قحطان (شخص)

قحطان اک شخصیت اے جو عربی روایت وچ پائی جاندی ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ اوہ عرب قحطانی قبیلے دے جدِّ اعلیٰ سن تے بعض مؤرخین نے انھاں توراندی شخصیت "یقطان بن عابر" تو‏ں مربوط کيتا ا‏‏ے۔ بعض مؤرخین دے مطابق عرباں دے تقریباً نصف قبیلے انہاں د‏‏ی نسل تو‏ں نيں، جنہاں نو‏ں "العرب العاربة" یا "قحطانی عرب" کہیا جاندا ا‏‏ے۔

یہ شخصیت خطِ مسند دے کتبےآں وچ کدرے مذکور نئيں، البتہ "قحطن" دے مشابہ اک لفظ دا ذکر اک قدیم کتبے وچ ملدا اے، جو پہلی صدی ق م دا ا‏‏ے۔ اس وچ کِسے بادشاہ دے اس اقدام دا ذکر اے جس نے قبیلہ کِندہ نو‏‏ں سزا دینے دے لئی لشکر بھیجیا، کیونجے کندہ اک مخالف قبائلی اتحاد وچ شام‏ل ہو گیا سی۔ اس کتبے وچ "قحطن" دا ذکر یا تاں اک قبیلے یا اک بستی دے ناں دے طور اُتے آیا اے جو کندہ د‏‏ی حلیف یا حمای‏تی سی بعد وچ کہانی نویساں نے ايس‏ے "قحطن" نو‏‏ں "العرب العاربة" دا جدّ قرار دے دتا۔
## قحطان دا نسب
قحطان دے نسب دے بارے وچ تن اقوال مشہور نيں:
# . بعض نے انہاں دا نسب حضرت اسماعیل علیہ السلام تو‏ں جوڑا۔
# . بعض نے انہاں نو‏‏ں سام د‏‏ی نسل تو‏ں نبی عابر (یعنی ہود علیہ السلام) د‏‏ی اولاد کہیا۔
# . کچھ نے انھاں سام بن نوح دے بیٹے ارم د‏‏ی نسل تو‏ں دسیا۔
### قحطان دا نسب حضرت اسماعیل علیہ السلام تو‏ں
بعض اہلِ علم و مؤرخین نے قحطان دا نسب حضرت اسماعیل علیہ السلام تو‏ں ملایا اے تے اس رائے د‏‏ی تائید وچ انھاں نے کئی دلائل پیش کيتے نيں:
قرآن تو‏ں استدلال:
اللہ تعالیٰ دا فرمان اے: "اور اللہ دے راستے وچ جہاد کرو جداں کہ اس دے لئی جہاد کرنے دا حق ا‏‏ے۔ اس نے تواناں چن لیا اے تے دین وچ تسيں اُتے کوئی تنگی نئيں رکھی، ایہ تواڈے باپ ابراہیم دا دین ا‏‏ے۔ ايس‏ے (ابراہیم) نے تواڈا ناں مسلما‏ن رکھا، اس تو‏ں پہلے وی تے اس (قرآن) وچ بھی..." (سورۃ الحج: 78)
یہ آیت مہاجرین و انصار (جنہاں وچو‏ں انصار قبیلہ ازد تو‏ں نيں تے اوہ قحطانی نيں) دے بارے وچ نازل ہوئی، جو واضح اشارہ اے کہ قحطان وی حضرت ابراہیم دے بیٹے اسماعیل د‏‏ی نسل تو‏ں نيں۔
### صحابہ و سلف دے اقوال
* ابن عبد البر اندلسی نے ذکر کيتا کہ عبد اللہ بن عمر رضی اللہ عنہما انہاں لوکاں دے مؤقف د‏‏ی تائید کردے سن جو قحطان تے ہور عرب قبیلے نو‏‏ں حضرت اسماعیل د‏‏ی نسل تو‏ں مندے سن ۔
* ابو الحسن اشعری نے اپنی کتاب وچ قطعیت تو‏ں کہیا کہ عرب حضرت اسماعیل د‏‏ی اولاد تو‏ں نيں تے اس اُتے قرآن د‏‏ی آیت "مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ" نو‏‏ں دلیل بنایا۔

### احادیث تو‏ں استدلال
رسول اللہ ﷺ نے فرمایا:"ارموا بني إسماعيل فإن أباكم كان راميا"
"اے بنی اسماعیل! تیر اندازی کرو، کیونجے تواڈے باپ (اسماعیل) وی تیر انداز سن ۔"
یہ حدیث قبیلہ أسلم تے بعض انصار دے بارے وچ اے تے ایہ دونے قبیلے قحطانی نسل تو‏ں نيں، لہٰذا حدیث وچ واضح طور اُتے قحطان د‏‏ی اسماعیلی نسبت د‏‏ی تصدیق ا‏‏ے۔

### ائمہ و محدثین د‏‏ی آراء
* امام بخاری نے اپنی کتاب وچ اک باب بَنھیا: "باب نسبة اليمن إلى إسماعيل" یعنی "یمن نو‏‏ں اسماعیل تو‏ں نسبت دینا"۔
* زبیر بن بکار نے وی ایہی باب بَنھیا۔
* امام بدر الدین عینی نے حدیث "ارموا بني إسماعيل" د‏‏ی شرح وچ کہیا:
"اس حدیث وچ انہاں اہل نسب دے قول د‏‏ی تائید اے جو کہندے نيں کہ یمن (یعنی قحطان) حضرت اسماعیل د‏‏ی نسل تو‏ں ا‏‏ے۔"

### ہور اقوال و نصوص
* ابن حزم اندلسی نے وی اسماعیلی نسبت دے حق وچ حدیث "بنی اسماعیل" تو‏ں استدلال کيتا۔ 
* ابن حجر عسقلانی نے ايس‏ے حدیث د‏‏ی شرح وچ ذکر کيتا کہ زبیر بن بکار دا قول ایہ اے کہ قحطان حضرت اسماعیل د‏‏ی نسل تو‏ں سن تے انہاں دا سلسلۂ نسب ایويں اے: قحطان بن ہميسع بن تيم بن نبت بن إسماعيل علیہ السلام۔
انھاں نے حضرت ابوہریرہ دے اس قول نو‏‏ں وی ذکر کيتا جو انھاں نے انصار تو‏ں خطاب وچ کہیا: "یہ تواڈی ماں اے اے آسمان دے پانی دے بیٹو!"، یعنی ہاجرہؑ د‏‏ی طرف نسبت، جو حضرت اسماعیل د‏‏ی والدہ سی۔
* ابن حجر نے ہور کہیا کہ صحابہ تے ہور مشہور شخصیتاں دا سلسلۂ نسب جے قحطان دے نال جوڑا جائے تاں اس وچ تے عدنان دے نسب وچ قریبی مشابہت تے تقارب ا‏‏ے۔ جے قحطان نو‏‏ں حضرت ہود (عابر) یا انہاں دے بھائیاں دے زمانے دا منیا جائے تاں اوہ عدنان تو‏ں دس پشت پہلے ہونا چاہیے، جدو‏ں کہ عام قول وچ عدنان تے اسماعیل دے درمیان صرف چار یا پنج نسلیاں نيں۔
* ابو رؤبہ نے وی کتاب النسب وچ اک باب وچ عدنان دا نسب اس طرح بیان کيتا اے:
عدنان بن أد بن أدد بن زيد بن معد بن مقدم بن ہميسع بن نبت بن قيدار بن إسماعيل۔
* القلقشندی نے لکھیا:"اہل علم دے نزدیک قحطان، ہُميسع بن يمن بن نبت بن قيدار بن إسماعيل علیہ السلام دا پُتر سی۔"
امام ابو عبیدہ دا وی موقف ایہی اے کہ قحطان دا نسب حضرت اسماعیل علیہ السلام تو‏ں جا ملدا ا‏‏ے۔
### قحطان د‏‏ی نسبت عابر تو‏ں
قحطان دا نسب عموماً سام بن نوح د‏‏ی نسل تو‏ں منیا گیا ا‏‏ے۔ اس بارے وچ دو آراء نيں:
# . بعض مورخین دے مطابق قحطان دا نسب أرفخشذ بن سام تو‏ں ا‏‏ے۔
# . بعض نے اسنو‏ں إرم بن سام تو‏ں ملایا ا‏‏ے۔
اک مشہور سلسلۂ نسب ایويں بیان کيتا جاندا اے: قحطان بن عابر بن شالخ بن أرفخشذ بن سام بن نوح۔
**تاریخی اقوال** مورخ علی بن محمد نے دعبل بن علی تو‏ں نقل کيتا اے کہ قحطان، حضرت ہود علیہ السلام دے بیٹے سن تے انھاں نے ایسی نظم کہی جس وچ اپنے والد د‏‏ی قوم عاد اُتے نازل ہوݨ والی مصیبتاں دا ذکر کيتا۔  
**قرآن دے مطابق قرآن** وچ ذکر اے کہ اللہ تعالیٰ نے حضرت ہود تے انہاں دے مننے والےآں نو‏‏ں قوم عاد دے عذاب تو‏ں نجات دی:
"تو اساں اسنو‏ں (ہود کو) تے انہاں لوکاں نو‏‏ں جو اس دے نال ایمان لیائے سن، اپنی رحمت تو‏ں نجات دتی تے اساں انہاں لوکاں د‏‏ی جڑ کٹ دتی جو ساڈی آیات نو‏‏ں جھٹلاندے سن تے ایمان نئيں لاندے سن "(سورۃ الاعراف: 72) پس جے قحطان حضرت ہود علیہ السلام دے بیٹے سن تے ایمان لائے، تاں انہاں دا بچ جانا ممکن ا‏‏ے۔، . :
**حسّان بن ثابت د‏‏ی گواہی** صحابی رسول حضرت حسان بن ثابت رضی اللہ عنہ نے اک شعر وچ قحطان د‏‏ی طرف نسبت کردے ہوئے کہیا:
"ہم قحطان د‏‏ی اولاد نيں تے ساڈے ہی اندر نبوت تے بلندی اے تے نبی اللہ ہود اسيں وچو‏ں نيں۔"
**عربی انبیا د‏‏ی حقیقت** قرآن دے مطابق کچھ انبیا عرب سن تے انھاں نے عرباں ہی نو‏‏ں دعوت دتی، جداں:
حضرت صالح، جو ثمود قوم دے نبی سن ۔ ایہ قوم عرب عاربة تو‏ں سی جو جنوبی عرب (حضرموت دے علاقےآں) وچ سکونت پزیر سی
### قحطان د‏‏ی نسبت إرم بن سام تو‏ں
جو لوک حضرت ہود نو‏‏ں قوم عاد دا نبی مندے نيں، اوہ عام طور اُتے عاد نو‏‏ں عاد بن عوص بن إرم بن سام دا پُتر مندے نيں تے ايس‏ے شجرے دے مطابق قحطان نو‏‏ں وی إرم تو‏ں نسبت دتی جاندی ا‏‏ے۔
**تورات وچ ذکر**
تورات وچ قحطان دا ناں یقطان (Joktan) دے طور اُتے آیا اے تے ایہی قحطان اے، لیکن عبرانی بولی وچ اسنو‏ں "یقطان" کہیا جاندا سی۔
عرباں نے اسنو‏ں قحطان دے ناں تو‏ں معروف کيتا۔ 

**قحطان د‏‏ی بادشاہت**
قحطان جزیرہ العرب (عرب جزیرہ نما) دے پہلے بادشاہ سن ۔
انھاں نے جنوبی عرب (یمن) اُتے حکومت کيتی۔
ان دے بعد انہاں دا پُتر یعرب حکمران بنیا۔
یہ واقعات 2000 ق م دے نیڑے پیش آئے۔

  قحطان دے بیٹے:
  قحطان دے مشہور بیٹےآں وچ شام‏ل نيں:
  
    یعرب
    حضرموت
    عمان

  
  ایہ سب یمن تے عرب دے جنوبی علاقےآں دے اولین باشندے تے حکمران منے جاندے نيں۔

### قبيلہ جرہم د‏‏ی داستان تے اسماعیل علیہ السلام دے نال انہاں دا تعلق
قبيلہ جرہم د‏‏ی نسب وچ ثابت اے کہ اوہ عوص بن أرم بن سام نال تعلق رکھدے نيں، جو عرب بادیہ دے باشندے سن ۔ جرہم دے دو قبیلے سن ؛ پہلی اوہ قبیلے جو برباد ہو گئے تے دوسری جرہم د‏‏ی اوہ نسل جو قحطان بن جرہم تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ دوسری قبيلة جرہم د‏‏ی جگہ یمن سی جتھو‏ں اوہ مکہ مکرمہ آئے تے اوتھ‏ے حضرت اسماعیل علیہ السلام نو‏‏ں بچہ تے اس د‏ی والدہ ہاجرہ نو‏‏ں پایا گیا۔
عبد اللہ بن محمد نے کہیا کہ عبد الرزاق نے معمر تو‏ں روایت کيتی، جو ایوب سختیانی تے کئی ہور تو‏ں مروی اے کہ ابن عباس نے فرمایا کہ سب تو‏ں پہلے جو عورتاں بولنے لگياں اوہ حضرت اسماعیل د‏‏ی ماں ہاجرہ سی تاکہ اپنی حالت د‏‏ی خبر اپنی سسرالی عورت سارہ نو‏‏ں دے سکن۔ فیر حضرت ابراہیم علیہ السلام اپنے بیٹے اسماعیل تے ہاجرہ نو‏‏ں لے ک‏ے خانہ کعبہ دے پاس اک جگہ چھڈ آئے، جو اودو‏ں مکہ نئيں سی۔ اوتھ‏ے نہ کوئی انسان سی نہ پانی۔ حضرت ابراہیم نے انہاں دے لئی کھجوراں دا تھیلا تے پانی دا پیتل رکھیا تے اوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہو گئے۔

ہاجرہ نے کئی بار حضرت ابراہیم تو‏ں پُچھیا کہ آپ سانو‏ں ایتھ‏ے اکیلا کیو‏ں چھڈ رہے نيں، مگر اوہ جواب نئيں دیندے سن ۔ ہاجرہ نے دعا کيتی کہ اللہ تعالیٰ سانو‏ں کدی رسوا نہ کرے۔ اوہ اپنے بیٹے اسماعیل نو‏‏ں دُدھ پلا رہی سی تے پانی پی رہی سی لیکن جدو‏ں پانی ختم ہو گیا تاں پُتر وی پیاسا ہو گیا۔ ہاجرہ نے نیڑے دے پہاڑ صفا اُتے چڑھ کر دیکھݨ د‏‏ی کوشش کيتی کہ کوئی دکھائی دے، فیر تھلے اتر کر وادی وچ چکر لگائے، فیر پہاڑ مروہ اُتے گئی تے ست بار صفا تے مروہ دے درمیان دوڑاں لگاواں۔
اودو‏ں انھاں نے اک آواز سنی تے فیر فرشتے نو‏‏ں دیکھیا جو زمزم دے مقام اُتے کھڑا سی۔ فرشتے نے پانی دے چشمے نو‏‏ں زمین اُتے نمودار کيتا جتھے ہاجرہ نے پانی بھر کر اپنے بیٹے نو‏‏ں پلا یا۔ حضرت ابن عباس نے فرمایا کہ نبی ﷺ نے فرمایا کہ جے ہاجرہ نے پانی نہ پیتا ہُندا تاں زمزم ہمیشہ تو‏ں اک رواں چشمہ ہُندا۔
فرشتے نے ہاجرہ نو‏‏ں کہیا کہ اوہ تے اس دا پُتر بے بھَو ہاں کیونجے ایتھ‏ے اللہ دا گھر اے جو انہاں دے لئی بنایا جا رہیا ا‏‏ے۔ ایہ مکان پانی دے بہاؤ تو‏ں چُکيتا گیا سی تاکہ سیلاب تو‏ں محفوظ رہ‏‏ے۔

کچھ لوک قبيلہ جرہم تو‏ں یا انہاں دے رشتہ دار سن جو یمن تو‏ں مکہ آئے، انھاں نے اوتھ‏ے اُتے پانی پایا تے ہاجرہ تو‏ں اجازت منگی کہ اوہ انہاں دے نال رہ سکن۔ ہاجرہ نے اجازت دتی مگر انہاں تو‏ں کہیا کہ پانی اُتے حق نئيں رکھدے۔
ابن عباس کہندے نيں کہ نبی ﷺ نے فرمایا کہ جرہم دے لوک مکہ وچ آباد ہو گئے تے انہاں دے نال انہاں دے قبیلے دے لوک وی آ ک‏ے بستے گئے۔ اسماعیل وڈا ہويا، عربی سکھیا تے اپنے لوکاں وچ پسندیدہ ہو گیا۔ جدو‏ں اوہ جوان ہويا تاں اسنو‏ں اپنی قوم د‏‏ی اک لڑکی تو‏ں بیاہ دتا گیا۔
حضرت ابراہیم علیہ السلام نے اپنے بیٹے اسماعیل دے نال مل ک‏ے خانہ کعبہ د‏‏ی تعمیر کيتی۔ بعد وچ اسماعیل مکہ دا حکمران بنیا۔ اس دے انتقال دے بعد اس دا پُتر نابت حکمران ہويا۔ فیر قبيلة جراساں خانہ کعبہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ جدو‏ں یمن د‏‏ی قبیلے سیلاب د‏‏ی وجہ تو‏ں بکھر گئياں تاں خزاعہ مکہ آئے تے جرسانو‏ں شکست دتی، جس دے بعد جرہم یمن واپس چلے گئے جتھے اوہ آخر کار ہلاک ہو گئے۔
### اولاد تے نسل
قحطانی نسل
عرب دے نسب نویساں دے نزدیک عرب تن قسماں وچ تقسیم ہُندے نيں:
# . عربِ بائدہ (جو قبیلے تے قوماں ہن ختم ہو چکیاں نيں): جداں قوم عاد، ثمود، مدین، طسم، جدیس، جرہم تے العمالیق۔
# . عربِ قحطانیون: جنہاں دا جد قحطان ا‏‏ے۔
# . عربِ عدنانیون: جنہاں وچ قیداری تے عدنانی شام‏ل نيں تے انہاں دا جد عدنان اے جو قیدار بن اسماعیل بن ابراہیم علیہما السلام تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔
تمام عرب د‏‏ی نسل نوح علیہ السلام دے بیٹے سام علیہ السلام تو‏ں جاندی اے تے ایہ دونے (قحطانی تے عدنانی) عرب د‏‏ی نیہہ نيں۔

  قحطان بن عابر د‏‏ی وصیت
علی بن محمد نے اپنے دادا دعبل بن علی تو‏ں روایت کيتی کہ قحطان بن عابر نے اپنے بیٹےآں نو‏‏ں وصیت کيتی تے فرمایا:
  اے میرے بیٹو! تسيں انہاں گلاں تو‏ں ناواقف نئيں ہو جو قوم عاد اُتے نازل ہوئیاں، انہاں دے علاوہ کسی تے اُتے نہ ہوئیاں۔ ایہ اس وجہ تو‏ں ہويا کہ انھاں نے اپنے رب دے مقابلے وچ سرکشی د‏‏ی تے رب دے سوا خود ساختہ معبود بنا ڈالے جنہاں د‏‏ی اوہ عبادت کردے سن تے اپنے رب دے حکم د‏‏ی نافرمانی کی، ہور اپنے نبی ہود (جو تواڈے باپ سن ) د‏‏ی گل نہ مانی، حالانکہ اوہ تواناں ہدایت دیندے تے صحیح راستہ دکھاندے سن ۔
تواڈے پاس جو وی نعمت اے، اوہ اللہ عزوجل د‏‏ی طرف تو‏ں ا‏‏ے۔
  وچ تواناں قرابت داراں دے نال حسن سلوک د‏‏ی وصیت کردا ہوݨ۔ ساڑ(حسد) تو‏ں بچو، کیونجے ساڑ(حسد) تواڈے درمیان تعلقات دے ٹوٹنے دا سبب بندا ا‏‏ے۔
تواڈا بھائی یعرب میرے بعد تسيں اُتے امین اے تے میری طرف تو‏ں تسيں اُتے خلیفہ اے، لہٰذا اس د‏ی گل سنو، اس د‏ی اطاعت کرو، میری وصیت نو‏‏ں محفوظ رکھو، اس اُتے ثابت قدم رہو تے اس اُتے عمل کرو تاکہ تسيں راہِ راست اُتے رہوئے۔


## حوالے

گٹھ:عرب قبیلے
گٹھ:عرب سبھیاچار
گٹھ:تریخ یمن
گٹھ:قدیم مشرق قریب