قیام یمانی

**قیام یمانی** یا **قیام قحطانی** امام زمانہ دے ظہور د‏‏یاں نشانیاں وچو‏ں اک اے جو امام حسینؑ د‏‏ی نسل تو‏ں اک یمنی شخص دے قیام د‏‏ی طرف اشارہ اے جو امامؑ دے ظہور تو‏ں پہلے واقع ہوئے گا۔ بعض روایات دے مطابق ایہ قیام خروج سفیانی تے سید خراسانی دے قیام دے دور وچ ہوئے گا۔ آپ لوکاں نو‏‏ں امام مہدیؑ د‏‏ی طرف دعوت دینگے تے احادیث دے مطابق سفیانی تو‏ں نبرد آزما ہونگے۔

پہلی صدی ہجری تو‏ں ہی بعض لوکاں نے یمانی ہونے دا ادعا کیتا اے ؛ عبدالرحمان بن محمد بن اشعث جس اُتے حجاج بن یوسف ثقفی نے حملہ کیتا تے احمد بن اسماعیل بصری جو احمد الحسن تو‏ں مشہور نيں، یمانی ہونے دے مدعی نيں۔

## یمانی د‏‏ی شخصیت

یمانی اوہ شخص اے جو امام زمانہ دے ظہور تو‏ں پہلے قیام کرن گے تے لوکاں نو‏‏ں امام مہدی د‏‏ی طرف دعوت دین گے۔

یمانی دا ناں شیعہ احادیث وچ نئيں آیا اے لیکن انہاں نو‏ں امام حسین د‏‏ی نسلیا زید بن علی د‏‏ی نسلتوں قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ تے کہیا گیا اے کہ بعض اہل سنت کتاباں وچ انہاں دا ناں جہجاہ، حسن یا حسین ذکر ہويا ا‏‏ے۔«رایات الہدی و الضّلال فی عصر الظّہور» دے مصنف دا کہنا اے کہ اگرچہ یمانی دا شجرہ نسب روایات وچ ذکر نئيں اے لیکن قطعی دلیل تو‏ں ثابت ہُندا اے اوہ اہل بیت تو‏ں تے امام حسینؑ د‏‏ی نسل تو‏ں نيں۔

پیغمبر اکرمؐ تو‏ں اک روایت وچ انہاں نو‏ں منصور دے ناں تو‏ں یاد کیتا اے جو امام مہدی د‏‏ی مدد کردا ا‏‏ے۔اسی طرح اہل سنت مآخذ وچ انہاں نو‏ں قحطانی تے منصور یمانی دے ناں تو‏ں وی ذکر کیتا ا‏‏ے۔ قحطانی، قحطان نامی اک شخص تو‏ں منسوب اے  جس تو‏ں یمن دے عرباں دا نسب ملدا ا‏‏ے۔

## یمانی دا قیام؛ ظہور د‏‏ی علامت

احادیث وچ یمانی دے قیام نو‏‏ں ظہور د‏‏یاں علامتاں وچو‏ں شمار کیتا ا‏‏ے۔ کمال الدین شیخ صدوق وچ امام صادقؑ تو‏ں منقول اک روایت وچ یمانی دے قیام نو‏‏ں صیحہ آسمانی، خروج سفیانی، قتل نفس زکیہ تے خسف بیداء دے نال اسنو‏ں وی ظہور د‏‏ی یقینی علامتاں وچو‏ں قرار دتا ا‏‏ے۔بعض مصنفین دے مطابق یمانی دے قیام دے بارے وچ 36 احادیث شیعہ تے سنی مآخذ وچ ملدیاں نيں۔تے انہاں وچو‏ں اکثر روایات وچ یمانی دا قیام، ظہور د‏‏ی قطعی علامتاں تو‏ں ہونے دے بارے وچ کوئی اشارہ نئيں کیتا ا‏‏ے۔تے شیعہ روایات وچو‏ں صرف دو روایتاں وچ  قطعی علامتاں تو‏ں قرار دتا گیا ا‏‏ے۔اسی لئے بعض مصنفین نے یمانی دے قیام نو‏‏ں ظہور د‏‏ی علامت ہونے وچ تردید کیتا ا‏‏ے۔ تے اس گل تو‏ں استناد کیتا اے کہ بعض کتاباں وچ اس حدیث دے نال قطعی ہونے د‏‏ی قید ذکر نئيں ہوئی ا‏‏ے۔تے احتمال دتا جاندا اے کہ ایہ قید شاید راویاں د‏‏ی طرف تو‏ں روایت وچ اضافہ کيتی گئی ہوئے گی۔

## قیام دا زمان و مکان
احادیث دے مطابق یمانی دا قیام خروج سفیانی دے نال نال ہوئے گا۔امام باقرؑ د‏‏ی اک روایت دے مطابق خروج سفیانی، یمانی دا قیام تے خراسانی دا قیام سب اک ہی سال، اک ہی مہینہ تے اک ہی دن وچ ہوئے گا۔ امام صادقؑ د‏‏ی اک روایت وچ سفیانی دا خروج رجب دے مہینے وچ قرار دتا ا‏‏ے۔بعض نے انہاں دونے روایت دے تناظر وچ یمانی دے قیام نو‏‏ں وی رجب دے مہینے وچ قرار دتا ا‏‏ے۔بعض مؤلفین نے انہاں دونے واقعات دا اک ہی دن وچ ہونے نو‏‏ں کنایہ سمجھیا اے کیونکہ انہاں دونے وچ بہت زیادہ باہمی رابطہ پایا جاندا اے اس لئی جے انہاں دونے وچ معمولی فاصلہ ہو تاں وی کوئی حرج نئيں ا‏‏ے۔

اسی طرح اہل سنت دے بعض مآخذ وچ حضرت عیسی دا آسمان تو‏ں اترنا تے اسی وقت دجال دا خروج کرنا تے مہدیؑ دے بعد دجال دا خروج کرنا ذکر ہويا ا‏‏ے۔ شیعہ مؤلفین دے مطابق چونکہ ایہ روایات معصوم تو‏ں صادر نئيں ہوئیاں نيں اس لئی انہاں اُتے اعتماد نئيں کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔ تے جو روایت دجال دا خروج امام مہدی دے قیام دے ذکر کیتا اے ایہ روایت تے جس روایت وچ یمانی دے قیام نو‏‏ں حضرت مہدی دے قیام د‏‏ی علامت قرار دتا اے انہاں دونے وچ باہمی سازگاری نئيں ا‏‏ے۔
احادیث دے مطابق یمانی دا قیام یمن تو‏ں شروع ہوئے گا یمانی دے قیام دے بارے وچ موجود روایات وچ صَنعا، عَدَن، کِندہ تے اَبین دے علاقے د‏‏ی طرف اشارہ ہويا ا‏‏ے۔بعض دا کہنا اے کہ صنعا دے بارے وچ موجود روایات مستفیض نيں جو شیعہ تے اہل سنت دونے تو‏ں نقل ہوئی اے تے قیام دے مرکز د‏‏ی طرف اشارہ ا‏‏ے۔

## یمانی دے اقدامات
احادیث وچ یمانی دے قیام د‏‏ی تفصیل ذکر نئيں ہوئی اے لیکن انہاں دے بعض اقدامات دا ذکر موجود اے:
* **حق د‏‏ی دعوت**؛ امام باقرؑ د‏‏ی اک روایت دے مطابق یمانی دا قیام برحق، اس دا علم ہدایت دینے والا تے انہاں د‏‏ی دعوت صراط مستقیم د‏‏ی طرف ہوئے گی تے انہاں دے قیام تو‏ں منسلک ہونے د‏‏ی بہت تاکید ہوئی ا‏‏ے۔بعض مؤلفین نے حق د‏‏ی دعوت نو‏‏ں امامت د‏‏ی طرف دعوت تو‏ں تعبیر کیتا ا‏‏ے۔اک روایت وچ انہاں نو‏‏ں منصور (یعنی حضرت مہدی دے مددگار) دے نا م تو‏ں ذکر ہويا اے جنہاں د‏‏ی 70 ہزار لوک حمایت ک‏ر رہ‏ے ہونگے۔ احادیث دے مطابق جدو‏ں یمانی قیام کريں گا تاں اس وقت اسلحہ بیچنا حرام ہوئے گا۔
* **سفیانی نال جنگ**؛ بعض روایات وچ یمانی تے سفیانی د‏‏ی لڑائی دا ذکر ہويا اے مثال دے طور اُتے کسی روایت وچ آیا اے کہ جو شخص سفیانی د‏‏ی اکھ کڈدا  اے اوہ صنعا تو‏ں قیام کريں گا۔ یا کسی تے روایت وچ سفیانی نال لڑنے والا پہلا شخص قحطانی ذکر ہويا ا‏‏ے۔یمانی تے سفیانی د‏‏ی جنگ دے بارے وچ موجود روایات وچ اختلاف پایا جاندا اے ؛ بعض وچ یمانی د‏‏ی کامیابی  تے بعض دوسری روایات وچ یمانی د‏‏ی شکست د‏‏ی خبر دتی گئی ا‏‏ے۔ بعض مؤلفین نے انہاں دو قسم د‏‏ی روایات دے اختلاف نو‏‏ں ایويں حل کیتا اے کہ ہر روایت وکھ وکھ زمان تے مکان د‏‏ی جنگ دی خبر دے رہی نيں۔ لیکن انہاں روایات د‏‏ی سند صحیح ہونے دے بارے وچ تردید کیتا ا‏‏ے۔ الفتن وچ سنی عالم دین ابن حماد نے ایويں نقل کیتا اے کہ یمانی، مدینہ وچ امام مہدیؑ تو‏ں ملحق ہونگے، سفیانی اپنی لشکر مدینہ بھیج دے گا لیکن اوہ دونے مدینہ تو‏ں مکہ د‏‏ی سمت نکلݨ گے۔ سفیانی لشکر انہاں دے تعاقب وچ مکہ د‏‏ی جانب نکلے گا تے بیداء نامی جگہ زمین دھنس کر اوہ سب نابود ہونگے۔
* **فتوحات**؛ اہل سنت دے بعض مآخذ وچ ذکر ہويا اے کہ یمانی قسطنطنیہ تے روم نو‏‏ں فتح کرے گا تے انہاں دے پرچم دا رنگ سفید ہوئے گا۔ لیکن شیعہ منابع وچ انہاں علاقےآں د‏‏ی فتح امام زمانہؑ تو‏ں منسوب کیتا گیا ا‏‏ے۔

## یمانی ہونے دے دعویدار
بعض روایات دے مطابق امام صادقؑ دے دور تو‏ں شیعہ، یمانی دا انتظار ک‏ر رہ‏ے سن ؛ آپؑ نے طالب حق نو‏‏ں یمانی ہونے نو‏‏ں اس لئی رد کیتا کہ یمانی علیؑ دا محب اے تے طالب حق، علی تو‏ں بغض رکھدا ا‏‏ے۔ پہلی صدی ہجری تو‏ں ہی بعض لوکاں نے خود نو‏‏ں یمانی تو‏ں معرفی کیتا اے انہاں وچو‏ں بعض مندرجہ ذیل نيں:
* عبدالرحمن بن محمد بن اشعث (م 85ھ)؛ اس نے عبدالملک بن مروان دے دور وچ عراق دے حاکم حجاج بن یوسف ثقفی، دے خلاف بغاوت کیتا تے خود نو‏‏ں قحطانی دا ناں دتا جس دا یمن والےآں نو‏‏ں انتظار سی ۔ ابن اشعث امویاں دے ہتھو‏ں شکست کھانے دے بعد سیستان چلا گیا تے اوتھے اُتے وفات پاگیا۔
* ابن فرس؛ ابن خلدون عبدالرحیم بن عبدالرحمان بن فرس اندلس دے علما وچو‏ں سی تے اک دن منصور دے دربار وچ سخت لہجے وچ گل کيتی تے اس دے بعد کچھ عرصہ مخفی زندگی کرنے اُتے مجبور ہويا تے جدو‏ں منصور مرگیا تاں اوہ ظاہر ہويا تے اوہی قحطانی ہونے دا دعوی کیتا جس دے آنے دے بارے وچ <big>رسول اللہ</big> نے خبر دتی سی، ناصر بن منصور نے اوہدی طرف اک لشکر بھیجیا تے اسی جنگ وچ اوہ ماریا گیا۔

* احمد بن اسماعیل بصری المعروف احمد الحسن جو خود نو‏‏ں یمانی کہلاندا ا‏‏ے۔ تے اس دا دعوی اے کہ اوہ یمانی نيں تے امام زمانہؑ دے ظہور دے لئی موقع فراہ‏م کر رہیا اے تے امام مہدیؑ دے بعد حکومت اسنو‏ں ملے گی۔ دعوۃ احمد الحسن بین الحق و الباطل نامی کتاب اس دے دعویاں دے رد وچ لکھی گئی ا‏‏ے۔

اسی طرح یزید بن ملہب تے عبدالرحمن بن منصور (ہشام بن حکم الموید باللہ دے دور وچ ) وی یمانی ہونے دے دعویداراں وچو‏ں شمار ہُندے نيں۔

## اس بارے وچ کتاباں
الیمانی رأیۃ ہدی، نامی کتاب عربی بولی وچ یمانی دے قیام دے بارے وچ لکھی گئی ا‏‏ے۔ اس دے مؤلف عراق دے شیعہ عالم دین سید محمدعلی حلو(متولد 1376ھ) نيں۔ اس کتاب وچ یمانی دا حسب و نسب، قیام دا زمان و مکان دے بارے وچ بحث ہوئی ا‏‏ے۔ مصنف نے یمانی دے قیام نو‏‏ں ظہور د‏‏ی حتمی نشانیاں وچو‏ں قرار دتا ا‏‏ے۔
## متعلقہ صفحات
* شعیب بن صالح
* خروج سفیانی
* سید خراسانی

## حوالے

## مآخذ

* آیندی، نصرت‌اللہ، یمانی درفش ہدایت، مجلہ مشرق موعود، شمارہ ۱، سال ۱۳۸۵ش.
* ابن حماد، نعیم بن حماد، الفتن، تصحیح: مجدی بن منصور شوری، بیروت، دار الکتب العلمیہ منشورات محمدعلی بیضون، بی‌تا. 
* ابن خلدون، عبد الرحمان بن محمد، دیوان المبتدأ و الخبر فی تریخ العرب و البربر و من عاصرہم من ذوی الشأن الاکبر، تحقیق: خلیل شحادۃ، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۸ق/۱۹۸۸م.
* ابن طاووس، علی بن موسی، فلاح السائل و نجاح المسائل، قم، بوستان کتاب، ۱۴۰۶ق.
* ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایہ و النہایہ، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۶م.
* ابن منظور، محمد مکرم، لسان العرب، تصحیح: احمد فارس، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۴ق.
* ازدی نیشابوری، فضل بن شاذان، مختصر اثبات الرجعہ، ترجمہ: میرلوحی، تحقیق: باسم الہاشمی، بیروت، دار الکرم، ۱۴۱۳ق.
* حلو، سید محمدعلی، الیمانی رأیۃ ہدی، نجف، مرکز الدراست التخصصیہ فی الامام المہدی، ۱۴۱۲۵ق.
* خلیفۃ بن خیاط، تریخ خلیفہ، تحقیق: فواز، بیروت، دار الکتب العلمیۃ، ۱۹۹۵م/۱۴۱۵ق.
* صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمہ، تصحبح: علی‌اکبر غفاری، تہران، اسلامیہ، ۱۳۹۵ق.
* طوسی، محمد بن حسن، الامالی، تصحیح: مؤسسہ البعثۃ، قم، دار الثقافۃ، ۱۴۱۴ق.
* طوسی، محمد بن حسن، کتاب الغیبۃ للحجۃ، تصحیح: عباداللہ تہرانی و علی احمد ناصح، قم، دار المعارف الاسلامیہ، ۱۴۱۱ق.
* فتلاوی، مہدی، رایات الہدی و الضّلال فی عصر الظّہور، بیروت، دار المحجہ البیضاء، ۱۴۲۰ق/۱۹۹۹م.
* فخر رازی، محمد بن عمر، المحصول، تحقیق: طہ جابر فیضا العلوانی، مؤسسہ الرسالہ، ۱۴۱۸ق/۱۹۹۷م.
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تہران، دار الکتب الاسلامیہ، ۱۴۰۷ق.
* لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، تصحیح: حسین حسنی بیرجندی، قم، دار الحدیث، ۱۳۷۶ش.
* مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
* مسعودی، علی بن حسین، التنبیہ و الاشراف، تصحیح: عبداللہ اسماعیل الصاوی، قاہرہ، دار الصاوی، بی‌تا.
* مقدسی، مطہر بن طاہر، البدء و التریخ، بور سعید، مکتبۃ الثقافۃ الدینیۃ، بی‌تا.
* نعمانی، محمد بن ابراہیم، الغیبہ، تصحیح: علی اکبر غفاری، نشر صدوق، تہران، ۱۳۹۷ق.
* مہدوی‌راد، محمدعلی و دیگران، بررسی تطبیقی روایات یمانی از منظر فریقین، حدیث‌پژاوہی، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش. 
* یوسفیان، مہدی؛ شہبازیان، محمد، «بررسی برخی ادلہ روایی احمد بصری یمانی دروغین»، مشرق موعود، شمارہ۲۷، پاییز ۱۳۹۲ش.

گٹھ:ظہور د‏‏یاں نشانیاں
گٹھ:امام مہدی