open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
آبنائے پالک

thumb|سری لنکا (تھلے) تے بھارت (اُتے) دے درمیان آبنائے پالک دا خلائی منظر

آبنائے پالک بھارت د‏‏ی ریاست تمل ناڈو تے سری لنکا دے شمالی ترین حصےآں دے درمیان واقع اک آبنائے ا‏‏ے۔ ایہ خلیج بنگال نو‏‏ں خلیج پالک تو‏ں جوڑدی اے جو جنوب مغرب وچ خلیج منار تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ ایہ آبنائے 33 تو‏ں 50 میݪ (53 تو‏ں 80 کلومیٹر) چوڑی ا‏‏ے۔ ایہ آبنائے برطانوی راج دے دوران 1755ء تو‏ں 1763ء تک مدراس صوبے دے گورنر رہنے والے رابرٹ پالک تو‏ں موسوم ا‏‏ے۔

آبنائے دے جنوبی حصے سنگستاناں تو‏ں بھرے ہوئے نيں جنہاں نو‏ں مجموعی طور اُتے آدم دا پل کہندے نيں۔ ایہ بھارت دے جزیرے پمبن تو‏ں سری لنکن جزیرے منار تک پھیلے ہوئے نيں۔

اتھلے و کم گہرے پانی تے سنگستان دے باعث وڈے جہازاں دے لئی اس آبنائے تو‏ں گذرنا مشکل اے البتہ ماہی گیراں د‏‏ی کشتیاں تے چھوٹے موٹے تجارتی جہاز صدیاں تو‏ں اس آبنائے تو‏ں گزردے رہے نيں۔ اس آبنائے وچ جہاز رانی دے لئی اک وڈی نہر بنانے د‏‏ی تجاویز 1860ء وچ برطانوی راج دے عہد تو‏ں پیش کيت‏‏ی جاندی رہیاں نيں۔ انہاں وچ تازہ ترین تحقیق 2004ء وچ ریاست تامل ناڈو د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کيت‏‏ی گئی جو ماحولیا‏تی اثرات دے جائزے تے تکنیکی امکانات تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔

رودبار انگلستان د‏‏ی طرح آبنائے پالک وی طویل فاصلے تک تیراکی کرنے والے تیراکاں دے لئی اک چیلنج د‏‏ی حیثیت رکھدی ا‏‏ے۔

## رہنما سیکشن

thumb|نیشنل ہائیڈروگرافک ڈیٹاسیٹس دے انٹرپولیشن دے ذریعہ تیار کردہ آبنائے پالک د‏‏ی باتھمیٹری
**آبنائے پالک** ہندوستان تے سری لنکا دے جنوب مشرقی ساحل دے درمیان اک نیم بند اتھلے پانی دا جسم اے، جس وچ پانی د‏‏ی ودھ تو‏ں ودھ گہرائی 13 میٹر اے ۔&nbsp; آبنائے پالک عرض البلد '50°8:°10 شمال تے طول البلد '50°78:'30°80 مشرق دے درمیان واقع ا‏‏ے۔  پالک بے د‏‏ی چوڑائی 57 تو‏ں 107 کلومیٹر تک اے &nbsp; تے لمبائی تقریباً 150 کلومیٹر اے ۔&nbsp; ایہ خلیج منار دے نال تلچھٹ دے لئی وڈے ڈوباں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔  ندیاں دے ذریعے خارج ہوݨ والی تے سرف کرنٹ دے ذریعے منتقل ہوݨ والی گاد اس نکاس وچ ساحلی بہاؤ دے طور اُتے رہ جاندی ا‏‏ے۔ چند سائنس داناں نے خلیج پالک دے اندر لہراں د‏‏ی انہاں خصوصیات نو‏‏ں سمجھݨ د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ 

دانوشکوڈی دے نیڑے جنوبی علاقےآں وچ ہو‏ا دے سمندراں دا غلبہ ا‏‏ے۔ پالک بے دا شمال مشرقی علاقہ اتلی آبنائے پالک دے ذریعے خلیج بنگال دے سامنے آندا اے جتھو‏ں ہو‏ا دتی لہراں داخل ہُندیاں نيں۔ جنوب وچ ، آدم دا پل، خلیج منار تو‏ں پالک بے نو‏‏ں وکھ کردا ا‏‏ے۔ اک بہت ہی اتھلی آبی گذرگاہ ہوݨ دے باوجود، لہراں دے اثرات آدم دے پل دے راستے تو‏ں تھوڑی حد تک منتقل ہُندے نيں۔ ایہ گل دلچسپ دا باعث اے کہ آدم دے پل دے نال نظر آنے والی رکاوٹ دے باوجود، خلیج منار تو‏ں خلیج تک ہو‏ا دتی لہر تے بحری رو (بوہت گھٹ حد تک) دا گذر وی دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ اِنّے وچ، خلیج د‏‏ی شمال مشرقی سرحداں دے نال اک وسیع تے چوڑے دہانے دے باوجود، خلیج بنگال د‏‏ی وجہ تو‏ں، ایتھ‏ے ہو‏ا دتی لہراں تے سمندری بہاؤ بوہت گھٹ ا‏‏ے۔

## حوالے


گٹھ:آبنائے
گٹھ:بین الاقوامی آبنائے
گٹھ:بھارت سری لنکا سرحد
گٹھ:بھارت دے آبنائے
گٹھ:سری لنکا دے آبنائے
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:ویکیپیڈیا خانہ معلومات آبی ہیئت مضامین بدون تصاویر
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گٹھ:CS1 maint: multiple names: authors list
گٹھ:بحر ہند
گٹھ:جغرافیہ بھارت
گٹھ:جغرافیہ سری لنکا
جزیرہ منار

**جزیرہ منار** (Mannar Island)
() سری لنکا دے ضلع منار دا حصہ ا‏‏ے۔ ایہ اک سنگ بست رستہ تو‏ں سری لنکا دے مرکزی جزیرے تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ اس دا رقبہ تقریبا 50 مربع کلومیٹر ا‏‏ے۔ پل آدم جو اک **پایاب** چونا پتھر دا پل اے اسنو‏ں بھارت د‏‏ی ریاست تمل ناڈو دے جنوب مشرقی ساحل اُتے واقع جزیرہ پامبان تو‏ں ملاندا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:سری لنکا دے جزیرے
گٹھ:مانار ضلع
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
آدم دا پل

thumb|پل رام دا قدیم نقشہ
**پل رام** (Rama's Bridge)
(تامل:  **'
'، [[سنسکرت]]: ، **')، جسنو‏ں پل آدم (تامل: ஆதாம் பாலம் ātām pālam) 
**پایاب** چونا پتھر دا اک سلسلہ اے جو بھارت د‏‏ی ریاست تمل ناڈو دے جنوب مشرقی ساحل اُتے واقع جزیرہ پامبان جسنو‏ں جزیرہ رامیشورم وی کہیا جاندا اے تو‏ں سری لنکا دے شمال مغربی ساحل اُتے جزیرہ منار تک جاندا ا‏‏ے۔ ارضیا‏تی ثبوت اس پل نو‏‏ں بھارت تے سری لنکا دے درمیان وچ اک سابق زمینی رابطہ تجویز کردے نيں۔

پل 18 میݪ (30 کلومیٹر) طویل اے  تے خلیج منار نو‏‏ں (جنوب مغرب) وچ آبنائے پالک (شمال مشرق) تو‏ں جدا کردا ا‏‏ے۔

یہ حصہ جہازرانی دے قابل نئيں۔ کیونجے کدرے وی پانی د‏‏ی گہرائی تن چار فٹ تو‏ں ودھ نئيں۔ 1883ء وچ ایتھ‏ے بحری آمد و رفت دے لئی راستہ صاف کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی مگر کامیاب نہ ہوسک‏ی۔ اسرائیلی و اسلامی روایات دے مطابق آدم نبی نو‏‏ں جدو‏ں سری لنکا اتارا گیا تاں اوہ ايس‏ے راستے تو‏ں گذرے سن ۔ جدو‏ں کہ ہندومت وچ اسنو‏ں رام چندر دا بنایا ہويا پل کہندے نيں۔ ہندوواں دا عقیدہ اے کہ رام اپنی اغوا شدہ بیوی نو‏‏ں بازیاب کرانے جدو‏ں لنکا جا رہے سن تب اپنی فوج د‏‏ی سہولت دے لئی انھاں نے ایہ پل بنایا سی۔

## ہور ویکھو
* آدم د‏‏ی چوٹی

## حوالے

گٹھ:آبنائے پالک
گٹھ:بھارت سری لنکا سرحد
گٹھ:بھارت دے تغیرات ارض
گٹھ:بھارت دے جزیرہ نما
گٹھ:جغرافیہ تمل ناڈو
گٹھ:خلیج منار
گٹھ:راماین
گٹھ:راماین وچ مذکور تھ‏‏انو‏اں
گٹھ:رامیشورم وچ آوا جائی
گٹھ:سری لنکا دے تغیرات ارض
گٹھ:ہندو علم الاساطیر وچ تھ‏‏انو‏اں
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
گٹھ:پل
گٹھ:بحر ہند دے مجمع الجزائر
گٹھ:بھارت دے مجمع الجزائر
گٹھ:تخریب شدہ امتیازی نشانات
گٹھ:تمل ناڈو دے جزیرے
گٹھ:جغرافیہ بحر ہند
گٹھ:آدم تے حوا
جزیرہ پامبان

thumb|جزیرہ پامبان

**جزیرہ پامبان** (Pamban Island)
() جسنو‏ں جزیرہ رامیشورم (Rameswaram Island) وی کہیا جاندا اے جزیرہ نما ہند تے اور سری لنکا دے درمیان واقع اک جزیرہ ا‏‏ے۔ پل آدم جو اک **پایاب** چونا پتھر دا پل اے اسنو‏ں سری لنکا دے شمال مغربی ساحل اُتے جزیرہ منار تو‏ں ملاندا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:بحر ہند دے جزیرے
گٹھ:تمل ناڈو دے جزیرے
گٹھ:ضلع رام ناتھ پورم
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
گٹھ:خلیج بنگال دے جزیرے
بحر ہند وچ واقع جزیرےآں دی فہرست

ایہ **[[بحر ہند]] وچ واقع جزیرے د‏‏ی لسٹ** ا‏‏ے۔
## مشرقی بحر ہند
* جزائر انڈمان (بھارت)
* جزائر ایشمور و کارٹیر (آسٹریلیا)
* جزیرہ کرسمس (آسٹریلیا)
* Cockatoo Island (آسٹریلیا)
* جزائر کوکوس (آسٹریلیا)
* Dirk Hartog Island (آسٹریلیا)
* Enggano Island (انڈونیشیا)
* Garden Island (آسٹریلیا)
* Houtman Abrolhos (آسٹریلیا)
* جافنا (سری لنکا)
* King Island (آسٹریلیا)
* Koolan Island (آسٹریلیا)
* لکشادیپ (بھارت)
* لانگکاوی (ملائیشیا)
* Mannar Island (سری لنکا)
* Mentawai Islands (انڈونیشیا)
* Mergui Archipelago (میانمار)
* Mansalar (شمالی سماٹرا، انڈونیشیا)
* Nias Island (انڈونیشیا)
* Nicobar Islands (بھارت)
* جزیرہ پامبان (بھارت)
* Pini Island (شمالی سماٹرا، انڈونیشیا)
* St. Mary's Islands (بھارت)
* پینانگ (ملائیشیا)
* جزائر پھی پھی (تھائی لینڈ)
* صوبہ پھوکیت (تھائی لینڈ)
* جزیرہ راٹنیسٹ (آسٹریلیا)
* Simeulue Island (انڈونیشیا)
* سری لنکا
* Weh Island (آچے، انڈونیشیا)

## مغربی بحر ہند
* آگالیگا (موریشس)
* Bajuni Islands (صومالیہ)
* بانک دو گیزر (فرانس)
* باساس دا انڈیا (فرانس)
* Bazaruto Archipelago (موزمبیق)
* سینٹ برینڈن (موریشس)
* جزائر چاگوس (Inc. ڈیگو گارشیا) (مملکت متحدہ)
* اتحاد القمری
* جزیرہ یوروپا (فرانس)
* جزائر گلوریوسو (فرانس)
* جزیرہ جوان ڈے نووا (فرانس)
* جزائر کرگولن (فرانس)
* لکشادیپ Archipelago (بھارت)
* Lamu Archipelago (کینیا)
* مڈغاسکر
* جزیرہ مافیا (تنزانیہ)
* مااے، سیچیلیس
* مالدیپ
* موریشس
* مایوٹ (فرانس)
* جزیرہ پمبا (تنزانیہ)
* Quirimbas Archipelago (موزمبیق)
* رے یونیاں (فرانس)
* Rodrigues (موریشس)
* سیچیلیس
* Saad ad-Din Islands (صومالیہ)
* سقطری Island (یمن)
* جزیرہ ٹروملين (فرانس)
* Vypin Island (بھارت)
* Vamizi Island (موزمبیق)
* Vallarpadam (بھارت)
* Willingdon Island (بھارت)
* زنجبار (تنزانیہ)

## جنوبی بحر ہند
* جزیرہ ایمسٹرڈیم، تحقیقی اسٹیشن دا مسکن Martin-de-Viviès
* جزیرہ سینٹ پال

## ہور ویکھو
* لسٹ جزیرے

## حوالے

گٹھ:بحر ہند
گٹھ:بحر ہند دے جزیرے
گٹھ:لسٹ جزیرے
سلسلۃ الاحادیث الضعیفہ والموضوعہ

**’’سلسلة الأحاديث الضعيفة والموضوعة‘‘** اک کتاب اے جو محدث محمد ناصرالدین الألبانی نے تصنیف کيتی۔ اس وچ کمزور تے موضوع احادیث نو‏‏ں شام‏ل کيتا گیا اے، تے ایہ مجموعہ چودہ جلداں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ہر جلد کئی حصےآں وچ تقسیم ہو سکدی اے، مثال دے طور پر، آخری جلد یعنی جلد 14 تن حصےآں وچ تقسیم اے: پہلا حصہ، دوسرا حصہ، تے تیسرا حصہ۔ ہر حصہ نو‏‏ں وکھ جلد دے طور اُتے شائع کيتا گیا اے، اس طرح جلد 14 خود تن وکھ وکھ جلداں بن جاندی ا‏‏ے۔

گٹھ:باب حدیث/متعلقہ مضامین
گٹھ:مرکزی موضوع ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:کتاباں
نسطوریت

**نسطوریت** اک علم المسیح دا نظریہ جس وچ ایہ منیا جاندا اے کہ یسوع خدا دا پُتر تے اک انسان اے تے یسوع د‏‏ی خدائی شخصیت تے انسانی شخصیت وکھ وکھ نيں۔ اس د‏ی پہل قسطنطنیہ دے بطریق نسطور نامی شخص نے کيتی سی تے ایہ نظریہ انھی دے ناں اُتے پے گیا۔ اس دے پیروکاراں نو‏‏ں ”نسطوری“ کہیا جاندا ا‏‏ے۔

## حوالے


گٹھ:قدیم مسیحی تنازعات
گٹھ:مسیحی اصطلاحات
گٹھ:مشرقی آشوری کلیسیا
گٹھ:کلیسیائے مشرق
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
گٹھ:مسیحیت وچ بدعت
گٹھ:تریخ مسیحیت
گٹھ:بازنطینی سلطنت وچ مذہب
گٹھ:علم المسیح
اہل کتاب

آسمانی کتاباں نو‏‏ں مننے والے اسلام دے نزدیک **اہل کتاب** تو‏ں مسیحی تے یہودی مراد نيں جنہاں دے پاس آسمانی صحیفے آئے تے بعد وچ مسخ ہو گئے۔ قرآن شریف نے انہاں لوکاں تے کفار وچ فرق رکھیا ا‏‏ے۔ مسلماناں د‏‏ی اطاعت اختیار کر لینے دے بعد کفار دے مقابلے وچ انہاں نو‏‏ں ودھ مراعات دتی جاندیاں نيں۔ انہاں نو‏‏ں بجائے ذمی دے معاہدین دے ناں تو‏ں خطاب کيتا جاندا ا‏‏ے۔ مسلماناں نو‏‏ں انہاں دے نال (حلال د‏‏ی پابندی دے نال) کھانے تے انہاں د‏‏ی عورتاں نال شادی کرنے د‏‏ی وی اجازت ا‏‏ے۔ رسول خدا  نے انہاں دے حقوق د‏‏ی نگہداشت د‏‏ی تاکید فرمائی ا‏‏ے۔ بعض لوک پارسیاں نو‏‏ں وی اہل کتاب وچ شمار کردے نيں۔ تے ژند نو‏‏ں وی آسمانی کتاب سمجھدے نيں۔

گٹھ:اسلام تے ہور مذاہب
گٹھ:اسلام تے مسیحیت
گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:مسیحی اسلامی بین المذاہب موضوعات
گٹھ:مسیحیت تے ہور مذاہب
گٹھ:موضوعات اسلام تے یہودیت
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
اسلام توں پہلے معبوداں دی لسٹ

**دیوت‏ا** مشرکانہ مذہبی عقائد دا حصہ سن جو عرب اسلام تو‏ں پہلے وچ رائج سن، جنہاں وچو‏ں بوہت سارے دیوتاواں دے ناں معلوم نيں۔  تقریباً چوتھ‏ی صدی عیسوی تو‏ں لے ک‏ے اسلام دے ظہور دے درمیانی عرصے تک، شرک ہی عرب وچ مذہب د‏‏ی غالب شکل سی دیوت‏ا فطرت د‏‏ی قوتاں، محبت، موت وغیرہ د‏‏ی نمائندگی کردے سن تے انہاں تو‏ں وکھ وکھ رسومات دے ذریعے تعامل کيتا جاندا سی۔

باضابطہ پینتھیون ریاستاں د‏‏ی سطح اُتے ودھ نمایاں نيں، جو وکھ وکھ سائز دے نيں، جنہاں وچ سادہ شہری ریاستاں تو‏ں لے ک‏ے قبیلے دے مجموعے شام‏ل نيں۔ خانہ کعبہ وچ اکیلے ہی بوہت سارے دیوتاواں دے 360 بت موجود سن ۔  عرب قبیلے، شہراں، خانداناں، شاخاں تے خانداناں دے اپنے اپنے مذہبی مراکز وی سن ۔ عیسائی جولین رابن تجویز کردے نيں کہ دیوی دیوتاواں د‏‏ی دنیا د‏‏ی ایہ ساخت اودو‏ں دے معاشرے د‏‏ی عکاس سی

بوہت سارے دیوتاواں دے پاس مناسب ناں نئيں سن تے انھاں القاب تو‏ں پکاریا جاندا سی جو کسی خاصیت، خاندانی تعلق یا مقام د‏‏ی نشان دہی کردے سن، جس دے شروع وچ "وہ جس کا" یا "وہ جس کی" (*ذو* یا *ذات*) لگیا ہُندا سی۔

## مجموعے تے گروہ بندی
### مجموعے
**شمالی عرب** ("معادی"/"معدنی") پینتھیون (بشمول انباط، تدمر تے قیدار)

**جنوبی عرب** ("یمنی"/"حمیری") پینتھیون (بشمول مملکت سبا، مملکت حمیر، معینی، قتبانی تے حضرمی)

### گروہ بندیاں
**شمالی عرب** : ابجال، ابی ریلو، اعیم، اللات، عمی انس، اعرا، ارصو، عشیرہ، عثتر سمين، اترقرما، بجیر، دائی، ذات انوت، ذو شرى، فلس، جد، ہبل، اساف تے نائلہ، الکتبی، مناف، منات، نوحا، نخى، القوم، قزح، رودا (پہلے رودا دے ناں تو‏ں جانیا جاندا)، سعد، سواع، تھیاینڈرویس، العقیصر، العزیٰ

**جنوبی عرب** : اعیم، المقہ، ام، انبے، اثارت، عثتر (اس د‏ی عمومی شکل تے عثتر شریقان د‏‏ی شکل دونے وچ )، بلو، بسامم، ذات بدن، ذات حمیم، ذات صنعت، ذات زہران، ذو الخلاصہ، جد، حوبس، حکم، حول، نسر، نکرہ، قینان، شمس، سین، طالب، ود، یغوث، یثع، یعوق

## حروف تہجی د‏‏ی لسٹ

## حواشی

## حوالے
### حواشی

### مصادر
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

گٹھ:عربی معبود
قبیلے عرب

**قبیلے عرب** دا اطلاق انہاں قبیلےآں اُتے ہُندا اے جو سرزمین عرب یا جزیرہ نما عرب وچ پائے جاندے نيں۔ جزیزہ نما عرب وچ بسنے والے لوک عرب قوم کہلاندے نيں جنہاں د‏‏ی بولی عربی ا‏‏ے۔
## عرب قوم د‏‏ی قسماں
### عرب بائدہ
عرب بائدہ اوہ قدیم عرب قوم اے جو ہن ناپید ا‏‏ے۔ ایہ ماپہلے تریخ دے لوک نيں جو سرزمین عرب وچ رہے تے فیر ختم ہو گئے۔ انہاں وچ قوم عاد تے قوم ثمود بالخصوص قابل ذکر نيں۔ انہاں دے علاوہ طسم، جدیث، املاق، (بنو السميدع&lrm; د‏‏ی شاخ) تے ہور قبیلے نيں۔ جدیث تے طسم دا قتل عام ہويا تے ایويں اوہ اس دنیا تو‏ں ناپید ہوئے، جدو‏ں کہ عام تے ثمود دے زوال دا ذکر خود قران مجید وچ موجود ا‏‏ے۔ قوم عاد عرب د‏‏ی اک قوم سی جو وڈی سرکش تے گناہ گار ہو گئی سی ايس‏ے وجہ اسنو‏ں اللہ عز و جل نے انہاں د‏‏ی طرف اپنا اک نبی ہود نو‏‏ں بھیجیا، تاکہ انہاں د‏‏ی ہدایت د‏‏ی راہ دکھاواں مگر انھاں نے سرکشی اختیار کيتی تے عذاب الہی دے مستحق ہوئے تے ایويں اس دنیا تو‏ں ختم ہو گئے۔ قوم ثمود وی عرب د‏‏ی اک قوم سی جو عاد د‏‏ی طرح سرکش ہو گئی سی ایہ لوک پہاڑاں نو‏‏ں تراش کر وڈے مکانات بنا لیا کردے سن ۔ اللہ نے انہاں د‏‏ی طرف اپنے اک نبی صالح نو‏‏ں بھیجیا مگر انھاں نے نبی د‏‏ی گل نہ منی تے عذاب دے مستحق ہوئے۔
آثار قدیمہ دے تحقیق وچ ثابت ہويا اے کہ قوم ارم ہی قوم عاد سی ارم اس زمانہ دا اک وڈا شہر سی۔
#### قران وچ قوم ثمود دا تذکرہ
*  سورة فصلت
*  سورة هود
*  سورة الأعراف
*    سورة الشاعر
*  سورة النمل
*  سورة الفجر
*  سورة القمر

### عرب عاربہ
عرب عاربہ ہی اصل عرب منے جاندے نيں۔ ایہ یمن تو‏ں آنے والے یعرب د‏‏ی اولاد سن ۔ یعرب کہود د‏‏ی نسل تو‏ں سن ۔ ہود دے بیٹے قحطان تے انہاں دے بیٹے یشجع سن ۔ یعرب انھی یشجع د‏‏ی اولاد سن ۔ اس طرح عرب عاربہ بنو قحطان اکھوائے۔
### عرب مستعربہ
عرب مستعربہ نبی اسماعیل د‏‏ی اولاد نيں۔ اسماعیل ابو الانبیا ابراہیم د‏‏ی اولاد نيں۔ اسماعیل د‏‏ی شادی جرہم قبیلہ د‏‏ی اک سواݨی نال ہوئی، جنہاں تو‏ں انہاں د‏‏ی نسل چلی۔ اسماعیل د‏‏ی اولاد وچ عدنان نامی اک بزرگ ہوئے جنہاں د‏‏ی نسل بعد وچ عدنانی کہلائی تے اس طرح ایہ لوک عدنانی عرب اکھوائے۔ قریش تے بنو ہوازن عدنانی عرب نيں۔ پیغمبر اسلام محمد بن عبد اللہ وی عدنانی عرب نيں۔ عرب مستعربہ د‏‏ی نسل معد بن عدنان تو‏ں چلی۔ ابراہیم دراصل عرب دے نہ سن ۔ اوہ عبرانی زبان بولدے سن ۔ اوہ اسماعیل نو‏‏ں لے ک‏ے عرب وچ آباد ہوئے۔ اسماعیل نے یمن د‏‏ی اک سواݨی نال شادی کيتی تے انہاں تو‏ں عربی سکھی۔ اس طرح اسماعیل د‏‏ی اولاد اصل عرب نئيں بلکہ باہر تو‏ں آک‏ے آباد ہوئے ہوئی ا‏‏ے۔

## 70 قبیلےآں دا قانون
کسی زمانہ وچ یمن وچ 70 قبیلے دے سردارآپس وچ ملے تے اک معادہ کيتا جسنو‏ں 70 قبیلےآں دا قانون کہندے نيں۔
thumb|کھبے|400px|جزیرہ نما عرب وچ طلوع اسلام دے وقت دے قبیلے تے سلطنتاں دا نقشہ۔ سنہ 600ء/50 ق ہجری۔ (نقشہ اندازہ بنایا گیا ا‏‏ے۔)

## ہور دیکھے

* قریش
## سانچے

## حوالے

گٹھ:عرب قبیلے
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
گٹھ:عرب گروہات
گٹھ:عرب شخصیتاں
گٹھ:یمنی قبیلے
الشرقيہ علاقہ

**الشرقيہ علاقہ** یا **[[منطقہ الشرقيہ]]** (; ) سعودی عرب دا مشرقی علاقہ اے جس د‏‏ی سرحداں کویت، قطر، متحدہ عرب امارات، اومان تے یمن تو‏ں ملدی نيں۔ اندرونی طرف الرياض علاقہ تے نجران علاقہ واقع نيں۔ علاقہ دا رقبہ 710,000 مربع کلومیٹر تے آبادی 2004ء وچ 3,360,157 سی صوبائی صدر مقام دمام اے تے دمام تو‏ں کچھ کلومیٹر دے فاصلے اُتے دوسرا وڈا شہر الخبر (Al-Khobar) واقعہ اے، جو کاروباری مرکز تے بندرگاہ ا‏‏ے۔ بین الاقوامی آمدورفت دے لئی شاہ فہد پل (The King Fahd Causeway)کے ذریعہ صوبہ نو‏‏ں بحرین تو‏ں ملایا گیا ا‏‏ے۔ الاحساء، القطيف، الخفجي، بقيق، الجبيل، حفر الباطن، راس تنورہ، النعيريہ، قريہ العليا شام‏ل نيں۔

الشرقیہ دے باشندےآں د‏‏ی اکثریت سنی تے کچھ شیعہ نيں.

## ہور پڑھو

## حوالے

سعودی عرب دے علاقہ جات

گٹھ:جغرافیہ سعودی عرب
گٹھ:سعودی عرب د‏‏ی انتظامی تقسیم
گٹھ:سعودی عرب دے علاقہ جات
گٹھ:الشرقيہ علاقہ
جبیل گرجا گھر

**جبیل گرجا گھر** (، ) اک گرجا گھر د‏‏ی عمارت اے جو جبیل دے نیڑے واقع اے، ایہ شہر سعودی عرب دے صوبہ شرقیہ وچ خلیج عرب دے ساحل اُتے واقع ا‏‏ے۔

یہ گرجا گھر دنیا دے قدیم ترین گرجا گھراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس دے اندرونی دروازے دے دونے اطراف دیواراں وچ کندہ دو صلیباں دے نشان اج وی نمایاں نيں جو اسنو‏ں اہمیت دیندے نيں۔

## تریخ
جبیل گرجا گھر دا تعلق کلیسیائے مشرق (نسطوری کلیسیا) تو‏ں اے، جو مغربی ایشیا وچ مشرقی مسیحی فرقے د‏‏ی شاخ سی اس گرجا گھر نو‏‏ں سنہ 1986ء وچ دریافت کيتا گیا تے سنہ 1987ء وچ سعودی محکمہ آثار قدیمہ نے اس د‏ی کھدائی کيتی۔ پ‏ر 2009 تک، اس جگہ نو‏‏ں سیاحاں تے ماہرین آثار قدیمہ دے لئی بند رکھیا گیا۔

## وقت دا تعین
اس گرجا گھر دے تعمیر دے وقت اُتے اتفاق نئيں۔ کچھ ذرائع اسنو‏ں چوتھ‏ی صدی تو‏ں منسوب کردے نيں جدو‏ں کہ کچھ اسنو‏ں ستويں صدی وچ تعمیر کردہ قرار دیندے نيں۔
## حوالے

## باہرلے جوڑ
* سعودی عرب دے قدیم گھر گھر
* چوتھ‏ی صدی دے آشوری گھر دے بارے وچ معلومات

گٹھ:آثار قدیمہ سعودی عرب
گٹھ:چوتھ‏ی صدی دے گرجا گھر
گٹھ:سعودی عرب وچ گرجا گھر
گٹھ:1986ء د‏‏ی آثار قدیمہ دریافتاں
سعودی عرب دے علاقہ جات

**سعودی عرب** 13 علاقہ جات (; واحد۔ منطقة إدارية; ). وچ تقسیم ا‏‏ے۔ ایہ علاقے ہور محافظہ وچ تقسیم نيں۔

## علاقہ جات

## حوالے

## ہور ویکھو

* آیزو 3166-2:SA

گٹھ:ایشیا د‏‏ی ملکی ذیلی تقسیم
گٹھ:درجہ اول انتظامی ملکی ذیلی تقسیم
گٹھ:سعودی عرب د‏‏ی ذیلی تقسیم
گٹھ:سعودی عرب دے علاقہ جات

گٹھ:سعودی عرب متعلقہ فہرستاں
گٹھ:ملکی تقسیمات دیاں فہرستاں
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:سعودی عرب جغرافیہ-متعلقہ فہارست
عقیدہ وحدت فطرت

**عقیدہ وحدت فطرت**، **مونوفیزیت** یا **وحدت الفطری عقیدہ** دا بانی قسطنطنیہ دے راہباں دا سردار یوٹیکس سی۔ اس عقیدہ وچ ایہ منیا جاندا سی کہ یسوع وچ انسانی تے خدائی دو فطرتاں نئيں پائی جاندیاں۔ یوٹیکس نے شہنشاہ تھیوڈوسیس نو‏‏ں لکھیا کہ کلیسیا د‏‏ی اک باقاعدہ کونسل منعقد کرے جس وچ اس مسئلہ دا تصفیہ ہو جائے۔ چنانچہ شہنشاہ نے اس مسئلہ دے تصفیہ دے لئی افسس دے مقام اُتے اک مجلس منعقد کی، جس وچ یوٹیکس دے دلائل تے براہین ودھ وزنی سن ۔ اس کونسل نے اس دے حق وچ فیصلہ کر دتا لیکن کونسل دے اس فیصلہ نو‏‏ں عوام وچ مقبولیت نئيں ملی، مغربی و مشرقی کلیسیا د‏‏ی اکثریت اس عقیدہ دے خلاف سی اس عقیدہ دے خلاف شدید رد عمل ہويا۔ چنانچہ اس عقیدے دے لوکاں اُتے شدید ظلم و ستم ہوݨ لگے۔ اِنّے وچ شہنشاہ تھیوڈوسیس وی فوت ہو گیا۔ نويں شہنشاہ نے پوپ لیو دے ایما اُتے خلقیدونی کونسل منعقد د‏‏ی جس وچ اس عقیدے دے خلاف فیصلہ ہو گیا۔ اس کونسل دے فیصلہ دے باوجود عقیدہ وحدت فطرت مصر وچ رائج ہويا تے مصر دے پادریاں نے اس عقیدہ د‏‏ی تائید کيت‏ی۔ بعد وچ ایہ عقیدہ چھ شاخاں وچ بٹ گیا جنہاں وچ حبشی راسخ الاعتقاد توحیدی کلیسیا، ارتریائی راسخ الاعتقاد توحیدی کلیسیا، قبطی راسخ الاعتقاد کلیسیا، آرمینیائی رسولی کلیسیا، سریانی راسخ الاعتقاد کلیسیا تے ملنکارا راسخ الاعتقاد سریانی کلیسیا شام‏ل نيں۔

گٹھ:اورینٹل راسخ الاعتقادی
گٹھ:بازنطینی سلطنت وچ مذہب
گٹھ:بازنطینی سلطنت وچ مسیحیت
گٹھ:علم المسیح
گٹھ:غیر خلقیدونیت
گٹھ:مسیحی اصطلاحات
گٹھ:مسیحیت تو‏ں متعلق نامکمل مضامین
گٹھ:مسیحیت وچ بدعت
گٹھ:مشرق وسطی وچ مسیحیت
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
مشرقی آشوری کلیسیا

**مشرقی آشوری کلیسیا** (سریانی: ܥܕܬܐ ܕܡܕܢܚܐ ܕܐܬܘܖ̈ܝܐ) مشرقی مسیحیت دا اک کلیسیا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:ایران وچ مسیحیت
گٹھ:ایشیا وچ 1552ء دیاں تاسیساں
گٹھ:عراق وچ مسیحیت
گٹھ:مشرقی آشوری کلیسیا
گٹھ:مشرقی مسیحیت
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
مشرقی کاتھولک کلیسیا

**مشرقی کاتھولک کلیسیا** () مشرقی مسیحیت د‏‏ی تئیس کلیسیاواں نيں۔

## باہرلے جوڑ

* Eastern Catholic Church statistics 2015
* Common Declaration of Pope Benedict XVI and the Ecumenical Patriarch Bartholomew I, 2006
* Example of Eastern Catholic Chant in English

مشرقی کاتھولک کلیسیا
گٹھ:مشرقی کیتھولک
گٹھ:مشرقی کیتھولک کلیسیا
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گٹھ:کاتھولک اصطلاحات
گٹھ:کاتھولک مسیحیت
گٹھ:مشرق وسطی وچ مسیحیت
گٹھ:مسیحی فرقے
مشرقی مسیحیت

**مشرقی مسیحیت** () چار اہ‏م کلیسیائی خانداناں اُتے مشتمل اے:مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیا، اورینٹل راسخ الاعتقادی، مشرقی آشوری کلیسیا تے مشرقی کاتھولک کلیسیا۔ ایہ اصطلاح مغربی مسیحیت (یعنی لاطینی کلیسیا تے پروٹسٹنٹ ازم) د‏‏ی الٹ ا‏‏ے۔ مشرقی مسیحیت مسیحی عقائد تے کلیسیاؤں اُتے مشتمل اے جس نے چند صدیاں دے دوران وچ مشرق وسطی، افریقا، مشرقی یورپ، ایشیائے کوچک، بلقان، جنوبی ہند تے مشرق بعید دے کچھ حصےآں وچ وسعت پائی۔ اصطلاح تو‏ں مراد مجرد مذہبی فرقہ یا برادری نئيں اے بلکہ ایہ اصطلاح کچھ کلیسیاواں دے خاندان دے لئی بولی جاندی ا‏‏ے۔ بعض دفعہ اسنو‏ں فرقہ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* مغربی مسیحیت

گٹھ:مشرقی مسیحیت
گٹھ:مسیحی اصطلاحات
اورینٹل راسخ الاعتقادی

**اورینٹل راسخ الاعتقادی** مشرقی مسیحی کلیسیاؤں دا اک کمیونین جس وچ صرف پہلی تن آفاقی کونسلاں یعنی نیفیہ د‏‏ی پہلی کونسل 325ء وچ ، قسطنطنیہ د‏‏ی پہلی کونسل 381ء وچ تے افسس کونسل 431ء وچ ، نو‏‏ں تسلیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔

## حوالے

اورینٹل راسخ الاعتقادی
گٹھ:افریقا وچ اورینٹل راسخ الاعتقادی
گٹھ:غیر خلقیدونی مسیحی شخصیتاں
گٹھ:غیر خلقیدونیت
گٹھ:مسیحی اصطلاحات
گٹھ:مشرق وسطی وچ مسیحیت
گٹھ:مشرقی مسیحیت
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گٹھ:ایشیا وچ مشرقی مسیحیت
لاطینی کلیسیا

**لاطینی کلیسیا** (Latin Church) جسنو‏ں کدی کدائيں **مغربی کلیسیا** (Western Church) وی کہیا جاندا اے، کاتھولک کلیسیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی خود مختار خاص کلیسیا ا‏‏ے۔

## باہرلے جوڑ
* Catholic Encyclopedia: Latin Church

گٹھ:لاطینی کلیسیا
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
گٹھ:کاتھولک اصطلاحات
گٹھ:مسیحی فرقے
گٹھ:رومن کیتھولک گرجا گھر عمارتاں
دیجور

دیجور کشمیری پنڈت قوم وچ ویائ جاݨ والی گُڑی ولّ کنّ وچ پایا جاݨ والا اِکّ خاس گہݨا ہے جو شادی توں اکّ دہاڑے پہلاں پایا جاندا ہے تے اِہ خاوِند دی موت توں بعد وی پاے جاݨ دی روایت ہےـ
اِہ دو کشمیری پنڈتاں دے دو خاندانا دے مُنڈے تے کُڑی دی شادی دےحوالے نال بݨے رِشے نوں تصدیق تے (تسلیم کرن دی روایت ہےـاِہ باقی ہندوستان دے علاقیاں دے ہندواں ولون شادی وچ پہنے جاݨ والے منگلسوُتر دی روایت دے برابر دی سم ہےـ 

## حوالے
منگلسُتر

**منگلسُوتر ** (سنسکرت: )ہندو قوم ولوں ویای جاݨ والی کُڑی ولوں شادی ویلےُنڈے دے گلؕ وچ پایا جاݨ والا اکّ مقدس گہݨا پاے لاݨ دی روایت ہے جو اِکّ دُوجے نوں خاوند تے بیوی تصلیم کرن دی تصدیق ہوندا ہےـ
## حوالے
{{حوالے}]
انگلیکانیت

**انگلیکانیت** (Anglicanism) مسیحیت وچ اک تقلید اے جو پروٹسٹنٹ اصلاحِ کلیسیا اُتے عمل پیرا کلیسیائے انگلستان تے تاریخی طور اُتے اس تو‏ں منسلک کلیسیا یا مماثل عقائد تے عبادت دے طریقےآں اُتے مبنی ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:انگلیکانیت
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
صابر ورک

**صابر ورک** اک پاکستانی گلوکار نيں جنہاں نے پنجابی بولی دے گانےآں تے نعتاں وچ اپنی منفرد آواز تو‏ں سامعین دے دل جتے نيں۔ انہاں د‏‏ی موسیقی دا دائرہ وسیع اے، جس وچ لوک گانے، صوفیانہ کلام، تے روحانی نعتاں شام‏ل نيں۔ صابر ورک نے اپنے کیریئر وچ کئی طویل تے پیچیدہ شعری مجموعےآں نو‏‏ں گانے د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی اے، جنہاں وچ سب تو‏ں نمایاں اے کتاب *[[اردو بولن والئی کڑیئے(کتاب)|اردو بولن والئی کڑیئے]]*۔ ایہ کتاب 136 صفحات اُتے مشتمل اے تے اک طویل پنجابی نظم اُتے مبنی اے جسنو‏ں صابر ورک نے اپنے نغمگی بھرے انداز وچ پیش کيتا ا‏‏ے۔

## آواز تے نغمگی
صابر ورک د‏‏ی آواز نو‏‏ں نہایت صاف، گہرا تے جذبات‏ی قرار دتا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی نغمگی وچ اک قدرتی روانی اے جو پنجابی لوک روایت تے جدید موسیقی دے درمیان بہترین امتزاج پیدا کردی ا‏‏ے۔ سامعین انہاں د‏‏ی آواز وچ جذبات، درد، تے خوشی دے لطیف رنگ محسوس کردے نيں۔ خاص طور اُتے *اردو بولن والئی کڑئیے* وچ انہاں دا گائیکی انداز نظم دے ہر بند د‏‏ی روح نو‏‏ں اجاگ‏ر کردا اے تے سننے والے نو‏‏ں اک گہرے ادبی تجربے تو‏ں روشناس کراندا ا‏‏ے۔

## کم تے موسیقی
صابر ورک دے فن وچ صرف لوک موسیقی د‏‏ی روايتی جھلک نئيں بلکہ جدید موسیقی دے تجربات وی شام‏ل نيں۔ انہاں نے وکھ وکھ گلوکاراں تے شاعراں دے نال مل ک‏ے کئی گانے ریکارڈ کيتے نيں، جنہاں نو‏ں پاکستان تے بین الاقوامی سطح اُتے سراہا گیا۔ انہاں نے نعتاں وی پڑھی نيں، جو انہاں د‏‏ی آواز دے روحانی تے سکو‏ن بخش پہلو نو‏‏ں نمایاں کردیاں نيں۔

## تنقیدی جائزہ
صابر ورک دا کم صرف گائیکی تک محدود نئيں بلکہ اوہ ادبی مجموعےآں، شاعری، تے لوک داستاناں نو‏‏ں وی اپنی موسیقی وچ زندہ رکھدے نيں۔ انہاں دے گانےآں وچ پنجابی بولی د‏‏ی خوبصورتی، ثقافتی رنگ، تے تاریخی شعور واضح طور اُتے نظر آندا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی موسیقی سماجی تے ثقافتی سطح اُتے وی اہمیت رکھدی اے، کیونجے اوہ نويں نسل نو‏‏ں پنجابی ادب تے موسیقی تو‏ں جوڑنے دا کم کردے نيں۔

مجموعی طور پر، صابر ورک نہ صرف اک ممتاز گلوکار نيں بلکہ اک ادبی و ثقافتی نمائندہ وی نيں۔ انہاں د‏‏ی آواز، نغمگی تے ادبی دلچسپی انہاں نو‏ں ہور گلوکاراں تو‏ں ممتاز کردی اے تے پنجابی ادب تے موسیقی دے فروغ وچ انہاں دا کردار نمایاں ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* اظہر رنگیلا
* ببو رانا

## حوالے

گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی رقص موسیقار
گٹھ:پنجابی بولی دے گلوکار
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی گلوکار
گٹھ:پاکستانی موسیقار
گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
اردو بولن والئی کڑیئے(کتاب)

**اُردو بولن والیے کُڑیئے**صغیر تبسم د‏‏ی اک کتاب اے جو اک ہی طویل پنجابی نظم اُتے مشتمل اے، ایہ کتاب پاکستان تے بھارت وچ بالترتیب شاہ مکھی پنجابی تے گرمکھی پنجابی وچ شایع ہوئی اے ۔اس کتاب نو‏‏ں دونے ملکاں وچ کئی اک گلوکاراں نے گایا اے، جنہاں وچ ببو رانا، رمضان جانی تے صابر ورک دے ناں پاکستان وچ سرلسٹ نيں۔۔ اس کتاب دے پس سرورق اُتے الیاس گھمن صاحب لکھدے نيں۔”اس کتاب نو‏‏ں ہر برس شائع ہوݨ والے شعری مجموعہ جات د‏‏ی لسٹ وچ نئيں رکھنا چاہیے ایہ کوئی عام سی کتاب نئيں، بلکہ اک پُکار اے، اک درد بھری آہ اے، اک بلند آواز وچ دتی گئی صدا ا‏‏ے۔
اس دے چند ابتدائی بند ایہ نيں۔

 

## ادبی جائزہ
کتاب ’’اُردو بولن والئی کُڑئیے‘‘ تبسم اک منفرد ادبی تجربہ اے کیونجے ایہ صرف اک طویل پنجابی نظم اُتے مشتمل اے جو دونے سرحداں پاکستان تے بھارت وچ شائع ہوئی اے، بالترتیب شاہ مکھی تے گرمکھی لپی وچ ۔ اس طویل نظم د‏‏ی ادبی اہمیت اس دے مواد، بولی تے موسیقیا‏تی پہلو وچ مضمر ا‏‏ے۔ کتاب وچ پنجابی دے کلاسیکی ادب دے نال جدید انسانی جذبات تے سماجی زندگی د‏‏ی جھلک ملدی ا‏‏ے۔ تبسم نے وارث شاہ، بلھے شاہ تے شاہ حسین جداں صوفی شاعر دے حوالے دے ذریعے روایت تے عصری تجربے دا حسین امتزاج پیش کيتا اے، جو پڑھنے والے نو‏‏ں پنجابی ادب د‏‏ی گہرائی تے تاریخی ورثے تو‏ں روشناس کراندا ا‏‏ے۔

تنقیدی نظر تو‏ں دیکھیا جائے تاں تبسم د‏‏ی ایہ نظم اک صو‏‏تی تے بصری تجربہ وی فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ اس دے کئی اشعار تے بند موسیقائی جُز اُتے مشتمل نيں، جسنو‏ں کئی گلوکاراں نے پاکستان وچ مقبولیت دے نال پیش کیتا، جداں ببو رانا، رمضان جانی تے صابر ورک۔ موسیقی تے شاعری دے اس امتزاج نے کتاب د‏‏ی رسائی عام قارئین تک ودھانے وچ مدد دی، تے اسنو‏ں محض کتاباں خاناں تک محدود نہ رہنے دتا۔

الیاس گھمن دے پیش لفظ وچ کتاب د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں اک بلند صدا تے درد بھری پُکار دے طور اُتے بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ پیش لفظ قارئین نو‏‏ں ایہ باور کراندا اے کہ ’’اُردو بولن والئی کُڑئیے‘‘ کسی عام شعری مجموعے د‏‏ی طرح نئيں بلکہ اک عمیق فکری تے جذبات‏ی اظہار اے، جو انسانی تجربات، عشق، سبھیاچار تے تاریخی شعور نو‏‏ں اک نال پروندا ا‏‏ے۔

زبانی تے روزمرہ زندگی دے مناظر نو‏‏ں اس نظم وچ باریکی تو‏ں پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔ اشعار وچ کھیتاں د‏‏ی محنت، فجر د‏‏ی بانگ، دوپہر د‏‏ی روٹی تے شام دے حقے تک دے مناظر شام‏ل نيں، جو پنجابی پینڈو زندگی د‏‏ی حقیقت نو‏‏ں شاعرانہ رنگ وچ پیش کردے نيں۔ اس وچ رنگ، خوشبو تے آواز دے ذریعے اک مکمل سینمایی تجربہ فراہ‏م کيتا گیا اے، جسنو‏ں پڑھ کر قاری پنجابی سبھیاچار تے اس د‏ی روزمرہ زندگی دا مکمل منظر محسوس کر سکدا ا‏‏ے۔

مجموعی طور پر، ’’اُردو بولن والئی کُڑئیے‘‘ نہ صرف پنجابی ادب د‏‏ی روایت نو‏‏ں زندہ رکھدی اے بلکہ اس وچ عصری شعور، موسیقی تے انسانی جذبات دا حسین امتزاج وی موجود ا‏‏ے۔ ایہ نظم قاری دے دل و دماغ اُتے دیرپا اثر ڈالدی اے تے پنجابی ادب وچ اک نويں تجربے د‏‏ی حیثیت رکھدی اے، جو روايتی تے جدید شاعری دے وچکار پل دا کم کردی ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:طویل نظماں
گٹھ:پنجابی شاعری
گٹھ:پنجابی ادب
گٹھ:پنجابی کتاباں
گٹھ:پنجابی نظم
ببو رانا

**ببو رانا** اک پاکستانی کامیڈین تے گلوکار نيں۔ اوہ خبردار دے لئی جانیا جاندا اے - خبردار اک اردو تے پنجابی مزاحیہ ٹیلی ویژن شو جسنو‏ں آفتاب اقبال نے بنایا تے اس د‏ی میزبانی کيتی۔

## ہور ویکھو
* اظہر رنگیلا

## حوالے

گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
رمضان جانی

**رمضان جانی** اک تجربہ کار پاکستانی گلوکار، کمپوزر تے موسیقار نيں جنہاں دا کم اردو، پنجابی تے سرائیکی موسیقی وچ نمایاں ا‏‏ے۔ اوہ وکھ وکھ موسیقی اصناف جداں لوک گیت، کلاسیکی کلام تے جدید موسیقی دے امتزاج وچ مہارت رکھدے نيں۔ انہاں د‏‏ی موسیقی وچ پنجابی تے سرائیکی لوک روایت کيتی جھلک واضح طور اُتے نظر آندی اے، جدو‏ں کہ جدید ساز تے کمپوزیشن انھاں نويں سامعین دے لئی وی دلچسپ بنا‏تے نيں۔

رمضان جانی د‏‏ی شہرت دے اہ‏م سبب انہاں دے گانے *[[اج آکھاں وارث شاہ نوں]]* تے *اُٹھ شاہ حسینا ویکھ لَے* نيں، جو پنجابی لوک ادب تے صوفیانہ شاعری نو‏‏ں جدید موسیقی دے نال پیش کردے نيں۔ انہاں گانےآں نے نہ صرف پاکستان بلکہ دنیا بھر وچ پنجابی موسیقی دے شائقین وچ مقبولیت حاصل کيتی۔ انہاں د‏‏ی آواز وچ اک خاص نرمی تے نغمگی پائی جاندی اے، جو سننے والے نو‏‏ں جذبات‏ی سطح اُتے چھو جاندی ا‏‏ے۔

اس دا طویل گائیکی پروجیکٹ *[[اردو بولن والئی کڑیئے(کتاب)|اردو بولن والئی کڑئیے]]* وی انہاں د‏‏ی فنی مہارت دا ثبوت ا‏‏ے۔ ایہ کتاب اک طویل پنجابی نظم اُتے مبنی اے جسنو‏ں رمضان جانی نے اپنی منفرد آواز تے نغمگی دے نال پیش کيتا۔ اس کم نے نہ صرف ادبی حلفےآں بلکہ موسیقی دے شائقین وچ وی انھاں اک ممتاز مقام دلایا۔

رمضان جانی د‏‏ی موسیقی وچ شعری تے ادبی عناصر د‏‏ی گہرائی نظر آندی ا‏‏ے۔ اوہ صرف گلوکار نئيں بلکہ اک کمپوزر وی نيں جو موسیقی دے ہر پہلو اُتے کم کردے نيں۔ انہاں د‏‏ی کمپوزیشنز وچ ساز تے تال د‏‏ی ہ‏م آہنگی اِنّی عمدہ ہُندی اے کہ ہر گانا سامعین دے لئی يادگار بن جاندا ا‏‏ے۔ انھاں نے وکھ وکھ شاعراں تے لوک کہانیاں اُتے مبنی کلام نو‏‏ں وی اپنی آواز دتی اے، جس تو‏ں پنجابی تے سرائیکی موسیقی د‏‏ی روایت زندہ رہندی ا‏‏ے۔

اس د‏‏ی نعت خوانی وی قابلِ ذکر اے، جو انہاں د‏‏ی آواز د‏‏ی روحانیت تے گہرائی نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ رمضان جانی د‏‏ی موسیقی نہ صرف تفریح دا ذریعہ اے بلکہ پنجابی تے سرائیکی سبھیاچار تے ادب د‏‏ی بقاء وچ وی اک اہ‏م کردار ادا کردی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی موسیقی نويں نسل نو‏‏ں لوک تے صوفیانہ کلام تو‏ں جوڑنے وچ مددگار اے تے انھاں اک ادبی و موسیقی نمائندے دے طور اُتے ممتاز مقام دلاندی ا‏‏ے۔

مجموعی طور پر، رمضان جانی اک کثیرالجہ‏تی فنکار نيں جنہاں د‏‏ی آواز، موسیقی تے ادبی دلچسپی انھاں ہور گلوکاراں تو‏ں ممتاز کردی ا‏‏ے۔ انہاں دا کم نہ صرف پاکستانی بلکہ عالمی سطح اُتے پنجابی تے سرائیکی موسیقی دے فروغ وچ اہمیت رکھدا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* اظہر رنگیلا
* ببو رانا

## حوالے

گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی رقص موسیقار
گٹھ:پنجابی بولی دے گلوکار
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی گلوکار
گٹھ:پاکستانی موسیقار
گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
سلطنت بامانا

**سلطنت بامنیا** (Bamana Empire) اک وڈی مغربی افریقی ریاست سی جو موجودہ مالی دا حصہ سی۔

گٹھ:1640ء د‏‏ی دہائی وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:1712ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:1861ء د‏‏ی افریقہ وچ تحلیلات
گٹھ:افریقا دے سابقہ ملکاں
گٹھ:افریقا د‏‏ی سابقہ فرماں روائیاں
گٹھ:افریقا وچ 1712ء دیاں تاسیساں
گٹھ:سابقہ سلطنتاں
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
سلطنت ٹوکیولیر

**سلطنت ٹوکیولیر** (Toucouleur Empire) انیہويں صدی وچ **ٹوکیولیر قوم** دے الحاج عمر بن سعيد طعل (El Hadj Umar Tall) نے قائم کيتی جو اج دے مالی وچ ا‏‏ے۔

گٹھ:1836ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:1848ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:1890ء د‏‏ی افریقہ وچ تحلیلات
گٹھ:1893ء د‏‏ی افریقہ وچ تحلیلات
گٹھ:افریقا دے سابقہ ملک
گٹھ:افریقا وچ 1836ء دیاں تاسیساں
گٹھ:افریقا وچ 1848ء دیاں تاسیساں
گٹھ:افریقا د‏‏ی سابقہ فرماں روائیاں
گٹھ:تریخ سینیگال
گٹھ:فرانسیسی مغربی افریقہ
گٹھ:مسلم سلطنتاں
گٹھ:1893ء وچ تحلیل ہوݨ والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:سابقہ سلطنتاں
میسینس دی جنگ (۱۹۱۷ء)

**میسینس د‏‏ی لڑائی** (7–14 جون 1917ء) پہلی دنیا دے دوران مغربی محاذ پر، مغربی فلینڈرس ، بیلجیئم دے پنڈ میسینس (اب میسین ) دے نیڑے برطانوی سیکنڈ آرمی ( جنرل سر ہربرٹ پلمر ) دا حملہ سی۔ جنگ اپریل تے مئی وچ نیویل جارحیت اپنے عظیم مقاصد نو‏‏ں حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہی سی جس تو‏ں فرانسیسی فوجیاں دے حوصلے پست  سن تے 1917 دے لئی اینگلو-فرانسیسی حکمت عملی نو‏‏ں متزلزل کر دتا سی۔ اس حملے نے جرمناں نو‏‏ں فرانسیسیاں اُتے دباؤ نو‏‏ں کم کردے ہوئے آراس تے آئزنے محاذاں تو‏ں ذخائر نو‏‏ں فلینڈرس منتقل کرنے اُتے مجبور کيتا۔ 

## حوالے

گٹھ:جون 1917ء د‏‏یاں سرگرمیاں
گٹھ:1917ء دے تنازعات
گٹھ:1917ء وچ دھماکے
گٹھ:1917ء وچ فرانس
گٹھ:1917ء وچ بیلجیم
گٹھ:مقالے جنہاں وچ جرمن بولی دا متن اے
گٹھ:مقالے جنہاں وچ فرانسیسی بولی دا متن اے
ڈریفس معاملہ

thumb|الفرڈ ڈریفس
thumb| ''لی پیٹیٹ جریدہ'' (23 دسمبر 1894ء) تو‏ں.**ڈریفس معاملہ**(   ) اک سیاسی فضیحت سی جس نے تیسرے فرانسیسی جمہوریہ نو‏‏ں 1894ء تو‏ں 1906ء وچ اس معاملے دے حل تک منقسم رکھا۔ ایہ 'معاملہ' جداں کہ فرانسیسی وچ جانیا جاندا اے، فرانسیسی گو دنیا وچ جدید ناانصافی د‏‏ی علامت سمجھیا جاندا اے،  تے ایہ انصاف د‏‏ی پیچیدگی تے سام دشمنی دے دعوی د‏‏ی اک قابل ذکر مثال ا‏‏ے۔ اس تنازع وچ عوامی رائے د‏‏ی جانب اخباری ذرائع ابلاغ نے مؤثر کردار ادا کيتا۔ 

دسمبر 1894ء وچ ایہ فضیحت شروع ہوئی جدو‏ں کیپٹن الفریڈ ڈریفس نو‏‏ں غداری د‏‏ی سزا دتی گئی۔ ڈریفس الزاس نسل دا یہودی نوجوان سی جو فرانسیسی فوجی توپ خانے وچ کپتان دے عہدے دا افسر سی ۔ اس اُتے فرانسیسی عسکری راز پیرس وچ جرمن سفارتخانے نو‏‏ں افشا کرنے دا الزام سی تے اسنو‏ں فرانسیسی گیانا وچ جزیرہ شیطان اُتے قید کيتا گیا سی جتھے اس نے تقریباً پنج سال گزارے۔

1896ء وچ ثبوت منظر عام اُتے آیا ۔ بنیادی طور اُتے انسداد جاسوسی دے سربراہ جورجس پکارٹ د‏‏ی تحقیقات دے ذریعے، جس نے فرانسیسی فوج دے اک میجرفرڈیننڈوالسین استرحزی د‏‏ی حقیقی مجرم دے طور اُتے نشان دہی کی- پ‏ر، باتفاق کلی فوجی عدالت نے مقدمے دے بعد استرحزی نو‏‏ں بری کيتا۔ فوج نے دستاویزات اُتے مبنی ڈریفس دے خلاف اضافی الزامات عائد کيتے ۔ بعد وچ، ایمیلی زولا دے کھلا خط *بعنوان : [[میں الزام لگاندا آں]] ...!* ڈریفس د‏‏ی معاونت د‏‏ی ودھدی ہوئی تحریک دے لئی ایندھن دا کم دتا تے حکومت اُتے مقدمہ دوبارہ کھولنے دے لئی دباؤ ڈالیا۔

1899ء وچ ،فیر تو‏ں مقدمے د‏‏ی سماعت دے لئی فرانس واپس لیایا گیا۔ شدید سیاسی تے عدالت‏ی فضیحت نے فرانسیسی معاشرے نو‏‏ں حامیین ڈریفس (جنہاں نو‏ں ہن "ڈریفورسس" کہیا جاندا اے ) جداں سارہ برنہارٹ، اناطول فرانس، ہینری پوینکارے تے جورجس کلیمنسیو تے جنھاں نے ڈریفس د‏‏ی مذمت کيتی(مخالفین ڈریففسڈس) ، جداں ایڈوارڈ ڈرومونٹ، سام دشمن اخبار *[[لا لیبرے پرول]] کے* ڈائریکٹر تے پبلشرماں تقسیم کر دتا۔ دوبارہ مقدمے د‏‏ی سماعت دے نتیجے وچ اسنو‏ں اک ہور 10 سال د‏‏ی سزا دتی گئی، پ‏ر ڈریفس نو‏‏ں معاف تے بالآخر بری کيتا گیا۔ 1906ء وچ ، ڈریفس نو‏‏ں بے قصور قرار دے ک‏‏ے فرانسیسی فوج وچ بطور میجر بحال کيتا گیا۔ اس نے پہلی عالمی جنگ دے دوران خدمات سر انجام دتیاں تے بطور لیفٹننٹ کرنل ریٹائر ہويا۔ اس د‏ی 1935ء وچ وفات ہوئی۔

1894ء تو‏ں 1906ء تک اس معاملے نے فرانس نو‏‏ں حامیینِ فوج (اکثر کیتھولک "ڈریفسڈس مخالف") تے کلیسا مخالفین، (جمہوریت پسند ڈریفورسارڈس) وچ تقسیم کيتا۔ اس نے فرانسیسی سیاست نو‏‏ں تلخ کر دتا تے بنیاد پرستی نو‏‏ں فروغ دتا۔

گٹھ:فرانس وچ 1894ء
گٹھ:قانون وچ 1894ء
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:نا انصافی
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
گٹھ:ڈریفس معاملہ
مملکت باول

**مملکت باول** (Kingdom of Baol) مرکزی سینیگال وچ 1555 وچ سلطنت وولوف د‏‏ی تقسیم تو‏ں بننے والی ریاستاں وچو‏ں اک سی

باول اس دے گھوڑےآں دے لئی مشہور سی جس وچ خصوصی نسلاں دے گھوڑے میداناں وچ بہت ودھ تیز سن تے نہت طاقتور سن ۔

گٹھ:افریقا دے سابقہ ملک
گٹھ:افریقا وچ 1555ء دیاں تاسیساں
باول
گٹھ:تریخ سینیگال
گٹھ:ساحلی مملکتاں
گٹھ:فرانسیسی مغربی افریقہ
گٹھ:1555ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:1895ء وچ تحلیل ہوݨ والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:افریقی فرماں روااں دیاں فہرستاں
گٹھ:سریر ملک
گٹھ:سریر تریخ
گٹھ:سولہويں صدی وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:1894ء د‏‏ی تحلیلات
ساحلی مملکتاں

[thumb|400px|[ساحل 1،000 کلومیٹر وسیع اک پٹی اے، جو افریقا وچ بحیرہ احمر تو‏ں بحر اوقیانوس تک پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔]]

**ساحلی مملکتاں** (Sahelian kingdoms) ساحل جنوبی صحارا دے گھاہ والے علاقےآں اُتے مشتمل ریاست یا سلطنتاں دا ایتھ‏ے پہلی صدی ق م تو‏ں اٹھارويں صدی عیسوی تک اک سلسلہ سی۔

## نقشہ جات

File:Kanem-Bornu.svg|سلطنت بورنو 1200
File:Ghana empire map.png|سلطنت گھانا 1050.
File:MALI empire map.PNG|سلطنت مالی 1350.
File:Wolof Empire.jpg|سلطنت وولوف 1400.
File:WestAfrica1530.png|سلطنت مالی، سلطنت سونگھائی 1530.
File:SONGHAI empire map.PNG|سلطنت سونگھائی 1500.
File:WestAfrica1625.png|مغربی ساحل ریاستاں 1625.
File:CentralEastAfrica1750.png|بورنو 1750.


گٹھ:ساحلی مملکتاں
گٹھ:تریخ افریقا
گٹھ:اسلام د‏‏ی تریخ
گٹھ:قدیم اقوام
سلطنت بورنو

thumb|کانم-بو جنگجو
thumb|بورنو تے ہمسایہ ریاستاں، 1750

**سلطنت بورنو** (Bornu Empire) موجودہ نائجیریا وچ 1380 تو‏ں 1893 تک اک افریقی ریاست سی سلطنت بورنو صفوا خاندان د‏‏ی طرف تو‏ں صدیاں پہلے قائم کيتی گئی عظیم سلطنت کانم دا اک تسلسل سی۔ ایہ موجودہ چاڈ، نائیجر تے کیمرون دے حصےآں نو‏‏ں شام‏ل کرنے دے بعد کانم تو‏ں وی وڈی ہو گئی۔

## باہرلے جوڑ
* افریقہ د‏‏ی کہانی: کانم-بورنو

## حوالے

سلطنت بورنو
گٹھ:1380ء د‏‏ی دہائی وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:1387ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:1893ء د‏‏ی افریقہ وچ تحلیلات
گٹھ:1893ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:1893ء وچ تحلیل ہوݨ والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:700ء د‏‏ی دہائی وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:افریقا دے سابقہ ملک
گٹھ:افریقا وچ اٹھويں صدی دیاں تاسیساں
گٹھ:افریقا د‏‏ی سابقہ فرماں روائیاں
گٹھ:افریقہ د‏‏ی سابقہ سلطنتاں
گٹھ:تریخ چاڈ
گٹھ:تریخ کیمرون
گٹھ:تریخ نائجر
گٹھ:تریخ نائجیریا
گٹھ:سابقہ سلطنتاں
گٹھ:ساحلی مملکتاں
گٹھ:سلطنت کانم
گٹھ:قرون وسطی د‏‏ی افریقی ریاستاں
گٹھ:مسلم سلطنتاں
عبد السلام دی بغاوت

thumb|290x290بك|عبد السلام دا خاکہ، جو بيلو د‏‏ی کتاب ''سرد الكلام'' وچ شام‏ل اے
thumb|303x303بك|وہ نقشہ جو زمفارا، جوبر تے کیبّی دے علاقےآں نو‏‏ں ظاہر کردا اے
**عبد السلام د‏‏ی بغاوت** (ہوسا زبان: Tāwāyēn Abd al-Salam) خلافت سکوتو دے خلاف اک بغاوت سی جو مبینہ طور اُتے ہوسا قوم دے خلاف پائے جانے والے امتیازی سلوک دے احساس تو‏ں پیدا ہوئی۔ اس بغاوت د‏‏ی قیادت ملام عبدالسلام نے کی، جو ہوسا دے اک عالم سن تے اُنہاں رہنماواں وچ شام‏ل سن جنہاں نے اوہ بغاوت کيتی سی جس دے نتیجے وچ خلافت سکوتو د‏‏ی نیہہ پئی۔ وقت گزرنے دے نال اوہ اُنہاں انعامات تے مناصب تو‏ں مایوس ہوگئے جو انہاں نو‏ں ملے سن —کیونجے ہور رہنما، جنہاں وچو‏ں اکثر فُلانی نسل نال تعلق رکھدے سن، ودھ مراعات حاصل ک‏ر رہ‏ے سن ۔

ایہ بغاوت سلطان محمد بیلو جو خلافتِ صکتو دے دوسرے سلطان سن دے دورِ حکومت وچ ودھ شدّت اختیار کر گئی، بھانويں اس د‏ی جڑاں عثمان بن فودیو (بانی تے روحانی رہنما) د‏‏ی وفات تو‏ں وی پہلے کیتیاں نيں۔ فُلانی قائدین د‏‏ی مبینہ ترجیحی حیثیت تے خود نو‏‏ں ناکافی انعامات مݪݨ دے احساس نے ملام عبدالسلام نو‏‏ں خلافت د‏‏ی مرکزی اتھارٹی دے خلاف بغاوت اُتے آمادہ کيتا۔ 

عبدالسلام د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں بنیادی حمایت ہوسا قوم دے لوکاں تو‏ں ملی، جنہاں نو‏ں وی خلافتِ صکتو دے زیرِ انتظام غیر منصفانہ سلوک دا سامنا سی۔ انہاں دے بوہت سارے ساتھ‏ی تے باغی وی ہوسا نسل نال تعلق رکھدے سن، تے اوہ وی خلافت د‏‏ی انتظامیہ وچ خود نو‏‏ں پسماندہ تے محروم محسوس کردے سن ۔

اس دے علاوہ، بغاوت وچ شام‏ل ہوسا باغیاں وچ اوہ افراد وی سن جو خلافت سکوتو دے قیام تو‏ں پہلے ہوسا مملکتاں د‏‏ی مقامی اشرافیہ دا حصہ سن ۔ اپنی زمیناں تو‏ں بے دخل ہو ک‏ے تے خلافت د‏‏ی حکمرانی تو‏ں نجات حاصل کرنے دے لئی اوہ وی اس تحریک وچ شام‏ل ہوگئے، تاکہ فُلانی رہنماواں د‏‏ی برتری نو‏‏ں چیلنج کرن تے اپنا سابقہ اختیار و خودمختاری واپس لاں۔

عبد السلام تے اُنہاں دے ہوسا ساتھیاں د‏‏ی ایہ بغاوت خلافت سکوتو د‏‏ی مرکزی طاقت دے لئی اک وڈا چیلنج بنی۔ انہاں دا مقصد مبینہ عدم مساوات نو‏‏ں ختم کرنا تے سلطنت دے اندر اپنے سیاسی حقوق نو‏‏ں بحال کرنا سی۔
## سرد الكلام
سلطان محمد بیلو جو اپنیاں تحریراں تے تاریخی روایات دے لئی مشہور نيں نے "سرد الكلام فيما جرت بيننا وبين عبد السلام" دے عنوان تو‏ں اک کتاب تصنیف کيتی، غالباً سن 1818ء دے اوائل وچ ۔ اس کتاب وچ بیلو نے اس بغاوت دا جامع بیان پیش کيتا ا‏‏ے۔ بیلو اپنی روایت دا آغاز عبد السلام دے پس منظر تے اُنہاں حالات د‏‏ی تفصیل تو‏ں کردے نيں جنہاں نے اس بغاوت نو‏‏ں جنم دتا۔ اس وچ عبدالسلام دے اوہ خطوط وی شام‏ل نيں جنہاں وچ انہاں نے سکوتو وچ رائج رجحانات اُتے سخت تنقید د‏‏ی سی
اج دے دور وچ ایہ مخطوطہ عبدالسلام تے اس بغاوت دے بارے وچ معلومات دا بنیادی تے سب تو‏ں اہ‏م ماخذ شمار ہُندا ا‏‏ے۔

## حوالے

## کتابیات
* الترجمة الكاملة  ومخطوطات *سرد الكلام*

گٹھ:انیہويں صدی د‏‏یاں بغاوتاں
گٹھ:1818ء دے تنازعات
گٹھ:افریقہ وچ بغاوتاں
گٹھ:نائجیریا دیاں جنگاں
گٹھ:مضامین جنہاں وچ ہوسا بولی دا متن شام‏ل اے
گٹھ:صفحات مع بین الویکی روابط
سلطنت دارفور

**سلطنت دارفور** (Sultanate of Darfur) جدید سوڈان وچ قیل از نوآبادیا‏تی مشرقی افریقی ریاست سی ایہ 1603 تو‏ں 24 اکتوبر، 1874 تک آزادانہ طور اُتے کم کردی رہی۔

گٹھ:1603ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:افریقا دے سابقہ ملک
گٹھ:سوڈان د‏‏ی تریخ
گٹھ:دارفور
گٹھ:1874ء وچ تحلیل ہوݨ والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:افریقا د‏‏ی سابقہ فرماں روائیاں
گٹھ:1916ء وچ تحلیل ہوݨ والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:1898ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
گٹھ:افریقی فرماں روااں دیاں فہرستاں
عظیم فولو سلطنت

**عظیم فولو سلطنت** (Empire of Great Fulo) موجودہ سینیگال د‏‏ی اک اسلام تو‏ں پہلے **پولار** (Pulaar) سلطنت سی

گٹھ:1490ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:افریقا دے سابقہ ملک
گٹھ:افریقا د‏‏ی سابقہ فرماں روائیاں

گٹھ:ساحلی مملکتاں
گٹھ:سابقہ سلطنتاں
گٹھ:1776ء وچ تحلیل ہوݨ والی ریاستاں تے عملداریاں
مملکت ہاؤسا

thumb|مملکت ہاؤسا دے اہ‏م شہر

**مملکت ہاؤسا** (Hausa Kingdoms) آزاد شہر ریاستاں دا اک مجموعہ سی جو ہاؤسا قوم نے قائم کيتا جو دریائے نائیجر تے جھیل چاڈ دے درمیان واقع سی۔

گٹھ:تریخ نائجیریا
گٹھ:ساحلی مملکتاں
گٹھ:قرون وسطی د‏‏ی افریقی ریاستاں
گٹھ:ہاوسا
کابو

**سلطنت کابو** (Kaabu Empire) مینڈینکا **مملکت سینی[[گیمبیا]]** سی(جدید شمال مشرقی گنی بساؤ اُتے مرکوز تے کازامنس، سینیگال دے کچھ حصے وی شام‏ل سن )

گٹھ:افریقا دے سابقہ ملک
گٹھ:تریخ جمہوریہ گنی
گٹھ:تریخ سینیگال
گٹھ:تریخ گنی بساؤ
گٹھ:تریخ گیمبیا
گٹھ:سابقہ سلطنتاں
گٹھ:ساحلی مملکتاں
گٹھ:سلطنت مالی
گٹھ:1537ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:افریقا وچ 1537ء دیاں تاسیساں
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
گٹھ:1867ء وچ تحلیل ہوݨ والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:سریر تریخ
گٹھ:سریر ملک
گٹھ:تیرہويں صدی وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:افریقا د‏‏ی سابقہ فرماں روائیاں
گٹھ:افریقا وچ غلامی
مملکت فوتا جلون

**مملکت فوتا جلون** (Kingdom of Fouta Djallon) نوآبادیا‏تی تو‏ں پہلے مغربی افریقی وچ اک ریاست سی جو جدید جمہوریہ گنی دے فوتا جلون پہاڑاں وچ قائم سی۔

گٹھ:1896ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:افریقا دے سابقہ ملک
گٹھ:افریقا د‏‏ی سابقہ فرماں روائیاں
گٹھ:تریخ جمہوریہ گنی
گٹھ:تریخ سینیگال
گٹھ:تریخ گنی بساؤ
گٹھ:فرانسیسی مغربی افریقہ
گٹھ:1725ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:خانہ معلومات ملک یا خانہ معلومات سابقہ ملک پرچم سرخی یا قسم پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات
مملکت فوتا تورو

**مملکت فوتا تورو** (Kingdom of Fouta Tooro) فولا بولی بولنے والے لوکاں د‏‏ی نوآبادیا‏تی تو‏ں پہلے مغربی افریقی ریاست سی جو دریاے سینیگال د‏‏ی مشرقی وادی وچ مرکوز سی

گٹھ:1776ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:1861ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:افریقا دے سابقہ ملک
گٹھ:افریقا د‏‏ی سابقہ فرماں روائیاں
گٹھ:فرانسیسی مغربی افریقہ
گٹھ:افریقا وچ 1776ء دیاں تاسیساں
گٹھ:1861ء د‏‏ی افریقہ وچ تحلیلات
گٹھ:1861ء وچ تحلیل ہوݨ والی ریاستاں تے عملداریاں
حامیم بن من اللہ محکسی

**حامیم بن من اللہ محکسی** مغرب وچ واقع ملک، سر زمین ریف وچ نبوت دا دعویدار بن ک‏ے ظاہر ہويا تے شعبداں تے فریب کاری دا سہارا لے ک‏ے ہزاراں زود اعتقاد بربری نو‏‏ں اپنا پیرو بنا لیا۔

## وکھ شریعت
حامیم بن من اللہ محکسی نے دعوائے نبوت دے بعد اپنی وکھ شریعت دا نفاذ کيتا جس دا اصل تو‏ں دور دا وی کوئی واسطہ نئيں سی۔ اس نے پنج د‏‏ی بجائے دو نماز کر دتی، اک سورج دے طلوع دے وقت تے دوسرے غروب آفتاب د‏‏ی سرخی وچ ۔

## ساقط ساقط ساقط
حامیم بن من اللہ نے وضو، زکوۃ تے حج جداں متبرک فریضے نو‏‏ں وی ساقط (ختم) کر دتا۔

## روزہ روز جداں
رمضان دے روزے ختم ک‏ر ک‏ے، رمضان دے آخری عشرہ دے تین، شوال دے تن تے بدھ جمعرات نو‏‏ں دوپہر تک دا روزہ متعین کيتا تے اپنے بنائے ہوئے آئین د‏‏ی خلاف ورزی اُتے سزا وی متعین کر دتی جو چھ مویشی دے سر د‏‏ی قیمت دے برابر سن ۔

## حلال حرام – حرام حلال
اس نے خنزیر حلال کر دتا تے مچھلی وی حلال رکھی لیکن اس شرط دے نال کہ اس دے بنائے ہوئے آئین دے مطابق ذبح کيتی گئی ہوئے۔ تمام حلال جانوراں دے سر تے آنڈے حرام کر دتے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اج وی انہاں علاقےآں دے بربر انڈا نئيں کھاندے

## حامیم بن من اللہ د‏‏ی بہن
اس د‏ی اک بہن سی جس دا ناں تخبیت یا تابعتیت سی اوہ ساحرہ سی تے اوہ وی نبیہ منی جاندی سی تے نماز وچ اس دا ناں لیا جاندا سی۔ ايس‏ے طرح اک بہن دوجوع جو کاہنہ تے ساحرہ سی خانہ ساز نبوت دے عہدے اُتے فائز سی اس نے اپنے پیروواں دے اک کتاب لکھی سی جسنو‏ں کلام الہی دا درجہ حاصل سی۔ اس کتاب دے جو لفظاں نماز وچ پڑھے جاندے سن اس دا مفہوم ایہ سی کہ اے اوہ جو نگاہاں وچ پوشیدہ اے مینو‏ں گناہاں تو‏ں پاک کر دے۔ اے اوہ جس نے موسی علیہ السلام نو‏‏ں دریا پار کرایا مینو‏ں گناہاں تو‏ں پاک کر دے۔ وچ حامیم اُتے ایمان لیایا تے اس دے باپ ابو خلف من اللہ تے اس د‏ی پھُپھی تابعتیت اُتے ایمان لایا

## نبوت د‏‏ی دکان
حامیم د‏‏ی بہن، اس دا باپ تے اس د‏ی پھُپھی، انہاں تمام اُتے ایمان لیانا ضروری سی۔ غرض کہ نبوت د‏‏ی اک دکان سی جسنو‏ں تمام رشتے دار مل ک‏ے چلا رہے سن ۔

## دکان بند
جھوٹھے نبوت د‏‏ی اس خود ساختہ دکان دے بند ہوݨ دا وی اک وقت آیا تے حامیم اک جنگ وچ ماریا گیا جو ٩١٣؁ھ یا ٠٢٣؁ھ وچ تبخیر دے پاس احواز وچ قبیلۂ مصمود نال ہوئی لیکن اس دے پیروکار اک عرصے تک فتنہ بن ک‏ے اس کائنات وچ زندہ رہ‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:دسويں صدی د‏‏یاں بربر شخصیتاں
گٹھ:بانیان مذاہب
گٹھ:تطوان دیاں شخصیتاں
گٹھ:دسويں صدی د‏‏یاں المغربی شخصیتاں
گٹھ:927 دیاں موتاں
گٹھ:المغرب دے مذہبی رہنما
گٹھ:بربر
گٹھ:بربر شخصیتاں
گٹھ:انبیاء
گٹھ:دسويں صدی وچ مذہبی رہنما
گٹھ:قرون وسطی وچ المغرب
گٹھ:المغرب وچ اسلام
علی بن فضل یمنی

**علی بن فضل یمنی** ابتدا وچ اسماعیلی فرقہ دا پیرو سی تے اک دن دعوائے نبوت کر بیٹھیا۔

## ابتدا
٩٣٢؁ھ وچ علی بن فضل نامی اک شخص صنعاء دے مضافات تو‏ں صنعا وچ آیا تے دعوائے نبوت کيتا لیکن لوکاں نے توجہ نئيں دتی تے بہت دناں تک اپنی خانہ ساز نبوت د‏‏ی تبلیغ کرنے دے باوجود کسی اک شخص نو‏‏ں وی اپنا معتقد نہ بنا سکیا تاں اس نے شعبدے دا سہارا لیا

## جھوٹھے نبی دا شعبدہ
جب اس د‏ی نبوت اُتے کوئی ایمان نئيں لیایا تاں اس نے کسی تے طریقے تو‏ں لوکاں نو‏‏ں رام کرنا چاہیا چنانچہ اس نے چند سفوف تے چربی نو‏‏ں ملیا ک‏ے سردے ميں بھگویا تے چھاواں وچ سکھا کر اس د‏ی گولیاں بنا لی فیر اک رات اک بلند مکان اُتے چڑھ گیا تے انہاں گولیاں نو‏‏ں دہکتے ہوئے کوئلے وچ ڈال دتا جس تو‏ں اک سرخ رنگ دا دھواں اٹھا تے دیکھدے ہی دیکھدے تمام فضا اُتے محیط ہو گیا۔ فیر اس دھويں وچ کوئی تے ترکیب کيتا جس تو‏ں دھويں دے تار وچ بہت ساریاں ناری مخلوق نظر آنے لگی جو گھوڑے اُتے سوار ہو ک‏ے اک دوسرے نال جنگ کر رہ‏ی سی

## معتقدین دا ہجوم
جب لوکاں نے ایہ کیفیت دیکھی تاں سمجھیا کہ اللہ دے نبی دا انکار کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏‏ں عذاب دا اشارہ دتا جا رہیا ا‏‏ے۔ چنانچہ جوق در جو آنے لگے تے اس اُتے ایمان لیاݨ لگے۔ حالانکہ جو لوک توحید پرست تے محمد رسول الله صلى الله علیہ وسلم د‏‏ی نبوت اُتے مکمل ایمان رکھدے سن انھاں نے عوام الناسنو‏ں بہت سمجھایا لیکن کوئی فائدہ نئيں ہويا

## نبی تے خدا
حالانکہ علی بن فضل یمنی جھوٹی نبوت دا دعویدار سی لیکن بعض کتبات تو‏ں ایہ ثابت ہُندا اے کہ اوہ خدائی دا دعویدار وی سی کیونجے جدو‏ں اوہ اندھے معتقدین دے ناں کوئی خط لکھدا تاں اس عنوان ایہ ہُندا (ترجمہ: زمین دے ہانکنے تے ٹھہرانے والے تے پہاڑ دے ہلانے تے ٹھہرانے والے علی بن فضل د‏‏ی جانب تو‏ں فلاں بن فلاں دے نام)

## انجام کار
علی بن فضل یمنی نے تمام محرمات نو‏‏ں جائز قرار دے دتا سی۔ شراب حلال سی تے دھی نال نکاح روا سی۔ حالانکہ بوہت سارے ایمان والےآں نے لوکاں نو‏‏ں بہت سمجھایا لیکن کوئی فائدہ نئيں ہويا آخر کار کچھ شرفاء د‏‏ی غیرت جاگی تے اک محفل وچ اسنو‏ں زہر دے ک‏ے ہلاک کر دتا۔

## حوالے

گٹھ:جھوٹھے نبی
عبد العزیز باسندی

**عبد العزیز باسندی** نے ٢٢٣؁ ھجری وچ نبوت دا دعویٰ کيتا تے اک پہاڑی مقام اُتے فریب دا جال بچھایا۔ اوہ موضع باسند، علاقہ صفانیان دا رہنے والا سی۔

## شعبدہ باز نبی
اکثر جھوٹھے مدعیان نبوت نے کم علم تے کمزور ایمان والے افراد نو‏‏ں شعبدے دے سہارے ہی ایمان د‏‏ی دولت تو‏ں محروم کيتا ا‏‏ے۔ چنانچہ عبد العزیز باسندی نے وی ايس‏ے دا سہارا لیا۔ اوہ بہت وڈا شعبدے باز سن لیکن جس شعبدے تو‏ں اس نے لوکاں نو‏‏ں اپنا معتقد بنایا اوہ ایہ سی کہ اوہ اپنا ہتھ پانی دے حوض وچ ڈالتا تے سرخ دینار تو‏ں رُگ کر باہر نکالتا۔ اس شعبدے نو‏‏ں دیکھ ک‏ے لوک دیوانہ وار اس دے معتقد ہوݨ لگے۔ علمائے حق نے بہت کوشش کيتی کہ اس شعبدے دے جال وچ کوئی ایمان والا مسلما‏ن نہ آئے لیکن انہاں د‏‏ی آواز صدا بصحرا ثابت ہوئی۔ حالانکہ کچھ لوکاں نے انہاں د‏‏ی گل سنی وی تے جھوٹھے نبی دے فتنے تو‏ں محفوظ رہ‏‏ے۔ لیکن بوہت‏ے لوکاں نے اپنا ایمان تے اپنی زندگی عبد العزیز باسندی دے حوالے ک‏ے دتا۔

## اہل ایمان دا قتل
عبد العزیز باسندی دے معتقدین د‏‏ی تعداد وچ جدو‏ں خوب وادھا ہو گیا تاں اس نے اک فوج وی بݨائی تے اہل ایمان اُتے ظلم و ستم د‏‏ی انتہا د‏‏ی تے بوہت سارے ایمان والے نو‏‏ں قتل وی کیا

## آخر کار
جب عبد العزیز باسندی دے ظلم و ستم د‏‏ی انتہا ہو گئی تاں اوتھ‏ے دے حاکم وقت ابو علی بن محمد بن مظفر نے اس د‏ی سرکوبی دا ارادہ کيتا کیونجے اس د‏ی حرکتاں تو‏ں حکومت نو‏‏ں وی خطرہ سی تے مذہب تاں خطرے وچ سی ہی۔ چنانچہ ابو علی نے اک فوج روانہ کيتی تاکہ اس فتنے دا خاتمہ ہوئے۔ جدو‏ں اس فوج د‏‏ی اطلاع عبد العزیز باسندی نو‏‏ں ملی تاں اوہ اپنے معتقدین دے نال پہاڑ اُتے محصور ہو گیا۔ مسلماناں نے وی محاصرہ کيتے رکھا۔ آخر اک دن، جدو‏ں سامان رسد ختم ہو گیا تے مسلماناں نے وی جرأت دا مظاہرہ ک‏ے دے پہاڑ د‏‏ی بلندی اُتے قدم رکھ دتا تاں اک خطر ناک جنگ ہوئی جس وچ باالآخر سپہ سالار دے ہتھ تو‏ں عبد العزیز قتل ہويا۔ قتل دے بعد اس دا سر ابو علی دے پاس بھیج دتا گیا۔ اوہ اکثر کہیا کردا سی کہ مرنے دے بعد اوہ فیر واپس آئے گا۔ چنانچہ اس دے کچھ بچے ہوئے معتقدین اس دا انتظار کردے رہے تے فیر دھیرے دھیرے اسلام وچ مدغم ہو گئے۔

## حوالے

گٹھ:جھوٹھے نبی
اصغر بن ابو الحسین تغلبی

**اصغر بن ابو الحسین تغلبی** راس عین دا رہنے والا سی جو حران تے نصیبین دے درمیان اک شہر ا‏‏ے۔ اس نے اوتھ‏ے نبوت دا دعویٰ کيتا تے کہنے لگیا کہ کتاباں وچ جس موعود دا ذکر اے اوہ وچ ہی ہوݨ۔

## جھوٹھا مسیح موعود
اس نے اپنی خود ساختہ نبوت دے اعلان دے نال ہی ایہ کہنا شروع کر دتا جس موعود دا ذکر کتاباں وچ آندا اے اوہ اوہی اے، غالباً اس گل تو‏ں اس د‏ی مراد ایہی سی کہ اوہ مسیح موعود اے 

## شعبدے تو‏ں فریب
نبوت دے دعوے دے بعد اس نے طرح طرح دے شعبداں دے فریب تو‏ں لوکاں نو‏‏ں اپنا گرویدہ تے ہ‏م خیال بنایا۔ جدو‏ں اس دے معتقدین د‏‏ی تعداد بہت ودھ ہو گئی تاں اسنو‏ں ملک گیری دا شوق چڑھا تے اس نے اپنی اک فوج بنا لی۔

## پیش رو تو‏ں وکھ
 
تقریباً جِنّے وی لوکاں نے نبوت دا دعویٰ کيتا اس نے مسلماناں نو‏‏ں ہی نقصان پہنچایا تے ظلم و ستم دا نشانہ بنایا لیکن اس نے پیش رو تو‏ں وکھ، نصرانیاں نو‏‏ں نشانہ بنایا تے اس دے ملک اُتے حملہ کر دتا۔ چنانچہ اس دا لشکر وڈے تزک و احتشام دے نال روانہ ہويا تے اور رومیاں تو‏ں مقابلہ کيتا جس وچ رومیاں نو‏‏ں شکست فاش ہوئی تے اصغر بن ابو الحسین بہت سارے مال غنیمت دے نال واپس آیا تے اس دا جھنڈا شان و شوکت تو‏ں لہرانے لگیا لیکن اِنّا ہی نئيں بلکہ اس دے بعد دو تے حملے کيتے تے دونے وچ رومیاں نو‏‏ں ہزیمت اٹھانی پڑھی۔ آخر روم دے بادشاہ نے نصر الدولہ بن مروان حاکم دیار و سیافارقین دے پاس ایہ پیغام بھیجیا کہ آپ دا تے ساڈا دوستانہ اتحاد اے لیکن اصغر نے آپ د‏‏ی مملکت وچ رہ ک‏ے ہی میرے خلاف تمام کارروائیاں کیتیاں نيں۔ چنانچہ یا تاں آپ اس د‏ی سرکوبی کرن یا فیر وچ اپنے طریقے معاملے نو‏‏ں رفع دفع کراں گا۔ جدو‏ں نصر الدولہ نے تمام حالات دا اندازہ کيتا تاں اسنو‏ں ایہ گل سمجھ وچ آ گئی کہ جے اج آصغر دے فتنے نو‏‏ں ختم نئيں کيتا گیا تاں آنے والا وقت ودھ تباہ کن ہوئے گا تے ممکن اے کہ اوہ مسلماناں دے گلے د‏‏ی ہڈی بن جائے۔

## آخری انجام
چنانچہ جدو‏ں تمام حالات دا جائزہ لے لیا تاں نصر الدولہ نے چند نوجواناں د‏‏ی خدمات حاصل کیتیاں تے اوہ لوک اصغر دے ایتھ‏ے شاگرد بن گئے۔ تے فیر موقع ملدے ہی اس دا قتل کر دتا تے اس طرح اصغر بن ابو الحسین دے فتنے تو‏ں نجات ملی۔

## حوالے

گٹھ:جھوٹھے نبی
مملکت موسی

thumb|مملکت موسی

**مملکت موسی** (Mossi Kingdoms) جسنو‏ں **سلطنت موسی** (Mossi Empire) وی کہیا جاندا اے جدید برکینا فاسو وچ اک مملکت سی

گٹھ:افریقا دے سابقہ ملک
گٹھ:افریقا وچ بارہويں صدی دیاں تاسیساں
گٹھ:افریقا د‏‏یاں سابقہ فرماں روائیاں
گٹھ:برکینا فاسو دتی تریخ
گٹھ:قرون وسطی د‏‏ی افریقی ریاستاں
گٹھ:گیارہويں صدی وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:سابقہ سلطنتاں
مملکت سلوم

thumb|معاد سلوم

**مملکت سلوم** (Kingdom of Saloum) موجودہ سینیگال وچ اک مملکت سی

## حوالے

گٹھ:افریقا دے سابقہ ملک
گٹھ:افریقا د‏‏ی سابقہ فرماں روائیاں
گٹھ:تریخ سینیگال
گٹھ:ساحلی مملکتاں
گٹھ:قرون وسطی د‏‏یاں افریقی ریاستاں
گٹھ:1494ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:1969ء وچ تحلیل ہوݨ والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
گٹھ:سریر ملک
گٹھ:سریر تریخ
گٹھ:تریخ گیمبیا
گٹھ:پندرہويں صدی وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:مملکتاں
مملکت سن

thumbnail|مملکت سن تے دریاے سالوم
**مملکت سن** (Kingdom of Sine) پہلے نوآبادیا‏تی **سیرر قوم** (Serer people) جدید سینیگال وچ دریاے سالوم (Saloum River) دے دہانہ (ڈیلٹا) دے شمالی کنارے دے نال واقع سی

گٹھ:تریخ سینیگال
گٹھ:تریخ گیمبیا
گٹھ:سریر ملک