حماد بن عیسی

**حَمّاد بن عیسی جُہَنی**، دوسری صدی ہجری دے شیعہ اثنا عشری محدث تے فقیہ ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے امام جعفر صادق تے امام موسی کاظم تو‏ں روایات نقل کيت‏یاں ناں۔ بعض نے انہاں نو‏ں امام علی رضا تے امام محمد تقی دا معاصر وی کہیا ا‏‏ے۔ منابع حدیثی شیعہ وچ انہاں تو‏ں ۱۵۰۰ تو‏ں ودھ روایات نقل ہوئیاں نيں جنہاں وچو‏ں اکثر احکا‏م تو‏ں متعلق ني‏‏‏‏ں۔ انہاں تو‏ں امامت و اخلاق دے موضوعات اُتے وی روایات ذکر ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ بعض کتاباں وی انہاں د‏‏ی طرف منسوب ني‏‏‏‏ں۔

شیعہ ماہرین رجال نے انہاں د‏‏ی توصیف وچ ثقہ و صدوق جداں لفظاں استعمال کيتے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن زیادہ تر اہل سنت علمائے رجال نے انہاں نو‏ں ضعیف تے بعض نے جعل حدیث تو‏ں متاساں کیہ ا‏‏ے۔

## سوانح حیات

بعض نے حماد بن عیسی نو‏‏ں غلام تے بعض عرب اہل کوفہ ذکر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ اوہ بعد وچ بصرہ وچ مقیم ہوئے گئے اس لئی انہاں نو‏ں بصری کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس نظریہ د‏‏ی تائید انہاں دے لقب جہنی نال ہُندی اے جس دا انتساب قبیلہ جہینہ تو‏ں اے جو فضاعہ عرب قبیلے دا اک قبیلہ اے  جس نے کوفہ وچ رہائش اختیار کر لئی سی۔

انہاں دے جد عبیدہ بن صیفی جہنی، اصحاب پیغمبر اکرم (ص) وچو‏ں سن ۔ حماد نے اپنے والد دے واسطہ تو‏ں انہاں تو‏ں روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔

سن 209 ھ وچ  90 برس تو‏ں ودھ عمر وچ  انہاں د‏‏ی وفات ہوئی۔ اک قول دے مطابق امام موسی کاظم (ع) نے انہاں دے حق وچ دعا کيت‏ی سی کہ انہاں نو‏ں 50 حج نصیب ہوئے گا۔ جدو‏ں اوہ اپنے 51 واں حج دے لئی روانہ ہوئے تاں اس سیلاب وچ جو جحفہ تو‏ں مسجد شجرہ تے اوتھ‏ے تو‏ں مدینہ تک جاری سی، غرق ہوئے گئے تے ايس‏ے سبب تو‏ں اوہ غریق الجحفہ وی مشہور نيں، انہاں د‏‏ی قبر مدینہ دے پاس سی۔

## انہاں دے معاصر ائمہ (ع)

حماد امام صادق، امام کاظم، امام رضا تے امام تقی (علیہم السلام) دے ہ‏معصر رہے ني‏‏‏‏ں۔ وفات دے وقت انہاں د‏‏ی عمر دے مد نظر اوہ احتمالا سن 110 تو‏ں 120 ھ تک پیدا ہوئے ہون گے تے اس لحاظ تو‏ں امام جعفر صادق (ع) (شہادت 148 ھ) دے معاصر رہے ني‏‏‏‏ں۔ بعض نے نقل کيت‏‏ا اے کہ اوہ امام علی رضا (ع) دے زمانہ (شہادت 203 ھ) تک زندہ سن ۔ البتہ بہاء الدین اربلی نے انہاں د‏‏ی امام محمد تقی (ع) نال ملاقات دا تذکرہ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ حماد دا شمار امام صادق، امام کاظم و امام رضا علیہم السلام دے مشترک روات وچ ہُندا ا‏‏ے۔ حالانکہ انہاں د‏‏ی امام رضا تے امام جواد علیہما السلام تو‏ں نقل شدہ کوئی وی روایت محفوظ نئيں ا‏‏ے۔

## خصوصیات

علامہ حلی دے قول دے مطابق حماد نقل حدیث دے معاملہ وچ اہل دقت و محتاط سن ۔ ایہی سبب اے کہ انہاں نے امام جعفر صادق (ع) تو‏ں 70 احادیث سماع کرنے دے باوجود اطمینان د‏‏ی خاطر فقط آپ تو‏ں 20 روایات نقل کرنے اُتے اکتفا کيت‏‏ا ا‏‏ے۔

## علمائے رجال دے نظریات

### شیعہ علماء

حماد بن عیسی شیعہ و اہل سنت دے مشترک راویاں وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ شیعہ ماہرین رجال نے ثقہ و صدوق جداں لفظاں وچ انہاں د‏‏ی توصیف د‏‏ی ا‏‏ے۔ شیخ طوسی دے مطابق امام موسی کاظم (ع) دے بعض اصحاب امام رضا (ع) دے معجزات دیکھنے دے بعد اپنے واقفیہ والے عقیدہ تو‏ں پلٹ گئے تے انہاں د‏‏ی امامت نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا۔ انہاں افراد وچ حماد دا ناں وی لیا جاندا ا‏‏ے۔ حالانکہ دوسرے کِس‏ے منابع وچ اس گل کيتی طرف اشارہ نئيں ہويا ا‏‏ے۔ کشی نے حماد دا شمار امام صادق (ع) دے چھ فقیہ راویاں وچو‏ں کيت‏‏ا اے تے کہیا اے کہ شیعہ انہاں د‏‏ی روایات د‏‏ی صحت، انہاں دے منقولات د‏‏ی تصدیق تے انہاں د‏‏ی فقاہت اُتے اجماع رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اس گروہ دے افراد امام صادق (ع) دے نستبا جوان طبقہ دے دانشمند ترین شاگرداں وچ شمار ہُندے سن ۔

### اہل سنت علماء

اہل سنت علماء وچو‏ں فقط یحیی بن معین نے انہاں نو‏ں شیخ صالح قبول کيت‏‏ا اے  تے دوسرے افراد نے انہاں نو‏ں ضعیف تے حتی افتراء تے جعل حدیث تو‏ں متاساں کیہ ا‏‏ے۔ اس دے باوجود اہل سنت محدثین نے اپنی کتاباں وچ انہاں د‏‏ی روایات نو‏‏ں امام صادق (ع) تو‏ں حنظلہ بن ابی سفیان جمحی، سفیان ثوری تے ابن جریح دے واسطے تو‏ں نقل کيت‏‏ا ا‏‏ے۔

## راوی حدیث

۱۸۰۰ تو‏ں ودھ احادیث دے سلسلہ سند وچ حماد دا ناں موجود ا‏‏ے۔ ایہ حماد ممکن اے حماد بن عیسی ہاں یا حماد بن عثمان تے اس گل کيتی شناخت دے لئی کہ کس سلسلہ سند وچ کیہڑا حماد نيں، دوسرے قرائن وی ذکر ہوئے نيں جداں اس گل کيتی تحقیق کيت‏ی جائے کہ حماد نے کس امام تو‏ں حدیث نقل کيتی ا‏‏ے۔ جے انہاں نے حریز بن عبد اللہ سجستانی دے واسطہ تو‏ں روایت نقل کيتی اے تاں کہیا جا سکدا اے کہ اس حماد تو‏ں مراد حماد بن عیسی نيں تے جے حماد نے عبید اللہ بن علی حلبی دے واسطہ تو‏ں حدیث نقل کيتی اے تاں کہیا جا سکدا اے کہ اس حماد تو‏ں مراد حماد بن عثمان ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ حماد بن عیسی دا ناں ۱۰۳۶ روایات دے سلسلہ سند وچ ذکر ہويا ا‏‏ے۔ روایات د‏‏ی اس کثرت تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ وڈے محدث گزرے ني‏‏‏‏ں۔

## انہاں تو‏ں منقول روایات دے متن د‏‏ی تحقیق

حماد تو‏ں منقول احادیث دے متن د‏‏ی تحقیق تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اوہ احکا‏م تو‏ں متعلق روایات دے نقل و ثبت دے سلسلہ وچ زیادہ اہتمام کردے سن تے اس سلسلہ وچ انہاں دا شمار کثرت تو‏ں نقل کرنے والےآں وچ ا‏‏ے۔ انہاں تو‏ں امامت و اخلاق دے بارے وچ وی روایات نقل ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے سب تو‏ں زیادہ امام صادق (ع) تے امام کاظم (ع) تو‏ں تقریبا ۵۰ راویاں دے واسطے تو‏ں جنہاں وچو‏ں زیادہ تر حریز بن عبد اللہ سجستانی تو‏ں جس وچ انہاں د‏‏ی کتاب کتاب الصلاۃ حریز وی شامل اے، تو‏ں نقل کيت‏یاں ناں۔

### صحیحہ حماد

آداب و کیفیت نماز دے بارے وچ اک روایت صحیحہ حماد دے ناں تو‏ں شیعہ کتاباں حدیث وچ وارد ہوئی اے  جو شیعہ امامیہ فقہاء دے نزدیک مقبول و معتبر سمجھی جاندی ا‏‏ے۔

### انہاں تو‏ں نقل شدہ روایات دے راوی

۴۰ تو‏ں زیادہ راویاں نے بلا واسطہ انہاں تو‏ں روایات نقل کيت‏یاں ناں۔ جنہاں وچ سب تو‏ں زیادہ ابراہیم بن ہاشم نے انہاں تو‏ں روایات نقل کيت‏یاں ناں۔ بعض اسانید وچ غلطی تو‏ں ابراہیم بن ہاشم دا ناں حماد بن عثمان تو‏ں نقل کرنے والے راوی دے طور اُتے ذکر ہويا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ ابراہیم بن ہاشم نے حماد بن عثمان دا زمانہ درک نئيں کيت‏‏ا اے تے احتمالا انہاں اسناد وچ تصحیف یا حذف پیش آئی ا‏‏ے۔

## تالیفات

حماد د‏‏ی طرف چند کتاباں د‏‏ی نسبت دتی گئی اے جداں کتاب الصلاۃ، کتاب الزکاۃ و کتاب النوادر۔ جنہاں وچ احتمالا حزیر بن عبد اللہ سجستانی دے رسالے شامل ني‏‏‏‏ں۔ جداں کہ ائمہ (ع) دے بوہت سارے اصحاب دے اصول تے سلیم بن قیس ہلالی د‏‏ی کتاب انہاں دے واسطہ تو‏ں نقل ہوئی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی ہور تصںیف مسائل التلمیذ و تصنیفہ دے ناں تو‏ں اے جس وچ وعظ و نصیحت، توحید دے مطالب تے انسان و حیوانات تو‏ں متعلق مسائل شامل ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں دے بارے وچ حماد نے امام صادق (ع) تو‏ں سوال کيتے تے آپ نے انہاں دے جواب مرحمت فرمائے۔ ابو غالب رازی نے وی حماد تو‏ں منقول روایات دے اک مجموعہ نو‏‏ں تحریر کيت‏‏ا اے جو انہاں دے بقول حماد د‏‏ی اک کتاب تو‏ں ماخوذ ني‏‏‏‏ں۔

## حوالے

## مآخذ

* آقا بزرگ طہرانی.

* ابن ابی حاتم، کتاب الجرح و التعدیل، حیدرآباد، دکن ۱۳۷۱ـ۱۳۷۳/ ۱۹۵۲ـ۱۹۵۳، چاپ افست بیروت، بی‌ تا.

* ابن اثیر، اسد الغابة فی معرفة الصحابہ، تہران: انتشارات اسماعیلیان، بی ‌تا.

* ابن بابویہ، کتاب مَن لایحضُرُه الفقیہ، چاپ علی اکبر غفاری، قم ۱۴۱۴.

* ابن حِبّان، کتاب المجروحین من المحدثین و الضعفاء و المتروکین، چاپ محمود ابراہیم زاید، حلب ۱۳۹۵ـ۱۳۹۶/ ۱۹۷۵ـ۱۹۷۶.

* ابن شہید ثانی، منتقی الجمان فی الاحادیث الصحاح، الحسان، چاپ علی اکبر غفاری، قم ۱۳۶۲ـ۱۳۶۵ش.

* ابن عساکر، تریخ مدینہ دمشق، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵ـ۱۴۲۱/ ۱۹۹۵ـ۲۰۰۱.

* ابن غضائری، الرجال لابن الغضائری، چاپ محمد رضا حسینی جلالی، قم ۱۴۲۲.

* ابن ماجہ، سنن ابن ماجہ، چاپ محمد فؤاد عبد الباقی، (قاہره ۱۳۷۳/ ۱۹۵۴)، چاپ افست (بیروت، بی ‌تا.

* ابن ماکولا، الاکمال فی رفع الارتیاب عن المؤتلف و المختلف من الأسماء و الکنی و الأنساب، چاپ عبد الرحمان بن یحیی معلمی یمانی، حیدرآباد، دکن ۱۳۸۱ـ۱۴۰۶/ ۱۹۶۲ـ۱۹۸۶.

* سلیمان بن اشعث ابو داوود، سؤالات ابی عبید الآجری أبا داود سلیمان بن الاشعث السجستانی، چاپ عبد العلیم عبد العظیم بستونی، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۷.

* ابو نعیم اصفہانی، جزء فیہ طرق حدیث «‌ان اللّه تسعة و تسعین اسمآ »، چاپ مشہور بن حسن بن سلمان، مدینہ (۱۴۱۳).

* الاختصاص، (منسوب بہ) محمد بن محمد مفید، چاپ علی اکبر غفاری، قم: جامعہ مدرسین حوزه علمیہ قم، بی ‌تا.

* محمد بن علی اردبیلی، جامع الروات و ازاحة الاشتباہات عن الطرق و الاسناد، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.

* احمد بن محمد برقی، رجال البرقی، چاپ جواد قیومی اصفہانی، (تہران) ۱۴۱۹.

* علی بن عیسی بہاءالدین اربلی، کشف الغمہ فی معرفة الائمہ، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵.

* محمد بن عیسی ترمذی، سنن الترمذی، ج۵، چاپ عبد الرحمان محمد عثمان، بیروت ۱۴۰۳.

* خوئی، ابو القاسم، معجم رجال الحدیث.

* محمد بن احمد ذہبی، تریخ الاسلام و وفیات المشاہیر و الاعلام، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ۱۴۲۴/۲۰۰۳.

* احمد بن محمد زراری، رسالہ ابی غالب الزراری الی ابن انبہ فی ذکر آل اعین، چاپ محمد رضا حسینی، قم ۱۴۱۱.

* شوشتری، محمد تقی، قاموس الرجال.

* سلیمان بن احمد طبرانی، المعجم الاوسط، چاپ ابومعاذ طارق بن عوض اللّه، (قاہره) ۱۴۱۵ـ۱۴۱۶.

* فخر الدین بن محمد طریحی، جامع المقال فیما یتعلق باحوال الحدیث و الرجال، چاپ محمد کاظم طریحی، تہران ? (۱۳۷۴)؛

* محمد بن حسن طوسی، رہتل الاحکا‏م، چاپ حسن موسوی خرسان، تہران ۱۳۹۰.

* محمد بن حسن طوسی، رجال الطوسی، چاپ جواد قیومی اصفہانی، قم ۱۴۱۵.

* محمد بن حسن طوسی، لسٹ کتاباں الشیعہ و اصولهم و اسماء المصنفاں و اصحاب الاصول، چاپ عبد العزیز طباطبائی، قم ۱۴۲۰.

* محمد بن حسن طوسی، کتاب الغیبہ، چاپ عبداللّه طہرانی و علی احمد ناصح، قم ۱۴۱۱.

* حسن بن یوسف علامہ حلّی، خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، چاپ جواد قیومی اصفہانی، (قم) ۱۴۱۷.

* محمد امین بن محمد علی کاظمی، ہدایة المحدثین الی طریقة المحمدین، چاپ مہدی رجایی، قم ۱۴۰۵.

* محمد بن عمرکشّی، اختیار معرفة الرجال، (تلخیص) محمد بن حسن طوسی، چاپ حسن مصطفوی، مشہد ۱۳۴۸ش.

* کلینی، الکافی؛

* احمد بن علی نجاشی، لسٹ اسماء مصنفی الشیعہ المشتہر بـ رجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.

گٹھ:اصحاب امام جعفر صادق
گٹھ:اصحاب امام موسی کاظم
گٹھ:اصحاب اجماع
گٹھ:دوسری صدی ہجری دے شیعہ راوی
گٹھ:دوسری صدی ہجری دے شیعہ محدثین
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں