open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
انڈکٹر

**انڈکٹر** بجلی دا اک پرزہ اے جیہڑا انرجی کٹھی کرسکدا اے جیہڑی مقناطیسی ویڑہ چ بجلی دے ٹرن نال بندی اے۔
چھپائی

**چھپائی** یا **چھپت** یا **طباعت** (انگریزی: printing)، عام طَور تے طباعت خانے (پرنٹنگ پریس) وچ سیاہی نال کاغذ اُتے لِکھت تے مُورتاں نوں چھاپݨ دا عمل اے۔

گٹھ:طباعت
ٹیلی فون

**ٹیلی فون** ایس مشین اے جیدے نال دور بیٹھے بندے نال گل کیتی جاسکدی اے جدوں آموں سامنے گل ناں ہوسکے۔ ایہنوں پہلی واری گراہم بل نے 1876 وچ بنایا۔ ایدے وچ اک اواز پیجن والا تے اک سنن والا انگ ہوندا اے تے اک کسے دا نمبر ڈائل کرنوالا۔

گٹھ:انفارمیشن ٹیکنالوجی
گٹھ:سائنسی آلات
گٹھ:سائنسی ایجاداں
روک

**روک** (انگریزی:Resistor) بجلی دا اک پرزہ اے ایدا کم (بجلی نوں) روکنا اے۔
## بارلے جوڑ
ٹرانسفارمر

بدل کار یاں وٹاون والا"ٹرنسفارمر"اے اُو شے یامشین اے جیدے راہیں برقی رو نوں واد توں کٹ تے کٹ توں واد کیتا جاندا اے۔
* ''winding resistance meter'' from Mehr Aris Tavana
پروسیسر

**پروسیسر** کسے وی کمپیوٹر دا مڈلا پرزہ اے اینے جیہڑے کم آکھے جاندے نیں اوہ کردا اے۔
## ہورویکھو
*لفظ نگار
ڈائیوڈ

**ڈائیوڈ** بجلی دا اک پرزہ اے جیدے دو ٹرمینل نیں پر ایدے چوں صرف اک پاسیوں بجلی لنگ سکدی اے۔ ایدے ایس کم باجوں ایہ اے سی بجلی نوں ڈی سی بجلی چ پلٹن لئی تے ریڈیو چ ریڈیو سگنل نوں موڈولیشن چ پلٹن ل‏‏ی ورتیا جاندا اے۔ کارل فرڈیننڈ براون نے 1874 چ پہلی واری ڈائیوڈ دے ایس کم نوں لبیا۔ اجکل سلیکان دے ڈائیوڈ ورتے جاندے نیں تے کتے کتے جرمینیم دے ڈائیوڈ نال وی کم چلایا جاندا اے۔

## بارلے جوڑ

## مورت نگری

File:Diode pinout de.svg
File:Diodenalt2.png
بنائی گئی ذہانت

**بنائی گئی ذہانت** (انگریزی:Artificial Intelligence) کمپیوٹر مشین دی ذہانت اے ۔

## امریکی نشان
*quantum computing
انفارمیشن ٹیکنالوجی

**اطلاعاتی طرزیات** یا **ا ط** (بانگریزی: Information Technology یا IT) علم دی اک ونڈ اے جیدے وچ شمارندے تے مصنع لطیف نوں ورتیا جاندا اے دسان لیں سامبن تے اگے پیجن لئی۔

گٹھ:ٹیکنالوجی
گٹھ:طرزیات
ای میل

**ای میل** (انگریزی:electronic mail) انٹرنیٹ دی راہ دوجیاں نوں سنیعا کلن دا اک ول اے۔
ورلڈ وائڈ ویب

**ورلڈ وائڈ ویب** (انگریزی:World Wide Web) انٹرنیٹ دا اک پربندھ اے جتھے ویب سائٹاں تے وی صفے نیں۔ ایہنوں 1989  وچ ٹم برنرز لی نے سرن جینوا سویٹزرلینڈ وچ بنایا۔
کمپیوٹر بولی

**کمپیوٹر بولی** یا **پروگرامنگ بولی** (انگریزی:Programming Language) اک آپ بنائی گئی بولی اے جیہڑی کمپیوٹر نوں چلان لئی ورتی جاندی اے۔ کمپیوٹر بولیاں نال کمپیوٹر پروگرام تے سوفٹویئر بناۓ جاندے نیں۔ کمپیوٹر بولی اک قسم دیاں ہدایتاں ہوندیاں نیں جیناں نوں سمج کہ کمپیوٹر کوئی وی کم کردا اے۔ کمپیوٹر بولی سمجن تے لکھن آلے بندے نوں پروگرامر کیندے نیں تے کمپیوٹر بولی دی کسے خاص کم واسطے ہدایت نوں کوڈ کیندے نیں۔ پروگرامر کسے وی پروگرامنگ بولی وچ لکھاری کردا اے جیدے نال کمپیوٹر سمج جاندا اے کہ اونوں پروگرامر دا کم کنج کرنا اے۔

عام طور تہ کمپیوٹر بولیاں انسانی بولی دے کئی شبد اپنی ہدایتاں وچ ورتدیاں نیں جیدے نال ایناں نوں پڑھنا تے سکھنا لوکاں لئی سوکھا ہوجاندا اے۔ کمپیوٹر بولیاں نوں کمپائل یا انٹرپریٹ کیتا جاندا اے۔ ایناں کماں وچ کمپیوٹر دا اک پروگرام کوڈ نوں مشین بولی چ بدلدا اے جیڑی کمپیوٹر بوت تیزی نال پڑھ سکدے نیں مگر انساناں لئی پڑھنا اوکھا ہوندا اے۔
کارل ڈرائس

**کارل ڈرائس** (1785 - 1851) اک جرمن سی جینے پہلی سیکل بنائی۔

کارل ڈرائس کارلزروحے چ جمیا۔ نواب ٹبر دا ہوندیاں ہویاں وی اوہ لوک راج ول سی۔ 1803 توں 1805 تک ہائیڈل برگ یونیورسٹی توں فزکش آرکٹیکچر تے جنگل دی پڑھائی کیتی۔ 1817 چ اونے دنیا دی پہلی دو پعیاں نال چلن والی سیکل بنائی۔ ایدے پیڈل نیں سن۔ 

گٹھ:جرمن شخصیتاں
گٹھ:جرمن لوک
کرنٹ

بجلی دے چارج دے ٹرن یا بجلی دے چارج دے ٹرن دے ریٹ (Rate) نوں**کرنٹ** کیندے نیں۔
زمینی بالن

**زمینی بالن** (انگریزی:Fossil Feul) وچ زمین چوں کڈے گۓ بالن پٹرول کولہ تے گیس ہیگے نیں۔

## بارلے جوڑ
اندرونی احتراقی انجن

**اندرونی احتراقی انجن** (internal combustion engine) اک ایہو جیہا انجن ہُندا اے جیہدے وچ توانائی بݨاوݨ لئی احتراق دا عمل، انجن دے اندر ہی موجود اک خانے وِچّ واقع ہُندا اے ۔ دوجے لفظاں وچ اک ایہو جیہا انجن جیہدے وچ بالݨ اَتے تکسید دے آپس اِچ رل کے جلݨ یا احتراق کرن دا عمل اک مخصوص اتے محدود خانے وچ ہوا کردا ہووے اوہنوں اندرونی احتراقی انجن کہیا جاندا ہے اَتے ایہدا ایہہ احتراقی خانا انجینئرنگ دی زبان وچاحتراقی حجیرا کہلوندا اے ۔

گٹھ:انجن
گٹھ:انجینرنگ
گٹھ:مشیناں
گٹھ:فزکس
گٹھ:سائنس
گٹھ:سائنسی ایجاداں
کار

**کار** انجن تے پعیاں نال چلن والی گڈی اے جیہڑی لوکاں نوں اک تھاں توں دوجی تھاں لجاندی اے۔
ہوائی جہاز

**ہوائی جہاز** ایہو جیہا جہاز ہے جیہڑا انجن دے زور نال تیزی پھَڑدا ہے اَتے عام طور تے پراں دے اُتّے ہوا دے زور نال اڈدا اے۔ ایہہ ہوا دا زور اپنے پراں دے خاص ڈیزائن نال ورتدا اے، جہاز دے  پر دے اتوں دی ہوا پر دے تھلے دے لحاظ نال کٹ تیزی نال لنگھدی ہے جیہدے توں تھلویں پاسے دی ہوا اُتے زور لاندی اے اَتے جہاز اڈ سکدا اے۔ 

ہوائی جہازاں دے علاوہ راکٹ اَتے میزائل وی اڈدے نیں مگر اوہ صرف راکٹ انجن دے زور تے اڈدے نیں اَتے پراں نوں نہیں ورتدے اس واسطے اوہناں نوں ہوائی جہاز نہیں سمجھیا جاندا۔ ہوائی جہاز پہلی واری 1903 وچ اڈیا اَتے اجکل انساناں نوں اک تھاں توں دوجی تھاں لے جان واسطے بوہت وڈے پیمانے تے ورتیا جاندا اے۔ جنگاں ہوائی جہازاں نال لڑیاں جاندیاں نیں۔ جیہڑا بندہ جہاز اڈاندا اے اوہنوں پائلٹ آکھدے نیں۔ کجھ جہاز پائلٹ باجھوں وی اڈدے نیں اوہناں نوں ڈرون جہاز کہندے نیں جنج پریڈیٹر ڈرون۔

## <span style="font-family:Jameel Noori Nastaleeq">تریخ</span>
انساناں دے اڈن دی تریخ بوہت پرانی اے، مگر پہلا اپنے زور تے اڈن آلا جہاز دسمبر 1903 وچ دو امریکی بھراواں نے بنا کے اڈایا۔ پہلی اڈان اس جہاز دی صرف 13 سکنٹ لمی سی۔ انسان اس توں پہلاں وی ہوا وچ اڈ چکیا سی: گرم ہوا دے پکانیاں چ مگر جہاز انسان دی ٹیکنالوجی دا اک اہم تھم سی۔ دواں وڈیاں جنگاں چ ہوائی جہاز دی ٹیکنالوجی بوہت اگے ودھیاں۔ دوجی وڈی جنگ دے بعد ہوائی جہاز اپنے جیٹ دور چ آگۓ، اس دور چ جہاز جیٹ انجناں تے ٹردے سن۔ جیٹ دور تقریبا 1946 توں لے کے اج تک ٹر رہیا اے۔

## <span style="font-family:Jameel Noori Nastaleeq">انجن دِیاں قسماں</span>
ہوائی جہاز دے انجن پنج قسماں دے ہوندے نیں:
* پھکے آلے انجن
* جیت انجن
* بجلی دے انجن
* راکٹ انجن
* ریم جیٹ یا سکریم جیٹ انجن

## <span style="font-family:Jameel Noori Nastaleeq">باہرلے جوڑ</span>
سمندری جہاز

**سمندری جہاز** پاݨی وچ چلݨ والا جہاز اے ۔

## ہور دیکھو
* کشتی
* آبدوز
* سمندری جہاز

گٹھ:واٹر کرافٹ
گٹھ:آوا جائی
ٹرین

thumb|300px|کھبے|'''ریل گڈی''' یا '''ٹرین'''
thumb|300px|کھبے|'''مال بردار ٹرین'''

**ریل گڈی یا قطار یا ٹرین** ( انگريزی: Train ) اک پٹری اُتے چلݨ والی گڈی نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو اک یا ودھ ریلوے انجناں تے بہت سارے ڈباں اُتے مشتمل ہُندی ا‏‏ے۔

آوا جائی ( Transport ) د‏‏ی اصطلاح وچ ریل گڈی یا ٹرین اک ایسی گڈی نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو پٹری دے ذریعہ مسافراں یا اشیاء نو‏‏ں اک جگہ تو‏ں دوسری جگہ منتقل کرنے دے لئی استعمال ہو تی ہوئے۔ ٹرین انگريزی دا لفظ اے لیکن اردو وچ اس دے لئی عام طور اُتے **ٹرین** دا لفظ ہی استعمال کيتا جاندا اے تے بعض اوقات اسنو‏ں ریل گڈی وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔

اکژ ٹریناں وچ انجن ٹرین دے اگلے حصہ وچ لگیا ہُندا اے تے اپنے پِچھے لگی ہوئی ٹرین نو‏‏ں کھینچدا ا‏‏ے۔ کچھ بہت تیز رفتار تے جدید ٹریناں وچ اگے تے پِچھے دونے طرف انجن لگے ہوئے ہُندے نيں، اگلا انجن ٹرین نو‏‏ں کھینچدا اے تے جداں کہ پچھلا انجن ٹرین نو‏‏ں دھکیلدا ا‏‏ے۔ بعض مال بردار ٹرین جنہاں اُتے بہت ودھ وزن لدتا ہُندا اے دو تو‏ں ودھ انجن وی لگے ہوئے ہُندے نيں۔

ملٹی پل یونٹ ٹرین (Multiple Unit Train) وچ انجن نئيں ہُندا بلکہ ہر ڈبے وچ ڈیزل یا بجلی د‏‏ی موٹراں لگی ہُندیاں نيں جو ٹرین نو‏‏ں چلاندی نيں۔ انہاں ٹریناں دے اگلے حصہ وچ صرف اک کیبن ہُندا اے جتھو‏ں ڈرائیور ٹرین کنٹرول کردا ا‏‏ے۔

ٹرین د‏‏ی بنیادی طور دو قسماں ہُندیاں نيں
* **پاندھی ٹرین** : ایہ ٹرین مسافراں نو‏‏ں اک جگہ تو‏ں دوسری جگہ منتقل کرنے دے لئی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔
* **مال بردار ٹرین** : ایہ اشیاء نو‏‏ں اک جگہ تو‏ں دوسری جگہ منتقل کرنے دے لئی استعمال ہو تی ا‏‏ے۔

## ہور دیکھو
* ریلوے انجن

## حوالے

گٹھ:آوا جائی
گٹھ:ریل
گٹھ:ریلوے
ٹرانسپورٹ

**ٹرانسپورٹ** چیزاں تے بندیاں دا اک تھاں توں دوجی تھاں تے جانا یا لجانا اکھواندا اے۔

[thumb|200px|[قِطار، آوا جائی دا اک اُسلُوب]]

**آوا جائی** (transport) یا **نقحملیات** (transportation)، یعنی **آوا جائی** تو‏ں مُراد افراد، مال مویشی، جانوراں تے اجناس (goods) دا اک جگہ تو‏ں دوسری جگہ حرکت ا‏‏ے۔ آمد و رفت دے وسائل (modes of transport) وچ ہويا، ریل، سڑک، پانی، طناب (cable)، نلخط (pipeline) تے خلاء شامل نيں۔ آوا جائی دے میدان نو‏‏ں بنیادی ڈھانچہ (infrastructure)، ناقلات (vehicles) تے تشغیلات (operations) وچ تقسیم کیاجاسکدا ا‏‏ے۔ آوا جائی بہت اہ‏م اے کیونجے ایہ لوکاں دے درمیان تجارت نو‏‏ں ممکن بناندی اے، جس تو‏ں تہذیباں قائم ہُندیاں نيں۔

نقحملی بنیادی ڈھانچہ وچ آوا جائی دے لئی ضروری مستقل تنصیبات شامل نيں، جداں سڑکاں، آہنراہاں (railways)، فضائی رستے (airways)، آبی رستے (waterway)، نہراں (canals)، نلخطوط (pipelines) تے انتہائیہ جات (terminals) مثلاً ہوائی اڈے، آہنراہی اڈّے (railway or train stations)، بس اڈّے، گودامات، شاحندی انتہائیہ جات (trucking terminals)، بازایندھن یابی انبارخانے (refueling depots) (بمشول ایندھن یابی لنگرگاہاں (refueling docks) تے ایندھنی اڈّے) تے بندرگاہاں وغیرہ۔ انتہائیہ جات نو‏‏ں سامان تے مسافراں دے بین تبادُل (interchange) تے اِصلاح (maintenance) دونے دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔

اِنہاں جالاتِ کار (networks) اُتے سفر کرنے والےآں وچ خودمتحرکات (automobiles)، دوچرخات (bicycles)، بساں، ٹریناں، ٹرکاں، لوک، بالگرد تے ہوائی جہاز شامل نيں۔

## اشتقاقیات
لفظ آوا جائی دراصل آوا جائی دا اِختصار ا‏‏ے۔ آوا جائی د‏‏ی اِصطلاح عربی تو‏ں ماخوذ اے جس وچ نقل دا مطلب اے منتقل ہونا یا کرنا یا حرکت تے حمل د‏‏ی معنی اُٹھانے، ڈھونے یا لادنے د‏‏ی ہُندی اے، چونکہ اِس اِصطلاح وچ لفظ نقل زیادہ تر (عام) اُردو وچ اک کاغذ تو‏ں دوسرے کاغذ اُتے اُتارنے د‏‏ی معنی وچ استعمال ہُندا اے اِس لئی ابہام تو‏ں بچنے دے لئی اِس دے نال حمل دا اِضافہ کرکے اِسنو‏ں افراد تے سامان نو‏‏ں لادنے، ڈھونے یا اک جگہ تو‏ں دوسری جگہ منتقل کرنے د‏‏ی معنی وچ استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اِسنو‏ں **باربرداری** تے **[[آمدرفت|آمد و رفت]]** وی کہاجاندا ا‏‏ے۔ کچھ متعلقہ لفظاں درج ذیل نيں:
* آوا جائی / آوا جائی / باربرداری : Transport
* نقحملیات / نقلیات و حملیات : Transportation
* آوا جائی کرنا / باربرداری کرنا (اک جگہ تو‏ں دوسری جگہ منتقل کرنا / ہونا) (فعل)
* نقحملی : Transporting
* محمول / منقول / منتحمول / منتحمیل / منتقل شدہ : Transported
* مُنتحَمِّل / باربردار : Transporter
* مُحَمِّل : Transporter / Carrier
* ناقِل : Transporter

## ہور ویکھو
* گزرگاہ (thoroughfare)
* آر ایف آئی ڈی
ہتھیار

**ہتھیار** اک ایسی چیز اے جیہدے نال کسے بندے جانور یا بلڈنگ نوں نقصان دتا جاسکے۔

**ہتھیار** یا **شستر** کوئی اجیہا جنتر ، آلہ یا جنگی سامان ہندا اے جس نال جیوندے جانداراں، ڈھانچیاں جاں پربندھاں نوں نقصان جاں ضرر پہنچائی جا سکے۔ ہتھیاراں دی ورتوں شکار، جرم، قنون درڑھیکرن، نجی بچاء اتے جنگ ورگے کارجاں دی کاٹ اتے قابلیت ودھاؤن واسطے کیتی جاندی اے۔ موکلے طور اُتے ہتھیار کوئی وی اجیہی چیز ہو سکدی اے جس نال مخالف توں ودھ نیتک، مادی جاں دماغی لاہا کھٹیا جا سکے۔

## تریخ
### پراݨی تریخ
چمپینزیاں ولوں وی چیزاں دی ہتھیاراں وجوں ورتوں کیتی جاندی اے، اس توں ایہہ اندازہ لگایا جاندا اے کہ 50 لکھ سال پہلاں توں ہی مڈھلے منُکھاں(انساناں) نے ہتھیاراں دی ورتوں شروع کر دتی سی۔ سبھ توں پرانے ہتھیار شوننگین برچھے ہن۔ ایہہ 8 برچھے ہن جو 3 لکھ سال پہلاں ہتھیاراں وجوں ورتے جاندے سن۔

### پرانا دور
اس دور وچ ہتھیاراں وچ تامبے یگ دوران ہتھیاراں وچ تامبے دی ورتوں شروع کر دتی گئی سی۔ اس توں بعد کانسی یگ وچ کانسی دی ورتوں شروع ہوئی۔

لوہے یگ دوران بنائیاں گئیاں مڈھلیاں تلواراں کانسی توں مضبوط نہیں سن۔ 1200 ق م دوران سب-سہارا افریقہ وچ ہتھیار بناؤن وچ لوہے دی ورتوں وڈے پدھر اتے شروع ہو گئی سی۔

### وچکار دور
اس دور وچ نویں قسم دیاں تلواراں دی ورتوں شروع ہوئی کیونکہ اس ویلے وچ گھوڑسواراں وچ لڑائی پرمکھ سی۔ اس دور دے انت وچ برود اتے توپ دی ورتوں وی شروع ہوئی۔

### مڈھلا جدید دور
یورپی نشاۃ ثانیہ توں بعد پچھم وچ بندوقاں، توپاں وغیرہ دی ورتوں شروع ہوئی۔ پہلی عالمی جنگ دوران ہوائی لڑاکو جہاز اتے ٹینکاں دی ورتوں شروع ہوئی۔

### جدید دور
دوجی عالمی جنگ وچ ہور کئی قسم دے ہتھیاراں دی ورتوں کیتی گئی جویں کہ کیمیائی اتے جیو سائنسی ہتھیار۔ اسدے نال ہی دوجی عالمی جنگ وچ نیوکلیئر ہتھیاراں دی ورتوں وی کیتی گئی۔

## حوالے

## باہرلےجوڑ

گٹھ:ہتھیار
گٹھ:روایتی ہتھیار
گٹھ:سرکھیا
گٹھ:جنگی سازو سامان
گٹھ:دفاع
آتشیں اسلحہ

**آتشیں اسلحہ** او اسلحہ اے جس چوں اگ نکلدی ہوئے جداں پستول، بندوق وغیرہ

گٹھ:ہتھیار
گٹھ:جدید ہتھیار
گٹھ:میزائل
تماکے والا مواد

**تماکے والا مواد** ایسی چیز ہوندی اے جیدے چوکھی ساری انرجی ہوندی اے تے جیہڑی زور دا تماکہ کردی اے۔
گن پاؤڈر

**گن پاؤڈر** سلفر تارکول تے پوٹاشیم نائیٹریٹ دا مکسچر ہوندا اے۔
پینٹنگ

**پینٹنگ** کسے پدھر تے روغن، رنگ یا پگمنٹ دے پھیرݨ نوں کہندے نیں۔ ایس لئی برش، چاقو یا اسفنج وی ورتے جاسکدے نیں۔ پینٹنگ کندھ، کاغذ، کینوس، لکڑ، شیشا، مٹی، پتّا، کاپر یا کنکریٹ تے ہوسکدی اے۔ 

## باہرلے جوڑ

گٹھ:پینٹنگ
فوٹوگرافی

**فوٹوگرافی** کیمرا ورتدیاں ہویاں اک مورت بنان نوں کیندے نیں۔.
بت سازی

thumb|300px|اک مجسما
**مجسما** یا **بت**، پلاسٹک، پتھر، سنگ مرمر، دھات، کنچ یا لکڑی ناݪ بݨایا یا گھڑیا گیا فن پارا ہُندا اے۔ ایہدی تیاری دے عمل نوں **بت تراشی**، **بت سازی** یا  **مجسما سازی**کہیا جاندا اے۔

## ہور دیکھو
* پوٹری
* مٹی دے برتݨ

## مورتاں

File:Lion man photo.jpg|
File:Venus of Willendorf frontview retouched 2.jpg|
File:Magdalenian horse.jpg|
File:Speerschleuder LaMadeleine.jpg|
File:Sleeping Reindeer 3 2918856445 7d66cc4796 o.jpg|
Image:Solvogn.jpg|
Image:Laussel.jpg|
Image:JomonStatue.JPG|


گٹھ:آرٹ
گٹھ:فن
گٹھ:فنون لطیفہ
فیشن

**فیشن** کسے ویلے دے کپڑیان تے رلدیاں چیزاں دے رواج یا چلن نوں آکھیا جاندا اے۔
تھیٹر

**تھیٹر** آرٹ دی اک ونڈ اے ۔ تھیٹر اس عمارت نوں وی کہیا جاندا اے جتھے اداکار ڈراما کر دے نیں ۔

گٹھ:آرٹ
خطاطی

**کیلی گرافی** یا **خطاطی** سوہݨا لکھن دے آرٹ نوں کہیا جاندا اے ۔ 

کیلیگرافی اک وژوئل فن اے، جوکِہ لکھائی نال متعلق اے ۔ ایہ اک طرحاں دا ڈزائن اے تے ایہدے حف چوڑی نوک والے اوزار ، قلم ، برش تے ہور لکھن والیاں شیواں نال لکھے جاندے نیں I اک موجودہ کیلیگرافک مشق دی وضاحت اس طرحاں ہے، “اک اجیہی کلا جس وچّ اسیں پگٹ، قلم اتے مہر طریقے نال اکھراں نوں ڈھالدے ہاں”I

جدید کیلیگرافی دی ورتوں کم کاج وچّ کیتی گئی لکھائی وچّ ہندی ہی ہے اتے نال ہی اسدا استعمال فائنارٹ دے ٹکڑیاں دے ڈزائن وچّ وی ہندی ہے جتھے اکھراں دے پڑھنیوگ دی ضرورت ہووے جاں نہ ہووے I کلاسیکل کیلیگرافی، ٹائپوگرافی اتے نان کلاسیکل کیلی گرافی توں الگّ ہندی اے، پر کیلیگرافر دوہاں دی مشق کر سکدا اے I

کیلی گرافی دا استعمال اج وی ویاہ اتے ہور تقریباں دے  دعوت نامےآں ، فانٹ ڈزائن اتے ٹائپوگرافی، ہتھی لکھے اکھراں نال ڈزائن کیتے لوگو، مذہبی کلا، اعلاناں، گرافک ڈزائن اتے کمیشن کیلیگرافی کلا، پتھرّ دی کٹائی تے کیتی گئی لکھائی، اتے یادگار دستاویزاں تے کیتا جاندا ہے ۔ اسدی ورتوں سٹیج دے مواد وچّ اتے فلم اتے ٹیلیوژن دی چالو تصویراں وچّ، پسنسا پتراں وچّ، جنم اتے موت دے سرٹیفکیٹاں تے، نقشیاں اتے ہور لکھائی والے کماں وچّ ہندا ہے I

## اوزار
کیلی گرافر دوارا کیلی گرافی لئی استعمال کیتے جان والے پرمکھّ اوزار ہن- پین تے برش   کیلیگرافر پین اپنی نیبھ نال لکھدے نیں، جوکِہ فلیٹ، گول جاں پوئنٹڈ ہو سکدی ہے I سجاوٹ دے کجھ ادیشاں لئی، ملٹی نیبھ پیناں– سٹیل بوشاں دی ورتوں وی کیتی جا سکدی ہے I جدکہ کجھ کم پھیلٹ-ٹیپٹ اتے بالپونٹ پیناں نال وی کیتے گئے ہن، پر ایہناں نال اینگل لائیناں دا کم صحیح ڈنگ نال نہیں ہندا Iکیلیگراپھر دے کجھ سٹائل ہن، جویں کہ گوتھک سکرپٹ، جس لئی سٹب نیبھ پین دی لوڑ ہے I

لکھائی لئی ورتی جان والی شاہی پانی تے ادھارت ہندی ہے، ایہہ تیل تے ادھارت شاہی، جوکِ چھپائی وچّ ورتی جاندی ہے، نالوں گھٹّ چپچپی ہندی ہے I ودھیا گنوتا والے کاغذ، جس وچّ سوکھن دی چنگی چھمتا ہندی ہے، دے پیوگ نال لکھاوٹ وچّ صفائی اندی ہے، ہانلاکِ پرچمینٹ اتے ویلم دا وی اکثر استعمال ہندا ہے، جس طرحاں چاقو دا استعمال نامکمل نوں مٹانے لئی ورتیا جاندا ہے  اتے لائٹ باکس نوں لائیناں نوں اس وچوں نکلن لئی، ازاجت دین دی لوڑ نہیں ہے I پینسل دے نشاناں توں بغیر اتے کم توں دھیان ہٹائے بغیر سیدھی لائناں وچّ لکھن لئی، عامطور تے لائٹ باکساں اتے ٹیمپلیٹاں دا استعمال کیتا جاندا ہے I رولڈ پیپر، جاں تاں لائٹ باکس جاں سدھی ورتوں لئی، ہر تماہی اتے ادھے انچ تے زیادہ تر تے استعمال کیتے جان والا، پر انچ خالی استھان کدی کدی ہی استعمال کیتی جاندی ہے I ایہہ معاملہ لٹیریا انسیالس ہے (اس لئیناں) کالیج رول کاغذ اک سیدھ دے طور تے چنگی طرحاں کم کردا ہے I 

## عام ورتے جان والے کیلیگرافی پین تے بش ہن

* کوئل
* ڈپ پین
* انک بش
* کوآلم
* فاؤنٹین پین 

## حوالے

گٹھ:فن

گٹھ:کیلیگرافی
گٹھ:آرٹ
گٹھ:پینٹنگ
ڈاٹ

[thumb| [اٹلی وچ اک قدیم ڈاٹ دار تعمیرات دا نمونا]]
فن تعمیر وچ **ڈاٹ** (arch) ادھے یا چوتھائی دائرے دی تعمیری ساخت نو‏‏ں کہندے نيں جو دو فاصلےآں دے درمیان وچ د‏‏ی دوری نو‏‏ں پورا کردا اے تے اپنے اُتے وزن چکددا ا‏‏ے۔ جداں پتھر د‏‏ی کندھ وچ دروازے لئی بݨایا گیا ٹعھانچا۔ اوداں تاں ڈاٹ دا استعمال دو ہزار سال تو‏ں وی پراݨا اے پَر ایہ منیا جاندا اے کہ ایہدا باقاعدا استعمال قدیم رومیاں دے دور تو‏ں شروع ہويا۔

## مورتاں

File:Triangular arch.svg|
File:Rundbåge.png|
File:Segmentbåge.png|
File:Stigande båge.png|
File:Lansettbåge.png|
File:Spetsbåge.png|
File:Skulderbåge.png|
File:Trepassbåge.png|
File:Hästskobåge.png|
File:Korgbåge.png|
File:Ellipsbåge.png|
File:Draperibåge.png|
File:Ogee-shaped arch.svg|
File:Karnisbåge.png|
File:Tudorbåge.png|
File:Parabelbåge.png|


## ہور ویکھو
* جھروکا
* بالکونی
* چھجا
* ڈاٹ
* محراب

## حوالے

گٹھ:گھر
گٹھ:عمارتاں
گٹھ:تعمیرات
گٹھ:آرٹ
گٹھ:فن تعمیر
گنبد

**گنبد** تعمیرات دا اک انگ اے۔ گُنبد اک ادھے گولے ورگی شکل دا ہُندا اے۔ گنبد مختلف قسم دے اجزاء نال تعمیر کیتا جاندا اے۔ گُنبد دی تریخ تعمیرات چ واہوا پراݨی اے تے وقت دے نال نال ایہدے چ جدت آوندی رہی۔
گُنبد اسلامی طرزِ تعمیر چ خاص اہمیت رکھدا اے۔ گُنبد مسیت دا لازمی انگ اے۔

اٹھارہویں صدی چ لہندے یورپ چ گنبد دی تعمیر دا رواج پیا۔ روم چ نویاں سرکاری عمارتاں اُپر گنبد دی تعمیر لازمی قرار دے دتی گئی۔ گنبد دی تعمیر ایس دور چ حکومت دی خاص پچھاݨ قرار پائی تے اوس ویلے دے امراء دے گھر تے محلات اُپر خصوصی طور تے گنبد تعمیر کیتے جاݨ لگے۔

روس تے لہندے یورپ چ عماراتاں اُپر تعمیر کیتے جاݨ آلے گنبداں چ خصوصی وادھا لالٹین یا روشنی دی تنصیب سی جیہڑی گنبد دی ٹیسیی اُتے نصب ہُندی سی۔ ایہ روشنی یا لالٹین نہ صرف گنبد تے عمارت دی باہرلی خوبصورتی چ وادھا کر دی سی بلکہ ایہ عمارت دے اندر وی چانݨ دا ذریعہ ہُندی سی۔ 

## ہور دیکھو
* بالکونی
* منار
* گنبد
* ڈاٹ
* سٹوپا
* ہرم

گٹھ:عمارتاں
ایمپائیر سٹیٹ بلڈنگ

**ایمپائیر سٹیٹ بلڈنگ** امریکہ دے نیو یارک شہر وچ اک عمارت اے ایدی اچائ 381 میٹر (1,250 فٹ) اے۔ اے 1931 وچ بننا پورا ہویا تے ایدیاں 102 منزلاں نیں۔
## ہور ویکھو
* دنیا دیاں اچیاں بلڈنگاں
## بارلے جوڑ
ہرم

**ہرم** (انیک: اہرام) اک تکون مورت ورگا کوٹھا ہوندا اے۔

## ہور دیکھو
* بالکونی
* منار
* گنبد
* ڈاٹ
* سٹوپا
* ہرم

گٹھ:عمارتاں
فلم

**فلم** ایسی کہاݨی ہوندی اے جیہڑی چلدیاں مورتاں نال دسی جاندی اے ۔ اے کیمرے نال مورتاں کھچ کے بنائی جاندی اے یا اینیمیشن دی ٹکنیک ورت کے بنائی جاندی اے ۔ فِلم بناونا اک آرٹ تے انڈسٹری بن چکیا اے ۔ 

فلم کسے رہتل چ بندے نیں اوہدا اشتہار اودی پچھان تے اودے تے ای اثر وی پاندے نیں۔ فلم آرٹ دی اک وڈی ونڈ، تفریچ دا وسیلہ، تے لوکاں نوں سکھلائی دی وڈی راہ اے۔ اکھاں تے اثر پانی والیاں چیزاں پوری دنیا نوں اپنے ول کھچدیاں نیں۔ کج فلماں ایڈیاں مشہور ہوجاندیاں نں جے اوہ دوجیاں بولیاں چ پلٹ دتیاں جاندیاں نیں۔ فلم کلیاں تصویراں دی اک لگاتار لین ہوندی اے۔ ایناں کلیاں مورتاں نوں جدون کٹھیاں چلایا جاندا اے تے ویکھن والا نوں کسے دے چلن دی دس پیندی اے۔

ناں فلم فوٹوگرافک فلم توں بنیا اے۔ فلم نوں سینما، وڈی سکرین تے امریکہ چ مووی وی کیا گیا اے۔

## تریخ
ڈرامہ تے ناچ نلم توں ہزاراں ورے پہلے توں چل رہے نیں تے ایناں چ فلم والے سارے ول یعنی سکرپٹ سیٹ کاسٹیوم پروڈکشن ڈائریکشن ایکٹر تے تماشائی ہوندے نیں۔ فلم انیسویں صدیا دی آخری دہائیاں چ لوکاں اگے آئی پر اے امریکہ چ میچور ہوئی۔

1880 دے ورھیاں وچ موشن پکچر کیمرا بنایا گیا جیہدے نال ایہ ہویا اے کہ کلیاں مورتاں نوں کٹھیاں اک ریل تے رکھیا جاسکدا سی تے ایہدے نال فیر موشن پکچر پروجیکٹر وی بنایا گیا جیہڑا فلم چ چانݨ مار کے اونآں دور کسے وڈی سکرین تے وڈا کرکے دیکھہ سکدا سی جیدے نال چوکھے وڑے لوک فلم ویخ سکدے سن۔ اے فلمی مورتاں والیاں ریلاں موشن پکچرز اخوائیاں۔ 20ویں صدی دے ٹرن تے مورتاں نوں جوڑ کے کعانی وچ پائی گئی۔ پر اوس ویلے ایڈیٹنگ تے ہور فلمی ٹیکنیک نیں سی ہیگیاں۔ پہلی وڈی لڑائی دی بنا تے یورپی سینما دے اگے ودن تے رکاوٹ پئی پر اینج امریکی سینما چوکھا اگے نکل گیا۔ 1920 دی دہائی چ موسیقی تے واز وی نال جوڑیاں گیاں فلماں بولدیاں فلماں یا ٹاکیز اخوائیاں۔ 1960 دی دہائی دے انت تک رنگ والیاں فلماں دافیشن ٹر پیا تے کالی چٹی فلم بنانی مکادتی گئی۔

## پنجاب چ فلم
پنجابی بولی چ بنن والی سب توں پہلی فلم پنڈ دی کڑی سی اے 1935 چ کلکتہ چ بنی اینوں کے ڈی مہرا نے بنایا

### باہرلے جوڑ
موسیقی

**موسیقی** آرٹ دی اک ونڈ جیہڑی آواز دی راہ نکلدی اے۔ اے سُراں نوں اک ترتیب چ بیان کرن دا اک فن اے۔
گیت

**گیت** موسیقی دی اک قِسم اے جیہدے وچ اواز شاعری تے موسیقی رلے ہُندے نیں ۔

گٹھ:موسیقی
گٹھ:سنگیت
بلوز

thumb|350x350px|Taj Mahal Blues Trio
بلوز موسیقی دی اک ونڈ اے جیہڑی امریکہ دے افریقی لوکاں توں ٹری۔
اوپیرا

**اوپیرا** ڈرامے دی اک ونڈ اے جیہدے نال موسیقی وی ہُندی اے ۔

گٹھ:موسیقی
گٹھ:ڈراما
گٹھ:آرٹ
الیزا لئی

**الیزا لئی** (جرمن:Für Elise) (انگریزی:For Elise) جرمن موسیقار لڈوگ فان بیتھوون دی بنائی ہوئی مشہور موسیقی اے۔ ایہ موسیقی 27 اپریل 1810 نوں لکھی گئی پر بیتھوون نے ایہ نہ چھاپی نہ کسے نوں دسی۔ بیتھوون دے 1827 وچ مرن دے 40 ورے مگروں 1867 نوں اوہدی کسے کتاب وچ ایہ لکھی ہوئی موسیقی لبھی تے دنیا نوں ایدے بارے پتہ چلیا۔ ایہ الیزا کون سی ایہدے بارے وچ کوئی پتہ نہیں چل سکیا۔
اینیمیشن

**اینیمیشن** مورتاں دا تیزی نال تے ترتیب نال اینج چلنا جے کوئی چیز چلدیاں دسے۔
سمفنی

**سمفنی** یورپی کلاسیکی موسیقی چ موسیقی دی اک ونڈ اے جیہڑی ارکسٹرا لئی بنائی جاندی اے۔
الیکٹرونک موسیقی

**الیکٹرونک موسیقی** ایسی موسیقی جیدے بنان چ الیٹرونک دیاں چیزاں ورتیاں جان۔
فلامنکو

**فلامنکو** اندلس سپین دی موسیقی نوں کیا جاندا اے۔

گٹھ:سپین
گٹھ:ہسپانیہ
ہپ ہاپ موسیقی

**ہپ ہاپ موسیقی** موسیقی دی اک ونڈ اے جیہڑی ہپ ہاپ کلچر چ بنی۔
جاز

**جاز** امریکی موسیقی دی ونڈ اے جیہڑی 20ویں صدی اے ٹرن تے افریقی امریکی لوکاں دے کلچر چ یورپی تے افریقی موسیقی دے ملاپ نال ٹری۔

جاز چ توتنی، سیکسوفون، پیانو،ڈبل باس، تے ٹعول وجاۓ جاندے نیں۔
منار

**منار** یا **مینار** (Minaret) اک قِسم دا برج اے جو عام طور تے مسیتاں وچ یا ہور ملحقا عمارتاں وچ بݨایا جاندا ا‏‏ے۔ مناراں نو‏‏ں عام طور تے اذان دیݨ لئی استعمال کيتا جاندا اے، اس توں علاوا اوہ اسلام د‏‏ی موجودگی د‏‏یاں نشانیاں تے علامتاں دے طور اُتے وی کم کردے نيں۔ ایہناں د‏‏یاں وکھ وکھ شکلاں ہو سکدیاں نيں، جِداں موٹے، بیٹھویں، اُچے، پتلے، لمبوترے لاٹ دار۔ 
عام طور اُتے اُچے لمبوترے تاج ورگے تعمیر کيتے جاندے نیں جو بغیر کسے سہارے دے ملحقا عمارت تو‏ں اُچے ہُندے ا‏‏ے۔

## اشتقاقیات
منار دا لفظ عربی زبان توں ماخوذ اے۔ عربی وچ نار، اگ نوں کہیا جاندا اے تے منار دا مطلب "اگ آݪی جگہ" اے، پراݨے زمانے وچ چانݨ کرن لئی اُچی جگہ اُتے اگ جݪائی جاندی سی تاکہ دور دور تک چانݨ ہوسکے۔
منار بطور لائٹ ہاؤس کم کردا سی۔ ہُݨ منار دا مقصد اسلامی تعمیرات وچ خوبصورتی تے عظمت دی علامت بݨ چکیا اے۔

## کردار
منار دا باضابطا کم اک ایہجا مقام فراہم کرنا اے جتھے سے موذن، اذان دے سکدا اے۔ ہر دن پانچ مرتبا اذان دتی جاندی اے: فجر، ظہر، عصر، مغرب تے عشا ۔ ہُݨ زیادا تر مسیتاں وچ اذان مصلح (نماز ہال) توں مائیکرو فون دے ذریعے مناراں اُتے لگے  سپیکر سسٹم دے ذریعے دتی جاندی اے۔

مناراں نے تریخی طور تے اک بصری علامتی مقصد نوں پورا کیتا اے۔ مناراں نے اک یاد دہانی دے طور تے کم کیتا کہ ایہ اسلامی خِطا اے تے مسیتاں نوں آݪے دواݪے توں فن تعمیر دے لحاظ ناݪ منفرد بݨایا۔ مناراں نے مسلم حکمراناں دی سیاسی تے مذہبی اتھارٹی دی علامت دے طور تے وی کم کیتا جیہناں نے اوہناں نوں تعمیرا کروایا۔

### مورتاں

File:Minaret of Qayt Bey, Umayyad Mosque.jpg
File:The Muezzin's Call to Prayer (1878) - TIMEA.jpg
File:Top of a minaret at Badshahi Masjid.jpg
File:Minaret of Badshahi Mosque along with Rangit Singh Samadhi.jpg
File:Istanbul 009 (6333859377).jpg
File:Minaret of the Great Mosque of Kairouan, Tunisia.jpg
File:Malwiya 03.jpg
File:Po-i-Kalyan mosque with Kalyan minaret.jpg
File:Koutoubia minaret DSCF8275.jpg
File:Selimiye Mosque (15051985908) (cropped).jpg
File:Minar e Pakistan.jpg


## ہور دیکھو
* برج
* تھملا
* کھمبا
* منار
* گنبد
* ڈاٹ

## حوالے

گٹھ:تعمیرات
گٹھ:برج
گٹھ:عمارتاں
گٹھ:اسلامی معماری
گٹھ:عربی اصطلاحات
گٹھ:عناصر اسلامی معماری
سمبا

**سمبا** برازیل دی موسیقی تے ناچ دا ناں اے جیہڑا افریقہ توں آیا سی۔
رگی

**رگی** موسیقی دی اک قسم اے جیہڑی جمیکا چ 1960 دے دوالے بنی۔

گٹھ:انجان
گٹار

**گٹار**(انگریزی :- Guitar) تار والا (تنتی) اک ساز ہے۔ ایہہ سنسار دے سبھ توں ودھ لوکپری سازاں وچوں اک ہے۔

## گٹار دیاں قسماں

گٹار دیاں کجھ پرمکھ قسماں :-

* اکوسٹک گٹار
* الیکٹرک گٹار
* کلاسیکل گٹار
* بیس گٹار

## پکّ جاں مزراب

باقی سارے تار والے سازاں دی طرحاں گٹار نوں وجاؤن لئی وی پکّ (انگریزی:Guitar Pick or Plectrum)دی ورتوں کیتی جاندی ہے جسنوں فارسی وچّ مزراب کیہا جاندا ہے۔
توتنی

**توتنی** یا **ترم** (انگریزی: Trumpet)، باجے دی اک قِسم اے۔ ایہدا شمار پراݨے باجےآں وچ ہُندا اے۔ ایہ 3500 سال پراݨا اے۔

گٹھ:باجے
گٹھ:موسیقی
گٹھ:ساز
کھیل

**کھیل** (Game)، تو‏ں مراد اک ایسی منظم (structured) سرگرمی اے جیہنو‏ں عمومن لطف اندوزی (enjoyment) لئی سرانجام دتا جاندا اے، بعض اوقات ایہنو‏ں اک تعلیمی اوزار دے طور تے وی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔

گٹھ:کھیڈاں
گٹھ:کھیل
تختہ نرد

تختہ نرد () دو کھڈاریاں دی گتے تے رل کے کھیڈی جان والی کھیڈ اے
جوآ

**جوآ** پیسیاں لئی یا ہور چیزاں لئی تھوڑے ٹیم چ کھیڈی جان والی کھیڈ اے۔
مارشل آرٹس

**مارشل آرٹس** رواج تے قنون نال لڑی جان والی لڑائی نوں کیندے نیں۔
کراٹے

**کراٹے**، جاپان توں شروع ہوݨ والا اک مارشل آرٹ اے۔

گٹھ:کھیل
جوڈو

thumb|جوڈو
**جوڈو** (Judo)، جیہدے لفظی معنی “نفیس طریقے تو‏ں “ دے نيں، جدید جاپانی مارشل آرٹ د‏‏ی قِسم اے جو 1882ء وچ ڈاکٹر کانو جیگورو نے جاپان وچ تخلیق کيتی۔ اس کھیل دا سَبھ تو‏ں اہ‏م پہلو مقابلے دا اے، جِتھے اک کھلاڑی دا دوسرے کھلاڑی نو‏‏ں مقابلے وچ زمین اُتے چت کرنا، مقابل د‏‏ی حرکت موقوف کرديݨا یا مارشل آرٹ د‏‏ی تکنیک دا استعمال (جِداں جوڑاں دا لاک، ساہ د‏‏ی نالی وچ رکاوٹ وغیرہ) مقابل نو‏‏ں شکست قبول کرن اُتے مجبور کر دیندا ا‏‏ے۔ ہتّھاں تے پیراں د‏‏ی مدد نال حملہ کرنا، ضرب مارنا تے اوہناں اعضاء نو‏‏ں ہی بچاء لئی استعمال کرنا اس کھیل د‏‏ی خصوصیات وچ شام‏ل نيں۔ اس کھیل وچ سنجیدہ حملہ کرنا تے ضرب مارنا ممنُوع ہُندا ا‏‏ے۔ کِسے وی لڑائی جھگڑے وچ بچاؤ دے دوران سارِیاں تکنیکّاں دا اِستَعمال جائز تصوّر کِيتا جان٘دا ا‏‏ے۔
جوڈو دے کھیل دا فلسفہ تے اس کھیل وچ جِدّت دہائیاں تو‏ں جدِید جاپانی مارشل آرٹ وچ ترقّی تے نوِیاں تکنیکّاں د‏‏ی دریافت دا سبَب بݨی اے تے روايتی مارشل آرٹ سکولّاں وچ وی ہُݨ جدِید مارشل آرٹ د‏‏ی بنیاد جوڈو دے کھیل نو‏‏ں ہی دِتی جان٘دی ا‏‏ے۔ دُنیا بَھر وچ مارشل آرٹ د‏‏ی مقبولِیئت دے نتِیجے وچ جاپان تو‏ں باہر اس کھیل وچ جِدّت آئی اے تے کئی نوِیاں تکنیکّاں جِداں سیمبو، بارتیستو تے برازیلیئن جیو-جستو وغیرَہ ایجاد ہوئیاں نيں۔ جوڈو دے ماہر کھلاڑِیاں نو‏‏ں جوڈاکا دے ناں تو‏ں پکاریا جان٘دا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* کراٹے
* مارشل آرٹ
* کھیل
* اولمپکس

## حوالے


گٹھ:اولمپک کھیڈاں
گٹھ:کھیل
گٹھ:گرمائی اولمپکس دے کھیل
گٹھ:جاپان تو‏ں شروع ہوݨ والے کھیل
اولمپکس

**اولمپک کھیڈاں** ہر چار وریاں مگروں گرمیاں تے سردیاں چ ہون والیاں سارے جگ دے دیساں دے کھڈاریاں دے وشکار وکھرے کھیڈاں چ ہون والیاں کھیڈاں نیں۔

* لندن اولمپکس 2012
سپورٹس

**سپورٹس** اک رل کے مقابلے والا مزے والا ایمانداری نال کیتا جان والا کم اے جیتے جتن والے نوں انعام وی لب سکدا اے۔
گڈیاں دی دوڑ

**گڈیاں دی دوڑ** ایسی کھیڈ اے جیدے ج گڈیاں دیاں دوڑان لکوایاں جاندایاں نیں۔
اتھلیٹکس

**اتھلیٹکس** (Athletics) کھیلّاں دے مقابلےآں دا اک گروپ اے جس وچ مسابقتی دوڑ، چھاݪ مارنا، سُٹنا تے چلݨا شام‏ل ا‏‏ے۔ ایتھلیٹکس مقابلےآں دِ‏‏یاں سَبھ تو‏ں عام قِسماں ٹریک اینڈ فیلڈ، سڑک اُتے دوڑ، کراس کنٹری دوڑ، تے ریس واکنگ نيں۔

اس وچ وَکھ وَکھ قِسم د‏‏یاں دوڑاں، نیزا سٹݨا، لمبی چھال، اُچّی چھال، گوݪا وگھا کے مارنا، تے ایس قِسم د‏‏یاں ہور کھیلّاں شام‏ل نيں۔ زمانہ قدیم وچ سَبھ تو‏ں پہلاں اولمپک کھیلاں وچ ايس طرحاں د‏‏یاں کھیلّاں شام‏ل کيتیاں گئیاں سی۔ مقبولِیئت دے لحاظ ناݪ وی اتھلیٹکس کھیلّاں پہلے نمبّر اُتے نيں۔

## حوالے

اتھلیٹکس
گٹھ:انفرادی کھیل
گٹھ:گرمائی اولمپکس دے کھیل
گٹھ:اولمپک کھیڈاں
گٹھ:کھیڈاں
گالف

**گولف** (Golf) خاص قِسم دے ڈنڈےآں تے گیند نال کھیلیا جاݨ آلا اک میدانی کھیل اے ۔ ایہ اسکاٹ لینڈ دا قومی کھیل اے پَر ہُݨ پوری دُینا وچ کھیلیا ، دیکھیا تے پسند کيتا جاندا ا‏‏ے ۔ عام طور تے اس کھیل نو‏‏ں امرا دا کھیل تصور کيتا جاندا ا‏‏ے ۔ ایہدے سر سبز میدان وچ 110 تو‏ں 650 گز تک دے فاصلے وچ سوراخ ہُندے نيں ۔ ایہناں سوراخاں دا قطر 14٫25 انچ ہُندا ا‏‏ے ۔ گیند دا وزن 1٫62 اونس تے کھیل دا میدان 6000 گز تک وسیع ہُندا ا‏‏ے ۔

* اس کھیل وچ سبھ تو‏ں کَعھٹ سکور کرن والا فاتح ہُندا اے ۔
* اس کھیل وچ کوئی ایمپائر نئيں ہُندا بلکہ کھلاڑی آپ ای آپس وچ سکور نوٹ کردے نيں ۔

گٹھ:کھیل
گٹھ:کھیڈ
گٹھ:کھیڈاں
گٹھ:کھیل ویکی ڈیٹا توں ماخوذ
بیس بال

**بیس بال** کھدو تے بلے دا کھیڈ اے جیہنوں امریکہ وچ چوکھا کھیڈیا جاندا اے۔ ایہ دو ٹیماں دے وشکار ہوندا اے تے ہر ٹیم اچ نو کھڈاری ہوندے نیں۔ ایہ گیم ہک بلے تے گیند دے نال 9 کھڈاریاں دی ٹیماں وچ کھیڈا جاندا اے جو واری واری بلے بازی تے فیلڈنگ کردے نیں۔ بلے باز گیند تے بلے نوں چار تھاواں اتے گھڑی دی مخالف پاسے وچ مار کر رنز بناندے نیں، ایہ چار تھاواں پہلی، دوسری، تیسری تے مڈھلی تھاواں نیں۔ اک رن بنایا جاندا اے جدوں کھڈاری ابتدائی تھاں تے مڑ آندا اے۔ مخالف ٹیم پچ تے گیند نوں نشان لگا کر مخالف ٹیم نوں رنز بنان توں روکن دی کوشش کردی اے۔ جدوں بیٹنگ کرن آلی ٹیم دے تن کھڈاری آؤٹ ہوندے نیں تاں فیلڈنگ ٹیم دی واری بیٹنگ کرن آندی اے۔ اس کھیڈ دی 9 اننگز نیں، جیہڑی ٹیم بُہتے رنز بناندی اے اوہنوں فاتح قرار دتا جاندا اے۔

## حوالے
ٹینس

**ٹینس** دوکھڈاریاں یا دو ٹیماں جیدے چ ہر ٹیم چ دو کھڈاری ہوندے نیں تے ریکٹ تے کھدو دا کھیڈ اے۔
تریخ توں پہلے

**تریخ** توں پہلے اوس ویلے نوں آکھیا جاندا اے جیہڑا لکھی ہوئی تریخ توں پہلے لنگیا ہوۓ
ترک جنگ آزادی

ترک جنگ آزادی پہلی جنگ عظیم چ سلطنت عثمانیہ دی شکست دے بعد ترک قوم پرستاں د؛ اک سیاسی تس عسکری تحریک سی جس دے نتیجے چ جمہوریہ ترکیہ دا قیام عمل چ آیا ۔

اس تحریک دی شروعات انکرہ چ ترک قوم پرستاں ولوں اتا ترک مصطفی کمال دی قیادت ہیٹھ مجلس کبیر ملی دے قیام توں ہویا ۔ یونان دیاں جارحانہ کاروائیاں دے خلاف ملماں تے ترک - ارمنی تے ترک - فرانس جنگ دے مگروں ترک انقلابیاں نے اتحادیان نوں مجبور کیتا کہ اوہ معاہدہ سیورے نوں کالعدم قرار دین ۔ جولائی 1923ء چ معاہدہ لوزان طے پایا جس دے تحت ترکی د؛ سالمیت منی گئی ، تے اکتوبر 1923ء چ اناطولیہ تے چڑھے تراقیا چ جمہوریہ ترکیہ دا قیام عمل چ آیا ۔

## ہور ویکھو

گٹھ:ترکی
گٹھ:ترکیہ
گٹھ:ترکی دیاں جنگاں
گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ
گٹھ:ترک تریخ
گٹھ:آزادی دیاں جنگاں
گٹھ:جنگاں
گٹھ:لڑائیاں
گپتا سلطنت

**گپتا سلطنت** پرانے ہندستان دی اک سلطنت سی جیہڑی 320 توں 550 تک رئی۔

گپتا سلطنت جاں گپت راجٹبر جاں گپت خاندان پرانے ہندستان دیاں پرمکھ سلطنتاں وچوں اک سی۔ اسنوں بھارت دا اک سونا یگ منیا جاندا ہے۔

موریا خاندان دے پتن دے بعد دیرگھ ویلے  تکّ بھارت وچّ سیاسی ایکتا قایم نہیں سی۔ کشاناں اتے ساتواہناں نے سیاسی ایکتا لیاؤن دی کوشش کیتی۔ موریا ویلے دے مگروں تیجی ھدی وچّ تنّ راجٹبراں دا دور شروع ہویا جہناں وچوں بھارت وچّ ناگ شک‍تی، دکھن وچّ باکاٹک اتے پوروی وچّ گپت خاندان پرمکھ ہن۔ موریا خاندان دے پتن دے بعد گپت خاندان نے نشٹ ہوئی سیاسی ایکتا نوں مڑ قایم کیتا۔

گپتا سلطنت  دی نیہہ تیجی صدی دے چوتھے دہاکے وچّ اتے انتی چوتھی صدی دی شروات وچّ ہوئی۔ گپت خاندان دا شروعاتی راج موجودہ  اتر پردیش اتے بہار وچّ سی۔

## راجے

* کمار گپت پہلا
* کمار گپت دوجا
* گھٹوٹکچ گپت
* نرسنہگپت بالادتا
* بدھ گپت
* رام گپت
* شری گپت
* سکند گپت
*سمودر گپت

گٹھ:سلطنتاں
گٹھ:وڈیاں سلطنتاں
گٹھ:ایشیا دیاں سلطنتاں
گٹھ:ہندستان دی تریخ
گٹھ:تریخ ہندستان
سواحلی

**سواحیلی** افریقہ وچ بولی جان والی اک بولی اے۔ ایہہ بانتو بھاشاواں دے پروار نال سمبند رکھدی اے لگ بھگ 45 توں 100 میلین لوک سواحیلی بولدے نیں۔ اس وچ سواحیلی نوں ماں بولی جاں دوجی بھاشا دے طور تے بولن والے شامل نیں۔

سواحیلی بولن والے سومالیا توں لَے کے پاتے، پیمبا، زازیبار تے مافیا ناں دے علاقیاں توں ہوندے ہوئے موزامبیک دے اُتّر تک پھیلے ہوئے سن۔ سوحیلی مکھ طور تے تنزانیا، کینیا، کونگو (لوکتاننری جمھوریت)، یوگانڈا، برونڈی، زامبیا تے ملاوی دیشاں وچ بولی جاندی اے۔>

سواحیلی لفظ دا مطلب "سمندر دا کنڈھا" ہوندا اے۔ ایہہ ناں عربی زبان دے شبد "ساحل" توں بنیا اے۔ سواحیلی مکھ طور تے افریکا دے پوربی کندے تے رھن والے لوکا دی مات-بھاشا ھے۔ سواحیلی اک لوک بھاشا ھے۔ اے اس وقت ھوند وچ آئ جد عرب وپاریاں نے افریکا دے لوکاں نال وپار کرنا شورو کیتا- اس کارن سواحیلی وچ بوہت سارے عربی لفظ وی ملدے نیں۔
سواحیلی وچ سبھ توں پرانی لکھت اک کوتا اے۔ اندازا اے کئ ایہہ کویتا 1728-ی وچ لکھی گئ سی۔ سواحیلی بھاشا وچ چھپن والے سبھ توں قدیم اخبار دا ناں ہاباری یا مویزی سی تے اے اخبار عسای پادریاں ولوں 1885 وچ شورو کیتا گیا سی۔ یورپی اپنیویشواد توں پہلاں سواحیلی نوں لکھن لئ عربی حروف دی ورتوں ہوندی سی پر ھن سواحیلی لاتینی لِپی وچ لکھی جاندی اے۔

## سواحیلی بھاشا وچ آم گلبات



گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:افریقہ دیاں بولیاں
اوکسیٹان

**اوکسیٹان بولی** فرانس سپین تے مناکو ج بولی جان والی اک بولی اے ایدے بولن والیان دی کنتی دس لکھ توں 37 لکھ دے وشکار اے۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:یورپ دیاں بولیاں
گٹھ:یورپی بولیاں
گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
سلطان صلاح الدین عبدالعزیز مسیت

سلطان صلاج الدین عبدالعزیز مسیت المعروف نیلی مسیت ملائشیا دے شہر شاہ عالم د؛ اک مشہور مسیت اے ۔ ایہہ ملائشیا دی سبتوں وڈی مسجد تے مسجداستقلال ، جکارتہ ، انڈونیشیا دے بعد دکھنی چڑھدے ایشیاء دی دوجی سبتوں وڈی مسیت اے ۔ اس مسجد دی سبتوڑں اہم خصوصیت اسدا چٹیاں دھاریاں آلا نیلا گنبد اے ، جس پاروں اسنوں نیلی مسیت آکھیا جاندا اے ۔

گٹھ:ملائشیا
گٹھ:ملائیشیا
گٹھ:ملائشیا دیاں مسیتاں
گٹھ:عبادت گاہاں
گٹھ:مسیت
گٹھ:مسجداں
آئیڈو

**آئیڈو** اک آپ بنائی گئی بولی اے جیدے بولن والیاں دی گنتی 100 توں 200 دے وشکار اے۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:یورپ دیاں بولیاں
گٹھ:یورپی بولیاں
گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
اراغونی بولی

**اراغونی بولی** سپین چ بولی جان والی اک بولی اے جیدے بولن والیاں دی گنتی 30 ہزار دے نیڑے اے۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:یورپ دیاں بولیاں
گٹھ:یورپی بولیاں
گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
ایکڑ

**ایکڑ** (Acre)، رقبے نوں ناپݨ دی اک اکائی اے، جو پنجاب سمیت برصغیر پاک و ہند، برطانوی امپیریئل تے ریاستہائے متحدہ امریکا دے روایتی نظاماں وچ رائج اے۔ ایکڑ نوں عام طور تے بہت سارے موجودہ تے سابق دولت مشترکہ ممالک اپݨی مرضی دے مطابق استعمال کردے نیں۔ 

پنجاب وچ ایکڑ نوں **کِلّا** وی کہیا جاندا اے۔ 

1 ایکڑ، 2 بیگھےآں یا 8 کناݪاں یا 160 مرلےآں یا 1440 سرسائیاں اُتے مشتمل ہُندا اے۔

اک ایکڑ، 43,560 مربع فٹ یا 6,272,640 مربع انچ دے برابر ہُندا اے۔ 

اک ایکڑ وچ 2 بیگھے تے اک مربعے وچ 25 ایکڑ ہُندے نیں۔ 

*— **1 ایکڑ = 2 [[بیگھے]]**
*— **1 ایکڑ = 8 [[کناݪاں]]** 
*— **1 ایکڑ = 160 [[مرلے]]** 
*— **1 ایکڑ = 1440 [[سرسائیاں]]** 

*— **1 ایکڑ = 43,560 [[مربع فٹ]]**
*— **1 ایکڑ = 6,272,640‬‬ [[مربع انچ]]**

*— 1 **[[سرسائی]]** ⚏  30.25 مربع فٹ [3.36 مربع گز]
*— 1 **[[مرلا]]** ⚏ (9 سرسائیاں) = 272.25 مربع فٹ [30.25 مربع گز]
*— 1 **[[کناݪ]]** ⚏ (180 سرسائیاں) - (20 مرلے) = 5445 مربع فٹ [605 مربع گز]
*— 1 **[[بیگھا]]** ⚏ (720 سرسائیاں) - (80 مرلے) - (4 کناݪ) = 21780 مربع فٹ [2420 مربع گز]
*— 1 **[[ایکڑ]]** ⚏ (1440 سرسائیاں) - (160 مرلے) - (8 کناݪ) - (2 بیگھے) = 43560 مربع فٹ [4840 مربع گز]
*— 1 **[[مربعہ]]** ⚏ (36000 سرسائیاں) - (4000 مرلے) - (200 کناݪ) - (50 بیگھے) - (25 ایکڑ) = 1089000 مربع فٹ [121000 مربع گز]

## حوالے

گٹھ:ناپ تول
گٹھ:ناپ
گٹھ:پیمائش
گٹھ:پنجابی رہتل
گٹھ:رقبہ
گٹھ:رقبے دیاں اکائیاں
ازٹیک

**ازٹیک** وشکارلے میکسیکو دے لوکاں نوں کیا جاندا اے جیڑے ناہوتی بولی بولدے سن تے 14ویں 15ویں تے 16ویں صدی چ ایتھے چھاۓ ہوۓ سن۔
سو سالہ لڑائی

**سو سالہ لڑائی** لڑائیاں دا سلسلہ اے جیہڑا فرانس دے تخت لئی فرانس دے دو ٹبراں دے وشکار 1337 توں 1454 دے وشکار ہویا
وچکارلا ویلا

**وشکارلہ ویلہ** یورپی تریخ دا 5ویں توں 15ویں صدی دے وشکار دا ویلہ ہے۔
منگ سلطنت

**منگ سلطنت** چین چ چلن والی اک سلطنت سی جیہڑی 1368 توں 1644 تک رئی۔ اینوں منگ ٹبر نے ٹوریا۔

**منگ راجٹبر** جاں **منگ سلطنت** (چینی: 明朝)  نے 1368 توں 1644 عیسوی تکّ 276 سال چین اُتے راج کیتا سی۔ انہاں نے منگولاں دے یوآن راجٹبر دے خاتمے اتے چین وچّ اپنا راج شروع کیتا۔ ہان چینیاں دا ایہہ آخری راج پروار  سی۔ منگ دور وچّ چین نوں بہت ہی سکاراتمک تے سفل سرکار ملی تے سمچے طور اتے چین نے معاشی ، سیاسی ، رہتل، فوجی میدان وچّ بہت ترقی کیتی۔ کجھ اتہاسکاراں دا مننا ہے کی "پوری منُکھ نسل دے اتہاس وچّ ایہہ حکومتی نظام تے سماجی توازن دا اک وڈا دور سی۔ ایہ ہان چینی لوکاں ولوں چلایا گیا آخری خاندان سی۔
## ایہہ وی ویکھو
* شمالی اتے دکھنی راجٹبر
* تانگ راجٹبر
* تن راجشاہیاں
* اتری اتے دکھنی راجٹبر
* ہان راجٹبر 
* ساؤ ویئی راج 
* چڑھدا وو راج 
* شُو ہان راج 
* جن راجٹبر 
* بہار تے خزاں ویلہ
* لہندا ژوؤ ویلہ 
* ژوؤ راجٹبر
* چین  دے راجٹبر 
* چن راجٹبر

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* من خاندان ویلے دے اگھے چترکار اتے گیلریاں چین اؤنلائین عجائبگھر وکھے
* مہاننگری کلا عجائبگھر وکھے من خاندان دی کلا
* بریٹیش عجائبگھر توں 

 

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:لوک
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہگٹھ:چین دے لوکگٹھ:چین دی تریخ

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گٹھ:چین
گٹھ:چین دا اتہاس
گٹھ:چین دے راج ٹبر

گٹھ:چین
گٹھ:چین دی تریخ
پروٹسٹنٹ ریفارمیشن

**پروٹسٹنٹ ریفارمیشن** مسیحیت نوں سدا کرن دی اک تحریک سی جیہڑی یورپ چ اٹھی تے اک نویں سعائی فرقے دی نیو وی رکھی۔ اے تحریک 1513 چ مارٹن لوتھر نے ٹوری تے 1648 چ اے کسے بنے لگی۔
thumb|مارٹن لوتھرکا مقالہ

**پروٹسٹنٹ اصلاحِ کلیسیا** اک اصطلاح اے جو سولہويں صدی وچ مسیحیت وچ ہونے والے سلسلۂ واقعات دے بیان دے بارے وچ استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ کچھ لوک کیتھولک فرقے دے طریقہ کار وچ تبدیلی د‏‏ی ضرورت محسوس کردے سن ۔ جس دے لئی انہاں نے اصلاحِ کلیسیا د‏‏ی تحریک چلا‏ئی۔

مارٹن لوتھر اوہ پہلا شخص سی جس نے بائبل دا جرمن زبان وچ ترجمہ کیتا تے کچھ نسخےآں د‏‏ی نقول وی تیار کيتیاں کیونجے جوہانس گوئٹنبرگ نے 50 تو‏ں 100 تک د‏‏ی تعداد وچ کتاباں د‏‏ی طباعت دا اک نسبتاً کم قیمت طریقہ ایجاد کیتا سی۔

## باہرلے جوڑ

* متعلقہ عبارت تے دستاویزات
* سولہويں صدی دے پروٹسٹنٹ اصلاح کلیسا دے بارے وچ ہور معلومت 

گٹھ:پروٹسٹنٹ اصلاح کلیسا
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے

گٹھ:عیسائی
گٹھ:عیسائیت
چمپینزی

**چمپینزی** آگو مانس دا اک ٹوکرا اے جیدے وچ عام چمپینزی تے بونوبو آندے نیں۔ چمپینزی بن مانس (Hominidae) دے ٹبر وچوں اے۔ ایدے وچ گوریلا، اورینگوٹان تے انسان آندے نیں۔ چمپینزی تے انسانی پرکھ 40 توں 60 لکھ ورے پہلے وکھرے ہوۓ۔ میری کلیر کنگ نے 1973 وچ ایہ گل لبی جے انسان تے چمپینزی دے 99٪ ڈی این اے آپس وچ رلدے نیں۔

## بارلے جوڑ

## اتہ پتہ
نشاۃ ثانیہ

*نشاۃ ثانیہ* جاں دوجا جمن یا **رینیساں** یا رینیسانس یورپ دی اک کلچرل لہر سی جیہڑی 14ویں صدی توں 17ویں صدی تک چلدی ر‏ئی اے اٹلی دے نگر فلورنس توں ٹری۔
اپارتھائیڈ

**اپارتھائیڈ** نسلی وکھرے پن دا اک قنونی پربندھ اے جیہڑا دکھنی افریقہ وچ 1948 توں 1994 تک لاگو رہیا۔
سقوط بیت المقدس

دے باہر مجسمہ]]
حمص تے مل مارن دے مگروں صلیبیاں نے بیت المقدس دا محاصرہ کر لئیا ، چونکہ فاطمیاں ولوں شہر دی حفاظت دا کوئی خاطر خواہ انتظام نئیں کیتا گئیا سی ، اس لئی 15 جون 1099ء چ اینہاں مذہبی جنونیاں نے بہت آسانی نال قبضہ کر لئیا ۔ بیت المقدس دی حرمت دا وی کوئی خیال نا رکھئیا گئیا تے مسلماناں دا بڑی بے دردی نال قتل عام کیتا گئیا تے اینہاں دا سارا مال اسباب لٹ لئیا گئیا ۔ یورپی مورخ وی اینہاں شرمناک ظلماں دی حقیقت نوں تسلیم کردے نیں ۔ 

عیسائیاں دا سلوک مسلماناں دے نال اس رویے توں بالکل الٹ سی جہڑا عمر نے چند صدیاں پہلے بیت المقدس دی فتح دے ویلے عیسائیاں نال اختیار کیتا سی ۔ یروشلم دے آلے دوالے دے علاقےآں تے مل مارن دے بعد گاڈ فرے نوں یروشلم دا بادشاہ بنا دتا گئیا تے مل مارے علاقےآں نوں عیسائی ریاستاں چ ونڈ دتا گئیا ، جس چ طرابلس ، انطاکیہ تے شام دے علاقے شامل سن ۔ اس شکست دی سب توں وڈی وجہ مسلماناں دی آپس دی نا اتفاقی ، بدنظمی تے آپسی انتشار سی ۔

سلجوقیاں دے انتشار دے دوران عمادالدین زنگی دی زبردست شخصیت ابھری ۔ عماد الدین زنگی نے زنگی سلطنت دی بنیاد رکھی تے مسلماناں نوں فیر نواں جیون دتا ۔ موصل ، حلب تے حران وغیرہ نوں فتح کر کے اپنی سلطنت چ شامل کر لئیا ۔ عماد الدین زنگی نے جس جرات تے حمصلہ مندی نال صلیبیاں دا مقابلہ کیتا تے اینہاں نوں زبردست شکست دتی اوہ اسلام دی تریخ دا اک سنہرا باب اے ۔ عماد الدین نے قلعہ اثارب تے مصر دے سرحدی علاقےآں توں عیسائیاں نوں کڈ کے خود مل مار لئیا ۔ شام دے محاذ تے صلیبیاں نوں شکست دا مونہہ ویکھنا پئیا تے زنگی نے شام دے وڈے حصے تے مل مار لئی ۔ عماد الدین دا سب توں وڈا کارنامہ بعلبک تے دوبارہ اسلامی قبضہ اے ۔

## ہور ویکھو

*صلیبی جنگاں

گٹھ:جنگاں
گٹھ:لڑائیاں
پہلی صلیبی جنگ

پوپ دے جہاد دے اعلان دے بعد اگڑ پچھڑ 4 وڈے لشکر یروشلم دی فتح دا متا پکا کے ٹرے ۔ پیٹر راہب دی ماتحتی چ 13 لکھ عیسائیاں دا اک وڈا اجڑ قسطنطنیہ لئی ٹریا ۔اینہاں لوکاں رستے چ اپنے ہم مذہب لوکاں نوں لٹ مار تے قتل غارت دا نشانہ بنائیا ۔ بلغاریہ توں لنگھن دے بعد ایہہ لوک قسطنطنیہ پہنچے تے بازنطینی شہنشاہ نے اینہاں دیاں مجرمانہ حرکتاں دی وجہ توں اینہاں دا رخ ایشیائے کوچک ول موڑ دتا ۔ جدوں ایہہ لشکر سلجوقی علاقےآں چ وڑئیا سلاجقہ روم (سلطنت روم دے حکمران قلچ ارسلان نے اینہاں نوں تہس نہس کر کے رکھ دتا تے اینہاں دی اک وڈی گنتی قتل ہو گئی ۔ صلیبیاں دی ایہہ مہم قطعا ناکام رہی ۔

صلبیاں دا دوجا وڈا گروہ اک جرمن راہب گاؤس فل دی آگوائی چ ٹریا ۔ جدوں ایہہ لوک ھنگری توں لنگھے تےاینہاں دیاں بدکاریاں توں ہنگری دے لوک تنگ آگئے ، ہنگری دے لوکاں نے اس لشکر نوں باہر کد دتا تے اینج ایہہ کروہ وی اپنے انجام نوں پہنچئیا ۔

صلیبیاں دا تیجا گروہ یاں اجڑ ، جس چ انگلستان ، فرانس ، فلانڈرز دے رضاکار شامل سن ، اس مقدس جنگ لئی روانہ ہوئے ۔ اینہاں رضاکاراں دے ہتھوں دریائے رائن تے موزیل دے کئی شہراں دے یہودی ظلم دا نشانہ بنے ۔ ایہہ لوک وی ھنگری توں لنگھے تے ہنگری دے لوکاں نے ایناں دا صفائیا کر کے ہنگری دی بھوئیں (زمین) نوں اینہاں دا قبرستان بنا دتا ۔

صلیبیاں دا چوتھا تے سب توں زبردست گروہ جہڑا کہ 10 لکھ فوجیاں تے مشتمل سی ، 1097ء چ ٹریا ۔ اس چ انگلستان (انگلینڈ) ، فرانس ، جرمنی ، اٹلی تے سسلی دے شہزادے شامل سن ۔ اس متحدہ فوج دی آکوائی اک فرانسیسی گاڈ فرے دے ہتھ سی ۔ ٹدی دل دا ایہہ لشکر ایشیائے کوچک ول ٹرئیا تے مشہور شہر قونیہ دا محاصرہ کر لئیا ، قلچ ارسلان نے شکست کھادی ۔ فتح مند عیسائی پیش قدمی کردے ہوئے انطاکیہ پہنچ گئے ۔ 9 مہینے آں بعد انطاکیہ تے وی اینہاں دا قبضہ ہو گئیا ، ایتھے دی ساری ملسمان آبادی نوں تیہہ تیغ کر دے ہوئے صلیبیاں نے ملماناں تے شرمناک مظالم کیتے ، بچے بڈھے ، جوان کوئی وی اینہاں توں نا بچ سکئیا ، تقریبا 1 لکھ مسلمان مارے گئے ۔ انطاکیہ دے بعد ایہہ لشکر شام دے کئی شہراں تے مل ماردا ہوئیا حمص پہنچ گئیا ۔
ساری

**ساری**، ایران دے صوبہ مازندران دے شہرستان ساری وچ اک شہر اے، جیہڑا صوبہ مازندران دا راجگڑھ اے۔ ساری مُختصر عرصے لئی ایران دا راجگڑھ رہ چُکیا اے۔ ایران دے شمال وچ البرز پہاڑاں دیاں شمالی ڈھلواناں تے کیسپیئن سمندر دے جنوبی ساحل دے درمیان واقع اے۔ ساری مازندران صوبے دا سبھ توں وڈا شہر اے۔

## حوالے

گٹھ:صوبہ مازندران
گٹھ:ایران دے شہر
بشنپریا منیپوری

**بشنپریا منیپوری** ہندستان تے بنگلہ دیش چ بولی جان والی اک بولی اے 450,000 ایدے بولن والیاں دی گنتی اے۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
پائیڈمونٹی

**پائیڈمونٹی** اتلے لیندے اٹلی دی اک بولی اے جیدے بولن والیاں دی گنتی 20 لکھ دے نیڑے اے۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:یورپ دیاں بولیاں
گٹھ:یورپی بولیاں
گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
آئیسلینڈی

**آئیسلینڈی** آئس لینڈ چ بولی جان والی بولی اے ایدے بولن والیاں دیگنتی 320،000 دے نیڑے اے۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:یورپ دیاں بولیاں
گٹھ:یورپی بولیاں
گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:آئیس لینڈ دیاں بولیاں
بوسنیائی

**بوسنیائی** اک بولی اے جیہڑے بلقان دے کئی دیساں چ بولی جاندی اے ایدے بولن والیان دی گنتی 22 لکھ دے نیڑے اے۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:یورپ دیاں بولیاں
گٹھ:یورپی بولیاں
گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
مقدونی

**مقدونی** مقدونیہ تے ہور دیساں چ بولی جان والی اک بولی اے ایدے بولن والیاں دی گنتی 16 توں 30 لکھ دے نیڑے اے۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
جارجیائی

**جارجیائی** بولی چارجیا چ بولی جاندی اے ایدے بولن والیاں دی گنتی 40 لکھ اے۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:یورپ دیاں بولیاں
گٹھ:یورپی بولیاں
گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
کریول

**کریول** اک بولی اے جیہڑی ہیٹی تے ہور دیساں چ بولی جاندی اے۔ ایدے بولن والیاں دی کنتی اک کروڑ 20 لکھ دے نیڑے اے۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
ارومانیائی

**ارومانیائی** بولی دکھنی چڑھدے یورپ دی اک بولی اے جیدے بولن والیاں دی کنتی 3 لکھ دے نیرے اے۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:یورپ دیاں بولیاں
گٹھ:یورپی بولیاں
گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
تھائی بولی

**تھائی** تھائی لینڈ چ بولی جان والی بولی اے ایدے بولن والیان دی گنتی دو کروڑ دے نیرے اے۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گلیکیائی

**گلیکیائی** بولی سپین چ بولی جان والی اک بولی اے ایدے بولن والیان دی گنتی 30 توں 40 لکھ دے نیرے اے۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:سپین دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:یورپ دیاں بولیاں
گٹھ:یورپی بولیاں
گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
وارے وارے

**وارے وارے** فلپائن چ بولی جان والی اک بولی اے ایدے بولن والیاں دی کنتی 34 لکھ اے۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
کنڑ بولی

**کنڑ** یا **کنڑا** (تلفظ:  یا ، **') یا ***کاناریس*''' ، بھارت دی جنوبی ریاست کرناٹک وچ بولی جاݨ آݪی اک دراوڑی بولی اے۔ ایہ کرناٹک دی سرکاری زبان اے۔ ایہدے بولݨہاراں نوں ‘کنڑگا‘ کہیا جاندا اے، ایہناں دی تعداد تقریبن 40 مِلیئن اے۔  یہ بھارت دیاں سرکاری بولیاں وِچوں اک اے۔

## حوالے

گٹھ:بولیاں
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:دراوڑی بولیاں
نائنورسک

**نائنورسک** ناروے دی اک بولی اے جیدے اولن والیاں دی گنتی 5 ملین دے نیڑے اے۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:یورپ دیاں بولیاں
گٹھ:یورپی بولیاں
گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
ماوری

**ماوری** نیوزی لینڈ چ بولی جان والی اک بولی اے جیدے بولن والیاں دی گنتی 157,110 اے۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
ناہواتل

**ناہواتل** میکسیکو چ بولی جان والی بولی اے ایدے بولن والیاں دی گنتی 14 لکھ دے نیڑے اے۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:یورپ دیاں بولیاں
گٹھ:یورپی بولیاں
گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
گیلاکی بولی

گیلاکی اک کیسپین بولی اے جیڑی ایران دے صوبے گیلان چ بولی جاندی اے۔ ایدے بولن آلیاں دی گنتی 20 توں 40 لکھ اے۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایران دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گان بولی

گان چین چ بولی جان آلی اک بولی تے ایدے بولن آلیاں دی گنتی 2 توں 5 کروڑ دے وشکار اے۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
انٹرلنگوا

انٹرلنگوا اک بینالاقوامی اگزلری بولی اے۔ ایدے بولن آلیا دی گنتی 100 دے نیڑے اے۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:یورپ دیاں بولیاں
گٹھ:یورپی بولیاں
گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
امہری بولی

**امہری جاں امہاری بولی [[ایتھیوپیا]] دے اتلے دکھنی علاقے چ بولی جان آلی اک بولی اے۔ ایدے بولن آلیاں دی گنتی ڈھائی [[کروڑ]] اے۔

امہاری** اک سامی بولی ہے جو ایتھوپیا وچّ بولی جاندی ہے۔ ایہہ عربی توں بعد دنیا دی دوجی سبھ توں مشہور سامی بولی ہے۔ 2007 دے انکڑیاں مطابق ایتھوپیا وچّ امہاری بولن والے مول بلارے 2.2 کروڑ سن۔

## لپی
امہاری بولی گعز لپی وچ لکھی جاندی اے جواک ابوگیدا لپی ہے اتے اسدے نشاناں نوں فدیل کیہا جاندا ہے۔

## حوالے

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:افریقہ دیاں بولیاں
گٹھ:سامی بولیاں
گٹھ:ایتھوپیا دیاں بولیاں
دکھنی بکولانو بولی

دکھنی بکولانو بولی فلپائن چ بولی جان آلی اک بولی اے جینوں 25 لکھ لوک بولدے نیں۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:یورپ دیاں بولیاں
گٹھ:یورپی بولیاں
گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
ترکمن بولی

**ترکمن** ترکمانستان چ بولی جان آلی اک بولی اے جینوں 40 لکھ لوک بولدے نیں۔

**ترکمن** (انگریزی: Turkmen)
(ترکمن: ، ، ) اک ترک زبان اے جسنو‏ں ترکمانستان دے تقریباً ساڈھے تن ملین افراد بولدے نيں۔ اس دے علاوہ شمال مشرقی ایران وچ دو ملین افراد  تے شمال مغربی افغانستان وچ ڈیڑھ ملین افراد بولدے نيں۔

## باہرلے جوڑ
* Turkmen grammar and orthography rules (Turkmen) (*in Turkmen*)
* Turkmen – English Dictionary with searchable reverse dictionary 
* Turkmen – English / English – Turkmen Dictionary (a)
* Turkmen – English / English – Turkmen Dictionary (b) http://www.chaihana.com/dicet.txt http://www.chaihana.com/dicte.txt
* Turkmen – English Dictionary
* Turkmen – English / English – Turkmen Dictionary (Freelang)
* Omniglot page on Turkmen
* Turkmen language online transliteration
* Ajapsozluk.com Ever-growing dictionary of Turkmen language
* Turkmen<>Turkish dictionary (Pamukkale University)

## حوالے
* Garrett, Jon, Meena Pallipamu, and Greg Lastowka (1996). “Turkmen Grammar”. www.chaihana.com.

ترکمانی زبان
گٹھ:امتزاجی زباناں
گٹھ:ایران د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:ترک زباناں
گٹھ:ترکمانستان د‏‏یاں بولیاں
ترکمن زبان
گٹھ:ترکی د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:روس د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:مضامین جنہاں وچ ترکمانی بولی دا متن شام‏ل اے

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایران دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
سنہالا بولی

سنہالا بولی سری لنکا چ بولی جان آلی اک بولی اے جینوں ڈیڈھ کروڑ لوک بولدے نیں۔

**سنہالا**(**සිංහල** **' ), **سنہالی** جاں **سنہلی''' , بولی سری لنکا وچّ بولی جان والی سبھ توں وڈی بولی ہے۔ سنہلی دے بعد سری لنکا وچّ سبھ توں زیادہ بولی جان والی بولیتامل ہے۔ عامَ طور تے اجیہا نہیں ہندا کہ کسے دیے دا جو نام ہووے اوہی اس دیس وچّ وسن والی قوم دا وی ہووے اتے اوہی نام اس قوم دی بولی جان والی بولی دا وی ہووے۔ سنہل جزیرہ دی ایہہ خاصیت ہے کہ اس وچّ وسن والی قوم وی سنہل کہاؤندی چلی آئی ہے اتے اس قوم دی بولی وی سنہل ہے۔
## کچھ پرمکھ سنہل شبد تے انہاں دے مطلب

## ایہ وی ویکھو
*سنہل لپی
## حوالے

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:سری لنکا دیاں بولیاں
بنوماسان بولی

بنوماسان بولی انڈونیشیا دے جزیرے جاوا تے بولی جان آلی بولی اے جینوں 12 توں 15 ملین لوک بولدے نیں۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
عربی حروف تہجی

**عربی حروف تہجی** ( **') جاں **عربی '''، عربی بولی لکھن لئی نسچت کیتی عربی لپی ہے۔ ایہہ سجے توں کھبے ولّ لکھی جاندی ہے۔ اس وچّ 28 اکھر ہن۔ کیونکہ ایہہ اکھر عامَ طور تے وئنجناں(صحیح حروف) دے نشان ہن، اس لئی اس نوں ابجد کیٹیکری وچّ رکھیا جاندا ہے۔

عربی الفابٹ اکھراں دا پربندھ اے جیہڑا عربی فارسی اردو پنجابی تے ہور کئی بولیاں لکھن لئی ورتیا جاندا اے۔ پنجابی دی شاہ مُکھی لِپی دا مُڈھ وی ایہی رسم الخط اے ۔ 

## حوالے

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:عربی بولی
گٹھ:لپیاں