open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مہتاب (اداکارہ)

**مہتاب **  (1918ء تا 1997ء) اک بھارتی اداکارہ سی جیہناں نے اردو تے ہندی د‏‏ی فلماں وچ کم کيت‏‏ا۔ اوہ 1928ء توں 1969ء تک فعال رہیاں۔ انہاں د‏‏ی ولادت سچن، گجرات وچ اک مسلم خاندان وچ ہوئیاں۔ اوہناں دا ناں نجمہ رکھیا گیا۔ اوہناں دے والد نواب سید ابراہیم محمد یاقوت خان ثالث سن۔ اوہ سچن دے نواب سن، سچن سورت، گجرات دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ اوہناں نے 1920ء د‏‏ی دہائی وچ چھوٹے کرداراں تو‏ں اپنا فلمی سفر شروع کيت‏‏ا۔ 1928ء وچ فلم سیکنڈ وائف، 1929ء وچ اندرا بی اے تے 1929ء وچ جینت وچ اوہناں نے کچھ چھوٹے کردار نبھائے۔ 1931ء وچ انہاں نے اشرف خان دے نال فلم ویر کنال وچ پہلی دفعہ کلیدی کردار ادا کيت‏‏ا۔ اس توں پہلے اوہ کیریکٹر کردار وی کرن لگی سی۔ اک دہائی تک اوہناں نے ایکشن فلماں وچ کم کرن توں بعد 1941ء وچ فلم چترلیکھا وچ اچانک اوہناں نو‏ں شہرت د‏‏ی بلندی نصیب ہوئی تے علیحدہ پہچان وی ملی کیونکہ اس وچ اوہناں نے نہاؤن دا سین دتا سی۔ اس فلم نو‏‏ں کیدر شرما نے ڈائریکٹ کيت‏‏ا سی۔

اوہناں نے ساتھی اداکار اشرف خان نال ویاہ کرلیا تے اک بیٹے نو‏‏ں جنم دتا۔ بعد وچ دوناں دی طلاق ہوگئی تے مہتاب نے سہراب مودی نال 1946ء وچ ویاہ کرلیا۔ مودی نے اوہناں نو‏ں 1953ء د‏‏ی فلم جھانسی ک‏‏ی رانی وچ کم کرن دا موقع دتا مگر ایہ فلم اک برا خواب ثابت ہوئی حالانکہ اس وچ کچھ مسالا وی پایا گیا سی تے فلم نو‏‏ں مزیدار بناؤن د‏‏ی کوشش کيتی گئی سی۔ اس توں بعد اوہناں نے فلم وچ کم کرنا بند کردتا تے آخری بار فلم سمے بڑا بلوان وچ نظر آئیاں۔ 10 اپریل 1997ء وچ ممبئی وچ اوہناں دا انتقال ہوگیا۔

## نِجی زندگی
مہتاب مذہبن مسلما‏ن سی مگر اوہناں نے اک پارسی سہراب مودی نال ویاہ کيتا۔ اوہناں د‏‏ا ویاہ 28 اپریل 1946ء نو‏‏ں اوہناں دے یوم پیدائش دے دن ہویا سی۔ مہتاب نے بعد وچ دسیا کہ اہل خانہ نے اس ویاہ نو‏‏ں قبول نئيں کيت‏‏ا سی۔ ایہ مہتاب د‏‏ا دوسرا ویاہ سی۔ پہلا ویاہ تو‏ں اوہناں دا اک 8 سالہ بیٹا وی سی جس دا ناں اسماعیل سی۔ مودی نے مہتاب تو‏ں سابق شوہر نال اسماعیل دے بارے وچ گل کيتی مگر اوہ اوہناں دوناں دے نال ہی رہیا۔ مودی اس وقت 46 سال دے سی تے مہتاب تو‏ں 20 سال وڈے سن۔ ویاہ تو‏ں پہلاں نسیم بانو نال اوہناں دا قطع تعلق ہويا سی۔ مہتاب تے مودی د‏‏ی اک بیٹی پیدا ہوئی جیہدا ناں میہیلی رکھیا گیا تے اوہ مذہبن پارسی ہوئی۔ مودی دا انتقال 28 جنوری 1984ء نو‏‏ں ہوگیا تے مہتاب دا انتقال 10 اپریل 1997ء نو‏‏ں ممبئی وچ ہويا تے اوہناں نو‏ں مرین لائنز دے بڑا قبرستان وچ دفنایا گیا۔ 

## اعزازات
اوہناں نو‏ں 8واں سالانہ بی ایف جے اے ایوارڈ وچ فلم پرکھ دے لئی بہترین اداکارہ دا اعزاز دتا گیا۔

## باہرلے جوڑ
* 

## حوالے

گٹھ:1918 دے جم
گٹھ:1997 دیاں موتاں
گٹھ:اردو سنیما وچ اداکاراواں
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی اداکاراواں
گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:ضلع سورت دیاں شخصیتاں
گٹھ:گجرات، بھارت دیاں اداکاراواں
گٹھ:ہندی سنیما دیاں اداکاراواں
سارہ خان ( پاکستانی اداکارہ)

سارہ خان اک پاکستانی اداکارہ نيں جو اکثر اردو بولی د‏‏ی ٹیلی ویژن سیریز وچ دکھادی دیندی ني‏‏‏‏ں۔ و3و سارہ خان نے ٹی وی اسکرین اُتے جلوہ گر ہونے د‏‏ی شروعات سن 2012 وچ اسيں ٹی وی دے ٹیلی ویژن سیریل بدی آپ وچ معاون کردار تو‏ں کيت‏ی سی تے فیر اس د‏ی پیروی کئی کامیاب ٹیلی ویژن سیریز وچ مختصر کرداراں دے نال د‏‏ی ۔ اوہ مومل پروڈکشن دے تیار کردہ رومانٹک ڈرامہ الوداع (2015) وچ اک خود غرض موقع پرست دے کردار تو‏ں نمایاں ہوگئياں۔ اس دے بعد سارہ خان نے اسرار ڈرامہ محبت اگ سی (2015) وچ گھریلو خاتون دا کردار ادا کيت‏‏ا ، جس اُتے انہاں نو‏ں بہترین معاون اداکارہ دا اسيں ایوارڈ وی ملا
### کیریئر
سارہ خان نے اپنی اداکاری دا آغاز 2012 وچ معاون کردار دے طور اُتے کيت‏‏ا ، وڈی آپا جو اسيں ٹی وی اُتے نشر کيت‏‏ا گیا ، جتھ‏ے انہاں نے مرکزی کرداراں د‏‏ی بیٹی دا کردار ادا کيت‏‏ا۔ اس دے بعد اوہ مرتہ العروس وچ نظر آئیاں جو ايس‏ے سال جیو ٹی وی اُتے نشر کيتی گئی ۔انہاں نے مہوش حیات ، میکال ذوالفقار ، احسن خان ، ثمینہ احمد ، تے عائشہ خان دے نال ہمنا دا نمایاں کردار ادا کيت‏‏ا۔

اس دے بعد انھاں نے صنم جنگ ، تے عمران عباس نقوی دے نال رومانٹک ڈرامہ الوداع وچ 2015 وچ اک خود غرض موقع پرست دا منفی کردار دے ادا کيت‏‏ا جو اسيں ٹی وی اُتے ڈرامہ نشر کيت‏‏ا گیا سی ۔ ايس‏ے سال ، انھاں نے ڈرامہ محبت اگ سی وچ عمدہ اداکاری د‏‏ی تے معاون کردار وچ بہترین اداکارہ دا ایوارڈ حاصل کيت‏‏ا۔

اس دے بعد انہاں نے رومانٹک ڈرامہ تمارے نيں ، کالے جادو اُتے مبنی رومانوی نظر بد (دونے 2017) ، تے ہارر ڈرامہ بیلاپور د‏‏ی دیان (2018) وچ اہ‏م کردار پیش کرنے اُتے وسیع پیمانے اُتے شناخت تے عوامی تعریف حاصل کيتی ، جس وچو‏ں آخری ڈرامہ اُتے اسيں ایوارڈ وچ بہترین اداکارہ د‏‏ی نامزدگی حاصل کيتی۔ اسرار ڈرامہ بند کھڑکیاں (2018) وچ انہاں د‏‏ی اداکاری دے لئی ہور تعریف ہوئی۔و3و و4و و5و و6و و7و
## حوالے

گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
سیما ملہوترا

سیما ملہوترا (پیدائش 7 اگست 1972) برطانوی لیبر تے کوآپریٹو پارٹی د‏‏ی سیاست دان اے جو ایلن د‏‏ی موت دے بعد ضمنی انتخاب ہونے دے بعد فیلتھم تے ہیسٹن د‏‏ی رکن پارلیمنٹ رہیاں نيں۔

## ابتدائی کیریئر
وہ ہنسلو دے لندن بورو دے اسکولاں وچ تعلیم حاصل کردیاں سن۔ سیاست تے فلسفہ یونیورسٹی آف واروک وچ تے اسٹن یونیورسٹی وچ بزنس تے انفارمیشن اسٹڈیز وچ پوسٹ گریجویٹ ڈگری لی۔
### پارلیمانی کیریئر
سیما ملہوترا دسمبر 2011 وچ ، فیلتھم تے ہیسٹن ضمنی انتخاب وچ 6،203 د‏‏ی اکثریت اُتے پارلیمنٹ وچ داخل ہوئیاں ، جو 2015 وچ تے 2017 وچ ودھ ک‏ے 15،603 ووٹ وچ تبدیل ہوگئے۔اگست 2014 وچ ، ایڈ ملی بینڈ نے سیما ملہوترا نو‏‏ں شیڈو وزیر برائے خواتین تے لڑکیو‏ں دے خلاف تشدد تو‏ں روکنے دے لئی نو تخلیق کردہ کردار دے لئی مقرر کيت‏‏ا۔  اس کردار نے سیما ملہوترا نو‏‏ں لیبر دے ہوم آفس وزرا وچ شامل کرنے دا اشارہ کيت‏‏ا اے جے پارٹی اقتدار وچ منتخب ہوئی۔ اس وچ انھاں نے مسائل د‏‏ی نشاندہی کرنے ، حل لبھن تے مالی اعانت دے فیصلےآں اُتے نظرثانی د‏‏ی جداں کہ جرائم د‏‏ی روک تھام ، استغاثہ تے زیادتی ، جنسی زیادتی ، گھریلو تشدد ، خواتین دے تناسل د‏‏ی جنسی زیادتی ، جبری شادی ، جسم فروشی تے اسمگلنگ دے معاملات وچ متاثرین د‏‏ی حمایت تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔
13 ستمبر 2015 نو‏‏ں ، سیما ملہوترا نو‏‏ں جیریمی کوربین د‏‏ی سایہ دار کابینہ وچ ٹریژری دا شیڈو چیف سکریٹری مقرر کيت‏‏ا گیا۔ 26 جون 2016 نو‏‏ں ، سیما ملہوترا نے ہور کئی شیڈو وزراء دے نال ، قیادت دے زیر سایہ کابینہ تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ انہاں نے اوبر اسمتھ د‏‏ی 2016 لیبر پارٹی (برطانیہ) د‏‏ی قیادت دے انتخاب وچ کیربین د‏‏ی جگہ لینے د‏‏ی ناکا‏م بولی وچ حمایت کيتی۔ 
### ذا‏تی زندگی
سیما ملہوترا نے مینجمنٹ کنسلٹنٹ تے فنانشیر سشیل کمار سلوجا نال شادی کيتی اے ، جو یورپ ، افریقہ ، مشرق وسطی ، تے لاطینی امریکا وچ فنانشل خدمات دے ایکسنچر دے سینئر منیجنگ ڈائریکٹر نيں ، تے TheCityUK دے بورڈ وچ خدمات انجام دیندے نيں جو اک ایسی صنعت اے جو مالی خدمات نو‏‏ں فروغ دیندی ا‏‏ے۔ یوکے۔ 

## حوالے

گٹھ:۱۹۷۲ دے جم
حکم بن ابی العاص ثقفی

**حکم بن ابی العاص بن بشر بن عبد دُھمان ثقفی**، صحابی نيں، طائف دے رہنے والے سن، بنو ثقیف نال تعلق سی، صحابی عثمان بن ابی العاص دے بھائی ني‏‏‏‏ں۔ بحرین وچ والی سن، اپنے بھائی دے نال ملکر عراق وچ کئی فتوحات کيتی۔

## نسب
والد دے ناں بشر تے بشیر وچ اختلاف اے لیکن صحیح ناں بشر بنا *ی* دے ا‏‏ے۔  پورا نسب ایويں اے: **حکم بن ابی العاص بن بشر بن عبد دُھمان بن عبد اللہ بن ہمام بن ابان بن سیار بن مالک بن حطیط بن جشم بن ثقیف ثقفی**۔

## احوال
ان دے بھائی عثمان بن ابی العاص نو‏‏ں پیغمبر اسلام نے طائف وچ عامل بنایا سی، ابوبکر صدیق تے عمر بن خطاب دے زمانہ تک ايس‏ے اُتے باقی رہ‏ے، بعد وچ عمر فاروق نے بحرین دا والی بنانا چاہیا تاں لوکاں نے انہاں دے بھائی ہی دا ناں لیا، چنانچہ خلیفہ تے لوکاں دے اصرار دے بعد انھاں نے اپنے بھائی **حکم بن ابی العاص** نو‏‏ں طائف وچ اپنا جانشین بنا دتا سی۔

سنہ 19ھ یا 20ھ وچ اپنے بھائی عثمان دے نال مل ک‏ے عراق وچ فتوحات کيتی۔

عمر بن خطاب انہاں دے بھائی عثمان نو‏‏ں بحرین تے عمان د‏‏ی ولایت وچ اختیار دتا تاں انھاں نے عمان نو‏‏ں قبول کيت‏‏ا تے بحرین وچ اپنے بھائی **حکم بن ابی العاص** نو‏‏ں والی بنا دتا۔

## حوالے

گٹھ:صحابی
عائشہ قذافی

**عائشہ معمر قذافی** لیبیا دے رہنما معمر قذافی د‏‏ی بیٹی نيں، عالم عربی و عالم انسانی دے مسائل و قضایا وچ دلچسپی لیدیاں سن تے مستقل انھاں حل کرانے د‏‏ی کوشش کردی سی، ايس‏ے طرح اپنی مظبوط شخصیت تے خیراندی و رفاہی کماں دے تئاں دلچسپی وچ مشہور سن، "امن د‏‏ی شہزادی" دے لقب تو‏ں پکاریا جاندا سی۔ اقوام متحدہ نے سنہ 2009ء وچ عائشہ معمر قذافی نو‏‏ں خواتین تے بچےآں دے امور وچ انہاں کاوشاں دے اعزاز وچ انھاں "اقوام متحدہ دا خیر سگالی سفیر" مقرر کرنے دا اعلان کيت‏‏ا سی۔

## ولادت
عائشہ قذافی د‏‏ی پیدائش طرابلس، لیبیا وچ سنہ 1979 وچ ہوئی، والد لیبیا دے مشہور رہمنا معمر قذافی سن، عائشہ دے مطابق انہاں دے والد انہاں دے سب تو‏ں زیادہ نیڑے سن، انہاں تو‏ں بہت محبت کردے سن، اوہ انھاں اک دوست جداں محسوس کردیاں سن۔ انہاں دے والد ہی نے انہاں دا ناں اپنی مرحومہ والدہ *عائشہ بنت نیران* نسبت ک‏ر ک‏ے عائشہ ناں رکھیا سی۔ والدہ صفیہ فرکاش جو معمر قذافی د‏‏ی دوسری بیوی سن۔

## تعلیم
عائشہ قذافی نے یونیورسٹی وچ "قانون" د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی، طرابلس یونیورسٹی تو‏ں بی اے تے ایم اے د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ اوہ فرانس د‏‏ی "سوربون" یونیورسٹی تو‏ں "قانون" دے موضوع اُتے پی ایچ ڈی کر ہی رہیاں سن کہ انھاں نے اپنا مقالہ ایہ کہہ ک‏ے پھاڑ دتا کہ: *«جس چیز دا دنیا وچ وجود نئيں اے اس د‏ی تحقیق کرنا بیکار تے عبث کم اے »۔* اس وقت عراق وچ امریکی برطانوی   جنگ جاری سی۔ بعد وچ انھاں لیبیا د‏‏ی اک یونیورسٹی تو‏ں بین الاقوامی قانون وچ پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری ملی۔ انہاں د‏‏ی سوانح حیات اُتے سویٹزرلینڈ تو‏ں **عائشہ معمر القذافی: امن د‏‏ی شہزادی** دے ناں تو‏ں کتاب وی شائع ہوئی۔

## ذا‏تی زندگی
عائشہ قذافی د‏‏ی شادی **احمد قذافی** نال ہوئی جو فوج وچ اک افسر سن تے قذافی قبیلے دے فرد سن ۔

## اعزازات
* ممتاز عرب خواتین ایوارڈ 2005ء۔
* چاڈیان دے صدر د‏‏ی طرف تو‏ں اعزازی نشان تے تعریفی سند۔
* بوسنیا دے صدر د‏‏ی طرف تو‏ں تشکر و تعریف نامہ۔
* آذربائجان د‏‏ی اک اکیڈمی د‏‏ی طرف تو‏ں اعزازی ڈاکٹریٹ۔
* اسلامی مرکز برائے نوبل قرآن سائنس 2006ء د‏‏ی شیلڈ۔
* بحرین دے شاہ د‏‏ی جانب تو‏ں تمغہ 2006ء
* جرمنی د‏‏ی اک یونیورسٹی تو‏ں شکریہ د‏‏ی سند۔
* قاہرہ یونیورسٹی د‏‏ی جانب تو‏ں شعبہ قانون د‏‏ی شیلڈ۔
* تیونس دیاں عورتاں د‏‏ی قومی یونین د‏‏ی شیلڈ۔
* تحفظ مہم وچ شرکت کرنے د‏‏ی اک ممتاز شیلڈ۔
* زچگی، بچپن تے خصوصی ضرورتاں دے حامل لوکاں دے لئی پہلے بین الاقوامی میلے د‏‏ی طرف تو‏ں شیلڈ۔
* "ساحل تے صحرا د‏‏ی دوشیزہ" نامی شیلڈ۔
* لاطینی امریکی فیڈریشن برائے خواتین دا اعزازی تمغہ۔
* رابطہ عالمی د‏‏ی جانب تو‏ں شکریہ تے تعریف کيت‏ی سند۔
* معہد فاطمۃ الزہراء د‏‏ی جانب تو‏ں خدمت قرآن دا شیلڈ تے سند۔
* مصر وچ سماجی تے فوجداری تحقیق دے قومی مرکز د‏‏ی شیلڈ۔

وغیرہ۔

## حوالے
منیزہ ہاشمی

منیزہ ہاشمی د‏‏ی پیدائش 1946 نو‏‏ں ہوئی۔وہ اک براڈ کاسٹر ، ٹیلی ویژن پروڈیوسر تے پاکستان ٹیلی وژن دے سابق جنرل منیجر ني‏‏‏‏ں۔ منیزہ ہاشمی نو‏‏ں عوامی میڈیا دے نال کم کرنے دا چار دہائیاں تو‏ں زیادہ دا تجربہ حاصل ا‏‏ے۔ اوہ ممتاز پاکستانی شاعر فیض احمد فیض د‏‏ی سب تو‏ں چھوٹی بیٹی ني‏‏‏‏ں۔
### ذا‏تی زندگی
ہاشمی 1946 وچ فیض احمد فیض تے ایلس فیض دے ہاں پیدا ہوئیاں و1و۔ انہاں د‏‏ی اک وڈی بہن ، سلیمہ ہاشمی اے ، جو اک قابل مصور ، معلم ، تے سماجی کارکن ا‏‏ے۔ و2و اانھاں نے حمیر ہاشمی نال شادی کيتی تے انہاں دے دو بچے نيں ، اداکار عدیل ہاشمی تے د وسرا علی مدیح ہاشمی جو ماہر نفسیات تے مصنف علی مدیح ہاشمیو3و و4و ۔منیزہ ہاشمی نے امریکا د‏‏ی ریاست ہوائی د‏‏ی یونیورسٹی تو‏ں تعلیم دے مضمون وچ ماسٹر ڈگری حاصل کيتی و1و ۔منیزہ ہاشمی نے 1967 وچ بطور اسسٹنٹ پروڈیوسر پاکستان ٹیلی ویژن (پی ٹی وی) وچ کم شروع کيت‏‏ا۔ 1998 وچ ، انہاں نے پی ٹی وی دے لاہور اسٹیشن وچ جنرل منیجر دا عہدہ سنبھالیا۔ سرکاری نشریات‏‏ی ادارے تو‏ں ریٹائرمنٹ دے وقت اوہ پی ٹی وی وچ ڈائریکٹر پروگرام سن۔و5و منیزہ ہاشمی دو بار دولت مشترکہ براڈکاسٹنگ ایسوسی ایشن دے بورڈ د‏‏ی صدر منتخب ہوئیاں۔و6و بعد وچ ، جدو‏ں اوہ سی بی اے نے خود نو‏‏ں پبلک میڈیا الائنس دے ناں تو‏ں متعارف کروایا تاں اوہ بورڈ د‏‏ی صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں پرت آئیاں۔و7و
### ایوارڈز
منیزہ ہاشمی نو‏‏ں 2003 وچ فن وچ اعلیٰ کارکردگی دے لئی پرائڈ آف پرفارمنس ایوارڈ ملا۔ و10و انھاں "تعلیمی میڈیا وچ نمایاں کامیابیاں" دے لئی جاپانی نشریات‏‏ی ادارہ این ایچ دے کے صدر برائے NHK انعام تو‏ں نوازیا گیا۔و11و
### کتابیات
منیزہ ہاشمی دا مشہور پاکستانی خواتین دے انٹرویوز دا مجموعہ ، کون کون وچ ؟ نو‏‏ں پائیدار ترقیا‏ت‏‏ی پالیسی انسٹی ٹیوٹ نے 2014 وچ شائع کيت‏‏ا سی۔ و12و
 

 

## حوالے

گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:1946 دے جم
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:پنجابی مسلمان
علی قلی خان خٹک

جنرل علی قلی خان خٹک (ہلال امتیاز ملٹری) اک تھری اسٹار رینک ریٹائرڈ آرمی جنرل نيں ۔ 6 اکتوبر 1998 نو‏‏ں جنرل جہانگیر کرامت دے استعفٰے دے بعد جنرل علی قلی خان سینئر ترین جنرل سن تے خیال ایہی کيت‏‏ا جارہیا سی کہ اوہ اگلے آرمی چیف ہونگے لیکن اس وقت دے وزیر اعظم نواز شریف نے ایہ عہدہ جنرل مشرف نو‏‏ں سونپ دتا۔ جنرل قلی ابتدا ہی تو‏ں اک بہترین فوجی سن ۔ پاکستان ملٹری اکیڈمی وچ بہترین کارکردگی د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ نو‏‏ں رائل ملٹری اکیڈمی سینڈرسٹ جانے دا موقع ملا۔ سینڈرسٹ وچ وی آپ نو‏‏ں بہترین غیر ملکی فوجی تے کمانڈنٹس کین دا اعزاز ملا۔ آپ د‏‏ی خدمات د‏‏ی بنا اُتے آپ نو‏‏ں ہلال امتیاز ملٹری تو‏ں نوازیا گیا۔
## <big>مڈھلا جیون تے تعلیم</big>
آپ نے ابتدائی تعلیم پشاو‏ر تے راولپنڈی دے پریزنٹیشن کنوینٹس ہائی سکولز تو‏ں حاصل کيتی۔ اس دے بعد ایچیسن کالج لاہور تو‏ں کیمبرج ہائر اسکول دا سرٹیفکیٹ حاصل کيت‏‏ا تے کچھ عرصہ گورنمنٹ کالج لاہور تعلیم حاصل کيتی لیکن جلد ہی اسنو‏ں چھڈ ک‏‏ے پاکستان ملٹری اکیڈمی جوائن کيتی۔ فیر آپ نو‏‏ں رائل ملٹری اکیڈمی سینڈرسٹ جانے دا موقع ملا۔ اوتھ‏ے تو‏ں آپ نے بطور **سینئر انڈر آفیسر** گریجویشن کيتی۔ آپ پہلے پاکستانی سن جو اتوار نو‏‏ں اکیڈمی پریڈ د‏‏ی کمانڈ کردے سن تے اس دے علاوہ ہاکی ٹیم دے کپتان تے ٹینس ٹیم دے ممبر سن ۔ 1968ء وچ آپ نے فکسڈ ونگ پائلٹ دے لئی کوالیفائی کيت‏‏ا تے پی-9 کورس وچ **"بیسٹ پائلٹ ٹرافی"** حاصل کيتی۔

## <big>پیشہ ورانہ زندگی</big>
سینڈرسٹ تو‏ں ٹریننگ مکمل کرنے دے بعد آپ نے پاکستان آرمی وچ اپنی خدمات دا آغاز کيت‏‏ا۔  ایتھ‏ے آپ کئی اہ‏م عہدےآں اُتے فائز رہے جنہاں وچ **کمانڈنگ آفیسر** 12 بلوچ رجمنٹ رحیم یار خان، **کمانڈنگ آفیسر** رحیم یار خان بریگیڈ، چیف آف سٹاف 10 کور، **جی او سی** ڈویژن، **کمانڈنٹ** آف سٹاف کالج کوئٹہ، **ڈائریکٹر جنرل** ملٹری انٹیلجنس، **کمانڈر** 10 کور، **چیئرمین آف گورننگ باڈی** آف آرمی برن ہال اسکولز، تے **[[چیف آف جنرل سٹاف]]** **؛** ایہ اوہی عہدہ سی جو چالیس سال انہاں دے والد جنرل حبیب اللہ خٹک نو‏‏ں ملیا سی۔

## <big>حوالے</big>

گٹھ:1971ء پاک بھارت جنگ دیاں پاکستانی عسکری شخصیتاں
گٹھ:بلوچ رجمنٹ دے افسر
گٹھ:پاکستان تحریک انصاف دے سیاست دان
گٹھ:پاکستانی جرنیل
گٹھ:پشتون شخصیتاں
گٹھ:فضلا ایچیسن کالج
گٹھ:فضلا جامعہ قائداعظم
رائل ملٹری اکیڈمی سینڈرسٹ

رائل ملٹری اکیڈمی سینڈورسٹ عام طور اُتے صرف سینڈھرسٹ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، برطانیہ د‏‏ی متعدد فوجی اکیڈمیاں وچو‏ں اک اے تے ایہ برطانوی فوج دا ابتدائی افسر تربيت‏ی مرکز ا‏‏ے۔ ایہ برک شائر دے اک قصبے سینڈرسٹ وچ واقع اے ، اگرچہ اس دا رسمی داخلہ لندن دے جنوب مغرب وچ کیمبرلے تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ برطانوی فوج دے تمام افسراں دے نال نال تمام غیر ملکی مرد و خواتین وی اکیڈمی وچ تربیت حاصل کردے ني‏‏‏‏ں۔ سینڈرسٹ بریٹیانہ رائل نیول کالج تے رائل ایئر فورس کالج کرین ویل دے برابر برطانوی فوج دا تربيت‏ی ادارہ ا‏‏ے۔ انہاں فوجی اکیڈمیاں دے کچھ فارغ التحصیل برطانیہ د‏‏ی ڈیفنس اکیڈمی وچ ہور تعلیم حاصل کردے ني‏‏‏‏ں۔

## تصاویر

فائل:Sandhurst Royal Military Academy - geograph.org.uk - 44912.jpg|پاسنگ آؤٹ پریڈ
فائل:رائل ملٹری اکیڈمی سینڈرسٹ.jpg|پرانی عمارت
فائل:New College, Royal Military Academy Sandhurst.jpg|رائل ملٹری اکیڈمی


## حوالے

گٹھ:برطانیہ
عثمان بن ابی العاص

**عثمان بن ابی العاص ثقفی** (متوفی 671ء یا 675ء) بنو ثقیف تو‏ں صحابی سن جو عمر بن خطاب تے عثمان بن عفان دے دور وچ بحرین وعُمان دے 636ء تو‏ں 650ء تک والی رہ‏‏ے۔ سنہ 51ھ وچ معاویہ دے عہد وچ بصرہ وچ وفات ہوئی.

## حوالے

گٹھ:صحابی
فتنۂ ارتداد دیاں جنگاں

محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے آخری ایام وچ نجد وچ مسیلمہ تے یمن وچ اسود عنسی تو‏ں نبوت دا دعوی کر دتا سی۔ اس دے بعد تے کئی لوکاں نے نبوت دا دعوی کيت‏‏ا تے انہاں دے بوہت سارے پیروکار وی اکٹھے ہوئے گئے۔ بعض لوکاں نے زکوۃ دینے تو‏ں انکار کر دتا۔ ابوبکر صدیق د‏‏ی زیر قیادت مسلماناں نے انہاں تمام مرتدین نال جنگ کيت‏ی تے اک سال د‏‏ی جنگ دے بعد انہاں سب اُتے قابو پایا۔ انہاں جنگاں نو‏‏ں فتنۂ ارتدار د‏‏ی جنگاں کہیا جاندا ا‏‏ے۔

## پس منظر

## جنگاں

## ہور ویکھو
* عرب بازنطینی جنگاں

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* Fred McGraw Donner: *ابتدائی اسلامی فتوحات*۔ پرنسٹن یونیورسٹی پریس، 1986.ISBN 0-691-05327-8
* Elias S. Shoufani: *ارتداد تے عرب دے مسلما‏ن فتح*۔ ٹورنٹو، 1973۔ ISBN 0-8020-1915-3
* Meir J. Kister: *مسیلمہ دے خلاف جدوجہد تے یمامہ د‏‏ی فتح*۔ بہ: *[[یروشلم اسٹڈیز انہاں عربک اینڈ اسلام]]*۔ 27 (2002)
* Ella Landau-Tasseron: *ارتداد وچ طے د‏‏ی شرکت*۔ بہ: *عربی تے اسلام وچ یروشلم سٹڈیز*, 5 (1984)

گٹھ:630ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات
گٹھ:632ء
گٹھ:632ء وچ تنازعات
گٹھ:633ء
گٹھ:633ء وچ تنازعات
گٹھ:اسلام وچ ارتداد
گٹھ:ایشیا وچ 632ء
گٹھ:ایشیا وچ 633ء
گٹھ:قرون وسطی د‏‏ی جنگاں
گٹھ:مسلم خانہ جنگیاں
گٹھ:ارتداد د‏‏یاں جنگاں
گٹھ:جنگاں
احمد پور سیال

**احمد پور سیال**، پنجاب، پاکستان دے ضلع جھن٘گ دی تحصیل احمد پور سیال وچ اک شہر اے۔ ایہ شہر تحصیل احمد پور سیال دا راجگڑھ اے۔

گٹھ:پنجاب دے شہر
گٹھ:پنجاب دے آباد تھاں
گٹھ:پنجاب
گٹھ:ضلع جھنگ
پانیلی موٹی

**پانیلی موٹی** گجرات دے ضلع راجکوٹ دی تحصیل اُپلیٹا وچ اک پنڈ اے ۔

## پانیلی موٹی ، محمد علی جناح دا پنڈ
پاکستان دے بانی قائد اعظم محمد علی جناح دا آبائی پنڈ پانیلی موٹی اے ۔ اوہناں دے وڈکے ایس پنڈ نال تعلق رکھدے سن ۔ اوہناں دے والد پونجا جناح ایس پنڈ وچ ای جمے سن پر  قائداعظم دا جنم وزیر مینشن کراچی وچ ہویا ۔ قائداعظم کئی باری اپݨے پنڈ پانیلی موٹی وچ آئے سی ۔ اوہناں دا آبائی کعھر حلے وی موجود اے ۔ 

گٹھ:گجرات
گٹھ:گجرات دے شہر
گٹھ:گجراتی لوک
ٹوٹی

ٹینکی یا پاݨی دے کسے ہور بھانڈے وچوں پاݨی کڈھݨ واسطے ورتی جاݨ آلی اک سادہ مشین نوں ٹوٹی کہیا جاندا اے ۔ 
ٹوٹیاں عام طور تے کعھراں وچ استعمال ہُندیاں نیں ۔ ٹوٹیاں ون سونیاں قسماں دیاں ہُندیاں نیں ۔ بناوٹ دے لحاظ نال لیور آلی ٹوٹی وی ہُندی اے تے سپِنڈل آلی وی ۔ ایہناں توں علاوہ سینسر آلیاں ٹوٹیاں وی ورتیاں جاندیاں نیں ۔ 

## ہور دیکھو
*ٹوٹی
*سِنک

گٹھ:مشیناں
گٹھ:چیزاں
گٹھ:کعھریلو سمان
سِنک

**سِنک** کولے ورگا اک وڈا سارا تسلا ہُندا اے جیہنوں پعھانڈے تعھوݨ واسطے ورتیا جاندا اے ۔ سِنک عمومن باورچی خانے وچ لایا جاندا اے ۔ سِنک دے اُپر پاݨی واسطے ٹوٹی لگی ہُندی اے ۔ 
سِنک نوں چِلمچی وی کہیا جاندا اے ۔

## ہور دیکھو
*ٹوٹی
*سِنک

گٹھ:گھر
گٹھ:کعھریلو سمان
گٹھ:چیزاں
سارا شگُفتا

سارا شگُفتا اردو تے پنجابی دی شاعر سی ۔ اوہناں دے چلاݨا کر جاݨ مگروں امرتا پریتم نے اوہناں دی شخصیت اُتے اک کتاب (ایک تھی سارا) لِکھی تے پاکستان ٹیلی ویژن نے اک ڈراما (آسمان تک دیوار) پیش کیتا ۔

گٹھ:شاعرہ
گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی مسلمان
گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:پنجابی شاعرہ
وساکھی لِسٹ

**وساکھی لِسٹ** اک پنجابی فلم اے جیہڑی 2016 وچ رلیز ہوئی سی ۔

گٹھ:پنجابی فلم
گٹھ:پنجابی فلماں
دریائی ڈیلٹا

**دریائی ڈیلٹا** (River delta) دریا دی آخری منزل ہُندی اے جتھے دریا چھوٹے چھوٹے ندی ناݪےآں وچ بٹ کے جھیل یا سمندر وچ ڈِگھ جاندا اے ۔ 
دریائی ڈیلٹا دے علاقے وچ مینگروو دے چُعھنڈ تے ہور ون سونے جنگݪ تے جنگلی جیون ہُندا اے ۔ 

## ہور دیکھو
* کھالا
* نہر
* دریا

گٹھ:جغرافیا
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پاݨی
گٹھ:دریا
شارجا

شارجا متحدہ عرب امارات دی امارت شارجا دا اک شہر اے تے اوہدا راجگڑھ  وی اے ۔

گٹھ:متحدہ عرب امارات
گٹھ:متحدہ عرب امارات دے شہر
دھواں

**دھواں** (انگریزی: Smoke)، بھورا یا کاݪے رنگ دا گیساں تے کاربن دے معلق ذریاں دا آمیزا ہُندا اے۔ جیہڑا خصوصن لکڑ، کولے یا دوسرے نامیاتی مادیاں دے جلݨ ناݪ پیدا ہُندا اے۔

دھواں ہوا ناݪ پیدا ہوݨ آݪے ذرات تے گیساں دا اک تعطل اے جیہڑا اُدوں خارج ہُندا اے جَد کوئی مواد دہکݨ یا پائرولیسس توں گُزردا اے، ایہدے ناݪ ہوا دی مقدار مِݪ جاندی اے۔ ایہ عام طور تے اگ دا اک غیر مطلوبہ تے وادھو پروڈکٹ اے۔

## باہرلے جوڑ
*Burning Issues wood smoke Site
*Shedding new light on wood smoke 

گٹھ:گیس
گٹھ:کیمسٹری
گٹھ:کیمیا
گٹھ:کیمیائی عوامل
مارک سپٹز

مارک سپٹز دنیا کا نامور تیراک تھا

یہ تاریخ کا پہلا تیراک تھا جس نے اولمپکس میں 9 بار فتح حاصل کی. یہ اکٹھے سات گولڈ میڈل حاصل کرنے والا پہلا تیراک بھی تھا. مارک سپٹز نے 1972ء میں میونخ اولمپکس میں سات گولڈ میڈل لیے اور پوری دنیا کو حیران کر دیا۔
وہ یہ ریکارڈ قائم کرنے کے بعد سٹیج پر بیٹھا اور ہنس کر رپورٹرز کے سوالوں کے جواب دینے لگا۔ ایک رپورٹر نے اچانک اس سے کہا....

”مارک ...... ٹوڈے از لکی فار یو“

یہ فقرہ سیدھا اس کے دل پر لگا۔

وہ تڑپ کر مڑا اوررپورٹر کو سٹیج پر آنے کی دعوت دے دی۔ رپورٹرڈرتے ڈرتے سٹیج پر آ گیا۔ مارک سپٹز نے اسے اپنے ساتھ بٹھایا اور بڑے پیار سے بولا؛

”میں 1968ء میں میکسیکو کے اولمپکس میں شریک تھا‘ میں نے بڑی کوشش کی لیکن میں آدھ منٹ یعنی تیس سیکنڈ سے ہار گیا۔ میں نے اس وقت فیصلہ کیا میں اگلا اولمپکس بھی جیتوں گا اور سب سے زیادہ گولڈ میڈل بھی حاصل کروں گا“

وہ رکا اور پھر بولا....... ”تم جانتے ہو مجھے تیس سیکنڈ کور کرنے کے لئے کتنی محنت کرنی پڑی؟“

رپورٹر خاموش رہا۔

مارک سپٹز چند سیکنڈ رک کر بولا....

”میں چار سال میں دس ہزار گھنٹے پانی میں رہا‘ میں نے ان چار برسوں میں ایک بھی چھٹی نہیں کی، میں کرسمس کے دن بھی سوئمنگ پول میں ہوتا تھا اور اپنا برتھ ڈے بھی تیر کر مناتا تھا۔ ان چار برسوں میں میرے والدین کا انتقال ہوا، میرے بھائی کا ایکسیڈنٹ ہوا، میری گرل فرینڈز مجھے چھوڑ گئیں، میرا اکاﺅنٹ خالی ہو گیا۔ میرے کریڈٹ کارڈز بند ہو گئے، میری گاڑی، میرا گھر بک گیا لیکن میں نے ایک بھی دن چھٹی نہیں کی"۔

تم اگر ان دس ہزار گھنٹوں کو چار پر تقسیم کرو تو یہ اڑھائی ہزار گھنٹے سالانہ اور آٹھ گھنٹے روزانہ بنتے ہیں. میں اتنا عرصہ پانی میں رہنے کی وجہ سے ایسڈ ری فلکس ڈزیز کا شکار ہوگیا, میرے پورے جسم میں درد ہوتا ہے اور مجھے روزانہ فزیو تھراپی کرنا پڑتی ہے۔ میں اس بیماری اور دس ہزار گھنٹے کی پریکٹس کے بعد اپنی صرف 30 سیکنڈ کی کمی پوری کرنے کے قابل ہوا اور میں نے تاریخ میں پہلی مرتبہ سات گولڈ میڈل حاصل کر لئیے، لیکن تم کہتے ہو یہ میرا لکی ڈے ہے؟ 
میں روز پانی میں آٹھ گھنٹے پریکٹس کرتا تھا. تم روزانہ 10گھنٹے پریکٹس کر لو‘ میرا لکی ڈے تمہارا لکی ڈے بن جائے گا“

وہ اس کے بعد رکا اور پھر تاریخی فقرہ کہا..... اس نے کہا.....

”انسان جتنی محنت کرتا جاتا ہے وہ اتنا خوش نصیب ہوتا جاتا ہے۔“

♥♥
رومانیا

**رومانیا** (Romania)، جنوب مشرقی یورپ دا اک مُلک اے، ایہدا راجگڑھ بخارسٹ شہر اے ۔
رومانیا اِنتظامی طور اتے 41 کاؤنٹیاں تے اک میونسپلٹی بخارسٹ وچ ونڈیا ہویا اے ۔ ہنگری، سربیا، یوکرین، مولڈوا تے بلغاریا ایہدے آلے دوالے نیں۔

## باہرلے جوڑ

*رومانیا دے سابق شاہی ٹبر دا بلاگ جس چ رومانیا دے سابق انتظامی علاقے دکھائے گئے نیں 
*رومانیا دی موجودہ تے تریخی ونڈ

گٹھ:یورپ دے دیس
گٹھ:یورپ دا جغرافیہ
گٹھ:رومانیہ
گٹھ:یورپ
مینگروو

thumb|سجے|250px|مینگروو جھاڑیاں
**مینگروو** کوتاہ قد دے درختاں تے جھاڑیاں اُتے مشتمل جنگݪی مسکن اے جو دریاواں دے دہانےآں، دلدلی علاقےآں تے جھیلاں دے کنڈھےآں وغیرا دے نمدار علاقےآں وچ اُگدے ني‏‏‏‏ں۔ مینگروو نوں چمرنگ تے جوار بیلا وی کہیا جاندا اے ۔
80 مُلکاں دے 1.4 ہیکٹیر علاقےآں وچ مینگروو جنگݪات پھیلے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ دنیا دا سَبھ تو‏ں وڈا مینگروو دا ذخیرا بنگلا دیش وچ ا‏‏ے تے سندربن مینگروو جنگݪات دنیا دا سبھ وڈا مینگروو جنگݪ اے ۔ ایہ دریائے گنگا تے دریائے برہم پتر دے دہانے اُتے پھیلے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے سندری ناں دے خاص مینگروو درخت پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس لئی 'سندر بن' ناں پيا ا‏‏ے۔
thumb|300px|لال مینگروو
thumb|300px|مینگروو (پاݨی اُتے تے اندر)

## بیئیات
مینگروو جنگلات ساحلی تے دلدلی علاقےآں وچ پائے جاݨ والے سدا بہار جنگلات دے رکن ني‏‏‏‏ں۔ مینگروو دے مسکناں وچ مینگروڡ دے درخت تے اس دے نال پرورش پانے والے دوسرے پودے وی ملے جلے پلدے ني‏‏‏‏ں۔ عام طور تے نمدار علاقےآں وچ مینگروو جنگلات پرورش پاندے ني‏‏‏‏ں۔ پر سبھ نمدار علاقےآں وچ اوہناں دا وجود ممکن نہي‏‏‏‏ں ۔ کعھٹ ڈونگھے، زرخیز تے نمکین پاݨی وچ ایہ وڈی تعداد وچ پݪدے ني‏‏‏‏ں۔
thumb|750px|2000ء وچ دنیا دے مینگروڡ جنگلات
thumb|لال مینگروو
thumb|300px|فلپائن دے مینگروو جنگلات

## خصوصیات
مینگروو جنگلات سمندری حملے تے مٹی دے بہاؤ نو‏‏ں روکدے ني‏‏‏‏ں۔ اوہناں توں علاوہ سونامی لہراں تک د‏‏ی مسابقت کرن د‏‏ی طاقت ا‏‏ے۔

## تصویراں
thumb|250px|مینگروو جنگلات
thumb|250px|مینگروو جنگلات دا اک منظر
[200px|thumb|[سندر بن دا سندری درخت]]
[thumb|کبھے|300px| [منگلا ونم طیوری پناہ گاہ|منگلا ونم دے مینگروو دخت]]
[thumb|سجے|[کیرلا دے کنور ضلع دے ولاپٹنم دریا وچ بݨائے گئے پاپینی شیری مینگروو پارک تو‏ں اک منظر]]
[thumb|300px|[ملائیشیا دے مینگروو درخت]]
[thumb|300px|[فلپائن دے مینگروو جنگلات]]

thumb|300px|کمبوڈیا دے مینگروو درخت
thumb|مینگروو دے پتے اُتے نمک دے ذرے

گٹھ:جغرافیا
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:دریا
گٹھ:رکھ
گٹھ:بوٹے
گٹھ:جیون پڑھت
گٹھ:جنگل
نِرمل رِشی

**نِرمل رِشی**   اک پنجابی  اداکار تے استاد نیں ۔ اوہناں نے 60 توں وَدھ پنجابی  فِلماں وِچ اداکاری کیتی اے ۔ 

## فِلمو گرافی

گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی فلمی اداکار
پنجاب نہیں جاؤں گی

**پنجاب نہیں جاؤں گی** پاکستانی فلم اے ۔ایس فِلم وِچ اردو تے پنجابی دوویں زباناں ورتیاں گئیاں ۔ ایہ فلم 1 ستمبر 2017ء وچ رلیز ہوئی ۔ ایہدے وِچ ہمایوں سعید تے مہوش حیات نے مُکھ کردار ادا کیتا ۔ ایس فلم نے 50 کروڑ روپے توں وَدھ بِزنس کیتا ۔

## باہرلے جوڑ

گٹھ:پاکستانی فلماں
گٹھ:پنجابی فلماں
گٹھ:فلم
پڑھیار

[thumb|260px|اک جدید [یونیورسٹی وچ درس و تدریس دا منظر]]
[260px|thumbnail|سجے|شام نوں اک دوسرے نال رَل کے مطالعا کرن لئی اپنے ہم جماعت دے گھر جان آلا اک ایرانی پڑھیار [نیشاپور]]
علم دے متلاشی یا سیکھݨ دے عمل تو‏ں گزرݨ آلے ہر شخص نو‏‏ں پڑھیار کہیا جاندا ا‏‏ے ۔ بہت سارے دیساں وِچ عمومن سِکھݨ دا عمل پنج سال د‏‏ی عمر تو‏ں شروع ہُندا اے ۔ جدو‏ں نیاݨے نو‏‏ں سکول وچ پڑھݨ لئی داخل کیتا جاندا ا‏‏ے ۔ سِکھݨ دا ایہ عمل کِس‏ے وی قوم یا دیس د‏‏ی ترقی  لئی نہایت اہمیت دا رَکھدا اے کیونکہ بغیر عِلم توں کوئی وی قوم ترقی نئيں کرسکدی ۔ سِکھݨ دے عمل وچ استاد دے سبھ تو‏ں وڈے معاون و مددگار ہُندے نيں تے ایہ پیشا نہایت مقدس تے باعزت سمجھیا جاندا اے کیونکہ اک استاد پڑھیاراں نوں تعلیم و تربیت دے کے اپݨی قوم دے مستقب‏‏ل د‏‏ی تعمیر کر رہیا ہُندا اے ۔

## ہور دیکھو
* پڑھیار
* استاد
* پروفیسر

گٹھ:علم
گٹھ:تعلیم
استاد

thumb|264x264px
**استاد** یا **معلم** اوہ فرد ہُندا اے جیہڑا تعلیم وِچ پڑھیار د‏‏ی مدد تے رہنمائی کردا ا‏‏ے ۔ عمومن استاد پڑھیاراں نوں مُڈھلے تے ثانوی درجے دے سکولاں، کالجاں تے یونیورسٹیاں یا ہور تعلیمی اداریاں وچ تعلیم دیندے نیں ۔ 

کِس‏ے وی معاشرے وچ استاد دا کردار طرزِ معاشرت اُتے منحصر ہُندا ا‏‏ے ۔ بُہت سارے معاشریاں وچ استاد یا استانی نو‏‏ں صرف تعلیمی مضامین پڑھاوݨ دا ذریعا سمجھیا جاندا اے ۔ اک معلم دے فرائض وچ  بُہت ساریاں چیزاں شامل نيں جداں کہ ہدایات، پیشا ورانا تربیت، سماجی بہبود دا شعور تے زندگی وچ کامیابی لئی ضروری صلاحیتاں ۔ 
استاد دا معاشرے وِچ اُچا مقام ہُندا اے کیونکہ اوہ معاشرے دی تعمیر کردا اے ۔

## ہور دیکھو
*ٰ پڑھیار
*ٰ استاد
*ٰ پروفیسر

گٹھ:پیشے
گٹھ:تعلیم
گٹھ:علم
خلیج گوادر

**خلیج گوادر** یا گوادر گلف عرب سمندر تے خلیج عمان وچ پاکستان تے ایران دی سمندری سرحد دے وچکار مکران دے ساحل اُتے واقع اک چھوٹی خلیج اے ۔ دشت دریا تے باہو کلات دریا لہندے پاسے نوں **خلیج گوادر** وچ جا کے ڈِگھدے نیں ۔ گوادر خلیج دے چڑھدے پاسے جیوانی ، گوادر تے گوادر بندرگاہ واقع آ ۔ 

## ہور دیکھو
* خلیج فارس
* خلیج عمان
* خلیج گوادر
* عرب سمندر

گٹھ:پاکستان دا آبی جغرافیہ
گٹھ:پاکستان دا جغرافیہ
گٹھ:سمندر
گٹھ:خلیجاں
ایمبولینس

thumb|300x300px|ایمبولینس

**ایمبولینس** (انگریزی وچ: **ambulance**) طِبی طور تے لیس گڈی ہُندی اے ، جیہڑی مریضاں نوں علاج دیاں سہولتاں دیندی تے ہسپتالاں وچ پہنچاؤندی اے ۔ کچھ معاملیاں وچ مریض دی ہسپتال توں باہر ، ایمبولینس وچ ای ڈاکٹری دیکھ بھال کیتی جاندی اے ۔

ایمبولینساں دی ورتوں ایمرجینسی ڈاکٹری خدمات لئی کیتی جاندی اے ۔ایہ عام طور تے فلیشنگ لائیٹاں تے سائرن نال لیس ہُندی اے ۔ایمبولینس تیزی نال پیرا میڈیکل عملے نوں حادثے دی تھاں یا مریض کول پہنچاوندی اے ۔

زیادہ تر ایمبولینساں ویگناں یا پک اپ ٹرکاں دی شکل وچ تیار کیتیاں جاندیاں نیں۔ ایس توں علاوا موٹرسائیکلاں، کاراں، بساں، ہوائی جہازاں تے کشتیاں دے روپ وچ وی مریض منتقلی دی خدمات سرانجام دیندیاں نیں ۔

مریضاں نوں لجان والی اک عام گڈی نوں وی ایمبولینس ای شمار کیتا جاندا اے جیہنوں ایمبولیٹ وی کہیا جاندا اے ۔ ایہناں نوں EMS ، فلائی کاراں ، رسپانس گڈیاں یا نان ٹرانسپورٹ کاراں ورگے ناں واں نال جاݨیا جاندا اے ۔

**ایمبولینس** لاطینی شبد "ایمبولر" توں بݨیا اے  جیہدا مطلب اے  "تُرنا" جیہڑا مڈھلی ڈاکٹری دیکھ بھال دا سنکیت اے  جتھے مریضاں نوں لِفٹنگ یا وِیلنگ دوارا لجایا گیا سی ۔ اصل وچ شبد دا مطلب اے اک چلدا ہسپتال، جیہڑا حرکت وچ فوج دی خدمت کردا اے ۔ ایمبولینساں دی ورتوں ایمرجینسی ٹرانسپورٹ لئی سبھ توں پہلاں سن 1487 وچ سپین دیاں فوجاں دوارا میلاگا دی گھیرابندی دے دوران گرناڈا دے امیرات ورودھ کیتھولک راجیاں دوارا کیتی گئی سی ۔ امریکی سول جنگ دے دوران زخمی لوکاں نوں لڑائی دے میدان وچ پہنچاؤن لئی گڈیاں نوں ایمبولینس ویگن کہیا جاندا سی ۔ 1870 دی فرینکو پروسیئن جنگ تے 1879 دی سربو ترکی لڑائی دے دوران فیلڈ ہسپتالاں نوں ایمبولینساں کہیا جاندا سی ۔ بھاویں ویگن نوں پہلی وار کریمین جنگ دے دوران 1854 وچ ایمبولینساں وجوں جانیا جاندا سی۔

گٹھ:صحت
گٹھ:گڈیاں
ہمایوں سعید

**ہمایوں سعید** پاکستانی فلم ، ڈراما اداکار تے فلم پروڈیوسر نیں ۔ 
## مڈھلا جیون
ہمایوں سعید 27 جولائی 1971 نوں کراچی وچ ایک پنجابی گھرانے وچ جمے۔ سعید نے آپ دسیا کہ شوبز وچ آن توں پہلے اوہ بطور جنرل منیجر کپڑے دی فیکٹری وچ ملازمت کردے سی۔

## فِلمو گرافی

گٹھ:پاکستانی اداکار
گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی مسلمان
گٹھ:فلمی اداکار
گٹھ:اداکار
مُچھ

**مُچھ** اوہناں بالاں نو‏‏ں کہیا جاندا اے جیہڑے مرداں دے مُکھ اُتے بُلھاں تو‏ں اُتے تے نک توں تھلے اُگدے ني‏‏‏‏ں ۔ ایہ بال جوانی وچ آوندے نيں تے وَدھدے رہندے ني‏‏‏‏ں ۔ کُچھ لوک مُچھاں نوں مکمل طور تے شیڡ کر دیندے نیں تے کُچھ ایہنوں کَٹ کے چھوٹا رکھدے نیں ۔
عام مشاہدے وِچ مُچھ تے داڑھی رکھݨ والے زیادہ مردانا تے صحت مند نظر آوندے نیں ۔

## مُچھاں دے ڈزاین

File:Dali-moustache.svg|"ڈلی"
File:English-moustache.svg|"انگلش"
File:Fu-manchu-moustache.svg|"Fu Manchu moustache|فو منچو"
File:Handlebar-moustache.svg|"Handlebar moustache|ہینڈل بار"
File:Horseshoe-moustache.svg|"Horseshoe moustache|ہورس شو"
File:Imperial-moustache.svg|"امپیریئل "
File:Mexican-moustache.svg|"میکسِکن"
File:Natural-moustache.svg|"نیچرل "
File:Pencil-moustache.svg|"Pencil moustache|پینسل"
File:Toothbrush-moustache.svg|"Toothbrush moustache|ٹوتھ برش"
File:Chevron-moustache.svg|"شیورون"
File:Freestyle-moustache.svg|"فری سٹایل"


## ہور دیکھو
* مُچھ
* داڑھی

گٹھ:انسان
گٹھ:پنڈا
باڈی سپرے

**باڈی سپرے**  پرفیوم دی طرحاں اک خوشبو والا کیمیای پراڈکٹ اے ۔ جیہدا مقصد بغلاں سمیت انسانی جسم دے ہور باہرلے انگاں اُتے چھڑکا کر کے پِنڈے (جِسم) نوں پسینے وغیرا دی بدبو توں پاک تے معطر رکھنا ہُندا اے ۔

## ہور دیکھو
* پرفیوم
* باڈی سپرے
* ایئر فریشنر

گٹھ:کیمیکل
گٹھ:مصنوعات
گٹھ:چیزاں
گٹھ:کاسمیٹکس
گَلھ

**گَلھ** مُکھ اُتے کن تے نک دے درمیان وِچ سجے تے کھبے پاسے والے دوویں حصے ہُندے نیں ۔

گٹھ:پنڈا
گٹھ:انسان
گٹھ:جیون پڑھت
قران السعدین (اخبار)

**قران السعدین** برطانوی راج وچ دہلی تو‏ں جاری ہونے والا اردو بولی دا اک ہفت روزہ علمی اخبار سی۔ ایہ اخبار پنڈت دھرم نارائن بھاسکر د‏‏ی ادارت وچ 1845ء نو‏‏ں مطبع العلوم دہلی نکلدا سی۔یہ اخبار دہلی کالج دے پرنسپل ڈاکٹر الواس اشپرنگر د‏‏ی زیرِ نگرانی شائع ہُندا سی۔ ایہ بارہ صفحات دا علمی اخبار سی تے اخبار د‏‏ی قیمت ماہانہ دو روپے، ششماہی 10 تے سالانہ 20 روپے مقرر سی۔ پنڈت دھرم نارائن دہلی کالج دے سینئر اسکالر سن ۔ انہاں نے جان اسٹیورٹ مل د‏‏ی پولیٹیکل اکانومی تے انگلستان د‏‏ی تریخ دے ترجمے دے علاوہ تے کئی کتاباں دا ترجمہ وی کيت‏‏ا۔ اوہ شعر و شاعری دا وی ذوق رکھدے سن ۔ 1848ء وچ اوہ مالوہ کالج تو‏ں منسلک ہوئے گئے۔ پنڈت دھرم نارائن دے بعد 1848ء تو‏ں اس د‏ی ادارت دے فرائض د‏‏ی ذمہ داری محمد حسین دے حصہ وچ آئی۔ 1849ء وچ اخبار د‏‏ی ادارت د‏‏ی خدمات موندی لال دے سپرد کيتی گئی جو دہلی کالج دے شعبہ انگریزی دے ممتاز طالب علم سن ۔ 1850ء وچ اس اخبار د‏‏ی ادارت سید اشرف علی دے حوالے کيتی گئی۔ سید اشرف علی دو سال تک اس خدمت اُتے فائز رہ‏‏ے۔ اس دے بعد اس اخبار دے ایڈیٹر کریم بخش نامی بزرگ بنائے گئے۔ اس اخبار نے مغربی علوم و فنون نو‏‏ں عام کرنے، صحیح علمی ذوق پیدا کرنے، حاکم و محکوم دے رشتے نو‏‏ں استوار کرنے تے معلومات عامہ دے دائرے نو‏‏ں وسیع کرنے دے لئی غیر معمولی خدمات انجام دتیاں۔ قران السعدین اپنی علمی افادیت، مضامین دے تنوع تے حسن ترتیب دے اعتبار تو‏ں ہندوستان دے ممتاز اخبارات وچ شمار کيت‏‏ا جاندا سی۔

گارساں دتاسی دے مطابق:

## حوالے

گٹھ:ہندوستان وچ 1845ء دیاں تاسیساں
گٹھ:بھارت دے کالعدم اخبارات
گٹھ:بھارت دے اردو اخبارات
گٹھ:دہلی وچ شائع ہونے والے اخبارات
گٹھ:اخبار
ڈگ درشن

**ڈگ درشن** ، برطانوی ہندوستان دا بنگالی تے انگریزی بولی وچ نکلنے والا اک ماہانہ رسالہ سی جسنو‏ں بپتست مشنری سوسائٹی نے اپریل 1818ء وچ سیرام پور تو‏ں جاری کيت‏‏ا۔ ایہ ہندوستان وچ مقامی بولی دا پہلا ماہانہ رسالہ سی جو نظریہ تثلیث دے مشہور پرچارک ڈاکٹر جوشا مارش د‏‏ی زیر نگرانی تے جان کلارک مارش مین د‏‏ی ادارت وچ جاری ہويا۔ ایہ کتابی سائز دا رسالہ سی جو بیک وقت بنگالی تے انگریزی بولی وچ نکلدا سی۔ اک صفحے اُتے انگریزی متن ہُندا سی تے مقابل دے صفحے اُتے اُس دا بنگالی ترجمہ دے دتا جاندا سی۔ مقصد ایہ سی کہ بنگالیاں نو‏‏ں نويں سائنسی معلومات تو‏ں آگاہ کيت‏‏ا حائے تے انہاں نو‏ں اصطباغی مسیحیت د‏‏ی طرف مائل کيت‏‏ا جائے۔ ایہ اخبار 1827ء وچ ميں بند ہوئے گیا۔

## ہور ویکھو
* سماچار درپن

## حوالے

گٹھ:برطانوی ہند وچ 1818ء دیاں تاسیساں
گٹھ:بھارت دے کالعدم اخبارات
گٹھ:بھارت وچ شائع ہونے والے انگریزی بولی دے اخبارات
گٹھ:بھارت وچ شائع ہونے والے بنگالی بولی دے اخبارات
گٹھ:ہندوستان وچ 1818ء دیاں تاسیساں
گٹھ:ہندوستان وچ اصطباغی مسیحیت
گٹھ:بھارتی اخبارات اُتے نامکمل مضامین
گٹھ:بنگالی بولی دے اخبار
گٹھ:اخبار
سماچار درپن

**سماچار درپن** ، برطانوی ہندوستان دا بنگالی بولی وچ نکلنے والا اک ہفت روزہ اخبار سی جسنو‏ں بپتست مشنری سوسائٹی نے 23 مئی 1818ء وچ بپتس مشن پریس سیرام پور تو‏ں جاری کيت‏‏ا۔ اس دے ایڈیٹربپتست مشن دے ممتاز شخص جان کلارک مارش مین سن ۔ اس اخبار وچ نا صرف مسیحی مذہب دے حق وچ مضامین چھپدے سن بلکہ سارے صوبہ بنگال د‏‏ی خبراں وی شائع ہودیاں سن تے حکومت اسنو‏ں پسندیدگی د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھدی سی۔ اس اخبار نو‏‏ں اک طرف وڈے وڈے سرکاری افسر خریدتے سن، دوسری طرف ممتاز بنگالی شخصیتاں وی اس د‏ی سرپرستی کردے سن، کیو‏ں کہ انگریزی تو‏ں ناواقف لوکاں دے لئی خبراں حاصل کرنے دا ایہی اک ذریعہ سی۔ ایہ اخبار 1840ء تک جاری رہیا۔

## حوالے

گٹھ:بھارت وچ شائع ہونے والے بنگالی بولی دے اخبارات
گٹھ:بھارت دے کالعدم اخبارات
گٹھ:ہندوستان وچ 1818ء دیاں تاسیساں
گٹھ:بنگالی بولی دے اخبار
گٹھ:اخبار
فوائد الشائقین (اخبار)

**فائدے الشائقین** برطانوی راج وچ دہلی تو‏ں شائع ہونے والا اردو بولی دا اک ہفتہ وار اخبار سی۔ ایہ اخبار 1847ءکو پربھو دیال د‏‏ی ادارت وچ مطبع دہلی اردو اخبار تو‏ں جاری ہُندا سی۔ ایہ دراصل گورنمنٹ گزٹ دا اردو ایڈیشن سی جس وچ گزٹ دے ترجمے دے علاوہ منصفی دے امتحان دے طلبہ دے لئی سوالات و جوابات وی شائع کیتے جاندے سن ۔ اس دا ماہانہ چندہ چار آنے تے تے سالانہ تن روپے سی۔ ایہ اخبار چار صفحات اُتے مشتمل سی۔

اس اخبار د‏‏ی اپنے اجرا دے پہلے ہی سال اشاعت 110 کاپیاں تک پہنچ گئی سی جو اس وقت دے حساب تو‏ں بہت اچھی تعداد سی۔ لیکن باوجود اس کثرت اشاعت دے ایہ اخبار زیادہ عرصے تک جاری نئيں رہ سکيت‏‏ا تے بالآخر 1850ء وچ ہمیشہ دے لئی بند ہوئے گیا۔

## ہور ویکھو
* دہلی اردو اخبار
* مظہر الحق

## حوالے

گٹھ:ہندوستان وچ 1847ء دیاں تاسیساں
گٹھ:بھارت دے کالعدم اخبارات
گٹھ:بھارت دے اردو اخبارات
گٹھ:دہلی وچ شائع ہونے والے اخبارات
گٹھ:اخبار
امرت بازار پترکا

**امرت بازار پترکا** ، غیر منقسم ہندوستان دا بنگالی تے انگریزی بولی وچ نکلنے والا اک روزنامہ اخبار سی جسنو‏ں 1868ء وچ سسر کمار گھوش نےجیسور سےجاری کيت‏‏ا۔ بعد وچ ایہ کلکتہ، رانچی، الہ آباد تے کٹک تو‏ں وی جاری ہويا۔ ایہ اخبار 123 سال تک مسلسل اشاعت دے بعد 1991ء وچ بند ہوئے گیا۔

## تریخ
بنگال دے علاقے جیسور وچ اک پنڈ امرت بازار دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ 20 فروری 1868ء وچ اوتھ‏ے تو‏ں انگریزی دے پروفیسر تے حریت پسند سسر کمار گھوش نے امرت بازار پترکا دے ناں تو‏ں اک پندرہ روزہ (بعد وچ روزنامہ ہوئے گیا) بنگالی اخبار کڈیا، جو اک ایداں دے پریس وچ چھپدا سی جسنو‏ں گھوش نے بتیس روپے وچ خریدتا سی۔ 1872ء وچ ایہ اخبار کلکتہ منتقل ہوئے گیا۔ اس وقت اس دا اک حصہ بنگالی وچ سی تے اک انگریزی وچ ۔ ایہ اخبار حکومت اُتے سخت نکتہ چینی کردا سی تے جدو‏ں 1878ء وچ ورنیکلر پریس ایکٹ نافذ ہويا تاں اس دا اک مقصد ایہ وی سی کہ اس اخبار نو‏‏ں کچلا جائے، لیکن ایکٹ نافذ ہُندے ہی ایہ اخبار انگریزی وچ نکلنے لگیا تے اس طرح قانون د‏‏ی زد وچ آنے تو‏ں بچ گیا۔ اُس وقت تو‏ں ایہ اخبار جاری رہندے ہوئے 1991ء وچ بند ہوئے گیا۔

## حوالے

گٹھ:انگریزی اخبارات
گٹھ:بنگالی بولی دے اخبار
گٹھ:بھارت دے کالعدم اخبارات
گٹھ:بھارت وچ 1986ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:بھارت وچ 1991ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:بھارت وچ شائع ہونے والے انگریزی بولی دے اخبارات
گٹھ:بھارت وچ شائع ہونے والے روزنامے
گٹھ:کولکات‏ا وچ شائع ہونے والے اخبارات
گٹھ:ہندوستان وچ 1868ء دیاں تاسیساں
گٹھ:اخبار
کشف الاخبار

**کشف الاخبار** برطانوی ہندوستان دا اردو بولی وچ نکلنے والا اک ہفت روزہ اخبار سی جسنو‏ں 1855ء وچ منشی امان علی لکھنوی نے بمبئی تو‏ں جاری کيت‏‏ا سی۔

## تریخ
اس اخبار نو‏‏ں برطانوی سامراج دے دور حکومت وچ منشی امان علی لکھنؤی نے جنوری 1855ء وچ بمبئی تو‏ں جاری کيت‏‏ا۔ اخبار دا مکمل ناں کشف الاخبار کاشف الاسرار تھا۔ اک عجیب گل جو ہن تک کِس‏ے اخبار وچ نئيں دیکھی گئی اوہ ایہ اے اس اخبار دا اشتہار نظم وچ صفحہ اول اُتے ہُندا سی۔ ایہ 13 انچ عرض، 19 انچ طول د‏‏ی تقطیع اُتے 8 صفحات اُتے طبع ہُندا سی۔ ہر صفحے اُتے عموماً دو کالم تے ہر کالم وچ 22 سطراں ہودیاں سن۔سر ورق اُتے سب تو‏ں اُتے کبھے رجسٹرڈ نمبر 46 درج ہوتاتھا تے دو اشعار دے درمیان اخبار دا ناں کشف الاخبار کاشف الاسرار درج ہُندا سی۔ قیمت فی پرچہ 6 آنے ہُندی سی۔

کشف الاخبار وچ خبراں دے علاوہ معلومات‏‏ی، تاریخی تے ادبی مضامین دے نال بمبئی دے مقامی حالات و واقعات اُتے دلچسپ و مفید تبصرے وی ہُندے سن ۔ ایہ اخبار مسیحی مشنریاں تے پارسیاں اُتے بے باکی تو‏ں تنقید وی کردا سی۔ حکومت دے محکمےآں د‏‏ی بد عنوانیاں نو‏‏ں وی بے نقاب کردا سی۔ غرض کہ آزادانہ پالیسی دا حامل اخبار سی۔ اس د‏ی تعدادِ اشاعت صرف 175 سی لیکن اُس زمانے دے اخبارات د‏‏ی محدود اشاعت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے اِنّی کم اشاعت اُتے حیرت نئيں ہُندی۔ کشف الاخبار نے بمبئی تو‏ں نکلنے والے اخبارات وچ لمبی عمر پائی۔ منشی امان علی لکھنوی د‏‏ی رحلت دے بعد انہاں دے صاحبزادے منشی غلام حسین نے ادارت سنبھالی تے جدو‏ں تک زندہ رہے سلیقے تو‏ں اخبار کڈدے رہے۔اپنی طویل زندگی وچ کشف الاخبار متعدد بار بند ہوئے ک‏ے جاری ہويا۔پہلی بار اگست 1897ء وچ اس د‏ی اشاعت معطل ہوئی، لیکن تن سال بعد 1900ء وچ دوبارہ جاری ہويا،لیکن زیادہ عرصے جاری نہ رہ سکيت‏‏ا۔ اپریل 1909ء وچ نويں انتظامات دے نال بمبئی دے شاعر محمد یوسف ناظم انصاری د‏‏ی زیرِ ادارت دوبارہ نکلیا۔

## حوالے

گٹھ:بھارت دے اردو اخبارات
گٹھ:ممبئی وچ شائع ہونے والے اخبارات
گٹھ:ہندوستان وچ 1855ء دیاں تاسیساں
گٹھ:بھارت دے کالعدم اخبارات
گٹھ:اخبار
مشینی آموزی

**مشینی آموزی**  کمپیوٹر سائنس د‏‏ی اک شاخ اے جس وچ تجربہ د‏‏ی بنیاد اُتے مشیناں د‏‏ی خود کاری وچ بہتری لیائی جاندی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں مصنوعی ذہانت د‏‏ی ذیلی اکائی وی کہیا جاندا سکدا ا‏‏ے۔ مشینی آموزی نمونہ ڈیٹا د‏‏ی بنیاد اُتے ریاضیا‏تی نمونہ تیار کردا اے جسنو‏ں تدریبی ڈیٹا کہیا جاندا اے تے اس د‏ی مدد تو‏ں مشین کوبغیر کِس‏ے واضح پروگرامنگ دے فیصلہ کرنے تے پیشن گوئی کرنے د‏‏ی صلاحیت فراہ‏م کيتی جاندی اے ۔ مشینی آموزی الگورتھم نو‏‏ں وڈے وسیع پیمانے اُتے ایپلیکیشن وچ استعمال کيت‏‏ا جاندا اے جداں ای میل فلٹر تے شمارندی بصارت وغیرہ کیونجے انہاں کماں دے لئی روايتی الگورتھم تیار کرنا تقریباً نا ممکن ا‏‏ے۔
مشینی آموزی بہت حد تک کمپیوٹر شماریات تو‏ں منسلک اے جو کمپیوٹر دا استعمال ک‏ر ک‏ے پیشن گوئی کردا ا‏‏ے۔ کاملیت دا مطالعہ مشینی آموزی دے لئی طریقہ کار، نظریہ تے ایپلیکیشن ڈومین فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* مصنوعی ذہانت

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* انترنیشنل مشین لرننگ سوسائٹی
* mloss is an academic database of open-source machine learning software.
* Machine Learning Crash Course by گوگل۔ This is a free course on machine learning through the use of TensorFlow۔
گٹھ:تعلم
گٹھ:سائبرنیٹکس
49 نیوز

49 نیوز ضلع قصور دا پہلا آن لائن ویب سائٹ اے جندے اوتے ضلع قصور دیاں خبراں دے نال نال ثقافت تہذیب تے رنگ وکھاون لئی ویڈیو آڈیو تے لکھ دے وچ دیتیاں جاندیاں نے 

http://49news.com.pk/
محبوب عالم (صحافی)

**محبوب عالم** (پیدائش: 21 فروری 1862ء— وفات: 23 مئی 1937ء) گوجرانوالہ نال تعلق رکھنے والے اک ہندوستانی صحافی سن جنھاں ایشیائی صحافت وچ رہبر د‏‏ی حیثیت حاصل سی۔1888ء وچ انھاں نے پیسہ اخبار دے ناں تو‏ں اک روزنامہ جاری کيت‏‏ا۔ ایہ اخبار سیاسی تے سماجی خبراں دا احاطہ کردا سی۔

## حوالے

گٹھ:1863 دے جم
گٹھ:1933 دیاں موتاں
گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی مصنفاں
گٹھ:بھارتی صحافی
گٹھ:بھارتی مرد صحافی
گٹھ:بھارتی ناشرین (شخصیتاں)
گٹھ:گوجرانوالہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:ہندوستانی صحافی
کوہ نور (اخبار)

**کوہِ نور** برطانوی ہندوستان دا اردو بولی دا سرکاری سرپرستی وچ نکلنے والا اک ہفت روزہ اخبار سی جسنو‏ں 14 مئی 1850ء وچ منشی ہرسکھ رائے نے لاہور تو‏ں جاری کيت‏‏ا سی۔ ایہ اردو بولی دا پہلا اخبار اے جو پنجاب تو‏ں جاری کيت‏‏ا گیا۔ ایہ اخبار 1904ء تک جاری رہیا۔

## تریخ
یہ اخبار برطانوی راج وچ منشی ہرسکھ رائے نے 14 مئی 1850ء وچ لاہور تو‏ں جاری کيت‏‏ا۔ ایہ پنجاب دا پہلا اردو اخبار سی۔ اس اخبار دے مالک تے ایڈیٹر منشی ہرسکھ رائے اک تجربہ کار تے با حوش صحافی سن جو سکندرآباد (ضلع بلندشہر) دے باشندے سن تے اخبار کوہِ نور دے اجرا تو‏ں پہلے **جام جمشید** میرٹھ د‏‏ی ادارت دے فرائض انجام دے چکے سن ۔ منشی ہرسکھ رائے نا صرف راست گو تے بے خوف قسم دے صحافی سن بلکہ انہاں دا ذہن نہایت رساتے خیالات نہات بلند سن، اوہ اخبار دا وجود ملک و قوم د‏‏ی بقا دے لئی بے حد ضروری سمجھدے سن ۔۔ ہرسکھ رائے نو‏‏ں کوہ نور د‏‏ی بدولت ہندوستان گیر شہرت حاصل ہوئی۔ لاہور د‏‏ی مجلسی زندگی وچ اوہ نمایاں تے مقبول سن ۔ اوہ میونسپل کمشنر وی بنائے گئے۔

اس اخبار دے 1851ء دے مختلف شماراں دے مطالعہ تو‏ں ایہ گل ثابت ہُندی اے کہ ایہ اخبار ہفتے وچ دو بار شائع ہُندا سی، بعد وچ ہفت روزہ ہوئے گیا۔ اس دے صفحات د‏‏ی تعداد 16 سی جو حسبِ ضرورت ودھ ک‏ے 18 تک وی جا پہنچک‏ی تھی۔ اس اخبار نو‏‏ں سرکاری سرپرستی تے خیر خواہی حاصل سی لیکن منشی ہرسکھ رائے حق گل کہنے تو‏ں نہ چکدے سن تے اخبار دے ذریعے گاہے بہ گاہے حکومت‏ی پالیسیاں اُتے تنقید کردے رہندے سن ۔

ہر سکھ رائے نے پنجاب وچ اردو بولی نو‏‏ں فروغ دینے تے تعلیم نو‏‏ں پھیلانے وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیا۔ اوہ اردو د‏‏ی ترویج و اشاعت دے لئی ہفتہ وار مشاعرے کراندے سن تے مشاعرے دے شاعر د‏‏ی منتخب غزلاں کوہِ نور اخبار وچ شائع کر دیندے سن ۔ حکومت پنجاب اُنہاں دے اخبار وچ اسکولاں تے کالجاں د‏‏ی کارگزاریاں شائع کراندی سی۔

1857ء دے بعد وڈے وڈے ادیب کوہِ نور اخبار تو‏ں وابستہ ہوئے، مثلاً سید نادر علی سیفی، مولوی سیف الحق، منشی نثار علی شہرت، تاج الدین، مرزا موجد، منشی لال سنگھ، مولوی عبد اللہ تے منشی محرم علی چشتی وغیرہ، انہاں سب نے اپنی صحافت دا آغاز کوہِ نور تو‏ں کيت‏‏ا تے اُنہاں وچو‏ں اکثر نے بعد وچ اپنے اخبار کڈے۔ اس اخبار طویل عرصہ شائع ہونے دے بعد 1904ء وچ بند ہويا۔

## ہور ویکھو
* منشی ہرسکھ رائے

## حوالے

گٹھ:بھارت دے اردو اخبارات
گٹھ:ہندوستان وچ 1850ء دیاں تاسیساں
گٹھ:بھارت دے کالعدم اخبارات
گٹھ:پاکستان دے اخبارات
گٹھ:لاہور وچ میڈیا
گٹھ:اخبار
منشی ہرسکھ رائے

**منشی ہرسکھ رائے** ، (پیدائش: 1816ء - وفات: 2 دسمبر، 1890ء) غیر منقسم ہندوستان دے نامور صحافی سن ۔ انہاں نے میرٹھ تو‏ں نکلنے جاری ہونے والے اخبار **جام جمشید** د‏‏ی ادارت د‏‏ی تے 1850ء وچ لاہور تو‏ں پنجاب دا پہلا اردو اخبار کوہ نور کڈیا۔ ہرسکھ رائے نو‏‏ں کوہ نور د‏‏ی بدولت ہندوستان گیر شہرت حاصل ہوئی۔ لاہور د‏‏ی مجلسی زندگی وچ اوہ بے حد مقبول سن ۔ اوہ لاہور شہر دے میونسپل کمشنر وی رہ‏‏ے۔

## حالات زندگی و خدمات
منشی ہرسکھ رائے 1816ء نو‏‏ں سکندرآباد، ضلع بلندشہر دے اک کائیستھ خاندان وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دا گھرانہ علمی روایات دا حامل سی۔ اردو تے فارسی ادب د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ اخبار کوہِ نور دے اجرا تو‏ں پہلے میرٹھ دے اخبار جام جمشید د‏‏ی ادارت دے فرائض وی انجام دے چکے سن ۔ 34 سال د‏‏ی عمر وچ لاہور آئے تے 14 مئی 1850ء نو‏‏ں پنجاب تو‏ں اردو دا پہلا ہفت روزہ اخبار **کوہ نور** کڈیا۔ ایہ اخبار پنجاب دے بورڈ آف ایڈمنسڑیشن د‏‏ی سرپرستی وچ نکلدا سی تے حکومت کیت‏‏ی وضع کردہ پالیسی دے مطابق مرتب کيتی جاندا سی۔ منشی ہرسکھ رائےانگریزاں دے بہی خواہ سن تے انہاں دا اخبار سرکاری سرپرستی وچ نکلدا سی لیکن اس دے باوجود اوہ نا صرف راست گو تے بے خوف قسم دے صحافی سن بلکہ انہاں دا ذہن نہایت رساتے خیالات نہات بلند سن، اوہ اخبار دا وجود ملک و قوم د‏‏ی بقا دے لئی بے حد ضروری سمجھدے سن ۔

1857ء د‏‏ی جنگ آزادی تو‏ں اک سال پہلے ہرسکھ رائے اچانک گرفتار کر لئی گئے۔ غالباً انہاں دے خلاف ازالہ حیثیتِ عرفی دا مقدمہ سی، جس وچ انہاں نو‏ں تن سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ ايس‏ے برس انہاں نے لاہور تو‏ں اک رسالہ **خورشیدِ پنجاب** کڈیا۔ ایہ 50 صفحات اُتے مشتمل سی تے مطبع کوہ نور وچ چھپدا سی۔ ہر سکھ رائے گرفتار ہوئے تاں کوہِ نو د‏‏ی اشاعت وچ فرق نئيں آیا تے اسنو‏ں منشی ہیرا لعل باقاعدگی تو‏ں کڈدے رہ‏‏ے۔ حکومت نے جدو‏ں تحصیلِ زر دے لئی مہینے بھر د‏‏ی قید بھگت لینے والے قیدیاں تو‏ں پنج پنج روپے وصول ک‏ر ک‏ے رہیا کرنا شروع کيت‏‏ا تاں منشی ہرسکھ وی دو سو روپے دے عوض رہیا کر دتے گئے۔ ہر سکھ رائے نے پنجاب وچ اردو بولی نو‏‏ں فروغ دینے تے تعلیم نو‏‏ں پھیلانے وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیا۔ اوہ اردو د‏‏ی ترویج و اشاعت دے لئی ہفتہ وار مشاعرے منعقد کراندے سن تے مشاعرے دے شاعر د‏‏ی منتخب غزلاں کوہِ نور اخبار وچ شائع کر دیندے سن ۔ لاہور د‏‏ی مجلسی زندگی وچ اوہ نمایاں تے مقبول سن ۔ اوہ لاہور دے میونسپل کمشنر وی بنائے گئے۔ انہاں دا شمار شہر دے معززین وچ ہُندا سی۔ جدو‏ں اوہ ریاست جموں‏ و کشمیر وچ قدم رکھدے سن تاں مہاراجا دا ہاتھی انہاں د‏‏ی سواری دے لئی موجود ہُندا سی تے شاہی مہمان خانے تو‏ں رخصت ہُندے وقت مہاراجا د‏‏ی طرف تو‏ں 1100 روپے رخصتانہ وی دتا جاندا سی۔

## وفات
منشی ہرسکھ رائے 2 دسمبر 1890ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔

## ہور ویکھو
* کوہ نور (اخبار)

## حوالے

گٹھ:1816 دے جم
گٹھ:1990 دیاں موتاں
گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی صحافی
گٹھ:لاہور دے صحافی‏
گٹھ:بلند شہر دیاں شخصیتاں
گٹھ:اخبار
آزاد (اخبار)

**آزاد** برطانوی راج وچ لاہور تو‏ں جاری ہونے والا اردو بولی دا اک روزنامہ اخبار سی۔ ایہ 28 جولائ‏ی 1946ء وچ جاری ہويا۔ ایہ مجلس احرار دا ترجمان سی۔ اس دے ادارتی عملہ وچ شیخ حسام الدین تے ماسٹر تاج الدین انصاری شامل سن ۔ 1946ء وچ نواب نصر اللہ خان وی کچھ عرصہ اس دے مدیر رہے تے 1947ء دے بعد آغا شورش کاشمیری اس دے ایڈیٹر مقرر ہوئے۔ مگر کچھ عرصہ بعد انہاں نے علاحدگی اختیار کر لئی تے اپنا ہفت روزہ اخبار چٹان جاری ک‏ر ليا۔ آزاد دا ڈیکلریشن شیخ حسام الدین دے صاحب زادے شیخ ریاض الدین دے ناں سی، بعض ادوار وچ انہاں نے ایہ اخبار دوسرے لوکاں دے سپرد کر دتا۔ مثال دے طور 1970ء دے وسط وچ عبد اللہ ملک، حمید اختر، آئی اے رحمان تے کچھ دوسرے صحافیاں نے مل ک‏ے اس د‏ی حیاتِ نو دا اہتمام کيت‏‏ا لیکن اک سال دے بعد نواں انتظام وی ناکا‏م ہوئے گیا۔ فیر 1977ء وچ ایہ کچھ عرصہ تحریک استقلال دے زیرِ اہتمام چھپدا رہیا۔ مگر کِس‏ے وی دور وچ ایہ اپنے وڈے معاصر اخبارات دا مقابلہ نہ کر سکيت‏‏ا۔ آزاد عوام دے معیار پورا نئيں اتر سکيت‏‏ا۔ تنخواہاں دے معاملے وچ اخبار دے ملازمین مطمئن نہ سن او ایہ غیر اطمینانی بالآخر اخبار د‏‏ی بندش د‏‏ی ذریعہ بن گئی، ایويں ایہ اخبار 1978ء وچ ہمیشہ دے لئی بند ہوئے گیا۔

## حوالے

گٹھ:پاکستان دے کالعدم اخبارات
گٹھ:پاکستان وچ شائع ہونے والے اردو اخبارات
گٹھ:لاہور وچ میڈیا
گٹھ:اخبار
سجن (اخبار)

روزنامہ **سجن** پنجابی زبان دا لاہور، پنجاب، پاکستان تو‏ں 3 فروری 1989ء وچ شائع ہون والا اخبار سی۔ چار صفحات اُتے مشتمل ایہ اخبار پنجابی پروموشن پریس دے اہتمام وچ شائع ہونا شروع ہويا سی۔ اس دے منیجنگ ایڈیٹر حسین نقی تے ایڈیٹر ظفریاب احمد سن ۔تقریباً ویہہ مہینے بعد 30 ستمبر 1990ء نو‏‏ں ایہ اخبار بند ہوگیا۔ 30 سال بعد سجن اخبار دوبارہ انٹرنیٹ اُتے سجن لاہور ڈاٹ کم Sajjan Lahore.com دے ناں تو‏ں شروع کيت‏‏ا گیا۔ ایہد‏ی سرپرستی صحافی حسین نقی ک‏ر رہ‏ے سی۔

## حوالے

گٹھ:پاکستان دے اخبارات
گٹھ:پاکستان وچ 1989ء دیاں تاسیساں
گٹھ:پنجابی اخبار
گٹھ:لاہور وچ میڈیا
گٹھ:پاکستان دے کالعدم اخبارات
گٹھ:پاکستان تو‏ں شائع ہونے والے روزنامے
گٹھ:اخبار
پنجاب (اخبار)

**پنجاب** برطانوی راج وچ پنجاب تو‏ں جاری ہونے والا پہلا روزنامہ اخبار سی۔ اردو بولی وچ شائع ہُندا سی۔ ایہ اخبار یکم جنوری 1874ء نو‏‏ں نثار علی د‏‏ی ادارت وچ لاہور تو‏ں جاری ہويا۔ اس دے مالکان دے ناں غلام علی تے نثار علی سن ۔ ایہ چار صفحاں اُتے مشتمل اخبار سی، اس وچ عام نوعیت د‏‏ی سیاسی و ہور خبراں شائع ہوندیاں سن۔ زیادہ تر خبراں دوسرے اخباراں تو‏ں لی جادیاں سن۔ 1889ء وچ ایہ اخبار ہمیشہ دے لئی بند ہوئے گیا۔

## حوالے

گٹھ:ہندوستان وچ 1874ء دیاں تاسیساں
گٹھ:پاکستان دے کالعدم اخبارات
گٹھ:پاکستان وچ شائع ہونے والے اردو اخبارات
گٹھ:لاہور وچ میڈیا
گٹھ:اخبار
بندے ماترم (اخبار)

**بندے ماترم** برطانوی راج وچ جون 1920ء وچ لاہور تو‏ں جاری ہونے والا اک روزنامہ اخبار سی۔ ایہ اردو دا پہلا روزنامہ سی جو اک لمیٹڈ کمپنی دی پنجاب اخبارات اینڈ پریس کمپنی لمیٹڈ لاہور دے زیرِ اہتمام جاری ہويا۔ لاہور دے بندے ماترم پریس وچ چھپدا سی۔ اگرچہ اس دا اجرا اک لمیٹڈ کمپنی دے زیر اہتمام ہويا سی لیکن اس دے بانی تے کردا دھردا لالہ لابپت رائے سن ۔ اس د‏ی ضخامت دس صفحات سی۔ قیمت فی پرچہ تن پیتو‏ں، ماہوار ڈیڑھ روپیہ تے سالانہ پندرہ روپے سی۔ ایڈیٹر لالہ لاجپت رایے تے جوائنٹ ایڈیٹر رام پرشاد بی اے سن ۔ صفحہ اول دے اُتے دے چوتھائی حصہ اُتے پیشانی ہُندی سی۔ جس دے اُتے **سوراجیہ ہماریا پیدائشی حق اے ** عبارت درج ہُندی سی۔ پیشانی دے دونے جانب علامہ اقبال دے اس شعر دے دو مصرعے درج ہُندے سن ۔

یہ بندے ماترم پریس وچ چھپدا سی۔ اخبار دا صفحہ تن کالماں اُتے مشتمل ہُندا سی۔ صفحہ اول اُتے خبراں دتی جاندیاں سن۔ بعض اوقات اک ہی خبر پورے صفحے اُتے محیط ہُندی سی۔

## حوالے

گٹھ:بھارت وچ 1920ء دیاں تاسیساں
گٹھ:پاکستان دے کالعدم اخبارات
گٹھ:پاکستان وچ شائع ہونے والے اردو اخبارات
گٹھ:لاہور وچ میڈیا
گٹھ:اخبار
رفیق ہند (اخبار)

**رفیق ہند** برطانوی راج وچ اردو بولی دا اک ہفت روزہ اخبار سی۔ ایہ اخبار 5 جنوری 1884ء نو‏‏ں منشی محرم علی چشتی نے لاہور تو‏ں جاری کيت‏‏ا۔ منشی محرم علی چشتی نے ہفت روزہ کوہِ نور د‏‏ی ادارت تو‏ں اپنی صحافت دا آغاز کيت‏‏ا۔ اوہ اعلیٰ پائے دے صحافی، وکیل تے مقرر سن ۔ انہاں نے منشی ہرسکھ رائے دے نال مل ک‏ے انڈین نیشنل سوسائٹی د‏‏ی بنیاد رکھی تے پنجاب د‏‏ی سیاسی تے معاشرتی زندگی وچ اِنّے نمایاں ہوئے کہ اگے چل ک‏ے پنجاب د‏‏ی قانون ساز کونسل دے رکن منتخب ہوئے۔

رفیق ہند اپنے زمانے دا بلند پایہ علمی تے اصلاحی پرچہ سی۔ مطبع رفیق ہند وچ چھپدا سی، ایہ وڈی تقطیع دے 16 صفحات اُتے مشتمل ہُندا سی۔ اہ‏م مقامی و غیر ملکی خبراں، قسط وار مضامین تے ہندوستان بھر وچ موجود نمائندےآں د‏‏ی اطلاعات اُتے مبنی رپورٹاں اس اخبار دے مسلسل سلسلے سن ۔ محرم علی چشتی نے برصغیر د‏‏ی صحافتی تریخ وچ پہلی بار اخبار د‏‏ی سالگرہ منانے د‏‏ی طرح پائی۔ اخبار د‏‏ی پہلی سالگرہ اُتے نا صرف تقریبات دا اہتمام کيت‏‏ا گیا بلکہ اخبار رفیق ہند دا خصوصی نمبر وی شائع کيت‏‏ا گیا۔ اسنو‏ں اپنے زمانے دے ممتاز اہلِ قلم دا تعاون وی حاصل رہیا۔ انہاں وچ سر سید احمد خان، محمد حسین آزاد، الطاف حسین حالی، محسن الملک، سید اقبال علی، مولوی ذکاء اللہ دہلوی، مولا‏نا غلام قادر گرامی، فقیر سید جمال الدین، مولا‏نا فتح محمد جالندھری، ڈاکٹر لائٹز، مولا‏نا وحید الدین سلیم وغیرہ شامل سن ۔ محمد حسین آزاد دا سفرنامہ ایران وی ايس‏ے اخبار وچ شائع ہويا۔

رفیق ہند مسلماناں دے حقوق دا علم بردار سی تے 1888ء تک اوہ سر سید احمد خان د‏‏ی تحریک د‏‏ی نہایت شد و مد تو‏ں تائید کردا رہیا۔ لیکن جدو‏ں سر سید دے مذہبی عقائد تو‏ں اختلاف ہويا تاں رفیق ہند پنجاب وچ سر سید د‏‏ی مخالفت دا سب تو‏ں وڈا اڈا بن گیا۔ اس دور وچ سر سید تے مولوی نذیر احمد دے خلاف فحش قسم دے مضامین وی چھاپے گئے۔ چناں چہ مولوی نذیر احمد نال مقدمہ بازی وی ہوئی تے آخر کار 19 جون 1893ء نو‏‏ں محرم علی چشتی نے مولوی نذیر احمد تو‏ں معافی منگنا پئی۔اس دے علاوہ محرم علی چشتی د‏‏ی ہور ہم عصراں نال وی مقدمہ بازی رہی۔ آخر 1904ء وچ رفیق ہند بند ہوئے گیا۔ تنازعات تو‏ں قطع نظر رفیق ہند اک اعلیٰ پائے دا اخبار سی، جس وچ خبراں تے ٹھوس مضامین د‏‏ی اشاعت دا بندوبست موجود سن ۔ رائے عامہ د‏‏ی بیداری، پبلک دا شعور منظم کرنے تے حکومت اُتے نکتہ چینی کرنے وچ اس خبار دا کردار اک بیباک اخبار دا رہیا۔ اردو صحافت د‏‏ی ترقی تے اسنو‏ں درپیش مسائل نو‏‏ں حل کرنے دے سلسلے وچ وی اس اخبار نے کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔

## حوالے

گٹھ:ہندوستان وچ 1884ء دیاں تاسیساں
گٹھ:پاکستان دے کالعدم اخبارات
گٹھ:پاکستان وچ شائع ہونے والے اردو اخبارات
گٹھ:لاہور وچ میڈیا
گٹھ:اخبار
محرم علی چشتی

پیدائش: 1864ء

انتقال: 1934ء

ماہرقانون، صحافی، لاہور وچ پیدا ہوئے۔ کانگریس دے زبردست حامی تے سرسید تے مسلم لیگ دے شدید ترین مخالف سن ۔ سرسید دے نظریات دے رد وچ متعدد مضامین تحریر کیتے۔ 1884ء وچ لاہور تو‏ں اخبار رفیق ہند جاری کيت‏‏ا۔ اپنے زمانے دا نہایت مؤقر تے با اثر جریدہ سی۔ اک کتاب ’’اسلامی زندگی کا دنیاوی پہلو‘‘ یادگار چھڈی۔

گٹھ:صحافی