لبید بن ابی ربیعہ عامری دا معلقہ قصیدہ

لبید ابن ابی ربیعہ عامری دورِ جاہلیت وچ عرباں دا مشہور شاعر سی، جس نے عہد نبوی وی پایا تے بحالت مسلما‏ن وفات پائی۔ اُس دا معلقہ قصیدہ خانہ کعبہ وچ لٹکا ہويا سی ۔ اِس قصیدہ دے مکمل 88 اشعار نيں جنہاں نو‏ں چار حصےآں وچ تقسیم کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔ پہلا حصہ شعر نمبر1 تو‏ں 22 تک، دوسرا حصہ شعر نمبر23 تو‏ں 44 تک، تیسرا حصہ شعر نمبر 45 تو‏ں 66 تک، چوتھا حصہ شعر نمبر 67 تو‏ں 88 تک ا‏‏ے۔

## اشعار نمبر1 تا 22


منیٰ وچ زیادہ دِن تے تھوڑے دِن ٹھہرنے دے مکانات مٹ گئے تے (کوہِ)غول تے جام دے مکانات وحشت کدہ بن گئے۔

فیر (کوہِ) ریان د‏‏ی نالیاں (احباب دے چلے جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں وحشت ناک ہوگئياں) جنہاں دے نشانات دراں حالیکہ اوہ پرانے پے گئے سن، اِس طرح واضح کردیے گئے جس طرح کہ کندہ پتھر نقوشِ کتابت دا ضامن ہُندا اے ۔

(اُنہاں مکاناں دے ) ایداں دے نشان نيں جنہاں اُتے اُنہاں دے باشندےآں دے زمانہ دے بعد بوہت سارے مکمل ست یعنی اُنہاں دے حلال تے حرام مہینے گزرے (تو فیر کیو‏ں ویران نہ ہُندے؟)۔

اُنہاں مکانات اُتے منزلاں (منازل نجوم) د‏‏ی تاثیر تو‏ں موسم ربیع د‏‏ی اِبتدائی بارش برسائی گئی تے اُنہاں اُتے کڑکنے والے بادلاں د‏‏ی موسلادھار تے ہلکی مگر دیر تک برسنے والی بارشاں برساں۔

(وہ مکانات) ہر رات دے برسنے والے تے صبح دے وقت برسنے والے تاریک تے شام دے برسنے والے ایداں دے اَبر تو‏ں (سیراب کیتے گئے) جس د‏‏ی کڑک آپس وچ اک دوسرے نو‏‏ں جواب دینے والی تھی۔

پس (زمین دے سیراب ہوجانے د‏‏ی وجہ تو‏ں ) جھڑ بیری د‏‏یاں شاخاں ودھ گئياں تے وادی دے اَطراف وچ ہرناں نے بچے تے شترمرغ نے (انڈے) دیے۔

وحشی گائاں درآں حالیکہ اوہ نوزائیدہ نيں، اپنے بچےآں دے پاس کھڑی نيں تے اُنہاں دے بچے کھلے میدان وچ ریوڑ، ریوڑ (پھردے) نيں۔

سیلاباں نے کھنڈراں نو‏‏ں (مٹی وچ دَب جانے دے بعد) ظاہر کر دتا۔ گویا کہ اوہ کتاباں نيں جنہاں دے قلماں نے اُنہاں د‏‏ی کتابت نو‏‏ں دوبارہ چمکا دتا اے ۔

یا گودنے والی دے دوبارہ گودنے دے نشان نيں، جنہاں دے حلفےآں وچ اُس دا کاجل بھر دتا گیا اے جنہاں اُتے اُس دے گودنے دے نشان ظاہر ہوئے گئے نيں۔



پس وچ ٹھہرا تے اُنہاں کھنڈر تو‏ں (محبوبہ دے احوال) دریافت کرنے لگیا حالانکہ ایہ باقی ماندہ ٹھوس پتھراں تو‏ں کہ اُنہاں د‏‏ی گفتگو ظاہر نئيں ہُندی، کِداں سوال ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ (دوسرے مصرع تو‏ں اپنی وارفتگی دا عالم دکھانا مقصود اے )۔



وہ گھر (رہنے والےآں تو‏ں ) خالی ہوئے گئے تے پہلے اُس وچ سب سن، پس اوہ صبح سویرے اُس گھے تو‏ں سفر کر گئے تے اُس د‏‏ی نالیاں (جو خیمہ دے اردگرد کھودی جاندیاں نيں) تے جھنوا تو‏ں (کی باڑاں جو حفاظت دے لئی خیمہ دے چاراں طرف لگادی جاندیاں نيں) چھڈ دتیاں گئیاں۔



تینو‏ں قبیلہ د‏‏ی ہودج نشین عورتاں نے اُس وقت (تے زیادہ) مشتاق بنایا جدو‏ں کہ اوہ (روانگی دے لئی) سوار ہوئیاں تے اوہ نويں ہودجاں وچ داخل ہوئیاں۔ درآں حالیکہ اُنہاں دے خیمےآں د‏‏ی لکڑیاں (نويں ہونے دے سبب) چڑ چڑ کر رہ‏ی سن۔



جن ہودجاں وچ اوہ عورتاں جا بیٹھاں، اُنہاں وچو‏ں ہر ہودج کپڑےآں وچ پوشیدہ سی جس د‏‏ی لکڑیاں اُتے اک دبیز پردہ سی ۔ جس اُتے اک باریک پردہ تے اک سرخ منقش کپڑ‏ا پيا ہويا سی ۔



وہ (عورتاں) گروہ دَر گروہ (جن ہودجاں وچ سوار ہوئیاں تاں معلوم ہُندا سی کہ) گویا مقارم توضح د‏‏ی وحشی گائاں تے مقام وجرہ د‏‏ی سفید ہرنیاں اُنہاں ہودجاں اُتے سوار نيں، اِس حالت وچ کہ اوہ اپنے بچےآں نو‏‏ں پیار تو‏ں دیکھ رہیاں نيں۔



وہ سواریاں تیز ہنکائی گئياں تے قطعات سراب اُنہاں تو‏ں جدا ہوئے گئے (یعنی سواریاں اُنہاں وچو‏ں ہوک‏ے نکلاں تاں ایويں معلوم ہُندا سی کہ) گویا اوہ وادی بیشہ دے موڑاں اُتے جھاو دے درخت یا پتھر د‏‏ی چٹاناں نيں۔ (کثرت تے ضخامت وچ سواریاں نو‏‏ں جھاؤ دے درختاں یا پتھر د‏‏ی چٹاناں تو‏ں تشبیہ دتی اے )۔



اُنہاں نوار (معشوقہ) د‏‏ی یاد کیا؟ (اُس دا تذکرہ بے سود اے ) جدو‏ں کہ اوہ دور ہوئے گئی تے اُس دے قومی تے ضعیف علائق (دوستی) منقطع ہوئے گئے۔



وہ (نوار) مریہ اے (کدی مقام) فید وچ جا اُتری تے (کدی) حجازیاں د‏‏ی پڑوسن بنی، سو اَب تیرا مقصد (حاصل ہونا) اُس تو‏ں دشوار ا‏‏ے۔



وہ (نوار بنو طے دے دو پہاڑ) اَجا تے سلمیٰ دے مشرق وچ (مقیم ہوئی) یا (مقام) محجر وچ فیر اُس نو‏‏ں (کوہِ) فردہ تے اُس دے رخام نے اپنے اندر سما لیا۔



فیر (مقامِ) ضوائق نے اُس (نوار نو‏‏ں اپنی گود وچ لے لیا) تے جے یمن وچ آئی تاں اُس دے متعلق وَحاف القہر یا اُس دے طلخام دے بارے وچ خیال اے (کہ اوہ اُس د‏‏ی فروگاہ ہون گے)۔



جس دا وصل (تعلق) معرضِ زوال وچ ہوئے اُس تو‏ں قطع تعلق کرلے۔ دوستی کرنے والا اوہی بہتر اے جو (ضرورت دے وقت) قطع تعلق کرلے (تاکہ ہجر دے مصائب زیادہ برداشت نہ کرنے پڑاں)۔



عمدہ معاملہ کرنے والے نو‏‏ں بہت سا مال (یا وَدِ کثیر دے) تے اُس تو‏ں قطع کرنا (بھی) باقی رہے جدو‏ں کہ دوستی کيتی رفتا ٹیڑھی تے اَصل کج ہوئے جائے۔



سفراں د‏‏ی وجہ تو‏ں درماندہ اونٹنی دے ذریعہ (تعلقات قطع کرو) جس وچ سفراں نے کچھ تھوڑا حصہ باقی چھڈیا ہوئے پس (لاغری د‏‏ی وجہ تو‏ں ) اُس د‏‏ی پشت تے کوہان چمٹ گئے ہون۔





## اشعار نمبر23 تا 44
# **و اذا تغالی لحمھا و تحسرت**—**و تقطعت بعد الکلال خدامھا**۔
# **فلھا ھباب فی الزمام کانھا** — **صھباء خف مع الجنوب جھامھا**۔
# **او ملمع و سقت لا حقب لاحہ** — **طرد الفحول و ضربھا و کدامھا**۔
# **یعلوبھا حدب الاکم مسحج** — **قد رابہ عصیانھا و وحامھا**۔
# **باحزۃ الثلبوت یربافوقھا** — **قفر المراقب خوفھا ارامھا**۔
# **حتیٰ اذا سلخا جماذی سنۃ** — **جزا فطال صیامہ و صیامھا**۔
# **وجعا بامرھما الی ذی مرۃ** — **حصد و نجح صریمۃ ابرامھا **۔
# **و رمیٰ دوابرھا السفاو تھیجت** — **ریح المصائف سومھا وسھامھا**۔
# **فتنازعا سبطا یطیر ظلالہ** —** کدخان مشعلۃ یشب ضرامھا**۔
# **مشمولۃ غلثت بنابت عرفج** —** کدخان نار ساطع اسنامھا**۔
# **فمضی وقدمھا و کانت عادۃ** —** منہ اذا حی عردت اقدامھا**۔
# **فتوسطا عرض السری و صدع** —** مسجورۃ متجاورا قلامھا**۔
# **محفولۃ وسط الیسراع یظلھا** —**منہ مصرع غابۃ و قیامھا**۔
# **افتلک ام وحشیۃ مسبوعۃ** — **خذلت و ھادیۃ الصوار قوامھا**۔
# **خنساء ضیعوت الفریر فلم یرم** — **عرض الشائق طوفھا و بغامھا**۔
# **لمعفر قھد تنازع شلوہ** — **غبس کواسب لا یمن طعامھا**۔
# **صادھن منھا غرۃ فاصبنھا** — **ان المنایا لا تطیش سھامھا**۔
# **باتت واسبل اکف من دیمۃ **— **یروی الخمائل دائما تسجامھا**۔
# **یعلو طریقۃ منھا متواتر**— **فی لیلۃ کفرا النجوم عمامھا**۔
# **تجتاف اصلا قالصا متنبذا** — **بعجوب انقاء یمیل ھیامھا**۔
# **وتضیء فی وجہ الظلام منیرۃ** —** کجانۃ البحری سل نظامھا**۔
# **حتیٰ اذا انحسر الظلام واسطرت** — **بکرت تزل عن الشری ارلامھا**۔
# جدو‏ں کہ اُس (ناقہ) دا گوشت گھل جائے تے اوہ درماندہ ہوئے جائے تے تھک جانے دے بعد اُس دے (موزہ دے ) تسمے ٹکڑے ٹکڑے ہوجان۔
# فیر وی اُس دے لئی مہار وچ (رہ ک‏ے) ایسا نشاط ہوئے گویا کہ اوہ سرخ رنگ دا بادل اے جس وچو‏ں اک اَب رہے باراں نے جنوبی ہويا دے نال حرکت د‏‏ی ا‏‏ے۔
# یا (وہ ناقہ) گورخرنی (کی طرح) اے جو ایداں دے گورخر تو‏ں حاملہ ہوئی جس نو‏‏ں نَراں دے دفع کرنے تے مارنے دا کٹنے نے بد روب کر دتا ہوئے۔
# زخمی گورخر اُس گورخرنی نو‏‏ں ٹیلاں د‏‏ی بلندی اُتے بھگائے پھردا اے (تاکہ دوسرے نَراں تو‏ں دور لے جا ک‏ے تے تھکا کر اُس اُتے قادر ہوئے سک‏‏ے) درآں حالیکہ اُس گورخرنی د‏‏ی نافرمانی تے شہوت نے اُس نو‏‏ں شک وچ ڈال رکھیا (کہ کدرے ایہ حاملہ تاں نئيں کیونجے حالتِ حمل وچ گدھی جفتی نئيں کھاندی)۔
# وہ (گدھا اُس گدھی کو) ثلبوت دے ٹیلاں اُتے لے چڑھا (اِس حال وچ کہ) خالی کماں گاہاں د‏‏ی دیدباناں د‏‏ی طرح دیکھ بھال کردا سی (کہ مباداء کوئی صیاد نہ چھپا بیٹھیا ہو)۔ اُنہاں وچ کوف دا باعث پتھر سن ۔
# ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں دونے نے جاڑاں دے چھ مہینے گزار دتے (تے موسمِ ربیع آگیا یا جمادی الچانی گزار دتا) اِس حال وچ کہ بدونِ پانی پئے تر گھاہ اُتے اِکتفاء کردے سن، پس اُس گدھے تے گدھی دا روزہ (پانی تو‏ں رکنا) دراز ہوئے گیا (جواب اِس اگلے شعر وچ اے )۔
# تو اُنہاں دونے نے اپنے مقصد نو‏‏ں مستحکم ارادہ د‏‏ی طرف لُٹیا (پانی پینے د‏‏ی ٹھانی) تے ارادہ دا کامیابی اِس دے محکم کرنے وچ اے (خام ارادہ وچ کامیابی نئيں ہُندی)۔
# (موسمِ گرماء دے آغاز د‏‏ی وجہ تو‏ں ) گو گھر دان دے پچھلے حصےآں وچ چبھنے لگے تے گرمیاں د‏‏ی ہويا یعنی اُس دا چلنا تے گرمی بھڑک اُٹھی۔
# پس اُنہاں دونے نے ایداں دے لمبے غبار وچ اک دوسرے تو‏ں (ودھنے وچ ) مقابلہ کیتا جس دا سایہ اُس روشن اگ دے دھواں د‏‏ی طرح (اُڑ رہیا) سی جس د‏‏ی چھپٹیاں خوب بھڑکا دتی گئی ہون۔
# وہ اگ ایسی اے جس اُتے بادِ شمالی چلی اے جس وچ (درخت) عرفج د‏‏ی تر شاخاں ملیا دتی گئیاں نيں تے اُس دا دھواں اُس اگے دے دھواں د‏‏ی طرح اے جس د‏‏ی لپٹاں بلند ہوئے رہیاں نيں۔
# وہ (گدھا) چلا تے اُس (گدھی) نو‏‏ں اپنے اگے دھر لیا تے اُس گدھے د‏‏ی ایہ عادت سی کہ جدو‏ں اوہ راستہ منحرف ہونے دا ارادہ کردی تاں اُس نو‏‏ں اگے کرلیندا سی ۔
# فیر اوہ دونے نہر دے اک گوشے دے وچکار داخل ہوئے تے اُنہاں دونے نے اک ایداں دے لبریز چشمہ نو‏‏ں چیرا جس دا فلام گھاہ نیڑے نیڑے سی ۔
# وہ (نہر) دے وسط وچ گھری ہوئی اے تے اُس اُتے جھاڑی وچو‏ں گری ہوئی تے کھڑی ہوئی نے سایہ کر رہ‏ی ا‏‏ے۔
# پس ایہ گورخرنی (میری اونٹنی دے مشابہ اے ) یا اوہ بقرہ وحشیہ جس دے بچےآں نو‏‏ں درنداں نے کھالیا ہوئے جو ریوڑکے پِچھے رہ گئی سی درآں حالانکہ ریوڑ دا اگلا جانور محافظ ہُندا ا‏‏ے۔
# وہ چینی ناک والی (بقرہ وحشیہ) اے جس نے بچہ نو‏‏ں ضائع کر دتا (اُس د‏‏ی غفلت تو‏ں بھیڑئیے کھاگئے) پس پتھریلی زمین دے اطراف وچ ہمیشہ اُس دا چکر لگانا تے پکارنا رہیا۔
# (اُس بقرہ وحشیہ دا دوڑنا تے پکارنا) زمین اُتے پچھاڑے ہوئے سفید رنگ بچہ د‏‏ی وجہ تو‏ں سی جس دے اعضاء وچ بھوسلے شکاری بھیڑیاں (یا کتےآں) نے کھو جھپٹ د‏‏ی سی جنہاں د‏‏ی روزی منقطع نئيں ہُندی (بلکہ اوہ ہمیشہ اِسی طرح شکار کرکے پیٹ بھردے نيں)۔
# اُنہاں بھیڑیاں (یا کتےآں) نے بقرہ وحشیہ د‏‏ی غفلت پالی، اُس غفلت (یا بقرہ وحشیہ) نو‏‏ں پہنچ گئے۔ اموات دے تیر خطاء نئيں ہُندے (موت دا تیر خطاء نئيں کھاندا بلکہ ٹھیک نشانہ اُتے بیٹھدا اے )۔
# (بچہ دے ہلاک ہوجانے دے بعد) بقرہ وحشیہ نے اِس حال وچ رات گزار دتی کہ جم کر برابر برسنے والی بارش بہہ رہی سی جنہاں دا دائمی بہاو نرم سبزہ زار نو‏‏ں سیراب کر رہیا سی ۔
# اُس بقرہ وحشیہ دے خطِ پشت اُتے متواتر بارش ایسی رات وچ پڑدی رہی جس دے اَبر نے ستارےآں نو‏‏ں چھپا رکھیا سی ۔
# بقرہ وحشیہ ایداں دے درخت د‏‏ی دراز جڑ (کھوکل) وچ داخل ہوئی جو ریت دے ٹیلاں دے آخر وچ تنہا کھڑا سی جنہاں دا ریت بہہ رہیا سی ۔
# (شب کی) ابتدائی تاریدی ميں (وہ بقرہ وحشیہ) روشن تے چمکدار سی اُس دریائی موندی د‏‏ی طرح جس دا دھاگا کھچ لیا گیا ہوئے (تے اوہ گول ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں لڑھکتا فیر رہیا ہو)۔
# حتیٰ کہ جدو‏ں (شب کی) تاریکی کھل گئی تے اوہ صبح د‏‏ی روشنی وچ داخل ہوئی تاں اِس حال وچ صبح سویرے چلی کہ نمناک ریت تو‏ں اُس دے پیر پھسل رہے سن ۔

## اشعار نمبر45 تا 66
# **علھت تردد فی نھاء صعائد**— **سبعا تواما کاملا ایامھا**۔
# **حتیٰ اذا یئست واسحق حالق** — **لم یبلہ ارضاعھا وفطامھا**۔
# **و توجست رزالانیس فراعھا**— **عن ظھر غیب والانیس سقامھا**۔
# **فغدت کلا الفرجین تحسب انہ** —** مولیٰ المخافۃ خلفھا وامامھا**۔
# **حتیا ذایئس الرمدۃ و ارسلوا** —** عضفا دواجن قافلا اعصامھا**۔
# **فلحقن واعتکرت لھا مدریۃ** — **کالسمھریۃ حدھا وتمامھا**۔
# **لتذودھن و ایقنت انہاں لم تذد** — **ان قد احم الحتوف جمامھا**۔

## اشعار نمبر67 تا 88

## حوالے

گٹھ:عربی شاعری