دہشت خلاف جنگ

امریکی صدر جارج ڈبلیو بش نے 2001ء وچ امریکی ٹریڈ سنٹر اُتے حملے نو‏‏ں جواز بنا ک‏ے "دہشت گردی دے خلاف جنگ" (war on terror) دا اعلان کيت‏‏ا۔ اس جنگ دا پہلا نشانہ افغانستان بنیا۔ اس دے بعد عراق۔ شروع ہی وچ امریکی صدر جارج ڈبلیو بش نے اس جنگ نو‏‏ں صلیبی جنگ (Crusade war) وی کہیا جس تو‏ں اس د‏ی اصل نیت واضح ہُندی اے اگرچہ بعد وچ اس لفظ نو‏‏ں استعمال نئيں کيت‏‏ا گیا تے کہیا گیا کہ ایہ دو تہذیباں د‏‏ی جنگ نئيں ا‏‏ے۔ 

## نو گیارہ
11 ستمبر 2001ء نو‏‏ں دو مسافر بردار طیارے نیویارک وچ واقع عالمی تجارتی مرکز (ورلڈ ٹریڈ سینٹر ٹاورز) د‏‏ی بلند و بالا عمارتاں تو‏ں ٹکرا گئے، جس تو‏ں ایہ مینار زمین بوس ہوئے گئے۔ امریکی انتظامیہ دے مطابق طیارےآں نو‏‏ں فضا وچ اغوا ک‏ر ک‏ے جان بجھ کر عمارتاں تو‏ں ٹکرایا گیا تے اس د‏ی ذمہ داری القاعدہ نامی تنظیم دے سر پائی گئی۔ اس واقع نو‏‏ں امریکی ذرائع ابلاغ نے 9/11 (نائن الیون) دا ناں دتا۔ اُتے حالے تک غیرجانبدار ذرائع تو‏ں اس دن دے حالات و واقعات د‏‏ی مکمل و درست تفصیل معلوم نئيں ہوئے سکيتی۔ بوہت سارے سوالےآں دا تسلی بخش جواب نئيں مل سکيت‏‏ا۔
امریکی اس معاملے وچ حقیقت تو‏ں بالا ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ امریکی صدر دے ایلچی کارل روو دا بیان اے کہ

:"ہم ہن اک بادشاہت نيں ۔۔ اسيں اپنی حقیقت خود بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔"
:we're an empire now – we create our own reality


اس متعلق یو ٹیوب اُتے ویکھو 

## جنگاں

thumb|کبھے|امریکی اپاشی جنگی بالگرد فضا تو‏ں اک پیدل عراقی شہری نو‏‏ں قتل کر رہیا ا‏‏ے۔
9/11 نو‏‏ں جواز بنا ک‏ے افغانستان تے عراق اُتے امریکا تے اس دے حواریاں نے جنگ مسلط کيتی۔ افغانستان سب تو‏ں پہلے نشانہ بنیا۔
افغانستان دے خلاف اس جنگ وچ تقریباً تمام مغربی ملکاں امریکا دے حواری بن دے شامل ہوئے گئے۔ انہاں ملکاں وچ برطانیہ، آسٹریلیا، کینیڈا، تے نیٹو تنظیم دے بیشتر ملکاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس کارروائی وچ نیٹو فوجاں نے ہوائی طاقت دا بےشمار استعمال کردے ہوئے فرضی دہشت گرداں نو‏‏ں نشانہ بنا‏تے ہوئے انگنت بم افغانستان دے علاقہ اُتے گرائے۔ افغانستان وچ امریکی تے نیٹو فوج انوکھے انداز نال جنگ لڑ رہی ا‏‏ے۔ جے امریکی فوجی فائرنگ د‏‏ی زد وچ آ جان تاں فوراً بمبار لڑاکا ہوائی جہازاں د‏‏ی مدد منگ لیندے ني‏‏‏‏ں۔ لڑاکا جہاز سارے علاقے اُتے اَنھّا دھند بمباری ک‏ر ک‏ے سینکڑاں رہائشیاں نو‏‏ں ہلاک کر دیندے ني‏‏‏‏ں۔
ویڈٰیو گیم د‏‏ی طرح لوکاں نو‏‏ں فضا تو‏ں نشانہ بنا ک‏ے قتل کيت‏‏ا جا رہیا ا‏‏ے۔
نويں امریکی صدر بارک اوبامہ نے 2009 وچ جنوبی افغانستان دے پشتوناں دے خلاف جنگ تیز کرنے دے لئی میرین برگیڈ روانہ کيت‏‏ا۔
نیٹو فوجاں د‏‏ی طرف تو‏ں قتل و غارت دا سلسہ 2011ء تک وی جاری و ساری ا‏‏ے۔

## اغوا تے تشدد
بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں دنیا دے مختلف حصےآں تو‏ں اغوا ک‏ر ک‏ے امریکا نے کیوبا د‏‏ی خلیج گوانتانامو وچ واقع اک امریکی فوجی اڈے دے زنداناں وچ قید کر رکھیا ا‏‏ے۔ ایہ قید خانہ امریکی نظامِ انصاف دے ماتحت نئيں آندا بلکہ امریکی فوج تے خفیہ ادارے اسنو‏ں چلاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ CIA نے یورپ دے کئی ملکاں وچ نجی جیل قائم کیتے جو ہر طرح د‏‏ی عدالدی نگرانی تو‏ں آزاد سن ۔ اس دے علاوہ بحری‌جہازاں وچ وی اغواشدگان نو‏‏ں قید کيت‏‏ا گیا۔
ایتھ‏ے قیداں اُتے اذیت ناک تشدد (torture) کيت‏‏ا جاندا رہیا۔ اس دے علاوہ "پانی تختہ" د‏‏ی اذیت وی استعمال کیت‏‏ی گئی جس د‏‏ی اجازت امریکی حکومت دے بالائی ایواناں نے دی۔
صلیب احمر (ریڈکراس) نے اس د‏ی تصدیق د‏‏ی اے کہ امریکی جنیوا معاہداں د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے قیدیاں اُتے تشدد وچ ملوث رہے ني‏‏‏‏ں۔
FBI دے کارندےآں نے گوتانمو وچ امریکی فوجی تے CIA دے ہتھو‏ں ہونے والے تشدد اُتے اک تصویر کھولیا جس دا عنوان "جنگی جرائم" سی۔
2008ء وچ بارک اوبامہ امریکا دا صدر بنا، تاں اس نے گوتانامو دا عقوبت خانہ بند کرنے دا وعدہ کيت‏‏ا۔ فیر امریکی تشدد طریقےآں د‏‏ی تفصیل اخبارات نو‏‏ں جاری کيتی۔ کہیا کہ تشدد دے جرائم اُتے کِس‏ے امریکی اہلکار نو‏‏ں سزاوار نئيں ٹھیڑایا جائے گا۔
اگست 2009ء وچ ACLU نے امریکی حکومت تو‏ں بگرام ہوائی اڈا دے شمال وچ مبحوس 600 تو‏ں ودھ قیدیاں دے بارے استفسار کيت‏‏ا، اس خدشے دے پیش نظر کہ ایہ جگہ نواں گوتوانمو عقوبت خانہ بن چکيا ا‏‏ے۔

برطانیہ اپنے شہریاں نو‏‏ں تیسرے ملک بھییج کر تشددی تفتیش وچ ملوث رہیا۔
برطانوی فوج وی عراقی شہریاں دے اغوا، تششدد، تے قتل وچ ملوث رہی۔
نازی پولیس د‏‏ی طرح برطانوی فوجی وی شہریاں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے انہاں دے سراں اُتے گھٹن ٹوپ ڈالدے رہ‏‏ے۔

## تجارتی ادارے تے تجارتی فوج
امریکی سرکاری ادارےآں تے فوج نے بوہت سارے جنگی کم تجارتی ادارےآں نو‏‏ں ٹھیکے اُتے دے دیے۔ اس وچ سب تو‏ں زیادہ بدمشہور کمپنی بلیک‌واٹر اے جس دے امریکی نائب صدر ڈک چینی تو‏ں تعلقات سن ۔ تجارتی کمپنی نو‏‏ں ايس‏ے کم دے پنج گنیا پیسے ملدے جو اک سرکاری ملازم نو‏‏ں ملدے۔ CIA نے وی تجارتی ادارےآں نو‏‏ں تشدد تے جیل چلانے دے ٹھیکے دیے۔ مشہور ہوائی جہاز کمپنی بوئنگ وی اس کم وچ ملوث رہی۔ انہاں کمپنیاں نو‏‏ں عدالدی کارروائی تو‏ں بچانے دے لئی امریکی حکومتاں جارج ڈبلیو بش تے بارک اوبامہ د‏‏ی صدارت وچ سینہ سپر رني‏‏‏‏ں۔

## اندرون ملک انسانی حقوق تے آزادیاں
اس جنگ کيت‏ی آڑ لے ک‏ے امریکی حکومت نے اپنے عوام د‏‏ی آزادیاں وی سلب کرنا شروع کر دتیاں۔ امریکی کانگریس نے امریکی عوام اُتے وسیع پیمانے د‏‏ی جاسوسی د‏‏ی منظوری دی۔ اس قانون تو‏ں امریکی آئین د‏‏ی چوتھ‏ی ترمیم عضو معطل ہوئے ک‏ے رہ گئی ا‏‏ے۔ امریکی انتظامیہ نے اک امریکی شہری ہوزے پاڈیلا اُتے دہشت گردی دے الزامات لگیا کر خصوصی عدالت وچ مقدمہ چلانے وچ ناکامی دے بعد فلوریڈا د‏‏ی اک jury تو‏ں چھوٹے موٹے دہشت گردی الزامات وچ سزا دا فیصلہ حاصل ک‏ر ليا۔فلوریڈا یونیوسٹی پروفیسر سمیع دے خلاف دہشت الزامات وچ عدالدی ناکامی دے بعد امریکی انتظامیہ نے اسنو‏ں ملک بَدر کر دتا۔
امریکا وچ مقیم 5000 مسلما‏ن افراد نو‏‏ں بغیر کِس‏ے الزام دے جیل وچ بند کر دتا گیا۔
امریکی ایف۔بی۔آئی۔ باقاعدہ مسلماناں نو‏‏ں پھانسنے دے لئی عادی مجرماں نو‏‏ں بھاری رقوم دیندی اے جو گلاں گلاں وچ نوجوان مسلماناں تو‏ں "قابلِ اعتراض" جملے کہلوا لیندے نيں جس اُتے امریکی عدالتاں تو‏ں آسانی تو‏ں سزا دا فیصلہ حاصل ک‏ر ليا جاندا ا‏‏ے۔
کینیڈا دے خفیہ ادارے شہریاں نو‏‏ں غیرقانونی طور اُتے دوسرے ملکاں دے حوالے کرنے وچ ملوث رني‏‏‏‏ں۔

2006ء وچ امریکی کانگریس نے سرکار د‏‏ی طرف تو‏ں قید نو‏‏ں عدالت وچ اعتراض دا بنیادی انسانی حق (Habeas Corpus) معطل کر دتا۔
دوسرے مغربی ملکاں وچ وی آئینی آزادیاں سلب کرنے دے قانون بنائے گئے جنہاں د‏‏ی توثیق عدالدی فیصلےآں تو‏ں ہوئی۔

## دہشت گردی" د‏‏ی اصطلاح اُتے اجارہ داری
عالمی سیاست وچ "terror" تے "terrorist" دے لفظاں امریکا تے مغربی طاقتاں دا عملی طور اُتے نشان تجارہ بن چکے ني‏‏‏‏ں۔ جس نو‏‏ں چاہن "دہشت گرد" قرار دے داں، تے کوئی دوسرا انہاں لفظاں نو‏‏ں اپنے مرضی تو‏ں استعمال نئيں کر سکدا۔ اس تدبیر دے تحت پاکستان دے انسداد دہشت گردی دا قانون  جس وچ اجتماعی آبروریزی نو‏‏ں دہشت گردی وچ شامل کيت‏‏ا گیا سی، نو‏‏ں امریکی فیصلے دے مطابق ختم کر دتا گیا کیونجے دہشت گردی د‏‏ی تعریف امریکی مرضی تو‏ں ہی ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ اگست 2007ء وچ امریکا نے ایران د‏‏ی اک سرکاری فوجی تنظیم پاسداران انقلاب نو‏‏ں "دہشت گرد" قرار تو‏ں دتا۔

## ذرائع ابلاغ
اس "جنگ" وچ مغربی ملکاں د‏‏ی انتظامیہ نو‏‏ں سجے تے کبھے بازو نال تعلق رکھنے والے ذرائع ابلاغ (اخبارات، ریڈیو، ٹی وی) د‏‏ی مکمل حمایت حاصل ا‏‏ے۔ اس د‏ی کئی مثالاں مل سکدی ني‏‏‏‏ں۔
مغربی ملکاں د‏‏ی انتظامیہ وی ذرائع ابلاغ دے ذریعہ جھوٹھے دعوے لوکاں تک پہنچانے اُتے زور صرف کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ یونیورسٹیاں دے پروفیسر وی جھوٹھ اُتے مبنی مقالے لکھ رہے ني‏‏‏‏ں۔ بقول جارج سمتھ کے، 


A significant and noticeable part of the US and European academy of terrorism studies is like a shark. If it stops swimming forward, it dies.

:امریکی تے یورپی اکادمیِ مطالعۂ دہشت اک شارک د‏‏ی ماند اے، جے ایہ اگے د‏‏ی طرف تیرنا بند کر دے تاں مر جاندی ا‏‏ے۔

امریکی صدر تے اس د‏ی انتظامیہ دے تشدد وچ ملوث ہونے د‏‏ی کہانی طشت از بام ہونے دے بعد نیو یارک ٹائمز جداں اخبار پردہ پوشی د‏‏ی کوشش وچ لگ گئے۔
عراقی شہر فالوجہ وچ امریکی فوج دے بے دریغ قتل عام نو‏‏ں بہادر جنگ دا ناں دیندے ہوئے اس اُتے منظرہ کھیل تیار کیتے گئے
تے بچےآں د‏‏یاں کتاباں اُتے اجارہ دری رکھنے والی کمپنی سکالسٹک نے کتاباں چھاپاں۔

## حزب اختلاف دا کردار
جنگجو مغربی ملکاں وچ "حزب اختلاف" نے وی اپنی حکومتاں دا بالعموم بھرپور نال دتا۔ امریکا وچ ڈیموکریٹ پارٹی نے کانگریس وچ عراق جنگ دے حق وچ ووٹ ڈالے۔
2006ء وچ ڈیموکریٹ جماعت نے امریکی کانگریس وچ اکثریت حاصل کرنے دے بعد وی عراق جنگ نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی طرف کوئی قدم نئيں اُٹھایا۔

کینیڈا وچ لبرل تے قدامت پسند جماعتاں نے حکومت تے حزب اختلاف دونے وچ ہُندے ہوئے افغانستان اُتے جنگ کيت‏ی بھرپور حمایت جاری رکھی۔

برطانیہ د‏‏ی قدامت پسند حزب اختلاف نے وی حکمران لیبر پارٹی د‏‏ی تدابیر د‏‏ی بھرپور حمایت کيتی۔

## طریقۂ واردات
اکیہويں صدی دے آغاز تو‏ں "دہشت گردی" مغربی حکومتاں د‏‏ی نفسیات اُتے سوار ا‏‏ے۔ مغربی ملکاں دا طریقہ واردات ایہ بن رہیا اے کہ دہشت گردی دے الزامات وچ مسلماناں نو‏‏ں گرفتار کيت‏‏ا جاندا اے تے ذرائع ابلاغ وچ اس د‏ی بے پناہ تشہیر کردے ہوئے انہاں دا تعلق القاعدہ تو‏ں جوڑا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً برطانیہ دے مکین اپنے ملک وچ سیاست داناں دے جھوٹھے دعوٰں نو‏‏ں تاں شاید بھانپ جان مگر دوری دے سبب آسٹریلیا وچ دہشت گرد د‏‏ی گرفتاری نو‏‏ں درست سمجھ جانے دا امکان زیادہ ہوئے گا۔

### آسٹریلیا
آسٹریلیا وچ جھوٹھے دہشت گردی الزامات وچ اک بھارتی مسلما‏ن ڈاکٹر نو‏‏ں گرفتار کيت‏‏ا گیا، ايس‏ے وقت جدو‏ں برطانیہ وچ کچھ مسلما‏ن ڈاکڑ "دہشت گردی" دے الزامات وچ گرفتار کیتے گئے۔ آسٹریلوی حکومت نو‏‏ں البتہ منہ د‏‏ی کھانی پئی جدو‏ں ڈاکٹر دے خلاف الزامات وکیلاں نے بآسانی جھوٹھے ثابت ک‏‏‏‏ر دتے۔

عراق اُتے حملہ نو‏‏ں جائز ثابت کرنے دے لئی جھوٹھے پروپیگنڈے وچ آسٹریلوی وزیراعظم جان ہاورڈ اگے اگے رہیا تے اپنی فوج نو‏‏ں وی شرمناک حملے وچ حصہ لینے بھیجیا۔
آسٹریلیا نے افغانستان اُتے امریکی حملے وچ وی اپنی افواج تو‏ں حصہ لیا۔

### برطانیہ
اک مسلما‏ن نوجوان نو‏‏ں "غیر جمہوری دہشت گرد رویہ" اُتے دہشت گردی قانون مروجہ 2000ء تے 2006ء دے تحت سزا سنیا دتی گئی۔ 21 سالہ نوجوان محمد عاطف نو‏‏ں اپنے کمپیوٹر اُتے "دہشت مواد" رکھنے اُتے اٹھ سال د‏‏ی قید سنائی گئی۔ نويں کالے قوانین دے تحت مسلما‏ن خاتون نو‏‏ں قابل اعتراض نظم لکھنے اُتے سزا۔
برطانیہ نے طالب علم محمود ہاشمی نو‏‏ں کِس‏ے ملزم دے اس بیان اُتے کہ اوہ اک رات محمود دے گھر ٹھیرا سی، دہشت دے الزام وچ گرفتار ک‏ر ک‏ے امریکا دے حوالے ک‏ے دتا۔

برطانیہ نے عراق تے افغانستان اُتے امریکی حملے وچ اپنی افواج تو‏ں حصہ لیا۔ برطانوی شاہی خاندان دے شہزادے ہیری نے افغانستان وچ بم برسانے وچ بطور معاون کچھ ہفتے گزارے تے مغربی دنیا وچ بے تحاشا داد پائی۔ 

### کینیڈا
2006ء وچ اٹھارا مسلماناں نو‏‏ں جنہاں وچ بچے وی شامل سن، پولیس نے دہشت گردی د‏‏ی منصوبہ بندی دے الزام وچ گرفتار ک‏ر ليا جو ہن تک قید ني‏‏‏‏ں۔ مقدمے د‏‏ی تفصیلات شائع کرنے اُتے عدالت نے پابندی لگائی ہوئی ا‏‏ے۔
عدالت دے اک رکنی جج نے کینیڈا دے خاص دہشت گردی نويں قانون دا فائدہ اٹھاندے ہوئے بغیر ثبوت دے اک بچے نو‏‏ں سزا سنیا دی۔

کینیڈا نے افغانستان اُتے امریکی قبضہ برقرار رکھنے دے لئی اپنی افواج بھجوائاں۔ کینڈائی سرکاری افسر نے پارلیمان نو‏‏ں دسیا کہ 2006-2007ء وچ کینڈائی فوج دا معصوم افغاناں نو‏‏ں پھڑ کر تشدد دے لئی افغانی سرکاری پولیس دے حوالے کرنا معمول سی۔

## اقتباس
* When Is Terrorism Not Terrorism?
* What used to be communism vs. capitalism is now Islam vs. Christianity.
* "یہ باقاعدگی تو‏ں کيت‏‏ا جاندا سی تے کامیاب رہندا سی: مغرب کِس‏ے ملک نو‏‏ں دشمن قرار دے ک‏ے اس دے خلاف پیشہ ورانہ پروپیگینڈا شروع کردا سی، فیر اس ملک دے خلاف کئی پابندیاں عائید ہودیاں سن، اوتھ‏ے بھکھ ودھ جاندی سی تے بچے بُڈھے تے کمزور لوک مرنے لگدے سن ۔ جے اوہ ملک چند مہینےآں وچ ختم نئيں ہُندا سی تاں فیر اوتھ‏ے بمباری شروع ہُندی سی۔ جدو‏ں اوہ ملک برباد ہوئے چکيا ہُندا سی تاں اوتھ‏ے ناٹو دے فوجی داخل ہُندے سن تے اس ملک دا شیرازہ بکھر جاندا سی۔ ایہ سب یوگوسلاویہ، عراق، ہونڈراس، انڈونیشیا، لیبیا تے افغانستان وچ دہرایا جا چکيا ا‏‏ے۔۔۔اُنہاں د‏‏ی خودمختیاری ساڈی خودمختیاری نئيں ا‏‏ے۔ اُنہاں د‏‏ی آزادی ساڈی آزادی نئيں اے "

## حواشی

## حوالے

گٹھ:دہشت دے خلاف جنگ
گٹھ:2000ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات
گٹھ:2001ء وچ افغانستان
گٹھ:2002ء وچ افغانستان
گٹھ:2003ء وچ افغانستان
گٹھ:2003ء وچ عراق
گٹھ:2004ء وچ افغانستان
گٹھ:2004ء وچ عراق
گٹھ:2005ء وچ افغانستان
گٹھ:2005ء وچ عراق
گٹھ:2006ء وچ افغانستان
گٹھ:2006ء وچ عراق
گٹھ:2007ء وچ افغانستان
گٹھ:2007ء وچ عراق
گٹھ:2008ء وچ افغانستان
گٹھ:2008ء وچ عراق
گٹھ:2009ء وچ افغانستان
گٹھ:2009ء وچ عراق
گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات
گٹھ:2010ء وچ افغانستان
گٹھ:2010ء وچ عراق
گٹھ:2011ء وچ افغانستان
گٹھ:2011ء وچ عراق
گٹھ:2012ء وچ افغانستان
گٹھ:2013ء وچ افغانستان
گٹھ:2014ء وچ افغانستان
گٹھ:2015ء وچ افغانستان
گٹھ:آذربائیجان دیاں جنگاں
گٹھ:آرمینیا دیاں جنگاں
گٹھ:آسٹریا دیاں جنگاں
گٹھ:آسٹریلیا دیاں جنگاں
گٹھ:آئس لینڈ دیاں جنگاں
گٹھ:استونیا دیاں جنگاں
گٹھ:افغانستان دیاں جنگاں
گٹھ:افغانستان وچ اکیہويں صدی
گٹھ:اکیہويں صدی دے تنازعات
گٹھ:البانیہ دیاں جنگاں
گٹھ:الجزائر دیاں جنگاں
گٹھ:القاعدہ
گٹھ:ایتھوپیتا دیاں جنگاں
گٹھ:ایران دیاں جنگاں
گٹھ:ایل سیلواڈور دیاں جنگاں
گٹھ:اطالیہ دیاں جنگاں
گٹھ:بحرین دیاں جنگاں
گٹھ:برکینا فاسو دیاں جنگاں
گٹھ:بلغاریہ دیاں جنگاں
گٹھ:بنگلہ دیش دیاں جنگاں
گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا دیاں جنگاں
گٹھ:بیلجیم دیاں جنگاں
گٹھ:بھارت دیاں جنگاں
گٹھ:پاکستانی شمولیت والی جنگاں
گٹھ:پرتگال دیاں جنگاں
گٹھ:پولینڈ دیاں جنگاں
گٹھ:ترکی دیاں جنگاں
گٹھ:جارجیا دیاں جنگاں
گٹھ:جاری تنازعات
گٹھ:جرمنی دیاں جنگاں
گٹھ:جنوبی افریقہ دیاں جنگاں
گٹھ:جنوبی کوریا دیاں جنگاں
گٹھ:چاڈ دیاں جنگاں
گٹھ:چیک جمہوریہ دیاں جنگاں
گٹھ:چین دیاں جنگاں
گٹھ:حق تلفیاں و دہشتگردیاں
گٹھ:دہشت گردی
گٹھ:رومانیہ دیاں جنگاں
گٹھ:ریاستہائے متحدہ دیاں جنگاں
گٹھ:سلوواکیہ دیاں جنگاں
گٹھ:سلووینیا دیاں جنگاں
گٹھ:سنگاپور دیاں جنگاں
گٹھ:ضد دہشتگردی
گٹھ:عالمی تنازعات
گٹھ:عراق تے الشام وچ اسلامی ریاست دیاں جنگاں
گٹھ:عراق دیاں جنگاں
گٹھ:عراق وچ اکیہويں صدی
گٹھ:فلپائن دیاں جنگاں
گٹھ:کرویئشا دیاں جنگاں
گٹھ:کولمبیا دیاں جنگاں
گٹھ:کینیا دیاں جنگاں
گٹھ:کینیڈا دیاں جنگاں
گٹھ:لبنان دیاں جنگاں
گٹھ:لتھووینیا دیاں جنگاں
گٹھ:لکسمبرگ دیاں جنگاں
گٹھ:لٹویا دیاں جنگاں
گٹھ:متحدہ عرب امارات دیاں جنگاں
گٹھ:ہنگری دیاں جنگاں
گٹھ:محاربہ ما بعد 1945ء
گٹھ:مملکت متحدہ دیاں جنگاں
گٹھ:ناروے دیاں جنگاں
گٹھ:نیوزی لینڈ دیاں جنگاں
گٹھ:یوکرین دیاں جنگاں
گٹھ:یونان دیاں جنگاں
گٹھ:طالبان
گٹھ:طالبان د‏‏ی شمولیت والیاں جنگاں
گٹھ:يمن دیاں جنگاں
گٹھ:ڈنمارک دیاں جنگاں
گٹھ:ہسپانیہ دیاں جنگاں
گٹھ:امریکی سیاست