open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
خالد بن خداش

**خالد بن خداش بن عجالݨ ابو ہیثم مہلبی، بصری** ، آپ ثقہ حدیث دے راویاں وچو‏ں نيں۔  آپ بغداد دے رہنے والے سن ۔امام مسلم بن حجاج دے شیوخ وچو‏ں نيں۔آپ دا انتقال جمادی الآخرۃ وچ سن دو سو تئیس ہجری وچ ہويا۔ 
## روایت حدیث
مالک بن انس، مہدی بن میمون، ابو عوانہ، حماد بن زید، بکر بن عبد العزیز بن ابی بکرہ تے اک جماعت تو‏ں روایت ا‏‏ے۔ روایت کردے نيں: مسلم نے اپنی "صحیح" وچ ، احمد بن ابی خیثمہ، ابو زرعہ، ابوبکر بن ابی الدنیا، عثمان بن خرزاذ تے انہاں دے بیٹے محمد بن خالد تے امام نسائی نے اسنو‏ں روایت کيتا ا‏‏ے۔
### جراح تے تعدیل
ابو حاتم الرازی نے کہیا: صدوق اے ۔ابن حجر عسقلانی نے کہیا: اوہ صدوق "سچا اے تے غلطی کردا ا‏‏ے۔ حسین بن محمد الجیانی نے کہیا: اوہ مسلم دے شیوخ وچو‏ں نيں۔ الدارقطنی نے کہیا: ثقہ تے خبرے بھلیکھا وی رکھدا ا‏‏ے۔ زکریا بن یحییٰ الساجی نے کہیا : ضعیف اے ۔ سلیمان بن حرب ازدی نے کہیا: اوہ صدوق اے، اس وچ کوئی حرج نئيں اے تے وچ اس د‏ی خوب تعریف کردا ہوݨ۔ صالح بن محمد جزرہ نے کہیا: صدوق ا‏‏ے۔ عبد الباقی بن قانع البغدادی نے کہیا: ثقہ ا‏‏ے۔ علی بن المدینی نے کہیا: ضعیف ا‏‏ے۔ الواقدی دے مصنف محمد بن سعد نے کہیا: ثقہ۔ یحییٰ بن معین نے کہیا: اوہ صدوق اے تے اک مرتبہ کہیا: اس نے اکیلے حماد بن زید د‏‏ی سند تو‏ں احادیث روایت کيتی نيں تے ابن مہرز نے کہیا : اس وچ کوئی حرج نئيں اے تے حافظ ذہبی نے کہیا: سب تو‏ں ودھ فصیح۔ انہاں دے ضعف د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ اوہ اکیلے حماد بن زید د‏‏ی سند تو‏ں احادیث روایت کردے نيں، کیونجے اوہ تھوڑی دیر تک انہاں دے نال رہ‏‏ے۔ یعقوب بن شیبہ سدوسی نے کہیا: اوہ ثقہ تے صدوق سن ۔

### وفات
آپ نے 223ھ وچ وفات پائی ۔
## حوالے

گٹھ:837 دیاں موتاں
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:صفحات مع استعمال P19 خاصیت
گٹھ:بصرہ وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:223ھ دیاں موتاں
گٹھ:راوی صدوق فیہ ضعف
گٹھ:بارہويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:بغداد وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
خشیش بن اصرم

**خشیش بن اصرم** (متوفی 253ھ ) ابو عاصم خشیش بن اصرم بن اسود نسائی اے، آپ د‏‏ی تریخ پیدائش دے بارے وچ کوئی معلومات نئيں ، آپ نے حصول علم دے مکہ ، مدینہ ، مصر ، شام ، یمن اور عراق دے اسفار کيتے ۔آپ نے دو سو ترپن ہجری وچ وفات پائی ۔
## شیوخ
سعید بن عامر الضبعی۔ ابو علی عبید اللہ بن عبدالمجید حنفی۔ ابوداؤد طیالسی۔ عبدالرزاق صنعانی۔ محمد بن یوسف الفریابی۔ 
### تلامذہ
اس دے شاگرد ابوداؤد۔ امام نسائی. ابوبکر احمد عسال۔ اسماعیل اسکاف مصری ۔
### تصنیف
الاستقامة في الرد على أهل البدع.
بدعتیاں نو‏‏ں جواب دینے وچ دیانتداری۔
### جراح تے تعدیل
احمد بن شعیب نسائی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ ابن حجر عسقلانی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ حافظ ذہبی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ احمد بن صالح جیلی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ دارقطنی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ ابو سعید بن یونس مصری نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ مسلمہ بن قاسم اندلسی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔

### وفات
خشیش بن اسرم د‏‏ی وفات رمضان المبارک سنہ 253ھ وچ مصر وچ ہوئی۔

### حوالے

گٹھ:253ھ دیاں موتاں
گٹھ:سنی علماء اسلام
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:گیارہويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:مصر د‏‏ی وفیات
سلمہ بن شبیب

**ابو عبد الرحمٰن سلمہ بن شبیب حجری المسممی النسائی** ( وفات: 247ھ) آپ مکہ دے محدث تے حدیث نبوی دے راوی نيں۔ان تو‏ں امام مسلم بن حجاج نے اپنی صحیح وچ تے سنن اربعہ دے مصنفاں نے روایات لی نيں۔ آپ نے اصفہان وچ سنہ 242 ہجری وچ سکونت اختیار کيتی فیر نیشاپور وچ رہے تے فیر مصر آ گئے فیر آپ سنہ 246 ہجری وچ مکہ وچ سکونت اختیار کيتی، فیر ایہی 247 ہجری وچ آپ د‏‏ی وفات ہوئی۔
## روایت حدیث
یزید بن ہارون، زید بن حباب العکلی، ابوداؤد طیالسی، حجاج بن محمد، عبد الرزاق صنعانی، حفص بن عبد الرحمن نیشاپوری، محمد بن یوسف فریابی تے ابو مغیرہ الخولانی انہاں د‏‏ی سند تو‏ں روایت اے: مسلم بن حجاج، ابوداؤد، امام ترمذی، نسائی، ابن ماجہ، ابو زرعہ رازی، ابو حاتم رازی، عبد اللہ بن احمد بن حنبل، علی بن احمد علان، محمد بن ہارون الرویانی،حسن بن دقہ اصبہانی تے حاتم بن محبوب الھروی تے انہاں دے اک شیخ امام احمد بن حنبل نے انہاں تو‏ں روایت کيتی ا‏‏ے۔

### جراح تے تعدیل
ابو حاتم رازی نے کہیا:صدوق" سچا اے تے امام نسائی نے کہیا:لا باس بہ" اس وچ کوئی حرج نئيں۔ ابو عبد اللہ الحکیم النیشاپوری کہندے نيں: اہل مکہ دا راوی اے، اس د‏ی صداقت تے سچائی اُتے اتفاق اے، ابو نعیم الصبہانی نے کہیا: اوہ ثقہ لوکاں وچو‏ں اے، اس تو‏ں ائمہ تے اسلاف نے روایت کيتی ا‏‏ے۔ حافظ ابن حجر عسقلانی نے کہیا: ثقہ، حافظ ذہبی نے کہیا: الحافظ، حجۃ ، ائمہ جوالین تے ائمہ صحاح ستہ نے انہاں تو‏ں روایات لی نيں امام بخاری دے علاوہ ۔

### وفات
آپ نے 247ھ وچ وفات پائی ۔
## حوالے

گٹھ:مکہ وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:247ھ دیاں موتاں
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:تیرہويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:محدثین
سعید بن عامر ضبعی

**سعید بن عامر ضبعی بصری** ابو محمد، مولیٰ بنو عجیف (122ھ – 208ھ)،  آپ حدیث نبوی دے ثقہ راویاں وچو‏ں نيں۔  سعید بن عامر د‏‏ی وفات شوال دے آخری چار دناں وچ سن دو سو اٹھ ہجری وچ ہوئی تے عمر چھیاسی برس سی  آپ اہل بصرہ دے امام، متقی تے دین دار سن ۔ 
## روایت حدیث
انس بن مالک رضی اللہ عنہ دے صحابی شبیل بن عزرہ تو‏ں روایت اے، انھاں نے کہیا: انھاں نے مینو‏ں اپنے کندھے اُتے چُکیا تے ميں نے شبیل رضی اللہ عنہ نو‏‏ں کہندے سنا۔ اس نے حبیب بن شہید، محمد بن عمرو بن علقمہ، یونس بن عبید، سعید بن ابی عروبہ، حمید بن الاسود، ہمام بن یحییٰ، صالح بن رستم تے دوسرے لوکاں تو‏ں وی روایت کيتی ا‏‏ے۔
ان تو‏ں روایت اے: علی بن مدینی، احمد، یحییٰ بن معین، ابن راہویہ، بندار محمد بن بشار ،عبد الرحمن دارمی، عبد بن حمید، محمود بن غیلان، عبد اللہ بن محمد بن مضر ثقفی، حارث بن ابی اسامہ، محمد بن احمد بن ابی عوام، احمد بن فرات الرازی تے بوہت سارے دوسرے محدثین۔
### جراح تے تعدیل
ابو حاتم رازی: صالح " نیک آدمی لیکن اس د‏ی حدیث وچ کچھ غلطیاں نيں تے اوہ صدوق ا‏‏ے۔ احمد بن فرات رازی نے کہیا: ميں نے بصرہ وچ ایسا بندہ نئيں دیکھیا۔ احمد بن صالح عجلی: ثقہ ، صالح قابل اعتماد تے لوکاں دے انتخاب وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ابن حجر عسقلانی: ثقہ صالح۔ زیاد بن ایوب دلویہ: ميں نے بصرہ وچ ایسا نئيں دیکھیا۔ عبد الباقی بن قانع بغدادی: ثقہ ا‏‏ے۔ محمد بن اسماعیل البخاری: کثیر الغلط" بہت ساریاں غلطیاں۔ محمد بن سعد، الواقدی دے مصنف: ثقہ ، صالح ا‏‏ے۔ یحییٰ بن سعید القطان: مصر دے چالیس سال تک شیخ رہ‏‏ے۔ یحییٰ بن معین نے کہیا: ثقہ تے قابل اعتماد ا‏‏ے۔

### وفات
آپ نے 208ھ وچ وفات پائی ۔
## حوالے

گٹھ:208ھ دیاں موتاں
گٹھ:122ھ دے جم
گٹھ:دسويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:بصرہ وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:تبع تابعی راویان حدیث
گٹھ:بصرہ وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
السوسی

**السوسی** قرآن مجید دے قاریاں وچو‏ں اک اے، آپ دا ناں ابو شعیب صالح بن زیاد بن عبداللہ بن اسماعیل بن ابراہیم بن جارود بن مسرح رستبی سوسی رقی اے، آپ امام مقری ، محدث ، شیخ رقہ تے حدیث نبوی دے راوی نيں ۔ آپ نے یحییٰ یزیدی دے ہتھ تو‏ں قرآن مجید حفظ کيتا تے اس دا قاری ابو عمرو الٰہی بصری سی ، سفیان بن عیینہ ، عبداللہ بن نمیر، اسباط بن محمد، تے حدیث، فقہ تے نحو دے علماء د‏‏ی اک جماعت تو‏ں علم حاصل کيتا آپ د‏‏ی وفات شام وچ رقہ وچ سنہ 261 ہجری د‏‏ی پہلی تریخ نو‏‏ں ہوئی سی تے اودو‏ں آپ د‏‏ی عمر تقریباً نوے سال سی 
## تلامذہ
آپ دے مشہور تلامذہ وچ : موسیٰ بن جریر،نحوی ۔ محمد بن سعید حرانی۔ احمد بن شعیب النسائی۔ موسیٰ بن جمہور۔ محمد بن اسماعیل القرشی۔ ابو حارث الطروسی۔ جعفر بن سلیمان خراسانی
### وفات
آپ نے 261ھ وچ وفات پائی ۔

### حوالے

گٹھ:261ھ دیاں موتاں
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:قراء قرآن
گٹھ:الرقہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:الرقہ د‏‏ی پیدائشاں
عباس الدوری

آپ امام محدث الناقد عباس بن محمد بن حاتم دوری بغدادی، کنیت ابو فضل، خراسانی نيں، تے آپ ثقہ حدیث نبوی دے ائمہ وچو‏ں اک نيں۔آپ اصل خراسان تو‏ں سن فیر آپ ہجرت ک‏ر ک‏ے بغداد وچ مقیم ہو گئے تے ایتھے وفات پائی ۔امام احمد بن حنبل ، یحییٰ بن معین تے ابوداؤد طیالسی نے انہاں دے بارے وچ کہیا:: ميں نے اپنے کسی شیخ نو‏‏ں انہاں تو‏ں بہتر گل کردے نئيں دیکھیا اوہ بغداد وچ سنہ 185ھ وچ پیدا ہوئے تے اوتھے 271ھ وچ وفات پائی۔

## شیوخ
شبابہ بن سوار عبید اللہ بن موسیٰ ہاشم بن قاسم یعقوب بن ابراہیم بن سعد یحییٰ بن معین حسن بن موسیٰ الاصحاب حسین بن علی جعفی محمد بن بشر جعفر بن عون ابوداؤد طیالسی عبدالوہاب بن عطاء ، یحییٰ بن ابی بکیر۔
### تلامذہ
سنن د‏‏ی چار کتاباں دے مصنفاں (الترمذی، النسائی، محمد بن ماجہ، ابوداؤد) ابن صاعد ، اسماعیل صفار حمزہ بن محمد دہقانی ، ابو عباس اصم ، ابو عوانہ ، ابوبکر بن زیاد ابو جعفر بن بختری۔
### جراح تے تعدیل
احمد بن شعیب نسائی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ ابن حجر عسقلانی نے کہیا ثقہ الحافظ ا‏‏ے۔ حافظ ذہبی نے کہیا ثقہ حافظ ا‏‏ے۔ ابو حاتم رازی نے کہیا صدوق ا‏‏ے۔ ابو یحییٰ خلیلی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ خطیب بغدادی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ امام دارقطنی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔

### وفات
آپ نے 271ھ وچ وفات پائی ۔
### حوالے

گٹھ:271ھ دیاں موتاں
گٹھ:185ھ دے جم
گٹھ:عراقی فقہاء
گٹھ:سنی علماء اسلام
گٹھ:عراق دے محدثین
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:بغداد دیاں شخصیتاں
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:خراسان د‏‏ی پیدائشاں
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:گیارہويں طبقہ دے راویان حدیث
عبد الرحمن دارمی

**امام** **عبد الرحمن الدارمی سمرقندی** (پیدائش: 181ھ/ 797ء – وفات:8 ذوالحجہ 255ھ/17 نومبر 869ء) حدیث د‏‏ی معتبر کتاب سنن الدارمی دے مؤلف نيں۔

## تعارف
امام الدارمی د‏‏ی مستند کتبِ احادیث وچ سنن الدارمی نو‏‏ں بہت شہرت حاصل ا‏‏ے۔
## ولادت
امام عبد الرحمٰن الدارمی دا مکمل ناں اے : الامام الحافظ ابو محمد عبد اللہ بن عبد الرحمٰن بن الفضل بن بہرام بن عبد الصمد الدارمی الترمذی السمرقندتی۔
## لقب
آپ دا لقب اے : شیخ المسلمین فی الحدیث
امام ابی حاتم نے آپ نو‏‏ں امام اھل زمانہ قرار دتا۔
(حوالہ:الجرح والتعدیل جلد 5 صفحہ458)

## ولادت
آپ د‏‏ی ولادت 181ھ بمطابق 797ء وچ ہوئی۔ آپ دا اپنا بیان اے کہ : وچ اُس سال پیدا ہويا جِس سال عبداللہ ابن مبارک دا انتقال ہويا ۔ محدث عبد اللہ ابن مبارک دا انتقال 181ھ وچ ہويا سی اِس حساب تو‏ں امام عبد الرحمٰن الدارمی دا سنِ ولادت 181ھ یعنی 797ء ا‏‏ے۔

## تلامذہ
امام ابوداؤد،امام مسلم، امام ترمذی،امام ابن ابی الدینا،امام محمدبن اسحاق سراج نیشاپوری،امام ابوزرعہ رازی،امام محمد بن یحیی الذھلی

حوالہ:تھذیب الکمال جلد15 صفحہ 213

## وفات
آپ نے 74 سال د‏‏ی عمر وچ جمعرات 8 ذو الحجہ 255ھ بمطابق 17 نومبر 869ء نو‏‏ں بعد نمازِ عصر انتقال کيتا۔ جمعہ9 ذوالحجہ255ھ بمطابق18 نومبر869ء نو‏‏ں دفن کيتے گئے۔
## لکھتاں

* سنن الدارمی
* تفسیر الدارمی
* الجامع
## حوالے

گٹھ:181ھ دے جم
گٹھ:797 دے جم
گٹھ:869 دیاں موتاں
گٹھ:سمرقند دیاں شخصیتاں
گٹھ:مدونین حدیث
گٹھ:محدثین
گٹھ:نويں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:نويں صدی دے ائمہ کرام
گٹھ:نويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:فارسی سنی علماء اسلام
گٹھ:اثری شخصیتاں
گٹھ:شوافع
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
حجاج بن شاعر

**ابو محمد حجاج بن یوسف بن حجاج بن الشاعر ثقفی بغدادی (وفات:[[259ھ]] )،** آپ حدیث نبوی دے ثقہ راویاں وچو‏ں اک نيں۔آپ نے دو سو انسٹھ ہجری وچ وفات پائی ۔
## روایت حدیث
حجاج بغداد وچ پلے ودھے تے اوتھے تعلیم حاصل کيتی۔ انہاں نے علم حدیث لکھیا: ابو نضر، یعقوب بن ابراہیم، ابو داؤد، حجاج بن محمد، عقدی، ابو احمد زبیری، عبدالصمد تنوری، عثمان بن عمر عبدی، حسن بن موسیٰ اشیب۔ تے ہور محدثین۔ اپنی سند تو‏ں روایت کردے نيں: امام مسلم، امام ابوداؤد، بقی بن مخلد، ابو یعلی موصلی، موسیٰ بن ہارون، عبدالرحمٰن بن ابی حاتم تے المحاملی۔
.

## جراح تے تعدیل
ابن ابی حاتم نے کہیا: حافظ ثقہ اے ۔احمد بن شعیب نسائی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ ابن حجر عسقلانی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ حافظ ذہبی نے کہیا ثقہ الحافظ اے ۔ابو حاتم رازی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ ابوداؤد نے کہیا: ایہ رمادی د‏‏ی طرح سو تو‏ں بہتر ا‏‏ے۔ صالح جزرہ کہندے نيں کہ ميں نے حجاج بن الشاعر رضی اللہ عنہ نو‏‏ں کہندے سنیا کہ میری والدہ نے میرے لئی سو روٹیاں جمع کاں، اک تھیلی وچ ڈالاں تے مدائن وچ شبابہ دے پاس گئی تے اس دے دروازے اُتے ٹھہری رہیاں۔ سو دن تک دجلہ وچ روٹی ڈبو کر کھاندا رہیا تے جدو‏ں بھجیا تاں باہر نکل گیا۔

### وفات
ابن الشاعر د‏‏ی وفات 259ھ وچ ہوئی۔
### حوالے

گٹھ:جج
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:259ھ د‏‏ی وفات
گٹھ:بغداد دیاں شخصیتاں
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:گیارہويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:بغداد وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:بغداد وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
سنن الدارمی

**سنن الدارمی** دا اک ہور ناں مسند الدارمی وی ا‏‏ے۔ ایہ حدیث د‏‏ی اک کتاب اے جس دے مصنف دا ناں عبدالرحمن دارمی نيں۔
* "سنن دارمی" یا "مسند دارمی" کتاباں حدیث د‏‏ی مشہور کتاباں وچو‏ں اک اے جسنو‏ں امام دارمی نے فقہی ابواب دے اعتبار تو‏ں ترتیب دتا ا‏‏ے۔
* کتاب دا آغاز طویل مقدمہ تو‏ں کيتا اے جس وچ شمائل نبوی، اتباع سنت، آدابِ فتوی، علم واہل علم د‏‏ی فضیلت وغیرہ دا تذکرہ فرمایا اے تے فیر عام ترتیب دے مطابق کتاب الطہارۃ تو‏ں شروع کرکے فضائل قرآن د‏‏ی کتاب اُتے ختم کيتا ا‏‏ے۔ تے محدثین دے اصول۔ (من أسند لک فقد أحالک) یعنی جس نے سند دے نال ذکر کيتا اس نے اسنو‏ں آپ دے حوالے ک‏ے دتا۔ دے مطابق مرفوع، موقوف، مقطوع، متصل، منقطع، صحیح، ضعیف، متواتر، باطل تے موضوع روایتاں نو‏‏ں سند دے نال صحت وضعف د‏‏ی تمییز دے بغیر بیان کيتا ا‏‏ے۔
* امام عراقی(النکت) وچ فرماندے نيں:"سنن دارمی دا ناں مسند تو‏ں مشہور ہو گیا، جیساکہ امام بخاری نے اپنی کتاب دا ناں (المسند الجامع) رکھا۔ مگر مسند دارمی وچ بہت ودھ مرسل، منقطع، معضل تے مقطوع حدیثاں نيں جداں کہ بقاعی نے ذکر کيتا اے "۔
* ابن حجرفرماندے نيں :" رہی گل سنن دارمی د‏‏ی جسنو‏ں مسند وی کہیا جاندا اے ہور کتاباں سنن تو‏ں مرتبہ وچ کم نئيں اے، جے اسنو‏ں کتاباں خمسہ وچ ضم کر دتا جاندا تاں ابن ماجہ تو‏ں بہتر ہُندا، کیونجے ایہ ابن ماجہ تو‏ں بہتر ا‏‏ے۔
* شیخ عبد الحق محدث دہلوی فرماندے نيں کہ:" … بعض لوک اسنو‏ں کتاباں ستہ وچ شمار کرنا ودھ مناسب سمجھدے نيں۔ کیونجے اس دے رجال بوہت گھٹ ضعیف نيں تے اس وچ منکر وشاذ حدیثاں بہت نادر نيں تے اس د‏ی اسناد عالی نيں،اور اس وچ ثلاثی اسناد صحیح بخاری د‏‏ی ثلاثیات تو‏ں ودھ نيں"۔
* فقہی ابواب اُتے مرتّب حدیث دا ایہ مجموعہ طالبان علوم نبوت دے لئی اک بیش بہا علمی تحفہ ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:حدیث
گٹھ:دسويں صدی د‏‏ی عربی کتاباں
گٹھ:سنی کتاباں احادیث
گٹھ:کتب اہل سنت
گٹھ:کتب حدیث
گٹھ:نويں صدی د‏‏ی عربی کتاباں
گٹھ:سرورق تو‏ں عاری کتاباں
عبد اللہ بن عون خراز

**ابو محمد عبد اللہ بن عون بن عبد الملک بن یزید ہلالی بغدادی** جو کہ ابدالاں وچو‏ں اک منے جاندے نيں، آپ محدث تے حدیث نبوی دے ثقہ راوی نيں ۔آپ د‏‏ی پیدائش المنصور دے دور حکومت تو‏ں پنج روز پہلے ہوئی سی آپ د‏‏ی وفات دو سو بتِیہہ ہجری وچ ہوئی۔ 
## روایت حدیث
انہاں نے مالک، شریک بن عبداللہ بن ابی نمر، یوسف بن یعقوب ماجشون، اسماعیل بن جعفر، اسماعیل بن عیاش، ابراہیم بن سعد، عبدالعزیز بن ابی حازم، عباد بن عباد، عبدالرحمن بن زید تے خلق کثیر تو‏ں سنا۔ راوی: مسلم صحیح وچ ، ابو زرعہ ، عباس الدوری، ابن ابی الدنیا، المعمری، موسیٰ بن ہارون، مطین، ابوبکر مروزی، ابو یعلی موصلی، معروف حسن بن سفیان، عبداللہ بن احمد، ابو قاسم البغوی، تے بوہت سارے دوسرے محدثین تو‏ں ۔
### جراح تے تعدیل
ابو قاسم بغوی نے کہیا: اوہ خدا دے بہترین بندےآں وچو‏ں نيں تے اوہ ابدالاں وچو‏ں سن ۔ ابو زرعہ رازی نے کہیا: ثقہ ا‏‏ے۔ ابو شعیب حرانی نے کہیا: اوہ ثقہ ا‏‏ے۔ احمد بن حنبل نے کہیا:لا باس بہ " اس وچ کوئی حرج نئيں اے، وچ اسنو‏ں پہلے جاݨدا سی، تے اس نے اس دے بارے وچ اچھی گلاں کدرے۔ حافظ ابن حجر عسقلانی نے کہیا: ثقہ عابد اے ۔ الدارقطنی نے کہیا: ثقہ اے ۔حافظ ذہبی نے کہیا: اوہ ابدال تے ثقہ ا‏‏ے۔ صالح بن محمد جزرہ نے کہیا : اوہ ثقہ تے ثقہ اے تے کہیا جاندا اے کہ اوہ ابدالاں وچو‏ں اے ۔ عبداللہ بن احمد بن حنبل نے کہیا: اوہ ثقہ ا‏‏ے۔ علی بن جنید رازی نے کہیا: ثقہ ا‏‏ے۔ یحییٰ بن معین نے کہیا: ثقہ اے ، تے اس نے اک مرتبہ کہیا:صدوق اے ۔

### وفات
آپ نے 232ھ وچ وفات پائی ۔
### حوالے

گٹھ:847 دیاں موتاں
گٹھ:232ھ دیاں موتاں
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ پیشہ ورانہ زبان
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:بغداد دیاں شخصیتاں
گٹھ:بغداد وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:بغداد وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
ابراہیم بن عبد اللہ بن جنید

**ابو اسحاق ابراہیم بن عبد اللہ بن جنید ختلی۔** آپ احادیث دے ائمہ وچو‏ں اک ثقہ امام سن  آپ نے حصول علم دے لئی کافی اسفار کيتے۔ الخطیب نے کہیا: الختلی، صاحب کتاباں الزاہد تے الرقائق دا مصنف اے، آپ بغداد وچ مقیم سن ۔ اوتھ‏ے آپ بوہت سارے محدثین دے پاس بیٹھدے سن ۔ تے یحییٰ بن معین د‏‏ی سند اُتے بوہت سارے مفید سوالات نيں جو انہاں دے فہم اُتے دلالت کردے نيں تے اوہ ثقہ سن ۔ اوہ تقریباً دو سو ستر ہجری تک رہ‏‏ے۔ ابن ابی یعلی نے انہاں دا تذکرہ حنبلی طبقات وچ کیہ اے تے انہاں د‏‏ی اک تصنیف کتاب الزھد والرقاء دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔
## روایت حدیث
اس نے ابو نعیم، سعید بن ابی مریم، سلیمان بن حرب، ابو ولید، ابو جعفر نفیلی، عمر بن مرزوق، یحییٰ بن بکیر، تے یحییٰ بن معین نو‏‏ں سنیا تے انہاں دے بارے وچ مفید سوالات کيتے۔ راوی: ابو عباس بن مسروق، محمد بن قاسم الکوابی، ابوبکر خرائطی سامری، احمد بن محمد آدمی، تے اک گروہ محدثین۔
### جراح تے تعدیل
حافظ ابن حجر عسقلانی نے کہیا: ثقہ ا‏‏ے۔ الخطیب البغدادی نے کہیا: ثقہ ا‏‏ے۔ الذہبی نے کہیا: شیخ امام الحافظ ا‏‏ے۔

### وفات
آپ نے 270ھ وچ وفات پائی ۔
### حوالے

گٹھ:883 دیاں موتاں
گٹھ:بغداد وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:حنابلہ
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ پیشہ ورانہ زبان
گٹھ:صفحات مع استعمال P20 خاصیت
گٹھ:صفحات مع استعمال P19 خاصیت
گٹھ:270ھ دیاں موتاں
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:بغداد دیاں شخصیتاں
گٹھ:بغداد وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
عبد اللہ بن ہاشم طوسی

ابو عبد الرحمٰن عبد اللہ بن ہاشم بن حیان طوسی، آپ حدیث نبوی دے راویاں وچو‏ں اک نيں ، طوسی د‏‏ی پرورش نشاپور وچ ہوئی۔آپ نے دو سو پچپن ہجری وچ وفات پائی ۔
## روایت حدیث
انہاں نے سفیان بن عیینہ، وکیع بن جراح، خالد بن حارث، یحییٰ بن سعید القطان، ابو معاویہ، عبداللہ بن نمیر، عبدالرحمن بن مہدی تے ابو اسامہ تو‏ں حدیث سنی۔ راوی: مسلم بن حجاج، ابراہیم بن ابی طالب، ابوبکر بن خزیمہ، ابوبکر بن ابی داؤد، حسین بن محمد قبانی، احمد بن سلمہ، مکی بن عبدان، ابو حامد بن الشرقی، انہاں دے بھائی عبداللہ بن شرقی، تے ابن صاعد ۔
### جراح تے تعدیل
ابراہیم بن ابی طالب نے کہیا: عبداللہ بن ہاشم یحییٰ تے ابن مہدی د‏‏ی حدیث وچ بہترین نيں۔ صالح جزرہ نے کہیا: ثقہ ا‏‏ے۔ ذہبی نے کہیا: "ظہیر بن طاہر عولی ابن ہاشم نے اسنو‏ں جمع کيتا ا‏‏ے۔"

### وفات
حسین بن محمد بن زیاد کہندے نيں: عبداللہ بن ہاشم د‏‏ی وفات 255ھ وچ ذوالحجہ دے مہینے وچ ہوئی۔
### حوالے

گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:255ھ دیاں موتاں
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:طوس دیاں شخصیتاں
گٹھ:نیشاپور وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:طوس د‏‏ی وفیات
ابو زرعہ دمشقی

**ابو زرعہ دمشقی** ، عبدالرحمٰن بن عمرو بن عبداللہ بن صفوان بن عمرو نصری۔ (وفات : جمادی الآخرۃ 281ھ )،آپ اہل سنت دے نزدیک علماء تے حدیث نبوی دے راویاں وچو‏ں اک نيں۔ آپ دمشق وچ رہندے سن، تے آپ دا گھر باب الجابیہ وچ سی، جو الاسدیہ گلی دے مشرق وچ سی۔  الذہبی کہندے نيں: "جب رے دے لوک دمشق آئے تاں ابو زرعہ دے علم تو‏ں متاثر ہوئے، اس لئی انہاں نے اپنے ساتھ‏ی دا ناں الحافظ عبید اللہ بن عبد الکریم رکھا" سی۔
## شیوخ
ان دے شیوخ تے انہاں تو‏ں روایت کرنے والے: ابو نعیم فضل بن دکین، حوذہ بن خلیفہ، عفان بن مسلم، ابو مسہر غسانی، احمد بن خالد وہبی، سلیمان بن حرب، علی بن عیاش، ابو الایمان حکم بن نافع، ابو بکر حمدی، ابو غسان نہدی، تے سعید بن سلیمان سعداویہ، عبد الغفار بن داؤد،ابو جماہر محمد بن عثمان تنوخی، اسحاق بن ابراہیم فرادیسی، سعید بن منصور، سلیمان بن داؤد حامی، احمد بن حنبل، یحییٰ بن معین، ہشام بن عمار، یحییٰ بن صالح وہاظی تے شام، عراق تے حجاز دے بوہت سارے محدثین۔
* 
### تلامذہ
ان دے شاگرد تے انہاں تو‏ں روایت کرنے والے: ابوداؤد، یعقوب فسوی، احمد بن معلی قاضی، ابو بکر بن ابی داؤد، اسحاق بن ابی الدرداء صرفندی، ابو حسن بن جوصا، یحییٰ بن صاعد، ابو عباس اصم، ابو حسن بن حذلم، ابو یعقوب اذرعی، علی بن ابی عقاب، ابو جعفر طحاوی، ابو القاسم طبرانی، تے بوہت سارے دوسرے محدثین۔
 »
* 
* 

### جراح تے تعدیل
الذہبی نے کہیا: "شیخ، امام، صادق، محدث شام ۔" اس نے کہیا: "اس نے اپنے علم تے اپنے سلسلہ د‏‏ی برتری د‏‏ی وجہ تو‏ں حفظ نو‏‏ں جمع کیتا، مرتب کیتا، حفظ کیتا، خود نو‏‏ں ممتاز کيتا تے اپنے ساتھیاں تو‏ں اگے نکل گیا۔" خلیلی نے کہیا: "یہ اک الحافظ ، ثبت والا سی۔" سمانی نے کہیا: "حدیث دے ائمہ وچو‏ں اک، تے اس د‏ی تلاش وچ پوری توجہ رکھنے والا۔" ابن ابی حاتم نے کہیا: "وہ میرے والد دے ساتھ‏ی سن، انہاں نے انہاں دے بارے وچ لکھیا، تے اساں انہاں دے بارے وچ لکھیا، تے اوہ صدوق تے ثقہ سن ۔" المزی نے کہیا: "الحافظ اپنے زمانے وچ شام دے شیخ نيں۔" الزرقلی نے کہیا: "حدیث وچ اپنے زمانے دے ائمہ تے انہاں دے آدمیاں وچو‏ں اک سن "ابن حجر عسقلانی نے کہیا امام ، حافظ ،ثقہ نيں۔۔

### لکھتاں
انہاں دیاں لکھتاں وچو‏ں: کتاب (العلل فی الحدیث) تے کتاب (التریخ) جسنو‏ں عربی بولی اکیڈمی دمشق نے دو جلداں وچ شائع کيتا اے، جس د‏‏ی تدوین: شکر اللہ بن نعمت اللہ قجانی نے د‏‏ی ا‏‏ے۔
### وفات
آپ نے 281ھ وچ وفات پائی ۔
### حوالے

گٹھ:281ھ دیاں موتاں
گٹھ:سنی علماء اسلام
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ پیشہ ورانہ زبان
گٹھ:شاگرد ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:صفحات مع استعمال P20 خاصیت
گٹھ:دمشق د‏‏ی وفیات
گٹھ:895 دیاں موتاں
گٹھ:سابقہ شرف دہندہ ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:دمشق وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:دمشق دیاں شخصیتاں
عمر بن شبہ

ابو زید **عمر بن شبہ** نمیری بصری، آپ 173ھ وچ پیدا ہوئے تے 262ھ وچ وفات پائی۔آپ اک معتبر محدث ، مؤرخ تے حدیث نبوی دے راوی نيں۔ 
## سیرت
محدثین وچو‏ں ہر شخص نے اس گل اُتے اتفاق کيتا کہ اوہ لہجے وچ سچے سن، حکایت وچ نئيں، نوادرات دے ماہر، احادیث دے راوی، مصنف ، فقیہ، افسانہ نگار تے علوم دے ماہر، کتاباں دے مصنف،بسیرت نگاری ، اسرار و رموز تے رجال دے بارے وچ بصیرت رکھدے سن ۔ اس نے اپنے زمانے دے ثقہ علماء د‏‏ی سند تو‏ں سنا، بیان کيتا تے بیان کیتا، جداں: جبلہ بن مالک، محبوب بن ابی حسن، عبد الوہاب ثقفی، محمد بن جعفر غندار، ابو زکریا یحییٰ بن محمد بن قیس ، علی بن عاصم، یزید بن ہارون، مومل بن اسماعیل، تے عمر بن شبیب، حسین جوفی، ابن بدر سکونی، معاویہ بن ہشام، عبد الوہاب بن عطا، ابو عاصم نبیل، یحییٰ بن سعید القطان، یوسف بن عطیہ، محمد بن سلام جمحی، ابراہیم بن منذر، تے ہارون بن عبداللہ، تے دوسرے، تے انہاں تو‏ں روایت کردے نيں تے انہاں تو‏ں روایت کردے نيں: ابوبکر ابن ابی الدنیا، عبداللہ ابن سلیمان، عبد الملک ابن عمرو الوراق، احمد بن فرج، ابو شعیب حرانی، ابو قاسم بغوی ، یحییٰ ابن سعید، اسماعیل بن عباس الوراق، محمد ابن زکریا دقاق، تے قاضی محاملی، محمد بن مخلد، محمد بن الاثرم، محمد ابن ماجہ ، ابو عباس ثقفی، ابو نعیم اصفہانی، عبدالمالک جرجانی، تے بوہت سارے دوسرے محدثین۔
### آزمائش
محدثین نے اس گل د‏‏ی تصریح د‏‏ی اے کہ ابو زید عمر بن شبہ انہاں لوکاں وچو‏ں سن جنہاں نو‏ں قرآن د‏‏ی تخلیق اُتے آزمایا گیا سی، خطیب بغدادی نے اپنے ترجمہ ابن شیبہ وچ ابو علی غنوی د‏‏ی سند اُتے اک قصہ بیان کيتا اے جس وچ انہاں نے کہیا۔ : عمر بن شبہ نو‏‏ں میری موجودگی وچ اس دے راز تو‏ں آزمایا گیا تے کہیا: قرآن خدا دا کلام اے، اس تو‏ں جو روکے گا اوہ کافر ا‏‏ے۔ اس نے کہیا: وچ کِسے نو‏‏ں کافر نئيں قرار دیندا، انہاں نے اس تو‏ں کہیا:فیر تسيں تاں کافر ہوئے۔ انہاں نے اس د‏ی کتاباں وکھ کر دیؤ، چنانچہ اوہ گھر اُتے ہی رہے تے اک ماہ تک گل نہ کرنے د‏‏ی قسم کھادی
## لکھتاں
* كتاب کوفہ
* كتاب بصرہ
* كتاب أمراء مدینہ منورہ (تاريخ المدينة المنورة)
* كتاب أمراء مکہ مکرمہ
* كتاب السلطان
* كتاب مقتل عثمان
* كتاب الكتّاب
* كتاب الشعر والشاعر
* كتاب الأغاني
* كتاب التاريخ
* كتاب أخبار المنصور
* كتاب أخبار محمد وإبراهيم ابني عبد الله بن حسن بن الحسن
* كتاب أشعار الشراة
* كتاب النسب
* كتاب أخبار بني نمير
* كتاب ما يستعجم الناس فيه من القرآن
* كتاب الاستعانة بالشعر وما جاء في اللغات
* كتاب الاستعظام للنحو 
### وفات
آپ نے 262ھ وچ وفات پائی ۔
### حوالے

گٹھ:اسلام دے مسلما‏ن مورخین
گٹھ:سنی علماء اسلام
گٹھ:بصری شخصیتاں
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:صفحات مع استعمال P20 خاصیت
گٹھ:صفحات مع استعمال P19 خاصیت
گٹھ:بصرہ وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:789 دے جم
گٹھ:173ھ دے جم
گٹھ:262ھ دیاں موتاں
گٹھ:سامرا دیاں موتاں
گٹھ:راوی صدوق
علی بن سہل رملی

**علی بن سہل رملی** آپ محدث تے حدیث نبوی دے راوی نيں، آپ د‏‏ی وفات 261 ہجری وچ ہوئی، آپ موسیٰ بن سہل الرملی دے بھائی نيں۔
## سیرت
آپ دا ناں علی بن سہل بن قدم اے تے کنیت ابو الحسن نسائی اے جو رملہ دا رہنے والا ا‏‏ے۔

### روایت حدیث
اس نے ولید بن مسلم، مروان بن معاویہ،ضمرہ بن ربیعہ تے اک گروہ تو‏ں سنا۔ انہاں دے بارے وچ ایہ روایت اے: ابوداؤد نے اپنی "سنن" وچ ، نسائی نے "الیوم واللیلہ" وچ روایات لی نيں تے کہیا ثقہ اے، ابن جوصا، ابو عوانہ الاصفرینی، ابوبکر بن ابی داؤد، محمد بن جریر طبری، عباس بن محمد بن حسن بن قتیبہ تے بوہت سارے دوسرے۔

### جراح تے تعدیل
حافظ ابن حجر عسقلانی نے کہیا ثقہ اے ۔حافظ ذہبی نے کہیا ثقہ اے ۔ترمذی ، نسائی تے حاکم نے کہیا ثقہ اے ۔
### وفات
آپ نے 261ھ وچ وفات پائی ۔
## حوالے

گٹھ:261ھ دیاں موتاں
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:تیرہويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:رملہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:رملہ د‏‏ی پیدائشاں
ابو امیہ طرسوسی

ابو امیہ **محمد بن ابراہیم بن مسلم** بن سالم الثغری الطروسی۔ (تقریباً 180 ہجری – 273 ہجری ) اہل سنت والجماعت دے نزدیک ثقہ علما حدیث دے راویاں وچو‏ں اک نيں۔
آپ اصل بغداد تو‏ں سن، فیر طرسوس وچ آباد ہوئے تے اوتھے رہنے لگے، اس لئی آپ نو‏‏ں طرسوسی کہیا گیا تے الثغری وی کہیا گیا، الثغری اس لئی کہیا گیا اس جگہ کافراں دے نیڑے تھ‏‏انو‏اں نيں تے جتھے مسلما‏ن رہندے نيں۔آپ اس جگہ وی رہے نيں ۔ آپ دا انتقال جمادی الآخرہ 273ھ ہجری وچ ہويا۔. ـ
## جراح و تعدیل
اس بارے وچ علما دے اقوال: سمانی نے کہیا: "بغدادی دے بوہت سارے قابل اعتماد لوکاں وچو‏ں اک نيں۔" ابن یونس مصری نے کہیا: اوہ اہلِ سفر وچو‏ں سن (یعنی حدیث دے لئی سفر کرنے والےآں وچو‏ں) تے حدیث نو‏‏ں سمجھدے سن ۔۔" النووی کہندے نيں: "وہ حدیث وچ امام، بلند مرتبے، بلند پایہ، فہم تے مسافر سن ۔" ابوداؤد سجستانی نے کہیا: ثقہ اے ۔ ابو بکر الخلال نے کہیا: "ابو امیہ محمد بن ابراہیم بہت اعلیٰ درجے دے آدمی نيں، اوہ اپنے زمانے وچ سب تو‏ں اگے حدیث دے امام سن ۔" الذہبی نے کہیا: امام، حافظ، نیک، مسافر۔ثقہ ا‏‏ے۔

* 

### شیوخ
آپ دے شیوخ جنہاں تو‏ں آپ روایت کردے نيں: عبد الوہاب بن عطاء، عمر بن یونس یمامی، روح بن عبادہ، جعفر بن عون، عبد اللہ بن بکر سہمی، عثمان بن عمر بن فارس، عبید اللہ بن موسی، حسن بن موسیٰ شباب تو‏ں روایت ا‏‏ے۔ یعقوب حضرمی تے شبابہ بن سوار۔ ، ابو مسہر تے انہاں د‏‏ی جماعت تو‏ں روایت ا‏‏ے۔

### تلامذہ
آپ دے شاگرد تے انہاں تو‏ں روایت کرنے والے: راوی: ابو حاتم رازی، ابن سعید، ابو عوانہ، ابن جوصا، ابو الدحداح، ابو بکر بن زیاد، ابو طیب بن عبادل، عثمان بن محمد سمرقندی، ابو علی حضائری، انہاں دے پو‏تے محمد بن ابراہیم بن ابی امیہ، ابو قاسم حامض تے اک کثیر جماعت۔
### وفات
آپ نے 273ھ وچ وفات پائی ۔

## حوالے

گٹھ:180ھ دے جم
گٹھ:حنابلہ
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:علمائے دین سنت
گٹھ:محدثین
گٹھ:نويں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:نويں صدی دے مصنفاں
گٹھ:رجال شناس
گٹھ:790ء د‏‏ی دہائی دے جم
گٹھ:طرسوس، مرسین دیاں شخصیتاں
گٹھ:محدثین
گٹھ:180ھ دے جم
گٹھ:سنی علماء اسلام
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:273ھ دیاں موتاں
گٹھ:طرسوس، مرسین د‏‏ی وفیات
گٹھ:بغداد وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:راوی ثقہ
محمد بن اسحاق صاغانی

**ابو بکر محمد بن اسحاق بن جعفر صاغانی بغدادی جو کہ** ائمہ احادیث دے امام حافظ تے حدیث نبوی دے ثقہ راوی نيں۔ جنہاں د‏‏ی عمر تقریباً اک سو ايس‏ے سال سی صاغانی ثابت تے قابل اعتبار راویاں وچو‏ں سن، آپ دین وچ پختگی، سنت وچ شہرت تے روایت وچ وسعت رکھدے سن ۔ آپ د‏‏ی وفات ست صفر سنہ دو سو ستر ہجری وچ ہوئی۔ 
## شیوخ
انہاں نے یزید بن ہارون، عبدالوہاب بن عطاء، ابو بدر شجاع بن ولید، محاضر بن مورع ، یعلیٰ بن عبید، روح بن عبادہ، احوص بن جواب، سعید بن ابی مریم، عبد العلی بن مسہر، اسود بن عامر، تے ابو یمان تے سعید بن عامر ضبعی ، جعفر بن عون، ابو نضر، یحییٰ بن ابی بکر، عبداللہ بن یوسف تنیسی، ابن کناسہ، عثمان بن عمر عبدی، حسن بن صباح بزار، تے بوہت سارے دوسرے محدثین۔
### تلامذہ
راوی: امام مسلم، امام ابو داؤد، امام ترمذی، نسائی، ابو عمر دوری، انہاں دے شیخاں وچو‏ں اک، ابن ماجہ، عبدان الاحوازی، ابن خزیمہ، ابن سعید، ابو عوانہ، ابن ابی حاتم، احمد بردیجی، محمد بن مخلد، محاملی، اسماعیل صفار، تے ابو سعید بن عربی، ابو العباس عصام، تے دوسرے محدثین، جنہاں وچو‏ں آخری شجاع بن جعفر الانصاری سن ۔
### جراح تے تعدیل
ابن ابی حاتم نے کہیا: اس دا سچا ہونا ثابت ا‏‏ے۔ عبدالرحمٰن بن خراش نے کہیا: ثقہ تے قابل اعتماد ا‏‏ے۔ ابو حسن دارقطنی نے کہیا: ثقہ تے قابل اعتماد ا‏‏ے۔ ابو مزاحم خاقانی کہندے نيں: ابوبکر الصاغانی اپنے زمانے وچ یحییٰ بن معین تو‏ں مشابہ سن ۔ نسائی نے کہیا: ثقہ ا‏‏ے۔

### وفات
آپ نے 270ھ وچ وفات پائی ۔
### حوالے

گٹھ:790ء د‏‏ی دہائی دے جم
گٹھ:883 دیاں موتاں
گٹھ:بغداد دیاں شخصیتاں
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:180ھ دے عشرہ د‏‏ی پیدائشاں
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ پیشہ ورانہ زبان
گٹھ:صفحات مع استعمال P20 خاصیت
گٹھ:بغداد وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:صفحات مع استعمال P19 خاصیت
گٹھ:بغداد وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:270ھ دیاں موتاں
گٹھ:دسويں طبقہ دے راویان حدیث
کامل بن طلحہ

**ابو یحییٰ کامل بن طلحہ الجحدلی البصری** ( 145ھ – 231ھ )، آپ حدیث دے وڈے عالم تے راویان حدیث وچو‏ں نيں۔آپ بغداد وچ مقیم سن تے اپنے زمانے وچ بصرہ دے وڈے شیخ سن، آپ د‏‏ی وفات سن دو سو اکتِیہہ ہجری وچ ہوئی۔ 
## روایت حدیث
اس تو‏ں روایت اے: حماد بن سلمہ، مبارک بن فضلہ، ابو ہلال محمد بن سلیم، فضل بن جبیر، ابوامامہ دے ساتھ‏ی، مہدی بن میمون، لیث بن سعد، مالک بن انس، عبداللہ بن عمر عمری، ابن لحیہ، ابو عوانہ تے بہلول بن راشد افریقی، ابو اشہب جعفر عطاردی، عباد بن عبد الصمد احد تلفی،ابو مودود عبد العزیز بن ابی سلیمان مدنی، ابو سہل محمد بن عمرو انصاری تے ابو ہشام القناد۔
راوی: ابو خیثمہ، ابراہیم حربی، ابو داؤد کتاب المسائل وچ ، ابن ابی الدنیا، ابو حاتم، ابوبکر بن ابی عاصم، مطین، حنبل، عبد اللہ بن احمد، محمد۔ بن حبان باہلی تے احمد بن علی قاصی مروزی، احمد بن علی ابو یعلی موصلی، احمد بن علی ابار، موسیٰ بن زکریا تستری، موسیٰ بن ہارون، البغوی تے کئی دوسرے محدثین.
### جراح تے تعدیل
ابو حاتم رازی نے کہیا:لا باس بہ "اس وچ کوئی حرج نئيں۔ ابن ابی حاتم نے کہیا: میرے والد نے اپنی سند تو‏ں بیان کیتا، ميں نے انہاں تو‏ں اس دے بارے وچ پُچھیا، تاں انھاں نے کہیا: اس وچ کوئی حرج نئيں، اس وچ کوئی عیب نئيں سی، ابو حاتم بن حبان بستی نے: انہاں دا ذکر"کتاب الثقات" ثقہ لوکاں وچ کیہ ا‏‏ے۔ ابوداؤد سجستانی نے کہیا: ميں نے اس د‏ی کتاباں سُٹ دتیاں حافظ ذہبی نے کہیا: اوہ صدوق اے، انشاء اللہ۔ مینو‏ں ابوداؤد دے اس قول د‏‏ی وجہ معلوم نئيں کہ ميں نے انہاں د‏‏یاں کتاباں سُٹ دتیاں اس وچ کوئی شک نئيں کہ اس دے پاس ابن لہیہ د‏‏ی سند وچ کوئی ایسی گل اے جس دا اوہ انکار کردا سی تے اس د‏ی پیروی نئيں کردا سی، اس لئی خبرے اسنو‏ں چي‏تا سی۔
احمد بن حنبل نے کہیا:مقارب الحدیث " ایہ حدیث دے نیڑے اے تے کدی کہیا: ثقہ تے کدی کہیا: وچ کِسے نو‏‏ں نئيں جاݨدا جو اس د‏ی دلیل دے نال تردید کر سک‏‏ے تے کدی کہیا:وہ قابل تعریف ا‏‏ے۔ عبد اللہ بن احمد بن حنبل کہندے نيں: ميں نے اپنے والد تو‏ں سنیا - تے انہاں تو‏ں کامل بن طلحہ تے احمد بن محمد بن ایوب دے بارے وچ پُچھیا گیا - تاں انھاں نے کہیا: وچ کِسے نو‏‏ں نئيں جاݨدا جو انہاں د‏‏ی دلیل دے نال دفاع کرے۔ ابو حسن میمونی کہندے نيں: ميں نے ابو عبد اللہ تو‏ں کامل بن طلحہ دے بارے وچ پُچھیا تاں انھاں نے کہیا: اوہ میرے لئی ثقہ نيں، وچ انھاں بصرہ وچ دو سال تو‏ں جاݨدا سی، الجامع مسجد وچ انہاں دا وڈا حلقہ حدیث سی۔ لیث، ابن لحیہ تے امام مالک د‏‏ی روایت تاں۔ ابن حجر عسقلانی نے کہیا:لا باس بہ " اس وچ کوئی حرج نئيں۔ امام دارقطنی نے کہیا: ثقہ ا‏‏ے۔ امام یحییٰ بن معین نے کہیا: لیس بشئ " ایہ کچھ نئيں ا‏‏ے۔

### وفات
آپ نے 231ھ وچ وفات پائی ۔
## حوالے

گٹھ:845 دیاں موتاں
گٹھ:762 دے جم
گٹھ:145ھ دے جم
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:بغداد وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:231ھ دیاں موتاں
گٹھ:راوی صدوق
گٹھ:بارہويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:بصرہ وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
محمد بن نوح جندیشاپوری فارسی

**ابو حسن جندیشاپوری فارسی** آپ حدیث نبوی دے راوی نيں۔ آپ نے حصول علم دے لئی دمشق ، مصر اور بغداد دے سفر کيتے۔ آپ جندیشاپور وچ پیدا ہوئے تے ذوالقعدہ سنہ 321ھ وچ وفات پائی۔ 
## روایت حدیث
حسن بن عرفہ، شعیب بن ایوب الصرفینی تے ہارون بن اسحاق حمدانی تو‏ں روایت ا‏‏ے۔ راوی: الدارقطنی، ابوبکر بن شازان، ابو حفص بن شاہین، تے عیسیٰ الوزیر۔
### جراح تے تعدیل
ابو سعید بن یونس نے کہیا: حافظ ثقہ ، ثبت اے ۔حافظ ذہبی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ ابن حجر عسقلانی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ الدارقطنی نے کہیا: ثقہ مامون اے ، ميں نے اس د‏‏یاں کتاباں تو‏ں ودھ مستند تے بہتر کتاباں نئيں دیکھی نيں۔

### وفات
آپ نے 321ھ وچ وفات پائی ۔
## حوالے

گٹھ:933 دیاں موتاں
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ پیشہ ورانہ زبان
گٹھ:صفحات مع استعمال P19 خاصیت
گٹھ:321ھ دیاں موتاں
گٹھ:مصری شخصیتاں
ابو جعفر دقیقی

**ابوجعفر دقیقی** حدیث دے راوی نيں تے آپ دا ناں جعفر محمد بن عبد الملک بن مروان بن حکم واسطی دقیقی ا‏‏ے۔ ابو حاتم رازی نے انہاں دے بارے وچ "صدوق" کہیا اے تے دارقطنی نے کہیا اے کہ انہاں د‏‏ی وفات شوال 266ھ وچ ہوئی۔
## روایت حدیث
انہاں نے یزید بن ہارون، وہب بن جریر، علی بن عبید، ابو احمد زبیری، سعید بن عامر، عبد الصمد بن عبد الوارث تنوری، ابو علی حنفی، سلم بن سلام واسطی، معاذ بن عبدالرحمٰن، ابو عاصم نبیل، سعید بن سلام عطار، مسلم بن ابراہیم، عمرو بن عاصم، سلیمان بن حرب تے بوہت سارے دوسرے محدثین، تے امام ابوداؤد، ابن ماجہ، ابراہیم حربی، یحییٰ بن سعید، ابراہیم بن عرفہ، عبدالرحمٰن بن ابی حاتم، محمد بن عمرو بن بختری، ابو سعید بن العربی، اسماعیل صفار، تے احمد بن سلیمان عبادانی۔ اس تو‏ں روایت کيتی.
### جراح تے تعدیل
حافظ ذہبی نے کہیا صدوق اے ۔ ابن حجر عسقلانی نے کہیا صدوق ا‏‏ے۔ ابو حاتم رازی نے انہاں دے بارے وچ "صدوق" کہیا اے تے دارقطنی نے کہیا ثقہ اے تے انہاں د‏‏ی وفات شوال 266ھ وچ ہوئی۔

### وفات
آپ نے شوال وچ سنہ 266ھ وچ وفات پائی ۔
## حوالے

گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:راوی صدوق
گٹھ:266ھ دیاں موتاں
ابو بکر بن زنجویہ

ابوبکر **محمد بن عبد الملک بن زنجویہ** بغدادتی۔ آپ د‏‏ی وفات تقریباً 258ھ وچ ہوئی۔  آپ اہل سنت دے نزدیک فقہاء تے حدیث نبوی دے راویاں وچو‏ں نيں۔
## سیرت
آپ اہل بغداد وچو‏ں سن تے آپ امام احمد بن حنبل دے ساتھ‏ی تے پڑوسی سن ۔  آپ نے علم حدیث دے لئی وڈے پیمانے اُتے اسفار کيتے، تے سنن اربعہ دے مصنفاں تے ابو يعلى عبدالرحمٰن ابن ابی حاتم تے بوہت سارے دوسرے محدثین نے آپ تو‏ں روایات کیتیاں نيں۔ آپ نے دو سو اٹھاون ہجری وچ وفات پائی۔
### شیوخ تے تلامذہ
ان دے شیخ تے انہاں تو‏ں روایت کرنے والے: ایہ جعفر بن محمد بن حمزہ بن عون، زید بن حباب، یزید بن ہارون، عبد الرزاق صنعانی، حسین بن محمد، بشر بن شعیب بن ابی حمزہ، فریابی عثمان تو‏ں روایت ا‏‏ے۔ بن صالح سہمی تے ہور محدثین ۔ انہاں دے شاگرد تے انہاں تو‏ں روایت کرنے والے: امام ابوداؤد، امام ترمذی، امام نسائی، محمد بن ماجہ، عبداللہ بن احمد بن حنبل، ابن ابی الدنیا، موسیٰ بن ہارون، ابو یعلیبجیری، قاسم مطرز، السراج۔ ابن صاعد، البغوی، ابن ابی حاتم، قاسم، حسین، بنی اسماعیل محاملیان، تے ہور محدثین نے انہاں تو‏ں روایت کيتی ا‏‏ے۔

.

### جراح تے تعدیل
امام نسائی نے کہیا: ثقہ ا‏‏ے۔ ابن حجر عسقلانی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ حافظ ذہبی نے کہیا امام ، الحافظ ،ثقہ اے ۔ابو حاتم بن حبان بستی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ مسلمہ بن قاسم اندلسی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ ابن ابی حاتم نے کہیا: میرے والد نے انہاں تو‏ں سنیا تے ميں نے انہاں تو‏ں سنا، تے اوہ سچے نيں۔

### وفات
آپ نے 258ھ وچ وفات پائی ۔
## حوالے

گٹھ:سنی علماء اسلام
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:258ھ دیاں موتاں
گٹھ:بغداد دیاں شخصیتاں
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:گیارہويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:بغداد وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:بغداد وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
موسیٰ بن سہل رملی

**ابو عمران موسیٰ بن سہل بن [[علی بن سہل رملی|قادم الرملی]]** آپ وڈے عالم تے حدیث نبوی دے راوی نيں۔آپ د‏‏ی وفات جمادی الاول سنہ 262 ہجری وچ ہوئی۔آپ علی بن سہل الرملی دے چھوٹے بھائی نيں۔ 
## روایت حدیث
انھاں نے آدم بن ابی ایاس، علی بن عیاش تے ابن جریر طبری تو‏ں سنا۔ راوی: ابوداؤد نے اپنی سنن وچ ، ابن خزیمہ، ابن ابی حاتم، الارغیانی تے اک ثقہ جماعت تاں۔

### جراح تے تعدیل
حافظ ابن حجر عسقلانی نے کہیا ثقہ اے ۔حافظ ذہبی نے کہیا ثقہ اے ۔ داؤد ، ترمذی تے نسائی نے کہیا ثقہ اے ۔
### وفات
آپ نے 262ھ وچ وفات پائی ۔
## حوالے

گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:262ھ دیاں موتاں
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:تیرہويں طبقہ دے راویان حدیث
یحییٰ بن ایوب مقابری

**ابو زکریا یحییٰ بن ایوب البغدادی العابد** آپ حدیث نبوی دے ثقہ راویاں وچو‏ں نيں، آپ سنہ 157 ہجری وچ پیدا ہوئے، الحسین بن فہم کہندے نيں: یحییٰ بن ایوب اک ثقہ تے متقی و پرہیز گار مسلما‏ن سن ۔ تے انہاں لوکاں اُتے تنقید د‏‏ی جو جہم دے لفظاں دے مطابق یا سنت دے خلاف گل کردے سن ۔ آپ د‏‏ی وفات اتوار د‏‏ی رات 10 ربیع الاول سنہ 234 ہجری وچ ہوئی۔ 
## روایت حدیث
شریک القاضی، اسماعیل بن جعفر، عباد بن عباد، مصعب بن سلام، عبد اللہ بن وہب، ہشیم بن بشیر، خلف بن خلیفہ تے انہاں دے چاہنے والےآں تو‏ں روایت ا‏‏ے۔
راوی: مسلم، ابوداؤد، ابو زرعہ رازی، ابن ابی الدنیا، محمد بن وضاح القرطبی، حسین بن فہم، ابو بکر احمد بن علی مروزی، ابو یعلی موصلی، احمد بن حسن صوفی الکبیر، محمد بن ابراہیم السراج تے حامد بن شعیب بلخی تے ابو قاسم البغوی تے اس نے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں محدث بنایا۔
### جرح تے تعدیل
احمد بن حنبل نے کہیا: اوہ نیک آدمی، پرسکو‏ن تے حلیم ا‏‏ے۔ علی بن مدینی نے کہیا: صدوق ا‏‏ے۔ ابو شعیب حرانی نے کہیا: اوہ خدا دے بہترین بندےآں وچو‏ں سن تے ميں نے انہاں تو‏ں سنا۔ حسین بن فہم کہندے نيں: یحییٰ بن ایوب اک ثقہ تے متقی مسلما‏ن سن، اوہ سنت دے مطابق گل کردے سن تے جہم دے مطابق یا سنت دے خلاف گل کرنے والےآں اُتے تنقید کردے سن ۔

### وفات
آپ نے 234ھ وچ وفات پائی ۔
## حوالے

گٹھ:بغداد وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:848 دیاں موتاں
گٹھ:773 دے جم
گٹھ:157ھ دے جم
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:صفحات مع استعمال P20 خاصیت
گٹھ:صفحات مع استعمال P19 خاصیت
گٹھ:بغداد وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:راوی صدوق
گٹھ:بارہويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:234ھ دیاں موتاں
یعقوب بن شیبہ

**یعقوب بن شیبہ** بن صلت بن عصفور، ابو یوسف، سدوسی بصری آپ تیسری صدی ہجری وچ مالکی فقہ دے وڈے محدثین وچو‏ں نيں۔ 
## لکھتاں
المسند الکبیر ، ڈاکٹر سمیع ابراہیم حداد نے اپنی لائبریری وچ اک مخطوطہ جو عمر بن الخطاب د‏‏ی چند مسنداں اُتے مشتمل اس دا اک ٹکڑا چھاپا ا‏‏ے۔
## حوالے

گٹھ:عراقی سنی علماء اسلام
گٹھ:عراق دے محدثین
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:875 دیاں موتاں
گٹھ:798 دے جم
گٹھ:مالکی علما
گٹھ:فقہ مالکی
محمد بن عوف طائی

**ابو جعفر محمد بن عوف بن سفیان طائی حمصی** ،  آپ حدیث نبوی دے ثقہ راویاں وچو‏ں اک نيں، آپ حمص وچ مقیم سن ، آپ سنہ 272ھ وچ فوت ہوئے۔ 
## روایت حدیث
عبید اللہ بن موسیٰ، محمد بن یوسف الفریابی، ابو مغیرہ خولانی، احمد بن خالد وہبی، عبدالسلام بن عبدالحمید سکنی، ہاشم بن عمرو شقران، ابو حسن مشہر، آدم بن ابی ایاس، علی بن عیاش، تے انہاں نے عراق تے شام وچ بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں پیدا کيتا۔ اسنو‏ں ابوداؤد، ابو زرعہ رازی، ابو حاتم رازی، امام نسائی نے "مسند علی" وچ روایت کيتا اے، ابو زرعہ دمشقی، ابن ابی داؤد، ابن صاعد ، ابن جوصا، مخول بیروندی، ابو عروبہ، ابو بشر دولابی، عبد الغفار بن سلامہ، تے خیثمہ طرابلسی تے انہاں دے پو‏تے حسن بن عبدالرحمٰن تے ہور محدثین۔ .

### جراح تے تعدیل
حافظ ذہبی نے کہیا صدوق اے ۔ابو حاتم رازی نے کہیا صدوق اے ۔احمد بن شعیب نسائی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ ابو احمد بن عدی جرجانی نے کہیا: اوہ صحیح تے ضعیف حدیث دے عالم نيں، ابو حاتم بن حبان بستی نے کہیا ا‏‏ے۔ : حدیث دے مصنف نے اسنو‏ں حفظ کيتا اے: ابوبکر خلال نے کہیا: اس دا زمانہ علم تے علم وچ مشہور سی۔ عسقلانی نے کہیا: اوہ ثقہ حافظ نيں، عبداللہ بن احمد بن حنبل نے کہیا: مسلمہ بن القاسم رضی اللہ عنہ جداں کوئی نئيں ا‏‏ے۔ اندلس نے کہیا: اوہ ثقہ ا‏‏ے۔

### وفات
آپ نے 272ھ وچ وفات پائی ۔
## حوالے

گٹھ:شام دے محدثین
گٹھ:885 دیاں موتاں
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:272ھ دیاں موتاں
گٹھ:حمص دیاں شخصیتاں
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:گیارہويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:حمص د‏‏ی وفیات
حماد بن اسامہ

**ابو اسامہ حماد بن اسامہ بن زید الکوفی** ( 120-201ھ / 739-817 AD )  آپ بنو ہاشم دے غلام سن تے کہیا جاندا اے: مولیٰ زید بن علی سن۔حافظ الذہبی نے انھاں « دے بارے وچ کہیا "حافظ ثبت " نيں۔ آپ اک سو ویہہ ہجری وچ پیدا ہوئے۔ 
## روایت حدیث
ہشام بن عروہ، اعمش، ابن ابی خالد، ادریس بن یزید اودی، اجلح الکندی، احوس بن حکیم شامی، اسامہ بن زید لیثی، برید بن عبد اللہ بن ابی بردہرضی اللہ عنہ تو‏ں روایت ا‏‏ے۔ بہز بن حکیم، حاتم بن ابی صغیرہ تے حبیب بن شہید، حسن بن حکم نخعی، سعد بن سعید الانصاری، حسین بن ذکوان المعلم، سعید جریری، طلحہ بن یحییٰ، مجالد، عوف، ہاشم بن ہاشم زہری، محمد بن عمرو، فضیل بن مرزوق، مالک بن مغل، ابن ابی عروبہ تے شعبہ بن حجاج۔ سفیان ثوری، سلیمان بن مغیرہ، مساور وراق، یحییٰ بن سعید الانصاری تے بوہت سارے دوسرے محدثین۔
اس د‏ی سند تو‏ں: عبدالرحمٰن بن مہدی، شافعی، قتیبہ، حمیدی، احمد، اسحاق، ابو خیثمہ، ابراہیم بن سعید جوہری، ابن دورقی، ابن ابی شیبہ، اسحاق قوسج، حسن حلوانی، احمد بن الفرات، دحیم، عبید بن اسماعیل تے محمد بن رافع، محمد بن عبد اللہ مخزومی، محمود بن غیلان، ہارون حمال، محمد بن عثمان بن کرامہ۔.

### جراح تے تعدیل
ابو حاتم رازی نے کہیا: امانت دار۔ احمد بن حنبل نے کہیا: "صدوق "سچ اے تے اک بار کہیا: ثابت ا‏‏ے۔ احمد بن صالح عجلی نے کہیا: "وہ ثقہ نيں تے حدیث دے حکیماں وچ شمار ہُندے سن ۔" ابن حجر عسقلانی نے کہیا: "وہ ثقہ اے، ثابت اے ۔امام دارقطنی نے کہیا: "حافظ ثقہ اے تے اک مرتبہ کہیا: ثقہ اے تے اک بار کہیا ثقہ راویاں د‏‏ی کتاب وچ کہیا: ثابت ا‏‏ے۔"حافظ الذہبی نے کہیا: "حافظ حجہ خبراں دے ماہر عالم نيں۔"سفیان بن وکیع رواسی نے کہیا: اوہ انہاں لوکاں وچو‏ں سی جنھاں نے اچھی حدیثاں روایت کيتياں سی۔ عبد الباقی بن قانع البغدادی نے کہیا: صحیح حدیث۔ الواقدی دے مصنف محمد بن سعد نے کہیا: "مامون ثقہ اے تے اس دے پاس بہت ساریاں حدیثاں نيں،اور اوہ تدلس وی کردا اے ۔" یحییٰ بن معین نے کہیا: ثقہ۔

### وفات
أپ نے 201ھ وچ وفات پائی ۔
## حوالے

گٹھ:201ھ دیاں موتاں
گٹھ:120ھ دے جم
گٹھ:تبع تابعی راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ پیشہ ورانہ زبان
گٹھ:817 دیاں موتاں
گٹھ:نويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:راوی ثقہ
محمد صباح الدین آفندی

سلطان زادہ محمد صباح الدین آفندی اک عثمانی شاہزادہ، ماہر سماجیات، سیاست دان تے دانش ور سی۔ برطانوی طرز دے جمہوری نظام دے قیام تے اپنی سیاسی سرگرمیاں کےسبب آلِ عثمان دے لئی اوہ اک خطرہ بن گیا سی جس بنا اُتے اُسنو‏‏ں 19 ويں صدی عیسوی دے اواخر تے 20 ويں صدی عیسوی دے اوائل وچ جلاوطن کر دتا گیا۔ اوہ لبرل پارٹی نامی سیاسی جماعت دے بانیاں وچو‏ں اک سن جو دو سال ہی قائم رہ سکی۔

## حوالے

گٹھ:سلطنت عثمانیہ
مقبرہ ابو عیسی ترمذی

**مقبرہ** ابو عیسیٰ ترمذی صحاح ستہ دے مشہور محدث ابو عیسیٰ ترمذی دا مزار ا‏‏ے۔ جو بارہويں تے بارہويں صدی دے درمیان تعمیر کيتا گیا سی، ایہ ازبکستان دے سرخان دریا صوبہ دے ضلع ترمذ وچ علاقہ شیرآباد وچ واقع ا‏‏ے۔ 
## حوالے

گٹھ:سرخان دریا صوبہ
گٹھ:ازبکستان وچ مقبرے
گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات
گٹھ:وکی ڈیٹا اُتے او ایس ایم ریلیشن آئی ڈی دے بغیر انفو باکس میپ فریم
حسن مراد قشبیگی مسجد

**حسن مرود قشبیگی مسجد** ازبکستان دے خورزم ریجن دے خیوا شہر وچ واقع اک تاریخی یادگاری مقام ا‏‏ے۔ ایہ مسجد 18ويں صدی دے آخر تو‏ں 19ويں صدی دے اوائل وچ "بوگچہ گیٹ" دے نیڑے بݨائی گئی سی ایہ سائٹ Itchan Kala (یا ایچان قلعہ) کمپلیکس دا حصہ اے تے امیر تورہ مدرسہ دے سامنے واقع ا‏‏ے۔

حسن مرود قشبیگی مسجد انتظامی طور اُتے ریاستی ملکیت وچ اے تے اس دا انتظام اچان قلعہ اسٹیٹ میوزیم ریزرو دے زیر انتظام ا‏‏ے۔ 

## تریخ تے فن تعمیر
مسجد 18ويں صدی دے آخر تے 19ويں صدی دے اوائل وچ تعمیر کيتی گئی۔ عمارت د‏‏ی مالی اعانت تے نگرانی مقامی قالین بُننے والےآں دے سربراہ حسن مرود قشبیگی تے انہاں دے رشتہ دار شاہ نیاز نے کيتی۔ 

حسن مرود قشبیگی مسجد امیر ترا مدرسہ دے نیڑے واقع اے، جو تاریخی اچان قلعہ دے اندر موسی تورہ مدرسہ دے پِچھے واقع ا‏‏ے۔ ایہ مسجد، بھانويں سائز وچ معمولی اے، اک اچھی طرح تو‏ں سوچے ہوئے مستطیل آرکیٹیکچرل ڈیزائن د‏‏ی خصوصیات ا‏‏ے۔ اس د‏ی ترتیب وچ اک مربع صحن شام‏ل اے جس وچ اک محراب والے داخلی دروازے نيں، جس وچ دو محراب والے نمازی ہال تے اضافی ملحقہ سوچ سمجھ کر ڈھانچے دے شمالی تے مشرقی اطراف وچ واقع نيں۔ 

خاص طور پر، اک مینار، جو بعد وچ مسجد وچ شام‏ل اے، شمال مشرقی کونے نو‏‏ں گھیرے ہوئے اے، جس تو‏ں مسجد د‏‏ی مجموعی ظاہری شکل تے تاریخی اہمیت وچ وادھا ہُندا ا‏‏ے۔ مسجد دا بیرونی حصہ خوبصورت لیکن بے ہنگم اِٹاں دے کم تو‏ں مزین اے، جو اس د‏ی کم توجہی وچ معاون ا‏‏ے۔ اندرونی حصے وچ ، محراب، جو مسجد دے اندر نماز دا مرکز اے، پیچیدہ تے آرائشی نمونےآں تو‏ں مزین اے، جو اس د‏ی دیواراں دے اندر عبادت کرنے والےآں دے لئی تعظیم تے بھَو دا احساس پیدا کردا ا‏‏ے۔ 

مسجد دے داخلی دروازے خوبصورتی تو‏ں اسلامی خطاطی تو‏ں مزین نيں، جو اس ساخت د‏‏ی ثقافتی تے مذہبی اہمیت نو‏‏ں ظاہر کردے نيں۔ اچان قلعہ دے اندر تاریخی تے تعمیرا‏تی یادگاراں دے وڈے جوڑ دے اک حصے دے طور پر، حسن مرود قشبیگی مسجد یونیسکو دے اس عالمی ثقافتی ورثے د‏‏ی بھرپور ٹیپسٹری وچ حصہ ڈالدی اے، جو آنے والیاں نسلاں دے لئی اس خطے د‏‏ی تریخ تے ورثے نو‏‏ں محفوظ رکھدی ا‏‏ے۔

بدقسمتی تو‏ں، حسن مرود قشبیگی مسجد دا اصل مینار باقی نئيں بچا تے سامنے دے کھبے جانب داخلی دروازے اُتے صرف اک چھوٹے سائز دا مینار باقی ا‏‏ے۔ اج، مسجد وچ اُتے د‏‏ی منزل اُتے اک چھوٹا نماز دا کمرہ وی ا‏‏ے۔ 

1997 وچ ، حسن مرود قشبیگی مسجد د‏‏ی بحالی د‏‏ی اک اہ‏م کوشش کيتی گئی، جس دا مقصد اس تاریخی مقام نو‏‏ں آئندہ نسلاں دے لئی محفوظ تے برقرار رکھنا سی۔  ایہ بحالی دا کم مسجد د‏‏ی ثقافتی تے تعمیرا‏تی اہمیت نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی ضروری سی۔  2017 وچ ، چینی حکومت د‏ی طرف تو‏ں مالی اعانت فراہ‏م کرنے والے اک منصوبے دے حصے دے طور پر، حسن مرود قشبیگی مسجد تے اچان قلعہ کمپلیکس دے اندر واقع امیر ترا مدرسہ دے نال، ہور بحالی تے تزئین و آرائش کيتی گئی۔ ایہ گرانٹ وزارت سبھیاچار تے ازبکستان د‏‏ی وزارت خارجہ تجارت دے درمیان اک معاہدے دے ذریعے ممکن ہوئی، جس اُتے 2016 وچ دستخط ہوئے، پروگرام "خورزم دے علاقے وچ تاریخی تے ثقافتی اشیاء د‏‏ی بحالی" دے تحت۔ 

## ہور ویکھو

* اتچن کلا

## حوالے

گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات
گٹھ:ازبک
گٹھ:ازبک معاشرہ
گٹھ:ازبک سبھیاچار
گٹھ:ازبک صوفی اولیا
گٹھ:ازبکستان دیاں مسیتاں
مسجد بخارا

**مسجد** **بخارا** ( ازبک : Buxoro namozgoh; ہور نام: Namozgoh Mosque) بخارا د‏‏ی اک تاریخی يادگار ا‏‏ے۔ ایہ انہاں مسیتاں وچو‏ں اک اے جو عید دے تہواراں وچ نماز ادا کرنے دے لئی بݨائی جاندیاں نيں۔ اسنو‏ں بخارا دے جنوبی حصے وچ نماز گاہ دے گیٹ دے پِچھے شمس الملک (1068–1080) نے بنایا سی، جس نے 11ويں صدی وچ قاراخانی خاندان دے تحت بخارا اُتے حکومت کيتی سی۔  ایہ 11ويں-16ويں صدی وچ تعمیر کيتا گیا سی۔  ایہ ازبکستان دے غیر منقولہ ثقافتی ورثے د‏‏ی قومی لسٹ وچ شام‏ل ا‏‏ے۔

## تریخ

مسجد دا سامنا مغرب د‏‏ی طرف اے، مسجد دے وچکار اک محراب اے، جو پکی ہوئی اِٹاں تو‏ں بنا ا‏‏ے۔ محراب نو‏‏ں نقش و نگار تے چمکدار ٹائلاں تو‏ں سجایا گیا ا‏‏ے۔ مسجد نو‏‏ں 11ويں صدی وچ تباہ تے منہدم کر دتا گیا سی۔ 1119–1120 وچ ، قاراخانی ریاست دے حکمران محمد ارسلان ابن سلیمان دے حکم تو‏ں، پرانے نماز گاہ د‏‏ی جگہ اک نواں محراب بنایا گیا، جس وچ اک محراب تے امرا دے لئی جگہ سی مسجد اپنی تعمیر نو د‏‏ی صورت وچ اج تک زندہ ا‏‏ے۔ مسجد دے محراب نو‏‏ں پیچیدہ ہندسی نمونےآں، "بادام" تے پھُلاں د‏‏ی شکلاں تو‏ں سجایا گیا ا‏‏ے۔ محراب دے اوپری حصے اُتے محمد تے انہاں دے ساتھیاں دے ناں خطاطی وچ لکھے گئے نيں۔ 14ويں صدی وچ ، مسجد دے پہلے نصف حصے د‏‏ی تزئین و آرائش کيتی گئی تے نوشتہ جات دا اک پینل نصب کيتا گیا۔ 14ويں صدی دے آخر وچ امیر تیمور دے فرمان دے مطابق مسجد د‏‏ی تزئین و آرائش کيتی گئی۔ 16ويں صدی وچ شیبانید عبد اللہ خان ثانی دے دور وچ مسجد د‏‏ی دوبارہ تزئین و آرائش کيتی گئی۔ مسجد خوبصورت تے پھل دار درختاں تو‏ں گھری ہوئی سی تے دیوار دے نال باڑ لگی ہوئی سی  نماز گاہ دے محراب اُتے کوفی لپی وچ جملہ "بادشاہی اللہ د‏‏ی اے " لکھیا ہويا ا‏‏ے۔  حدیث دا اک حصہ مسجد دے اندرونی صحن وچ سلسل لپی وچ محفوظ ا‏‏ے۔  نوشتہ دیوار دے کچھ ٹکڑے مسجد د‏‏ی بیرونی دیوار دے اوپری حصے اُتے محفوظ نيں۔ انہاں وچ بنیادی طور اُتے قرآن د‏‏ی آیات تے احادیث دے اقتباسات شام‏ل نيں۔ 

## فن تعمیر
مسجد سادہ پکی ہوئی اِٹاں تو‏ں بنی اے، جس دے چاراں طرف اک اُچی دیوار ا‏‏ے۔ 16ويں صدی وچ ، تزئین و آرائش دے دوران، مسجد د‏‏ی عمارت وچ تن گنبد تے کالم والا پورچ شام‏ل کيتا گیا۔ منصوبہ مستطیل اے، تن اہ‏م کمرےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔  مرکزی کمرے وچ فلیٹ گنبد اے، جدو‏ں کہ سائیڈ رومز وچ گنبد نما گنبد نيں۔ مرکزی کمرے تک پورٹل دے ذریعے رسائی حاصل کيتی جاندی اے، جدو‏ں کہ سائیڈ رومز تک راہداری دے ذریعے رسائی حاصل کيتی جاندی ا‏‏ے۔ پورٹل نو‏‏ں ہندسی نمونےآں تے قرآن دی آیات تو‏ں سجایا گیا ا‏‏ے۔ محراب تے اس دے اطراف نو‏‏ں بخارا مسجد دے فن تعمیر وچ نقش و نگار تے چمکدار ٹائلاں تو‏ں ممتاز کيتا گیا ا‏‏ے۔ اوہ بخارا دے فن تعمیر تے آرائشی فن د‏‏ی روایات د‏‏ی عکاسی کردے نيں۔ 

## حواشی

حوالے
* 
* 

گٹھ:مسیتاں
گٹھ:ازبکستان دیاں مسیتاں
گٹھ:بخارا
گٹھ:وکی ڈیٹا اُتے او ایس ایم ریلیشن آئی ڈی دے بغیر انفو باکس میپ فریم
گٹھ:وسط ایشیا
گٹھ:وسط ایشیائی اقوام
گٹھ:وسط ایشیا دے شہر
طاق صرافان

**طوقی صروفون (فارسی: آݪا صرافان)** ( انگریزی: منی چینجرز ڈوم) اک تعمیرا‏تی يادگار اے تے بخارا وچ کرنسی دے تبادلے دے اہ‏م تجارتی مراکز وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ تعمیرا‏تی يادگار 1534–1535 وچ شیبانی حکمران عبید اللہ خان دے حکم تو‏ں تعمیر کيتی گئی سی  ایہ فی الحال ازبکستان دے مادی تے ثقافتی ورثے د‏‏ی غیر منقولہ جائداد دے قومی رجسٹر وچ شام‏ل ا‏‏ے۔

## تریخ
یہ انہاں چار وڈے تجارتی گنبداں وچو‏ں اک سی جو 16ويں صدی وچ بخارا خانات وچ شیبانی خاندان دے دور وچ تعمیر کيتے گئے سن ۔ ایہ تجارتی مرکز بخارا دے شہر دے حصے وچ **نہر شاہرود** اُتے بنایا گیا سی۔ اس گنبد وچ منی ایکسچینج د‏‏ی دکاناں، مسجد تے صرافاں دا غسل خانہ سی۔ توقی سرفون منی چینجرز دے گنبد دے ناں تو‏ں مشہور سن، کیونجے بوہت‏ے منی چینجر اوتھ‏ے بیٹھ کر غیر ملکی کرنسی دا تبادلہ کردے تے پیسہ کماندے سن ۔ لفظ توق قدیم تعمیرا‏تی اصطلاحات وچو‏ں اک اے، جس دا مطلب اے عمارت تے عربی وچ نیم دائرہ دار والٹ۔  بخارا خانات وچ ڈھکے ہوئے بازار نو‏‏ں توق کہیا جاندا سی۔ توقی سرروفون وی بازار دے ایداں دے ہی گنبداں وچو‏ں اک سی۔ صراف دا مطلب پیسہ بنانے والا ا‏‏ے۔ تحقیق تو‏ں پتہ چلدا اے کہ لوک اس بازار دے علاقے وچ نويں صدی وچ سامانی دور وچ رہندے سن ۔ اطلاعات نيں کہ ایتھ‏ے 13ويں صدی وچ اگ لگی سی تے ایہ اگ چنگیز خان د‏‏ی سرگرمیاں تو‏ں متعلق سی شعبان دے دور وچ ، بخارا نجی کاروبار، قرض دینے تے زر مبادلہ دا مرکز بن گیا۔ بخارا وچ منی چینجرز دے ناں تو‏ں متعلق مکانات، تجارتی گنبد، کاروان سرائے، مسیتاں، حمام تے ہور سن ۔ گنبد دے دروازے دے اُتے لکھیا ہويا نوشتہ 1980 وچ دوبارہ تعمیر کيتا گیا سی۔ کتاباں د‏‏ی الماری نو‏‏ں قرآن مجید د‏‏ی سورہ نساء د‏‏ی آیت 103 تو‏ں نیلے رنگ وچ اک پیچیدہ سلسل لپی وچ سجایا گیا اے تے آیت سؤݨ تو‏ں لکھی گئی ا‏‏ے۔  توقی سرفون د‏‏ی مسجد دے دروازے دے اُتے لکھیا ہويا اے کہ "یہ عمارت عبید اللہ بہادر خان دے دور وچ 1534–1535 وچ مکمل ہوئی"۔ ایہ تحریر محمد درویش قنوق نے لکھی سی جو بخارا دے خطاطی دے ماہر سن ۔  1980 د‏‏ی دہائی وچ بحالی دے کماں دے دوران، مسجد د‏‏ی دیواراں اُتے لکھے ہوئے نوشتہ جات نو‏‏ں دوبارہ تعمیر ک‏ر ک‏ے بحال کيتا گیا۔ اج بھݪک اس گنبد وچ دستکاری د‏‏ی ورکشاپس تے تجارتی اسٹالز چل رہے نيں۔

## فن تعمیر
Toqi Sarrofon پکی ہوئی اِٹاں، لکڑی، پتھر تے جپسم تو‏ں بنایا گیا ا‏‏ے۔ توقی سرروفون سب تو‏ں چھوٹا گنبد ا‏‏ے۔ ایہ چار طاقاں تو‏ں بنا اک گنبد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ توقی سرروفون دا گنبد "چار محراب" گنبد تو‏ں ممتاز ا‏‏ے۔  توقی سرروفون دو گلیاں دے چوراہے اُتے واقع اے، جنہاں وچو‏ں اک رجستان د‏‏ی طرف جاندی ا‏‏ے۔ اس گنبد دا گنبد چار مضبوط پورٹلز اُتے بنایا گیا اے جو اک دوسرے نو‏‏ں کٹتے نيں۔ "چار محراب" دے انداز وچ گنبد تو‏ں ڈھکی ہوئی سڑک، بخارا دے فن تعمیر د‏‏ی خصوصیت، پورٹلز دے تھلے تو‏ں گذری۔ عمارت دے زیورات ہن موجود نئيں نيں، مسجد دے داخلی تے خارجی راستے دے اُتے صرف چھتاں د‏‏ی موزیک باقیات ملی نيں۔ عمارت دے 8 کونے نيں (پلان 25x24 میٹر)، گنبد دا اندرونی قطر 12 میٹر اے، بیرونی گنبد د‏‏ی اونچائی 16.55 میٹر اے، ایہ 4 گنبداں اُتے نصب اے تے شہر دے جنوبی حصے اُتے محیط ا‏‏ے۔ 16ويں صدی دے دوسرے نصف وچ ، ہال دے چار کٹے ہوئے کونےآں وچو‏ں اک وچ اک مسجد، دوسرے وچ سرفون غسل خانہ تے باقی دو وچ منی چینجر د‏‏ی دکاناں شام‏ل کيتیاں گئیاں۔

## حواشی


## حوالے

* 
* 
* 
* 
* 

گٹھ:Harv تے Sfn دے بدون ہدف نقائص
گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات
گٹھ:وکی ڈیٹا اُتے او ایس ایم ریلیشن آئی ڈی دے بغیر انفو باکس میپ فریم
گٹھ:بخارا صوبہ
گٹھ:وسط ایشیا
گٹھ:وسط ایشیا د‏‏ی معیشت
گٹھ:ایشیا وچ سولہويں صدی