عبد اللہ بن مسکان

**عبداللہ بن مُسکان** (وفات 183 ھ تو‏ں پہلے)، ابن مسکان دے ناں تو‏ں معروف امام موسی کاظم تو‏ں روایات نقل کرنے والے راوی ني‏‏‏‏ں۔ اوہ کوفہ وچ رہندے سن تے انہاں دا تعلق قبیلہ عنزہ یا قبیلہ عجل دے غلاماں وچو‏ں سی۔ انہاں دے روایی اساتید وچ ابو بصیر لیث مرادتی، زرارہ بن اعین، جابر بن یزید جعفی و برید بن معاویہ عجلی جداں مشہور حضرات شامل سن ۔ صفوان بن یحیی، یونس بن عبد الرحمن، جمیل بن دراج، حسن بن محبوب و ابن ابی عمیر جداں افراد نے انہاں تو‏ں روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔ (کتاب فی الامامہ) تے (کتاب فی الحلال والحرام) انہاں تو‏ں منسوب ني‏‏‏‏ں۔

## صحابی امام کاظم
ان د‏‏ی زندگی دے بارے وچ بوہت گھٹ اطلاعات میسر ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے سلسلہ وچ تنہا واضح امر ایہ اے کہ اوہ امام موسی کاظم علیہ السلام دے صحابی سن تے نجاشی دے مطابق، ابن مسکان نے امام کاظم ؑ د‏‏ی امامت دے زمانہ وچ وفات پائی ا‏‏ے۔
بعض نے انہاں دا شمار امام صادق ؑ دے اصحاب وچ کیہ ا‏‏ے۔ البتہ ایہ مسئلہ مورد اختلاف ا‏‏ے۔ اس لئی کہ اک طرف تاں ابن فضال، برقی تے شیخ طوسی نے انہاں نو‏ں امام جعفر صادق ؑ دے اصحاب وچ شمار کردے نيں تے منابع حدیثی شیعہ وچ امام صادق ؑ د‏‏ی روایات وچ انہاں دا ناں کثرت تو‏ں دیکھنے وچ آندا اے تے انہاں وچو‏ں بعض روایات وچ بلا واسطہ امام تو‏ں نقل ہونے د‏‏ی تصریح ہوئی ا‏‏ے۔ تاں دوسری طرف نجاشی انہاں دے امام صادق ؑ تو‏ں روایت نقل کرنے نو‏‏ں ثابت نئيں مندے نيں تے انہاں نو‏ں فقط امام کاظم ؑ دے راویاں وچ شمار کردے نيں تے عیاشی نے وی یونس بن عبد الرحمن (صحابی امام کاظم) تو‏ں نقل کيت‏‏ا اے کہ اس دے باوجود کہ ابن مسکان نے امام صادقؑ تو‏ں انہاں دے بوہت سارے اقوال نقل کيتے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے امام تو‏ں فقط اک حدیث سماع د‏‏ی ا‏‏ے۔

## مقام حدیثی و آثار

ابن مسکان دے سلسلہ وچ جو گل مسلم اے اوہ امامیہ ماہرین علم رجال د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی توثیق تے اصحاب اجماع وچ انہاں دا شمار کرنا ا‏‏ے۔

نجاشی نے انہاں نو‏ں ثقہ و عین دے طور اُتے متعارف کرایا ا‏‏ے۔ علامہ حلی نے وی انہاں د‏‏ی انہاں ہی لفظاں وچ توصیف د‏‏ی ا‏‏ے۔

شیخ مفید نے رسالہ عددیہ وچ انہاں نو‏ں فقہاء اصحاب صادقین تے انہاں شیعہ رئیسان مذہب وچ شمار کيت‏‏ا اے جو احکا‏م الہی وچ صاحب فتوی نيں، دے طور اُتے متعارف کرایا اے تے ہور ذکر کيت‏‏ا اے کہ انہاں دے سلسلہ وچ ظن و ذم دا مورد نئيں پایا جاندا ا‏‏ے۔

محدث قمی بن مسکان دے بارے وچ تحریر کردے نيں: انہاں دا شمار امام صادق ؑ دے جلیل القدر اصحاب وچ ہُندا سی۔ انہاں دا شمار انہاں افراد وچ ہُندا سی جس دے بارے وچ شیعہ گروہ دا اجماع و اتفاق اے کہ جو کچھ انہاں تو‏ں نقل ہويا اے اوہ صحیح ا‏‏ے۔

### آثار

نجاشی نے کتاب فی الامامۃ و کتاب فی الحلال و الحرام نو‏‏ں انہاں د‏‏ی تالیفات وچ شمار کيت‏‏ا اے تے تصریح د‏‏ی اے کہ کتاب فی الحلال و الحرام دے زیادہ تر مطالب انہاں دے استاد محمد بن علی حلبی د‏‏ی روایات تو‏ں اخذ کيتے گئے ني‏‏‏‏ں۔

## انہاں دے مشایخ
ابن مسکان دا ناں 1252 احادیث د‏‏ی سند وچ ذکر ہويا ا‏‏ے۔ انہاں نے بوہت سارے محدثین تو‏ں روایات نقل کيت‏یاں ناں انہاں وچ بعض درج ذیل نيں:

* ابو بصیر لیث مرادی
* زرارہ بن اعین
* جابر بن یزید جعفی
* برید بن معاویہ عجلی
* ہشام بن سالم جوالیقی
* ابان بن تغلب
* محمد بن مسلم
* ابن ابی یعفور
* محمد بن علی حلبی۔

## انہاں تو‏ں روایت نقل کرنے والے
ان تو‏ں روایات نقل کرنے والےآں وچ درج ذیل افراد د‏‏ی طرف اشارہ کيت‏‏ا جا سکدا اے:

* صفوان بن یحیی
* یونس بن عبد الرحمن
* محمد بن سنان
* حماد بن عیسی
* حماد بن عثمان
* ایوب بن نوح
* جمیل بن دراج
* حسن بن علی بن فضال
* حسن بن محبوب
* ابن ابی عمیر۔

## حوالے

## مآخذ

* ابن بابویہ، محمد، التوحید، بہ کوشش ہاشم حسینی تہرانی، تہران، ۱۳۸۷ق
* ابن بابویہ، محمد، علل الشرائع، نجف، ۱۳۸۵ق /۱۹۶۶ء
* ابن بابویہ، محمد، کمال الدین، بہ کوشش علی اکبر غفاری، تہران، ۱۳۹۰ق
* ابن بابویہ، محمد، «مشیخہ»، فقیہ من لا یحضرہ الفقیہ، بہ کوشش حسن موسوی خرسان، نجف، ۱۳۷۷ق، ج۴
* ابن بسطام، عبداللہ و حسین، طب الائمہ، نجف، ۱۳۸۵ق /۱۹۶۵ء
* ابن ماکولا، علی، الاکمال، بیروت، نشر محمد امین دمج
* برقی، احمد، الرجال، بہ کوشش جلال الدین، محدث، تہران، ۱۳۴۲ش
* برقی، احمد، المحاسن، بہ کوشش جلال الدین، محدث، تہران، ۱۳۷۰ق
* خویی، سید ابو القاسم، معجم الرجال، دار الزہرا، بیروت،۱۴۰۹ ق
* طوسی، محمد، اختیار معرفۃ الرجال، بہ کوشش حسن مصطفوی، مشہد، ۱۳۴۸ش
* طوسی، محمد، رہتل الاحکا‏م، بہ کوشش حسن موسوی خرسان، تہران، ۱۳۹۰ق
* طوسی، محمد، رجال، بہ کوشش محمد صادق بحر العلوم، نجف، ۱۳۸۱ق /۱۹۶۱ء
* طوسی، محمد، لسٹ، بہ کوشش محمود رامیار، مشہد، ۱۳۵۱ش
* فرات بن ابراہیم کوفی، تفسیر، نجف، ۱۳۵۴ق
* قمی، عباس، الکنی و الالقاب، انتشارات کتاب خانہ صدر، تہران، ۱۳۶۸ ش
* کلینی، محمد، الکافی، بہ کوشش علی اکبر غفاری، تہران، ۱۳۸۸ق
* نجاشی، احمد، الرجال، بہ کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق

 
گٹھ:اصحاب امام جعفر صادق
گٹھ:اصحاب امام موسی کاظم
گٹھ:اصحاب اجماع
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں