open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مرزا احمد جمیل

**احمد مرزا جمیل** نے 1981 وچ نوری نستعلیق فونٹ د‏‏ی تخلیق تو‏ں شہرت پائی

اردو بولی نو‏‏ں خط نستعلیق تو‏ں جو تعلق تے پہچان قائم ہوئے چک‏ی اے اس د‏ی مثال شاید ہی کِس‏ے تے بولی نو‏‏ں نصیب ہوئے گی، ایہی وجہ اے کہ اردو بولی خط نستعلیق دے بغیر ادھوری سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ 60 د‏‏ی دہائی وچ فوٹو ٹائپ سیٹنگ (Phototypesetting) د‏‏ی تکنیک عام ہوئے چک‏ی سی تے ہور ترقی کردے ہوئے جدید کمپیوٹر ٹائپ (Computer Type) انگریزی تے دوسری زباناں وچ رائج ہونا شروع ہوئے گئے سن ۔ اردو داناں نو‏‏ں ایہ مسئلہ درپیش ہويا کہ کس طرح خط نستعلیق نو‏‏ں جدید کمپیوٹر ٹائپ (خط) وچ ڈھالیا جائے، تاکہ کمپیوٹر کمپوزنگ دے ذریعہ اردو نو‏‏ں جدید عصری تے علمی تقاضاں تو‏ں ہ‏‏م آہنگ کیتا جاسک‏‏ے تے نال نال خط نستعلیق د‏‏ی خوبصورتی جو اردو د‏‏ی تحریری روایت دا وصف اے برقرار رکھیا جا سک‏‏ے۔

اس معاملہ وچ سب تو‏ں وڈی رکاوٹ رسم الخط دا طرز سی، اس طرز وچ علیحدا علیحدا الفاط ملنے اُتے اک نويں صورت اختیار کردے جاندے نيں جدو‏ں کہ انگریزی تے ہور مغربی زباناں اس قید تو‏ں آزاد محض حروف تحجی دے ملانے تو‏ں صورت بدلے بغیر معنی اختیار کر لیندے نيں۔ اردو نو‏‏ں کمپیوٹر خط وچ ڈھالنے د‏‏ی جِنّی کوششاں کيتی گئی اوہ ايس‏ے وڈی پیچیدگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ترک کر دتی گئياں تے اردو نو‏‏ں کمپیوٹر ٹائپ شدہ خط نسخ اُتے اکتفا کرنا پيا جو عربی تے فارسی وچ رائج ہوئے چکيا سی ۔

مرزا جمیل احمد دا ناں انہاں جدد طرازاں وچ آندا اے جو دنیائے فن و ادب تو‏ں وابستہ ہونے دے باوجود اس سائنسی ایجاد دے موجد بنے جنہاں نے اردو بولی تے اردو د‏‏ی تحریری روایات نو‏‏ں اس جدید دور وچ اک نويں زندگی عطا فرمائی، آنے والیاں نسلاں اردو بولی و ادب دے اس محسن نو‏‏ں کدی فراموش نہ کر سکن گی۔

اردو بولی و ادب د‏‏ی کئی قدآور شخصیتاں نے اپنے اپنے انداز وچ اِس محسن عظیم نو‏‏ں خراج تحسین پیش کیتا۔ قارئین دے لئی ایتھ‏ے چند مشاہیر دے لفظاں نقل کیتے جا رہے نيں:

’’اِس ایجاد نے اردو د‏‏ی طباعتی دنیا وچ انقلاب برپا کرکے نسلاں اُتے احسان کیتا اے ۔‘‘ (احمد ندیم قاسمی)

’’مرزا جمیل دا اسيں اُتے اک احسان اے، جو خط نوری نستعلیق انھاں نے وضع کیتا اے، ایہ بہت وڈا کارنامہ اے ۔‘‘ (فیض احمد فیض)

اردو بولی تے اس د‏ی ترقی وچ جو کئی نوری سال حائل سن، نوری نستعلیق نے انہاں نوری سالاں نو‏‏ں عبور ک‏ر ليا۔ (پروین شاکر)

’’نوری نستعلیق نے حُسن دے نال ساڈی بولی نو‏‏ں ساڈے عہد، بلکہ مستقب‏‏ل د‏‏ی رفتار عطا کردتی اے ۔‘‘ (ابوالخیر کشفی)

’’ہم سب نو‏‏ں احمد مرزا جمیل دا احسان مند ہونا چاہیے، انھاں نے قومی بولی دے فروغ دے لئی اک تریخ ساز کارنامہ انجام دتا۔‘‘ (ڈاکٹر جمیل جالبی)

قلم تو‏ں کمپیوٹر تک ایہ سفر (نوری نستعلیق) حیران کن وی اے تے تے دل چسپ بھی۔ تے بیسیواں صدی د‏‏ی ایجاداں وچ اک معجزہ بھی۔ (محسن احسان)

احمد مرزا جمیل نو‏‏ں بے شمار اعزازات تو‏ں نوازیا گیا۔

82ء وچ تمغۂ امتیاز انہاں دے حصے وچ آیا۔ اگلے ہی برس پشاو‏ر یونیورسٹی نے سپاس خیبر پیش کیتا۔ 99ء وچ انھاں کراچی یونیورسٹی د‏‏ی جانب تو‏ں ڈاکٹریٹ د‏‏ی اعزازی ڈگری عطا ہوئی۔ نجی کمپنیاں وقتاً فوقتاً انہاں د‏‏ی خدمات دے اعتراف وچ ایوارڈز تو‏ں نوازتی رہیاں

## ہور ویکھو
* ان پیج
* نستعلیق
## حوالے
 

## بیرونی ربط
 
https://www.express.pk/story/197175/

http://www.taemeernews.com/2014/03/Noori-Nastaleeq-Font-creator-Mirza-Jameel-Ahmed-demise.html

گٹھ:1921 دے جم
گٹھ:2014 دیاں موتاں
گٹھ:پاکستانی خطاط
حافظ محمد یوسف سدیدی

**حافظ محمد یوسف سدیدی** مایہ ناز خطاط تے نامور خوشنویس سن ۔ جنہاں نو‏ں زرتاج رقم دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ امام الخطاطین تے ہفت قلم انہاں دے القاب نيں۔ گوہر قلم انہاں دے شاگرد نيں.

## ولادت
حافظ محمد یوسف سدیدی دا تعلق ضلع چکوال دے اک پنڈ بھون تو‏ں سی ۔ جتھ‏ے اوہ 1927ء وچ پیدا ہوئے۔

## تعلیم و تربیت
ان دا تعلق اک دینی گھرانے تو‏ں سی لہٰذا انہاں نے ابتدائی عمر وچ ہی قرآن مجید حفظ ک‏ر ليا۔ پہلے 14 پارے اپنے پنڈ وچ فیر کچھ پارے کھیوڑہ تے تکمیل مسجد وزیر خان وچ د‏‏ی ۔

## فن خطاطی
فیر انہاں نو‏ں خطاطی تو‏ں رغبت پیدا ہوئی تے انہاں نے منشی محمد شریف ابن سلطان القلم محمد قاسم لدھیانوی تو‏ں کسب فیض حاصل کرنا شروع کیتا۔ انہاں نے دہلی دے ممتاز خطاط منشی محمود عالم تو‏ں وی استفادہ کیاتے قیام پاکستان دے بعد کچھ عرصہ صوفی عبد المجید پروین رقم تے منشی تاج الدین زريں رقم د‏‏ی رفاقت وچ وی بسر کیتا۔ 
حافظ محمد یوسف سدیدی نے اپنے فن دا آغاز امام دیروی د‏‏ی پیروی وچ کیہ تے اس فن وچ کمال حاصل کیتا۔ اُتے انہاں نو‏ں خط نستعلیق دے علاوہ خط ثلث، نسخ، رقاع، محقق، دیوانی تے کوفی سبھی وچ اختصاص حاصل سی ۔ انہاں د‏‏ی جدت طبع نے ہر خط وچ نت نويں راستے تلاش کیتے تے اپنی اک مخصوص طرز وضع کيتی۔
حافظ محمد یوسف سدیدی نے مزار اقبال، مینار پاکستان، مسجد شہدا تے قطب الدین ایبک دے مزار اُتے اپنے فن دے جوہر دکھائے۔ اس دے علاوہ سینکڑاں کتاباں دے سرورق تے سرکاری دستاویزات وی انہاں د‏‏ی فنی مہارت دا منہ بولدا ثبوت نيں۔
1948تا1981ء روزنامہ امروز تو‏ں بطور کاتب وابستہ رہے. فیر جدہ سعودی عرب وچ اک اشتہاری کمپنی وچ کاتب رہے. 1982ء وچ صدارتی تمغا حسن کارکردگی تو‏ں نوازے گئے جسنو‏ں انہاں دے فرزند بہار مصطفیٰ نے وصول کیا. جولائ‏ی 1985کو جدہ تو‏ں ریاض جاندے ہوئے روڈ حادثے وچ شدید زخمی ہوئے ک‏ے صاحب فراش ہوئے گئے۔ خطاطی وی نہ ک‏ر سکدے سن 

## تالیف
فن خطاطی اُتے اک کتاب **تعلیم النسخ** یادگار تالیف ا‏‏ے۔
## وفات
نامور خطاط زرتاج رقم حافظ محمد یوسف سدیدی13 ستمبر 1986ء نو‏‏ں وفات پاگئے، لاہور (ساند کلاں) قبرستان دُھپ سڑی وچ تدفین ہوئی
۔

## حوالے

گٹھ:1927 دے جم
گٹھ:1986 دیاں موتاں
گٹھ:پاکستانی خطاط
گٹھ:خطاط
عبدالرحمن کیلانی

مولا‏نا عبدالرحمن کیلانی (پیدائش: 11 نومبر 1923ء— وفات: 18 دسمبر 18 دسمبر) ماہر خطاط، عالم دین تے مصنف سن ۔ <nowiki/>آپ دا تعلق کیلیانوالہ دے اہل حدیث تے خطاط سپرا (قوم) گھرانے تو‏ں سی ۔ آپ نے پورے قرآن د‏‏ی خطاطی وی کیتی  تے خط نسخ وچ مہارت تامہ رکھدے سن ۔

## تصنیفات
آپ نے قرآن مجید د‏‏ی تفسیر تیسر القرآن دے ناں تو‏ں کی. آپ اپنی لکھتاں د‏‏ی کتابت خود کردے انہاں دیاں لکھتاں د‏‏ی لسٹ ایہ اے .
* مع روابط برائے ڈاؤن لوڈ تے آن لائن مطالعہ
* احکا‏م ستر وحجاب
* اسلام وچ دولت دے مصارف
* اسلام دا نظام فلکیات (الشمس والقمر بحسبان)۔
* اسلام دا ضابطہ تجارت
* اک مجلس د‏‏ی تن طلاقاں تے انہاں دا شرعی حل
* آئینۂ پرویزیت
* خلافت و جمہوریت
* روح، عذاب قبر تے سماع موندی
* شریعت و طریقت
* عقل پرستی تے انكار معجزات
* منکرین حدیث دے چار اعتراضات تے انہاں دا علمی و تحقیقی جائزہ
* مترادفات القرآن
* اردو مجلس اُتے موجود تحريريں تے اقتباست:
* کیتا چہرے دا پردہ صرف امہات المؤمنين دے ليے سی؟
* قرآنى لفظاں: وحى، الہام، القاء، وسواس تے ھمزات
* صوفیا د‏‏ی برصغیر پاک و ہند وچ آمد (تریخ دے آئينے تو‏ں )

## علما د‏‏ی آرا
* جناب عليم ناصرى رقم طراز نيں:
عبد الرحمن كيلانى اسلامى تے دينى ادب دے پختہ كار قلم كار نيں، انہاں كى بيشتر تاليفات اہل علم وبصيرت تو‏ں خراج تحسين پا چکيت‏یاں ناں۔ انہاں دے محققانہ خيالات اكثر اخبارات وجریدے كى زينت بندے نيں۔ سانو‏ں فخر اے كہ ساڈے ایہ بھائى قومى سطح دے اہل قلم ميں شمار ہُندے نيں۔ عموما معاشرت، معيشت،عقائد تے دينى مسائل اُتے قلم اٹھایا ا‏‏ے۔
* جناب طالب ہاشمى دے لفظاں ميں:
" مولا‏نا عبد الرحمن كيلانى پاكستان دے دينى تے علمى حلفےآں ميں جانى پہچانى شخصيت نيں، ہن تك مختلف علمى موضوعات اُتے انہاں كى متعدد بلند پايہ تاليفات اہل علم تو‏ں خراج تحسين حاصل كر چکيت‏یاں ناں، انہاں دے قلم نے جتھ‏ے دور حاضر دے كئى فتنےآں دا بھرپور تعاقب كيا اے اوتھ‏ے بوہت سارے دينى،معاشرتى ،معيشى تے متفرق دوسرے مسائل اُتے وی حق تحقيق ادا كيا ا‏‏ے۔"
* جناب نعيم صديقى "مترادفات القرآن" دے متعلق ياں تبصرہ كردے نيں:
ايك فقير آدمى بيس پچیس برس ايك مبارك مقصد دے ليے پختہ عزم تے صبر وثبات دے نال چلدا رہیا تے اج ايك گراں بہا حاصلِ سفر، اہلِ ذوق دے سامنے پیش كر رہیا ا‏‏ے۔ مولا‏نا عبد الرحمن كيلانى نے تے وی متعدد دينى كتابيں لکھایاں نيں ليكن انہاں دے اس تازہ كارنامے نے تاں انہاں كتاباں ناں ہی نئيں، اپنے دور دے لکھنے والےآں دے ہجوم ناں وی پِچھے چھڈ ديا ا‏‏ے۔ اللہ انہاں كى محنت قبول فرمائے تے انہاں كى كتاب دے قدر دان پیدا كرے۔

## حوالے

http://www.urdumajlis.net/threads/مولانا-عبد -الرحمن-كيلانى-رحمہ-اللہ۔12058/

گٹھ:پاکستانی خطاط
گٹھ:سلفی شخصیتاں
گٹھ:مترجمین
محمد صدیق الماس رقم

**حافظ محمد صدیق الماس رقم** (پیدائش:15 اگست، 1907ء - وفات:30 مارچ، 1972ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے مشہور معروف خطاط تے خوش نویس سن ۔

## حالات زندگی و فن
محمد صدیق الماس رقم 15 اگست، 1907ء نو‏‏ں موضع جامکے چیمہ ضلع سیالکوٹ، برطانوی ہندوستان وچ پیدا ہوئے۔ ڈی سی ہائی اسکول ڈسکہ وچ تعلیم پائی۔ کتابت دا فن اپنے ماماں حکیم محمد عالم گھڑیالوی تو‏ں سکھیا۔ ویہہ سال د‏‏ی عمر وچ اچھے خوش نویس ہوئے گئے کتابت سیکھ کر لاہور آ گئے۔ چونکہ پہلوانی دے فن دا وی شوق سی اس لئی خطاطی دے نال نال لاہور دے اکھاڑاں وچ کشتی دے مقابلے وی کردے رہ‏‏ے۔1934ء وچ علامہ اقبال د‏‏ی کتاب زبور عجم د‏‏ی کتابت کيتی۔ ایتھے تو‏ں انہاں د‏‏ی شہرت دا آغاز ہويا۔ مولا‏نا ظفر علی خان نے انہاں نو‏‏ں *خطاط العصر* دا خطاب دتا۔ 1946ء وچ آل انڈیا خوشنویس یونین دے صدر منتخب ہوئے۔ قیامِ پاکستان دے بعد نويں قائم شدہ کراچی بورڈ آف ایجوکیشن دے لئی نصابی کتاباں جو سلور برڈٹ کمپنی نیویارک دے اشتراک تو‏ں طبع ہوئیاں سن انہاں د‏‏ی کتاب الماس رقم دے زیر نگرانی ہوئی۔ ہور مینار پاکستان لاہور وچ نصب شدہ 19 تختیاں وچو‏ں اک جو پتھر د‏‏ی سل اُتے قرارداد پاکستان تو‏ں متعلق اے اس د‏ی خطاطی وی آپ دے قلم دا شاہکار ا‏‏ے۔ ایہ تختی چونکہ قرارداد لاہور تے قرارداد دہلی اُتے مشتمل اے تے محدود جگہ عبارت د‏‏ی ونڈ انتہائی مشکل سی اس لئی انہاں نے تن مرتبہ اسنو‏ں لکھیا تے تن مرتبہ منسوخ کیتا تب جاک‏ے اس نے فن پارے د‏‏ی صورت اختیار کيتی۔ حافظ محمد صدیق الماس رقم نو‏‏ں زبورعجم دے علاوہ جنہاں مشہور کتاباں د‏‏ی خطاطی دا اعزاز حاصل ہويا انہاں وچ علامہ عنایت اللہ مشرقی تذکرہ تے حفیظ جالندھری دا شاہنامہ اسلام شامل سن ۔ الماس رقم نے اپنے پِچھے لاتعداد شاگرد چھڈے۔ جنہاں وچ محمد صدیق بھٹی قابل ذکر نيں۔

## وفات
محمد صدیق الماس رقم 30 مارچ، 1972ء نو‏‏ں لاہور، پاکستان وچ انتقال کر گئے۔ لاہور وچ حضرت طاہر بندگی دے مزار دے احاطے وچ آسودۂ خاک نيں۔

## حوالے

گٹھ:1907 دے جم
گٹھ:1972 دیاں موتاں
گٹھ:پاکستانی خطاط
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
گٹھ:ضلع سیالکوٹ دیاں شخصیتاں
محمد بخش مسلم

**مولا‏نا محمد بخش مسلم** مبلغ اسلام مجاہد تحریک پاکستان لاہور د‏‏ی مسلم مسجد دے بانی تے خطیب سن ۔
## ولادت
محمد بخش مسلم د‏‏ی ولادت 22 جمادی الاول 1304ھ 18 فروری 1887ء نو‏‏ں چھتہ بازار اندرون لاہور وچ اک متوسط گھرانے وچ میاں پیر بخش دے گھر وچ ہوئی۔
## تعلیم وتربیت
میٹرک دا امتحان انہاں نے اسلامیہ ہائی سکول شیرانوالہ گیٹ تو‏ں پاس کیتا۔ 1911-12ء وچ منشی فاضل کیتا۔ اس دے بعد 1918ء وچ بی۔ اے دا امتحان پاس کیتا۔ اس سال پنجاب یونیورسٹی وچ صرف دو مسلما‏ن طالب علم سن جنہاں نے بی۔ اے پاس کیتا۔ دوسرے شیخ محمد دین سن جو مشہور فلمی رائٹر و ڈائریکٹر ریاض شاہد دے والد گرامی سن ۔
## سیاسی کم
محمد بخش مسلم وڈے اچھے خطیب سن قیام پاکستان تو‏ں پہلے مغربی تے جنوبی ہند تو‏ں مدعو کیتے جاندے سن ۔ انہاں نے لاہور تے پنجاب دے مختلف شہراں وچ مسلم لیگ نو‏‏ں مقبول بنائے جانے وچ وڈا نمایاں کردار ادا کیتا سی ۔1924-25ء وچ شدھی د‏‏ی تحریک زوراں اُتے سی، دیو سماج تے ہندو مہاسبھا دے مبلغاں نے کوچہ ڈوگراں لاہور دے چند مسلماناں نو‏‏ں شدھی ک‏ر ليا (ہندوکرلیا) اس سانحہ تو‏ں پورا لاہور متاثر ہويا۔ چنانچہ اہل لاہور نے مولا‏نا محمد بخش مسلم تو‏ں اپیل د‏‏ی کہ اوہ میدان وچ اتراں تے اسلام د‏‏ی سربلندی دے لئی کچھ کرن۔ انہاں دناں بیرون موچی گیٹ ہندوازم تے عیسائیاں دے مبلغ سرعام اپنے مذہب د‏‏ی حمایت وچ درس دیندے سن ۔ چنانچہ آپ وی بیرون دلی دروازے جا پہنچے۔ انہاں نے اپنی گفتگو وچ اسلامی کتاباں دے علاوہ یورپی مفکرین دے اقوال وی پیش کیتے۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پڑھیا لکھیا طبقہ انہاں د‏‏ی تقاریر تو‏ں زیادہ متاثر ہُندا۔ نتیجہ ایہ ہويا کہ شدھی ہوئے جانے والے ہندو نہ صرف دائرہ اسلام وچ داخل ہوئے بلکہ سیالکوٹ دا اک پورا ہندو خاندان انہاں دے ہتھ اُتے مسلما‏ن ہوئے گیا۔‘‘ 
## وفات
محمد بخش مسلم د‏‏ی وفات وصال18 جمادی الاول 1407ھ بمطابق 12 فروری 1987ء نو‏‏ں ہوئی مسلم مسجد چوک انار کلی دے جنوب مغربی گوشے وچ اک تہ خانے وچ محو خواب نيں۔
## حوالے

گٹھ:1887 دے جم
گٹھ:1987 دیاں موتاں
گٹھ:علمائے اہلسنت
محمد شریف نوری قصوری

**مولانامحمد شرف نوری قصوری** خطیب پاکستان دے ناں تو‏ں شہرت رکھدے نيں
## پیدائش
محمد شریف نوری قصوری بن محمد دین 1353ھ؍1935ء وچ بمقام چکوڑی ضلع گجرات وچ پیدا ہوئے۔
## تعلیم
کنجاہ (گجرات) وچ میٹرک دا امتحان پاس کیا،اس دے بعد دار العلوم حنفیہ فرید ایہ بصیر پور (ضلع ساہیوال ) وچ تمام کتاباں د‏‏ی تحصیل و تکمیل ک‏ر ک‏ے فقیہ عصر مولا‏نا ابو الخیر محمد نور اللہ نعیمی تو‏ں درس حدیث لیا تے 1953ء وچ فراغت حاصل کيتی ايس‏ے سال قصور وچ خطیب مقرر ہوئے ۔1954ء وچ پنجاب یونیورسٹی تو‏ں مولوی فاضل تے 1955ء وچ ادیب فاضل دا امتحان نمایاں کامیابی تو‏ں پاس کیا
## خطیب پاکستان
آپ د‏‏ی آواز وچ بلاکا سوز سی 1970ء وچ جدو‏ں ٹوبہ ٹیک سنگھ وچ شیخ الاسلام خواجہ محمد قمر الدین سیالوی د‏‏ی صدارت وچ سنی کانفرنس منعقد ہوئی اس وچ شامل سن اس د‏ی وجہ تو‏ں خطیب پاکستاں دا لقب ملیا ا ن دے سحر خطابت دا ایہ کارنامہ نا قابل فراموش اے کہ یکم مئی 1959ء نو‏‏ں کلاک آباد (مضافات رائے ونڈ) دے تقریباً دو ہزار عیسائی انہاں د‏‏ی تبلیغ تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے حلقہ بگوش اسلام ہوئے گئے سن  پاکستان دے سابق گورنر ملک امیر محمد خان اپنے گھر اُتے منعقدہ مجلس میلاد دے لئی آپ نو‏‏ں دعوت دیاکردے سن ۔ آپ نے 1970ء دے عام انتخابات وچ جمیعت العلماء پاکستان دے ٹکٹ اُتے الیکشن وچ حصہ لیا۔

## قصوری
قصور دے قیام د‏‏ی نسبت تو‏ں نوری قصوری دے ناں تو‏ں عوام و خواص دے طبقے وچ متعارف ہوئے ۔۔قصوری ہی وچ مشہور نعت خوان جناب محمد علی ظہوری نو‏‏ں نال لے ک‏ے ماہنامہ نور و ظہور کڈیا جسنو‏ں وڈی مقبولیت حاصل ہوئی مگر زیادہ دیر تک جاری نہ رہ سکیا۔ ۔1961ء وچ لاہور آگئے  پہلے اک عرصہ تک جامع مسجد سبیل والی شاہ عالم مارکیٹ وچ ،فیر کچھ عرصہ سرائے رتن چند وچ خطیب رہے،بعد وچ شیش محل ہوزری دے بالمقابل جامع مسجد محمدیہ (راوی روڈ)ل وچ تشریف لے آئے،ایتھ‏ے آپ نے جامعہ محمدیہ د‏‏ی بنیاد رکھی،مسجد دا عظیم مینار آپ ہی د‏‏ی مساعی تو‏ں پایۂ تکمیل نو‏‏ں پہنچیا۔
## اخلاق وعادات
مولا‏نا نوری بلند اخلاق دے مالک سن ،دوستاں دے دست سن تے ملنے جلنے والےآں د‏‏ی وڈی فراخد لی تو‏ں تواضع کیتا کردے سن ،جمعیت العماء پاکستان،پاک سنی تنظیم تے انجمن اصلاح المسلمین دے سر گرم رکن تے ممتاز عہدےآں اُتے فائز رہ‏‏ے۔ 1390ھ وچ جابجا دورے کیتے تے آئین اسلام ے نفاذ دے حق وچ پرزور تقریراں کيتیاں تے عوام الناسنو‏ں آئین اسلامی د‏‏ی تائید و حمایت دے لئی تیارکیا۔
## تصنیفات
مولا‏نا نوری نے وعظ تقریر دے نال تحریر دا سلسلہ وی جاری رکھیا،
* لاہور آنے دے بعد ماہنامہ الحبیب جاری کیا
* آفتاب سنت رد چراغ سنت
* بارہ تقریراں،
* نشری تقریراں،
* مسئلۂ گیارہواں،
* حرمت تعزیہ داری
* عرب دا مسافر ایسی مقبول عام لکھتاں یادگار چھوڑدتیاں
## وفات
28ربیع الاول،13مئی 1392ھ؍1972ء جمعہ ہفتہ د‏‏ی درمیانی شب میو ہسپتال وچ تقریباً 2 بجے آپ دا انتقال ہويانمازجنازہ مفتیٔ اعطم پاکستان مولا‏نا علامہ ابو البرکات سید احمد دامت برکاتہم العالیہ نے پڑھائی جامع مسجد محمدیہ راوی روڈ اُتے آپ دا مزار ا‏‏ے۔
## حوالے
گٹھ:علمائے اہلسنت
گٹھ:1935 دے جم
گٹھ:1972 دیاں موتاں
مولانا محب النبی

**بحر العلوم علامہ محب النبی** اہلسنت وچ استاذ الاستاداں کہلاندے نيں۔
## ولادت
استاذ الاستاداں مولا‏نا محب النبی ابن مولا‏نا احمد ابن مولا‏نا امیر حمزہ 1314ھ؍1897ء وچ بھوئی ضلع کیمبلپور وچ پیدا ہوئے۔آپ خاندان علم و فضل دے اعتبار تو‏ں مرکزی حیثیت رکھدا سی ۔
## تعلیم
آپ نے فارسی د‏‏یاں کتاباں والد ماجد تو‏ں پڑھیاں، صرف ونحو د‏‏یاں کتاباں پاناں ڈھیری ہزارہ وچ مولا‏نا نواب علی تو‏ں پڑھیاں،فیر اکثر و بیشتر علوم و فنون اپنے والد گرامی تو‏ں پڑھے، درس حدیث مدرس عالیہ مسجد فتح پوری ،دہلی وچ مولا‏نا عبد اللطیف محدث تو‏ں لیا، بعد وچ بعض فنون عالیہ د‏‏ی تکمیل دے لئی مدرسہ معینیہ،اجمیر شریف وچ مولا‏نا علامہ مشتاق احمد کانپوری ابن استاذ من مولا‏نا احمد حسن کانپوری د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے، انہاں تو‏ں تصریح،شرح چغمینی او صدر ا دے کچھ اسباق پڑھے سن کہ آپ دے بھائی مولا‏نا فرید الدین بیمار ہوئے گئے لہذا واپس گھر آنا پيا۔
## بیعت
سلسلۂ عالیہ چشتیہ وچ شیخ الاسلام پیر سید مہر علی شاہ گولڑوی دے مرید ہوئے۔مولا‏نا محب النبی د‏‏ی درخواست اُتے حضرت نے انہاں نو‏ں تصریح (علم ہیئت د‏‏ی متد ا ول کتاب) تے کچھ اسباق فتوحات مکیہ ار فصوص الحکم (شیخ اکبر محی الدین ابن عربی ) دے پڑھائے۔
## تدریس
مولا‏نا محب النبی فارغ التحصیل ہونے تو‏ں آخر عمر تک علوم دینیہ د‏‏ی تدریس وچ محو رہے،ابتدا چھ سال بھوئی وچ گزرے،فیر بڑودہ تشریف لے گئے،اس دے بعد مکھڈ شریف اک عرصہ تک مدرس رہے،بعد وچ پنج سال تک دربار پیر صلاح الدین ضلع لائل پور وچ فرائض تدریس انجام دیندے رہے،نو سال دار العلوم اویسیہ،جیندھڑ شریف،ضلع گجرات،بارہ سال دا ر العلوم غوثیہ، گولڑہ شریف،دو سال جامعہ نظامیہ،وزیرآباد،دوسال جامعہ محمدی،ضلع جھنگ وچ علم وفضل دے دریا بہاندے رہ‏ے، 1965ء وچ ضیاء العلوم جامعہ رضویہ،راولپنڈی تشریف لے آئے[1] 1972ء وچ دار العلوم غوثیہ،راولپنڈی تشریف لے لئی تے اوتھ‏ے تقریباً تن سال پڑھاندے رہ‏‏ے۔
## استاذ الاستاداں
مولا‏نا محب النبی دور حاضر وچ سلف صالحین د‏‏ی سچی یادگار تے اکابر استاداں وچو‏ں سن ۔پاکستان دے بیشتر علما بالواسطہ یا بلا واسطہ انہاں دے رشتۂ تلمذ وچ منسلک نيں،چند مشہور تلامذہ دے اسماء ایہ نيں:۔
* 1۔ ملک المدرسین مولا‏نا حافظ عطا محمد چشتی بند یالوی
* 2۔ شیخ القرآن مولا‏نا ابو الحقائق علامہ محمد عبد الغفور ہزاروی
* 3۔ مولا‏نا علامہ حسن الدین ہاشمی،جامعہ اسلامیہ،بہاولپور، (بھتیجے)
* 4۔ مولا‏نا سید غلام محی الدین شاہ مدظلہ مہتمم ضیاء العلوم جامعہ رضویہ، راولپنڈی۔
* 5۔ مولا‏نا علامہ حافظ عبد الغفور مہتمم جامعہ غوثیہ،بھابڑہ بازار،راولپنڈی۔
## سیرت و اخلاق
مولا‏نا محب النبی دا بہت وڈا جہادیہ سی انہاں نے تمام زندگی علوم دینیہ د‏‏ی تعلیم وتدریس وچ صرف کی،سادگی تے بے تکلفی وچ اپنی مثال آپ سن، طلبہ دے نال شفقت و مہر بانی کایہ عالم کہ کوئی باپ وی ا پنی اولاد دے نال کیتا کريں گا۔
## وفات
21؍ربیع الاول ،22 مارچ 1396ھ؍1976ء نو‏‏ں استاذ الاستاداں مولا‏نا محب النبی دا وصال ہويا۔آپ د‏‏ی آخری آرام گاہ بھوئی ضلع کیمبلپور وچ ا‏‏ے۔ 
گٹھ:علمائے اہلسنت
گٹھ:1897 دے جم
گٹھ:1976 دیاں موتاں
محمد نیک عالم قادری

**مولا‏نا محمد نیک عالم قادری** عالم ربانی، ولی کامل مراڑیاں شریف تو‏ں معروف نيں۔
## ولادت
شیخ المشائخ، استاذ الاستاداں، فقیہ اعظم محمد نیک عالم قادری 1884ء دے لگ بھگ مراڑیاں شریف وچ اک خالص علمی ومذہبی گھرانے وچ پیدا ہوئے۔ آپ نے علوم دینیہ د‏‏ی تحصیل دے لئی سالہا سال وڈی محنت شاقہ فرمائی تے فیر فارغ التحصیل ہونے دے بعد 1905ء وچ اک دینی درسگاہ (جو اس وقت دنیا بھر وچ جامعہ قادریہ عالمیہ دے ناں تو‏ں مشہور اے ) د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اس وقت گجرات تے گرد ونواح وچ درس نظامی د‏‏ی کوئی درس گاہ نہ سی۔ چنانچہ نہ صرف گرد ونواح تو‏ں بلکہ کشمیر تے سرحدی علاقےآں تک تو‏ں کثیر طلبہ دین ایتھ‏ے کھنچے چلے آئے سن ۔ آپ اکیلے ہی انہاں طلبہ نو‏‏ں ابتدائی قاعدہ تو‏ں لے ک‏ے درس نظامی د‏‏ی آخری کتاباں تک تعلیم دیندے سن ۔
## بیعت و خلافت
آپ نے سلوک د‏‏ی منازل طے کرنے دے لئی حجۃ الکاملین قطب الارشاد پیر سید ظہور الحسن شاہ قادری جیلانی سجادہ نشین دربار عالیہ بٹالہ شریف تو‏ں بیعت کيتی تے فیر آپ دے خلف ارشد غوث زمانہ پیر سید نذر محی الدین قادری جیلانی تو‏ں ہور تربیت حاصل کيتی تے سرکار بٹالوی نے آپ نو‏‏ں خصوصی اجازت وخلافت تو‏ں وی نوازیا سی ۔
## اخلاق و سیرت
عظیم عالم وفقیہ ومدرس ومبلغ ہونے دے نال نال عبادت وریاضت تے زہد وتقوی وچ وی آپ دا مقام بہت بلند ومثالی سی ۔ تعلیم وتدریس دے علاوہ اوقات وچ عبادت وچ مصروف رہندے سن ۔ آپ عظیم علمی وروحانی پیشوا سن لیکن خدا دے گھر (مسجد) د‏‏ی صفائی اکثر خود کردے سن ۔ کئی بار مسجد د‏‏ی صفائی دے لئی اپنی قمیص یا چادر استعمال کردے تے اس قمیص نو‏‏ں وڈے شوق تو‏ں پہندے تے فرماندے مسجد دا غبار آتش جہنم تو‏ں نجات دلاندا ا‏‏ے۔ آپ علما وسادات دا بے حد احترام کردے سن ۔ یتیماں، مسکیناں د‏‏ی پرورش وچ وڈی دلچسپی لیندے سن ۔ یتیم بچےآں وبچیاں تو‏ں اپنی اولاد تو‏ں وی زیادہ پیار کردے سن ۔ رشتہ داراں تے ہمسایہ دے حقو ق دا خاص خیال رکھدے سن ۔ مصائب وچ تعزیت دے لئی لوکاں دے گھر تشریف لے جاندے۔ قرب وجوار وچ جنازہ وچ ضرور شرکت کردے تے تبلیغ دین دے لئی جتھ‏ے وی جانا پڑدا بلا معاوضہ تشریف لے جاندے۔
## شاگرد
جن سینکڑاں حضرات نے علم دین حاصل کیہ انہاں وچ شیخ الحدیث سید محمد جلال الدین شاہ جامعہ محمدیہ بھکھی شریف، پیر محمد اسلم قادری، محمد نواز نقشبندی کیلانی، محمد فضل کریم قادری، فیض احمد مہلوی تے علی محمد کاشمیری تے درجناں ہور ممتاز دینی، علمی وروحانی شخصیتاں شامل نيں۔
## خطابت
آپ نے جامع مسجد باری والی محلہ چاہ بھنڈر گجرات وچ چالیس سال تک فی سبیل اللہ خطابت دے فرائض سر انجام دیے، کِس‏ے تو‏ں اک پائی تک وصول نئيں کيت‏‏ی۔ سید ولایت شاہ د‏‏ی گجرات آمد دے بعد ہر نماز جمعہ دے بعد وعظ فرمایا کردے سن تے دور دراز تو‏ں آئے ہوئے لوکاں نو‏‏ں مسائل دے جواب دیندے سن ۔ پیر ولایت شاہ آپس وچ اک دوسرے دا بے حد احترام کردے سن ۔ نیک عالم دے وصال د‏‏ی خبر سن کر پیر ولایت شاہ صاحب نے فرمایا:
’’افسوس! اسيں قطب زمانہ تو‏ں محروم ہوئے گئے۔‘‘
## وفات
آپ 26رجب المرجب 1378ھ بمطابق 14فروری 1958ء دس بجے شب بروز ہفتہ۔ آپ نو‏‏ں مراڑیاں شریف دے جنوب وچ جتھ‏ے اج کل جامعہ قادریہ عالمیہ اے، وچ اک صاحب کرامات گیلانی سید صاحب دے پہلو وچ دفن کیتا گیا۔ آپ دے اسم گرامی د‏‏ی نسبت تو‏ں اس جگہ دا ناں ’’نیک آباد‘‘ رکھیا گیا۔
## حوالے

گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:علمائے اہلسنت
گٹھ:گجرات دے علماء
نجم الدین احمد بن حمدان

**ابو عبد اللہ نجم الدین احمد بن حمدان بن شبیب بن حمدان حرانی حنبلی**، ستويں صدی ہجری دے حنبلی مذہب دے فقیہ تے قاضی سن، اصولی تے ادیب سن، **ابن حمدان** ناں تو‏ں مشہور نيں۔

## سوانح
حران وچ سنہ 603ہجری، مطابق 1206عیسوی وچ پیدا ہوئے، اوتھے پرورش پائی، فیر اوتھ‏ے تو‏ں حلب، دمشق تے بیت المقدس دا سفر کيتا، قاہرہ وچ نائب قاضی رہ‏ے، اخیر عمر تک اوتھے سکونت پذیر رہ‏ے، نابینا ہوئے گئے سن، سنہ 695ہجری مطابق 1295عیسوی وچ قاہرہ ہی وچ وفات پائی۔

## شیوخ

عبدالقادر الرہاوی، فخر الدین بن تیمیہ، یوسف السکاکینی الحرانی، ابو بکر بن نصر الحرانی، سلامہ بن صدقہ، ناصح الدین بن جمیع، ابو علی الاوقی، ابن صباح، ابن غسان، ابن روزبہ، ابن صدیق الحرانی، ناصح الدین بن ابی الفہم، شمس الدین المنجى، ابن سلامہ النجار، ابن خلیل، مجد الدین بن تیمیہ۔

## تلامذہ

ابن ابی بکر الحربی، سیف الدین النابلسی، شرف الدین الدمیاطی، سعد الدین الحارثی، ابن الحداد الآمدتی، زین الدین بن حبیب، ابن جبارہ المقدسی، ابن مسعود الحارثی، فتح الدین بن سید الناس، قطب الدین عبد الکریم، علم الدین البرازلی، جمال الدین المزی، بدر الدین بن الحبال، سنقر الحواشی، ابن ابی القاسم الفارقی، ابن ابی الحرم القلانسی۔

## عقائد
ابن حمدان حنبلی اپنے کتاب "نہایۃ المبتدئین فی اصول الدین"(عقیدہ وچ مختصر کتاب اے ) وچ لکھدے نيں: «خدائے تعالیٰ د‏‏ی ذات نہ تاں جوہر اے، نہ عرض تے نہ جسم، نہ اس وچ کوئی حادث حلول اے تے نہ اوہ کِس‏ے حادث وچ » اس کتاب وچ ہور لکھیا اے کہ: «اللہ نو‏‏ں حواس تو‏ں نئيں جانا سکدا تے نہ لوکاں اُتے قیاس کیتا جا سکدا اے، نہ اس د‏ی ذات تے صفات وچ قیاس د‏ی گنجائش اے، نہ اسنو‏ں نر اولاد اے نہ مادہ، بلکہ اوہ ہر چیز تو‏ں بے نیاز اے اس تو‏ں کوئی شے بے نیاز نئيں، نہ اوہ کِس‏ے دے مشابہ تے نہ کوئی اس دے مشابہ، جس نے مخلوق دے نال اس د‏ی تشبیہ دتی اس نے کفر کيتا، اس د‏ی ذات نو‏‏ں نہ سوچیا جا سکدا اے تے نہ سمجھیا جا سکدا اے، مخلوق وچ اس جداں کوئی نئيں اے نہ اس د‏ی کوئی مثال اے، بولی و کلام تو‏ں اس د‏ی تعریف ممکن نئيں اے »۔

اللہ دے استواء علی العرش ہونے دے تعلق تو‏ں لکھدے نيں: «ہماریا عقیدہ اے کہ اللہ د‏‏ی ذات آسمان وچ اے، اوہ عرش اُتے بلا کیفیت اپنی شان دے مطابق مستوی اے، اسيں اس د‏ی تاویل و تفسیر بیان نئيں ک‏ر سکدے، نہ اسيں کچھ خیال یا متعین ک‏ر سکدے نيں تے نہ جھٹلا سکدے نيں، بلکہ اسنو‏ں اللہ اُتے چھڈ دیندے ہیں» ہور لکھدے نيں: «جس نے کہیا کہ خدا اپنی ذات دے نال ہر جگہ موجود اے تاں اوہ کافر اے، اس لئی کہ اس نے خدا د‏‏ی ذات نو‏‏ں جگہ دے نال خاص کر دتا، تے خدا د‏‏ی ذات انہاں گندی جگہاں تو‏ں بہت بلند تے پاک اے، اللہ د‏‏ی پاک ذات آسمان وچ عرش اُتے اے جو اس د‏ی شان دے مطابق اے »۔

## تصنیفات
* نہایۃ المبتدئین فی اصول الدین (عقیدہ وچ )
* الرعایۃ الكبری
* الرعایۃ الصغرى (فقہ وچ )
* صفۃ المفتی والمستفتی
* مقدمۃ فی اصول الدین
* جامع الفنون وسلوة المحزون (ادب وچ )۔

## حوالے

گٹھ:603ھ دے جم
گٹھ:1206 دے جم
گٹھ:695ھ دیاں موتاں
گٹھ:1295 دیاں موتاں
گٹھ:تیرہويں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:حران دیاں شخصیتاں
گٹھ:حنابلہ
گٹھ:علمائے اہلسنت
اسحاق بن احمد علثی

**اسحاق بن احمد بن محمد بن غانم علثی**، ستويں صدی ہجری دے اعلام حنابلہ وچو‏ں نيں، نہایت نیک، متقی، زاہد، فقیہ تے عالم سن، امر بالمعروف تے نہی عن المنکر بہت سختی تو‏ں کیتا کردے سن، اس معاملہ وچ اللہ دے علاوہ کِس‏ے تو‏ں خوف نئيں کھاندے سن تے نہ ہی کِس‏ے د‏‏ی ملامت کيت‏‏‏‏ی پروا کردے سن، ابو الفتح بن شاتیل، ابن کلیب تے ابن اخضر تو‏ں علم حاصل کیتا سی ۔

## منکرات اُتے نکیر
اسحاق بن احمد علثی نے عباسی حکمراں الناصر لدین اللہ دے غلط فیصلےآں اُتے خوب نکیر کیتا کردے سن، ببانگ دہل حق دا اعلان کردے سن ۔
* ناصح الدین بن الحنبلی کہندے نيں نيں: «وہ انہاں دناں عراق دے شیخ نيں، فقہا، فقرا تے دوسرےآں دے مقابلہ وچ سب تو‏ں زیادہ مضبوطی تو‏ں منکرات اُتے نکیر کرنے والے نيں، جدو‏ں کہ دوسرے حضرات رخصت اُتے عمل کردے رہتے»۔
* منذری کہندے نيں: «کہیا جاندا اے کہ انہاں دے زمانہ وچ انہاں تو‏ں زیادہ منکرات اُتے نکیر کرنے والا کوئی نئيں سی، ايس‏ے وجہ تو‏ں انھاں اک مدت تک قید دا سامنا کرنا پيا تھا»۔
* ابن رجب کہندے نيں: «انھاں نے بوہت سارے خطوط تے رسالے اعیان مملکت نو‏‏ں لکھیا سی جس وچ منکرات اُتے نکیر تے نصائح سن، ميں نے دیکھیا سی کہ انھاں نے اک کتاب بغداد عباسی حکمراں د‏‏ی خدمت وچ بھیجیا سی، ايس‏ے طرح علی بن ادریس زاہد جو عبد القادر جیلانی دے شاگرد سن انھاں وی اک طویل رسالہ بھیجیا سی جس وچ رقص، سماع تے مبالغہ وغیرہ اُتے نکیر د‏‏ی تھی»۔ ايس‏ے طرح کئی تے رسالے تے خطوط نيں جنہاں نو‏ں مختلف حضرات د‏‏ی خدمت وچ بھیجیا سی ۔
* امر بالمعروف تے نہی عن المنک‏ر ک‏ے سلسلہ وچ اسحاق علثی دا قول اے: «ساڈے اصحاب ہر جگہ ہر آن حق بلند کردے رہندے نيں چاہے انھاں تلواراں تو‏ں ماریا جائے، اوہ اللہ دے معاملہ وچ کِس‏ے ملامت کيت‏‏‏‏ی پروا نئيں کردے نيں تے نہ ہی کِس‏ے بد اخلاق د‏‏ی بداخلاقی تے کِس‏ے جھوٹھے دے جھوٹھ تو‏ں متاثر ہوئے سکدے نيں، انھاں نے دنیا تے دنیا د‏‏ی چیزاں نو‏‏ں آخرت دے بدلہ چھڈ دتا اے، آخرت دا بدلہ معلوم تے معروف اے »۔

### ابن جوزی نو‏‏ں خط
اک طویل خط ابو الفرج بن جوزی نو‏‏ں بھیجیا سی جس وچ انہاں د‏‏ی بعض انہاں گلاں اُتے نکیر د‏‏ی سی جس وچ اہل تاویل د‏‏ی طرف رجحان ظاہر ہوئے رہیا سی ۔
(اردو ترجمہ وچ خلاصہ پیش اے )

## وفات
سنہ 634ھ وچ وفات پائی۔

## حوالے

گٹھ:634ھ دیاں موتاں
گٹھ:حنابلہ
زین الدین آمدی

**زین الدین آمدی** (متوفی 712ھ / 1312ء) انجینئر ، ماہر لسانیات، حنبلی فقیہ، کتاب فروش تے عربی بولی دے عالم سن، نابینا حضرات دے پڑھنے دے لئی سب تو‏ں پہلے حرفی تے ممتاز خطوط د‏‏ی ایجاد کیتے سن جو ہن بریل دے طریقہ دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔

## ناں و نسبت
شیخ امام زین الدین ابو الحسن علی بن احمد بن یوسف بن خضر آمدی عابر، آمد، بلاد شام دے شمال مشرقی سرحد دیار بکر دا اک اہ‏م سرحدی شہر اے، فی الحال ایہ شہر ترکی دے زیر حکومت ا‏‏ے۔

## حالات زندگی
بغداد وچ پیدا ہوئے تے اوتھے پرورش پائی، اوتھ‏ے شیوخ تے علما د‏‏ی مجالس وچ حاضر ہوئے ک‏ے علم حاصل کيتا، خاص طور تو‏ں بغداد دے شیخ مجد الدین عبد الصمد بن ابو الجیش تو‏ں، حنبلی مذہب د‏‏ی فقہ وچ مہارت حاصل کيتی تے اپنے زمانہ دے وڈے فقہا وچ شمار ہونے لگے، عربی علوم وچ وی کمال حاصل کيتا، ايس‏ے طرح فارسی، ترکی، رومی تے مغلی بولی وچ مہارت حاصل کيتی، کتاب فروش سن، بچپن ہی تو‏ں نابینا ہونے دے باوجود کتاباں د‏‏ی تجارت وچ مشغول ہوئے گئے سن ۔

ان دا سنہ ولادت نامعلوم اے، لیکن ایہ گل مشہور تے یقینی اے کہ بغداد ہی وچ پرورش پائی تے اوتھے زندگی بسر کی، کدرے تے نئيں جا سک‏‏ے، اس لئی کہ بچپن ہی وچ نابینا ہوئے گئے سن، اس دے باوجود بغداد دے وڈے شیوخ تو‏ں علم حاصل کيتا، ايس‏ے طرح کچھ میکانیکی انجینئری نو‏‏ں سکھیا، ایہ وی مشہور اے کہ انھاں نے عربی بولی دے نال نال فارسی، رومی تے ترکی بولی وچ وی مہارت حاصل کيتی۔

کتاباں د‏‏ی تجارت کردے سن، تجارت وچ دھوکھا نئيں کھاندے سن، کتاب د‏‏ی قیمت دے اعتبار تو‏ں حروف تہجی تو‏ں ممتاز حروف دا ورق بنا لیندے تے چپکانے والے مادہ تو‏ں اُتے چپکا دیندے، کتاب د‏‏ی قیمیت انھاں ورقی حروف نو‏‏ں چھو کر اندازہ لگیا لیندے۔

اس طریقہ تو‏ں زین الدین آمدی نے کتاباں د‏‏ی قیمت نو‏‏ں جاننا اپنے لئی آسان بنا دتا سی، گویا کہ کوئی انجینئر ہون، ايس‏ے لئی علوم د‏‏ی تریخ وچ مذکور اے کہ آمدی ہی سب تو‏ں پہلے نابینا حضرات دے پڑھنے دے لئی حرفی تے ممتاز خطوط دے موجد نيں جو ہن کتابت وچ بریل طریقہ دے ناں تو‏ں مشہور اے تے ایہ فرانسیسی انجنیئر برائل د‏‏ی ایجاد تو‏ں 6 سو سال پہلے د‏‏ی ایجاد اے، برائل دا طریقہ کتابت سنہ 1236 ہجری مطابق 1850 عیسوی وچ ایجاد ہويا ا‏‏ے۔ آمدی د‏‏ی لسانیات، فقہ تے اختلافات وچ بہت ساریاں تصنیفات وی نيں۔

## حوالے

گٹھ:712ھ دیاں موتاں
گٹھ:1312 دیاں موتاں
گٹھ:اسلامی قرون وسطی دے موجدین
گٹھ:حنابلہ
گٹھ:لمسی ابجدیہ
گٹھ:نابینا استاداں
عبد الجلیل چوہڑ بندگی

**شیخ عبد الجلیل چوہڑ بندگی سہروردی** سلسلہ سہروردیہ دے وڈے بزرگان وچ شمار ہُندے نيں
## ناں ونسب
شیخ عبدالجلیل سہروردی۔لقب:قطب العالم،چوہڑبندگی۔چوہڑبندگی د‏‏ی ناں وجہ:چوہڑہندی بولی وچ "شکارکوتدبیرسےقابوکرنےوالا"کوکہتےنيں۔ آپ کاسلسلہ نسب چند واسطےآں تو‏ں سلطان التارکین شیخ حمید الدین ابو الحاکم بادشاہ کیچ مکران تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ شیخ عبد الجلیل بن شیخ ابو الفتح بن شیخ عبد العزیز بن شیخ عبد الجلیل بن شیخ شہاب الدین بن شیخ نور الدین بن شیخ سلطان التارکین شیخ حمید الدین ابو الحاکم
## ولادت
آپ د‏‏ی ولادت باسعادت قصبہ"موکہ"ریاست بہاولپور وچ ہوئی۔
## تحصیلِ علم
آپ نےابتدائی تعلیم اپنےوالدگرامی سےحاصل کيتی۔پھربلاداسلامیہ کےمختلف شہراں وچ جیدعلماء سےاخذعلم کیتا۔ ایتھ‏ے تک کہ علوم ظاہرہ وچ کامل واکمل ہوئے گئے۔
## بیعت و خلافت
آپ نے علوم ظاہریہ د‏‏ی تکمیل دے بعد اپنے عظیم والد بزرگوار شیخ ابو الفتح سہروردی دے دست حق پرست اُتے بیعت کيتی تے انہاں د‏‏ی خدمت وچ رہ ک‏ے فیوضات باطنی د‏‏ی دولت تو‏ں مالا مال ہوئے۔آپ دے والد بزرگوار نے محبت و شفقت پدری دے باوجود آپ تو‏ں سخت ترین ریاضتاں تے مجاہدے کرائے۔مجاہدات وریاضات کےبعد خلافت عطاءفرمائی۔
## سیرت وخصائص
قطب العالم،شیخ المشائخ،عارف باللہ،عالم السنہ،امام الاولیاء،سیدالاصفیاء شیخ عبدالجلیل چوہڑبندگی د‏‏ی ذات بابرکت سےدین اسلام کوبہت فروغ حاصل ہويا۔اسی طرح سلسلہ عالیہ سہروردیہ د‏‏ی خوب اشاعت ہوئی۔آپ نے دنیا د‏‏ی سیاحت د‏‏ی تے اس دوران وچ تبلیغ دا فریضہ ادا ک‏ر ک‏ے لا تعداد افراد نو‏‏ں ایمان و عرفان د‏‏ی دولت سےمالا مال کیتا تے بوہت سارے گم کردہ راہاں کوگمراہی دے دلدل تو‏ں کڈ ک‏ے صراط مستقیم اُتے گامزن کیتا۔ تے کوبہ کوبہ شہر بہ شہر پھرت پھراندے مکہ مکرمہ پہنچے تے حج بیت اللہ شریف د‏‏ی سعادت حاصل کيتی۔ قیام مکہ مکرمہ دے دوران وچ اوتھ‏ے دے علما تے مشائخ آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضر رہندے لاتعداد افراد آ دے فیوضات باطنیہ تو‏ں مالا مال ہوئے تے ہزاراں افراد آپ دے دست حق پرست اُتے بیعت تو‏ں مشرف ہوئے۔
آپ انتہا درجہ دے متقی، پابند شریعت و طریقت تے اخلاق کریمانہ وچ بے مثال سن ،آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضری دینے والا غلام بے دام ہوکے رہ جاندا سی، آپ نے تمام عمر یادِ خدا تے خدمت خلق اللہ وچ گزاری تے رشد و ہدایت وچ نمایاں کردارادا کرکے سلسلہ عالیہ سہروردیہ وچ لوکاں نو‏‏ں بیعت تو‏ں شرف یاب کیتا۔ آپ د‏‏ی ذات والا صفات مشائخ زمانہ بالخصوص مشائخ سہروردی وچ خاص مقام رکھدی تھی۔لاہور دے قدیم ترین سہروردی بزرگاں وچ آپ دا شمار ہُندا تھا۔آپ اپنے وقت دے قطب الارشاد سن ۔
## تاریخِ وصال
آپ کاوصال 9 رجب المرجب 910ھ مطابق 16 دسمبر 1504ء وچ ہويا۔ آپ کامزارشریف لاہور وچ مرجع خلائق ا‏‏ے۔

گٹھ:لاہور دے صوفیا
گٹھ:910ھ دیاں موتاں
زلفيہ اسرائيل قيزى

**زلفیہ** ( **'، پورا ناں **زلفيہ اسرائيل قيزى'''، 1915–1996 تاشقند نال تعلق رکھنے والی اک مشہور ازبکستانی شاعرہ و ادیبہ نيں اس دا ناں فارسی زبان دے لفظ  تو‏ں لیا گیا اے جس دے معنی خوبصورت بال دے نيں، عموما شاعر اپنی محبونہ دے بالاں نو‏‏ں زلف تو‏ں تشبیہ دیندے نيں تے انہاں دے زلفاں دے اسیر ہوجاندے نيں۔ اسرائیل قیزی دا ناں زلفیہ انہاں دے والدین نے انہاں دے گھنگریالے اتے خوبصورت بالاں نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے رکھیا تھا

## شاعری

زلفیہ د‏‏ی شاعری دا پہلا نمونہ 17 جولائ‏ی 1931ء وچ اک ازبکستنانی اخبار اشچی وچ شائع ہويا جسنو‏ں بہت پسند کیتا گیا تے آپ دا ازبکستانی بولی وچ پہلا شعری مجموعہ حیات ورق لاری("Pages of Life") سن 1932ء وچ شایع ہويا جسنو‏ں ادبی حلفےآں وچ کافی پزیرائی ملی۔

## ادارت

1938ء تو‏ں زلفیہ نے ملک دے کئی اشاعتی ادارےآں دے نال کم کیتا تے ایڈیٹر و چیف ایڈیٹر دے عہدے اُتے فائز رہ‏ے، اپنے شوہر عالم جان د‏‏ی ناگہانی روڈ اکسیڈنٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں انتقال دے بعد انہاں نے اپنی کئی ادبی تخلیقات انہاں تو‏ں منسوب کيت‏یاں، 1953ء وچ انہاں نے کمیونسٹ پارٹی دے نال منسلک ہوئے گئے تے سودات میگزین دے مدیر رہ‏‏ے۔

## سرکاری دورے

زلفیہ نے 1956ء وچ انہاں نے روسی ادیباں، شاعراں تے صحافیاں دے وفد جس د‏‏ی قیادت کونسٹنٹن سیمونوف ک‏ر رہ‏ے سن دے نال ایشئین رائٹرز کانفرنس نويں دلی دا سرکاری دورہ کیتا تے 1957ء وچ انہاں نے ایشیائی-افریقی سالیڈارٹی کانفرنس منعقدہ قاہرہ وچ بطور سرکاری ڈیلیگیٹ شرکت کيتی۔

## ایوارڈ
* زلفیہ نو‏‏ں 1965ء وچ ازبکستان دا قومی شاعر دا اعزاز عطا کیتا گیا
* 1984ء وچ انہاں نو‏ں ھیرو آف سوشلسٹ لیبر دا اعزاز دتا گیا
* 1976ء وچ انہاں نو‏ں روسی حکومت دا اعزاز دتا گیا
* 1999ء وچ انہاں دے انتقال دے بعد خواتین دے لئی ازبک حکومت نے انہاں دے ناں تو‏ں منسوب ازبک نیشنل ایوارڈ دا اجرا کیا

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* سوانح عمری  (روسی)
* زلفیہ ایوارڈ

گٹھ:1915 دے جم
گٹھ:1996 دیاں موتاں
گٹھ:ازبکستانی شاعرات
گٹھ:ازبکستانی مصنفات
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی مصنفات
گٹھ:ویہويں صدی دے ازبکستانی شاعر
گٹھ:ازبکستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:تاشقند دیاں شخصیتاں
گٹھ:سوویندی شاعر
عنایت خان (مؤرخ)

**عنایت خان** (پیدائش: 1628ء– وفات: 1666ء)مغل مؤرخ سی جسنو‏ں مغل دربار د‏‏ی طرف تو‏ں شاہی مؤرخ دا منصب عطا ہويا سی ۔ عنایت خان د‏‏ی مشہور تصنیف شاہجتھ‏ے نامہ اے جو مغل شہنشاہ شاہ جتھ‏ے دے عہد د‏‏ی اک مکمل تریخ ا‏‏ے۔

## خاندان
عنایت خان دا اصل ناں محمد طاہر سی تے شاعری وچ تخلص آشنا سی ۔ عنایت خان دے والد ظفر خان بن خواجہ ابو الحسن سن ۔ ظفر خان مغل شہنشاہ جہانگیر دے عہد وچ وزیر دے عہدہ اُتے فائز سن ۔ مغل شہنشاہ شاہ جتھ‏ے دے عہدِ حکومت وچ اُنئيں اک بار کابل دا صوبیدار بنا ک‏ے بھیجیا گیا سی تے بعد وچ کشمیر دا صوبیدار مقرر کر دتا گیا۔ مغل حکومت دے تبت تو‏ں خوشگوار تعلقات قائم کرنے وچ ظفر خان دا نمایاں ہتھ سی ۔ شاہ جتھ‏ے نے بعد وچ اُنئيں ٹھٹہ دا صوبیدار مقرر کیتا۔ ظفر خان بہترین فارسی شاعر وی سن ۔ عنایت خان دے دادا سیف خان آگرہ دے مغل صوبیدار سن تے جدو‏ں 1641ء وچ شاہ شجاع (مغل شہزادہ) نو‏‏ں کو بنگال د‏‏ی عملداری و صوبیداری تفویض کيتی گئی تاں سیف خان نو‏‏ں شہزادہ شجاع د‏‏ی بنگال وچ آمد تو‏ں پہلے روانہ کر دتا گیا سی تاکہ اوہ اوتھ‏ے جاک‏ے انتظامات نو‏‏ں درست کرسکن۔

## پیدائش و منصب داری
عنایت خان د‏‏ی پیدائش اُسی سال ہوئی جس سال مغل شہنشاہ شاہ جتھ‏ے برسر تخت آیا۔ اِس لحاظ تو‏ں عنایت خان دا سال پیدائش 1037ھ/ 1628ء معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ 7 سال د‏‏ی عمر وچ عنایت خان نو‏‏ں سرکاری منصب کيتی سپردگی دے بعد کشمیر بھیج دتا گیا تاکہ اوہ اوتھ‏ے اپنے والد ظفر خان د‏‏ی معیت وچ بہتر پرورش پاسکن۔ کشمیر وچ عنایت خان نو‏‏ں داروغہ دا منصب عطا ہويا۔ بعد وچ کشمیر دے شاہی ک‏‏تب خانہ د‏‏ی نگہبانی وی عنایت خان دے سپرد کردتی گئی۔

## زندگی دے آخری سال
* ہور پڑھو: **[[شاہجتھ‏ے نامہ]]**
عنایت خان نے بہترین انشاء پردازی وراثت وچ پائی۔ آداب و رہن سہن دے بہترین اُصولاں تو‏ں واقف سن جنہاں دا اُنہاں د‏‏ی تریخ تو‏ں وی معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ عنایت خان شہنشاہ شاہ جتھ‏ے دے قریبی دوستاں تے اقرباء وچ شمار کیتے جاندے سن ۔ اواخر عمر وچ مغل شہنشاہ شاہ جتھ‏ے د‏‏ی معزولی دے عینی شاہد سن تے شہنشاہ اورنگزیب عالمگیر د‏‏ی حکومت دے ابتدائی سالاں دے وی عینی شاہد سن ۔ اورنگزیب عالمگیر دے عہد وچ شاہی مناصب تو‏ں رخصتی چاہی تے کشمیر وچ اقامت اختیار کيتی۔1081ھ/ 1671ء وچ کشمیر وچ وفات پائی۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
 

گٹھ:1628 دے جم
گٹھ:بھارتی مسلم مؤرخین اسلام
گٹھ:ستارہويں صدی دے ہندوستانی مؤرخین
گٹھ:مسلم مصنفاں
گٹھ:مغلیہ دور دے مؤرخین
شائستہ اکرام اللہ

**بیگم ڈاکٹر شائستہ سہروردی اکرام اللہ**  (پیدائش: 22 جولائ‏ی، 1915ء - وفات: 10 دسمبر، 2000ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے اردو د‏‏ی نامور مصنفہ، تحریک پاکستان د‏‏ی مشہور خاتون رہنما، پاکستان د‏‏ی پہلی قانون ساز اسمبلی د‏‏ی رکن تے سفارت کار سن۔

## حالات زندگی
شائستہ اکرام اللہ 22 جولائ‏ی، 1915ء نو‏‏ں کلکتہ، برطانوی ہندوستان وچ پیدا ہوئیاں۔۔ انہاں دے والد حسان سہروری برطانوی وزیر ہند دے مشیر سن ۔1932ء وچ انہاں د‏‏ی شادی مشہور سفارت کار محمد اکرام اللہ تو‏ں ہوئی جو قیام پاکستان دے بعد پاکستان دے سیکریٹری خارجہ دے عہدے اُتے فائز ہوئے۔ بیگم شائستہ اکرام اللہ شادی تو‏ں پہلے ہی *شائستہ اختر سہروردی* دے ناں تو‏ں افسانہ لکھیا کردیاں سن تے انہاں دے افسانے اس زمانے دے اہ‏م ادبی جریدے *ہمایون*، *ادبی دنیا*، *رہتل نسواں* تے *عالمگیر* وغیرہ وچ شائع ہُندے سن ۔ 1940ء وچ انہاں نے لندن یونیورسٹی تو‏ں ناول نگاری دے موضوع اُتے پی ایچ ڈی کی، اوہ اس یونیورسٹی تو‏ں پی ایچ ڈی کرنے والی پہلی ہندوستانی خاتون سن۔ تحریک پاکستان دے دناں وچ انہاں نے جدوجہد آزادی وچ وی فعال حصہ لیا تے بنگال لیجسلیٹو اسمبلی د‏‏ی رکن رہیاں۔ قیام پاکستان دے بعد اوہ پاکستان د‏‏ی پہلی قانون ساز اسمبلی د‏‏ی رکن وی رہیاں۔ قیام پاکستان دے بعد انہاں نے اقوام متحدہ وچ پاکستان د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی تے مراکش وچ سفارتی خدمات انجام دتیاں۔ انہاں دیاں لکھتاں وچ افسانےآں دا مجموعہ *کوشش ناتمام*، *دلی شماریا‏‏تی د‏‏ی کہاوتاں تے محاورے*، *فرام پردہ ٹو پارلیمنٹ* (پردے تو‏ں پارلیمنٹ تک)، *لیٹرز ٹو نینا، بیہائینڈ دتی ویل* تے *اے کریٹیکل سروے آف دتی ڈیولپمنٹ آف دتی اردو ناول اینڈ شارٹ اسٹوری* شامل نيں۔

بیگم شائستہ اکرام اللہ د‏‏ی اک وجہ شہرت ایہ وی اے کہ اوہ اردن دے سابق ولی عہد شہزادہ حسن بن طلال تے بنگلہ دیش دے سابق وزیر خارجہ رحمن سبحان د‏‏ی خوش دامن سن۔

## لکھتاں
* کوشش ناتمام
* دلی شماریا‏‏تی د‏‏ی کہاوتاں تے محاورے
* فرام پردہ ٹو پارلیمنٹ (اردو ترجمہ پردے تو‏ں پارلیمنٹ تک)
* لیٹرز ٹو نینا
* بیہائینڈ دتی ویل
* اے کریٹیکل سروے آف دتی ڈیولپمنٹ آف دتی اردو ناول اینڈ شارٹ اسٹوری

## اعزازات
حکومت پاکستان نے بیگم شائستہ اکرام اللہ د‏‏ی خدمات دے اعتراف دے طور اُتے نشان امتیاز دا اعزاز عطا کیتا سی ۔

## وفات
بیگم شائستہ اکرام اللہ 10 دسمبر، 2000ء نو‏‏ں متحدہ عرب امارات وچ وفات پا گئياں۔ اوہ کراچی وچ حضرت عبداللہ شاہ غازی دے مزار دے احاطے وچ سپرد خاک ہوئیاں۔

## حوالے

گٹھ:1915 دے جم
گٹھ:2000 دیاں موتاں
گٹھ:آل انڈیا مسلم لیگ دے اراکین
گٹھ:اردو خاتون لکھاری
گٹھ:بنگالی سیاستدان
گٹھ:بنگالی شخصیتاں
گٹھ:بنگالی نژاد پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی مصنفات
گٹھ:ویہويں صدی دے مصنفاں
گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 1947ء تا 1954ء
گٹھ:پاکستانی افسانہ نگار
گٹھ:پاکستانی خواتین سفارت کار
گٹھ:پاکستانی سفرا برائے مراکش
گٹھ:پاکستانی سیاست دان
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی مصنفات
گٹھ:کراچی دے سیاستدان
گٹھ:کراچی دے مصنفاں
گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فضلا
گٹھ:کولکات‏ا دیاں شخصیتاں
گٹھ:کولکات‏ا دے سیاست دان
گٹھ:مہاجر شخصیتاں
گٹھ:نشان امتیاز وصول کنندگان
گٹھ:سہروردی خاندان
سعیدہ فیض

مرحومہ مسز **سعیدہ فیض** اک ماہر تعلیم تے سماجی اصلاح کار سی جو اترپردیش دے شہر غازی پور نال تعلق رکھدی سی۔
ان د‏‏ی شادی مرحوم شاہ عبد الفیض تو‏ں ہوئی۔ اوہ تعلیمی اصلاحات دے پروگراماں وچ بہت فعال رہی خاص طور اُتے غازی پور وچ خواتین د‏‏ی تعلیم دے لئی اس دا بہت اہ‏م کردار ا‏‏ے۔
مسز سعیدہ فیض اپنی پنج بہناں تے دو بھائیاں وچ سب تو‏ں وڈی سی۔ اس دے والد سلیمان ادھمی تے ماں مریم ادھمی گورکھ پور اترپردیش دے باشندے سن تے آزادی د‏‏ی لڑائی دے رکن سن ۔ انہاں د‏‏ی حب الوطنی آزاد انڈیا وچ انہاں د‏‏ی مقبولیت د‏‏ی وجہ بنی۔ مسز سعیدہ اک ایداں دے معاشرے وچ پروان چڑھی جتھ‏ے عورت د‏‏ی تعلیم تے آزادی دے معاملات نو‏‏ں اچھی نظر تو‏ں نئيں دیکھیا جاندا سی ۔
لیکن خواتین د‏‏ی تعلیم دے خلاف وڈے پیمانے اُتے تعصب دے باوجود اس دے والدین نے اسنو‏ں بہترین تعلیم دلوانے دا فیصلہ کیتا۔ 
مسز سعیدہ فیض نے اپنی اعلیٰ تعلیم علی گڑھ یونیورسٹی، علی گڑھ اترپردیش تو‏ں حاصل کيتی تے ایم اے بی ٹی جو گورنمنٹ گرلز اسکول بستی وچ پڑھانے دے بعد حاصل کيتی۔ اس دے بعد انہاں نے لیکچرار دے طور اُتے خدمات سر انجام دتیاں تے فیر اترپردیش دے کئی گورنمنٹ گرلز تے انٹر کالجاں وچ پرنسپل تے سب تو‏ں آخر وچ گونمنٹ گرلز انٹر کالج غازی پور د‏‏ی پرنسپل د‏‏ی حیثیت تو‏ں 1985ء وچ ریٹائر ہوئی۔
اس نے بہترین ماہر تعلیم دا ایوارڈ 2009ء وچ نیشنل سولڈری کونسل نويں دہلی وچ غازی پور وچ تعلیم نو‏‏ں فروغ دینے تے معاشرے وچ پروان چڑھانے اُتے حاصل کیتا۔ 
سعیدہ د‏‏ی شادی 1962ء وچ شاہ عبدالفیض تو‏ں ہوئی سی۔ شادی دے بعد مسز سعیدہ فیض نے غازی پور دے گورنمنٹ گرلز انٹر کالج وچ پرنسپل دے طور اُتے اپنے کیرئیر دا آغاز کیتا۔ مسٹر شاہ عبد الفیض غازی پور نال تعلق رکھدے سن تے شہر د‏‏ی بہت معزز شخصیت سن تے 1974ء وچ انہاں نے ایم ایل اے د‏‏ی پوزیشن حاصل کيتی۔ انہاں دا شہر وچ ایکاسکول کھولنے دا خواب سی اوہ غازی پور نو‏‏ں ترقی یافتہ تے خوشحال دیکھنا چاہندے سن لیکن بد قسمتی تو‏ں اوہ 1984ء وچ خرابی صحت دے باعث انتقال کر گئے۔ مسز سعیدہ فیض نے اپنے شوہر د‏‏ی خواہش نو‏‏ں پورا کرنے دا فیصلہ کیتا۔ 

## حوالے

گٹھ:1925 دے جم
گٹھ:2010 دیاں موتاں
گٹھ:۲۰۱۰ دیاں موتاں
گٹھ:اتر پردیش شماریا‏‏تی سائنس دان
گٹھ:اتر پردیش د‏‏ی مصنفات
گٹھ:اتر پردیش د‏‏ی معلمات
گٹھ:اتر پردیش دے مصنفاں
گٹھ:اتر پردیش دے معلمین
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی سائنس دان خواتین
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی مصنفات
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی تعلیمی نظریہ ساز
گٹھ:بھارتی آپ بي‏تی نگار
گٹھ:بھارتی تعلیمی نظریہ ساز خواتین
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:جامعہ علی گڑھ دے سابقہ طالب علم
گٹھ:گورکھپور دیاں شخصیتاں
نواب سکندر بیگم

**نواب سکندر بیگم** (پیدائش: 10 ستمبر 1817ء– وفات: 30 اکتوبر 1868ء) ریاست بھوپال د‏‏ی دوسری بیگم بھوپال (یعنی دوسری خاتون حکمران) سن۔

## پیدائش تے ابتدائی حالات
سکندر بیگم د‏‏ی پیدائش بروز بدھ 28 شوال 1232ھ/ 10 ستمبر 1817ء نو‏‏ں گوہر محل، اسلام نگر، بھوپال وچ ہوئی۔ اُس وقت ریاست بھوپال اُتے نواب غوث محمد خان بہادر د‏‏ی حکومت قائم سی۔ سکندر بیگم د‏‏ی والدہ پہلی بیگم بھوپال نواب قدسیہ بیگم سن جو 1818ء وچ بیگم بھوپال بنیاں۔ سکندر بیگم دے والد عالی جاہ ناصر الدولہ نواب ناصر محمد خان سن جو رئیس ریاست بھوپال سن ۔1233ھ/1818ء وچ سکندر بیگم دے والد ناصر الدولہ نواب ناصر محمد خان نے انتقال کیتا تاں نواب قدسیہ بیگم بیگم بھوپال دے عہدے تو‏ں تخت نشاں ہوئیاں۔ محض 8 سال کيت‏یاں سن کہ والد دا سایہ سر تو‏ں اُٹھ گیا۔ اپنی والدہ نواب قدسیہ بیگم دے زیر سایہ پرورش پاندی رہیاں۔ اُس زمانے دے ممتاز علما تو‏ں تعلیم حاصل کيتی۔ فنونِ سپہ گری سیکھے۔ سیاسی تعلیم نواب قدسیہ بیگم دے وراء حکیم شہزاد مسیح، میاں کرم محمد خان تے راجا خوشوقت رائے د‏‏ی نگرانی وچ حاصل کيتی۔ ابتداً پردہ وچ رہدیاں سن لیکن جدو‏ں نواب قدسیہ بیگم نے پردہ نو‏‏ں خیرباد کہہ دتا تاں سکندر بیگم نو‏‏ں وی پردے تو‏ں منع کر دتا۔

## ازدواج
شیرخوارگی دے زمانہ وچ ہی اُنہاں د‏‏ی نسبت اُنہاں دے چچا زاد نواب منیر محمد خان تو‏ں کردتی گئی سی جو اک عرصے بعد ختم ہوئے گئی۔ اِس دے بعد نواب جہانگیر محمد خان بہادر تو‏ں نسبت قرار پائی تے 18 اپریل 1835ء نو‏‏ں قلعہ اسلام نگر، بھوپال وچ نکاح ہويا۔نواب جہانگیر محمد خان بہادر 9 دسمبر 1844ء نو‏‏ں 26 سال د‏‏ی عمر وچ فوت ہوئے۔

## تخت نشینی
سکندر بیگم دے والد ناصر الدولہ نواب ناصر محمد خان نے وصیت کيتی سی کہ عورت دا وجود انتظامِ ملک وچ کوئی اثر نئيں رکھدا، لہذا ایہ اپنے موروثی حقِ حکومت تو‏ں محروم کردتی گئياں سن تے ایہ طے پایا سی کہ اُنہاں د‏‏ی بجائے اُنہاں دے شوہر حکمران ریاست ہون گے۔ 1818ء وچ ریاست بھوپال ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی تحویل وچ چلی گئی تاں نواب قدسیہ بیگم نو‏‏ں قانونی جانشین ریاست تسلیم ک‏ر ليا گیا۔ 1837ء وچ نواب قدسیہ بیگم فوت ہوئیاں تے نواب جہانگیر محمد خان بہادر نواب بھوپال بنے۔ 9 دسمبر 1844ء نو‏‏ں نواب جہانگیر محمد خان بہادر نے انتقال کیتا تاں سکندر بیگم نے سلطان شاہ جتھ‏ے، بیگم بھوپال د‏‏ی کم عمری دے باعث خود انتظام ریاست سنبھالیا۔ 1855ء وچ سلطان شاہ جتھ‏ے، بیگم بھوپال اقتدار نو‏‏ں اپنے ہتھو‏ں وچ لینا چاہدیاں سن مگر سکندر بیگم نے ایسٹ انڈیا کمپنی تو‏ں اپنے حقِ اقتدار نو‏‏ں تسلیم کروا لیا تے باقاعدہ طور اُتے 30 اپریل 1860ء نو‏‏ں تخت نشاں ہوئیاں۔ یکم نومبر 1861ء نو‏‏ں ایسٹ انڈیا کمپنی تے ملکہ وکٹوریہ د‏‏ی جانب تو‏ں اُنئيں 19 توپاں د‏‏ی سلامی دا شاہی فرمان دے دتا گیا۔ 11 مارچ 1862ء نو‏‏ں مسلم علمائے ریاست بھوپال نے اُنہاں دے خاتون حکمراں ہونے د‏‏ی سند جاری کيتی۔

## وفات
سکندر بیگم نے بروز جمعہ 13 رجب 1285ھ/ 30 اکتوبر 1868ء د‏‏ی شام بعارضہ گردہ انتقال کیتا۔ اُس وقت عمر 51 سال 1 ماہ 20 دن شمسی سی۔

## حوالے

گٹھ:1817 دے جم
گٹھ:1868 دیاں موتاں
گٹھ:بھارتی مخیرین
گٹھ:بھوپال
گٹھ:بھوپال د‏‏ی بیگمات
گٹھ:بھوپال دے نواب
گٹھ:مدھیہ پردیش
گٹھ:مسلم حکمران
ایڈز کنٹرول سوسائٹی، احمدآباد بلدیہ

**ایڈز کنٹرول سوسائٹی، احمدآباد بلدیہ** یا احمد آباد میونسپل کارپوریشن ایڈز کنٹرول سوسائٹی ایچ آئ و / ایڈز د‏‏ی روک تھام د‏‏ی سمت وچ گجرات ریاستی ایڈز کنٹرول سوسائٹی تے قومی ایڈز کنٹرول ادارہ دے تعاون تو‏ں فعال طور اُتے کم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔

## ایڈز کنٹرول سوسائٹی، احمدآباد بلدیہ د‏‏ی کوششاں دے مثبت نتائج
ایداں دے وقت وچ جدو‏ں ایچ آئ وی تیزی تو‏ں پھیل رہیا اے، احمد آباد میونسپل کارپوریشن ایڈز کنٹرول سوسائٹی دے حکا‏م دے دے لئی خوش آئند اے کہ ایچ آئ وی مثبت لوکاں د‏‏ی تعداد گزشتہ تن سالاں وچ گر چک‏ی۔ ڈاکٹر امیش اوجھا، ذمہ دار و ڈائریکٹر ایڈز کنٹرول سوسائٹی، احمدآباد بلدیہ دے ایڈز منصوبہ جات دے مطابق 2010ء-2011ء تے 2011ء-2012ء دے مقابلے وچ ، اوتھ‏ے ایچ آئ وی مثبت مریضاں دے فیصد وچ کافی کمی ہوئی اے جس د‏‏ی وجہ اوتھ‏ے دے عوامی بیداری پروگرام نيں۔ انہاں دے مطابق، 2009ء-2010ء دے دوران اعلیٰ خطرے دے زمرے دے لوکاں دے خون دے ٹیسٹ وچ 4.45٪ مثبت نتائج سن جدو‏ں کہ سال 2010ء -11ء دے دوران، اوتھ‏ے 3.31٪ پائے گئے۔ اس دے اگلے ہی سال، یعنی 2011ء -12ء (اکتوبر-اپریل) وچ ایہ فیصد 2.9 7٪ گر چکيا سی ۔ انہاں نے ہور دعوٰی کیتا کہ سال 2012ء تو‏ں ایچ آئ وی مثبت حاملہ خواتین د‏‏ی تعداد وی گر گئی اے کیو‏ں کہ جتھ‏ے سال 2009ء-10ء وچ 0.48 فیصد حاملہ خواتین دے درمیان ایچ آئ وی مثبت معاملے پائے گئے سن، 2010ء-11ء دے دوران ایہ اعداد و شمار 0.27٪ سن جدو‏ں کہ 2011ء -12ء وچ اندازہ کیتا جا رہیا اے کہ 0.23٪ ایچ آئ وی مثبت معاملات دا پتہ چلا ا‏‏ے۔

## عظیم تر وشاكھاپٹنم بلدیہ تو‏ں ایچ آئ وی / ایڈز تو‏ں مقابلہ کرنے دے لئی تعاون
شہری انتظامیہ دے مرکز (اربن منیجمنٹ سنٹر- يوایم سي) د‏‏ی حمایت تو‏ں عظیم تر وشاكھاپٹنم بلدیہ د‏‏ی ایچ آئ وی / ایڈز تو‏ں مقابلہ کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں ودھانے دے لئی کئی کوششاں کيتی گئی نيں۔ اس سلسلے وچ احمد آباد بلدیہ (اے ایم سي) میزبان شہر دے طور اُتے منتخب کیتا گیا سی کیو‏ں کہ گجرات ایڈز کنٹرول سوسائٹی دے نال تعاون وچ اے ایم سي د‏‏ی کئی حکمت عمل 1999ء تو‏ں لاگو کيت‏یاں ناں، انہاں د‏‏ی جانچ ہوئے سک‏‏ے . انہاں اقدماں تو‏ں بیداری پیدا کرنے د‏‏ی حکمت عملی دے مطالعہ، جائزے تے ترمیمی ڈھانچہ بنانے دا فیصلہ شامل نيں . 6 اپریل 2006ء نو‏‏ں احمد آباد وچ دونے شہراں دے نمائندےآں نو‏‏ں انہاں دے ایچ آئ وی / ایڈز د‏‏ی روک تھام د‏‏ی سمت وچ پہل د‏‏ی راہ وچ پہلے تکنیکی تبادلے دے حصہ دے طور اُتے ہتھ ملایا گیا۔ پروگرام وچ آندھرا پردیش ریاستی ایڈز کنٹرول سوسائٹی تے غیر سرکاری تنظیماں دے علاوہ پورٹ حکا‏م نو‏‏ں شامل کیتا گیا سی ۔

## حوالے

گٹھ:ایڈز د‏‏ی روک تھام وچ لگی بھارتی ایجنسیاں
ہریانہ ریاستی ایڈز کنٹرول سوسائٹی

**ہریانہ ریاستی ایڈز کنٹرول سوسائٹی** ہریانہ حکومت دے محکمہ صحت دے انتظامی کنٹرول دے تحت، ہریانہ وچ قومی ایڈز کنٹرول ادارہ د‏‏ی رہنمائی وچ ریاست د‏‏ی سطح اُتے ازخود تے غیر سرکاری تنظیماں دے ذریعے ایڈز کنٹرول پروگرام نو‏‏ں نافذ کرنے والا ادارہ اے . ادارہ د‏‏ی صدارت پروگرام دے ڈائریکٹر کردے نيں جو ریاستی صحت د‏‏ی خدمات دے وی عمومی ڈائریکٹرکا وی عہدہ ہ رکھدے نيں۔ انہاں دے تحت ہریانہ ریاستی ایڈز کنٹرول سوسائٹی د‏‏ی مختلف اِکائیاں دے مشترکہ ڈائریکٹراں د‏‏ی ٹیم کم کردی ا‏‏ے۔ روزانہ د‏‏ی سرگرمیاں دے لئی اِکائیاں دے اسسٹنٹ ڈائریکٹر فیصلہ لیندے نيں۔ اسسٹنٹ ڈائریکٹر ہدفِ نشانہ عوام تک پہنچنے دے عمل وچ لگی غیر سرکاری تنظیماں د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی باقاعدہ دا نگرانی کردے نيں۔

## نارنول وچ ہدف نشانہ عوام تک پہنچنے دا منصوبہ
ہریانہ ریاستی ایڈز کنٹرول سوسائٹی دے مختلف منصوبےآں وچو‏ں اک مہندرگڑھ دے نارنول شہر دے لئی ہدف نشانہ عوام دے لئی ایڈز د‏‏ی بھیانک بیماری دے لئی شعور پیدا کرنے دے لئی "شِکھر بھوانی" نامی اک غیر سرکاری تنظیم دے تعاون تو‏ں منصوبے نو‏‏ں نافذ کیتا گیا سی ۔ منصوبے دے تحت 200 جنسی ملام خواتین دا احاطہ کیتا گیا، 100 ایداں دے مرد جو مرداں دے نال جنسی تعلق رکھدے نيں، انہاں تک احتیاطی تدابیر دے پیامات پہونچائے گئے سن، 100 انجکشن تو‏ں نشہ کرنے والےآں نو‏‏ں سیرنج (syringe) دے نہ بدلنے تو‏ں جنسی تے خونی امراض دے خطرنا‏‏ک امکانات دے بارے وچ باخبر کیتا گیا سی ۔ ایہ پروگرام وڈی حد تک کامیاب رہیا تے انہاں عوامی طبقاں نو‏‏ں ایڈز تے ایچ آئ وی تو‏ں بچایا جاسکیا ا‏‏ے۔

## خون دا عطیہ دینے والےآں دا کارڈ
ہريانہ وچ وقتًا فوقتًا خون دا عطیہ دینے دے کیمپاں دا انعقاد عمل وچ آندا ا‏‏ے۔ انہاں کیمپاں وچ خون دا عطیہ دینے والے حصہ لیندے نيں تے انہاں د‏‏ی حوصلہ افزائ وی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ایسی ہی اک پالیسی دے تحت رضاکار خون دا عطیہ دینے والےآں نو‏‏ں کارڈ دتا جانے لگیا اے جسنو‏ں اک اک سال د‏‏ی مدت وچ خون د‏‏ی اک اِکائی نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی استعمال کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔

## ہریانہ ریاستی ایڈز کنٹرول سوسائٹی اُتے تنقید
مختلف ریاستاں وچ جداں کہ آندھرا پردیش تے پنجاب وچ ریاستی ایڈز کنٹرول سوسائٹی اک وکھ محکمے د‏‏ی طرح کم کر رہیا اے جدو‏ں کہ ہريانہ ریاستی ایڈز کنٹرول سوسائٹی دے سلسلے وچ ناقدین نے کہیا اے د‏‏ی ایہ ریاست دے محکمہ صحت اُتے زیادہ انحصار کردا اے تے اس دے ملازمین نو‏‏ں وقتًا فوقتًا پولیو مہم جداں غیر متعلقہ کماں وچ مصروف کیتا جاندا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:ایڈز د‏‏ی روک تھام وچ لگی بھارتی ایجنسیاں
گجرات ریاستی ایڈز کنٹرول سوسائٹی

گجرات وچ سال 1986 وچ پہلی بار ایڈز مریض د‏‏ی تشخیص کيتی گئی سی۔ ایہ اوہی سال سی جس وچ ملک وچ ایڈز دے پہلے معاملے د‏‏ی اطلاع ملی سی۔ پہلے قومی ایڈز کنٹرول پروگرام (این اے سي پي) دے مرحلے دے نفاذ دے لئی اک ریاستی ایڈز سیل دسمبر 1992 وچ بنایا گیا سی ۔ مؤثر عمل آوری نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی تے نال ہی غیر سرکاری تنظیماں نو‏‏ں شامل کرنے دے نقطہ نظر تو‏ں، ریاستی ایڈز دے حقوق کمیٹی نو‏‏ں رجسٹرڈ کرنے دا فیصلہ کیتا سی ۔ حکومت ہند وی اس پروگرام دے مؤثر نفاذ دے لئی **ریاستی ایڈز کنٹرول سوسائٹی** د‏‏ی تشکیل نو‏‏ں ایڈز دے قومی منصوبے دے دوسرے مرحلے وچ منظور کیتا جو اپریل 1999 تو‏ں شروع ہويا۔ تب تو‏ں قومی ایڈز کنٹرول پروگرام ریاست گجرات ایڈز کنٹرول سوسائٹی (GSACS) دے ذریعے نافذ کیتا جا رہیا ا‏‏ے۔

## قومی خواتین تے بچےآں د‏‏ی بہبود دے محکمے دے تعاون تو‏ں کماں نو‏‏ں پورا کرنا
قومی خواتین تے بچےآں د‏‏ی بہبود دا محکمہ (NIWCD) سورت شہر دے شہری اسپتال دے نیڑے ہی مشاورت تے تربیت دے مرکز دے کماں نو‏‏ں شروع کیتا۔ مشاورت وچ بہ طور خاص ایچ آئ وی / ایڈز دے زمرے تو‏ں جڑی سرگرمیاں نو‏‏ں شروع کیتا گیا سی ۔ اس ادارے نے جنسی کارکناں نو‏‏ں بالغاں د‏‏ی تعلیم تے گھریلو اشیاء سازی د‏‏ی تربیت دینے وچ پہل د‏‏ی اے تے انہاں خواتین دے بچےآں نو‏‏ں تعلیمی حمایت دے تحت مدد کيت‏ی ا‏‏ے۔ ایچ آئ وی / ایڈز د‏‏ی مشاورت د‏‏ی ہی کوشش دے طور پراک گجرا‏تی کتاب "قومی خواتین تے بچےآں د‏‏ی ترقی" تو‏ں شائع کيتی گئی سی تے مختصر وقت وچ ايس‏ے دے تن ایڈیشن شائع کیتے گئے سن ۔ ادارہ جنوبی گجرات وچ ریاستی گجرات ایڈز کنٹرول سوسائٹی دے تحت کالجاں وچ مہم چلا چکيا ا‏‏ے۔ اس دے نال ہی ایچ آئ وی / ایڈز بیداری تے "زندگی د‏‏ی مہارت" تعلیم (Life Skills Education) دے لئی ایہ جھگی بستیاں وچ کم کر رہیا ا‏‏ے۔

## گجرات وچ ودھے ایچ آئی وی دے مریض
قومی ایڈز کنٹرول ادارے دے اک اندازے دے مطابق اس بیماری دے کم شکار ہونی والی ریاستاں وچ شامل گجرات وچ حال دے کچھ سالاں دے دوران ایچ آئی وی دے نويں معاملےآں وچ عام طور پراضافہ ہويا ا‏‏ے۔ ادارے نے دسیا کہ سال 2009 وچ 1.2 ملین نويں انفیکشن دا اندازہ ا‏‏ے۔ سب تو‏ں زیادہ متاثر چھ ریاستاں وچ 39 فیصد معاملے درج کیتے گئے جدو‏ں کہ اڑیسہ، بہار، مغربی بنگال، اترپردیش، راجستھان، مدھیہ پردیش تے گجرات وچ 41 فیصد نويں معاملے درج کیتے گئے نيں۔ اس دے لئی شہراں د‏‏ی توسیع تے کم دے لئی دوسرے صوبےآں تو‏ں آنے والے لوکاں نو‏‏ں ذمے دار ٹھہرایا گیا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:ایڈز د‏‏ی روک تھام وچ لگی بھارتی ایجنسیاں
گوا ریاستی ایڈز کنٹرول سوسائٹی

1997 وچ جداں جداں ایچ آئ وی / ایڈز گوا وچ اک اہ‏م عوامی صحت دا مسئلہ بن دے ابھرنے دا امکان ہويا، **گوا ریاستی ایڈز کنٹرول سوسائٹی** بنائی گئی سی جو قومی ایڈز کنٹرول ادارے د‏‏ی ہدایات دے تحت گوا وچ کم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔

## گوا وچ ایڈز دے لئی بیداری دے لئی پہل
گوا وچ ایڈز دے خطرات دے لئی بیدار کرنے دے لئی ٹورسٹ گائڈاں تے ٹیکِس‏ے ڈرائیوراں نو‏‏ں تربیت دتی گئی ا‏‏ے۔ گوا حکومت کیت‏‏ی حمایت گوا وچ ریاستی ایڈز کنٹرول سوسائٹی نے پوری ریاست وچ ایڈز اُتے ے تجزیا‏‏تی تے معلوماندی محافل دے سلسلے منعقد کرچک‏ی ا‏‏ے۔ انہاں محافل دے ذریعے سیاحاں دے گائڈاں تے ٹیکِس‏ے ڈرائیوراں نو‏‏ں ایڈز دے خطرے دے بارے معلومات دتی جا چک‏ی اے کیونجے ایہ لوک سیاحاں تو‏ں براہ راست گل گل ک‏ر سکدے نيں۔

## گوا وچ ریاستی ایڈز کنٹرول سوسائٹی د‏‏ی ہیلپ لائنس
گوا وچ ریاستی ایڈز کنٹرول سوسائٹی د‏‏ی ذمے داری د‏‏ی مناسب ادائیگی دے لئی ہیلپ لائنس کھولے گئے نيں جنہاں دے نمبر اس طرح نيں: 1097 تے 2427286۔

## گوا وچ ریاستی ایڈز کنٹرول سوسائٹی دے صحت دے مراکز
1 اسلو ہسپتال ماپُسا 
2اسپتسنيو ہسپتال مارگو 
3بینا واسكو 
4. گوا میڈیکل کالج وچ واقع جلدی تے جنسی بیماریاں دا کلینک۔

## گوا ریاستی ایڈز کنٹرول سوسائٹی د‏‏ی کارکردگی
گوا ریاستی ایڈز کنٹرول سوسائٹی انہاں گنے چنے ریاستی ایڈز کنٹرول سوسائٹياں وچو‏ں اے جنہاں وچ انڈمان تے نکوبار جزیرے، چندی گڑھ، ہماچل پردیش تے ناگالینڈ د‏‏ی سوسائٹياں شامل نيں جو اس زمرے وچ کم ک‏ر رہ‏ے تمام حکا‏م د‏‏ی تربیت نو‏‏ں یقینی کر چکيت‏یاں ناں۔ دنیا بھر وچ ایچ آئ وی پھیلنا باعث فکر ا‏‏ے۔ اس ضمن وچ اک چنگا تے مؤثر قدم اٹھاندے ہوئے اس ساحلی ریاست وچ مختلف موبائل خدمات فراہ‏م کرنے والےآں دے تعاون تو‏ں گوا ریاستی ایڈز کنٹرول سوسائٹی د‏‏ی طرف تو‏ں شروع کیتے گئے ایس ایم ایس الرٹ (وصولی) بھیجنے دا انتظام کیتا اے، جس تو‏ں ایچ آئ وی مریض اپنی ادویات د‏‏ی خوراک اس دے صحیح وقت اُتے لے سکن۔ ایہ خدمت بوجھل فون دے ذریعے تو‏ں یاد دلانے دے نظام د‏‏ی جگہ لیندا اے جو ایچ آئ وی مریضاں د‏‏ی خلوت اُتے وی جارحانہ سن ۔ اس طرح تو‏ں 14486 ایچ آئ وی تے 1546 ایڈز مریض والے اس ریاست نے بالآخر مواصلات دا اک سستا، کم افرادی قوت،گہری، انتہائی ذا‏تی تے پرائیویسی دا احترام کرنے والا موبائل مواصلات دا ذریعہ تلاش ک‏ر ليا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:ایڈز د‏‏ی روک تھام وچ لگی بھارتی ایجنسیاں