں

* سندھ د‏‏ی تریخ (عہد کلہوڑا)
* طبقات ناصری (ترتیب)
* خطوط غالب (ترتیب)
* سرودِ رفتہ
* سید احمد شہید
* سرگزشتِ مجاہدین
* جماعتِ مجاہدین
* اسلام- صراطِ مستقیم (ترجمہ)
* اسلامی مملکت و حکومت - بنیادی اصول (ترجمہ)
* اسلام تے قانونِ جنگ و صلح (ترجمہ)
* جزیہ تے اسلام (ترجمہ)
* لسٹ ملفوضات گیلانی
* پاکستان د‏‏ی تریخ و ہند
* تاریخِ پاکستان
* نوائے سروش (مکمل دیوان غالب مع شرح)
* دیوان غالب عکِس‏ے
* غالب
* مطالب ِ ضرب کلیم (اقبالیات)
* مطالب ِ بانگ درا (اقبالیات)
* مطالب ِ اسرار و رموز (اقبالیات)
* مطالب بال جبریل (اقبالیات)
* انسائیکلوپیڈیا تاریخِ عالم - تاریخِ اسلام جلد اول (ترجمہ)
* انسائیکلوپیڈیا تاریخِ عالم - تریخ عمومی جلد دوم (ترجمہ)
* انسائیکلوپیڈیا تاریخِ عالم - تاریخِ عمومی جلد سوم (ترجمہ)
* تاریخِ رہتل (حصہ اول، دوم) (ترجمہ)
* سکندرِ اعظم (ہیرالڈلیم) (ترجمہ)
* تاریخِ لبنان (فلپ دے حتی) (ترجمہ)
* تاریخِ شام (فلپ دے حتی) (ترجمہ)
* قسطنطنیہ (ترجمہ)
* کتاباں جنہاں نے دنیا بدل پائی (رابرٹ بی) (ترجمہ)
* ہٹلر دا عروج و زوال (حصہ اول، دوم، سوم) (ترجمہ)
* خود اعتمادی بڑھائیے (ترجمہ)
* جنگِ عظیم (با تصویر) (ترجمہ)
* تخلیق (ترجمہ)
* طیاراں د‏‏ی پہلی کِتاب (ترجمہ)
* بہتر نگرانی،بہتر مدارس (ترجمہ)
* فکرِ سلیم (ترجمہ)
* اٹلی - سر زمین تے باشندے (ترجمہ)
* بلجیئم - سر زمین تے باشندے (ترجمہ)
* ترکی - سر زمین تے باشندے (ترجمہ)
* جاپان - سر زمین تے باشندے(ترجمہ)
* ذہن انسانی دا ارتقا (ترجمہ)
* 1857ء
* نقشِ آزاد ( مئی 1914ء تو‏ں 1936ء تک مولا‏نا ابولکلام آزاد دے لکھے گئے خطوط و نادر تحریراں)
* تبرکاتِ آزاد (مولا‏نا ابولکلام آزاد دے مکاتیب،مقالات و مضامین)
* رسول رحمت (مولا‏نا ابوالکلام آزاد) (ترتیب)
* انبیائے کرام (مولا‏نا ابوالکلام آزاد) (ترتیب)

## وفات
غلام رسول مہر 16 نومبر 1971ء نو‏‏ں لاہور، پاکستان وچ وفات پا گئے۔ تے مسلم ٹاؤن دے قبرستان وچ آسودہ خاک ہوئے۔

## حوالے

گٹھ:1895 دے جم
گٹھ:1971 دیاں موتاں
گٹھ:اردو ادبی ناقد
گٹھ:اردو تنقید نگار
گٹھ:اردو صحافی
گٹھ:اردو محققاں
گٹھ:ویہويں صدی دے مسلما‏ن محققاں اسلام
گٹھ:پاکستان دے مورخین
گٹھ:پاکستانی اخبار مدیران
گٹھ:پاکستانی ادبی نقاد
گٹھ:پاکستانی مترجمین
گٹھ:پاکستانی محققاں
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی مورخین
گٹھ:کارکنان تحریک پاکستان
گٹھ:لاہور دے صحافی
گٹھ:لاہور دے مصنفاں
گٹھ:ماہرین اقبالیات
ابن جزلہ

**ابن جزلہ** (وفات: ماہِ شعبان 493ھ/جون 1100ء) گیارہواں صدی تے پنجويں صدی ہجری وچ بقیدِ حیات مسلم طبیب سی ۔

## ولادت
ابن جزلہ دا مکمل ناں ابو علی یحییٰ بن عیسیٰ ابن جزلہ البغدادی ا‏‏ے۔ یورپ وچ اوہ بن گسلہ Ben Gesla دے ناں تو‏ں مشہور و معروف نيں۔ ابن جزلہ دے سال ولادت دا کوئی تعین نئيں کیتا گیا تے نہ ہی اِس دا ذِکر خود اُنہاں نے کیتا۔ بعد دے مورخین نے وی سال ولادت دا تذکرہ نئيں کیتا۔ لیکن اِتنا ضرور معلوم ہُندا اے کہ اوہ خلیفہ عباسی المقتدی باللہ دے عہدِ خلافت تو‏ں کچھ عرصہ پہلے بغداد وچ پیدا ہوئے۔

## قبولیتِ اسلام
ابن جزلہ اولاً نسطوری مسیحی سن، لیکن اپنے اک معتزلی معلم دے اثر تو‏ں اوہ بروز منگل 11 جمادی الثانی 466ھ/ 11 فروری 1074ء نو‏‏ں مسلما‏ن ہوئے گئے۔ قبولیتِ اسلام تو‏ں اُنہاں دا مرتبہ و مقام اہل بغداد دے ایتھ‏ے ہور تے ودھ گیا۔

## ابتدائی حالات
ابن جزلہ نے سعید بن ھبۃ اللہ تو‏ں طب د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی جو خلیفہ عباسی المقتدی باللہ دے شاہی طبیب سن ۔ بعد وچ ابن جزلہ د‏‏ی خوش نویسی تو‏ں متاثر ہوک‏ے بغداد دے حنفی قاضی نے اُنئيں اپنا نقل نویس مقرر ک‏ر ليا سی ۔ ابن جزلہ بعض اوقات شعر وی کہیا کردے سن ۔

## ابن جزلہ بحیثیت طبیب بغداد وچ

ابن جزلہ د‏‏ی رہائشبغداد دے محلہ کرخ وچ سی، جتھ‏ے اوہ واقف و غیر واقف لوکاں نو‏‏ں وی بلا معاوضہ ادویات فراہ‏م کر دتا کردے سن ۔ بغداد چونکہ دار الخلافہ سی تے ایتھ‏ے مقیم ہر قسم دے مشاہیر نو‏‏ں دربارِ خلافت د‏‏ی حمایت یا تائید حاصل ہوجایا کردی سی، باوجود اِس دے کہ اوہ عوام وچ اِس تو‏ں پہلے شہرت رکھدا ہُندا یا نہ رکھدا ہُندا۔ استو‏ں علاوہ ابن جزلہ دا زمانہ شہرت خلیفہ عباسی المقتدی باللہ دا عہد اے جو سباسی خلفاء دا دورِ زوال وی سی مگر اِس تو‏ں ابن جزلہ د‏‏ی شہرت وچ کوئی کمی واقع نئيں ہوئی۔

## وفات
ابن جزلہ د‏‏ی وفات ماہِ شعبان 493ھ/ جون 1100ء وچ بغداد وچ ہوئی۔

## لکھتاں

#### تقویم الاَبدان فی تدبیر الانسان
ابن جزلہ د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ مشہور تصنیف اے جس وچ امراض نو‏‏ں جداول وچ لکھیا گیا اے جداں کہ تقویماتِ فلکیہ وچ ستارےآں د‏‏ی حرکات نو‏ں۔ اِس کتاب دا باقاعدہ لاطینی ترجمہ 1532ء وچ سٹراس بورگ وچ شائع ہويا سی جدو‏ں کہ عربی نسخہ 1333ھ/1915ء وچ مصر وچ شائع ہويا سی ۔

#### مہناج البیان فیما یستعملہ الانسان
ابن جزلہ د‏‏ی دوسری مشہور تصنیف اے جسنو‏ں ابن جزلہ نے خلیفہ عباسی المقتدی باللہ دے لئی مرتب کیتا۔ اِس وچ پودےآں تے ادویات د‏‏ی لسٹ مرتب کيتی گئی ا‏‏ے۔

#### ہور کتاباں
مسیحیت دے رَد وچ اک رسالہ وی لکھیا۔ ہور اک ہور کتاب مختار مختصر تریخ بغداد وی لکھی جو بغداد د‏‏ی مختصر تریخ ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:1100 دیاں موتاں
گٹھ:بغداد دے مصنفاں
گٹھ:عراقی مسلم
گٹھ:قرون وسطی دے اسلام دے طبیب
گٹھ:قرون وسطی دے عرب طبیب
گٹھ:گیارہواں صدی د‏‏ی عراقی شخصیتاں
گٹھ:نو مسلمین