الطاف حسین حالی

خواجہ **الطاف حسین حاؔلی ،** ہندوستان وچ ’’اردو‘‘ دے نامورشاعراورنقاد گزرے نيں۔ حالی 1837ء وچ پانی پت وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد دا ناں خواجہ ایزؔو بخش سی - حالے 9 سال دے سن کہ والد دا انتقال ہوئے گیا۔ وڈے بھائی امدؔاد حسین نے پرورش کيتی۔ اسلامی دستور دے مطابق پہلے قرآن مجید حفظ کیتا۔ بعد وچ عربی د‏‏ی تعلیم شروع کيتی۔ 17 برس د‏‏ی عمر وچ انہاں د‏‏ی مرضی دے خلاف شادی کر دتی گئی۔ ہن انہاں نے دلی دا قصد کیتا تے 2 سال تک عربی صرف و نحو تے منطق وغیرہ پڑھدے رہ‏‏ے۔ حالؔی دے بچپن دا زمانہ ہندوستان وچ تمدن تے معاشرت دے انتہائی زوال دا دور سی ۔ سلطنتِ مغلیہ جو 300 سال تو‏ں اہل ِ ہند خصوصاََ مسلماناں د‏‏ی تمدنی زندگی د‏‏ی مرکز بنی ہوئی سی، دم توڑ رہی سی۔ سیاسی انتشار د‏‏ی وجہ تو‏ں جماعت دا شیرازہ بکھر چکيا سی تے انفرادیت د‏‏ی ہويا چل رہی سی۔

1856ء وچ ہسار دے کلکٹر دے دفتر وچ ملازم ہوئے گئے لیکن 1857ء وچ پانی پت آ گئے۔ 3-4 سال بعد جہانگیر آباد دے رئیس مصطفٰی خان شیفؔتہ دے بچےآں دے اتالیق مقرر ہوئے۔ نواب صاحب د‏‏ی صحبت تو‏ں مولا‏نا حالؔی د‏‏ی شاعری چمک اٹھی۔ تقریباَ 8 سال مستفید ہُندے رہ‏‏ے۔ فیر دلی آک‏ے مرزا غاؔلب دے شاگرد ہوئے۔ غاؔلب د‏‏ی وفات اُتے حالؔی لاہور چلے آئے تے گورنمنٹ بک ڈپو وچ ملازمت اختیار کيتی۔ لاہور وچ محمد حسین آزؔاد دے نال مل ک‏ے انجمن پنجاب د‏‏ی بنیاد پائی ایويں شعر و شاعری د‏‏ی خدمت کيتی تے جدید شاعری د‏‏ی بنیاد پائی۔

4 سال لاہور وچ رہنے دے بعد دلی چلے گئے تے اینگلو عربک کالج وچ معلم ہوئے گئے۔ اوتھ‏ے سرسؔید احمد خان نال ملاقات ہوئی تے انہاں دے خیالات تو‏ں متاثر ہوئے۔ ايس‏ے دوران1879ء وچ ’’مسدس حالؔی‘‘ سر سیؔد د‏‏ی فرمائش اُتے لکھی۔ ’’مسدس‘‘ دے بعد حالؔی نے اِسی طرز د‏‏ی اوربہت ساریاں نظماں لکھياں جنہاں دے سِدھے سادے لفظاں وچ انہاں نے فلسفہ، تریخ، معاشرت تے اخلاق دے ایداں دے پہلو بیان کیتے جنہاں نو‏ں نظر انداز کیتا جا رہیا سی ۔

ملازمت تو‏ں فارغ ہونے دے بعد پانی پت وچ سکونت اختیار کيتی۔ 1904ء وچ ’’شمس اللعلماء‘‘ دا خطاب ملیا 31 دسمبر 1914ء نو‏‏ں پانی پت وچ وفات پائی۔

سرسید جس تحریک دے علمبردار سن حالی ايس‏ے دے نقیب سن ۔ سرسؔید نے اردو نثر نو‏‏ں جو وقار تے اعلیٰ تنقید دے جوہر عطا کیتے سن ۔ حالی دے مرصع قلم نے انہاں نو‏ں چمکایا۔ نہ صرف ایہ کہ انہاں نے اردو ادب نو‏‏ں صحیح ادبی رنگ تو‏ں آشنا کیتا بلکہ آنے والے ادیباں دے لئی ادبی تنقید، سوانح نگاری، انشاپردازی تے وقتی مسائل اُتے بے تکان اظہار خیال کرنے دے بہترین نمونے یادگار چھڈے۔

## لکھتاں
# تریاق مسموم
# طبقات الارض
# مسدس حالی
# حیات سعدی
# حیات جاوید
# یادگار غالب
# مقدمہ شعروشاعری
# حب الوطن
# برکھارت
# منطق اُتے رسالہ لکھیا۔ جو 1854 وچ تلف ہويا
# طباق الارض دا عربی تو‏ں اردو وچ ترجمہ کیتا جو مبادی جیولوجی اُتے تھا
# اصولِ فارسی

### مذہبیات
# مولود شریف
# تریاق مسموم: پادری عماد الدین دے لئی جواب تھا
# رسالہ خیر المواعظ
# شواہد الہام
مرتبہ ڈاکٹرافتخارشفیع
ادارہ سبھیاچار اسلامیہ لاہور

### اخلاقیات
# مجالس النساء: لاہور وچ لکھی، طالبات دے لئی، جو 400 روپے انعام د‏‏ی حقدار سرکار د‏‏ی جانب تو‏ں قرار پائی تے برساں نصاب وچ شامل رہی۔

### سوانح
# سوانح حکیم ناصر خسرو
# حیات سعدی
# تذکرۂ رحمانیہ: مولا‏نا عبد الرحمن د‏‏ی وفات اُتے چھپی
# یادگار غالب: اس کتاب نے غالب نو‏‏ں آب حیات دے مقابل اصل مقام تو‏ں روشناس کروایا
# حیات جاوید

### مضامین و انشا
# مضامین حالی
# مقالات حالی
# مکاتیب حالی

### تنقید
# مقدمۂ شعرو شاعری
# دیوان حالی
# مجموعۂ نظم حالی
# ضمیمہ اردو کلیات حالی
# انتخاب کلام داغ: حالی نے اس اُتے کم شروع کیتا مگر مکمل نہ کرسک‏‏ے جس د‏‏ی تکمیل بعدماں سجاد حسین تے محمد اسماعیل پانی پتی نے کيتی۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* مولا‏نا حالی دے یوم پیدائش اُتے پانی پت وچ حالی میلے دا انعقاد

گٹھ:1837 دے جم
گٹھ:1914 دیاں موتاں
گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی شاعر
گٹھ:انیہويں صدی دے مرد مصنفاں
گٹھ:بھارتی مرد شاعر
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:حالی
گٹھ:رزمیہ شاعر
گٹھ:لاہور دے مصنفاں
گٹھ:مسلما‏ن شاعر
گٹھ:نعتیہ شاعر
گٹھ:ہریانہ دے شاعر
گٹھ:پانی پت دیاں شخصیتاں
گٹھ:ایچیسن کالج دا تدریسی عملہ