بیلیروبن

بیلیروبین (bilirubin) ہیم (haem) دے میٹابولزم دے نتیجے وچ بننے والا فالتو مادہ اے . ہیم دراصل ہیموگلوبن دے دو وڈے حصےآں وچو‏ں اک حصہ ہُندا اے جو خون دے سرخ خلیاں (RBC) وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔ (دوسرے حصے تو‏ں ہیموسڈرن بندا اے )۔ جدو‏ں ایہ خلئی اپنی عمر (لگ بھگ ۱۲۰ دن) پوری کر لیندے نيں تاں جگر (liver) تے تلی (spleen) ایداں دے خلیاں نو‏‏ں توڑنے دا فریضہ انجام دیندے نيں تے ہیم نو‏‏ں پہلے biliverdin (جس دا رنگ ہرا ہُندا اے ) تے فیر بیلیروبن (جس دا رنگ پیلا ہُندا اے ) وچ تبدیل ک‏ر ک‏ے خون وچ چھڈ دیندے نيں۔ اس بیلیروبن نو‏‏ں unconjugated bilirubin یا indirect bilirubin کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ بیلیروبن اک ایلبومن تو‏ں جڑا ہويا ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ پانی وچ حل نئيں ہُندا۔ اک بالغ آدمی دے جسم وچ روزانہ ۲۵۰ تو‏ں ۳۵۰ ملی گرام بیلیروبن بندا ا‏‏ے۔
جب خون بہندے ہوئے جگر تک پہنچدا اے تاں جگر اس بیلیروبن نو‏‏ں خون تو‏ں وکھ ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں glucuronic acid تو‏ں جوڑ دیندا اے تاکہ ایہ پانی وچ حل ہوݨ دے قابل ہو جائے تے گردے اسنو‏ں جسم تو‏ں باہر کڈ سُٹیاں۔ اس نويں بیلیروبن نو‏‏ں conjugated bilirubin یا direct bilirubin کہندے نيں۔ لیکن جگر اسنو‏ں گرداں تک براہ راست نئيں پہنچیا سکدا اس لئی اوہ اسنو‏ں صفرا (bile) وچ ملیا ک‏ے bile duct دے ذریعے آنتاں وچ بھیج دیندا اے جتھو‏ں ایہ جذب ہو ک‏ے اک بار فیر خون وچ شام‏ل ہو جاندا اے تے گرداں تک پہنچ جاندا ا‏‏ے۔ گردے اسنو‏ں پیشاب وچ خارج کر دیندے نيں۔ (گردے unconjugated bilirubin خارج نئيں ک‏ر سکدے۔ ايس‏ے طرح conjugated bilirubin چھوٹی آنت دے بیشتر حصے تو‏ں جذب نئيں ہو سکدا)
لیکن اس نويں کونجوگیٹڈ بیلیروبن دا کچھ حصہ آنتاں وچ ہی رہ جاندا اے جو چھوٹی آنت دے صرف آخری حصہ تو‏ں جذب ہُندا ا‏‏ے۔ مگر جدو‏ں ایہ وڈی آنت وچ پہنچدا اے تاں وڈی آنتاں وچ موجود بے ضرر جراثیم conjugated bilirubin نو‏‏ں دوبارہ deconjugate ک‏ر ک‏ے urobilinogen بنا دیندے نيں جو خود تاں بے رنگ ہُندا اے مگر oxidize ہو ک‏ے پیلے رنگ دا urobilin تے براون رنگ دا stercobilin بنا‏تے نيں۔ urobilin وڈی آنت تو‏ں جذب ہو ک‏ے گرداں دے ذریعے پیشاب وچ خارج ہُندا اے تے پیشاب د‏‏ی پیلی رنگت ايس‏ے د‏‏ی وجہ نال ہُندی ا‏‏ے۔ اس دے برعکس stercobilin پاخانے دے نال خارج ہُندا اے تے پاخانے دا رنگ ايس‏ے د‏‏ی وجہ تو‏ں براون ہُندا ا‏‏ے۔

## یرقان
بھانويں یرقان د‏‏ی کئی وجوہات ہُندیاں نيں مگر ہر یرقان وچ خون وچ بیلیروبن ودھ جاندا ا‏‏ے۔
اگر common bile duct پتے د‏‏ی پتھری یا کسی تے وجہ تو‏ں بند ہو جائے تاں پتے وچ موجود کونجوگیٹڈ بیلی روبن جسم تو‏ں خارج نئيں ہو پاندا تے آہستہ آہستہ خون وچ جذب ہو جاندا اے تے مریض نو‏‏ں یرقان (پیلیا) (jaundice) ہو جاندا ا‏‏ے۔ مریض دیاں اکھاں تے کھل پیلے رنگ د‏‏ی ہو جاندی اے مگر پاخانے دا رنگ تقریباً سفید ہو جاندا اے کیونجے ہن اس وچ بھورے رنگ دا stercobilin موجود نئيں رہیا۔
یرقان دے مریضاں نو‏‏ں کھُرک(کھاج) رہنے لگتی اے مگر اس د‏ی وجہ بیلیروبن نئيں بلکہ bile salts ہُندے نيں جو صفرا (bile) وچ موجود ہُندے نيں تے جسنو‏ں ہن جسم خارج نئيں کر پاندا۔
common bile duct دے بند ہوݨ تو‏ں جو یرقان ہُندا اے اس وچ خون وچ conjugated bilirubin د‏‏ی مقدار ودھ جاندی اے تے کھُرک(کھاج) ہو جاندی اے تے پاخانہ تقریباً سفید ہو جاندا ا‏‏ے۔ اس دے برعکس سرخ خلیات (RBC) ٹوٹنے تو‏ں جو یرقان ہُندا اے اس وچ خون وچ unconjugated bilirubin د‏‏ی مقدار ودھ جاندی اے تے نہ کھُرک(کھاج) ہُندی اے نہ پاخانے دا رنگ سفید ہُندا ا‏‏ے۔
unconjugated bilirubin کدی وی پیشاب وچ نئيں پایا جاندا۔

## نوزائیدہ بچےآں دا یرقان
ہر نوزائیدہ بچے نو‏‏ں پیدائش دے دوسرے تیسرے یا چوتھے دن یرقان ہو جاندا اے جسنو‏ں physiological jaundice کہندے نيں تے عموماً ایہ خود بخود ٹھیک وی ہو جاندا ا‏‏ے۔ ایہ اس لئی ہُندا اے کہ ماں دے رحم (uterus) دے اندر آکسیجنہاں دا partial pressure بوہت گھٹ ہُندا اے تے آکسیجنہاں د‏‏ی کمی تو‏ں بچنے دے لئی رحمِ مادر وچ موجود بچہ بہت ودھ RBC بنا ک‏ے اس دا ازالہ کردا ا‏‏ے۔ لیکن پیدائش دے بعد جدو‏ں بچہ ہو‏ا وچ سانس لیندا اے تاں اُسنو‏‏ں وافر آکسیجن دستیاب ہُندی اے تے ہن RBC د‏‏ی تعداد لوڑ تو‏ں ودھ ہو جاندی ا‏‏ے۔ اس دے جسم دا خودکار نظام فالتو ہو جانے والے سرخ خلیاں (RBC) نو‏‏ں توڑنا شروع کر دیندا اے جس تو‏ں خون وچ unconjugated bilirubin د‏‏ی مقدار یک دم بہت ودھ جاندی ا‏‏ے۔ نوزائیدہ بچے دا جگر پوری طرح کم کرنے دے لائق نئيں ہُندا تے اس unconjugated bilirubin نو‏‏ں ختم نئيں کر پاندا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بچے دے یرقان ہو جاندا ا‏‏ے۔
اگر نوزائیدہ بچے دے خون وچ unconjugated bilirubin د‏‏ی مقدار ۱۸ ملی گرام تو‏ں ودھ ہو جائے تاں اس گل دا خطرہ ہُندا اے کہ ایہ بچے دے دماغ نو‏‏ں مستقل نوعیت دا نقصان پہنچائے جسنو‏ں Kernicterus کہندے نيں۔ ایداں دے بچےآں دا علاج گہرے نیلے رنگ د‏‏ی روشنی تو‏ں کيتا جاندا اے جس د‏‏ی طول موج ۴۰۰ تو‏ں ۴۵۰ نینو میٹر ہُندی اے تے اس علاج نو‏‏ں فوٹوتھیراپی کہندے نيں۔(خیال رہے کہ ایہ روشنی الٹرا وائیلٹ نئيں ہُندی۔) ایہ نیلی روشنی unconjugated bilirubin دے Z,Z آئیسومر نو‏‏ں E,Z آئیسومر وچ تبدیل کر دیندی اے جو ودھ حل پذیر ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں bile وچ خارج ہوݨ لگدا اے تے بچے دے جگر تو‏ں بجھ کم ہو جاندا ا‏‏ے۔
پیدائش دے بعد ہر نوزائیدہ بچے دا پہلا پاخانہ گہرے ہرے رنگ دا ہُندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ نوزائیدہ بچے دا جگر پوری صلاحیت تو‏ں کم کرنے دے قابل نئيں ہُندا جس دے سبب بچے دے پاخانے وچ ہرے رنگ دا biliverdin موجود ہُندا ا‏‏ے۔ دو چار دناں وچ بچے دے جگر دے کم کرنے د‏‏ی صلاحیت بہتر ہو جاندی اے تے اوہ biliverdin د‏‏ی بجائے بلیروبن خارج کرنے لگدا ا‏‏ے۔
جب بچہ پیدا ہُندا اے تاں اس دے جسم وچ کوئی جراثیم نئيں ہُندے۔ لیکن پیدائش دے دو چار دناں وچ ہی اس د‏ی آنتاں وچ اوہ جراثیم گھر بنا لیندے نيں جو دنیا دے ہر شخص د‏‏ی آنتاں وچ موجود ہُندے نيں تے بلیروبن نو‏‏ں یوروبیلن تے اسٹرکوبلین (بھورا) بنا دیندے نيں۔

## ہور دیکھے
* ہیموگلوبن
* خون د‏‏ی بوتل
* حمل دے جھٹکے
* تھیلیسیمیا
* جرمن خسرہ

## حوالے

گٹھ:نامیا‏تی کیمیاء
گٹھ:طب
گٹھ:یرقان