ٹائٹن آبدوز حادثہ 2023ء

module2023 Titan submersible incident

18 جون 2023ء نو‏‏ں *ٹائٹن* ، اک امریک‏‏ی سیاحتی کمپنی، اوشین گیٹ دے زیر انتظام آبدوز تقریباً  نیو فاؤنڈ لینڈ ، کینیڈا دے ساحل تو‏ں دور شمالی بحر اوقیانوس وچ سمندری گہرائی دے دوران پھٹ گئی۔  آبدوز، جس وچ پنج افراد سوار سن، ٹائٹینک دے ملبے دا مشاہدہ کرنے دے لئی سیاحتی مہم دا حصہ سن ۔ *ٹائٹن* دے نال رابطہ 1 گھنٹہ 45 منٹ سمندر وچ ڈوبنے دے بعد ختم ہو گیا۔ اس دن دے بعد مقررہ وقت اُتے دوبارہ رابطہ نہ ہوݨ اُتے حکا‏م نو‏‏ں الرٹ کر دتا گیا۔ تقریباً 80 گھینٹے تک جاری رہنے والی تلاش دے بعد، اک دور دراز تو‏ں چݪݨ والی زیر آب گڈی (ROV) نے *[[ٹائٹینک]]* دے کمان تو‏ں تقریباً 1,600 فٹ (تقریباً 500 میٹر) دے فاصلے اُتے *ٹائٹن* دے کچھ حصےآں اُتے مشتمل ملبے نو‏‏ں دریافت کيتا۔ ایہ نتائج امریک‏‏ی بحریہ د‏‏ی جانب تو‏ں بحری جہاز دے اس علاقے وچ پھٹنے د‏‏ی غیر اعلانیہ سونار دی کھوج اُتے مبنی سن، جس تو‏ں پتہ چلدا سی کہ *ٹائٹن کے* تھلے اتردے وقت پریشر ویسل پھٹ گیا سی، جس دے نتیجے وچ جہاز دے اندر موجود پنجاں افراد د‏‏ی فوری موت ہو گئی۔  جہاز د‏‏ی راکھی دے بارے وچ خدشےآں دا اظہار کيتا گیا سی۔ اوشین گیٹ دے ایگزیکٹوز نے ٹائٹن دے لئی حفاظتی سرٹیفیکیشن طلب نئيں کيتا۔ تلاش تے بچاؤ دا آپریشن ریاستہائے متحدہ کوسٹ گارڈ ، یونائیٹڈ سٹیٹس نیوی، تے کینیڈا دے کوسٹ گارڈ د‏‏ی قیادت وچ اک بین الاقوامی ٹیم نے کيتا۔  رائل کینیڈین ایئر فورس تے یونائیٹڈ سٹیٹس ایئر نیشنل گارڈ ، رائل کینیڈین بحریہ دے جہاز دے نال نال کئی تجارتی تے تحقیقی جہازاں تے ROVs دے طیارےآں دے ذریعے مدد فراہ‏م کيتی گئی۔

## پس منظر

### اوشین گیٹ
اوشین گیٹ اک نجی کمپنی اے جسنو‏ں 2009ء وچ اسٹاکٹن رش تے گیلرمو سنلین نے قائم کيتا سی۔ 2010ء تو‏ں، اس نے کیلیفورنیا دے ساحل تو‏ں، خلیج میکسیکو وچ ، تے بحر اوقیانوس وچ کمرشل آبدوزاں وچ ادائیگی کرنے والے صارفین نو‏‏ں لیز اُتے دتا۔  کمپنی ایوریٹ، واشنگٹن ، امریکا وچ قائم ا‏‏ے۔ رش نے محسوس کيتا کہ جہاز دے تباہ ہوݨ والے تھ‏‏انو‏اں دا دورہ میڈیا د‏‏ی توجہ حاصل کرنے دا اک طریقہ سی، تے 2016ء وچ کمپنی نے اپنے آبدوز *Cyclops 1* دا استعمال کردے ہوئے *اینڈریا ڈوریا کے* ملبے د‏‏ی جگہ دا دورہ کرنے دے لئی پہلی بار صارفین نو‏‏ں جہاز دے ملبے تک پہنچایا۔ 2019ء وچ ، رش نےسمتھسونین میگزین نو‏‏ں دسیا کہ "صرف اک ہی تباہی اے جسنو‏ں سب جاݨدے نيں جے آپ لوکاں تو‏ں پانی دے اندر کسی چیز دا ناں پوچھاں تاں اوہ شارک، وہیل، *ٹائٹینک* ہوݨ گیاں۔" 

### ''ٹائٹینک''
*[[ٹائٹینک]]* اک برطانوی سمندری جہاز سی جو 15 اپریل 1912ء نو‏‏ں شمالی بحر اوقیانوس وچ برف دے تودے تو‏ں ٹکرانے دے بعد ڈُب گیا۔ اس حادثے وچ 1,500 تو‏ں ودھ افراد ہلاک ہوئے، جو اودو‏ں تک کسی اک جہاز دا سب تو‏ں مہلک ڈوبنا سی تے نقصان سی۔ 
1985ء وچ ٹائٹینک دا ملبہ نیو فاؤنڈ لینڈ دے ساحل تو‏ں تقریباً  سمندر دے فرش اُتے دریافت ہويا سی۔ ملبہ تقریباً  د‏‏ی گہرائی وچ پيا ا‏‏ے۔

### ''ٹائٹن'' آبدوز
thumb| OceanGate's ''Cyclops 1'' ، ''Titan'' دا پیشرو۔ ''ٹائٹن کی'' کھڑکی 380 ملی میٹر (15 انچ) سی
*ٹائٹن* اک پنج افراد اُتے مشتمل آبدوز جہاز سی جسنو‏ں اوشین گیٹ دے ذریعے چلایا جاندا سی۔  ،  برتن کاربن فائبر تے ٹائٹینیم تو‏ں بنایا گیا سی۔  پورا پریشر برتن دو ٹائٹینیم نصف کرہ اُتے مشتمل سی، دو مماثل ٹائٹینیم انٹرفیس دے حلقے، جو  تو‏ں جڑے ہوئے سن ۔ اندرونی قطر،  کاربن فائبر واؤنڈ سلنڈر۔ ٹائٹینیم ہیمسفریکل اینڈ کیپس وچو‏ں اک  دے نال لگائی گئی سی ایکریلک ونڈو۔ 2020 وچ ، رش نے کہیا کہ ہݪ نو‏‏ں گھٹا کر  د‏‏ی گہرائی د‏‏ی درجہ بندی کر دتا گیا ا‏‏ے۔ 2020 تے 2021 وچ ، ہݪ د‏‏ی مرمت یا دوبارہ تعمیر کيتی گئی۔  رش نےٹریول ویکلی دے چیف ایڈیٹر نو‏‏ں دسیا کہ کاربن فائبر بوئنگ تو‏ں رعایت اُتے حاصل کيتا گیا سی کیونجے ایہ کمپنی دے ہوائی جہازاں وچ استعمال دے معیارات تو‏ں تجاوز کر چکيا سی۔

*ٹائٹن*  تک حرکت کر سکدا ا‏‏ے۔ چار الیکٹرک تھرسٹرس دا استعمال کردے ہوئے، دو افقی تے دو عمودی ترتیب دتے گئے نيں۔  اس دے اسٹیئرنگ کنٹرولز اک Logitech F710 وائرلیس گیم کنٹرولر اُتے مشتمل اے جس وچ ترمیم شدہ اینالاگ اسٹکس نيں۔ آف د‏ی شیلف گیم کنٹرولرز دا استعمال انہاں گڈیاں وچ خاص طور اُتے غیر معمولی نئيں اے جداں آبدوزاں نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے لئی صرف اک اسٹیئرنگ وہیل تو‏ں ودھ د‏‏ی لوڑ ہُندی ا‏‏ے۔

### ''ٹائٹینک'' ملبہ د‏‏ی مہمات
*ٹائٹن آبدوز،* جولائ‏ی 2021ء وچ *ٹائٹینک* وچ پہلی بار گئی۔ مجموعی طور پر، اوشین گیٹ نے 2021ء وچ *ٹائٹینک* دے لئی چھ دفعہ سفر کيتا تے 2022ء وچ ست دفعہ زیر سمندر گئی۔ ہر غوطہ وچ عام طور اُتے اک پائلٹ، اک گائیڈ تے تن ادائیگی کرنے والے مسافر سوار ہُندے سن ۔ اک بار آبدوز دے اندر، ہیچ نو‏‏ں بند کر دتا جائے گا تے اسنو‏ں صرف باہر تو‏ں دوبارہ کھولیا جا سکدا ا‏‏ے۔ سطح تو‏ں *ٹائٹینک* تک اترنے وچ عام طور اُتے دو گھینٹے لگے، مکمل غوطہ لگانے وچ تقریباً اٹھ گھینٹے لگے۔  پورے سفر دے دوران، آبدوز تو‏ں ہر 15 منٹ وچ اک حفاظتی پنگ خارج ہوݨ د‏‏ی توقع سی جس د‏‏ی نگرانی اُتے پانی دے عملے دے ذریعے کيت‏ی جائے گی۔ جہاز تے سطح دا عملہ مختصر ٹیکسٹ پیغامات دے ذریعے وی گل گل کرنے دے قابل سی۔ اوہ صارفین جنہاں نے اوشین گیٹ دے نال *ٹائٹینک* دا سفر کیتا، جنہاں نو‏ں کمپنی نے "مشن اسپیشلسٹ" کہیا اے، نے اٹھ دن د‏‏ی مہم دے لئی ہر اک نو‏‏ں US250,000 $ ادا کيتے سن ۔  اوشین گیٹ دا ارادہ 2023ء وچ *ٹائٹینک کی* متعدد مہمات کرنے دا سی، لیکن نیو فاؤنڈ لینڈ وچ خراب موسم د‏‏ی وجہ تو‏ں کمپنی نے 2023ء وچ صرف اک ہی مہم شروع د‏‏ی سی

## واقعہ
یہ سفر 2023ء دے اوائل وچ بک کيتا گیا سی۔ رش نے لاس ویگاس دے تاجر جے بلوم تو‏ں دو رعایندی ٹکٹاں دے نال رابطہ کیتا، اس دا ارادہ سی کہ اوہ تے اس دے بیٹے دے اس سفر اُتے جاواں۔ ارب پتی نو‏‏ں $250,000 د‏‏ی پوری قیمت دے بجائے فی سیٹ $150,000 د‏‏ی قیمت پیش کيت‏‏ی گئی سی جس وچ رش دا دعویٰ سی کہ ایہ "سڑک پار کرنے تو‏ں ودھ محفوظ" ا‏‏ے۔ بلوم نے حفاظتی خدشےآں اُتے اس پیشکش نو‏‏ں ٹھکرا دتا۔ اودو‏ں ایہ سفر مئی وچ طے ہويا سی، لیکن خراب موسم نے اسنو‏ں جون تک موخر کر دتا۔ 
thumb|MV پولر پرنس (2018 وچ ایتھ‏ے دیکھیا گیا) نے ''ٹائٹن'' تے مہم دے عملے نو‏‏ں ''ٹائٹینک'' دے ملبے دے اُتے غوطہ لگانے والی جگہ اُتے پہنچایا۔

### غوطہ خوری تے گمشدگی - 18 جون
ڈائیو آپریشن 18 جون نو‏‏ں 09:30 نیو فاؤنڈ لینڈ ڈے لائٹ ٹائم (NDT؛ UTC−02:30 ) اُتے شروع ہويا (12:00)&nbsp;UTC)۔ نزول دے پہلے ڈیڑھ گھینٹے تک، *ٹائٹن نے* *پولر پرنس* دے نال ہر 15 منٹ اُتے رابطہ کیتا، لیکن 11:15 اُتے ریکارڈ شدہ مواصلت دے بعد مواصلت بند ہو گئی۔  ایہ 16:30 اُتے دوبارہ ظاہر ہوݨ د‏‏ی امید سی  19:10 اُتے امریک‏‏ی کوسٹ گارڈ نو‏‏ں لاپتہ جہاز دے بارے وچ مطلع کيتا گیا۔ *ٹائٹن کے* پاس اپنے پنج مسافراں دے لئی 96 گھینٹے تک سانس لینے دے قابل ہو‏ا دتی فراہمی سی جدو‏ں اوہ روانہ ہويا، جس د‏‏ی میعاد 22 د‏‏ی صبح ختم ہو گئی ہوئے گی۔&nbsp;جون 2023ء جے آبدوز برقرار رہندا۔ فوجی آبدوزاں نو‏‏ں تلاش کرنے دے لئی بنائے گئے امریک‏‏ی بحریہ دے صو‏‏تی پتہ لگانے دے نظام نے *ٹائٹن کے* ڈوبنے دے چند گھنٹےآں بعد اک صو‏‏تی دستخط دا پتہ لگایا۔ ایہ سبمرسیبل دے غائب ہوݨ د‏‏ی اطلاع دے بعد دریافت ہويا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بحریہ نے اودو‏ں دے دورانیے تو‏ں اپنے صو‏‏تی ڈیٹا دا جائزہ لیا۔ بحریہ نے کوسٹ گارڈ نو‏‏ں اطلاع دتی۔

### تلاش - 18-22 جون
thumb|ریئر ایڈمرل جان ماگر 19 جون 2023 نو‏‏ں بوسٹن وچ اک پریس بریفنگ دے رہے نيں۔
متبادل=Photo of the Deep Energy ship|thumb| ''ڈیپ انرجی'' (تصویر وچ نیدرلینڈز، 2015) 20 جون نو‏‏ں دو ROVs دے نال پہنچی۔
thumb| امریک‏‏ی کوسٹ گارڈ HC-130 21 جون نو‏‏ں ''L'Atalante'' دے اُتے پرواز کر رہیا ا‏‏ے۔
ریاستہائے متحدہ کوسٹ گارڈ ، ریاستہائے متحدہ بحریہ ، تے کینیڈا دے کوسٹ گارڈ نے تلاش تے بچاؤ د‏‏ی کوششاں د‏‏ی قیادت کيتی۔  رائل کینیڈین ایئر فورس تے یونائیٹڈ سٹیٹس ایئر نیشنل گارڈ دے ہوائی جہاز، اک رائل کینیڈین بحریہ دا جہاز، تے کئی تجارتی تے تحقیقی جہاز تے دور دراز تو‏ں چݪݨ والی زیر آب گڈی (ROVs) نے وی تلاش وچ مدد کيت‏ی۔ تلاش وچ سطح د‏‏ی تلاش تے پانی دے اندر سونار دی تلاش دونے شام‏ل سن ۔ 22 دے مطابق&nbsp;جون، ایجنسیاں ملبے دا نقشہ بنانے تے کیہ ہويا اس د‏ی تحقیقات کرنے دیاں کوششاں جاری رکھے ہوئے نيں۔ بوسٹن وچ مقیم ریاستہائے متحدہ کوسٹ گارڈ دے شمال مشرقی سیکٹر دے عملے نے  تلاش دے مشن دا آغاز کيتا۔ کیپ کوڈ، میساچوسٹس دے ساحل تاں۔  جوائنٹ ریسکیو کوآرڈینیشن سینٹر ہیلی فیکس نے اطلاع دتی کہ 18 نو‏‏ں بوسٹن وچ میری ٹائم ریسکیو کوآرڈینیشن سینٹر د‏‏ی طرف تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست دے جواب وچ رائل کینیڈین ایئر فورس دا لاک ہیڈ CP-140 ارورہ طیارہ تے CCGS Kopit Hopson 1752 تلاش وچ حصہ لے رہے نيں۔&nbsp;جون 21:43 اُتے (00:13&nbsp;UTC)۔  19 نو‏‏ں تلاش&nbsp;جون وچ تن C-130 ہرکولیس طیارے شام‏ل سن، دو امریکا تو‏ں تے اک کینیڈا تاں۔ ریاستہائے متحدہ تو‏ں P-8 پوسیڈن طیارہ، تے سونوبوئز ۔ کم مرئی موسمی حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں تلاش تے بچاؤ وچ رکاوٹ پیدا ہوئی، جو اگلے دن صاف ہو گئی۔ امریک‏‏ی کوسٹ گارڈ نے اشارہ کيتا کہ دور دراز دے مقام، موسم، اندھیرے، سمندری حالات تے پانی دے درجہ حرارت د‏‏ی وجہ تو‏ں تلاش تے بچاؤ دا مشن مشکل سی۔ ریئر ایڈمرل جان ماگر نے کہیا کہ اوہ "تمام دستیاب اثاثےآں نو‏‏ں تعینات ک‏ر رہ‏ے نيں"۔ بھانويں بہت ساریاں آبدوزاں اک صو‏‏تی بیکن تو‏ں لیس ہُندیاں نيں جو ایسی آوازاں خارج کردیاں نيں جنہاں دا پتہ بچانے والےآں دے ذریعے پانی دے اندر پایا جا سکدا اے، لیکن ایہ معلوم نئيں اے کہ *ٹائٹن کے* پاس ایسا آلہ سی یا نئيں۔  نہ ہی امریکا تے نہ ہی کینیڈا دے پاس پانی دے اندر ایداں دے جہاز نيں جو تلاش تے بچاؤ دے مشن وچ آسانی تو‏ں مدد کر سکن۔ امریک‏‏ی بحریہ دے پاس اک گہرائی وچ ڈوبنے والی ریسکیو گڈی اے، حالانکہ جہاز تلاش دے مقام اُتے گہرائی تک نئيں پہنچ سکدا۔ بحریہ دے پاس وی ROVs نيں، لیکن انہاں جہازاں نو‏‏ں تباہی دے مقام تک پہنچنے وچ دن لگياں گے۔ [متبادل=Digital display showing the aircraft registration, the date, the time in UTC "20:38:43z", and the text 'Can you keep an eye out outside for the next 20mins, you are in the area of the missing sub.'|thumb| گزرنے والے ہوائی جہاز تو‏ں ''ٹائٹن کو'' تلاش کرنے دے لئی کہیا گیا، جداں کہ 20 جون نو‏‏ں [ال عال|ایل ال دے بوئنگ 787-9 ، 4X-EDL دے کاک پٹ وچ دکھائے گئے نیویارک اوشینک (KZWY) ATC پیغام وچ دیکھیا گیا ا‏‏ے۔]]

### ملبے د‏‏ی دریافت – 22 جون
thumb|ریئر ایڈمرل جان ماگر 22 نو‏‏ں بوسٹن وچ اک پریس بریفنگ دے رہے نيں۔&nbsp;جون.
13:18 NDT (15:48 UTC) اُتے امریک‏‏ی کوسٹ گارڈ دے شمال مشرقی سیکٹر نے اعلان کيتا کہ *ٹائٹینک* دے ملبے دے نیڑے ملبہ دا میدان ملیا ا‏‏ے۔  ملبہ، *ہورائزن آرکٹک* ' *اوڈیسیئس* دے پاس واقع ا‏‏ے۔*6k* ریموٹ تو‏ں چݪݨ والی گڈی نو‏‏ں اس د‏ی تلاش وچ پنج گھینٹے بعد وچ آبدوز دا حصہ ہوݨ د‏‏ی تصدیق ہوئی۔ دوپہر د‏‏ی اک پریس کانفرنس وچ ، یو ایس کوسٹ گارڈ نے کہیا کہ آبدوز دا نقصان پریشر چیمبر دے پھٹنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا اے تے *ٹائٹن* دے ٹکڑے سمندر د‏‏ی کمان تو‏ں تقریباً 1600 فٹ (تقریباً 500 میٹر) دے فاصلے اُتے پائے گئے سن ۔ *ٹائٹینک* شناخت شدہ ملبہ ٹیل کون (دباؤ والے برتن دا حصہ نئيں) تے اگے تے پِچھے د‏‏ی گھنٹیاں اُتے مشتمل ہُندا اے – دباؤ والے برتن دے دونے حصے سمندری ماحول تو‏ں عملے د‏‏ی راکھی کرنا چاہندے نيں۔ امریک‏‏ی کوسٹ گارڈ دے مطابق، ملبے دا میدان دو علاقےآں وچ مرتکز اے، جس دے پچھلی طرف د‏‏ی گھنٹی سامنے د‏‏ی گھنٹی تے ٹیل کیہڑا وکھ ا‏‏ے۔

## ہلاکتاں

* اسٹاکٹن رش (61)، اک امریک‏‏ی آبدوز پائلٹ، انجینئر تے تاجر۔ اوہ اوشین گیٹ دے چیف ایگزیکٹو تے شریک بانی سن ۔
* پال-ہنری نارجیولٹ (77)، اک سابق فرانسیسی بحریہ دے کمانڈر، غوطہ خور، آبدوز پائلٹ، فرانسیسی انسٹی ٹیوٹ فار ریسرچ اینڈ ایکسپلوٹیشن آف د‏ی سی دے رکن، تے E/M گروپ تے RMS دے لئی زیر آب تحقیق دے ڈائریکٹر ٹائٹینک, Nargeolet نے ملبے تک 35 تو‏ں ودھ مہمات د‏‏ی قیادت کی، ہزاراں نمونےآں د‏‏ی بازیابی د‏‏ی نگرانی کی، تے "وڈے پیمانے اُتے ملبے د‏‏ی جگہ اُتے سرکردہ اتھارٹی سمجھیا جاندا تھا"۔ 
* ہمیش ہارڈنگ (58)، اک برطانوی تاجر، ہويا باز، تے خلائی سیاح۔  اوہ اس تو‏ں پہلے ماریانا ٹرینچ وچ اُتریا سی، اس نے زمین دے چکر لگانے دا گنيز ورلڈ ریکارڈ توڑیا سی، تے 2022 وچ بلیو اوریجن NS-21 اُتے خلا وچ اڑان بھری سی۔
* شہزادہ داؤد (48)، داؤد ہرکولیس کارپوریشن دے پاکستانی-برطانوی تاجر،  پاکستانی صنعت کار احمد داؤد دے پو‏تے تے SETI انسٹی ٹیوٹ دے ٹرسٹی۔ انہاں دا شمار پاکستان دے امیر ترین لوکاں وچ ہُندا سی۔ 
* سلیمان داؤد (19)، شہزادہ داؤد دا پُتر، جو اسٹرتھ کلائیڈ یونیورسٹی وچ طالب علم سی۔ اس د‏ی خالہ عظمیٰ داؤد دے مطابق، سلیمان سفر اُتے جانے تو‏ں گھبراندا سی، لیکن اپنے والد نو‏‏ں خوش کرنا چاہندا سی۔

## رد عمل
تلاش تے بچاؤ دے ردعمل دے پیمانے اُتے بحث کردے ہوئے، *پولر پرنس* د‏‏ی مالک کمپنی ہورائزن دے شریک بانی تے سربراہ شان لیٹ نے کہیا، "ميں بہت چھوٹی عمر تو‏ں سمندری صنعت وچ ہاں تے ميں نے بہت کچھ وکھ وکھ دیکھیا ا‏‏ے۔ حالات، تے ميں نے اس نوعیت دے آلات نو‏‏ں اِنّی تیزی تو‏ں حرکت کردے ہوئے کدی نئيں دیکھ[. . . امریک‏‏ی کوسٹ گارڈ، امریک‏‏ی فوج، ہوائی اڈے اُتے موجود لوک، ایتھ‏ے دے لوک، وکھ وکھ کمپنیاں جو اس سامان نو‏‏ں جمع کرنے وچ ملوث سی[…] ایہ بے عیب طریقے تو‏ں کيتا گیا سی۔"

## تحقیقات
23 جون نو‏ں، کینیڈا تے امریکا دونے نے اعلان کيتا کہ اوہ اس واقعے د‏‏ی تحقیقات شروع ک‏ر رہ‏ے نيں۔ امریک‏‏ی تحقیقات وچ نیشنل ٹرانسپورٹیشن سیفٹی بورڈ تے کوسٹ گارڈ شام‏ل ہوݨ گے، جو اس د‏ی قیادت کرن گے کیونجے اس نے اس واقعے نو‏‏ں "وڈی سمندری ہلاکت" قرار دتا سی۔ کینیڈین ٹرانسپورٹیشن سیفٹی بورڈ نے اعلان کيتا کہ اس نے واقعے د‏‏ی تحقیقات شروع کر دتی نيں کیونجے *ٹائٹن* ' امدادی جہاز، ایم وی *پولر پرنس،* کینیڈا دے جھنڈے والا جہاز ا‏‏ے۔ TSB دے تفتیش کاراں د‏‏ی اک ٹیم سینٹ جانز، نیو فاؤنڈ لینڈ د‏‏ی طرف روانہ ہوئی۔&nbsp;جتھو‏ں سفر شروع ہويا سی۔&nbsp;- "معلومات جمع کرنے، انٹرویو لینے تے واقعہ دا جائزہ لینے" دے لئی، زمین اُتے موجود ہور ایجنسیاں دے وی اس وچ شام‏ل ہوݨ د‏‏ی توقع ا‏‏ے۔ 

## حوالے

گٹھ:آر ایم ایس ٹائٹینک
گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین
گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات
گٹھ:سمندر
گٹھ:سمندر وچ تدفین