سردار اجیت سنگھ

**سردار اجیت سنگھ** (23 فروری 1881 – 15 اگست 1947) ہندوستان دا انقلابی آزادی سنگرامیا سی۔ اوہ بھگت سنگھ دا چاچا اتے پنجاب دی کسان لہر دے موڈھیاں وچوں سی۔ اس نوں 'پگڑی سنبھال جٹا' دی لہر چلاؤن والا اجیت سنگھ وی آکھیا جاندا اے۔ اوہ  پنجاب دے علاقے وچ برطانوی حکومت نوں چیلنج دین والے پہلے ودروہیاں وچوں سی، جسنے کھلھیام ہندوستانی بستی وادی حکومت دی تنقید کیتی۔ ویلے دی سرکار نے اس نوں سیاسی ودروہی اعلان دتا سی اتے اس نوں اپنے جیون دا بہتا حصہ جیلھاں وچ بتاؤنا پیا سی۔ جلاوطنی دوران اوہ بدیساں وچ گھمیا۔ اٹلی وچ اس نے نیپلز دی یونیورسٹی وچ اس نوں فارسی سکھاؤن لئی کیہا گیا سی۔ اس نے ہندوستانی وچ کئی بھاشن دتے جیہڑے شمالی افریقا وچ بریٹیش فوج وچلے ہندوستانی فوجیاں لئی براڈکاسٹ کیتے گئے۔ ایہہ بھاشن ہندوستان وچ انگریزاں خلاف لڑن لئی آزاد ہند فوج دا اساری کرن لئی سن۔ 

## مڈھلی زندگی
اجیت سنگھ دا جم 23 فروری 1881 نوں ضلع جالندھر دے پنڈ کھٹکڑ کلاں وچ ہویا سی۔ اجیت سنگھ دے پرکھے ضلع امبرسر دے پنڈ نارلی توں اتھے آ کے وسے سن۔ ایہہ ویروا اجیت سنگھ نے اپنی سوے-جیونی ‘زندہ دفن’ (Buried Alive) وچ دتا اے۔

## آزادی تحریک لئی کم
اجیت سنگھ "پگڑی سنبھال جٹا لہر" دا ہیرو سی۔ 1907ء وچ اس نوں لالا لاجپت رائے دے نال برما دی منڈالے جیل بھیج دتا گیا۔اپنی رہائی توں بعد، اوہ ایران چلا گیا، جو سردار اجیت سنگھ تے صوفی امبا پرشاد دی اگوائی والے گروہاں ولوں انقلابی سرگرمیاں دے مرکز وجوں تیزی نال ترقی یافتہ ہویا۔ اوہناں نے 1909ء توں اتھے کم شروع کیتا سی۔ ایہناں گروہاں وچ بھرتی کیتے گئے نوجوان قوم پرستاں وچ رشیکیش لیٹھا، ضیاء الحق، ٹھاکر داس دھوری آدی شامل سن۔ 1910ء تک، ایہناں گروہاں دیاں سرگرمیاں اتے اوہناں دے پرکاشن، حیات نوں بریٹیش خفیہ انٹیلیجینس نے تاڑ لیا سی۔

## مختصر معلُومات
شہید بھگت سنگھ دا خاندان کئی نسلاں تو‏ں محب وطن، سماجی کارکناں تے خود نو‏‏ں قربان کرنے والے انقلابیاں دا خاندان سی۔ انہاں دے پردادا ایس: فتح سنگھ سندھو مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی فوج وچ اعلیٰ عہدے اُتے فائز سن تے انہاں نے انگریزاں دے خلاف لڑائیاں وچ ناقابل یقین بہادری دا مظاہرہ کيتا۔ دادا ایس: ارجن سنگھ اک مشہور محب وطن تے سماجی کارکن سن جنہاں نے اچھوت دے خلاف خصوصی تعاون کيتا۔ والد سردار کشن سنگھ تے چچا اجیت سنگھ تے سوارن سنگھ نے سماجی خدمت تے حب الوطنی دے شعبےآں وچ نمایاں کم کيتا۔ کشن سنگھ تے اجیت سنگھ نے 1898–1900 دے قحط دے دوران مدھیہ پردیش تے گجرات وچ ، سیلاب دے دوران جموں‏ و کشمیر تے 1905 دے زلزلے دے دوران کانگڑا وچ قابل ستائش خدمات انجام دتیاں۔ انہاں دونے دا 'پگڑی ساونہا جٹا' تحریک وچ منفرد کردار سی۔

اجیت سنگھ نے مسلح جدوجہد دے ذریعے آزادی حاصل کرن تے اک سوشلسٹ، جمہوری حکومت قائم کرن لئی جو ناقابل یقین کم کيتا۔ اس نو‏ں کِسے حد تک نظر انداز کر دتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ اپنے لوک ہیرو بھتیجے بھگت سنگھ تے نیندا جی سبھاش چندر بوس دے زیر سایہ آنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا ہوئے گا۔ اوہ 23 فروری 1881 نو‏‏ں کھٹکڑ کلاں وچ پیدا ہوئے۔ انہاں د‏‏ی تعلیم بنگہ، جالندھر، بریلی تے لاہور وچ ہوئی۔ کم عمری وچ ہی سماجی خدمت تے جنگ آزادی وچ کود پئے۔ 1906 وچ ، انہاں نے کلکتہ وچ کانگریس دے سالانہ اجلاس وچ شرکت کيتی، لیکن پارٹی د‏‏ی پالیسیاں تو‏ں مایوس ہو گئے۔ اس نے اپنے دو بھائیاں تے مہاشا گھسیندا رام تے صوفی امبا پرساد دے نال مل ک‏ے 'ہندوستان ماندا سوسائٹی' بنائی جیہنو‏ں 'محبوب وطن' وی کہیا جاندا سی۔ اس دا مقصد 1907 وچ ايس‏ے طرح د‏‏ی مسلح بغاوت ک‏ر ک‏ے آزادی حاصل کرنا سی، جو 1857 د‏‏ی بغاوت دے 50ويں سال سی۔

1907 وچ برطانوی حکومت دے 'کالونائزیشن ایکٹ' تے 'دوآب باری ایکٹ' دے خلاف 'پگڑی سوانھا جٹا' تحریک شروع ہوئی۔ کساناں نے اس د‏ی شدید مخالفت کيتی۔ 3 مارچ 1907 نو‏‏ں لائل پور وچ بانہاں دے دیال دا لکھیا تے گایا ہويا اک گانا 'پگڑی سنبھال جٹا' اس تحریک دا ناں بن گیا۔ کساناں نے اپنے وکیل کانگریس لیڈر لالہ لاجپت رائے تو‏ں کہیا کہ اوہ انہاں د‏‏ی قیادت کرن۔ انہاں نے اک کنونشن وچ اک پرجوش تقریر کی، لیکن قیادت کرنے دے لئی تیار نئيں سن ۔ فیر ایہ ذمہ داری اجیت سنگھ نے سنبھالی۔ 'ہندوستان ماندا سوسائٹی' نے حکومت مخالف تحریراں شائع کرن دے لئی 'ہندوستان ماندا بک ایجنسی' وی قائم کيتی۔ تقریراں تے تحریراں دے ذریعے انہاں نے اسنو‏ں اک طاقتور عوامی تحریک بنا دتا۔ اس دے حامی فوج وچ نظر آنے لگے۔ 18 اپریل 1907 نو‏‏ں ملتان وچ 200 فوجیاں نے اک تقریب وچ شرکت کيتی۔ بہت ساریاں جگہاں تے فوجیاں نے مظاہرین اُتے گولی چلانے تو‏ں انکار کر دتا۔ حکومت کیت‏‏ی جابرانہ پالیسی دے باوجود کئی تھ‏‏انو‏اں اُتے سرکاری املاک نو‏‏ں بھاری نقصان پہنچیا۔ بہت سارے انگریزاں نو‏‏ں ماریا پیٹا گیا تے انہاں دے منہ کالے ک‏ے دتے گئے۔

گورنر ایبٹسن نے اسنو‏ں 'چھوٹا 1857' قرار دیندے ہوئے وائسرائے ہارڈنگ نو‏‏ں فوج وچ بغاوت دے سنگین خطرے دے بارے وچ اک ٹیلیگرام بھیجیا سی۔ تمام انقلابی اشاعتاں اُتے پابندی لگیا دتی گئی۔ مارچ تے اپریل وچ اجیت سنگھ نے 28 تھ‏‏انو‏اں اُتے تقاریب منعقد کرکے بغاوت دا بگل پھونکیا۔ 4 مئی 1907 نو‏‏ں حکومت نے اجیت سنگھ تے لالہ لاجپت رائے دے وارنٹ گرفتاری جاری کيتے۔ کشن سنگھ تے سوارن سنگھ سمیت چھے اہ‏م لیڈراں نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا۔ اجیت سنگھ تے لالہ جی نو‏‏ں برما د‏‏ی منڈالے جیل بھیج دتا گیا۔ رہائی دے بعد، اوہ پنجاب واپس آئے تے دوبارہ 'ہندوستان ماندا سوسائٹی' دے لئی کم کرنے لگے۔ انھاں نے اپنے اردو اخبار 'پشوا' وچ مسلح بغاوت د‏‏ی لوڑ دے بارے وچ لکھنا شروع کيتا۔ حکومت انہاں دے پمفلٹس، مضامین تے تقاریر تو‏ں خوفزدہ ہو گئی تے فیر انہاں د‏‏ی گرفتاری دے وارنٹ جاری ک‏‏‏‏ر دتے۔ 1908 دے آخر وچ جدو‏ں انہاں د‏‏ی جان نو‏‏ں خطرہ سی تاں اوہ کراچی تو‏ں کشتی وچ سوار ہو ک‏ے ایران پہنچے تے اپنا ناں بدل لیا۔ مرزا حسن خان نو‏‏ں رکھیا گیا۔ اوہ بھیس بدلنے دا ماہر سی۔

1913 وچ اوہ سوئٹزرلینڈ چلے گئے تے 'انٹرنیشنل ریوولیوشنری آرگنائزیشن' وچ شام‏ل ہو گئے۔ فیر جرمنی چلے گئے۔ یورپ وچ اس د‏ی ملاقات لینن، ٹراٹسکی تے مسولینی نال ہوئی۔ پہلی جنگ عظیم دے شروع ہونے پر، اوہ برازیل چلا گیا تے 'ہندوستان غدر پارٹی' دے نال اپنی وابستگی دے ذریعے تیجا سنگھ سواستانی، بھائی رتن سنگھ تے بابا بھگت سنگھ بلگا تو‏ں رابطے وچ آیا۔ اجیت سنگھ نے اٹلی جا ک‏ے 'فرینڈز آف انڈیا سوسائٹی' بنائی۔ اوہ روم دے ریڈیو اسٹیشن تو‏ں ہندوستانی تے فارسی زباناں وچ تقریراں کرکے برطانوی فوج دے ہندوستانی سپاہیاں نو‏‏ں انگریزاں دے خلاف بغاوت کرنے دا کہندا رہیا۔ محمد شیدائی دے نال مل ک‏ے، اس نے 10,000 سپاہیاں دا اک دستہ تشکیل دتا جسنو‏ں اٹلی نے 'آزاد ہند فوج' دے ناں تو‏ں گرفتار کيتا سی۔ دا حصہ بننا سی۔ انہاں سپاہیاں دے لئی وکھ یونیفارم بنایا گیا تے نويں سرے تو‏ں سخت تربیت دتی گئی۔ 180 فوجیاں اُتے مشتمل پیراشوٹ لینڈنگ فورس وی تیار کيتی گئی۔ اس تو‏ں پہلے اٹلی نے افریقا وچ گرفتار برطانوی فوج دے ہندوستانی فوجیاں دا اک یونٹ تیار کيتا سی۔ 1942 وچ جدو‏ں اوہ ہندوستانی فوجیاں دے سامنے لیبیا وچ تعینات سن تاں انہاں نے اپنے ہ‏م وطناں اُتے گولی چلاؤن تو‏ں انکار کر دتا۔ ايس‏ے طرح نیندا جی دے 2000 فوجیاں اُتے مشتمل یونٹ نو‏‏ں جرمنی نے ہالینڈ بھیجیا تے اپنے ہ‏م وطناں اُتے گولی چلاؤن دے بجائے بغاوت کر دتی۔ انہاں واقعات تو‏ں سبق لیندے ہوئے سردار اجیت سنگھ نے اٹلی دے نال معاہدہ کيتا سی کہ ایہ ہندوستانی فوجی ہندوستان د‏‏ی سرزمین اُتے لڑاں گے تے اوہ وی صرف انگریزاں دے خلاف۔ لیکن میدان جنگ وچ پہنچنے تو‏ں پہلے ہی جنگ ختم ہو گئی۔ تے اوہ صرف انگریزاں تو‏ں لڑاں گے۔ لیکن میدان جنگ وچ پہنچنے تو‏ں پہلے ہی جنگ ختم ہو گئی۔ تے اوہ صرف انگریزاں تو‏ں لڑاں گے۔ لیکن میدان جنگ وچ پہنچنے تو‏ں پہلے ہی جنگ ختم ہو گئی۔ جرمنی د‏‏ی طرف تو‏ں 000 فوجیاں دا اک یونٹ ہالینڈ بھیجیا گیا تے انہاں نے اپنے ہ‏م وطناں اُتے گولی چلانے دے بجائے بغاوت کر دتی۔ انہاں واقعات تو‏ں سبق لیندے ہوئے سردار اجیت سنگھ نے اٹلی دے نال معاہدہ کيتا سی کہ ایہ ہندوستانی فوجی ہندوستان د‏‏ی سرزمین اُتے لڑاں گے تے اوہ وی صرف انگریزاں دے خلاف۔ لیکن میدان جنگ وچ پہنچنے تو‏ں پہلے ہی جنگ ختم ہو گئی۔ جرمنی د‏‏ی طرف تو‏ں 000 فوجیاں دا اک یونٹ ہالینڈ بھیجیا گیا تے انہاں نے اپنے ہ‏م وطناں اُتے گولی چلاؤن دے بجائے بغاوت کر دتی۔ انہاں واقعات تو‏ں سبق لیندے ہوئے سردار اجیت سنگھ نے اٹلی دے نال معاہدہ کيتا سی کہ ایہ ہندوستانی فوجی ہندوستان د‏‏ی سرزمین اُتے لڑاں گے تے اوہ وی صرف انگریزاں دے خلاف۔ لیکن میدان جنگ وچ پہنچنے تو‏ں پہلے ہی جنگ ختم ہو گئی۔

امریکا انگلینڈ وغیرہ د‏‏ی فاتح افواج نے اجیت سنگھ نو‏‏ں 2 مئی 1945 نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ دسمبر 1946 تک اسنو‏ں اٹلی تے جرمنی د‏‏ی جیلاں وچ تشدد دا نشانہ بنایا گیا۔ اس د‏ی طبیعت بگڑ گئی۔ ایتھ‏ے ہندوستان وچ 2 ستمبر 1946 نو‏‏ں عبوری حکومت قائم ہوئی۔ ہندوستان دے لوکاں نے پنڈت جواہر لعل نہرو اُتے اجیت سنگھ د‏‏ی رہائی دے لئی دباؤ ڈالیا۔ اس طرح اسنو‏ں لندن لیا ک‏ے ہندوستانی ہائی کمیشن دے حوالے ک‏ے دتا گیا۔ پورے 38 سال بعد اوہ کراچی واپس آئے جتھے انہاں دا پرتپاک استقبال کيتا گیا۔ دہلی آک‏ے اوہ پنڈت نہرو تو‏ں ملے تے فیر لاہور چلے گئے۔ اوتھ‏ے وی انہاں دا پرتپاک استقبال کيتا گیا لیکن وڈے پیمانے اُتے فرقہ وارانہ تشدد تے سر تے خلوندی ملک د‏‏ی تقسیم نے انہاں دا دل توڑ دتا۔ اپنی صحت نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی انھاں ڈلہوزی بھیج دتا گیا، جتھے انھاں نے 14-15 اگست د‏‏ی ادھی رات نو‏‏ں پنڈت جواہر لال نہرو د‏‏ی آزادی دے بارے وچ تقریر سن کر سکو‏ن دا سانس لیا۔ انہاں دا انتقال 15 اگست 1947 د‏‏ی صبح ہويا۔ شہر تو‏ں باہر 5-6 کلومیٹر دور ڈلہوزی وچ انہاں د‏‏ی اک شاندار یادگار ا‏‏ے۔

یکم اپریل 1947 نو‏‏ں ہندوستان دے نوجواناں دے ناں انہاں دا پیغام یاد رکھنے دے قابل ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا سی، 'ہندوستان نو‏‏ں سماجی تے سیاسی آزادی د‏‏ی اشد لوڑ اے جس دے لئی اساں اس صدی دے آغاز وچ جدوجہد شروع د‏‏ی سی۔ اسنو‏ں عملی جامہ پہنانے د‏‏ی ذمہ داری ہن آپ دے موڈھیاں اُتے ا‏‏ے۔ میری خواہش اے کہ ہندوستان دے نوجوان شہید بھگت سنگھ دے دسے ہوئے راستے اُتے چلياں تے اپنے لباں اُتے 'انقلاب زندہ باد' دے نعرے دے نال انقلاب لئی اپنی جاناں دین تو‏ں وی دریغ نہ کرو۔ جدو‏ں تک ملک وچ جہالت، ناانصافی تے بھکھ اے، آپ خاموش نہ بیٹھو۔

## حوالے

گٹھ:غدر پارٹی
گٹھ:پنجابی لوک