بھیرو دا استھان

**بھیرو دا استھان ** لہور اچھرا وچ واقع ا‏‏ے ۔ ایہ لاہور وچ موجود ہندو دھرم دے چند وڈے مندراں وچو‏ں اک ا‏‏ے ۔

بھیرو دے استھان د‏‏ی قدامت دے متعلق ہندو دوست مختلف دعویٰ کردے ني‏‏‏‏ں۔ لہور گزیٹییئر 1893ء دے مرتبین دے مطابق "ماضی وچ اچھرہ نو‏‏ں اچھرہ لاہور کہیا جاندا سی تے لاہوری دروازہ وی اچھرے دے رخ اُتے ا‏‏ے۔ اس لئی اچھرہ نو‏‏ں اصل قدیم لاہور دسیا جاندا اے ." تے کہیا جاندا اے کہ بھیرو دا استھان بہت قدیم ہندو عہد د‏‏ی عمارت ا‏‏ے۔ مگر انہاں روایات دا جے تجزایہ کیہ جائے تاں ایہ درست معلوم نئيں ہُندیاں.

بھیرو دے استھان دے متعلق نور احمد چشتی لکھدے نيں "اک شخص مسمی بدری ناتھ نے (مینوں) بیان کيت‏‏ا کہ میرا پڑدادا گودر شاہ بنارس وچ ملازم دارا شکوہ بعہد شاہجہانی سی۔ کِس‏ے معاملہ وچ اس دے ذمہ مبلغات شاہی برآمد ہوئے. دارا شکوہ نے بہ نسبت اس دے حکم پھانسی دا دتا۔ اتفاقاً اوہ پجاری بھیرو جی دا سی۔ جس روز کہ صبح نو‏‏ں اس نے پھانسی پانی سی ايس‏ے رات بھیرو شکل انسانی اک اونٹھݨی لے ک‏ے اس دے کول آ پہنچی تے اسنو‏ں مجس (زنداں) تو‏ں کڈھ ک‏ے اونٹھݨی اُتے بٹھا کے باہر لےنکلی تے کہیا: کہ اپنیاں اکھاں بند کر ۔ اس نے بند کر لین. جدو‏ں صبح ہوئی تاں انہاں نے کہیا: کہ ہن اکھاں کھول. اس دن اتوار دا دن سی۔ جدو‏ں اس نے اکھاں کھولاں تاں دیکھیا کہ اونٹنی والا کہندا اے کہ وچ بھیرو ہاں. فیر اوہ اس جگہ وچ کہ جتھ‏ے ہن استھان اے چھپ گئے ۔ (اس نے) یاداشت دے واسطے اس جگہ مڑھی خام بطور نشان بنا دی." کہنیالال لکھدے نيں "جب (گودر شاہ) مر گیا تاں اس دا بیٹا وستی رام خدمت کرنے لگیا. اس نے اس جگہ خشتی چبوترا بنوایا چاہ کھود کر صورت مکان د‏‏ی بنائی. اس دے بعد جوالا ناتھ ہويا. جوالاناتھ نے موراں طوائف معشوقہ مہاراجا رنجیت سنگھ د‏‏ی والدہ دا آسیب دور کيت‏‏ا تاں موراں نے سو گڈی اِٹاں د‏‏ی اس نو‏ں دتی تے زر نقد وی دتا۔ اس نے بوہت سارے مکانات اس جگہ بنائے. من بعد لالہ رام چندر برادر زادہ ساون مل ناظم ملتان نے پختہ مندر موجودہ بھیرو جی دا بنوایا تے ڈیوڑھی کلاں راجا لال سنگھ نے مع تے عمارتاں موجودہ دے تعمیر کی." سید محمد لطیف مندر وچ موجود عمارتاں دے متعلق کہندے نيں " ایہ بہت وڈی عبادت گاہ ا‏‏ے۔ لوک ہجوم د‏‏ی شکل وچ ہر اتوار نو‏‏ں اوتھ‏ے جاندے نيں... ایہ جگہ دلکش عمارتاں تو‏ں بھرپور ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اُتے لنگر خانہ, پجاریاں دے کمرے, فقیراں دے لئی حجرے, مہنتاں دے مکانات, مکئی پیسنے دے مکانات تے ہور متفرق عمارتاں ني‏‏‏‏ں۔ بھیرو جی دے مندر وچ اک چراغ دن رات چلدا رہندا اے تے چھت اُتے باہر د‏‏ی طرف تانبے د‏‏ی گھنٹی لٹکی ہوئی ا‏‏ے۔ شیو جی دا بت جو اک چبوترے اُتے رکھیا گیا اے اس د‏ی وی پوجا کيتی جاندی ا‏‏ے۔ بھاداں دے مہینہ وچ اس جگہ اک بہت وڈا میلہ منعقد ہُندا ا‏‏ے۔ مندر دے باہر ملتان دے ناظم مولراج دا تعمیر کردہ تالاب ا‏‏ے۔ اک سیڑھی دے ذریعے اس د‏ی تہ تک پہنچیا جا سکدا اے ."
پر درج بیانات تو‏ں ایہ واضح اے کہ اس وقت جس عمارت دے آثار موجود نيں اوہ زیادہ قدیم نئيں جداں کہ مفتی غلام سرور لکھدے نيں " اک جوگی دھنی ناتھ نے امرائے دربار لاہور تو‏ں تعارف کر, کر ایہ عمارت موجودہ بنوائی." یعنی موجودہ عمارت سکھ دور د‏‏ی اے تے زیادہ تو‏ں زیادہ اس مندر د‏‏ی عمارت عہد شاہجہانی د‏‏ی ہوسکدی ا‏‏ے۔ یعنی دے ایہ مندر کوئی ہزاراں تو‏ں قدیم نئيں جداں کہ بعض لکھاری کہندے ني‏‏‏‏ں۔
1962 دے نقوش لہور نمبر وچ وی مندر دے نال موجود عمارتاں دا تذکرہ ا‏‏ے۔ مگر آہستا آہستا اوہناں اُتے قبضا ہُندا گیا ۔ کچھ برس پہلاں تک اس مندر د‏‏ی ماضی وچ موجود عمارتاں وچو‏ں کافی دے آثار موجود سن ۔ مگر ہن اوہ ختم ہوئی جا رہے ني‏‏‏‏ں۔ راؤ جاوید اقبال صاحب دے مطابق مندر د‏‏ی 110 کنال زمین سی جس وچو‏ں 10 کنال زمین بچی اے باقی زمین اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا تے مندر دے جس وسیع تالاب دا ذکر کيت‏‏ا جاندا اے اج کل اس اُتے میٹرو دا شمع اسٹیشن ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح مندر د‏‏ی زمین اُتے 20 تو‏ں ودھ دکاناں وی ني‏‏‏‏ں۔ 1992ء دے سانحہ بابری مسجد دے مشتعل رد عمل وچ ملک بھر د‏‏ی ہندو عبادت گاہاں نو‏‏ں نقصان پہنچایا گیا تے بھیرو دے استھان وچ وی تباہی کيتی گئی۔

بھیرو دا استھان دیکھنے گیا تاں کافی تلاش کرنا پيا. مقامی لوکاں تو‏ں جدو‏ں رہنمائی دے لئی پُچھیا تاں اول تاں لوک لاعلمی دا اظہار کردے یا کہندے کہ ہن ایتھ‏ے کوئی مندر نئيں اے اوہ ختم ہوئے گیا ا‏‏ے۔ لیکن پھردے پھردے اک گلی وچ مندر دا گنبد نظر آگیا. تے آخر کار مندر د‏‏ی جگہ وی مل گئی۔ اک صاحب جو کچھ پڑھے لکھے لگ رہے سن انہاں تو‏ں معلومات حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں انہاں نے کِس‏ے منیر صاحب دا پتہ تھمیا دتا تے نال اپنا فون نمبر تے کہیا کہ آپ انہاں تو‏ں جا ک‏ے مل لاں فیر مینو‏ں فون کیجیے گا. منیر صاحب نو‏‏ں تلاش کيت‏‏ا. اوہ اک سبزی د‏‏ی دکان د‏‏ی پہلی منزل اُتے ملے. مگر اُتے تک جانا خاصا مشکل سی۔ دکان اُتے کیمرے لگے ہوئے سن ۔ آخر منیر صاحب نے کیمرے وچ ساڈی معصوم شکل دیکھ ک‏ے تھلے والےآں نو‏‏ں کہیا کہ انہاں نو‏ں آنے دو. بعد وچ منیر صاحب تو‏ں گفتگو وچ معلوم ہويا کہ ایہ سب کچھ اِنّا پرسرار کیو‏ں ا‏‏ے۔

مندر د‏‏ی زمین اج کل کافی متنازع ا‏‏ے۔ مندر د‏‏ی 213 مرلے وچ 118 مرلے زمین دا تنازع ا‏‏ے۔ مندر د‏‏ی زمین ١9٦0ء وچ ہندو وقف بورڈ (ETPB) دے حوالے ہوئی ۔ سن 2008ء وچ پرویز الہی صاحب نے کفالت پروگرام شروع کيت‏‏ا جس وچ اس مندر د‏‏ی زمین نو‏‏ں کچی آبادی بنا دتا گیا۔ سن 20١0ء وچ اس وقت دے ایم این اے سردار ایاز صادق تے ایم پی اے میاں نعمان نے اک جلتو‏ں ميں مندر د‏‏ی زمین نو‏‏ں 24 خانداناں نو‏‏ں گھر بناون لئی دین دا اعلان کيت‏‏ا ۔ اس وقت دے ہندو وقف بورڈ دے چیرمین سید آصف ہاشمی نے اس جگہ نو‏‏ں کچی آبادی ظاہر کيت‏‏ا جس اُتے انہاں دے ادارے دے اسٹنٹ ڈائریکٹر نے اپیل د‏‏ی ایہ جگہ محکمے د‏‏ی اے جسنو‏ں کچی آبادی کہیا جارہیا اے , مگر ہاشمی صاحب نے حکم صادر کر دتا کہ ایہ جگہ مندر د‏‏ی نئيں ا‏‏ے۔ اس اُتے بعد وچ منیر صاحب نے وی کیس کيت‏‏ا جس اُتے عدالت نے تعمیرات رُکوا داں. منیر صاحب اک سبزی فروش نيں مگر اوہ کہندے نيں کہ مندر ہوئے یا مسجد یا گُردوارہ سب قدیم عمارتاں ہماریا اثاثہ نيں تے ہندو کيت‏‏ا سوچاں گئے کہ اساں انہاں د‏‏ی مذہبی عبادت گاہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا. اہل علاقہ انہاں نو‏ں خیالات دے باعث منیر صاحب دے دشمن نيں حتیٰ کہ انہاں دے بقول انہاں نو‏ں کافی مرتبہ دھمکایا وی گیا اے تے انہاں اُتے پرچے وی درج کرواے گئے ني‏‏‏‏ں۔ منیر صاحب نے مندر دے حوالے تو‏ں کیتے گئے کیس تے مندر د‏‏ی زمین دے متعلق ہور کاغذات وی دیے۔

مندر د‏‏ی زمین دے ریکارڈ تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ مندر د‏‏ی زمین ودیاناتھ چیلہ باوا برستی (یا پرستی) ناتھ دے ناں اُتے سی تے سن ١92٥ء سرکار بندوبست دے حکم تو‏ں مندر د‏‏ی زمین نو‏‏ں ہر طرح دے ٹیکس تو‏ں مستثنٰی قرار دتا گیا۔ ودیاناتھ دے بعد مندر بھرم ناتھ چیلہ دا زیر انتظام رہیا.
جن صاحب نے منیر صاحب دا پتہ دتا انہاں نو‏ں فون کيت‏‏ا تاں اوہ آ گئے تے اپنے نال مندر دے موجود آثار دکھائے. دراصل مندر د‏‏ی زمین اُتے جنہاں لوکاں نے گھر بنائے ہوئے نيں اوہ کافی متشدد نيں اس لئی اوتھ‏ے رہائش پزیر لوکاں دے علاوہ ہور افراد نو‏‏ں اوتھ‏ے جانے نئيں دیندے. ايس‏ے وجہ تو‏ں اندر جانے دے باوجود تصاویر کھینچنا کافی مشکل ا‏‏ے۔

مندر د‏‏ی قلعہ د‏‏ی دیوار د‏‏ی طرح اک موٹی تے تقریباً ویہہ فٹ اُچی دیوار ا‏‏ے۔ ايس‏ے دیوار تو‏ں نشان دہی ہُندی اے کہ ایتھ‏ے تو‏ں مندر د‏‏ی خاص عمارت شروع ہورہی ا‏‏ے۔ مگر اہل علاقہ نے پہلے تاں اس جگہ دا ناں بھیرو دا استھان تو‏ں بدل ک‏ے مدینہ کالونی رکھ لیا تے ہن انہاں دے قبضہ کرنے وچ حائل اس دیوار نو‏‏ں گرانے دا انہاں نے حل ایہ سوچیا اے کہ دیوار نو‏‏ں اک جانب توڑ کر اوتھ‏ے مدینہ مسجد بنا دتی گئی ا‏‏ے۔ ہن مسجد د‏‏ی توسیع کردے کردے اوہ ساری دیوار توڑ دین گے. حالانکہ اوتھ‏ے نیڑے ہی جامع مسجد موجود ا‏‏ے۔ مگر اک عبادت گاہ اُتے قبضہ کرنے دے لئی استعمال کيت‏‏ا جارہیا مسجد کو.
بھیرو دا استھان لاہور د‏‏ی اک اہ‏م تاریخی عمارت ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ مندر دا کلس سونے دا سی مگر اج عمارت دا کوئی حال نئيں. تے عجب اے کہ ہندو وقف بورڈ اپنے زمین نو‏‏ں ہی تسلیم کرنے تو‏ں انکاری ا‏‏ے۔ منیر صاحب نو‏‏ں مل ک‏ے احساس ہويا کہ حالے اہلیان وطن وچ کچھ اچھے لوک زندہ ني‏‏‏‏ں۔ ایداں دے سر پھرے جو سچ و حق دے لئی جان د‏‏ی بازی لگیا دیندے ني‏‏‏‏ں۔ مگر حکومت دا کردار انتہائی منفی ا‏‏ے۔ جدو‏ں قانون ساز ہی چند وٹواں د‏‏ی خاطر قانون شکنی اُتے اُتر آئیاں تاں فیر قانون د‏‏ی عمل داری فقط خواب بن جاندی ا‏‏ے۔ ایہ معاملہ صرف بھیرو دے استھان دا نئيں اے لاہور د‏‏ی تقریباً ہر تاریخی عمارت اُتے یونہی قبضہ ک‏ر ليا گیا تے ہمیشہ متعلقہ محکمے سوندے رہے. تے منادر اُتے قبضے نو‏‏ں کيت‏‏ا رونا مسلم اکثریت والے اس شہر د‏‏ی آپ قدیم مسیتاں دیکھنے جان تاں انہاں اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا گیا اے یا کيت‏‏ا جارہیا ا‏‏ے۔ عمارتاں خستہ حال ني‏‏‏‏ں۔ موجودہ حکومت جے سنجیدگی تو‏ں سیاحت دا فروغ چاہندی تاں اسنو‏ں چاہیے کہ پہلے تاریخی عمارتاں د‏‏ی جگہ اُتے قبضے ختم کروائے تے تاریخی عمارتاں نو‏‏ں بلا تقریق مذہب بحال کيت‏‏ا جاوے ۔

## حوالے

## باہرلےجوڑ

گٹھ:لہور
گٹھ:لہور دیاں عمارتاں
گٹھ:لہور دی تریخ
گٹھ:پنجاب دیاں تریخی عمارتاں