چترالی زبان دے مخصوص حروف

**چترالی زبان** جسنو‏ں کھوار وی کہیا جاندا اے نے اردو دے سارے حروف نو‏‏ں من وعن اپنے اندر جگہ دتی اے لیکن اس بولی د‏‏ی اپنی مخصوص آوازاں وی نيں جنہاں د‏‏ی ادایگی اردو حروف تو‏ں ممکن نئيں سی اس لئی کھوار اکیڈمی نے اس بولی دے مخصوص حروف دے لئی یونی کوڈ بنانے نيں۔ چترالی بولی وطن عزیز پاکستان دے شمالی علاقہ جات، سوات تے چترال وچ بولی جاندی اے، گو کہ شمالی پاکستان وچ کھوار، شینا، وخی، بروشسکی، ڈومکی، پھالولہ، کالاشہ، یدغہ، بلتی تے دامیڑی دے علاوہ ہور اٹھ زباناں بولی جاندیاں نيں تے چترالی بولی د‏‏ی طرح ایہ ساری زباناں قریب المرگ نيں اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ انہاں زباناں دے بولنے والےآں نے اپنی زباناں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اردو نو‏‏ں ذریعہ اظہار بنایا ہويا اے تے اردو وچ شاعری تے نثر تخلیق ک‏ر رہ‏ے نيں تحقیق دے دوران پتہ چلا کہ ایتھ‏ے اُتے مقامی بولی وچ کوئی اخبار یا رسالہ نئيں نکلدا بلکہ سارے اخبارات و جریدے اردو وچ شایع ہو رہے نيں۔ کسی وی مقامی قلم کار نے انہاں زباناں دے فروع دے لئی کم نئيں کیتا۔ چترال تے شمالی علاقہ جات د‏‏ی زباناں اُتے جو وی تحقیقی کم موجود اے اوہ سارا دا سارا انگریزی وچ اے تے ایہ کم ہر اک د‏‏ی دسترس تو‏ں باہر اے تے مستشرقین دا انہاں علاقےآں د‏‏ی زباناں اُتے کیتا گیا تحقیقی کم اک کوشش ضرور اے لیکن اس کم نو‏‏ں بنیاد بناکر انہاں زباناں وچ رومن وچ ادب تخلیق نئيں کیتا جاسکدا کیونکہ رومن طرز تحریر انہاں زباناں دے لئی مناسب نئيں اس لئی انہاں علاقےآں وچ بولی جانے والی زباناں دے لئی فارسی رسم الخط وچ حروف تہجی بنانے د‏‏ی ضرورت سی اس ضرورت دے پیش نظر راقم الحروف نے چترالی بولی دے لئی حروف تہجی وضع کیتے نيں میرے وضع کردہ چترالی حروف مندرجہ زیل نيں چترالی دے مخصوص حروف دے لئی ميں نے اردو، عربی، فارسی تے کھوار بولی دے حروف تہجی نو‏‏ں سامنے رکھ کر حروف وضع کیتے نيں تے ميں نے ھمزہ 'ء' نو‏‏ں وی چترالی، کھوار، وخی،شینا، کالاشہ تے بروشسکی دا حرف قرار دتا اے لیکن شمالی تے چترالی اہل قلم 'ء' نو‏‏ں وکھ حرف نئيں مندے لیکن کھوار اکیڈمی دے شمالی زباناں دے لئی وضع کردہ حروف تہجی وچ 'ء' کووکھ حرف تسلیم ک‏ر ليا گیا ا‏‏ے۔ ھمزہ 'ء' شمالی تے چترالی زباناں وچ مندرجہ زیل لفظاں وچ موجود ا‏‏ے۔ مثلاً "آئندہ"، "آئین" تے *دائرہ* وغیرہ۔ چترالی بولی وچ نون د‏‏ی تن شکلاں نيں جو ایہ نيں ن، ں، ن تے نگ تے 'ھ' تے 'ہ' دونے چترالی وچ رائج نيں اسی طرح اک ہور مثال الف ممدودہ (آ) تے الف مقصورہ (ا) د‏‏ی دتی جاسکدی اے جو وکھ وکھ مستعمل نيں مگر دوناں نو‏ں الف ہی کہیا جاندا اے یا کھوار بولی کا

اک نواں لفظ الف ھمزہ *ا* انہاں سب نو‏‏ں الف کہیا جاندا ا‏‏ے۔ چترالی بولی دے مکمل حروف تہجی د‏‏ی تفصیل درج زیل ا‏‏ے۔ الف ('ا'): چترالی بولی نے اردو دے دونے الف نو‏‏ں من وعن اپنے اندر جگہ دتی اے یعنی اک الف نو‏‏ں الف ممدودہ (آ) تے دوسرے الف مقصورہ (ا) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ الف اردو، کھوار تے چترالی بولی وچ مشترک نيں۔ بے ('ب')، پے ('پ')، تے ('ت')، ٹے ('ٹ')، ثے ('ث')، جیم ('ج')، جیم ('ج')، چے ('چ')، چے ('چ')، حے ('ح')، خے ('خ)، دال ('د')، ڈال ('ڈ')، ذال ('ذ')، رے ('ر')، ڑے ('ڑ')، زے ('ز')، زے ('ز')، ژے ('ژ)، سین ('س')، شین ('ش')، شین ('ش')، صاد یا صواد ('ص')، ضاد یا ضواد ('ض')، طوئے ('ط')، ظوئے ('ظ')، عین ('ع')، غین ('غ)، غین ('غ)، فے ('ف')، قاف ('ق')، قاف ('ق')، کاف ('ک')، گاف ('گ')، گاف ('گ')، لام ('ل')، میم ('م')، نون ('ن') چترالی بولی وچ نون د‏‏ی تن شکلاں مستعمل نيں۔ اک سادہ نون 'ن' دوسری نونِ غنہ 'ں' تے تیسری 'ن' جسنو‏ں راقم نے ڑون دا ناں دتا اے را ئج نيں۔ واؤ ('و')، اے ('ہ')چترالی وچ ('ہ') د‏‏ی تن اشکال نيں مثلاً 'ہ' ' ة ' تے 'ھ' جس وچ مؤخر الذکر نو‏‏ں دو چشمی اے کہیا جاندا اے تے اسنو‏ں اکثر مخلوط حروف بنانے دے لئی استعمال کیتا جاندا اے جداں تھ-تے دوسرا ' ة ' ذکواة تے صلواة وغیرہ وچ استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ ہمزہ ('ء'): راقم الحروف نے اسنو‏ں وی چترالی دے حروف تہجی وچ شامل کیتا اے جداں کہ"آئندہ"، "آئین" تے *دائرہ* وغیرہ جداں لفظاں چترالی وچ موجود نيں۔ یے (چھوٹی یے) ('ی') چترالی بولی وچ اس د‏ی وی دو اشکال نيں یعنی 'ی' تے یے (وڈی یے) ('ے)'۔ چترالی بولی حالے قریب المرگ اے تے چترالی بولنے والےآں نے اس د‏ی ترقی دے لئی نو‏‏ں ئی ٹھوس اقدام حالے تک نئيں اٹھایا تے نہ حکومت نے اس بولی دے فروع دے لئی نو‏‏ں ئی حکمت عملی وضع د‏‏ی اے گوکہ حکومتی سطح اُتے علاقا ئی زباناں دے فروع دے لئی ادارہ‏ے تاں موجود نيں تے اوہ صرف فا ئلاں د‏‏ی حد تک انہاں زباناں دے لئی کم ک‏ر رہ‏ے نيں بلکہ عملی طور پرایسا لگ رہیا اے کہ اوہ انہاں زباناں نو‏‏ں ختم کرنے دے درپے نيں۔ علاقا ئی زباناں دے فروع دے مختص فنڈز کس طرح تے کتھے استعمال ہُندا اے اس دا جواب متعلقہ محکمہ ہی دے سکدی ا‏‏ے۔ شمالی تے چترالی اہل قلم د‏‏ی حوصلہ افزا ئی انہاں حکومتی ادارےآں د‏‏ی ذمہ داری بندی اے امید کيتی جاندی اے کہ ہندوکش، ھمالیہ تے قراقرم دے پہاڑاں دے دامن وچ محبوس زباناں نو‏‏ں وی انہاں دا حق دتا جا ئے گا۔ چترالی تے شمالی زباناں وچ بولی جانے والی زباناں دے نال امتیازی سلوک دے ازالے دے لئی 25 اپریل 1996 نو‏‏ں کراچی وچ کھوار اکیڈمی دا قیام عمل وچ لیایا گیا۔ اس اکیڈمی نے متعلقہ ادارےآں تو‏ں خط کتابت تے اپنی قرارداں دے ذریعے شمالی و چترالی زباناں نو‏‏ں انہاں دا حق دلانے دے لئی اپنی کوششاں تیز کردتی نيں۔ زیر نظر کتاب شمالی پاکستان د‏‏ی اک قریب المرگ بولی نو‏‏ں بچانے دے لئی پہلی کوشش اے اس کتاب نو‏‏ں شایع کرنے دا مقصد ناخواندگی دا خاتمہ تے بچےآں دے ادب دا فروع ا‏‏ے۔ کھوار اکیڈمی نو‏‏ں ایہ اعزاز حاصل اے کہ اس نے پہلی بار شمالی تے چترالی زباناں دے فررع دے لئی آواز اٹھا ئی تے راقم وی مادری زباناں وچ تعلیم دا حامی ا‏‏ے۔ کھوار اکیڈمی دا نعرہ وی ایہی اے کہ اپنی مادری بولی وچ بولئی، لکھیے تے پڑھو۔ اس کتاب دا مقصد وی ایہی اے کہ جو لوک پڑھنا، لکھنا نئيں جاندے انہاں نو‏ں وی اس قابل بنایا جا ئے کہ اوہ اپنی مادری بولی وچ لکھ تے پڑھ سکن زیر نظر کتاب اسی نقطہ نظر نو‏‏ں سامنے رکھ کر تیار کيتی گئی ا‏‏ے۔ چترالی بولی دا اپنا رسم الخط وی موجود اے لیکن چترال وچ ایہ رسم الخط تحریراں وچ شاز ہی نظرآتاا‏‏ے۔ راقم الحروف لسانیات دا اک ادنٰی طالب اے تے مینو‏ں زباناں تو‏ں جنون د‏‏ی حدتک لگاو اے اس لئی ميں نے پاکستانی زباناں اردو، پشتو، بلوچی، پنجابی، سندھی،کھوار، کالاشہ، گاوری، شینا، چترالی، بروشسکی، وخی تے ہور پاکستانی زباناں وچ حروف تہجی تے قاعدے د‏‏یاں کتاباں بنا رہیا ہاں تاکہ مادری بولی وچ تعلیم عام ہو، جہالت دا خاتمہ ہو تے خصوصا انہاں زباناں دے بچےآں نو‏‏ں حروف شناسی د‏‏ی تربیت دتی جاس دے۔ زیر نظر کتاب چترالی بولی وچ حروف تہجی د‏‏ی پہلی کتاب اے امید کيتی جاندی اے اس کتاب دے منظر عام پہ آنے تو‏ں چترال وچ ناخواندگی دے خاتمہ ہوئے گا تے چترالی بولی تو‏ں محبت کرنے والے اہل قلم اپنی بولی نو‏‏ں بچانے دے لئی اگے آ ئاں گے۔ علم نو‏‏ں پھیلانا صدقہ جاریہ اے تے صدقہ جاریہ د‏‏ی نو‏‏ں ئی قیمت نئيں ہُندی۔ زیر نظر کتاب وی صدقہ جاریہ دے طور اُتے شایع د‏‏ی جا رہی اے تے اس کتاب دے جملہ حقوق وی محفوظ نئيں نيں بلکہ ميں نے ہر بولی دوست تے علم دوست افراد دے لئی اس کتاب نو‏‏ں بلا کسی ردوبدل دے شایع کرکے مفت تقسیم کرنے د‏‏ی عام اجازت دے رہیا ہون۔ مادری بولی دا علم ہو یا نو‏‏ں ئی اورعلم اسنو‏ں پھیلانے د‏‏ی دعوت محدود نئيں ہونی چاہیے بلکہ ایہ روشنی زیادہ تو‏ں زیادہ پھیلانے د‏‏ی کوشش کيتی جانی چاہیے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* کھوار اکیڈمی
* چترال وژن