open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پاکستان انسٹی ٹیوٹ آف فیشن اینڈ ڈیزائن

**پاکستان انسٹی ٹیوٹ آف فیشن اینڈ ڈیزائن** (Pakistan Institute of Fashion and Design)، لہور، پنجاب، پاکستان وچ واقع اک سرکاری تعلیمی ادارہ اے جو ڈیزائننگ دی تعلیم لئی مخصوص اے۔

ایہنوں 1994 وچ پاکستان سکول آف فیشن ڈیزائن (PSF) دے طور تے ٹریڈ ڈویلپمنٹ اتھارٹی آف پاکستان نے قائم کیتا سی۔ ٹیکسٹائل انڈسٹری، Erasmus+، کامن ویلتھ ایسوسی ایشن، بزنس تے آرٹس کمیونٹیز دے درمیان قریبی تعاون دا مقصد کثیر الشعبہ تعلیم تے تحقیق نوں فروغ دیݨا اے۔

## اسکولز
* پاکستان اسکول آف فیشن ڈیزائن
* پاکستان اسکول آف فیشن مارکیٹنگ اینڈ پروموشنز
* پاکستان اسکول آف ٹیکسٹائل ڈیزائن
* پاکستان اسکول آف ایکسیسریز اینڈ پروڈکٹ

## باہرلے جوڑ
* پاکستان انسٹی ٹیوٹ آف فیشن اینڈ ڈیزائن 
* پاکستان فیشن اینڈ ڈیزائنز

گٹھ:پاکستان دیاں سرکاری یونیورسٹیاں
گٹھ:پنجاب دیاں یونیورسٹیاں
گٹھ:لہور دیاں یونیورسٹیاں تے کالج
گٹھ:لہور دے تعلیمی ادارے
ایکسپریس نیوز

**ایکسپریس نیوز** اردو بولی دا اک پاکستانی خبراں دا چینل ا‏‏ے۔ اس دا ہیڈ کوارٹر لاہور وچ واقع ا‏‏ے۔ اوہدی نشریات 1 جنوری 2008 نو‏‏ں شروع ہوئیاں۔ ایہ چینل ملک دے تیسرے وڈے اخبار روزنامہ ایکسپریس دی ملکیت ا‏‏ے۔
ایکسپریس نیوز وچ اس وقت مندرجہ ذیل نیوز اینکرز کم کر رہے نيں۔
* ذیشان ملک
* سلمان حیدر
* غلام مرتظی
* مبشر ہاشمی
* نبیلہ سندھو
* دعا کنول
* مدیحہ الماس
* شائستہ یوسف

## حوالے

گٹھ:2008ء وچ قائم ہونے والے ٹیلی ویژن چینل تے اسٹیشن
گٹھ:24 گھنٹے چلنے والے پاکستانی خبراں والے ٹیلی ویژن چینل
گٹھ:اردو ذرائع ابلاغ
گٹھ:پاکستان دے ٹی وی چینل
گٹھ:پاکستان وچ 2008ء دیاں تاسیساں
گٹھ:لاہور وچ میڈیا
گٹھ:مملکت متحدہ دے اردو چینل
گٹھ:لاہور وچ ٹیلی ویژن اسٹیشن
گٹھ:ٹی وی چینل
ڈان نیوز

**ڈان نیوز** پاکستان دا نامور تے معروف اردو نیوز چینل اے جو بلا ناغہ چوبیس گھنٹے تے ساتاں دن براہ راست اپنے کراچی سٹوڈیو تو‏ں نشر ہُندا ا‏‏ے۔ ڈان گروپ جو پاکستان دے بانی محمد علی جناح نے تشکیل دتا سی اج اس چینل دی ملکیت دا حامل ا‏‏ے۔
ڈان گروپ انہاں چند تے پہلے پاکستانی صحافتی ادارےآں وچو‏ں اک اے جو اردو و انگریزی اخبار وی چھاپتے نيں۔گروپ دے مطابق ڈان اخبار دی برھتی پزیرائی ہی چینل دی افتتاح دی وجہ بنی۔ شروع وچ کچھ برس انگریزی وچ نشریات چلانے دے بعد ناکامی دی وجہ تو‏ں گروپ نے چینل نو‏‏ں اردو وچ نشر کرنے دا فیصلہ کیتا تے بالآخر 12 جولائ‏ی 2007 وچ اپنی اردو نشریات دا کامیاب آغاز کیتا۔ ڈان اپنے ناظرین نو‏‏ں تجزیاندی،تبصراندی تے حقائق اُتے مبنی پروگراماں تو‏ں محظوظ کرنے دا وعدہ کردا اے تے چینل دے مطابق ایہ ہی اوہدی وجہ شہرت ا‏‏ے۔

## خارجی روابط
* ڈان نیوز دا ویب سائٹ

گٹھ:2007ء وچ قائم ہونے والے ٹیلی ویژن چینل تے اسٹیشن
گٹھ:24 گھنٹے چلنے والے پاکستانی خبراں والے ٹیلی ویژن چینل
گٹھ:پاکستان دے انگریزی ٹی وی چینل
گٹھ:پاکستان دے ٹی وی چینل
گٹھ:کراچی وچ ذرائع ابلاغ
گٹھ:ٹی وی چینل
شمس علی قلندر

**سائاں فقیر محمد شمس علی قلندر**سلسلہ اویسییہ قادریہ نوشاہی دے مشہور بزرگ نيں۔
## ولادت
ان دی ولادت 1874ء وچ شمس آباد تحصیل دیپالپور ضلع اوکاڑہ پنجاب پاکستان وچ ہوئی۔
حجرہ شاہ مقیم وچ ساری زندگی گزاری 
صاحب تصنیف نيں تیغ برہنہ کتاب لکھی
## وفات
6 ستمبر 1966 کووفات پائی شمس آباد وچ مدفون نيں
#### حوالے

گٹھ:پاکستان وچ تصوف
گٹھ:پاکستان وچ صوفی مزارات
گٹھ:پاکستان وچ مزارات
گٹھ:پاکستانی شعرا
گٹھ:پاکستانی صوفیا
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:زیارات
گٹھ:صوفی شعرا
گٹھ:صوفی مزارات
گٹھ:فارسی بولی دے شعرا
گٹھ:۱۸۷۴ دے جم
جیو نیوز

**جیو نیوز** پاکستان دا خبراں دا چینل اے جو 2005 نو‏‏ں شروع ہويا۔ جیو جنگ گروپ دی ملکیت اے جس دا سربراہ میر شکیل الرحمن ا‏‏ے۔

## اہ‏م پروگرام
* آج شاہزیب خانزادہ کے ساتھ( میزبان: شاہزیب خانزادہ)
* کیپیٹل ٹاک ( میبزبان: حامد میر)
* جوابدہ ( میزبان: افتخاراحمد)
* جیومینٹری ( ڈاکیومینٹری پروگرام)
اس نیٹ ورک دے زیرنگرانی دوسرے ٹی وی چینل مندرجہ ذیل نيں۔
* جیو ٹی وی نیٹ ورک
** جیو ٹی وی
** جیو نیوز
** جیو سپر (کھیل)
** جیو تیز
** جیو کہانی
** آگ ٹی وی (میوزک)

جیو نیوز چینل دی اک خوبی ایہ اے کہ اس چینل دی بنیادی پالیسی ہر خبر نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے نشر کرناا‏‏ے۔ اس مقصد دے لئی جیو دا فرض شناس عملہ ہر جگہ نظر آندا ا‏‏ے۔ ہر واقعے دی سی سی فوٹیج خفیہ ہاتاں تو‏ں سب تو‏ں پہلے جیو نو‏‏ں ہی موصول ہُندی نيں۔

## غیر ملکی پیسہ
* اوبامہ نے پاکستان ذرائع ابلاغ اُتے امریکیو‏ں نو‏‏ں اچھی روشنی وچ دکھانے دے لئی پنجاہ ملین ڈالر دی رقم ادا کيتی۔
* برطانوی حکومت نے پاکستان وچ تدریس دی "اصلاح" دے لئی نجی پاکستانی ابلاغ نو‏‏ں 20 ملین پاؤنڈ فراہ‏م کیتے۔

= حامد میر تنازع =
19 اپریل 2014 نو‏‏ں حامد میر اُتے حملے دے بعد جیو نیوز نے آئی ایس آئی دے سربراہ اُتے حملے دا الزام لگایا تے مسلسل اٹھ گھنٹے تک اسنو‏ں نشر کیتا۔ جس دے بعد مختلف شہراں وچ ہنگامے شہروع ہو گئے۔ پمرا دی ہدایات اُتے جیو نیوز نو‏‏ں کئی شہراں وچ بند کر دتا گیا تے کئی وچ اس دا نمبر پیچھے کر دتا گیا۔ 21 مئی وچ پیمرا دے اجلاس وچ اس گل دا فیصلہ کیتا گیا پئی جیو دا لائسنس معطل کر دتا جائے۔ جس دے بعد جیو نیوز، جیو تیز تے جیو اینٹرٹینمنٹ دے نشریات روک دی گئياں۔

## ہور
* پاکستان دے ٹی وی چینل
## باہرلے جوڑ
* جیو
## حوالے

گٹھ:2004ء وچ قائم ہونے والے ٹیلی ویژن چینل تے اسٹیشن
گٹھ:پاکستان دے ٹی وی چینل
گٹھ:پاکستان وچ ذرائع ابلاغ
گٹھ:پاکستان وچ ٹیلی ویژن سٹیشن
گٹھ:جنگ گروپ
گٹھ:جیو ٹی وی
گٹھ:برطانیہ دے اردو چینل
گٹھ:ٹی وی چینل
عماد الدولہ دیلمی

**علی ابن بویہ** ()، جو اپنے *[[لقب]]* **عماد الدولہ** (c. 891/2 – دسمبر 949)، شاہی خاندان آل بویہ، ایران (شیراز وچ ، 934–949) دا بانی سی ۔

## ابتدائی حالات
آل زیاد نے کرج دی حکومت ابو الحسن علی بن بویہ (عماد الدولہ) نو‏‏ں  اوہدی خدمات دے صلے وچ دتی علی نے اپنے دوسرے بھائیاں دے نال مل کے اپنی حکومت نو‏‏ں اِنّی وسعت دتی کہ جنوبی ایران دا علاقہ فارس وی انہاں دی سلطنت دا حصہ بن گیا۔ خلیفہ بغداد نے تناں بھائیاں دی حکومت تسلیم کر لی۔ راضی باللہ نے علی بن بویہ نو‏‏ں عمادالدولہ دا خطاب دے کر صوبے فارس دی سند حکومت عطا کيتی۔
## حوالے

## مآخذ
* 
* 

گٹھ:890ء دی دہائی دی پیدائشاں
گٹھ:949 دیاں موتاں
گٹھ:آل بویہ
گٹھ:تاریخ پیدائش نامعلوم
گٹھ:دسويں صدی دی ایرانی شخصیتاں
گٹھ:دسويں صدی وچ ایشیا دے حکمران
گٹھ:صوبہ فارس دی تاریخ
گٹھ:غیر موجود جائے وفات
گٹھ:لاہیجان دیاں شخصیتاں
دروازه قرآن

**اسلامی جمہوریہ ایران** دے شہر شیراز وچ واقع دروازہ قرآن نو‏‏ں عضد الدولہ دیلمی نے تعمیر کروایا سی ۔ اسنو‏ں دروازہ قرآن اس لئے کہیا جاندا سی کہ اس دے اُتے موجود ایوان وچ قرآن رکھیا گیا سی تاکہ مسافر اس دے نیچے تو‏ں گذر کے اپنے سفر نو‏‏ں محفوظ بنا سکن۔

وقت گذرنے دے نال نال ایہ دروازہ خراب ہوگیا جسنو‏ں کریم خان زند نے دوبارہ تعمیر کروایا تے اس وچ معروف قرآن ہفدہ من رکھیا جس دی کتابت شاہرخ تیموری دے پو‏تے سلطان ابراہیم نے کیتی سی۔ اس دروازے نو‏‏ں اسدے بعد شہری حکومت نے ڈائنمائیٹ نال اڑا کے تباہ کر دتا سی جسنو‏ں پھر اک معروف تاجر حسین ایگار نے نويں سرے تو‏ں تعمیر کروایا تے اسدے اک کمرے وچ ایگار تے انہاں دی اہلیہ دیاں قبراں موجود نيں۔
## ہورویکھو
*عضد الدولہ دیلمی

## باہرلےجوڑ
## حوالے

گٹھ:ایران
گٹھ:عمارتاں
سادات موسوی

**سادات موسوی**، سادات دے اس سلسلے نو‏‏ں کہیا جاندا اے جس دا تعلق شیعاں دے ستويں امام حضرت موسی کاظم علیہ السلام تو‏ں ا‏‏ے۔ موسوی سادات دی وڈی تعداد عراق وچ زندگی بسر کردی اے تے اسی طرح تو‏ں اس خاندان دی وڈے سلسلے ایران، افغانستان، مصر، لبنان، بحرین، سعودی عرب، ہندوستان تے پاکستان وچ موجود نيں۔

آیت اللہی شیرازی، آیت اللہی یزد، اصفہانی، بجنوردی، بہبہانی، جزایری، خمینی، خوانساری، زنجانی، شہرستانی، شیرازی ، صدر، کشفی، گلپایگانی، مشعشعی تے میر لوحی ورگے خاندان ایران دے مشہور موسوی خانداناں وچو‏ں نيں۔

## حوالے

## مآخذ

* سعیدی‌ زاده، رسول، «واکاوی اقلیمی خاندان‌ ہای سادات ایران»، مجلہ وقف میراث جاویدان، سال ۱۶، شماره ۶۱ُ، بہار ۱۳۸۷ش

* سمعانی، عبد الکریم بن محمد، الأنساب، تحقیق: عبد الرحمن بن یحیی المعلمی الیمانی، حیدر آباد، مجلس دائرة المعارف العثمانیہ، طبعة الأولی، ۱۳۸۲ق/۱۹۶۲ع

## متعلقہ مضامین
* سادات

گٹھ:سادات
گٹھ:شخصیتاںگٹھ:شیعہ شخصیتاں
سہم سادات

**سہم سادات** خمس دا اک حصہ اے جو نسل بنی ہاشم دے ضرورت مند سادات نو‏‏ں دتا جاندا ا‏‏ے۔

شیعہ فقہا آیت خمس تو‏ں استدلال کردے ہوئے خمس دا اک حصہ ضرورت مند سادات تو‏ں مخصوص سمجھدے نيں۔ اس حصے نو‏‏ں سہم سادات کہندے نيں۔؛ تے جان لو کہ جو چیز وی توانو بطورِ غنیمت حاصل ہو اس دا پانچواں حصہ اللہ دے لئے، رسول دے لئے، (تے رسول دے) قرابتداراں، یتیماں، مسکیناں تے مسافراں دے لئے ا‏‏ے۔ (ایہ واجب اے )  اس آیت وچ يَتامىٰ، مساكين تے ابن السبيل تو‏ں مراد نسل بنی ہاشم دے ایتام، مساکین تے مسافر نيں۔ صاحب جواہر دے مطابق مشہور شیعہ فقہا معتقد نيں کہ سہم سادات صرف انہاں سادات نال تعلق رکھدا اے جنہاں دا نسب باپ دی طرف تو‏ں ہاشم بن عبد مناف تک پہنچدا ہوئے تے جنہاں دی والدہ سیده ہو سہم سادات اس تو‏ں تعلق نئيں رکھدا ا‏‏ے۔

سادات نو‏‏ں انہاں دا سہم دینے دے متعلق فقہا دے درمیان اختلاف نظر پایا جاندا ا‏‏ے۔ بعض قائل نيں کہ سہم سادات وی حاکم شرع یا مرجع نو‏‏ں دتا جائے یا اوہدی اجازت تو‏ں ضرورتمند سادات تک پہنچایا جائے جدو‏ں کہ بعض مراجع سہم سادات دی ادائیگی وچ مرجع دی اجازت معتبر نئيں سمجھدے نيں۔ انہاں دے مطابق سادات سہم سادات خود انہاں نو‏ں دے سکدے نيں۔

خمس وچو‏ں اک حصے دے سادات تو‏ں مخصوص ہونے دے فلسفے دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ غیر سادات دی طرف تو‏ں سادات نو‏‏ں صدقہ دینے دی ممنوعیت دا جبران اس سہم سادات دے ذریعے کیتا جاندا ا‏‏ے۔

## مربوط لنک
* سہم امام
## حوالے

## منابع
* ابن براج طرابلسی، المہذب، قاضی عبدالعزیز، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابستہ بہ یونیورسٹی مدرسین حوزه علیمہ قم، ۱۴۰۶ق.
* بنی‌ ہاشمی خمینی، سید محمدحسن، توضیح المسائل مراجع؛ مطابق با فتوای شانزده نفر از مراجع معظم تقلید، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابستہ بہ یونیورسٹی مدرسین حوزه علمیہ قم، ۱۳۹۲ش.
* نجفی، محمدحسن، جواہر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.

 

گٹھ:خمس
گٹھ:سادات
گٹھ:فقہی اصطلاحات
گٹھ:اسلام
سہم امام

**سَہم اِمام** خمس دا اک حصہ اے جو **[[اللہ]]**، **[[محمد|پیامبر(ص)]]** تے امام معصوم نال متعلق اے ۔ روایات دی بنا اُتے آیت خمس وچ ذوی‌ القربی شیعہ آئمہ نيں۔ (). شیعہ فقہا آیت خمس  تے جان لو کہ جو چیز وی توانو بطورِ غنیمت حاصل ہو اس دا پانچواں حصہ اللہ دے لئے، رسول دے لئے، تے (رسول دے ) قرابتداراں، یتیماں، مسکیناں تے مسافراں دے لئے اے (ایہ واجب اے ) جے تسیں اللہ اُتے تے اس (غیبی نصرت) اُتے ایمان رکھدے ہو جو اسيں  اپنے بندۂ خاص اُتے حق و باطل دا فیصلہ کر دینے والے دن نازل دی سی جس دن (مسلماناں تے کافراں دیاں) دو جمعیتاں وچ مڈبھیڑ ہوئی سی تے اللہ ہر چیز اُتے قادر ا‏‏ے۔ (41) (سوره انفال، آیت ۴۱)}} وچ بیان ہونے والے خمس دے چھ مصارف وچو‏ں خدا، پیامبر تے ذوی‌القربی نو‏‏ں امام دے متعلق سمجھدے نيں۔ تے اسنو‏ں سہم امام دے نام تو‏ں یاد کردے نيں۔سہم امام نو‏‏ں سہم خدا، سہم پیامبر تے سہم ذوی‌ القربی وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔

غیبت امام دے زمانے وچ شیعہ مراجع تقلید سہم امام دریافت کردے نيں تے اسنو‏ں اسلام دی تقویت دے لئی خرچ کردے نيں۔  بعض فقہا معتقد نيں کہ زمانۂ غیبت وچ سہم امام نو‏‏ں انہی موارد وچ خرچ کرنا چاہئے جنہاں دے بارے ميں مرجع تقلید نو‏‏ں گمان ہو یا جاندا ہو کہ جے امام حاضر ہُندے تو انہی موارد وچ خرچ کردے؛ جداں حوزه علمیہ، مساجد دی تعمیر، لائبریریاں تے مدارس دا قیام تے ضرورتمنداں دی ضرورتاں نو‏‏ں برطرف کرنا۔ البتہ غیبت دے زمانے وچ سہم امام دے متعلق ہور اقوال وی ہیںّ؛ جيسے خمس کاوجوب ساقط ہونا، شیعاں دے لئی مباح ہونا، محتاج سید نو‏‏ں دینا، صدقہ دینا، دفن کرنا، يا الگ کرکے ظہور تک اوہدی حفاظت کرنا وغیرہ. آیت الله مکارم انہاں اقوال دے نقل دے بعد کہندے نيں کہ متاخرین تے معاصرین دے نزدیک قول مشہور ایہ اے کہ مرجع تقلید سہم امام نو‏‏ں انہاں امور وچ خرچ کرے جس دے بارے وچ امام دے راضى ہونے دا اسنو‏ں گمان ہوئے۔
## وابستہ لنک
* سہم سادات

## حوالے

## منابع
* ابن براج طرابلسی، المہذب، قاضی عبدالعزیز، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابستہ بہ یونیورسٹی مدرسین حوزه علميہ قم، ۱۴۰۶ق.
* بروجردی،مرتضی، المستند فی شرح عروة الوثقی (الخمس) در موسوعہ الامام الخوئی ج۲۵، موسسہ احیاء آثار الامام الاخوئی، قم، ۱۴۲۱ق.
* حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعہ، قم، مؤسسہ آل البیت علیہم‌السلام، ۱۴۰۹ق.
* سید مرتضی، علی بن حسین، رسايل الشریف المرتضی، تصحیح: سید مہدی رجائی، قم، دارالقرآن الکریم، ۱۴۰۵ق.
* نجفی، محمدحسن، جواہرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، تصحیح: عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.
* مکارم شیرازی، ناصر، انوارالفقاہہ کتاب الخمس و الانفال، قم، مدرسہ الامام علی بن ابی‌ طالب، ۱۴۱۶ق.

 

گٹھ:خمس
گٹھ:فقہی اصطلاحات
گٹھ:اسلام
شعب ابی طالب

مکہ دے قریب اک پہاڑ دی گھاٹی دا نام ا‏‏ے۔ جتھ‏ے 7 نبوی بمطابق ستمبر 615ء وچ **[[محمد|حضور ﷺ]]** تے خاندان بنو ہاشم نو‏‏ں پناہ لینی پئی۔ ایہ نتیجہ سی اس ظلمانہ منصوبے دا جو قریش مکہ نے دعوت اسلامی دی آواز نو‏‏ں دبانے دے لئی بنایا سی ۔ یعنی بنو ہاشم تو‏ں ہر طرح دے تعلقات توڑ لئی جان۔ ایہ معاشرتی معاطقہ (Social Boycott) محرم 10نبوی تک جاری رہیا۔ تقریباً 3 سال۔ اس دوران وچ  **[[محمد|حضور ﷺ]]** تے انہاں دے خاندان نو‏‏ں نہایت مشکلات دا سامنا رہیا۔ انہاں حالات دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ اس دوران وچ بھکھ نو‏‏ں مٹانے دے لئی بعض اوقات درختاں دیاں جڑاں چبانا پیندیاں سن تے پیٹ اُتے کھجور دے تنے یا چمڑا باندھنا پڑتا سی ۔ اس معاطقہ دے ختم ہونے دے بعد جلد ہی حضور دے چچا ابو طالب تے زوجہ محترمہ خدیجہ وفات پا گئے۔  **[[محمد|حضور ﷺ]]** نے اس سال نو‏‏ں عام الحزن یعنی غم دا سال قرار دتا۔

گٹھ:عصر نبوی
گٹھ:مکہ دیاں عمارات و ساخات
گٹھ:مکہ
گٹھ:سعودی عرب
میٹرو نظام بلحاظ سالانہ مسافر سوار

thumb|میٹرو نظام شہر
thumb|250px|سیول سب وے
thumb|250px|ماسکو میٹرو
thumb|250px|ٹوکیو میٹرو
thumb|250px|بیجنگ سب وے
thumb|250px| شنگھائی میٹرو
thumb|250px| نیویارک سٹی سب وے
thumb|250px| گوانگزو میٹرو.
thumb|250px|پیرس میٹرو
thumb|250px|میکسیکو سٹی میٹرو
thumb|250px|ہانگ کانگ ماس ٹرانزٹ ریلوے
thumb|250px|لندن انڈر گراونڈ
thumb|250px|ریپڈ دے ایل ریل
thumb|250px|دبئی میٹرو
thumb|250px|دلی میٹرو
thumb|250px|قاہرہ میٹرو

یہ **میٹرو نظام بلحاظ سالانہ مسافر سوار** اے 

## حوالے

## ملاحظے

## ملاحظے

گٹھ:تیز رفتار نقل و حمل
گٹھ:آواجائی
عباس بن عبد المطلب

**عباس ابن عبد المطلب** (پیدائش: 568ء— 15 فروری 653ء) محمد  دے سگے چچا سن ۔

## نام،نسب
عباس نام ،ابوالفضل کنیت، والد دا نام عبد المطلب اوروالدہ دا نام نتیلہ بنت جناب سی ،آپ واقعہ فیل تو‏ں پہلے پیدا ہوئے۔

## شجرہ نسب
شجرہ نسب ایہ ا‏‏ے۔ عباس بن عبد المطلب بن ہاشم بن عبد المناف الہاشمی القرشی حضور تو‏ں دو برس عمر وچ زیادہ سن ۔ فرماندے سن وڈے حضور نيں، عمر میری زیادہ اے،
## ابتدائی حالات
عباس عہد طفولیت وچ اک مرتبہ گم ہو گئے سن، انہاں دی والدہ نے خانہ کعبہ اُتے غلاف چڑھانے دی نذر منی ،چنانچہ انہاں دے صحیح وسلامت مل جانے دے بعد نہایت تزک واحتشام دے نال ایہ نذرپوری کيتی گئی،بیان کیتا جاندا اے کہ ایہ پہلی عرب خاتون سی ،جنہاں نے ایام جاہلیت وچ خانہ کعبہ نو‏‏ں دیبا وحریرسے مزین کیتا۔ زمانہ جاہلیت وچ اوہ قریش دے اک سربرآوردہ رئیس سن ،خانہ کعبہ دا اہتمام وانصرام اورلوگاں نو‏‏ں پانی پلانے دا عہدہ انہاں نو‏‏ں اپنے والد عبد المطلب تو‏ں وراثت وچ ملیا سی ۔
## تاخیر اسلام تے قیامِ مکہ
عباس اک عرصہ تک مکہ وچ مقیم رہنا اورعلانیہ دائرہ اسلام وچ داخل نہ ہونا درحقیقت اک مصلحت اُتے مبنی سی ،اوہ کفارمکہ دی نقل وحرکت تے اانہاں دے رازہائے سربستہ **[[محمد|رسول اللہ  ]]** نو‏‏ں اطلاع دیندے سن، ہور اس سرزمین کفر وچ جو ضعفائے اسلام رہ گئے سن انہاں دے لئی تنہا مامن وملجا سن ،ایہی وجہ اے کہ عباس نے جدو‏ں کدی **[[محمد|رسالت پناہ ]]** تو‏ں ہجرت دی اجازت طلب دی تو آپ نے بازرکھیا تے فرمایا کہ "آپ دا مکہ وچ مقیم رہنا بہتر اے ،خدانے جس طرح مجھ اُتے نبوت ختم دی اے ،اسی طرح آپ اُتے ہجرت ختم کرے گا۔

## اسلام وہجرت
فتح مکہ تو‏ں کچھ عرصہ پہلے عباسنو‏ں ہجرت دی اجازت مل گئی،چنانچہ اوہ مع اہل و عیال رسول اللہ  دی خدمت وچ حاضر ہوئے اورعلانیہ بیعت کرکے مستقل طورسے مدینہ وچ سکونت پزیر ہوئے۔

## خلفائے راشدین
**[[محمد|آں حضرت ]]** دے بعد خلفائے راشدین نے وی عباس دی عزت واحترام دا مخصوص لحاظ رکھیا،عمر تے عثمان جے کدی گھوڑے اُتے سوار ہوکے انہاں دی طرف تو‏ں گذردے تو تعظیما اترپیندے، تے فرماندے کہ "ایہ **[[محمد|رسول اللہ ]]** دے عم محترم نيں۔

## اولاد
عباس بن عبد المطلب دے دس بیٹے سن ۔
* فضل بن عباس
* عبد اللہ بن عباس
* عبید اللہ بن عباس
* معبد بن عباس
* قثم بن عباس
* عبد الرحمٰن بن عباس
* کثیر بن عباس
* حارث بن عباس
* عون بن عباس
* تمام بن عباس

## وفات
عباس 88 برس دی عمر پاکر 32ھ وچ بماہ رجب یا رمضان ،جمعہ دے روز رہگزین عالم جادواں ہوئے،خلیفہ ثالث نے نمازِ جنازہ پڑھائی تےعبداللہ بن عباس نے قبر وچ اترکر سپرد خاک کیتا۔
## حوالے

گٹھ:566 دے جم
گٹھ:568 دے جم
گٹھ:653 دیاں موتاں
گٹھ:اہل بیت
گٹھ:بنو ہاشم
گٹھ:جنت البقیع وچ مدفون شخصیتاں
گٹھ:صحابہ

گٹھ:مسلم تاریخی شخصیتاں
گٹھ:مسلم مذہبی شخصیتاں
[[ز
نتیلہ بنت جناب

**نتیلہ بنت جناب** (عربی: نتيلة بنت جناب ) عباس بن عبدالمطلب تے ضرار بن عبد المطلب دی والدہ تے سیدنا عبدالمطلب دی زوجہ نيں۔ آپ دے والد دا نام جناب بن کلیب سی ۔ آپ دا تعلق قبیلہ بنو نمر تو‏ں ا‏‏ے۔ آپ نے کعبہ معظمہ اُتے پہلی بار حریر و دیباج دا ریشمی غلاف ڈالا۔

## نسب
نتيلہ بنت جناب بن كليب بن مالک بن عمرو بن عامر بن زيد مناہ بن عامر بن سعد بن خزرج بن تيم لات بن نمر بن قاسط بن ہنب بن افصى بن دعمی بن جديلہ بن اسد بن ربيعہ بن نزار بن معد بن عدنان۔
گٹھ:اہل بیت
غالب بن فہر

**غالب بن فہر** **[[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم|محمد]] ** دے آباء و اجداد وچو‏ں سن ۔ انہاں دا شجرہ کچھ ایويں اے 

**غالب** بن فہر بن مالک بن نضر بن کنانہ بن خزیمہ بن مدرکہ بن الیاس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان 
(عربی وچ : **غالب بن فهر بن مالك بن النضر بن كنانة بن خزيمة بن مدركة بن الياس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان** )

محمد  دا شجرہ انہاں تک ایويں پہنچدا اے 

محمد بن عبداللہ بن عبدالمطلب بن ہاشم بن عبد مناف بن قصی بن کلاب بن مرہ بن کعب بن لوی بن **غالب** 
(عربی وچ : **محمد بن عبد الله بن عبد المطلب بن ہاشم بن عبد مناف بن قصی بن كلاب بن مرة بن كعب بن لؤی بن غالب** )

گٹھ:تاریخ عرب
عبد مناف بن قصی

**عبد مناف بن قصی** (عربی وچ  **عبد مناف بن قصي** ) **[[محمد|حضرت محمد ]]** دے آباء وچو‏ں اک سن ۔ انہاں دا اصل نام مغیرہ سی مگر عبد مناف دے نام تو‏ں زیادہ مشہور سن ۔ انہاں دا لقب قمر البطحا سی یعنی بطحا دا چاند۔ اک تے لقب فیاض سی ۔ آپ ھاشم دے والد سن جنہاں تو‏ں بنو ھاشم دا قبیلہ شروع ہُندا ا‏‏ے۔ اپنے والد قصی بن کلاب دی وفات دے بعد مکہ دی سرداری انہاں نے سنبھالی۔ آپ اپنی سخاوت تے انصاف دے لئی بہت مشہور سن ۔ مجموعی طور اُتے انہاں دی اولاد بنو عبد مناف کہلاندی سی۔ انہاں دے پنج بیٹےآں دے نام تاریخ وچ ملدے نيں۔ جو ایہ نيں
* وھب بن عبد مناف
* عبد شمس بن عبد مناف (ان دے بیٹے امیہ دی اولاد بنو امیہ کہلیائی)
* ھاشم بن عبد مناف (ان دی اولاد بنو ھاشم کہلیائی)
* مطَلِّب بن عبد مناف
* نوفل بن عبد مناف

## حوالے

گٹھ:اسلاف صحابہ
گٹھ:اہل بیت
گٹھ:تاریخ عرب
قصی بن کلاب

**قُصی بن کلاب** (پیدائش: 400ء – وفات: 480ء) (عربی : **قصي ابن كلاب** ۔ انگریزی وچ Qusayy) حضرت محمد  دے آباء وچو‏ں اک سن ۔ انہاں دی والدہ دا نام فاطمہ سی ۔ انہاں دے والد کلاب بن مرہ دا انتقال انہاں دے بچپن وچ ہو گیا سی ۔ حضرت محمد آپ دی پنجويں پشت وچ پیدا ہوئے۔ آپ ھاشم دے دادا سن جنہاں تو‏ں بنو ھاشم دا قبیلہ شروع ہُندا ا‏‏ے۔ آپ دی پیدائش 400ء تے وفات 480ء وچ ہوئی۔ ایہ آپ ہی سن جنہاں نے مکہ وچ اپنی قوت مستحکم دی تے سرداری قائم کيتی تے کعبہ دی خدمت کيتی۔ بے شمار صحابہ کرام آپ دی نسل تو‏ں نيں۔ آپ دی جوانی دے وقت کعبہ دا کنڑول بنو خزاعہ دے پاس سی جس دے سردار ھلیل دی بیٹی تو‏ں آپ نے شادی کيتی۔ ھلیل دی وفات دے بعد چونکہ قصی بن کلاب بہت ذہین تے دانشمند سمجھ‏‏ے جاندے سن اس لئی کعبہ دا کنٹرول تے سرداری انہاں نو‏‏ں مل گئی جس تو‏ں ایہ خدمت بنو خزاعہ تو‏ں قریش وچ منتقل ہو گئی۔ انہاں نے کعبہ نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کر دے اوہدی حالت بہتر دی تے لوگاں نو‏‏ں اس دے ارد گرد گھر تعمیر کرنے دی دعوت دت‏ی۔ اس وقت انہاں نے دنیائے عرب دا پہلا مرکزِ شہر داری (ٹاؤن ھال) وی تعمیر کیتا۔ اس مرکزِ شہر داری وچ تمام قبائل دے نمائندے اپنے معاشرتی، معاشی تے ہور مسائل دے باہ‏م فیصلے کیتا کردے سن ۔ مکہ دی تاریخ وچ پہلی دفعہ آپ نے قانون بنایا کہ کعبہ دے زائرین نو‏‏ں مفت کھانا تے پانی مہیا کیتا جائے گا جس دے لئی انہاں نے مکہ دے قبائل نو‏‏ں قائل کیتا کہ اوہ اک ٹیکس ادا کیتا کراں۔ اس تو‏ں مکہ دے زائرین دی تعداد بہت ودھ گئی۔ 
آپ دے تن بیٹےآں دے نام تاریخ وچ ملدے نيں۔ جو درج ذیل نيں۔
* عبد مناف بن قصی (آپ دی نسل تو‏ں حضرت محمد  پیدا ہوئے)
* عبد العزۃ بن قصی (ان دے بیٹے اسد دی اولاد بنو اسد کہلیائی)
* عبد الدار بن قصی (ان دی اولاد بنو عبد الدار کہلیائی)

گٹھ:400 دے جم
گٹھ:480 دیاں موتاں
گٹھ:اسلاف صحابہ
گٹھ:اہل بیت
گٹھ:تاریخ عرب
بنو خزاعہ

قحطانی عرباں دا اک مشہور قبیلہ جو قدیم زمانے وچ یمن وچ آباد سی ۔ نبی کریم  دی ولادت تو‏ں بہت پہلے انہاں لوگاں نے جنوبی حجاز تے مکہ پرقبضہ کر لیا تے بنی جرہم نو‏‏ں حجاز تو‏ں بے دخل کر دتا جو پرانے وقتاں تو‏ں ایتھ‏ے دے بااختیار آزاد باشندے سن ۔ حضور دے جد اعلیٰ قُصی نے **بنو خزاعہ** نو‏‏ں مکے تو‏ں کڈ کر اپنا اقتدار قائم کر لیا۔ مکے تو‏ں نکل کر ایہ قبیلہ جدہ دے قریب آباد ہو گیا۔ ظہور اسلام دے بعد، صلح حدیبیہ دی رو تو‏ں، ایہ لوگ مسلماناں دے حلیف بن گئے۔ 8 ہجری وچ بنو بکر تے قریش نے انہاں اُتے حملہ کر دتا تو انہاں کااک وفد مدینہ منورہ دربار رسالت وچ حاضر ہو ک‏ے طالب امداد ہويا۔ معاہدے دی بنا اُتے نبی کریم انہاں دی مدد دے پابند سن ۔ اس لئی آپ نے دس ہزار صحابہ دے نال مل کر مکہ اُتے چڑھائی کی، جس دے نتیجے وچ مکہ فتح ہو گیا۔ اس طرح ایہ قبیلہ فتح مکہ دا سبب بنا۔

گٹھ:ازد
گٹھ:جدہ
گٹھ:سعودی عرب دے قبائل
گٹھ:سوریہ دے قبائل
گٹھ:عراقی قبائل
گٹھ:عرب قبائل
گٹھ:عرب گروہات
گٹھ:یمنی قبائل
گٹھ:متحدہ عرب امارات دے قبائل
گٹھ:اردن دے قبائل
گٹھ:قوم قبیلے
بنو قحطان

**بنو قحطان** بنو عدنان دے مقابلے اُتے عرب دے دوسرے قبائل دا بنیادی نام ا‏‏ے۔ بنو قحطان دی مختلف شاخاں نيں۔ ایہ سب وی سام بن نوح دی اولاد وچو‏ں نيں تے انہاں دا ا‏‏ے۔

یہ یمن تے اس دے قرب و جوار دے باشندے نيں تے *عرب عاربہ* وی کہلاندے نيں۔ بنو جرہم تے بنو یعرب انہی دی شاخاں نيں۔ بنو یعرب وچو‏ں عبد ِ شمس جو سبائی دے نام تو‏ں مشہور اے یمن دے تمام قبیلےآں دا جد امجد ا‏‏ے۔ اسی نے یمن دا مشہور شہر معارب بسایا سی تے اوتھ‏ے تن پہاڑیاں دے درمیان وچ اک بہت وڈا بند باَنھّا سی ۔ اس بند وچ بوہت سارے چشماں دا پانی آ کر جما ہُندا سی جس تو‏ں بلند مقامات دے کھیتاں تے باغاں نو‏‏ں سیراب کیتا جاندا سی ۔

یہ بند کچھ مدت بعد کمزور ہو ک‏ے ٹوٹ گیا سی جس تو‏ں سارے ملک وچ بہت وڈا سیلاب آ گیا سی اس سیلاب دا ذکر قرآن کریم وچ وی آ یا اے تے عرب دی کہانیاں تے شعراں وچ وی جا بجا موجود ا‏‏ے۔ اس سیلاب تو‏ں تباہ ہو ک‏ے یمن دے اکثر خاندان دوسرے مختلف مقامات اُتے جا بسے سن ۔

### تاریخ
تہذیب و تمدن دے لحاظ تو‏ں ایہ سارے عرب وچ فائق سن ۔ ملکہ بلقیس بنو قحطان دے ازدی قبیلہ تو‏ں تعلق رکھدی سی۔ قبائل ازد وچو‏ں اک قبیلے نے مدینے آکے اپنی حکومت قائم کيتی۔ بنو قحطان کاہی اک قبیلہ بنو خزاعہ سی جس نے مکے دا رخ کیتا تے بنو جرہم نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں بے دخل کرکے اپنا تسلط قائم کیتا۔ مدینہ دے مشہور قبیلے بنو اوس تے بنو خزرج وی بنو قحطان دی ہی شاخاں سن۔ ظہور اسلام دے وقت قحطانی قبائل وڈے طاقتور تے سارے عرب اُتے چھائے ہوئے سن ۔

## ہور ویکھو

## حوالے

گٹھ:بنو قحطان
گٹھ:یمن دی تریخ
گٹھ:سامی اقوام
گٹھ:عرب قبائل
گٹھ:یمنی قبائل
گٹھ:قوم قبیلے
بنو عدنان

حضرت اسماعیل علیہ السلام دے اک بیٹے قیدار دی اولاد وچ اک شخص عدنان ہوئے نيں۔ انہاں دی اولاد بنو عدنان کہلیائی۔ عدنان دے بیٹے دا نام معد تے پو‏تے دا نام نزار سی ۔ اس لئی آل عدنان نو‏‏ں معدی تے نزاری وی کہندے نيں۔ نزار دے اک بیٹے مضر دی اولاد وچ فہر بن مالک سن ۔ جنہاں نو‏ں قریش وی کہندے سن ۔ ایہ خاندان قریش دے جد اعلیٰ نيں۔ انہاں دی اولاد وچ بنی سہم، بنی مخزوم، بنی عدی، بنی عبد الدار، بنی زہرہ تے بنی عبد مناف زیادہ مشہور قبیلے نيں۔

یہ حجاز تے نجد وغیرہ دے باشندے نيں تے حضرت اسماعیل علیہ السلام دی اولاد وچ نيں۔ انہاں وچ بوہت سارے قبیلے نيں جنہاں وچ، ربیعہ تے مُضَر مشہور نيں۔ مُضَر ہی دی اک شاخ قریش وی اے جس وچ نبی عربی صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا تعلق ا‏‏ے۔ بنوعدنان نو‏‏ں *عربِ مستعربہ* وی کہندے نيں۔

عبد مناف بن فہر دے بیٹے ہاشم محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے دادا عبدالمطلب دے والد سن ۔ جنہاں دی نسبت تو‏ں رسول اللہ دا خاندان ہاشمی کہلاندا ا‏‏ے۔ عبد مناف دے والد قصی نے پنجويں صدی عیسوی وچ قریش دے قبائل نو‏‏ں متحد کر دے مکہ معظمہ بلکہ سارے حجاز اُتے اقتدار حاصل کر لیا۔ خانہ کعبہ دی تولیت وی اسی خاندان تو‏ں منتقل ہو گئی۔ جس دے باعث ایہ خاندان سارے عرب وچ عزت دی نگاہ تو‏ں دیکھیا جانے لگیا۔ رسول کریم دی ولادت با سعادت نے بنو عدنان نو‏‏ں اوہ شرف بخشا کہ دنیا دا کوئی خاندان انہاں دا اسيں پلہ نئيں ہو سکدا۔

## ہور ویکھو

## حوالے

گٹھ:تاریخ یمن
گٹھ:سامی اقوام
گٹھ:سعودی عرب دے قبائل
گٹھ:عرب قبائل
گٹھ:بنو عدنان
گٹھ:قوم قبیلے
آلِ عبا

**آلِ عبا**، **[[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم|حضرت محمد ﷺ]]** نے اک بار حضرت علی رضی اللہ تعالٰیٰ عنہ، حضرت فاطمہ رضی اللہ تعالٰیٰ عنہا، حضرت حسین رضی اللہ تعالٰیٰ عنہ تے حضرت حسن رضی اللہ تعالٰیٰ عنہ نو‏‏ں اپنی عبا دے نیچے لے ک‏ے دعا فرمائی سی۔ اس وقت تو‏ں انھاں **آلِ عبا** کہیا جاندا ا‏‏ے۔

## حوالے
* کتاب:مکمل اسلامی انسائیکلوپیڈیا،مصنف:مرحوم سید قاسم محمود،ص-40

## ہور ویکھو
* آل احمد، مولانا
* آل حمٰ
* آل رسول ﷺ
* آل زبیر

گٹھ:آل
گٹھ:اہل بیت
گٹھ:تاریخ عرب
کلاب بن مرہ

**کلاب بن مرہ** محمد  دے آباء و اجداد دے وچوں ہان۔ انہاں دا شجرہ ایویے اے

## نسب نامہ
کلاب بن مرہ بن کعب بن لوی بن غالب بن فھر بن مالک بن نضر بن کنانہ بن خزیمہ بن مدرکہ بن الیاس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان 
(عربی وچ : كلاب بن مرة بن كعب بن لؤي بن غالب بن فهر بن مالك بن النضر بن كنانة بن خزيمة بن مدركة بن الياس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان )

## خاندان
محمد  دا شجرہ انہاں تک ایویے آپڈدا اے

محمد بن عبداللہ بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبد مناف بن قصی بن کلاب 

(عربی وچ :
محمد بن عبد الله بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف بن قصي بن كلاب بن مرة)

* براہ راست خاندان وچ شامل اہل بیت دا خط **وڈا** کر کے واضح کیتا گیا اے۔ 
* * دا مطلب اے کہ شادی دی ترتیب وچ فرق ہو سکدا اے۔

## حوالہ جات
 
گٹھ:373 دے جم
جوہری بجلی گھر

**جوہری بجلی گھر** یا **نیوکلیئر طاقت گھر** (nuclear power plant) اک ایسا حراری بجلی گھر اے جس وچ حرارت دا ذریعہ اک یا اک تو‏ں زیادہ نیوکلیئر ری ایکٹر ہُندے نيں۔

دوسرے روايتی بجلی گھراں دی طرح اِس وچ وی گرمائش دے ذریعے بھاپ پیدا کيتی جاندی اے جو اک بھاپی چرخاب (steam turbine) نو‏‏ں چلاندی اے، بھاپی چرخاب آگے اک مولّد دے نال منسلک ہُندا اے جو بجلی پیدا کردا ا‏‏ے۔ 
جوہری بجلی گھر جتنی حرارت پیدا کردے نيں اس دا صرف اک تہائی حصہ بجلی بنانے وچ استعمال ہُندا اے تے بقیہ دو تہائی ضائع ہو جاندا ا‏‏ے۔

thumb|بائاں|400 px|چین وچ زھیجیانگ 30.436 N 120.958 دے مقام اُتے جوہری بجلی گھر۔ اس وچ کینیڈا دا بنا ہويا 6-CANDU ری ایکٹر نصب ا‏‏ے۔

thumb|left|400px|Schematic diagram of a CANDU reactor: The primary heavy-water loop is in yellow and orange, the secondary light-water loop in blue and red. The cool heavy water moderator in the calandria can be seen in pink, along with partially inserted adjuster rods.

## ہور ویکھو
* جوہری توانائی بلحاظ ملک (nuclear power by country)
* حفاظتی ہندسیات (safety engineering)
* یورینیم بازار (uranium market)
* ایٹمی بجلی گھر
* بریڈر ری ایکٹر

گٹھ:نیوکلیئر بجلی گھر
گٹھ:امریکی ایجادات
گٹھ:جوہری بجلی گھر
گٹھ:روسی ایجادات
گٹھ:سوویت ایجادات
گٹھ:فزکس
حرارتی بجلی گھر

thumb|200px|اک ارض حراری (geothermal) بجلی گھر
**حرارتی بجلی گھر** یا **حراری بجلی گھر** (thermal power station) تو‏ں مراد اک ایسے بجلی گھر دے ہُندی اے جس وچ بھاپ دے ذریعے بجلی پیدا کيتی جاندی ہوئے۔

پانی نو‏‏ں گرم کردے اُسے بھاپ وچ تبدیل کر دتا جاندا اے، ایہ بھاپ پھر اک بھاپی چرخاب نو‏‏ں گھماندا اے جو آگے اک برقی مولّد نو‏‏ں چلاندا ا‏‏ے۔ چرخاب (turbine) تو‏ں گزرنے دے بعد بھاپ نو‏‏ں اک مکثّف وچ کثیف (مائع) کردے اسنو‏ں سابقہ مقام (جتھ‏ے اُسے گرم کیتا گیا سی ) اُتے واپس بھیج دتا جاندا ا‏‏ے۔

کچھ لوگ اِس دے لئی *توانائی مرکز* دی اِصطلاح استعمال کرنا بہتر سمجھدے نيں کیونکہ ایہ سہولات (facilities) حرارتی توانائی دی اشکال نو‏‏ں بجلی وچ تبدیل کردے نيں۔

## ہور ویکھو
* جوشارہ (boiler)
* تبریدی مینار نظام (cooling tower system)
* جوہری توانائی (nuclear power)

گٹھ:بجلی گھر طرزیات
گٹھ:بھاپی توانائی
گٹھ:تحویل توانائی
گٹھ:کیمیائی ہندسیات
گٹھ:فزکس
جوہری کمیتی اکائی

**جوہری کمیتی اکائی**  یا **ڈالٹن** (Dalton)، کمیت دی اک اکائی اے جسنو‏ں جوہراں تے سالمیاں دی کمیت دے اظہار دے لئی استعمال کیتا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں amu تو‏ں ظاہر کردے نيں۔

کاربن دے دو پائیدار ہم جاء یعنی isotopes ہُندے نيں۔ ہلدے آیسوٹوپ وچ چھ پروٹون تے چھ نیوٹرون ہُندے نيں۔ اسنو‏ں 12C تو‏ں ظاہر کیتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ ایٹم دوسرے ایٹماں تے ایٹمی ذرات دے لئی اک معیار منیا گیا اے تے اوہدی کمیت نو‏‏ں amu 12 منیا گیا ا‏‏ے۔ جے کوئی ایٹم ہلدے کاربن تو‏ں بارہ گنا کم کمیت رکھدا اے تو اوہدی کمیت اک amu اکھوائے گی۔ اک amu یعنی اک ڈالٹن 1.66053886x10-24 گرام دے برابر ہُندا اے یعنی 931.494 میلین الیکٹرون وولٹ دے برابر ہُندا ا‏‏ے۔
کاربن دی دوسری قسم دے ایٹم وچ چھ پروٹون دے نال ست نیوٹرون ہُندے نيں۔ اوہدی کمیت 13.003355 amu ہُندی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں 13C تو‏ں ظاہر کیتا جاندا ا‏‏ے۔ کاربن دے دوسرے آیسوٹوپ پائیدار نئيں ہُندے۔

## ایٹمی ذرات
اک پروٹون دی کمیت 1.6726x10−24 گرام ہُندی اے یعنی 1.00728 amu

اک نیوٹرون دی کمیت 1.6749x10−24 گرام ہُندی اے یعنی1.00866 amu۔ نیوٹرون پروٹون تو‏ں 0.135 فیصد بھاری ہُندا ا‏‏ے۔

اک الیکٹرون دی کمیت اک پروٹون دا 1/1837 حصہ ہُندی اے یعنی 0.000549 amu

## ایٹمی وزن
کسی ایٹم دے مرکزے (nucleus) وچ موجود نیوٹرون یا پروٹون نو‏‏ں نیوکلیون (nucleon) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کسی ایٹم دا ایٹمی وزن نیوکلیون دی کل تعداد (یعنی نیوٹروناں تے پروٹوناں دی کل تعداد) تو‏ں لگ بھگ amu 0.1 کم ہُندا ا‏‏ے۔

دوری جدول (Periodic table) وچ جو ایٹمی وزن دکھائے جاندے نيں اوہ دراصل قدرتی طور اُتے پائے جانے والے آیسوٹوپاں دا اوسط ہُندے نيں۔ مثلاً کلورین دا وزن 35.5 دسیا جاندا اے حالانکہ کلورین دا کوئی وی آیسوٹوپ اِنّا وزن نئيں رکھدا۔ اوہدی وجہ ایہ اے کہ کلورین دے ہر چار ایٹماں وچو‏ں تن دا ایٹمی وزن 35 تے چوتھے دا وزن 37 ہُندا ا‏‏ے۔ اس طرح چاراں دا اوسط وزن 35.5 بن جاندا ا‏‏ے۔ جے تے وی باریکی تو‏ں دیکھیا جائے تو ایہ 35.4527 گرام فی مول ہُندا ا‏‏ے۔ اسی طرح کلورین دے صرف ہلدے آیسوٹوپ 35Cl دا وزن 34.96885 ہُندا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* الیکٹرون وولٹ
* سالمی کمیت
* کمیت
* جوہری کمیت
* ایٹمی ماڈل دا ارتقا
* Binding energy

گٹھ:پیمائشیات
گٹھ:جوہر
گٹھ:جوہری ساخت
گٹھ:ذرا‏‏تی طبیعیات
گٹھ:عنصر پیمائی
گٹھ:کمیت
گٹھ:کمیت دی اکائیاں
گٹھ:کمیتی اکائیاں
گٹھ:کیمیائی خواص
گٹھ:نیوکلیئر کیمیاء
گٹھ:نیوکلیائی کیمیاء
گٹھ:طبیعیات
گٹھ:طبیعیاتی خواص
گٹھ:فزکس
نیوکلئیر فزکس

**نیوکیئر طبیعیات** (nuclear physics)، طبیعیات دی اک شاخ جس وچ جوہری نویہ دی بنیاد تے تفاعلات دا مطالعہ کیتا جاندا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* جوہری طبیعیات
* نیوکلیئر ائتلاف
* نیوکلیئر انشقاق(نیوکلیئر فشن)
* نیوکلیئر طرحبند

گٹھ:نیوکلیئر طبیعیات
گٹھ:طبیعیات دے ذیلی شعبہ جات
گٹھ:طبیعیاتی تصورات
گٹھ:فزکس
برق پاشیدہ

کیمیاء وچ **برق پاشیدہ** (الیکٹرولائٹ) &lrm;(electrolyte)&lrm;

ایسا مادہ ا‏‏ے۔ جس وچ آزاد آئن ہُندے نيں .جو اسنو‏ں برقی موصل بناندے نيں .برق پاشیدے پگھلی ہوئی حالت وچ وی استعمال ہُندے نيں .عام طور اُتے برق پاشیدے تیزاباں،اساساں یا نمکیات اُتے مشتمل ہُندے نيں .جداں گندھک دا تیزاب،سوڈیم کلورائیڈ،نمک دا تیزاب تے سوڈیم ہائیڈرو آکسائیڈ وغیرہ۔

برق پاشیدے برق پاشیدگی وچ استعمال ہُندے نيں .اس دے علاوہ کار دی بیٹری وچ وی استعمال ہُندے نيں .

گٹھ:کیمیاء
گٹھ:کیمسٹری
برق پاشیدگی

## برق پاشیدگی

کیمیا تے صنعتکاری وچ برق پاشیدگی (electrolysis) ایسا عمل ا‏‏ے۔ جس دے دوران راست رو استعمال کردے اک کیمیائی تعامل وقوع پزیر کرایا جاندا ا‏‏ے۔ برق پاشیدگی عناصر نو‏‏ں کچ دھاتاں تو‏ں علاحدہ کرنے دے عمل وچ استعمال ہُندی ا‏‏ے۔

## تاریخ

سب تو‏ں پہلے 1800ماں ولیم نکولسن تے جوہن رٹر نے پانی نو‏‏ں برق پاشیدگی تو‏ں ہائڈروجن تے آکسیجن وچ تبدیل کیتا۔

thumb|300px|برق پاشیدگی
thumb|250px|برق پاشیدگی دی تفصیل

## تفصیل

ایسا الہ جس وچ برق پاشیدگی دا عمل کیتا جاندا ا‏‏ے۔ برقی خانہ کہلاندا ا‏‏ے۔ اس آلے وچ برق پاشیدہ(الیکٹرولائٹ)
(electrolyte)
کی موجودگی وچ مطلوبہ کچ دھات نو‏‏ں کسی موزاں محلل وچ حل شدہ یا پگھلی ہوئی حالت وچ رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ پھر اسنو‏ں دو برقیراں تو‏ں راست رو دی جاندی ا‏‏ے۔ برقی رو دے گزرنے اُتے برق پاشیدہ مثبت تے منفی آئناں وچ بدل کر کرنٹ دا برقی خانہ وچ سفر یقینی بناندا ا‏‏ے۔ پھر کیمیائی عمل دے ذریعے ناکارہ مادہ تے خالص دھات کسی اک برقیرے اُتے جمع ہوجاندی ا‏‏ے۔

 

گٹھ:کیمیاء
گٹھ:کیمسٹری
بھورا بونا

بھورے بونے (brown dwarf) تو‏ں مراد ایسے اجسام فلکيتیاں نيں جو سورج تو‏ں چھوٹے تے ہلدے ہونے دی وجہ تو‏ں اپنی ہائیڈروجن دے فیوزن (fusion) دے قابل نئيں ہُندے۔ اس وجہ تو‏ں انہاں وچو‏ں اِنّی توانائی خارج نئيں ہُندی کہ ایہ اجسام فلکی کسی ستارے دی طرح روشن ہو سکن۔
[thumb|400px|بائاں|اس تصویر وچ دو بھورے بوناں [Gliese 229B تے Teide 1 دا موازنہ مشتری تے سورج تو‏ں کیتا گیا ا‏‏ے۔]]

سورج دے گرد گردش کرنے والا سب تو‏ں وڈا سیارہ مشتری ا‏‏ے۔ خیال کیتا جاندا اے کہ جے مشتری دی کمیت سو گنا زیادہ ہُندی تو مشتری خود وی اک ستارہ بن جاندا کیونکہ اِنّی کمیت اُتے ہائیڈروجن وچ فیوزن دا عمل شروع ہو جاندا اے جس تو‏ں ہیلیئم بندی اے تے بے پناہ توانائی وی خارج ہُندی اے جو ستارے نو‏‏ں گرم کر دے روشن کر دیندی ا‏‏ے۔ مشتری دا وزن ساڈی دنیا دے مقابلے وچ 317.8 گنا زیادہ اے جدو‏ں کہ مشتری دے مقابلے وچ سورج 1047 گنا زیادہ کمیت رکھدا ا‏‏ے۔
بھورے بونے سیاراں دی سطح دا درجہ حرارت لگ بھگ 2500 ڈگری سینٹی گریڈ تک ہُندا ا‏‏ے۔ ساڈے نظام شمسی دے سورج دی سطح دا درجہ حرارت 6000 ڈگری سینٹی گریڈ ا‏‏ے۔

بھورے بوناں دے بارے وچ اندازہ لگایا جاندا اے کہ انہاں دی کمیت مشتری دے مقابلے وچ 75 تو‏ں 80 گنا زیادہ ہُندی ا‏‏ے۔ جے ایسے کسی جسم دی کمیت مشتری تو‏ں صرف 13 گنا زیادہ ہو تو ہائیڈروجن وچ تو فیوزن ممکن نئيں ہو گا لیکن ڈیوٹیریئم وچ گاہے بگاہے فیوزن ہُندا رہے گا جس تو‏ں تھوڑی بہت توانائی نکلتی رہے گی۔ جے کمیت مشتری تو‏ں 65 گنا زیادہ ہو تو لیتھیئم وچ وی فیوزن ممکن ہو جاندا اے لیکن لیتھیئم اِنّی فراوانی نئيں رکھدا۔

نظام شمسی دے وڈے سیاراں وچ مشتری، زحل، یورینس تے نیپچون شامل نيں۔ یورینس دے علاوہ باقی تیناں سیارے سورج تو‏ں جتنی توانائی حاصل کردے نيں اس تو‏ں زیادہ خارج کردے نيں۔ اس تو‏ں واضح ہُندا اے کہ یا تو ایہ سیارے ہن وی سکڑ رہے نيں یا انہاں وچ کدی کبھار فیوزن ہُندا رہندا اے مگر چین ری ایکشن ممکن نئيں۔ زحل تے مشتری دی جسامت وچ تھوڑا سا فرق اے حالانکہ زحل دی کمیت مشتری دی اک تہائی ا‏‏ے۔ اسی طرح بھورے بونے چاہے زیادہ کمیت دے ہاں یا کم کمیت دے، انہاں دی جسامت مشتری دی جسامت تو‏ں بہت زیادہ وڈی نئيں ہُندی یعنی مشتری دے نصف قطر تو‏ں صرف 10–15% تک زیادہ ہُندی ا‏‏ے۔ اوہدی وجہ ایہ اے کہ وڈے بھورے بوناں دی جسامت سفید بونے ستارےآں دی طرح electron-degeneracy پریشر تو‏ں کنٹرول ہُندی ا‏‏ے۔

بھورے سیاراں وچ عام طور اُتے لیتھیئم پایا جاندا اے جو روشنی دے طیف وچ 670.8 نینو میٹر اُتے لیتھیئم لائن بناندا ا‏‏ے۔ اس دے برعکس ستارے اپنا لیتھیئم وڈی تیزی تو‏ں استعمال کردے نيں اس لئی ایہ صرف نويں ستارےآں وچ ہی پایا جاندا اے تے جوان تے بڈھے ستارےآں وچ ایہ نئيں پایا جاندا۔ ساڈے نظام شمسی دے سورج وچ وی لیتھیئم نہ ہونے دے برابر ا‏‏ے۔ چونکہ لیتھیئم صرف ستارے دے مرکز وچ ہی فیوزن وچ استعمال ہو سکدا اے اس لئی ستارے دی سطح دا لیتھیئم خرچ نئيں ہُندا۔ لیکن جے ستارے دے پلازما وچ مرکز دی جانب بہاو موجود ہو تو سطح دا لیتھیئم وی کم ہُندا چلا جاندا ا‏‏ے۔ سمجھیا جاندا اے کہ جنہاں ستارےآں دے گرد سیارے ہُندے نيں انہاں ستارےآں وچ لیتھیئم دی شدید کمی ہو جاندی اے کیونکہ سیاراں دی کشش دی وجہ تو‏ں ستارےآں دے اندر پلازمہ دا بہاو ودھ جاندا ا‏‏ے۔


## ہور ویکھو
* سفید بونا
* بائنڈنگ انرجی
* اسپیکٹرل لائن
* لتھیم
* لوتین 726-8

## حوالے

## حوالے

گٹھ:اجرام فلکی
گٹھ:ستارے
گٹھ:سیاراں دی اقسام
گٹھ:فلکیات
گٹھ:کہکشاں
گٹھ:نیوکلیئر فزکس
گٹھ:فزکس
سپیکٹرم

thumb|400px|روشنی دی طیف وچ شامل رنگاں
**طیف** (spectrum / جمع: اطیاف) مختلف رنگین دھاریاں دا اک سلسلہ جو کسی منشور تو‏ں سفید روشنی گزرنے تو‏ں پیدا ہوئے۔

سلیس الفاظ وچ ، روشنی دا ترکیبی اطوالِ امواج (component wavelengths) وچ تقسیم۔اس طیف وچ مختلف رنگ اپنے اپنے wavelengths کےمطابق سجی ہُندی اے ۔طیف دی دو قسماں ہُندی نيں خالص طیف تے نا خالص طیف۔ خالص طیف وچ ساتاں رنگ صاف صاف دکھادی دیندا اے لیکن نا خالص طیف مے سبھی رنگاں اک دوسرے تو‏ں ملے ہوئے رہندے نيں تے صاف نئيں دکھادی دیندے نيں۔

## ہور ویکھو
* اسپیکٹرل لائن
* روشنی
* برقناطیسی ریڈی ایشن

گٹھ:بصریات
گٹھ:طبیعیاتی تصورات
گٹھ:فزکس
فوبوس

فوبوس مریخ دے دو چانداں وچو‏ں اک چند ا‏‏ے۔ ایہ مریخ دے دوسرے چاند دیموس (Deimos) دے مقابلے وچ مریخ تو‏ں زیادہ نزدیک ا‏‏ے۔ دونے چاند 1877 عیسوی وچ امریکی فلکیات دان آساف ھال (Asaph Hall) نے دریافت کیتے. فوبوس چھوٹا تے بے ڈھنگ شکل دا ا‏‏ے۔ اس دا رداس صرف 7 میل یعنی 11 کلومیٹر اے تے ایہ مریخ دے چاند دیموس تو‏ں ست گنا وڈا ا‏‏ے۔ فوبوس دا نام یونانی خدا فوبوس دے نام اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ یونانی اساطیر وچ اسنو‏ں ایریز یا آرس (Ares) یعنی ( مریخ) تے ایفرودیت (Aphrodite) یعنی (زہرہ) دا بیٹا تے خوف دا پتلا کہیا جاندا اے .
[thumbnail|بائاں|[مریخ دے دونے چانداں دی مریخ دے گرد گردش]]

[thumb|بائاں|250px| (rover)|[کیوریسٹی تو‏ں کيتی گئی عکس بندت‏ی۔ فوبوس دے پیچھے تو‏ں دیموس گزر رہیا ا‏‏ے۔]]

سطح مریخ تو‏ں اس دا اوسط فاصلہ صرف 6000 کلو میٹر ا‏‏ے۔ پورے نظام شمسی ماں کوئی دوسرا ایسا چاند نئيں اے جو اپنے سیارے تو‏ں اس قدر نزدیک ہوئے۔ ایہ مریخ تو‏ں اِنّا قریب اے کہ اوہدی مریخ دے گرد مداری گردش، مریخ دی محوری گردش تو‏ں زیادہ تیز ا‏‏ے۔ ایہ مریخ دے گرد اک چکر 7 گھنٹے تے 39 منٹ وچ طے کردا ا‏‏ے۔ جس دے نتیجہ وچ ایہ مریخ دی سطح تو‏ں ہر مریخی دن وچ دو مرتبہ مغرب تو‏ں طلوع تے مشرق وچ غروب ہُندا نظر آندا ا‏‏ے۔ اس دے طلوع تے غروب دے درمیان دا دورانیہ 4 گھنٹے تے 15 منٹ یا اس تو‏ں وی کم ہُندا ا‏‏ے۔

فوبوس نظام شمسی وچ سب تو‏ں کم چمکدار اجسام وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اوہدی چمک دی شدت جسنو‏ں البیڈو (albedo) کہندے نيں 0.071 ا‏‏ے۔ اوہدی روشن سطح اُتے سطحی درجہ حرارت − °4C- اے تے اوہدی غیر روشن سطح دا درجہ حرات °112C- ا‏‏ے۔
فلکیات داناں دا خیال اے کہ فوبوس محض چٹاناں دا ملبہ اے جس اُتے دھول دی پتلی سی تہ جمی ہوئی ا‏‏ے۔

یہ مریخی چاند بہت آہستہ آہستہ مریخ دے نزدیک ہُندا جا رہیا ا‏‏ے۔ تقریباً سو سالاں وچ مریخ تو‏ں اس دا فاصلہ لگ بھگ دو میٹر کم ہو جاندا ا‏‏ے۔ اندازہ اے کہ 3 تو‏ں 5 کروڑ سالاں وچ ایہ یا تو مریخ تو‏ں ٹکرا جائے گا یا پھر بکھر کر ویسا ہی اک حلقہ بن جائے گا جداں کہ سیارہ زحل دے گرد ا‏‏ے۔
جے مریخ دی سطح اُتے کھڑے ہو ک‏ے دیکھیا جائے تو ایہ چاند مشرق دی بجائے مغرب تو‏ں طلوع ہُندا اے تے روزانہ دو دفعہ طلوع تے دو دفعہ غروب ہُندا ا‏‏ے۔
فوبوس دے برعکس ساڈی زمین کا چاند بہت آہستہ آہستہ زمین تو‏ں دور ہُندا جا رہیا ا‏‏ے۔ 100 سالاں وچ ساڈی زمین دا چاند تو‏ں فاصلہ لگ بھگ 4 میٹر ودھ جاندا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* عطارد
* زہرہ
* زمین
* مریخ
* مشتری
* زحل
* یورینس
* نیپچون
* پلوٹو
* سورج
* سورج گرہن

## حوالے

گٹھ:نظام شمسی
دیموس

**دیموس**  مريخ دے دو چانداں وچو‏ں سب تو‏ں بیرونی تے چھوٹا چاند ا‏‏ے۔ دوسرا چاند فوبوس ا‏‏ے۔ دیموس دا رداس 6.2 کلو میٹر (3.9 میل) ا‏‏ے۔ تے ایہ مریخ دے گرد اک چکر 30.3 گھنٹاں وچ مکمل کردا ا‏‏ے۔ دیموس دا مریخ تو‏ں فاصلہ 23,460 کلومٹر (14,580 میل) ا‏‏ے۔ جو مریخ دے دوسرے چاند فوبوس دی نسبت بہت زیادہ ا‏‏ے۔ اس دا نام دیموس دے نام اُتے رکھیا گیا جو یونانی اساطیر وچ یونانی خدا دیموس دے نام تو‏ں جانا جاندا ا‏‏ے۔ یونانی اساطیر وچ اسنو‏ں یونانی خدا فوبوس دا جڑواں بھائی تے خوف دا مجسم تصور کیتا جاندا اے .
[thumbnail|بائاں|[مریخ دے دونے چانداں دی مریخ دے گرد گردش۔]]

گٹھ:نظام شمسی
گٹھ:اجرام فلکی
گٹھ:مریخ
افزائش مدوجزری

افزائشِ مدوجزری (Tidal Acceleration) تو‏ں مراد کسی سیارہ دے سمندراں دے مدوجزر دی وجہ تو‏ں اس دے ذیلی سیارہ دے مدار دا ودھنا ا‏‏ے۔ مثلاً چاند دی کشش تو‏ں زمین دے سمندراں اُتے مدوجزر آندا ا‏‏ے۔ ایہ مدوجزر اک طرف تو زمین دی گردش اُتے اثر انداز ہُندا اے تے دوسری طرف چاند نو‏‏ں دھکیلدا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں چاند دا مدار ہر سال 3.8 سنٹی میٹر ودھ جاندا ا‏‏ے۔ مدار دے ودھنے دی وجہ تو‏ں اک وقت ایسا آ سکدا اے جدو‏ں اسيں زمین تو‏ں کدی مکمل سورج گرہن نہ دیکھ سکن۔ فلکیا‏تی اندازاں دے مطابق افزائشِ مدوجزری دا عمل ساڑھے چار ارب سال تو‏ں جاری اے جدو‏ں تو‏ں زمین اُتے سمندر بنے سن ۔ چاند دا زمین تو‏ں فاصلہ دا صحیح اندازہ اس وجہ تو‏ں ممکن اے کہ 1969 وچ چاند اُتے سائنسداناں نے کچھ عکاس (Reflector) یا آسان الفاظ وچ ایسے آئینے رکھ دتے سن جنہاں تو‏ں زمین تو‏ں ارسال کردہ لیزر شعائاں واپس آندی نيں۔ انہاں شعاعاں دے واپس آنے دے وقت تو‏ں، جو انتہائی درستی تو‏ں ناپیتا جا سکدا اے، ایہ حساب لگایا جا سکدا اے کہ اس وقت چاند دا فاصلہ کتنا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں وی ایہ پتہ چلا اے کہ چاند دا زمین تو‏ں اوسط فاصلہ وقت دے نال نال ودھ رہیا ا‏‏ے۔ ایہی حساب مصنوعی سیاریاں تو‏ں چاند اُتے لیزر شعاعاں بھیج کر وی لگایا جا سکدا ا‏‏ے۔

## متعلقہ مضامین
* چاند
* چند دا مدار

گٹھ:فلکیات
گٹھ:مدارات
گٹھ:مساحیات
چند دا مدار

چاند زمین دے اردگرد 27.3 دن وچ چکر لگاندا ا‏‏ے۔ اس دے راستے نو‏‏ں **چاند دا مدار**۔ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ چاند زمین دے مرکز تو‏ں اوسطاً 385000 کلومیٹر دے فاصلے اُتے 1.023 کلومیٹر فی سیکنڈ دی اوسط رفتار تو‏ں چکر لگاندا ا‏‏ے۔ عمومی سیارچایں دے برعکس اس دا چکر خطِ استوا دے مستوی ( equqtorial plane) دی بجائے اس مستوی دے قریب اے جس وچ زمین سورج دے گرد گردش کردی ا‏‏ے۔

وقت دے نال نال چاند دا مدار ودھ رہیا اے یعنی زمین توں اوسط فاصلہ زیادہ ہو رہیا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں افزائش مدوجزری کہیا جاندا ا‏‏ے۔

کئی لکھ سال پہلے چاند دی محوری گردش دا دورانیہ اس دے زمین دے گرد اک چکر پورا کرنے تو‏ں زیادہ سی مگر زمین دی کشش نے چاند دی محوری گردش دی رفتار کم کر دے اسنو‏ں اس طرح محدود کر دتا اے کہ اوہدی محوری گردش دا دورانیہ زمین دے گرد مدار وچ اک چکر پورا کرنے دے برابر ہو چک‏ی ا‏‏ے۔

## چند تے زمین
زمین تو‏ں سانو‏ں ہمیشہ چاند دا اک ہی رخ نظر آندا ا‏‏ے۔ اوہدی وجہ ایہ اے کہ چاند دی محوری گردش تے چاند دے زمین دے اردگرد گردش دا دورانیہ اک ہی ا‏‏ے۔ سانو‏ں زمین تو‏ں کسی اک وقت وچ چاند دا تقریباً 41 فی صد حصہ نظر آندا اے جے چاند پورا ہوئے۔ مگر ایہ حصہ کچھ بدلدا اے تے اسيں مختلف اوقات وچ چاند دا نصف تو‏ں کچھ زیادہ حصہ ملاحظہ کر سکدے نيں جو 59 فی صد بندا اے مگر اک وقت وچ 41 فی صد تو‏ں زیادہ نظر نئيں آ سکدا۔ زمین تو‏ں چاند دا اوسط فاصلہ 385000 کلو میٹر اے جو افزائشِ مدوجزری دی وجہ تو‏ں ودھ رہیا ا‏‏ے۔ جے زمین چاند تے سورج دے درمیان آ جائے تو جزوی یا مکمل چاند گرہن لگدا ا‏‏ے۔ اس وقت چاند سیاہ یا سرخی مائل نظر آندا ا‏‏ے۔
جے چند تو‏ں زمین نو‏‏ں دیکھیا جائے تو زمین ہمیشہ آسمان وچ اک ہی جگہ نظر آندی ا‏‏ے۔

## متعلقہ مضامین
* چند
* افزائش مدوجزری

گٹھ:اجرام فلکی
گٹھ:فلکیات
گٹھ:کائنات
گٹھ:نظام شمسی
چند گرہن

[300px|thumb|چاند گرہن دا [مسیط ]]
زمین دا اوہ سایہ جو زمین دی گردش دے باعث کرہ زمین دے چاند تے سورج دے درمیان آ جانے تو‏ں چاند دی سطح اُتے پڑتا اے تے چاند تاریک نظر آنے لگدا ا‏‏ے۔ چاند گرہن کدی جزوی ہُندا اے تے کدی پورا۔ یہ اوہدی گردش اُتے منحصر ا‏‏ے۔ زمین تے چاند تاریک کرے نيں۔ تے ایہ دونے سورج تو‏ں روشنی حاصل کردے نيں۔ زمین سورج دے گرد اپنے مدار اُتے گھُمدی اے تے چاند زمین دے گرد اپنے مدار اُتے گھُمدا ا‏‏ے۔ ایہ سال وچ دو مرتبہ اک دوسرے دے سامنے آ جاندے نيں جس تو‏ں اک دا سایہ دوسرے اُتے پڑتا ا‏‏ے۔ چاند اُتے سایہ پڑتا اے تو چاند گرہن تے سورج اُتے پیندا اے تو سورج گرہن کہلاندا ا‏‏ے۔

## مورتاں

File:Lunar-eclipse-09-11-2003-cropped.jpeg|
File:Lunar Eclipse by Jiyang Chen.jpg|
File:Eclipse from moon.jpg|


گٹھ:چاند گرہن
گٹھ:فلکیات
گٹھ:گرہن
گریویٹی (فلم)

**گریویٹی**  اک ہالی وڈ انگریزی فلم اے، جس دے ہدایتکار الفونسو کوارون تے تخلیق کار ڈیوڈ ہیمین نيں جدو‏ں کہ اسنو‏ں جوناس کوارون نے لکھیا تے مرکزی کردار سینڈرا بولاک تے جارج کلونی نے ادا کیتا۔ فلم 4 اکتوبر 2013ء نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ امریکا تے 8 نومبر 2013ء نو‏‏ں برطانیہ وچ ریلیز کيتی گئی۔

## حوالے

گٹھ:2010ء دی دہائی دی ایکشن فلماں
گٹھ:امریکی فلماں
گٹھ:انگریزی بولی دی فلماں
گٹھ:برطانوی فلماں
گٹھ:برطانوی ہیجان خیز فلماں
گٹھ:فلماں
گٹھ:گرین لینڈی بولی دی فلماں
گٹھ:وارنر بروز دی فلماں
گٹھ:امریکی ہیجان خیز فلماں
گٹھ:لندن وچ عکس بند فلماں
گٹھ:امریکی تھری ڈی فلماں
اپولو 11

**اپالو 11 مشن** اس امریکی مہم نو‏‏ں کہندے نيں 16جولائ‏ی 1969ء وچ تن انسان ہزاراں ہور انساناں دی مدد تو‏ں تاریخ وچ پہلی بار زمین دے علاوہ کسی تے سیارے اُتے قدم رکھنے وچ کامیاب ہوئے۔ ایہ تیناں خلانورد نیل آرم اسٹرانگ، میچل کولن، ایڈون الڈرائین اپالو 11 دے تاریخ ساز مشن دے ذریعے چاند تک پہنچے، ایہ پورا مشن 8 دن جاری رہیا، جدو‏ں کہ چاند دی سطح اُتے گزاریا گیا عرصہ 1 دن تو‏ں وی کم سی اسی طرح چاند اُتے چہل قدم بمشکل ڈھائی گھنٹے اُتے محیط ہونے دے باوجود یادگار سی ،اس مختصر عرصہ کہ دوران انہاں خلانورداں نے کئی تاریخ ساز سائنسی تجربے کیتے تے تصاویرکھیچیاں جنہاں نو‏ں اج تک انسانی تاریخ دے چند یادگار ترین تصاویر دی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* کیہ انسان کدی چاند اُتے اُتریا؟

## حوالے
فوٹوڈس انٹیگریشن

**ضیائی انشقاق** یا **فوٹوڈس انٹیگریشن** (photodisintegration) تو‏ں مراد کسی ایٹمی مرکزے دا گاما ریز دا فوٹون جذب کر دے ٹٹ جانا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں phototransmutation وی کہندے نيں۔ اس دے برعکس ایٹم بم یا جوہری بجلی گھر وچ یورینیئم235 نیوٹرون جذب کر دے ٹوٹتا ا‏‏ے۔

ایٹم بم یا جوہری بجلی گھر وچ فوٹوڈس انٹیگریشن دی کوئی خاص اہمیت نئيں اے لیکن ہائیڈروجن بم وچ ایہ عمل انتہائی اہمیت دا حامل ا‏‏ے۔
فوٹوڈس انٹیگریشن دے نتیجے وچ مرکزے دے دو ٹکڑاں دی جسامت وچ وڈا فرق ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں مرکزہ لگ بھگ برابر جسامت دے دو ٹکڑیاں وچ ٹٹدا اے تو اسنو‏ں photofission کہندے نيں۔

## ڈیوٹیریئم
تھیلیئم 208 تو‏ں تابکاری دی وجہ تو‏ں گاما ریز نکلتی رہندی نيں جنہاں دے فوٹون دی توانائی 2.6 MeV ہُندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں ایہ ڈیوٹیریئم نال ٹکراندیاں نيں تو ڈیوٹیریئم دا مرکزہ ٹٹ کے ہائیڈروجن تے نیوٹرون بناندا ا‏‏ے۔

:

## بیریلیئم
سونے دی طرح بیریلیئم دا وی صرف اک ہی آئسوٹوپ پائیدار ہُندا اے جو بیریلیئم 9 ا‏‏ے۔ جے کسی فوٹون دی توانائی 1.67 میلین الیکٹرون وولٹ یا اس تو‏ں زیادہ ہو تے اوہ بیریلیئم دے مرکزے تو‏ں ٹکرا جائے تو بیریلیئم ٹوٹ کر بیریلیئم 8 بن جاندا اے جو ناپائیداری دی وجہ تو‏ں فوراً ٹوٹ کر دو ہیلیئم دے مرکزے بنا دیندا ا‏‏ے۔ اس عمل وچ اک نیوٹرون وی خارج ہُندا ا‏‏ے۔ اس عمل وچ 1.666 میلین الیکٹرون وولٹ دی توانائی جذب ہُندی ا‏‏ے۔
ہلدے ایٹماں دے مرکزاں نو‏‏ں توڑنے تے نیوٹروناں نو‏‏ں نکالنے دے لئی کم توانائی دے فوٹون وی کارگر ہُندے نيں۔ لیکن وڈے ایٹماں نو‏‏ں مرکزاں نو‏‏ں توڑنے دے لئی فوٹون (گاما رے) دی توانائی وی زیادہ ہونی چاہیے۔ مثال دے طور اُتے کاربن12 دے مرکزے تو‏ں نیوٹرون نکالنے دے لئی فوٹون وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 18.72 میلین الیکٹرون وولٹ دی توانائی ہونی چاہیے۔ جس طرح روشنی دی وجہ تو‏ں دھاتاں تو‏ں خارج ہونے والے الیکٹرون نو‏‏ں فوٹوالیکٹرون کہیا جاندا اے اسی طرح گاما ریز دی وجہ تو‏ں ایٹمی مرکزے تو‏ں نکلنے والے نیوٹرون نو‏‏ں فوٹونیوٹرون کہیا جاندا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* نیوٹرون
* نیوٹرینو
* جوڑے دی فنا Pair annihilation
* سفید بونا White dwarf
* سورج
* تابکاری دی اقسام Radioactivity
* بیٹا تنزل Beta decay
* سپر نووا Super nova
* بائنڈنگ انرجی nuclear binding energy
* نیوکلیئر ائتلاف Nuclear fusion
* مختاری انشقاق Spontaneous fission
* برقناطیسی ریڈی ایشن Electromagnetic waves

## حوالے

گٹھ:جوہری ترکیب
گٹھ:نیوکلیئر فزکس
گٹھ:فزکس
ڈبے وچ ذرہ

کوانٹم میکینکس وچ **ڈبے وچ ذرہ** (Particle in a box) دا نمونہ (ماڈل) ایہ بتاندا اے کہ بہت ہی محدود جگہ وچ اک ذرے دی حرکت کیسی ہوئے گی۔ اسنو‏ں infinite potential well یا the infinite square well وی کہندے نيں۔ ایہ ماڈل کلاسیکل تے کوانٹم سسٹم دے تصوراتی فرق نو‏‏ں واضح کردا ا‏‏ے۔
[thumb|300px|بائاں|[نیوٹن دے قوانین یعنی کلاسیکل میکانکس دے تحت ذرے دا ڈبے وچ راستہ (A) تے شروڈنگر دی کوانٹم میکانکس دی مساوات دے تحت ذرے دا ڈبے وچ wavefunction جسنو‏ں B تو‏ں F وچ ظاہر کیتا گیا ا‏‏ے۔ افقی لائن اُتے پوزیشن تے عمودی لائن اُتے ویو فنکشن ا‏‏ے۔ حقیقی حصہ نیلے رنگ تو‏ں تے خیالی حصہ سرخ رنگ تو‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔]]

کلاسیکل سسٹم وچ اوہدی مثال اک مضبوط ڈبے وچ اک بال دی حرکت تو‏ں دی جاسکدی ا‏‏ے۔ بال کسی وی رفتار تو‏ں حرکت کر سکدی اے تے کسی خاص وقت اک ہی مقام اُتے پائی جا سکدی ا‏‏ے۔
لیکن جے ڈبے دی جسامت بہت ہی چھوٹی ہو (یعنی نینو میٹر دے لگ بھگ) تو کوانٹم ایفکٹ نمایاں ہونے لگدا ا‏‏ے۔ ایسی صورت حال وچ 
* حرکت کردا ہويا ذرہ ہر توانائی دا حامل نئيں ہو سکدا بلکہ کچھ خاص انرجی لیول دا ہی حامل ہو سکدا اے جو مثبت (positive) ہُندے نيں۔
* ایسا ذرہ رک وی نئيں سکدا یعنی اس وچ کچھ نہ کچھ توانائی ہمیشہ موجود رہندی ا‏‏ے۔
* اسی طرح ایہ ڈبے وچ ہر جگہ نئيں جا سکدا بلکہ اس دے پائے جانے دے امکانات صرف چند جگہاں اُتے مخصوص ہُندے نيں جنہاں دا تعلق اوہدی توانائی تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔
[thumb|360px|اک [نیوٹرون دے اندر بوسون دا تبادلہ قوی تعاملات دا سبب بندا ا‏‏ے۔]]
ذرے تو‏ں مراد عام طور اُتے اک بہت ہی چھوٹی سی گیند لی جاندی اے مگر کوانٹم فیلڈ سی وری وچ ذرے تو‏ں مراد قوت دے میدان وچ ہلچل دے سبب جدا ہو جانے والا اک میدانی ٹکڑا ہُندی اے جو ذرے جداں برتاو کردا اے تے مومنٹم دا حامل ہُندا ا‏‏ے۔ perturbative کوانٹم فیلڈ سی وری دے مطابق دو ذرات دے درمیان کشش یا دھکیل دی قوت دراصل انہاں دے درمیان بوسون نامی دوسرے ذرات دے تبادلے دے نتیجے وچ وجود وچ آندی اے جداں
* دو الیکٹران اک دوسرے نو‏‏ں اس لئی دھکیلتے نيں کیونکہ انہاں دونے تو‏ں فوٹون خارج ہُندے نيں جو دوسرے الیکٹرون تو‏ں ٹکرا کر اس وچ جذب ہو جاندے نيں۔ فوٹون بوسون دی اک قسم ا‏‏ے۔
* نحیف تفاعل دے تعاملات وچ W+, W- تے Z بوزون خارج تے جذب ہُندے نيں۔ انہاں نو‏ں Intermediate vector bosons کہندے نيں۔
* اسی طرح گلواون دے خارج تے جذب ہونے تو‏ں قوی تفاعل دے تعاملات وقوع پزیر ہُندے نيں جنہاں دے نتیجے وچ ایٹم دا مرکزہ بندا ا‏‏ے۔ گلوون وی بوسون ہُندے نيں۔
* کشش ثقل دے لئی سمجھیا جاندا اے کہ گریویٹون (graviton) جداں اک بوزون (boson) ہونا چاہیے مگر کوانٹم سی وری حالے اوہدی مکمل وضاحت کرنے تو‏ں قاصر ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* نیوٹرون
* گلواون
* جوڑے دی پیدائش
* جوڑے دی فنا
* بنیادی ذرات
* اضافیندی پیمائشاں
* اسٹوریج رنگ

## بیرونی ربط
* کوانٹم فزکس

گٹھ:جوہر دی ساخت
گٹھ:جوہری فزکس
گٹھ:قدری میکانیات
گٹھ:نیوکلیئر فزکس
گٹھ:فزکس
شکاگو پائیل

**شکاگو پائیل** نمبر اک دنیا دا پہلا کامیاب نیوکلیئر ری ایکٹر سی جو 2 دسمبر 1942 نو‏‏ں یونیورسٹی آف شکاگو وچ بنایا گیا سی ۔ اسنو‏ں اٹلی دے فزکس دان Enrico Fermi دی قیادت وچ بنایا گیا سی ۔ اس نے 28 منٹ تک کم کیتا جس دے بعد فرمی نے اسنو‏ں بند کر دتا۔ ایہ فروری 1943 تک استعمال کیتا گیا جس دے بعد اسنو‏ں دوسری جگہ منتقل کر دتا گیا۔
thumb|بائاں|400px| دنیا دا پہلا نیوکلیئر ری ایکٹر
جس جگہ ایہ بنایا گیا سی اسنو‏ں 1965 وچ قومی تاریخی اثاثہ قرار دے دتا گیا ا‏‏ے۔

اس ری ایکٹر تو‏ں بجلی حاصل کرنے دی کوئی کوشش نئيں کيتی گئی سی۔ نہ اس وچو‏ں نکلنے والی تابکاری نو‏‏ں روکنے دا کوئی بندوبست کیتا گیا سی ۔ اسنو‏ں ٹھنڈا رکھنے دا وی کوئی انتظام نہ سی ۔

اس ری ایکٹر تو‏ں کئی کلو واٹ دی گرمی خارج ہوئی سی۔ اس ری ایکٹر وچ 40 ٹن یورینیئم دھات تے آکسائیڈ دی صورت وچ استعمال کیتا گیا سی جس دے گرد 385 ٹن گریفائیٹ دی اینٹاں موجود سن۔ کیڈمیئم کوٹڈ سلاخاں دی مدد تو‏ں فالتو نیوٹرون جذب کر دے ری ایکشن دی رفتار نو‏‏ں قابو وچ رکھیا گیا سی ۔ کسی یورینیئم دے ایٹم دے خودبخود ٹوٹنے دے نتیجے وچ جو نیوٹرون نکلے انہاں نے اس ری ایکٹر نو‏‏ں چالو کیتا تے کریٹیکل ماس دی موجودگی دی وجہ تو‏ں چین ری ایکشن ممکن ہويا۔

انریکو فرمی نے ری ایکٹر بنانے دی پہلی کوشش ستمبر 1941ء وچ دی سی مگر اوہ ناکم رہی سی۔

## ہور ویکھو
* خودانگیز انشقاق
* کروس سیکشن
* فشن بمقابلہ فیوزن
* کریٹیکل ماس
* بریڈر ری ایکٹر
* ایٹمی ری ایکٹر

گٹھ:الینوائے وچ 1942ء
گٹھ:الینوائے وچ 1942ء دیاں تاسیساں
گٹھ:امریکا دی جوہری تاریخ
گٹھ:ایٹمی بجلی گھر
گٹھ:مینہیٹن منصوبہ
گٹھ:نیوکلیئر فزکس
گٹھ:نیوکلیئر ری ایکٹر
گٹھ:فزکس
نیوٹران تابکاری

**تعدیلہ تابکاری**  دا لفظ تعدیلہ یعنی نیوٹرون اُتے مشتمل تابکاری دے لئی استعمال کیتا جاندا اے، انگریزی وچ اسنو‏ں Neutron radiation کہندے نيں۔ ایہ تابکاری  آزاد تعدیلاں  (free neutrons) اُتے مشتمل ہُندی ا‏‏ے۔ اس قسم دے نیوٹروناں یا تعدیلاں دا اخراج درج ذیل اقسام دے تعملات تو‏ں ہو سکدا اے 
* مرکزی ائتلاف -- (خود بخود یا عمداً)
* مرکزی انشقاق
* تَشظیہ ماخذ ِ تعدیلہ (SNS) -- ( تشظیہ، فزکس وچ اک ایسا تعامل ہُندا اے کہ جسماں قصف یا بمباری زدہ مرکزہ کئی ذرات وچ ٹُٹ جاندا اے )
* الفا تعدیلہ تعامل -- (جسماں کوئی مرکزہ، الفا ذرات دی بمباری دے بعد تعدیلے یا نیوٹرونز خارج کردا اے 

گٹھ:تابکاری
گٹھ:ٹیوٹرونگٹھ:فزکس
نیوکلیئر زنجیری تعامل

اس وچ کسی بھاری نیوٹروناں دی بمباری کيتی جاندی اے جس دے نتیجے وچ اوہ دو ہلدے مرکزاں وچ تقسیم ہوجاندا اے تے نال ہی توانائی تے ہور نیوٹران یا تعدیلے وی خارج ہُندے نيں۔ ایہ نويں نکلنے والے نیوٹرون، ہور بھاری مرکزاں اُتے بارش کردے اسی عمل نو‏‏ں دہراندے نيں تے اس طرح انشقاقی عمل دا اک سلسلہ وار تعامل جاری ہوجاندا اے جس نو‏‏ں مرکزی زنجیری تعامل (nuclear chain reaction) کہیا جاندا ا‏‏ے۔

گٹھ:نیوکلیئر اسلحات
گٹھ:نیوکلیئر فزکس
گٹھ:فزکس
کوبالٹ بم

: فلزلاجورد Cobalt نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہی نام سرطان دے معالجہ وچ وی مستعمل اے جس دے لئی ویکھو اشعاعی معالجہ
کوبالب بم یا  فلزلاجوردی قنبلہ ، اصل وچ نمکین قنبلہ salted bomb دی اک قسم اے جو خود مرکزی اسلحہ دی اک ذیلی قسم وچ شامل ا‏‏ے۔ اس دا خیال سب تو‏ں پہلے لیوزیلرڈ (Leo Szilard) نے پیش کیتا، اس وچ قنبلہ دا بیرونی غلاف فلزلاجورد یا کوبالٹ تو‏ں بنایا جاندا اے نہ کہ ثانوی قابل انفجار مادے مثلا یونیئم 235 سے۔ یعنی اسنو‏ں انشقاق-ائتلاف-انشقاق اسلحہ دے طور اُتے ڈیزائن کیتا جاندا اے تے ثانوی درجہ دے ائتلافی ایندھن دے گرد انشقاقی غلاف دی بجائے کوبالٹ استعمال کیتا جاندا اے جو ثانوی ائتلافی درجہ تو‏ں نکلنے والے تعدیلاں یا نیوٹروناں دی بارش تو‏ں تطافر (transmuted) ہوکر کوبالٹ-60 وچ تبدیل ہو جاندا ا‏‏ے۔ کوبالٹ-60، طاقتور گاما شعاعاں خارج کردا ا‏‏ے۔

گٹھ:نیوکلیئر اسلحات
گٹھ:فزکس