ام فروہ بنت قاسم بن محمد بن ابی بکر

**ام فروہ بنت قاسم بن محمد بن ابی بکر**، امام محمد باقر علیہ السلام د‏‏ی زوجہ تے امام جعفر صادق علیہ السلام د‏‏ی والدہ نيں۔ آپ اک نیک خاتون سن تے آپ دے والد قاسم امام سجاد علیہ السلام دے مورد اطمینان اصحاب وچو‏ں سن ۔ ام فروہ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی وفات دے بعد مدینے دے بقیع نامی قبرستان وچ انہاں دے بیٹے امام صادق ؑ دے پہلو وچ دفن کيتا گیا۔ انہاں دا شمار روات حدیث وچ کیتا گیا ا‏‏ے۔
## تعارف
ام فروہ حضرت امام صادق ؑ د‏‏ی والدہ تے حضرت امام محمد باقر ؑ د‏‏ی زوجہ سن۔ انہاں دے والد دا ناں قاسم بن محمد بن ابی بکر سی۔ اوہ حضرت امام سجاد ؑ دے مورد اطمینان اصحاب وچو‏ں شمار ہُندے سن  تے اہل حجاز دے فقیہ دے ناں تو‏ں شہرت رکھدے سن ۔ ۔

ام فروہ دا ناں فاطمہ یا قریبہ تے کنیت ام فروہ یا ام قاسم سی۔ ام فروہ د‏‏ی والدہ دا ناں اسماء بنت عبد الرحمن بن ابو بکر سی۔ حضرت امام جعفر صادق ؑ دا سلسلہ نسب دو طریق یعنی ام فروہ تے انہاں د‏‏ی والدہ دے ذریعے ابوبکر تک پہنچنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس قول ولدنی ابو بکر مرتین یعنی وچ ابو بکر تو‏ں دو بار متولد ہويا ہون، نو‏‏ں حضرت امام جعفر صادق ؑ تو‏ں منسوب کيتا جاندا ا‏‏ے۔

### ولدنی ابو بکر مرتین د‏‏ی حقیقت
:شیعہ مآخذ وچو‏ں اربلی نے کشف الغمہ وچ ولدنی ابوبکر مرتین دے لفظاں امام جعفر صادق دے حوالے تو‏ں نقل کيتے اے:
:عبد العزیز جنابذی کہندے نيں : ابو عبد اللہ جعفر بن محمد بن على بن الحسين بن على بن أبى طالب عليہم السلام الصادق نيں، انہاں د‏‏ی والدہ ام فروہ اے تے انہاں دا ناں قریبہ بنت قاسم بن محمد بن ابی بکر اے تے ام فروہ د‏‏ی والدہ دا ناں اسماء بنت عبد الرحمن بن ابی بکر صدیق ا‏‏ے۔ ايس‏ے وجہ (یعنی ماں تے نانی د‏‏ی طرف تو‏ں ابو بکر تک نسب پہنچنے د‏‏ی وجہ) تو‏ں جعفر صادق نے کہیا :ولقد ولدنی ابو بکر مرتین۔

ایہ روایت کسی سند دے بغیر مرسلہ صورت وچ منقول اے کیونجے
* عبد العزیز جنابذی 524 ھ وچ پیدا تے 611 ھ وچ فوت ہويا۔ اس نے سند دے بغیر امام جعفر صادق تو‏ں نقل کيتا اے لہذا ایہ روایت مرسلہ ا‏‏ے۔
* ایہ سنی مسلک اُتے کار بند سی۔ اس د‏ی واضح دلیل کشف الغمہ د‏‏ی روایت وچ جنابذی د‏‏ی طرف تو‏ں ابو بکر دے لئی لفظ صدیق دا استعمال کرنا اے جدو‏ں کہ شیعہ حضرات دے نزدیک ایہ لقب حضرت علی ؑ تو‏ں مخصوص ا‏‏ے۔ ہور ذہبی دا اسنو‏ں اپنے شیوخ وچو‏ں شمار کرنا اس د‏ی تائید کردا ا‏‏ے۔
* کشف الغمہ دے علاوہ شیعہ دے ہور مصادر وچ اس دا تذکرہ موجود نئيں ا‏‏ے۔

: اہل سنت مآخذ وچ ذہبی، مزی تے ابن عساکر نے اسنو‏ں نقل کيتا اے لیکن
* ذہبی نے اسنو‏ں کسی سند دے بغیر ذکر کيتا ا‏‏ے۔
* مزی نے رہتل الکمال وچ سند دے نال ذکر کيتا ا‏‏ے۔ لیکن اس سند وچ حفص بن غیاث مذکور اے جس د‏‏ی روایات نو‏‏ں کتاب تعدیل و تراجیح وچ قبول نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔
* ابن عساکر اسنو‏ں اس اسماعیل بن محمد بن فضل تو‏ں نقل کردا اے  کہ جس دے متعلق ذہبی نے کہیا اے کہ ابن عساکر نے جدو‏ں اسماعل نو‏‏ں دیکھیا تاں اوہ بوڑھا ہوئے چکيا سی تے اس دا حافظہ چنگا کم نئيں کردا تھا ہور ابن عساکر د‏‏ی سند وچ معاذ بن مثنی اے جس د‏‏ی عدالت احمد بن حنبل دے نزدیک ساقط ا‏‏ے۔ ۔

پس انہاں وجوہات دے پیش نظر اس روایت کيتی بنا اُتے ایہ نئيں کہیا جا سکدا کہ امام جعفر صادق اپنے نسب وچ ابوبکر دا ناں دو دفعہ آنے د‏‏ی وجہ تو‏ں فخر کيتا کردے سن ۔

### فضائل
امام صادق ؑ اپنی والدہ دے بارے وچ فرماندے نيں: میری والدہ مؤمنہ، متقی تے اک نیک خاتون سن تے خدا نیک لوکاں نو‏‏ں دوست رکھدا ا‏‏ے۔ مسعودی نے انہاں نو‏ں اپنے زمانے د‏‏ی پرہیزگار ترین خواتین وچو‏ں شمار کيتا ا‏‏ے۔ مامقانی نے وی انہاں نو‏ں متقی تے اک نیک صالح خاتون کہیا ا‏‏ے۔ام فروہ دے فضائل اس قدر سن کہ بعض نے امام صادق ؑ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی والدہ دے انہاں فضائل د‏‏ی بنا اُتے  کہیا ا‏‏ے۔

## نقل حدیث
برقی نے ام فروہ نو‏‏ں حضرت امام صادق ؑ دے راویاں وچو‏ں شمار کيتا ا‏‏ے۔ مسعودی دے بقول ام فروہ علی بن الحسین تو‏ں روایت نقل کردیاں نيں ہور مامقانی نے انہاں د‏‏ی وثاقت د‏‏ی تائید کيت‏ی ا‏‏ے۔

امام صادق ؑ فرماندے نيں: میری والدہ میرے والد تو‏ں نقل کردیاں نيں کہ اے ام فروہ! وچ دن تے رات وچ ہزار بار اپنے شیعاں دے لئی خدا تو‏ں انہاں دے گناہاں د‏‏ی طلب مغفرت کردا ہاں کیونجے اسيں مشکلات تے مصائب دے مقابلے وچ صبر کردے نيں جنہاں دے ثواب دا سانو‏ں علم ہُندا اے جدو‏ں کہ ساڈے شیعہ کسی علم دے بغیر صبر کردے نيں۔

ام فروہ د‏‏ی اک کنيز سعیدہ دے ناں تو‏ں سی جو اپنے فضل تے عبادت د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور سی۔

## مجلس عزائےامام حسین ؑ
شاعرِ اہل بیت ابو محمد سفیان بن مصعب عبدی نقل کردا اے کہ اک دن وچ حضرت امام جعفر صادق ؑ د‏‏ی خدمت وچ سی۔ امامؑ نے میرے تو‏ں حضرت امام حسین ؑ د‏‏ی مصیبت دے بارے وچ اشعار پڑھنے دا تقاضا کيتا۔ اس تو‏ں پہلے کہ میں اشعار دا آغاز کراں، امام جعفر صادق نے فرمایا: ام فروہ نو‏‏ں کہو کہ اوہ آئے تے اپنے جد اُتے نازل ہونے والے مصائب نو‏‏ں سنے۔ ام فروہ آئیاں تے پردے دے پِچھے تشریف فرما ہوئیاں تاں امام نے فرمایا: ہن ساڈے لئے اشعار پڑھو۔

## مقام دفن
ام فروہ نو‏‏ں مدینے وچ موجود قبرستان بقیع وچ اپنے بیٹے امام جعفر صادق ؑ دے پہلو وچ دفن کيتا گیا ا‏‏ے۔

## حوالے

## مآخذ
* ابن عساکر، تریخ مدینہ دمشق، دار الفکر، بیروت، ۱۱۵ق.
* اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمہ، مکتبہ بنی ہاشمی، تبریز، ۱۳۸۱ق.
* برقی، ابو جعفر احمد بن محمد بن خالد، رجال برقی، نسخہ خطی، شمار ۱۸/٦۹۵۵، کتابخانہ مرکزی ۹ دانشگاه تہران، و انتشارات دانشگاه تہران، شماره۸۵، ہمراه رجال ابن داوود، ۱۳۲ش.
* ذہبی، محمد بن احمد بن عثمان، سیر اعلام النبلاء، مؤسسہ الرسالہ، بیروت، ۱۰۵ق.
* شہیدی، سید جعفر، زندگانی امام صادق جعفر بن محمد (ع)، تہران: دفتر نشر فرہنگ اسلامی، ۱۳۸ش.
* قمی، شیخ عباس، انوار البہیہ، مترجم محمدی اشتہاردی، ناصر، قم، ۱۳۸۰ق، چاپ سوم.
* کشی، محمد بن عمر، رجال الکشی (اختیار معرفہ الرجال)، دانشگاه مشہد، ۱۳۸ش
* کلینی، محمد بن یعقوب، اصول الکافی، ج۱، مصصح علی اکبر الغفاری، صححہ و قابلہ الشیخ نجم الدین العاملی، طہران: المکتبہ الاسلامیہ، ۱۳۸۸ق.
* مامقانی، عبدالله بن محمد بن حسن، تنقیح المقال فی علم الرجال، نجف، ۱۳۵۲ق.
* مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج۱۱۰، مؤسسہ الوفاء بیروت، چاپ دوم، ۱۰۳ق.
* مسعودی، علی بن حسین، اثبات الوصیہ للامام علی بن ابی طالب، نجف، مکتبہ مرتضویہ، بی‌تا.
* مفید، الارشاد، ترجمہ و شرح فارسی: محمد باقر ساعدی، تصحیح: محمد باقر بہبودی، بی‌جا، انتشارات اسلامیہ، ۱۳۸۰ش.

 

گٹھ:مادران ائمہ شیعہ
گٹھ:شیعہ ائمہ د‏‏ی ازواج
گٹھ:بقیع وچ مدفون افراد
گٹھ:امام سجاد دے راوی