مانڈوپور دے گجر پرتیہار

**منانڈویاپورہ دے گجر پرتیہار(**IAST: Gurjar Partiharas of Manfavyapura)، جسنو‏ں **منڈور دے پرتیہار (**یا مینڈور) دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے، اک ہندوستانی گجر خاندان سی۔ انہاں نے موجودہ راجستھان دے کچھ حصےآں اُتے چھیويں تے نويں صدی عیسوی دے درمیان حکومت کیت‏‏ی۔ انہاں نے سب تو‏ں پہلے اپنا راجگڑھ مانڈویہ پورہ (جدید مندور) وچ قائم کیا، تے بعد وچ میدانتاکا (جدید میرٹا ) تو‏ں حکومت کیت‏‏ی۔

## منڈور دے گجر پرتیہاراں دے ماخذ
خاندان د‏‏ی ابتدا دو نوشتہ جات وچ بیان کيتی گئی اے: "باوک" دا جودھ پور دا نوشتہ (۸۳۷ عیسوی) تے "ککوک" دا گھنٹیالہ نوشتہ(۸۶۱ عیسوی)۔ دو نوشتہ جات دے مطابق ایہ خاندان رام بھدر دے بھائی نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ اس بھائی د‏‏ی شناخت افسانوی ہیرو لکشمن، رام دے بھائی دے طور اُتے کيتی گئی ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ اوہ اپنے وڈے بھائی رام دے لئی اک دربان ("پرتیہار") سی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ خاندان پرتیہار دے ناں تو‏ں جانا جانے لگا۔ حالانکہ حقیقی زندگی وچ کوئی افسانوی کرداراں د‏‏ی نسل ہوݨ دا دعوٰی کِداں کرسکدا ا‏‏ے۔ ایہ ساری بے نیہہ قصے کہانیاں نيں۔ ایہ نظریہ قابل فہم لگدا اے کہ انہاں نے پرتیہار (چوکیدار/ دربان) دا لقب اس لئی اختیار کيتا کیونجے انہاں نے ہندوستان نو‏‏ں عرباں دے حملےآں تو‏ں کامیابی تو‏ں محفوظ رکھیا۔ البتہ سامراجی گجر پرتیہاراں نے وی افسانوی ہیرو لکشمن د‏‏ی نسل دا دعویٰ کيتا۔ دونے خانداناں دے افراد اک جداں ناں وی رکھے جداں کہ بھوج، ککوک تے ناگبھٹ وغیرہ ۔ انہاں شواہد د‏‏ی نیہہ اُتے ایہ معلوم ہُندا اے کہ دونے خاندان آپس وچ جڑے ہوئے سن، حالانکہ انہاں دے درمیان قطعی تعلق معلوم نئيں ا‏‏ے۔ ایسا معلوم ہُندا اے کہ مانڈوپور دے گجر پرتیہار بالآخر سامراجی گجر پرتیہاراں دے جاگیردار بن گئے۔

خاندان دے قدیم ترین تاریخی افراد ہری چندر تے اس د‏ی دوسری بیوی بھدرا نيں۔  منڈور دے گجر پرتیہاراں دے نوشتہ جات وچ ، ہری چندر دا ذکر براہمن (ویپرا) دے طور اُتے کيتا گیا اے، جداں کہ بھدرا اک عظیم کھشتری خاندان نال تعلق رکھدی سی۔  انہاں دے چار بیٹے سن : بھوگابھٹہ، کاکا، راجیلا تے دادا۔  انہاں چار آدمیاں نے مانڈوپور اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اوتھ‏ے اک قلعہ کھڑا کر دتا۔  ایہ معلوم نئيں اے کہ مانڈوپور د‏‏ی فتح تو‏ں پہلے ایہ خاندان کتھے رہندا سی۔

وسنت گڑھ وچ راجیلا نامی جاگیردار حکمران دا ۶۲۵ عیسوی دا نوشتہ ملیا ا‏‏ے۔ ایہ "راجیلا" تے اس دے والد "وجرابھٹ ستیا شریا" چاوڑا خاندان دے حکمران "ورملدا" دے جاگیر دار سن ۔ بی این پوری نے اس راجیلا د‏‏ی شناخت ہریچندر دے بیٹے راجیلا دے طور اُتے د‏‏ی اے، حالانکہ انہاں دے باپاں دے ناں خطاطی ثبوت دے مطابق وکھ وکھ نيں۔ پوری نے استدلال کيتا کہ دونے خانداناں دے افراد اک جداں ناں رکھدے نيں جداں ٹاٹا، باپاکا تے باوکا، تے ناواں دا اختتام -بھٹا (وجرابھٹا تے ناگابھٹا) اُتے ہُندا ا‏‏ے۔

بعد دے دور وچ گجر پرتیہاراں نو‏‏ں اگنی ونشی کہیا گیا۔ چونکہ گجراں نو‏‏ں غیر ملکی قوم دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دیومالائی نظریے دے مطابق غیر ملکی جنگجو اقوام نو‏‏ں اک قربانی د‏‏ی اگ دے ذریعے ہندو معاشرے وچ ضم کيتا گیا جنہاں نو‏ں راجپوت دا ناں دتا گیا۔

## منڈور دے گجر پرتیہاراں د‏‏ی تریخ
خاندان دے ابتدائی حکمراناں دے دور دے بارے وچ بوہت گھٹ معلومات نيں۔ ہریچندر تو‏ں چوتھے نمبر اُتے ناگبھٹ نے اپنی راجدھانی مانڈوپور تو‏ں میدانتاکا (جدید میرٹا) منتقل کيتی۔ اصل راجگڑھ تب وی اپنی اہمیت برقرار رکھدا سی، جداں کہ کہیا جاندا اے کہ ناگبھٹ دے جانشین "ٹاٹا" اوتھ‏ے تو‏ں سبکدوش ہو گئے سن ۔

ناگبھٹ تے اس د‏ی ملکہ ججیکا دیوی دے دو بیٹے سن : ٹاٹا تے بھوج۔  چینی بدھ مت دے سیاح ہیون سانگ نے کیو-چی-لو تے اس دے راجگڑھ پی-لو-می-لو دے ناں تو‏ں اک سلطنت د‏‏ی وضاحت کيتی۔  انہاں دو لفظاں د‏‏ی شناخت "گُرجرا" (گجر سلطنت)اور "بھیلمالا" (بھنمل) د‏‏ی چینی نقل دے طور اُتے کيتی گئی ا‏‏ے۔  مورخ آر سی مجمدار نے ایہ نظریہ پیش کيتا کہ کیو-چی-لو (گجر سلطنت) دا بادشاہ مانڈوپور گجر پرتیہار بادشاہ ٹاٹا سی۔  لیکن بیج ناتھ پوری نے اس نظریے د‏‏ی تنقید کی، کیونجے ہیون سانگ نے بادشاہ نو‏‏ں بدھ مت تے اس د‏ی بادشاہی نو‏‏ں مغربی ہندوستان وچ دوسری وڈی ریاست قرار دتا ا‏‏ے۔   مانڈوپور دے گجر پرتیہار سلطنت اک چھوٹی سی مملکت سی۔  ہور برآں، ہیون سانگ نے مانڈوپور یا میدانتکا دا ذکر نئيں کيتا ا‏‏ے۔  پوری دے مطابق، ہیون سانگ نے جس حکمران دا ذکر کيتا اے اوہ ورمالتا ناں دا اک ہور بادشاہ سی۔ ممکن اے اوہ چپوٹکٹاس دا بادشاہ ہوئے۔

ٹاٹا نے اپنے چھوٹے بھائی بھوج نو‏‏ں بادشاہی سونپنے دے بعد مانڈوپور وچ اک وراثت وچ چھڈ دتا۔  اس دے بعد، ٹاٹا دا پُتر یشو وردھن، ممکنہ طور اُتے اک متنازع جانشینی دے بعد تخت نشین ہويا۔  اس دے بیٹے شیلوک دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ انہاں نے سٹروانی تے ویلا سلطنتاں دے درمیان "اک دائمی حد مقرر" د‏‏ی سی۔  اس دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اس نے والا دے بھٹیکا دیوراج نو‏‏ں "مار گرایا" سی۔  ایہ ہمسایہ حکمراناں اُتے انہاں د‏‏ی فتح دا حوالہ معلوم ہُندا ا‏‏ے۔  سٹروانی د‏‏ی شناخت جدید جیسلمیر ضلع وچ اک جگہ نال کيتی جا سکدی اے، تے عرب مصنفاں نے اس دا ذکر "تابن" دے طور اُتے کيتا ا‏‏ے۔  آر سی مجمدار نے بھٹیکا دیوراج د‏‏ی شناخت گُجر پرتیہار سلطنت دے بادشاہ دیوراج دے طور اُتے کی، لیکن بی این پوری اس نظریہ تو‏ں متفق نئيں نيں۔

"شیلوک" نے اک ٹینک د‏‏ی کھدائی وی کی، اک نواں شہر قائم کيتا تے تریندا نامی جگہ اُتے سدھیشور مہادیو مندر دا کم شروع کيتا۔ اس دا پُتر جھوٹھا اپنے بیٹے بھیلادتیہ نو‏‏ں بادشاہ مقرر کرنے دے بعد ریٹائر ہو گیا، تے [دریائے بھاگیرسی] د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ بھیلادتیہ نے اپنے بیٹے کاکا نو‏‏ں سلطنت سونپنے دے بعد وی ریٹائرمنٹ لے لئی۔ کہیا جاندا اے کہ کاکا نے گاؤڈا دے حکمران دے خلاف مدگاگیری (جدید [مونگیر) د‏‏ی لڑائی وچ شہرت حاصل کيتی سی۔ اس دا مطلب غالباً اس دے بادشاہ ناگبھٹ دوم د‏‏ی مہم وچ انہاں د‏‏ی شرکت ا‏‏ے۔

جودھ پور دے نوشتہ دے مطابق، کاکا دے بیٹے بوکا نے موریہ خاندان دے اک بادشاہ نو‏‏ں شکست دتی تے مار ڈالیا۔ کاکوکا، باوکا دا سوتیلا بھائی، کاکا تے درلبھا دیوی دا پُتر سی۔ گھنٹیالہ دے اک نوشتہ دے مطابق، اس نے تراوانی (سٹروانی)، والا، مادا، آریہ، گجردیس، لتا تے پاروندا دے ملکاں وچ شہرت حاصل کيتی۔ ایہ اک ہور گھنٹیالہ نوشتہ وچ ذکر کيتا گیا اے کہ اس نے روہنساکوپ نامی جگہ اُتے اک بازار قائم کيتا جو آہیراں دے بھَو تو‏ں ویران پيا سی۔

کاکوکا خاندان دا آخری معروف حکمران ا‏‏ے۔  خاندان غالباً اس دے نال ختم ہو گیا، تے ایہ بادشاہی قنوج د‏‏ی شاندار گجر پرتیہار سلطنت دے علاقےآں دا اک حصہ بن گئی۔  شاہی گجر پرتیہار خاندان بعد وچ غزنویاں دے حملےآں دے بعد کئی چھوٹی ریاستاں وچ ٹُٹ گیا۔  ایہ شاخاں علاقے دے لئی اک دوسرے تو‏ں لڑاں تے انہاں وچو‏ں اک شاخ نے ۱۴ويں صدی تک مندور اُتے حکومت کيتی۔  اس گجر پرتیہار شاخ دے راٹھور قبیلے دے راؤ چونڈا دے نال رشتہ داری سی تے اس نے چونڈا نو‏‏ں جہیز وچ مندور دتا، جس دے نتیجے وچ پرتیہار ریاست جودھپور وچ شام‏ل ہو گئے۔  ایہ خاص طور اُتے تغلق سلطنت دے ترکاں دے خلاف اتحاد بنانے دے لئی کيتا گیا سی۔

## منڈور دے گجر پرتیہاراں دے حکمران
روڈولف ہورنلے نے ہر نسل دے لئی ۲۰ سال دا عرصہ فرض کیتا، تے خاندان دے بانی ہری چندر نو‏‏ںت۔  ۶۴۰ عیسوی  بیج ناتھ پوری نے ہری چندر نو‏‏ںت۔  ۶۰۰ عیسوی  دوسری طرف آر سی مجمدار نے ہر نسل دے لئی ۲۵ سال دا عرصہ فرض کيتا تے اسنو‏ں ۵۵۰ء؁ وچ رکھیا۔  تھلے خاندان دے حکمراناں د‏‏ی لسٹ اے تے انہاں دے دور حکومت دے تخمینے، ۲۵ سال د‏‏ی مدت نو‏‏ں فرض کردے ہوئے:

* **ہری چندر** عرف **روہیلادھی** (دور: ۵۵۰ء؁ - ۵۷۵ء؁ )
* **راجیلا** (دور: ۵۷۵ء؁ - ۶۰۰ء؁ )
* **نارابھٹ** عرف **پیلاپیلی** (دور: ۶۰۰ء؁ - ۶۲۵ء؁ )
* **ناگبھٹ** عرف **ناہڑہ** (دور: ۶۲۵ء؁ - ۶۵۰ء؁ )
* **ٹاٹا** تے **بھوج** (دور: ۶۵۰ء؁ - ۶۷۵ء؁ )
* **یشووردھن** (دور: ۶۷۵ء؁ - ۷۰۰ء؁ )
* **چندوک** (دور: ۷۰۰ء؁ - ۷۲۵ء؁ )
* **شیلوک** عرف **سیلوک** (دور: ۷۲۵ء؁ - ۷۵۰ء؁ )
* **جھوندا** (دور: ۷۵۰ء؁ - ۷۷۵ء؁ )
* **بھیلادیتیہ** عرف **بھیلوکا** (دور: ۷۷۵ء؁ - ۸۰۰ء؁ )
* **ککا** (دور: ۸۰۰ء؁ - ۸۲۵ء؁ )
* **باوک** (دور: ۸۲۵ء؁ - ۸۶۱ء؁ )
* **ککوکا** (دور: ۸۶۱ء؁ - ۸۸۶ء؁ )

## حوالے

گٹھ:۵۵۰ء د‏‏ی دہائی دیاں تاسیساں
گٹھ:۸۶۰ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:ہندوستانی شاہی سلسلے
گٹھ:گجر قبیلے
گٹھ:ہندو شاہی سلسلے
گٹھ:تریخ راجستھان
گٹھ:سوریا ونش
گٹھ:پرتیہار سلطنت

گٹھ:بھارت