ہندستان دی تریخ دے زریعے

**تریخ ہند دے مصادر** د‏‏ی لسٹ اک انتہائی وسیع لیکن اہمیت دا حامل موضوع اے، چنانچہ ذیل وچ اہ‏م مصادر د‏‏ی لسٹ درج ا‏‏ے۔

## قدیم ہندوستان
قدیم ہندوستان د‏‏ی تاریخی معلومات مذہبی کتاباں، آثار قدیمہ، لاٹاں، سکےآں تے تاریخی کتاباں تو‏ں حاصل کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ مذہبی کتاباں (جنہاں نو‏ں ویدک ادب کہندے نيں) وچ جو معلومات دستیاب نيں، انہاں اُتے تاریخی حقائق تو‏ں زیادہ مذہبی رنگ چڑھا ہويا ا‏‏ے۔ ایہ کتاباں تاریخی کتاباں د‏‏ی طرح سنہ وار مسلسل تریخ نئيں بیان نئيں کردیاں، اُتے اس دور د‏‏ی ثقافتی و مذہبی معلومات دا چنگا ذریعہ ا‏‏ے۔
رزمیہ داستاناں مثلا مہابھارت تے راماین، اپنشداں وچ قدیم ہندوستان دے فلسفےآں جنہاں نو‏ں ویدانت کہیا جاندا اے د‏‏ی معلومات موجود نيں۔ دیپ ونس، مہاونش، گرگ رشی د‏‏ی سنہندا تے پتنجلی وچ وی ایسی تاریخی معلومات دستیاب ہوجاندیاں نيں جنہاں تو‏ں قدیم ہندوستان دا خاکہ قائم کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔
ہور ویدک ادب وچ ایداں دے مصادر وی موجود نيں جو اپنے دور دے قوانین و سیاسیات اُتے روشنی ڈالدے نيں،اس طرح د‏‏ی معلوم و دستیاب کتاباں اکثر موریہ دور تے اس دے بعد دے ادوار نال تعلق رکھدی نيں، مثلا کوٹلیہ دا ارتھ شاستر تے منوسمرتی۔ وشاکھا دتا د‏‏ی مدرارکشس موریہ دور د‏‏ی رہتل و تمدن تے معاشرتی احوال اُتے روشنی ڈالدی اے، ايس‏ے طرح کالی داس د‏‏ی مالوی کاگنی مترم دا وی ذکر کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔ ہور اس دور دے سوانحی ادب تو‏ں وی خاصی معلومات دستیاب ہُندیاں نيں، مثلا بان بھٹ د‏‏ی ہرش چرتم جس وچ مصنف نے ہرش وردھن د‏‏ی حیات، اخلاق و کردار، ہور اس دے دور حکومت کیت‏‏ی تریخ و احوال سپرد قلم کیتے نيں۔ سندھیاکر نندی د‏‏ی رام چرتم جس وچ مصنف نے بنگال دے بادشاہ رام پال دے احوال پیش کیتے نيں۔ ايس‏ے طرح اک اہ‏م کتاب کلہن راج ترنگینی اے جس وچ کلہن نے سلاطین کشمیر دے حالات زندگی نقل کیتے نيں۔

### معروف مصادر
ذیل وچ تریخ ہند دے انہاں معروف مصادر د‏‏ی لسٹ درج اے جنہاں دا تذکرہ عموما تریخ ہند د‏‏یاں کتاباں وچ ملدا اے تے اکثر معلومات انہاں کتاباں تو‏ں اخذ کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ کیونجے مذکورہ بالا مصادر یا تاں دسترس وچ نئيں ہُندیاں یا سنسکرت تے
پالی زباناں وچ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ناقابل مطالعہ۔
یہ معروف مصادر دراصل انہاں غیر ملکی مصنفاں د‏‏ی کاوشاں نيں جو قدیم ہندوستان وچ بغرض سفارت یا سیاحت وارد ہوئے تے ایتھ‏ے دے احوال قلمبند کیتے۔
* میگاستھنز د‏‏ی انڈیکا
* پطولمی د‏‏ی جغرافیہ
* پلائنی د‏‏ی نیچرل ہسٹری
* فاشیئن د‏‏ی فگوجی، جس وچ بدھسٹ ملکاں دے ریکارڈز درج نيں۔

انہاں دے علاوہ ہور مشہور مآخذ وی موجود نيں، لیکن زیادہ متداول مآخذ ایہی نيں۔

## وسطی ہندوستان
ایہ اوہ دور اے جدو‏ں محمود غزنوی دے ہندوستان اُتے حملےآں دا آغاز ہوچکيا سی ۔ اس دور دا معروف ترین ماخذ البیرونی د‏‏ی کتاب تحقیق ما للھند من مقولۃ مقبولۃ فی العقل او مرذولۃ اے جو اردو وچ کتاب الہند دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔

### 1260ء تک
* تریخ یمینی از عتبی۔
* تریخ مسعودی از ابو الفضل بیہقی، ایہ تریخ بیہقی دے ناں تو‏ں معروف ا‏‏ے۔
* جوامع الحکایات و لوامع الروایات از محمد عوفی
* تاج المآثر از حسن نظامی نیشاپوری
* الکامل فی التریخ از ابن اثیر
* نظام التواریخ از بیضاوی
* طبقات ناصری از منہاج الدین سراج جوزجانی
* تریخ جتھ‏ے کشائی از جوینی

### 1398ء تک
* جامع التواریخ از رشید الدین فضل اللہ ہمدانی
* تجزیۃ الامصار و تزجیۃ الاعصار از عبد اللہ وصاف، ایہ تریخ وصاف دے ناں تو‏ں معروف ا‏‏ے۔
* روضۃ اولی الالباب فی معرفۃ التواریخ و الانساب از فخر الدین بناکتی، ایہ تریخ بناکتی دے ناں تو‏ں معروف ا‏‏ے۔
* تریخ گزیدہ از حمد اللہ مستوفی
* خزائن الفتوح از امیر خسرو: (سوانح علاء الدین خلجی)، ایہ تریخ علائی دے ناں تو‏ں معروف ا‏‏ے۔
* تریخ فیروز شاہی از ضیا الدین برنی
* تریخ فیروز شاہی از شمس سراج عفیف* تزک تیموری یا تزوکات تیموری از ابو طالب تربتی
* ظفر نامہ از شرف الدین علی یزدی

### 1450ء تک
* تریخ حافظ ابرو
* تریخ مبارک شاہی از یحیی بن احمد سرہندی
* مطلع السعدین و مجمع البحرین از عبد الرزاق سمرقندی
* روضة الصفا از میرخواند
* خلاصة الاخبار از خواندمیر
* دستور الوزراء از خواندامیر
* حبیب السیر از خواندامیر
* تریخ ابراہیمی یا تریخ ہمایونی از ابراہیم بن حریری
* بابرنامہ یا واقعات بابری: خود نوشت سوانح از ظہیر الدین محمد بابر
* طبقات بابری از زین الدین وفائی
* لب التواریخ از یحیی بن عبد اللطیف قزوینی
* نسخ جہان آرا از قاضی احمد غفاری
* تریخ شیرشاہی یا تحفۃ اکبر شاہی از عباس خان سروانی
* تریخ داؤدی از عبد اللہ

### دور اکبری و جہانگیری
* تریخ شاہی از احمد یادگار، ایہ تریخ سلاطین افغانہ دے ناں تو‏ں معروف ا‏‏ے۔
* تریخ خان جہان لودھی و مخزن افغانی از نعمت اللہ ہروی
* ہمایاں نامہ از خواندامیر
* تریخ رشیدی از مرزا حیدر دوغلت
* تذکرة الواقعات از جوہر
* تریخ الفی از ملیا احمد ٹھٹوی و ہور
* طبقات اکبری از نظام الدین احمد بخشی
* منتخب التواریخ یا تریخ بدایونی از ملا عبدالقادر بدایونی
* نفائس المآثر از میر علاء الدین کامی قزوینی
* تریخ اکبری از محمد عارف قندھاری
* اکبر نامہ از ابو الفضل علامی
* آئین اکبری از ابو الفضل علامی
* تریخ حقی یا ذکر الملوک از شیخ عبد الحق محدث دہلوی
* زبدۃ التواریخ از نور الحق مشرقی دہلوی
* تزک جہانگیری از نورالدین جہانگیر
* مآثر رحیمی از ملیا عبد الباقی نہاوندی
* روضۃ الطاہرین یا تریخ طاہری از خواجہ طاہر محمد سبزواری
* شرح حال خانخانان از نہاوندی

### دور شاہ جہانی
* طبقات شاہ جہانی از مرزا محمد صادق
* پادشاہ نامہ، از محمد امین قزوینی
* بادشاہ نامہ از عبد الحمید لاہوری
* شاہجتھ‏ے نامہ از عنایت خان
* بادشاہ نامہ از محمد وارث
* مآثر جہانگیری از خواجہ کامگار حسینی
* شاہ جہان نامہ از محمد طاہر آشنا
* مجالس السلاطین از محمد شریف دکنی
* منتخب التواریخ از محمد یوسف اتکی
* ذخیرۃ الخوانین از شیخ فرید بھکری

### دور عالمگیری تا زوال سلطنت مغلیہ
* عالمگیر نامہ از مرزا محمد کاظم
* شاہ جہان نامہ از محمد صالح کنبوہ
* تریخ شاہ شجاعی از میر محمد معصوم بکھری
* واقعات عالمگیر از خان خوافی اورنگ آبادی
* فتوحات عالمگیری از ایشور داس
* رقعات عالمگیری
* لب التواریخ از رائے بندراین
* خلاصۃ التواریخ از سبحان رائے بٹالوی
* مآثر عالمگیری از ساقی مستعد خان
* منتخب اللباب از خوافی خان نظام الملک
* سیر المتاخرین از غلام حسین طباطبائی
* فرحۃ الناظرین از محمد اسلم پرسروری
* مجمل التواریخ از ابو الحسن گلستانہ
* مجلس السلاطین از شریف حنفی
* تریخ مفضلی از مفضل خان
* تریخ ملک آشام از شھاب الدین تلاش
* وقائع نعمت خان
* جنگ نامہ نعمت خان
* تریخ ارادت خان
* تریخ شاہ عالم بہادر شاہی
* عبرت نامہ از محمد قاسم
* مہر نیمروز از اسد اللہ خان غالب
* تریخ ذکاء اللہ از مولوی ذکاء اللہ خاں
* تریخ فرشتہ از محمد قاسم فرشتہ

## برطانوی ہند

## جمہوری بھارت یا جدید بھارت

گٹھ:تریخ ہند دے مصادر
گٹھ:بھارت تو‏ں متعلق تاریخی کتاباں
گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:ہندوستان