جیمز ویب خلائی ٹیلیسکوپ

جیمز ویب اسپیس ٹیلی سکوپ ( جے ڈبلیو ایس ٹی ) اک خلائی دوربین اے جو بنیادی طور اُتے انفراریڈ فلکیات نو‏‏ں انجام دینے دے لئی بنائی گئی اے ۔ ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں طاقتور دوربین خلاء وچ لانچ کيتی گئی اے، اس د‏ی بہت بہتر ہوئی انفراریڈ ریزولوشن تے حساسیت اسنو‏ں ہبل اسپیس ٹیلی سکوپ دے لئی بہت پرانی، دور دراز تے بیہوش چیزاں نو‏‏ں دیکھنے د‏‏ی اجازت دے گی ۔ اس تو‏ں فلکیات تے کاسمولوجی دے تمام شعبےآں وچ تحقیقات د‏‏ی اک وسیع رینج نو‏‏ں فعال کرنے د‏‏ی توقع اے ، جداں پہلے ستارےآں دا مشاہدہ تے پہلی کہکشاواں د‏‏ی تشکیل، تے ممکنہ طور اُتے قابل رہائش exoplanets د‏‏ی تفصیلی فضا د‏‏ی خصوصیات ۔ JWST نو‏‏ں 25 دسمبر 2021 نو‏‏ں کوورو ، فرانسیسی گیانا تو‏ں ESA Ariane 5 راکٹ اُتے لانچ کيتا گیا سی ، تے مارچ 2022 تک اس د‏ی جانچ تے صف بندی جاری ا‏‏ے۔ اک بار آپریشنل، مئی 2022 وچ متوقع، JWST دا مقصد فلکی فزکس وچ NASA دے فلیگ شپ مشن دے طور اُتے ہبل نو‏‏ں کامیاب کرنا اے ۔

یو ایس نیشنل ایروناٹکس اینڈ اسپیس ایڈمنسٹریشن (NASA) نے یورپی اسپیس ایجنسی (ESA) تے کینیڈین اسپیس ایجنسی (CSA) دے نال مل ک‏ے JWST د‏‏ی ترقی د‏‏ی قیادت د‏‏ی ۔ میری لینڈ وچ ناسا گوڈارڈ اسپیس فلائٹ سینٹر (جی ایس ایف سی) نے دوربین د‏‏ی ترقی دا انتظام کیا، بالٹی مور وچ اسپیس ٹیلی سکوپ سائنس انسٹی ٹیوٹ JWST چلاندا اے، تے اس دا بنیادی ٹھیکیدار نارتھروپ گرومن سی ۔ اس دوربین دا ناں جیمز ای ویب دے ناں اُتے رکھیا گیا اے ، جو مرکری ، جیمنی ، تے دے دوران 1961 تو‏ں 1968 تک ناسا دے ایڈمنسٹریٹر سن ۔اپالو پروگرامز

جے ڈبلیو ایس ٹی دا بنیادی آئینہ 18 ہیکساگونل آئینے دے حصےآں اُتے مشتمل اے جو سونے دے چڑھائے ہوئے بیریلیم تو‏ں بنے نيں جو مل ک‏ے ہبل دے 2.4 میٹر (7.9 فٹ) دے مقابلے وچ 6.5 میٹر (21 فٹ) قطر دا آئینہ بنا‏تے نيں۔ ایہ ویب ٹیلی سکوپ نو‏‏ں تقریباً 25 مربع میٹر روشنی جمع کرنے والا علاقہ فراہ‏م کردا اے، جو کہ ہبل دے مقابلے وچ 6 گنیازیادہ ا‏‏ے۔ ہبل دے برعکس، جو نیڑے الٹرا وایلیٹ ، مرئی ، تے نیڑے اورکت (0.1–1.7 μm) سپیکٹرا وچ مشاہدہ کردا اے، JWST طویل طول موج د‏‏ی نظر آنے والی روشنی (سرخ) تو‏ں لے ک‏ے درمیانی اورکت تک کم تعدد د‏‏ی حد وچ مشاہدہ کرے گا۔(0.6–28.3 μm)۔ دوربین نو‏‏ں انتہائی ٹھنڈا رکھیا جانا چاہیے، 50 K (−223 °C؛ −370 °F) تو‏ں تھلے، تاکہ گرمی دے ہور ذرائع تو‏ں مداخلت کیتے بغیر انفراریڈ وچ دھندلے اشاراں دا مشاہدہ کيتا جا سک‏‏ے۔ ایہ زمین تو‏ں تقریباً 1.5 ملین کلومیٹر (930,000 میل) دے فاصلے اُتے سورج – ارتھ L 2 Lagrange پوائنٹ دے نیڑے اک شمسی مدار وچ تعینات اے ، جتھے اس د‏ی پنج پرت پتنگ د‏‏ی شکل والی سنشیلڈ اسنو‏ں سورج، زمین تے چاند د‏‏ی گرمی تو‏ں بچاندی ا‏‏ے۔

ترقی دا آغاز 1996 وچ اک لانچ دے لئی ہويا جس دا ابتدائی طور اُتے 2007 دے لئی US$500 ملین بجٹ دے نال منصوبہ بنایا گیا سی۔ اس وچ بہت ساریاں تاخیر تے لاگت وچ وادھا ہويا، جس وچ 2005 وچ اک وڈا ری ڈیزائن ، پریکٹس د‏‏ی تعینا‏‏تی دے دوران پھٹی ہوئی سنشیلڈ، اک آزاد جائزہ بورڈ د‏‏ی سفارشات، امریک‏‏ی کانگریس د‏‏ی طرف تو‏ں پروجیکٹ نو‏‏ں منسوخ کرنے د‏‏ی دھمکی، COVID-19 وبائی بیماری ، [8] تے خود دوربین دے نال مسائل۔ میڈیا، سائنسداناں تے انجینئرز نے لانچ د‏‏ی اعلیٰ قسم د‏‏ی نوعیت تے دوربین د‏‏ی پیچیدگی اُتے تبصرہ کيتا۔ تعمیر 2016 دے آخر وچ مکمل ہوئی، جس دے بعد لانچ تو‏ں پہلے کئی سالاں د‏‏ی وسیع جانچ کيتی گئی۔ منصوبے د‏‏ی کل لاگت ہن تقریباً 9.7 بلین امریک‏‏ی ڈالر متوقع ا‏‏ے۔

**جیمز ویب خلائی ٹیلیسکوپ** ناسا دی اک وڈی ٹیلیسکوپ اے جیڑی اکتوبر 2019 وچ خلا پیجی جاۓ گی۔ جیمز ویب ٹیلیسکوپ لمی موج لمبائی دی نظر آن آلے چانن تے انفراریڈ وچ سب توں بہترین فوٹو وکھا سکے گی۔ ایہ ٹیلیسکوپ ہبل خلائی ٹیلیسکوپ تے سپٹزر خلائی ٹیلیسکوپ دا کم کرے گی۔ ہبل دا شیشہ 2۔4 میٹر وڈا اے تے جیمز ویب دا شیشہ اس توں وڈا 6۔5 میٹر دا اے۔ اینوں زمین دے پرلے پاسے مدار وچ رکھیا جاۓ گا تا کہ اینوں سورج دے تیز چانن تے تابکاری توں بچایا جاۓ۔ مدار دی اس تھاں نوں لیگرینجین 2 کیندے نیں۔ ٹھیک ویکھن لئی ایدا گرمی ناپ کٹ رکھنا ضروری اے جس لئی اک وڈی سورج روک ایدے اتے لائی گئی اے جس نال ایدا گرمی ناپ -220 ڈگری سینٹی گریڈ تک رۓ گا۔

ایدی چنگی ٹیکنالوجی تارہ پڑھت وچ نویں جانکاری لیاۓ گی۔ اس دا اک مقصد کائنات وچ سب توں دور دیاں شیواں ویکھنا اے جیناں نوں ہبل تے زمین دے اتے لگیاں ٹیلیسکوپاں نئیں ویکھ سکدیاں۔ ایناں وچ کائنات دے پہلے تارے، کائات دی سب توں پہلی مورت تے کائنات دے سب توں پہلے تارہ سمندر دا بننا شامل اے۔ ایدا اک ہور مقصد تاریاں تے پاندھیاں دے بنن بارے جانکاری لبنا اے۔ اس لئی ایہ مالیکیول بدل، تارہ بنان آلے کلسٹر، تاریاں گرد ملبہ تے دوجے تارہ پربندھ دے پاندھیاں نوں ویکھے گی۔

ایدے اتے 17 دیس ناسا، یورپی خلائی ایجنسی تے کینیڈا خلائی ایجنسی نال رل کے 1996 توں کم کر رۓ نیں۔ ایدا ناں ناسا دے دوجے سردار جیمز ویب دے اتے رکھیا گیا اے جیدے تھلے امریکہ چن اتے گیا سی۔

**جیمز ویب خلائی دوربین** ناسا دا اک زیر تکمیل منصوبہ ا‏‏ے۔ ایہ دوربین خلا وچ زیريں سرخ شعاعاں دے ذریعے کائنات دے انتہائی دور دراز اجسام دا مشاہدہ کرے گی، اوہ اجسام جو فی الحال زمینی دوربیناں تے ہبل دوربین د‏‏ی قوت مشاہدہ تو‏ں باہر نيں۔ اس دوربین نو‏‏ں 2007ء وچ اپنا کم شروع کر دينا چاہیے سی مگر اس د‏ی تعمیر ہی 2016ء وچ جا ک‏ے مکمل ہوئی ا‏‏ے۔ ابتدا وچ اس د‏ی لاگت دا تخمینہ 500 ملین امریک‏‏ی ڈالر سی لیکن اس دے بنانے اُتے 8.8 ارب ڈالر خرچ ہو چکے نيں۔**جیمز ویب خلائی دوربین** نو‏‏ں 25 دسمبر 2021 نو‏‏ں 12:20 UTC اُتے لانچ کر دتا گیا ا‏‏ے۔
## خصوصیات

برقی مقناطیسی تابکاری د‏‏ی مختلف طول موجاں دے لئی زمین د‏‏ی ماحولیا‏ت‏ی ترسیل (یا دھندلاپن) دا کھردرا پلاٹ، بشمول مرئی روشنی

جیمز ویب اسپیس ٹیلی اسکوپ دا اک کمیت اے جو ہبل اسپیس ٹیلی سکوپ دے کمیت دا نصف اے ۔ JWST وچ 6.5 میٹر (21 فٹ) -قطر دا گولڈ لیپت بیریلیم پرائمری آئینہ وی اے جو 18 وکھ وکھ مسدس آئینے تو‏ں بنا ا‏‏ے۔ ایہ جے ڈبلیو ایس ٹی دے آئینے نو‏‏ں ہبل دے 2.4 میٹر (7.9 فٹ) آئینے تو‏ں چھ گنیازیادہ وڈا دیندا ا‏‏ے۔ دوربین دے 6.5m وچو‏ں، 0.9 میٹر 2 (9.7 sq ft) اے جو ثانوی سپورٹ سٹرٹس دے ذریعے چھپایا جاندا اے، [9] جو اس دا اصل روشنی جمع کرنے دا علاقہ ہبل دے 4.0 میٹر 2 (43 sq ft) جمع کرنے والے علاقے تو‏ں تقریباً 6.25 گنیاوڈا اے ۔ . سونے د‏‏ی کوٹنگ اورکت عکاسی تے استحکا‏م فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔

JWST بنیادی طور اُتے نیڑے اورکت فلکیات دے لئی ڈیزائن کيتا گیا اے ، لیکن ایہ آلہ دے لحاظ تو‏ں نارنجی تے سرخ نظر آنے والی روشنی دے نال نال درمیانی اورکت خطہ وی دیکھ سکدا ا‏‏ے۔ ایہ ہبل دے مقابلے وچ 100 گنیازیادہ بیہوش اشیاء دا پتہ لگیا سکدا اے، تے کائنات د‏‏ی تریخ وچ بہت پہلے د‏‏ی اشیاء ، z≈20 ( بگ بینگ دے بعد تقریباً 180 ملین سال کائنات‏‏ی وقت ) د‏‏ی طرف واپس۔ [10] موازنہ دے لئی، خیال کيتا جاندا اے کہ قدیم ترین ستارے z≈30 تے z≈20 (100-180 ملین سال کائنات‏‏ی وقت) دے درمیان بنے نيں، [11]پہلی کہکشاواں ریڈ شفٹ z≈15 (تقریباً 270 ملین سال کائنات‏‏ی وقت) دے ارد گرد بنی ہون گیاں، تے ہبل تقریباً z≈11.1 (کہکشاں GN-z11 ، 400 ) اُتے بہت ابتدائی ریونائزیشن [12] [13] تو‏ں زیادہ پِچھے دیکھنے تو‏ں قاصر ا‏‏ے۔ ملین سال کائنات‏‏ی وقت)۔ [14] [15] [10]

ڈیزائن تن اہ‏م وجوہات د‏‏ی بناء اُتے درمیانی اورکت دے نیڑے اُتے زور دیندا اے:

ہائی ریڈ شفٹ (بہت پرانی تے دور کی) اشیاء دا انہاں دے دکھائی دینے والے اخراج نو‏‏ں انفراریڈ وچ منتقل کر دتا جاندا اے، تے اس وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی روشنی دا مشاہدہ اج صرف اورکت فلکیات دے ذریعے کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
ٹھنڈی اشیاء جداں ملبے د‏‏ی ڈسکن تے سیارے اورکت وچ سب تو‏ں زیادہ زور تو‏ں خارج ہُندے نيں۔
ان انفراریڈ بینڈز دا زمین تو‏ں یا موجودہ خلائی دوربیناں جداں ہبل دے ذریعے مطالعہ کرنا مشکل ا‏‏ے۔
زمین اُتے مبنی دوربیناں نو‏‏ں زمین دے ماحول نو‏‏ں دیکھنا چاہیے، جو کہ بوہت سارے انفراریڈ بینڈاں وچ مبہم اے ( ماحول دے جذب دا اعداد و شمار دیکھو )۔ ایتھ‏ے تک کہ جتھے ماحول شفاف اے، بوہت سارے ہدف والے کیمیائی مرکبات، جداں پانی، کاربن ڈائی آکسائیڈ، تے میتھین، وی زمین د‏‏ی فضا وچ موجود نيں ، تجزیہ نو‏‏ں بہت پیچیدہ بناندا ا‏‏ے۔ ہبل ورگی موجودہ خلائی دوربیناں انہاں بینڈاں دا مطالعہ نئيں کر سکدیاں کیونجے انہاں دے آئینے ناکافی طور اُتے ٹھنڈے ہُندے نيں (ہبل دا آئینہ تقریباً 15 °C (288 K؛ 59 °F) اُتے برقرار رہندا اے ) اس طرح دوربین خود انفراریڈ بینڈز وچ مضبوطی تو‏ں پھیلدی ا‏‏ے۔ [16]

JWST قریبی اشیاء بشمول نظام شمسی وچ موجود اشیاء دا وی مشاہدہ کر سکدا اے، جس د‏‏ی حرکت د‏‏ی ظاہری کونیی شرح 0.030 آرک سیکنڈ فی سیکنڈ یا اس تو‏ں کم ا‏‏ے۔ اس وچ زمین دے مدار تو‏ں باہر تمام سیارے تے مصنوعی سیارے، دومکیت، تے کشودرگرہ شام‏ل نيں، تے "عملی طور اُتے تمام" معروف کوپر بیلٹ آبجیکٹ۔ [11] اس دے علاوہ، ایہ ایسا کرنے دے فیصلے دے 48 گھنٹےآں دے اندر موقع پرست تے غیر منصوبہ بند اہداف دا مشاہدہ کر سکدا اے، جداں سپرنووا تے گاما شعاعاں دے پھٹنے ۔ [11]

اُتے دا تن چوتھائی منظر

تھلے (سورج د‏‏ی طرف رخ)

## مقام تے مدار
JWST ہالو آربٹ وچ کم کردا اے ، خلا وچ اک نقطہ دے گرد چکر لگاندا اے جسنو‏ں Sun-Earth L 2 Lagrange پوائنٹ کہیا جاندا اے، سورج دے گرد زمین دے مدار تو‏ں تقریباً 1,500,000 کلومیٹر (930,000 میل) دور ا‏‏ے۔ اس د‏ی اصل پوزیشن L 2 تو‏ں تقریباً 250,000 کلومیٹر (160,000 mi) تے 832,000&nbsp;km (517,000 mi) دے درمیان مختلف ہُندی اے جدو‏ں ایہ گردش کردا اے، اسنو‏ں زمین تے چاند دونے دے سائے تو‏ں دور رکھدا ا‏‏ے۔ موازنہ دے لحاظ تو‏ں، ہبل زمین د‏‏ی سطح تو‏ں 550 کلومیٹر (340 میل) اُتے چکر لگاندا اے، تے چاند زمین تو‏ں تقریباً 400,000 کلومیٹر (250,000 میل) دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ اس سورج-ارتھ L 2 پوائنٹ دے نیڑے موجود اشیاء زمین دے نال ہ‏م آہنگی وچ سورج دے گرد چکر لگیا سکدیاں نيں، جس تو‏ں دوربین تقریباً مستقل فاصلے اُتے رہ سکدی اے [17]سورج ، زمین تے چاند د‏‏ی طرف اپنی منفرد سنشیلڈ تے آلات د‏‏ی بس د‏‏ی مسلسل واقفیت دے نال ۔ اس دے وسیع سائے تو‏ں بچنے والے مدار دے نال مل ک‏ے، ایہ دوربین بیک وقت انہاں تِناں ادارےآں تو‏ں آنے والی حرارت تے روشنی نو‏‏ں روک سکدی اے تے زمین تے چاند دے سائے تو‏ں درجہ حرارت د‏‏ی چھوٹی تبدیلیاں تو‏ں وی بچ سکدی اے جو ساخت نو‏‏ں متاثر کرے گی، فیر وی بلا تعطل شمسی توانائی نو‏‏ں برقرار رکھدی اے تے زمینی مواصلات اس دے سورج د‏‏ی طرف رخ کردے نيں۔ ایہ ترتیب خلائی جہاز دے درجہ حرارت نو‏‏ں مستقل تے 50 K (−223 °C؛ −370 °F) تو‏ں تھلے رکھدی اے جو کہ بیہوش اورکت مشاہدات دے لئی ضروری ا‏‏ے۔ [18] [19]

## سنشیلڈ د‏‏ی حفاظت
اصل مضمون: جیمز ویب اسپیس ٹیلی سکوپ سن شیلڈ

سن شیلڈ دا ٹیسٹ یونٹ کیلیفورنیا وچ نارتھروپ گرومن سہولت وچ 2014 وچ سجایا تے پھیلایا گیا

انفراریڈ سپیکٹرم وچ مشاہدات کرنے دے لئی ، JWST نو‏‏ں 50 K (−223.2 °C؛ −369.7 °F) دے تھلے رکھنا چاہیے۔ بصورت ہور، دوربین تو‏ں آنے والی انفراریڈ شعاعاں خود اس دے آلات اُتے حاوی ہو جاواں گی۔ اس لئی ایہ سورج ، زمین تے چاند د‏‏ی روشنی تے حرارت نو‏‏ں روکنے دے لئی اک وڈی سنشیلڈ دا استعمال کردا اے ، تے سورج-زمین L 2 دے نیڑے اس د‏ی پوزیشن تِناں جسماں نو‏‏ں ہر وقت خلائی جہاز دے اک ہی طرف رکھدی ا‏‏ے۔ [20] L 2 پوائنٹ دے گرد اس دا ہالو مدار زمین تے چاند دے سائے تو‏ں بچدا اے، سورج د‏‏ی حفاظت تے شمسی صفاں دے لئی مستقل ماحول نو‏‏ں برقرار رکھدا ا‏‏ے۔ [17]شیلڈنگ تاریک طرف دے ڈھانچے دے لئی اک مستحکم درجہ حرارت نو‏‏ں برقرار رکھدی اے، جو خلا وچ آئینے دے بنیادی حصےآں د‏‏ی قطعی سیدھ نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی اہ‏م ا‏‏ے۔ [18]

پنج پرتاں والی سنشیلڈ، ہر پرت انسانی بالاں د‏‏ی طرح پتلی اے، [21] کپٹن ای تو‏ں بنائی گئی اے، جو ڈوپونٹ تو‏ں تجارتی طور اُتے دستیاب پولیمائیڈ فلم اے ، جس دے دونے طرف خاص طور اُتے ایلومینیم دے نال لیپت جھلی تے سورج اُتے ڈوپڈ سلیکون د‏‏ی اک تہہ ا‏‏ے۔ سورج د‏‏ی حرارت نو‏‏ں دوبارہ خلا وچ منعکس کرنے دے لئی دو گرم ترین تہاں دا سامنا۔ [18] 2018 وچ جانچ دے دوران نازک فلمی ڈھانچے دے حادّا‏تی آنسو اس منصوبے وچ تاخیر دے عوامل وچ شام‏ل سن ۔ [22]

سن شیلڈ نو‏‏ں بارہ بار تہہ کرنے دے لئی ڈیزائن کيتا گیا سی تاکہ ایہ Ariane 5 راکٹ دے پے لوڈ فیئرنگ وچ فٹ ہو، جس دا قطر 4.57 میٹر (15.0 فٹ) تے 16.19 میٹر (53.1 فٹ) لمبا ا‏‏ے۔ شیلڈ دے مکمل طور اُتے متعین طول و عرض کيتی منصوبہ بندی 14.162 میٹر × 21.197 میٹر (46.46 فٹ × 69.54 فٹ) دے طور اُتے کيتی گئی سی۔ سنشیلڈ نو‏‏ں ہنٹس ول، الاباما وچ مین ٹیک (نیکسول) وچ ہتھ تو‏ں جمع کيتا گیا سی، اس تو‏ں پہلے کہ اسنو‏ں ریڈونڈو بیچ، کیلیفورنیا وچ نارتھروپ گرومین نو‏‏ں جانچ دے لئی پہنچایا جائے ۔ [23]

سن شیلڈ د‏‏ی وجہ تو‏ں، JWST دے پاس کسی وی وقت لامحدود فیلڈ دا تعلق نئيں ا‏‏ے۔ دوربین آسمان دا 40 فیصد اک مقام تو‏ں دیکھ سکدی اے تے چھ ماہ دے عرصے وچ تمام آسمان نو‏‏ں دیکھ سکدی اے، [24] جِنّا وقت اسنو‏ں سورج دے گرد اپنا نصف چکر مکمل کرنے وچ لگدا ا‏‏ے۔

## آپٹکس
اصل مضمون: آپٹیکل ٹیلی سکوپ عنصر

انجینئرز کاربن ڈائی آکسائیڈ برف ، 2015 تو‏ں ٹیسٹ آئینے د‏‏ی صفائی ک‏ر رہ‏ے نيں۔

مرکزی آئینہ اسمبلی سامنے تو‏ں بنیادی آئینے دے نال منسلک، نومبر 2016

جے ڈبلیو ایس ٹی دا بنیادی آئینہ 6.5 میٹر (21 فٹ) -قطر دا گولڈ لیپت بیریلیم ریفلیکٹر اے جس دا جمع کرنے دا رقبہ 25.4 میٹر 2 (273 مربع فٹ) ا‏‏ے۔ جے اسنو‏ں اک وڈے آئینے دے طور اُتے بنایا جاندا تاں ایہ موجودہ لانچ گڈیاں دے لئی بہت وڈا ہُندا۔ لہذا آئینہ 18 ہیکساگونل حصےآں اُتے مشتمل اے ( Guido Horn d'Arturo 's multi-mirrr telescope)، جو دوربین دے لانچ ہونے دے بعد کھلا ا‏‏ے۔ فیز بازیافت دے ذریعے امیج پلین ویو فرنٹ سینسنگ دا استعمال آئینے دے حصےآں نو‏‏ں درست جگہ اُتے رکھنے دے لئی انتہائی درست مائیکرو موٹرز دا استعمال کردے ہوئے کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس ابتدائی ترتیب دے بعد، انہاں نو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ توجہ برقرار رکھنے دے لئی ہر چند دناں وچ صرف کدی کدائيں اپ ڈیٹ د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ [25]یہ زمینی دوربیناں دے برعکس اے، مثال دے طور اُتے کیک دوربیناں ، جو کشش ثقل تے ہويا د‏‏ی لوڈنگ دے اثرات اُتے قابو پانے دے لئی فعال آپٹکس دا استعمال کردے ہوئے اپنے عکس دے حصےآں نو‏‏ں مسلسل ایڈجسٹ کردیاں نيں۔

ویب ٹیلی سکوپ 132 چھوٹی موٹراں استعمال کرے گی (جسنو‏ں ایکچیوٹرز کہیا جاندا اے ) آپٹکس نو‏‏ں پوزیشن وچ رکھنے تے کدی کدائيں ایڈجسٹ کرنے دے لئی استعمال کرے گا کیونجے خلا وچ دوربین دے کچھ ماحولیا‏ت‏ی خلل موجود نيں۔ [26] 18 پرائمری مرر سیگمنٹس وچو‏ں ہر اک نو‏‏ں 6 پوزیشنل ایکچیو ایٹرز دے ذریعے کنٹرول کيتا جاندا اے جس وچ مرکز وچ اک ہور آر او سی (کرویچر دا رداس) ایکچیویٹر ہُندا اے تاکہ گھماؤ نو‏‏ں ایڈجسٹ کيتا جا سک‏‏ے (7 ایکچیوٹرز فی سیگمنٹ)، کل 126 پرائمری مرر ایکچیوٹرز دے لئی، تے دوسرا۔ ثانوی آئینے دے لئی 6 ایکچیو ایٹرز، کل 132 دیندے نيں ۔ [29]

ایکچیوٹرز ٹیلی سکوپ دے آئینے د‏‏ی سیدھ نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ اہ‏م نيں، تے بال ایرو اسپیس اینڈ ٹیکنالوجیز دے ذریعہ ڈیزائن تے تیار کیتے گئے نيں ۔ 132 ایکچیوٹرز وچو‏ں ہر اک سنگل سٹیپر موٹر تو‏ں چلایا جاندا اے، جو ٹھیک تے موٹے دونے ایڈجسٹمنٹ فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ ایکچیوٹرز وڈی ایڈجسٹمنٹ دے لئی 58 نینو میٹر دا موٹے قدم دا سائز تے 7 نینو میٹر دا ٹھیک ایڈجسٹمنٹ سٹیپ سائز فراہ‏م کردے نيں۔ [31]

جے ڈبلیو ایس ٹی دا آپٹیکل ڈیزائن اک تھری آئینے والا ایناسٹیگمیٹ اے ، [32] جو مڑے ہوئے ثانوی تے ترتیری آئینے نو‏‏ں ایسی تصاویر فراہ‏م کرنے دے لئی استعمال کردا اے جو وسیع میدان وچ نظری خرابیاں تو‏ں پاک ہون۔ ثانوی آئینہ 0.74 میٹر (2.4 فٹ) قطر دا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ، اک عمدہ اسٹیئرنگ آئینہ اے جو تصویر نو‏‏ں استحکا‏م فراہ‏م کرنے دے لئی فی سیکنڈ وچ کئی بار اپنی پوزیشن نو‏‏ں ایڈجسٹ کرسکدا اے ۔ وزن نو‏‏ں کم کرنے دے لئی، آئینے دے بنیادی حصےآں نو‏‏ں شہد دے چھدے دے انداز وچ عقب وچ کھوکھلا کيتا جاندا اے ۔

بال ایرو اسپیس اینڈ ٹیکنالوجیز JWST پراجیکٹ دا پرنسپل آپٹیکل سب کنٹریکٹر اے، جس د‏‏ی قیادت پرائم کنٹریکٹر نارتھروپ گرومین ایرو اسپیس سسٹمز ، گرین بیلٹ، میری لینڈ وچ ناسا گوڈارڈ اسپیس فلائٹ سینٹر تو‏ں اک معاہدے دے تحت ک‏ر رہ‏ے نيں ۔ [33] [34] آئینے، ہور فلائٹ اسپیئرز ، نو‏‏ں بال ایرو اسپیس اینڈ ٹیکنالوجیز نے من گھڑت تے پالش کيتا سی جس د‏‏ی بنیاد بیریلیم سیگمنٹ خالی جگہاں اُتے رکھی گئی سی جسنو‏ں کئی کمپنیاں بشمول ایکسیس، برش ویلمین ، تے ٹنسلے لیبارٹریز نے تیار کيتا سی۔ [35]

## سائنسی آلات

NIRCam 2013 وچ مکمل ہويا۔

کیلیبریشن اسمبلی، NIRSpec آلہ دا اک جزو

## MIRI

انٹیگریٹڈ سائنس انسٹرومنٹ ماڈیول ( ISIM ) اک ایسا فریم ورک اے جو ویب ٹیلی سکوپ نو‏‏ں برقی طاقت، کمپیوٹنگ دے وسائل، کولنگ د‏‏ی صلاحیت دے نال نال ساختی استحکا‏م فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ ایہ ویب دے دوربین دے ڈھانچے دے تھلے تو‏ں منسلک گریفائٹ-ایپوکسی مرکب دے نال بنایا گیا ا‏‏ے۔ آئی ایس آئی ایم دے پاس سائنس دے چار آلات تے اک گائیڈ کیمرہ ا‏‏ے۔ [36]

NIRCam (قریب انفراریڈ کیمرہ) اک انفراریڈ امیجر اے جس وچ نظر آنے والے (0.6 μm) دے کنارے تو‏ں لے ک‏ے نیڑے دے انفراریڈ (5 μm) تک اک سپیکٹرل کوریج ہوئے گی۔ [37] [38] 4 میگا پکسلز وچو‏ں ہر اک وچ 10 سینسر نيں۔ NIRCam آبزرویٹری دے ویو فرنٹ سینسر دے طور اُتے وی کم کرے گا، جو ویو فرنٹ سینسنگ تے کنٹرول سرگرمیاں دے لئی درکار اے، جو آئینے دے مرکزی حصےآں نو‏‏ں سیدھ وچ لیانے تے فوکس کرنے دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ NIRCam نو‏‏ں ایریزونا یونیورسٹی د‏‏ی سربراہی وچ پرنسپل تفتیش کار مارسیا جے ریک دے نال اک ٹیم نے بنایا سی ۔ صنعتی پارٹنر پالو آلٹو، کیلیفورنیا وچ لاک ہیڈ مارٹن دا ایڈوانسڈ ٹیکنالوجی سینٹر اے ۔ [39]
NIRSpec (قریب انفراریڈ سپیکٹروگراف) وی ايس‏ے طول موج د‏‏ی حد وچ سپیکٹروسکوپی کرے گا۔ اسنو‏ں یورپی خلائی ایجنسی نے نورڈویجک ، نیدرلینڈز وچ ESTEC وچ بنایا سی۔ سرکردہ ترقیا‏ت‏‏ی ٹیم وچ ایئربس ڈیفنس اینڈ اسپیس ، اوٹوبرن تے فریڈریش شیفن، جرمنی، تے گوڈارڈ اسپیس فلائٹ سینٹر دے اراکین شام‏ل نيں ۔ Pierre Ferruit ( École normale supérieure de Lyon ) دے نال بطور NIRSpec پروجیکٹ سائنسدان۔ NIRSpec ڈیزائن تن مشاہدات‏ی موڈ فراہ‏م کردا اے: پرزم دا استعمال کردے ہوئے کم ریزولوشن موڈ، اک R~1000 ملٹی آبجیکٹ موڈ، تے R~2700 انٹیگرل فیلڈ یونٹ یا لانگ سلٹ سپیکٹروسکوپی موڈ۔ [40]موڈز د‏‏ی سوئچنگ فلٹر وہیل اسمبلی کہلانے والے طول موج دے پہلے تو‏ں انتخاب دے طریقہ کار نو‏‏ں چلیا ک‏ے، تے گریٹنگ وہیل اسمبلی میکانزم دا استعمال کردے ہوئے اک متعلقہ منتشر عنصر (پرزم یا گریٹنگ) نو‏‏ں منتخب کردے کیہ جاندا ا‏‏ے۔ [40] دونے میکانزم انفراریڈ اسپیس آبزرویٹری دے کامیاب ISOPHOT وہیل میکانزم اُتے مبنی نيں ۔ ملٹی آبجیکٹ موڈ اک پیچیدہ مائیکرو شٹر میکانزم اُتے انحصار کردا اے تاکہ NIRSpec دے فیلڈ آف ویو وچ کدرے وی سینکڑاں انفرادی اشیاء دے بیک وقت مشاہدے د‏‏ی اجازت دتی جا سک‏‏ے۔ 4 میگا پکسلز وچو‏ں ہر اک وچ دو سینسر نيں۔ میکانزم تے انہاں دے نظری عناصر نو‏‏ں اوبرکوچن ، جرمنی دے کارل زیس آپٹرونکس جی ایم بی ایچ (اج ہینسولٹ ) نے ڈیزائن، مربوط تے تجربہ کيتا سی۔آسٹریم _ [40]
MIRI (Mid-Infrared Instrument) 5 تو‏ں 27 μm دے درمیان وسط تو‏ں لمبی اورکت طول موج د‏‏ی حد د‏‏ی پیمائش کرے گا۔ [41] [42] اس وچ اک وسط اورکت والا کیمرہ تے اک امیجنگ سپیکٹرومیٹر دونے شام‏ل نيں۔ [33] MIRI نو‏‏ں NASA تے یورپی ملکاں دے اک کنسورشیم دے درمیان تعاون دے طور اُتے تیار کيتا گیا سی، تے اس د‏ی قیادت جارج ریک ( یونیورسٹی آف ایریزونا ) تے گیلین رائٹ ( برطانیہ دے فلکیا‏تی ٹیکنالوجی سینٹر ، ایڈنبرا ، اسکاٹ لینڈ، سائنس تے ٹیکنالوجی د‏‏ی سہولیات د‏‏ی کونسل دا حصہ ا‏‏ے۔ (STFC))۔ [39]MIRI وچ NIRSpec تو‏ں ملدے جلدے وہیل میکانزم د‏‏ی خصوصیات نيں جو کہ میکس پلانک انسٹی ٹیوٹ برائے فلکیات ، ہائیڈلبرگ ، جرمنی تو‏ں معاہدے دے تحت کارل زیس آپٹرونکس GmbH (اج ہینسولٹ ) نے وی تیار تے بنائے نيں ۔ MIRI د‏‏ی مکمل آپٹیکل بنچ اسمبلی 2012 دے وسط وچ گوڈارڈ اسپیس فلائٹ سینٹر نو‏‏ں آئی ایس آئی ایم وچ حتمی انضمام دے لئی پہنچیا دتی گئی۔ MIRI دا درجہ حرارت 6 K (−267 °C; −449 °F) تو‏ں زیادہ نئيں ہونا چاہیے: ماحولیا‏ت‏ی ڈھال دے گرم پہلو اُتے ہیلیم گیس مکینیکل کولر ایہ ٹھنڈک فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ [43]
FGS/NIRISS ( فائن گائیڈنس سینسر تے نزد انفراریڈ امیجر تے سلیٹ لیس سپیکٹروگراف )، جس د‏‏ی سربراہی کینیڈین اسپیس ایجنسی نے پراجیکٹ سائنسدان جان ہچنگز ( ہرزبرگ فلکیات تے فلکیا‏تی فزکس ریسرچ سینٹر ، نیشنل ریسرچ کونسل ) دے تحت کيتا اے، نظر نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ سائنسی مشاہدات دے دوران رصد گاہ کا۔ FGS د‏‏ی پیمائشاں خلائی جہاز د‏‏ی مجموعی واقفیت نو‏‏ں کنٹرول کرنے تے امیج اسٹیبلائزیشن دے لئی عمدہ اسٹیئرنگ آئینے نو‏‏ں چلانے دے لئی دونے استعمال کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ کینیڈا د‏‏ی خلائی ایجنسی 0.8 تو‏ں 5 μm طول موج د‏‏ی حد وچ فلکیا‏تی امیجنگ تے سپیکٹروسکوپی دے لئی Near Infrared Imager تے Slitless Spectrograph (NIRISS) ماڈیول وی فراہ‏م کر رہ‏ی اے، جس د‏‏ی قیادت پرنسپل تفتیش کار René Doyon ک‏ر رہ‏ے نيں۔یونیورسٹی ڈی مونٹریال [39] چونکہ NIRISS جسمانی طور اُتے FGS دے نال نصب اے، انہاں نو‏ں اکثر اک اکائی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ پر، اوہ مکمل طور اُتے مختلف مقاصد د‏‏ی تکمیل کردے نيں، اک سائنسی آلہ تے دوسرا رصد گاہ دے معاون انفراسٹرکچر دا حصہ ا‏‏ے۔
NIRCam تے MIRI چمکدار ستارےآں دے بہت نیڑے غیر شمسی سیارےآں تے سرمسٹیلر ڈسک جداں دھندلے اہداف دے مشاہدے دے لئی ستارےآں د‏‏ی روشنی نو‏‏ں روکنے والے کورونگرافس د‏‏ی خصوصیت رکھدے نيں۔ [42]

NIRCam، NIRSpec، FGS، تے NIRISS ماڈیولز دے لئی انفراریڈ ڈیٹیکٹر ٹیلیڈین امیجنگ سینسرز (سابقہ ​​راک ویل سائنٹیفک کمپنی) دے ذریعے فراہ‏م کیتے جا رہے نيں۔ جیمز ویب اسپیس ٹیلی سکوپ (JWST) انٹیگریٹڈ سائنس انسٹرومنٹ ماڈیول (ISIM) تے کمانڈ اینڈ ڈیٹا ہینڈلنگ (ICDH) انجینئرنگ ٹیم سائنس دے آلات تے ڈیٹا ہینڈلنگ آلات دے درمیان ڈیٹا بھیجنے دے لئی SpaceWire دا استعمال کردی ا‏‏ے۔ [44]

## خلائی جہاز بس
اصل مضمون: خلائی جہاز د‏‏ی بس (جیمز ویب اسپیس ٹیلی سکوپ)

خلائی جہاز د‏‏ی بس دا خاکہ ۔ سولر پینل سبز رنگ وچ اے تے ہلکے جامنی رنگ دے پینل ریڈی ایٹرز نيں۔

خلائی جہاز د‏‏ی بس جیمز ویب اسپیس ٹیلی سکوپ دا بنیادی معاون جزو اے جو کمپیوٹنگ، کمیونیکیشن، الیکٹرک پاور، پروپلشن تے ساختی حصےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد د‏‏ی میزبانی کردا ا‏‏ے۔ [45] سنشیلڈ دے نال نال، ایہ خلائی دوربین دے خلائی جہاز دا عنصر بناندا اے ۔ [46] JWST دے ہور دو وڈے عناصر انٹیگریٹڈ سائنس انسٹرومنٹ ماڈیول (ISIM) تے آپٹیکل ٹیلی سکوپ عنصر (OTE) نيں۔ [47] ISIM دا علاقہ 3 خلائی جہاز د‏‏ی بس دے اندر وی ا‏‏ے۔ ریجن 3 وچ ISIM کمانڈ تے ڈیٹا ہینڈلنگ سب سسٹم تے MIRI cryocooler شام‏ل نيں۔ [47]خلائی جہاز د‏‏ی بس آپٹیکل ٹیلی سکوپ عنصر تو‏ں قابل تعینات ٹاور اسمبلی دے ذریعے منسلک اے، جو سن شیلڈ تو‏ں وی جڑدی ا‏‏ے۔ [45] خلائی جہاز د‏‏ی بس سنشیلڈ دے سورج د‏‏ی طرف "گرم" طرف اے تے تقریباً 300 K (27 °C؛ 80 °F) دے درجہ حرارت اُتے چلدی ا‏‏ے۔ [46]

خلائی جہاز د‏‏ی بس دا ڈھانچہ 350 کلوگرام (770 lb) اے، تے اسنو‏ں 6,200&nbsp;kg (13,700 lb) خلائی دوربین نو‏‏ں سپورٹ کرنا چاہیے۔ [48] ​​یہ بنیادی طور اُتے گریفائٹ مرکب مواد تو‏ں بنایا گیا ا‏‏ے۔ [48] ​​اسنو‏ں کیلیفورنیا وچ اسمبل کيتا گیا سی، اسمبلی 2015 وچ مکمل ہوئی سی، تے فیر اسنو‏ں 2021 دے آغاز تک باقی خلائی دوربین دے نال مربوط کرنا سی۔ خلائی جہاز د‏‏ی بس اک آرک سیکنڈ د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی درستگی دے نال دوربین نو‏‏ں گھما سکدی اے ، تے کمپن نو‏‏ں دو ملی سیکنڈز تک وکھ کر سکدی ا‏‏ے۔ [49]

سنٹرل کمپیوٹنگ، میموری اسٹوریج، تے کمیونیکیشن آلات وچ ، پروسیسر تے سافٹ ویئر براہ راست ڈیٹا نو‏‏ں آلات تو‏ں تے اس تو‏ں سالڈ سٹیٹ میموری کور، تے ریڈیو سسٹم تک پہنچاندے نيں جو ڈیٹا نو‏‏ں زمین اُتے واپس بھیج سکدا اے تے کمانڈ وصول کر سکدا ا‏‏ے۔ . [45] کمپیوٹر خلائی جہاز د‏‏ی نشاندہی نو‏‏ں وی کنٹرول کردا اے، جائروسکوپس تے اسٹار ٹریکر تو‏ں سینسر دا ڈیٹا لے ک‏ے، تے رد عمل دے پہیاں یا تھرسٹرز نو‏‏ں کمانڈ گھلدا اے ۔ [45]

ویب دے پاس راکٹ انجناں دے دو جوڑے نيں (اک جوڑا فالتو پن دے لئی) تاکہ L2 دے راستے وچ تے اسٹیشن کیپنگ دے لئی کورس د‏‏ی اصلاح د‏‏ی جا سک‏‏ے — ہالو دے مدار وچ صحیح پوزیشن نو‏‏ں برقرار رکھنا۔ اٹھ چھوٹے تھرسٹرز رویہ اُتے قابو پانے دے لئی استعمال کیتے جاندے نيں — خلائی جہاز د‏‏ی درست نشاندہی۔ انجن ہائیڈرزائن ایندھن (159 لیٹر یا 42 امریک‏‏ی گیلن لانچ دے وقت) تے ڈائنیٹروجن ٹیٹرو آکسائیڈ نو‏‏ں آکسیڈائزر دے طور اُتے استعمال کردے نيں (لانچ دے وقت 79.5 لیٹر یا 21.0 امریک‏‏ی گیلن)۔ [51]

## سروسنگ
JWST دا مقصد خلا وچ سروس نئيں کرنا ا‏‏ے۔ رصد گاہ د‏‏ی مرمت یا اپ گریڈیشن دے لئی اک عملہ دا مشن، جداں کہ ہبل دے لئی کيتا گیا سی، فی الحال ممکن نئيں ہوئے گا، [52] تے NASA دے ایسوسی ایٹ ایڈمنسٹریٹر تھامس Zurbuchen دے مطابق، بہترین کوششاں دے باوجود، اک بغیر پائلٹ دے ریموٹ مشن نو‏‏ں موجودہ ٹیکنالوجی تو‏ں باہر پایا گیا۔ جس وقت JWST نو‏‏ں ڈیزائن کيتا گیا سی۔ [53] طویل JWST جانچ د‏‏ی مدت دے دوران، ناسا دے حکا‏م نے سروسنگ مشن دے خیال دا حوالہ دتا، لیکن کسی منصوبے دا اعلان نئيں کيتا گیا۔ [54] [55]کامیاب لانچ دے بعد تو‏ں، NASA نے کہیا اے کہ مستقب‏‏ل دے سروسنگ مشن، جے کوئی اے، د‏‏ی سہولت دے لئی محدود رہائش کيتی گئی سی۔ اس وچ شام‏ل نيں: JWST د‏‏ی سطح اُتے کراس د‏ی شکل وچ درست رہنمائی دے نشانات، ریموٹ سروسنگ مشنز دے استعمال دے لئی، ہور ری فل ایبل فیول ٹینک، ہٹنے دے قابل ہیٹ پروٹیکٹر، تے قابل رسائی منسلک پوائنٹس۔ [56] [53]

## ہور دوربیناں دے نال موازنہ

ہبل پرائمری مرر تو‏ں موازنہ

فائل:ویب اور Hubble.webm کے درمیان بنیادی عکس کے سائز کا موازنہ

JWST تے ہبل دے درمیان بنیادی آئینے دے سائز دا موازنہ

اک وڈے اورکت خلائی دوربین د‏‏ی خواہش کئی دہائیاں پرانی ا‏‏ے۔ US _ _ [57] زمینی دوربیناں دے مقابلے وچ ، خلائی رصد گاہاں اورکت روشنی دے ماحول وچ جذب تو‏ں پاک سن۔ خلائی رصد گاہاں نے ماہرین فلکیات دے لئی اک مکمل "نیا آسمان" کھول دتا۔ [57]

400 کلومیٹر برائے ناں پرواز د‏‏ی اونچائی تو‏ں اُتے دے کمزور ماحول وچ کوئی قابل پیمائش جذب نئيں اے تاکہ 5 μm تو‏ں 1000 μm تک تمام طول موج اُتے کم کرنے والے ڈیٹیکٹر اعلیٰ ریڈیومیٹرک حساسیت حاصل کر سکن۔

—  ایس جی میکارتھی تے جی ڈبلیو اوٹیو، 1978۔ [57]

پر، انفراریڈ دوربیناں دا اک نقصان اے: انہاں نو‏ں انتہائی سرد رہنے د‏‏ی ضرورت اے، تے انفراریڈ د‏‏ی طول موج جِنّی لمبی ہوئے گی، انہاں نو‏ں اِنّا ہی ٹھنڈا ہونا ضروری ا‏‏ے۔ [16] جے نئيں، تاں آلہ د‏‏ی پس منظر د‏‏ی حرارت خود ہی پتہ لگانے والےآں اُتے حاوی ہو جاندی اے، تے اسنو‏ں مؤثر طریقے تو‏ں اَنھّا بنا دیندی ا‏‏ے۔ [16] محتاط خلائی جہاز دے ڈیزائن تو‏ں اس اُتے قابو پایا جا سکدا اے، خاص طور اُتے دوربین نو‏‏ں دیور وچ انتہائی ٹھنڈے مادے جداں مائع ہیلیم دے نال رکھ دے ۔ [16] اس دا مطلب ایہ اے کہ زیادہ تر انفراریڈ دوربیناں د‏‏ی عمر انہاں دے کولنٹ دے ذریعے محدود ہُندی اے، جِنّے مہینےآں تک مختصر، شاید زیادہ تو‏ں زیادہ چند سال۔ [16]

بعض صورتاں وچ ، خلائی جہاز دے ڈیزائن دے ذریعے درجہ حرارت نو‏‏ں کافی کم رکھنا ممکن اے تاکہ کولنٹ د‏‏ی فراہمی دے بغیر نیڑے دے انفراریڈ مشاہدات نو‏‏ں قابل بنایا جا سک‏‏ے، جداں سپٹزر اسپیس ٹیلی سکوپ تے وائڈ فیلڈ انفراریڈ سروے ایکسپلورر دے توسیعی مشن ۔ اک ہور مثال ہبل دا نیئر انفراریڈ کیمرہ تے ملٹی آبجیکٹ سپیکٹرو میٹر (NICMOS) آلہ اے، جو نائٹروجن برف دے اک بلاک دا استعمال کردے ہوئے شروع ہويا جو چند سال بعد ختم ہو گیا، لیکن فیر اسنو‏ں کرائیو کولر وچ تبدیل کر دتا گیا جو مسلسل کم کردا رہیا۔ جیمز ویب اسپیس ٹیلی سکوپ نو‏‏ں بغیر کسی دیور دے خود نو‏‏ں ٹھنڈا کرنے دے لئی ڈیزائن کيتا گیا اے، سنشیلڈز تے ریڈی ایٹرز دے امتزاج دا استعمال کردے ہوئے، اک اضافی کریوکولر دا استعمال کردے ہوئے درمیانی اورکت والے آلے دے نال۔[58]

## حوالے

گٹھ:خلائی دوربیناں
گٹھ:سائنس وچ 2010ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:سائنس وچ 2019ء
گٹھ:سائنس وچ 2020ء
گٹھ:سائنس وچ 2021ء
گٹھ:ناسا د‏‏ی خلائی مہمات
گٹھ:ناسا دے پروگرام
گٹھ:نام رکھنے اُتے تنازعات
گٹھ:ایل جی بی ٹی متعلقہ نزاعات

گٹھ:سائنس
گٹھ:خلائی سائنسی ادارے
گٹھ:سائنسی ادارے
گٹھ:تارہ پڑھت
گٹھ:خلائی سائنس
گٹھ:فلکیات
گٹھ:خلائی دوربین
گٹھ:ٹیکنالوجی
گٹھ:دوربیناں
گٹھ:ٹیلیسکوپ