پنجاب تے پنجاب دے لوک

## جان پچھان

      سابق _ اتہاس دور دے پنجاب اتے اس دے حد بنے بارے بہت ہی گھٹ پتہ لگدا اے بھاویں تارہ چند اتے کجھ ہور ودوان انسانی نسل دا مڈھ بھارت وچ بنھیا ہویا مندے ہن پر ٹھوس تے پرمانک تتھاں راہیں اس دی پروڑتا نہیں ہندی فریدکوٹی نے پنجابی اتے منڈا بولیاں دا تلناتمک مطالعہ کرکے ایہہ سٹہ کڈھیا اے کہ کجھ رسم رسم ملک پنجابی شبد جویں پانی وارنا چول وارن لاگ ریجھاں سربالا تیاں ماگھی وری پیڈا آدی منڈا بولی دی ہی دین ہن سری جیچندر ودیالنکار جنہاں نے بھارت اتے پنجاب دی پرانے رہتل، وسنیکاں اتے بولیاں بارے کھوج کیتی اے۔ پھریدکوٹی دے وچاراں دی حامی نہیں بھردے۔

اناں مطابق"دراوڑی ٹبر دا نسل دا مول اتے اک ماتر گھر دکھن بھارت ہی اے۔ اک دراوڑی بیلی، بروہی بھارت ورش دے پچھمیں دروازے تے اے۔ اس نال ایہہ سوچ دے پکھاں وچ نشان نہیں اے۔ایہہ وی ہو سکدا بروہی لوک بھارت دے سمندری ساحل تے مغربی دیساں دے نال ہون والے وپار دے سلسلے وچ اتر پچھم جا وسے اتے اک دراوڑ کالونی نوں سوچت کردے ہون۔"

   اسے پرکار شری ودیالنکار منڈا شاخ دیاں بہار جاں اس آنڈھ گوانڈھ موجود بولیاں دی گل تاں کردے ہن، مگر پنجاب دے پرانے واسی ہون بارے کجھ نہیں دسدے۔

   خدائی توں پتہ لگدا اے شہر بہت سندر وسیا ہویا سی۔ گالیاں نالیاں مکان سبھ طریقے نال سن۔ اس توں علاوہ دیوی دیوتیاں دیاں مورتیاں۔ اس ملدیا ہن۔مٹی دے بھانڈے پتھر دے اوزار آدی سبھ کاسے توں لوک جانو سن۔

   آریہ لوکاں دی آمد توں لیکے انیویں صدی تک ایرانی، یونانی، پارتھی، شکّ، کشن، غزنی، غلام، خلجی، تغلق، لودھی، سید، انگریز، باہرلا نسلا، جاتاں، قوماں، کبیلیا، دے ہور حملہ آور دے روپ وچ آؤندے رہے سن۔اناں وچ کجھ لٹمار کردے تے کجھ پکے اتھے رہن لگ جاندے۔

  سابق آریائی رہتل بارے مختصر ذکر اپر آ چکا اے۔ جغرافیائی، سماجی اتے تہذیبی نظرئیے توں جائزا لین لئی پنجاب نوں تریخی پکھ توں پنج کھنڈاں وچ ونڈیا جا سکدا اے:

  1.آریائی دور -2500ای۔پو۔توں 1000ایں

  2.اسلامی دور- 1000توں1800ایں۔

  3.مہاراجہ رنجیت سنگھ دا دور -1800توں 1849ای۔

  4.انگریزی دور -1849توں 1947ای۔

  5.آزادی توں پچھوں - 1947ای۔تو ہن تک

## آریہ دور نے سبھیاچاریکرن
1920 ای۔ تک ایہہ منیا جاندا سی کہ آریہ پنجاب دی پہلی سبھئک مول جاتی سی، جسنے لگبھگ 3000 سال عیسیٰ سابق اس دھرتی اپر ویداں د رچنا کیتی۔ پر 1921 ای۔ سندھ دے علاقے وچ مہنجودڑو اتے ہڑپا آدی تھاواں دی خدائی نے عاریاں توں پہلاں انت رہتل دے نسان دسے۔ اس رہتل دے مکھ مرکز سندھ کنارے لبھے گئے تاں کرکے اسنوں سندھ گھاٹی رہتل کیہا جاندا اے۔ آریہ جاتی دے دھرم گرنتھاں وچ *دسیو* اکھواؤن والے ایہہ پہلے پنجابی سن۔ جنہاں دا میسوپوٹامیاں تے سمیریا دے لوکاں نال گوڑہا میل ملاپ سی

## آریہ وچ دراوڑ سبھیاچار دے ابھردے انش
بھاویں لوکاں نے دراوڑ رہتل اتے سبھیاچار نوں ختم کر دتا سی پر پھر وی دسیو دی ہوند آریہ سبھیاچار تے ضرور اثردار ہوئی ہوویگی۔ دسیو جنہاں دی رہتل تے سبھیاچار نوں قدرتی طاقتاں جا عاریاں نے نشٹ کر دتا۔ ایہہ لوک آریہ دے داس بنکے ایتھ ہی وس گئے۔ "کوئی باہری سبھیاچار کسے غیر قوم دی دھرتی تے آکے اثردار ہوئے بناں نہیں رہِ سکدا، بھاویں اوہ حاکم گٹھ گے وچ غلام قوم نوں داس بنا کے ہی کیوں نہ رکھے۔" پوجا آریہ لوکاں دے دھرم دا اٹٹ انگ اے۔ بھگوتپناہ اپادھیائ دے مطابق، "آریہ لوکاں توں پہلاں سولے تے کالے رنگ دے لوکاں دیاں ذاتیاں نے آریہ تے مکمل اثر پایا۔

## مسلمان دور دا سبھیاچاریکرن
مسلمان حملہ آور بنکے آئے سن اتے اتھے پنجاب دی دھرتی اتے وس گئے۔ اتھوں دے لوکاں نے اوہناں دے سبھیاچار توں بہت کجھ گرہن کر لیا۔ جویں کہ قوالی، غزل، سارنگی، ستار آدی۔ ہندو سبھیاچار وچ لاڑے نوں سہرے لاؤنے، لاڑی نوں نتھّ پاؤنے آدی مسلم سبھیاچار دا اثر اے۔ ایران ترک تے افغان رابطہ نال نرول اسلام کجھ نہ کجھ ضرور بدل گیا سی۔

## مسلمان پنجابی سبھیاچار
مسلماناں توں پہلاں شک کشان ہون آدی کئی ذاتیاں نے پنجاب تے حملے کیتے پر پنجابی سبھیاچار دے اثر ہیٹھ اوہ اس وچ مشرت ہو گئے پر مسلماناں نے اپنی مذہبی تے تہذیبی مولکتا نوں قایم رکھیا۔لمے ویلے تک اوہناں دی سیاسی طاقت پنجاب دی دھرتی تے گئی اے۔مسلمانا نوں ہندواں دے جاتی بھید مطلب تے سیاسی لالچ توں اپنے دھرم پرسار وچ بڑی سہولت ملی۔ پنجابی سبھیاچار دی پاسن طاقت تے سرکھیا طاقت نربل تے نڈھال ہو چکی سی تے اسدا دھیان انترمکھتا تے انفرادی دھرم ول ودھ رہا سی۔ کجھ چر محمود غزنوی نے سنسکرت تے بولی نوں اپنایا پر چھیتی ہی راز بولی فارسی سنسکرت تے دوجیاں مقامی بولیاں تے اپنا اثر پاؤنا شروع کیتا۔پنجابی قوم جو اس ویلے ہندوی رنگ وچ ڈنگی ہوئی سی، اپنے دھرم، ساہت، تے بولی تے سبھیاچار ولووں دبی جان لگی۔ اس طرحاں سبھیاچاریکرن اوہ عمل اے جہڑی دو سبھیاچاراں دے آپسی میل تے ٹکرا کرکے ہوند وچ آؤندی اے۔ اک سبھیاچار دوجے سبھیاچار توں کجھ لیندا وی اے تے کجھ دیندا وی اے۔

   
## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجاب