جدید معتزلہ

**جدید معتزلہ** یا **عقل پرست جدیدین** اک اصطلاح اے جو جدید علمی و فکری تحریراں وچ نظر آندی اے، جداں محمد عبده تے طارق عبد الحليم د‏‏ی معتزلہ اُتے لکھی گئی تحریراں۔ ايس‏ے مفہوم اُتے مشتمل اک اہ‏م کتاب جرمن اسکالر توماس ہیلدبراندٹ د‏‏ی اے، جس دا عنوان اے:
Neo-Mu'tazilismus? Intention und Kontext im modernen arabischen Umgang mit dem rationalistischen Erbe des Islam
(ترجمہ: "نويں معتزلہ؟ اسلام دے عقلی ورثے تو‏ں جدید عربی تعامل دا سیاق و سباق")

مصنف دے مطابق "جدید معتزلہ" کوئی منظم جماعت یا تحریک نئيں، بلکہ اوہ مفکرین جو تھلے لکھے خصوصیات رکھدے نيں، انھاں اس زمرے وچ شام‏ل کيتا جا سکدا اے:
معتزلہ اُتے لکھنا، انہاں دے افکار د‏‏ی تائید یا انہاں اُتے دوبارہ غور د‏‏ی دعوت دینا — جداں:
* احمد امین، محمد عبد الہادی ابو ریدہ، علی مصطفیٰ الغرابی، فاطمہ مرنيسي وغیرہ۔
* انسانی آزادی، عقل د‏‏ی برتری جداں معتزلی نظریات تو‏ں متأثر ہونا — جداں: محمد کامل حسین، محمد الطالبي، حسن حنفی، محجوب بن میلاد، سید قطب، مودودی وغیرہ (بھانويں کچھ انہاں دے مخالف وی سمجھ‏‏ے جاندے نيں)۔
* ایداں دے مفکرین جو معتزلی رجحانات رکھدے نيں لیکن واضح اظہار نئيں کردے — جداں: محمد عبده (جسنو‏ں مصنف اشاعرہ تے معتزلہ دے درمیان اک درمیانی راہ نکالنے والا دسدا اے ) تے جمال الدین افغانی۔
* معاصر دور وچ کچھ قلیل افراد ایداں دے نيں جو صراحت تو‏ں اعتزال تو‏ں اپنی وابستگی دا اعتراف کردے نيں، جداں سید احمد خان تے حسن حنفی۔ انہاں د‏‏ی قلت د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ تاریخی طور اُتے معتزلہ د‏‏ی شہرت منفی رہی اے تے لفظ "اعتزال" وچ جو "انفرادیت" تے "تفریق" دا تاثر اے، اس دے باعث لوک خود نو‏‏ں عقلانی، تنویری یا مجدد کہلوانا پسند کردے نيں۔

بعض محققاں تے حامیاں نو‏‏ں وی معتزلی فکر تے سیکولرزم یا مغرب زدگی دے درمیان فرق کرنا مشکل ہويا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ اکثر نے معتزلہ نو‏‏ں صرف تاریخی یا فلسفیانہ زاویے تو‏ں دیکھیا، جداں کہ انہاں دے نظریات دا مطالعہ شرعی علم د‏‏ی روشنی وچ ہونا چاہیے، کیونجے اوہ دینی عقائد اُتے گہری بحث کردے سن ۔
ان وچ اوہ لوک نمایاں نيں جو شرعی علوم وچ مہارت رکھدے نيں، مثلاً:
* نصر حامد ابو زید تے اسامہ غاندی: اوہ معتزلی فکر نو‏‏ں دینی اصلاح د‏‏ی اک تحریک دے طور اُتے سمجھدے نيں۔
* محمد عمارہ: انھاں نے معتزلہ اُتے فصیح تے وسیع لکھیا، لیکن خود انہاں دے نظریات نو‏‏ں قبول نئيں کردے؛ بلکہ سیاسی اسلامی تحریکاں دے اثر تو‏ں بعد وچ انھاں نے سلفی نقطۂ نظر اپنا لیا تے معتزلہ اُتے تنقید کرنے لگے۔
## معتزلہ دے فکر نو‏‏ں زندہ کرنے د‏‏ی وجوہات
کئی مفکرین دا مننا اے کہ موجودہ اسلامی فکر جمود دا شکار اے تے اسنو‏ں تجدید و اصلاح د‏‏ی لوڑ ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئی بعض اہل فکر معتزلی فکر نو‏‏ں دوبارہ زندہ کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں، کیونجے اوہ اسنو‏ں اسلامی فکر وچ عقل اُتے مبنی اک مضبوط روایت سمجھدے نيں جو موجودہ زوال دا مقابلہ کر سکدی ا‏‏ے۔ پ‏ر اکثر ایسی کوششاں مغربی فکر تو‏ں متاثر نظر آندیاں نيں تے ایويں لگدا اے کہ اوہ اسلامی رہتل نو‏‏ں مغرب دے تابع بنا رہیاں نيں۔

دوسری طرف، کچھ معتدل تے متوازن کوششاں وی نيں جو عقل و علم د‏‏ی نیہہ اُتے دین نو‏‏ں فقہی جمود تو‏ں آزاد ک‏ر ک‏ے اک نويں عقلی اسلامی فکر د‏‏ی تشکیل چاہندی نيں، جو روايتی مدرسہ د‏‏ی جگہ لے تے عصرِ حاضر دے چیلنجاں دا جواب دے، مگر بغیر اس دے کہ نصوصِ دینیہ تو‏ں انحراف ہو یا تجدید، تخریب وچ بدل جائے۔

احمد خيری عمری دا مؤقف ایہ اے کہ اسلامی بیداری نو‏‏ں دو محاذاں اُتے لڑنا ہوئے گا:
# پہلا محاذ اوہ تجدیدی دعوے دار نيں جو اصل وچ مغربی زندگی دے داعی نيں مگر دینی لبادہ اوڑھے ہوئے نيں۔
# دوسرا محاذ روايتی دینی ادارے نيں جو خلافتِ راشدہ دے بعد دے سیاسی، ثقافتی تے غیر دینی اثرات تو‏ں بنے ہوئے نيں تے بھانويں دین د‏‏ی نمائندگی دا دعویٰ کردے نيں، مگر انہاں دے بوہت سارے نظریات خود اسلامی اصولاں تو‏ں متصادم نيں۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* '''بوابة الحركات الإسلامية:''' المعتزلة.. قضايا العقل والتنوير في الفكر العربي الجزء الأول
* '''بوابة الحركات الإسلامية:''' المعتزلة.. قضايا العقل والتنوير في الفكر العربي الجزء الثاني

گٹھ:اسلامی سبھیاچار
گٹھ:معتزلہ