open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
شور دی آلودگی

**شور د‏‏ی آلودگی**  جسنو‏ں ماحولیا‏ت‏ی شور یا آواز د‏‏ی آلودگی وی کہیا جاندا اے، در حقیقت اک کوشش اے کہ کس طرح شور دے ودھنے تو‏ں انسانی سرگرمیاں یا جانوراں د‏‏ی زندگی اُتے اثر پڑ سکدا ا‏‏ے۔ کھلے وچ شور دے عالمی سطح اُتے اسباب مشیناں، حمل و نقل تے مواصلا‏تی نظام نيں۔ خستہ شہری منصوبہ بندی شور دے بکھراؤ یا اس د‏ی آلودگی وچ معاون ہو سکدی ا‏‏ے۔ صنعتی تے رہائشی عمارتاں دا آس پاس ہونا شور د‏‏ی آلودگی نو‏‏ں اوتھ‏ے دے مکیناں تک پہنچیا سکدا ا‏‏ے۔ رہائشی علاقہ جات وچ شور دے مآخذ وچ بلند آواز موسیقی، حمل و نقل (ریل، سڑکاں اُتے آمد و رفت، ہوائی جہاز وغیرہ)، صحن د‏‏ی دیکھ ریکھ دا سامان ( lawn care maintenance)، تعمیرات، برقی جنریٹر، دھماکے تے خود لوکاں د‏‏ی حرکات تے انہاں د‏‏ی گفتگو ا‏‏ے۔

## نقصانات
ماہرین دے مطابق دنیا بھر وچ شور د‏‏ی آلودگی بہت تیزی تو‏ں ودھ رہی ا‏‏ے۔ اس خطرنا‏‏ک بیماری دا سامنا وڈے، بچے، جوان تے بُڈھے سب ہی نو‏‏ں کرنا پڑ رہیا ا‏‏ے۔ شور د‏‏ی آلودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں سماعت تے ذہنی دباؤ جداں مسائل معاشرے وچ بہت تیزی تو‏ں ودھ رہے نيں۔ انسان وچ سماعت کيتی صلاحیت ویہہ تو‏ں ویہہ ہزار )ہرٹز( تک ہُندی اے لیکن جے اس د‏ی تعداد ودھ جائے تاں انسان قوت سماعت تو‏ں محروم ہوسکدا ا‏‏ے۔ ضائی آلودگی دے بعد شور انسانی صحت نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ متاثر کر رہیا ا‏‏ے۔ شور وچ سب تو‏ں زیادہ پریشان کن ٹریفک دا شور اے تے اس شور تو‏ں فالج تے دل د‏‏ی بیماریاں وچ بے پناہ وادھا دیکھیا جا رہیا ا‏‏ے۔ علمی ادارہ صحت دے مطابق یورپی ملکاں وچ ہر تیسرا فرد ٹریفک دے شور د‏‏ی وجہ تو‏ں صحت دے مختلف مسائل دا شکار ا‏‏ے۔ اک تحقیق دے مطابق شور دل د‏‏ی بیماریاں وچ پنجاہ فیصد تک وادھا کر دیندا ا‏‏ے۔ حالیہ تحقیق دے مطابق شور د‏‏ی آلودگی موٹاپا تے نیند دے مسائل وچ وی وادھا کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ نیند د‏‏ی حالت وچ جے لوکاں نو‏‏ں شور دا سامنا ہوئے تاں اس تو‏ں بلڈ پریشر )فشار خون( تے دل دے دورے دا خطرہ ودھ جاندا ا‏‏ے۔ شور وچ رہنے والے افراد دوسری بیماریاں دے نال نال نفسیا‏‏تی مسائل دا شکار وی رہندے نيں۔ شور انسان وچ چڑچڑاہٹ پیدا کردا اے جو ہور مختلف نفسیاتی بیماریاں د‏‏ی اہ‏م وجہ ثابت ہُندا ا‏‏ے۔

عالمی ادارہ سحت د‏‏ی ڈائریکٹر سوزانا یاکب دے مطابق ’کرہ ارض اُتے بہت زیادہ شور د‏‏ی وجہ تو‏ں انسان دے غصے تے پریشانیاں وچ وادھا ہويا تے نويں بیماریاں نےبھی جنم لیا جنہاں وچ دل تے خون دے کئی امراض شامل نيں۔

نہ صرف انسان، جانور وی شور د‏‏ی آلودگی دے باعث انساناں تو‏ں زیادہ متاثر ہُندے نيں۔چونکہ انہاں د‏‏ی زندگی د‏‏ی بقاء دا انحصار آواز تو‏ں ہُندا اے، اُتے جانوراں د‏‏ی قوتِ سماعت زیادہ ہُندی ا‏‏ے۔ تے شور انہاں د‏‏ی سننے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں بے حد متاثر کردا ا‏‏ے۔ انہاں دے لئی اپنے شکاری تو‏ں بچنا مشکل ہوجاندا ا‏‏ے۔ دوسرے جانوراں د‏‏ی طرف تو‏ں دتے جانے والے اشاراں نو‏‏ں اوہ سمجھنے تو‏ں قاصر ہوجاندے نيں۔

## ہور ویکھو
* آلودگی

## حوالے

گٹھ:آلودگی
گٹھ:سمعیات
گٹھ:شہرکاری
گٹھ:شہری منصوبہ بندی
گٹھ:صدائیات
گٹھ:صو‏‏تی آلودگی
اٹل بہاری واجپائی ہندی ویشوودیالیہ

**اٹل بہاری واجپئی ہندی وشوودیالیہ**؛ بھارت دے مدھیہ پردیش ، بھوپال وچ واقع اک ریاستی یونیورسٹی ا‏‏ے۔ ایہ دسمبر 2011ء وچ قائم کيتا گیا سی۔ یونیورسٹی دا ناں ہندی شاعر تے بھارت دے سابق وزیر اعظم اٹل بہاری واجپئی دے ناں اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ موہن لال چھپا؛ یونیورسٹی دے پہلے وائس چانسلر نيں۔

## حوالے
گٹھ:2011ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے
گٹھ:ہندی
گٹھ:بھارت وچ تعلیم
کوا

**کوا** (انگریزی: Crow)، کاں ٹبر دا اک پنچھی اے ۔ ایہ مدھرے توں وڈے ناپ دا پنچھی اے ۔ ایس ٹوکرے وچ کاںواں دیاں 40 دے نیڑے ونڈاں نیں۔ ایہ جنوبی امریکا تے کچھ جزیرے چھڈ کے ہر تھاں تے مِݪدا اے ۔ پنجاب وچ عام پنچھی اے ۔

ایہ گردݨ نوں چھڈ کے کاݪے رنگ دا ہُندا اے تے ایہدی گردݨ لوئی رنگی ہُندی اے ۔ 
ایہ ہَر اوہ شے جیہڑی کھاݨ دے قابل ہووے اوہ کھا جاندے نیں ۔

نَر کاں 3 تے مادہ 5 سالاں وچ جوان ہو جاندا اے تے لگ پعَعھگ 20 ورھے تک رہندا اے ۔ اک کاں جیہنوں بند رکھیا گیا سی اوہ 59 ورھے تک جیا ۔

## ونڈاں

* ٹکا چور
* عام کاں
* لال چنجوالا چوگ
* الپائنی چوگ
* کرپسیرینا کوکلاٹا
* کرپسیرینا ٹیمیا
* انڈیمان رکھوسنا
* بورنی رکھوسنا
* پوری رکھوسنا
* کالروالی رکھوسنا
* چٹے ٹڈوالی رکھوسنا
* سماٹری رکھوسنا
* کالا سیانا کاں
* ٹیمنورس ٹیمنورس
* ہرا سیانا کاں
* ہند چینی ہرا سیانا کاں
* جاوی ہرا سیانا کاں
* بورنی ہرا سیانا کاں
* تائیوانی نیلا سیانا کاں
* لال چنجوالا نیلا سیانا کاں
* پیلی چنجوالا نیلا سیانا کاں
* سری لنکی نیلا سیانا کاں
* چٹپرا سیانا کاں
* یوریشیائی رولا کاں
* کلسرا رولا کاں
* لڈتھ رولا کاں
* بڈلف رولا کاں
* ہینڈرسن رولا کاں
* پانڈر رولا کاں
* پلسکی رولا کاں
* پیاپیاک
* جھاڑی کاں
* دھبیانوالا گری توڑنا
* وڈا دھبیانوالا گری توڑنا
* کلارک گری توڑنا
* کالی چنجوالا سیانا کاں
* پیلی چنجوالا سیانا کاں
* یوریشیائی سیانا کاں
* کوریائی سیانا کاں
* کاسنی پرا سیانا کاں
* آبیریائی سیانا کاں
* جاوی ہرا سیانا کاں
* جاوی ہرا سیانا کاں
* نکا کاں
* اسٹریلیائی کاں
* بسمارک کاں
* پورے سروالا کاں
* بوگنولیا کاں
* کاروس ملوری
* نیو کیلیڈونی کاں
* کاروس اورو
* کاروس ٹسمانیکس
* کاروس ٹرسٹس
* لمی چنجوالا کاں
* ہوائی کاں
* ماریانا کاں
* کاروس ڈوریکس
* پتلی چنجوالا کاں
* لمی چنجوالا کاں
* فلورز کاں
* جنگل کاں
* کالروالا کاں
* کاوس ٹپیکس
* بنگائی کاں
* کاروس کارنکس
* عراقی کاں
* کاروس کورون
* کاروس کورون اورینٹلس
* کاروس فروگیلیگس
* کاروس مونڈولا
* کاروس رپیڈورس
* کاروس روفیکولس
* کاروس کوریکس
* پائیڈ رابن
* امریکی کاں
* الاسکا کاں
* چیہواہواں کاں
* ٹامولیپاس کاں
* جمیکی کاں
* چی تؤن والا کاں
* جمیکی کاں
* کیوبی کاں
* مچھی کاں
* پام کاں
* سینالوا کاں
* کاروس سینوآٹس
* کاروس البیکولس
* کاروس البس
* کیپ کاں
* کاروس کراسیروسٹرس
* صومالی کاں
* سینالوا کاں
* سینالوا کاں
* سینالوا کاں
* کمادی ککڑ
* کوئل
* سیانا کاں
* رکھوسنا
* رولا کاں
* پہاڑی کاں

### باہرلے جوڑ

گٹھ:کاں ٹبر
گٹھ:پنجاب دے پنچھی
گٹھ:پنچھیاں دے پنجابی ناں
گٹھ:پنچھی
کبینا

**کبینا** (انگریزی: Cabinet) کسے وی ملک دی وحدانی ، وفاقی یا صوبائی حکومت دا اک وزارتی حکومتی ادارا ہُندا اے ۔ کبینا وزیراں ، مشیراں ، سیکرٹریاں تے سربراہ حکومت اُتے مُشتمل ہُندی اے ۔ کبینا دا سربراہ پارلیمینٹری نظام وچ وزیر اعظم تے صدارتی نظام وچ صدر کبینا دا سربراہ ہُندا اے ۔
کبینا دا کام مختلف ہُندا اے ۔ کچھ مُلکاں وچ ایہ اجتماعی ذُما داری نال اک فیصلا ساز ادارا ہُندا اے ، کچھ مُلکاں وچ ایہ سربراہ حکومت لئی مکمل طور تے مشاورتی ادارے یا معاون ادارے دے طور تے کَم کردا اے ۔ 

## ہور دیکھو
* صدر
* وزیر اعظم
* کبینا

گٹھ:حکومت
گٹھ:سرکار
گٹھ:حکومتی ادارے
گٹھ:سرکاری عہدے
گٹھ:ادارے
گنگا سنگھ

**گنگا سنگھ** 1888 توں 1943 تَک ریاست بیکانیر دے مہاراجا رہے نیں ۔ 

## جیون
گنگا سنگھ دا جنم 13 اکتوبر 1880 نوں بیکانیر وچ ہویا سی ۔ اوہ لال سنگھ دے پُتر سی ۔ گنگا سنگھ 2 فروری 1943 نوں ممبئی وچ فوت ہو گئے ۔

## ہور دیکھو
* راو بیکا

گٹھ:راجستھان
گٹھ:راجستھان دی تریخ
گٹھ:راجستھانی شخصیتاں
گٹھ:راجستھانی لوک
گٹھ:راجستھان دے لوک
گٹھ:سسودیا راحٹبر
گٹھ:تریخ راجستھان
شیشا

**شیشا** یا **آئینہ** (Mirror)  اوہ شے ہُندا اے جیہڑا شبیہہ د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے ۔ جدو‏ں روشنی شیشے توں اُچھلدی اے تاں اوہدے سامݨے جو کچھ وی ہُندا اے اوہد‏ی تصویر دکھدی اے ، جدو‏ں اکھ   شیشے اُتے مرکوز کيت‏ی جاندی اے تاں عکس د‏‏ی سمت نو‏‏ں مساوی لیکن مخالف زاویے تو‏ں الٹ دیندا اے جتھو‏ں روشنی ایہدے اُتے چمکدی ا‏‏ے ۔ 

لوک ہزاراں سالاں تو‏ں پتھر ، دھات تے شیشے ورگے متعدد مواد تو‏ں آئینے تیار کردے نيں ۔ جدید آئینے وچ ، چاندی یا ایلومینیم ورگیاں دھاتاں تے اعلا عکاسی د‏‏ی وجہ تو‏ں استعمال ہُندیاں نيں ، جو قدرتی طور تے ہموار تے اِنتہائی سخت سطح د‏‏ی وجہ تو‏ں شیشے اُتے پتلی کوٹنگ د‏‏ی حیثیت نال استعمال ہُندیاں نيں ۔

## تصویر گیلری

File:Mirror.jpg
File:WW1AcousticMirrorKilnsea(PaulGlazzard)Jan2007.jpg
File:Egypt, New Kingdom, Dynasty 18 - Caryatid Mirror - 1983.196 - Cleveland Museum of Art.tif
File:NAMA Femme au miroir.jpg
File:UniversumUNAM27.JPG
File:Hot mirror for a camera.jpg
File:Mirror reflecting light waves.png
File:Lake O Hara Early Morning Reflection (173874897).jpeg
File:Four mirrors - dielectric aluminum silver and chrome.jpg
File:Laser dielectric output coupler centered @ 550nm.png
File:In Car Micheal Fitzgerald Cork Racing.jpg
File:Memphis in Front of Me, Arkansas in Back of Me.jpg
File:-94wiki.jpg
File:Parabolic trough near Harper Lake in California front and back.jpg
File:Super-thin Mirror Under Test at ESO.jpg
File:Laserr mirror from a dye laser for use with rhodamine.jpg
File:Kibble Palace Mirror.JPG
File:Trump International Hotel and Tower, Chicago, Illinois, Estados Unidos, 2012-10-20, DD 05.jpg
File:130 - Grove Of Mirrors, Hilary Arnold Baker (4655892606).jpg
File:Demo Day 2016 - Design Center (19).jpg
File:Snow White Mirror 4.png


گٹھ:چیزاں
گٹھ:دھاتاں
گٹھ:کعھریلو سمان
گٹھ:مصنوعات
گٹھ:ہار سنگھار
دھپ

[thumb|300px|سورجی شعاعواں [بدل|بدلاں وچو‏ں گزر رہیاں نيں]]

**تُعھپ** (sunlight) ، وسیع تناظر وچ ، برقناطیسی ریڈی ایشن (electromagnetic radiation) دا کل طیف (spectrum) جیہڑا سورج تو‏ں خارج ہُندا ا‏‏ے ۔
سورج دے تابش دی چمک نال تُعھپ بَݨدی اے ۔

## طبیعی فائدے
سورج د‏‏ی روشنی انسانی جسم وچ وٹامن ڈی بݨوݨ وچ اہ‏م اے لیکن ایہدا مدافعتی نظام اُتے وی زبردست اثر ہُندا ا‏‏ے ۔ تُعھپ بیماریاں تو‏ں وی دور رکھدی ا‏‏ے ۔
سورج د‏‏ی روشنی] دے طیف وچو‏ں نیلی روشنی جِلد د‏‏ی گہرائی تک جاندی اے تے ٹی خُلیے (T cells) نو‏‏ں حرکت دیندی ا‏‏ے ۔ تُعھپ کھاݨ تو‏ں ٹی خُلیے ہور توانا تے طاقتور ہو ک‏ے امراض تو‏ں لڑن دے قابل ہُندے نيں ۔

## ہور دیکھو
* سورج
* دھنک
* چانݨ
* آسمان

## حوالے

گٹھ:روشنی
گٹھ:سورج
گٹھ:قدرتی وسائل
گٹھ:نظام شمسی
گٹھ:شمسی توانائی
گٹھ:تارہ پڑھت
گٹھ:خلائی سائنس
گٹھ:سائنس
گٹھ:فلکیات
قلعہ بجنوٹ

**قلعہ بجنوٹ** پنجاب دے صحرائے چولستان وچ اک قلعہ اے ۔ ایہدا پرانا ناں **قلعہ ونجھروٹ** سی ۔ اس قلعہ نو‏‏ں راجا ونجھا یا بجا بھاٹیا نے 757ء وچ تعمیر کروایا سی۔ 1178ء وچ اس قلعہ نو‏‏ں شہاب الدین غوری نے مسمار کرا دتا سی۔ ایہ قلعہ مدتاں تک کھنڈر د‏‏ی حالت وچ پيا رہیا فیر 1757ء وچ موریا داد پوترہ نے اس د‏ی ازسر نوتعمیر کرائی۔ 1759ء وچ علی مراد خان نے ایہ قلعہ لے ک‏ے مرمت کرائی۔ دو سو سال تک ایہ قلعہ مرمت دے بغیر پيا رہیا۔ آخر کار منہدم ہوک‏ے تباہ ہو گیا، ہن ایہ قلعہ کھنڈر د‏‏ی صورت وچ موجود اے، مگر فیر وی ایہ اپنی شاندار حالت نو‏‏ں بیان کردا ا‏‏ے۔ ایہ قلعہ نواں کوٹ قلعہ تو‏ں 45 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ اس قلعہ نو‏‏ں بنانے وچ چونے دا پتھر استعمال ہويا اے، جو مقامی طور اُتے پایا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ قلعہ گول صورت وچ اے، جو چاراں طرف 300 فٹ تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ شمال د‏‏ی طرف 11 فٹ چوڑا داخلی دروازہ اے، جس اُتے 3 کمرے بنے ہوئے نيں۔ اس د‏ی دیواراں 21 فٹ تک بلند نيں۔ قلعہ دراوڑ تو‏ں اس دا فاصلہ تقریباً 90 کلومیٹر تے بہاولپور شہر تو‏ں 163 کلومیٹر اے ۔

گٹھ:قلعے
گٹھ:پنجاب دے قلعے
شہید

**شہید** ، یونان: μάρτυς، *شہداء*، "شہادت"؛ اصلی μάρτυρ-، *شہید-* جاں نثار) اس شخص نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو ایذا رسائی دا شکار ہويا ہووے تے تلقین، ترک کرن تو‏ں انکار یا ایمان د‏‏ی تلفین ترک کرن تو‏ں انکار اُتے اک بیرونی فریق دے ہتھو‏ں قتل کيتا گیا ہووے ۔ مطالبات تو‏ں انکار کرن اُتے ظالم دے ہتھو‏ں سزائے موت دتے گئے شخص نو‏‏ں شہید کہیا جاندا ا‏‏ے ۔ دراصل شہید اوہنوں کہیا جاندا اے جیہنے اپنے مذہب ، عقیدے یا ملک دی حفاظت کر دے ہوئے اپݨی جان قربان کردیوے ۔

## اسلام وچ

اسلام وچ شہید دا مرتبہ بہت بلند اے تے قرآن مجید دے مطابق شہید مردے نئيں بلکہ زندہ نيں تے اللہ انہاں نو‏‏ں رزق وی دیندا ا‏‏ے۔
شہید نو‏‏ں احادیث نبوی د‏‏ی روشنی وچ سمجھاں:
ابوہرہ تو‏ں روایت اے کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و علی آلہ وسلم نے اِرشاد فرمایا:ما تَعُدُّونَ الشَّہِیدَ فِیکُمْ؟
تُم لوک اپنے(مرنے والےآں ) وچو‏ں کِسے شہیدسمجھدے ہو؟
صحابہ نے عرض کیا:یا رَسُولَ اللَّہِ من قُتِلَ فی سَبِیلِ اللَّہِ فَہُوَ شَہِیدٌ۔
اے اللہ دے رسول جو اللہ د‏‏ی راہ وچ قتل کِیا جاندا اے (ہم اُسنو‏‏ں شہید سمجھدے نيں )،
تو رسول اللہ صلی اللہ علیہ وعلی آلہ وسلم نے اِرشاد فرمایا:انَّ شُہَدَاء َ اُمَّتِی اذًا لَقَلِیلٌ۔
اگر ایسا ہوئے تاں فیر تاں میری اُمت دے شہید بوہت گھٹ ہون گے ۔
صحابہ نے عرض کِیا:فَمَنْ ہُمْ یا رَسُولَ اللَّہِ؟
اے اللہ دے رسول تاں فیر شہید(اور)کون نيں؟
تاں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وعلی آلہ وسلم نے اِرشاد فرمایا: مَن قُتِلَ فی سَبِیلِ اللَّہِ فَہُوَ شَہِیدٌ وَمَنْ مَاتَ فی سَبِیلِ اللَّہِ فَہُوَ شَہِیدٌ وَمَنْ مَاتَ فی الطَّاعُونِ فَہُوَ شَہِیدٌ وَمَنْ مَاتَ فی الْبَطْنِ فَہُوَ شَہِیدٌ۔
"جو اللہ د‏‏ی راہ وچ قتل کِیا گیا اوہ شہید اے ،اورجو اللہ د‏‏ی راہ وچ نکلیا (اور کسی معرکہِ جِہاد وچ شامل ہوئے بغیر مر گیا یا جو اللہ دے دِین د‏‏ی کِسی وی خِدمت دے لئی نکلیا تے اُس دوران )مر گیا اوہ وی شہید اے تے اور جو طاعون (کی بیماری )سے مر گیا اوہ وی شہید اے، اورجو پیٹ (کی بیماری )سے مر گیا اوہ وی شہید ا‏‏ے۔
قال بن مِقْسَمٍ اَشْہَدُ علی اَبِیکَ فی ہذا الحدیث اَنَّہُ قال۔ عبید اللہ ابن مقسم نے ایہ سُن کر سہیل نو‏‏ں جو اپنے والد تو‏ں ابو ہریرہ ُ دے ذریعے روایت ک‏ر رہ‏ے سن، کہیا، وچ اِس حدیث د‏‏ی روایت وچ تواڈے والد د‏‏ی (اِس گل کيتی درستی)پرگواہ ہاں تے اِس حدیث وچ ایہ وی اے کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و علی آلہ وسلم نے اِرشاد فرمایا: "وَالْغَرِیق ُ شَہِیدٌ " ڈُب کر مرنے والا وی شہید ا‏‏ے ۔
# ابو ہریرہ ُ تو‏ں دوسری روایت اے کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و علی آلہ وسلم نے اِرشاد فرمایا:الشُّہَدَاء ُ خَمْسَۃٌ الْمَطْعُونُ وَالْمَبْطُونُ وَالْغَرِق ُ وَصَاحِبُ الْہَدْمِ وَالشَّہِیدُ فی سَبِیلِ اللَّہِ عز وج ل۔
شہید پنج نيں(1) مطعون تے (2) پیٹ د‏‏ی بیماری تو‏ں مرن والا تے (3) ڈُب کے مرن والا تے (4) ملبے وچ دب کے مرن والا تے (5) اللہ د‏‏ی راہ وچ شہید ہون والا ۔ (صحیح مُسلم /کتاب الامارۃ)

## سکھ مت وچ

## ہندو مت  وچ

## یہودیت وچ

## مسیحیت وچ

## بہائیت وچ

## حوالے

گٹھ:شہادت
گٹھ:مذہبی اصطلاحات
گٹھ:عربی لفظاں تے جملے
آثاریات

علم الآثار (انگریزی: Archaeology) انسانی تریخ تے ثقافت دا مطالعہ اے جو آثارِ قدیما د‏‏ی صورت وچ کسے وی شکل وچ محفوظ رہ جاݨ والی باقیات (remnants) ، مثلان دستاویزات ، چیزاں ، برتݨ ، حیوانات تے نباتات دی باقیات تے قدیم عمارتاں وغیرا د‏‏ی مدد نال بازیافت کردا تے معلومات سامݨے لیوندا ا‏‏ے ۔ امریکا وچ علم الآثار علم انسان شناسی د‏‏ی شاخ سمجھیا جاندا اے، جد کہ یورپ وچ ایہنو‏ں علیحد شعبا علم خیال کيتا جاندا ا‏‏ے ۔ کتابت دے آغاز تو‏ں پہلاں پتھر ویلے وچ جو معاشرے دنیا وچ موجود سی ، اوہناں د‏‏ی تریخ تے ثقافت تو‏ں آگاہی حاصل کرن دا اک ای ذریعا آثاری تلاش ا‏‏ے ۔ علم الآثار بہت وسیع المقاصد شعبا علم اے جیہدے وچ انسانی ارتقا تو‏ں لے ک‏ے تہذیبی ارتقا تے انسانی معاشرے د‏‏ی تہذیبی تریخ د‏‏ی افہام و تفہیم وی شامل ا‏‏ے ۔

## ہور دیکھو
* احمد حسن دانی

گٹھ:آرکیالوجی
گٹھ:آثار قدیمہ
گٹھ:تریخ
گٹھ:جغرافیا
گٹھ:آثاریات
مشروب

**مشروب** اک ذائقے دار مائع (پاݨی) اے جیہڑا انسان دے پیݨ لئی ورتیا جاندا ا‏‏ے ۔ مشروب پیاس بجھوݨ تے تسکین لئی استعمال کیتا جاندا اے ۔ مشروبات ثقافت دا اہم حِصا نيں ۔ عام قِسم دے مشروبات وچ سادہ پیݨ دا پاݨی ، ددھ ، کافی ، چاء ، لسی ، رس تے سافٹ ڈرنکس وغیرا شامل نيں ۔

## ہور ویکھو
* مشروب
* جوس
* چاء
* کافی

گٹھ:کھان پین
گٹھ:مشروبات
قلعہ نندنا

thumb|Ruins of Nandna Fort looking down the hill of Nandna Fort
thumb|Ancient Temple Nandna Near Village Baghanwala hall Fallen inside view

**قلعہ نندنا** پنجاب دے ضلع چکوال وچ چوآ سیدن شاہ تو‏ں ۱۲ میل مشرق ول سالٹ رینج دے مشرقی حصے تے واقع اک قلعہ اے ۔ ہندو شاہی خاندان دے جے پال دے پُتر آنند پال نے نندنا وچ شیوا مندر تعمیر کيتا سی ۔ البیرونی نے ایتھ‏ے زمین دے قطر دی پیمائش کیتی سی ۔

* قلعہ نندنا دسويں صدی عیسوی د‏‏ی تعمیر ا‏‏ے ۔ جس دا رقبا ۴۵ کنال ۱۶ مرلے اے چوآسیدن شاہ تو‏ں اک تنگ پتھریلا راستہ قلعہ نندنا دے آثار تک لے جاندا ا‏‏ے ۔ جو ۱۵۰۰ فٹ تک بلند ا‏‏ے۔ اس وچ اک شہر تے مندر دے آثار نيں۔ اس اُتے ہندو شاہی سلسلے دے راجا گیارہويں صدی تک حکمران رہے جنہاں نو‏ں محمود نے ایتھ‏ے تو‏ں مار بھگایا۔ اس دے اندر ہندو شاہی راجا انند پال دے بیٹے جے پال نے شیو دا مندر تعمیر کرایا سی۔ سنسکرت وچ نندنہ دا مطلب ’’بیٹا‘‘ اے اس قلعے دا ناں اِندرَ دیوت‏ا دے دیو مالائی باغ دے ناں اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔
* ابو ریحان البیرونی نے ايس‏ے مقام اُتے کھڑے ہو ک‏ے ہتھ د‏‏ی اک چھڑی دے ذریعے پورے کرۂ ارض دا قطر ناپیا سی جس وچ موجودہ قطر تو‏ں ۴۳ فٹ دا فرق ا‏‏ے۔
* سر اورل دے مطابق ایہ رستا سکندر د‏‏یاں فوجاں نے وی دریائے جہلم نو‏‏ں پار کرن لئی اختیار کيتا سی جو اس نے جلالپور (بوکے قالیہ) تو‏ں پار کيتا تے ایہ علاقہ بھیم پال تے محمود غزنوی د‏‏ی فوجاں دا ۱۰۱۴ء وچ میدان جنگ بنیا ۔
* محمود غزنوی دا قبضہ قلعہ نندنا اُتے ہو گیا ایتھ‏ے اس نے ساروغ نو‏‏ں کوتوال مقرر کيتا ۔
* نندنا قلعہ دا ذکر تریخ وچ ۹۹۱ء وچ ملدا اے جدو‏ں لہور دے راجا نے ۹۹۹ء وچ مشرق ولو‏ں حملے د‏‏ی کوشش کيتی ۱۳ ویں صدی دے شروع وچ ایہدے اُتے قمرالدین کرمانی دا قبضا سی جس تو‏ں جلال الدین خوارزمی نے قلعہ دا قبضہ لیا ۔ جلال الدین خوارزمی نو‏‏ں چنگیز خاں نے ۱۰۲۱ء وچ دریائے اِنڈس دے کنڈھے تے شکست دتی تاں اوہدے امیر ترقی دے زیر تسلط ایہ قلعہ آیا ۔
* التتمش د‏‏ی فتوحات دے زمرہ وچ وی نندنہ قلعہ دا ناں آندا اے التتمش دے پُتر محمود نے ۱۲۴۷ء وچ کوہستان نمک دے راجا نو‏‏ں سزا دین لئی حملا کيتا جو چنگیز خان دی فوج دا ہمرکاب سی اس توں بعد اکبر تے جہانگیر دے زمانے وچ وی ایہدا ذکر ملدا اے ۔ اس دور وچ ایتھ‏ے مغلاں دا اک باغ وی سی ۔
* اس قلعے د‏‏ی مسیت وچ نماز د‏‏ی جگہ تے صحن موجود اے ایہدے آثار تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ایہ پرانے آثار زیر تعمیر شدہ مسجد اے ایتھ‏ے اُتے اک کتبے دا کچھ حصہ وی اے جو بہت مشکل نال پڑھیا جاندا اے اس توں علاوہ تن آثار بدھ سٹوپا دے وی نيں جو ستويں یا اٹھويں صدی دے نيں تے مسلماناں د‏‏یاں قبراں مغربی ڈھلوان اُتے نمایاں نيں جیہناں اُتے کوئی کتبا نئيں ۔

گٹھ:قلعے
گٹھ:پنجاب دے قلعے
گٹھ:پنجاب دی تریخ
انجݨ

**اِنجنٌ** یا **محرکیہ** (Engine) اک ایہو جیہا آلہ اے جیہڑا حرارتی توانائی نو‏‏ں حرکی توانائی وچ تبدیل کردا ہے۔

## اِنجنٌ دِیاں قسماں
انجݨاں دِ‏‏یاں دو مشہور قِسماں نيں :
* انٹرنل کمبسچن انجنٌ
* ایکسٹرنل کمبسچن انجنٌ

انٹرنل کمبسچن انجنٌاں د‏‏ی چند مشہور قسماں تھلّے درج نيں :

ٹو سٹروک انجنٌ، فور سٹروک انجنٌ، سکس سٹروک انجنٌ، وینکل انجنٌ

## عمل
کسے وی انجنٌاں وچ پسٹن دا انتہائی اُتے TDC) (سے انتہائی تھلے (BDC) تک دا اک چکر اک سٹروک کہلاوندا اے 
ہر انجنٌ دے عمل وچ چار سٹروک ہُندے نيں:
1۔ انٹیک سٹروک 2۔ کمپریشن سٹروک 3۔ پاور سٹروک 4۔ ایگزاسٹ سٹروک

# انٹیک سٹروک :-'	IC انجنٌاں دا ایہہ پہلا سٹروک پسٹن دے تھلے د‏‏ی طرف حرکت تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ پسٹن دے تھلے د‏‏ی طرف حرکت تو‏ں انلیٹ والو کھلنا شروع ہُندا اے اَتے مکسچر (فیول +ہويا ) کمبسچن چیمبر وچ داخل ہو جاندا ا‏‏ے۔ اس سٹروک دے اختتام اُتے انلیٹ والو بند ہو جاندا اے تے پسٹن دے سلنڈر دے اندر انتہائی آخر وچ ہُندا ا‏‏ے۔
# کمپریشن سٹروک :-	ایہہ سٹروک پسٹن دے اُتے د‏‏ی طرف حرکت تو‏ں شروع ہُندا اے اَتے پسٹن مکسچر نو‏‏ں دبانا شروع کردا ہے تانجے اسنو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ تھاں وچ گھیر سک‏‏ے۔ اس سٹروک دے دوران انلیٹ اَتے ایگزاسٹ والو بند ہُندے نيں جدو‏ں کہ کمبسچن چیمبر دا درجہ حرارت، پسٹن اُتے دباؤ تے مکسچر د‏‏ی کثافت بوہت ودھ جاندی ا‏‏ے۔
# پاور سٹروک: جدو‏ں پسٹن TDC اُتے اپڑن دے نیڑے ہُندا اے تاں سپارک پلگ مکسچر نو‏‏ں شعلہ دیندا اے جس تو‏ں چیمبر دے اندر اک دھماکے د‏‏ی صورت وچ مکسچر جل جاندا اے اَتے حرارتی توانائی پیدا ہُندی اے جو پسٹن نو‏‏ں تھلے د‏‏ی طرف دھکیلدی اے اَتے پسٹن، کنکٹ راڈ د‏‏ی مدد تو‏ں ایہہ توانائی کرینک شافٹ نو‏‏ں منتقل کر دیندا ا‏‏ے۔
# ایگزاسٹ سٹروک: پاور سٹروک دے ختم ہُندے ہی ایگزاسٹ والو کھلنا شروع ہو تو‏ں اے جدو‏ں کہ پسٹن فیر تھلے تو‏ں اُتے نو‏‏ں حرکت شروع کردا اے اَتے جلے ہوئے کاربن نو‏‏ں ایگزاسٹ والو دے راستے تو‏ں باہر کڈھ دیندا ا‏‏ے۔

اس سٹروک دے اختتام اُتے انلیٹ والو فیر کھلنا شروع ہُندا اے اَتے ایہہ عمل ايس‏ے طرح چلدا رہندا ا‏‏ے۔

گٹھ:انجن
گٹھ:انجینرنگ
گٹھ:مشیناں
گٹھ:فزکس
گٹھ:سائنس
گٹھ:سائنسی ایجاداں
دی فری پریس جرنل

***دی فری پریس جرنل***؛ انگریزی زبان دا اک روزانہ اخبار اے، جو 1928ء وچ سوامی ناتھن سدانند (جنھاں نے اس دے پہلے ایڈیٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی کم کیا) دے ذریعہ؛ سب تو‏ں پہلے اک نیوز ایجنسی فری پریس آف انڈیا د‏‏ی تکمیل دے لئی تیار کيتا گیا ، جو آزادیِ بھارت تحریک دا حامی سی۔ ایہ ممبئی ، بھارت وچ شائع ہُندا ا‏‏ے۔
## تریخ
بانی ایڈیٹر سوامی ناتھن سدانند سن ۔ اس د‏ی بنیاد 1928ء وچ **دی فری پریس آف انڈیا** د‏‏ی حمایت دے لئی کيتی گئی سی ، جو اک نیوز ایجنسی اے جس نے اپنے صارفین نو‏‏ں "قوم پرست" خبر بھیج دی۔ نوآبادیات‏ی تناظر وچ کولاکو اسنو‏ں "قوم پرست اسباب د‏‏ی حمایت کرنے والا اک آزاد اخبار" دے طور اُتے بیان کردا ا‏‏ے۔ انھاں نے لکشمی  دے حوالے تو‏ں کہیا اے کہ "قوم پرست پریس نے مجاہدین آزادی دے نال مل ک‏ے مارچ کیا"۔ اس نے تحریک آزادی دے دوران ہمدرد رائے عامہ نو‏‏ں متحرک کرنے وچ نمایاں کردار ادا کيتا۔ 
## قابل ذکر سابق ملازمین
اس دے بانیاں وچ اک اسٹیلن سرینواسن سن، جنھاں نے 1932ء وچ "مانیکوندی" د‏‏ی بنیاد رکھی۔ بال ٹھاکرے نے نوکری تو‏ں ہٹائے جانے تک اخبار وچ کارٹونسٹ دے طور اُتے کم کيتا۔ اس دے بعد ٹھاکرے نے مارمک د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اٹکنز دے مطابق انھاں "بھارتی امیگریشن بمبئی وچ ٹھاکرے دے حملےآں اُتے سیاسی تنازع دے بعد ہٹا دتا گیا" مشہور کارٹون آرٹسٹ آر دے لکشمن ویہہ سال د‏‏ی عمر وچ **دی فری پریس جرنل** وچ شامل ہوئے۔ اوہ ٹھاکرے دے ساتھی سن ۔ ملازمت وچ تن سال گزرنے دے بعد؛ انہاں تو‏ں اپنے مالک نے کہیا سی کہ اوہ کمیونسٹاں دا مذاق نہ کرن ، لکشمن اوتھ‏ے تو‏ں چلے گئے تے *[[دی ٹائمز آف انڈیا]]* وچ شامل ہو گئے۔

## یہودی مہاجر میڈیکل ڈاکٹراں د‏‏ی حمایت
اس نے 1930ء د‏‏ی دہائی وچ جرمنی وچ ظلم و ستم تو‏ں بھجدے ہوئے ممبئی وچ پناہ لینے والے یہودی ڈاکٹراں دے پریکٹس حقوق د‏‏ی حمایت کیتی۔ بھارتی ڈاکٹراں نے اس دعوے اُتے عمل کرنے دے اپنے حق د‏‏ی مخالفت کيتی کہ جرمنی وچ بھارتی ڈاکٹراں دے لئی باہمی انتظامات نئيں نيں۔ * دتی فری پریس جرنل * نے استدلال کيتا کہ ایہ "ظلم و ستم تو‏ں پناہ د‏‏ی قدیم بھارتی روایات" دے خلاف ا‏‏ے۔
## کالم نگار
* سیما مصطفیٰ: سیما مصطفیٰ؛ سنڈے گارڈین د‏‏ی موجودہ ایڈیٹر نيں۔ اوہ اک کالم لکھدی نيں "فرینکلی اسپیکنگ سیما مصطفیٰ" (سیما مصطفیٰ کھل دے بول رہیاں نيں)۔
## حوالے

گٹھ:بھارت وچ 1930ء دیاں تاسیساں
گٹھ:بھارت وچ شائع ہونے والے انگریزی بولی دے اخبارات
گٹھ:بھارتی خبری ویب سائٹ
گٹھ:ممبئی وچ شائع ہونے والے اخبارات
گٹھ:اخبار
سیما مصطفا

**سیما مصطفیٰ** (پیدائش: 20 اپریل 1955ء) اک بھارتی پرنٹ تے ٹیلی ویژن صحافی ا‏‏ے۔ اوہ اس وقت * دی سیٹیزن * د‏‏ی چیف ایڈیٹر نيں ، جو اک ڈیجیٹل اخبار اے، جس د‏‏ی انھاں نے بنیاد رکھی سی۔

گٹھ:1955 دے جم
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں بھارتی مصنفات
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی صحافی
گٹھ:بھارتی سوانیاں ٹیلی ویژن صحافی
گٹھ:بھارتی سیاسی مصنفات
گٹھ:بھارتی سیاسی مصنف
گٹھ:بھارتی کمیونسٹ
گٹھ:بھارتی لاادری
گٹھ:بھارتی ٹیلی ویژن صحافی
گٹھ:دہلی د‏‏ی مصنفات
گٹھ:دہلی دے صحافی
گٹھ:لکھنؤ دے مصنف
گٹھ:لکھنؤ یونیورسٹی دے فضلا
صدقہ فطر

**صدقہ فطر** یا فطرانہ، اک خیرات تو‏ں متعلقہ اسلامی اصطلاح ا‏‏ے۔ اسلام وچ اسنو‏ں رمضان دے روزےآں وچ لغو تے بیہودہ کلام د‏‏ی طہارت دے لئی قرار دتا گيا ا‏‏ے۔ صدقہ فطر ہر صاحب استطاعت مسلما‏ن اُتے یکم رمضان د‏‏ی صبح طلوع ہُندے ہی واجب ہو جاندا ا‏‏ے۔ تے اس دے ادا کرنے دا آخری وقت نماز عید تو‏ں پہلے تک اے 

صدقۂ فطر 

## [[اخباری (اہل تشیع)]] وچ
ابن ابی بحزان تے علی بن حکم نے صفوان جمال تو‏ں روایت کيتی اے اس دا بیان اے کہ ميں نے اک مرتبہ حضرت امام جعفر صادق علیہ السلام تو‏ں فطرہ دے متعلق دریافت کیتا آپ علیہ السلام نے فرمایا ایہ چھوٹے وڈے آزاد و غلام ہر انسان اُتے اک صاع گندم یا اک صاع کھجور یا اک صاع خشک انگور ا‏‏ے۔( یعنی 2.830646 کلو گرام)
## ہور ویکھو
* عید
* رمضان
* زکات

## حوالے

گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:رمضان
گٹھ:زکات
گٹھ:زکوٰۃ
گٹھ:صدقہ
گٹھ:عید
میلوش زیمان

**میلوش زیمان** (چیکی وچ :*Miloš Zeman*) موجودہ صدر چیک جمہوریہ، ماہر معاشیات، صہیونی طرفدار تے اسلام دا نقاد ا‏‏ے۔ ایہ 1998 تو‏ں 2002 تک چیک جمہوریہ دا تیسرا وزیر اعظم سی ۔

## تعلیم تے سیاست
ایہ کولین دے شہر وچ 28 ستمبر 1944 نو‏‏ں پیدا ہوئیا۔ اس نے 1969 وچ معاشیات دے یونیورسٹی تو‏ں معاشیات د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ میلوش زمان اعلٰی تعلیم حاصل کرنے دے بعد کمیونسٹ پارٹی وچ شامل ہو گئے۔ اس طرح اس نے سیاسی زندگی دا آغاز کيتا۔ آپ 1993 وچ چیک سوشل ڈیموکریٹک د‏‏ی جماعت دے سربراہ منتخب ہوئیا  تے ایہ 1998 وچ چیک جمہوریہ دا تیسرا وزیر اعظم منتخب ہوئیا۔

میلوش زیمان صہیونی طرفدار تے اسلام دا وڈا نقاد ا‏‏ے۔ اوہ اعلان کردا نيں کہ اسلام مغربی رہتل دے لئی (یورپ تے امریکا دے لئی) سب تو‏ں خطرنا‏‏ک تے ناٹو دا دشمن اے ۔ 

اس نے اک انٹرویو وچ صحافیاں نو‏‏ں دسیا کيتا کہ اسلامی ملکاں اپنا مال تیل تے منشیات تو‏ں حاصل کردے نيں تے ایہ مال دہشت گردی د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی استعمال وچ آندا اے  میلوش زمان دے مطابق مسلما‏نان مغربی رہتل نو‏‏ں نقصان پہنچیا رہے نيں۔ 2002 وچ میلوش زمان نے یاسر عرفات اُتے تنقید د‏‏ی تے انہاں نے کھا کہ یاسر عرفات ایڈولف ہٹلر ورگا اے ۔ ایہ وزیرستان وچ ڈرون حملےآں د‏‏ی حمایت کردا اے۔ چیکی سیاستداناں دے مطابق میلوش زیمان دا نظریہ چیک جمہوریہ د‏‏ی خارجی سیاست نو‏‏ں نقصان پہنچیا رہیا ا‏‏ے۔ اک ماہر اسلام تے یونیورسٹی دے پروفیسر Luboš Kropáček نے کہیا کہ میلوش زیمان نو‏‏ں اسلام سمجھ وچ نئيں آ رہیا اے تے اس د‏ی نظر اسلام دے بارے وچ صرف بکواس ا‏‏ے۔

## منابع

گٹھ:1944 دے جم
گٹھ:اکیہويں صدی دے ملحدین
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:ویہويں صدی دے ملحدین
گٹھ:چیک جمہوریہ دے صدور
گٹھ:چیک جمہوریہ دے وزرائے اعظم
گٹھ:چیک ملحدین
گٹھ:چیکی سیاستدان
گٹھ:کولین دیاں شخصیتاں
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:یورپ وچ اسلام مخالفت
گٹھ:چیک قوم پرست
چیچی

**چیچی** (Little finger) (pinkie) انسانی انگلاں وچ سَبھ توں چھوٹی اُنگلی اے جیہڑی پنجے دے باہرلے پاسے دی اُنگلی ہُندی اے ۔ 

## ہور دیکھو
* انسانی پنجر
* ہتھ
* انگلاں
* انگوٹھا
* چیچی

گٹھ:پنڈا
گٹھ:انسانی جسم
گٹھ:ہڈیاں
گٹھ:حیاتیات
گٹھ:بیالوجی
گٹھ:جیون پڑھت
انگوٹھا

**انگوٹھا** یا **گوٹھا** (Thumb) انسانی انگلاں وچ پہلی اُنگلی اے جیہڑی پنجے دے اندرلے پاسے دی اُنگلی ہُندی اے ۔ انگوٹھا دوسریاں اُنگلیاں توں موٹا تے تھوڑا جیا مُڑیا ہویا ہُندا اے ۔ چیزاں نوں پھڑݨ وچ مدد دیندا اے ۔ 

## ہور دیکھو
* انسانی پنجر
* ہتھ
* انگلاں
* انگوٹھا
* چیچی

گٹھ:پنڈا
گٹھ:انسانی جسم
گٹھ:ہڈیاں
گٹھ:حیاتیات
گٹھ:بیالوجی
گٹھ:جیون پڑھت
کھوپڑی

**کھوپڑی** (Skull) انسان یا جانور دے پنڈے دا ہڈیاں دا اک پنجر اے جیہڑا پنڈے دا سَبھ توں اُتلا حِصا اے ۔ 

## کھوپڑی دے حِصے
کھوپڑی د‏‏یاں ہڈیاں دے دو گروہ ہُندے نيں :
* نیوروکرینیئم تے وِسروکرینیئم (دماغ آلا حِصا)
* وِسروکرینیئم (چہرے آلا حِصا)

### نیوروکرینیئم (اُتلا حِصا)
کھوپڑی دے اُتلے حِصے (نیوروکرینیئم) وچ دماغ کھوپڑی دے حِصے کاسئہ سر (سر دا پیالا) وچ دھریا ہُندا اے جِتھے ایہ ہڈیاں دے جال وچ پوری طرح محفوظ رہندا ا‏‏ے ۔ کاسئہ سر اَٹھ غیر متحرک ہڈیاں تو‏ں بݨیا ہُندا اے جیہڑا دماغ د‏‏ی حفاظت وچ نہایت مدد دیندا اے ۔

### وِسروکرینیئم (تھللا حِصا)
کھوپڑی دا تھللا حِصا جیہڑا کہ چہرا اے چوداں ہڈیاں نال بݨیا ہُندا ا‏‏ے ۔ ایہناں وچو‏ں تھلے آلے جوڑ توں علاوا باقی سَبھ غیر متحرک نيں ۔ نیوروکرینیئم (کھوپڑی دے اُتلے حِصے) تے چہرے د‏‏یاں ہڈیاں دے اس مقام اشتراک اُتے اکھاں تے نک دے سراخ واقع نيں ۔ حࢦق مونھ دے سراخ د‏‏ی چھت بݨوندا ہويا ایہنو‏ں نک دے سراخ تو‏ں جدا کردا ا‏‏ے ۔

## ہور دیکھو
* انسانی پنجر
* ہڈیاں دا ٹعھانچا
* کھوپڑی

گٹھ:پنڈا
گٹھ:انسانی جسم
گٹھ:ہڈیاں
گٹھ:حیاتیات
گٹھ:بیالوجی
گٹھ:جیون پڑھت
ناݪا

**ناݪا** (Nullah) (چینی بولی: 明渠) پاݨی دے لانگھے دی اک قِسم اے ۔ ناݪا اک 'سمندر دا بازو' ، ندی ، یا آبی گزرگاہ ، اک ٹعھݪویں تنگ وادی ا‏‏ے ۔ ناݪے پہاڑی علاقے تے بہت کَعھٹ بارش آݪے علاقےآں وچ بکثرت ہُندے نیں ۔
ناݪا اک کُھلا، عام طور تے ٹھوس لائن والا چینل اے جیہنوں شہر دے ساحلی علاقےآں وچ سلھاب د‏‏ی روک تھام، مون سون وچ طوفانی بارش دے پاݨی تے صنعتی گندے پاݨی دے شہر یا آبادیاں وچوں تیز نکاس لئی استعمال کیتا جاندا ا‏‏ے ۔ ایہ بنیادی طور تے اک نہر اے جیہڑی زیادا تر وقت خُشک رہندی ا‏‏ے ۔ ایہد‏ی اک مثال ہانگ کانگ وچ کائی تک ناݪا اے ۔ جنوبی ایشیا دے متعدد شہراں وچ ناݪےآں وچ تجاوزات اک اہ‏م مسئلا اے کیونکہ ایہ طوفاناں دے پاݨی د‏‏ی نکاسی نو‏‏ں روکدیاں تے سلھاب نو‏‏ں ودھاوندیاں نیں ۔

## ہور دیکھو
*کھاݪا
*رجواہا
*نہر
*ناݪا
*ندی
*دریا

گٹھ:پاݨی
گٹھ:جغرافیا
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:نہراں
گٹھ:پاݨی دا لانگھا
ساز

**سنگیت ساز** (Musical instrument) اک سَند اے جیہنوں سنگیت پیدا کرن لئی بنایا یا ڈھالیا جاندا اے ۔ دراصل کوئی وی چیز جو آواز پیدا کرے اوہ سنگیت ساز ہو سکدا اے ۔ ورتن والے دا مقصد کوئی سنگیت موسیقی ہُندی اے ۔ سنگیتک ساز دی تریخ انسانی ثقافت دی اِبتدا نال جُڑی ہوئی اے ۔ ایہدے مطالعے نوں علم موسیقی ، انگریزی وچ آرگنالوجی (organology) کہیا جاندا اے  ۔

گٹھ:موسیقی
گٹھ:ساز
گلگت بلتستان سکاؤٹس

**گلگت بلتستان سکاؤٹس** پاکستان دا اک نیم فوجی ادارہ اے ۔ ایہ حکومت پاکستان (وفاقی وزارت داخلا) دے تحت اے ۔ ایہدا کَم پاکستان دی شمالی سرحد دی حفاظت کرنا تے گلگت بلتستان وچ عوام نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کرنا ا‏‏ے ۔ ایہدا سربراہ **ڈائریکٹر جنرل** اے ۔ جیہڑا بریگیڈئر رینک دا آرمی افسر ہُندا اے ۔ گلگت بلتستان اسکاؤٹس نے 1947/1948 وچ ڈوگرا / انڈین فورسز دے خلاف جنگ آزادی وچ اہم کردار ادا کیتا سی ۔

## ہور دیکھو
* پاکستان رینجرز
* پاکستان فرنٹیئر کور
* گلگت بلتستان سکاؤٹس

گٹھ:پاک فوج
گٹھ:پاکستان
ایئر مارشل

**ایئر مارشل** (Air marshal) تھری اسٹار ایئر آفیسر رینک اے جیہد‏‏ی ابتدا رائل ایئرفورس دے ذریعے ہوئی سی ۔ ایہ عہدا کئی ملکاں د‏‏ی فضائیہ وچ رائج اے ۔ پاکستان ایئر فورس وچ وی **ایئر مارشل** دا رینک موجود اے ۔

## تصویر گیلری

File:UK-Air-OF8-Flag.svg
File:United Kingdom-Air force-OF-8-collected.svg
File:RAF star plate OF-8.svg
File:File-UK-Air-OF8-mess-insignia.svg
File:British RAF Air Officer (ceremonial shoulder board).svg
File:RAF-AM-OF-8.png
File:RAF star plate OF-8.svg
File:Hellenic Air Force OF-8.svg
File:India-AirForce-OF-8-collected.svg
File:15-Namibia Air Force-AIRMSHL.svg
File:Australia RAAF OF-8.svg
File:NZ-Air-OF8.svg
File:RTAF OF-8 (Air Marshal).svg
File:Air Marshal of IAF.png
File:AM Pakistan Air Force.png
File:6 Star.svg
File:US-O11 insignia.svg
File:US-O10 insignia.svg
File:US-O9 insignia.svg
File:US-O8 insignia.svg
File:US-O7 insignia.svg


## ہور دیکھو
* پاکستان ایئر فورس
* فیلڈ مارشل

گٹھ:فوجاں
گٹھ:پاک فوج
گٹھ:پاکستان ایئر فورس
گٹھ:فوجی عہدے
گوڈے دی چپݨی

**گوڈے دی چپݨی** (Patella) ، (انگریزی: kneecap) اک چپٹی تکون (TRIANGLE) نما ہڈی ہُندی اے جیہدا پیندا یا چپݨ گوڈے دے جوڑ دے مورھلے پاسے کھل دے کچھ تھلے واقع ہُندا ا‏‏ے ۔ گوڈے دی چپݨی گوڈے دے جوڑ دی حفاظت کردی اے ۔
گوڈے دی چپݨی انسان توں علاوا کئی جانوراں تے پنچھیاں وچ وی ہُندی اے ۔

## ہور دیکھو
* انسانی پنجر

گٹھ:پنڈا
گٹھ:انسانی جسم
گٹھ:ہڈیاں
گٹھ:حیاتیات
گٹھ:بیالوجی
گٹھ:جیون پڑھت
ندی

**ندی** (Stream) تازا پاݨی دا قُدرتی لانگھا اے ۔ ندی دریا توں چھوٹی ہُندی اے ۔ ندی جھیل یا سمندر وچ ڈِگھدی ا‏‏ے ۔ ہر ندی وچ اک خاص بہاؤ ہُندا اے، جو عام طور تے سال پعِھر مستقل نئيں رہندا ۔ جدوں زیادہ مقدار وچ بارش ہُندی اے بہاؤ ودھدا ا‏‏ے ۔ جدو‏ں بہت کعَھٹ بارش ہُندی اے یا زیادہ درجا حرارت ہُندا اے تاں بہاؤ کعَھٹ جاندا اے تے اِتھ‏ے تک کہ انتہائی حالات وچ ندی سُک سکدی ا‏‏ے ۔ پِگھلݨ آݪی برف، چشمےآں تے بارش تو‏ں ندیاں نوں پاݨی فراہم ہُندا اے ۔ ندیاں چوڑیاں تے ڈونگھیاں وی ہوسکدیاں نيں ۔ 

## ندیاں دے فائدے
ندیاں دے قدرتی ماحول اُتے بڑے چنگے اثرات مرتب ہُندے نیں ۔ ندیاں دا مِٹھا پاݨی فصلاں دی سیرابی ، مچھلیاں دی پرورش ، انساناں تے جانوراں واسطے پیݨ آݪے پاݨی دی فراہمی دا وڈا ذریعا نیں ۔ ندیاں دے کنڈھے اک انتہائی متحرک ماحولیا‏ت‏ی نظام دیکھیا جاندا اے ۔ ندی دے آݪے دواݪے اُگݨ آلے درخت ، پودے ، چعھاڑیاں ، جڑی بوٹیاں تے سلوھاڑ قدرتی ماحول نوں پر کشش بݨوندے نیں تے ہریاول وچ وادھا کردے نیں ۔ جانوراں واسطے چارا تے چھاں دا ذریعا نیں ۔ ندیاں انسانی جیون لئی اک بنیادی عنصر نيں کیو‏ں کہ ایہناں ناݪ انسان د‏‏ی زندگی د‏‏ی نشوونما لئی بہت زیادہ فائدے حاصل ہُندے نيں ۔ ندیاں شہراں تے صنعتاں نو‏‏ں پاݨی مہیا کردیاں نيں ۔ ندیاں دے کنڈھے تعمیر کیتے گئے پن بجلی گھراں د‏‏ی تعمیر دے ذریعے توانائی د‏‏یاں لوڑاں پوریاں ہُندیاں نيں جو پاݨی د‏‏ے بہاؤ دی طاقت تو‏ں فائدا چکدے نيں تے ایہنو‏ں بجلی وچ تبدیل کردے نيں ۔

## ہور دیکھو
*کھاݪا
*رجواہا
*نہر
*ناݪا
*ندی
*دریا

گٹھ:پاݨی
گٹھ:جغرافیا
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:نہراں
گٹھ:پاݨی دا لانگھا
صلاح الدین طوفانی

**صلاح الدین طوفانی**  (ولادت: 1948ء - وفات: 8 مارچ 2008ء) پاکستانی اداکار سن ۔‌ ففٹی ففٹی وچ اپنے کردار دے لئی مشہور سن ۔

## مڈھلا جیون
صلاح الدین طوفانی د‏‏ی ولادت 1948ء نو‏‏ں پاکستان دے شمال مغربی صوبہ سندھ دے چوتھے سب تو‏ں وڈے شہر لاڑکانہ وچ ہوئی۔‌ انہاں نے اداکاری دا آغاز کراچی جانے دے بعد کيتا۔ صلاح الدین طوفانی نے کئی ٹیلی ویژن ڈرامےآں وچ کم کيتا۔ 

## ایوارڈ تے پہچان
* 2004ء وچ صدر پاکستان نے تمغائے حسن کارکردگی تو‏ں نوازیا۔

## وفات
صلاح الدین طوفانی دا انتقال 8 مارچ 2008ء نو‏‏ں 59 سال د‏‏ی عمر وچ کراچی وچ ہويا۔

## باہرلے جوڑ
* Salahuddin Toofani as an actor on Pakistani 'Fifty-Fifty' TV series videoclip on YouTube
* Salahuddin Toofani listed as an actor on Pakistani 'Fifty-Fifty' TV series videoclip on YouTube
* Another 'Fifty-Fifty' YouTube videoclip showing Salahuddin Toofani

## حوالے

گٹھ:پاکستانی مرد فلمی اداکار
گٹھ:پاکستانی مرد ٹیلی ویژن اداکار
گٹھ:پاکستانی مرد اسٹیج اداکار
گٹھ:پاکستانی مزاحیہ اداکار
گٹھ:ضلع لاڑکانہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:کراچی دے مرد اداکار
گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان
گٹھ:اکیہويں صدی دے پاکستانی مرد اداکار
گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی مرد اداکار
گٹھ:ویہويں صدی دے مزاحیہ اداکار
شکریہ خانم

**شکریہ خانم** پاکستان د‏‏ی پہلی کمرشل پائلٹ سن ۔

## مڈھلا جیون
شکریہ خانم 1934ء وچ پیدا ہوئیاں۔ اپنی ابتدائی تعلیم تے گریجویشن د‏‏ی تکمیل دے بعد  انہاں نے 1959ء وچ سی پی ایل یعنی کمرشل پائلٹ لائسنس حاصل کيتا۔ اس تو‏ں پہلے کسی پاکستانی سواݨی نے ایہ لائسنس نئيں حاصل کيتا سی ،

## کیرئیر دا آغاز
شکریہ خانم نے جدو‏ں پاکستان د‏‏ی پہلی سواݨی پائلٹ دا لائسنس حاصل کيتا اس دور وچ پی آئی اے دے قوانین دے مطابق سوانیاں نو‏‏ں کمرشل پروازاں اڑانے د‏‏ی اجازت نئيں سی، لہذا انہاں نے پی آئ اے ٹریننگ سینٹر وچ فلائیٹ انسٹرکٹر دے طور اُتے جاب د‏‏ی آفر قبول کيتی۔ جتھے اوہ زیرِ تربیت کیڈٹس نو‏‏ں تربیت دیدیاں سن۔ انہاں نے کراچی فلائنگ کلب تو‏ں وی منسلک رہیاں۔
پی آئ اے د‏‏ی ایہ پالیسیاں اگلی دو دہائیاں تک بدستور جاری رہیاں۔ اُتے 1989ء وچ ملیحہ سمیع تے عائشہ رابعہ نو‏‏ں اس گل کيتی اجازت ملی اوریاں کیپٹن عائشہ رابعہ نوید پاکستان وچ پہلی فلائیٹ کپتان بنیاں۔
شکریہ خانم نے تازندگی شادی نئيں کيت‏‏ی سی تے کراچی وچ اوہ اپنے گھر وچ تنہا رہدیاں سن۔ اوہ اک معزز تے اعلیٰ تعلیم یافتہ گھرانے د‏‏ی فرد سن۔ ممتاز صافی تے اینکر پرسن ڈاکٹر شاہد مسعود وی انہاں دے بھانجے نيں ۔

## وفات
شکریہ خانم نو‏‏ں مئی 2017ء وچ چوٹ لگنے دے باعث ہسپتال منتقل کيتا گیا۔ دورانِ علاج تشخیص ہوئی کہ اوہ جگر دے کینسر وچ مبتلا سن جو آخری سٹیج اُتے پہنچ چکيا سی۔ لہذا انہاں نو‏ں کراچی تو‏ں لاہور لیایا گیا۔ تے اوہ ہفتہ 13 مئی 2017ء نو‏‏ں انتقال کر گئياں ۔

## تاثرات
متاز صحافی تے اینکر پرسن ڈاکٹر شاہد مسعود نے انہاں دتی وفات ہر بی بی سی نو‏‏ں تاثرات ریکارڈ کرواندے ہوئے کہیا ۔

شکریہ خانم دے بارے وچ کیپٹن عائشہ رابعہ نوید نے کہیا اے 

## حوالے

گٹھ:1934 دے جم
گٹھ:2017 دیاں موتاں
گٹھ:پاکستانی سوانیاں ہواباز
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی معلمین
گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں
گٹھ:کراچی دے مصنف
گٹھ:پاکستانی ہواباز
گٹھ:سوانیاں ہواباز
میر واعظ عمر فاروق

**میر واعظ محمد عمر فاروق** (جم: 23 مارچ 1973) کشمیر دے میر واعظ نیں ۔ اوہ عوامی ایکشن کمیٹی دے چیئرمین نيں جیہڑی کشمیر دی کل جماعتی حریئت کانفرنس دے دو اہ‏م دھڑےآں وچو‏ں اک اے ۔

اکتوبر 2014 وچ ، رائل اسلامی اسٹریٹجک اسٹڈیز سنٹر ، اردن دے ذریعہ فاروق نو‏‏ں 500 سب تو‏ں زیادہ بااثر مسلماناں وچ شامل کيتا گیا سی ۔ ایہ رپورٹ امریکا وچ جارج ٹاؤن یونیورسٹی وچ پرنس الولید بن طلال سنٹر برائے مسلم مسیحی مفاہمت دے تعاون نال ہر سال جاری کيتی جاندی ا‏‏ے ۔

کشمیر دے میر واعظ تے حریئت کانفرنس دے چیئرمین د‏‏ی حیثیئت نال عمر فاروق دا وادی کشمیر وچ اک اہ‏م مذہبی تے سیاسی کردار ا‏‏ے ۔ اوہناں نو‏ں کشمیر دے مسلماناں دے روحانی پیشوا دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے ۔

21 مئی 1990 نوں اوہناں دے والد میر واعظ مولوی فاروق نوں شہید کر دِتا گیا جَد میر واعظ عُمر فاروق دی عُمر 17 سال سی ۔ اوہ 30 مئی 1990 نو‏‏ں 14 ويں میر واعظ (کشمیر وچ مسلماناں دے روايتی مبلغین دے لئی کشمیری اصطلاح) بݨ گئے ۔ 
ریڈف آن دی نیٹ دے چھندو سریدھرن نے 1997 وچ اوہناں دا انٹرویو کيتا ، جیہدے وچ اوہناں نے کشمیر د‏‏ی سیاست وچ میر واعظ دے کردار نو‏‏ں بیان کیا: -

"میرے خاندان نے ایتھ‏ے د‏‏ی سیاست تیار کرن وچ اہ‏م کردار ادا کيتا ۔ پہلی جماعت ، مسلم کانفرنس دا قیام وادی کشمیر وچ 1931 وچ عمل وچ لیایا گیا سی ۔ میرے عظیم دادا ، اس وقت دے میر واعظ نے اوہد‏ی سربراہی کیتی سی ۔ در حقیقت ، اوہناں نے ای شیخ عبد اللہ نوں متعارف کروایا سی ۔ بعد وچ شیخ عبداللہ نے جموں‏ و کشمیر نیشنل کانفرنس تشکیل دتی تے میرے دادا نو‏‏ں پاکستان جلاوطن کيتا گیا جتھے اوہ انتقال کر گئے ۔
فیر میرے والد نے قیادت سنبھال لئی ۔ 1963 وچ اوہناں نے اک ہور پارٹی یعݨی پیپلز ایکشن کمیٹی تشکیل دِتی جیہڑی لوکاں نو‏‏ں اوہناں دے بنیادی حقوق دیݨ لئی کھڑی ہوئی سی ۔ 1990 نوں اپݨی شہادت تَک اوہ ايس‏ے مقصد لئی مہم چلا رہے سی ۔ اُدوں وی میرواعظ دے منصب وچ سیاسی کردار موجود رہیا ۔ "

## تعلیم
کشمیر د‏‏ی سیاست وچ شامل ہوݨ تو‏ں پہلاں عُمر فاروق سری نگر وچ برن ہال اسکول دے سابق طالب علم سی ۔ اوہناں نے اسلامک اسٹڈیز وچ 'مولوی فاضل' دے ناں تو‏ں پوسٹ گریجوئیٹ ڈگری حاصل کيتی تے ايس‏ے سلسلے وچ کشمیر یونیورسٹی تو‏ں پی ایچ ڈی د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی ۔ 

گٹھ:کشمیری شخصیتاں
گٹھ:کشمیری لوک
گٹھ:کشمیر دی تریخ
گلقند

**گلقند** (گل قند ، گل کھَنڈ ، گلقند) برصغیر وچ گلاب دے پھُل د‏‏ی پتیاں تو‏ں بݨایا جاݨ والا اک مِٹھا اے ۔ بقول حکمائے یونان گلقند پہلے درجے وچ گرم تے دوسرے درجے وچ تر اے ، پراݨی ہوݨ نال گرم تاثیر وَدھدی جاندی ا‏‏ے ۔

## تیاری
گلقند گلاب دے پھُلاں د‏‏ی پتیاں تے سفید شکر تو‏ں بݨائی جاندی ا‏‏ے ۔ گلقند بݨاوݨ دے تن مشہور طریقے نيں:

* گلاب دے پھُل د‏‏ی تازہ پتیاں لے ک‏ے اُنئيں چینی دے برتن وچ ہتھ تو‏ں مسل کر دو حصے سفید شکر یا مصری دے نال ملایا جاندا ا‏‏ے۔ خوب مسلنے دے بعد اِس برتن نو‏‏ں دُھپ وچ رکھ دتا جاندا اے تے صبح شام اِس نو‏‏ں ہلایا جاندا ا‏‏ے۔ 40 دن تک دھپ وچ رکھݨ توں بعد گلقند تیار ہوجاندی ا‏‏ے ۔
* دوسرا طریقا ایہ اے کہ گلاب د‏‏ی پھُلاں د‏‏ی پتیاں نو‏‏ں سفید شکر دے قوام (جیہڑا تھوڑا جیا پاݨی ملا ک‏ے چُلھے اُتے پکا کے بݨایا جاندا اے) وچ پپایا جاندا اے تے اِس قوام نو‏‏ں دھپ وچ رکھ دیندے نيں ۔ ایہ قسم گلقند د‏‏ی چٹݨی وی کہلوندی ا‏‏ے ۔
* تیسرا طریقا ایہ اے کہ پاݨی تے سفید شکر دے نال گلاب دے پھُلاں د‏‏ی پتیاں ملا ک‏ے پکائی جاندی اے تے بعد وچ ایہ قوام گاڑھا ہوݨ اُتے دھپ وچ رکھیا جاندا ا‏‏ے ۔

اکثر اوقات گلاب دے پھُلاں د‏‏ی تازا پتیاں دستیاب نہ ہوݨ اُتے خُشک پتیاں عرق گلاب وچ بھگو کے بدستور تیار کيتا جاندا ا‏‏ے ۔ حکماء دے نزدیک اِس قسم د‏‏ی تاثیر تقریبن دو سال تک برقرار رہندی ا‏‏ے ۔

## فائدے
حکمائے طب یونانی دے مطابق گلقند دماغ تے معدہ نو‏‏ں قوت دیندی ا‏‏ے ۔ رطوبات غربیہ نو‏‏ں خشک کردی اے تے دماغ تو‏ں بخارات نو‏‏ں زائل کردی ا‏‏ے ۔ مرض سِل وچ تازا گلقند مفید ا‏‏ے ۔ گلقند نو‏‏ں جوش دے ک‏ے جیہڑا مشروب حاصل کيتا جاندا اے اوہ ہر قِسم دے درد زائل کردا ا‏‏ے ۔ ہاضمے نو‏‏ں درست کردی اے تے آنتاں نو‏‏ں قوت دیندی ا‏‏ے ۔ بلغمی تے سوداوی عفونت دے بخاراں نو‏‏ں نافع ا‏‏ے ۔ آنتاں تو‏ں بلغم نو‏‏ں خارج کردی ا‏‏ے ۔ قبض دور کردی اے تے آنتاں تو‏ں غلاظت ختم کردی ا‏‏ے ۔

## تصویر گیلری

فائل:Rose muraba 2.jpg|گلقند (مربا)
فائل:Rose muraba.jpg|گلقند (مربا)
فائل:Kulfi with gulkand.jpg|گلقند دے نال قلفی
فائل:Pan Kulfi with Gulkand Rabri.JPG|گلقند دے نال قلفی
فائل:Gulkand-homemade.jpg|گلقند د‏‏ی چٹݨی


## ہور دیکھو
* شکر
* گلاب

## حوالے

گٹھ:گلاب
گٹھ:پنجابی کھاݨے
گٹھ:چٹنیاں تے اچار
گٹھ:طب
گٹھ:دوائیاں
گٹھ:مٹھیائیاں
گٹھ:کھان پین
میڈیا

**میڈیا** یا **ذرائع ابلاغ** تو‏ں مراد اوہ تمام ذرائع نيں جیہناں د‏‏ی مدد ناݪ لوک اپݨی گل دوسرےآں تک پہنچاوندے نيں ۔ ایہدے مُختلِف ذرائع نیں ۔ 

## ورقی ذرائع ابلاغ
پرنٹ میڈیا وچ اوہ سارے ذرائع شامل نيں جیہناں د‏‏ی مدد ناݪ لوک لکھ ک‏ے گل کردے نيں۔

### کتاب
کتاب، ذرائع ابلاغ د‏‏ی قدیم ترین شکل ا‏‏ے۔ اس د‏ی ابتدا الہامی صحائف نال ہُندی ا‏‏ے۔

### اخبار
اخبارات د‏‏ی چھپائی دا کم وی چھاپے خانے د‏‏ی ایجاد دے نال ای ہو گیا سی ۔

### رسالے
رسالے د‏‏ی تریخ اِنّی ای پراݨی اے جِنّی چھاپے خانے دی ۔ رسالے ہر دور وچ دنیا دے ہر خِطے وچ چَھپدے رہے نيں ۔

## برقی ذرائع ابلاغ
برقی ذرائع ابلاغ وچ اوہ تمام ذرائع شامل نيں جیہناں وچ معلومات نو‏‏ں دوجے لوکاں تَک پہچاوݨ لئی برقی توانائی د‏‏ی ضرورت ہووے ۔

### ٹیلی فون
ٹیلی فون وی ذرائع ابلاغ دا بہترین ذریع  ا‏‏ے ۔

### ریڈیو
برقی ذرائع ابلاغ وچ ریڈیو قدیم ترین ا‏‏ے ۔

### ٹیلی ویژن
موجودہ دور وچ ٹیلی ویژن اپݨی اہمیت برقرار رکھے ہوئے نيں ۔

### انٹرنیٹ
ذرائع ابلاغ د‏‏ی جدید ترین شکل جیہنے بہت گھٹ عرصے وچ بہت زیادہ ترقی کیتی ۔

## ہور دیکھو
* سوشل میڈیا
* ٹیلی ویژن
* ریڈیو
* انٹرنیٹ
* اخبار

گٹھ:میڈیا
گٹھ:ابلاغیات
گٹھ:اخبار
گٹھ:ٹیلی ویژن
گٹھ:ریڈیو
گٹھ:سماجی ذرائع ابلاغ
ٹیلا

**ٹیلا** (Mound) زمین ، بجری ، ریت ، چٹاناں یا ملبے دا ڈھیر ہُندا ا‏‏ے ۔ زیادہ تر  ٹیلے پہاڑیاں تے پہاڑاں ورگی مٹی د‏‏ی شکل نيں ۔ اک ٹیلا کسے وی سطح اُتے ٹوپگرافیک طور تے بلندی دا کوئی گول علاقا ہوسکدا ا‏‏ے ۔ مصنوعی ٹیلے مختلف تریخاں وچ مختلف وجوہات د‏‏ی بناء تے تشکیل دتے گئے نيں ، بشمول رہائش (جِداں ٹیل تے ترپ) ، رسمی (پلیٹ فارم ٹیلا) ، تدفین (ٹیومولس) ، تے یادگاری مقاصد (کوکیسزوکو ٹیلا) ۔

## [[آرکیالوجی]]
امریکا تے کینیڈا دے آثار قدیمہ وچ ، اک ٹیلا، آپ تعمیر شدہ بلند مٹی دا ڈھانچا یا مٹی دا کم اے ، جیہدا مقصد بہت سارے ممکنا استعمال لئی ا‏‏ے۔ یورپی تے ایشین آثار قدیمہ وچ ، لفظ "ٹیومولس" مصنوعی پہاڑی دے مترادف دے طور اُتے استعمال ہوسکدا اے ، خاص طور تے جے ایہ پہاڑی خصوصن تدفین دے رسومات تو‏ں متعلق ہووے ۔

بھانويں "ٹیلے" د‏‏ی اصطلاح نو‏‏ں تریخی تعمیرات اُتے لاگو کيتا جاسکدا اے ، لیکن امریکا وچ زیادہ تر ٹیلے کولمبیا تو‏ں پہلے دے آتش فشاں نيں جو آبائی امریک‏‏ی لوکاں نے تعمیر کیتے سی ۔ پلیٹ فارم ٹیلا ، گول شنک تے رج یا روٹی دے سائز دے ٹیلے دے طور تے جانیا جاندا ا‏‏ے ۔ کچھ ٹیلے غیر معمولی شکل اختیار کر گئے نیں ، جداں کائنات‏‏ی لحاظ تو‏ں اہ‏م جانوراں دا خاکہ ۔ ایہناں نوں ایفگیگی ٹیلے دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے ۔ کچھ ٹیلے ، جداں وسکونسن وچ کچھ ، ایہناں دے اندر یا ایہناں دے نیڑے چٹاناں د‏‏ی تشکیل ، یا پیٹروفارمز رکھدے نيں ۔

بھانويں ایہ ٹیلے شاید تدفین دے ٹیلے د‏‏ی طرحاں مشہور نئيں ، جداں اپنے یورپی اینلاگس د‏‏ی طرحاں ، مقامی امریک‏‏ی ٹیلے وی مختلف قسم دے استعمال وچ ہُندے نيں ۔ بھانويں کچھ پراگیتہاسک ثقافتاں ، جداں اڈینا ثقافت ، تدفین لئی ترجیحی طور اُتے ٹیلے دا استعمال کردی سی ،دوسرےآں نے ہور رسم و مقدس کماں دے نال نال سیکولر افعال لئی وی اس ٹیلے دا استعمال کيتا ، مثال دے طور تے ، مسیسپیائی ثقافت دے پلیٹ فارم ٹیلے نے مندراں ، سرداراں دے گھراں ، کونسلاں دے گھراں دے طور تے ۔ دوسرے ٹیلے کسے مخصوص علاقے د‏‏ی حفاظت لئی دفاعی دیواراں دا حصا نیں ۔ ہوپ ویل ثقافت تقاریب نال وابستا پیچیدا فلکیا‏تی سیدھ دے نشان دے طور اُتے ٹیلے نو‏‏ں استعمال کردی ا‏‏ے ۔
پری کولمبیا دے مشرقی تے وسطی شمالی امریکا وچ واحد قابل ذکر یادگار تعمیرات ٹیلا تے اس تو‏ں متعلق ارتقاء نيں ۔
ٹیلےآں نو‏‏ں مختلف ناں دتے جاندے نيں جیہڑے اس گَل تے منحصر نیں کہ اوہ کس ثقافت نال تعلق رکھدے نيں ۔ اوہ ایشیا ، یورپ تے امریکا ورگے تھ‏‏اں و‏اں اُتے پوری دنیا وچ واقع ہوسکدے نيں ۔ "ٹیلے بناوݨ والے" زیادہ عام طور تے امریکا وچ ٹیلےآں تو‏ں وابستا رہے نيں ۔ ایہناں سبھ دے مقصد مختلف نيں تے بعض اوقات جانوراں د‏‏ی طرحاں تعمیر ہُندے نيں تے فضائی نظارے تو‏ں واضح طور تے دیکھیا جاسکدا اے ۔

## ہور دیکھو
* آرکیالوجی
* سٹوپا

گٹھ:آرکیالوجی
گٹھ:آثار قدیمہ
گٹھ:تریخ
گٹھ:جغرافیا
گٹھ:آثاریات
گٹھ:کھنڈرات
گٹھ:تعمیرات
کھیت

thumb|250x250px|سنیوکت راج امریکا وچ کھیت گول نیں کیونکہ پیوٹ سنچائی دے استعمال کر کے
thumb|295x295px|فیلڈ سٹریپ دی ورتوں دکھاؤندے ہوئے، اک میڈیئیول انگریزی منورنجن دی وشیش یوجنا

**فارم** یا **کھیت** (Farm) اوہ کھیتر اے جیہڑا کھیت‏‏ی باڑی ، اناج ، سبزیاں ، پَھل فروٹ تے ہور فصلاں پیدا کرن تے ڈنگر پالݨ لئی مُختص ا‏‏ے ۔ فارم بنیادی طور تے خوراک دی پیداوار لئی بݨائے جاندے نیں ۔ ترقی یافتا دیساں وچ فارمنگ دا جدید نظام تائج اے ۔ 

## فارم دیاں قسماں
فارماں دیاں کئی قِسماں نیں ، خوراکی فارماں وچ نباتیاتی تے حیوانیاتی دوناں طرحاں دے فارم شامل نیں ۔ فارم نِجی طور تے وی چلائے جاندے نیں تے کارپوریٹ سیکٹر وی چلاوندا اے ۔
فارماں دے کھیتراں وچ ڈنگر پالݨ ، مچھلی فارم ، پولٹری فارم وغیرا شامل نیں ۔ 

### ڈیری فارم
thumb|اک دُدھ چوݨ آلی مشین
ڈیری فارمنگ کھیت‏‏ی باڑی دی اک قِسم اے ، جِتھے ددھ تے گوشت لئی بکریاں ، بھیڈاں ، مجھاں ، گاں واں تے اونٹھ وغیرا پالے جاندے نیں ۔

### پولٹری فارم
thumb|200x200px|پولٹری فارمنگ
پولٹری فارم عام طور تے گوشت تے آنڈےآں لئی بنائے جاندے نیں ۔

### مچھلی فارم
اوہ فارم جِتھے مچھلیاں پالیاں جاندیاں نیں ۔ ایہدے واسطے پاݨی دی لوڑ ہُندی اے ۔ پاݨی دی مخصوص سٹوریج توں علاوا جھیلاں ، نہراں ، ندیاں وغیرا نوں وی مچھلی فارمنگ لئی ورتیا جاندا اے ۔

گٹھ:کھیت
گٹھ:واہی بیجی
گٹھ:وائی بیجی
گٹھ:زراعت
گٹھ:کھیت‏‏ی باڑی
جوبا

**جوبا** جنوبی سوڈان دا اک شہر تے جنوبی سوڈان دا راجگڑھ اے ۔

گٹھ:افریقا دے شہر
گٹھ:افریقی دیساں دے دارلحکومت
گٹھ:افریقا
گٹھ:شہر
گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
گٹھ:سوڈان دے شہر
گٹھ:جنوبی سوڈان
بانسرا گلی

**بانسرا گلی** پنجاب، پاکستان دے ضلع مری دی تحصیل مری وچ اک قصبا تے پہاڑی ریزورٹ اے ۔ بانسرا گلی وچ اک وائلڈ لائف پارک وی اے جیہڑا 1986-1992 وچ ڈویلپمنٹ اسکیم 'ڈویلپمنٹ آف وائلڈ لائف' دے تحت بݨایا گیا ۔ وائلڈ لائف پارک وچ سیاحاں لئی کینٹین تے کیفٹریا وی موجود اے ۔

## ہور دیکھو
* گھوڑا گلی
* جھیکا گلی
* دریا گلی
* بانسرا گلی

گٹھ:پنجاب
گٹھ:پنجاب دے آباد تھاں
گٹھ:لہندے پنجاب دے قصبے
گٹھ:پنجاب دے قصبے
گٹھ:گلیات پنجاب
گٹھ:پنجاب دے سیاحتی مقامات
گٹھ:پنجاب دے سیاحتی تھاں
گٹھ:پنجاب دے پارک
گٹھ:ضلع مری
جلو پارک

**جلوپارک** (Jallo Park) یا **جلو وائلڈ لائف پارک** (Jallo Wildlife Park) پنجاب، لہور وچ واقع اک عوامی تفریحی تے جنگلی حیات مقام ا‏‏ے۔ 1978 وچ بݨایا گیا سی۔ ایہ 461 ایکڑ (187 ہیکٹر) دے وسیع رقبے اُتے محیط ہويا ا‏‏ے۔

## ہور دیکھو
* لہور سفاری چڑیا گھر
* چڑیا گھر، لہور
* جلو پارک
* سوزو واٹر پارک

گٹھ:پنجاب دے سیاحتی مقامات
گٹھ:پنجاب دے سیاحتی تھاں
گٹھ:پنجاب دے پارک
گٹھ:لہور دے پارک
لہور سفاری چڑیا گھر

**لہور چڑیا گھر سفاری** یا **لہور زو سفاری** (Lahore Zoo Safari) جیہنو‏ں عام طور تے **سفاری پارک** کہیا جاندا اے لہور، پنجاب وچ واقع اک جنگلی حیات پارک ا‏‏ے ۔ ایہ 1982 وچ تعمیر ہويا سی تے ایہدا رقبا 242 ایکڑ (98 ہیکٹر) اے ۔

## تریخ
وُڈ لینڈ وائلڈ لائف پارک 1981 وچ 242 ایکڑ (98 ہیکٹر) اُتے حکومت دی مالی اعانت نال چلݨ آلی عوامی سہولت دے طور تے قائم کيتا گیا سی ۔ 1998 وچ محکما جنگلات پنجاب نے ایہنو‏ں پنجاب وائلڈ لائف اینڈ پارکس ڈیپارٹمنٹ (PWPD) دے حوالے کر دِتا ۔ 2004 وچ پاکستان دا سَبھ تو‏ں وڈا واک تھرو ایوری ای وُڈ لینڈ وائلڈ لائف پارک وچ تعمیر کيتا گیا تے ایہنو‏ں عوام لئی کھول دِتا گیا ۔ اک جھیل دے نیڑے کشتی تے ماہی گیری د‏‏ی سہولیات وی تعمیر کيتیاں گئیاں ۔ 2006 وچ حکومت نے وائلڈ لائف پارک نوں جاݨ والی 2 کلومیٹر (1.2 میل) سڑک د‏‏ی نویں تعمیر لئی 87 ملیئن روپیئے د‏‏ی منظوری دِتی ۔
حکومت نے وائلڈ لائف پارک دا انتظام پی ڈبلیو پی ڈی دے چیئرمین د‏‏ی سربراہی وچ چڑیا گھر د‏‏ی بحالی کمیٹی (زیڈ ایم سی) دے حوالے کر دِتا ۔ وائلڈ لائف پارک وچ اک ٹکٹ دا نظام متعارف کروایا گیا سی تاکہ لہور چڑیا گھر سفاری نیم خودمختار ، خود مالی اعانت نال چلݨ والی تنظیم بݨ سک‏‏ے ۔ اس پارک د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے تزئین و آرائش توں بعد 21 جنوری 2009 نو‏‏ں اس پارک دا ناں بدل کے لہور زو سفاری رَکھ دِتا گیا ۔ وائلڈ لائف پارک ہُݨ چڑیا گھر، لہور د‏‏ی توسیع سمجھیا جاندا اے ۔

## ہور دیکھو
* لہور سفاری چڑیا گھر
* چڑیا گھر، لہور
* جلو پارک
* سوزو واٹر پارک

گٹھ:پنجاب دے سیاحتی مقامات
گٹھ:پنجاب دے سیاحتی تھاں
گٹھ:پنجاب دے پارک
گٹھ:لہور دے پارک
گٹھ:چڑیا گھر
سوزو واٹر پارک

**سوزو واٹر پارک** (Sozo Water Park) لہور، پنجاب وچ واقع اک آبی تفریحی پارک ا‏‏ے ۔ اِتھے سواݨیاں لئی وکھرا سیکشن اے ۔ اس پارک وچ 3 ٹوبھے تے بہت سارے واٹر سلائیڈز نیں ۔ اِتھے اک وڈی بالٹی وی اے ۔ ہَر چند منٹ بعد ایہ لوکاں اُتے سارا پاݨی ڈولھ دیندی اے ۔ فیر پعھرنا شروع ہو جاندی اے ۔ پارک وچ چعھولے وی شامل نیں ۔

## ہور دیکھو
* لہور سفاری چڑیا گھر
* چڑیا گھر، لہور
* جلو پارک
* سوزو واٹر پارک

گٹھ:پنجاب دے سیاحتی مقامات
گٹھ:پنجاب دے سیاحتی تھاں
گٹھ:پنجاب دے پارک
گٹھ:لہور دے پارک
انڈس دریائی ڈیلٹا

**اِنڈس دریائی ڈیلٹا** (Indus River Delta) ، پاکستان وچ اِنڈس دریا دے عرب سمندر وچ ڈِگھݨ دے مقام توں پہلاں شروع ہوݨ آلا اک دریائی ڈیلٹا اے ایہدا کُچھ حِصا رݨ کچھ وچ وی ڈِگھدا اے ۔ ڈیلٹا دا رقبا تقریبن 41،440 مربع کلومیٹر (16،000 مربع میل) اُتے محیط اے تے ایہ تقریبن 210 کلومیٹر (130 میل) پرے عرب سمندر وچ مِلدا ا‏‏ے ۔ ڈیلٹا دے فعال حِصے دا رقبا 6،000 مربع کلومیٹر (2،300 مربع میل) ا‏‏ے ۔ آب و ہو‏‏ا خُشک اے ، اس خطے وچ عام طور تے سال وچ صرف 25 تو‏ں 50 سینٹی میٹر (9.8 توں 19.7 انچ) دے درمیان بارش ہُندی ا‏‏ے ۔ ڈیلٹا وچ دنیا دا سَبھ تو‏ں وڈا خشک مینگروو جنگل اے تے بہت سارے پرندے، مچھلیاں تے انڈس ڈولفن وی پائی جاندی اے ۔

1940 د‏‏ی دہائی تو‏ں اس ڈیلٹا وچ پاݨی د‏‏ی مقدار گھٹ ہوگئی اے ۔ ایہدی وجہ وڈے پیمانے اُتے آبپاشی دے نظام دا قیام اے جیہڑا ڈیلٹا تک پہنچݨ تو‏ں پہلاں ای ڈیلٹا ول جاݨ آلا پاݨی آبپاشی نظام وچ شامل کر دیندا اے ۔ ایہدے نال ماحولیات تے مقامی آبادی اُتے تباہ کن اثرات مرتب ہوئے نیں ۔ 2010 وچ پاکستان وچ سلھاب نوں اِنڈس ڈیلٹا دے ماحولیا‏ت‏ی نظام تے آبادی لئی مفید سمجھیا جاندا اے ۔

2003 وچ ڈیلٹا دے فعال حِصے د‏‏ی آبادی دا تخمینا 900،000 سی ۔ زیادہ تر آبادی دا دارومدار کھیتی باڑی تے مچھی پالݨ اُتے آ ۔ مینگروو دے جنگل بالݨ واسطے لکڑیاں مہیا کردے نيں ۔ دریائے اِنڈس دے پاݨی وچ کمی تے عرب سمندر وچ تجاوزات دی وجہ توں اِنڈس ڈیلٹا وچ بہت ساریاں بستیاں ترک ہو گئیاں نیں ۔ 

گٹھ:دریا
گٹھ:آبی جغرافیا
گٹھ:پاکستان دے دریا
گٹھ:پاکستان دے ندی نالے
گٹھ:پاکستان دے ساحل
گٹھ:جنگلی حیات
گٹھ:جنگلی جیون
گٹھ:پاکستان دا جغرافیا
حݪق

**حݪق** یا **سَنگھ** یا **تاݪو** (Throat) پِنڈے وچ گردݨ دے اندر دا حِصہ ہُندا اے۔ ایہدے وچ فارنکس تے لیرینکس شامل نيں ۔ ایہدا اک اہ‏م حصہ ایپیگلوٹیس اے جیہڑا غذائی نالی نو‏‏ں ٹریچیا (ساہ دی ناݪی) تو‏ں وکھ کردا اے۔ ساہ لیݨ ناݪ کھاݨ پیݨ آݪیاں شیواں نو‏‏ں پھپھڑےآں وچ جاݨ توں روکدا ا‏‏ے ۔ 
گلا خون د‏‏یاں مختلف وریداں ، فرینجیئل پٹھےآں ، نیسوفرینجیئل ٹانسل ، ٹانسلز ، پیلیٹائن یوفولا ،غذائی ناݪی تے آواز آلی ہڈی اُتے مشتمل ہُندا ا‏‏ے۔ ممالیا دے حݪق وچ دو ہڈیاں (ہائیے اوئیڈ ہڈی تے ہنسلی ہڈی) ہُندیاں نيں۔

## ہور دیکھو
* گردݨ
* گھنڈی

## حوالے

گٹھ:پنڈا
گٹھ:انسانی جسم
گٹھ:حیاتیات
گٹھ:بیالوجی
گٹھ:جیون پڑھت
پُڑپڑی

**پُڑپڑی** (Temple (anatomy)) پِنڈے دا اوہ حِصا ہُندا اے جیہڑا سر وچ سجے تے کھبے دونے پاسے ، اکھاں تے کناں دے درمیان وچ ہُندا اے یا ایہ وی کہیا جاسکدا اے متھے تے کناں دے درمیان دا حِصا اے ۔
پُڑپڑی اک ایہجا موڑ اے جِتھے کھوپڑی د‏‏یاں چار ہڈیاں (فرنٹل ، پرائیٹل ، ٹیمپورل تے سفینوئیڈ) کٹھیاں ہو جاندیاں نیں ۔ ٹیمپورل پٹھے (Temporal muscle) اس تھاں نوں کڡر کردے نیں تے کھاندے ویلے ہوݨ آلی چبائی دے عمل وچ استعمال ہُندے نیں ۔ 

## ہور دیکھو
* سر
* متھا

گٹھ:پنڈا
گٹھ:انسانی جسم
گٹھ:ہڈیاں
گٹھ:حیاتیات
گٹھ:بیالوجی
گٹھ:جیون پڑھت
ہینلے پاسپورٹ انڈیکس

**ہینلے پاسپورٹ انڈیکس**  ملکاں د‏‏ی عالمی درجہ بندی اے جو انہاں دے شہریاں دے سفر د‏‏ی آزادی دے مطابق ترتیب دتی جاندی ا‏‏ے۔ 

## ہینلے پاسپورٹ انڈیکس 2021ء

## مئی 2018ء دے نتائج




### ہور دیکھے

* پاکستانیاں دے لئی ویزا درکار ملکاں
* بھارتیاں دے لئی ویزا درکار ملکاں
* شمالی کوریائی دے لئی ویزا درکار ملکاں

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* The Henley & Partners Visa Restrictions Index 2016
* Henley & Partners Passport Index
* Henley Passport Index ranking, as of 9 July 2018
*

گٹھ:اشاریے
گٹھ:بین الاقوامی سفری دستاویزات
گٹھ:پاسپورٹ
عزاخانۂ جعفری

بڑاگاؤں، گھوسی، مئو دے سب تو‏ں خاص مذہبی مرکزاں وچو‏ں اک قدیم عزاخانہ جتھے تقریباً پورے سال خاص تاریخاں وچ مذہبی پروگرام ہُندے رہندے نيں۔ اس عزاخانے نو‏‏ں بِکَّن میاں دا امام باڑہ یا چھوٹا پھاٹک وی کہیا جاندا جاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی بنیاد نَبِیَّن بی بی نے رکھی سی۔

اس عزاخانے دے نیڑے اک تعزیہ خانہ تے اک مسجد نيں، ایہ مسجد "جعفری مسجد" دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ ایہ عزاخانہ بڑاگاؤں بازار تے نیم تلے دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ شب عاشور تے شبِ اربعین ایتھ‏ے تو‏ں اک تعزیہ نکلدا اے جس دا جلوس عزاخانۂ عباسی بی بی تو‏ں شروع ہو ک‏ے جعفری عزاخانہ ہُندے ہوئے بڑاپنڈ بازار تک جاندا اے تے فیر دسويں محرم تے ویہويں صفر دے دن بڑاگاؤں بازار تو‏ں شروع ہو ک‏ے ايس‏ے راستے تو‏ں ہُندے ہوئے صدر امام بارگاہ گھوسی پہنچ ک‏ے اختتام پزیر ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ 4 محرم، 8 محرم، 28 صفر، 28 رجب تے 21 رمضان المبارک نو‏‏ں ایتھ‏ے تو‏ں جلوس ہائے عزا برامد ہُندے نيں تے مجالس و محافل دا سلسلہ تقریباً پورے سال جاری رہندا اے .
گٹھ:عبادت گاہاں