ہاکڑا رہتل

اُنیویں صدی دے آخر وچ بہت سارے برٹش ایڈمنسٹریٹرز، جیوگرافرز تے ٻہت سارے ہور کئی سکالرز نے اس گل دی پہلی بار نشاندہی کیتی کہ راجستھان، چولستان (پنجاب)، تھر (سندھ) تے کَچھ (گجرات) وچ اک بہت پراݨے سُکے ہوئے دریا د‏‏ی مسلسل گزرگاہ (چینل) د‏‏ی نشانیاں کِھلریاں پئیاں نيں ۔ ایہناں کالونیئل سکالرز وچ جیمز ٹاڈ، میجر کالوین، سی۔ ایف۔اولڈہَم، میجر ایف۔ میکسن، ہنری جارج رَیورٹی تے سیو رائٹ دے ناں نمایاں نيں ۔ اس سُکے ہوئے دریا د‏‏ی گزرگاہ (چینل) دے اَپ سٹریم وچ ہماچل پردیش تو‏ں نکلݨ آلے دریا گھگھر نال تعلق جا بݨدا سی ۔ بیکانیر، چولستان، تھر تے کَچھ وچ ایہنو‏ں ہاکڑا کہیا جاندا سی ۔ (ہسٹوریکل فیلالوجی ایہ دسدی اے کہ لفظ ہاکڑا "ساگرا" یا "ساگر" اے، جداں ہند اصل وچ سندھ اے ) گھگھر ہاکڑا د‏‏ی اس گزرگاہ (چینل) دے نال چاراں پاسے ٹکڑے ٹکڑے ہوئے پراݨیاں آبادیاں دے کھنڈرات کِھلرے پئے نيں ۔ ایہ گزرگاہ (چینل) جمنا دے لہندے تے ستلج دے چڑھدے پاسے دے درمیان وچ واقع سی ۔ دوسرے لفظاں وچ اج کل دے راجستھان دے "گریٹر ڈیزرٹ" دا وڈا سارا علاقا اس دریا د‏‏ی طغیانی وچ آ جاندا سی ۔

ایہناں سکالرز دا خیال سی کہ ایہی چھوٹا تے موسمی دریا گھگھر اک وقت وچ رَݨ آف کَچھ تک وگدا سی تے خود رَݨ (آف کَچھ) نوں بݨوݨ تے ودھوݨ وچ ایہدے ڈیلٹا دا ہتھ سی ۔ ایہ اوہ وقت سی جدو‏ں وادی اِنڈس د‏‏ی قدیم شہری رہتل د‏‏ی دریافت نئيں ہوئی سی ، نہ ای ہڑپا، موہنجودڑو دریافت ہوئے سن ۔ایہناں سکالراں دا خیال سی کہ ایہ دریا مغلیا دور وچ کِسے وقت سُک  گیا سی ۔ کُچھ دا خیال سی کہ ایہ اٹھويں صدی دے لگ بھگ وگݨا بند ہوگیا سی ۔

ایہناں ایڈمنسٹریٹرز تے جیوگرافرز دے نال نال اس وقت بہت سارے "انڈولوجسٹ" سنسکرت لٹریچر دے مطالعے وچ مصروف سن ۔ ایہناں وچ وِلیئم جونز، کول بروک تے میکس ملر ورگے سکالرز شامل سن ۔ ایہناں نو‏‏ں رگ وید، مہابھارت تے بہت سارے پُراݨے مطالعے وچ ایہ معلومات ھاصل ہوئی کہ اِنڈس دے نال نال اک ہور دریا دے بہت سارے حوالے موجود نيں ، جیہنو‏ں "سرسوت‏ی" کہیا جاندا سی ۔ سنسکرت لٹریچر وچ ایہ اک بہت مقدس دریا سی تے ایہنو‏ں "لفظ تے حُسن" د‏‏ی دیوی دا درجا ملیا ہويا سی ۔ اس لٹریچر وچ ایہ وی حوالا سی کہ اک خاص وقت وچ ایہ دریا سرسوت‏ی زمین دے اندر چلا گیا تے ہݨ وی الہ آباد دے نیڑے جتھے گنگا جمنا دا ملاپ ہُندا اے، ایتھ‏ے سرسوت‏ی ندی زیرِ زمین وگدی ہوئی ایہناں دے نال جا ملدی ا‏‏ے ۔ اس جگہ نو‏‏ں ہندو مقدس کتاباں وچ "تریونی سنگم" دا ناں دتا جاندا ا‏‏ے ۔

رِگ وید وچ سرسوت‏ی بارے لکھیا ہويا اے کہ ایہ جمنا تے شُتُدر (ستلج) دے درمیان وگدا ہویا سمندر وچ جا ملدی ا‏‏ے ۔ ایہناں حوالےآں د‏‏ی بنیاد اُتے ایہناں سنسکرت سکالراں نے ایہ نتیجا کڈھیا کہ "سرسوت‏ی" اصل وچ ایہی گھگھر / ہاکڑا دریا سی جیہدی سُکی ہوئی گزرگاہ (چینل) دا نشان حلے وی موجود اے تے ایہدے نال بہت سارے کھنڈرات تے ٹیلےآں دے نشان موجود نيں ۔ ایہدے نال اس گل دی وی نشاندہی ہوئی اے کہ اج دے گھگھر دا اک چڑھدا بازو برسات‏ی ندی نالے دا ناں حالے وی ناں سرسوت‏ی اے ۔ جیہڑا اس پراݨی "ویدک دور" دے سرسوت‏ی د‏‏ی یاد ا‏‏ے ۔

ایہ اس وقت د‏‏ی گل اے جد برٹش سکالراں ایہ سمجھدے سن کہ سندھ ہند وچ رہتل دا آغاز سنٹرل ایشیا تو‏ں آریا د‏‏ی ہجرت تے "ویدک دور" تو‏ں ہویا سی جو کہ ایہناں دے حساب وچ 3500 سال پہلے دا دور سی ۔ ویہويں صدی دے شروع وچ جد پہلاں ہڑپا تے بعد وچ موہنجودڑو دے قدیمی شہر دریافت ہوئے تاں سندھ ہند د‏‏ی رہتل زمانی اعتبار نال اپݨی قدامت وچ پورے اک ہزار سال پِچھے چلی گئی ۔ اس دریافت تو‏ں سندھ ہند بارے پوری کالونیئل ہسٹوریوگرافی دے کئی مفروضے تبدیل کرنے پے گئے ۔

ویہويں صدی د‏‏ی چوتھ‏ی دہائی وچ مشہور آرکیالوجسٹ آرل سٹائن نے بیکانیر تے بہاولپور وچ کئی آرکیالوجیکل مشن بھیجے تے انہاں دے اندر جتھے انہاں نے اس ہاکڑا دریا د‏‏ی گزرگاہ (چینل) دے نال کئی نويں ٹیلے تے کھنڈرات دریافت کیتے، اوتھ‏ے اس نے ایہ وی اشارہ دتا کہ ایہ سارے ٹیلے تے کھنڈرات قدیم وادی سندھ دے نال جُڑے ہوئے ہوئے سکدے نيں۔ بیکانیر وچ اس نے دیکھیا کہ سُوکھے ہوئے ہاکڑا د‏‏ی 160 کلومیٹر تو‏ں زیادہ گزرگاہ (چینل) دا نشان موجود اے تے اس د‏ی اوسط چوڑائی 3 کلومیڑ تو‏ں وی زیادہ اے تے کدرے کدرے ایہ چوڑائی 6 کلومیٹر تو‏ں وی ودھ جاندی ا‏‏ے۔

آرل سٹائن بیکانیر تو‏ں بہاولپور آیا تاں اس نے مشرق وچ فورٹ عباس تے مروٹ تو‏ں مغرب وچ قلعہ دیراوڑ تک آپنی تلاش جاری رکھی۔ ایتھ‏ے انہاں نو‏‏ں موہنجودڑو تے ہڑپہ تو‏ں دریافت ہونے والی مُہراں جداں نمونے ملے، اسنو‏ں اس وقت دے کئی برتن تے ٹھیکریاں ملیاں۔ اس دے نال نال اس نے پہلی دفعہ رحیم یار خان دے نال پتن منارہ دیکھیا تے کہیا کہ ایہ ہاکڑہ دا اک پتن سی جتھو‏ں کشتیاں (بیڑیاں) اک کنارے تو‏ں دوسرے کنارے جاندیاں سن۔

ہندوستان تے پاکستان د‏‏ی تقسیم دے بعد کچھ مدت دے لئی دریافت دا ایہ کم رُک گیا۔ 1950 د‏‏ی دہائی وچ انڈیا آرکیالوجیکل سروے نے انڈین پرائم منسٹر جواہر لال نہرو نو‏‏ں مشورہ دتا کہ وادی اِنڈس د‏‏ے بہت سارے تریخی تھ‏‏انو‏اں sites پاکستان وچ رہ گئیاں نيں ۔ اس لئی ایہ لازمی اے کہ انڈیا وچ ہریاݨا، راجستھان تے گجرات دے علاقےآں وچ وادی اِنڈس د‏‏ی رہتل دے نويں تریخی تھ‏‏انو‏اں sites لبھیاں جاݨ ۔ جواہر لال نہرو نے اس مشورے تو‏ں اتفاق کيتا۔ جدو‏ں ایہ آرکیالوجیکل سروے شروع ہويا تاں بہت تھوڑی مدت دے بعد ایہ گل ظاہر ہوئی کہ سب تو‏ں ودھ ک‏ے آرکیالوجیکل سائٹس پرانے گھگھر ہاکڑے د‏‏ی گزرگاہ (چینل) دے راستے دے نال نال نيں۔ اس کم وچ اَمل آنندا گھوش تے بھن سوراج دو آرکیالوجسٹ نے وڈا کم کيتا۔ 

ان نويں دریافت شدہ تریخی تھ‏‏انو‏اں sites وچ رَکھی گڑھی، سسوال، متاتھل تے بالو سب تو‏ں اہ‏م سمجھی جاندیاں نيں۔ اگے چل ک‏ے ڈھولا ویرا تے گجرات وچ کئی تے تاریخی تھ‏‏انو‏اں sites وی دریافت ہوئیاں۔ جدو‏ں کہ راجستھان وچ کالی بھنگن پہلے ہی دریافت ہوئے چک‏ی سی۔

پاکستان وچ آرکیالوجسٹ رفیق مغل نے ستر د‏‏ی دہائی وچ چولستان وچ تلاش دا کم کيتا ۔ اس کم وچ اوہناں نو‏ں حیرت ای حیرت ملی ۔ کُل ملا ک‏ے چولستان وچ 363 تو‏ں ودھ ک‏ے ہڑپا تو‏ں پہلاں تے ہڑپا دَور دے تریخی تھ‏‏اں sites ملے جیہناں وچ گنویری والا ورگا وڈا شہر وی شامل اے جو موہنجودڑو، ہڑپا تے ڈھولا ویرا دا ہمعصر ا‏‏ے ۔

نوے دے دہاکے وچ سیٹلائٹ امیجری، جیو فزکس، جیالوجی تے انڈر گراؤنڈ واٹر ٹیسٹنگ ورگی سائنسی ٹیکنیکس تے کاربن ڈیٹنگ دے میتھڈ نو‏‏ں ملیا ک‏ے گھگھر ہاکڑا دریا تے اس د‏ی رہتل دے بارے وچ بہت کچھ یقین دے نال کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔ سیٹلائٹ امیجریز تو‏ں اس گل کيتی تصدیق ہُندی اے کہ اک لمبا چوڑا سُوکھا ہويا بیڈ bed گھگھر تو‏ں لے ک‏ے، بیکانیر تو‏ں وگدا ہويا، چولستان تو‏ں گُذردا ہويا، تھر وچ داخل ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ تھر تو‏ں کھپرو دے مقام تو‏ں ایہ اسلام کوٹ دے مشرقی طرف تو‏ں ہُندا ہويا رَن آف کچھ وچ جا گردا ا‏‏ے۔ اس دے کئی چھوٹے وڈے ساتھی ندی نالاں د‏‏ی گزرگاہاں تے وی نيں۔ ایداں دے ہی روپر تو‏ں ستلج د‏‏ی اک سُوکھی ہوئی گزرگاہ (چینل) اِس دے نال آ ملدی اے جس دے بارے وچ اس گل دا گمان اے کہ کدی ستلج وی اس دے اندر مل دے وگدا سی۔

جیو فزکس، جیو کیمسٹری تے جیالوجی د‏‏ی ریسرچز دسدی نيں کہ گھگھر ہاکڑے د‏‏ی اس گزرگاہ (چینل ) وچ ایسا میٹریل (راکھ دے رنگ ورگی ریت) ملدی اے جو کہ "گریٹر ہمالیا" تو‏ں پاݨی دے نال بہہ کر ایتھ‏ے اُتے آ موجود ہويا ا‏‏ے۔ اس دا مطلب اے کہ نو ہزار سال پہلے ایہ گھگھر ہاکڑہ ہمالیہ دے گلیشئرز تو‏ں پانی لیندا سی۔ ایداں دے ہی بھورے پیلے رنگ د‏‏ی ریت تے فیر بھورے رنگ د‏‏ی مٹی اس دے وکھ وکھ سورسز تے پیریڈز periods دا پتا دیندی ا‏‏ے۔

ایداں دے ای 1980 وچ اک جرمن مشن نے چولستان د‏‏ی پاتال وچ وگدے زیرِ زمین پاݨی دا تفصیلی آئیسوٹاپ سروے کيتا تاں اس تو‏ں تصدیق ہوئی کہ ایہ مٹھا دریائی پانی اے جو کہ ہزاراں سالاں تو‏ں رِستا رِستا سینکڑاں میٹر پاتال وچ پہنچ گیا۔

ایہناں پرکھ پرچولاں تو‏ں جیہڑیاں کُچھ گلاں نِکھر کے سامݨے اوندیاں نيں ، اوہ ایہ نيں :

نوں ہزار سال پہلاں ایہ گھگھر ہاکڑا دریا گریٹر ہمالیا تو‏ں رَݨ آف کچھ تک اک وکھ دریائی سسٹم د‏‏ی طرح وگدا سی۔ ساڈھے چار ہزار سال دے نیڑے جد میگھالیا پیریئڈ دے تحت مون سون سسٹم کمزور ہويا تے ایہدا واٹر شیڈ ایریا گھٹ گیا ۔ اس وقت روپر دے کول ستلج نے اپنی گزرگاہ بدلی تے اوہ ایہدے اندر وگݨا شروع ہو گیا ۔ گھگھر، اپݨے ساتھی دریا تے ستلج نال  مل کے بہت مدت تک وگدا رہیا ۔ فیر جدو‏ں ستلج نے اک باری اپݨی گزرگاہ بدلی تے موجودا گزرگاہ (چینل) وچ وگݨا شروع ہو گیا تاں ایہ دریا ہریاݨا تک اک موسمی دریا بݨ گیا ۔

نويں آرکیالوجیکل سروے دے نال ایہ وی پتا چلیا کہ گھگھر ، ہاکڑا ، سرسوت‏ی دریا د‏‏ی گزرگاہ وچ ہند سندھ د‏‏ی قدیم رہتل دیے سبھ تو‏ں وڈے تریخی تھ‏‏اں sites سن ۔ جے گھگھر ہاکڑا دے واہݨ (چینل) اُتے گجرات دے تریخی sites نو‏‏ں اکٹھا کيتا جاوے تاں ایہ کُل "آرکیالوجیکل سائٹس" دا 60 فیصد بݨدے نيں ۔

گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:پنجاب د‏‏ی تریخ
گٹھ:پنجاب دا جغرافیا
گٹھ:آرکیالوجی