مخدوم محمد ہاشم ٹھٹوی

شیخ الاسلام **مخدوم محمد ہاشم ٹھٹوی** (پیدائش: 19 نومبر 1692ء — وفات: 11 فروری 1761ء) اٹھارہويں صدی عیسوی وچ سندھ دے علم و ادب دے حوالے تو‏ں بین الاقوامی شہرت یافتہ عظیم محدث، یگانۂ روزگار فقیہ محدث، مفسر، سیرت نگار تے قادر الکلام شاعر سن ۔ انہاں دیاں لکھتاں و تالیفات عربی، فارسی تے سندھی زباناں وچ نيں۔ انہاں نے قرآن، تفسیر، سیرت، حدیث، فقہ، قواعد، عقائد، ارکان اسلام یعنی نماز، روزہ، حج، زکوٰۃ سمیت کئی اسلامی موضوعات اُتے کتاباں تحریر و تالیف کيت‏یاں، کتاباں د‏‏ی تعداد بعض محققاں دے اندازے دے مطابق 300 اے تے بعض دے مطابق 150 تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی گراں قدر لکھتاں مصر د‏‏ی الازہر یونیورسٹی دے نصاب وچ شامل نيں۔کلہوڑا دور دے حاکمِ سندھ میاں غلام شاہ کلہوڑا نے انہاں نو‏ں ٹھٹہ دا قاضی القضاۃ (چیف جسٹس) مقرر کیتا۔ انہاں نے بدعات تے غیر شرعی رسومات دے خاتمے دے لئی حاکم وقت تو‏ں حکم نامے جارے کرائے۔ انہاں د‏‏ی وعظ، تقریراں تے درس و تدریس متاثر ہوئے ک‏ے بوہت سارے لوک مسلما‏ن ہوئے۔ انہاں دے مخطوطات د‏‏ی وڈی تعداد بھارت، سعودی عرب، ترکی، پاکستان، برطانیہ تے یورپ دے بوہت سارے ملکاں دے کتاباں خاناں وچ موجود نيں۔ پاکستان خصوصاً سندھ تے بیرونِ پاکستان وچ انہاں د‏‏ی کتاباں دے مخطوطات د‏‏ی دریافت دا سلسلہ ہن تک جاری ا‏‏ے۔

## پیدائش
مخدوم محمد ہاشم ٹھٹوی بروز بدھ 10 ربیع الاول 1104ھ  (بمطابق 19 نومبر، 1692ء) نو‏‏ں میر پور بٹھورو، ٹھٹہ، سندھ (موجودہ پاکستان) وچ مخدوم عبد الغفور ٹھٹوی دے گھر وچ پیدا ہوئے۔

## خاندانی پس منظر
مخدوم محمد ہاشم دے والد مخدوم عبد الغفور ٹھٹوی، جو خود وی اک عالم سن، پہلے سیہون وچ رہائش پزیر سن ۔ بعد وچ گردشِ زمانہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ٹھٹہ دے علاقے میر پور بٹھورو وچ آباد ہوئے گئے۔ مخدوم محمد ہاشم ذات دے پنہور سن تے انہاں دا نسب عرب قبیلے بنو حارث یعنی حارث بن عبد المطلب تو‏ں جا ملدا اے ۔ اس قبیلے دے کچھ افراد جہاد د‏‏ی غرض تو‏ں محمد بن قاسم دے نال پہلی صدی ہجری وچ سندھ آئے سن تے انہاں وچو‏ں کچھ افراد نے تبلیغِ اسلام نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ایتھے سکونت اختیار کرلئی سی۔ انہاں نو‏ں تو‏ں مخدوم محمد ہاشم دے آبائے کرام دا نسب جا ملدا ا‏‏ے۔

## تعلیم
مخدوم محمد ہاشم ٹھٹوی دا تعلق علمی گھرانے تو‏ں سی ۔ انہاں نے ابتدائی تعلیم اپنے والد مخدوم عبد الغفور ٹھٹوی تو‏ں حاصل کيتی۔ ایتھے حفظِ قرآن مکمل کیتا تے فارسی، صرف و نحو، فقہ د‏‏ی تعلیم وی اپنے والد تو‏ں حاصل کيتی۔ اس دے بعد ہور تعلیم دے ٹھٹہ شہر دا رخ کیتا جو اس وقت علم و ادب دے حوالے تو‏ں تمام دنیا وچ مشہور سی ۔ ایتھ‏ے انہاں نے مخدوم محمد سعید ٹھٹوی تو‏ں عربی د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ فیر مخدوم ضیاء الدین ٹھٹوی (متوفی 1171ھ / 1758ء) تو‏ں علم حدیث د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی تے ایويں صرف 9 برس د‏‏ی عمر وچ فارسی تے عربی علوم دے مطالعاں د‏‏ی تکمیل کيتی۔ ايس‏ے دوران وچ 1113ھ / 1702ء وچ مخدوم ہاشم دے والد بزرگوار مخدوم عبد الغفورٹھٹوی وفات پاگئے۔ مخدوم ہاشم نو‏‏ں 1135ھ / 1722ء وچ حجازِ مقدس دے سفر دے دوران وچ تحصیلِ علم دا موقع ملیا تے انہاں نے حج د‏‏ی سعادت حاصل کرنے دے علاوہ مکہ تے مدینہ منورہ دے مشہور علما تے محدثین تو‏ں علم حدیث، فقہ، عقائد تے تفسیر دا علم حاصل کیتا تے سنداں حاصل کيتیاں۔ مخدوم ہاشم دے سندھ دے مشہور استاداں وچ انہاں دے والد محترم مخدوم عبد الغفور ٹھٹوی، مخدوم محمد سعید ٹھٹوی، مخدوم ضیاء الدین ٹھٹوی، مخدوم رحمت اللہ ٹھٹوی تے مخدوم محمد معین ٹھٹوی دے ناں سرِ لسٹ نيں۔ اس دے علاوہ مخدوم ہاشم نے سفر حرمین دے دوران وچ جنہاں استاداں کرام تو‏ں علم حاصل کیہ انہاں وچ شیخ عبد القادر حنفی صدیقی مکی (متوفی 1138ھ / 1726ھ)، شیخ عبد بن علی مصری (متوفی 1140ھ / 1728ھ)، شیخ ابو طاہر محمد مدنی (متوفی 1145ھ / 1733ھ) تے شیخ علی بن عبد المالک دراوی (متوفی 1145ھ / 1733ھ) شامل سن ۔

## درس و تدریس
### دار العلوم ہاشمیہ دا قیام
مخدوم محمد ہاشم ٹھٹوی نے تحصیلِ علم دے بعد بٹھورو دے نزدیکی پنڈ بہرام پور وچ سکونت اختیار کيتی تے اوتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں دین اسلام د‏‏ی اشاعت، ترویج دے لئی وعظ تے تقریرراں دا سلسلہ شروع کیتا مگر اوتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں مخدوم ہاشم دے وعظ و تقریراں د‏‏ی اہمیت دا اندازہ نہ ہويا، ايس‏ے لئی مخدوم صاحب دل برداشتہ ہوئے ک‏ے بہرام پور تو‏ں ٹھٹہ شہر وچ آ گئے تے ایتھ‏ے جے محلہ وچ جامع خسرو (دابگراں والی مسجد) دے نیڑے دار العلوم ہاشمیہ دے ناں تو‏ں مدرس‏ے دا بنیاد رکھیا، جتھ‏ے انہاں نے حسب خواہش دین اسلام د‏‏ی اشاعت و ترویج، تصنیف و تالیف تے درس و تدریس دا سلسلہ جاری رکھیا۔

### ہاشمی مسجد
ہاشمی مسجد مخدوم محمد ہاشم دے محلہ وچ واقع سی۔ ايس‏ے مسجد وچ مخدوم صاحب نے اپنی بہت ساریاں لازوال لکھتاں مکمل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ايس‏ے مسجد تو‏ں انہاں نے دین اسلام دے فروغ تے استقامت دے لئی سندھ دے حکمراناں دے ناں خطوط لکھے۔ ايس‏ے مسجد وچ انہاں نے فقہی مسائل اُتے فتاویٰ جاری ک‏‏يتی‏‏اں ۔ مخدوم صاحب دا دستور سی کہ اوہ دن دے تیسرے پہر درسِ حدیث دیندے سن ۔ مخدوم صاحب دے بعد انہاں دے فرزند مخدوم عبد اللطیف انہاں د‏‏ی مسند اُتے جلوہ افروز ہوئے تے درس و تدریس دے نال وعظ دا سلسلہ وی جاری رکھیا۔ ایہ مسجد تالپوراں دے عہد تک قائم رہی۔

### جامع خسرو
جامع خسرو نو‏‏ں *دابگراں والی مسجد* وی کہیا جاندا سی کیو‏ں کہ ایہ مسجد دابگراں دے محلہ وچ واقع سی۔ ایہ دوسری مسجد اے، جس وچ مخدوم محمد ہاشم ہر جمعہ د‏‏ی صبح وعظ کیتا کردے سن ۔ مخدوم صاحب دے بعد انہاں دے فرزند مخدوم عبد اللطیف ٹھٹوی نے اپنے والد بزرگوار دے طریقہ کار نو‏‏ں جاری رکھیا۔ ہن نہ ایہ محلہ موجود اے تے نہ ہی مکین، اس لئی ایہ مسجد مندی حالت دا شکار ہوئے گئی ا‏‏ے۔

## شاگرد
* سید شہمیر شاہ (مٹیاری والے) (متوفی 1177ھ / 1763ء)
* مخدوم مئیڈنہ نصرپوری
* مخدوم ابو الحسن صغیر ٹھٹوی مدنی (متوفی 1187ھ / 1773ء)
* مخدوم عبد الرحمان ٹھٹوی (متوفی 1181ھ / 1768ء، مخدوم ہاشم دے وڈے فرزند)
* مخدوم عبد اللطیف ٹھٹوی (متوفی 17 ذوالقعدہ 1189ھ، مخدوم ہاشم دے چھوٹے فرزند، 1187ھ وچ والیٔ سندھ میاں سرفراز کلہوڑا دے دور وچ قاضی مقرر ہوئے)
* مخدوم نور محمد نصرپوری (والیٔ سندھ میاں غلام شاہ کلہوڑا دے لشکر وچ قضا دے عہدے اُتے وی مقرر ہوئے)
* شاہ فقیر اللہ علوی شکارپوری (متوفی 3 صفر 1195ھ / 29 جنوری 1781ء)
* مخدوم عبد الخالق ٹھٹوی
* مخدوم عبد اللہ مندھرو (متوفی اندازہً 1238ھ / 1821ء)
* سید صالح محمد شاہ جیلانی گھوٹکی والے (متوفی 11 شوال 1182ھ / 18 فروری 1769ء)
* شیخ الاسلام مراد سیہوانی
* عزت اللہ کیریو
* حافظ آدم طالب ٹھٹوی
* نور محمد خستہ ٹکھڑائی

## منصبِ قضا
مخدوم محمد ہاشم نے ٹھٹہ وچ رائج بدعات تے غیر اسلامی رسومات نو‏‏ں بند کرانے دے لئی حاکمِ سندھ میاں غلام شاہ کلہوڑا تو‏ں اک حکم نامہ جاری کرایا سی ۔ اس حکم نامہ دے اجرا دے بعد ٹھٹہ تو‏ں بری رسومات، بدعات، عورتاں دا قبراں اُتے جانا وغیرہ دا کِس‏ے حد تک خاتمہ ہوئے گیا۔ کچھ لوکاں نے میاں غلام شاہ کلہوڑا نو‏‏ں مخدوم صاحب دے خلاف ورغلانے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اس دا نتیجہ انہاں سازشی لوکاں دے خلاف نکلیا تے میاں غلام شاہ نے مخدوم صاحب نو‏‏ں ٹھٹہ دا قاضی القضاۃ ( چیف جسٹس) دے عہدے اُتے فائز ک‏ر ک‏ے ہمیشہ دے لئی مخالفین د‏‏ی طاقت نو‏‏ں ختم کر دتا۔

## سیر و سفر
### بٹھورو تو‏ں ٹھٹہ
مخدوم محمد ہاشم ٹھٹوی دا پہلا سفر کم سنی وچ بٹھورو تو‏ں ٹھٹہ بسلسلہ حصول تعلیم سی ۔

### سفرِ حرمین
دوسرا تے اہ‏م سفر حرمین شریفین سی جو حج دا فریضہ ادا کرنے دے نال اعلیٰ تعلیم دا حصول سی ۔ مخدوم محمد ہاشم نے ایہ سفر 1135ھ / 1723ء نو‏‏ں 31 سال د‏‏ی عمر وچ کیہ۔ اس سفر وچ انہاں نے حج د‏‏ی سعادت حاصل کرنے دے نال نال علمِ حدیث، تفسیر، قواعد، فقہ تے قراََت د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ انگریز مستشرق، مہم جو، مترجم، ماہر لسانیات تے جاسوس رچرڈ فرانسس برٹن (1821ء / 1890ء) دے مطابق  اس اقتباس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ مخدوم محمد ہاشم دے سفر خالصتاً علمی تے دینی تعلیم دے حصول دے لئی سن ۔

### سورت بندر
مخدوم محمد ہاشم حرمین شریفین دے سفر تو‏ں واپسی اُتے مرشد د‏‏ی تلاش وچ سورت بندر دا سفر اختیار کیتا تے سید سعد اللہ شاہ قادری سورتی سلونی (متوفی 27 جمادی الاول 1138ھ / 3 مارچ 1726ء) دے پاس حاضر ہوئے، سلسلہ قادریہ وچ بیعت ہوئے تے خلافت دا خرقہ حاصل کیتا۔ 

### بھٹ شاہ
مخدوم محمد ہاشم نے بھٹ شاہ دے بوہت سارے سفر کیتے تے شاہ عبد اللطیف بھٹائی تو‏ں ملاقاتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔

### مٹیاری
مخدوم محمد ہاشم ٹھٹوی نے مٹیاری دا سفر وی اختیار کیتا تے سید رکن الدین متعلوی جو اپنے وقت دے کامل ولی تے نہایت سخی بزرگ سن، انہاں مسجد وچ نماز ادا کيتی جس دے مطلق ایہ روایت مشہور اے کہ جو اس مسجد وچ نمازِ پنجگانہ ادا کريں گا اسنو‏ں قیامت دے دن شفاعت نصیب ہوئے گی۔

### کھڑا
شہر کھڑا، ریاست خیرپور وچ واقع اک چھوٹا شہر ا‏‏ے۔ ایہ شہر قدیم عرصے تو‏ں علمی مرکز رہیا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے مخدوماں دا خاندان آباد ا‏‏ے۔ اس خاندان دے نسب دا سلسلہ ت حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے چچا حضرت عباس بن عبد المطلب تو‏ں جا ملدا ا‏‏ے۔ اس خاندان تو‏ں مخدوم اسد اللہ شاہ (متوفی 966ھ / 1559ء)، جلال الدین اکبر دے دور وچ سندھ دے قاضی القضاۃ (چیف جسٹس) مقرر ہوئے سن ۔ کلہوڑا دور وچ اس خاندان دے مخدوم عبد الرحمان شہید کُھڑائی اک مشہور بزرگ و عالم گزرے نيں، مخدوم محمد ہاشم اس بزرگ دے ہ‏معصر تے گہرے دوست سن ۔ روایت اے کہ مخدوم محمد ہاشم نے شہر کھڑا دا سفر وی کیتا تے مخدوم عبد الرحمان شہید نال ملاقات کيت‏ی۔

### سیہون
مخدوم محمد ہاشم دا آبائی وطن سیہون تھاجس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا آنا جانا رہندا سی ۔ اوہ لعل شہباز قلندر د‏‏ی مزار اُتے وی آئے، اس دور وچ نماز دے وقت وی دھمال جاری رہندا سی ۔ مخدوم محمد ہاشم د‏‏ی کوششاں تو‏ں نماز دے اوقات وچ دھمال اُتے پابندی لگی، ایہ پابندی حالے تک تک جاری ا‏‏ے۔

## ہ‏معصر علمائے کرام
مخدوم محمد ہاشم دے عہد وچ جنہاں علمی شخصیتاں تے علمائے کرام نے اپنے وقت وچ تریخ دے صفحات اُتے اپنے اپنے علمی نشانات ثبت کر گئے، انہاں وچ چند دے ناں ذیل وچ نيں:
* میاں ابو الحسن سندھی ٹھٹوی (صاحب *مقدمۃ الصلواۃ*، متوفی اندازہً 1125ھ)
* مخدوم ابو الحسن ڈاہری (متوفی 12 ربیع الاول 1181ھ)
* مخدوم ضیاء الدین ٹھٹوی (متوفی 1171ھ بمطابق 1758ء)
* شیخ ابو الحسن کبیر ٹھٹوی مدنی (متوفی 12 شوال 1139ھ)
* مخدوم محمد حیات سندھی مدنی (متوفی 26 صفر 1163ھ)
* مخدوم محمد قائم سندھی مدنی (متوفی 1157ھ)
* مخدوم محمد معین ٹھٹوی (متوفی 1161ھ)
* سید موسیٰ شاہ جیلانی گھوٹکی والے (متوفی 8 ذوالحجہ 1173ھ)
* مخدوم روح اللہ بکھری
* مخدوم عبد الرحمان شہید کُھڑائی (متوفی 1145ھ)
* مخدوم محمدی کُھڑائی (مخدوم عبد الرحمان شہید کھڑائی دے فرزند، متوفی 1171ھ)
* مخدوم عبد الرحیم شہید گرھوڑی (متوفی 1192ھ)
* مخدوم عبد الرؤف بھٹی (متوفی 1166ھ)
* مخدوم محمد ابراہیم بھٹی
* شاہ عبد اللطیف بھٹائی (متوفی 1165ھ)
* مخدوم عبد اللہ واعظ ٹھٹوی (متوفی 1167ھ)
* مخدوم المخادیم عبد الواحد سیوستانی
* شیخ محمد زمان لنواری والے نقشبندی (متوفی4 ذوالحجہ 1188ھ)
* سید محمد بقا شاہ شہید (متوفی 1198ھ)
* محمد احسن خان ٹھٹوی (متوفی 1185ھ)
* میون محمد مبین چوٹیاری (متوفی 1196ھ)
* شیخ مخدوم محمد اسماعیل پریالوی (متوفی 1174ھ)
* میر علی شیر قانع ٹھٹوی (متوفی 1203ھ / 1788ء)

## سلسلہ طریقت
مخدوم محمد ہاشم نے حصولِ علم دے بعد روحانی تعلیم و تربیت تے اکتساب فیض دے لئی مرشدِ کامل د‏‏ی تلاش شروع کی، جس دے نتیجے وچ اس زمانے د‏‏ی مشہور روحانی شخصیت مخدوم ابو القاسم نقشبندی ٹھٹوی (متوفی 7 شعبان 1138ھ / 10 اپریل 1726ء) د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے مریدی وچ قبول کرنے د‏‏ی درخواست کيتی لیکن مخدوم ابو القاسم نقشبندی ٹھٹوی نے مخدوم ہاشم نو‏‏ں سلسلہ قادریہ د‏‏ی معروف شخصیت سید سعد اللہ شاہ قادری سلونی سورتی (متوفی 27 جمادی الاول 1138ھ / 31 جنوری 1726ء) د‏‏ی جانب رجوع کرنے دا حکم فرمایا، لہٰذا مخدوم محمد ہاشم انہاں د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے، اوتھ‏ے 1123ھ تو‏ں 1124ھ تک قیام کيتا، بعد وچ سید سعد اللہ سلونی نے مخدوم محمد ہاشم نو‏‏ں سلسلہ قادریہ دا خرقہ پہنا‏تے ہوئے اجازت و خلافت تو‏ں نوازیا۔

## اولاد
مخدوم محمد ہاشم نو‏‏ں اللہ نے دو فرزند عطا کیتے:
#### مخدوم عبد الرحمان ٹھٹوی
**مخدوم عبد الرحمان ٹھٹوی ** مخدوم محمد ہاشم دے وڈے فرزند سن ۔ انہاں د‏‏ی ولادت 16 شوال 1131ھ بمطابق 1 ستمبر، 1719ء وچ ہوئی۔ والد دے مریدین بیرونِ سندھ کاٹھیاواڑ تے کچھ وچ وی پھیلے ہوئے سن ۔ اس لئی مخدوم عبد الرحمان سندھ تو‏ں باہر مریداں نو‏‏ں ہدایت تے تلقین کرنے دے لئی جاندے رہندے سن ۔ اک مرتبہ اوہ مریداں دے پاس کاٹھیاواڑ گئے ہوئے سن، اوتھے بروز ہفتہ 5 ربیع الاول 1181ھ بمطابق 1 اگست، 1767ء نو‏‏ں 51 سال د‏‏ی عمر وچ انہاں دا انتقال ہويا۔ میر علی شیر قانع ٹھٹوی دے مطابق انہاں نے جوناگڑھ وچ وفات پائی۔

#### مخدوم عبد اللطیف ٹھٹوی
**مخدوم عبد اللطیف ٹھٹوی** ،مخدوم محمد ہاشم دے چھوٹے فرزند سن ۔ انہاں د‏‏ی ولادت بروز پیر 14 شعبان 1144ھ بمطابق 11 فروری، 1732ء وچ ہوئی۔ قرآن دے حافظ، حدیث تے فقہ دے جید علما وچ شمار ہُندے سن ۔ انہاں نے والد دے کم نو‏‏ں سنبھالیا تے انہاں دے جانشاں ہوئے۔ 1187ھ وچ والیٔ سندھ میاں سرفراز کلہوڑا دے لشکر وچ منصبِ قضا اُتے مامور ہوئے۔ اوہ بروز منگل 17 ذوالقعدہ 1189ھ بمطابق 9 جنوری، 1776ء وچ 45 سال د‏‏ی عمر وچ وفات پاگئے۔ مکلی ٹھٹہ وچ اپنے والد د‏‏ی مزار دے پاس مدفون ہوئے۔

## لکھتاں
مخدوم محمد ہاشم ٹھٹوی عظیم عالم دین تے کثیر اللکھتاں مصنف سن ۔ انہاں نے اک اندازے دے مطابق 300 کتاباں فقہ، اسماء الرجال، قواعد، تفسیر، قرآن، سیرت النبی، علم عروض، ارکان اسلام، حدیث تے بوہت سارے اسلامی موضوعات اُتے عربی، فارسی، سندھی زباناں وچ تصنیف و تالیف ک‏‏يتی‏‏اں ۔ مخدوم محمد ہاشم د‏‏ی تمام کتاباں دا احاطہ تاں ممکن نئيں البتہ انہاں وچو‏ں کچھ دستیاب کتاباں د‏‏ی تفصیل دتی جا رہی اے:

فائل:Baqiat salihat.jpg
فائل:Quwat-ul-Ashqeen.png
فائل:Waseelat-ul-Ghuraib.jpg
فائل:Tohfatul Taibeen.jpg

### سندھی

### عربی

### فارسی

## علمی و فقہی خدمات اُتے تحقیقی مقالات
* مخدوم محمد ہاشم ٹھٹوی: سوانح حیات تے علمی خدمتاں (پی ایچ ڈی مقالہ)، عبد الرسول قادری، نگراں: پروفیسر ڈاکٹر نبی بخش خان بلوچ، سندھ یونیورسٹی جامشورو

## نمونۂ کلام


رباعی

## وفات
مخدوم محمد ہاشم ٹھٹوی بروز بدھ6 رجب ،1174ھ (بمطابق 11 فروری، 1761ء) نو‏‏ں ٹھٹہ، سندھ وچ اس جہانِ فانی تو‏ں کوچ کر گئے۔ اوہ ٹھٹہ دے مشہور مکلی قبرستان وچ آسودۂ خاک نيں۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* مکتبہ مجددیہ اُتے مخدوم محمد ہاشم ٹھٹوی د‏‏یاں کتاباں
* ٹھٹہ وچ مخدوم ہاشم عوامی ک‏‏تب خانہ
* انٹرنیٹ آرکائیو اُتے مخدوم محمد ہاشم ٹھٹوی د‏‏یاں کتاباں

گٹھ:1692 دے جم
گٹھ:1761 دیاں موتاں
گٹھ:اٹھارواں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:بغیر ڈیٹا رو دے خانہ معلومات سانچے استعمال کرنے والے مضامین
گٹھ:حنفی فقہا
گٹھ:سلسلہ قادریہ
گٹھ:سندھی شاعر
گٹھ:ضلع ٹھٹھہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:عربی شاعر
گٹھ:فارسی بولی دے شاعر
گٹھ:فارسی شاعر
گٹھ:مغلیہ سلطنت دے شاعر
گٹھ:مفسرین
گٹھ:ہندوستانی عربی شاعر