open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
موکانیری جھیل

**موکانیری جھیل**، جس نوں **کننکرچی جھیل** وی کیہا جاندا اے، کننکرچی وچ اکّ جھیل اے، جو کہ ۲۳٫۵ ایکڑ  دے کھیتر نوں کور کردی اے، بھارتی راج تاملناڈو دے سیلم تالک وچ اے۔  ایہہ شیوروئے پہاڑیاں دے دکھن وچ پیندی اے اتے سیلم وچ وائیر دا اکّ پرمکھ گروہ اے۔ ایہہ جھیل بارش نال بھردی اے، جس وچ ییرکوڈ دے آلے دوآلے دیاں پہاڑیاں وی شامل ہن، جو پتھو ییری اتے کوٹھوکرن اوڈائی دھاراواں راہیں جھیل وچ وگدیاں ہن۔  
thumb| موکانیری جھیل دے جزیرہ

## منورنجن
thumb| موکانیری جھیل
موکانیری جھیل اکّ بہت ہی مشہور تھاں اے پنچھی دیکھن واسطے۔ تیردے جزیرہ رکھاں دے ہرے-بھرے ترقی، پنچھیاں نوں پناہ دین لئی مدد کردے ہن، جویں کہ پنچھیاں دے استھان، اتے اوہناں دیاں غذا لوڑاں واٹر ہول جاں جھیل ولوں پوریاں ہو جاندیاں ہن۔  عام طور 'تے ایگریٹس اتے کنگپھشر پنچھی سبھ توں ودھ دیکھے جا سکدے ہن۔ جھیل 'تے پنچھیاں دیاں ۱۶۹ توں ودھ قسماں دیکھیاں گئیاں ہن۔ گلابی کھنبھاں والے پھلیمنگو دیکھن وچ شاندار ہندے  ہن۔ اس توں علاوہ، گارگنے، ناردرن پنٹیل، گرے ویگٹیل، کامن سینڈپائیپر , روزی سٹارلنگ، وسکرڈ ٹرن , بیلنز کریک، ییلو بٹرن، پیڈیپھیلڈ واربلر، سٹرین ویگٹیل، سٹریک-تھروٹیڈ سویلو، براؤن-سٹورڈ، بلیک-ہیڈّ , بلیک-ہیڈّ , جھیل وچ دیکھے جان والے پرواسی پنچھی ہن۔      شہر دے پنچھی نگران اتے قدرتی سائنسدان جھیل لئی سینکچوری دا درجہ حاصل کرنا چاہندے ہن۔ 

### مچھی پھڑن
thumb| جھیل دے اکّ کوریکل اتے سندر جزیرےآں 'تے سوار اکّ آدمی
ایہہ جھیل آسے پاسے دے کھیتراں لئی دھرتی ہیٹھلے پانی دے ریچارج دا اکّ مکھ  سروت اے۔ جھیل وچ مچھیاں دیاں کجھ قسماں ہن، جویں کہ روہو، کیٹلا کینڈائی اتے کرووئی۔ مچھیاں پھڑن دا کم اتھے دے عام مچھیریاں اتے اتشاہیاں ولوں کیتا جاندا اے۔ مچھیریاں دے کورکل  اس سندر جھیل دا اکّ حصہ ہن. 

## گیلری
alt=Panorama View of Lake|1000x1000px|داخلہ دوار توں پنورما نظارہ

## ایہہ وی ویکھو

* ییرکوڈ، تاملناڈو
* شیوروئے ہلس، تاملناڈو
* سیلم، تاملناڈو

## حوالے

گٹھ:جھیلاں
گٹھ:سیلم، تأمل ناڈو
گٹھ:تاملناڈو دیاں جھیلاں
سردار سمند

**سردارسمند**، سکری ندی اتے گہیا نالے دے پار بنے بنھ ولوں بنائی گئی اکّ جھیل اے، جو کہ لونی ندی دیاں معاون ندیاں ہن۔ ایہہ لگبھگ ۸ لکھ روپئے دی لاگت نال بنایا گیا سی اتے جودھ پور   دے مہاراجہ سردار سنگھ دے نام 'تے رکھیا گیا سی۔ اسدا اساری ۱۸۹۹ وچ شروع ہویا اتے ۱۹۰۵-۰۶ وچ پورا ہویا۔ ایہہ راجستھان دے پالی ضلعے وچ پیندی اے۔  اکّ پہاڑی اتے، سردار سمند جھیل پیلیس نوں مہاراجہ امید سنگھ نے ۱۹۳۳ وچ چالو کیتا سی۔ اس نوں راج دے آرکیٹیکٹ، جارج گولڈسٹرا ولوں ڈزائین کیتا گیا سی۔ ایہہ اکّ آرٹ ڈیکو شکار لوج وجوں بنایا گیا سی اتے ہن اکّ ہیریٹیج ہوٹل وچ بدل گیا اے۔ اس وچ افریکی ٹراپھیاں دا وڈا مجموعہ وی اے۔

## پنڈ
راجستھان راج رستہ ترقی پروجیکٹ-۲ دے تحت، راج رستہ ۶۱ جودھ پور   نوں مارواڑ جنکشن اتے جوجاور نال جوڑدا اے اتے سردار سمند وچوں لنگھدا اے، جس نال قصبے نوں بہتر رابطہ ملدا اے۔ 

سردار سمند پرواسی پنچھیاں جویں کہ گریٹر فلیمنگوز، گریٹ وائٹ پیلیکن، بار-ہیڈڈ گیز، کرجان (ڈیموئسیل کرین) اتے بطخاں اتے ہنس دیاں ہور قسماں دے درشناں لئی وی جانیا جاندا اے۔   اس دے آلے-دوآلے دورے ہرن اتے ہور جیو-جنتو پائے جاندے ہن، جو پنچھی پریمیاں اتے جنگلی جیون دے شوقیناں نوں آکرشت کردے ہن۔

## حوالے

## باہری لنک

* سردار سمند جھیل پیلیس
گٹھ:راجستھان دیاں جھیلاں
گٹھ:جھیلاں
دریائے جمنا (مغربی بنگال)

**جمنا دریا** () اچھامتی دریا دا اکّ معاون دریا اے۔ ایہہ بھارت دے مغربی بنگال راج وچ وگدا اے اتے شمالی 24 پرگنہ ضلعے دا پرمکھ دریا اے۔

## حوالے

گٹھ:بھارت دے دریا
اچھامتی دریا

**دریائے اچامتی**  بنگلہ دیش دا اک دریا ا‏‏ے۔

**اچھامتی دریا** () اکّ پار-سرحدی دریا اے جو بھارت اتے بنگلہ دیش وچوں لنگھدا اے اتے دوہاں دیساں وچلی سرحد وی اے۔ اس دریا وچ گاریپن دی مسئلہ بہت زیادہ اے جس کر کے گرمیاں وچ اوڑ اتے برساتاں ویلے ہڑ آؤندے ہن۔ بھارت اتے بنگلہ دیس دیاں سرکاراں اس مسئلے دے حل لئی چرچہ کر رہیاں ہن۔
 

## ہور ویکھو
* بنگلہ دیش
* لسٹ بنگلہ دیش دے شہر

## حوالے

گٹھ:ایشیاء دے بین الاقوامی دریا
گٹھ:بنگلہ دیش بھارت سرحد
گٹھ:بنگلہ دیش دے دریا
گٹھ:مغربی بنگال دے دریا
گٹھ:بھارت دے دریا
گٹھ:سرحد دریا
گٹھ:Short description is different from Wikidata
دریائے برالدو

**برالدو دریا**، پاکستان وچ گلگت بلتستان دے سکردو ضلعے وچ وگدا اے۔ برالدو ندی باشا وچ وسن ندی وچ حاصل کرن لئی، اتے اکٹھے اوہ شگر ندی اے، جو کہ انڈس دریا دی معاون اے۔ شگر اکّ ندی اے جو پاکستان وچ ملدی اے۔ شگر ندی بالتورو گلیشیئر اتے ڈھالے پانی بائیوپھو گلیشیئر نال جوڑی. ایہہ شیگر وادی دے پار آؤندی اے دریا سندھ دریا دا معاون اے اتے سکردو ویلی 'تے سندھ نال جڑدا اے۔

## جغرافیا
برالدو ندی ۷۸ کلومیٹر (۴۸ میل) لمبی ندی اے، جو کہ بالٹورو گلیشیئر اتے پچھم ول دا مڈھ ۲۵ کلومیٹر (۱۶ میل) اے، جتھے پانی دی پگھل بیافو  گلیشیئر بھٹک رہیا اے۔ بالتورو گلیشیئر تے بائیوپھو گلیشیئر پولر کھیتر دے باہر سبھ توں وڈا گلیشیئر ہن۔ بالٹورو گلیشیئر چار اٹھ ہزار پہاڑ کانفرنس پہنچدی اے، یسو دے دو ۲۸٫۲۵۱ فٹ (۸۶۱۱ میٹر) اے، جو کہ عالمی دا دوجا سبھ پہاڑ پیک اے۔ بیافو گلیشیئر برف جھیل اے، جو کہ اے ۶۱ میل (100 کلومیٹر) برف دا دریا اے، اس نوں پولر کھیتر 'باہری دنیا وچ لمبا لگاتار گلیشیئر سسٹم دے اکّ اے۔ برولڈو ندی پوری طرحاں وگدی اے، بٹستانیا دے سکردو ضلعے اتے بیلفورڈ ویلی وچ پوری طرحاں وگدی اے۔ وادی وچ سبھ توں دوروں دور وسیبے بروڈوو ندی دے سجے کنڈھے تے واقع اسکول پنڈ اے۔ بریڈو گھاٹی وچ بردھہُ دریا وچ کئی گلیشیئر پھیڈ سٹریمس ہن . برلڈو ندی کورپے، شمانگ، برجند، کھڑوا، نیل اتے ٹنگسٹن دے شہراں وچ وگدی اے۔ ایہہ ۵ کلومیٹر (۳٫۱ میل) نال ابھید ہو باشا تھلے بالٹورو وادی دے انت اُتے شگر ندی دا ٹنگسٹن اگے ندی وسن۔ شگر ندی، وچ شامل ہو گیا اے برلڈو ندی انڈس دریا باشا ۴۸ کلومیٹر (30 میل)، سکردو دے دریا ابھید وسن۔

## کیاکنگ
برانڈو ندی نوں سپر اتے دی سوتپورن وہائیٹواٹر ندی کیہا جاندا اے۔ ایہ کایاکنگ لئی اکّ وڈا سکوپ حاصل کردا اے، جو جون توں اگست تک گرمی دے دوران مشہور اے۔ پہلی کوشش بریٹیش دی مہم نے ۱۹۷۸ وچ مائیک جونس دی اگوائی وچ کیتی سی. جونس نے اپنی جیون ساتھن گوا لئی جس نال اکّ ساتھی نوں بچاؤن دی کوشش کیتی گئی، جس لئی اس نوں کوینز بہادری میڈل (کیوجیئیم) نال اعزازی کیتا گیا۔

## حوالے

گٹھ:گلگت بلتستان دے دریا
گٹھ:پاکستان دے دریا
آمنت دریا

**آمنت دریا  ** بھارت دے جھارکھنڈ صوبے وچ چترا اتے پلامو ضلعیاں وچوں وگدا اے۔

## کورس
امانت ہزاریباغ پٹھار توں اتپن ہندا اے، اتے پھر چترا ضلعے دے سمریا تھانا کھیتر وچ، لاولونگ جنگلی جیو تجربہ دی دکھنی سیما بناؤندا اے۔ اس توں بعد، ایہہ پلامو ضلعے وچوں لگبھگ پچھم ول وہندا اے جدوں تک ایہہ ڈالٹنگنج توں پنج میل اتر وچ اتری کوئل ندی وچ نہیں جا ملدا۔ ایہہ اکّ امیر، چنگی کاشت والی گھاٹی وچوں وگدا اے؛ اتے پلامو ضلعے دے مشرق دا پرمکھ ڈرینیج چینل اے۔

### معاون ندیاں
اس دیاں معاون ندیاں ہن: جنجوئی، سپنی، میلا اتے پیری۔

## حوالے

گٹھ:بھارت دے دریا
کرالڈ جھیل

**کرالڈ جھیل** تھریؤڈ، وائناڈ وچ پیندی اکّ بہت ہی سندر جھیل  اے۔    ایہہ کیرل دی تیجی سبھ توں وڈی تازے پانی دی جھیل اے اتے پکوڈ جھیل توں بعد وائناڈ دی دوجی سبھ توں وڈی جھیل اے۔ بناسرا ساگر ڈیم توں ایہہ جھیل ۳ کلومیٹر دی دوری تے اے۔  

## آکرشن
right|thumb| وائناڈ ایڈوینچر کیمپ اکّ ایڈوینچر سپورٹس ٹکانا اے جو ڈیٹیپیسی ولوں سمبھالیا جاندا اے۔
کرالڈ جھیل دے اتے وائناڈ ایڈوینچر کیمپ دا پربندھن ڈیٹیپیسی (ضلع ٹورزم پرموشن کونسل) وائناڈ ولوں کیتا جاندا اے۔  

زپلائیننگ، بوٹنگ، کایاکنگ، چٹان چڑھنا، اتے زوربنگ سیلانیاں دے لئی کئی آکرشناں وچوں ہن۔ اتھے اکّ ہینڈیکراپھٹ اتے مصالے دا بھنڈار وی اے۔ اتھے سیلانیاں لئی ٹینٹ اتے کاٹیج دے نال کارپوریٹ تقریب وی منعقد کیتے جاندے ہن۔  

## حوالے

گٹھ:کیرلا دیاں جھیلاں
گٹھ:جھیلاں
دھرلا دریا

**دھرلا ندی** () برہمپتر دی اکّ معاون ندی اے جو بھارت، بھوٹان اتے بنگلہ دیش وچوں وگدی اکّ انتر-سیما دریا اے۔ ایہہ ہمالیہ وچ پوربی سکم دے پنگولاکھا وائیلڈلائیف سینکچوری وچ واقع کپپ/بٹنگ جھیل توں نکلدی اے جتھے اسنوں جلدھکا ندی وجوں جانیا جاندا اے، اتے پھر ایہہ پوربی سکم، بھارت وچوں لنگھدی اے، نہ کہ سمتسے ضلعے، بھوٹان وچ جاندی اے اتے کلیمپونگ وکھے مڑ بھارت آؤندی اے۔ ضلع مغربی بنگال، بھارت دے جلپائیگڑی اتے کوچ بہار ضلعیاں وچوں لنگھدا اے، اجیہا کرن والیاں ستّ مکھ ندیاں وچوں اکّ اے۔ اتھے ایہہ ندی لالمونرہاٹ ضلعے راہیں بنگلہ دیس وچ داخل ہندی اے اتے دھرلا ندی دے روپ وچ وگدی اے جدوں تک ایہہ کریگرام ضلعے دے نیڑے برہمپتر ندی وچ خالی نہیں ہو جاندی۔ پٹگرام اپزلا دے نیڑے، ایہہ دوبارہ بھارت وچ مشرق ول وہندا اے۔ ایہہ پھر دکھن ول ودھدا اے اتے کریگرام ضلعے دے پھلباڑی اپزلا راہیں مڑ بنگلہ دیس وچ داخل ہندا اے اتے ہولی ہولی گھمدا راہ جاری رکھدا اے۔

ندی دی اوسط ڈونگھائی  اتے ادھکتم ڈونگھائی , کریگرام دے مول وچ۔

۲۰۰۷ وچ لالمونرہاٹ وچ دھرلا اتے جمنا ندیاں دے کٹمالی نے گمبھیر روپ لے لیا سی۔ لالمونرہاٹ وچ، لگبھگ   لمبے ہڑھ کنٹرول بنھ نوں دھرلا نے کھا لیا سی۔ تن مسجداں، دو مندر، اکّ مدرسہ اتے اکّ پرائمری سکول، اتے فصلاں والی واہی یوگ زمین دا اکّ وڈا حصہ دریا نے کھا لیا، جس نال لگبھگ تن ہزار لوک بے گھر ہو گئے۔

کریگرام وکھے دھرلا دے کول اکّ پارک اے۔ اکّ پل وی اے۔ مونسون دے موسم وچ ندی بھر جاندی اے پر گرمیاں وچ اس وچ گوڈے-گوڈے پانی ہی ہندا اے۔  گار دے جمع ہون کارن ندی وچ بہت سارے چھوٹے جزیرہ (چر) بن گئے ہن۔

## ہڑھ
تیستا ندی دے نال-نال دھرلا ندی نے جون توں ستمبر دے وچکار مانسون سیزن دوران بنگلہ دیش وچ کئی وار وڈے ہڑھ پیدا کیتے ہن۔

## حوالے

* 


گٹھ:بھارت دے دریا
ایس-اے۲۰ ۲۳-۲۰۲۲ء

**ایس-اے20 2022-23ء** جنوبی افریقی فرنچائز کرکٹ لیگ ایس-اے20 دا افتتاحی سیزن سی۔ جو کرکٹ جنوبی افریقہ دے زیر اہتمام ا‏‏ے۔ ایہ ٹورنامنٹ 10 جنوری تو‏ں 12 فروری 2023ء تک کھیلا گیا۔ سپر اسپورٹ، اسکائی اسپورٹس تے اسپورٹس 18 نیٹ ورک بالترتیب جنوبی افریقہ، برطانیہ تے بھارت وچ ٹورنامنٹ نشر کيتا۔ 

فائنل وچ سن رائزرز ایسٹرن کیپ نے پریٹوریا کیپٹلز نو‏‏ں 4 وکٹاں تو‏ں شکست دے ک‏ے افتتاحی ٹائٹل اپنے ناں کيتا۔ 

## دستے
کھلاڑیاں د‏‏ی نیلامی 19 ستمبر 2022ء نو‏‏ں ہوئی۔

## تھ‏‏انو‏اں

## ٹیماں تے سٹینڈنگ

### پوائینٹس ٹیبل

*  ناک آؤٹ مرحلے د‏‏ی طرف پیش قدمی۔

* پوائینٹس – جِت 4، بلا نتیجہ 2۔ جِت د‏‏ی صورت وچ اک اضافی پوائنٹ دتا جاندا اے جدو‏ں فاتح ٹیم دا **رن ریٹ** مخالف ٹیم دے 1.25 گنیاہُندا ا‏‏ے۔

### پوزیشن ٹیبل

### لیگ د‏‏ی ترقی

:
:

## لیگ مرحلہ
فکسچر د‏‏ی مکمل لسٹ 7 نومبر 2022 نو‏‏ں جاری کيتی گئی۔

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

## ناک آؤٹ مرحلہ

### سیمی فائنلز

----

### فائنل

## نوٹ

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* لیگ کرک انفو پر

گٹھ:ایس-اے20
گٹھ:2022-23 دے مقامی کرکٹ مقابلے
کنجیراپوژا ڈیم

**کنجیراپوژا ڈیم**، ۲۴٬۰۰۰ ایکڑ دے اکّ تہذیبی کمانڈ کھیتر (سیسیئے) نوں پانی دین لئی بنایا گیا اکّ چنائی دھرتی ڈیم، بھارت دے کیرلا   وچ پلکڑ ضلعے وچ واقع اے۔  پانی بھنڈار، جس دے اندر تن جزیرہ ہن، وچ مچھی پالن ڈیپارٹمنٹ ولوں سنچالت وپاری مچھی پالن ترقی پروگرام وی اے۔ 

## جغرافیہ
left|thumb| وڈکودن مالا کنجیراپوژا ڈیم
کنجیراپجھان ڈیم کنجیراپوژا ندی 'تے واقع اے، جو کہ تھتھاپوژا ندی دی اکّ معاون ندی اے، جو اپنے آپ وچ بھرتپوژا ندی نال جڑدی اے، جو تادری توں کنیاکماری تک پچھم ول وگدیاں ندیاں دا اکّ حصہ اے۔ ڈیم دا ۱۷٬۰۰۰ ایکڑ دا  کھیتر اے، جو پوری طرحاں کیرلا راج دی سیما دے اندر اے۔   جلگاہ دے سنگھنے-ڈھکیے ہرے جنگل کرکے اس کھیتر نوں "ویٹیلاچولا" وی کیہا جاندا اے۔  ایہہ اکّ بہت سندر تھاں اے۔ 

ڈیم دی جگہ دا سبھ توں نزدیکی شہر منارکڑ ڈیم توں ۱۳ کلومیٹر دی دوری تے اے اتے پلکڑ شہر توں ۴۳ کلومیٹر دی دوری 'تے اے۔   ایہہ اگالی پہاڑیاں دے نیڑے بنایا گیا اے۔ واککودن مالا اک ہور ٹورزم دی تھاں اے۔

### ڈیم
thumb| ڈیم دا نظارہ

### بھنڈار
thumb| سروور دا پانی پھیلیا ہویا

## حوالے

## باہری لنک

* 
گٹھ:کیرلا دیاں جھیلاں
گٹھ:جھیلاں
سوورناوتی سروور

thumb| سورناوتی ڈیم
**سورناوتی پانی بھنڈار جس نوں سورناوتی ڈیم وی کیہا جاندا اے،** چمراجنگر، کرناٹک،دے نیڑے پیندی اے۔چامراجنگر شہر توں ۱۴ کلومیٹر دی دوری 'تے . ایہہ ڈیم سورناوتی ندی دے پار بنایا گیا اے جو کاویری ندی دی اپ-ندی اے۔  ایہہ ڈیم پناجنور راج دے جنگل دے نال لگیا ہویا اے جو کرناٹک اتے تاملناڈو راجاں دے وچکار سرحد وجوں کم کردا اے۔

## آکرشن
سورناوتی ڈیم نال پیندے پنڈاں لئی  سنچائی لئی پانی دا اکّ  مکھ سروت اے، ایہہ مونسون سیزن دے انت تک بارش نال بھر جاندا اے اتے گرمیاں دے موسم وچ سکّ جاندا اے۔ سنگھنے جنگل دے نال لگدے ہون کارن ایہہ جنگلی جانوراں لئی پین والے پانی دا سروت وی اے۔

## پہنچنا
بنگلور توں چامراجنگر شہر تک بہت ساریاں بساں اتے ریل گڈیاں ہن۔  ایہہ لگبھگ ۱۸۰ کلومیٹر دی دوری 'تے اے ، چامراجنگر شہر توں سورناوتی ڈیم تک بہت ساریاں مقامی ٹرانسپورٹ بساں مہیا ہن۔

## دیکھن لئی نیڑلے تھاں

* باندیپرا ریزرو پھوریسٹ
* بھوانیساگر ڈیم
* بلیگیرنگا پہاڑیاں
* ہماودا گوپالسوامی پہاڑی
* کے گڑی ریزرو پھوریسٹ
* گگنچکی اتے باراچکی پھالس
* نر مہادیشور پہاڑی
* ستیمنگلم

## حوالے

* waterresources.kar.nic.in
* karnataka.com
گٹھ:کرناٹک دے ڈیم اتے پانی بھنڈار
گٹھ:بھارت
بھوانیساگر ڈیم

**بھوانیساگر ڈیم** تأمل ناڈو دے اروڈا ضلعے وچ واقع اے۔ ایہہ ڈیم بھوانیساگر دریا تے بنایا گیا۔ ایہہ دنیا دے مٹی ڈیم سبھ توں وڈا اے۔ ایہہ ڈیم ساتھیامنگلم توں ۱۶ کلومیٹر دی دوری تے واقع اے۔ ایہہ ڈیم بھارت دی آزادی توں بعد ۱۹۴۸ 'چ بننا شروع ہویا تے سن ۱۹۵۵ وچ پورا ہویا۔ اس ڈیم تے ۲۱۰ ملیئن روپئے دی لاگت آئی۔ ایہہ ڈیم ۸ کلومیٹر لمبا، ۴۰ میٹر اچا اے۔اس 'چ ۱۲۰ فٹ تک پانی بھریا جا سکدا اے۔ اس ڈیم توں ۳۲ میگاواٹ بجلی پیدا ہندی اے۔

## حوالے

گٹھ:ڈیم
گٹھ:بھارت دے ڈیم
بھیمتال جھیل

**بھیمتال،** کماؤں، بھارت دے نینیتال ضلعے وچ نینیتال شہر دے نیڑے بھیمتال قصبے وچ اکّ جھیل اے، جس وچ ۱۸۸۳ وچ اکّ چنائی ڈیم بنایا گیا سی جس نے سٹوریج دی سہولت بنائی سی۔  ایہہ نینیتال ضلعے دی سبھ توں وڈی جھیل اے، نال ہی کماؤں، جس نوں "بھارت دا جھیل ضلع" وجوں جانیا جاندا اے۔

ایہہ اتراکھنڈ وچ سطح کھیتر دے حساب نال دوجی سبھ توں وڈی جھیل اے۔  جھیل پین والے پانی دی سپلائی حاصل کردی اے اتے مچھیاں دیاں کئی قسماں دے نال پانی-پالن دا حمایت کردی اے۔ جھیل دے مرکز وچ اکّ جزیرہ اے جس نوں سیلانیاں دے آکرشن وجوں ترقی یافتہ کیتا گیا اے اتے اکّ ایکئیریئم اے۔  

## جغرافیہ
جھیل اتے ڈیم  دی اچائی 'تے واقع ہن۔ اتراکھنڈ دے نینیتال ضلعے دے بھیمتال شہر وچ۔  بھو-سائنسداناں دے مطابق، جھیل دی اتپتی دھرتی  دے ہلن کارن واپرن والیاں کئی نقصاں توں ہندی اے۔ اس کارن اوورلینڈ وہاء دی رکاوٹ پیدا ہو گئی اتے نتیجے وجوں جھیل بن گئی۔ جھیل دے کیچمینٹ کھیتر، خاص کرکے پہاڑیاں وچ سنگھنے جنگل ہن؛ جنگلی بنسپتی دی قسم چیر پائین، بین اوک اتے مشرت پتجھڑ والے جنگلاں دے شامل ہن۔ بیسن اوشن-کھنڈی توں اپ-اپکھنڈی موسمی حالات دا تجربہ کردا اے۔ بیسن وچ ورکھا بہت زیادہ ہندی اے، زیادہتر مانسون دی معیاد دے دوران ہندی اے۔ 

جھیل دے کنارے اکّ پیریپھرل سڑک جھیل وچ مچھیاں دے جیون دے واضع نظارہ حاصل کردی اے۔ اس جھیل وچ نیویاں اچائیاں 'تے جھرڑیاں اتے اچیاں تھاواں 'تے جھاڑیاں اتے گھاہ نال ڈھکے ہوئے کنارے ہن۔ جھیل دے مغربی پاسے اکّ جنگلی کھیتر اے جتھے جھونپڑیاں بنائیاں گئیاں ہن؛ جدوں کہ الٹ پاسے چھت والے کھیت ہن۔  اکّ سدیوی معاون ندی دھارا پچھم توں جھیل نوں غذا دیندی اے اتے اس دھارا دے کناریاں نوں بھارتی آزادی توں بعد، رہائشی کمپلیکساں دے نال مکمل طور 'تے ترقی یافتہ کیتا گیا اے، جس نے جھیل وچ شیلّ اتے ملبہ لیایا اے، اتے اس عمل نوں اجے وی کیہا جاندا اے۔ جاری  جھیل دے دکھنی کنڈھے 'تے اکّ چھوٹا شاپنگ سینٹر اے۔ جھیل دے اتری کنارے 'تے  تے اکّ چھوٹا سینیٹیریئم اچائی نوں ملیریا توں مکت اتے اس لئی صحت مند کیہا جاندا اے۔ اتھے اکّ جیل کیمپ وی اے جو ۱۹۰۲ وچ اتھے جھیل دے اتری سرے 'تے بوئر لڑائی دے قیدیاں نوں رکھن لئی قائم کیتا گیا سی۔ 

## اتہاس
ڈیم 1883  وچ بنایا گیا سی جدوں اینگلو-نیپال لڑائی (۱۸۱۴-۱۶) توں بعد کماؤں کھیتر بریٹیش راج دے ماتحت سی۔ ادوں نینیتال نوں اوہناں دی گرمیاں دا راجگڑھ وجوں قائم کیتا گیا سی۔ 

قصبے اتے جھیل دا ناں بھیم دے ناں 'تے رکھیا گیا اے، جو کہ مہابھارت دی مہانکاوِی کہانی دے پانڈواں وچوں اکّ سی جس نے اس تھاں دا دورہ کیتا سی۔   ڈیم دے کنارے اکّ پرانا مندر اے جو ۱۷ویں صدی وچ کماؤں راج دے راجا باج بہادر چند ولوں بنایا گیا سی۔  

right|thumb| جھیل دے پانی دا پھیلاء
right|thumb| د لیک ہلّ ولوں ایکئیریئم آئیلینڈ کیفے توں بھیمتال جھیل دا پینورامک نظارہ

## حوالے

## ببلیؤگرافی

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## باہری لنک

* 

گٹھ:اتراکھنڈ
گٹھ:نینیتال ضلع
گٹھ:جھیلاں
گٹھ:اتراکھنڈ دیاں جھیلاں
ایس-اے20 (کرکٹ)

**ایس-اے20** (انگریزی:SA20) اک ٹوئینٹی 20 فرنچائز کرکٹ ٹورنامنٹ اے جو پہلی بار 2023ء دے شروع وچ جنوبی افریقہ وچ کھیلا گیا۔ پہلے ایڈیشن وچ جنوبی افریقی شہراں اُتے مبنی چھ ٹیماں شام‏ل سی۔ اگست 2022 وچ لیگ نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے ایس-اے20 دا ناں دتا گیا۔ گریم اسمتھ اس چیمپئن شپ دے کمشنر نيں۔

## تریخ
کرکٹ جنوبی افریقہ (CSA) نے 2017 وچ فرنچائز **ٹی20 گلوبل لیگ** قائم کيتی۔ نشریا‏تی معاہدہ تے ٹائٹل اسپانسر نہ ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں افتتاحی سیزن اک سال دے لئی موخر کر دتا گیا سی تے جون 2018 وچ اس د‏ی جگہ **مزانسی سپر لیگ** نے لے لی سی، اک ایسی لیگ جس وچ کرکٹ جنوبی افریقہ د‏‏ی ملکیت والی چھ ٹیماں شام‏ل سی۔ دونے لیگز ناکا‏م ہو گئياں۔
 ایم ایس ایل صرف دو سیزن تک چلی جدو‏ں کہ 2020 تے 2021 دے ایڈیشن کورونا وائرس د‏‏ی وجہ تو‏ں منسوخ ہو گئے۔

ایس-اے20 نو‏‏ں کرکٹ جنوبی افریقہ نے 2022 وچ اک نو تشکیل شدہ ادارے **افریقہ کرکٹ ڈیویلپمنٹ لیمیٹیڈ (ACD)** دے ذریعے قائم کيتا سی جس وچ اوہ خود 50 فیصد حصے دے نال اکثریت‏ی اسٹیک ہولڈر اے، جدو‏ں کہ براڈکاسٹر **سپر اسپورٹس** دے پاس 30 فیصد حصہ اے تے انڈین پریمیئر لیگ (IPL) دے سابق چیف آپریٹنگ آفیسر **سندر رامن** باقی 20 فیصد حصے دے مالک نيں۔ تمام چھ ٹیماں آئی پی ایل د‏‏ی موجودہ فرنچائزز نے خریدی سی۔ جولائ‏ی 2022 وچ کرکٹ جنوبی افریقہ نے اعلان کيتا کہ آسٹریلیا دے خلاف جنوری 2023 وچ کھیلی جانے والی اک روزہ بین الاقوامی سیریز نو‏‏ں منسوخ کر دتا جائے گا تاکہ ایس-اے20 اگے ودھ سک‏‏ے۔

اگست 2022 وچ گریم اسمتھ نو‏‏ں ٹورنامنٹ دے کمشنر دے طور اُتے مقرر کيتا گیا۔ مہینے دے آخر وچ پہلے سیزن دے لئی مارکی کھلاڑیاں دا اعلان کيتا گیا۔

## ٹیماں
تھلے لکھے ٹیماں تے انہاں دے مالکان دا ٹورنامنٹ وچ حصہ لینے دا اعلان کيتا گیا:

# ڈربنز سپر جائنٹس (DSG)
# جوبرگ سپر کنگز (JSK)
# ایم آئی کیپ ٹاؤن (MICT)
# پریٹوریا کیپٹلز (PC)
# سن رائزرز ایسٹرن کیپ (SEC)
# پارل رائلز (PR)

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* باضابطہ ویبسائٹ

گٹھ:جنوبی افریقہ وچ کرکٹ لیگاں
گٹھ:پیشہ ورانہ کرکٹ لیگاں
مہارانا پرتاپ ساگر

**مہارانا پرتاپ ساگر**، جس نوں **پونگ رزروائر** جاں **[[پونگ ڈیم]] جھیل** وی کیہا جاندا اے، بھارت دے ہماچل پردیش راج دے کانگڑا ضلعے دی فتح پور  ، جوالی اتے ڈیہرا تحصیل وچ اکّ وڈا پانی بھنڈار اے۔ ایہہ ۱۹۷۵ وچ شوالک پہاڑیاں دے ویٹلینڈ زون وچ بیاس ندی اتے بھارت وچ سبھ توں اچے دھرتی بھرن والے ڈیم دا اساری کرکے بنایا گیا سی۔ مہارانا پرتاپ (۱۵۴۰-۱۵۹۷) دے اعزاز وچ نام دتا گیا، سروور جاں جھیل اکّ مشہور جنگلی جیو استھان اے اتے رامسر کانفرنس ولوں بھارت وچ اعلان ۴۹ قومانتری ویٹلینڈ سائیٹاں وچوں اکّ اے۔   پانی بھنڈار  دے کھیتر نوں کور کردا اے،  اتے ویٹلینڈز دا حصہ  اے۔

پونگ پانی بھنڈار اتے گوبندساگر بھنڈار ہماچل پردیش دے ہمالیہ دی طے وچ دو سبھ توں اہم مچھی پھڑن والے بھنڈار ہن۔  ایہہ پانی بھنڈار ہمالیئن راجاں وچ مچھیاں دے پرمکھ سروت ہن۔ کئی قصبے اتے پنڈ پانی بھنڈار وچ ڈبّ گئے اتے نتیجے وجوں بہت سارے پروار بے گھر ہو گئے۔

## ٹکانا
پروجیکٹ دے سبھ توں نزدیکی ریلوے سٹیشن مکیریاں ہن،  'تے، اتے پٹھان کوٹ،  تے ۔ نگروٹا سوریاں اتے جوالی، پانی بھنڈار دے گھیرے 'تے واقع، کانگڑا ریلوے لائن 'تے، اکّ تنگ گیج ریلوے لائن ولوں جڑے ہوئے ہن، جو پٹھان کوٹ نوں جوگندرنگر نال جوڑدی اے۔

ایہہ بھنڈار ہماچل پردیش اتے پنجاب دے وڈے شہراں نال سڑکاں دے چنگے نیٹورک نال جڑیا ہویا اے۔  

* شملہ توں دوری - 233.2&nbsp;km (144.9&nbsp;میل)
* چنڈی گڑھ توں دوری - 272.9&nbsp;km (169.5&nbsp;میل)
* امرتسر توں دوری - 
* دھرم شالہ توں دوری - 
* کانگڑا توں دوری - 
* چنتپرنی توں دوری - 18&nbsp;km (11.3&nbsp;میل)
* جوالامکھی توں دوری - 12&nbsp;km (7.45&nbsp;میل)
*

thumb| ڈیم وچ مچھی پھڑنا
right|thumb| کالا سٹورک .
اس سروور نوں ۱۹۸۳ وچ پنچھیاں دی رکھیا لئی اعلان کیتا گیا سی۔ اکّ  جھیل دے گھیرے توں بیلٹ نوں پنچھیاں دی سرکھیا لئی بپھر زون اعلان کیتا گیا اے۔ قومی اتے قومانتری پدھر 'تے اس سینکچوری دی اہمیت اسدی جلپنچھی وبھنتا دے کارن ودھی اے، جسدا ثبوت بھنڈار توں پہلاں ۳۹ توں ۵۴ پرجاتیاں تک جلپنچھیاں دے بعد دے پڑاء 'تے ودھن نال ملدا اے۔ رپورٹ کیتے گئے پنچھیاں دی گنتی، خاص طور 'تے نومبر توں مارچ دے سردیاں دے ویلے دوران، پچھلے سالاں وچ لگاتار ودھدی گئی اے۔  مکھ پنچھیاں دیاں قسماں دی رپورٹ کیتی گئی اے بار-ہیڈڈ گوز ( ''اینسر انڈیکس'' ), اتری لیپونگ، رڈی شیلڈک، اتری پنٹیل، عام ٹیل، بھارتی سپاٹ-بلڈ ڈکّ، یوریشیئن کوٹ، لال-گردن والا گریب، دورے سر والے گل، دورے پلاورس، سٹورک، ٹیرن، واٹر-فاؤل اتے ایگریٹس ۔ 

سروور دے پانی دی سطح دے اپرلے گھیرے وچ جیو-جنتوآں دیاں قسماں درج کیتیاں گئیاں ہن جویں کہ بھونکن والے ہرن، سانبر، جنگلی سور، چیتے اتے پوربی چھوٹے-پنجیاں والے اوٹرس ۔ 
[thumb| نگروٹا سوریا، جنوری '۲۰ دے نیڑے فلائیٹ وچ [ساوا مگھ|بار-ہیڈڈ ہنس]]

## ایہہ وی ویکھو
 

* رانا پرتاپ ساگر ڈیم
* پونگ ڈیم
* بھاکھڑا ڈیم

## حوالے

گٹھ:بھارت وچ پانی بھنڈار
گٹھ:ہماچل پردیش دیاں جھیلاں
گٹھ:جھیلاں
جوالی (ہماچل پردیش)

**جوالی** ضلع کانگڑا دا اکّ شہر اے جو ہماچل پردیش وچ واقع اے۔ جوالی، ہماچل دے راج دی ایہہ دوسری وڈی حلقہ صوبائی اسمبلی اے۔ جوالی، اس دی راجگڑھ شملہ توں ۲۵۰ کلومیٹر دی دوری تے واقع اے۔

## حوالے

گٹھ:بھارت دے شہر
گوبند ساگر

**گوبند ساگر** بلاس پور   ضلع، ہماچل پردیش وچ واقع اکّ انسان نرمت سروور اے۔ اس دا اساریبھاکھڑا ننگل ڈیم ولوں ہویا اے۔ 

سروور ستلج دریا تے اے اتے اسدا ناں دسویں سکھ گرو، گرو گوبند سنگھ دے اعزاز وچ رکھیا گیا اے۔ عالمی دے سبھ توں اچے گریوٹی ڈیماں وچوں اک، بھاکھڑا ڈیم اپنیاں نیہاں توں تقریباً ۲۲۵٫۵ میٹر اچا اے۔ امریکن ڈیم-بلڈر، ہاروے سلوکم دی نگرانی ہیٹھ، اسدا کم سال ۱۹۵۵ وچ شروع ہویا اتے ۱۹۶۲ وچ پورا ہو گیا سی۔ پانی دے پدھر نوں قائم رکھن لئی، بیاس دریا دا وہن بیاس-ستلج لنک راہیں گوبند ساگر نال جوڑیا گیا جو سن ۱۹۷۶ وچ پورا مکمل کیتا گیا۔ 

## حوالے

## باہری لنک

* گوبند ساگر جھیل

گٹھ:جھیلاں
گٹھ:بھارت دیاں جھیلاں
چکارا

**مونٹجیک یا چکارا** (barking deer) اکّ پہاڑی ہرن اے، جو چنکارے توں چھوٹا ہندا اے۔ ایہہ کتے دی طرحاں بھونکدا اے، اس لئی انگریزی وچ بارکنگ ڈوگ مطلب بھونکن والا ہرن کہندے ہن۔ ایہہ ہرناں وچ شاید سبھ توں پرانا اے، جو اس دھرتی وچ ۱۵۰ - ۳۵۰ لکھ سال پہلاں ویکھیا گیا۔ اس دے پتھراٹ فرانس، جرمنی اتے پولینڈ وچ ملے ہن۔ 
اج دی زندہ پرجاتی دکھن ایشیا یعنی بھارت توں لے کے شریلنکا، چین، دکھن پوربی ایشیا (انڈوچائنا اتے ملا پرایدیپ دے شمالی علاقے) دی مول نواسی اے۔

**مونٹجیک** ( ، ہور **چکارا**، **بھونکنے والا ہرن** یا **پسلیاں والا ہرن** ناواں تو‏ں معروف) جنوبی تے جنوب مشرقی ایشیا وچ رہنے والے *منٹیکس* نسل دے چھوٹے ہرن نيں۔ مونٹجیک دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ 15-35 ملین سال پہلے ظاہر ہونا شروع ہويا سی، جس د‏‏ی باقیات فرانس، جرمنی، تے پولینڈ وچ ميں عصر اوسط دے ذخائر وچ پائی جاندیاں نيں۔ بین الاقوامی اتحاد برائے تحفظ قدرت دے ذریعہ بوہت‏ے پرجاتیاں نو‏‏ں کم تشویشناک انواع وچ یا ڈیٹا د‏‏ی کمی دے طور اُتے درج کيتا گیا اے، حالانکہ ہور جداں کہ بلیک مونٹ جیک، بورنین ییلو مونٹ جیک تے دیوہیکل مونٹ جیک بالترتیب خطرے تو‏ں دوچار، نیڑے ترین خطرہ تے شدید خطرے تو‏ں دوچار نيں۔

## حوالے

گٹھ:بنگلہ دیش دے ممالیا
گٹھ:جنوب مشرقی ایشیا دے ممالیہ
گٹھ:بھارت دے ممالیا
گٹھ:چین دے ممالیا
گٹھ:انڈونیشیا دے ممالیا
گٹھ:برما دے ممالیا
گٹھ:سری لنکا دے ممالیا
گٹھ:ملائیشیا دے ممالیا
گٹھ:ایشیاء دے ممالیا
گٹھ:جاپان دے ممالیا
گٹھ:بھوٹان دے ممالیا

گٹھ:ایشیا دے جانور
نل سروور برڈ سینچوری

thumb| نقشہ
right|thumb| نقشہ  - نل سروور برڈ سینچوری
thumb| پنچھی دیکھن لئی کشتیاں سورج چڑھن 'تے روانہ ہندیاں ہن۔
[thumb| نلسروور برڈ سینچوری وکھے ''[ہرا مکھی-کھانا|میروپس اوریئینٹلس*]]
*'نل سروور برڈ سینچوری'''، جھیل اتے  دلدل، بھارت دے گجرات راج وچ سانند پنڈ دے نیڑے احمدآباد دے پچھم ول ۶۴ کلومیٹر دی دوری 'تے اے۔  مکھ طور 'تے سردیاں اتے بسنت رتّ وچ پرواسی پنچھیاں ولوں وسدا اے، ایہہ گجرات وچ سبھ توں وڈا ویٹلینڈ برڈ سینکچوری اے، اتے بھارت وچ سبھ توں وڈے وچوں اکّ اے۔ اس نوں اپریل ۱۹۶۹ وچ برڈ سینچوری اعلان کیتا گیا سی۔ نلسروور نوں ۲۴ ستمبر ۲۰۱۲ نوں رامسر تھاں وجوں اعلان کیتا گیا سی۔ ایہہ " رامسر کنوینشن سائیٹ - انترراشٹری مہتتا دی ویٹلینڈ " وجوں پیش سی۔  

پرواس کرن والے آمین بھائی چرواہے جھیل دے جزیرےآں 'تے وسدے ہن ، ایہہ لوک ناچ، کاریگر اتے کشتی چلاؤن والے ہن۔ پنچھی دیکھن لئی جھیل 'تے کشتیاں کرائے 'تے لے سکدے ہن، اتے جزیرےآں 'تے جھگیاں 'تے پکنک کر سکدے ہن۔

جھیل دا سماں سویرے ۶ وجے توں شام ۵:۳۰ وجے تک اے۔ متعلق وزٹر اتے کیمرے لئی اکّ داخلہ فیس اے، حالانکہ کشتی لئی اکّ نوں مقامی کشتی والیاں نال گل بات کرن دی ضرورت اے، حالانکہ گیٹ 'تے مقرر دراں دا ذکر کیتا گیا اے۔ اتھے پہنچن دا سبھ توں ودھیا سماں سورج چڑھن توں پہلاں دا اے کیونکہ جھیل شانت اتے شانت اے اتے پنچھیاں دے جھنڈ اپنے مقررہ غذا دی اڈیک کر رہے ہن۔ جھیل وچ پانی قریب ۴ فٹ ڈونگھا اے۔

## ایہہ وی ویکھو

* سکے جنگل کھوج انسٹی ٹیوٹ
* نرائن سروور سینچوری

## نوٹس


## باہری لنک

* نل سروور برڈ سینچوری 
* سرکاری ویبسائیٹاں: جنگلات اتے ماحول ڈیپارٹمنٹ؛ گجرات، بھارت دی راج سرکار

گٹھ:گجرات دیاں جھیلاں
گٹھ:جھیلاں
لوسیل

**لوسیل** (عربی: لُوسَيْل) جو قطر وچ واقع ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:قطر دے شہر
تھول جھیل

**تھول جھیل** بھارت دے گجرات  ] وچ میہسانا ضلعے دے کاڑی وچ تھول پنڈ دے نیڑے اکّ نقلی جھیل اے۔ ایہہ ۱۹۱۲ وچ اکّ سنچائی ٹینک وجوں بنایا گیا سی۔ ایہہ اکّ تازے پانی دی جھیل اے جو دلدل نال گھری ہوئی اے۔ اسنوں ۱۹۸۸ وچ **تھول برڈ سینچوری** اعلان کیتا گیا سی؛ ایہہ پنچھیاں دیاں ۱۵۰ قسماں دا نواس تھاں اے، لگبھگ ۶۰٪ پانی دے پنچھی ہن۔ بہت سارے پرواسی پنچھی جھیل اتے اس دے گھیرے وچ آلھنا بناؤندے ہن اتے نسل کشی کردے ہن۔ سینکچوری وچ درج پنچھیاں دیاں دو سبھ توں پرمکھ قسماں فلیمنگو اتے سارس کرین ( *گرس اینٹیگون* ) ہن۔   ماحول (سرکھیا) ایکٹ، ۱۹۸۶ (۱۹۸۶ دا ۲۹) دے مطابق اس استھان نوں ایکو-حساس زون اعلان کرن دی وی تجویز اے، جس لئی کھرڑا نوٹیفیکیشن تیار کیتا گیا اے۔ > جھیل  دے پانی گرہن کھیتر نوں کڈھدی اے۔ ایہہ مہسانا ضلعے دے اکّ نیم-سکے کھیتر وچ سکی پتجھڑ والی بنسپتی دے دبدبے نال اے۔ 

thumb| تھول جھیل
اس جھیل نوں شروع وچ ۱۹۱۲ وچ گائکواڑ حکمرانی ولوں  کساناں نوں سنچائی دی سہولت حاصل کرن لئی اکّ سروور دے روپ وچ بنایا گیا سی۔ اس نے جھیل دے پانی دے صارف حقاں دا قیام کیتا۔ جھیل دا چلاون اتے پربندھن گجرات سرکار دے جنگلات اتے سنچائی محکمےآں دے دوہرے کنٹرول ماتحت اے۔  جھیل دی سٹوریج گنجائش  اے    ۔ اس دا پانی پھیلاء کھیتر  اے۔  جھیل دے کنڈھے دی لمبائی  اتے پانی دی ڈونگھائی گھٹ اے۔ 

thumb| دوناں تھول جھیلاں دا نقشہ.
thumb| جھیل دے گھیرے 'تے رکھ

## جیو

### پنچھی
تھول جھیل، اکّ پنچھیاں دی سینکچوری، اکّ اندرونی ویٹلینڈ اتے اکّ محفوظ علاقہ دے روپ وچ، مونسون دے موسم وچ، سردیاں تک پھیلی، جلپنچھیاں لئی اکّ بہت ودھیا نواس تھاں وجوں جانیا جاندا اے۔ آئی.بی.اے. دیاں رپورٹاں مطابق سینکچوری وچ پنچھیاں دیاں ۱۵۰ قسماں ہن، جیہناں وچوں لگبھگ ۶۰٪ (۹۰ انواع) پانی دے پنچھی ہن جو زیادہ تر سردیاں وچ رہن والے پنچھی ہن۔ ایہناں وچوں سبھ توں پرمکھ فلیمنگو اے۔  اکّ ویلے اتھے ۵-۶ ہزار پھلیمنگو دی رپورٹ کیتی گئی سی۔  سارس کرین ( *گرس اینٹیگون* ), اڈن والے پنچھیاں وچوں سبھ توں اچے، اتھے وڈی گنتی وچ آلھنا بناؤندے ہن۔  تھول وائیلڈلائیف سینچوری دے امیر پنچھی جیون وچ دیسی اتے پرواسی پنچھی شامل ہن۔ سردیاں دے بہت سارے سیلانی جویں کہ وڈا سفید پیلیکن، فلیمنگو، کئی طرحاں دے جلپنچھیاں سمیت ملارڈ اتے وڈی گنتی وچ راج ہنس، سارس کرین اتے ہور بہت سارے ویڈر سینکچوری وچ عام سائیٹ ہن۔

## حوالے

## ببلیؤگرافی

* 

## باہری لنک

* تھول وائیلڈلائیف سینچوری 

گٹھ:گجرات دیاں جھیلاں
گٹھ:جھیلاں
ایم آئی کیپ ٹاؤن

**ایم آئی کیپ ٹاؤن** اک جنوبی افریقی پیشہ ورانہ ٹوئینٹی 20 فرنچائز کرکٹ ٹیم اے جو ایس-اے20 ٹورنامنٹ دے افتتاحی سیزن وچ مقابلہ کرے گی۔ ٹیم کیپ ٹاؤن، جنوبی افریقہ وچ مقیم اے تے اس د‏ی تشکیل 2022 وچ ہوئی سی۔ ٹیم دا ہوم گراؤنڈ نیولینڈز کرکٹ گراؤنڈ ا‏‏ے۔ ٹیم د‏‏ی کوچنگ سائمن کیٹچ کردے نيں۔ ایہ ٹورنامنٹ 10 جنوری تو‏ں 11 فروری 2023ء تک کھیلا جانا ا‏‏ے۔

فرنچائز دا مالک **ریلائنس انڈسٹریز** ا‏‏ے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* باضابطہ ویبسائٹ
گٹھ:کرکٹ
بلیمیلا ریزروائر

**بالیمیلا پانی بھنڈار** ملکانگری ضلعے، اوڈیشا، بھارت وچ سلیرو ندی اتے واقع اے جو گوداوری ندی دی اکّ معاون ندی اے۔  بالیمیلا پانی بھنڈار دی کل بھنڈارن گنجائش ۳۶۱۰ اے&nbsp;ملیان کیوبک میٹر.  آندھرا پردیش (اے.پی.) اتے اوڈیشا راجاں نے اکّ سنیکت پروجیکٹ وجوں بالیمیلا ڈیم بناؤن اتے بالیمیلا ڈیم سائیٹ 'تے مہیا سلیرو ندی دے پانی نوں برابر سانجھا کرن لئی سمجھوتے کیتے۔

بیلیمیلا وچ مہیا پانی وچوں آندھرا پردیش دا حصہ اپر سلیرو، ڈونکرائی اتے ہیٹھلے سلیرو ہائیڈرو پاور سٹیشناں وچ واقع ہائیڈرو بجلی پیدا کرن لئی ندی وچ ہیٹھاں چھڈیا جاندا اے، انت وچ سکے موسم وچ گوداوری ڈیلٹا وچ سنچائی لئی پانی دی ورتوں کردا اے۔ ڈیم دے اساری دوران ندی دے پانی دے ڈائورشن لئی اکّ سرنگ بنائی گئی سی۔ سال ۲۰۱۸ دوران، ڈیم سپل ویء آدی دی مرمت دے کماں دی سہولت لئی ۴۵ سالاں بعد سرنگ دے گیٹ چلا ئے/کھولے گئے سن۔ بے قابو پانی سروور توں باہر سرنگ راہیں لنگھ رہا اے کیونکہ ڈیم دے گیٹ وہاء دے اصولاں دا جواب نہیں دے رہے ہن۔ ایہہ خدشہ اے کہ جدوں تک سرنگ دے گیٹاں نوں ٹھیک کیتا جاندا اے، ادوں تک پانی بھنڈار وچ پانی دا پدھر اپنے گھٹو-گھٹ ڈراء ڈاؤن پدھر توں ہیٹھاں چلا جاوے گا۔ 

## ایہہ وی ویکھو

* بلمیلا سروور کشتی حملہ
* وامسادھارا ندی
* ناگوالی ندی
* جلپت ڈیم

## حوالے

## باہری لنک

* http://www.ohpcltd.com/balimela/
* https://web.archive.org/web/20050913233651/http://www.orissa.net/links/DistrictInfo/Malkanagir.asp

گٹھ:اڑیسہ دیاں جھیلاں
گٹھ:بھارت وچ پانی بھنڈار
گٹھ:جھیلاں
ملمپوژا ڈیم

**ملمپوژا ڈیم** کیرل راج دا دوجا سبھ توں وڈا ڈیم اتے پانی بھنڈار اے،  جو دکھنی بھارت دے کیرلا راج وچ پلکڑ شہر توں ۱۵ کلومیٹر دی دوری 'تے پیندا اے، جسنوں اس ویلے دے مدراس صوبہ ولوں آزادی توں بعد بنایا گیا سی۔ بیکگراؤنڈ وچ مغربی گھاٹ دیاں سندر پہاڑیاں وچ واقع ایہہ ۱٬۸۴۹ میٹر دی لمبائی والے اکّ چنائی ڈیم اتے ۲۲۰ میٹر دی لمبائی والے اکّ مٹی دے بنھ دا سمیل اے جو کی  اسنوں راج دا سبھ توں لمبا ڈیم بناؤندا اے۔  ڈیم ۳۵۵ فٹ اچا اے اتے ملمپجھا ندی نوں پار کردا اے، جو کیرل دی دوجی سبھ توں لمبی ندی، بھرتھپوژا دریا دی معاون ندی اے۔ اتھے دو نہری پرنالیاں دا اکّ نیٹورک اے جو ڈیم دے ۴۲٬۰۹۰ ہیکٹیئر دے بھنڈار دی سیوا کردا اے۔  ایہہ اکّ بہت ہی سوہنی تھاں اے اتے سیلانیاں نوں متوجہ  کردی اے۔ 

## ٹکانا
پلکڑ شہر، اتری کیرل توں ۱۵ کلومیٹر دی دوری 'تے . کشش: ڈیم، منورنجن پارک، بوٹنگ سہولتاں، روک گارڈن اتے روپویء۔

ڈیم دے بھنڈار دے آسے- پاسے باغ اتے منورنجن پارک ہن۔ جھیل 'تے بوٹنگ دی سہولت مہیا اے۔

## اتھے پہنچنا
نزدیکی ریلوے سٹیشن: پلکڑ جنکشن ۱۴ کلومیٹر دی دورے 'تے اے۔  

نزدیکی ہوائی اڈا: کوئمبٹور اے جو ملمپوژا ڈیم  توں ۵۵ کلومیٹر دی دوری 'تے اے۔ 
thumb| مالمپجھا ڈیم آؤٹلیٹ واٹر کینال

## مکھ آکرشن
thumb| مچھی دے سائز دا اکویریئم

* پرویش گارڈن
* یکشی باغ
* یکشی دی مورتی
* جاپانی باغ
* اپر گارڈن اتے نظریہ
* کیبل کار دی سواری
* مچھی دے سائز دا اکویریئم
* بچیاں لئی کھڈونا ٹرین
* سوچ پارک
* مسالےدار پھلاں دا کیمپ
* ٹریکنگ ٹریک
* ندی دے اشنان

## تصویر گیلری

## ایہہ وی ویکھو

* بھارت وچ ڈیماں اتے پانی بھنڈاراں دی لسٹ
* کٹیپرم پل

## حوالے

## باہری لنک

گٹھ:کیرلا دیاں جھیلاں
گٹھ:جھیلاں
نیولینڈز کرکٹ گراؤنڈ

**نیولینڈز کرکٹ گراؤنڈ** (Newlands Cricket Ground) کیپ ٹاؤن، جنوبی افریقا وچ اک کرکٹ گراؤنڈ ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو

* ٹیسٹ کرکٹ دے میدان

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* Cricinfo ground profile

گٹھ:1888ء وچ پایہ تکمیݪ کھیل تھ‏‏انو‏اں
گٹھ:جنوبی افریقا وچ ٹیسٹ کرکٹ میدان
گٹھ:جنوبی افریقا دے کرکٹ میدان
گٹھ:قومی اسٹیڈیم
گٹھ:کیپ ٹاؤن وچ کھیلاں دیاں تھانواں
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:کرکٹ عالمی کپ، 2003ء دے گراؤنڈ
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
دریائے مارکنڈا (مشرقی گھاٹ)

**مارکنڈے** جاں **مارکنڈا** بھارت دے کرناٹک اتے تاملناڈو   وچ اکّ ندی اے۔ ایہہ تاملناڈو دے کرشناگری ضلعے وچ کرشناگری ڈیم دے نیڑے دکھنی پینار ندی وچ وہندی اے۔

## ڈیم
کرناٹک کولار، ملور اتے بانگرپیٹ تالکاں اتے ۴۰ ہور پنڈاں نوں پین والا پانی مہیا کرواؤن لئی  کولار ضلعے  وچ یارگول پنڈ دے نیڑے مارکنڈا ندی دے پار اکّ ڈیم بنا رہا اے۔ کرناٹک نے ۲۴۰ کروڑ روپئے دی لاگت نال ۵۰۰ ملیان کیوبک میٹر پانی سٹور کرن لئی مارکنڈا ندی دے پار ڈیم بناؤن لئی لوڑیندی منظوری وی حاصل کر لئی اے۔حالانکہ، پروجیکٹ 'تے اعتراز کردے ہوئے، تاملناڈو نے مارکنڈے ندی دے پار ڈیم دے خلاف سپریم کورٹ کول جا کے دعوہ کیتا  کہ مارکنڈا ندی پونئیئر ندی دی معاون ندی اے، کرناٹک ولوں ڈیم دا کوئی وی اساری ہیٹھاں ول جان والے قدرتی وہاء نوں روک دیویگا۔
اس دے نال ہی کیونکہ تاملناڈو وچ وڈی گنتی وچ لوک سنچائی اتے پین دے مقصد لئی پونئیئر ندی دے پانی اتے انحصار کردے ہن، کرشنگری، دھرمپوری، ترووناملائی، دھرمپری وچ کساناں دی روزی-روٹی چلدی اے۔ ڈیم دے اساری نال ولوپرم اتے کڈلور ضلعے متأثر ہون گے۔ تاملناڈو نے اگے دلیل دتی کہ پونیار ندی دیاں معاون ندیاں وچوں اکّ وچ پانی بھنڈاراں دا اساری کرنا انتر-راجی پانی اختلاف ایکٹ دی النگھنا سی۔کرناٹک، دوجے پاسے، تاملناڈو ولوں مقدمے دے نال-نال عرضی دی سانبھ-سنبھال کرن 'تے سؤال اٹھائے۔اس وچ دلیل دتی گئی سی کہ اس پراجیکٹ دا ۷۵ توں ۸۰ فیصدی حصہ پورا ہو چکا اے، باقی بچے حصے نوں پورا کرن دی اجازت دتی جاوے۔اس دوران، کرناٹک دی سرکار نے دلیل دتی کہ اسنے ۱۸۹۲ اتے ۱۹۳۳ دے دوواں سمجھوتیاں دیاں شرطاں دی النگھنا نہیں کیتی اے اتے ایہہ کہ ۱۹۳۳ دے سمجھوتے دے مطابق، تاملناڈو توں رضا مندی لین دی کوئی لوڑ نہیں اے جیکر پین والے پانی دی سپلائی لئی ڈیم بنایا جا رہا اے۔ اس توں علاوہ ۱۸۹۲ دے سمجھوتے تحت کسے وی اینیکٹ (ڈیم) دی اساری لئی مدراس سرکار دی رضا مندی دی لوڑ نہیں ہوویگی جیکر اس دے ماتحت کوئی سنچائی نہیں ہونی چاہیدی۔ کرناٹک دے وکیل نے ایہہ وی کیہا کہ ندی دے بیسن دا ۷۵٪ اتے کیچمینٹ کھیتر تاملناڈو وچ اے اتے اس لئی مارکنڈے ندی دے پار بنھ تاملناڈو نوں متأثر نہیں کریگا۔ قومی پانی پالیسی-۲۰۰۲ پین والے پانی نوں سبھ توں ودھ ترجیح دیندی اے، کرناٹک نوں اس پروجیکٹ نوں جاری رکھن دی اجازت دتی جانی چاہیدی اے۔
### سپریم کورٹ دا حکم
سپریم کورٹ نے کیہا کہ عدالت ولوں اس پراجیکٹ 'تے روک لگاؤن دا کوئی کارن نہیں اے کیونکہ ایہہ لگبھگ ۷۵٪ مکمل ہو چکی اے اتے سارے متعلق اتھارٹیاں دی منظوری اتے منظوری نال اساری کجھ سالاں توں چل رہا اے۔ عدالت نے ایہہ وی کیہا کہ تاملناڈو نے اپنی پٹیشن وچ وی انترراجی ندی پانی اختلاف ٹربیونل قائم کرن دا نردیش نہیں منگیا اے۔

## حوالے

گٹھ:بھارت دے دریا
دھرمپوری

**دھرمپوری** بھارت دے مدھ پردیش راج وچ دھار ضلعے وچ اکّ تحصیل دا اکّ شہر اتے ہیڈکوارٹر اے۔ ایہہ نرمدا ندی دے کنارے واقع اے۔ ایہہ کجھ تریخی اتے پراتتو اہمیت والا تھاں اے۔ 

## جغرافیہ
دھرمپوری , گنکاں `تے  نرمدا ندی دے اتری کنڈھے `تے وسیا اے۔ سمندر پدھر توں اسدی اوسط اچائی 139 میٹر (456 فٹ) اے۔  

## اتہاس
دھرمپوری نرمدا ندی دے کنارے واقع اے اتے رانی روپ متی دا جم تھاں سی جو کہ اساطیری طور 'تے ماں نرمدا دی دھی اے اتے بادشاہ باج بہادر نال مانڈو وکھے ویاہی گئی سی۔ ایہہ مہارشی ددھیچی دی پوجا دا تھاں وی سی جس نے دینتاں نال لڑن لئی اپنیاں ہڈیاں دیوتیاں نوں دان کیتیاں سن۔
## حوالے

گٹھ:بھارت دے شہر
سیٹھانی گھاٹ

thumb|220x220px| ہوشنگ آباد وکھے سہتانی گھاٹ
**سیٹھانی گھاٹ** بھارت وچ مدھ پردیش وچ نرمداپرم وکھے نرمدا ندی دے کنارے ۱۹ویں صدی دا اساری اے۔ ایہہ بھارت دے سبھ توں وڈے گھاٹاں وچوں اکّ اے۔ نرمدا جینتی دے جشناں دوران گھاٹ ادوں زندہ ہو جاندا اے جدوں ہزاراں لوک گھاٹاں 'تے اکٹھے ہندے ہن اتے ندی وچ دیوے تیردے ہن۔ ہوشنگ آباد وچ شرما پروار دی جانکیبائی سیٹھانی ولوں دریا وچ جان وچ دقت بارے اوہناں نوں شکایت کرن توں بعد گھاٹ دا اساری کیتا گیا سی، اس لئی گھاٹ دا نام اوہناں دے نام اتے رکھیا گیا اے۔ ایہہ بھارت وچ نجی فنڈنگ ولوں بنائے گئے عوامی بنیادی ڈھانچے دیاں کجھ اداہرناں وچوں اکّ اے۔

## حوالے

* گزٹیئر، ہوشنگاباد ضلع، بھارت سرکار

## باہری لنک

* http://www.hindu.com/thehindu/gallery/0092/009201.jpg 
* https://web.archive.org/web/20070928223932/http://madhyapradeshtourism.com/site_seeing.asp?id=d22
* http://www.india9.com/i9show/31016.htm
گٹھ:بھارت دے دریا
گرودوارہ ٹبی صاحب

**گردوارہ ٹبی صاحب** بھارت پنجاب دے ضلع فریدکوٹ دے پنڈ جیتوں وچ واقع اے۔  اس تھاں نوں گرو گوبند سنگھ جی دی چرن چھوہ حاصل اے۔ 

## اتہاس
سری گرو گوبند سنگھ جی ۱۵ اپریل ۱۷۰۶ نوں کوٹکپورا اتے ہور تھاواں دا دورہ کرن توں بعد جیتو آئے۔ 

جدوں گرو صاحب نے بھائی کپورے نوں مغل فوج نال لڑن لئی اپنا قلعہ منگیا، تاں اسنے اپنا قلعہ دین اتے حمایت کرن توں انکار کر دتا۔ گرو صاحب اتھے جیتو آئے سن۔ اتھے گرو صاحب نے ٹبی (اکّ چھوٹی چوٹی) اتے اپنا تنبو لایا۔ اتھے گرو صاحب نے سنگھاں نوں تیر چلاؤن دا مشق کروایا۔ شام نوں گرو صاحب نے گردوارہ شری گنگسر صاحب وکھے نتمستک ہو کے وشرام کیتا۔ اس ویلے مالوا کھیتر وچ پانی دی گھاٹ سی۔ ٹبی صاحب دے نیڑے کوئی پانی سروت نہیں سی، پر شری گنگسر صاحب دے نیڑے اکّ چھوٹا جیہا چھپڑ سی۔ گرو صاحب گنگسر صاحب وکھے کسے وی طرحاں دی پانی دی لوڑ لئی جاندے سن۔ بھائی رام سنگھ، بھائی شیر سنگھ، بھائی پرتاپ سنگھ اتے بھائی سنت سنگھ نے گرو صاحب لئی اس استھان 'تے کھوہ پٹن دی سیوا لئی۔ اوہناں نے سرب لوح نشان صاحب دا وی پربندھ کیتا۔ سرب لوح نشان صاحب اتے کھوہ اج تک موجود ہن۔

## حوالے

گٹھ:گردوارے
گٹھ:سکھ دھرم دا اتہاس
گٹھ:مذہبی تھاں
وشرام گھاٹ

thumb| ایڈون لارڈ ویکس ولوں ''متھرا دے گھاٹاں دے نال''، ت. ۱۸۸۳
**وشرام گھاٹ** بھارت دے متھرا وچ یمنا ندی دے کنارے اکّ گھاٹ، اشنان اتے پوجا تھاں اے۔ ایہہ متھرا دا مکھ گھاٹ اے اتے ۲۵ ہور گھاٹاں دا مرکزی اے۔ روایتی پرکرما وشرام گھاٹ توں شروع ہندی اے اتے سماپت ہندی اے۔ کیہا جاندا اے کہ بھگوان کرشن نے کنس نوں مارن توں بعد اس تھاں 'تے آرام کیتا سی۔

## حوالے
وشرام گھاٹ
گٹھ:بھارت دے دریا
ناصرہ

**ناصرہ** (، ) اسرائیل دے شمالی ضلع دا سب تو‏ں وڈا شہر اے تے اسنو‏ں اسرائیل دا عربی راجگڑھ سمجھیا جاندا اے چونکہ اس شہر د‏‏ی آبادی د‏‏ی اکثریت اسرائیل دے عرب شہری نيں جو زیادہ تر مسلما‏ن (۹٪) یا مسیحی (۳۰٫۹٪) نيں۔

کتاب مقدس دے نويں عہد نامہ یا عہد نامہ جدید وچ ناصرہ (شہر) دا ذکر بطور ناصرہ یسوع مسیح دے پچپن دے شہر دے طور اُتے ا‏‏ے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں سیدنا مسیح نو‏‏ں یسوع ناصری یا مسیح ناصرہ والا دے ناں تو‏ں وی یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اُتے مسیحیت د‏‏ی بہت ساریاں زیارتاں نيں۔ بائبل دے بوہت سارے واقعات ایتھ‏ے تو‏ں منسوب نيں۔

## حوالے

گٹھ:ناصرہ
گٹھ:اسرائیل دے شہر
گٹھ:اسرائیل وچ عرب بستیاں
گٹھ:شمالی ضلع (اسرائیل)
گٹھ:عہد نامہ جدید دے شہر
گٹھ: تھ‏‏انو‏اں بائبل
گٹھ: تھ‏‏انو‏اں عہد نامہ جدید
گٹھ:مقدس شہر
گٹھ:مقدس تھ‏‏انو‏اں
گٹھ:یسوع تے تریخ
گٹھ:گلیل د‏‏ی قدیم یہودی آبادیاں

گٹھ:اسرائیل
گٹھ:اسرائیل دے شہر
اِلھ

**اِلھ** یا **چیلھ** (Kite) اِلھ ٹبر (Accipitridae) وچ خاص طور تے ذیلی خانداناں Milvinae، Elaninae تے Perninae وچ کچھ شکاری پنچھی نیں۔

اِلھاں اپݨے لمبے تے زاویے دار پراں تے پونچھ دی وجہ توں دوسرے شکاری پنچھیاں توں مختلف ہُندیاں نیں۔ نر تے مادہ اکو جئے ہُندے نیں۔ اوہ درختاں اُتے گھونسلے بݨاؤندیاں نیں تے زیادہ تر جانوراں دیاں لاشاں کھاندیاں نیں۔

## قِسماں
* وڈی اِلھ
* چٹی اِلھ
* براہمݨی اِلھ

گٹھ:الاں
گٹھ:پنجاب دے پنچھی
گٹھ:پنچھی
گٹھ:چیلھاں
شمالی تسمانیا کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ

**شمالی تسمانیا کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ** (North Tasmania Cricket Association Ground) جسنو‏ں عام طور اُتے **این ٹی سی اے گراؤنڈ** (NTCA Ground) کہیا جاندا اے آسٹریلیا وچ قدیم ترین فرسٹ کلاس کرکٹ گراؤنڈ ا‏‏ے۔ ایہ لانسسٹن، تسمانیا، آسٹریلیا وچ واقع ا‏‏ے۔

## باہرلے جوڑ
* 

گٹھ:1851ء وچ پایہ تکمیݪ کھیل تھ‏‏انو‏اں
گٹھ:آسٹریلیا دے کرکٹ میدان
گٹھ:آسٹریلیا وچ 1851ء دیاں تاسیساں
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
وشنو پریاگ

ایہہ ہندو دھرم دے مشہور پربتی تیرتھاں وچوں اکّ اے۔ ایہہ پریاگ دھولی گنگا اتے الکنندا ندیاں دے سنگم اتے وشنوں پریاگ واقع اے۔ سنگم اتے بھگوان وشنو پرتیما نال سوبھنیک پرانے مندر اتے وشنوں کنڈ درشنیک ہن۔ ایہہ ساگر تل توں ۱۳۷۲ میٹر دی اچائی اتے واقع اے۔ وشنوں پریاگ جوشیمٹھ-بدریناتھ موٹر رستہ اتے واقع اے۔

گٹھ:ہندو تیرتھ-استھان
گٹھ:اتراکھنڈ دے شہر
گٹھ:بھارت دے شہر
رودر پریاگ

**رودر پریاگ** بھارت دے اتراکھنڈ راج دے ردرپریاگ ضلعے وچ اکّ شہر اتے نگر پنچائت اے۔ ایہہ الکنندا اتے منداکنی ندیاں دا سنگمستھل اے۔ اتھوں الکنندا دیو پریاگ وچ جاکے گنگا نال ملدی اے۔ مشہور دھرمستھل کیدارناتھ دھام ردرپریاگ توں ۸۶ کلومیٹر دور اے۔  شو دے نام اتے اس دا نام رکھیا گیا اے۔ ایہہ شرینگر (گڑھوال) توں ۳۴ کلومیٹر دی دوری اتے واقع اے۔

گٹھ:بھارت دے شہر
گٹھ:اتراکھنڈ دے شہر
ننداکینی دریا

**ننداکنی ندی** گنگا ندی دی پنج شروعاتی معاون ندیاں وچوں اکّ اے۔ ایہہ ندی اتے الکنندا ندیاں دے سنگم اتے نند پریاگ واقع اے۔ ایہہ ساگر تل ولوں ۲۸۰۵ فٹ دی اچائی اتے واقع اے۔ اتھے گوپال جی دا مندر درشنیک اے۔ نندپریاگ دا مول نام کنداسُو سی جو اصل وچ ہن وی معاملہ ریکارڈ وچ ایہی اے۔ اجیہا کیہا جاندا اے کہ سنکد پران وچ ننگپریاگ نوں کنو آشرم کیہا گیا اے جتھے دشپار اتے شکنتلا دی کہانی گڑی گئی۔ واضع روپ ولوں اس دا نام اسلئے بدل گیا کیونکہ اتھے نند بابا نے سالاں تک تپ کیتا سی۔

گٹھ:گنگا دیاں معاون ندیاں
گٹھ:بھارت دے دریا
گٹھ:گنگا دے معاون دریا
تریوینی سنگم

ہندو روایت تحت **تروینی سنگم**تن دریاواں دا "[سنگم]" اے۔ سنگم دا نقطہ ہندواں لئی اکّ پوتر جگہ اے، کیہا جاندا اے کہ اتھے اکّ وار اشنان کرن نال سارے پاپ دھوتے جاندے ہن اتے بندہ جم دے چکر توں مکت ہو جاندا اے۔

## تروینی سنگم الہ  آباد

## حوالے

 

گٹھ:گنگا دیاں معاون ندیاں
گٹھ:ہندو مقدس شہر
چمبل دریا

**چمبل دریا** () مرکزی بھارت وچ جمنا دا اکّ معاون دریا اے جو وڈیرے گنگا بیٹ پربندھ دا حصہ اے۔ اسدا پرانا نام **چرمواتی** اے۔ اس دے معاون دریا شپرا، سندھ، کلسندھ اتے کننوں دریا ہن۔ ایہہ دریا بھارت وچ اتر اتے اتر-مرکزی حصہ وچ راجستھان اتے مدھ پردیش دے دھار، اجین، رتلام، مندسور بھیڑ مرینا آدی ضلعیاں توں ہوکے وہندا اے۔ ایہہ دریا دکھنی موڑ توں اتر پردیش وچ یمنا وچ شامل ہون توں پہلاں راجستھان اتے مدھ پردیش وچدی لنگھدی اے۔ اس دریا اتے چار پانی بجلی مرکز چلدے ہن۔ ۱ گاندھی ساگر، ۲ رانا ساگر، ۳ جواہر ساگر، ۴ کوٹا ویراج۔ مشہور *چولیء پانی پرپات* چمبل دریا (کوٹا) وچ اے۔

ایہہ اکّ بارانماہی دریا اے۔ اسدی شروع تھاں جاناپاو دے پہاڑ(مدھ پردیش) ہن۔ ایہہ دکھن وچ مہو شہر دے، اندور دے نزدیک، وندھ رینج وچ مدھ پردیش وچ دکھنی ڈھلان توں ہوکے گزردی اے۔ چمبل اتے اس دے معاون دریا اتر مغربی مدھ پردیش دے مالوا کھیتر دے نالے، جدکہ اس دے معاون دریا، بناس جو اراولی پہاڑ توں شروع ہندا اے وچ مل جاندی اے۔ چمبل، کاویری، یمنا، سندھو، پہج بھریہ دے کول پنچندا وچ اتر پردیش وچ بھنڈ اتے اٹاوا ضلعے دی حدّ دے شامل پنج ندیاں دے سنگم تے ختم ہندی اے۔
 
 
## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ

گٹھ:ہندستان دے دریا
گاندھی ساگر ڈیم

**گاندھیساگر** **ڈیم** ۱۶۸ کلومیٹر دی دوری 'تے واقع اے&nbsp;ضلع ہیڈکوارٹر توں کلومیٹر ڈیم چمبل ندی 'تے بنایا گیا اے۔

گاندھی ساگر ڈیم بھارت دی چمبل ندی 'تے بنے چار وڈے ڈیماں وچوں اکّ اے۔ ایہہ ڈیم مدھ پردیش راج دے مندسور ضلعے وچ واقع اے۔ ایہہ  اچا کھڑا اکّ چنائی گریوٹی ڈیم اے اچّ،   دے کیچمینٹ کھیتر توں ۷٫۳۲۲ بلیئن گھن میٹر دی کل سٹوریج گنجائش دے نال   ۔ ڈیم دا نینھ پتھر بھارت دے وزیراعظم پنڈت جواہر لال نہرو ولوں ۷ مارچ ۱۹۵۴ نوں رکھیا گیا سی، اتے مکھ ڈیم دا اساری پرمکھ ٹھیکے دار؉   دوارکا داس اگروال اینڈ ایسوسیئیٹس ولوں کیتا گیا سی اتے ۱۹۶۰ وچ پورا ہویا سی۔ ۱۹۷۰ دے دہاکے وچ وادھو ڈیم ڈھانچے نوں ہیٹھاں ول پورا کیتا گیا سی۔

ڈیم اپنے پیراں 'تے 115-MW ہائیڈروئلیکٹرک پاور سٹیشن کھیڈدا اے، جس وچ پنج 23-MW پیدا کرن والیاں اکائیاں ہن جو کہ لگبھگ 564 GWh دی کل توانائی پیدا کردیاں ہن۔ بجلی پیداوار توں بعد چھڈے گئے پانی دی ورتوں کوٹا بیراج ولوں  دی سنچائی لئی کیتی جاندی اے، جو کہ  دور واقع اے۔ راجستھان راج وچ کوٹا شہر دے نیڑے ڈیم دی ہیٹھاں ول۔

ایہہ سارا سال بہت سارے پرواسی اتے غیر-پرواسی پنچھیاں نوں متوجہ کردا اے۔ انٹرنیشنل برڈ لائیف ایجنسی (IBA) نے "A4iii" ماپدنڈاں دے تحت سروور نوں یوگ بنایا اے، کیونکہ پانی دے پنچھیاں دی منڈلی کجھ نقطےآں 'تے ۲۰٬۰۰۰ توں ودھ دسی جاندی اے۔

## جغرافیہ
right|thumb| چمبل ندی 'تے گاندھی ساگر ڈیم۔
چمبل ندی (پرانے ویلے وچ چمریاوتی ندی وجوں جانی جاندی اے) وندھیا رینج وچ  دی اچائی 'تے اٹھدی اے۔،  اندور دے نیڑے مہو شہر دے پچھم-دکھن-پچھم وچ۔ ایہہ مدھ پردیش توں اتر-اتر-مشرق ول وگدا اے، کجھ ویلے لئی راجستھان وچوں لنگھدا اے، پھر اتر پردیش راج وچ یمنا ندی وچ شامل ہون لئی دکھن-مشرق ول مڑن توں پہلاں راجستھان اتے مدھ پردیش دے وچکار سیما بناؤندا اے۔ اس دے سروت توں یمنا ندی دے سنگم تک اسدی کل لمبائی  اے۔

چمبل اتے اس دیاں معاون ندیاں شمال مغربی مدھ پردیش دے مالوا کھیتر نوں کڈھدیاں ہن، جدوں کہ اسدی معاون ندی، بناس، جو اراولی رینج وچ اٹھدی اے، دکھن-پوربی راجستھان نوں کڈھدی اے۔ یمنا دے سنگم 'تے، چمبل بھنڈ اتے اٹاوا ضلعیاں دی سرحد 'تے، اتر پردیش دے بھریہ دے نیڑے پچنادا وکھے چار ہور ندیاں - یمنا، کواڑی، سندھ اتے پہوج - نوں ملاؤندا اے۔ دریا نوں  دی اوسط سالانہ ورکھا دے نال اکّ بارش-بیسڈ کیچمینٹ کھیتر ولوں نکاس کیتا جاندا اے۔، تاپمان سیما  دے وچکار اے اتے , اتے ۳۰٪ توں ۹۰٪ تک دی ساپیکھک نمی۔

 اتے  چمبل دے سروت توں ڈونگھیاں کھڈاں دا کھیتر اے؛ گاندھی ساگر ڈیم اس کھڈّ دے حصے دے وچکارلی پہنچ وچ واقع اے۔ ڈیم  دی دوری 'تے واقع اے مندسور دے ضلع پربندھکی ہیڈکوارٹر توں۔

## حوالے

گٹھ:بھارت دیاں جھیلاں
پتھرالہ بیراج

**پتھرالا بیراج** (ہندی: **पथराला बांध** ) سوم ندی دے پار اکّ بیراج اے، جو بھارت دے ہریانہ   وچ یمنا نگر ضلعے وچ پیندا اے۔ مغربی یمنا نہر لگبھگ  ہتھنیکنڈ بیراج توں شروع ہندی اے۔ ڈاکپاتھر توں اتے دون ویلی دے دکھن ول۔ نہراں انبالہ ضلعے، کرنال ضلعے، سونیپت ضلعے، روہتک ضلعے، جیند ضلعے، ہسار ضلعے اتے بھوانی ضلعے دے کھیتر دے وڈا کھیتراں وچ سنچائی کرن دے کم آؤندیاں ہن۔ 

## اتہاس

مغربی یمنا نہر، جو کہ ۱۳۳۵ عیسوی وچ فروز شاہ تغلق نے بنوائی  سی، بہت زیادہ سلٹنگ کارن اسنوں ۱۷۵۰ عیسوی وچ وگنا بند کر دتا گیا سی، بریٹیش راج نے بنگال انجینیئر گروپ نے  ۱۸۱۷ وچ تن سالاں دی مرمت کیتی، ۱۸۳۲-۳۳ وچ یمنا وکھے تاجیوالا بیراج ڈیم سی۔ پانی دے وہاء نوں مقررہ کرن لئی بنایا گیا، ۱۸۷۵-۷۶ وچ دادوپور؉   وکھے پتھرالا بیراج اتے نہر دے ہیٹھاں سوم ندی ڈیم بنایا گیا، ۱۸۸۹-۹۵ وچ نہر دی *سرسا برانچ* دی سبھ توں وڈی برانچ بنائی گئی، جدید ہتھنی کنڈ بیراج ۱۹۹۹ وچ بنایا گیا۔ پرانے تاجیوالا بیراج نوں بدلن لئی سلٹنگ دی مسئلہ نال نجٹھن لئی۔ 

## ایہہ وی ویکھو
 
 
## حوالے

## باہری لنک

* یمنا ندی وچ آلودگی 

گٹھ:ہریانے دیاں جھیلاں
گٹھ:جھیلاں
تاجے والا بیراج

**تاجیوالا بیراج** بھارت دے ہریانہ  وچ یمنا نگر ضلعے وچ یمنا ندی دے پار اکّ ہن بند کیتا گیا پر موجودہ پرانا بیراج اے۔ ۱۸۷۳ وچ پورا ہویا، اس نے اتر پردیش اتے ہریانہ وچ سنچائی لئی یمنا دے وہاء نوں اس تھاں توں نکلن والیاں دو نہراں جویں کہ مغربی یمنا نہر اتے مشرقی یمنا نہر،  دے نال-نال دلی نوں میونسپل پانی سپلائی نوں مقررہ کیتا۔

۱۹۹۹ وچ، ہتھنیکنڈ بیراج پرانے تاجیوالا بیراج نوں بدلن لئی پورا کیتا گیا سی جو ہن سیوا توں باہر اے۔ 

## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:ہریانے دیاں جھیلاں
گٹھ:جھیلاں
ہتھنی کنڈ

**ہتھنی کنڈ،** بھارت دے ہریانہ راج وچ مغربی یمنا نہر دا اکّ تھاں اے، جو یمنا ندی نوں ویکھدے ہوئے اکّ اچے تھڑھے اتے بنایا گیا اے۔ ایہہ دریا پاؤنٹا صاحب وکھے ہمالیہ دیاں تہیاں دی آخری گود نوں پار کرکے ہریانہ دے میدانی علاقیاں وچ وگدا اے۔ مغربی یمنا نہر دا پانی  تاجے والا بیراج وچ اکٹھا کیتا گیا سی۔ ہتھنی کنڈ توں، پر ایہہ کم ہن نویں ہتھنی کنڈ بیراج ولوں حاصل کیتا گیا اے۔ 

ایہہ تھاں اکّ مشہور وزٹر ٹکانا اے اتے اتھے اکّ ریسٹورینٹ اتے ساہسی کھیڈاں لئی وائیلڈلائیف ٹریکٹ دے نال راپھٹنگ، کینپنگ اتے باڈی سرپھنگ لئی سویدھاواں ہن۔

## ٹکانا
ہتھنی کنڈ یمنا نگر دے قصبے دے نیڑے اس دے ریلوے سٹیشن دے نال اتے کالیسر نیشنل پارک دے سال پھوریسٹ ریزرو دے نیڑے اے۔

ہتھنی کنڈ دے نیڑے ریپڈز مدھم تیبرتا دے ہن اتے راپھٹراں نال مشہور ہن۔

## ایہہ وی ویکھو
 
گروگرام بھیم کنڈ (ہندی: गुरुग्राम भीम कुंड), جس نوں پنچوکھڑا جھوڑ وی کیہا جاندا اے
 اندرا گاندھی نہر
 بھارت وچ سنچائی
 بھارتی ندیاں انتر-لنک
 بھارت وچ پانی آواجائی
 گنگا نہر
 گنگا نہر (راجستھان)
 اپر گنگا نہر ایکسپریسویء

## حوالے

گٹھ:ہریانے دیاں جھیلاں
گٹھ:جھیلاں
مغربی یمنا نہر

مغربی یمنا کینال اک نہر اے جو ہندوستان وچ دریائے یمنا تو‏ں نکلدی اے ۔ ایہ ۱۳۳۵ وچ تعمیر کيتا گیا سی، لیکن ۱۷۵۰ تک، تلچھٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں اس وچ پانی دا بہنا بند ہو گیا ۔ ۱۸۱۷ وچ برطانوی دور حکومت وچ اس وچ کھدائی کرکے پانی دے بہاؤ نو‏‏ں بحال کيتا گیا تے بہاؤ د‏‏ی مقدار نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے لئی اس اُتے ۱۸۳۲–۳۳ وچ تاج والا بیراج (ڈیم) بنایا گیا۔ ۱۸۷۵–۷۶ وچ ، دادو پور دے پتھرالا بیراج تے دریائے سومب اُتے اک ڈیم بنایا گیا سی ، جو یمنا د‏‏ی اک معاون دریا اے ۔ نہر د‏‏ی سرسا شاخ ۱۸۸۹–۹۵ وچ بݨائی گئی سی، جو اس د‏ی سب تو‏ں وڈی شاخ ا‏‏ے۔ وقت دے نال نال تاجے والا بیراج وی تلچھٹ تو‏ں بھر گیا تے ۱۹۹۹ وچ ہتھینی کنڈ بیراج بنایا جدید دور وچ اس نہر د‏‏ی شاخاں سمیت اس د‏ی کل لمبائی ۳٬۲۲۶ کلومیٹر ا‏‏ے۔ اس دے ذریعے امبالا، کرنال، سونی پت، روہتک، حصار تے سرسا ضلعے تے دہلی تے راجستھان دے کچھ حصےآں وچ تقریباً ۵ لکھ ہیکٹر اراضی نو‏‏ں سیراب کيتا جاندا ا‏‏ے۔ [۲]

## ایہ وی دیکھو
*دریائے جمنا
*ہتھینی کنڈ بیراج
*تاجے والا بیراج
*پتھرالہ بیراج
*جمنا نگر ضلع
## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:بھارت دیاں نہراں
اوکھلا بیراج

thumb| بیراج توں یمنا ندی دا نظارہ
**اوکھلا بیراج** ( **اوکھلا ویئر** اتے **اوکھلا پل** )  یمنا ندی دے پار ۱۸۷۴ وچ کھوہلیا گیا اکّ ۷۹۱ میٹر  جاں لگبھگ ۸۰۰-گز لمبا بنھ اے۔ ایہہ اج اوکھلا برڈ سینچوری دی تھاں وجوں وی کم کردا اے۔ ایہہ نویں دلی دے دکھن ول ۱۰ کلومیٹر اتے اوکھلا وکھے نظامالدین پل دے ہیٹھاں ول، جتھے آگرہ نہر اس توں نکلدی اے۔  بیراج دا سکھر کالندی کنج - مٹھاپور روڈ دے دلی - نوئڈا کیریجویء وجوں وی کم کردا اے۔  نیڑلے بعد دے یگ دا **[[نیو اوکھلا بیراج|نواں اوکھلا بیراج]]** ۵۵۴ میٹر لمبا اے۔ 

اوکھلا بیراج ہن اوکھلا برڈ سینچوری دے تھاں وجوں وی کم کردا اے۔     آگرہ نہر 'تے ڈاؤنسٹریم وی کیتھم جھیل نیشنل برڈ سینچوری اے۔   

ایہہ اتر پردیش سرکار دے پربندھن ماتحت اے۔ 

## اتہاس
بیراج اتے آگرہ نہر نوں ۱۸۷۴ وچ بریٹیش راج ولوں دلی توں گڑگاؤں، متھرا اتے آگرہ ضلعیاں اتے بھرت پور ریاست تک سنچائی اتے پانی دی آواجائی دے مقصد لئی کھوہلیا گیا سی۔ ۱۹۰۴ وچ نیویگیشن بند ہو گئی۔  ایہہ ندی دے گرمی دے پدھر توں ستّ فٹ اچا بنایا گیا سی۔ 

یمنا، یمنوتری توں اوکھلا بیراج تک اسدی اتپتی نوں اپر یمنا کیہا جاندا اے، جسدا پربندھن ۱۹۹۵ وچ بنے اپر یمنا رور بورڈ ولوں کیتا جاندا اے۔   

بھارت دی تیجی پنج-سالا سکیم (۱۹۶۱-۶۶) دوران اوکھلا بیراج توں گروگرام ضلعے (ہن فریدآباد؉  ) تک اکّ نہر بنائی گئی سی۔  اس نہر وچ ہن فریدآباد؉ وچ اکّ ڈاؤنسٹریم پلہ بیراج اے۔

[thumb| نوئڈا نیڑے [اوکھلا برڈ سینچوری|اوکھلا برڈ سینچری دا داخلہ گیٹ۔]]

* دلی-فریدآباد؉   یمنا پانی رستہ، اتری دلی دے وزیر آباد بیراج توں اتری فریدآباد؉   دے پلہ بیراج تک ITO بیراج اتے اوکھلا بیراج ولوں۔ 
* دلی-آگرہ یمنا نہر پانی رستہ، اوکھلا بیراج توں آگرہ نہر راہیں آگرہ تک، نیدرلینڈز (سی. فروری ۲۰۱۷)। 

## ایہہ وی ویکھو

* متھرا بیراج
* مسانی بیراج
* نیو اوکھلا بیراج

## حوالے

گٹھ:دلی دیاں جھیلاں
گٹھ:جھیلاں
مسانی بیراج

**مسانی بیراج**، **مسانی پل** وی، ۱۹۸۹ وچ پورا ہویا موسمی صاحبی ندی اتے اکّ بیراج،  بھارت وچ ہریانہ دے ریواڑی ضلعے وچ مسانی پنڈ دے نام اتے رکھیا گیا اے۔   مسانی بیراج NH 919 ' تے اکّ پل وجوں وی کم کردا اے۔  ۵۰ سالاں دے وقفے توں بعد ۲۰۱۷ وچ بیراج وچ پانی دی سٹوریج نوں سدیوی بنایا گیا سی۔  ایہہ بیراج صاحبی ندی دے رستے دے نال واتاورنی گلیارے دا اہم حصہ اے جو راجستھان وچ اراولی پہاڑیاں توں یمنا تک ماتنہیل جنگل، چھچھکواس-گودھاری، کھاپرواس وائیلڈلائیف سینچری، بھنڈواس وائیلڈلائیف سینچوری، بھنڈواس وائیلڈ لائیف سینچوری، آؤٹپھلٹپر، نمبرپر، آؤٹپھلپر، نیشنل ۶. پارک، بسائی اتے دی لوسٹ لیک (گروگرام)۔

مسانی بیراج نوں قومی راجمارگ NH 919 (سابقہ نام NH 71B) 'تے پل وجوں وی ورتیا جاندا اے جو اس بیراج 'تے قومی راجمارگ NH 48 (سابقہ نام NH 8) (دلی-جے پور-ممبئی) نال مل جاندا اے۔ مرکز سرکار نے مسانی بیراج سڑک نوں چار-مارگی کرن دی سکیم (سی. اگست ۲۰۱۷)। 

## ایہہ وی ویکھو

* دلی رج
* ہریانہ دے چیتے
* گروگرام چیتا اتے ہرن سفری
* ہریانہ دا اتہاس
* ہریانہ وچ ڈیماں اتے پانی بھنڈاراں دی لسٹ
* ہریانہ، بھارت دے قومی پارکاں اتے جنگلی جیو مہماں دی لسٹ
* کوٹلہ اتے نوح جھیلاں دا سسٹم
* دھوسی پہاڑی
* سرسکا ٹائیگر ریزرو
* 
* ہریانہ وچ ڈیماں اتے پانی بھنڈاراں دی لسٹ

## حوالے

## باہری لنک

* WWF ولوں ہریانہ ندیاں دی پروفائیل

گٹھ:ہریانہ وچ یاتری کشش
گٹھ:ہریانے دیاں جھیلاں
گٹھ:جھیلاں
نیو اوکھلا بیراج

**نیو اوکھلا بیراج** نویں دلی دے دکھن-مشرق وچ یمنا ندی نوں گھیرن والا اکّ پاڑا اے۔

۱۸۷۴ وچ بریٹیش نے اصلی اوکھلا بیراج بنائے جان توں بعد یمنو ندی دا رستہ کافی بدل گیا اے۔ ایہہ ندی اپنی مچھی دی بہتات لئی جانی جاندی سی۔ اج ندی نوں زیادہ تر واٹر ٹریٹمینٹ پلانٹاں دے آؤٹپھلو ولوں کھوآیا جاندا اے۔ نیو اوکلا بیراج ۱۹۸۷ وچ چالو ہون توں بعد صرف چار وار ہی پوری گنجائش نال بھریا اے 

## ایہہ وی ویکھو

* بیراج
** ہتھنی کنڈ بیراج
** اوکھلا بیراج
** مسانی بیراج
** تاجیوالا بیراج

* ویٹلینڈس
** بسائی ویٹلینڈ
** نجپھگڑھ ڈرین برڈ سینچوری
** صاحبی ندی
** سلطان پور نیشنل پارک

## حوالے

گٹھ:دلی دیاں جھیلاں
گٹھ:جھیلاں