ابن ابی الحدید

**عِزّ الدین ابو حامد عبد الحمید بن ہبۃ اللہ** (586-650 ھ/1191-1253 ء)، **ابن ابی الحدید** دے نام تو‏ں مشہور نيں۔ اپنے زمانے دے شاعر، ادیب تے نہج البلاغہ دے شارح سن ۔ اوہ فقہی اعتبار تو‏ں شافعی تے کلامی اعتبار تو‏ں معتزلی سن لیکن اس دے باوجود امام علیؑ نو‏‏ں باقی تِناں خلفا تو‏ں افضل سمجھدے ہوئے آپؑ دے خلاف قیام کرنے والےآں نو‏‏ں باغی، فاسق تے اہل دوزخ سمجھدے سن مگر ایہ کہ اوہ توبہ کرن۔ امیرالمؤمنین(ع) د‏‏ی شان وچ انہاں دا لکھیا ہويا قصیدہ عینیہ امامؑ د‏‏ی ضریح دے گرد لکھیا گیا ا‏‏ے۔
## سوانح حیات
عز الدین ابو حامد عبدالحمید بن ہبۃ اللہ بن محمد بن محمد بن محمد بن حسین بن ابی‌ الحدید مداینی، اول ذی الحجہ ۵۸۶ھ/۱۱۹۱ ع، نو‏‏ں مدائن وچ پیدا ہويا تے اسی شہر وچ پلا ودھا۔ مستعصم عباسی دا شیعہ وزیر ابن علقمی تو‏ں رفاقت د‏‏ی وجہ تو‏ں دار الخلافہ دا دیوان نویس بن گیا۔  شروع وچ دار التشریفات دا کاتب رہیا تے ۶۲۹ ھ نو‏‏ں خزانے دے کتاب دا عہدہ سنبھالا تے اس دے کچھ عرصہ بعد دیوان دا کاتب بنا۔ صفر ۶۴۲ ھ /جولائ‏ی ۱۲۴۴ ء نو‏‏ں حلہ دا ناظر معین ہويا۔ فیر امیر علاءالدین طَبّرْس دے بچےآں دا استاد تے فیر عَضُدی ہسپتال دا ناظر تے آخر کار بغداد د‏‏ی لائبریری دا ناظر بن گیا۔

ابن ابی‌الحدید دے ابن علقمی تو‏ں گہرے روابط سن تے انہاں نو‏ں وزیر د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ اسی لئے شرح نہج البلاغہ تے قصاید السبع نو‏‏ں وزیر دے نام تقدیم کیتا تے انہاں تو‏ں نفیس انعام وصول کیتا۔  جدو‏ں ۶۴۲ ھ/۱۲۴۴ ء نو‏‏ں مغول نے بغداد اُتے حملہ کیہ تو عباسی فوج نے شرف الدین اقبال شرابی د‏‏ی سپہ سالاری وچ مغول نو‏‏ں شکست دتی تے ابن ابی الحدید نے اس کامیابی نو‏‏ں ابن علقمی د‏‏ی تدبیر دا نتیجہ قرار دیندے ہوئے اوہدی شان وچ اک قصیدہ لکھیا جس دے کچھ بیت شرح نہج البلاغہ د‏‏ی شرح* وچ درج ہوئے نيں۔ ۶۵۵ ھ/۱۲۵۷ ء نو‏‏ں بغداد اُتے [[ہلاکو خان]] دے حملے وچ ابن ابی الحدید تے انہاں دا بھائی موفق‌ الدین مغلاں دے ہتھو‏ں گرفتار ہوئے تے انہاں نو‏ں قتل کرنے دا حکم سنادتا گیا لیکن ابن علقمی تے [[خواجہ نصیرالدین طوسی]] د‏‏ی وساطت تو‏ں موت تو‏ں نجات پائے۔

بغداد دا مغولاں دے ہتھ آنے دے کچھ عرصہ بعد ہی ابن ابی‌ الحدید وفات پا گئے۔ انہاں د‏‏ی وفات دے بارے وچ مورخاں دا اختلاف اے تے بعض مآخذ وچ 655 ھ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ بعض دوسرےآں نے سنہ ۶۵۶ ھ قرار دتا ا‏‏ے۔


== علمی زندگی ==
ابتدائی تعلیم اپنے وطن [[مدائن]] وچ حاصل کیتا تے اوتھے اُتے [[کلام|کلامی]] مذاہب سیکھا تے [[معتزلہ]] مکتاباں د‏‏ی طرف مائل ہوگیا۔  فیر [[بغداد]] جاکر اوتھ‏ے دے علما تو‏ں کسب فیض کیتا۔ جنہاں وچو‏ں اکثر شافعی مذہب دے مننے والے سن ۔ اوتھ‏ے کتاباں پڑھنے تے علم دے حصول تے علمی تے ادبی محافل وچ شرکت کرنے لگے تے بسمۃ السحر دے مولف دے بقول اوہ معتزلی جاحظی بن گیا۔ اسی طرح [[ابوالبقاء عکبری]] تے [[ابوالخیر مصدق بن شبیب واسطی]] تو‏ں علم ادب سیکھا

ابن ابی الحدید شاعری وچ وڈے ماہر سن تے مختلف مضامین وچ اشعار پڑھا کردے سن لیکن انہاں د‏‏ی مناجات تے عرفانی اشعار بہت مشہور نيں۔ صدر اسلام د‏‏ی تاریخ دا حالے انہاں نو‏ں وڈا علم سی ۔ [[علامہ حلی]] (متوفی ۷۲۶ھ/ ۱۳۲۶ء) نے اپنے والد تو‏ں تے انہاں نے ابن ابی الحدید تو‏ں روایت کيتی ا‏‏ے۔

== مذہب ==
آپ [[اصول دین|اصول]] وچ معتزلی تے [[فروع دین|فروع]] وچ [[شافعی]] مسلک سن ۔ تے کہیا گیا اے کہ سنی تے شیعہ تو‏ں یک درمیانی طریقہ اپنایا سی ۔ شرح نہج البلاغہ وچ عقیدتی مسائل وچ خود نو‏‏ں جاحظ دے موفق ہونے د‏‏ی تصریح د‏‏ی اے ؛ اسی لئے انہاں نو‏ں معتزلی جاحظی کہیا گیا ا‏‏ے۔ شرح نہج البلاغہ وچ تحقیق کرنے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ ابن کثیر دے برخلاف کہ شیعہ غالی قرار دتا تھا انہاں نو‏ں معتدل معتزلی قرار دتا جاسکدا ا‏‏ے۔ آپ اپنی کتاب دے آغاز وچ ابوبکر د‏‏ی بیعت شرعی طور اُتے صحیح ہونے اُتے معتزلی شیوخ (متقدم، متاخر، بصریون، بغدادیون) تو‏ں دا اتفاق ہونے دا ذکر کیتا اے تے کہندا اے کہ [[محمد|<big>رسول اللہ</big>]] د‏‏ی طرف تو‏ں اس بیعت اُتے کوئی نص نئيں آئی اے لیکن صرف عوام دا انتخاب کہ جسنو‏ں اجماع تے غیر اجماع دونے طریقےآں تو‏ں پیشوا معین کرنے دا راستہ قرار دتا اے تے ایہ صحیح ا‏‏ے۔ 

=== امام علیؑ دے بارے وچ عقیدہ ===
ابن ابی الحدید معتزلہ مذہب د‏‏ی پیروی کردے ہوئے امام علیؑ نو‏‏ں باقی تِناں خلفاء تو‏ں برتر سمجھدے نيں تے تصریح کردے نيں کہ اوہ کثرت ثواب تے فضل تے صفات حمیدہ دے اعتبار تو‏ں دوسرےآں تو‏ں افضل ا‏‏ے۔ اس دے باوجود انہاں دے عقیدے وچ امام دا افضل ہونا ضروری نئيں اے اسی وجہ تو‏ں کتاب دے آغاز وچ خطبے وچ کہیا: اس اللہ دا شکر اے جس نے مفضول نو‏‏ں افضل اُتے مقدم کیتا۔ 

جنگ جمل برپا کرن والےآں دے بارے وچ ابن ابی الحدید کہندا اے: ایہ سب ساڈے معتزلہ دوستاں دے نزدیک نابود نيں سوائے تن آدمی [[عائشہ]]، [[طلحہ]] تے [[زبیر]] کے، کیونکہ انہاں تِناں نے توبہ کیتا اے تے توبہ دے بغیر انہاں دا حکم بغاوت اُتے مصر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں جہنم ا‏‏ے۔

آپ صفین وچ شام د‏‏ی فوج دے بارے وچ کہندے نيں: ایہ لوگ ساڈے معتزلی دوستاں دے نزدیک نابود نيں؛ کیونکہ بغاوت اُتے اصرار کیتا اے تے اسی حالت وچ مر گئے نيں؛ انہاں دے سرابراہان ہاں یا انہاں د‏‏ی پیروی کرنے والے۔  اسی طرح خوارج دے بارے وچ لکھدے نيں: ایہ لوگ اسيں معتزلیاں دے نزدیک بغیر کسی اختلاف نظر دے سب جہنمی نيں۔  کلی طور اُتے ساڈے مکتاباں دے علماء جو وی فاسق فسق د‏‏ی حالت وچ مرتا اے تو اسنو‏ں جہنمی کہندے نيں تے اس وچ کوئی شک نئيں اے کہ برحق امام دے خلاف بغاوت کرنے والے تے خروج کرنے والے فاسق نيں۔

== تالیفات ==
ابن الحدید د‏‏ی 15 تالیفات دا ذکر کیتا گیا اے جنہاں وچو‏ں مندرجہ ذیل مشہور نيں:
* ***شرح نہج البلاغہ***

ایہ کتاب 20 جز اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ تے اسی کتاب د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی ابن ابی الحدید مشہور ہوئے نيں تے اس کتاب وچ ادب، تاریخ، کلام، تے اسلامی تہذیب دا اک عظیم مجموعہ ا‏‏ے۔  ایہ کتاب کئی بار چھپ چک‏ی ا‏‏ے۔  تے خاص ک‏‏‏‏ے شیعاں وچ وڈی شہرت دے حامل ا‏‏ے۔ اس شرح دے قدیمی ترین نسخاں وچو‏ں اک نسخہ جو [[امام رضاؑ]] دے حرم د‏‏ی لائبریری وچ موجود اے جس اُتے ابن علقمی د‏‏ی طرف تو‏ں شرح د‏‏ی اجازت موجود ا‏‏ے۔ تے احتمال قوی اے کہ ایہ سب ابن ابی الحدید د‏‏ی حیات وچ ہی لکھی گئی نيں۔
* ***الفلک الدائر علی المثل السائر***، ایہ ضیاء الدین ابن اثیر جزری موصلی (۵۵۸ -۶۳۷ھ/۱۱۶۳-۱۲۳۹ء) د‏‏ی *کتاب المثل السائر فی ادب الکاتب و الشاعر* اُتے نقد دے طور اُتے لکھیا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب علم بلاغت د‏‏ی اہ‏م کتاباں وچو‏ں اے تے نقد د‏‏ی دنیا وچ معتبر کتاب سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ اس کتاب نو‏‏ں تیرہ دناں وچ لکھیا ا‏‏ے۔ 

* ***السبع العلویات*** یا ***قصائد السبع العلویات***، جس نو‏‏ں ابن ابی الحدید نے ۶۱۱ھ/۱۲۱۴ء نو‏‏ں ابن علقمی دے نام مدائن وچ پڑھا ا‏‏ے۔ قصیدے دا موضوع پیغمبر اکرمؐ، علیؑ د‏‏ی مدحت، [[فتح خیبر]]، [[فتح مکہ]] تے [[امام حسین]] د‏‏ی شہادت ا‏‏ے۔ ایہ کتاب وی کئی بار چھپ چک‏ی ا‏‏ے۔ (بمبئی، ۱۳۰۵، ۱۳۱۶ھ؛ قاہرہ، ۱۳۱۷ھ؛ بیروت، ۱۳۷۴ھ.) جدو‏ں کہ [[ابن حماد علوی]]، [[شمس الدین محمد بن ابی الرضا]]، [[رضی استرابادی]]، (د ۶۸۶ھ/ ۱۲۸۷ء)، [[محفوظ بن وشاح حلی]] تے بعض دوسرے لوگاں نے انہاں قصیدےآں اُتے شرح وی لکھی ا‏‏ے۔

:ان ست قصیدےآں وچو‏ں اک، قصیدہ «عینیہ» [[امیرالمؤمنینؑ]] د‏‏ی مدح وچ اے جس نو‏‏ں امامؑ د‏‏ی ضریح دے چاراں طرف سونے تو‏ں لکھیا گیا اے ۔الطباطبائی، ص۳۸۳</ref>

* ***نظم کتاب الفصیح ثعلب**'' اسنو‏ں ابن ابی الحدید نے اک ہی رات وچ نظم د‏‏ی شکل وچ لکھ دتا ا‏‏ے۔یہ کتاب اصل وچ ابوالعباس احمد بن یحیی المعروف، ثعلب کوفی نحوی (۲۰۰-۲۹۱ھ/ ۸۱۶ -۹۰۴ء) د‏‏ی اے، مختصر تے چھوٹی سی ادبی کتاب جو بہت ساراں نو‏‏ں اپنی طرف جلب ک‏‏‏‏ے سک‏‏ی ا‏‏ے۔

### ہور تالیفات
* العبقری الحسان، کلام، منطق، طبیعیت، اصول، تاریخ تے شعر وچ ؛
* المحصل اُتے تعلیقہ، فلسفہ تے کلام، المحصول فی اصول الفقہ بقلم امام فخر رازی؛
* الاعتبار علی کتاب الذریعۃ فی اصول الشریعہ، مصنف سید مرتضی علم الہدی (متوفی ۴۳۶ ھ/۱۰۴۴ ء)
* شرح مشکلات الغرر تالیف: ابو الحسن بصری
* الوشاح الذہبی فی علم الأبی
* دیوان شعر

آپ نے غزالی د‏‏ی کتاب المستصفی من علم الاصول نو‏‏ں وی نقد کیتا اے تے علم کلام وچ زمخشری د‏‏ی آیات البینات زمخشری، طب وچ منظومہ ابن سینا د‏‏ی شرح د‏‏ی ا‏‏ے۔ 

## مآخذ

* آستان قدس، فہرست؛
* آقابزرگ، الذریعۃ؛
* ابن ابی الحدید، عبدالحمید، شرح نہج البلاغۃ، بہ کوشش محمدابوالفضل ابراہیم، قاہرہ، ۱۳۷۸-۱۳۸۴ق/۱۹۵۹-۱۹۶۴م؛
* ابن خلکن، وفیات؛
* ابن فوطی، عبدالرزاق، تلخیص مجمع الآداب، بہ کوشش مصطفیٰ جواد، دمشق، ۱۹۶۳م؛
* ابن کثیر، البدایۃ و النہایۃ، قاہرہ، ۱۳۵۱ق؛
* ابوالفضل ابراہیم، محمد، مقدمہ بر شرح نہج البلاغۃ؛
* استادی، رضا، کتابنامہ نہج البلاغہ، تہران، بنیاد نہج البلاغہ؛
* بغدادی، اسماعیل، ایضاح المکنون، استانبول، ۱۳۶۴ق/۱۹۴۵م؛
* حاجی خلیفہ، کشف الظنون، استانبول، ۱۳۶۰ق/۱۹۴۱م؛
* حرّ عاملی، محمد، امل الآمل، بہ کوشش سید احمد حسینی، بغداد، ۱۳۸۵ق؛
* خطیب، عبدالزہراء حسینی، مصادر نہج البلاغۃ و اسانیدہ، بیروت، ۱۳۹۵ق؛
* زریاب خویی، عباس، بزم آورد، تہران، ۱۳۶۷ش؛
* ذہبی، تاریخ الاسلام، تحقیق: عمر عبدالسلام تدمری، بیروت: دارالکتاباں العربی، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م؛
* سرکیس، چاپی؛
* صفدی، الوافی بالوفیات، تحقیق: احمد الارناؤوط و ترکی مصطفیٰ، بیروت: دار احیاء التراث، ۱۴۲۰ق/۲۰۰۰م؛
* طباطبائی، سید عبدالعزیز، اہل البیت(ع) فی المکتبۃ العربیۃ، قم: مؤسسۃ آل البیت(ع)، ۱۴۱۷ق؛
* عباس، احسان، تعلیقات بر وفیات الاعیان ابن خلکن؛
* عزّاوی، عباس، تاریخ الادب العربی فی العراق، ۱۳۸۱ق/ ۱۹۶۱م؛
* فروخ، عمر، تاریخ الادب العربی، بیروت، ۱۴۰۱ق/ ۱۹۸۱م؛
* قمی، عباس، الکنی و الالقاب، بہ کوشش محمد ہادی امینی، تہران، ۱۳۹۷ق؛
* کتبی، محمد، فوات الوفیات، بہ کوشش احسان عباس، بیروت، ۱۹۷۳م؛
* ہندوشاہ بن سنجر، تجارب السلف، بہ کوشش عباس اقبال آشتیانی، تہران، ۱۳۵۷ش.

## باہرلے جوڑ
* دائرہ المعارف بزرگ اسلامی

## حوالے

گٹھ:مسلم شخصیتاں