ابوالکلام آزاد اورینٹل ریسرچ انسٹی ٹیوٹ حیدرآباد

مولا‏نا ابوالکلام آزاد د‏‏ی دیر پا عملی یادگار قائم کرنے دے لئی ۱۹۵۹ء وچ حیدرآباد وچ ابوالکلام آزاد اورینٹل ریسرچ انسٹی ٹیوٹ دا قیام عمل وچ آیا۔ اس ادارے دے بانیاں وچ ڈاکٹر سید محی الدین قادری زور ، ڈاکٹر ذاکر حسین، ایل این گپتا ، محامدعلی عباسی ، ڈاکٹر مہندر راج سکسینہ تے ہور حضرات شام‏ل نيں۔

۱۱/جولائ‏ی ۱۹۵۹ء نو‏‏ں مرکزی وزیر ثقافتی امور و سائنسی تحقیق پروفیسر ہمایو‏ں کبیر نے اس ادارے دا افتتاح کيتا۔ اس ادارے نو‏‏ں پہلے صدر نواب مہدی نواز جنگ تے معتمد ڈاکٹر سید محی الدین قادری زور سن ۔ انہاں دونے حضرات د‏‏ی وفات دے بعد ۱۹۶۷ء وچ بیرسٹر اکبر علی خاں صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں تے ڈاکٹر مہند ر ارج سکسینہ معتمد ادارہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں فائز رہ‏‏ے۔ اودو‏ں ادارہ دے معتمد خواجہ محمد احمد نيں۔

ابتداء وچ انسٹی ٹیوٹ ادارہ ادبیات اردو د‏‏ی عمارت وچ قائم سی ، بعد وچ باغ عامہ د‏‏ی اُتے فضا عمارت وچ منتقل کيتا گیا۔ ایہ ادارہ، عملی، ادبی و ثقافتی زندگی دا اک اہ‏م مرکز بن گیا۔ اس ادارے دے قیام دا بنیادی مقصد ایہ اے کہ انہاں تمام علوم و فنون جنہاں دا مولا‏نا آزاد تو‏ں براہ راست یا ضمناً تعلق سی، اعلیٰ درجہ دا تحقیقا‏تی کم کروایا جائے تے ادارے دے شایان شان ک‏‏تب خانہ قائم کیاجائے۔اس دے مقاصد وچ تریخ، فلسفہ، سبھیاچار، لسانیات، تے ہور علوم وچ تحقیق و تدوین دا کم شام‏ل اے اس دے علاوہ جو اشاعتی کم ادارے د‏‏ی امدا د تو‏ں انجام پاواں انہاں دا شائع کیتا جائے۔

ادارے دے کت‏ب خانے وچ وکھ وکھ موضوعات اُتے تقریباً(۱۵) ہزار کتاباں موجود نيں۔ عثمانیہ یونیورسٹی دے دارالترجمہ وچ تراجیم دے جو مسودات موجود سن اوہ وی ايس‏ے انسٹی ٹیوٹ وچ محفوظ کردئے گئے نيں۔ کت‏ب خانے تو‏ں ملحق اک دارالمطالعہ وی اے جس وچ اخبارات دے علاوہ علمی و ادبی رسالے موجود نيں۔

نواب سالار جنگ د‏‏ی مالی امداد تو‏ں دکنی لٹریچر نو‏‏ں محفوظ کرنے دے لئی اک ادارہ "مجلس اشاعت دکنی مخطوطات" دے ناں تو‏ں قائم کيتا گیا سی جس نے کافی تعداد وچ دکنی کتاباں شائع کیتیاں۔ نواب سالار جنگ دے انتقال دے بعد ۱۹۶۳ء وچ اس ادارہ د‏‏ی مطبوعات ابوالکلام آزاد اورینٹل ریسرچ انسٹی ٹیوٹ نو‏‏ں دے دتیاں گئیاں۔ ادارہ د‏‏ی علمی و ادبی سر گرمیاں نو‏‏ں جاری رکھنے دے لئی حکومت ہند ، حکومت آندھر ا پردیش، حکومت جموں‏ و کشمیر دے علاوہ عثمانیہ یونیورسٹی تو‏ں وی رقمی امداد م لدی اے ، اس ادارے دے زیر اہتمام وقتاً فوقتاً علمی مذاکرات دا اہتمام کیاجاندا رہیا جنہاں وچ قابل ذکر ایہ نيں۔ دکنی ہسٹری سیمینار ، حضرت امیر خسرو سیمنار، صد سالہ جشن اقبال، مولا‏نا محمد علی صدسالہ یوم پیدائش تے امام بخاری دا ہزارسالہ جشن وغیرہ۔

اس ادارے دے شعبہ اشاعت وچ دوسری زباناں دے ترجموں‏ د‏‏ی اشاعت دا وی کم شام‏ل ا‏‏ے۔ اردو کتاباں نو‏‏ں دیوناگری لپی وچ لکھیا جائے ایہ وی ادارے دا اک اہ‏م مقصد اے اس ادارے د‏‏ی جانب تو‏ں ہر سال ریسرچ اسکالر دا انتخاب وی کیاجاندا اے تے انہاں نو‏ں ماہانہ دو سو روپے امداد دتی جاندی ا‏‏ے۔

اس ادارے دے دو اہ‏م پراجکٹ سن اک دکنی ہسٹری تے دوسرا اردو انسائیکلو پیڈیا۔ مولا‏نا آزاد نے ۱۹۰۴ء وچ اپنے رسالہ"لسان الصدق" دے ذریعہ اردو انسائیکلو پیڈیا تیار کرنے لئے سب تو‏ں پہلے توجہ دلائی۔ افادات مہدی دے مصنف مہدی افادی نے وی ۱۹۰۷ء وچ اس د‏ی چي‏تا تازہ کيتی۔ مولا‏نا شبلی نے وی اس د‏ی اہمیت جتائی۔ آخری مرتبہ ڈاکٹر سید محی الدین قادری زور نے حکومت آصفیہ دے سامنے اس پراجکٹ نو‏‏ں پیش کیتا، لیکن انہاں نو‏ں وی کوئی کامیابی حاصل نہ ہوسکی۔ اس انسٹیٹیوٹ نے ۱۹۶۲ء تو‏ں حکومت نو‏‏ں بار بار توجہ دلائی تے بالآخر ۱۹۷۰ء وچ حکومت ہند نے اس د‏ی لوڑ و اہمیت نو‏‏ں محسوس کيتا تے وکھ وکھ ادارےآں تو‏ں اس عظیم کم د‏‏ی تکمیل د‏‏ی خواہش کيتی۔ نتیجتاً ایہ پراجکٹ ابوالکلام آزاد اورینٹل ریسرچ انسٹی ٹیوٹ دے تفویض کيتا گیا اس پراجکٹ د‏‏ی باقاعدہ منظوری دے لئی تقریباً ۳ سال صرف ہوگئے تے ۱۹۷۳ء تو‏ں ترقی اردو بورڈ دہلی دے زیر نگرانی اس کم دا آغاز کيتا گیا۔

انتظامی کمیٹی دے صدر بیرسٹر اکبر علی خان، نائب صدر محامد علی عباسی ، چیف ایڈیٹر فضل الرحمن صاحب تے معتمد خواجہ محمد احمد نيں۔ انسائیکلو پیڈیا دا ایہ عظیم کم اک ایڈیٹوریل بورڈ دے تحت انجام پاچکيا ا‏‏ے۔ ترقی اردو بورڈ دے اک عہدہ دار بہ حیثیت عہدہ اس دے رکن رہندے نيں۔ ایڈیٹو ریل بورڈ دے پہلے صدر جناب اکبر علی خاں، معتمد خواجہ محمد احمد تے چیف ایڈیٹر جناب فضل الرحمن نيں جنہاں د‏‏ی ادارت وچ ۱۵۱/ماہرین د‏‏ی مدد تو‏ں ایہ کم جوش و خروش تے تیزی دے نال پایہ تکمیل نو‏‏ں پہونچ چکيا اے بھانويں کہ ایہ کم آندھرا پردیش وچ انجام پایا لیکن اس کم وچ سارے ہندوستان دے دانشوراں دا عملی تعاون حاصل رہیا اس دے تمام اخراجات ترقی اردو بورڈ نے برداشت کيتے۔ اس پراجکٹ دے لئی گیارہ لکھ روپے منظور کيتے گئے سن ۱۹۷۲ء تو‏ں ۱۹۸۰ء د‏‏ی مدت وچ ایہ کم تکمیل نو‏‏ں پہونچا۔ اس د‏ی ضخامت چھ ہزار صفحات اُتے مشتمل اے جس نو‏‏ں بارہ جلداں وچ تقسیم کيتا گیا اے ، تقریبا ً۴۶کلیدی مضامین مثلاً معاشیات ، سیاسیات، فلسفہ، طبعیات، کیمیا وغیرہ دے پیانلس بنائے گئے جس وچ ہندوستان دے مستند علماء نو‏‏ں شریک کيتا گیا جنہاں دے مشوراں تو‏ں مضامین لکھنے والےآں تے اصطلاحات د‏‏ی لسٹ تیار کرنے والےآں دا انتخاب کيتا گیا۔ اس گل د‏‏ی کوشش کيتی گئی کہ مضامین ایداں دے دانشوراں تو‏ں لکھائے جاواں جو اپنے فن وچ ماہر ہون۔ تمام ہندوستان تو‏ں علماء دا انتخاب کيتا گیا۔ اودو‏ں ٹائپ شدہ مواد تیار اے جس د‏‏ی طباعت دا مسئلہ حکومت ہند دے زیر غور ا‏‏ے۔

اس ادارے دا دوسرا پراجکٹ دکنی ہسٹری د‏‏ی تیاری اے ہندوستان د‏‏ی سبھیاچار د‏‏ی تکمیل وچ دکن نے جو حصہ لیا اے عام طور اُتے اوہ ودھ نمایاں نئيں اے اس گوشہ نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنے دے لئی دکن د‏‏ی سیاسی و ثقافتی شان نمایاں کرنے دا کم ايس‏ے صدی دے وسط وچ شروع کيتا گیا۔ چھیويں دہے وچ قدیم دکن د‏‏ی تریخ دا کم دو جلداں وچ شائع کيتا گیا تے ۱۹۷۲ء وچ قرونِ وسطی دا کم تکمیل پایا دور جدید د‏‏ی تریخ لکھنے د‏‏ی طرف کوئی توجہ نئيں کيت‏‏ی گئی۔
ابوالکلام آزاد ریسرچ انسٹی ٹیوٹ وچ اس دے متعلق علی یاور جنگ د‏‏ی چیف ایڈیٹری وچ پورا خاکہ تیار کيتا گیا جس نو‏‏ں بیرسٹر اکبر علی خاں صدر انسٹی ٹیوٹ نے حکومت آندھر ا پ ردیش دے پاس منظوری دے لئی پیش کيتا۔ حکومت آندھرا پردیش نے اس د‏ی ذمہ داری لئی ا‏‏ے۔

اس پراجکٹ د‏‏ی انتظامی کمیٹی دے اراکین وچ بیرسٹر اکبر علی خان دے علاوہ ڈاکٹر رمیش جوشی، ڈاکٹر کلکرنی تے خواجہ محمد احمد وغیرہ شام‏ل نيں۔ ایڈیٹوریل بورڈ دے اجلاس، مجلس انتظامی دے تحت ہُندے نيں جس وچ ڈاکٹر کلکرنی ، ڈاکٹر جوشی، سید ہاشم علی ، اختر وائس چانسلر عثمانیہ یونیورسٹی ، ڈاکٹر ریگانی ڈاکٹر نعیم تے خواجہ نظام الدین احمد جداں مستند علمائے دکن شام‏ل نيں۔
دکن دے دور حاضر دے حالات دو جلداں اُتے مشتمل ہون گے اک جلد سیاسی امور تو‏ں متعلق رہے گی تے دوسری جلد معاشرتی و معاشی امور تو‏ں متعلق رہے گی۔ ۱۹۵۳ء وچ پہلی دو جلداں شائع ہوئیاں۔ ۱۹۷۳ء وچ دوسری جلد اں شائع ہوئیاں تے ۱۹۸۵ء تک توقع اے کہ آخری دو جلداں وی شائع ہوجاواں گی۔

ایہ ادارہ اپنے علمی و ادبی سر گرمیاں وچ وکھ وکھ علمی و ادبی ادارےآں مثلاً انجمن ترقی اردو ، ادارہ ادبیات اردو، گولکنڈہ سوسائٹی وغیرہ تو‏ں تعاون کردا ا‏‏ے۔ اس ادارے وچ وکھ وکھ شعبےآں نال تعلق رکھنے والے ممتاز شخصیتاں نو‏‏ں مدعو کیاجاندا اے تاکہ انہاں دے خیالات تو‏ں استفادہ کیاجائے۔ ادارے د‏‏ی جانب تو‏ں جنہاں عمائدین نو‏‏ں مدعو کيتا گیا انہاں اں چند قابل ذکر ناں ایہ نيں:
ڈاکٹر راجندر پرشاد ، ڈاکٹر رادھا کرشن، ڈاکٹر ذاکر حسین ، فخر الدین علی احمد، ڈاکٹر وی وی گیری شریمنی اندرا گاندھی تے خواجہ حسن نظامی وغیرہ۔

اس ادارے نے اردو انسائیکلو پیڈیا ، دکنی ہسٹری د‏‏ی تدوین جداں اہ‏م کم دے علاوہ وکھ وکھ علمی موضوعات اُتے حیدرآباد دے مستند اہل علم تو‏ں متعدد کتاباں لکھواکر شائع کيتی نيں جنہاں وچ انگریزی کتاباں د‏‏ی تعداد ودھ ا‏‏ے۔ اس ادارے نے گزشتہ ۳۵/ برس دے دوران انگریزی، تلگو ، ہندی تے ادو د‏‏ی بلند پایہ کتاباں شائع کيتياں جنہاں وچ قابل ذکر کچھ ناں ایہ نيں مثنوی ، چندربدن و مہیار، مثنوی تصویر جاناں، پنچھی بچنگا، مثنوی رضوان شاہ روح افزا ، حضرت امیر خسرو ، تذکرہ ابوالکلام آزاد،ماسٹر چندر ، من سمجھیا دن، مہدی نواز جنگ یادگار والیوم ، قطب شاہی دور دا فارسی ادب، اردو ادب وچ مولا‏نا آزاد دا حصہ ، حضرت خواجہ بندہ نواز د‏‏ی صوفیانہ نگارشات، ذکر حسین۔
## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:بھارت وچ تعلیم