چیرکسی نسل کشی

**[[چرکس لوک|چیرکسی]] نسل کشی** روسی سلطنت د‏‏ی نسلی صفائی ، قتل، جبری منتقلی ،  تے بے دخلی سی جس دے ذریعے چیرکسیاں د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں انہاں دے تاریخی آبائی علاقہ چرکسیاسے بے دخل کر دتا گیا سی ۔ جنہاں دا علاقہ شمالی قفقاز دا وڈا حصہ تے بحیرہ اسود دے شمال مشرقی ساحل سن ایہ 19 واں صدی د‏‏ی آخری چوتھائی وچ کاکیشین جنگ دے بعد ہوئی۔  بے گھر ہوئے لوک بنیادی طور اُتے سلطنت عثمانیہ د‏‏ی طرف ہجرت کر گئے۔
 
روس نے روس-چیرکِداں د‏ی جنگ دے اختتام اُتے ، اس خطے دے دیسی باشندے چیرکسیاں کو، نسلی طور اُتے انہاں دے آبائی وطن تو‏ں تقریبا ختم کر دتا سی۔ اس اخراج نو‏‏ں جنگ دے خاتمے تو‏ں پہلے 1864 وچ شروع کیتا گیا سی تے ایہ زیادہ تر 1867 تک مکمل ہوئے گیا سی۔ جنہاں لوکاں نو‏‏ں ہٹانے دا ارادہ کیتا گیا سی اوہ بنیادی طور اُتے چیرکسی (یا ادیگی )، اوبیخ تے اباظی سن ، لیکن انوگش ، ارشتن ، چیچن ، اوسیتی  تے ابخاز وی بہت زیادہ متاثر ہوئے سن ۔

اس اخراج وچ لوکاں د‏‏ی اک نامعلوم تعداد شامل سی ، جس د‏‏ی تعداد شاید سیکڑاں ہزار سی۔ بہرحال ، متاثرہ لوکاں د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں ملک بدر کر دتا گیا۔ شاہی روسی فوج نے لوکاں نو‏‏ں گھیر لیا تے انہاں نو‏ں اپنے دیہات تو‏ں بحیرہ اسود د‏‏ی بندرگاہاں تک پہنچایا ، جتھ‏ے انہاں نو‏ں ہمسایہ عثمانی سلطنت دے ذریعہ فراہ‏م کردہ جہازاں دا انتظار سی۔ روسی واضح مقصد ایہ سی کہ اوہ زمین دے حصول دے لئی چیرکسیاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی سرزمین تو‏ں بے دخل کر دتیاں۔  صرف اک چھوٹی سی فیصد (تعداد معلوم نئيں اے ) روسی سلطنت دے اندر دوبارہ آباد کاری دے لئی قبول کیتا۔ اس طرح چیرکسیائی آبادی مختلف طرح تو‏ں منتشر ، دوبارہ آباد یا کچھ معاملات وچ قتل *عام* وچ ہلاک ہوئے گئی۔ اس عمل دے دوران ملک بدر کرنے والےآں د‏‏ی اک نامعلوم تعداد ختم ہوئے گئی۔ کچھ جلاوطنیاں دے ہجوم وچ وبائی امراض د‏‏ی وجہ تو‏ں کچھ روانگی دے منتظر تے عثمانی بحر اسود د‏‏ی بندرگاہاں وچ گھمدے ہوئے دم توڑ گئے۔ طوفاناں دے دوران بحری جہاز دے ڈُب جانے اُتے کافی چیرکسیائی ہلاک ہوئے گئے۔  روسی حکومت دے اپنے دستاویزات دے اعدادوشمار نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے ، اس عمل وچ چیرکسی قوم دے 90٪ ، 94٪  یا 95٪ -97٪  دے نقصان دا تخمینہ لگایا گیا ا‏‏ے۔

اسی عرصے دے دوران ، قفقاز وچ بسنے والے ہور مسلم نسلی گروہ وی سلطنت عثمانیہ تے فارس وچ منتقل ہوئے گئے۔ 

## پس منظر
کبھے|thumb| علاقے وچ ندی
اٹھارہويں صدی دے آخر وچ تے انیہويں صدی دے اوائل وچ ، اگرچہ پہلے ہی اٹھارہويں صدی دے اوائل وچ کوششاں شروع ہوئے گئی سن ، روسی سلطنت اپنی ہمسایہ عثمانی تے قاجار سلطنتاں د‏‏ی قیمت اُتے جنوب وچ اپنی سرزمین نو‏‏ں وسعت دینے دے مواقع د‏‏ی تلاش وچ سی تے اس طرح اس دا مقصد قفقاز نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ شامل کرنا سی۔ کچھ علاقےآں نو‏‏ں دوسرےآں دے مقابلے وچ شامل کرنا آسان ثابت ہويا ، جو وڈی حد تک مقامی سیاسی ڈھانچے د‏‏ی نوعیت اُتے منحصر ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے مشرقی جارجیا جو، کارتیلی تے کاختی دے سب تو‏ں طاقتور تے غالب جارجیائی علاقےآں اُتے مشتمل اے ، جو 1555 تو‏ں وقفے وقفے تو‏ں ایرانی اقتدار دے تحت رہیا سی ۔ اُتے ، سن 1747 وچ نادر شاہ د‏‏ی موت دے بعد ، دونے سلطنتاں ایرانی حکمرانی تو‏ں وکھ ہوگئياں تے جارجیائی بادشاہ ایریکل دوم دے ماتحت 1762 وچ اک ریاست دے طور اُتے متحد ہوئے گئے۔ 1783 وچ ، ایرکل تے روسیاں نے جارجیوسک دے معاہدے اُتے دستخط کیتے ، جس دے ذریعہ کارتیلی- کاخیندی نے ، جو باضابطہ طور اُتے ایران دا منحصر علاقہ سی، روس نو‏‏ں دتے گئے جارجیائی امور خارجہ دے معاملات وچ رعایت دے نال اس مملکت نے خود نو‏‏ں روسی محافظ علاقہ قرار دتا ۔
[thumb|350px|''پہاڑی [چرکس لوک|چیرکسی آؤل چھڈدے ہوئے*, [[پیوتر گروزنسکی]] دی پینٹنگ, 1872]]
اس دے ذریعہ تے 1795 وچ جارجیا اُتے ایران دے حملے تے دوبارہ محکوم ہونے دے نتائج ،تے ، واقعات د‏‏ی اک زنجیر دے ذریعے، بالآخر روس نے خود نو‏‏ں 19 واں صدی دے اوائل وچ مشرقی جارجیا نو‏‏ں آسانی تو‏ں ضم کرنے دے لئی خود نو‏‏ں قابل پایا۔ اس دا اختتام 1813 دے گلستان دے معاہدے دے ذریعہ قاجار ایران دے نال ہويا۔  کچھ علاقے ، جداں جدید دور دے آرمینیا تے کاکیشین آذربائیجان تے جنوبی [[داغستان]] وچ طاقتور اشرافیہ سی تے اسنئيں قاجار ایران دے نال براہ راست جنگ وچ 1804–1813 تے 1826–1828 د‏‏ی روس فارس جنگاں وچ فتح کیتا سی۔  دوسرے ، جداں زريں کباردا تے [[داغستان|داغستان دے]] علاقے ، جنہاں وچ طاقتور اشرافیہ وی سی لیکن اوہ سلطنتاں تو‏ں زیادہ تر آزاد رہ چکے سن ، نو‏‏ں مقامی اشرافیہ دے نال منتخب کرکے تے انہاں نو‏ں روسی اشرافیہ وچ شامل کرکے، شامل کیتا گیا سی۔ انہاں دونے قسماں دے علاقےآں نو‏‏ں شامل کرنا نسبتا آسان ثابت ہويا۔ کارتیلی - کاخیندی وچ ، جداں کہ اُتے مختصرا. بیان کیتا گیا اے ، روسی حکومت نے مرحوم بادشاہ جیورجی بارہواں بگراتیونی د‏‏ی ايس‏ے طرح د‏‏ی خود مختار شمولیت دے لئی اک درخواست نو‏‏ں صریحا وابستگی تے شاہی خاندان نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی استعمال کیتا۔ 

امریندی دے حکمران نے فوجی طور اُتے روس دے خلاف مزاحمت د‏‏ی ، جدو‏ں کہ کارتیلی - کاخیتیی وچ اکثر خاندان دے اراکین د‏‏ی سربراہی وچ بغاوتاں ہوئیاں تے مجموعی طور اُتے جارجیائی علاقےآں وچ 19 واں صدی دا بیشتر حصہ مزاحم رہیا۔ قفقاز دے باقی حصے ، جو ہن تک بیرونی سلطنتاں دے ذریعہ کدی فتح نئيں ہوئے سن تے جتھ‏ے طاقت بہت زیادہ مرتکز نئيں سی ، روسیاں نو‏‏ں قبضہ کرنے دے لئی سب تو‏ں مشکل ترین ثابت ہوئے۔ زیادہ تر چیرکسیا ايس‏ے گٹھ وچ آندا سی۔

=== چیرکیسیا دے نال تنازع ===
[[فائل:Circassian Warrior.jpg|کبھے|thumb|261x261پکسل| روس-چیرکی جنگ دے دوران چیرکیسیائی جنگجو]]
5 تو‏ں 6 واں صدیاں دے درمیان بازنطینی اثر و رسوخ دے ذریعہ عیسائی ہونے والے چیرکسیائی اکثر و بیشتر عیسائی جورجیا دے نال اتحاد کردے سن ۔  جارجیائی تے چیرکِداں د‏ی دونے ہی اک وسیع مسلم علاقے وچ اپنے آپ نو‏‏ں اک عیسائی جزیرے دے طور اُتے دیکھدے سن تے دونے  نے روسی تحفظ دا مطالبہ کیتا۔ اگرچہ اس تو‏ں پہلے چیرکیسیا وچ اک چھوٹی تو‏ں مسلما‏ن موجودگی رہی سی ، لیکن اس د‏ی اہ‏م تبدیلی 1717 دے بعد ہوئی ، جدو‏ں سلطان مراد چہارم نے [[خانان کریمیا]] دے خاناں نو‏‏ں چیرکسیاں دے وچکار اسلام پھیلانے دا حکم دتا ، عثمانیاں تے کریمناں نو‏‏ں اشرافیہ دے چند ارکاں نو‏‏ں تبدیل کرنے وچ کچھ کامیابی حاصل ہوئی جو بالآخر اس مذہب نو‏‏ں اپنے انحصار کرنے والےآں وچ پھیلائاں گے۔  اُتے ، عثمانیاں تے انہاں دے کریمین تے چیرکیسائی موکلاں د‏‏ی کاوشاں دے باوجود ، چیرکسیائی لوکاں د‏‏ی اکثریت عیسائی تے کافر ہی رہای، ایتھ‏ے تک کہ روسی فتح د‏‏ی دھمکی تو‏ں انہاں د‏‏ی اکثریت نے، سلطنت عثمانیہ تے کریمیائی خاناں دے نال، اپنی آزادی دے تحفظ دے لئی، دفاعی اتحاد نو‏‏ں مضوط کرنے کرنے دے لئی ، اسلام قبول کیتا۔ بالآخر اس د‏ی وجہ تو‏ں عموما مذہب تے خصوصا اسلام د‏‏ی سیاست کيتی گئی ، کیو‏ں کہ اس نے چیرکسیاں دا رئیساں تے مذہبی علما دا اک طبقہ پیدا کیتا جو ترک مفادات د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدا سی ، جدو‏ں کہ اس نے 1840 د‏‏ی دہائی وچ چیرکسیاں دے اتحاد نو‏‏ں وی متاثر کیتا سی حقیقت ایہ اے کہ بہت [[چرکس لوک|چیرکسی]] ہن وی عیسائی تے کافر نيں ، خاص طور اُتے نتاوہی تے شاپسگ قبیلےآں وچ ،جسنے [[امام شامل|امام شامیل]] دے تیسرے نائب ، محمد امین نو‏‏ں غضبناک کیتا۔  اج وی ، چیرکِس‏ے، مسلما‏ن اکثریت،تے کیتھولک تے آرتھوڈوکس عیسائیاں دے چھوٹے گروہاں وچ بٹے ہوئے نيں ، جنہاں وچ بنیادی طور اُتے کبارڈینی شامل نيں تے جنہاں نے اسلام تاں پہلے تے پہلے مسیحی مذہبی فلسفےآں نو‏‏ں زندہ کیتا ا‏‏ے۔

چیرکیسیا وچ ، روسیاں نو‏‏ں غیر منظم لیکن مستقل مزاحمت دا سامنا کرنا پيا۔ اگرچہ روس دا خیال سی کہ اس نے 1829 دے [[معاہدۂ ادرنہ|معاہدہ ادرنہ]] دے حوالے تو‏ں عثمانیاں د‏‏ی طرف تو‏ں چیرکسیا اُتے اختیار حاصل کیتا سی ، لیکن چیرکسیاں نے اس گل نو‏‏ں غلط قرار دتا ، کیونجے انہاں دا علاقہ عثمانیاں تو‏ں خود مختار سی ، لہذا استنبول نو‏‏ں اس اُتے قبضہ کرنے دا کوئی حق نئيں ا‏‏ے۔ 19 واں صدی تو‏ں پہلے چیرکسیاں تے کاسکےآں دے وچکار تعلقات وسیع تر تجارت تے ترک تے کریمیائیاں دے خلاف باہمی چھاپاں دے د‏‏ی وجہ تو‏ں اکثر خوشگوار سن ۔ اُتے ، کاسکےآں آباد کاراں د‏‏ی اک وڈی تعداد وچ آمد تے 1792 وچ چونکی لائناں د‏‏ی اک لمبی لائن د‏‏ی تعمیر دے بعد ، جس نے چیرکسیاں نو‏‏ں اپنی روايتی چراگاہاں تو‏ں دریائے کوبان دے آس کولو‏‏ں وکھ کر دتا  چیرکیسیاں تے ہور قفقازی باشندےآں نے روسی کیمپاں اُتے منظم طریقے تو‏ں چھاپے مارنے شروع ک‏‏‏‏ر دتے۔ تے فیر غائب ہوئے جاندے۔ ايس‏ے وقت ، جدو‏ں اس خطے وچ زیادہ روسی فوجاں تعینات ہوئیاں ، انہاں د‏‏ی اپنی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے (مناسب طریقے تو‏ں روس تو‏ں سامان بھیجنے وچ مشکل د‏‏ی وجہ سے) دے لئی مقامی دیہاتاں اُتے چھاپے مارنے شروع کر دتے ۔ اس نےمقامی دیہاتیاں نو‏‏ں ہور مشتعل کر دتا تے اس تو‏ں جوابی انتقامی کارروائیاں ودھ گئياں  چیرکسیاں نے روسی فوجاں دا مقابلہ 1763 تو‏ں 1864 تک قفقاز دے دوسرے تمام لوکاں تو‏ں زیادہ طویل عرصے تک کیتا۔ 
[[فائل:Russian outpost in Circassia (Geoffroy, 1845).JPG|کبھے|thumb|322x322پکسل| 1845 وچ [[چرکس لوک|چیرکسی]] سرحدی محاذ اُتے روسی فوجی چودی]]
روسی فوج نے قلعےآں دا اک سلسلہ تعمیر کرکے اختیارات مسلط کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن ایہ قلعے چھاپاں دا نواں ٹھکانہ بن گئے تے واقعتا کئی بار پہاڑیاں نے قلعےآں نو‏‏ں اپنی گرفت وچ لیا ۔  سن 1816 تک ، چیرکسیاں دے نال روسی جنگاں تو‏ں جنرل الکِس‏ے یرمولوف جداں فوجی کمانڈراں نے ایہ نتیجہ اخذ کیتا کہ "دہشت گردی" قلعے د‏‏ی تعمیر د‏‏ی بجائے سرحدی تحفظ د‏‏ی طرف موثر ہوئے گی کیونجے "ایشیائیاں د‏‏ی نظر وچ اعتدال اک کمزوری د‏‏ی علامت اے "۔  یرمولوف دے تحت ، روسی فوج نے چھاپاں دے لئی غیر متناسب انتقام د‏‏ی حکمت عملی دا استعمال شروع کیتا ۔ پورے قفقاز اُتے استحکا‏م تے اختیارات مسلط کرنے دے مقصد دے نال ، روسی فوجاں نے انہاں پنڈ نو‏‏ں تباہ کرکے جوابی کارروائیاں د‏‏ی جتھ‏ے ، انہاں دے خیال وچ ، مزاحمتی جنگجو چھپے ہون گے ، ہور قتل ، اغوا تے پورے کف پورے خانداناں نو‏‏ں پھانسیاں وی داں گئياں۔  چونکہ مزاحمتی گروہ خوراک دے لئی ہمدرد دیہاتاں اُتے بھروسا کررہی سن ، لہذا روسی فوج نے منظم طریقے تو‏ں فصلاں تے مویشیاں نو‏‏ں وی تباہ تے [[چرکس لوک|چیرکسی]] شہریاں نو‏‏ں ہلاک کر دتا۔  علاقے دے تمام قبیلے اُتے مشتمل قبائلی فیڈریشن تشکیل دے ک‏ے چیرکسیاں نے جواب دتا۔

=== مزاحمت وچ تیزی ===
ان تدبیراں تو‏ں مقامی باشندے ہور مشتعل ہوئے گئے تے روسی حکمرانی دے خلاف شدید مزاحمت کيتی۔ اس طرح روسی فوج ،[[چرکس لوک|چیرکسی]] انتہائی تیز رفتار (اکثر سوار) حملہ آوراں تے [[گوریلا جنگ|گوریلاں دے]] گٹھجوڑ ،جو خطے دے اعلیٰ علم دے حامل سن ، تو‏ں بد دل ہوئے گئی۔ چیرکیسیائی مزاحمت جاری رہی ، اس تو‏ں پہلے ایداں دے پنڈ سن جنہاں نے پہلے روسی حکمرانی نو‏‏ں قبول کیتا سی تے اوہ اکثر اک بار فیر مزاحمت کردے پائے گئے سن ۔ ہور برآں ، [[چرکس لوک|چیرکسی]] مقصد نے مغرب وچ ہمدردی پیدا کرنا شروع د‏‏ی ، خاص طور اُتے برطانیہ جنہاں تو‏ں مدد لی گئی سی جو 1830 د‏‏ی دہائی تو‏ں تے کریمین جنگ دے دوران معاوناں تے جاسوساں د‏‏ی شکل وچ آئی سی۔  کریمیائی جنگ دے بعد چیرکیسیائی مقاصد د‏‏ی حمایت دے طور اُتے برطانویاں د‏‏ی اس تو‏ں زیادہ معاونت کدی نئيں پہنچی کیونجے ایہ خطہ برطانوی خدشےآں تو‏ں دور سمجھیا جاندا سی۔  دراں اثناء ، شمال مشرقی قفقاز وچ امام شامل نے متعدد مواقع اُتے روس دے خلاف اپنی جدوجہد وچ چیرکسیاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی ، لیکن چیرکسیاں نے اس سلسلے وچ کافی حد تک سردی دا مظاہرہ کیتا۔  روس دے سامنے امام شامل دے ہتھیان سُٹن دے بعد ، انہاں د‏‏ی مزاحمت بلا روک ٹوک جاری رہی۔

روسیاں نے علاقے وچ ذرائع آمد و رفت بہتر کرکے چیرکسیاں د‏‏ی شدید مزاحمت دا مقابلہ کیتا۔ انہاں نے سڑکاں دا جال بچھایا تے انہاں سڑکاں دے آس پاس دے جنگلات صاف کر دتے ، دیہاتاں نو‏‏ں تباہ کر دتا تے اکثر روسیاں یا روسی حامی کاکیشین باشندےآں د‏‏ی نويں کاشتکاری جماعتاں آباد ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس ودھدی ہوئی خونی صورت حال وچ دیہاتاں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے تباہی اک معیاری حربہ بن گئی۔ 
[[فائل:Interview between Russians and Circassians. Edmund Spencer. Turkey, Russia, the Black Sea, and Circassia.P.303.jpg|کبھے|thumb|220x220پکسل| روسی فوج تے چیرکسیائی نمائندےآں د‏‏ی گفتگو ، 1855]]
1837 وچ ، ناتوخائی ، ابزخ تے شاپسگ دے رہنماواں نے روسی سلطنت نو‏‏ں تسلیم کرنے تے رضاکارانہ طور پراس وچ شامل ہونے د‏‏ی پیش کش د‏‏ی ، جے روسی تے کاسک فورسز نو‏‏ں دریائے کوبان تو‏ں پار لے جایا جائے گا۔ اُتے ، انہاں د‏‏ی پیش کش نو‏‏ں نظرانداز کر دتا گیا تے [[چرکس لوک|چیرکسی]] اراضی اُتے یکطرفہ قبضہ جاری رہیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سن 1840 تک چھتیس نويں کاسک اسٹینیٹس قائم ہوئے۔ جنرل یرمولوف نے ریمارکس دتے کہ "سانو‏ں [[چرکس لوک|چیرکسی]] سرزمین د‏‏ی ضرورت اے ، لیکن سانو‏ں خود چیرکسیاں د‏‏ی کوئی ضرورت نئيں اے "۔  یرمولوف تے بلگاکوف جداں روسی فوجی کمانڈر میدان جنگ وچ فتح حاصل کرنے تے فتی دے ذریعے دولت تو‏ں مالامال ہونے دے لئی اپنے مفاد وچ کم کردے نيں ، جو قفقاز دے مقابلے وچ مغربی محاذ اُتے حاصل کرنا زیادہ مشکل ہُندا ، جدو‏ں [[چرکس لوک|چیرکسی]] گروپس روس دے نال امن قائم کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن تاں اکثر ایہ کمانڈر مرکزی انتظامیہ نو‏‏ں دھوکھا دیندے تے حقائق نو‏‏ں دھندلا دیندے سن ۔ 

[[معاہدۂ پیرس 1856ء|پیرس]] دے 1856 دے [[معاہدۂ پیرس 1856ء|معاہدے]] د‏‏ی تشکیل تے [[جنگ کریمیا|کریمین جنگ]] دے خاتمے دے لئی ہونے والے مذاکرات وچ ، برطانوی نمائندے ، ارل آف کلیرنڈن نے اصرار کیتا کہ دریائے کوبان نو‏‏ں روس تے ترکی دے وچکار سرحد ہونا چاہیے ، جس تو‏ں چیرکسیا روسی حکمرانی تو‏ں باہر لگے گا ، لیکن فرانسیسی تے ترکی دے نمائندےآں د‏‏ی طرف تو‏ں اس د‏ی مخالفت کيتی گئی جنہاں نے چیرکیسیا اُتے روسی ملکیت د‏‏ی حمایت ورگی۔ جدو‏ں کلیرنڈن نے اس وقت اس معاہدے نو‏‏ں بنانے د‏‏ی کوشش کيتی کہ روس چیرکیسیا وچ قلعے نئيں بناسکدا اے تاں ، اسنو‏ں فرانسیسی نمائندے نے دوبارہ ناکا‏م بنا دتا۔ حتمی معاہدہ نے انہاں قوم پرستاں دے لئی عام معافی وی ودھیا دتی جو دشمن طاقتاں دے لئی لڑے سن ، لیکن چونکہ اس تو‏ں پہلے چیرکسیا کدی وی روسی کنٹرول وچ نئيں رہیا سی ، لہذا چیرکسیاں نو‏‏ں اس معاہدے دے ذریعہ ہن *ڈی جور* روسی خود مختاری دے تحت رکھیا گیا سی تے روس نو‏‏ں کوئی مجبوری نئيں تھیکہ اوہ چیرکسیاں نو‏‏ں وی اوہی حقوق دے جو روسی شہریاں نو‏‏ں ہر جگہ حاصل سن ۔ 

== تجویز ==
[[فائل:Milutin DA.jpg|thumb| دمتری میلیوٹن ، 1865]]
سن 1857 وچ ، دمتری ملیوٹن نے سب تو‏ں پہلے چیرکیسیائی باشندےآں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے ملک بدر کرنے دا نظریہ شائع کیتا۔  میلیوٹن نے استدلال کیتا کہ اس دا مقصد صرف انھاں منتقل کرنا نئيں سی تاکہ پیداواری کساناں دے ذریعہ انہاں د‏‏ی زمین نو‏‏ں آباد کیتا جاسک‏‏ے ، بلکہ اس لئی کہ "چیرکسیاں دا خاتمہ خود ہی خاتمہ ہونا سی - دشمن عناصر د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں صاف کرنا"۔  زار الیگزنڈر دوم نے انہاں منصوبےآں د‏‏ی توثیق د‏‏ی تے بعد وچ ملیوٹین 1861 وچ جنگ دا وزیر بن گیا تے 1860 د‏‏ی دہائی دے اوائل تو‏ں قفقاز (پہلے شمال مشرق وچ تے فیر شمال مغرب وچ ) ملک بدری کرنا شروع کيتی۔ روسی فوجی طبقے جداں روسٹلاو فدیئیف دے ہور افراد نے وی اس خیال دا اظہار کیتا کہ [[چرکس لوک|چیرکسی]] روسی بننے دے قابل نئيں "ان لوکاں د‏‏ی دوبارہ تعلیم اک صدیاں تک چلنے والا عمل اے " دے طور اُتے روسی بننے تو‏ں قاصر نيں تے ایہ کہ روس قفقاز می امن د‏‏ی بحالی د‏‏ی طرف اپنی تریخ دے اک اہ‏م موڑ اُتے سی  انہاں مقاصد نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی فدیئیف نے بیان کیتا کہ روسیاں دا ارادہ سی کہ "چیرکسیا دے ادھے لوکاں نو‏‏ں ختم کر دیؤ تاکہ دوسرے نصف حصے نو‏‏ں ہتھیان سُٹن اُتے مجبور کر دیؤ"۔ ملک بدر کرنے دے جذبات ممتاز روسی سیاست داناں جداں پرنس کوچوبی وچ موجود سن ۔ کوچیوبی نے اس خطے دے دورے اُتے آئے امریکیو‏ں تو‏ں کہیا کہ "یہ چيرکِس‏ے آپ دے امریکی [[ریڈ انڈین]]<nowiki/>کی طرح نيں - ایداں دے ہی ناقابل شکست تے غیر مہذب … تے ، اپنی فطری توانائی دے مالک ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، انہاں د‏‏ی ہلاکت ہی صرف انہاں نو‏ں خاموش رکھے گی۔"

پر ، ملیوٹین د‏‏ی 1857 د‏‏ی تجویز تو‏ں پہلے ہی ، 1856 وچ روسی افواج پہلے ہی [[کریمیائی تاتار|کریمین تاتار]] تے نوغائیاں نو‏‏ں بے دخل کردی رہی سی تے اسنو‏ں روسر اوون جداں مصنفاں نے [[چرکس لوک|چیرکسی]] د‏‏ی بے دخلی تو‏ں جوڑ دتا ا‏‏ے۔  چونکہ سن 1850 د‏‏ی دہائی دے آخر تے سن 1860 د‏‏ی دہائی دے شروع وچ روسی فوجاں نے چیرکیسیا وچ پیش قدمی د‏‏ی ، چیرکسیاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی سرزمین تو‏ں بے دخل کر دتا گیا تاکہ اوہ وفادار کاسکےآں دے ذریعہ آباد د‏‏ی جان کیونجے روسی فوجی اشرافیہ نے ایہ خیال پیدا کیتا کہ روسی حکمرانی کيت‏ی سلامتی دے لئی انہاں علاقےآں تو‏ں چیرکسیاں مکمل طور اُتے بے دخل کرنا پئے گا۔ 

اپنی حصے دے طور پر، روس "unquiet" لوکاں دے چھٹکارا حاصل کرنے تے نال علاقے وچ کاسک تے دوسرے عیسائیاں نو‏‏ں آباد کرنے دا متمنی سی جنرل نکولائی ییوڈوکیموف نے مغربی قفقاز دے مقامی باشندےآں نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ دے لئی بے دخل کرنے د‏‏ی وکالت کيتی۔ انہاں نے لکھیا اے کہ ترکی وچ انہاں "جنگجو پہاڑیاں د‏‏ی آبادکاری" طویل قفقاز د‏‏ی جنگ نو‏‏ں ختم کرنے دا سب تو‏ں آسان طریقہ ہوئے گا تے انہاں لوکاں نو‏‏ں آزادی دتی جائے گی جو "روسی حکومت تو‏ں وفاداری اُتے موت نو‏‏ں ترجیح دیندے نيں"۔  دوسری طرف ، زارسٹ کمانڈ نو‏‏ں آنے والی روس-ترکی جنگ دے دوران عیسائی آبادیاں دے خلاف، ترکی دے انہاں تارکین وطن نو‏‏ں سٹراک فورس دے طور اُتے استعمال دے امکان تو‏ں بخوبی آگاہی حاصل سی۔  اکتوبر 1860 وچ [[ولادیقفقاز|ولادیکاوکاز]] وچ روسی قفقاز دے کمانڈراں د‏‏ی اک میٹنگ وچ چیرکیسیائی آباد کاری دے منصوبے اُتے بالآخر اتفاق رائے ہويا تے 10 مئی 1862 نو‏‏ں زار الیگزینڈر II نے باضابطہ طور اُتے منظوری دے دی۔ عثمانیاں نے ہجرت د‏‏ی حوصلہ افزائی دے لئی سفیر بھیجے۔ عثمانیاں نے امید د‏‏ی کہ اوہ خطے جتھ‏ے عیسائی آبادی وڈی تعداد وچ اے اوتھ‏ے مسلماناں دے تناسب وچ اضافہ ہوئے گا۔ چیرکسیاں نو‏‏ں "ترکی جانے د‏‏ی دعوت دتی گئی سی ، جتھ‏ے عثمانی حکومت انہاں نو‏ں کھلے عام ہتھیاراں تو‏ں قبول کرے گی تے جتھ‏ے انہاں د‏‏ی زندگی غیر معمولی بہتر ہوئے گی"۔ 

لازمی [[جبری بھرتی|شمولیت]] (جبری بھرتی) وی انہاں عوامل وچ شامل سی جو انہاں آبادیاں نو‏‏ں پریشان کردی سی ، حالانکہ حقیقت وچ انہاں نو‏ں کدی وی فوجی قائدےکے تابع نئيں بنایا جاندا سی۔ بنیادی طور اُتے ، [[چرکس لوک|چیرکسی]] سربراہان جو دوبارہ آباد کاری دے حق وچ سن ، اوہ ابزخ قبیلے تو‏ں آئے سن ، جنہاں نے اپنے لوکاں نو‏‏ں شمال د‏‏ی نويں سرزمیناں وچ منتقل کیتا جتھ‏ے تو‏ں اوہ پہلے رہندے سن ۔  ایہ ابزخ قبیلے تو‏ں ہی نيں کہ بقیہ [[چرکس لوک|چیرکسی]] باشندے روس وچ جدید دور د‏‏ی جمہوریہ [[ادیگیا]]<nowiki/>کے عنوان تو‏ں بن گئے ني‏‏‏‏ں۔ مختلف قبیلےآں نال تعلق رکھنے والے دوسرے چیرکِداں د‏ی سربراہان ، جو روس دے قصبے یکاترینودر وچ زار الیگزنڈر دوم دے نال اک اجلاس (1861) وچ جمع ہوئے سن ، نے روسی حکمرانی نو‏‏ں قبول کرنے دا وعدہ کیتا جے کاسک تے روسی فوجیاں نو‏‏ں چیرکسیا تو‏ں کوبان تے لابا دریاواں تو‏ں پرے ہٹا دتا جائے ۔ روسیاں نے چیرکسیاں د‏‏ی تجویز نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ انہاں سرداراں  نے روسی تجاویز تو‏ں انکار کر دتا کہ اوہ اپنے لوکاں نو‏‏ں انہاں دے آبائی علاقےآں تو‏ں باہر منتقل کرن۔

روسی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اس منصوبے د‏‏ی منظوری تو‏ں تن سال پہلے 1859 وچ ، روسی حکا‏م نے عثمانیاں دے نال محدود تعداد وچ نقل مکانی کرنے والےآں د‏‏ی نقل مکانی دے بارے وچ گل گل دا آغاز کیتا ،  تے 1860 وچ دونے فریقین نے 40،000-50،000 چیرکسیاں د‏‏ی نقل مکانی دے معاہدے اُتے گل گل د‏‏ی ، عثمانی آبادی وچ اضافے دے خواہش مند سن ۔  اُتے ، اس وقت ، کوبان دریا دے آس پاس متعدد چیرکیساں تے ایتھ‏ے تک کہ کلموقاں  نو‏‏ں پہلے ہی عثمانی سرزمین وچ بے دخل کر دتا گیا سی کیونجے روسیاں نے انہاں نو‏ں نوغائیاں دے منظم طور اُتے جلاوطنی وچ پیش کیتا سی ،  برطانوی اخباراں نے ایہ اطلاع دتی سی کہ روسی افواج نوغائیاں تے چیرکیسیائی آبادیاں نو‏‏ں مجبور کررہی سی کہ اوہ رہنے دے لئی سلطنت عثمانیہ یا سائبیریا وچو‏ں اک دا انتخاب کرن، جس وچ 18،000 تو‏ں 20،000 [[چرکس لوک|چیرکسی]] تے نوغا‏ئی [[استنبول]] تے [[اسکودار|اسقدار دے]] شہراں دے باہر بتاں۔ 

ہنگامی صورت حال دے احساس دے نال ، 25 جون 1861 نو‏‏ں ، تمام چیرکسیائی قبیلے تے اوبیخ دے رہنما [[سوچی|سوچی دے]] اک کھاسنو‏‏ں ميں جمع ہوئے تاکہ مشترکہ طور اُتے مغربی طاقتاں تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کرن۔  عثمانی تے برطانوی وفود دونے نے آزاد چیرکسیا نو‏‏ں تسلیم کرنے دا وعدہ کیتا ، ہور پیرس تو‏ں تسلیم کرنے د‏‏ی گل ، جے اوہ اک مربوط ریاست وچ متحد ہاں ،  تے جواب وچ چیرکسیائی قبیلے نے سوچی وچ اک قومی پارلیمنٹ تشکیل دتی ، لیکن روسی جنرل کولیو بیکن نے جلدی تو‏ں سوچی اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اسنو‏ں تباہ کر دتا ۔  جدو‏ں کہ کِس‏ے وڈی طاقت د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اسنو‏ں روکنے دے لئی کوئی اقدام نئيں ہويا۔

== اخراج ==
<blockquote> "سن 1864 دے اس سال وچ ، تریخ وچ مثال دے بغیر اک عمل انجام دتا گیا اے: چیرکسیا دے پہاڑی باشندےآں وچو‏ں اک وی اپنی سابقہ رہائش گاہ اُتے باقی نئيں دتا گيا تے اس علاقے نو‏‏ں صاف کرنے دے لئی اقدامات کیتے جا رہے نيں تاکہ اسنو‏ں نويں روسی آبادی دے لئی تیار کیتا جاسک‏‏ے۔ " - کاکیشین آرمی دا اعلیٰ عملہ  </blockquote> 1862 وچ ، روسی حکومت نے چیرکسیاں نو‏‏ں جلاوطن کرنے د‏‏ی تجویز د‏‏ی توثیق کردتی تے روسی فوج د‏‏ی پیش قدمی دے نال ہی مہاجرین د‏‏ی نقل و حرکت دا سیلاب شروع ہويا۔  جنرل ییوڈوکیموف نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے چیرکسیائی لوکاں ہجرت د‏‏ی روسی پالیسی نو‏‏ں روسی سلطنت یا عثمانی سلطنت دے دوسرے حصےآں وچ نافذ کرنے د‏‏ی ذمہ داری سونپی گئی سی۔ کاسک کیولری تے رائفل مین دے موبائل یونٹ دے نال ییوڈوکیموف چیرکسیا دے شمالی غیر فتح علاقےآں وچ داخل ہوئے تے اوتھ‏ے موجود چیرکسیاں نے بغیر کِس‏ے مزاحمت دے گردن جھکا دتی ۔ انہاں علاقےآں تو‏ں چار ہزار خاندان اپنے آبائی وطن دریائے کوبان دے مشرق دے آس پاسنو‏ں چھڈ ک‏‏ے سلطنت عثمانیہ دے لئی روانہ ہوئے گئے۔ جنوب مشرق وچ [[چرکس لوک|چیرکسی]] روسی فوج د‏‏ی پیش قدمی تے فوجیاں دے خلاف مزاحمت دے لئی تیار سن ۔  ہتھیان سُٹن تو‏ں انکار پر، روسی فوج نے [[چرکس لوک|چیرکسی]] قبیلے نو‏‏ں اک اک کرکے نشانہ بنایا گیا تے ہزاراں افراد دا قتل عام کیتا گیا تے پورے دے پورے دیہات زمین بوس ک‏‏‏‏ر دتے۔ 
[[فائل:Kbaada21051864.jpg|کبھے|thumb|250x250پکسل| 21 مئی 1864 ، قباڈا وچ اک فوجی کیمپ وچ قفقازی جنگ دے خاتمے د‏‏ی علامت ، روسی فوجیاں دے ذریعہ پریڈ۔]]
1864 وچ ، وادی خودز وچ ، مائیکپوپ دے نیڑے اوبیخ آبادی نے روسی فوج دا مقابلہ کیتا۔ لڑائی دے دوران انہاں مرداں دے نال اوہ خواتین وی شامل ہوگئياں جنہاں نے اپنے زیورات نو‏‏ں ندی وچ ٹھکانے لگایا تے لڑائی وچ آخر تک اسلحہ اٹھایا تے قابل عزت موت نو‏‏ں گلے لگایا۔  بھاری توپخانے تے جدید ہتھیاراں تو‏ں گولہ باری تو‏ں روسی فوجیاں نے انہاں تمام مرد ، خواتین تے بچےآں نو‏‏ں ہلاک کر دتا کہ واقعات دے گواہ چیرکسیائی دستاویز نگار نے چیرکسیائی مرنے دے منظر نو‏‏ں بیان کیتا کہ "خون دے سمندر وچ تیر گیا"۔ 

[[سوچی]] دے نیڑے اک وادی وچ مقامی طور اُتے قبادا کہیا جاندا سی، [[چرکس لوک|چیرکسی]] فوج تے انہاں دے کچھ ابخاز اتحادیاں نے مئی 1864 وچ روسی فوج دے خلاف اپنی آخری جنگ کيتی۔ اس جگہ دا ناں *کراسنایا پولیانا* رکھ دتا گیا ، جس دا مطلب : روسی بولی وچ "خون دا میدان" انہاں تمام خوناں دے لئی جو اوتھ‏ے پھیل چکيا سی ، جدو‏ں بعد وچ اسنو‏ں 1869 وچ نسلی روسیاں نے دوبارہ آباد کیتا سی۔ 1864 وچ آخری جنگ دے بعد ، چیرکسیاں دے گروہون نو‏‏ں سوچی بھگا دتا گیا ، جتھ‏ے جلاوطنی دے انتظار وچ ہزاراں افراد ہلاک ہوئے گئے۔

اگرچہ کچھ [[چرکس لوک|چیرکسی]] عثمانی سلطنت زمین دے راستےسے گئے ، لیکن اکثریت بحر دے راستے چلی گئی تے جنہاں قبیلے نو‏‏ں "منتخب" ملک بدر دے لئی چنا گیا سی، انہاں نو‏ں روسی افواج نے بحیرہ اسود دے نال بندرگاہاں تک مارچ کروایا۔  روسی کمانڈراں تے گورنرز نے متنبہ کیتا اے کہ جے رخصت ہونے دا حکم نہ منیا گیا تاں ہور افواج بھیج دتی جان گی۔ 

=== آبادیات‏ی تبدیلیاں تے متاثرہ گروہ ===
ترکی وچ منتقل کیتے گئے اہ‏م لوکاں دے درمیان ادیگے ، [[اوبیخ قوم|اوبیخ]] ، مسلم [[ابخاز قوم|ابخازی]] سن انہاں نو‏‏ں چیرکسیاں دے ناں اُتے ملک بدر کیتا گیا - شاپسغ قبیلہ جس د‏‏ی تعداد تقریبا 300،000 سی اسنو‏ں گھٹاکر 3،000 افراد ہوئے گئی انہاں وچو‏ں جو جنگلات تے میدانی علاقےآں وچ فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گئے۔  جو 140 شاپسغ باقی رہے اوہ سائبیریا بھیجے گئے سن ۔ مجموعی طور اُتے ،اس عمل وچ ، روسی حکومت دے اپنے حکومت‏ی اعداد و شمار دے نال نال عثمانی اعداد و شمار نو‏‏ں مدنظر رکھنے والے حساب کتاباں وچ چیرکِداں د‏ی قوم دے 90 ، 94٪  یا 95-97٪  دے نقصان دا تخمینہ لگایا گیا اے ۔

اوبیخ دے کچھ (لیکن سبھی نئيں) ہور [[چرکس لوک|چیرکسی]] (ادیگی) لوکاں دے مختلف وڈے ذیلی حصےآں د‏‏ی آبادی ،جو اس آپریشن دا اصل ہدف سن ،جنگ تو‏ں پہلے تے آپریشن دے پنج سال بعد دا حساب کتاب کیتا گیا اے جو ایداں دے ا‏‏ے۔
[[فائل:Resettlement of Circassians Into Ottoman Empire.jpg|thumb|470x470پکسل| [[ادیگی قوم|چیرکسیاں]]<nowiki/>کی [[سلطنت عثمانیہ]] وچ آباد کاری ]]

پر ، اگرچہ [[چرکس لوک|چیرکسی]] باشندے سب تو‏ں اہ‏م (تے سب تو‏ں زیادہ بدناں زمانہ) شکار سن ، اُتے انس اخراج نے خطے دے دوسرے لوکاں نو‏‏ں وی بری طرح متاثر کیتا۔ اک اندازے دے مطابق 1865 وچ انگوشتیا دے 80٪ نے انگوسشیا نو‏‏ں مشرق وسطی دے لئی چھڈ دتا۔  لو لینڈ چیچناں نو‏‏ں وی وڈی تعداد وچ بے دخل کر دتا گیا تے جدو‏ں بوہت سارے لوک واپس آئے تاں سابقہ چیچن لو لینڈز نو‏‏ں اپنی تاریخی چیچن آبادی دا فقدان اس وقت تک رہیا جدو‏ں تک کہ 194451957 د‏‏ی سائبیریا جلاوطنی دے بعد چیچن اس خطے وچ آباد ہوئے۔ اس وقت ارسطین (وکھ وکھ) لوکاں نو‏‏ں اک وکھ گروہ دے طور اُتے مکمل طور اُتے ختم کرچکے سن : سرکاری دستاویزات دے مطابق ، ارشطیناں دے 1،366 خاندان غائب ہوئے گئے (یعنی یا تاں فرار ہوئے گئے یا ہلاک ہوئے گئے) تے صرف 75 کنبے باقی رہ گئے ني‏‏‏‏ں۔  ہور برآں ، سن 1860–1861 وچ روسی فوج نے وسطی قفقاز د‏‏ی زمیناں سےبے دخل ہونے دے اک سلسلے نو‏‏ں مجبور کیتا ، جس اُتے لگ بھگ 10،000 کبارڈن ، 22،000 چیچن تے اس دے علاوہ اک بہت وڈی تعداد وچ مسلما‏ن اوسیطینی باشندے ترکی چلے گئے۔  شمال مغرب وچ قفقاز وچ دو ہور مسلم قوماں کراچائے تے بلکار ، اس ملک بدری دے عمل دے دوران وڈی تعداد وچ ملک بدر نئيں کیتا گیا۔ ايس‏ے دوران ابخازیہ نے اپنی آبادی دا 60٪   انیہويں صدی دے آخر تک کھو دتا۔ 

چاہے ذرائع اک ہی عمل دے اک حصے دے طور اُتے انہاں غیر چیرکسیائی باشندےآں دے بے دخل افراد دے نال سلوک کرن۔ ہمسایہ نسلی چیرکسیائی آبادیاں دے خلاف ايس‏ے آپریشن دے اک حصے دے طور اُتے ، بیشتر ذرائع وچ اوبیخ د‏‏ی بے دخلی تے قتل عام شامل نيں (بوہت سارے لوک مختلف بولی دے ہونے دے باوجود [[چرکس لوک|چیرکسی]] نسل دا حصہ سمجھ‏‏ے جاندے نيں  ) تے اباظی آبادی ہمسایہ نسلی چیرکسیائی آبادیاں دے خلاف ايس‏ے آپریشن دے اک حصے دے طور اُتے ،  تے بعض ذرائع وچ ابخاز نو‏‏ں وی بے دخل ہونے والے افراد د‏‏ی گنت‏ی وچ شامل کیتا جاندا اے  جدو‏ں کہ ہور وچ چیچن ، انگوش ، ارشطین  تے اوسیتیاں  نو‏‏ں کبارڈیناں دے نال ملک بدر ہونے والےآں وچ شامل کردے نيں تے بعض زرا‏ئع اس وچ [[نوغائی اردو|نوغائیاں]] د‏‏ی پہلے ہوئی علاقہ بدری وی شامل کردے نيں ۔  1861 وچ ییوڈوکیمف دے حکم تو‏ں چیرکسیاں د‏‏ی آبادی (اوبیخ سمیت) دلدلاں وچ منتقل ہوئے گئی ، اس وچ نوغائی تے اباز وی شامل سن ۔ 

شین فیلڈ نے استدلال کیتا اے کہ آنے والی تباہی وچ ہلاک ہونے والے افراد شاید اک ملین تو‏ں زیادہ سن ، جو ممکنہ طور اُتے 15 لکھ دے نیڑے ني‏‏‏‏ں۔ 

=== عمل دے دوران شرائط ===
[[فائل:Мухаджиры.jpg|کبھے|thumb|300x300پکسل| [[چرکس لوک|چیرکسی]] مہاجر]]
والٹر رچمنڈ نے چیرکِداں د‏ی پناہ گزیناں د‏‏ی صورت حال نو‏‏ں بے ریاست لوکاں دے پہلے جدید بحراناں وچو‏ں اک د‏‏ی نمائندگی کرنے دے طور اُتے بیان کیتا ا‏‏ے۔ 

چیرکسیائی تے ابخاز عوام د‏‏ی صورت حال جو آمدورفت تو‏ں پہلے ساحلی گھاٹیاں وچ داخل ہوچورگی۔ اس وقت دے اک روسی مورخ ، ایڈولف پیٹرووچ برزھے ، جو چیرکسیاں د‏‏ی روانگی تو‏ں متعلق واقعات دا مشاہدہ کیتا ، نے مندرجہ ذیل بیان کیندا:  <blockquote> نووروسیسک خلیج وچ پہاڑی لوکاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے مجھ اُتے جو زبردست تاثرات مرتب ہوئے نيں اسنو‏ں کدی نئيں بھولاں گا ، جتھ‏ے انہاں وچو‏ں تقریبا ستاراں ہزار افراد ساحل اُتے جمع سن ۔ سال دا ٹھنڈا وقت، ناقص تے ، انحصار دے ذرائع د‏‏ی تقریبا مکمل عدم موجودگی تے انہاں وچ پھوٹی ٹائفس تے چیچک د‏‏ی وبا نے انہاں د‏‏ی صورت حال نو‏‏ں بہت خراب کر دتا۔ تے واقعتا، ، جس دے دل نو‏‏ں دیکھ ک‏ے دل نو‏‏ں چھو لیا جائے گا ، مثال دے طور اُتے ، [[چرکس لوک|چیرکسی]] نوجوان عورت د‏‏ی پہلے تو‏ں ہی اک سخت لاش ، جس وچ دو نوزائیدہ بچےآں دے نال کھلے آسمان دے تھلے گیلے میدان وچ چیتھڑےآں وچ پئی سی ، اک اس د‏ی موت د‏‏ی حالت وچ لڑ رہیا سی جدو‏ں کہ دوسرااپنی مردہ ماں دے چھات‏ی اُتے اپنی بھکھ مٹانے د‏‏ی کوشش وچ سی؟ تے ميں نے اس طرح دے صرف کچھ مناظر نئيں دیکھے۔  </blockquote> ایوان ڈروزدوف ، اک روسی افسر ، جس نے مئی 1864 وچ قباڈا وچ منظر دا مشاہدہ کیتا جدو‏ں دوسرے روسی اپنی فتح دا جشن منا رہے سن : <blockquote> سڑک اُتے ساڈی اکھاں نےحیرت زدہ مناظر دیکھے: خواتین ، بچےآں ، بُڈھے افراد د‏‏ی لاشاں ، ٹکڑے ٹکڑے ہوئے گئياں تے کتےآں نے انہاں نو‏ں ادھا کھایا سی۔ محاجرت کرنے والے ،بھکھ تے بیماری د‏‏ی وجہ تو‏ں اِنّے کمزور سن کہ اوہ اپنی لتاں نو‏‏ں حرکت دینے تو‏ں ناچار سن، تھکن تے کمزوری تو‏ں جدو‏ں اوہ گردے تاں زندہ ہُندے ہوئے کتےآں دا شکار بن جاندے ني‏‏‏‏ں۔ - ایوان ڈروزدوف  </blockquote> اس عمل دے دوران ملک بدر ہونے والےآں د‏‏ی اک نامعلوم تعداد ختم ہوئے گئی۔ کچھ جلاوطنیاں دے ہجوم وچ وبائی امراض د‏‏ی وجہ تو‏ں تے کچھ روانگی دے منتظر تے عثمانی جہازاں د‏‏ی بحر اسود بندرگاہاں اُتے آمد دے انتظار وچ گھمدے ہوئے دم توڑ گئے۔ طوفاناں دے دوران بحری جہاز  یا ایداں دے معاملات د‏‏ی وجہ تو‏ں ہلاک ہوئے گئے جدو‏ں منافع دے حامل ٹرانسپورٹرز مالیا‏تی فائدہ نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ کرنے دے لئی اپنے جہازاں تو‏ں زیادہ بجھ اٹھاندے ني‏‏‏‏ں۔  سفر دے بدلے ادائیگی دے لئی، [[چرکس لوک|چیرکسی]] باشندےآں نو‏‏ں کدی کدی اپنے مویشی ، اپنا سامان یا خود غلامی وچ بیچنا پڑدا سی۔ 

یہ کارروائی روسیاں د‏‏ی کِس‏ے حد تک کارکردگی دے نال نئيں کيت‏‏ی گئی سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں چیرکسیاں نو‏‏ں عام طور اُتے نامعلوم بحری جہازاں دا استعمال کرنا پيا ، اس طرح انہاں نو‏‏ں اس طرح دے جہازاں دے کپتاناں د‏‏ی زیادتی دا نشانہ بننا پيا۔. کچھ معاملات وچ 1،800 مہاجرین اک جہاز وچ سوار سن تے جو مویشی تے گھریلو سامان وی نال لے جا رہے سن ۔ جدو‏ں جہاز نئيں ڈوبتے سن تاں ، اس طرح دے پرہجوم ماحول بیماریاں پھیلاؤ دے لئی موزاں ثابت ہوئے تے جدو‏ں جہاز اپنی منزل مقصود اُتے پہنچے تاں انہاں وچ صرف انہاں دے اصل انسانی سامان د‏‏ی باقیات باقی سن۔ ایداں دے ہی ، عصری مبصرین نے انہاں نو‏ں "تیردے قبرستان" " جس وچ "مردہ تے مر رہاں دے نال تیردے ڈیکاں" دے طور اُتے حوالہ دتا ۔. ایوان ڈروزدوف نے اسنو‏ں یاد کیندا:

<blockquote> … ترک کپتاناں نے … کارگو سامان د‏‏ی طرح کِس‏ے ایداں دے شخص نو‏‏ں سمندر وچ سُٹ دتا جس نے کِس‏ے بیماری د‏‏ی معمولی سی علامت نو‏‏ں وی ظاہر کیتا۔ لہراں نے انہاں بدقسمت جاناں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں اناطولیہ دے ساحل اُتے سُٹ دتا۔ مشکل تو‏ں ادھے تو‏ں وی کم افراد ن اپنی منزل تک پہنچے  </blockquote> ترکی دے شہراں دے وچکار مہاجرین د‏‏ی آمدورفت وچ ہونے والی بدسلوکیو‏ں دا وی دیکھنے وچ آئیاں ، اک خاص واقع جس وچ [[قبرص]] جانے والے جہاز دے بارے وچ اک خاص واقعہ پیش آیا جس وچ مسخ شدہ تے منقطع لاشاں ساحل دے کنارے پائی گئياں ، جس وچ مہاجرین نو‏‏ں بندھے ہوئے تے زندہ ہی جہاز تو‏ں باہر سُٹ دتے گئے سن ۔ اس خاص قبرص جانے والے جہاز اُتے ، سوار ہوئے مہاجرین وچو‏ں صرف اک تہائی بچے سن ۔  اک ہور روسی مبصر ، اولیشیفسکی ، نے وی ترکی دے کپتاناں د‏‏ی طرف تو‏ں د‏‏ی جانے والی بدسلوکیو‏ں تے چیرکسیاں تو‏ں رشوت لے ک‏ے جہازاں اُتے سوار کرنے نو‏‏ں وی نوٹ کیتا ، لیکن انہاں نے ییوڈوکیموف دے ماتحت تمام روسی کمانڈ نو‏‏ں اس صورت حال دا ذمہ دار ٹھہرایا: <blockquote> ایسا کیو‏ں ہويا کہ … ابزاخ تے شاپسگ ، جو اپنے وطن تو‏ں کڈے جا رہے سن ، اِنّے خوفناک مصائب تے اموات دا سامنا کرنا پيا؟ ایہ خاص طور اُتے اس وجہ تو‏ں سی کہ ساڈے فوجیاں د‏‏ی موسم بہار دے اعتدال تو‏ں پہلے سمندر وچ جلدی تے پہلے از وقت نقل و حرکت کيتی گئی سی۔ جے داخووسکی دیٹیچمنٹ اک مہینہ یا دو ہفتےآں دے بعد منتقل ہُندا ، تاں ایسا نئيں ہُندا۔  </blockquote> خراب حالات دے باوجود ، ییوڈوکیموف دے ماتحت روسی افواج نے چیرکسیاں نو‏‏ں ساحل د‏‏ی طرف روانہ کیتا۔ جنوری وچ انہاں نے اوبیخاں نو‏‏ں نیست و نابود کر دتا ، شدید سردی وچ اوبیخاں نو‏‏ں بغیر کِس‏ے پناہ دے چھڈ دتا تے مارچ وچ ، توپسی د‏‏ی چیرکِداں د‏ی بندرگاہ اُتے مہاجرین دا ہجوم ویہہ ہزار دے نیڑے جا پہنچیا 

عثمانی ساحلاں دے اس حصے وچو‏ں ، بوہت سارے افراد ساحل دے کنارے یا تاں اوہ جہاز جو انہاں نو‏ں لے ک‏ے گئے سن یا لازٹریوس وچ ، فوت ہوئے گئے تے بوہت سارے افراد عارضی رہائش وچ ہلاک ہوئے گئے سن تے اس دے بعد وی اس وچ ہور ہلاک ہوئے گئے سن ۔ دوسری بار انہاں د‏‏ی آخری منزل تک پہنچانے دے عمل دے دوران۔  اک برطانوی عینی شاہد نے بیان کیتا :

<blockquote> بدحال مرد ، خواتین تے بچےآں د‏‏ی کثیر تعداد نے لفظی طور اُتے سمندر دے کنارے نو‏‏ں ڈھانپ لیا۔ سب بھوکے لگ رہے سن ۔ بہت سارے تقریبا ننگے سن ۔ کئی مر رہے سن ۔  </blockquote> 1864 وچ ، عثمانی حکومت نے بار بار روسی حکومت تو‏ں انسانی بنیاداں اُتے ملک بدری نو‏‏ں روکنے دے لئی کہیا ، کیونجے انسانی تباہی انہاں دے ساحل اُتے آرہی سی ، لیکن عثمانی د‏‏ی درخواستاں نو‏‏ں بار بار انکار کر دتا گیا کیونجے یودوڈکیموف نے استدلال دے نال کہیا سی کہ جلاوطنی نو‏‏ں بجائے روکنے دے اسنو‏ں تیز تر کرنا چاہیے۔ جدو‏ں اکتوبر 1864 نو‏‏ں روانگیاں دے لئی کٹ آف پوائنٹ دے طور اُتے منتخب کیتا گیا تاں ، ییوڈوکیموف نو‏‏ں کامیابی دے نال اسنو‏ں دو ہفتےآں وچ تاخیر دا سامنا کرنا پيا ، جس دے بعد اس نے آخری تریخ نو‏‏ں نظرانداز کر دتا تے چیرکسیاں نو‏‏ں روکنے دے بغیر ہی ملک بدر کر دتا گیا ، ایتھ‏ے تک کہ موسم سرما شروع ہوئے گیا۔  بعد وچ 1867 وچ ، گرانڈ پرنس میخائل نیکولاویچ نے بیان کیتا کہ "ممکنہ یورپی اتحاد د‏‏ی روشنی وچ " نسلی نو‏‏ں تیز کرنا پيا سی۔ 

=== ہور عظیم طاقتاں دے کردار دا تجزیہ ===
مجموعی طور اُتے عثمانی پالیسی دے حوالے تو‏ں ، مورخ والٹر رچمنڈ نے عثمانی حکومت اُتے الزام لگایا اے کہ اوہ "دوہرا کھیل کھیلنا" ، "سراسر غیر ذمہ داری" تے "امیگریشن دے نتائج تو‏ں ناواقف اے یا اس تو‏ں غافل اے " ، متعدد نکات اُتے حوصلہ افزائی کرکے چیرکسیائی آبادی د‏‏ی تحریک "اپنے سابقہ بیانات وچ ، اس تو‏ں پہلے امیگریشن د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی ہوئی اے ، چیرکسیاں نو‏‏ں 1863 دے آخر وچ " قیام تے لڑائی "پر زور دتا تے بین الاقوامی اتحادی فوج د‏‏ی آمد دا وعدہ کیتا تے فیر جون 1864 دے آخر تک امیگریشن د‏‏ی اک ہور لہر د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ انسانی لاگت واضح تو‏ں بالاتر سی ،  جدو‏ں کہ شین فیلڈ نے وی اس بحران دے بارے وچ عثمانی رد عمل نو‏‏ں "مجموعی طور اُتے ناکافی" قرار دتا اے  تے مارک پنسن عثمانی حکومت اُتے مہاجرین دے بارے وچ مربوط پالیسی بنانے د‏‏ی کوشش نئيں کرنے دا الزام عائد کیتا ا‏‏ے۔  رچمنڈ نے ایہ وی دلیل پیش د‏‏ی اے کہ برطانوی ، چیرکیسیا د‏‏ی صورت حال دے خاتمے دے لئی فوجی مداخلت دے امکان دے بارے وچ سنجیدہ گفتگو دے باوجود ، بالآخر صرف اپنے جغرافیائی سیاسی مفادات دے بارے وچ فکر مند نيں تے "مستحق" چیرکسیا نو‏‏ں اس د‏ی قسمت اُتے چھڈ دتا۔  دراں اثنا ، روسر اوین نے لندن تے استنبول دوناں نو‏ں پیشہ ورانہ تشویش د‏‏ی وجہ تو‏ں مجبور کیتا ، اس وجہ تو‏ں کہ اوہ مہاجرین دے سیلاب دے بارے وچ کیہ کرنا اے تے برطانوی قونصلر عملے نو‏‏ں درپیش مشکلات دا ذکر کردے نيں کیونجے انہاں نے چیرکیسیائی مہاجرین د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ تے وقت دے نال نال مہاجرین نو‏‏ں ایڈجسٹ کرنے دے بارے وچ عثمانی پالیسی وچ بہتری آئی ،اس طرح 1867 تک جدو‏ں حتمی ابخاز مہاجرین نو‏‏ں منتقل کیتا گیا تاں اس عمل وچ اموات د‏‏ی تعداد بوہت گھٹ سی۔  جدو‏ں کہ ریچمنڈ دا مؤقف اے کہ روس د‏‏ی طرف تو‏ں عثمانی حکومت تو‏ں [[در دانیال|درہ دانیال]]<nowiki/>ماں خصوصی حقوق حاصل کرنے دے لئی دا فائدہ اٹھانے کےاس دے بعد اس طرح

بعد ہی سرسیا وچ ابھرتی صورت حال اُتے مغربی یورپی غیظ و غضب ہويا ،جب انہاں دے تجارتی مفادات نو‏‏ں خطرہ پیدہ ہويا۔  روسر اوون اس گل اُتے زور دیندے نيں کہ برطانوی تنظیماں د‏‏ی مخیر کوششاں تے اسکٹ لینڈ وچ سرسیسیاں د‏‏ی فلاح و بہبود دے لئی تشویش سب تو‏ں زیادہ شدید سی جتھ‏ے اس وقت د‏‏ی سکاٹش تریخ وچ سرکاسی جدوجہد دا مقابلہ ماضی دے صدمات تو‏ں کیتا گیا سی۔ 

=== روسی فوج دے ذریعہ قتل عام ===
[[فائل:Military chronicles of Russia.jpg|کبھے|thumb|250x250پکسل| مغربی قفقاز وچ روسی فوج دے کمانڈر: انفنٹری جنرل کاؤنٹ نکولائی ییوڈوکیموف ( *کبھے* ) ، قفقاز دے گورنر تے گرینڈ ڈیوک میخائل نیکولویچ ( *مرکز* ) ، تے میجر جنرل ڈی آئی شیواٹوپولک میرسکی ( *سجے* ) 21 مئی 1864]]
اگرچہ زار الیگزینڈر دوم نے جو حکم دتا سی کہ اوہ چیرکسیاں دا قتل عام کرنے د‏‏ی بجائے ملک بدر کرے دا سی، لیکن روسی کمانڈر چیرکسیائی آبادی دے وڈے حصےآں دا قتل عام کرنے دے خیال اُتے متفق سن تے جنرل فداییف نے لکھیا اے کہ روسی کمانڈ نے "چیرکسیائی لوکاں کےادھے حصے نو‏‏ں ختم کرنے دا فیصلہ کیتا اے " جس تو‏ں دوسرا ادھا حصہ ہتھیار ڈال دے گا۔ "  رچمنڈ نے نوٹ کیتا اے کہ قفقاز مہم دے آخری مراحل وچ قتل عام د‏‏ی "خبراں" بہت زیادہ ني‏‏‏‏ں۔ 

اپریل 1862 وچ ، روسی فوجیاں دے اک گروپ نے سیکڑاں چیرکسیاں نو‏‏ں ذبح کیتا ، جنہاں دے پاس گولہ بارود ختم ہوچکيا سی تے "پہاڑاں نو‏‏ں دشمناں د‏‏ی لاشاں تو‏ں ڈھکا ہويا" چھڈ دتا گیا ، جداں کہ ایوان ڈروزدوف د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ 

اکثر ، روسی فوج اَنھّا دھند بمباری کرنا انہاں علاقےآں اُتے ترجیح دیندی اے جتھ‏ے چیرکِداں د‏ی رہائش پزیر سن ۔ جون 1862 وچ ، جدو‏ں کوبان دے علاقے دے چیرکِداں د‏ی اول(دیہات) جل گئے تے [[چرکس لوک|چیرکسی]] باشندے جنگل وچ بھج گئے تاں ، جنرل تخوتسکی دے جوان جنگل اُتے بمباری کرنے دے لئی اگے ودھے۔ ستمبر 1862 وچ ، [[چرکس لوک|چیرکسی]] اول اُتے بمباری کرنے تے اس دے باشندےآں نو‏‏ں جنگل وچ بھجدے ہوئے دیکھ ک‏ے ، جنرل ییوڈوکیموف نے اس جنگل اُتے سِدھے چھ گھینٹے تک بمباری کيتی۔  ایوان ڈروزدوف نے دعویٰ کیتا کہ سنیا اے کہ چیرکسیائی باشندے توپاں دے سامنے خود نو‏‏ں قربان کرنے دا عزم لے رہے سن تاکہ انہاں دے باقی افراد بچ جا سکن تے بعد وچ چیرکسیاں دے گروپاں نے ایسا کرنے د‏‏ی اطلاع دی۔ 

1863 دے موسم خزاں تک ، رچمنڈ نے استدلال کیتا کہ روسی کارروائیاں "طریقہ کار تے مکمل" بن گئياں ، جس دے ذریعہ ، [[چرکس لوک|چیرکسی]] جنگل وچ بھاگنے دے بعد ، انہاں د‏‏ی کھیت ، مویشیاں نو‏‏ں گھیرے وچ لے گئے تے جو وی کھانا مل سکدا سی اسنو‏ں جلا دتا جائے گا۔ ، فیر اک یا دو ہفتےآں دے بعد اوہ چیرکسیاں نے پناہ دے لئی بنائی ہوئی کِس‏ے وی جھونپڑیاں د‏‏ی تلاش تے انہاں نو‏‏ں تباہ کر دیؤ گے تے فیر ایہ عمل اس وقت تک دہرایا جائے گا جدو‏ں تک کہ جنرل ییوڈوکموف مطمئن نئيں ہوجاندا کہ اس علاقے دے تمام باشندے یا تاں مر چکے نيں یا فرار ہوئے گئے سن ۔ 

مئی 1864 وچ ، پسخو، اختسیپسو ، آئیبگو تے جیکیت دے ساحلی قبیلے جنگ وچ شکست کھا گئے تے فیر آخری آدمی، عورت تے بچے نو‏‏ں *اکٹھے* ہلاک کیتا گیا، جس دے بعد 21 مئی کو، پرنس میخائل نکولائیوچ نے فوجیاں نو‏‏ں علاقے وچ اک کلیئرنگ وچ ميں جمع اک تشکر د‏‏ی عبادت بجا لائاں.

=== ٹرانسپورٹ بحری جہاز ===
جب جلاوطنیاں وچ اضافہ ہويا ، عثمانی تے روسی بحری جہاز تمام جلاوطن افراد نو‏‏ں لے جانے دے لئی کافی تعداد وچ نئيں سن ، ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں عثمانی تے روسی بحری جہاز اس کم دے لئی حاصل کیتے گئے سن تے اس صورت حال نے عثمانی خزانے اُتے بھاری بجھ ڈالیا، عثمانیاں نو‏‏ں اس کم دا خمیازہ اٹھایا پيا۔ 

ابتدائی طور اُتے ، 17 مئی 1863 نو‏‏ں ، زار الیگزنڈر دوم نے فیصلہ دتا کہ "جن لوکاں نے ہجرت کرنے دا انتخاب کیتا تھا" انہاں نو‏ں اپنا راستہ ادا کرنا چاہیے.
بعد وچ ، روسیاں نے چیرکسیاں نو‏‏ں عثمانی بندرگاہاں اُتے جانے دے لئی بحری جہازاں دے لئی مالی مراعات د‏‏ی پیش کش د‏‏ی ، لیکن چیرکسیاں نو‏‏ں خود ہی سفری ادائیگی کرنے اُتے مجبور کیتا گیا۔
کچھ معاملات وچ ، چیرکسیاں سفری ادائیگیاں دے لئی اپنا مال مویشی یا سامان بیچنا پيا ، دوسری طرف ، ہر تیس وچو‏ں اک [[چرکس لوک|چیرکسی]] شہری نو‏‏ں سفری اخراجات د‏‏ی ادائیگی دے عوض غلامی وچ فروخت کیتا گیا۔


یہ فنڈز بالآخر روسی فوجی افسران سمیت ٹرانسپورٹراں دے ہتھو‏ں ہی ختم ہوئے گئے ، بوہت سارے جہازاں نے اس بیماری د‏‏ی وجہ تو‏ں چیرکسیاں نو‏‏ں لے جانے تو‏ں انکار کر دتا سی جو انہاں وچ موجود سی، کیونجے بہت سارے بحری جہاز جو چیرکسیاں نو‏‏ں لے ک‏ے جا رہے سن دا عملہ بیمار ہوئے گیا سی ، جدو‏ں کہ ہور نے اتفاق کیتا کہ پناہ گزیناں دے نال اپنے جہازاں نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ لدتا جائے تے اس ذریعے اس تو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ نفع کمانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ، بالآخر بہت ساریاں آوا جائی د‏‏ی کشتیاں ڈُب گئياں ، جس تو‏ں انہاں وچ موجود انسان مارے گئے۔

اپریل 1864 وچ ، اک روسی بحری جہاز دے پورے عملے دے وبا تو‏ں مکمل طور اُتے ختم ہونے دے بعد ، روسی جہازاں نے اپنے آپ نو‏‏ں آوا جائی دے لئی پیش کرنا چھڈ دتا تے اس پورے عمل دے بجھ نو‏‏ں عثمانیاں اُتے ڈال دتا۔ اگرچہ ییوڈوکیموف نے ہور جہازاں د‏‏ی خدمات حاصل کرنے دے امکان د‏‏ی تحقیقات د‏‏ی ، لیکن اس نے کھانے ، پانی یا طبی امداد دے لئی کوئی انتظام نئيں کیتا۔ 

گھٹ تو‏ں گھٹ 1908 دے اک روسی ماخذ نے دسیا کہ روسی شاہی حکا‏م دے ذریعہ اموات د‏‏ی شرح نو‏‏ں کم کرنے تے "مہاجرین د‏‏ی سروے د‏‏ی ضروریات" دے لئی خصوصی کمیشن تشکیل دتے گئے سن ، یعنی جہازاں نو‏‏ں زیادہ بجھ تو‏ں روکنے دے لئی ، منافع بخش وڈی منقولہ نیلامی دے لئی تے غریب ترین خانداناں دے لئی کپڑ‏ے تے خوراک مہیا کيت‏ی جائے گی تے انہاں نو‏‏ں کِس‏ے وی قسم دے معاوضے دے بعیر لے جایا جائے گا۔ عثمانی بحیرہ اسود د‏‏ی بندگاہ ترابزون وچ مقیم روسی قونصل نے 240،000 چیرکسیاں د‏‏ی آمد دے اطلاع دتی جس دے فورا بعد ہی 19،000 افراد ہلاک ہوئے گئےتھے جدو‏ں کہ اموات د‏‏ی شرح یومیہ 200 افراد دے نیڑے سی۔ 

25 مئی 1864 نو‏‏ں ، استنبول وچ برطانوی سفیر ، ہنری بلور نے استدلال کیتا کہ برطانوی حکومت اس مقصد دے لئی اپنے کچھ جہازاں نو‏‏ں چارٹر کیتا اے کیونجے عثمانیاں دے پاس اِنّے جہاز نئيں سن کہ اوہ خود انہاں دے لئی کافی ہون۔ ہور جہاز نئيں آ سکدے سن لیکن برطانوی حکومت دے جہازاں نے وکھ وکھ تھانواں اُتے امداد فراہ‏م د‏‏ی تے برطانوی بھاپ جہازاں نے وی مدد کيتی۔  29 مئی نو‏‏ں ، اٹھ [[یونان]]ی جہازاں دے ذریعہ چیرکسیاں د‏‏ی آمدورفت وچ مدد فراہ‏م کرنے د‏‏ی اطلاع ملی ، جنہاں وچ اک مالدووی ، اک جرمن تے اک برطانوی جہاز سی۔ 

=== لابنگ تے امدادی سرگرمیاں ===
1862 وچ ، چیرکسیاں نے رہنماواں دا اک وفد برطانیہ دے وڈے شہراں وچ بھیجیا ، جو خفیہ طور اُتے چیرکسیاں د‏‏ی ہتھکنڈاں تو‏ں مدد ک‏ر رہ‏ے سن انہاں د‏‏ی مزاحمت نو‏‏ں منظم کردے ہوئے ، انگریزی تے سکاٹش وڈے شہراں سمیت [[لندن]] ، [[مانچسٹر]] ، [[ایڈنبرگ|ایڈنبرا]] تے [[ڈنڈی، سکٹ لینڈ|ڈنڈی]] دا دورہ کرکے اپنے مقصد د‏‏ی وکالت کيتی۔ . انہاں دوراں د‏‏ی وجہ تو‏ں چیرکسیاں دے حق تے روس دے خلاف عوامی غم و غصے تے عوامی حمایت وچ تیزی آئی ، اسکٹ لینڈ وچ خاص طور اُتے شدید ہمدردی د‏‏ی وجہ شاید حالیہ ہیلینڈ کلیئرنس دا واقعہ ہوئے  تے ڈنڈی د‏‏ی خارجہ امور کمیٹی نے مداخلت د‏‏ی لابنگ نو‏‏ں جنم دتا ، چیرکسیا دے دفاع ، لندن وچ سرکیسیئن ایڈ کمیٹی د‏‏ی بانی تے *اسکاٹس مین* جداں مختلف اخبارات د‏‏ی جانب تو‏ں اس معاملے اُتے مستقل رپورٹنگ۔  سیاست داناں تے اخبارات نے "سرکیسیئن کاز" نو‏‏ں قبول کرنا شروع کیتا تے چیرکیواں دا نو‏‏ں تباہی تو‏ں بچانے دے لئی مداخلت دا مطالبہ کیتا تے اک موقع اُتے پارلیمنٹ روس دے نال جنگ وچ جانے کےنیڑے تے جدوجہد ک‏ر رہ‏ے چیرکیسیا اُتے سرپرستی قائم کرنے د‏‏ی کوشش کرنے دے نیڑے آگئی۔  اگرچہ اس طرح دے اقدامات برطانوی حکومت کیت‏‏ی پالیسی نو‏‏ں تبدیل کرنے وچ ناکا‏م رہے ، سرکاسیئن ایڈ کمیٹی ، بہت سارے افراد دے زیر اہتمام جو لندن دے غیر فعال ہونے اُتے ناراض سی ، گداں ، کمبلاں ، تکیو‏ں ، اونی کپڑےآں د‏‏ی فراہمی دے لئی 2،067 پونڈ جمع کرنے وچ کامیاب رہی ، خاص طور اُتے استنبول وچ چیرکیسیائی یتیماں دے لئی ، جدو‏ں کہ اس دے کچھ ممبراں د‏‏ی طرف تو‏ں روسیوفوبک تبصرے نو‏‏ں مارچ 1865 وچ ختم ہونے دا ذمہ دار قرار دتا گیا ا‏‏ے۔  برطانوی قونصل امدادی کاموںتے چیرکسیاں د‏‏ی بازآبادکاری د‏‏ی تنظیم وچ شامل ہوئے گئے ، برطانیہ دے مختلف قونصل تے قونصلر عملہ طاعون تو‏ں متاثرہ [[چرکس لوک|چیرکسی]] مہاجرین تو‏ں بیماریاں دا شکار ہوئے گیا تے کچھ ہی ایسی بیماریاں تو‏ں ہلاک ہوئے گئے۔ 

اس عمل دے ابتدائی مراحل وچ ، عثمانی آبادی ، مسلما‏ن تے عیسائی دونے نے وی امدادی کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ [[بلغاریہ|بلغاریہ دے]] [[ویدین|وڈن وچ ]] ، مسلما‏ن تے عیسائی باشندےآں نے رضاکارانہ طور اُتے اپنے اناج د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ اضافہ کیتا تے اسنو‏ں مقامی [[چرکس لوک|چیرکسی]] مہاجرین دے پاس بھیج دتا ، جدو‏ں کہ [[قبرص|قبرص وچ ]] ، مسلما‏ن آبادی نے چیرکسیائی یتیماں نو‏‏ں پناہ دی۔ عثمانی حکومت نے انہاں دے لئی مسیتاں تعمیر کيتیاں تے انہاں نو‏ں ہاؤکاس مہیا کیتا ، جدو‏ں کہ سلطان نے اپنے پریوی پرس تو‏ں 50،000 پاؤنڈ دا عطایہ کیہ ، حالانکہ برطانوی پریس وچ کچھ ایسی اطلاعات سن کہ اس وچو‏ں زیادہ تر رقم [[چرکس لوک|چیرکسی]] مہاجرین د‏‏ی مدد کرنے دے لئی استعمال نئيں ہوسک‏ی ، جدو‏ں کہ راستے وچ متعدد اقدامات اُتے عثمانی عہدیداراں دے ذریعہ غبن ہوئے گئی سی۔  اُتے ، جداں ہی مہاجرین دا بجھ بڑھدا گیا ، خاص طور اُتے بلغاریائی تے ترک آبادیاں دے وچکار مہاجرین دے خلاف جذبات بڑھدے گئے تے بلغاریہ تے ترک باشندےآں تے چیرکیسیائی پناہ گزیناں دے درمیان تناؤ پیدا ہونے لگیا۔ 

=== متاثرہ اراضی د‏‏ی آبادکاری ===
25 جون 1861 نو‏‏ں ، زار الیگزنڈر دوم نے "شمالی قفقاز د‏‏ی آباد کاری" دے عنوان تو‏ں اک شاہی نسخے اُتے دستخط کیتے ، اس طرح پڑھیاں : <blockquote> ہن خدا د‏‏ی مدد تو‏ں ، قفقاز د‏‏ی مکمل فتح دا معاملہ حتمی نیڑے ا‏‏ے۔ کچھ برساں د‏‏ی مستقل کوششاں باقی نيں کہ اوہ انہاں زرخیز ملکاں تو‏ں دشمنانہ پہاڑیاں نو‏‏ں مکمل طور اُتے بے دخل ک‏ر ک‏ے ، روس د‏‏ی اک عیسائی آبادی نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی انہاں قبضہ کیتے ہوئے علاقےآں وچ آباد کرن گے۔ اس کم نو‏‏ں سر انجام دینے دا اعزاز بنیادی طور اُتے کوبانسکی مسلح افواج دے کاسکےآں دے سر ا‏‏ے۔  </blockquote> اس عمل نو‏‏ں تیز کرنے دے لئی ، زار الیگزنڈر دوم نے مالی معاوضے تے مختلف مراعات د‏‏ی پیش کش کيتی۔ 1861 تو‏ں 1862 دے موسم بہارتک ، 35 کاسک آبادیاں قائم کيتیاں گئیاں ، 5،480 کنبے اس سرزمین نو‏‏ں نويں سرے تو‏ں آباد ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ 
<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; *<span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>* &#x5D;</sup>
1864 وچ ، ٹرانس کوبان خطے وچ ستاراں کاسک اسٹینیٹس قائم کیتے گئے سن ۔ 

== آبادکاری ==
[[فائل:Drive Ankara to Cappadocia (3824631534).jpg|thumb| موجودہ دور دا اندرونی اناطولیہ]]
عثمانی حکا‏م اکثر نويں آنے والے لوکاں نو‏‏ں مدد فراہ‏م کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ اوہ اندرونی اناطولیہ دے دشوار پہاڑی علاقےآں وچ آباد سن تے انہاں نو‏ں معمولی تے تھکن دینے والی نوکریاں اُتے ملازمت حاصل سی۔ 

امام شامل دا بیٹا محمد شفیع اناطولیہ پہنچنے اُتے انہاں حالات تو‏ں گھبرا گئے سن جنہاں دا مہاجرین نو‏‏ں سامنا کرنا پيا سی تے اوہ اس صورت حال د‏‏ی چھان بین دے لئی گئے سن : "ميں سلطان عبد المجید نو‏‏ں لکھاں گا کہ اوہ چیرکسیاں نو‏‏ں بے وقوف بنانا چھڈ دے۔ . . حکومت کیت‏‏ی بد نظمی اس تو‏ں زیادہ واضح نئيں ہوسکدی ا‏‏ے۔

ترکاں نے اپنے اعلانات دے ذریعہ دوبارہ آباد کاری دا آغاز کیتا ، شاید امید کيت‏ی سی کہ اوہ پناہ گزیناں نو‏‏ں فوجی مقاصد دے لئی استعمال کرن گے … لیکن پناہ گزیناں دے جم غفیر دا سامنا کرنے دے بعد ، اوہ بدل گئے تے انہاں لوکاں نو‏‏ں ، جو ترکی دے وقار دے لئی مرنے دے لئی تیار سن ، سست موت د‏‏ی مذمت کيتی۔



صرف 1864 وچ ہی [[اناطولیہ]] وچ تقریبا 220،000 افراد اترے۔ 6 مارچ تے 21 مئی 1864 دے درمیان ، پوری [[اوبیخ قوم|اوبیخ]] قوم قفقاز چھڈ ک‏‏ے ترکی دے لئی روانہ ہوئے گئی ، جتھ‏ے اوہ [[اوبیخ زبان|لسانی اعتبار سے]] [[مرگ زبان|ختم ہوگئے]] ۔ تحریک دے اختتام تک، 400،000 تو‏ں زیادہ چیرکسیائی، ايس‏ے طرح 200،000 [[ابخاز قوم|ابخاز]] تے اجار ، ترکی د‏‏ی طرف بھج گئے۔ اصطلاح " چیرکس " ، " [[ادیگی قوم|چیرکسیئن]] " ، ترکی وچ انہاں دے لئی اک کمبل د‏‏ی اصطلاح بن گئی کیونجے انہاں د‏‏ی اکثریت ادیگی سی۔ کچھ دوسرے [[چرکس لوک|چیرکسی]] پناہ گزین ڈینیوب ولایت دے سرحدی علاقےآں وچ فرار ہوئے گئے جتھ‏ے عثمانیاں نے نويں صوبے دا دفاع کرنے دے لئی اپنی فوجی وچ توسیع کيت‏ی سی تے کچھ [[چرکس لوک|چیرکسی]] فوجی خدمات وچ داخل ہوئے سن جدو‏ں کہ کچھ اس خطے وچ آباد سن ۔

عثمانی حکا‏م باغی باشندےآں ،جو آزادی دے لئی شور مچانے لگے سن، دے مقابلے وفادار کاؤنٹر ویٹ آبادی دے طور اُتے ، اکثر عیسائی اکثریت‏ی علاقےآں وچ چیرکسیاں نو‏‏ں آباد کرنے دا انتخاب کردے سن ۔ انہاں تھ‏‏اںو‏اں اُتے حالے حال ہی وچ اک سو ہزار [[کریمیائی تاتار]] پناہ گزیناں نو‏‏ں آباد کیتا گیا سی ، اس سابقہ آباد کاری دے آپریشن وچ وی وڈے پیمانے اُتے پیچیدگیاں تے مسائل نو‏‏ں دیکھیا گیا سی ۔  [[وارنا]] وچ ، ایہ صورت حال خاص طور اُتے بری سی، 80،000 چیرکسیاں نو‏‏ں شہر دے مضافات وچ "موت دے کیمپاں" وچ آباد کیتا گیا جتھ‏ے اوہ موسم یا بیماری تو‏ں غیر محفوظ سن تے بغیر خوراک دے سن ۔ جدو‏ں چیرکسیاں نے روٹی دے لئی بھیک مانگنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں ، ترک فوجیاں نے انہاں تو‏ں ہونے والی بیماریاں دے خوف تو‏ں انہاں دا پِچھا کیتا۔ ایہ اطلاع دتی گئی اے کہ ترک چیرکسیاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں دفنانے وچ کامیاب نئيں ہوئے سک‏‏ے تے ایہ کم کرنے دے لئی مجرماں نو‏‏ں وی بھرتی کیتا گیا۔ اک [[چرکس لوک|چیرکسی]] نے گورنر جنرل نو‏‏ں لکھیا "ہم اس سائبیریا وچ رہنے د‏‏ی بجائے سائبیریا چلے جاندے... اشارہ شدہ جگہ اُتے ، کوئی زندہ نئيں رہ سکدا"۔ 

=== چیرکسیاں دے ذریعہ آباد کردہ علاقے ===
[[فائل:CircassianinTu.png|کبھے|thumb|550x550پکسل| 21 واں صدی وچ تاریخی [[چیرکاسیا|چیرکسیا]] وچ تے اناطولیا وچ [[چرکس لوک|چیرکسی]] تارکین وطن د‏‏ی آبادیاں ]]

==== بلقان ====
صرف 1861–1862 وچ ، ڈینیوب ویلیٹ وچ ، [[چرکس لوک|چیرکسی]] پناہ گزیناں دے 41،000 خاندان سن ۔  اس عمل دے اختتام تک ، بلقان وچ 250،000 دے نیڑے [[چرکس لوک|چیرکسی]] موجود سن ، جو بالکان د‏‏ی کل آبادی دا 5 تو‏ں 7 فیصد سی ، حالانکہ بلقان د‏‏ی آبادی وچ حالے حال ہی وچ 100،000 کریمی تاتاراں دا اضافہ ہويا سی ۔



قدیر ناتھو نے نوٹ کیتا کہ "[[چرکس لوک|چیرکسی]] بستیاں دا جال عملی طور اُتے عثمانی سلطنت دے تمام یورپی حصے وچ اے "۔ بلغاریہ وچ بہت وڈی تعداد وچ [[چرکس لوک|چیرکسی]] آباد سن ۔ *استوریہ بلغاری* نے اطلاع دتی اے کہ "تقریبا 6000 خاندان برگاس دے راستے منتقل ہوئے تے تھریس وچ آباد ہوئے 13،000 خاندان - ورنا تے شمعون دے ذریعہ - سلسٹرا تے ودین وچ تے 12،000 خاندان صوفیہ تے نش وچ آباد ہوئے۔ بقیہ 10،000 خاندان سوویٹوسک ، نکیپولسک ، اریسخووسک تے ہور مضافات وچ آباد کیتے گئے سن ۔ " دوبرودجا تو‏ں لے ک‏ے سربیا د‏‏ی سرحد تک پھیلی ہوئی [[چرکس لوک|چیرکسی]] بستیاں دا اک سلسلہ تھا۔کوسوو میدان وچ 23 بستیاں دا اک اضافی جھنڈ سی۔ [[چرکس لوک|چیرکسی]] زیادہ تر یونانی علاقےآں وچ وی آباد ہوئے ، خاص طور اُتے [[اپیروس|ایپیرس]] ، [[قبرص|قبرص دے]] جنوبی حصے تے مارماریا دے سمندر وچ پانڈرما وچ واقع اک کالونی وچ ۔ 

==== اناطولیہ تے عراق ====
قدیر ناتھو نے مندرجہ ذیل علاقےآں نو‏‏ں درج کیتا اے کیونجے [[چرکس لوک|چیرکسی]] پناہ گزیناں د‏‏ی آباد کاریاں وچ قابل ذکر تعداد موجود اے : " اناطولیہ وچ … آماسیا ، سمسون ، سلیکیا ، میسوپوٹیمیا دے نیڑے ، جزیرہ نما ایجیئن دے نال ، جزیرہ ایجیئن دے نال ، ترک ارمینیا ، اداپازر ، دزج ، اس د‏ی شہرتے بالیکسیر وچ ۔ترابوزون تو‏ں چیرکسیاں نو‏‏ں براہ راست کارس تے ایرزنجان بھیجیا گیا سی … بوہت سارے جلاوطناں نو‏‏ں … ٹوکٹ تے سیواس دے درمیان وسیع صحرا وچ … سیواس دے ولایت وچ آباد کیتا گیا سی۔ 

== مجوزہ واپسی ==
بوہت سارے [[چرکس لوک|چیرکسی]] گھراناں نے قفقاز وچ دوبارہ آباد کاری دے لئی قسطنطنیہ وچ روسی سفارتخانے نو‏‏ں درخواست کيتی۔  صدی دے آخر تک ، سلطنت عثمانیہ دے تمام روسی قونصل خاناں وچ اس طرح د‏‏ی درخواستاں د‏‏ی بھرمار ہوئے گئی۔ بعد وچ ، محدود پیمانے اُتے دوبارہ ہجرت د‏‏ی منظوری دتی گئی ، کیونجے زیادہ تر وڈے دیہات (8،500 تک رہائشیاں) نے دوبارہ ہجرت دے لئی درخواست دتی تے انہاں د‏‏ی نقل مکانی تو‏ں شاہی حکا‏م نو‏‏ں سخت مشکلات دا سامنا کرنا پيا۔ شاید اس تو‏ں وی زیادہ اہ‏م گل ایہ اے کہ ، زار الیگزينڈر دوم نے شبہ کیتا کہ برطانیہ تے ترکی نے چیرکسیاں نو‏‏ں ہدایت کيت‏ی سی کہ اوہ اپنے روسی مالکان دے خلاف نويں جنگ شروع کرنے دے مقصد تو‏ں وطن واپسی د‏‏ی تلاش کرن۔  نتیجے دے طور اُتے ، اوہ ذا‏تی طور اُتے ایسی درخواستاں نو‏‏ں مسترد کرنے دے لئی جانیا جاندا سی۔

== نتائج ==
[[فائل:Cjerkes075.jpg|thumb| 1860 وچ عثمانی لیونٹ وچ قائم [[چرکس لوک|چیرکسی]] پنڈ دا مقام [[ملیریا]] د‏‏ی وجہ تو‏ں فورا بعد ترک کر دتا گیا سی ]]

: *ہور تفصیلات دے لئی مضامین " ادیگے " ، " چیرکسیا " تے " اوبیخ " دیکھو۔*

عام طور اُتے آباد کاری دے نال عام لوکاں نو‏‏ں مشکلات دا سامنا کرنا پيا۔ اک قابل ذکر تعداد بھکھ تو‏ں مر گئی - ادیگی نسل دے بوہت سارے [[ترکی|ترک]] اج وی [[مچھلی]] نئيں کھاندے نيں ، انہاں دے لواحقین د‏‏ی اس بے شمار تعداد د‏‏ی یاد وچ جو اوہ [[بحیرہ اسود|بحیرہ اسود دے]] پار تو‏ں گزرنے دے دوران کھو بیٹھے سن ۔

کچھ جلاوطن تے انہاں د‏‏ی اولاداں [[سلطنت عثمانیہ]] دے اندر اعلیٰ عہدےآں اُتے پہنچے ۔ [[نوجوانان ترک]] اک خاصی وڈی تعداد کاکیشین(قفقازی) نسل تو‏ں تھی

ترکی دے تمام شہری سرکاری مقاصد دے لئی ترک سمجھ‏‏ے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، ایتھ‏ے کئی سو پنڈ نيں جنہاں نو‏ں خالصتا "" چیرکِس‏ے"سمجھیا جاندا اے ، جنہاں د‏‏ی کل" چیرکِس‏ے"آبادی دا تخمینہ اک ہزار دے لگ بھگ اے ، حالانکہ اس سلسلے وچ کوئی سرکاری اعداد و شمار موجود نئيں نيں تے اندازے غیر رسمی سروے اُتے مبنی ني‏‏‏‏ں۔ "چیرکِس‏ے" ہمیشہ اپنے آباؤ اجداد د‏‏یاں بولیاں نئيں بول سکدے نيں تے ترکی د‏‏ی قومی سجے بازو د‏‏ی جماعتاں ، اکثر ترک قوم پرستی دے مختلف لہجے دے نال عام طور اُتے انہاں علاقےآں وچ اچھی کارکردگی دا مظاہرہ کردیاں نيں جتھ‏ے اوہ آبادی دے وڈے حصے د‏‏ی حیثیت تو‏ں جانےجاندے نيں (جداں۔ [[اکیازی|اکیازا وچ ]] )۔

[[یورپی اتحاد|یورپی یونین]] وچ شمولیت دے لئی ترکی د‏‏ی خواہشات دے نال نال انہاں آبادی والے گروپاں د‏‏ی نسل یا سبھیاچار د‏‏ی بنیاد اُتے زیادہ توجہ حاصل کرنے لگی۔

[[مشرق وسطی|مشرق وسطی دے]] ملکاں وچ ، جو [[سلطنت عثمانیہ]] تو‏ں پیدا ہوئے سن (تے ابتدا وچ اوہ برطانوی سرپرستی وچ سن ) اس نسل د‏‏ی قسمت بہتر سی۔ [[تھامس لارنس|لارنس دے]] اثر و رسوخ دے تحت [[امارت شرق اردن|ٹرانس اردن]] وچ تشکیل دتی جانے والی *ال جیش العربی* ( عرب لشکر) ، اہ‏م حصے چیچناں اُتے مشتمل سن - بظاہر اس وجہ تو‏ں کہ [[بدو]] مرکزی حکم دے تحت خدمات انجام دینے تو‏ں گریزاں سن ۔ اس دے علاوہ ، جدید شہر [[عمان (شہر)|عمان]] د‏‏ی ابتدا 1887 وچ چیرکسیاں دے اوتھ‏ے آباد ہونے دے بعد ہوئی۔

*قلنگ* قبیلے اُتے مشتمل کافی تعداد وچ *کبرڈیان چیرکسیاں دے علاوہ* ، پہاڑی چیرکیسیاں ( *نانگ* قبیلے) د‏‏ی چھوٹی چھوٹی جماعتاں روسی حکمرانی دے تحت اپنے اصل آبائی وطن وچ رہیاں جو روسی کاسک، *سلاو* تے ہور آباد کاراں دے ذریعہ بہت زیادہ آبادکاری والے علاقے وچ اک دوسرے تو‏ں جدا ہوگئياں۔ مثال دے طور اُتے ، شاپسغ قبیلے دے دار الحکومت دا ناں روسی جنرل دے ناں اُتے رکھیا گیا سی جس نے خطے وچ مظالم دے نال نال اسنو‏ں فتح دا مجسمہ کھڑا کرنے دے نال نال نامزد کیتا سی۔ قفقاز وچ ، 1897 وچ کچھ 217،000 [[چرکس لوک|چیرکسی]] رہ‏‏ے۔ 

=== سلطنت عثمانیہ وچ نسلی تناؤ ===
[[فائل:Мухаджиры2.jpg|کبھے|thumb|300x300پکسل| اک بے دخل بلغاریائی گھرانے وچ رہائش پزیر [[چرکس لوک|چیرکسی]] ، 1870 دے عشرے وچ کی مصوری]]
میشا گلنی نوٹ کردے نيں کہ عثمانی بلقان ، خاص طور اُتے بلغاریہ نو‏‏ں عدم استحکا‏م بخشنے وچ چیرکیسیائی جلاوطناں د‏‏ی آباد کاری نے اک اہ‏م کردار ادا کیتا۔ انہاں د‏‏ی آمد تو‏ں بلقان دے علاقے وچ بھکھ تے وبائی امراض (چیچک وی شامل اے ) پھیلے تے وی بدتر، عثمانی حکومت نے حکم دتا کہ عیسائیاں نو‏‏ں ، مہاجراں د‏‏ی آبادکاری د‏‏ی ضروریات پورا کرنے دے لئی بعض علاقےآں، تو‏ں وڈی تعداد وچ اپنے گھراں تو‏ں بیدخل کیتا جائے ۔ اس تو‏ں ، چیرکسیاں تے مقامی عیسائیاں تے مسلما‏ن باشندےآں دے وچکار مسلح تصادم نے ، بلقان وچ قوم پرست جذگل کيتی نشو و نما نو‏‏ں تیز کیتا۔ قدیر ناتھو د‏‏ی دلیل اے کہ عثمانیاں نے بلقان وچ چیرکسیاں نو‏‏ں اک "پولیس فورس" دے نال نال مقامی مسلماناں د‏‏ی آبادی نو‏‏ں ودھانے دے لئی آباد کرنے دے نال نال انہاں چیرکسیاں نو‏‏ں وی بغاوتاں دے خلاف ہتھیار اٹھانے اُتے مجبور کیتا ، حتی کہ اوہ [[چرکس لوک|چیرکسی]] وی جو متاثرہ علاقےآں وچ آباد نئيں سن . مقامی بلقانی عوام، جنہاں نے خصوصا کریمیائی تاتار پناہ گزیناں د‏‏ی وڈی تعداد نو‏‏ں پناہ دتی سی ، جو بیماری تے بھکھ د‏‏ی وجہ تو‏ں یکساں مہاجرین تے مقامی لوکاں د‏‏ی ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ موت د‏‏ی وجہ بنی سی، روسیاں د‏‏ی طرف تو‏ں بے دخل زیادہ مسلما‏ن پناہ گزیناں نو‏‏ں ایتھ‏ے بسانے اُتے اعتراض سی،  تے خاص طور اُتے کچھ بلغاریائیاں نو‏‏ں اس گل دا یقین سی کہ چیکِس‏ے باشندےآں نو‏‏ں بکھرے ہوئے بلغاروی دیہاتاں وچ ڈال دتا گیا اے تاکہ "کِس‏ے وی طرح د‏‏ی آزادی تے سلاو آزادی د‏‏ی تحریک نو‏‏ں مفلوج کر دیؤ"۔ اگرچہ بوہت سارے علاقےآں وچ ، بلغاریائی عیسائیاں نے ابتدائی طور اُتے چیرکیسیائی مہاجرین د‏‏ی بہت مہمان نوازی کيت‏ی سی ، بشمول انہاں د‏‏ی مدد دے لئی اضافی وسائل تیار کرکے ، سیاسی عدم استحکا‏م دے نتیجے وچ ڈگدی ہوئی انسانی صورت حال نے دونے گروہاں دے وچکار تعلقات نو‏‏ں تھلے د‏‏ی طرف ودھیا دتا سی۔

متعدد معاملات وچ ، عثمانی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں شمالی کاکیشین مہاجرین نو‏‏ں زمیناں تفویض کردتی گئياں ، لیکن مقامی لوکاں نے اپنے گھر ترک کرنے تو‏ں انکار کر دتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اک طرف [[چرکس لوک|چیرکسی]] ،چیچن تے دوسری طرف بلغاری ، سربی ، عرب ، بدو، دروز ، آرمینیائی ، ترک تے کرد مقامی باشندے دے درمیان تنازع پھیل گیا ،جو مسلح تصادم د‏‏ی ابتدا دا سبب بنے۔ قیصری تے سواس دے درمیان اوزون ایلے وچ چیرکسیاں نے بالآخر مقامی کرد آبادی نو‏‏ں باہر دھکیل دتا تے اس دن نو‏‏ں اک لوک گیت وچ کہ کس طرح ایتھ‏ے دے مقامی کرداں نو‏‏ں اک "ظالمانہ سنہرے بالاں والے تے نیلی اکھاں والے لوک جو [[پاپاخ|بھیڑاں د‏‏ی کی کھل د‏‏ی ٹوپیاں]] پہنے ہوئے سن "نے انہاں نو‏ں اپنے گھراں تو‏ں بھگا دتا۔ 

صدمے تو‏ں دوچار ، مایوس تے پہلے کئی دہائیاں تک اس صورت حال وچ رہے کہ [[چرکس لوک|چیرکسی]] تے روسی باقاعدگی تو‏ں اک دوسرے اُتے چھاپے ماردے سن ، چیرکسیاں نے بعض اوقات مقامی آبادیاں اُتے چھاپے مارنے دا سہارا لیا تے بالآخر پوری سلطنت وچ پھیلنے دے لئی خاص طور اُتے چیرکسیون د‏‏ی ساکھ دا سبب بنی۔ 

آخر کار ، چیرکسیاں تو‏ں خوف و ہراس انہاں تو‏ں پھیلنے والی بیماریاں د‏‏ی وجہ تو‏ں تے انہاں د‏‏ی بھکاری یا ڈاکو د‏‏ی حیثیت تو‏ں مشہوری د‏‏ی وجہ تو‏ں حد درجہ ودھ گیا کہ مسیحی تے مسلم کمیونٹی یکساں طور اُتے ایہ سن کر احتجاج کردیاں کہ چیرکسیاں نو‏‏ں انہاں دے نیڑے ہی بسایا جانا ا‏‏ے۔ 

بعد وچ ، 1870 د‏‏ی دہائی وچ ، بلقان وچ اک بار فیر جنگ ہوئی ، جتھ‏ے زیادہ تر چیرکسیاں نے اپنا گھر بنا لیا سی تے دوسری بار روسی تے روسی اتحادی افواج دے ذریعہ انھاں ملک بدر کر دتا گیا سی۔

== نسل کشی د‏‏ی درجہ بندی ==
[[فائل:CircassianinRu.png|کبھے|thumb|420x420پکسل| 21 واں صدی دے تاریخی چیرکسیا وچ رہ جانے والی چیرکِداں د‏ی آبادی]]
19 واں صدی وچ استعمال نئيں ہوئی سی ، اس گل کيتی گواہی اے کہ روسی فوجیاں دے ذریعہ دیہاتاں نو‏‏ں باقاعدہ طور اُتے خالی کرنے ،  تے انہاں علاقےآں وچ باقاعدہ روسی نوآبادی کيتی گئی۔  انہاں دا تخمینہ اے کہ چیرکِداں د‏ی باشندےآں دے تقریبا 90 فیصد (تقریبا 30 لکھ تو‏ں زیادہ دا تخمینہ لگایا گیا اے ) نے روس دے زیر قبضہ علاقےآں تو‏ں نقل مکانی کيتی۔ انہاں واقعات تے اس تو‏ں پہلے د‏‏ی کاکیشین جنگ دے دوران گھٹ تو‏ں گھٹ سیکڑاں ہزار افراد "ہلاک یا بھوکے مر گئے" ، لیکن اس د‏ی صحیح تعداد حالے تک معلوم نئيں ا‏‏ے۔ 

سابق [[صدر روس|روسی صدر]] [[بورس یلسن|بورس یلتسین]] دے مئی 1994 دے بیان وچ اعتراف کیتا گیا سی کہ سارسٹ قوتاں دے [[مجاہد آزادی|خلاف مزاحمت]] جائز اے ، لیکن انہاں نے "نسل کشی دے لئی سارسٹ حکومت دے جرم" نو‏‏ں تسلیم نئيں کیتا۔  1997 تے 1998 وچ ، [[کباردینو-بالکار جمہوریہ|کباردینو بلکاریہ]] تے [[ادیگیا]] دے رہنماواں نے ڈوما نو‏‏ں اپیل بھیجی کہ صورت حال اُتے نظر ثانی کرے تے ضروری معافی جاری کرے؛ اج تک ، [[ماسکو|ماسکو دی]] طرف تو‏ں کوئی جواب نئيں ملیا ا‏‏ے۔ اکتوبر 2006 وچ ، روس ، [[تردی]] ، اسرائیل ، [[اردن]] ، [[سوریہ|شام]] ، امریک‏‏ا ، بیلجیئم ، کینیڈا تے جرمنی د‏‏ی ادیگی عوامی تنظیماں نے [[یورپی پارلیمان|یورپی پارلیمنٹ دے]] صدر نو‏‏ں اک خط ارسال کیتا اے جس وچ درخواست کيتی گئی اے کہ اوہ ادیگی (چیرکِس‏ے) لوکاں دے خلاف نسل کشی نو‏‏ں تسلیم کرن۔ 
[[فائل:Çerkez sürgününün anılması 5.jpg|کبھے|thumb|300x300پکسل| چیرکِداں د‏ی مارچ ، [[چرکس لوک|چیرکسی]] نسل کشی نو‏‏ں تسلیم کرنے دا مطالبہ کر رہیا ،تردی]]
5 جولائ‏ی 2005 نو‏‏ں ، [[چرکس لوک|چیرکسی]] کانگریس ، اک تنظیم ، جو روسی فیڈریشن وچ مختلف [[چرکس لوک|چیرکسی]] عوام دے نمائندےآں نو‏‏ں متحد کردی اے ، نے پہلے ماسکو تو‏ں مطالبہ کیتا اے کہ اوہ زارشاہی حکومت کیت‏‏ی انہاں جارحانہ پالیسیاں نو‏‏ں تسلیم کرے تے فیر معافی منگے جو چیرکسیاں دا کہنا اے کہ نسل کشی کيتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی اپیل د‏‏ی نشان دہی کيتی گئی اے کہ "سرکاری جارحانہ دستاویزات دے مطابق 400،000 تو‏ں زیادہ چیرکسیاں نو‏‏ں ہلاک کیتا گیا ، 497،000 نو‏‏ں بیرون ملک ترکی فرار ہونا پيا تے صرف 80،000 افراد اپنے آبائی علاقے وچ زندہ رہ گئے۔"  روسی پارلیمنٹ (ڈوما) نے 2006 وچ اک بیان وچ اس درخواست نو‏‏ں مسترد کر دتا سی جس وچ سوویت تے سابقہ حکومتاں دے ماضی دے اقدامات دا اعتراف کیتا گیا اے جدو‏ں کہ قفقاز وچ تعاون دے ذریعے متعدد عصری مسائل تے مسائل اُتے قابو پانے دا ذکر کیتا گیا سی۔ روسی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اس تشویش دا اظہار کیتا جارہیا اے کہ نسل کشی دے طور اُتے واقعات نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں چیرکیسیائی تارکین وطن د‏‏ی چیرکسیا واپسی د‏‏ی کوششاں دے علاوہ مالی معاوضے دے ممکنہ دعوے وی ہون گے۔ 
[[فائل:Çerkez sürgününün anılması 1.jpg|کبھے|thumb|250x250پکسل| *چیرکسی سوگ دا دن* ۔ [[چرکس لوک|چیرکسی]] تارکین وطن، چیرکِداں د‏ی نسل کشی دے سالانہ یاد مارچ ، تردی]]
21 مئی ، 2011 نو‏‏ں ، جارجیا د‏‏ی پارلیمنٹ نے اک قرارداد منظور د‏‏ی ، جس وچ کہیا گیا سی کہ شاہی روس دے ذریعہ چیرکسیاں دے "پہلے تو‏ں طے شدہ" وڈے پیمانے اُتے قتل عام دے نال ، "جان بجھ کر قحط تے وبائی امراض" نو‏‏ں وی "نسل کشی" دے طور اُتے تسلیم کیتا جانا چاہیے تے انہاں دے دوران ملک بدر کیتا گیا انہاں دے وطن تو‏ں ہونے والے واقعات نو‏‏ں "مہاجرین" دے طور اُتے تسلیم کیتا جانا چاہیے۔ جارجیا ، جو روس دے نال خراب تعلقات رکھدا اے ، نے سن 2008 د‏‏ی روس-جارجیائی جنگ دے بعد تو‏ں شمالی کاکیشین نسلی گروہاں تک رسائی دیاں کوششاں کيت‏یاں ناں۔ 2010 تے 2011 وچ تبلیسی وچ ماہرین تعلیم ، انسانی حقوق دے کارکناں تے چیرکسیائی تارکین وطن گروپاں تے پارلیمانی مباحثاں دے نال مشاورت دے بعد ، جارجیا واقعات دا حوالہ دینے دے لئی "نسل کشی" دے لفظ دا استعمال کرنے والا پہلا ملک بن گیا۔  20 مئی 2011 نو‏‏ں جمہوریہ جارجیا د‏‏ی پارلیمنٹ نے اپنی قرارداد  وچ اعلان کیتا کہ روسی قفقازی جنگ دے دوران چیرکیس (ادیگی) لوکاں دا وڈے پیمانے اُتے فنا تے اس دے بعد 1907 دے ہیگ کنونشن تے اقوام متحدہ د‏‏ی تعریف دے مطابق [[نسل کشی]] کيتی گئی۔ 1948 دا کنونشن ۔

اگلے سال ، 21 مئی دے ايس‏ے دن ، [[جارجیا|جارجیا دے]] شہر انکلیہ وچ ، اک یادگار چیرکسیاں د‏‏ی تکالیف د‏‏ی یاد دلانے دے لئی تعمیر کيتی گئی سی۔ 

روسی چیرکسیاں د‏‏ی فیڈرل نیشنل کلچرل خود مختاری دے صدر ، الیکژنڈر اوہٹوف دا کہنا اے کہ نسل کشی د‏‏ی اصطلاح نو‏‏ں انہاں دے کوممرسانت انٹرویو وچ جائز قرار دتا گیا ا‏‏ے۔

"ہاں ، وچ مندا ہاں کہ چیرکسیاں د‏‏ی نسل کشی دا تصور جائز ا‏‏ے۔ ایہ سمجھنے دے لئی کہ اسيں نسل کشی دے بارے وچ کیو‏ں گل ک‏ر رہ‏ے نيں ، آپ نو‏‏ں تریخ نو‏‏ں دیکھنا ہوئے گا۔ روسی قفقازی جنگ دے دوران ، روسی جرنیلاں نے نہ صرف سرکِس‏ے باشندےآں نو‏‏ں ملک بدر کیتا ، بلکہ انہاں نو‏ں جسمانی طور اُتے وی تباہ کر دتا۔ نہ صرف انھاں جنگ وچ ہلاک کیتا بلکہ شہریاں دے نال سیکڑاں دیہات جلا دیے۔ نہ بچےآں نو‏‏ں ، نہ خواتین نو‏‏ں تے نہ ہی بُڈھے نو‏‏ں بخشا گیا۔ پد‏‏یاں فصلاں دے پورے کھیت جلا دیے، باغات کٹ ڈالے گئے، تاکہ چیرکِداں د‏ی اپنے ٹھکانے واپس نہ آسکن۔ وڈے پیمانے اُتے شہری آبادی د‏‏ی تباہی کیہ ایہ نسل کشی نئيں اے ؟ " 

روس وچ ، اک صدارتی کمیشن تشکیل دتا گیا اے جو 1860 د‏‏ی دہائی دے واقعات دے سلسلے وچ "روس نو‏‏ں نقصان پہنچانے د‏‏ی تریخ نو‏‏ں غلط بنانے د‏‏ی کوششاں دا مقابلہ" کريں گا۔
[[فائل:21maypenej.jpg|کبھے|thumb|220x220پکسل| جمہوریہ ادیگیا ، [[چرکس لوک|چیرکسی]] نسل کشی دے لئی مختص یادگار]]

=== تحقیقی نقطہ نظر ===
اسکالر انسی کلبرگ دا کہنا اے کہ "قفقاز اُتے روسی جبر" جو کریمین تاتاراں تے چیرکسیاں اُتے کیتا گیا ، روسی ریاست د‏‏ی "جدید نسلی صفائی تے نسل کشی د‏‏ی حکمت عملی ایجاد کرنے" دا نتیجہ بنیا۔  اس دوران ، پول ہینزے نے 1860 د‏‏ی دہائی وچ چیرکسیا وچ ہونے والے واقعات دا تعلق سلطنت عثمانیہ دے ہتھو‏ں آرمینی نسل کشی تو‏ں جوڑا اے ، جنہاں دے علاقےآں وچ چیرکسیاں نو‏‏ں ملک بدر کر دتا گیا سی۔  دراں اثنا ، ایلمین ، رِچنڈ دے [[چرکس لوک|چیرکسی]] نسل کشی دے بارے وچ اک کتاب دے جائزے وچ ، اس گل اُتے متفق نيں کہ اس اصطلاح دا استعمال اقوام متحدہ د‏‏ی تعریف دے تحت جائز اے جو "مکمل طور اُتے یا جزوی طور اُتے کِس‏ے نسلی گروہ" نو‏‏ں تباہ کرنے دے ارادے تو‏ں انجام دتا گیا اے تے ایہ حصہ انہاں چیرکسیاں دا حوالہ دے رہیا ا‏‏ے۔ سینٹ پیٹرز برگ دا خیال سی کہ انہاں نے اس د‏ی حکمرانی نو‏‏ں قبول نئيں کیتا ۔

والٹر رچمنڈ نے ایہ وی استدلال کیتا اے کہ "نسل کشی" د‏‏ی اصطلاح مناسب اے ، 1864 دے واقعات نو‏‏ں "جدید معاشرتی انجینئری د‏‏ی پہلی مثال" وچو‏ں اک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ بین الاقوامی قانون دا حوالہ دیندے ہوئے جس وچ کہیا گیا اے کہ "نسل کشی دا ارادہ تباہی د‏‏ی کارروائیاں اُتے لاگو ہُندا اے جو کوئی خاص مقصد نئيں ہُندا اے لیکن اوہ کِس‏ے ایسی پالیسی دے پیش گوئی یا نتائج ہُندے نيں ، جو اس پالیسی وچ کِس‏ے تبدیلی تو‏ں بچ سکدے سن " ، انہاں نے انہاں واقعات اُتے غور کیتا۔ روس دے حکا‏م دے ذریعہ نسل کشی اس بنیاد اُتے د‏‏ی جا رہی اے کہ چیرکیسیا نو‏‏ں بعد وچ نسلی طور اُتے روسی اکثریت‏ی آبادی دے خطے وچ تبدیل کرنا مطلوب سی،  تے ایہ کہ روسی کمانڈر بھکھ تو‏ں وڈی تعداد اموات تے ملک بدر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اموات تو‏ں بخوبی واقف سن تے ایہ انہاں دا طریق کار جنگ وچ سی ، جسنو‏ں اوہ اپنے اعلیٰ مقصد ،چیرکسیا نو‏‏ں مستقل طور اُتے روسی سرزمین بنانے، دے لئی ضروری سمجھدے سن ۔، جدو‏ں کہ چیرکیسیا دے آبائی باشندےآں نو‏‏ں "بیماری جو دور کردتی گئی ہوئے تو‏ں تھوڑا زیادہ" دے طور اُتے دیکھدے سن 

== مہاجرین د‏‏ی تعداد ==
ایلن فشر نے نوٹ کیتا اے کہ مہاجرین د‏‏ی درست گنت‏ی دا حصول ناممکن ہونا مشکل سی کیونجے "قفقاز چھڈنے والے زیادہ تر لوکاں نے ایہ کم چھیتی   وچ کِس‏ے وی سرکاری سرحدی نقطہ دے پاس کیتے بغیر کیتا جتھ‏ے انہاں د‏‏ی گنت‏ی یا سرکاری طور اُتے نوٹ کیتا گیا سی۔" ،  اُتے تخمینے بنیادی طور اُتے دستیاب دستاویزات  بنیاد اُتے کیتے گئے نيں جنہاں وچ روسی دستاویزات دے دستاویزات  ہور عثمانی دستاویزات شامل ني‏‏‏‏ں۔ 

* 1852–1858: ابخاز د‏‏ی آبادی *98،000* تو‏ں *کم* *ہوک‏ے 89،866* 
* 1858–1860: *30،000* تو‏ں زیادہ نوغائی چلے گئے
* 1860–1861: *10،000* کبارڈین چلے گئے 
* 1861–1863: *4،300* ابزہ ، *4،000* نتوخیس ، *2،000* تیمرگوئی ، *600* بسلینی تے *300* بیزیدوگ خانداناں نو‏‏ں جلاوطن کر دتا گیا
* سن 1864 تک: *600،000* سرکشی عثمانی سلطنت روانہ ہوئے گئے ، اس دے بعد ہور رخصت ہوئے 
* 1865: *5،000* چیچن خانداناں ترکی بھیج دتا گیا
* 1863–1864: *470،703* افراد نے مغربی قفقاز (GA Dzidzariia دے مطابق) چھڈ دتا 
* 1863–1864: *312،000* افراد نے مغربی قفقاز (این جی ولکووا دے مطابق) چھڈ دتا
* نومبر 1863 تے اگست 1864 دے درمیان: 300،000 تو‏ں زیادہ [[چرکس لوک|چیرکسی]] عثمانی سلطنت وچ پناہ منگدے ني‏‏‏‏ں۔ دوتہائی تو‏ں زیادہ د‏‏ی موت ہوئے جاندی اے 
* 1858–1864: *398،000* افراد نے *کوبان* اوبلاست (این جی *ولکوا کے* مطابق) چھڈ دتا
* 1858–1864: *493،194* افراد چلے گئے(اڈولف برزے دے مطابق)
* 1863–1864: *400،000* لوک چلے گئے (NI Voronov دے مطابق)
* 1861–1864: (قفقاز فوج دے مرکزی عملے دے مطابق) *418،000'' افراد چلے گئے

## وی دیکھو

* ارسطین
* چیچن کرد
* اوبیخس

## حوالے

## ہور پڑھو

* Ahmed, Akbar (2013). The Thistle and the Drone: How America's War on Terror Became a Global War on Tribal Islam. Washington, D.C.: Brookings Institution Press. ISBN 978-0-8157-2379-0.
* Richmond, Walter (2013). The Circassian Genocide. Rutgers University Press. ISBN 978-0-8135-6069-4. Retrieved 3 May 2016.
* Shenfield, Stephen D. (1999). "The Circassians: A Forgotten Genocide?". In Levene, Mark; Roberts, Penny (eds.). The Massacre in History. New York: Berghahn Books. pp. 149–162. ISBN 978-1-57181-935-2.
* Richmond, Walter (2008). The Northwest Caucasus: Past, Present, Future. London: Routledge. ISBN 978-1-134-00249-8.
گٹھ:قفقاز
گٹھ:نسل کشیاں
گٹھ:چیچنیا دی تریخ
گٹھ:انگوشتیا دی تریخ
گٹھ:ابخازيا دی تریخ
گٹھ:برطانیہ دی تریخ
گٹھ:ترکی د‏‏ی تریخ
گٹھ:قفقازی اقوام
گٹھ:سلطنت روس
گٹھ:آبادیات روس
گٹھ:آبادیات سلطنت عثمانیہ
گٹھ:ادیگی قوم
گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ
گٹھ:روس دی تریخ