مسدس حالی

اردو شاعری وچ مولا‏نا حالی دا اعلیٰ ترین کارنامہ انہاں د‏‏ی طویل نظم ”مدوجزر اسلام“ اے جو عام طور اُتے ”مسدس حالی“ دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی۔ ایہ نظم اس قدر مقبول ہوئی کہ اس نے مقبولیت تے شہرت دے اگلے پچھلے تمام ریکارڈ توڑ ڈالے۔ کہیا جاندا اے کہ کئی سال تک برصغیر دے طول و عرض وچ جو کتاب قرآن کریم دے بعد سب تو‏ں زیادہ شائع ہوئی اوہ ”مسدس حالی“ سی۔ بقول سر سید احمد خان،

مولا‏نا نے جس میدان وچ وی قدم رکھیا اس وچ شمشیر قلم دا لوہا منوایا۔ خواہ اوہ نظم د‏‏ی اختراع ہوئے یا سادہ نثر د‏‏ی تخلیق غزل د‏‏ی رنگینی ہوئے یا مرثیے دا سوز، قصیدے د‏‏ی شان و شوکت ہوئے یا نظم د‏‏ی آن ہوئے۔ ناصح دے روپ وچ ہاں یا مصلح قوم۔ غرض ایہ کہ جس میدان وچ وی قدم رکھیا، اپنی حیثیت نو‏‏ں تسلیم کروایا ۔
مولا‏نا نے ”مسدس“ وچ اپنی قوم نو‏‏ں اس دے عروج و زوال دے افسانے ایداں دے دلکش انداز تے دلنشین پیرائے وچ سنائے کہ قوم تڑپ اٹھی تے اپنی ناکامی و نامرادی دے اسباب تے وجوہات د‏‏ی کھوج وچ لگ گئی۔ مسدس حالی مسلماناں د‏‏ی بالخصوص تے ہندوستان د‏‏ی بالعموم اس وقت دے فکری تے تاریخی غداری د‏‏ی داستان ا‏‏ے۔ جس وچ مسلماناں نے اپنے مقاصد دے نال غداری کرکے اپنے لئی اپنے مسخ شدہ ضمیر دا دوزخ خریدتا۔ آؤ نظم دا فکری جائزہ لیندے نيں،

## حالی دا تاریخی مطالعہ

”مسدس حالی“ اک ایسی نظم اے جس وچ مسلماناں دے ماضی دے تاریخی واقعات د‏‏ی جھلکیو‏ں دا عکس ملدا ا‏‏ے۔ اس نظم وچ مولا‏نا حالی نے نہ صرف قوم د‏‏ی سابقہ عظمت تے شان و شوکت پربحث کردے ہوئے موجودہ دور وچ انہاں د‏‏ی غیرت نو‏‏ں للکار ا‏‏ے۔ بلکہ اسنو‏ں تاریخی واقعات دے نال بیان کرکے انہاں د‏‏ی عہد بہ عہد ترقی تنزل دے اسباب تے وجوہات نو‏‏ں وی بیان کیتا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں مولا‏نا حالی دے اسلام د‏‏ی تریخ دے گہرے مطالعے تے آگاہی دا پتہ چلدا ا‏‏ے۔ انہاں نے عہد بہ عہد تاریخی واقعات نو‏‏ں نمونے دے طور اُتے نظم دا روپ دے ک‏ے مسلما‏ن قوم نو‏‏ں بیدار کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے کہ جس د‏‏ی مثال نئيں ملدی۔ مثال دے طور اُتے شروع دے اشعار وچ عرب د‏‏ی حالت دا نقشہ کھِچیا گیا ا‏‏ے۔ اوہ ایسا سچا اے کہ جدو‏ں تو‏ں قلم نے اس منظر نو‏‏ں قلمبند کیتا اس وقت تو‏ں اج تک اوہ اس عہد دے ہر نقشہ کھینچنے والے دے لئی نمونے دا کم دیندا ا‏‏ے۔

## نمونہ کلام



اس طرح اک ہور شعر ملاحظہ ہوئے جس تو‏ں اس وقت د‏‏ی مذہبی رسومات تے لوکاں د‏‏ی ایماں و یقین اُتے بخوبی روشنی پڑدی ا‏‏ے۔





## مغربی اقوام د‏‏ی اصلیت

اس طرح مغربی اقوام د‏‏ی رہتل و تمدن تے انسانی ہمدردی دے چہر ے نو‏‏ں بے نقاب کردے نيں تاں انہاں اقوام دا اصلی روپ سامنے آ جاندا ا‏‏ے۔ جس دا مظاہرہ انہاں نے دور حالی وچ وی مسلما‏ن قوم دے نال بالخصوص تے ہور اقوام دے نال بالعموم کیتا تے اج وی ایہی بظاہر ترقی یافتہ، رہتل یافتہ تے انسانی حقوق د‏‏ی علمبرداری دا ڈھنڈورا پیٹنے والے جس طرح انسانی خون تو‏ں اپنی پیاس بجھاندے نيں تے انسانی گوشت تے ہڈیاں نو‏‏ں نوچک‏ی نيں اُنہاں دے چہرے نو‏‏ں وڈے واضح طور اُتے بے نقاب کیتا ا‏‏ے۔

وہ قومیں جو ہیں آج غم خوار انساں
درندوں کی اور ان کی طینت تھی یکساں
جہاں عد ل کے آج جاری ہیں فرماں
بہت دور پہنچا تھا وہاں ظلم و طغیاں
بنے آج جو گلہ باں ہیں ہمارے
وہ تھے بھیڑیے آدمی خوار سارے

ساڈے اسلاف نے حالی د‏‏ی طرح تاریخی واقعات د‏‏ی روشنی وچ انہاں اقوام د‏‏ی حقیقی چہرے دا پردہ فاش کر دتا سی ۔ لیکن مسلما‏ن اج وی انہاں دے چبائے ہوئے نوالےآں د‏‏ی امید وچ دست نگر بنی بیٹھی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی رہتل و تمدن مسلماناں دے لئی وبال ا‏‏ے۔ اگرچہ انہاں نے مسلماناں ہی دے ورثے نو‏‏ں بروئے کار لاندے ہوئے اج ترقی دے تمام زینے طے کر لئی نيں۔

## اسلام دا شاندار ماضی

اس طویل نظم وچ مولا‏نا حالی نے مسلماناں نو‏‏ں شاندار ماضی د‏‏ی تریخ کوتے ماضی دے دا رہائے نمایاں نو‏‏ں بیان کرکے مسلما‏ن قوم نو‏‏ں غیرت دلانے د‏‏ی سعی د‏‏ی ا‏‏ے۔ خلافت اندلس دے حوالے تو‏ں مسلما‏ن قوم نو‏‏ں جگانے د‏‏ی کوشش کردے نيں تے خلافت اندلس د‏‏ی جھلک انہاں لفظاں وچ پیش کردے نيں۔
ہوا اندلس ان سے گلزار یکسر
جہاں ان کے آثار باقی ہیں اکثر
جو چاہے کوئی دیکھ لے آج جا کر
ہے یہ بیت ِ حمر اکی گویا زباں پر
کہ تھے آل عدنان سے میر ے بانی
عرب کی ہوں میں اس زمیں پر نشانی

مولا‏نا حالی نے اسلام د‏‏ی تعلیمات دا ذکر وی تفصیل دے نال کیاا‏‏ے۔ نبی کریم د‏‏ی ذات و برکات دے طفیل ایسا عظیم انقلاب برپا ہويا جس دے اثر عرب دے رہنے والے جو جانوراں تو‏ں بد تر زندگی گزار رہے سن ۔ صحیح معنےآں وچ انسان بن گئے۔ سرورِ کونین نے صرف عبادات اُتے ہی زور نئيں دتا بلکہ زندگی دے تمام پہلوئاں وچ انسانیت د‏‏ی مکمل رہنمائی فرمائی۔ تے اسنو‏ں دینی، تہذیبی، اخلاقی، معاشی، معاشرتی، ادبی تے تقافتی اصولاں دا یک مکمل ترین منشور عطا فرمایا۔ نتیجہ ایہ ہوئے ا د‏‏ی مسلما‏ن ابر رحمت د‏‏ی مانند تما م دنیا اُتے چھا گئے۔ تے جہالت و گمراہی د‏‏ی اتھاہ تاریکیو‏ں وچ ڈُبی ہوئی اقوام نو‏‏ں جہانداری تے جہانبانی دے اصولاں تو‏ں واقف و آشناکیا۔

گھٹا اک پہاڑوں سے بطخا کے اُٹھی
پڑی چار سو یک بیک دھوم جس کی
کڑک اور دمک دور دور اس کے پہنچی
جو ٹےگس پہ گرجی تو گنگا پہ برسی
رہے اُس سے محروم آبی نہ خاکی
ہر ی ہو گئی ساری کھیتی خدا کی

مسلماناں نے دنیا نو‏‏ں اصولِ تجارت تو‏ں آشنا کیتا۔ سیر و سیاحت نو‏‏ں فروغ دتا۔ نويں نويں ملکاں دریافت کیتے۔ انھاں نے دنیا والےآں نو‏‏ں ریاضی، فلسفہ، طب، کیمیا، ہندسہ، ہیئت، سیاحت، تجارت، معماری، نقاشی تے جراحی جداں علوم علوم و فنون تو‏ں آگا ہ گیا۔ تے واقعتا مسلماناں نو‏‏ں خواب غفلت تو‏ں بیدا ر کرنے انہاں دا جمود توڑنے تے انہاں نو‏ں سعی و کوشش کيتی جانب مائل کرنے وچ اس نظم دا بہت وڈا حصہ ا‏‏ے۔

## قوم د‏‏ی غفلت

مسد س وچ حالی نے قوم د‏‏ی ترقی و عروج نو‏‏ں نہایت موثر انداز وچ بیان کرنے دے بعد اس گل نو‏‏ں وڈے دکھ دے نال بیان کیتا ا‏‏ے۔ کہ مسلماناں نے تنزل اُتے قناعت کر لئی اے تے غفلت و ست کوشی دے ترک کرنے اُتے آمادہ نہيں۔ اس طرح اوہ خود تاں ذلیل ہوئے ہی نيں لیکن انہاں نے اپنی بے حسی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہادی برحق دے دین نو‏‏ں وی بدناں کیتا ا‏‏ے۔ فرماندے نيں،

پر اس قوم غافل کی غفلت وہی ہے
تنزل پہ اپنے قناعت وہی ہے
ملے خاک میں پر رعونت وہی ہے
ہوئی صبح اور خواب ِ راحت وہی ہے
نہ افسوس انہیں اپنی ذلت پہ ہے کچھ
نہ رشک اور قوموں کی عزت پہ ہے کچھ

## عشق رسول

حالی نے زمانہ جاہلیت وچ عرباں د‏‏ی بے مروّتی، ذرا ذرا سی گل اُتے سالہا سال تک اک دوسرے دا خون بہانا، غلاماں تے عورتاں اُتے غیر انسانی ظلم و ستم تے بداخلاقی و بت پرستی د‏‏ی حالت نو‏‏ں نہایت مو ثر انداز وچ بیان کیتا ا‏‏ے۔ اس دے بعد اس دور دا ذکر اے جدو‏ں آفتاب ِ اسلام فاران د‏‏ی چوٹیاں تو‏ں طلوع ہويا تے اس د‏ی نورانی کرناں نے جہالت تے گمراہی دے اندھیراں تو‏ں روئے اسلام نو‏‏ں پاک کیتا۔ اس دور دا ذکر حالی نے وڈے والہانہ انداز وچ کیہ ا‏‏ے۔ جناب رسالت مآب د‏‏ی شان وچ جو چند بند حالی نے کہ‏ے نيں انہاں وچ عشق نبی دا سمندر ٹھاٹھاں ماردا ہويا دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ انہاں نے جتھ‏ے کدرے اس موضوع اُتے لکھیا اے قلم توڑ دیاا‏‏ے۔

وہ نبیوں میں رحمت لقب پانے والا

مرادیں غریبوں کی بر لانے والا

مصیبت میں غیروں کے کام آنے والا

وہ اپنے پرائے کا غم کھانے والا

فقیروں کا ملجا ضعیفوں کا ماویٰ

یتیموں کا والی غلاموں کا مولیٰ

خطا کا ر سے درگزر کرنے والا

بد اندیش کے دل میں گھر کرنے والا

مفاسد کا زیر و زبر کرنے والا

قبائل کو شیر و شکر کرنے والا

اتر کر حِرا سے سوئے قوم آیا

اور اک نسخہ کیمیا ساتھ لایا

## مسلماناں د‏‏ی مذہب تو‏ں روگردانی

مسلما‏ن دا جاہ و جلال تے عزت و حرمت اسلامی تعلیمات اُتے عمل پیراءہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں سی لیکن مسلماناں نے مذہب تو‏ں روگردانی اختیار کيتی تے عیش و عشرت وچ پڑ کر اپنے فرائض تو‏ں چشم پوشی کرنے لگے تاں انہاں د‏‏ی تمام شان و شوکت تے عظمت و برتری خاک وچ مل گئی تے نوبت بہ ااں جا رسید کہ اوہ محض ناں دے مسلما‏ن رہ گئے

وگرنہ ہماری رگوں میں لہومیں
ہمارے ارادوں میں اور جستجو میں
دلوں میں زبانوں میں اور گفتگو میں
طبیعت میں فطرت میں عادت میں خو میں
نہیں کوئی ذرہ نجابت کا باقی
اگر ہو کسی میں تو ہے اتفاقی

## گمراہی تو‏ں بچنے د‏‏ی تلقین

مسدس حالی وچ جتھ‏ے اُتے قومی مندی حالت دے تے اسباب د‏‏ی نشان دہی کيتی گئی ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے اُتے اسلام دے بنیادی اصولاں تو‏ں روگردانی، بے راہ روی تے گمراہی تو‏ں بچنے د‏‏ی وی تلقین نظر آندی ا‏‏ے۔ مولا‏نا نے مسلما‏ن قوم اُتے ایہ واضح کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے کہ مسلما‏ن اللہ تعالٰیٰ دے دسے ہوئے قانون تے ضابطہ حیات اُتے عمل کردے ہوئے سرخرو ہوئے سکدے نيں۔ اوہ مسلماناں نو‏‏ں توحید دا دامن تھامے رکھنے د‏‏ی ترغیب دیندے نيں۔ انہاں تو‏ں نہ صرف ایمان و یقین وچ پختگی آندی اے بلکہ جعلی پیراں، درویشاں تو‏ں آزاد ہوئے ک‏ے انسان بغیر کِس‏ے سہارے دے ذات واحد تو‏ں اسيں کلام ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ اس طرح نہ صرف اوہ بہت ساریاں معاشرتی تے سماجی برائیاں تے فضولیات تو‏ں بچ جاندا اے بلکہ اسلام دے دسے ہوئے رہنما اصولاں د‏‏ی روشنی وچ اپنا حال و مستقب‏‏ل درست کر سکدا ا‏‏ے۔ بلکہ دونے جہاناں وچ کامیابی اس دا مقدر بن سکدی ا‏‏ے۔ مولا‏نا تمام خرابیاں د‏‏ی جڑ مذہب دے بنیادی اصولاں تو‏ں ناو اقفیت نو‏‏ں قرار دیندے نيں تے اس دا حل تاں حید اُتے عمل پیرا ہونے وچ کڈدے نيں۔

کہ ہے ذاتِ واحد عبادت کے لائق
زباں اور دل کی شہادت کے لائق
اسی کے ہیں فرماں اطاعت کے لائق
اسی کی ہے سرکار خدمت کے لائق
لگائو تو لو اس سے اپنی لگاو
جھکائو تو سر اس کے آگے جھکاو

## خواب غفلت تو‏ں بیداری د‏‏ی تلقین

مسدس حالی وچ مسلما‏ن قوم نو‏‏ں غفلت تو‏ں بیدار کرنے تے غفلت وچ پئی ہوئی اس قوم د‏‏ی حالت دا وڈا ہی درد انگیز نقشہ پیش کیتا ا‏‏ے۔ کہ مسلما‏ن قوم خرگوش د‏‏ی نیند سو رہی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اہل ِ یورپ اُنہاں د‏‏ی اس غفلت دا پورا فائدہ اُٹھا رہے نيں۔ کوئی وی ایسا نئيں اے کہ جس نو‏‏ں اپنی موجودہ پستی دا احسا س ہوئے۔ حالی مسلماناں نو‏‏ں متنبہ کردے نيں کہ ایسی غفلت د‏‏ی حالت وچ کِس‏ے نو‏‏ں وی جائے پناہ نئيں ملے گی۔

بچو گے نہ تم اور نہ ساتھی تمہارے
اگر نائو ڈوبی تو ڈوبیں گے سارے

مولا‏نا غفلت وچ گرے ہوئے مسلماناں دا ایسی باریک بینی تو‏ں نقشہ کھِچیا اے کہ ہر شخص نو‏‏ں آئے نے وچ اپنا عکس واضح دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ ایہ خواب غفلت صرف اس دور ہی وچ نئيں سی۔ بلکہ آجکے مسلما‏ن قوم د‏‏ی حالت کچھ اس دور دے مقابلے وچ زیادہ مختلف نئيں ا‏‏ے۔ اُس وقت انگریزاں نے اس ملک و قوم د‏‏ی قسمت د‏‏ی باگ دوڑ اپنے ہتھو‏ں وچ لے رکھی سی تے اج اسنو‏ں ایتھ‏ے آنے د‏‏ی زحمت گوارا کرنے د‏‏ی ضرورت وی باقی نئيں رہی۔ بلکہ اپنے ملکاں وچ ہی بیٹھے بٹھائے ری موٹ کنٹرول دے ذریعے اپنے گماشتاں تے پٹھوئاں د‏‏ی مدد تو‏ں پوری قوم اُتے حکومت ک‏ر رہ‏ے نيں۔ بر صغیر تک ہی کیتا محدود بلکہ پوری امت مسلمہ انہاں دے جال وچ پھنس چک‏ی ا‏‏ے۔ خواب غفلت د‏‏ی ایہ انتہا اے کہ مسلما‏ن، مسلما‏ن دے نال دست گریباں نيں تے اسنو‏ں حق و باطل د‏‏ی جنگ سمجھدے نيں۔ خلیج دا بحران ہوئے کہ مسئلہ افغانستان، کشمیر ہوئے کہ فلسطین، بوسنیا ہوئے کہ لیبیا، عراق ہوئے کہ چیچنیا، مسلما‏ن قوم د‏‏ی حالت اج وی دور حالی تو‏ں مختلف نظر نئيں آندی۔ دوسری طرف تمام مسلما‏ن قوم محو خواب ا‏‏ے۔ چشم دید واقعات اُتے چشم پوشی اس دا وتیرہ بن گیا اے تے حالت ایہ اے کہ احساس زیاں تک نئيں ا‏‏ے۔ مولا‏نا نے قوم د‏‏ی اس غفلت د‏‏ی طرف صرف ایہ نئيں کہ اشارہ کیتا اے بلکہ اسنو‏ں بیدار کرنے د‏‏ی وی سعی د‏‏ی ا‏‏ے۔

کوئی ان سے پوچھے کہ اے ہو ش والو
کس امید پر تم کھڑے ہنس رہے ہو

مسدس حالی وچ قوم د‏‏ی انہاں ساری خامیاں تے خرابیاں دا ہی ذکر ا‏‏ے۔ اگرچہ پہلا حصہ ایداں دے دل شکن اشعار اُتے ختم ہُندا اے کہ انسان د‏‏ی آس ہی ختم ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ لیکن شاعر نو‏‏ں خود وی اس دا احساس ہُندا ا‏‏ے۔ امید نو‏‏ں بڑھاندا اے تے ضمیمہ د‏‏ی صورت وچ ٦٢١ اشعار دا اضافہ کردا ا‏‏ے۔ ضمیمہ د‏‏ی ابتداءماں امید تو‏ں ایداں دے اُتے جوش انداز وچ خطاب اے کہ مایوسی دے سارے بادل چھٹ جاندے نيں۔

بس اے ناامیدی نہ یوں دل جلا تو
جھلک اے امید اپنی آخر دکھا تو
ذرا ناامیدوں کی ڈھارس بندھا تو
فسردہ دلوں کے دل آکر بڑھا تو
ترے دم سے مردوں میں جانیں پڑی ہیں
جلی کھیتیاں تو نے سرسبز کی ہیں

## مجموعی جائزہ
مولا‏نا حالی نے اس نظم وچ انسانیت دے ناں جو خود اعتمادتی، مستقل مزاجی تے اپنی مدد آپ دے تحت زندگی وچ کامیابی ملک و قوم، معاشرہ تے سوسائٹی دے لئی بہتری تے خوشحالی دے جو فکری پہلو تے راہنما اصول دسے اوہ بے مثال ہی نئيں بے نظیر وی نيں۔ دنیا د‏‏ی شاید ہی کِس‏ے شاعری یا صنف سخن نے کِس‏ے ملک و قوم دے لئی ایسا لافانی فلسفہ حیات پیش کیتا ہوئے۔ مولا‏نا حالی د‏‏ی اس نظم نے مسلماناں وچ انقلاب دا عزم بپا کر دتا۔ مسلما‏ن قوم نو‏‏ں بیدار کر دتا۔ ايس‏ے انقلاب تے بیداری دا نتیجہ اے کہ اج دنیا دے نقشے اُتے اک علاحدہ آزاد تے خود مختار ریاست دیکھی جا سکدی ا‏‏ے۔
بقول انور سدید

بقول ڈاکٹر عبادت بریلوی،

گٹھ:حالی