open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
نظام الدین ثانی ٹھٹوی

**میر سید نظام الدین ثانی شیرازی ٹھٹوی** سندھ دے مشہور شہر ٹھٹہ دے بارہويں صدی ہجری نال تعلق رکھنے والے فقیہ سن ۔

## حالات زندگی
میر سید نظام الدین ثانی 1018ھ وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دا پورا ناں سید نظام الدین ثانی بن نور محمد ثانی بن نظام الدین بن نور محمد بن شکر اللہ ثانی بن ظہیر الدین بن میر سید شکر اللہ شیرازی سی۔میر سید شکراللہ شیرازی والیٔ سندھ مرزا شاہ بیگ ارغون دے دورِ حکمرانی وچ ہرات تو‏ں قندھار تے فیر قندھار تو‏ں ٹھٹہ تشریف لائے۔ سید شکراللہ شیرازی نو‏‏ں والیٔ سندھ مرزا شاہ حسن ارغون نے قضا دے منصب اُتے فائز کيتا۔ سید شکراللہ شیرازی ہی اوہ بزرگ سن جنہاں د‏‏ی نسل تو‏ں ٹھٹہ دے "شکر اللہ سادات" دا سلسلہ اگے ودھیا۔

میر سید نظام الدین ٹھٹوی علم فقہ وچ کامل تے ہور علوم وچ عالمِ اجل تے ماہر سن ۔ جذبۂ رغبتِ طبع د‏‏ی بنا اُتے دہلی تشریف لے گئے تے فتاویٰ عالمگیری دی تدوین وچ شامل ہوئے ک‏ے فقہ دے بوہت سارے مشکل تے پچیدہ مسائل د‏‏ی عقدہ کشائی کیتی۔ بادشاہ دے سامنے وی پیش ہوئے تے منصب کيتی درخواست کيتی، بادشاہ نے اس ضابطے دے مطابق کہ اہلِ علم و فضل دا نوکر پکاریا جانا پسند نئيں کردے سن، منصب تو‏ں انکار ک‏ر ک‏ے معاش قبول کرنے دے لئی کہیا۔ سید نظام الدین ثانی اس اُتے راضی نہ ہوئے تے اوتھے دہلی وچ انہاں دا انتقال ہوئے گیا۔

## حوالے

گٹھ:اٹھارويں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:حنفی فقہا
گٹھ:ضلع ٹھٹھہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
تحفۃ الکرام

**تحفۃ الکرام**، سندھ دے نامور مؤرخ و شاعر میر علی شیر قانع ٹھٹوی د‏‏ی مایہ ناز فارسی تصنیف اے جس وچ انہاں نے سندھ دے شہراں د‏‏ی تریخ تے مشاہیر دا مفصل تذکرہ کيتا ا‏‏ے۔

## سالِ تصنیف
میر علی شیر قانع ٹھٹوی نے تحفۃ الکرام 1181ھ وچ مکمل د‏‏ی تے 1188ھ تک اس وچ ترامیم و وادھا کردے رہ‏‏ے۔

## متن د‏‏ی تدوین و ترتیب
تحفۃ الکرام دے فارسی متن د‏‏ی تدوین وترتیب مشہور تریخ دان، ماہر لسانیات و محقق ڈاکٹر نبی بخش بلوچ نے د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس فارسی متن نو‏‏ں سندھی ادبی بورڈ جامشورو نے 1956ء وچ شائع کيتا۔ 

## مواد
کتاب مجموعی طور اُتے تن مختلف حصےآں وچ منقسم اے:

### پہلی جلد
اس کتاب د‏‏ی پہلی جلد انبیا، حکما، بادشاہ تے خلفائے اسلام دے حالات اورتریخ دے بارے وچ ا‏‏ے۔ مطبوعہ نسخہ وچ جو پہلی جلد اے اوہ حقیقت وچ تحفۃالکرام د‏‏ی پہلی جلد نئيں اے، بلکہ تریخ **مراۃ احمدی** د‏‏ی دوسری جلد دے 86 صفحات "تحفۃالکرام" دے عنوان تو‏ں کسی نے شائع کروا دتے نيں۔ مراۃ احمدی 1357ھ وچ مطبع فتح الکریم بمبئی وچ چھپی، جس دے ايس‏ے چھاپے دے 86 صفحاں نو‏‏ں علاحدہ کرکے غالباً ايس‏ے مطبع خانہ نے انہاں اُتے تحفۃالکرام دا ناں لکھ ک‏ے بقایا دونے جداں دے نال پیوست کر دتا ا‏‏ے۔

### دوسری جلد
دوسری جلد نو‏‏ں ست اقالیم وچ تقسیم کيتا گیا اے تے ہر اک اقلیم دا تاریخی احوال دے ک‏ے، اس دے ہر شہر نو‏‏ں بیان کرنے دے بعد ايس‏ے شہر دے مشاہیر دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ مطبوعہ نسخہ د‏‏ی دوسری جلد 1304ھ نو‏‏ں غالباً بمبئی تو‏ں شائع کيتا گیا ا‏‏ے۔

### تیسری جلد
تیسری جلد حقیقت وچ "تحفۃ الکرام" دا نہایت قیمتی حصہ اے تے سندھ د‏‏ی تریخ اُتے گویا انسائیکلوپیڈیا د‏‏ی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ اس جلد د‏‏ی ابتدا وچ سندھ د‏‏ی تریخ شروع تو‏ں کلہوڑا دور تک بیان کيتی گئی اے تے اس دے بعد سندھ دے شہراں دا احوال تے انہاں وچ رہنے والے مشاہیر دا تذکرہ ا‏‏ے۔ آخر وچ ٹھٹہ تے انہاں دے مشاہیر دا مفصل ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ میر صاحب تریخ دے سلسلے وچ **[[چچ نامہ]]، [[تاریخ معصومی (کتاب)|تاریخ معصومی]]، [[تاریخ طاہری]]، بیگلار نامہ** تے **[[ترخان نامہ]]** نو‏‏ں ماخذ بنایا ا‏‏ے۔ البتہ مشاہر دے تذکرہ تے سندھ دے قدیم شہراں د‏‏ی تریخ پرجو انہاں نے جو تحقیق د‏‏ی اے، اوہ قابلِ داد تے بھلائی نئيں جا سکدی۔ جے میر صاحب اج تو‏ں تقریباً ڈھائی سو سال پہلے ایہ مواد مرتب نہ کردے تاں اج مشاہیر دے تذکرے تے سندھ دے شہراں د‏‏ی تریخ دے بوہت سارے پہلو نظراں تو‏ں اوجھل رہندے، بلکہ پوری ثقافتی تے علمی تریخ گم ہُندی۔ مطبوعہ نسخہ د‏‏ی تیسری جلد مطبع ناصری دہلی وچ شائع ہويا تے ايس‏ے سال دا چھپا ہويا اے جس سال دوسری جلد شائع ہوئی۔

## نسخہ جات
مصنف دا دستخطی نسخہ لاہور دے خان بہادر مولوی محمد شفیع دے پاس موجود اے تے برٹش میوزیم لندن وچ دو نسخے مصنف دے خط وچ موجود نيں جس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ مصنف نے 1188ھ تک مذکورہ کتاب وچ ترمیم ووادھا کيتا۔ 

## تراجم
تحفۃ الکرام دا سندھی زبان وچ ترجمہ مخدوم امیر احمد سابق پرنسپل اورینٹل کالج حیدرآباد نے کيتا اے تے اردو ترجمہ اختر رضوی نے کيتا ا‏‏ے۔ انہاں دونے تراجم نو‏‏ں سندھی ادبی بورڈ جامشورو نے شائع کيتا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* میر علی شیر قانع ٹھٹوی

## حوالے

گٹھ:پاکستانی کتاباں
گٹھ:سندھ د‏‏ی تریخ
گٹھ:تاریخی کتاباں
گٹھ:سندھی کتاباں
گٹھ:فارسی کتاباں
گٹھ:کتاباں
مولوی محمد شفیع

**پروفیسر ڈاکٹر مولوی محمد شفیع** (پیدائش: 6 اگست، 1883ء - وفات: 14 مارچ، 1963ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے عربی بولی و ادب دے نامور عالم، اورینٹل کالج لاہور دے سابق صدر شعبۂ عربی، پرنسپل تے اردو دائرہ معارف اسلامیہ دے پہلے صدر و مدیر اعلیٰ سن ۔

## حالات زندگی
مولوی محمد شفیع 6 اگست، 1883ء نو‏‏ں قصور، صوبہ پنجاب (برطانوی ہندوستان) وچ پیدا ہوئے۔ قصور ہائی اسکول تو‏ں انٹرنس دا امتحان دتا۔ اسلامیہ کالج لاہور تو‏ں بی اے کيتا تے فورمن کرسچین کالج لاہور تو‏ں 1905 وچ انگریزی وچ ایم اے کيتا۔ ٹریننگ کالج لاہور تو‏ں ٹیچر ٹریننگ حاصل کيتی۔ 1913ء وچ پنجاب یونیورسٹی تو‏ں ایم اے (عربی) دے امتحان وچ پہلی پوزیشن حاصل کيتی۔ 1915ء وچ برطانوی حکومت ہند دے وظیفے اُتے انگلستان گئے جتھے 1919ء وچ جامعہ کیمبرج تو‏ں پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ ايس‏ے سال وطن واپس لوٹے تے پہلے اورینٹل کالج لاہور وچ عربی دے پروفیسر تے بعد وچ ايس‏ے کالج دے وائس پرنسپل مقرر ہوئے۔ 1936 وچ انہاں نو‏ں کالج دا پرنسپل دا عہدہ مل گیا۔ 30 ستمبر 1942 وچ ریٹائرمنٹ لی۔

## اردو انسائیکلوپیڈیا
اپنے اک شاگرد ڈاکٹر سید محمد عبد اللہ دے ہمراہ انسائیکلوپیڈیا آف اسلام د‏‏ی تیاری کرنا چاہندے سن لیکن قیام پاکستان تو‏ں پہلے یونیورسٹی انتظامیہ نے اجازت نہ دی۔ قیام پاکستان دے بعد طویل نشستاں تے مراسلاں دے بعد 1950ء وچ ڈاکٹر محمد شفیع د‏‏ی تحریک اُتے پنجاب یونیورسٹی وچ اردو دائرہ معارف اسلامیہ دا ادارہ قائم ہويا تے اوہ اس دے پہلے صدر مقرر ہوئے۔ 1992 وچ پہلا حصہ مکمل ہويا تے پہلا اردو اسلامی انسائیکلوپیڈیا شائع ہويا۔

## لکھتاں
وہ کئی کتاباں دے مصنف سن جنہاں وچ **مقالات دینی و علمی** و ہور شامل نيں۔۔

## اعزازات
حکومت پاکستان نے انہاں د‏‏ی خدمات دے اعتراف دے طور اُتے انہاں نو‏ں **ستارۂ پاکستان** تے حکومت ایران نے **نشان سپاس** دا اعزاز عطا کيتا۔ 

## ڈاکٹر مولوی محمد شفیع پرمقالہ
* ڈاکٹر مولوی محمد شفیع: حیات و خدمات،(پی ایچ ڈی مقالہ)، امان اللہ غازی، پنجاب یونیورسٹی لاہور، 1997ء

## وفات
مولوی محمد شفیع 14 مارچ، 1963ء نو‏‏ں لاہور، پاکستان وچ وفات پاگئے تے لاہور وچ شادمان دے قبرستان وچ سپردِ خاک ہوئے۔

## ہور ویکھو
* سر میاں محمد شفیع

## حوالے

گٹھ:1883 دے جم
گٹھ:1963 دیاں موتاں
گٹھ:برطانوی ہند دیاں شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی ماہرین تعلیم
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی معلمین
گٹھ:پنجاب یونیورسٹی دا تدریسی عملہ

گٹھ:لاہور دے مصنفاں
گٹھ:وصول کنندگان ستارہ پاکستان
گٹھ:اورینٹل کالج دے فضلا
سر میاں محمد شفیع

سر میاں محمد شفیع 1869ء نو‏‏ں لاہور وچ پیدا ہوئے مڈل دا امتحان باغبانپورہ دے سکول تو‏ں میٹرک مشن ہائی سکول رنگ محل تے ایف سی کالج لاہور تو‏ں ایف اے کرکے اعلیٰ تعلیم دے لئی انگلستان چلے گئے لندن تو‏ں بار ایٹ لاء کيتا میاں شاہ دین تے میاں محمد شفیع چچا زاد بھائی سن انہاں نے لندن وچ انجمن اسلامیہ بنائی جس دے پہلے صدر عبدالرحیم تے نائب صدر میاں شاہ دین سن 1890 ء وچ میاں محمد شفیع اس انجمن دے صدر بنائے گئے 1892ء وچ وطن واپس آک‏ے میاں محمد شفیع نے ہوشیار پور وچ وکالت د‏‏ی تے چند سال بعد لاہور آک‏ے چیف کورٹ وچ وکالت کرنے لگے۔ اوہ محمڈن ایجوکیشن کانفرنس وچ سر سید احمد خان دے ہمنوا سن ۔

## حوالے

گٹھ:لاہوری شخصیتاں
دائرہ معارف اسلامیہ

**انسائیکلوپیڈیا الاسلامیہ** یا انسائیکلوپیڈیا آف اسلام  انگریزی بولی وچ مسلماناں تے اسلامی موضوعات مثلا اسلام د‏‏ی تریخ اُتے مبنی اک انسائیکلوپیڈیا ا‏‏ے۔ یاد رہے کہ ایہ اسلام دا انسائیکلوپیڈیا نئيں بلکہ اسلامی دنیا دے بارے وچ اک انسائیکلوپیڈیا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں تحقیقی دنیا وچ اک معیاری انسائیکلوپیڈیا سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ہر موضوع اُتے بہترین ماہرین نے تحریر کيتا اے تے اسنو‏ں مکمل ہونے وچ چالیس سال دا عرصہ لگا۔ اسنو‏ں پہلے پہل 1913ء تو‏ں لے ک‏ے 1938ء تک انگریزی، فرانسیسی تے آلمانی (جرمن) زباناں وچ شائع کيتا گیا۔ بعد وچ اس دے کچھ حصےآں دا اردو، ترکی تے عربی زباناں وچ وی ترجمہ ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ اردو وچ اسنو‏ں مختصر اردو دائرہ معارف اسلامیہ دے ناں تو‏ں پنجاب یونیورسٹی (پنجاب یونیورسٹی) لاہور نے 1953ء تو‏ں 1993ء تک مختلف حصےآں وچ شائع کيتا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:انسائیکلوپیڈیا الاسلامیہ
گٹھ:اسلامی ادب
گٹھ:اسلامی کتاباں
اسلامی
گٹھ:1913ء د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:1913ء د‏‏یاں غیر افسانوی کتاباں
گٹھ:کتاباں
سید محمد عبد اللہ

**ڈاکٹر سید محمد عبد اللہ** نے اورینٹل کالج لاہور وچ مختلف خدمات سرانجام دتیاں جنہاں وچ تدریس دے علاوہ صدر لائبریرئین د‏‏ی خدمات شامل نيں۔ اس دے علاوہ پنجاب یونیورسٹی دے انسائیکلوپیڈیا الاسلامیہ دے صدرنشین تے مدیر اعلیٰ وی رہے تے اس منصوبے اُتے انہاں نے کافی محنت د‏‏ی تھی۔وہ زبیر ہزاروی دے قلمی ناں تو‏ں مضامین وی لکھدے رہ‏‏ے۔

## ابتدائی حالات زندگی
سید محمد عبد اللہ 5 اپریل 1906ء نو‏‏ں منگلور (ضلع مانسہرہ) وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد عالم تے حکیم سن ۔ انہاں نے شروع د‏‏ی تعلیم گھر وچ حاصل کيتی۔ اس دے بعد اوہ ہزارہ ڈویژن دے مختلف اسکولاں وچ پڑھے۔ انھاں نے لاہور تو‏ں میٹرک کيتا۔ اس دے بعد 1922ء وچ منشی فاضل کیا، 1923ء وچ ایف اے کيتا۔ اس دے بعد بی اے، ایم اے (فارسی) تے ایم اے عربی د‏‏ی پڑھائی مکمل ک‏ے دے 1935ء وچ ڈی لِٹ د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔

## تحریک خلافت وچ
سید محمد عبد اللہ تحریک خلافت وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیا سی۔ 1921ء وچ انھاں اس د‏ی وجہ تو‏ں چھ مہینے قیدوبند د‏‏ی سزا وی دتی گئی سی۔

## ملازمت
ڈاکٹر سید عبد اللہ اپنی زندگی وچ مختلف عہدےآں اُتے فائز رہے سن ۔ مگر انہاں بیشتر پنجاب یونیورسٹی تو‏ں ہی منسلک سن ۔ اوہ لیکچرر رہ‏ے، اورینٹل کالج لاہور دے پرنسپل وی رہ‏ے، عربی تے فارسی دے شعبےآں دے صدر رہے تے صدرلائبریریئن وی رہ‏‏ے۔ بالآخر اوہ پنجاب یونیورسٹی دے اسلامی انسائیکلوپیڈیا منصوبے دے صدر بنے سن ۔

## پاکستان د‏‏ی پہلی اردو کانفرنس
ڈاکٹر سید محمد عبد اللہ نے پاکستان د‏‏ی پہلی اردو کانفرنس دا انعقاد مارچ 1948ء وچ پنجاب یونیورسٹی وچ کروایا۔ اس کانفرنس وچ مولوی عبدالحق تے سردار عبدالرب نشتر شریک ہوئے۔ اس اجلاس وچ اردو دے انسائیکلوپیڈیا الاسلامیہ د‏‏ی تیاری دا منصوبہ منظور ہويا سی تے ایہ وی فیصلہ ہويا کہ اس منصوبے د‏‏ی صدارت پنجاب یونیورسٹی دے ڈاکٹر مولوی محمد شفیع کرن گے۔

## تحریری کم
عبد اللہ کئی کتاباں دے مصنف سن ۔ اوہ بطور خاص تریخ اردو تے ادبی تنقید تو‏ں دلچسپی رکھدے سن ۔ اوہ پاکستانی رہتل دے موضوع اُتے وی لکھے سن ۔ اسلامی انسائیکلوپیڈیا اُتے کم دے علاوہ اوہ 19 جلداں وچ مشتمل **تریخ ادبیات مسلمانان پاکستان و ہند** اُتے وی کم کیندے۔ عبد اللہ 30 کتاباں دے مصنف سن ۔ اوہ اردو دے مسائل اُتے کئی انگریزی اخباراں وچ مضامین لکھے سن ۔
## لکھتاں
* ادبیات فارسی وچ ہندوواں دا حصہ
* اطراف غالب
* بحث و نظر
* دفتری بولی تے نصاب
* اشارات تنقید
* تھ‏‏انو‏اں اقبال
* مسائل اقبال
* میر امن تو‏ں عبدالحق
* نقد میر
* رمز اقبال
* شعرائے اردو دے تذکرے
* سوغات
* سرسید تے انہاں دے نامور رفقا
* طیف اقبال
* اردو ادب د‏‏ی اک صدی
* ولی تو‏ں اقبال تک
* وجہی تو‏ں عبدالحق تک
* متعلقات خطبات اقبال

## اسلامی انسائیکلوپیڈیا
پنجاب یونیورسٹی لاہور دے پروفیسر ڈاکٹر مولوی محمد شفیع 1963ء وچ انتقال کر گئے سن ۔ اوہ اسلامی انسائیکلوپیڈیا د‏‏ی تیاری وچ مصروف رہ‏‏ے۔ اس خلاء نو‏‏ں اُتے کرنے دے لئی سید عبد اللہ نو‏‏ں صدر تے مدیر اعلیٰ د‏‏ی ذمہ داریاں تفویض کيتیاں گئیاں، چونکہ اوہ اورینٹل کالج تو‏ں پہلے ازوقت وظیفہ لے چکے سن ۔ جدو‏ں ڈاکٹر سید عبد اللہ اس منصوبے وچ شامل ہوئے، تن جلداں تیار سی۔ اُتے 1986ء وچ انہاں دے انتقال تک 23 وچو‏ں 22 جلداں مکمل ہوچک‏ی سی۔
## وفات
14 اگست 1986ء نو‏‏ں لاہور وچ وفات پاگئے،

## حوالے

گٹھ:1906 دے جم
گٹھ:1986 دیاں موتاں
گٹھ:اردو ادبی ناقد
گٹھ:اردو تنقید نگار
گٹھ:اردو محققاں
گٹھ:پاکستانی محققاں
گٹھ:پاکستانی مصنفاں
گٹھ:پاکستانی معلمین
گٹھ:پنجاب یونیورسٹی دا تدریسی عملہ
گٹھ:خلافت تحریک
گٹھ:لاہوری شخصیتاں
گٹھ:محققاں تشریحات
ابو الخیر ٹھٹوی

**شیخ ابو الخیر ٹھٹوی** سندھ دے مشہور شہر ٹھٹہ دے بارہويں صدی ہجری نال تعلق رکھنے والے فقیہ سن ۔ وہ
شیخ فضل اللہ سندھی د‏‏ی اولاد تو‏ں سن جو علم و فضل د‏‏ی دولت تو‏ں آراستہ تے تقویٰ د‏‏ی دولت تو‏ں مالا مال سن ۔ علمِ فقہ وچ مہارت شیخ ابو الخیر د‏‏ی مہارت و وسعت دا ایہ عالم سی کہ مغل شہنشاہ اورنگزیب عالمگیر نے انہاں نو‏ں علما د‏‏ی اس جماعت وچ شامل کيتا جو فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی تدوین و ترتیب دے فرائض انجام دینے اُتے معمور سی۔ انہاں د‏‏ی پوری زندگی درس وتدریس تے تعلیم دین وچ مشغول رہ‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:اٹھارويں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:حنفی فقہا
گٹھ:ضلع ٹھٹھہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
شیخ احمد بن ابو منصور گوپامی

شیخ احمد بن ابو منصور گوپامی فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار سن
گوپامو دے علمی دے خطے وچ پیدا ہوئے تے اوتھے پرورش پائی
اپنے والد شیخ ابو منصور اورعلامہ شیخ احمد بن ابو سعید حنفی انبیٹھوی المعروف ملا جیون مصنف تفسیرات احمدیہ تے نور الانوار تو‏ں علم حاصل کيتا 
اکابر فقہا حنفیہ وچو‏ں سن انہاں دا شمار فقہ ،اصول فقہ اورادبیات عربی دے نامور علما وچ ہُندا فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی تدوین وچ انہاں دا اک روپیہ تے کچھ غلہ وظیفہ مقرر ہويا سی
شیخ احمد بن ابو منصور نے اپنے شیخ واستاد ملا جیون دے نال حرمین شریفین دا سفر کيتا حج دے بعد اوتھے فوت ہوئے تے اوتھے دفن نيں۔
## حوالے

گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
علامہ ابو الواعظ ہرگامی

علامہ ابو الواعظ ہرگامی فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار سن
انہاں دا پورا ناں ابو الواعظ بن محمد اسماعیل بن قاضی عمادالدین عمری بدایونی ہرگامی ا‏‏ے۔ اپنے دور دے فاضل تے مشہور علما وچو‏ں سن 
ہرگام وچ پیدا ہوئے تے اوتھے پلے ودھے انہاں دے دادا قاضی عماد الدین ہرگام وچ آک‏ے آباد ہوئے۔ ایتھ‏ے دے قاضی دے شاگردو ہوئے۔ ابو الواعظ ہرگامی نے تمام عمر تعلیم و تدریس وچ گزاری ایہ اورنگزیب عالمگیر دے استاداں وچو‏ں سن ۔
## حوالے

گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
نور الانوار

**نور الانوار**اصول فقہ دے قسماں اربعہ د‏‏ی تعریفات،احکامات تے اصطلاحات اُتے مشتمل کتاب ا‏‏ے۔
اس دے مصنف ملا جیون نينیہ اصول الفقہ د‏‏ی کتاب المنار د‏‏ی شرح اے المنار امام ابوالبرکات عبد اللہ بن احمد جو حافظ الدین نسفی دے ناں تو‏ں مشہور سن نے لکھی ، المتوفی 710ھ، ایہ نسف وچ پیدا ہوئے جو جیحون تے سمر قند دے درمیان اک بہت وڈا شہر اے ۔
## حوالے

گٹھ:درسی کتاباں
گٹھ:کتاباں
ملا لطف اللہ کوڑوی

حضرت قطب الدین ثانی بن شاہ علاءالدین بن مخدوم قطب الدین سالار بڈھ دے دو صاحبزادے ملیا عبدالکریم دانشمند و شاہ حسین ثانی تے اک صاحبزادتیاں سن، صاحبزادی مولوی عبدالکریم نو‏‏ں منسوب ہوئیاں، جو ملیا لطف اللہ کوڑوی د‏‏ی والدہ نيں۔

شیخ لطف اللہ کوڑوی بن مروجہ و فنون تے معقولات و منقولات دے زبردست عالم سن، خاص طور تو‏ں فقہ اصول فقہ تے علوم عربیہ وچ اوہ کمال حاصل سی کہ معاصرین انگشت بدنداں سن .

### تعلیم و تربیت
ملا لطف اللہ کوڑوی نے ابتداً اپنے مامو زاد بھائی ملا عبدالرسول تو‏ں تعلیم حاصل کيتی تے انتہاً سید شاہ جمال اولیاء تو‏ں رجوع ہوئے.

کتاب "ملا احمد جیون حیات تے خدمات" وچ لکھیا اے کہ ہر طرح دے علوم ظاہری و باطنی شیخ جمال کوڑوی تو‏ں حاصل کیتے۔
جدو‏ں کہ" ضیائے طیبہ  " وچ لکھیا اے کہ سید شاہ جمال اولیاء کوڑوی دے شاگرد ملا عبدالرسول سن، جو ملیا لطف اللہ دے استاذ سن .

### تلامذہ
ملا لطف اللہ کوروی تو‏ں بے شمار لوک مستفیض ہوئے، آپ دے مشہور تلامذہ وچ حضرت ملا احمد جیون، قاضی علیم اللہ کچندوی تے شیخ علی اصغر قنوجی وغیرہ شامل نيں، آپ د‏‏ی مزار مبارک کوڑہ جہان آباد وچ موجود اے .

## حوالے

## مراجع
* "ملا احمد جیون حیات تے خدمات" صفحہ 221
* سبحۃالمرجان صفحہ 204، معھدالدراست الاسلامیہ، علی گڑھ
* "تریخ و شخصیتاں قصبہ کوڑہ جہان آباد" از محمد عبدالسمیع ندوی صفحہ 73, 187 تے 168
* نزحۃ الخواطر
گٹھ:مسلم شخصیتاں
مسجد ملا جیون

**مسجد ملا جیون** لوہاری منڈی کوچہ میاں عاشق وچ موجود ا‏‏ے۔

## ملاں جیون

ملّا احمد جیون د‏‏ی پیدائش 1047ھ وچ ہوئی۔ ملیا احمد جیون دا قوت حافظہ حیرت انگیز سی۔ آپ کئی کتاباں دے مصنف نيں۔ ملا احمد جیون مفسر قرآن وی نيں۔ آپ وقت دے علما عظام تے فقہاے کرام وچو‏ں سن تے آپ اورنگ زیب دے استاد وی سن ۔ ملااحمد جیون تے اورنگ زیب دے متعلق کئی واقعات بولی زد عام نيں۔ آپ نے اپنی زندگی وچ بوہت سارے شہراں وچ قیام کيتا لاہور وچ آپ شاہ عالم دے نال تشریف لیائے سن جدو‏ں کہ شاہ عالم بن اورنگ زیب نو‏‏ں لاہور دا گورنر بنایا گیا سی۔ جدو‏ں شاہ عالم دا انتقال ہوئے گیا تاں آپ واپس دہلی تشریف لے گئے۔

## عمارت

مسجد ملاں جیون کافی قدیم مسجد۔ مسجد د‏‏ی تعمیر نو ہوئی ا‏‏ے۔ مسجد د‏‏ی موجودہ عمارت وچ قدیم عمارت د‏‏ی کوئی جھلک نظر نئيں آندی۔ کتاباں وچ تلاش دے باوجود اس مسجد دے متعلق کچھ نئيں ملدا۔ ایہ گل حل طلب اے کہ ایہ مسجد ملیا احمد جیون نے خود تعمیر د‏‏ی یا انہاں دے ناں اُتے تعمیر د‏‏ی گی۔ مسجد کہ باہر جو تختی لگی اے اس اُتے درج اے " تعمیر کردہ مولا‏نا جیون کوچہ میاں عاشق۔ بانی مسجد نظام الدین ولد شمس الدین 1303ھ (1885ء) مرمت 1393ھ (1973) تعمیر نو 1413ھ (1992)۔" امام مسجد صاحب جو ایتھ‏ے چالیس سال تو‏ں امام نيں انکا کہنا اے کہ ایہ مسجد ملیا احمد جیون نے خود تعمیر کروائی سی جدو‏ں اوہ لاہور وچ موجود سن ہن جے ایہ مسجد اِنّی قدیم اے تاں اس دا ذکر کتاباں وچ کیو‏ں موجود نئيں۔ بہرحال مسجد اِنّی قدیم نا وی ہوئے تاں مسجد دے باہر لگی تختی تو‏ں اِنّا ضرور پتا چلدا اے کہ 1885ء وچ اس مسجد نو‏‏ں تعمیر کيتا گیا یا مرمت ہوئی۔ مسجد دے ارد گرد بلند و بالا عمارتاں نيں جس دے باعث مسجد نظراں تو‏ں اوجھل ہوئے گئی ا‏‏ے۔ مسجد دا داخی دروازہ کافی چھوٹا اے البتہ اندر تو‏ں مسجد د‏‏ی عمارت کافی شاندار اے مسجد دے سامنے کوئی قدیم حویلی وی سی جس دا ہن صرف ملبہ نظر آندا ا‏‏ے۔ اس مسجد د‏‏ی تریخ نو‏‏ں تلاش کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔

## حوالے

https://www.express.pk/story/1219393/464/
گٹھ:لاہور د‏‏یاں مسیتاں
گٹھ:اندرون لاہور
گٹھ:مسیتاں
کورا جہان آباد

**کورا جہان آباد**  بھارت دا اک رہائشی علاقہ جو فتح پور ضلع وچ واقع ا‏‏ے۔ تاریخی کتاباں وچ "کورا جہان آباد" نو‏‏ں "کوڑہ جہان آباد" لکھیا گیا اے .

## کورا جہان آباد د‏‏ی مشہور و معروف شخصیتاں

* مخدوم قطب الدین سالار بڈھ
* سید شاہ جمال اولیاء
* ملا عبدالرسول
* ملا ابو سعید دانشمند
* ملا لطف اللہ کوڑوی (ملا احمد جیون دے استاذ سن )۔
* شاہ محمد فیروز عرف پوجے
* حکیم نصرت حسین مالٹا
* شاہ وارث حسن کوڑوی
* سید محمد عبدالحی
* سید محمد عبد السمیع ندوی

## تفصیلات
کورا جہان آباد د‏‏ی مجموعی آبادی 45,410 افراد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* بھارت
* لسٹ بھارت دے شہر

## حوالے

گٹھ:ضلع فتح پور دے شہر تے قصبے
گٹھ:شہر
ملا ابو سعید

آپ کوڑہ جہان آباد دے سادات حسینی خاندان وچ پیدا ہوئے،

ابو سعید بن شاہ خرم بن شاہ محمد ہاشم بن شاہ مبارک بن شاہ حمید الدین عرف مخدوم جہانیاں ثانی بن شاہ بہاء الدین بن سید مخدوم قطب الدین سالار بندگی بڈھ.

آپ دا ناں "ابو سعید" تے خطاب "دانشمند" سی، "ابو سعید دانشمند" اپنے والد گرامی شاہ خرم دے مدرسہ وچ تعلیم پائ انہاں نو‏ں تو‏ں بیعت و مجاز ہوئے، اپنے دور دے بہت وڈے فاضل تے صاحب نسبت بزرگ سن .
* اورنگزیب عالمگیر دے بیٹے بہادر شاہ دے استاذ وی سن ايس‏ے بنا اُتے اورنگزیب عالمگیر نے اک مسجد، اک مدرسہ، اک خانقاہ کوڑہ جہان آباد ضلع فتح پور اتر پردیش وچ قایم کرائ تے کچھ معافیات وی داں تب ہی تو‏ں ایہ بزرگ جہان آباد وچ اقامت پزیر ہوئے گئے.
## حوالے

گٹھ:مسلم شخصیتاں
ملا عبدالرسول

آپ سادات جعفری، عریضی، حسینی خاندان وچ پیدا ہوئے، آپ دا شجرہ نسب مورث اعلیٰ مخدوم زادگان کوڑہ جہان آباد حضرت **[[مخدوم قطب الدین سالار بڈھ|مخدوم قطب الدین سالار بندگی بڈھ]] ؒ** (متوفی 946ھ) تک درج ذیل اے:

ملا عبدالرسول بن ملا عبدالکریم دانشمند بن شاہ قطب الدین ثانی بن شاہ علاءالدین (عرف شاہ حسین) بن مخدوم قطب الدین سالار بندگی بڈھ

* آپ نے اپنے والد گرامی ملیا عبدالکریم دانشمند ہور اپنے چچا شاہ حسین ثانی تو‏ں تعلیم حاصل کيتی فیر حضرت سید شاہ جمال اولیاء دے مدرسہ وچ ہور علوم و فنون د‏‏ی تحصیل ک‏ر ک‏ے فارغ ہوئے تے تدریسی خدمات انجام دینے لگے، کچھ عرصہ بعد طالبان علوم نبوت تے راہبان راہ حقیقت دا رجحان ودھیا آنے والےآں د‏‏ی کثرت ہوئی تاں آپ نے اپنا مدرسہ تے اپنی خانقاہ علہدہ قایم کر لئی، جس دے آثار اج وی موجود و برقرار نيں،

* ملا عبدالرسول د‏‏ی حیات مقدسہ دا ایہ واقعہ یادگار اے کہ انہاں نے شہنشاہ وقت صاحب قرآن ثانی شاہجہان دے بلوانے اُتے جانے تو‏ں انکار کر دتا۔ جس واقعہ تو‏ں اس دور دے علما و فضلا دے کردار د‏‏ی بلندی انہاں دے استغنا د‏‏ی اک تصویر سامنے آندی اے، شاہجہان نے ملیا عبدالرسول د‏‏ی صلاحیت و لیاقت د‏‏ی شہرت سن کر انہاں نو‏‏ں اپنے بچےآں د‏‏ی تعلیم و تربیت دے لئی طلب کیا، نذر دے طور اُتے کچھ رقم بھیجی تے کچھ وعدے وی کیتے، واقعہ درج ذیل اے -

شاہجہان بادشاہ نے ملیا عبدالرسول نو‏‏ں بلانے دے لئی **پنج ہزاری امیر عبد اللہ خاں زخمی** نو‏‏ں بھیجیا تِیہہ روپے ماہوار اپنے دستخط خاص سےطلبہ دے لئی مقرر ک‏ر ک‏ے تحریر بھیجی تے ایہ وعدہ وی کہ آپ دے بیٹےآں نو‏‏ں اسيں ہفت ہزاری امیر بنا دین گے، حضرت دے لئی چند ہزار روپے تے اک حمائل روانہ کيتی آپ نے صاف جواب دتا کہ ميں نے اللہ دے لئی پڑھیا تے اللہ دے لئی ہی پڑھیا رہیا ہون، دنیا طلبی مینو‏ں منظور نئيں، بادشاہ د‏‏ی خدمت میرے تو‏ں نہ ہوئے سک‏‏ے گی،
نواب عبد اللہ خاں زخمی کوڑہ جہان آباد وچ پندرہ دن مقیم رہ‏ے، ناچار واپس گئے، بادشاہ تو‏ں آپ دے استقلال و استغناء دا حال بیان کیا، تاں بادشاہ نے اللہ تعالی دا شکر ادا کيتا کہ میری سلطنت وچ ایداں دے مستغنی لوک وی موجود نيں.

## تلامذہ
* ملا باسو ساکن جائس.
* ملا لطف اللہ کوڑوی - ایہ بزرگ ملیا عبدالرسول دے شاگرد و ملا احمد جیون دے استاد نيں
* ملیا قطب ساکن کوٹ قبولان نزد لاہور - ایہ بزرگ ملیا عبدالرسول دے تلمیذ تے بہادر شاہ بادشاہ دے استاد سن .
* ملا محمد باقر - ایہ بزرگ ملیا باسو دے صاحبزادے سن فراغت دے بعد جائس ہی وچ درس دیندے سن، ملیا نظام الدین بانی درس نظامی جدو‏ں تعلیم دے لئی جائس پہچے تاں پہلے انہاں د‏‏ی درسگاہ وچ گئے، ملا محمد باقر نے انہاں نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ انہاں دے بعض تلامذہ تو‏ں پڑھنا شروع کرن جس نو‏‏ں انہاں نے قبول نہ کيتا تے ملیا علی قلی جائسی دے پاس پہچ گئے، انہاں تو‏ں تعلیم حاصل کيتی.
* سید حسن رسول نما- نارنول دے رہنے والے پورب دے مختلف استاداں تو‏ں تعلیم حاصل کيتی، کہیا جاندا اے کہ مخصوص لوکاں نو‏‏ں جناب رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی زیارت کرا دیندے سن، اس لئی رسول نما کہ‏ے جاندے سن .
* ملا محمد زماں کاکوروی - ایہ بزرگ وی ملیا عبدالرسول دے شاگرد سن لیکن مشاہیر کاکوری دے مصنف نے انہاں نو‏‏ں ملیا لطف اللہ دا شاگرد تحریر کيتا اے، ایسا معلوم ہُندا اے کہ ملیا محمد زماں کاکوروی نے ملیا عبدالرسول د‏‏ی زندگی دا آخری حصہ پایا انہاں تو‏ں فاتحہ فراغ حاصل نئيں کر سک‏‏ے، ملا لطف اللہ کوڑوی تو‏ں فاتحہ فراغ حاصل کيتا اس لئی تذکرہ نویساں نے انہاں نو‏‏ں ملیا لطف اللہ دا شاگرد تحریر کیا.
## حوالے

گٹھ:مسلم شخصیتاں
تفسیرات احمدیہ

**تفسیرات احمدیہ** دا پورا ناں التفسیرات الاحمدیہ فی بیان الآیات الشرعیہ جس دے مفسر ملا احمد جیون نيں۔
## اجمالی تعارف
تفسیرات احمدیہ دا انداز اوہی اے جو متقدمین علمائے کرام تے سابقین فقہائے کرام دا سی جس وچ سب تو‏ں پہلے مفسر علوم لفظیہ نو‏‏ں بیان کردا اے مفرد لفظاں د‏‏ی تحقیق کردا اے لغت دے اعتبار تو‏ں اس اُتے بحث اورفیر اس دے مادہ اشتقاق نو‏‏ں واضح کردا اے اس دے بعد ترکیب بیان کيت‏ی جائے تے اعراب د‏‏ی وضاحت کيت‏ی جائے آخر وچ معانی اُتے سیر حاصل گفتگو اورمرادی معنی دا استنباط کردے ہوئے اشارات نو‏‏ں تفصیل تو‏ں بیان کرے۔
## حنفی نقطہ نظر
قرآن مجید د‏‏ی بہت ساریاں تفسیر قرآن وچ آنے والی آیات احکا‏م دے لحاظ تو‏ں لکھی گئیاں نيں، مثلاً احکا‏م القرآن لجصاص تے احکا‏م القرآن للقرطبی وغیرہ۔ لیکن ایہ جو کچھ وی لکھیا گیا اس وچ پورے قرآن د‏‏ی تفسیر وچ ضمناً احکا‏م نو‏‏ں بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ لیکن ملیا جیون د‏‏ی ایہ التفسیرات الاحمدیہ فی بیان الایات الشرعیہ۔ اک ایسی تصنیف اے کہ جس وچ تقریباً پنج سو آیات جو احکا‏م تو‏ں متعلق نيں انہاں نو‏‏ں نہ صرف یکجا ک‏ے دتا گیا اے بلکہ انہاں د‏‏ی تشریح و توضیح حنفی نقطہ نظر نال کيتی گئی ا‏‏ے۔
## دور طالب علمی د‏‏ی یادگار
ملا احمد جیون د‏‏ی اس تصنیف کيتی اہ‏م گل ایہ اے کہ موصوف دے زمانہ طالب علمی د‏‏ی ایہ تصنیف اے جدو‏ں کہ آپ حالے عمر دے اکیہويں برس وچ داخل ہوئے سن تے اپنی درسی مصروفیات نو‏‏ں جاری رکھدے ہوئے تقریباً چھ سال دے قلیل عرصہ وچ اس تصنیف نو‏‏ں مکمل ک‏ے لیا۔
چنانچہ کتاب دے آخر اُتے خود فرماندے نيں: "کہ ميں نے اس کتاب یعنی تفسیر الآیات الشرعیہ د‏‏ی تصنیف دا کم امیٹھی وچ اپنی عمر دے سولہويں برس وچ شروع کيتا جدو‏ں ميں حسامی پڑھیا کردا سی۔ تے ایہ 1064ھ دا واقعہ ا‏‏ے۔ تے امیٹھی ہی ميں نے 1069ء وچ اس کتاب نو‏‏ں مکمل ک‏ے لیا جدو‏ں ميں شرح مطالع الانوار پڑھدا سی تے اس وقت میری عمر اکیہويں برس وچ سی۔
## خصوصیات و امتیازات
اس کتاب د‏‏ی فنی خصوصیات وچو‏ں ایہ اے کہ موصوف نہ صرف آیات قرآنیہ تو‏ں مسائل دا استنباط کردے نيں بلکہ منتخب آیات دے تمام متعلقات و احکامات مثلاً اس د‏ی وجوہات اعراب، فیر مختلف وجوہ اعراب د‏‏ی بنیاد اُتے مختلف توجیہات دا ذکر کرت نيں ہر توجیہ د‏‏ی بنا اُتے مستنبط مسئلہ د‏‏ی توضیح تے انہاں توجیہات تو‏ں مسالک فقہ تے مکاتب فکر د‏‏ی تائید و تردید د‏‏ی نشان دہی۔ تے ضروری ضروری تھ‏‏انو‏اں اُتے کلامی تے منطقی انداز تو‏ں مسئلہ زیر بحث کيتی وضاحت کردے نيں۔

## حوالے

گٹھ:تفسیر
گٹھ:کتاباں
شاہ محمد فیروز

محمد فیروز بن شاہ جلال بن شاہ حسین ثانی بن قطب الدین ثانی بن شاہ علاءالدین (عرف شاہ حسین) بن مخدوم قطب الدین سالار بڈھ

اپنے والد دے مدرسہ وچ تعلیم حاصل کيتی والد گرامی تو‏ں ہی بیعت و مجاز ہوئے باکمال تے صاحب نسبت بزرگ سن وڈے انہاں نو‏‏ں "پوجے میاں" تے چھوٹے "پوجے بابا" کہندے سن 
جہان آباد نامی بستی آباد ہوئ تاں شاہ محمد فیروز عرف پوجے اپنے محلہ تو‏ں منتقل ہوئے ک‏ے چلے گئے لیکن ایسی جگہ منتقل ہوئے جو جہان آباد تو‏ں متصل وی سی تے وکھ وی اوتھے انہاں نے اپنا مدرسہ خانقاہ تعمیر د‏‏ی اس نو آباد مقام نو‏‏ں **"پوجے پور"** کہیا جانے لگا، "شاہ محمد فیروز عرف پوجے" نے "پوجے پور" وچ کئی عمارتاں تعمیر کرااں جو ہن کھنڈر بن گئياں، کئی پشتاں تک پوجے پور ہی وچ علمی و تعلیمی سلسلہ جاری رہیا، ہن پوجے پور ویران ہی نئيں بلکہ پورا علاقہ زیر کاشت آگیا، پوجے پور دا اصل عالی شان پھاٹک (گیٹ) اج وی قایم و برقرار اے، بائ پاس روڈ تو‏ں بس اسٹیشن آندے جاندے ایہ گیٹ دیکھیا جا سکدا اے .
## حوالے

گٹھ:مسلم شخصیتاں
ضیاء اللہ نقشبندی

**خواجہ ضیاء اللہ نقشبندی**بارہويں صدی دے نقشبندی صوفیا تے کتاب مقاصد السالکین دے مصنف نيں۔
* خواجہ محمد زبیر سرہندی دے خلیفہ سن تے خواجہ بہاء الدین نقشبند د‏‏ی اولاد وچو‏ں سن ۔ خواجہ محمد زبیر تو‏ں 1131ھ بمطابق 1719ء وچ منسلک ہوئے۔ جو انہاں نو‏ں ’’فخر کشمیر ‘‘اور ’’احسن لین‘‘ دے خطاب دیے
* انہاں دا تعلق خطہ کشمیر تو‏ں سی وڈے امیر کبیر تاجر سن ۔ مجددی نسبت تو‏ں وڈا گہرا تعلق سی اپنے پیر و مرشد تو‏ں دہلی وچ ملاقات ہوئی تے اوتھے صحبت میسر رہی تے فیر واپس کشمیر نئيں گئے۔ انہاں د‏‏ی وفات وی دہلی وچ ہوئی تے انہاں نو‏ں بعد وفات سرہند شریف وچ خواجہ محمد زبیر دے جوار وچ دفن کيتا گیا۔
## حوالے

گٹھ:مشائخ نقشبندیہ
شاہ محمد آفاق دہلوی

**شاہ محمد آفاق دہلوی** دہلی دے نامور صوفی تے صاحب جذب بزرگ سن ۔ ہر وقت عبادت و ریاضت وچ مصروف رہندے۔
## ولادت
شاہ محمد آفاق د‏‏ی ولادت 1160ھ وچ ہوئی۔

## ناں و نسب

آپ دے والد دا ناں **احسان اللہ** تے دادا دا ناں **شیخ محمد اظہر** سی۔ سلسلہ نسب چھ واسطےآں تو‏ں مجدد الف ثانی تو‏ں جا ملدا ا‏‏ے۔ آپ مظہر جان جاناں شہید د‏‏ی دعا تو‏ں پیدا ہوئے ئے۔

## بیعت و خلافت

شاہ محمد آفاق دہلوی نے خواجہ محمد زبیر سرہندی دے خلیفہ ضیاء اللہ نقشبندی دے دست حق پرست اُتے بیعت د‏‏ی تے خرقہ خلافت تو‏ں نوازے گئے۔

تصوف وچ آپ درجہ کمال نو‏‏ں پہنچے۔ سیر و سیاحت د‏‏ی غرض تو‏ں افغانستان گئے تاں اس وقت دا بادشاہ زمان شاہ انہاں د‏‏ی بزرگی تے اخلاق جلیلہ تو‏ں اس قدر متاثر ہويا کہ مرید ہوئے گیا۔

## نامور خلفاء
* فضل الرحمن گنج مراد آبادی
* مولا‏نا نصیر الدین
## وفات
ان د‏‏ی وفات 7 محرم 1251ھ نو‏‏ں دہلی وچ ہوئی۔
## مزار اُتے انوار

آپ دا مزار اقدس سبزی منڈی، مغل پورہ، دہلی وچ مرجع انام ا‏‏ے۔

1947ء وچ اک سکھ نے آپ د‏‏ی قبرِ انور نو‏‏ں شہید کر دتا تے اس دے اُتے رہائش اختیار کر لئی جس دا دہلی دے مسلماناں نو‏‏ں وڈا قلق ہويا۔ انہاں نے وڈی مشکل تو‏ں اسنو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈیا تے فرش کھود کر مزار دا نشان تلاش کيتا۔ 
## حوالے

گٹھ:خانوادہ مجددیہ
گٹھ:دہلی دے صوفیاء
گٹھ:نقشبندی صوفیاء
گٹھ:مسلم شخصیتاں
محمد نقشبند حجۃ اللہ

** خواجہ محمد نقشبند حجۃ اللہ** آپ عروۃ الوثقیٰ قیومِ ثانی خواجہ محمد معصوم دے دوسرے صاحبزادے تے قیوم ثالث نيں۔
## ولادت
آپ د‏‏ی ولادت 7؍ رمضان المبارک 1034ھ/1625ء بروز جمعۃ المبارک ہوئی۔مجدّد الف ثانی نے مرض الموت وچ قیوم ثانی تو‏ں ارشاد فرمایا سی کہ اس سال میرے وصال دے بعد تواڈے ہاں اک لڑکا پیدا ہوئے گا جو قُرب الٰہی دے کمالات وچ میرے برابر ہوئے گا۔
## تعلیم و تربیت
آپ نے علم ظاہری و باطنی اپنے والدمحترم تو‏ں حاصل کيتا۔ بوجہ علو استعداد تھوڑے عرصہ وچ آپ اُتے وُہ اسرار منکشف ہُوئے جنہاں د‏‏ی نسبت خواجہ محمد معصوم فرماندے سن کہ ایہ حیطہ درکِ عقل و تصویرِ خیال تو‏ں باہر نيں۔ نے اپنی قیومیّت دے اکتالیسواں سال 1074ھ وچ آپ دے قُطب الاقطاب تے مرتبہ قیومیّت د‏‏ی بشارت دی۔ آپ نے 11؍ ربیع الاوّل 1079ھ/1668ء نو‏‏ں مسندِ ارشاد اُتے جلوس فرمایا۔ وڈے وڈے مشائخ تے علما اپنی مشیخیت تے درس و تدریس نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے آپ دے مرید ہوئے۔توران، ترکستان، بدخشاں دے بادشاہ اپنی اپنی حدود تک استقبال دے لئی آئے۔
## وصال
28؍محرم الحرام بروز جمعرات نو‏‏ں آپ اُتے مرض دا غلبہ ہويا۔ رات نو‏‏ں تہجّد د‏‏ی نماز ادا ک‏ر ک‏ے دیر تک فاتحہ پڑھدے رہ‏‏ے۔ فیر لیٹ گئے تے شب جمعۃ المبارک 29؍محرام الحرام 1114ھ/1702ء نو‏‏ں 35 سال مسندِ قیومیّت و ارشاد اُتے فائز رہ ک‏ے سرہند شریف وچ رحلت فرمائی۔

## حوالے

گٹھ:نقشبندی خواجگان صوفیاء
توران

توران وسطی ایشیاء دے اک خطے دے لئی اک جگہ دا ناں اے ، مطلب وسطی فارسی وچ تور د‏‏ی سرزمین۔ 

جو آمو دریا (جیہون) ، یعنی ٹرانسسوکیانا دے دوسری طرف خوارزم نال منسلک اے تے ایہ مشرق تو‏ں لے ک‏ے بحیرہ ارال تک پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔

جداں کہ ذیل وچ بیان کيتا جائے گا ، اہ‏م تورانی باشندے آستین دور وچ سیتھھیئن نسل دے نيں۔

پہلوی کتاباں وچ ، تورانیاں دے حرف سب ایرانی نيں۔ شاہ نامہ وچ ، پشینگ تے ارجنگ ، افراسیاب ، گریسیز ، ایگریت ، گرووی ، کہرم ، سیپہرم ، اندریمین ، سورکیہ ، شھیدھ ، فرنگی ، مانیج ، وائس ، فارشیدورڈ ، لاہک ، ہممان ، پیران ، برمن ، پلسم ، گول آباد ، جداں خطوط۔ ، ارجاسپ ، وئڈ فرفش ، نمخشت ، وغیرہ) واضح طور اُتے ظاہر کردے نيں کہ آوستا دے دور دے ترانی "ایرانی" قبیلے سن ۔ ایرانی آریائی قبیلے د‏‏ی اک شاخ نيں جو خود نو‏‏ں دو گروہاں وچ تقسیم کيتا گیا اے: مشرقی ایرانی (سیتھیاں) تے مغربی ایرانی (میڈیس تے فارسی)۔ پارٹیان تے ساسانیڈ زمانے وچ ، دوسرے قدیم ترانیاں د‏‏ی یاد دے بعد افسانےآں وچ شامل ہوئے گئے تے وسطی ایشیاء وچ ہیپٹالیاں تے خیون د‏‏ی جگہ دے نال ، تے اس دے بعد اسلامی عہد وچ ، اس علاقے وچ ترکاں د‏‏ی آباد کاری دے نال ، اسنو‏ں افسانوی داستاناں وچ شامل کيتا گیا۔ بھولی تے معدوم قبیلے دے قبیلے دا ناں "توران" اس علاقے دے نويں تے نويں باشندےآں ، یعنی ہیپٹالین تے خیون تے ہناں ، تے آخر وچ "ترکاں" اُتے لاگو ہويا تے انہاں دے مطابق ڈھال لیا گیا۔ ایہی وجہ اے کہ اسلامی عہد د‏‏ی متون وچ ، تور تے ترن د‏‏ی اصطلاح بعض اوقات وسطی ایشیاء تے ٹرانسسوکیانا وچ بسنے والے ترکاں دے لئی وی استعمال کیت‏‏ی جاندی اے ، کیو‏ں کہ توران دے اندراج دے تھلے دیہکھوڈا د‏‏ی لغت وچ کہیا گیا اے: ایہ ناں ترکستان تے کچھ خراسان اے تے ایہ مشرق تو‏ں ا‏‏ے۔

ایران تے توران دے عوام اک ہی فرد دے طور اُتے سمجھ‏‏ے جاندے سن ، ایہ دونے ہی فریدون دے اولاد سن ، لیکن دو مختلف علاقےآں دے نال تے اکثر اک دوسرے دے نال لڑدے رہندے نيں۔
## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ
توران
گٹھ:تریخ وسطی ایشیا
گٹھ:تاریخی خطے
گٹھ:شاہنامہ فردوسی
گٹھ:شاہنامہ فردوسی دیاں تھانواں
گٹھ:مقالے جنہاں وچ فارسی بولی دا متن اے
گٹھ:ترکستان
شیخ محمد مراد شامی

انہاں دا پورا ناں **شیخ مراد بن علی بن داؤد بن کمال الدین بن صالح ابن محمد حسینی [[حنفی]] بخاری [[سلسلہ نقشبندیہ|نقشبندی]]** ا‏‏ے۔ آپ حضرت خواجہ محمد معصوم دے اوہ خلیفہ سن جنہاں د‏‏ی بدولت ترکستان وچ سلسلہ نقشبندیہ د‏‏ی نشر و اشاعت عمل وچ آئی۔ سنوری، یروکلمان، محمد خلیل مرادی، زرکلی تے کہالہ نے آپ دیاں لکھتاں دا تعارف کرایا۔

## بیعت و خلافت

بھانويں انہاں دا قیام شام تے دمشق وچ سی لیکن اکثر حرمین شریفین وچ مقیم رہندے سن ۔ عربی، فارسی تے ترک زبان اُتے عبور حاصل سی۔ انہاں دے والد شیخ علی بن داؤد حضرت مجدد الف ثانی دے مرید و خلیفہ تے سمرقند دے 'نقیب الاشراف' سن ۔ **شیخ محمد مراد شامی** نے سرہند صرف اک ہفتہ قیام کيتا تے سلوک د‏‏ی تمام منازل حضرت خواجہ محمد معصوم تو‏ں طے کیتیاں۔ واپسی اُتے بلاد عجم دا سفر وی کيتا۔ سمرقند تے بلخ دے مشائخ تو‏ں ملے تے مشہور شاعر مرزا صائب تو‏ں ایران وچ ملاقات ہوئی۔ دوسرے حج دے بعد 1080ھ /1670ء وچ اوہ دمشق گئے۔ 1092ھ /1681ء وچ روم تے قسطنطنیہ دے سفر دے بعد 1097ھ / 1686ء وچ تیسری مرتبہ حج کيتا تے اک سال حرمین شریفین وچ مقیم رہ‏‏ے۔ 1119ھ / 1708ء وچ انہاں نے چوتھ‏ی مرتبہ حج کيتا۔ انہاں نے اپنے علاقے وچ اک مدرسہ قائم کيتا جو مدرسہ نقشبندیہ کہلاندا ا‏‏ے۔

## علمی خدمات

شیخ محمد مراد شامی نو‏‏ں دس ہزار احادیث مع اسناد حفظ سن۔ آپ کئی کتاباں دے مولف وی سی۔ مکتوبات امام ربانی تے مکتوبات معصومیہ دے بعض حصےآں دا عربی وچ ترجمہ وی کيتا۔ آپ انہاں مکتوبات دا درس وی دیندے سن جس دے ترکی تے دیار عرب وچ وڈے خوشگوار اثرات مرتب ہوئے تے نہ صرف اہل عرب اس طریقہ مبارکہ د‏‏ی حقانیت تو‏ں آگاہ ہوئے بلکہ ترک وی اس د‏ی عظمت دے معترف ہوئے گئے۔ انہاں دے معاصرین نے مکتوبات شریف دا ترکی زبان وچ ترجمہ وی کيتا۔ 

ہور تالیفات درج ذیل نيں۔
* المفردات القرآنیہ۔ دو جلداں اُتے مشتمل اس تالیف وچ آیات د‏‏ی تفسیر پہلے عربی فیر فارسی تے آخر وچ ترک زبان وچ کيتی گئی ا‏‏ے۔ علما وچ ایہ کتاب بہت مقبول رہی۔
* فی آداب الطریقتہ النقشبندیہ۔ آداب طریقت نقشبندیہ اُتے رسالہ

مکتوبات امام ربانی تے مکتوبات معصومیہ دا عربی ترجمہ کيتا تے آپ انہاں مکتوبات دا درس وی دیندے سن جس دے ترکی تے دیار عرب وچ وڈے خوشگوار اثرات مرتب ہوئے تے نہ صرف اہل عرب اس طریقہ مبارکہ د‏‏ی حقانیت تو‏ں آگاہ ہوئے بلکہ ترک وی اس د‏ی عظمت دے معترف ہوئے گئی۔ انہاں دے معاصرین نے مکتوبات شریف دا ترکی بولی وچ ترجمہ وی کيتا۔

## وفات و تدفین

ان د‏‏ی وفات 21 ربیع الثانی 1132ھ / 1720ء وچ جامع ابو ایوب خالد انصاری وچ ہوئی تے مدفن درس خانہ مدرسہ محلہ نیشانجی پاشا قسطنطنیہ ا‏‏ے۔

## خدمات سلسلہ

حضرت خواجہ محمد معصوم جدو‏ں حج دے لئی حجاز مقدس وچ حاضر ہوئے تاں شیخ محمد مراد شامی کئی ہزار شامیاں دے ہمراہ آپ دے استقبال دے لئی حاضر ہوئے۔

ان د‏‏ی وجہ تو‏ں شام تے ترکی وچ سلسلہ نقشبندیہ نو‏‏ں وڈا فروغ ہويا۔
آپ دے دو صاحبزاداں وچو‏ں **شیخ مصطفے مرادی** نے حضرت خواجہ محمد معصوم تو‏ں کسب فیض کيتا۔ مکتوبات معصومیہ وچ اک طویل عربی خط آپ دے ناں ملدا ہی۔
آپ دے دوسرے صاحبزادے **شیخ محمد دمشقی مرادی** متوفی 1169ھ / 1755ء حضرت خواجہ محمد زبیر سرہندی دے خلیفہ سن ۔
شیخ محمد مراد شامی اپنے پیر و مرشد حضرت خواجہ محمد معصوم دے صاحبزادگان دا وی بہت احترام کردے سن ۔ حضرت خواجہ محمد معصوم دے وصال دے بعد آپ دے صاحبزادے حضرت خواجہ صبغت اللہ حج دے لئی گئے تاں شیخ محمد مراد شامی نے حاضر خدمت ہوئے ک‏ے اک لکھ روپے بطور نذر پیش کیندے۔

## حوالے

گٹھ:نقشبندی صوفیاء
خواجہ عبیداللہ مروج الشریعت

**عبید اللہ مروج الشریعت** خواجہ محمد معصوم دے فرزند تے مجدد الف ثانی دے پو‏تے جنہاں د‏‏ی ولادت رجب 1038ھ / 1629ء وچ ہوئی۔

## تحصیل علوم
عبید اللہ مروج الشریعت نے ابتدائی تے اکثر متداول علوم د‏‏ی تحصیل اپنے عم بزرگ خواجہ محمد سعید خازن نال کيتی۔ ملا بد رالدین سلطانپوری تے اپنے والد تو‏ں وی پڑھیا۔

## درس و تدریس

مجدد الف ثانی د‏‏ی اولاد مبارک نے درس و تدریس دے میدان وچ خاصا نمایاں کم کيتا۔ چنانچہ ايس‏ے ذوق دے ماتحت آپ وی درس و تدریس د‏‏ی طرف متوجہ رہ‏‏ے۔ آپ دے اک معاصر مولف لکھدے نيں کہ

## ولایت محمدی د‏‏ی بشارت

ذو الحج 1076ھ / 1665ء نو‏‏ں آپ نو‏‏ں ولایت محمدی د‏‏ی بشارت ملی۔
## تالیفات
* مکتوبات معصومیہ، جلد اول
خواجہ عبید اللہ مروج الشریعت نے اس د‏ی پہلی جلد د‏‏ی ترتیب و تدوین دا کم سر انجام دتا۔
* یواقیت الحرمین
* **رسالہ فی قرات خلف الامام**
قرات خلف الامام دے موضوع اُتے اس رسالہ نو‏‏ں آپ دے فرزند شیخ محمد ہادی نے آپ دے مسودات وچو‏ں مرتب کيتا۔ 21 اوراق دا ایہ قلمی رسالہ خواجہ عبید اللہ مروج الشریعت دے مکتوبات خزینۃ المعارف دے اس خطی نسخہ مخزونہ خانقاہ مجددیہ قلعہ جواد کابل دے نال مجلد سی جو انقلاب افغانستان وچ پورے ک‏‏تب خانہ دے نال نذر آتش کر دتا گیا۔
* **رسالہ در عدم تعمیل کفار**۔ اس رسالہ دا موضوع ناں تو‏ں ظاہر ا‏‏ے۔
خواجہ عبید اللہ مروج الشریعت نے اپنے اک مکتوب بنام اورنگزیب عالمگیر، جس وچ دینی و ملکی نصائح سن، دے نال اس رسالہ دا تحفہ وی بھیجیا۔
* **رسالہ در رد فخر الدین رازی**
امام ہمام نے فقہ حنفی دے اثبات وچ اک رسالہ لکھیا سی، امام فخرالدین الرازی نے اس رسالہ دا رد تحریر کيتا۔ خواجہ عبید اللہ مروج الشریعت نے امام رازی دے رد دا جواب اک رسالہ د‏‏ی صورت وچ دتا سی۔
* خزینۃ المعارف
خواجہ عبید اللہ مروج الشریعت دے مکتوبات دا مجموعہ جو انہاں دے فرزند شیخ محمد ہادی نے مرتب کيتا۔ اس وچ 156 مکتوبات نيں۔

## اولاد

خواجہ عبید اللہ مروج الشریعت دے پنج فرزند تے تن صاحبزادیاں سن۔ صاحبزاداں دے ناں ایہ نيں۔
* عبد الرحمان
* عبد الرحیم
* شیخ محمد ہادی
* شیخ محمد پارسا
* شیخ محمد سالم۔

## حوالے

گٹھ:خانوادہ مجددیہ
گٹھ:نقشبندی صوفیاء
گٹھ:1038ھ دے جم
محمد خلیل مرادی

**محمد خلیل ابن علی ابن محمد ابن محمد مراد** (1759ء - 1791ء) جنہاں نو‏ں **المرادی** دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ سلطنت عثمانیہ دے ماتحت اک شامی مورخ سن ۔ **المرادی** علمائے کرام دے اک خاندان وچ پیدا ہویے سن تے اس نے دمشق وچ حنفی مفتی دے طور اُتے کم کيتا سی۔ اس نے اپنے زمانے دے لوکاں د‏‏ی اک ہزار تو‏ں زیادہ سوانح عمری دا اک مجموعہ تحریر کيتا جس دا عنوان **سلك الدرر فی اعيان القرن الثانی عشر** سی۔

## حوالے

گٹھ:اٹھارہويں صدی دے مؤرخین
گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے مسلما‏ن مورخین اسلام
گٹھ:دمشق دیاں شخصیتاں
مکتوبات معصومیہ

حضرت خواجہ محمد معصوم سرہندی دے انہاں مکتوبات دا مجموعہ جو آپ نے اپنے والد بزرگوار حضرت امام ربانی مجدد الف ثانی قدس سرہ د‏‏ی سنت دے مطابق اپنے متعلقین و متوسلین نو‏‏ں تحریر فرمائے۔ انہاں مکتوبات دے د‏‏ی تن ضخیم جلداں دے مجموعے آپ د‏‏ی زندگی وچ ہی بالترتیب 1063,1072,1073ھ وچ مرتب ہوئے ک‏ے ہدایت و رہنمائی دے سرچشمہ دا کم دینے لگے۔

## ترتیب و تدوین

خواجہ عبیداللہ مروج الشریعت نے اس د‏ی پہلی جلد د‏‏ی ترتیب و تدوین دا کم 1063ھ / 1653ء وچ سر انجام دتا۔ 'جمع کمالات نبوت' تے 'درۃ التاج' دو تاریخی مادے خود ہی کہ‏ے تے مؤ خر الذکر نو‏‏ں اس دے تاریخی ناں د‏‏ی حیثیت وی حاصل ا‏‏ے۔ اس جلد وچ 239 مکتوبات نيں۔ مطبع نظامی کانپور تو‏ں 1304ھ وچ طبع ہوئی۔
ڈاکٹر غلام مصطفے خان نے کئی خطی نسخےآں دے تقابل تو‏ں مکتوبات دے متن نو‏‏ں مرتب کيتا جسنو‏ں مکتوگل کيتی تن جلداں د‏‏ی صورت وچ 1396ھ / 1976ء وچ کراچی تو‏ں شائع کيتا۔ تِناں جلداں دا اردو ترجمہ مولا‏نا سید زوار حسین شاہ نے کيتا جسنو‏ں ادارہ مجددیہ کراچی نے طبع کيتا۔ 

آپ دے مکتوگل کيتی اک خصوصیت انہاں وچ مکتوبات امام ربانی حضرت مجدد الف ثانی دے بعض مغلق تھ‏‏انو‏اں تے توضیح طلب امور نو‏‏ں نہایت ہی واضح لفظاں وچ بیان ک‏ر ک‏ے اس سلسلہ عالیہ اُتے وڈا احسان کيتا ہی۔

## تراجم و شروحات

### ترکی تراجم

معروف ترک خطاط تے عالم مستقیم زادہ سعد الدین سلیمان نقشبندی نے 1165-1162ھ نو‏‏ں مکتوبات معصومیہ دا ترجمہ ترکی زبان وچ کیہ۔

## حوالے

گٹھ:کتب مشائخ نقشبندیہ
گٹھ:کتاباں
شیخ محمد غوث کاکوروی

**شیخ محمد غوث کاکوروی** فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار سن
شیخ محمد غوث کاکوروی 1056ھ بمقام کاکوری پیدا ہوئے تے اوتھ‏ے د‏‏ی علمی فضا وچ پرورش پائی۔
ان دا سلسلہ نسب 26 واسطےآں تو‏ں حضرت علی المرتضی تک پہنچدا اے ابتدائی کتاباں شیخ زمان کاکوروی تو‏ں پڑھیاں تے مطولات دے لئی ابو الواعظ ہرگامیاور شیخ قطب الدین شہید بن عبد الحلیم سہالوی تو‏ں رجوع کيتا تے کتاباں حدیث دے لئی شیخ ابو یوسف یعقوب بنانی لاہوری (مصنف وشارح)کی شاگردی اختیار کيتی بعد وچ اورنگزیب نال رابطہ پیدا ہويا فتاوی عالمگیری د‏‏ی تدوین وچ شامل رہے اس دے بعد صوبہ اودھ وچ جزیہ وصول کرنے اُتے متعین رہے تے تعلیم و تدریس تو‏ں وی شغف جاری رہیا 62 سال د‏‏ی عمر وچ 26 صفر1118ھ وچ انتقال ہوئے تے لکھنؤ وچ مدفون نيں۔
## حوالے

گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
فصیح الدین جعفری پھلواروی

فصیح الدین جعفری پھلواروی فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار سن
اہل پھلواریپٹنہ بہار دے مورث اعلیٰ امیر عطاء اللہ جعفری دے پڑپو‏تے سن حصول علم دے لئی دہلی گئے تے ملیا عوض وجیہ دے حلقہ درس وچ شامل ہوئے دہلی وچ شیخ احمد بن ابو سعید انبیٹھوی (ملا جیون) تو‏ں وی اخذ علم کيتا اپنے استاد ملیا عوض وجیہ دے توسط تو‏ں اورنگزیب عالمگیر نال تعلق پیدا ہويا تے اپنے تبحر علمی د‏‏ی بدولت مدونین فتاویٰ عالمگیری وچ شامل رہے عالمگیر نے انہاں نو‏ں مدد معاش دے لئی اک سو بیگھہ زمین تے اک روپیہ یومیہ وظیفہ مقرر کيتا تدوین فتاویٰ دے بعد دہلی تو‏ں اپنے وطن چلے گئے تے تمام عمر درس وتدریس وچ بسر کی1119ھ وچ پھلواری انتقال ہوئے اوراوتھے مدفون نيں۔
## حوالے

گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
عبد الفتاح صمدانی

عبد الفتاح صمدانی فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار سن
ابو الفرح عبد الفتاح بن ہاشم حسینی صمدانی دا شمار اکابر فقہاء حنفیہ ہند وچ ہُندا اے مرکز علم جونپور وچ سید محمد جونپوری تو‏ں علم دین حاصل کيتا فیر دہلی تشریف لے گئے اوتھ‏ے سید محمد زاہد بن محمد اسلم ہروی دے حلقہ درس وچ شامل ہوئے گئے تے علم و فضل وچ ایتھ‏ے تک ترقی د‏‏ی کہ اس جماعت وچ شامل ہوئے جس نے فتاویٰ عالمگیری نو‏‏ں مدون کيتا ۔
## حوالے

گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
یواقیت الحرمین

**یواقیت الحرمین** خواجہ محمد معصوم دے سفر حرمین الشریفین دے دوران دے ملفوظات و مکاشفات اُتے مبنی اس عربی کتاب دے جامع خواجہ عبیداللہ مروج الشریعت نيں جو خواجہ محمد معصوم دے تیسرے فرزند نيں۔ خواجہ محمد معصوم جدو‏ں 1067ھ بمطابق 1657ء وچ حج دے لئی ہندوستان تو‏ں روانہ ہوئے تاں صاحبزادگان، اعزہ تے بعض خلفاء وی ہمرکابی دا شرف حاصل کرکے اوتھ‏ے حاضر ہوئے۔ آپ دے صاحبزادے خواجہ عبیداللہ مروج الشریعت آپ دے فرمودات نو‏‏ں عین موقع اُتے ہی عربی فصیحہ وچ قلم بند کردے رہے تے سرہند شریف پہنچ ک‏ے اس د‏ی تکمیل کرکے اسنو‏ں آپ د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا۔ آپ اس دے مطالعہ دے بعد حضرت مجدد الف ثانی دے روضہ مبارکہ اُتے حاضر ہوئے کہ انہاں تحریرات دے بارے وچ حضرت د‏‏ی مرضی معلوم کرن تاں بہت ہی عنایات دا کشف ہويا تے عالم مکاشفہ وچ بطور انعام جواہر تے یواقیت تو‏ں بھرے ہوئے دو خوان جواہرات تو‏ں مرصع تاج پہنے اک شخص لےک‏ے حاضر ہويا۔ پس ايس‏ے مناسبت تو‏ں اس دا ناں 'یواقیت الحرمین ' تجویز کيتا گیا۔

## فارسی ترجمہ

خواجہ عبید اللہ مروج الشریعت دے حکم اُتے ہی اس کتاب دا مشروح فارسی وچ ترجمہ محمد شاکر بن ملیا بدالدین سرہندی نے کيتا۔ ایہ ترجمہ 1071ھ بمطابق 761ء وچ مکمل ہويا تے اسنو‏ں حسنات الحرمین دا ناں دتا گیا۔

اس دے عربی متن دا اصل نسخہ نایاب اے جدو‏ں کہ فارسی ترجمہ بنام حسنات الحرمین دے چند خطی نسخے بعض کتاباں خاناں وچ دستیاب نيں۔

## اردو ترجمہ

انہاں قلمی نسخےآں نو‏‏ں سامنے رکھ دے حسنات الحرمین دے ناں تو‏ں ہی محمد اقبال مجددی نے تحقیق و تعلیق دے بعد اردو بولی وچ اس دا ترجمہ کيتا تے مکتبہ سراجیہ خانقاہ احمدیہ سعیدیہ، موسی زئی، ڈیرہ اسماعیل خان، پاکستان نے اسنو‏ں 1402ھ / 1981ء وچ پہلی مرتبہ شائع کيتا۔ 

## حوالے

گٹھ:کتب مشائخ نقشبندیہ
گٹھ:کتاباں
محمد سعید سہالوی

محمد سعید سہالوی فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار سن
شیخ قطب الدین شہید انصاری سہالوی دے دوسرے بیٹے سن سہالی وچ پیدا ہوئے زندگی د‏‏ی ابتدائی منزلاں اوتھے طے کيتياں اپنے والد شیخ قطب الدین شہید انصاری تو‏ں علم حاصل کيتا تے کئی برس انہاں د‏‏ی صحبت وچ رہ‏‏ے۔ علم و فضل وچ یکتا،انتہائی باحیاء،صاحب عفت تے عالم باعمل سن ۔ باپ د‏‏ی شہادت دے بعد اورنگزیب عالمگیر دے پاس گئے انہاں دناں اوہ بلاد دکن وچ تھاان تو‏ں والد د‏‏ی شہادت دا ذکر کيتا تاں انہاں نو‏ں لکھنؤ وچ اک رفیع الشان محل عطا کيتا جو اس تو‏ں پہلے اک فرنگی تاجر دے پاس سی جو اسنو‏ں خالی ک‏ر ک‏ے وطن واپس چلا گیا تھااسی وجہ تو‏ں اسنو‏ں فرنگی محل دے ناں تو‏ں موسوم کيتا جاندا ا‏‏ے۔
محمد سعید بادشاہ تو‏ں مل ک‏ے سہالی گئے اہل و عیال تے اعزہ و اقارب نو‏‏ں نال لے کرلکھنو وچ فرنگی محل وچ اقامت پزیر ہوئے گئے۔
بعد وچ دہلی وچ بادشاہ عالمگیر تو‏ں ملے تے فتاوی عالمگیری دے مؤلفین وچ شامل کیتے گئے عین عالم شباب وچ شاہ عالم دے عہد وچ وفات پا گئے۔
## حوالے

گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
قاضی عبد الصمد دہلوی

قاضی عبد الصمد دہلوی فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار سن
قاضی عبد الصمد جونپوری جید عالم اورفقہ و اصول دے ماہرین وچو‏ں سن درس نظامی د‏‏ی مشہور کتاب رشیدیہ دے مصنف محمد رشید بن مصطفے ٰ عثمانی جونپوری دے بھتیجے تے شاگرد سن اک مدت تک محمد رشید جونپوری تو‏ں وابستہ رہے اپنے معاصرین وچ مروجہ علوم اُتے فوقیت رکھدے سن جدو‏ں دہلی وچ گئے تاں اس جماعت وچ شامل ہوئے جس نے فتاویٰ عالمگیری نو‏‏ں مدون کيتا بعد وچ دکن دے اک شہر وچ عہدہ قضا اُتے لگائے گئے تے کافی عرصہ اس اُتے متمکن رہ‏‏ے۔ اس دے بعد لکھنؤ چلے گئے اٹھ سال تک اوتھ‏ے رہے اورنگزیب نے انہاں نو‏ں کئی پنڈ عطا کیتے انہاں نے بلاد دکن وچ ہی وفات پائی۔
## حوالے

گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
مفتی ابو البرکات دہلوی

مفتی ابو البرکات دہلویفتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار سن
اپنے عہد دے اکابر فقہائے حنفیہ تو‏ں سن دہلی وچ پیدا ہوئے اس شہر د‏‏ی علمی فضا وچ پروان چڑھے تے جلیل القدر علما تو‏ں استفادہ کيتا حالے چھوٹی عمر وچ ہی سن کہ عہد عالمگیری وچ پہلے مسند افتاء اُتے تے فیر مسند قضا اُتے متمکن ہوئے۔
فقہی مسائل اُتے انہاں د‏‏ی تصنیف مجمع البرکات اے جو دو جلداں اُتے مشتمل اے اس کتاب د‏‏ی تصنیف تو‏ں اوہ 9 ذی الحجہ 1116ھ وچ فارغ ہوئے
وہ فقہ و اصول فقہ وچ ید طولیٰ رکھدے سن ايس‏ے بنا اُتے اس جماعت وچ شامل ہوئے جس نے فتاویٰ عالمگیری نو‏‏ں مدون کيتا۔ 
## حوالے

گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
قاضی عصمت اللہ لکھنوی

قاضی عصمت اللہ لکھنویفتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار سن
قاضی عبد القادر عمری لکھنوی (1076ھ)کے وڈے بیٹے سن سلسلہ نسب اٹھارہ واسطےآں دے نال مشہور بزرگ تے شہرہ آفاق صوفی ابراہیم بن ادہم نال ملدا اے
لکھنؤ وچ پیدا ہوئے تے اوتھے پرورش پائی اپنے والد قاضی عبد القادر عمری تے مفتی وجیہ الدین گوپاموی تو‏ں تعلیم حاصل کيتی طریقت و سلوک د‏‏یاں منزلاں طے کرنے دے لئی شیخ پیر محمد سلونی(1099ھ) وچ منسلک ہوئے۔ فیر اورنگزیب عالمگیر نال رابطہ پیدا ہويا جس نے انہاں نو‏ں مراد آباد دا والی مقرر کيتا اس عہدے اُتے کافی مدت رہے بعد وچ مختلف بلاد و انصار وچ منتقل ہُندے رہے وڈے سخی ایثار پیشہ تے مستحقین اُتے مال و دولت خرث کرنے والے تے علما دے قدر دان سن ۔
ان د‏‏ی و فات نربدہ دے ساحل اُتے اس وقت ہوئی جدو‏ں اوہ دکن تو‏ں پرت رہے سن ایہ 12 رجب1113ھ دا واقعہ اے اس وقت انہاں د‏‏ی عمر 68 سال سی لکھنؤ دے نیڑے موضع بہنداوہ وچ مدفون نيں۔
## حوالے

گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
قاضی محمد دولت فتحپوری

قاضی محمد دولت فتحپوری فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار سن
قاضی محمد دولت بن محمد یعقوب بن فرید سعد اللہ بن احمد بن حافظ الدین انصاری سہالوی موضع سہالی وچ پیدا ہوئے اوتھے نشو و نما پائی تے شیخ شہید قطب الدین بن عبد الحلیم سہالوی تو‏ں تعلیم حاصل کيتی اپنے زمانے دے فاضل علما حنفیہ وچو‏ں سن فتح پور تو‏ں دہلی گئے چونکہ ایہ شیخ محب اللہ الہٰ آبادی نال تعلق قرابت رکھدے سن ايس‏ے تعلق تو‏ں انہاں نو‏ں فتاویٰ عالمگیری دے مؤلفین وچ شامل کيتا گیاسید محمد حسینی قنوجی نے اورنگزیب تو‏ں سفارش ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں شہر سورت دے عہدہ قضا اُتے لگوایا قاضی مقرر ہوئے ک‏ے سورت جا رہے سن کہ راستے وچ راہزناں نے انہاں نو‏ں قتل کر دتا۔
## حوالے

گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
شیخ وجیہ الرب

**شیخ وجیہ الرب** فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار سن
ان دے حالات زندگی اس دے سوا تے نئيں ملدے کہ ایہ اس مجلس دے رکن سن جو فتاویٰ عالمگیری دے مؤلفین سن جو مولوی معنوی شیخ محمد شفیع نو‏‏ں جو سند وچ اس وچ انہاں دا ذکر اے جس وچ انہاں نو‏ں اس دا حصہ دار دسیا گیاانہاں نو‏ں دربار شاہی تو‏ں وظیفہ ملنے دا ذکر وی ملدا ا‏‏ے۔
## حوالے

گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
سید محمد فائق

سید محمد فائق فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار سن
مولا‏نا سید محمد فائق قاضی بدیع الزمان بن شیخ محمد شفیع دے خسر سن تے فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی خدمات وچ اڑھائی روپے یومیہ وظیفہ ملدا سی۔
## حوالے

گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
ابو الفرح سید معدن

ابو الفرح سید معدن فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار سن
امیر میراں ابو الفرح جو سید معدن دے ناں تو‏ں معروف نيں انہاں دے حالات نئيں ملدے لیکن اس مجلس دا حصہ سن جو فتاویٰ عالمگیری دے لئی قائم کيتی گئی۔
## حوالے

گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
بدایۃ المبتدی

**بدایۃ المبتدی** ابو الحسن علی المرغینانی صاحبِ الہدایہ د‏‏ی کتاب اے 
اس دا پورا ناں بدایۃ المبتدی فی الفروع اے اس وچ مصنف نے جامع الصغیر تے مختصر القدوری دے مسائل نو‏‏ں جمع کيتا ترتیب جامع الصغیر د‏‏ی رکھی جدو‏ں کہ مسائل مختصر القدوری دے پہلے ذکر کیتے جتھے کتاب دا ذکر کرنا پيا اوتھ‏ے جامع الصغیر دے لئی "الکتاب"اور قدوری دے لئی "المختصر"کی تعبیر استعمال کیت‏‏ی۔ 
مصنف دا پورا ناں شيخ امام، ابو الحسن علی بن ابوبكر المرغينانی، الحنفی متوفی 593ھ ا‏‏ے۔
## حوالے

گٹھ:کتب فقہ حنفی
گٹھ:کتاباں
قاضی سید عنایت اللہ مونگھیری

قاضی سید عنایت اللہ مونگھیری فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار سن
قاضی سید عنایت اللہ مونگھیری 1050ھ دے لگ بھگ سورج گڑھ ضلع مونگھیر دے محلہ چک مسکن وچ پیدا ہوئے انہاں دے والد قاضی سید عبد النبی سورج گڑھ دے تے کجرا دے قاضی سن سید عنایت اللہ نے ابتدائی کتاباں سورج گڑھ وچ پڑھیاں فیر دہلی دا قصد کيتا اپنے تعلیمی دور دے اختتام اُتے ايس‏ے مدرسہ وچ معلم مقرر ہوئے گئے جتھے خود طالب علم سن انہاں د‏‏ی علمی شہرت دا سن کر بادشاہ عالمگیر نے انہاں نو‏ں فتاوی عالمگیری دے مؤلفین وچ شامل کيتا تے تکمیل دے آخر تک ایہ خدمات سر انجام دیندے رہے اس دے بعد دوبارہ شاہی مدرسہ وچ استاد دے فرائض انجام دینا شروع کیا
شرفائے سورج گڑھ دے اصرار اُتے انہاں نو‏ں انہاں دے والد د‏‏ی جگہ قاضی مقرر کيتا گیا عہدہ قضا اُتے متمکن کردے وقت جو فرمان انہاں نو‏ں عطا کيتا گیا انہاں د‏‏ی اولاد دے پاس محفوظ ا‏‏ے۔
## حوالے

گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
شیخ محمد شفیع

**شیخ محمد شفیع** فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار سن
ان دے اجداد وچو‏ں خواجہ محمد غزنوی بغداد تو‏ں غزنی اوتھ‏ے تو‏ں سرہند اوتھ‏ے تو‏ں دہلی تے اس دے بعد صوبہ بہار آئے تے اوتھ‏ے اُتے ہی بود باش اختیار کيتی
شیخ محمد شفیع عہد عالمگیر دے ممتاز علما وچو‏ں سن اورنگزیب نو‏‏ں انہاں تو‏ں وڈی عقیدت سن شہزادے وی انہاں تو‏ں استفادہ کردے سن علم و فضل وچ بلند مقام رکھدے سن ايس‏ے وجہ تو‏ں فتاوی عالمگیری دے مؤلفین وچ شامل کیتے گئے ولادت تے تعلیمی مراحل د‏‏ی مصدقہ اطلاعات نئيں ملدی البتہ باطنی علوم و معارف د‏‏ی تکمیل اپنے ماماں پیران پیر محی الدین قلندری تو‏ں حاصل کیتے سو سال تو‏ں زیادہ عمر پائی1084ھ وچ وفات پا گئے۔
شیخ محمد شفیع دے اک بیٹے قاضی بدیع الزمان سن جو وڈے بلند مرتبہ صاحب علم سن 
## حوالے

گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
العنایہ

**العنایہ** شرح الہدایہ فقہ حنفی د‏‏ی مستند کتاب ا‏‏ے۔ العنایہ تو‏ں العنا یۃ فی شرح الہدایہ د‏‏ی طر ف اشارہ اے، ایہ ہدایہ د‏‏ی مشہور شرح اے تے فتح القدیر دے حاشیے اُتے چھپی ا‏‏ے۔
## مصنف
* اس دے مولف محمد بن محمد، البابرتی نيں۔
* مشہور ناں البابرتی
* پورا ناں البابرتی اكمل الدين ابو عبد الله محمد بن محمد بن محمود الرومی الحنفی اے انہاں د‏‏ی تاريخ وفات 786ھ ا‏‏ے۔
## تفصیل
العنایہ د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م خاصیت ایہ اے کہ اس وچ ہدایہ نو‏‏ں عبارات نو‏‏ں حل کرنے تے مسائل ہدایہ نو‏‏ں کھول کر واضح انداز وچ بیان کيتا گیا اے اُتے ایہ شرح اہمیت وچ فتح القدیر تو‏ں کسی طرح وی کم نئيں
## حوالے

گٹھ:کتب فقہ حنفی
گٹھ:کتاباں
مختصر القدوری

مختصر قدوری: ازابوالحسین امام احمد بن محمدبغدادی قدوری ولادت 362ھوفات 448ھ۔ فقہ حنفیہ وچ متفق علیہ متن د‏‏ی حیثیت رکھدی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں متون اربعہ وچ شمار کيتا جاندا اے 
## مختصر القدوری دا درجہ
یہ تقریبا اک ہزار سال قدیم ترین متن اے جس وچ 61 کتاباں 62 ابواب نيں تے بیسیاں کتاباں تو‏ں تقریبا 12 ہزار مسائل دا انتخاب اے تے عہد تصنیف تو‏ں لےک‏ے اج تک پڑ ھا جا رہیا اے کہ طاش کبری زادہ نے لکھیا اے کہ علما نے اس کتاب تو‏ں برکت حاصل کيتی اے، مصائب تے طاعون وچ اسنو‏ں آزمایا ا‏‏ے۔ ایہ درس نظامی دے نصاب دا حصہ اے 

## شروح و حواشی مختصر القدوری
* خلاصة الدلائل فی تنقیح المسائل۔ از امام حسام الدین علی بن احمد مکی متوفی 598ھ
* المجتبی۔ از نجم الدین مختار بن محمود بن محمد زاہدی معتزلی الاعتقاد حنفی فروعی متوفی656 ھ
* السراج الوھاج الموضح لکل طالب محتاج۔ شیخ ابو بکر علی حلاوی متوفی 800ھ (تین جلداں وچ )
* الجوھرة النیرہ۔ از شیخ ابو بکر علی حلاوی متوفی 800ھ (دو جلداں وچ )
* شرح قدوری۔ از محمد شاہ بن الحاج حسن رومی متوفی 939ھ
* تصحیح القدوری۔ از علامہ زین الدین بن قاسم بن قطلوبغا متوفی979ھ
* شرح قدوری۔ از امام احمد بن محمد معروف بابن نصر الاقطع متوفی 474ھ۔ (دو جلداں وچ )
* النوری شرح القدوری۔ از محمد بن ابراہیم رازی متوفی615ھ
* شرح القدوری۔ از شہاب الدین احمد سمرقندی
* تنقیح الضروری حاشیۃ قدوری۔ از مولا‏نا نظام الدین کیرانوی
* حاشیہ قدوری۔ از شیخ الادب مولا‏نا اعزاز علی متوفی 1375ھ

## حوالے

گٹھ:کتب فقہ
گٹھ:کتب فقہ حنفی
گٹھ:کتاباں
محیط برہانی

**المحيط البرهانی، فی الفقہ النعمانی** فقہ حنفی د‏‏ی بہت مستند کتاب ا‏‏ے۔
* اس دے مصنف شيخ، الامام، العلامہ، برهان الدين: محمود بن تاج الدين: احمد بن الصدر، شہيد، برهان الائمہ: عبد العزيز بن عمر بن مازه البخاری الحنفی نيں وفات دا سنہ 616ھ اے 
* تے ایہ بھتیجے نيں الصدر الشهيد: حسام الدين کے
* ایہ دو جلداں وچ سی فیر اسنو‏ں مختصر کيتا تے اس دا ناں الذخيرة رکھیا
* اکثر مغالطہ رہندا اے کہ صاحب (المحيط البرهاني الكبير) وی رضي الدين: محمد بن محمد السرخسی نيں جدو‏ں کہ ایہ دونے مختلف نيں دونے محیط وچ فرق ایہ اے کہ المحيط البرهانی کبیر کہلاندی اے المحيط السرخسی صغیر کہلاندی اے .

## حوالے

گٹھ:کتب فقہ حنفیگٹھ:کتاباں