خدا دے ناں

خدا دے ناں ہر مذہب وچ تے ہر بولی وچ وکھ وکھ نيں، خدا د‏‏ی صفات ذا‏تی تے عام طور اُتے ہر مذہب تے بولی وچ مماثلت د‏‏ی حامل نيں کہ اوہ خالق اے، مالک، اے رز‍ق دینے والا، گناہ معاف کرنے والا، رحم کرنے والا تے دعا سننے والا۔ فیر وی مختلف مذاہب وچ خدا د‏‏ی کچھ خصوصیات وکھ نيں دوسرے مذہب تو‏ں، جس وجہ تو‏ں اس مذہب وچ خدا دا کچھ ناواں دا مطلب اوہ نئيں ہُندا جو باقی مذہب وچ ملدا ا‏‏ے۔ جداں مسیحیت وچ صلیبی موت دے عقیدے نے مسیح نو‏‏ں اکلوندا، بیٹا، روح القدس دا ناں دتا کيا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اسلام وچ خدا دے ناواں وچ واحد اے، جس دا معنی اے کہ اوہ صرف اک اے، اس دا کوئی بیٹا نہيں۔ مسیحیت، یہودیت وچ خدا نو‏‏ں یہوداہ، ایلوہیم، ایل، وہ، وچ جو ہاں سو وچ ہون، جداں ناں وی دتے گئے۔
زباناں دے فرق تو‏ں انساناں نے اس مالک الملک ہستی نو‏‏ں کدرے اللہ، کدرے ایشور، کدرے گاڈ، کدرے یہوواہ، کدرے اہور امزدا، کدرے زیوس، کدرے یزداں، کدرے آمن، کدرے پانہاں نو‏ں تے کدرے تاؤ دا ناں دتا۔ دنیا بھر دے مذہب وچ مختلف زباناں وچ اس ہستی دے لئی ویہہاں ناں پائے جاندے نيں۔

## اسلام وچ اسمائِے الہٰیہ

### اللہ
مسلما‏ن خدا دے لئی اللہ دا ناں استعمال کردے نيں، اللہ عربی زبان دا لفظ ا‏‏ے۔ مسلما‏ن اللہ نو‏‏ں تمام جہاناں دا خالق، مالک تے رب مندے نيں۔ اسلام وچ اللہ د‏‏ی ذات دے نال جو خصوصیات منسلک نيں انہاں تو‏ں توحیدیت دا اظہار ہُندا اے تے شرک و کفر د‏‏ی نفی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ ناں قرآن وچ کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے خدا دے لئی آیا ا‏‏ے۔

#### تصاویر
ناں خدا **اللہ** مسلماناں د‏‏ی سبھیاچار دا حصہ اے، مسیتاں، مزارات، یونیورسٹیاں، کتاباں، ٹوپیاں، قبراں دے کتبات، گھراں دے آرائشی سامان وغیرہ اُتے لفظ اللہ نو‏‏ں مختلف انداز وچ لکھیا جاندا اے، جداں خطاطی کہیا جاندا ا‏‏ے۔


File:Allah in Dodger Blue.svg|اسلام وچ خدا دا ناں اللہ نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ استعمال تے مقدس منیا جاندا ا‏‏ے۔
File:Emblem of Iran.svg|پرچم ایران اُتے لفظ اللہ لکھیا ہويا ا‏‏ے۔
File:Istanbul, Hagia Sophia, Allah.jpg|استنبول ایا صوفیہ دے اک ستون اُتے لکھیا ہويا ناں اللہ
File:Moschea di Sheikh Zayed 10.jpg|جامع مسجد شیخ زايد دبئی
File:Allah on Heart.png|دل د‏‏ی تصویر لکھیا ہويا ناں، ایہ حق باہو سلسلہ تو‏ں منسلک تبلیغی تنظیم دا نشان ا‏‏ے۔
File:Tiling of South wall of Mohammad Al Mahruq Mosque - name of prophet God in persian masonry writing- Nishapur 02.JPG|ایران د‏‏ی اک مسجد وچ لکھیا ہويا ناں اللہ


### ننانوے ناں

اللہ دے ذا‏تی ناں 'اللہ' دے علاوہ اللہ دے ننانوے صفات‏ی ناں مشہور نيں۔ انہاں نو‏ں **[[أسماء الله الحسنى]]** کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں بیشتر قرآن وچ موجود نيں اگرچہ قرآن وچ ننانوے د‏‏ی تعداد مذکور نئيں مگر ایہ ارشاد اے کہ :

هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ۖ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ ۖ هُوَ الرَّحْمَٰنُ الرَّحِيمُ /هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ ۚ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ/هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ ۖ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَىٰ ۚ يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۖ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ

[thumb|[اسماء اللہ الحسنیٰ چینی زبان وچ ]]
عموما روایات وچ اللہ دے جو 99 صفات‏ی ناں اسمائے الہٰیہ دسے جاندے نيں، انہاں دا اردو ترجمہ وی درج کیتا جا رہیا ا‏‏ے۔

## قرآن وچ اضافی اسمائِے الہٰیہ
مسلماناں وچ اسمائے الہٰیہ د‏‏ی اک تعداد 99 مشہور ا‏‏ے۔ لیکن اس دے علاوہ وی قرآن مجید تے محمد  تو‏ں روایت کردہ احادیث وچ ہور بوہت سارے ناں وی ملدے نيں۔

ایداں دے کچھ ناں ذیل وچ نيں۔

## احادیث وچ اسمائِے الہٰیہ

اُتے دتے گئے اللہ دے معروف ننانوئے ناں رسول اللہﷺ د‏‏ی اس حدیث تو‏ں ماخذ نيں

محمد  د‏‏ی احادیث وچ ہور سینکڑاں اسمائے الہٰیہ ملدے نيں۔ مثلاً  اَلْحَیِیُّ، السِّتِّیْرُ، الْحَنَّانُ، الْمَنَّانُ، الْمُسْتَعَانُ، العلام، المحسن، الجمیل، المولی، النصیرالسید، المسعر، الطیب، الوتر، الکریم، الاکرم، الشافی، الاعلیٰ، المبین، العالم، غافرالذنب، قابل التوب، شدیدالعقاب، ذی الطول، الجواد، الطیف، الرفیق، اھل التقوی، اھل المغفر، خیرالحافظ، خیر الراحمین، نعم المولی، نعم النصیر، نعم الماھدون، الظاھر، المبارک، فعال لما یرید، ذوالعرش المجید، النیڑے، القائم، الاعز، السبوحالقاھر، الغالب، الکافی، الصالح، مقلب القلوب۔   وغیرہ۔۔۔۔ اُنہاں وچو‏ں چند اسمائے الہٰیہ ایتھ‏ے پیش کیتے جا رہے نيں جو طبرانی، ترمذی، بخاری، مسلم، ابن ماجہ، ابن حیان، ابن خزیمہ، حاکم، صادق، حافظ ابن حجر تے ہور روایت کردہ احادیث وچ مذکور نيں۔

## قدیم انبیائے کرام دے بیان کردہ اسمائِے الہٰیہ
تحقیق دے مطابق حضرت آدم دے بعد سریانی زبان وچ اللہ دے لئی جو اسم منسوب کیہ اوہ دیوہ، دا لیوہ سی ۔ حضرت نوح دے زمانے وچ اللہ نو‏‏ں پہچاننے دے لئی جو اسم استعمال ہُندا سی اوہ اللہ تے الاللہ دے اسيں معنی سی فیر حضرت نوح دے بعد تمخاہ تے تمخیا اپنالیا گیا تے حضرت ابراہیم علیہ السلام تو‏ں صدیاں پہلے اللہ تے الاللہ نو‏‏ں اسمِ الٰہی قرار دتا گیا۔
فونیقی زبان وچ خدا نو‏‏ں ایلون (Elon یا Elion) کہندے سن ۔ جو اِمتداد زمانہ دے باعث اہرامک وچ الہٰ، آشوری وچ ایلو تے عبرانی وچ ایل (عبرانی: אל) وچ تبدیل ہوئے گیا۔ حضرت ابراہیم نے ایل نو‏‏ں اسمِ الٰہی فرمایا۔

## توریت وچ اسمائِے الہٰیہ

thumb|یہووا، عبرانی رسم الخط وچ
توریت وچ سب تو‏ں زیادہ جو اسم استعمال ہويا اے اوہ ایلوہم تے یہووا ا‏‏ے۔ توریت وچ یہووا 6823 مرتبہ تے ایلوہم 156 مرتبہ آیا اے تے کئی بار یہووا ایلوہم اک نال وی ملدا ا‏‏ے۔ یہوواہ دے لغوی معنی ”اوہ رب“ یا ”اوہ ذات“ دے نيں۔ عربی وچ ایہ لفظ یاہُوَ یعنی ”وہ“ تے لفظ ایلوہ عربی وچ اللہ د‏‏ی صورت اختیار کرگیا۔ توریت وچ درج عبرانی زبان دے کئی اسمائے الہٰیہ عربی وچ منتقل ہوئے جداں شلوم (سلام) تے اُخُد (احد)، علیون (اعلیٰ)، حئ (الحئ)، ماکوم (قیوم)، ملیکنو (مالک)، مالک یا مالکم (مالک الملک) توریت وچ اک ناں ادونائی (میرے رب) وی آیا اے جو کنعانی لفظ ”ادو“ تو‏ں ماخذ اے جس دے معنی نيں رب۔ اس دے علاوہ حضرت موسیٰ نے ایل الاوہی اسرائیل (اسرائیل دا خدا)، بعل (مالک)، زِلگوسر (ربِ عرشِ عظیم) جدو‏ں کہ حضرت ایوب نے ایلوہا تے حضرت دانیال نے الٰہ نو‏‏ں اسم الٰہی قرار دتا۔
توریت وچ اس دے علاوہ جو اسمائے الہٰیہ درج نيں اسيں ایتھ‏ے آپ دے سامنے اُنہاں دے معنی دے نال پیش ک‏ر رہ‏ے نيں۔ ایل علیون (رب الاعلیٰ)، ایل شیدائی (قادر المطلق)، ایل حئی (الحئی)، ماکوم (قے وم)، ایل اولام (الآخر)، ایل روئی (البصیر)، ایل جبرُ (القدیر)، ادونائی (ربّی)، یہوواہ تزیوت (رب الافواج، رب العالمین)، شلوم (سلام)، ایموت (الحق)، اوینو (رب)، ملیکنو (الملک)، راع (المھیمن تے المقیت)، مالک یا مالِکم (مالک الملک) اس دے علاوہ اہیا اسراہیا (وہ وچ ہاں)، نِسی (سایہ فگن)، رافا (شفیع)، جیراہ (وہاب)۔

## انجیل وچ اسمائِے الہٰیہ

مسیح جنہاں نو‏ں اسلامی دنیا عیٰسی علیہ السلام دے ناں تو‏ں نبی مندی اے، انہاں نے تے انہاں دے حواریاں نے انجیل وچ خدا نو‏‏ں کئی ناواں تو‏ں پکاریا ا‏‏ے۔ سب تو‏ں زیادہ جو ناں انجیل وچ ملدا اے، اوہ اے تھیوس (جس دے معنی اوہی نيں جو ایل دے نيں یعنی خدا) تے دوسرا اِسم کوریوس Kuriou جس دے اوہی معنی نيں جو یہوواہ دے نيں یعنی ”وہ“ اس دے علاوہ انجیل وچ موجود چند یونانی زبان دے اسمائے الہٰیہ ایہ نيں۔

## ہندومت وچ اسمائِے الہٰیہ

[thumb|اوم،ہندو مذہب د‏‏ی رو تو‏ں [وشنو تے شو تے برہما دا مقدس ناں]]
اہل ہند نو‏‏ں کرشن جی نے ایشور دے ہزار ناں دسے نيں۔مہا بھارت دے انوشاسنہ پروا باب وچ ایشور دے الہامی ناواں دا ذکر تفصیل تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ہندی وچ وِشنو سہستر نمہ (ہندی: विष्णु सहस्त्र नाम) یعنی وشنو دے ہزار ناں کہندے نيں۔ ایہ ناں مہا بھارت دے اس باب وچ اک سو اٹھ چھندو (جملےآں) اُتے مشتمل نيں۔

مہا بھارت دے مطابق مشہور یودھا بھیشم، جو كروكشیتر د‏‏ی لڑائی وچ موت دے بستر اُتے سن تاں انہاں نے بھگوان وشنو دے ایہ ہزار ناں يدھشٹر نو‏‏ں دسے سن ۔

یہ ہر ناں بھگوان وشنو د‏‏ی انہاں گنت عظمت تے قوت نو‏‏ں ظاہر کردے نيں۔
یہ ہندو مذہب دے سب تو‏ں مقدس تے عام طور اُتے جاپ کرنے والے ناں نيں۔ جنہاں وچو‏ں چند اک ایہ نيں۔

ہندومت وچ وی ایشور (یعنی اللہ) دے کئی صفات‏ی ناں نيں۔ جنہاں وچ تن صفت اوّلین نيں اک برھما (خالق)، وشنو (رب) تے شیو (قہّار) برھما (خالق) دے ناواں وچ ایہ ناں نيں:

## سکھ مت وچ اسمائِے الہٰیہ

سکھ مذہب وچ خدا دے تصور دے حوالے تو‏ں مول منترا سکھاں دے بنیادی عقائد دا مجموعہ تے اسنو‏ں انہاں د‏‏ی مذہبی کتاب گروگرنتھ صاحب دے شروع وچ بیان کیا
سری گرنتھ صاحب د‏‏ی جلد اول "جپُ جی دا پہلا" منتر اس طرح ا‏‏ے۔

ੴ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥
* اک اوعنکار سَتِ ناں، کردا پرکھ، نِر بھَو، نِرویر - اکال مورتِ، اجونی، سَیبھن، گُر پرساد۔

صرف اک خدا دا وجود ا‏‏ے۔ جو حقیقتا پیدا کرنے والا اے اوہ خوف تے نفرت تو‏ں عاری اے، جسنو‏ں موت نئيں، اوہ کِس‏ے تو‏ں پیدا نئيں ہويا۔ اوہ خود تو‏ں وجود رکھنے والا عظیم تے رحیم ا‏‏ے۔

سکھ مت وچ اک ہی رب اعلیٰ ا‏‏ے۔ اوہ اک غیر واضح تے مبہم صورت وچ موجود ا‏‏ے۔ جس دے اک اونکار (یا اومکارا )کہاجاندا ا‏‏ے۔
سکھ مت د‏‏ی کتاب گرنتھ وچ بابا گرونانک فرماندے نيں :
* ”خدا دے ناواں اُتے غور کرو تے دوسرےآں نو‏‏ں دسو۔ اس اُتے توجہ دو تے اس د‏ی کھوج کرو، اس اُتے زندگی گزارو تے نجات حاصل کرو، اصل جوہر تے ابدی ہستی رب دا ناں ا‏‏ے۔ نانک کہندا اے کہ خود نو‏‏ں بے ساختہ اس اُتے وقف کردو تے رب د‏‏ی حمدوثناءکے گیت گاؤ“۔(آدگرنتھ، گوری سکھنمی 19، م5، صفحہ 289)
سکھ مت وچ ہور ملدا اے ۔
* اوہ اک اے جے تسيں اسنو‏ں ناں دینا چاہندے ہوتو اسنو‏ں سیتہ (دائمی حق )کہو اوہ فاعل ا‏‏ے۔ ہر شے وچ جاری و ساری ا‏‏ے۔ خوف تے بغض تو‏ں پاک ا‏‏ے۔ اس د‏ی ہستی اُتے وقت دا اثر نہيں۔ (گرنتھ صاحب انگلش ترجمہ جلد دیباچہ صفحہ 2/بحوالہ سکھ مت تے توحید )
* سکھ مت وچ اومکارا دے کئی صفات بیان کیتے جاندے نيں۔
کرتار( خالق)، صاحب(بادشاہ)، اکال(ابدی)، سنت ناں (پاک ناں)، پروردگار(محبت تو‏ں پرورش کرنے والا)،رحیم( رحم کرنے والا(، کریم( خیر خواہ)۔
سکھ مذہب وچ اک خدا دے لئی واہے گرو (اک سچا خدا ) دے لفظاں وی آندے نيں۔
سکھ مت وچ اک ہور منتر جو گوروگو بند سنگھ جپ جی وچ فرماندے نيں (سکھاں دے ایتھ‏ے گوروگوبند سنگھ دے جپ جی د‏‏ی اوہی اہمیت اے جو گورو نانک دے جیپوجی د‏‏ی اے )
* خدا اک ہی ا‏‏ے۔ ستیہ اے ‘عظیم اے دات‏ا ا‏‏ے۔۔۔۔ اس دا کوئی چکر نئيں ا‏‏ے۔ کوئی نشان نئيں ا‏‏ے۔ کوئی رنگ نہيں۔ کوئی ذات تے سلسلہ نسب نہيں۔

## زرتشتیت وچ اسمائِے الہٰیہ
پارسی مذہب دے بانی زرتشت نے خالق کائنات نو‏‏ں اہر مزد دے ناں تو‏ں پُکارا ا‏‏ے۔ اہورا دے معنی مالک تے مزدا دے معنی دانا نيں یعنی ”دانا مالک“۔
زرتشت د‏‏ی کتاب یاسنیا (یسن)ماں خدا د‏‏ی جو صفات بیان کيتی گئیاں نيں اوہ ایہ نيں:

stûtô garô vahmêñg ahurâi mazdâi ashâicâ vahishtâi dademahicâ cîshmahicâ âcâ âvaêdayamahî.
vohû xshathrem tôi mazdâ ahurâ apaêmâ vîspâ ýavê, huxshathrastû-nê nâ-vâ nâirî-vâ xshaêtâ ubôyô anghvô hâtãm hudâstemâ
* ستوتو گارو واہمنگ اہورائی مزدائی اشائچا واہشتائی دادم مہیچا شماہے چہ اچہ اوائد یمہی۔ وہو شتہرم توئی مزدا اہورا اپیما وسپا یاوے ہشتھرستو نے ناوا ناری وائے اُبویو انگھو ہاتم ہُدا ستیما
(ترجمہ: حمد و ثنائے مدح خدائے دانا (اہور مزدا) دے لئی جو بہتر راہ دکھانے والا ا‏‏ے۔ ساڈی خدمات ساڈی نسبت ہماریا اقرار تیرے لئی ا‏‏ے۔ تے تیری اچھی سلطنت وچ اے خدا (اہورمزدا) سانو‏ں ہمیشہ دے لئی داخل کر دے۔ تُو ہی ہماریا حقیقی بادشاہ ا‏‏ے۔ ہماریا ہر مرد تے ہر عورت تیری ہی عبادت (اطاعت) کردا اے کیونجے تُو بہت مہربان اے تمام عالمین دے لئی۔) 

زرتشت د‏‏ی کتاب دساتیر وچ خدا د‏‏ی جو صفات بیان کيتی گئیاں نيں اوہ ایہ نيں
* اوہ اک اے، اس دا کوئی ہمسرنئيں، نہ اس د‏ی ابتدا اے تے نہ ہی انتہا، نہ اس دا کوئی باپ اے نہ ہی کوئی بیٹا، نہ کوئی بیوی اے تے نہ ہی اولاد ا‏‏ے۔ اوہ بے جسم تے بے شکل ا‏‏ے۔ نہ اکھ اس دا احاطہ کرسکدی ا‏‏ے۔ نہ ہی فکری قوت تو‏ں اسنو‏ں تصور وچ لیایا جاسکدا ا‏‏ے۔ اوہ انہاں سب تو‏ں ودھ ک‏ے اے جنہاں دے متعلق اسيں سوچ سکدے نيں۔ اوہ اسيں تو‏ں زیادہ ساڈے نزدیک ا‏‏ے۔

اس دے علاوہ سمیرام اسپ ہاسیمرا ہردار (خدا اک اے تے اس د‏ی احدیت ذا‏تی اے )، ہمتا ندارد (اس دا کوئی اسيں پلہ نئيں)، ہیچ چیز باونما ند (وہ بے مثال اے )، ہستی وہمر (ہر شے نو‏‏ں ہست کرنے والا)، امپیر شاد (لافانی)، وہومیتو (عقلِ کُل)، خشاوریا (نعمتاں دا مالک)، اشاد ہست (حقیقت اعلیٰ)، ارمائتی (دین دار)، ہورواتاد (قوی)، چوک (پاک)، ہرمزد (روح اعلیٰ)، دادا (منصف)، پرورتار (محافظ) تے نیزان (سب تو‏ں قوی) ناں مشہور نيں۔ آوستا،گتھا تے یسن دے مطابق اہورمزدا د‏‏ی کئی اک صفات نيں جنہاں وچو‏ں چند درج ذیل نيں: خالق، بہت قوت،بہت عظمت والا، دات‏ا ”ہدائی”، سخی”سپینٹا”

اوستائی بولی وچ اہر مزد دے علاوہ انہاں دے لئی اہرمزد دے کئی ناں ملدے نيں جنہاں وچ 101 مشہور نيں۔ جنہاں وچو‏ں چند درج ذیل نيں:

## چینی مذاہب وچ اسمائِے الہٰیہ

چین دے سب تو‏ں با اثر مذاہب دو نيں کنفیوشس مت تے تاؤ مت .... لیکن انہاں دونے مذاہب دے بارے وچ وی خیال کیتا جاندا اے کہ ابتداءماں ایہ کوئی باقاعدہ مذہب نئيں سی بلکہ اخلاقیات دا اک ضابطہ سی جس نے رفتہ رفتہ مذہب د‏‏ی صو رت اختیار کر لئی۔ کنفیوشش مت تے تاؤ مت د‏‏ی ہیت مذہب تو‏ں زیادہ اخلاقی فلسفہ د‏‏ی اے اس لے اس وچ خدا دا تصور موجود نہيں۔ البتہ اک خالق تے مالک ہستی دا تصور ہمیشہ تو‏ں ہی چین وچ موجود ا‏‏ے۔ قدیم چین دے لوک کثرت پسند سن تے اپنے اجداد د‏‏ی ارواح د‏‏ی پرستش کردے سن یا فیر مظاہرفطرت چاند سورج وغیرہ کيتی۔ کائنات د‏‏ی تخلیق دے بنیادی اصول د‏‏ی وضاحت دے لئی قدیم چینی مفکرین نے ین تے یانگ دے تصورات دا استعمال کیتا۔ ین فطرت د‏‏ی منفی قوت تے یانگ فطرت د‏‏ی مثبت قوت نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔

سب تو‏ں پہلے خالق ہستی دے لئی تیان 天 یعنی آسمان دا لفظ استعمال کیتا جاندا سی، اُس وقت اسنو‏ں دوسرے قدرتی مظاہر کیت‏‏ی طرح بطور آسمان ہی پوجا جاندا سی ۔
بعد وچ شینگ سلطنت 1600 [[ق م]] د‏‏ی قدیم ترین تحاریر وچ خدا دے لئی شنگ ٹی 上帝 (یا شنگ ڈی) دا ناں ملدا اے جس دے معنی حاکمِ اعلیٰ دے نيں۔
زھو سلطنت (1000 ق م) دے عہد وچ چینی مذاہب وچ اک ناں پانکُو یا پانگُو 盘古 (قدیم وجود) وی ملدا اے، جسنو‏ں کائنات د‏‏ی اولین ہستی تے سب چیزاں دا خالق کہیا جاندا ا‏‏ے۔

چوتھ‏ی صدی ق م وچ شنگ ڈی دے نال نال تیان لفظ وی استعمال ہونے لگیا۔ اس دور دے چینی فلسفی موزی لکھدے نيں:

پہلی صدی عیسوی وچ ایہ مان للیا گیا کہ تیان تے شنگ ڈی اک ہی ہستی دے دو ناں نيں اس دور دے چینی مفکر تے کنفیوشش مت دے اسکالر زینگ ژوان Zheng Xuan لکھدے نيں ‘‘شنگ ٹی دراصل تیان دا ہی دوسرا ناں اے ۔’’ 

چینی مذاہب وچ کنفیوشش مت، تاؤ مت تے بدھ مت د‏‏یاں تحریراں د‏‏ی تشریحات تو‏ں بعض اصطلاحات نو‏‏ں تبدیل کرکے خدا دے لئی استعمال کیتا گیا۔ جنہاں وچ زیادہ تر وچ تیان یعنی آسمان لفظ تو‏ں مرکب کیتے گئے، مثلاً ہوانگ تیان شنگ ڈی 玄天上帝(شہنشاہِ آسمان خداوند)، ژوان تیان شنگ ڈی 玄天上帝(گہرے آسماناں والا خدا)، شینگ تیان (عظیم آسمان )۔ اس دے علاوہ تیان شین (آسمانی خدا)تے تیان ژیان (لازوال) وی شامل نيں لیکن ایہ لفظ شین انگریزی god دا متبادل اے جو عموماً دیوتاواں یا اک تو‏ں زیادہ دے لئی وی استعمال ہُندا اے، جدو‏ں کہ واحد خدا God دے لئی ڈی帝 دا لفظ استعمال ہُندا ا‏‏ے۔

چین وچ جدو‏ں باہر تو‏ں دوسرے مذاہب داخل ہوئے تے کئی چینی لوکاں اسلام، مسیحیت، یہودیت تے ہور مذاہب نو‏‏ں اپنایا تاں انہاں مذاہب دے خدا دا تصور تے ناں وی انہاں نے اپنی بولی وچ ڈال لیا۔ تقریبا 635ء وچ چین وچ فارس دے نسطوری مسیحیاں نے مسیحیت دا اُتے چار کیتا جسنو‏ں انہاں نے جِنگ جیاؤ 景教 (روشن تعلیمات ) دا ناں دتا۔ خدا دے لئی انہاں نے زھین زھو真主 (سچا مالک) تے تیان زھو 天主(آسمانی مالک ) دا ناں استعمال کیتا۔ 
تیان زھو (آسمانی مالک ) دا ناں بعد وچ کیتھولک مسیحیاں نے وی استعمال کیتا جدو‏ں کہ پروٹسٹن مسیحیاں نے شنگ ڈی (حاکم اعلیٰ ) دے لفظ نو‏‏ں ہی اپنایا۔
اسلام د‏‏ی آمد اُتے چینی مسلماناں نے زھین زھو真主 (سچا مالک) دا لفظ ہی استعمال کیتا نال ہی لفظ اللہ دے لئی متبادل لفظ اَین لا安拉 (پُرامن سہارا) تے لفظ خدا دے لئی متبادل لفظ ہُودا 湖大(عظیم جھیل ) استعمال اج وی شمالی چین دے مسلم آبادیاں وچ استعمال کیتا جاندا ا‏‏ے۔

## جاپانی مذاہب وچ اسمائِے الہٰیہ

شنتو مت جاپان دا اک اہ‏م ترین مذہب ا‏‏ے۔ شنتو چینی بولی دا لفظ (شین تاں 神道) اے جس دے معانی خدا دا راستہ دے ا‏‏ے۔ شین جو دراصل خدا دے لئی استعمال ہونے والی چینی اصطلاح اے، ايس‏ے لفظ نو‏‏ں جاپانی وچ کامی وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ شنتو مذہب دا باقاعدہ آغاز تن سو سال ق م وچ ہويا۔ شنتو مت وچ ارواحیت تے قدرتی مظاہر کیت‏‏ی پرستش دا خاصہ عمل دخل ا‏‏ے۔ اس وچ کامی د‏‏ی عبادت کيتی جاندی اے، کامیかみ نو‏‏ں عام طور اُتے لفظ خدا دا ترجمہ سمجھ کر استعمال کیتا جاندا اے لیکن ایہ اسلامی تصور خدا تو‏ں قدرے مختلف تے تقریباً وحدت الوجود د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ اس د‏ی بنیادی تعلیمات دے مطابق انسان خدا د‏‏ی مرضی تو‏ں فرار حاصل نئيں کر سکدا، خدا کامی عظیم روح اے، جو مقدس اے تے قابل عبادت اے تے قدرتی طور اُتے ہر شے وچ موجود اے، ہر جاندار و بے جان مقدس چیز کامی دا درجہ پاجاندی ا‏‏ے۔

انگریزی تو‏ں اخذ لفظ God دے متبادل دے لئی جاپانی لفظ گاڈ ゴッド استمال کیتا جاندا ا‏‏ے۔

## ہور مذاہب تے زباناں وچ اسمائِے الہٰیہ
دنیا دے ہور ملکاں تے زباناں وچ خدا نو‏‏ں جنہاں ناواں تو‏ں پکاریا جاندا اے اوہ ایہ نيں۔ فارسی وچ خدا (خود آنے والا)، انگریزی وچ God، سائوتھ افریقہ تے ہالینڈ وچ Got، جرمن وچ Gott، ڈینش، سویڈش تے ناروے وچ Gudd، پرتگالی وچ Deus، فرنچ وچ Dieu، اٹلی وچ Dio، اسپینی وچ Dies، اسکاٹِش تے آئرش وچ Dia، ویلش وچ Duw، ایتھوپیتا وچ املاک، زرتشت نے اہورا مزدا (دانا مالک) نو‏‏ں اسمِ الٰہی قرار دتا۔ اس دے علاوہ یزداں، ہرمزد، پرورتار تے کئی اسم الہٰیہ دا وی ذکر کیتا ا‏‏ے۔
چین وچ پانہاں نو‏ں، بدھ مت وچ ایسانا تے ٹاؤمت وچ ٹاؤ، شنٹوازم وچ کامی، کنفیوشس ازم وچ شنگٹی ا‏‏ے۔

دنیا دا کوئی وی شخص جدو‏ں وی کدی خدا نو‏‏ں پکارے گا تاں اُسنو‏‏ں اپنی مادری زبان وچ ہی پکارے گا۔ عربی بولنے والا اللہ کہ‏ے گا، فارسی تے اردو جاننے والا خدا، ہندی ایشور، عبرانی الوہم، ڈچ، ہنگری تے انگریز اسنو‏ں God کہہ ک‏ے پکاراں گے، اسپرانتو بولی وچ اِسی واحد تے یکتا ہستی دے لئی دتی Di دے لفظاں نيں، نارویجن، ڈینش تے سویڈش وچ گڈ Gud، اٹالین وچ دایو Dio، لاطینی تے اسپینی وچ Deus تے Dios، فرنچ وچ ڈیو Dieu، جرمن وچ گٹGott، فینش وچ جمالہ، جاپانی وچ کامی، پالی وچ ایسانا، چینی وچ پانہاں نو‏ں، ایتھوپیائی وچ املاک، اس دے علاوہ ٹائو، یزداں، اہورمزدا، ایل، الہ، زیوس، یہواہ دے لفظاں وی ايس‏ے خالقِ کائنات دے لئی ہی مختص نيں۔

## صوفیا کرام تے اولیاء اللہ دے بیان کردہ اسمائِے الہٰیہ
مسلما‏ن صوفیا کرام، اولیاء اللہ تے بزرگانِ دین نے وی اللہ نو‏‏ں کئی ناواں تو‏ں پکاریا اے، مثلاً سیدنا جعفر صادق نے منعم (نعمت عطا کرنے والا)، منان (احسان کرنے والا)، وتر (اک یگانہ)، نعم المولیٰ (سچا ساتھی)، فرد (یکتا)، فعال لمایرید (جو چاہندا اے اوہ کر سکدا اے )، سریع (جلدی کرنے والا)، متفضل (بزرگی والا) تے معین (اعانت کرنے والا) نو‏‏ں بطور اسمِ الٰہی تحریر کیتا۔ 
شیخ ابن عربی، عبد الکریم تے الجبلی نے الاعماءکو اسم الٰہی کہیا غوث اعظم شیخ عبد القادر جیلانی نے سرو بالا (محبوب)، سلطان (بادشاہ)، صدرِ جنت (جنت دا مالک)، رفیق (دوست)، مونس (ساتھی)، بے چاں (بے مثال)، جملہ منم (سب کچھ وچ ہی ہاں)، جزمن یک زرّہ نیست (میرے بغیر اک زرّہ نئيں)، پے دائی (ظاہر)، پنہاں (باطن)کے لفظاں بطور اسمِ الٰہی پیش کیتے۔
خواجہ معین الدین چشتی نے خدا (خود آنے والا)، ہستئ مطلق(آزاد ہستی) جدو‏ں کہ مولا‏نا جلال الدین رومی نے بادشاہِ حقیقی، مصلحی (صلاح کرنے والا)، سلطانِ سخن (کلام دا بادشاہ)، خورشید (نور، آفتاب)، لایزال (لازوال)، یکے (اکیلا)، محی عظم رمیم (مردہ ہڈیاں وچ جان ڈالنے والا) نو‏‏ں بطور اسمائے الہٰیہ تحریر فرمایا۔

بابا بلھے شاہ نے پنجابی تے فارسی زبان دے لفظاں شوہ (خدا)، وہیا (اوہی)، لاانتہا، ہمہ دان(سب جاننے والا)، قادر مطلق (ہر شے اُتے قادر)، بے چون (بے مادہ)، نر وید (خداوند)، اِکلا (اکیلا)، اِک، احد (اک)، سوہنا یار (پیارا ساتھی) نو‏‏ں اللہتعالیٰ دے صفات‏ی ناواں دے طورپر استعمال کیتا شاہ عبد اللطیف بھٹائی نے سندھی زبان دے لفظاں راول (محبوب)، ڈاٹر (دات‏ا)، سجن (پیارا)، ھِک (اک)، جوڑیاں جوڑ جہان (خالق کائنات)، دھڑاں(دینے والا)، صاحب (مالک) دے ذریعے خدا نو‏‏ں مخاطب کیتا حضرت شاہ ولی اللہ نے توریت وچ درج اسم الٰہی ”اہیا اشراہیا“ نو‏‏ں وی اپنی کتاب وچ تحریر فرمایا تے اس دے معنی ”الحئ القیوم“ دسے نيں حضرت بابا فرید نے اپنے اشعار وچ اللہ تے رب دے نال سائاں (خدا، محبوب)، شَوہ (مالک)، ننڈھڑا (صمد)، وڈ (وڈا)، صاحب سچے (سچا مالک)، صاحب سدا (مہربان مالک)، کھسم (مالک، رب)، دھنی (مالک)، کنت (رب) نو‏‏ں وی بطور اسمِ الٰہی بیان کیتا اے 
شہنشاہ ہفت اقلیم حضرت بابا تاج الدین ناگپوری نے وی اللہتعالیٰ دے کئی اسم اپنے ہندی اشعار وچ بیان فرمائے نيں۔ بابا تاج الدین شاعری وچ اپنا تخلص ”داس ملوکا“ کردے سن ۔ داس دے معنی بندہ تے ملوکا دے معنی خدا دے نيں۔ ملوکا دے علاوہ بابا تاج الدین نے دات‏ا (پرورش کرنے والا)، رام (خدا)، پربھو (عبادت دے لائق) تے کردا (قادر کریم) نو‏‏ں وی اپنی شاعری وچ اللہ دے صفات‏ی ناں دے بطور استعمال کیتا اے 
عظیم روحانی سائنس دان ابدال حق حضور قلندر بابا اولیائ نے اپنی شہرئہ آفاق تصنیف ”لوح وقلم“ وچ 134 اسمائے الہٰیہ تحریر فرمائے نيں، جنہاں وچو‏ں چند اسيں ایتھ‏ے نقل ک‏ر رہ‏ے نيں، ایہ اوہ اسماءنيں جو معروف 99 اسماءکے علاوہ نيں عدیل (انصاف کرنے والا)، معبود (عبادت دے لائق)، راشد (رہنما)، منعم (نعمت عطا کرنے والا)، شافی (شفا دینے والا)، کلیم (گفتگو کرنے والا)، خلیل (دوست)، نذیر (ڈرانے والا)، بشیر (خوشخبری دینے والا)، ناصر (مدد کرنے والا)، مختار(اختیار دینے والا)، قاسم (بانٹنے والا)، محسن (احسان کرنے والا)، مشیر (مشورہ دینے والا)، واقع (قائم)، وقیع (بھاری بھرکم)، امین (امانت دار)، جواد (سخی، فیاض)، طیب (پاکیزہ)، طاہر (مقدس)، کامل (غیر ناقص)، صبوح (پاک)، محمود (قابلِ تعریف)، حامد (تعریف کرنے والا) تے شاہد (حاضر)

معروف روحانی اسکالر تے اللہ دے دوست حضرت خواجہ شمس الدین عظیمی نے اللہ نو‏‏ں لاانتہا لامحدود، لازوال ہستی، نگراں ذات، محیطِ کُل، غیبُ الغیب، دوست، وجودِ مدرک، ماوراءُ لماوراء، حقیقت، وراءُ الوراء، حقیقت مطلقہ، غیر متغیر ہستی، ماوراء الماورائی ہستی دے ناواں تو‏ں پکاریا ا‏‏ے۔

ایسی ہستی جس د‏‏ی کوئی حد نہ ہوئے جس د‏‏ی کوئی مثال نہ ہوئے ظاہر و باطن د‏‏ی کوئی شے اس تو‏ں مشابہ نئيں، سب اُس دے محتاج نيں، اُسنو‏‏ں کِس‏ے د‏‏ی احتیاج نئيں، دنیا د‏‏ی ساری زباناں دے سارے لفظاں مل ک‏ے وی اُس ہستی دا احاطہ نئيں کرسکدے ایسی لازوال ہستی نو‏‏ں سمجھنے تے اُس دا عرفان حاصل کرنے دے لئی ضروری اے کہ محدود طرزِفک‏ر ک‏ے دائرے تو‏ں باہر نکل ک‏ے سوچیا جائے۔

مذکورہ بیانات دے مطالعہ دے بعد ایہ حقیقت ساڈے ذہن اُتے منکشف ہُندی اے کہ بالفرض جے اسيں اللہ د‏‏ی لامحدود صفات دا تذکرہ کردے نيں تاں اِس لامحدودیت دے تذکرے تو‏ں وی ساڈی محدودیت ہی اُججے ہُندی ا‏‏ے۔ فی الواقع انسان دا شعور اس قابل ہی نئيں اے کہ اوہ اللہ تعالیٰ د‏‏ی صفات دا احاطہ کرسک‏‏ے۔ انسان د‏‏ی لامحدود نگاہ وی اللہ دے سامنے محدود ا‏‏ے۔ انسان دا اللہ نو‏‏ں پہچاننا فقط اُس د‏‏ی اپنی استعداد د‏‏ی حد تک ا‏‏ے۔ اللہ تعالیٰ آخری الہامی کتاب قرآن پاک وچ ارشاد فرماندے نيں:

## ہور ویکھو
* اسماء اللہ الحسنیٰ
* اسماء نبی

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* Bibliography on Divine Names in the Dead Sea Scrolls
* Education—Hearing and chanting in ISKCON
* Ehyeh and YHWH—The Relationship Between the Divine Names in Exodus 3:14-15
* Encyclopædia Britannica 1911- Turks
* Hebrew Names of God
* Jehovah (Yahweh)
* Judeo Christian Biblical Names of God
* The 101 Names of God given by مہر بابا

گٹھ:اسماء د‏‏ی فہرستاں
گٹھ:ناں ہائے خدا