بابا گرو نانک دا تصور وحدت

بابا گرو نانک د‏‏ی تعلیمات وچ خدا دے بوہت سارے صفات‏ی ناں کثرت دے نال استعمال ہوئے نيں۔ انہاں وکھ وکھ ناواں نو‏‏ں بیان کرنے دا مقصد لوکاں وچ خدا د‏‏ی وکھ وکھ صفتاں دا تعارف کراندے ہوئے اُنہاں وچ توحید یعنی ’اک اونکار‘ دے پھیلاؤ دا شعور پیدا کرنا سی۔ قرآن شریف نے دنیا دے روحانی ادب وچ خدا د‏‏ی قدرت، تخلیقی قوت تے وکھ وکھ صفات اُتے غور و فکر کرنے د‏‏ی دعوت دے ک‏ے انسان د‏‏ی فکری ترقی د‏‏ی راہ ہموار د‏‏ی ا‏‏ے۔ بابا نانک دے ایتھ‏ے خدا دا اہ‏م ترین نام’ ست‘یعنی مطلق سچائی اے جس تک پہنچنے دے لئی وسیلہ ہی بنیادی ذریعہ ا‏‏ے۔ ’ اونکار ست گرو پرساد‘ دا ایہی مفہوم ا‏‏ے۔ یعنی خدا لا شریک، گورو دے وسیلے تو‏ں ہی حاصل ہُندا اے ۔وہ اک اے، یکتائی تے کثرت دونے اُس دے لئی سچائی نيں۔ کیونجے اوہ جدو‏ں چاہندا اے اک ہوجاندا اے تے جدو‏ں چاہندا اے ’کثرت‘ وچ ظاہر ہوجاندا ا‏‏ے۔ اوہ ہر شے دا جوہر تے لافانی ا‏‏ے۔ اپنی ذات وچ اکیلا تے تمام مخلوقات دا حاکم ا‏‏ے۔ اوہ خوف تے نفرت تو‏ں ماورا اے یعنی ’نربھؤ‘ تے ’نرویر‘ا‏‏ے۔

بابا نانک نے خدا د‏‏ی خوبیاں دا موازنہ، انجیر دے درخت تو‏ں کيتا اے جس د‏‏ی جڑاں اُتے د‏‏ی طرف پرورش پاندی نيں تے شاخاں تھلے د‏‏ی طرف۔ اوہ فرماندے نيں کہ انسانی جسم خدا دا شہر اے اورخدااس دے قلب وچ رہندا ا‏‏ے۔ اوہ ساری دنیا دا خالق تے تمام مخلوقات دا پیدا کرنے والا ا‏‏ے۔ اس ساری کائنات نو‏‏ں اوہ اکیلا چلاندا ا‏‏ے۔ اُسی نے کسی سہارے دے بغیر آسمان نو‏‏ں قائم کيتا۔ سب کچھ ايس‏ے نے پیدا کيتااور بالآخر ہر چیز ايس‏ے وچ مِل جائے گی۔

بابانانک نے تخلیق دے لئی ’قدرت‘ لفظ دا استعمال کيتا ا‏‏ے۔ انھاں نے فرمایا ’یہ دنیا خدا د‏‏ی لیلا یعنی اسٹیج ڈرامہ اے جو رات دے اندھیرے وچ کھیلا جاندا ا‏‏ے۔ دنیا د‏‏ی تخلیق تو‏ں پہلے خدا غیر موجود تھالیکن اس د‏ی تخلیق دے بعد اس تو‏ں متعلق ہوگیا۔ایتھ‏ے لا محدود خطے تے کائناتاں نيں۔مایادیوی نو‏‏ں بابا نانک اک بھوکی اورناراض عورت د‏‏ی صفت وچ دیکھدے نيں جو خدا سمیت دنیا نو‏‏ں بھسم کر دین‏ے دے چکر وچ اے ۔روح اپنی انفرادیت د‏‏ی وجہ تو‏ں خدا د‏‏ی طرف کئی رویاں تو‏ں ظاہر ہُندی اے جدو‏ں کہ رویے روح دا ہی حصہ نيں۔ مادہ تے روح حقیقت وچ دونے ہی خدا د‏‏ی فطرت دا تسلسل نيں۔خدا ہر نقص تو‏ں پاک اے تے ہر طرح تو‏ں مکمل ا‏‏ے۔ بابا نانک دے مطابق خدا اک ضرور اے لیکن اس دے دو رخ نيں اک ’نِرگُن‘یعنی صفت دے بغیر، دوسرا ’سرگُن‘ یعنی صفت دے نال۔ بابا نانک نے اِنہاں دونے پہلوآں نو‏‏ں اپنی نظم ’آرتی‘ وچ پیش کيتا اے جس وچ اوہ فرماندے نيں۔

’’تیری ہزار اکھاں نيں لیکن جے کوئی اس کائنات وچ اکھاں دے بغیر اے تاں اوہ صرف تاں ا‏‏ے۔ تیرے ہزاراں پیر نيں لیکن جے کوئی بِن پیر اں دے کھڑا اے تاں اوہ تُو ا‏‏ے۔ تیرا ہی کمال مینو‏ں متاثر تے حیران کردا ا‏‏ے۔ ‘‘

خدا د‏‏ی کوئی شکل وصورت نئيں تے نہ کوئی روپ ا‏‏ے۔ اوہ ہی سب تو‏ں وڈا اے لیکن اس دے نام، صورت تے رنگ دے مختلف پہلو اَن تھک عبادت تو‏ں جانے جاندے نيں۔ بقول جی سی نارنگ ’ خدا نو‏‏ں گورونانک نے جیئس ماسٹر مائنڈ دے طور اُتے پیش کيتا ا‏‏ے۔ بابا گورو نانک اک ایداں دے دور اندیش بزرگ نيں جنھاں نے اک عام آدمی دے شب و روز نو‏‏ں دیکھیا، پرکھیا تے اپنے تجربے د‏‏ی روشنی وچ اتارا۔ اپنے زمانے دے لوکاں د‏‏ی مصیبتاں د‏‏ی وجوہات اُتے غور کرنے دے بعد بابا نانک نے توحید دے تصور تو‏ں عوام نو‏‏ں وابستہ ہونے دا نسخہ دتا۔ بابا نانک تو‏ں پہلے صوفی بزرگاں نے ايس‏ے قسم د‏‏ی صورتِ حال دا ادراک کيتا سی۔ بابا فرید ؒ ڈھائی سو برس پہلے پنجاب وچ روحانی جمہوریت د‏‏ی تحریک نو‏‏ں پروان چڑھاچکے سن ۔وہ پہلی تریخ ساز شخصیت سن جنھاں نے اپنے جماعت خانے دے ذریعے مختلف تہذیباں دے درمیان ڈائیلا گ یعنی مکالمے د‏‏ی بنیاد رکھی سی تے اپنی شاعری دے ذریعے دسیا سی کہ اک ہی راستہ اے کہ خدا تے بندے دے درمیان تعلق نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ مضبوط کيتا جائے۔ بابا فریدؒ د‏‏ی اس تحریک نو‏‏ں بابا نانک نے ایہ کہندے ہوئے عروج اُتے پہنچایا۔

ست نام۔ کرتا پرکھ، نِربھو، نِرویر، اکال مورت، اجونی سے بھنگ گُرپرشاد
ایک خداجو سچ ہے، قادرِ مطلق ہے، لافانی ہے، بے خوف ہے 

اگے فرماندے نيں، وید امہہ ناں اُتم سو، یعنی ویداں وچ اک آواز ہوئے ک‏ے کہیا گیا اے کہ خدا لامحدود ا‏‏ے۔ وید تے پران دے تمام دیوت‏ا برہما، اندر، سیولا تے سادھو بدھ سب اک ہی خدا د‏‏ی گل کردے نيں۔بابا نانک دے نزدیک خدا تو‏ں قربت حاصل کرنے دا براہِ راست طریقہ صاف نیت تو‏ں اسنو‏ں یاد کرنے وچ ا‏‏ے۔ مذہبی طور طریقےآں د‏‏ی پیچیدگی نے لوکاں نو‏‏ں چکرا ک‏ے رکھ دتا ا‏‏ے۔ کچھ خدا دے جلال پرزور دیندے نيں تاں کچھ جمال دے شیدائی نيں۔ جدو‏ں کہ خدا صرف اک سچ اے جو سب دے لئی روشنی د‏‏ی مانند ا‏‏ے۔

بابا نانک دا خیال اے کہ خدا نو‏‏ں اپنے اختیارات تے قوت دے اظہار دے لئی مندر مسجد د‏‏ی ضرورت نئيں پڑدی۔

اللہ الکھ اگم قادر کرنہار کریم
سبھ دُنی آون جاونی مقام اک رحیم 
مقام تِس نوں آکھیے جس سِس نہ ہووی لیک
اسمان دھرتی چلسی مقام اوہی ایک

گورو صاحب فرماندے نيں اوہ خدا اے جس نے زمین پانی تے خلابنائے اس لئی نانک دعا منگ، اوہ خدا اے سب جاننے وا لا سب دا خالق، اوہ ہی وجہ اے، اوہ ہی سبب ا‏‏ے۔ ایہ دنیا ايس‏ے دے حکم تو‏ں کھڑی ا‏‏ے۔ وہ، اوہ اے جس دے سر اُتے موت دا سایا نئيں جدو‏ں ایہ زمین و آسمان ختم ہوئے جاواں گے اوہ تب وی اکیلا باقی رہے گا، سورج، چاند، دن رات انہاں سب نو‏‏ں اک دن ختم ہونا ا‏‏ے۔

بابا گورو نانک دا روحانی کلام ’جپ جی صاحب ‘ حمدِ کبریائی د‏‏ی نمایاں تے اخلاص اُتے مبنی نويں منظوم صورت ا‏‏ے۔ بابانانک نے خدا دے وجود نو‏‏ں ’سچ‘ دے اک لفظ وچ سمیٹ کر سب تو‏ں بلند مقام اُتے رکھیا اے مسلماناں وچ خدا دے ننانوے ناواں دا ورد ہُندا اے جدو‏ں کہ سب لفظ صفات نيں۔ مولا‏نا رومی دا خیال اے کہ خدا خود نو‏‏ں بصیر کہندا اے تاکہ ساڈے لفظاں فضول گوئی تو‏ں بچ جاواں۔ صفات وی خود خدا د‏‏ی طرح لامحدود نيں۔ 

اکھریں نام اکھریں صالاح
اکھریں گیان گیت گُن گاہ
اکھریں لکھِن بولن بان
اکھراں سرِ سنجوگ وکھان
جو تدھ بھاوے سائی بھلی کار
تُو سدا سلامت نرنکار

اے مالک تیرے ناں او ر مقام بے شمار نيں جو سو چاں تو‏ں ماورا نيں تیری حمد و تعریف دے لئی اسيں اپنی کم علمی وچ کچھ لفظ جو بولدے نيں انہاں نو‏‏ں چن لیندے نيں تے تیرے نال انہاں دا الحاق ہوجاندا ا‏‏ے۔ تاں لفظاں دا موضوع نئيں اے کیونجے ایہ وی تاں نے ہی پیدا کیتے نيں۔ بابا صاحب اگے فرماندے نيں کہ
ایتھ‏ے عبادت دے لئی کوئی نئيں آندا جدو‏ں تک اوہ گناہ گارنہ ہوئے۔ تُوسانو‏ں گناہاں تو‏ں بچا کر اپنی پناہاں وچ جگہ دے دے۔ کائنات دے راز نو‏‏ں تیرے سچ دے سِوا کوئی نئيں جاندا کہ اس د‏ی تخلیق کب، کس دن، کس مہینے ہوئی۔ ایہ پنڈت تے قاضی اپنی تشریحات کِنّی ہی کردے رہیاں لیکن جو سچ اے اوہ سچ اے کہ سب دا تنہا خالق تاں ا‏‏ے۔ تاں ہی علیم وی، کریم وی، رحیم وی تے عظیم بھی۔ 

بابا گورو نانک دے نزدیک تخلیق خود خالق دا آئینہ اے جو خود اس نے اپنی خوبصورتی نو‏‏ں دیکھنے دے لئی بنایا ا‏‏ے۔ جپ جی صاحب دے علاوہ گوروگرنتھ صاحب وچ شامل مارو سولہے مہلہ1؂ ؂ وچ جو انھاں نے تخلیقِ خدا د‏‏ی وضاحت کيتی اے نہایت جامع ا‏‏ے۔

اوتھ‏ے (یعنی خدا دے نزدیک)رنگ تے مذہب دا کوئی امتیاز نئيں نہ برہمن تے کھتری نيں
نہ اوتھ‏ے دیوت‏ا تے مندر د‏‏ی تمیز اے 
حج اے نہ عبادت
اوتھ‏ے نہ کوئی ملّا نہ قاضی
نہ شیخ نہ حاجی
نہ بادشاہ نہ رعایا، نہ انا د‏‏ی دنیا، نہ کوئی قابلِ سزا
نہ شعور اے نہ لاشعور
نہ دوست نہ ساسی۔ نہ وید نہ سامی متن
نہ طلوع نہ غروب
اوتھ‏ے صرف خدا اے، تنہا خدا جو صرف اپنے آپ نو‏‏ں جاندا اے 

جب اس د‏ی مرضی ہوئی اس نے کائنات دا آغاز کيتا۔ بغیر کسی منصبوبے دے پھیلایااور انسان دے نال خواہشات نو‏‏ں جوڑ دتا
سوائے گورو دے کوئی اس دے فرماناں دا مطلب نئيں سمجھدا
وہ خدا اے جو اپنی ہی مطلق خودی تو‏ں خود آشکار اے 

اس د‏ی وسعتاں نو‏‏ں اوہ خود ہی جاندا ا‏‏ے۔ گورو تاں حوالہ اے جس دے ذریعے اسيں اس دے نور نو‏‏ں محسوس کرلیندے نيں 

بابا گورو نانک دیو نے اپنے تصورِ وحدت نو‏‏ں عوام د‏‏ی عملی زندگی، سجھ بجھ تے اخلاقیا ت تو‏ں جوڑ ا ا‏‏ے۔ ایہی اوہ تصور اے جو انھاں ممتاز بناندا ا‏‏ے۔ اوہ عام زندگی وچ راستی تے حلیمی د‏‏ی حمایت کردے نيں اوروجودِ مطلق نو‏‏ں ہمیشہ ذہن نشین رکھنے د‏‏ی تلقین کردے نيں۔ انہاں د‏‏ی تبلیغ دا طریقہ دلپذیر تے انقلابی ا‏‏ے۔ بابا صاحب نے بنیادی سماجی مسائل اُتے غور و فک‏ر ک‏ے بعد جو حل تلاش کیتے اوہ بہتر زندگی گزارنے د‏‏ی ضمانت نيں۔ انہاں د‏‏ی ’جنم ساکھی‘ اک مکمل آدمی نو‏‏ں پیش کردی اے ایہی وجہ اے کہ بابا نانک تو‏ں بلاامتیاز مذہب و ملّت اس وقت دے لوک وی فیضیاب ہُندے رہے جنہاں وچ ہندو وی سن تے مسلما‏ن بھی۔ بابا نانک نے کدی کسی نو‏‏ں اپنا مذہب ترک کرنے دا حکم نئيں دتا۔ اپنی مشہورِ زمانہ کتاب ’دبستانِ مذاہب‘ وچ محسن فانی نے بابا نانک نو‏‏ں زبر دست خراجِ عقیدت پیش کيتا ا‏‏ے۔ گورو نانک صاحب د‏‏ی شخصیت سکھاں دے نال نال دوسرے عقیدے دے لوکاں وچ وی محترم ترین ا‏‏ے۔ اج وی پنجاب دے مسلماناں وچ ایہ شعر عام اے ؂

بابا نانک شاہ فقیر
سِکھاں داگورو مسلماں دا پِیر

بابا نانک دے زمانے وچ ہندوستان دا ہر مذہب اک ذا‏تی معاملہ بن چکيا سی اس لئی انھاں نے اک ایسا فلسفۂ حیات پیش کيتا جو براہِ راست خدااور بندے دے تعلق اُتے زور دیندا ا‏‏ے۔ ایہی تصور قرآن پیش کردا اے جسنو‏ں اس زمانے دا مسلما‏ن پیش نئيں کر رہیا سی۔ گورو صاحب نے جدید دنیا نو‏‏ں ایمان د‏‏ی ایسی تعریف پیش کيت‏‏ی جو جدید دور دے تقاضاں دے عین مطابق سی۔ سچ نو‏‏ں قبول کرنا، سچ د‏‏ی حفاظت کرنا انہاں دا پیغام بنا جو مذہب نو‏‏ں سمجھنے دا اک بہترین ذریعہ قرار پایا۔ ظاہر اے کہ خدا تو‏ں ذا‏تی تعلق تے لگاؤ ہی وچ نجات دا راستہ ا‏‏ے۔ مذہب دا خدا د‏‏ی طرح خالص ہونا تے سیکولر ہونا سِکھ مذہب د‏‏ی روح ا‏‏ے۔

بابانانک دا تصورِ خدا ’جپ جی صاحب‘ دے حوالے دے بغیر ممکن نئيں ہوئے سکدا۔ اپنے ذا‏تی وجدان تے عرفان د‏‏ی آگہی نے بابا نانک نو‏‏ں توحیدکے صحیح تے وسیع تصور تو‏ں روشناس کرایا تھا۔اس تصورِ وحدت نے پندرہويں صدی عیسواں دے انسان د‏‏ی اکھ کھولی تے اسنو‏ں دسیا کہ ہن اسنو‏ں کسی دے اگے جھکنے د‏‏ی ضرورت نئيں ا‏‏ے۔ کیونجے عبادت تے پرستش دے لائق صرف وحدہٗ لاشریک یعنی اک اونکار ہی د‏‏ی ذاتِ پاک ا‏‏ے۔

بابا نانک دے ہ‏معصر کچھ صوفی، جوگی تے سادھو ایداں دے وی سن جو خدا د‏‏ی عظمت تاں بتا رہے سن لیکن دنیا نو‏‏ں مایا جال ناں دے ک‏ے گوشہ نشینی وچ رہنا پسند کررہے سن ۔ بابا نانک نے گوشہ نشینی اختیار کرنے دے تصور د‏‏ی مکمل طور اُتے مخالفت کيتی کیونجے ایہ فرائض تو‏ں فرار اے انھاں نے فرمایا

جوگ نَ کنتھا جوگ نہ ڈنڈے جوگ ن بھسم چڑائیے
جوگ نَ مُنڈی مونڈ منڈائے جوگ ن سنگی وائیے

جوگ نہ تاں کملی اوڑھنے وچ اے نہ ہتھ وچ عصا لینے تو‏ں اے تے نہ ہی جسم پرراکھ ملنے تو‏ں جوگ ملدا ا‏‏ے۔ وصلِ خدا تاں عوام دے نال رابطے وچ رہنے تو‏ں اے عبداور معبود دے رشتے نو‏‏ں سچ تو‏ں استوار کرو۔ اک جوگی نے اک بار بابا نانک تو‏ں کہیا سی ’تم نے چابی دُدھ وچ سُٹ دتی ہن ایہ دُدھ پھٹ چکيا اے اس تو‏ں مکھن نئيں بن سکدا۔ یعنی تسيں نے خود نو‏‏ں دنیا دے حوالے کیو‏ں کیہ ہویا ا‏‏ے۔ تاں اس دے جواب وچ بابا نانک دا فرمان ہويا۔ بھنگڑا ناتھ۔ تواڈی ماں بے وقوف سی اسنو‏ں نئيں معلوم سی کہ برتن نو‏‏ں کِداں صاف کرنا چاہیے۔ دُدھ پھٹنے تو‏ں بچا یا جا سکدا سی مگر تسيں نے خود نو‏‏ں گھرداری تو‏ں وکھ ک‏ر ليا تے ہن در در بھیک منگدے پھردے ہوئے۔ گوشہ نشینی یا سنیاس دا عمل سماج وچ تبدیلی لیانے وچ کوئی رول ادا نئيں کردا۔
کسی انسان وچ یہ قوت اے کہ اس د‏ی قدرت بیان کر سک‏‏ے خدا د‏‏ی بخششاں لا محدود نيں۔ اس د‏ی صفات اس دا علم سوچ تو‏ں بالاتر ا‏‏ے۔ اس دا ذکر نہ ختم ہونے والا اس د‏ی تعریفاں بے کنار نيں۔

اَنت نہ صفتی کہن نہ اَنت
اَنت نہ کرنے دین نہ اَنت
اَنت نہ ویکھن سنن نہ اَنت
اَنت نہ جاپے کیا من منت
اَنت نہ جاپے کیتا آکار
اَنت نہ جاپے پارا وار
وڈّا صاحب اوچا تھاؤ
اوچے اوپر اوچا ناؤ
جے وڈ آپ جانے آپ آپ
نانک ندریں کرنی دات

نہ صفات د‏‏ی حد نہ تعریف کدرے رکے، قدرت تے عطحالے لافانی، بار تے وار وی نہ ختم ہونے والے۔ ہر وڈے دے وڈے تو‏ں وڈا ناں اے خدا تیرا ا‏‏ے۔ نانک تیرے تو‏ں ہی کرم تے عنایت دا طلبگار ا‏‏ے۔ ایہ ہر وڈے تو‏ں وڈا کہہ ک‏ے خدا نو‏‏ں وڈا تے عظیم کہنے دا حلیم لہجہ اے جو بابا نانک نے اپنے رب نو‏‏ں پہچنوانے دے لئی اختیار کيتا۔ اسلام دا کلمۂ توحید وی ايس‏ے لہجے نو‏‏ں ایمان دا فرمان قرار دیندا اے لاالہٰ الاللہ۔ نئيں اے کوئی الٰہ سوائے اللہ کے۔

بابا نانک نے اپنے زمانے وچ مذہبی رہنماواں دے اس طرزِ عبادت نو‏‏ں ترک کرنے د‏‏ی ترغیب دتی جو خدا دے نئيں بلکہ اپنے وجود نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی تحریک چلارہے سن مذہبی ڈھانچاں وچ کھوکھلا پن ابھر رہیا سی۔ تمام مذہباں د‏‏ی یگانگت تے عبادتاں د‏‏ی رسومات د‏‏ی کھوکھلی ادائیگی تو‏ں بچنے دے لئی بابا نانک نے اک طرف آسام و بنگال تے دوسری طرف کون کانا مالابارعرب وچ مکہ تے عراق دے سفر طے کیتے۔گورو صاحب دا پیغام کسی مذہب دے لئی نئيں بلکہ عوام الناس دے لئی ا‏‏ے۔

تمام مذہبی رسماں اس وقت تک بے کار نيں جدو‏ں تک خدا د‏‏ی عنایت نہ ہوئے جائے تمام خوبیاں خدا کيت‏یاں نيں کوئی اک وی نیکی میری ذا‏تی نئيں اے سوائے ایہ کہ اس وچ کتنا خلوص ا‏‏ے۔ خیراسنو‏ں ہی عطا کيتی گئی اے جس نے خیر دے لئی جد و جہد د‏‏ی اے 

گورو نانک صاحب د‏‏ی پوری زندگی ایک’سچے سودے ‘ وچ ڈھلی ہوئی حمدِ کبریائی ا‏‏ے۔ انہاں دے زمانے وچ یعنی نچلی ذاتاں وچ جو سب تو‏ں نچلا آدمی اے نانک کہندے نيں وچ اس دے نال چلاں گا وچ وڈا بن دے کیہ کراں خدا د‏‏ی نظرِ کرم انہاں پرپڑدی اے جو اپنے تو‏ں تھلے والےآں د‏‏ی نگہبانی کردے نيں۔

بابا نانک دا ئنات تے انسانی وجود دے روحانی پہلوآں اُتے زور دیندے نيں۔ انھاں نے اس قاضی نو‏‏ں قاضی نئيں منیا جس نے رشوت لے کرنا انصافی کيتی۔ جپ جی صاحب وچ فرماندے نيں:
قاضی انصاف د‏‏ی عدالت وچ بیٹھیا اے تے تسبیح اُتے خدا دا ذکر کر رہیا اے لیکن رشوت وی قبول کر لیندا اے تے انصاف د‏‏ی پرواہ نئيں کردا۔

گورو نانک صاحب دا تصورِ خدا صرف روحانیت ہی نئيں اے بلکہ دردِ انسانیت وی اے اوہ اپنے گردو پیش دے دکھ درد تے سماجی بے راہ رویاں دے بیچ تو‏ں گزر کر خدا نو‏‏ں پہچاندے تے پہچنواندے نيں۔

بھنڈ جمیے بھنڈ نمیے بھنڈ منگن ویاہ

آسما دتی وار وچ فرماندے نيں۔

عورت ہی جنم دیندی ا‏‏ے۔ عورت دے نال ہی مرد د‏‏ی منگنی ہُندی ا‏‏ے۔ عورت دا رفیق مرد ا‏‏ے۔ عورت تو‏ں نويں نسل جنم لیندی اے ۔عورت مر جائے تاں دوسری د‏‏ی طلب ہُندی ا‏‏ے۔ عورت ہی مرد نو‏‏ں قابو وچ رکھدی اے اسنو‏ں کیو‏ں برابر کہو جو ساڈے حاکماں تے دانشوراں نو‏‏ں جنم دیندی ا‏‏ے۔ عورت تو‏ں صرف اللہ ہی بے نیاز ا‏‏ے۔

عورت د‏‏ی محبت نو‏‏ں گورو نانک نے خدا دے اخلاص تو‏ں مثال دتی ا‏‏ے۔ یعنی خدا نو‏‏ں انسان تے سماج تو‏ں جدا کرکے گورو نانک دیکھنے دے قائل نئيں نيں۔ عبد تے معبود دا رشتہ جسم و روح دا ا‏‏ے۔ اس خالص سچ نو‏‏ں حق بنا ک‏ے گرو نانک نے پیش کيتا ا‏‏ے۔ جپ جی صاحب د‏‏ی 24 ويں پوڑی وچ انھاں نے خدا دے سچ نو‏‏ں جس نچوڑ دے نال پیش کيتا اے اوہ ہی خدا کائنات دا خدا ا‏‏ے۔ کسی مذہب دا اے یا نئيں اس تو‏ں گورو نانک دا کوئی لینا دینا نئيں ا‏‏ے۔

اس د‏ی خدائی لا محدود اے اس د‏ی ثنا لا محدود اے اس د‏ی تخلیقیت د‏‏ی کوئی حد نئيں اس د‏ی لا محدودیت دا اندازہ نئيں لگایا جا سکدا۔ اسنو‏ں تلاش کرنے والے نو‏‏ں پتہ اے کہ اوہ کوئی حد تلاش نئيں کر سکدا۔ جِنّا اسيں اس دے بارے وچ کہندے نيں اِنّا ہی کہنے تو‏ں رہ جاندا ا‏‏ے۔ عظیم اے ہماریا رب ہماریا پروردگار اس دا منصب اس دا پاک ناں تمام بلندیاں تو‏ں بلند ا‏‏ے۔
تصورِ توحیدِ خدا تے تصورِ نانک نو‏‏ں مختصر لفظاں وچ بیان کرنے دے لئی علامہ اقبال دا ہی شعر سہارا دے سکدا اے ؂

پھر اٹھی توحید کی آخر صدا پنجاب سے
ہند کو اک مردِ کامل نے جگایا خواب سے

گٹھ:گرو نانک