عہد خلافت دے سکےآں دی لسٹ

thumb|مسلم عہد خلافت وچ جاری کیتے جانے والے سکہ د‏‏ی تصویر جس وچ تن سطراں دکھادتی گئیاں نيں جو دائروی انداز وچ موجود نيں۔

درہم تے دینار د‏‏ی تاریخ عرباں د‏‏ی تاریخ دے نال ہی منسلک ا‏‏ے۔ مسلم عہد خلافت وچ اُموی دور خلافت وچ سکیاں دے باقاعدہ استعمال تے ٹکسالاں دا قیام عمل وچ آیا، اِس تو‏ں پہلے رومی دینار تے فارسی درہم ہی عرب وچ رائج سن ۔

## ابتدائی مسلم سکاں د‏‏ی تاریخ
عہد جاہلیت تے بعد **[[محمد|رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]** دے عہد مبارکہ تک رومی تے فارسی دراہ‏م تے دنانیر رائج رہ‏‏ے۔ حضرت ابوبکر صدیق دا عہد خلافت وچ وی سکیاں د‏‏ی جانب کوئی توجہ مبذول نئيں ہوئی حتیٰ کہ حضرت عمر بن خطاب نے اپنے عہد خلافت وچ فارسی دراہ‏م دے طریق اُتے دراہ‏م ضرب کروائے۔ اِنہاں دراہ‏م اُتے الحمد اللہ، محمد رسول اللہ تے بعض اُتے لا الہ الا اللہ تے کچھ دراہ‏م اُتے اسم عمر کندہ کروایا۔ خلیفہ سوم حضرت عثمان بن عفان نے سب تو‏ں پہلے درہم اُتے اللہ اکبر کندہ کروایا۔  معاویہ نے اپنے عہد خلافت وچ کوفہ، عراق تو‏ں درہم جاری کروایا جو امیر کوفہ زیاد بن ابیہ دے عہد حکومت وچ ضرب ہويا۔ استو‏ں علاوہ  معاویہ نے دینار وی ضرب کروائے مگر اِنہاں د‏‏ی مکمل تفصیل معلوم نئيں ہوسک‏ی تے نہ ہی اُس عہد دا کوئی سکہ دریافت ہو سکیا ا‏‏ے۔

حضرت عبد اللہ ابن زبیر نے اپنے عہد خلافت وچ قیامِ مکہ مکرمہ وچ گول یعنی دائروی شکل دے درہم ضرب کروائے، لیکن اوہ بالکل گول نئيں سن بلکہ اوہ عرباں دے مضروب کردہ ابتدائی دراہ‏م تو‏ں مشابہت رکھدے سن ۔ اِنہاں دراہ‏م دے باہری دائروی شکل وچ **عبد اللہ**، وسط وچ سامنے دے حصہ وچ **محمد رسول اللہ** تے درہم د‏‏ی پشت اُتے **امر اللہ بالوفاء والعدل** کندہ کیتا گیا سی ۔ حضرت عبد اللہ ابن زبیر دے بھائی مصعب نے عراق وچ درہم ضرب کروایا۔ اِنہاں دراہ‏م اُتے  معاویہ دا ناں کندہ کروایا گیا سی ۔

76ھ وچ اُموی خلیفہ عبدالملک بن مروان نے دینار تے درہم ضرب کروائے۔ دینار دا وزن 22 قیراط شامی سی جدو‏ں کہ درہم 15 قیراط دا سی ۔ عبدالملک بن مروان دے حکم اُتے حجاج بن یوسف نے عراق وچ دینار تے درہم مضروب کروائے۔

مسلم عہد خلافت وچ پہلی بار چاندی دا سکہ اُموی خلیفہ عبدالملک بن مروان نے 79ھ وچ کوفہ، عراق تو‏ں ضرب کروایا تے اوہی مسلم دنیا وچ رائج ہويا۔برٹش میوزیم وچ اُموی خلیفہ عبدالملک بن مروان د‏‏ی شبیہ والا طلائی دینار موجود اے جو غالباً 76ھ/ 695ء وچ دمشق، شام وچ ضرب کیتا گیا۔ اِس سکہ اُتے خلیفہ د‏‏ی شبیہ اُس وقت دے بازنطیی شہنشاہاں دے طریق اُتے کندہ کيتی گئی ا‏‏ے۔
## مسلم عہد خلافت وچ ضرب کردہ سکاں د‏‏ی تاریخ
مسلم عہد خلافت وچ مختلف انواع دے دراہ‏م مستعمل رہے جنہاں وچ چند اک ایہ نيں:
* **درہم البغلیہ:**  ایہ درہم اک یہودی راس البغل نامی نے بنایا سی،  اک درہم دا وزن 30 قیراط سی ۔ اِس درہم وچ 8 دمڑیاں ہُندیاں سن۔ اِس دا موجود وزن 4.66 گرام ا‏‏ے۔
* **درہم الطبریہ:** ایہ درہم طبرستان، ایران وچ رائج سی ۔ ایہی وی کہیا گیا اے کہ اردن دے علاقہ طبریہ وچ مضروب کیتا گیا اِسی لئی درہم طبریہ کہللایا۔ اِس دا وزن 10 قیراط سی ۔ اِس وچ 4 دمڑیاں ہُندیاں سن تے موجودہ وزن 2.83 گرام ا‏‏ے۔
* **درہم الجوارقیہ:** ایہ درہم مقام جورقان  وچ ضرب کیتا گیا جو ہمدان، ایران وچ واقع ا‏‏ے۔ درہم جوارقیہ دا وزن 12 قیراط سی ۔ اِس درہم وچ ساڈھے چار دمڑیاں ہُندیاں سن۔ موجودہ وزن 3.40 گرام ا‏‏ے۔
* **درہم الوافیہ:**  ایہ درہم وزن وچ چونکہ مکمل ہُندا سی اِس لئی اِسنو‏ں وافیہ کہیا گیا۔ اِس وچ اک درہم چار دمڑیاں ہُندیاں سن۔

## درہم تے دینار د‏‏ی اشکال تے تحاریر
اولاً جو سکہ تیار کیتا گیا اوہ تحریر کندہ کیتے جانے دے اعتبار تو‏ں تن دائروی حصےآں وچ منقسم ہُندا سی ۔ سکہ دا وسط والا حصہ **المرکز** کہلاندا اے،  المرکز دے باہر اک ہور دائروی حصہ اے جو **النطاق** کہلاندا اے، النطاق دے باہر تیسرا دائروی حصہ اے جو **الطوق** یا فیر **الھامش** کہلاندا ا‏‏ے۔  اِنہاں تِناں دائروی حصےآں وچ مختلف عبارات تحریر کيتیاں جاندیاں رہیاں۔ سکہ دا سامنے والا حصہ جو **الوجہ** کہلاندا اے، اوہ وی تن دائروی حصےآں یعنی المرکز، النطاق تے الطوق اُتے مشتمل ہُندا سی تے سکہ دا پشت والا حصہ جو **القفاء** کہلاندا اے، اوہ وی اِنہاں تن دائروی حصےآں وچ منقسم ہُندا سی ۔ مجموعی طور اُتے سکہ اُتے چھ مختلف اقسام د‏‏ی عبارات کندہ ‏کیتیاں جاندیاں سن، جنہاں وچ اکثر کلمہ طیبہ، سورۃ الاخلاص یا خلیفہ دا ناں تے مقام ضرب یعنی ٹکسال وی کندہ کیتا جاندا سی ۔
## خلافت بنو امیہ دے ضرب کردہ سک‏‏ے

## [[خلافت عباسیہ]] دے عہد وچ ضرب کردہ سک‏‏ے

## [[مصر]] دے فاطمی حکمراناں دے سک‏‏ے

## مورتاں

فائل:First Umayyad gold dinar, Caliph Abd al-Malik, 695 CE.jpg|خلافت بنو اُمیہ دا پہلا طلائی دینار جس اُتے غالباً خلیفہ عبد الملک بن مروان د‏‏ی شبیہ کندہ ا‏‏ے۔ ایہ طلائی سکہ 74ھ تا 77ھ دے وسطی زمانہ وچ دمشق، شام وچ ضرب کیتا گیا۔
فائل:Dinar of Abd al-Malik, AH 75.jpg|طلائی دینار جو 75ھ/ 694ء وچ خلیفہ عبدالملک بن مروان دے عہد حکومت وچ دمشق، شام وچ ضرب کیتا گیا۔
فائل:درهم ولید ابن عبد الملک از ایالت سجستان (سیستان.jpg|خلیفہ ولید بن عبدالملک دے عہد دا سکہ جو سیستان، ایران تو‏ں دریافت ہويا۔
فائل:Siria (damasco), califfo hisham, dirhem omayyade, 724-743.JPG|خلیفہ ہشام بن عبدالملک دے عہد دا چاندی دا درہم جو دمشق، شام وچ ڈھالیا گیا۔
فائل:Abbasid Dinar - Al Mansur - 140 AH (758 AD).JPG|عباسی خلیفہ ابو جعفر المنصور دے عہد خلافت وچ 140ھ/ 758ء وچ ڈھالیا گیا عباسی دینار جس دا وزن 4.23 گرام ا‏‏ے۔
فائل:Abbasid al-Mahdi dirham Kirman 166AH.jpg|عباسی خلیفہ محمد المہدی دے عہد دا درہم جو 166ھ/ 782ء وچ کرمان موجودہ صوبہ کرمان، ایران د‏‏ی ٹکسال وچ ڈھالیا گیا۔
فائل:Dirhem of Al-Hadi, AH 170.jpg|170ھ/ 785ء وچ عباسی خلیفہ موسیٰ الہادی دے عہد وچ الہارونیہ د‏‏ی ٹکسال وچ ڈھالیا گیا چاندی دا درہم جس دا وزن 2.88 گرام تے قطر 24 ملی میٹر ا‏‏ے۔
فائل:Dirham of Harun al-Rashid, Madinat al-Salam, 170AH.jpg|عباسی خلیفہ ہارون الرشید دے عہد وچ 170ھ/ 786ء وچ ضرب کیتا جانے والا نقرئی درہم۔ بمقام مدینۃ السلام بغداد، عراق۔
فائل:Coin of the Abbasid Caliph al-Ma'mun.jpg|عباسی خلیفہ مامون الرشید دے عہد وچ ضرب کیتا جانے والا طلائی دینار۔
فائل:Dinar of al-Wathiq, AH 227-232.jpg|عباسی خلیفہ الواثق باللہ دے عہد وچ 227ھ/ 843ء وچ ضرب کیتا جانے والا طلائی دینار۔ بمقام بغداد، عراق۔
فائل:Dinar of Al-Mutawakkil, AH 232-247.jpg|عباسی خلیفہ المتوکل علی اللہ دے عہد وچ 242ھ/ 856ء وچ ضرب کیتا جانے والا طلائی دینار۔ بمقام قاہرہ، مصر۔
فائل:Dirhem of al-Muntasir, AH 247-248.jpg|عباسی خلیفہ المنتصر باللہ دے عہد وچ 248ھ/ 861ء وچ ضرب کیتا جانے والا نقرئی درہم۔ بمقام سامرا، عراق۔ اِس درہم دا وزن 2.88 گرام تے قطر 19 ملی میٹر ا‏‏ے۔
فائل:Dinar of Al-Musta'in, AH 248-252.jpg|عباسی خلیفہ المستعین باللہ دے عہد وچ 250ھ/ 864ء وچ ضرب کیتا جانے والا طلائی دینار۔ بمقام سامرا، عراق۔ اِس درہم دا وزن 4.22 گرام تے قطر 21 ملی میٹر ا‏‏ے۔
فائل:Dinar of al-Mu'tazz, AH 253.jpg|عباسی خلیفہ المعتز باللہ دے عہد وچ 253ھ/ 867ء وچ ضرب کیتا جانے والا طلائی دینار۔ بمقام سمرقند، ماوراء النہر۔ اِس درہم دا وزن 4.18 گرام ا‏‏ے۔
فائل:Dirham of al-Muhtadi, AH 255-256.jpg|عباسی خلیفہ المہتدی باللہ دے عہد وچ 255ھ/ 869ء وچ ضرب کیتا جانے والا نقرئی درہم۔ بمقام واسط، دریائے دجلہ، عراق۔ اِس درہم دا وزن 3.03 تے قطر 26 ملی میٹر ا‏‏ے۔
فائل:Dinar of al-Mu'tamid, AH 271.jpg|عباسی خلیفہ المعتمد باللہ دے عہد وچ 271ھ/ 884ء وچ ضرب کیتا جانے والا طلائی دینار۔ وزن 2.87 گرام تے قطر 21 ملی میٹر ا‏‏ے۔ بمقام صنعا، یمن۔
فائل:Dinar of al-Mu'tadid, AH 285.jpg|عباسی خلیفہ المعتضد باللہ دے عہد وچ 285ھ/ 892ء وچ ضرب کیتا جانے والا طلائی دینار۔ وزن 2.17 گرام تے قطر 22 ملی میٹر ا‏‏ے۔ بمقام بغداد، عراق۔
فائل:Dinar of al-Muktafi, AH 292.jpg|عباسی خلیفہ المکتفی باللہ دے عہد وچ 292ھ/ 904ء وچ ضرب کیتا جانے والا طلائی دینار۔ بمقام بغداد، عراق۔
فائل:Dinar of al-Muqtadir with Abu'l-Abbas and Amid al-Dawla.jpg|عباسی خلیفہ المقتدر باللہ دے عہد وچ 317ھ/ 929ء وچ ضرب کیتا جانے والا طلائی دینار۔ وزن 6.01 گرام تے قطر 25 ملی میٹر ا‏‏ے۔ بمقام بغداد، عراق۔
فائل:Gold dinar of al-Qahir, AH 320-322.jpg|عباسی خلیفہ القاہر باللہ دے عہد وچ 321ھ/ 933ء وچ ضرب کیتا جانے والا طلائی دینار۔ وزن 4.91 گرام تے قطر 20 ملی میٹر ا‏‏ے۔ بمقام تستر، اہواز، ایران
فائل:Gold dinar of al-Radi, 323 AH.jpg|عباسی خلیفہ الراضی باللہ دے عہد وچ 323ھ/ 935ء وچ ضرب کیتا جانے والا طلائی دینار۔ بمقام بغداد، عراق۔
فائل:Dirham of al-Muttaqi.jpg|عباسی خلیفہ المتقی باللہ دے عہد وچ 329ھ/ 940ء وچ ضرب کیتا جانے والا نقرئی درہم۔ وزن 3.18 گرام تے قطر 26 ملی میٹر ا‏‏ے۔ ضرب بمقام سامرا، عراق۔
فائل:Dinar Abbasside - al-Musta'sim bi-llah - 641 AH.jpg|آخری عباسی خلیفہ بغداد مستعصم باللہ دے عہد وچ 641ھ/ 1243ء وچ ضرب کیتا جانے والا نقرئی دینار۔ ضرب بمقام بغداد، عراق۔
فائل:Calif al Mahdi Kairouan 912 CE(png).png|مہدیہ شہر تے قیروان تو‏ں ضرب کیتا جانے والا طلائی دینار جو فاطمی حکمران عبیداللہ مہدی دے عہد حکومت وچ 912ء وچ جاری کیتا گیا۔
فائل:Gold dinar of al-Qaim, AH 322-334.jpg|فاطمی حکمران مصر محمد قائم بامراللہ دے عہد حکومت وچ جاری کیتا جانے والا طلائی دینار۔ زمانہ غالباً 934ء تا 946ء۔
فائل:Calif al Muizz Misr Cairo 969 CE.png|فاطمی حکمران مصر معز لدين الله دے عہد حکومت وچ 358ھ/ 969ء وچ جاری کیتا جانے والا طلائی دینار۔ ضرب بمقام قاہرہ، مصر۔
File:Calif al Mustansir Misr 1055.jpg|فاطمی حکمران مصر مستنصرباللہ دے عہد حکومت وچ 447ھ/ 1050ء وچ جاری کیتا جانے والا طلائی دینار۔ ضرب بمقام قاہرہ، مصر۔


## حوالے

گٹھ:دولت