چورامن

**چورامن** (موت 20 ستمبر 1721) سنسینی، راجستھان دا اک سردار سی، جہڑا اپنے بھرا راجا رام دی موت دے بعد اک آگو دے طور تے مشہور ہویا۔ اس نے مغل سلطنت دے زوال دے دوران ، بنیادی طور اُتے بھرت پور اُتے مرکوز حکومت قائم کيتی ۔ شروع چ اک ہائی وے مین ، چورامن نے لٹ مار دیاں مہماں دا اہتمام کیتا تے بھرت پور چ اک قلعہ بند اڈا بنایا۔ 1707 وچ محمد اعظم شاہ دے خلاف مغل جانشینی جنگ وچ بہادر شاہ اول د ‏‏ی حمایت کرنے دے بعد ، انہاں نو‏ں اک منصبدار مقرر کيتا گیا تے بعد وچ متھرا دے فوجدار دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں ، دہلی تو‏ں آگرہ تک شاہی شاہراہ د‏‏ی نگرانی کيتی۔ مغل تنازعات دے دوران اس دے اسٹریٹجک اتحاداں ، بشمول سید بھائیاں دے نال ، تے موقع پرست دھوکہ دہی نے اس د ی طاقت نو ں مضبوط کيتا۔ چورامن 1721 وچ اک خاندانی تنازعہ دے دوران زہر کھان دے بعد فوت ہو گیا، جس دے بعد اس دے بھتیجے بدن سنگھ نو‏‏ں بھرت پور ریاست دے باضابطہ بانی دے طور اُتے جانشین بنا دتا گیا۔ 

## ابتدائی زندگی تے اقتدار وچ آنا
چورامن راجا رام جٹ دا چھوٹا بھرا سی تے سنسینی، بھرت پور دے بھجا سنگھ دا پتر سی۔ راجا رام دی موت دے بعد، جاٹاں دی اگوائی اوہناں دے پیؤ، بھجا سنگھ نوں مل گئی، جس نوں جاٹ مزاحمت نوں دباؤن دے ارادے نال مغل فوجاں ولوں چیلنجاں دا ساہمنا کرنا پیا۔ 1680 دے دہاکے دے اخیر وچ، بشن سنگھ کچھواہ ، امبر (جے پور) دا نواں راجا، شہنشاہ اورنگزیب ولوں متھرا دا فوجدار تعینات کیتا گیا سی جس دا کم جٹاں نوں جڑوں مکاون تے سنسینی نوں اپنی جاگیر دے طور تے پھڑنا سی۔ بشن سنگھ نے اپنے پیؤ رام سنگھ اتے دادا مرزا راجا جےَ سنگھ دیاں پراپتیاں نوں نقل کرن لئی بے چین ہو کے سنسینی دے قلعے نوں ڈھاؤن دا لکھتی وعدہ دتا ۔ 

سنسینی دے خلاف مغل مہم، جس دی اگوائی بیدر بخت نے کیتی، مشکل سی۔ رسد اتے پانی دی گھاٹ کارن گھیر لین والی فوج نوں بھاری تکلیفاں دا ساہمنا کرنا پیا، کیونکہ جٹاں نے بار-بار حملیاں نال اناج دے قافلے اتے پانی دین والیاں پارٹیاں نوں وگاڑ دتا ۔ رات دے چھاپےآں نے مغل کیمپ نو‏‏ں مسلسل تشویش وچ رکھیا ، تے بھکھ تے تھکاوٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں خاص طور اُتے جانوراں وچ نمایاں نقصانات دا سامنا کرنا پيا۔ انہاں چیلنجاں دے باوجود ، مغلاں نے اپنی خندقاں نو‏‏ں چار مہینےآں وچ قلعے دے دروازے تک اگے ودھایا ، بلند پلیٹ فارماں اُتے توپاں نصب کيتیاں ، تے بارودی سرنگاں بچھائیاں۔ اک مڈھلا مائن دھماکہ جٹ دے جوابی کاروائیاں کارن ناکام ہو گیا، جس نال بہت سارے مغل توپچی مارے گئے۔ اُتے ، جنوری 1690 دے آخر تک اک دوسری بارودی سرنگ کامیابی تو‏ں دھماکہ ہوگئی ، جس نے فصیل نو‏‏ں توڑ دتا تے مغلاں نو‏‏ں شدید لڑائی دے بعد قلعے اُتے حملہ کرنے د‏‏ی اجازت دتی۔ جٹاں دا بھاری نقصان ہویا، جس وچ 1500 آدمی مارے گئے، جدکہ مغلاں دے 200 فوجی مارے گئے اتے 700 راجپوتاں نوں مارے جاں زخمی ہوئے دیکھے۔ باقی رہندی جٹّ گیریژن نوں پھانسی دے دتی گئی ۔  

اگلے سال 21 مئی 1691 نوں راجا بشن سنگھ نے سوگر دے جٹ گڑھ نوں حیران کر دتا۔ اناج د‏‏ی ترسیل دے لئی استعمال ہونے والے کھلے دروازے تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے ، مغل افواج نے تیزی تو‏ں اندر داخل ہوئے ، مزاحمت کرنے والےآں نو‏‏ں مار دتا تے 500 باغیاں نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ ایہناں ہاراں نے جیوندے جاٹ آگوآں نوں لکاؤن لئی مجبور کر دتا، اتے قبیلہ عارضی طور 'تے کھیتی باڑی 'تے واپس آ گیا، جس نال اس کھیتر وچ کجھ سالاں لئی شانتی آ گئی۔ 

ایہناں ناکامیاں اتے اپنے پیؤ، بھجّ سنگھ دی موت توں بعد، چورامن نے جٹاں دی اگوائی سنبھالی۔ اتہاسکار جے این سرکار دے مطابق، چورامن دے کول اک اجیہا کردار سی جہنے "اک جٹ دی ضد نوں اک مراٹھے دی چالاکی تے سیاسی عقل نال" ملایا سی۔  اس نے اپنے کیریئر دا آغاز اک شاہراہ مین دے طور اُتے کیتا ، جس نے اک گروہ د ی قیادت د ی جو قافلےآں تے راہواں نو ں لٹدا سی۔ عماد سعادت دے مصنف نے نوٹ کیتا اے کہ اس نے تیزی تو‏ں 500 گھوڑسوار تے 1000 پیدل فوج اکٹھی کيتی، بعد وچ نندہ جٹ نے 100 اضافی گھوڑسواراں دے نال اس دے نال شامل ہوئے۔  جداں ہی اس دے وسائل وچ اضافہ ہويا ، چورامن نے قافلےآں نو‏‏ں لٹنے تو‏ں پورے پرگنے (انتظامی اکائیاں) نو‏‏ں لٹنے د‏‏ی طرف منتقل ہوئے گئے۔ اپنے لابھاں نوں سرکھات کرن لئی، اسنے آگرہ توں 48 کوس (لگبھگ 96 میل) دور اک دلدل، جنگلی علاقے وچ اک قلعہ بند پناہ گاہ دی اساری کیتی، جسنوں اسنے بعد وچ بھرتپور دے مٹی دے قلعے وچ ترقی یافتہ کیتا۔ 

جدوں تک اوہدی فوج 14,000 تک ودھ گئی، چورامن نے بھرت پور نوں اک کلیدی اڈے دے طور تے قائم کر لیا سی، اک قابل اعتماد ماتحت نوں انچارج چھڈ دتا سی جد کہ اوہ کوٹا تے بنڈی ول لٹ مار دیاں مہماں دی اگوائی کردا سی۔  1704 دے آس پاس ، اس نے مختصر طور اُتے سنسینی نو‏‏ں مغل کنٹرول تو‏ں واپس لیا لیکن اکتوبر 1705 وچ اسنو‏ں دوبارہ کھو دتا۔  

## مغل سیاست وچ کردار
چورامن دا عروج مغلیہ سلطنت دے زوال دے نال میل کھاندا سی، خاص طور تے 1707 وچ شہنشاہ اورنگزیب دی موت دے بعد۔ جاجاو (1707) وچ بہادر شاہ تے اعظم دے وچکار جانشینی جنگ دے دوران، چورامن نے اپنے آپ نوں حکمت عملی دے طور تے پوزیشن دتی، فاتح، بہادر شاہ دے نال صف بندی کیتی۔ اس دیاں فوجاں نے شکست خوردہ اعظم دے کیمپ نوں لُٹیا، اک امیر مال غنیمت حاصل کیتا تے بہادر شاہ توں 500 گھوڑیاں دا *منصب* (فوجی عہدہ) کمایا۔ اس نے اپنی دولت بھرت پور دی قلعہ بندی، فوجیاں دی بھرتی، تے دشمناں نال صلح کرن وچ لا دتی، جد کہ 1711 وچ لاہور دی مہماں تے 1712 وچ شہنشاہ دے پتراں وچکار جانشینی لڑائیاں دے دوران بہادر شاہ دی وفاداری نال خدمت کیتی 

جہاندر شاہ (1712–1713) دے کمزور راج ہیٹھ، چورامن نے مغل دربار دی عدم استحکام دا استحصال کیتا، وسائل اکٹھے کرن لئی اپنی جاگیراں وچ ریٹائر ہو گیا۔ جدوں فرخ سیر نے 1713 وچ جہاندر شاہ دے خلاف مارچ کیتا، تے چورامان نے برائے نام شہنشاہ دی افواج وچ شمولیت اختیار کیتی لیکن آگرہ دے نیڑے لڑائی دے دوران شاہی سامان لٹ کے اس دے نال دھوکہ دتا، جس نے جہاندر شاہ دی شکست وچ حصہ پایا۔ 

## [[فرخ سیر]] تے سید برادران نال تعلقات
فرخ سیار دے معراج دے بعد، چورامان نے شروع چ مغل اتھارٹی دا مقابلہ کیتا، شہنشاہ دی کمزور قیادت دا فائدہ اٹھاندے ہوئے۔ آگرہ دے سباحدار چبیلا رام ولوں اس نوں ماتحت کرن دیاں کوششاں ناکام رہیاں، اتے اگلے گورنر سمسام الدولہ (خان دوران) نے مصالحت دا انتخاب کیتا۔ چورامن نوں معاف کر دتا گیا تے عدالت وچ بلایا گیا، جتھے اوہنوں دلی توں دریائے چمبل تک شاہی شاہراہ دی نگرانی لئی تعینات کیتا گیا۔ اس عہدے نے اس نوں ٹول وصول کرن دی اجازت دتی، جس نوں اس نے اتنی سختی نال اکٹھا کیتا کہ اس نے وڈے پیمانے تے شکایتاں نوں جنم دتا۔ اس دے اعمال نے اس دی لٹ مار نو مؤثر طریقے نال قانونی حیثیت دتی، کیونکہ اس نے خطے دے حقیقی حکمران دے طور تے برتاؤ کیتا۔  

ودھدی ہوئی جاٹ طاقت نے جے پور دے راجا جے سنگھ نوں گھبرا دتا، جو جٹاں دا اک روائتی حریف سی۔ جےَ سنگھ نے 1716 وچ چورامن دے خلاف اک مہم دی اگوائی کیتی اتے اسدے گڑھ نوں تھن وچ گھیرا لیا۔ ویہہ مہینے تک چلن آلے اک لمے محاصرے دے باوجود، چورامن دے دفاع، رسد تے مقامی اتحادیاں دے ذریعہ مضبوط، مضبوطی نال قائم رہے۔ درباری سازشاں تے جے سنگھ دی مخالفت کرن آلے سید بھائیاں دے اثر و رسوخ نے شاہی خزانے نوں 30 لکھ تے وزیر سید عبداللہ نوں 20 لکھ خراج دین دے بدلے چورامن نوں معافی دے دتی۔ 

چورمان سید بھائیاں دا اک کلیدی اتحادی بن گیا ، جنہاں نے 1719 وچ فرخ سیر نو معزول کرنے دے بعد مغل سیاست اُتے غلبہ حاصل کیتا۔ انہاں نے انہاں د ی مہمات د ی حمایت د ی ، جس وچ دکھاوے دے نیکو سیر دے خلاف آگرہ دا محاصرہ وی شامل سی ، جتھ ے اس دے اثر و رسوخ نے قلعے دے ہتھیار ڈالنے وچ سہولت فراہ م کيتی۔ تاہم، چورامن دی وفاداری موقع پرست سی; جدو‏ں 1720ء وچ سید حسین علی نو‏‏ں قتل کیتا گیا تاں اس نے محمد شاہ د‏‏ی افواج وچ شامل ہونے دے لئی انعامات قبول کیتے ، شہنشاہ د‏‏ی فوج نو‏‏ں اپنے تو‏ں بچنے دے لئی حریف علاقےآں دے ذریعے رہنمائی کيتی۔  نومبر 1720 وچ ہوڈل وچ سید عبداللہ دے خلاف جنگ دے دوران ، چورامن نے دونے فریقاں دا سامان لُٹیا ، بھرت پور د ‏‏ی طرف پِچھے ہٹنے تو‏ں پہلے نمایاں لٹ حاصل کيتی۔ 

## فوجی مہمات تے قیادت
سنّ 1702 وچ اپنے پتا بھجّ سنگھ دی موت توں بعد راجا چورمن سنگھ ساہمنے آیا۔ تھوڑے جہے سمیں وچّ ہی راجا چورمن سنگھ نے 500 گھوڑسوار اتے ہزاراں سپاہی اکٹھے کر لئے ۔ نند رام، ہتھرس دا زمیندار ، 100 گھوڑ سواراں دے نال اس دے نال شامل ہویا۔ راجا چورمن سنگھ نے مینڈو اتے مرسن دے اک مشہور ڈاکو نوں اپنی فوج وچ بھرتی کر لیا۔ اس نے آگرہ توں 150 کلومیٹر مغرب چ، ہندوستان دے اجوکے راجستھان چ بھرت پور دے نیڑے، تھون چ اک قلعہ بنایا۔ تھوڑے جہے ویلے چ تھون ریاست دے ماتحت 80 پنڈ سن تے 14 – 15 ہزار دی فوج سی۔ 

## حوالے

## ہور پڑھو

* 
* 
* 
* 
گٹھ:ہندوستانی ہندو
گٹھ:جٹ
گٹھ:1721ء دی مرگاں
گٹھ:ترجمے نوں سمکھیاواں چاہیدیاں