بہار دی جدید تریخ

جدید بہار دا عبوری دور 1707 ء تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ 1707 وچ اورنگ زیب د‏‏ی موت دے بعد ، شہزادہ عظیم الشان بہار دا شہنشاہ بنیا۔ جدو‏ں فرخ سیر 1712–19 ء وچ دہلی دا شہنشاہ بنا تاں اس عرصے وچ بہار دے چار گورنر سن ۔ 1732 ء وچ بہار دے نواب نو‏‏ں ناظم بنایا گیا سی۔

## سکھ ، اسلام تے بہار
جدید بہار وچ ، سکھاں تے اسلام دے مذاہب نو‏‏ں انہاں دے اولیاء تے مذہبی رہنماواں نے پھیلایا سی۔

سکھ مذہب دے بانی تے پہلے گرو نانک دیو نے بہار دے بوہت سارے علاقےآں دا دورہ کيتا ، جنہاں وچ گیا ، راجگیر ، پٹنہ ، منگر ، بھاگل پور تے کہلپنڈ شامل نيں۔ گرو نے وی انہاں علاقےآں وچ مذہب د‏‏ی تبلیغ د‏‏ی تے شاگرد بنایا۔

سری تیغ بہادر ، سکھ ناول ، ستارہويں صدی دے دوسرے نصف حصے وچ بہار پہنچے۔ اوہ ساسارام ، گیا دے راستے پٹنہ آیا تے کچھ دن پٹنہ وچ قیام دے بعد اورنگ زیب د‏‏ی مدد دے لئی آسام گیا۔ پٹنہ جاندے ہوئے ، انہاں نے اپنی بھائی حامل بیوی گجری دیوی نو‏‏ں بھائی کرپال چند دے زیر اقتدار چھڈ دتا ، تب گرو گووند سنگھ (داس گرو) 26 دسمبر 1666 نو‏‏ں پٹنہ وچ پیدا ہوئے سن ۔ ساڈھے چار سال د‏‏ی عمر وچ ، بال گرو نے اپنے والد دے حکم اُتے پٹنہ نگر چھڈ دتا تے پنجاب دے آنند پور چلے گئے۔ گرو دا عہدہ سنبھالنے دے بعد اس نے اپنا مسند (مذہبی نمائندہ) بہار بھجوایا۔ 1806 وچ گرو د‏‏ی موت دے بعد ، بہار دے سکھاں نے وی اپنی اہلیہ ماندا صاحب دیوی دے نال مل ک‏ے اک مذہبی مقام بنایا سی۔

## بہار وچ اسلام د‏‏ی آمد
تمام صوفی فرقے بہار پہنچے تے انہاں دے سنتاں نے ایتھ‏ے دین اسلام د‏‏ی تبلیغ کیتی۔ صوفی فرقےآں نو‏‏ں سلسیلا وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ پہلے چشتی دے صوفی آئے۔ صوفی سنتاں وچ شاہ محمود بہاری تے سید تاج الدین نمایاں سن ۔

* بہار دے سب تو‏ں مشہور سلسلےآں وچ ، فردوسی سب تو‏ں نمایاں سن ۔ مخدوم صفدو الدین مانیری سرور اک مشہور سنت سن جو بہار شریف وچ احمد چیراموش دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔ ہ‏م آہنگی د‏‏ی روایت دے اک اہ‏م سنت دریا صاحب سن ۔

* مختلف صوفی سنتاں نے مذہبی رواداری ، معاشرتی ہ‏م آہنگی ، انسانی خدمت تے پرامن بقائے باہمی د‏‏ی تبلیغ کیتی۔

## [[بہار]] وچ یورپی تاجراں د‏‏ی آمد
مغل سلطنت دے دور وچ بہار اک اہ‏م صوبہ سی۔ شورہ دا ایتھ‏ے تو‏ں کاروبار ہُندا سی ، اس دے نتیجے وچ پٹنہ مغلیہ سلطنت دا دوسرا سب تو‏ں وڈا شہر تے شمالی ہندوستان دا سب تو‏ں وڈا تے اہ‏م تجارتی مرکز سی۔ یورپی تاجراں وچ پرتگالی ، ڈچ (ہالینڈ / ہالینڈ) – (1620 ء وچ ) ، ڈین (1851 وچ ڈنمارک) ، برطانوی تاجر 1774 وچ آئے۔

* پرتگالی سب تو‏ں پہلے بہار آئے سن ۔ 1620 عیسوی وچ پٹنہ دے عالم گنج وچ برطانوی تاجراں نے اک تجارتی مرکز کھولیا سی۔ اس وقت بہار دے صوبیدار ، مبارک خان نے انگریزاں دے قیام دا بندوبست کيتا ، لیکن ایہ فیکٹری 1621 ء وچ بند ہوگئی۔
* تجارتی فائدہ دے امکان نو‏‏ں جاننے دے لئی انگریز پہلے پیٹر منڈی دے پاس آیا سی ، لیکن اسنو‏ں 1651 ء وچ فیکٹری کھولنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ ڈچ تاجراں نے وی 1632 ء وچ اک فیکٹری قائم کيتی۔ دان دے تاجراں نے نیپالی کوٹھی (موجودہ پٹنہ شہر) وچ تجارتی کوٹھی کھول دی۔
* انہاں یورپی تاجراں د‏‏ی سرگرمیاں دے ذریعے ، مغربی ایشیاء ، وسطی ایشیاء ، افریقہ دے ساحلی ملکاں تے یورپی ملکاں دے نال بہار د‏‏ی تجارت وچ وادھا ہُندا رہیا۔

## برطانوی تے جدید بہار
مغل سلطنت دے خاتمے دے نتیجے وچ شمالی ہندوستان وچ انتشار دا ماحول سی۔ 1852 وچ ، بنگال دے نواب علیوردی خان نے اپنے پو‏تے سراج الدولہ نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کيتا۔ علیوردی خان د‏‏ی موت دے بعد ، سراج الدولہ 10 اپریل 1856 نو‏‏ں بنگال دا نواب بن گیا۔

سراج الدولہ پلاسی د‏‏ی لڑائی وچ شکست کھا گیا سی تے انگریزاں نے 1857 وچ پلاسی دے میدان وچ کامیابی حاصل کيتی سی۔ پلاسی د‏‏ی جنگ وچ انگریزاں د‏‏ی فتح دے بعد ، میر جعفر نو‏‏ں بنگال دا نواب بنا دتا گیا سی تے اس دے بیٹے میران نو‏‏ں بہار دا اک سب ضلع بنایا گیا سی ، لیکن بہار دے اصل اقتدار ، بہار دے نواب نواب راجہ رامنارائن دے ہتھ وچ سن ۔

اس وقت دے مغل شہزادہ علی گوہر نے خطے وچ مغل اقتدار نو‏‏ں دوبارہ قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن کیپٹن ناکس نے گوہر علی نو‏‏ں اپنی فوج تو‏ں کڈ دتا۔ ايس‏ے وقت ، مغل بادشاہ عالمگیر دوم دا انتقال ہوگیا ، 1760 عیسوی وچ ، گوہر علی نے بہار اُتے حملہ کيتا تے اسنو‏ں پٹنہ وچ انگریزی فیکٹری وچ مسح کيتا تے اس دا ناں شاہ عالم II رکھیا۔

انگریزاں نے میر قاسم نو‏‏ں 1760 عیسوی وچ بنگال دا گورنر بنایا۔ انہاں نے انگریزاں د‏‏ی مداخلت تو‏ں دور رہنے دے لئی اپنا راجگڑھ مرشد آباد تو‏ں منگر منتقل کردتا۔ میر قاسم دے آزادانہ طرز عمل نو‏‏ں دیکھ ک‏ے انگریزاں نے انہاں نو‏ں نواب دے عہدے تو‏ں ہٹا دتا۔

میر قاسم منگر تو‏ں پٹنہ منتقل ہويا۔ اس دے بعد اوہ اودھ دے نواب سراج الدولہ تو‏ں مدد لینے گئے۔ اس وقت مغل شہنشاہ شاہ عالم وی اودھ وچ سی۔ میر قاسم نے انگریز دے خلاف لڑنے دے لئی اک گروپ تشکیل دتا ، جس وچ نواب شجاع الدول اودھ تے مغل بادشاہ شاہ عالم دوم شامل سن ۔ میر قاسم ، اودھ دے نواب شجاع الدولہ تے مغل بادشاہ شاہ عالم دوم نے چوسا انگریزاں دے خلاف جنگ لڑی۔ اس لڑائی وچ ، انھاں 22 اکتوبر 1764 نو‏‏ں انگریزی فوج نے سر ہیکٹر منرو د‏‏ی سربراہی وچ شکست دتی۔ اسنو‏ں بکسر د‏‏ی لڑائی کہیا جاندا ا‏‏ے۔

انگریزاں نے بکسر د‏‏ی فیصلہ کن جنگ وچ کامیابی حاصل کيتی۔ جنگ دے بعد شاہ عالم انگریزاں د‏‏ی حمایت وچ حاضر ہوئے۔ انہاں نے انگریزاں نو‏‏ں ایہ حق دے دتا کہ اوہ بہار ، بنگال تے اڑیسہ دے علاقےآں وچ کرایہ اکٹھا کرن۔ اک معاہدے دے تحت ، کمپنی نے بہار دے انتظامیہ نو‏‏ں چلانے دے لئی اک نائب ناظم یا نائب صدر د‏‏ی پوسٹ تشکیل دی۔ اسنو‏ں کمپنی د‏‏ی اجازت دے بغیر نئيں بھریا جاسکدا۔ ایہ انگریزی کمپنی د‏‏ی سفارش اُتے نایاب ناظم یا نائب صدر مقرر کيتا گیا سی۔

راجہ رامنارائن تے شیتب رائے بہار دے اہ‏م نائب صدور وچ نمایاں نيں ، راجاواللھب نو‏‏ں 1761 ء وچ بہار دا نائب صدر مقرر کيتا گیا سی۔ 1766 عیسوی وچ ، مڈلٹن ، جو پٹنہ وچ واقع انگریزی کمپنی دا چیف آفیسر سی ، راجہ رامنارائن تے راجہ شیتاب رائے دے نال بورڈ آف ایڈمنسٹریشن دا ممبر مقرر ہويا۔ 1767 وچ ، راجہ رامنارائن نو‏‏ں ہٹا دتا گیا تے کمپنی نے شیتب رائے نو‏‏ں نائب دیوان بنا دتا۔ ايس‏ے سال ٹومس رومبلڈ نو‏‏ں پٹنہ وچ انگریزی کمپنی دا چیف آفیسر مقرر کيتا گیا۔ 1769 وچ ، انتظامیہ نو‏‏ں چلانے دے لئی اک انگریزی انسپکٹر مقرر کيتا گیا۔

## دیگھ حکومت تے بہار
1765 وچ بکسر د‏‏ی لڑائی دے بعد انگریزاں دے لئی انگریز سول ہوگئے ، لیکن انگریزی انتظامی ذمہ داری براہ راست اوتھ‏ے نئيں سی۔ لارڈ کلائب نے کورٹ آف ڈائریکٹرز دے نال مشاورت دے بعد ، 1765 وچ بنگال تے بہار دے علاقےآں وچ جد وجہد دا نظام نافذ کيتا۔ نظام بہار دے نظام دے دوران بہار دا انتظامی بجھ مرزا محمد کاظم خان (میر جعفر دے بھائی) دے ہتھ وچ سی۔ ذیلی کمانڈر نو‏‏ں دھیرج نارائن (بادشاہ رامنارائن دا بھائی) د‏‏ی مدد دے لئی مقرر کيتا گیا سی۔ ستمبر 1765 وچ ، کلائب نے عظیم خان نو‏‏ں ہٹایا تے دھیراج نارائن نو‏‏ں بہار دا ایڈمنسٹریٹر مقرر کيتا۔ بہار انتظامیہ د‏‏ی نگرانی دے لئی 1766 عیسوی وچ تن رکنی کونسل دا تقرر کيتا گیا سی ، جس وچ دھیراج نارائن ، شیتب رائے تے مڈلٹن شامل سن ۔

جداگانہ حکمرانی دا اطلاق لارڈ کلائب نے کيتا سی ، جس تو‏ں کمپنی نو‏‏ں سول ملنے دے نال نال انتظامی نظام نو‏‏ں مستحکم کرنے وچ مدد ملی۔ ایہ جابرانہ حکمرانی 1765–72 تک جاری رہی۔

1766 عیسوی وچ کلائب د‏‏ی پٹنہ آمد اُتے ، شیتاب رائے نے دھیراج نارائن د‏‏ی حکمرانی وچ دوسرا الزام لگایا۔ چنانچہ کلائب نے دھیرج نارائن نو‏‏ں ہٹا دتا تے شیتب رائے نو‏‏ں بہار دا نائب ناظم مقرر کيتا۔ اس کمپنی نو‏‏ں بہار دے زمینداراں تو‏ں محصول وصول کرنے وچ بہت مشکل تے سخت اقدامات کرنا پئے۔

محصولات د‏‏ی وصولی وچ اک سخت تے ناجائز طریقہ استعمال کيتا گیا سی۔ ایتھ‏ے تک کہ فوج نو‏‏ں استعمال کيتا جاندا سی۔ جداں کہ بیتیہ راج دے زمیندار دے مغل نوعمر دے نال ہويا ا‏‏ے۔ ايس‏ے وقت (ہتھوہ) فتح پور دے زمیندار فتح شاہی نے اس کمپنی نو‏‏ں سول فراہ‏م کرنے تو‏ں انکار کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں فوج دا استعمال کيتا۔ محصولات د‏‏ی وجہ تو‏ں کاشتکاری طبقے تے عام آدمی د‏‏ی حالت انتہائی قابل رحم ہوئے گئی۔

بہار دے عوام نے دور حکومت یا شہری دور وچ کمپنی ٹیکس وصولی تو‏ں کراہنا شروع کيتا۔ کلائیو 29 جنوری 1767 نو‏‏ں واپس چلا گیا۔ ورسیلٹ 24 فروری 1767 تو‏ں 8 دسمبر 767 تک جانشین دے طور اُتے آئے سن ۔ اس دے بعد ، 24 دسمبر 189 تو‏ں ، کیریئس 12 اپریل 1772 نو‏‏ں جانشین فارم بن گیا۔ اس دے باوجود بہار د‏‏ی خوفناک اذیت ناک حالت وچ کوئی بہتری نئيں آئی۔ 1769–70 وچ بہار تے بنگال وچ خوفناک قحط پيا۔

1770 وچ ، بہار وچ اک لاگن پریشد تشکیل دتی گئی ، جسنو‏ں پٹنہ د‏‏ی ریونیو کونسل دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ لاجناس د‏ی کونسل دا صدر ، جارج وانسیارٹ مقرر کيتا گیا سی۔ اس دے بعد ، تھامس لین (1773–75 ء) ، فلپ ملنر ، اسحاق سیج تے ایوان لا (1773–80 ء) اس پوزیشن اُتے سن ۔ لگان پریشد نو‏‏ں 1781 وچ ختم کردتا گیا سی تے بہار دے محصولات دا عہدہ اس د‏ی جگہ قائم کيتا گیا سی۔ اس عہدے اُتے فائز ہونے والے پہلے ولیم میکسویل سن ۔

* 24 اگست 1771 دے خط دے ذریعہ ، کورٹ آف ڈائریکٹرز نے جارحیت دے خاتمے دا اعلان کيتا۔ 

13 اپریل 1772 نو‏‏ں ، ولیم وارن ہیسٹنگز نو‏‏ں بنگال دا گورنر مقرر کيتا گیا۔ 1772 وچ ، شیتب رائے اُتے بدعنوانی دا الزام لگایا گیا سی۔ انہاں د‏‏ی موت دے بعد ، انہاں دے بیٹے کلیان سنگھ نو‏‏ں بہار مقرر کيتا گیا سی۔ بعد وچ ، کلکتہ کونسل تو‏ں تعلقات خراب ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں ہٹا دتا گیا۔ اس دے بعد 1779 وچ ، ضلع سرن باقی بہار تو‏ں وکھ ہوئے گیا۔ چارلس گریم نو‏‏ں کلکٹر بنایا گیا۔ 1781 وچ ، صوبائی ٹیکس کونسل نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے ریونیو چیف مقرر کيتا گیا۔ اس وقت ، کلیان سنگھ نو‏‏ں رائرین تے کشیالی رام نو‏‏ں نائب دیوان مقرر کيتا گیا سی۔

اسی دوران ، بنارس بادشاہ چتیہ سنگھ د‏‏ی بغاوت وچ ملوث بھروال تے مینسودی دے کرایہ دار حسین علی خان نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا۔ ہتھوہ دے شاہ فتح سنگھ ، گیا دے زمیندار نارائن سنگھ تے نہرار دے شاہ اکبر علی خان انگریزاں دے خلاف ہوگئے۔

* سلطان آباد د‏‏ی رانی مہوشوری نے بغاوت دا بیڑہ 1781–82 وچ کھیلا۔

* 1783 ء وچ ، بہار وچ قحط پيا ، جان شور نو‏‏ں اس دے اسباب تے نوعیت د‏‏ی چھان بین دے لئی مقرر کيتا گیا سی۔ جان شور نے دانے دار بنانے د‏‏ی سفارش کيت‏ی۔

* بنارس دے راجہ چتیہ سنگھ نے 1781 ء وچ بغاوت د‏‏ی ، ايس‏ے وقت ، ہتھو دے بادشاہ فتح سنگھ ، گیا دے زمیندار نارائن سنگھ تے نہرار دے زمیندار اکبر علی خان وی انگریزاں دے خلاف کھڑے سن ۔

* سن 1783 ء وچ جگم ناتھ دیو د‏‏ی سرکشی نو‏‏ں راجمحل ، کھڑگ پور تے بھاگل پور نو‏‏ں فوجی چھاؤنی وچ تبدیل کرکے دبا دتا گیا۔

* 1803 ء وچ ، کلیکٹر نے کرایہ ادا نہ کرنے دے اس بغاوت دے نتیجے وچ روپنارائن دیو دے تالقدار دھرم سنگھ ، رنجیت سنگھ ، منگل سنگھ دے خلاف اک حکم نامہ جاری کيتا۔ 

* 1771 ء وچ ، غریب قبائلیاں نے لینڈ ٹیکس دے نظام د‏‏ی مستقل تصفیہ دے خلاف بغاوت کیتی۔

ابتدائی احتجاج- میر جعفر نے 1757–58 تک اقتدار دے استحکا‏م دے لئی اقتدار اپنی طرف متوجہ کيتا۔ 

علی گوہر د‏‏ی مہم - مارچ 1759 وچ ، مغل شہزادہ علی گوہر نے بہار اُتے حملہ کيتا ، لیکن کلائب نے اسنو‏ں واپس آنے اُتے مجبور کيتا ، فیر 1760 ئ وچ ۔ اس بار وی اسنو‏ں شکست ہوئی۔ 1761 وچ ، شاہ عالم دوم دا تاجپوش انگریزاں دے تعاون تو‏ں پٹنہ وچ ہويا۔

## بکسر تے بہار د‏‏ی لڑائی
بکسر د‏‏ی لڑائی 1764 عیسوی وچ ہوئی۔ جنگ دے بعد ، بہار وچ بہت ساری بغاوتاں ہوئیاں۔ اس وقت بہار دا نواب میر قاسم سی۔

* انن نگر د‏‏ی تعمیر 1784 جون وچ جان شاور د‏‏ی سفارش تو‏ں پٹنہ گولگھر دے ناں نال کيتی گئی سی۔

* جدو‏ں 1783 ء وچ بہار وچ قحط پيا تاں ، قحط اُتے اک کمیٹی تشکیل دتی گئی ، جس د‏‏ی سربراہی جان شاور نے د‏‏ی ، تے اناگارا د‏‏ی تعمیر د‏‏ی سفارش کيت‏ی۔

* گورنر جنرل لارڈ کارن والیس دے حکم اُتے ، 1784–85 ء وچ پٹنہ گاندھی میدان دے جنوب وچ اک بہت وڈا گنبد گودام تعمیر کيتا گیا سی۔ جان آسٹن نے کيتا۔ 

* 1784 ء وچ روہتاسنو‏ں اک نواں ضلع بنایا گیا تے تھامس لاء نو‏‏ں اس دا مجسٹریٹ تے کلیور مقرر کيتا گیا۔

* 1790 تک ، انگریزاں نے پیش گوئی د‏‏ی انتظامیہ نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ لے لیا سی۔ چارلس فرانسس گرانڈ ، جو پٹنہ دا پہلا مجسٹریٹ سی ، مقرر کيتا گیا سی۔

* 1790 تک ، انگریزاں نے پیش گوئی د‏‏ی انتظامیہ نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ لے لیا سی۔ چارلس فرانسس گرانڈ ، جو پٹنہ دا پہلا مجسٹریٹ سی ، مقرر کيتا گیا سی۔

## بہار وچ انگریز مخالف بغاوت
1757 تو‏ں لے ک‏ے 1857 تک ، بہار وچ انگریزاں دے خلاف بغاوت جاری رہی۔ انگریز مخالف جدوجہد دا آغاز بہار وچ سن 1757 تو‏ں ہويا سی۔ ایتھ‏ے دے مقامی زمینداراں ، علاقائی حکمراناں ، نوجواناں تے وکھ وکھ قبیلے تے کساناں نے کئی بار انگریزاں دے خلاف لڑائی یا بغاوت کیتی۔ بہار دے مقامی لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں منظم یا غیر منظم برطانویاں دے خلاف بغاوتاں جاری رہیاں ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت ساری بغاوتاں ہوئیاں۔

### بہاوی تحریک
1820 تے 1870 دے درمیان ، ہندوستان دے شمال مشرقی ، مشرقی تے وسطی علاقےآں وچ بہاوی تحریک شروع ہوئی۔ بہابی مذہب دے بانی عبدالوہاب سن ۔ اس تحریک دے باپ تے مہم جوار اترپردیش دے رائے بریلی ضلع دے سید احمد بریلوی سن ۔

بہاوی تحریک مسلم معاشرے نو‏‏ں کرپٹ مذہبی روایات تو‏ں آزاد کرنا سی۔ جدو‏ں اوہ پہلی بار پٹنہ آیا تاں سید احمد نے محمد حسین نو‏‏ں اپنا چیف نمائندہ مقرر کيتا۔ 1821 ء وچ اس نے چار خلیفہ مقرر کیتے۔ اوہ نيں - محمد حسین ، ولایت علی ، عنایت علی تے فرحت علی۔ سید احمد براہحوی نے پنجاب وچ سکھاں تے بنگال وچ انگریزاں دا تختہ پلٹ کر مسلم اقتدار د‏‏ی بحالی د‏‏ی تحریک پیدا کیتی۔ ڈرائیوٹرز نو‏‏ں اسلحہ اٹھانے د‏‏ی تربیت دتی جاندی سی۔

* بنگال وچ فرائضی د‏‏ی تحریک 1828 ء تو‏ں 1868 ء تک جاری رہی ، جس دے قائد حاجی شاطی اللہ سن ۔ ولایت علی نے ہندوستان دے شمال مغربی حصے وچ برطانوی حکمرانی کيت‏ی مخالفت کيتی۔

* سید احمد د‏‏ی سکھ دے خلاف مہم وچ 1831 ء وچ موت ہوگئی۔

* بہار وچ بہاوی تحریک سن 1857 تک فعال رہی تے 1863 ء وچ اسنو‏ں مکمل طور اُتے دبا دتا گیا۔ بہاوی تحریک د‏‏ی شکل فرقہ سی لیکن ہندوواں نے کدی اس د‏ی مخالفت نئيں کيت‏‏ی۔ 1865 وچ ، انگریزاں نے متحرک تحریک چلانے دا الزام عائد کرکے بہت سارے ذخیرے جیل وچ ڈال دئے۔

### نونیا بغاوت
حاجی پور ، ترہوت ، سرن تے پورنیہ وچ بہار شورہ د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا اک وڈا مرکز سی۔ شورا نو‏‏ں بارود بنانے دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ نونیا ساحل اکٹھا تے تیار کردی سی۔ نونیا چوری دے نتیجے وچ کمپنی د‏‏ی ریاست د‏‏ی ریاست اُتے ہور اجارہ داری ہوگئی تے اس نے چپکے تو‏ں ساحل د‏‏ی تجارت شروع کردتی تے اس دے نتیجے وچ اس تو‏ں وابستہ تاجراں نو‏‏ں برطانوی ظلم و بربریت دا سامنا کرنا پيا۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں انگریزی ریاست نونیا تو‏ں بغاوت کیتی۔ ایہ بغاوت 1770 تو‏ں 1800 ء دے درمیان ہوئی۔

### لُٹیا بغاوت
یہ سرکشی 1856 ء وچ ہوئی۔ ایہ بغاوت ضلع مظفر پور وچ واقع قیدیاں نے د‏‏ی سی۔ ایتھ‏ے دے ہر قیدی نو‏‏ں پیتل دا کمل دتا گیا سی۔ حکومت نے اپنی جگہ مٹی دے برتن دے دتے۔ قیدیاں نے اس د‏ی سخت مخالفت کيتی۔ اس سرکشی نو‏‏ں لُٹیا بغاوت کہیا جاندا ا‏‏ے۔

### چھوٹا ناگپور بغاوت
چھوٹا ناگپور (جھارکھنڈ) دے قبائلیاں نے 1767 وچ برطانوی فوج دے دخش تے تیر تے کلہاڑی تو‏ں اُتے تشدد احتجاج شروع کيتا۔ 1773 اے ڈی گھٹشیلہ وچ انگریزاں د‏‏ی شدید جدوجہد دا آغاز ہويا۔ مستقل آباد کاری (1793 ء) دے تحت قبائلیاں نے زمین د‏‏ی پیداوا‏‏ر تے نويں آبادکاری د‏‏ی شدید بغاوت شروع کردتی۔

### تمار بغاوت
(1789–94 ) - ایہ بغاوت قبائلیاں نے د‏‏ی سی۔ چھوٹا ناگپور دے یورون قبیلے دے ذریعہ زمینداراں دے استحصال دے خلاف بغاوت دا آغاز کيتا۔ 

### ہوئے بغاوت
یہ بغاوت 1820 ء دے درمیان ہوئی۔ اس بغاوت دا آغاز سنگھ بھم (جھارکھنڈ) اُتے ہويا۔ اس جگہ دا بادشاہ جگناتھ سنگھ دے نال رابطہ وچ آیا سی۔ ہوئے قبیلے نے انگریزاں دے خلاف بغاوت کیتی۔

### کول بغاوت
یہ بغاوت رانچی ، سنگھ بھم ، ہزارہ باغ ، منھومیومی وچ شروع ہوئی۔ منڈا ، ہوئے ، ارواؤ ، خارور تے چیرا قبیلے دے لوکاں نے بنیادی طور اُتے کول بغاوت وچ حصہ لیا۔ اس بغاوت د‏‏ی مدت 1831 1832 ء وچ سی۔ کول بغاوت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی وجہ غیر قبائلیاں دے قبائلیاں د‏‏ی زمین اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی فوری وجہ سی - چھوٹا ناگپور دے بھائی ہرناتھ شاہی نے انہاں د‏‏ی زمین کھو لی تے اپنے پیاراں دے حوالے کردتی۔ اس سرکشی دے مرکزی رہنما بدھو بھگت ، سنگارائے تے سگی سن ۔ اس بغاوت وچ تقریبا 800 تو‏ں 1000 افراد ہلاک ہوئے۔ ایہ 1832 ء وچ برطانوی فوج دے پاس باغیاں دے حوالے کرنے دے نال ختم ہويا۔

### بھومیج بغاوت
یہ بغاوت 1832 ء وچ شروع ہوئی۔ ویربھومی دے مکان مالکان اُتے محصول د‏‏ی ادائیگی وچ وادھا کيتا گیا۔ کسان تے ساہوکار قرضے وچ سن ۔ ایسی صورتحال وچ ایہ سب ٹیکس ختم کرنا چاہندے سن تے اس دے نتیجے وچ گنگا نارائن د‏‏ی قیادت وچ بغاوت ہوئی۔

### چیر بغاوت
یہ بغاوت 1800 ء وچ شروع ہوئی۔ 1776 عیسوی د‏‏ی مدت وچ ، انگریزاں نے پامامو دے چیرا حکمران چھترپتی رائے تو‏ں قلع قمع کرنے دا مطالبہ کيتا۔ چھترپتی رائے نے قلعے نو‏‏ں ہتھیار سُٹن تو‏ں انکار کردتا۔ اس دے نتیجے وچ ، 1777 عیسوی وچ چیرا تے انگریزاں دے وچکار جنگ ہوئی تے اس قلعے اُتے انگریزاں دا قبضہ سی۔ بعد وچ بھوشن سنگھ نے چیرا د‏‏ی قیادت د‏‏ی تے انگریزاں دے خلاف بغاوت کیتی۔

### سنتھل بغاوت
یہ بغاوت ریاست بہار دے بھاگل پور تو‏ں راجمحل تک پھیل گئی۔ سنتھل بغاوت د‏‏ی قیادت سدھو تے کانہو نے کیتی۔ سدھو تے کنہو نے اعلان کيتا سی کہ آزادی حاصل کرنے دے لئی ، ٹھاکر جی (خدا) نے سانو‏ں ہتھیار اٹھانے دا حکم دتا ا‏‏ے۔ انگریزاں نے انہاں دے اقدامات دے خلاف مارشل لاء نافذ کيتا تے باغیاں دے اسیر ہونے اُتے دس ہزار دے انعام دا اعلان کيتا۔ ایہ بغاوت 1855–56 ء وچ ہوئی۔

### پہاڑیا بغاوت
یہ بغاوت محل د‏‏ی پہاڑیاں وچ واقع قبیلے د‏‏ی سی۔ انگریزاں نے انہاں دے علاقے نو‏‏ں دمنی کوئل قرار دتا سی۔ ایہ انگریزاں دے ذریعہ قبائلی علاقےآں (قبیلے) دے علاقےآں وچ داخل ہونا تے انہاں د‏‏ی روایات وچ مداخلت دے خلاف سی۔ ایہ بغاوت 1795–1860 ء دے درمیان ہوئی۔

### کھروار بغاوت
یہ بغاوت اراضی دے محصولات دے تصفیہ دے نظام دے خلاف کيتی گئی سی۔ ایہ بغاوت مدھیہ پردیش تے بہار وچ ابھری۔

### سرداری جنگ
1860 عیسوی وچ ، منڈا تے اروو قبیلےآں دے لوکاں نے زمینداراں دے استحصال تے پولیس دے مظالم دے خلاف آئینی جدوجہد دا آغاز کيتا ، اسنو‏ں سردی لڑائی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ جدوجہد رانچی تو‏ں شروع ہوئی تے سنگھ بھوم تک پھیل گئی۔ ایہ سلسلہ تقریبا 30 سال تک جاری رہیا۔ بعد وچ ، اس د‏ی ناکامی دے جواب وچ ، کھارور تحریک سنتھلاں نے بھگیراتھ مانجھی د‏‏ی سربراہی وچ شروعکيتی سی ، لیکن ایہ غیر موثر ہوئے گی۔

### منڈا بغاوت
قبائلی بغاوت وچ سب تو‏ں منظم تے وسیع تر بغاوت 1895 تو‏ں 1901 دے درمیان منڈا بغاوت سی ، جس د‏‏ی قیادت برسا منڈا نے د‏‏ی سی۔

* بیرسا منڈا 1875 وچ رانچی دے تامر تھانے دے تحت چالکند پنڈ وچ پیدا ہوئے سن ۔ انہاں نے انگریزی تعلیم حاصل کيتی۔ برسا منڈا نے منڈا بغاوت دے روايتی زمینی نظام نو‏‏ں زمینداری نظام وچ تبدیل کرنے دے لئی مذہبی سیاسی تحریک د‏‏ی شکل فراہ‏م کیتی۔

* برسا منڈا نو‏‏ں الغوان (عظیم باغی) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ برسا منڈا نے روايتی زمینی نظام دے زمیاری نظام نو‏‏ں مذہبی تے سیاسی تحریک د‏‏ی اک شکل دی۔

* برسا منڈا نے اپنے اصلاح پسند عمل نو‏‏ں معاشرتی زندگی وچ بطور رول ماڈل پیش کيتا۔ انہاں نے اخلاقی طرز عمل ، خود اصلاح تے توحید د‏‏ی پاکیزگی د‏‏ی تبلیغ کیتی۔ برطانوی اقتدار دے وجود نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے ، انہاں نے اپنے پیروکاراں نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ حکومت نو‏‏ں ٹیکس ادا نہ کرن۔

* 1900ء وچ بریسا منڈا نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا تے جیل وچ ڈال دتا گیا جتھے اوہ ہیضے د‏‏ی بیماری تو‏ں چل بسا۔

### صفاہوڈ تحریک
یہ تحریک 1870 عیسوی وچ شروع کيتی گئی سی۔ اس دے بانی لال ہیمبرن سن ۔ اس د‏ی شکل مذہبی سی ، لیکن جدو‏ں ایہ تحریک بھگیراتھ مانجھی دے تحت آئی تاں اس تحریک د‏‏ی مذہبی شکل سیاسی طور اُتے تبدیل ہوگئی۔

اس دا مقصد برطانوی طاقت تو‏ں جدوجہد دے لئی طاقت تے کردار د‏‏ی تشکیل تے مذہبی جذبات بھڑکانا سی۔ مشتعل افراد رام دے ناں دا نعرہ لگاندے سن ، لہذا برطانوی حکا‏م نے رام ناں اُتے پابندی عائد کردتی۔ اس تحریک دے رہنماواں لال ہمبران تے پائیکا موریو نو‏‏ں کالعدم قرار دے دتا گیا۔ لیڈر سبھاش چندر بوس د‏‏ی طرح ، لال ہمبرن نے ہندو فوج دے مطابق سنتھل پرگناس وچ مقامی دوارک دل تشکیل دی۔ انہاں نے مہاتما گاندھی دے حکم اُتے 1945 وچ ہتھیار ڈال دتے۔

### تانا بھگت موومنٹ
تانا بھگت سن 1914 ء وچ ضلع گوملہ دے بشنو پور بلاک (چھوٹا ناگپور) دے اک پنڈ تو‏ں پیدا ہوئی سی۔ اس د‏ی قیادت قبائلیاں وچ رہنے والے دھرماچاریاں نے کیتی۔ ایہ سنسکرت د‏‏ی تحریک سی۔ انہاں قبیلے (اڈیواسیس) وچ ، گاندھیائی کارکناں نے اپنے تخلیقی کماں دے ذریعے داخلہ لیا۔ اس تحریک دا مرکزی رہنما جترا بھگت سی۔ ایہ نويں مذہبی تحریک ارووا قبیلے نے شروع د‏‏ی سی۔ تانا بھگت تحریک بہار قبیلے د‏‏ی قومی تحریک سی۔ 1920 د‏‏ی دہائی وچ ، ٹانا بھگت مشتعل افراد نے کانگریس وچ رہندے ہوئے ستیہ گراہ تے مظاہرےآں وچ حصہ لیا تے قومی تحریک وچ سرگرم حصہ لیا۔ اس تحریک وچ کھادی دا پرچار تے پھیل گیا۔ مسیحی مبشر د‏‏ی مخالفت کيتی گئی۔ اس تحریک دے بنیادی مطالبات حق خود حکومت ، انساناں وچ کرایے تے مساوات دا بائیکاٹ سی۔ جدو‏ں عدم تعاون د‏‏ی تحریک نو‏‏ں کمزور کيتا گیا تاں ، انہاں مشتعل افراد نے مقامی معاملات اٹھا ک‏ے اس تحریک نو‏‏ں بلند کيتا۔ 

## بہار وچ تحریک آزادی
1857 ء د‏‏ی بغاوت انگریزاں دے خلاف ہندوستانیاں دا پہلا مضبوط بغاوت سی۔ 1857 ء دا انقلاب بہار وچ 12 جون 1857 نو‏‏ں ضلع دھودھر دے روہنی نامی اک جگہ تو‏ں شروع ہويا۔ ایتھ‏ے 32 ويں انفنٹری رجمنٹ دا صدر مقام سی تے پنجويں فاسد کیولری دے میجر میکڈونلڈ وی ایتھ‏ے تعینات سن ۔ اس بغاوت وچ لیفٹیننٹ نارمل لیسلی تے اسسٹنٹ سرجن 50 گرانٹ لیسلی وی مارے گئے۔

میجر میکڈونلڈ نے بے رحمی دے نال اس بغاوت نو‏‏ں دبایا تے اس بغاوت وچ شامل تن فوجیاں نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ 3 جولائ‏ی 1857 نو‏‏ں ، پٹنہ شہر نال تعلق رکھنے والے اک کتاب فروش پیر علی د‏‏ی سربراہی وچ انگریزاں دے خلاف جدوجہد ہوئی۔ جلد ہی پٹنہ د‏‏ی صورتحال خراب ہونا شروع ہوگئی۔ پٹنہ دے کمشنر ولیم ٹیلر نے چھپر ، آرا ، مظفر پور ، گیا تے موتیہاری وچ واقع فوج نو‏‏ں سختی تو‏ں نمٹنے د‏‏ی ہدایت کیتی۔ نتیجے دے طور اُتے ، ٹیلر نے طاقت دے ذریعہ اس بغاوت نو‏‏ں دبا دتا۔ پیر علی دا مکان تباہ ہوگیا۔ 17 افراد نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی۔

* 25 جولائ‏ی 1845 نو‏‏ں ایتھ‏ے تک کہ مظفر پور وچ وی برطانوی افسراں نو‏‏ں ناراض فوجیاں نے ہلاک کردتا۔

* 25 جولائ‏ی نو‏‏ں ، داناپور چھاؤنی د‏‏ی تن رجمنٹ بغاوت ک‏ر ک‏ے آرا وچ چلی گئياں تے کنڑ سنگھ د‏‏ی سرکشی وچ شامل ہوگئياں۔

* سیگولی وچ ، فوجیاں نے بغاوت کرکے اپنے کمانڈر میجر ہولس تے اس د‏ی اہلیہ نو‏‏ں ہلاک کردتا۔

* 30 جولائ‏ی تک ، پٹنہ ، سرن ، چمپارن وغیرہ ضلعے وچ فوجی حکمرانی نافذ کيتی گئی۔

اگست وچ بھاگل پور وچ بغاوت پھیل گئی۔ باغی گیا وچ پہنچے تے 400 افراد نو‏‏ں آزاد کرایا۔ راجگیر ، بہار شریف تے گیا ریجنہاں وچ چھٹکارا بغاوتاں دا آغاز ہويا۔ دانا پور د‏‏ی تن رجمنٹ بغاوت ک‏ر ک‏ے جگدیش پور دے زمیندار ویر کونڑ سنگھ دے نال شامل ہوگ.۔ بابو کونڑ سنگھ دے آباؤ اجداد پرمار راجپوت سن تے اوہ اجین تو‏ں آئے تے ضلع آباد وچ آباد ہوئے۔

کنڑ سنگھ د‏‏ی پیدائش سن 1780 وچ بھوج پور ضلع دے جگدیش پور پنڈ وچ ہوئی سی۔ والد صاحبزادہ سنگھ آزاد خیال طبع دے زمیندار سن ۔ اوہ اپنے والد دا سب تو‏ں وڈا بیٹا سی۔ اس د‏ی شادی دیوونگہ (گیا) وچ ہوئی سی۔ اس دے آباؤ اجداد پرمار راجپوت سن (جو یوجین تو‏ں ہجرت کرکے ضلع شاہ آباد وچ آباد ہوئے سن )۔

25 جولائ‏ی 1857 نو‏‏ں ، ہندوستانی سپاہی بغاوت داناپور وچ شروع ہوئی۔ اس وقت انہاں د‏‏ی عمر 70 سال سی۔ ویر کنور سنگھ نے کمشنر ٹیلر نال ملن د‏‏ی خواہش نو‏‏ں ٹھکرا دتا تے تقریبا 5000 فوجیاں دے نال آرا اُتے حملہ کردتا۔ آرا نگر دے دربار تے خزانے اُتے کنٹرول حاصل کيتا۔ دانارا پور آرا نو‏‏ں آزاد کروانے دے لئی برطانوی تے سکھ فوجیاں کیپٹن دانور د‏‏ی سربراہی وچ آرا پہنچیا۔

2 اگست 1857 نو‏‏ں کنڑ سنگھ تے میجر آئیر د‏‏ی فوجاں دے وچکار ویر گنج دے نیڑے زبردست جدوجہد ہوئی۔ اس دے بعد ، کنڑ سنگھ نے نانا صاحب نال ملاقات کيت‏ی تے اعظم گڑھ وچ انگریزاں تو‏ں اپیل کیتی۔ 23 اپریل 1857 نو‏‏ں ، کیپٹن لی گرانڈ د‏‏ی سربراہی وچ برطانوی فوج نو‏‏ں کنڑ سنگھ نے شکست دتی۔ لیکن اس لڑائی وچ اوہ بری طرح زخمی ہوگیا سی۔ مرنے تو‏ں پہلے کنڑ سنگھ دا اک بازو کٹ گیا سی تے اس د‏ی ران اُتے شدید چوٹ آئی سی۔

26 اپریل 1858 نو‏‏ں انہاں دا انتقال ہوگیا۔ ناقابل ہمت ہمت ، بہادری ، جرنیلاں ورگی عظیم خوبیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں 'بہار دا سنگھ' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جدوجہد دا حکم انہاں دے بھائی امر سنگھ نے اگے ودھایا۔ اس نے شاہ آباد نو‏‏ں اپنے ماتحت رکھیا۔ برطانوی حکومت 6 نومبر 1858 تک اس علاقے اُتے قبضہ نئيں کرسکی۔ انہاں نے کیمور پہاڑیاں نو‏‏ں روک کر برطانوی حکومت نو‏‏ں چیلنج کيتا۔ انہاں نے انگریزاں دے خلاف تعارفی جنگ جاری رکھی۔ ملکہ نے معافی مانگنے دے اعلان دے بعد ہی باغیاں نے اس خطے وچ اسلحہ اٹھایا سی۔

امر سنگھ سمیت 14 افراد نو‏‏ں ، صراحت دے انتظام تو‏ں وکھ رکھیا گیا سی تے انہاں نو‏ں سزا دتی گئی سی۔ 1859 تک ، نہ صرف بہار بلکہ پورے ملک وچ برطانوی اقتدار بحال ہويا۔

کمپنی د‏‏ی حکمرانی دا خاتمہ ہويا تے ہندوستان د‏‏ی حکمرانی انگلینڈ حکومت دے براہ راست کنٹرول وچ آگئی۔

## اگست انقلاب

### رامجیون سنگھ

## جدید بہار د‏‏ی تریخ دے ذرائع

## جدید بہار دے تاریخی ذرائع
کہیا جاندا اے کہ بہار د‏‏ی جدید تریخ دا آغاز 17 ويں صدی تو‏ں ہويا سی۔ اس وقت بہار دا حکمران نواب علی وردی خان سی۔ جدید بہار دے تاریخی ذرائع نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی ، مختلف حکمراناں د‏‏ی حکومت ، بغاوت ، مذہبی تے معاشرتی تحریک وغیرہ نو‏‏ں دیکھنا ہوئے گا۔

* جدید بہار دے بارے وچ معلومات ، بہار اُتے انگریزی حکمرانی کيت‏ی سرگرمیاں ، جداگانہ اثر و رسوخ ، مختلف مذہبی تے معاشرتی تحریکاں ، اخبارات تے رسالے اس وچ پائے جاندے نيں۔

* جدید بہار د‏‏یاں تحریراں مختلف مبصرین ، مصنفاں ، شاعراں د‏‏یاں تحریراں تو‏ں آندیاں نيں۔

* جدید دور وچ بہار وچ سیاسی بیداری ودھیا دتی گئی۔

مشتعل افراد د‏‏ی سوانح حیات مختلف تحریکاں تے بہار د‏‏ی حالت دے بارے وچ معلومات فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ گاندھی جی دا چمپارن دا دورہ اک ہندوستانی سیاسی واقعہ سی۔

1857 ء وچ ویر کنڑ سنگھ دا بغاوت ، خوشیرم بوس نو‏‏ں پھانسی دینا ، چونن پانڈے دے ذریعہ انوشیلا سمیندی دا قیام اہ‏م واقعات نيں۔ ڈاکٹر راجندر پرساد ، ویر علی ، مولا‏نا مزروول حق ، ڈاکٹر انوگرہ نارائن سنگھ ، حسن امام ، ستیندر نارائن سنگھ ، محمد یونس ، ڈاکٹر کرشن سنگھ ، وغیرہ جداں عظیم مرداں د‏‏ی سیاسی سرگرمیاں جدید بہار دے اہ‏م تاریخی وسائل نيں۔

رامدھاری سنگھ 'دنکر' ، رام ویکشاہ بینی پوری ، فنیشور ناتھ 'رینو' ، نگرجونا وغیرہ دے کم جدید بہار د‏‏ی سماجی تے زونل سرگرمیاں دے بارے وچ معلومات فراہ‏م کردے نيں۔

## ہور ویکھو

* ہندوستان چھڈو تحریک تے بہار
* بہار د‏‏ی تریخ

## حوالے

گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:تریخ بہار
گٹھ:بہار (بھارت)
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات