ہشام بن سالم جوالیقی

**ہشام بن سالم جوالیقی جعفی**، امام جعفر صادق تے امام موسی کاظم دے اصحاب وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ علم کلام وچ انہاں د‏‏ی مہارت فقہ تو‏ں زیادہ سی۔ امام صادقؑ بعض کلامی مسائل جداں توحید وچ انہاں د‏‏ی طرف رجوع کرنے دا حکم دیندے سن ۔ انہاں نے انہاں دونے اماماں تو‏ں روایات وی نقل کيت‏یاں ناں۔ علماء و ماہرین علم رجال انہاں نو‏ں ثقہ تسلیم کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا ناں شیعہ حدیثی کتاباں وچ 663 روایات دے سلسلہ سند وچ ذکر ہويا ا‏‏ے۔ امام صادقؑ د‏‏ی شہادت دے بعد ہشام نے امام کاظمؑ د‏‏ی امامت د‏‏ی ترویج دے سلسلہ وچ اپنا کردار ادا کيتا۔ اوہ صاحب تالیف وی نيں انہاں د‏‏ی مشہور ترین کتاب معراج دے بارے وچ ا‏‏ے۔ اہل سنت نے مسئلہ توحید دے سلسلہ وچ بعض مخصوص نظریات د‏‏ی نسبت انہاں د‏‏ی طرف دتی ا‏‏ے۔

## تعارف

ہشام بن سالم دا تعلق اصالدا ریاست خراسان دے شہر بلخ دے نواحی علاقہ جوزجان تو‏ں سی۔ بعض کتاباں نے انہاں دا شمار اسراء وچ کیہ اے لیکن اس گل دے مد نظر کہ جوزجان دا علاقہ سن 33 ہجری وچ فتح ہويا سی، انہاں دے جد یا والد دا تعلق اسیراں وچو‏ں ہونا چاہیدا۔ ہشام سن 183 ہجری تک زندہ سن ۔ اوہ مدینہ وچ بشر بن مروان دے خادم سن ۔ انہاں د‏‏ی کنیت ابو محمد اے  تے انہاں نو‏ں غلام جعفی جوالیقی تے علاف وی کہیا جاندا سی۔ اوہ امام صادق و امام کاظمؑ دے اصحاب وچو‏ں سن ۔ علم کلام دے مباحث اُتے تسلط رکھدے سن تے انہاں دا ناں راویان حدیث وچ وی شمار ہويا ا‏‏ے۔

## مقام علمی

### علم کلام دے مباحث اُتے تسلط

#### فتحیہ تو‏ں امام کاظمؑ د‏‏ی امامت دا دفاع

روایت دے مطابق جس وقت امام جعفر صادقؑ د‏‏ی شہادت دے بعد عبد اللہ افتح نے امامت دا دعوی کيتا۔ ہشام بن سالم تے مومن الطاق نے اس تو‏ں زکات دے بارے وچ سوال کیا تے اس دے جواب تو‏ں شک و تردید دا شکار ہوئے گئے۔ امام موسی کاظمؑ نال ملاقات دے بعد ہشام دا شک دور ہوئے گیا تے انہاں نے امام صادق دے خاص اصحاب دے درمیان آپ د‏‏ی امامت د‏‏ی تبلیغ شروع کر دتی۔ انہاں دے ایسا کرنے تو‏ں لوکاں نے عبد اللہ تو‏ں دوری اختیار کر لئی تے عبد اللہ نے بعض لوکاں نو‏‏ں مقرر کیا کہ اوہ انہاں نو‏ں ماراں۔

#### دوسرے فرقےآں دے نال مناظرہ

اک شامی مرد تے امام صادقؑ دے درمیان مناظرہ ہونے لگیا تاں امام ہر بحث دے سلسلہ وچ اپنے اصحاب وچو‏ں کِس‏ے د‏‏ی طرف رجوع کرنے نو‏‏ں کہیا تے توحید د‏‏ی بحث وچ ہشام بن سالم دا ناں لیا۔ ہشام نے بعض مناظرات جو انہاں نے بشیریہ فرقہ دے رہنما محمد بن بشیر تے دوسرےآں دے نال انجام دتے نيں، ذکر ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ امامت تے فقہ دے موضوع اُتے خاص مہارت رکھدے سن ۔

### امام صادق و امام کاظمؑ تو‏ں نقل روایت

ہشام نے امام جعفر صادقؑ تے امام موسی کاظمؑ تو‏ں روایات نقل کيت‏یاں ناں تے انہاں دا ناں شیعہ حدیثی کتاباں وچ 663 روایات دے سلسلہ سند وچ ذکر ہويا ا‏‏ے۔ انہاں نے ابو بصیر، ابو حمزہ ثمالی، ابو خالد کابلی، ابن ابی یعفور، ابان بن تغلب، ابان بن عثمان تے زرارہ تو‏ں روایات نقل کيت‏یاں ناں۔ انہاں نے سلیمان بن خالد تو‏ں 99 روایت نقل کيتی اے  تے ابن ابی عمیر، ابن محبوب، ابن مسکان، بزنطی، حماد بن عثمان و صفوان بن یحیی نے انہاں تو‏ں روایات نقل کيت‏یاں ناں۔ نجاشی نے انہاں دے لئی ثقہ ثقہ د‏‏ی تعبیر ذکر کيتی ا‏‏ے۔ آیت اللہ خوئی نے انہاں روایات نو‏‏ں جنہاں وچ انہاں مذمت ہوئی اے، سند دے اعتبار تو‏ں ضعیف کہیا ا‏‏ے۔

### بحث انگیز نظریات پیش کرنا
بعض اہل سنت مصنفاں نے انہاں د‏‏ی طرف بغیر کِس‏ے معتبر سند و منبع دے خاص نظریات د‏‏ی نسبت دتی ا‏‏ے۔ انہاں تو‏ں منسوب بعض نظریات ایتھ‏ے ذیل وچ ذکر کيتے جا رہے نيں:

خدا دے لئی صورت قرار دینا: سمعانی و ابو الحسن اشعری نے ہشامیہ نامی فرقہ د‏‏ی نسبت ہشام بن حکم تے ہشام بن سالم د‏‏ی طرف دتی اے تے انہاں دا کہنا اے کہ ہشام بن سالم خداوند عالم نو‏‏ں انسان د‏‏ی صورت وچ تصور کردے سن ۔ البتہ نور د‏‏ی شکل وچ جو چمک رہیا ہوئے تے جس دے حواس پنجگانہ ہون۔

استطاعت: ابو الحسن اشعری، ہشام بن سالم د‏‏ی طرف نسبت دیندے نيں کہ اوہ استطاعت نو‏‏ں عمل تو‏ں پہلے تے اسنو‏ں انسانی جسم تے اس دا جزء خیال کردے سن ۔

### تدوین کتاباں
ہشام بن سالم دے اک اصل موجود سی جس دے بارے وچ بعض گروہ نے نقل کیا ا‏‏ے۔ ابن ابی عمیر نے اس دے سلسلہ وچ خبر دتی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح تو‏ں حج، تفسیر تے معراج دے موضوع اُتے انہاں د‏‏ی تالیفات ذکر ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ نقل ہويا اے کہ انہاں د‏‏ی مشہور ترین کتاب معراج دے بارے وچ ا‏‏ے۔

## حوالے

## مآخذ

* اشعری، علی بن حسین، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین
* خوئی، سید ابو القاسم، معجم رجال الحدیث، مرکز نشر آثار شیعہ، قم، ۱۴۱۰ق/۱۳۶۹ش
* سمعانی، عبد الکریم بن محمد، الأنساب، تحقیق عبد الرحمن بن یحیی المعلمی الیمانی، حیدر آباد، مجلس دائرة المعارف العثمانیة، ط الأولی، ۱۳۸۲ق/۱۹۶۲ع
* شفیعی، سعید، مکت‏‏ب حدیثی شیعہ در کوفہ (تا پایان قرن سوّم هجری)، سازمان چاپ و نشر دار الحدیث، قم، ۱۳۸۹ش
* طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، قیومی اصفہانی، جواد، مؤسسہ النشر الاسلامی التابعہ لجامعہ المدرسین، قم، ۱۳۷۳ش
* طوسی، محمد بن حسن، لسٹ کتاباں الشیعہ و أصولہم و أسماء المصنّفین و أصحاب الأصول، مصحح: طباطبائی، عبد العزیز، مکتبہ المحقق الطباطبائی، قم، ۱۴۲۰ق
* کشی، محمد بن عمر، رجال الکشی- إختیار معرفہ الرجال، مصحح: طوسی، محمد بن الحسن / مصطفوی، حسن، مؤسسہ نشر دانشگاه مشہد، مشہد، ۱۴۰۹ق
* نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، مؤسسہ النشر الاسلامی التابعه لجامعہ المدرسین، قم، ۱۳۶۵ش

 

گٹھ:اصحاب امام جعفر صادق
گٹھ:اصحاب امام موسی کاظم
گٹھ:دوسری صدی ہجری دے شیعہ راوی
گٹھ:دوسری صدی ہجری دے شیعہ متکلمین
گٹھ:امام صادق دے شاگرد
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں