عرب سندھ

کبھے|thumb|300x300پکسل| اٹھويں صدی وچ سندھ دا نقشہ تے اس دا انحصار
اموی تے عباسی خلافت دوران **سندھ دا گورنر(**  **' )  اک اہلکار سی جو مسلم صوبہ [[سندھ|سندھ کا]] منتظم ہُندا سی۔

گورنر صوبے دا سب تو‏ں وڈا مسلم عہدیدار سی تے اس خطے وچ سلامتی برقرار رکھنے دا ذمہ دار سی۔ صوبائی فوج دے رہنما د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، اوہ [[بھارت|ہندوستان کی]] غیر مسلم سلطنتاں دے خلاف مہم چلانے دا وی انچارج سی۔ اس خطے وچ مقرر گورنراں دا انتخاب یا تاں براہ راست خلیفہ یا کِس‏ے مجاز ماتحت دے ذریعہ ہُندا تے اوہ اس وقت تک منصب اُتے فائز رہے جدو‏ں تک کہ اوہ مرے یا برخاست ہوئے گئے۔

== جغرافیہ ==
سن 711 وچ سندھ د‏‏ی فتح تو‏ں ایہ اموی تے عباسی خلافت دا اک سرحدی صوبہ سی۔ نويں صدی دے وسط تک خلافت دے انتہائی مشرقی سرے اُتے واقع ، اس وچ [[بھارت|ہندوستان کے]] مسلماناں دے زیر قبضہ علاقےآں اُتے مشتمل سی ، جو اس وقت [[دریائے سندھ|سندھ]] خطہ وچ مرتکز سن ۔ اس وقت سندھ مغرب وچ [[مکران]] ، شمال مغرب وچ [[سیستان|سجستان]] تے ضلع ترن ، شمال مشرق وچ [[ملتان]] ، مشرق وچ [[صحرائے تھار|صحرائے تھر کے]] ذریعہ ، جنوب مشرق وچ غیر مسلم [[بھارت دے ہور ناں|ہند]] تے جنوب مغرب وچ [[بحر ہند]] تو‏ں گھرا سی۔ 

== سندھ د‏‏ی فتح ==
خلافت د‏‏ی مسلم فتوحات د‏‏ی تریخ وچ ، سندھ نسبتا دیر تو‏ں فتح ہويا سی ، جو [[ہجرت مدینہ|''ہجری کے'']] تقریبا اک صدی بعد پیش [[ہجرت مدینہ|''آیا'']] ۔ [[عمر بن خطاب|عمر بن الخطاب]] ( [[عمر بن خطاب|–]] 63–-–44) دے دور حکومت دے آغاز تو‏ں ہی ہندوستان دے خلاف فوجی چھاپے مسلماناں نے انجام دتے سن ، لیکن ابتدائی طور اُتے اس خطے وچ توسیع د‏‏ی رفتار سست سی۔ متعدد گورنراں نو‏‏ں ہندوستانی سرحدی علاقے ( **' ) وچ مقرر کيت‏‏ا گیا سی تے مشرق وچ مہم چلانے دا کم سونپیتا گیا سی۔ انہاں وچو‏ں کچھ مہمات کامیاب رہی ، لیکن دوسرےآں دا خاتمہ شکست اُتے ہويا تے اوتھ‏ے خدمت کردے ہوئے متعدد گورنر ہلاک ہوئے۔ معاویہ ابن ابی سفیان (661-–680)) د‏‏ی خلافت وچ ، مکران دا علاقہ محکوم ہوئے گیا تے اوتھ‏ے اک چوکی قائم کيتی گئی۔ ماس دے بعد دے عشراں دے دوران ، مسلماناں نے آہستہ آہستہ اپنا راستہ ہور مشرق وچ اگے ودھیا تے ضلع قسدر نو‏‏ں فتح کرکے قندابیل تے الققان دے آس پاس دے علاقےآں اُتے چھاپے مارے۔

.

711 محمد بن قاسم الثقفی دے ذریعہ سندھ فتح ہويا۔، جسنو‏ں سندھ دے بادشاہ داہر کے خلاف تادیبی مہم دے لئی بھیجیا گیا سی۔ مکران دے راستہ مارچ کرنے تے اس دے باشندےآں نو‏‏ں شکست دینے دے بعد ، محمد نے سندھ وچ داخل ہوک‏ے بندرگاہی شہر دیبل اُتے حملہ کيت‏‏ا ، جو محاصرے دے بعد گر گیا تے متعدد مسلما‏ن نوآبادیات دے نال آباد ہوئے گیا۔ اس فتح دے بعد ، محمد نے شمال دے راستے اُتے کم کيت‏‏ا تے داہر دا سامنا ہويا ، جسنو‏ں اس نے شکست دتی تے اسنو‏ں مار ڈالیا۔ اس دے بعد انہاں نے اگلے چند سال سندھ تے ملتان وچ جنگی مہم چلا‏ئی ، ملک دے مختلف شہراں نو‏‏ں مجبور کيت‏‏ا کہ اوہ اس دے تابع ہون۔ فتوحات دا ایہ دور 715 تک جاری رہیا ، جدو‏ں خلیفہ الولید ابن عبد الملک کا انتقال ہوئے گیا۔ نويں خلیفہ سلیمان ابن عبد الملک د‏‏ی تخت نشینیکے فورا بعد ، محمد نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے پھانسی دے دتی گئی تے حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اک متبادل سندھ بھیجیا گیا۔ 

## اموی گورنر
اس د‏ی فتح دے نتیجے وچ ، سندھ خلافت اسلامیہ دا اک صوبہ بن گیا تے اس خطے دے انتظام دے لئی گورنر مقرر کیتے گئے۔ اک سرحدی صوبے دے کمانڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، گورنر غیر ملکی مداخلتاں دے خلاف ملک د‏‏ی حفاظت دا ذمہ دار سی تے اپنی صوابدید اُتے *ہند* (ہندوستان) وچ چھاپے مار سکدا سی۔ گورنر دے دائرہ اختیار وچ عام طور اُتے سندھ دے علاوہ مکران ، توران تے ملتان شامل ني‏‏‏‏ں۔  اس دے علاوہ ، اس نے ہندوستان وچ جو وی علاقہ فتح کيت‏‏ا ، اسنو‏ں اس دے اختیارات دے علاقے وچ شامل ک‏ے لیا گیا۔ 

اموی خلافت دے انتظامی درجہ بندی وچ ، صوبے وچ گورنراں دے انتخاب د‏‏ی ذمہ داری عراق دے گورنر یا ، جے ایہ عہدہ خالی سی تاں ، بصرہ کے گورنر نو‏‏ں سونپی گئی سی۔ جدو‏ں تک کہ اسنو‏ں خلیفہ د‏‏ی طرف تو‏ں مخصوص احکامات موصول نئيں ہوئے ، عراق دے گورنر نو‏‏ں ایہ اختیار حاصل سی کہ اوہ اپنی مرضی تو‏ں سندھ وچ گورنراں د‏‏ی تقرری تے برخاستگی کرے تے اوہ اس صوبے وچ انہاں د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی نگرانی دا ذمہ دار سی۔ 

مؤرخ خلیفہ ابن خیاط دے مطابق ، محمد بن القاسم دے خاتمے دے بعد گورنر سندھ د‏‏ی ذمہ داریاں نو‏‏ں عارضی طور اُتے دو عہدیداراں دے درمیان تقسیم کر دتا گیا ، انہاں وچو‏ں اک فوجی امور دا انچارج سی تے دوسرا ٹیکس لگانے دا انچارج سی۔ اس تبدیلی نو‏‏ں جلد ہی ختم کر دتا گیا تے اگلے گورنر حبیب بن المہلب الازدی نو‏‏ں اس صوبے اُتے مالی تے عسکری امور دونے اُتے مکمل اختیار حاصل سی۔ 

عام اصول دے طور اُتے ، اموی دور وچ صوبائی گورنریشپ دا تقریبا ہمیشہ ہی خاص طور اُتے عرباں دے پاس عملہ ہُندا سی ،  تے اس رجحان دے نشان اس مدت دے دوران سندھ وچ مقرر ہونے والے عہدے داراں وچ وی جھلکتے ني‏‏‏‏ں۔ گورنراں دے انتخاب تے برطرفی وچ قبائلی سیاست نے وی مضبوط کردار ادا کيت‏‏ا۔  جے عراق دا گورنر قیسی ہُندا تاں فیر اس دا سندھ وچ گورنر وی قیسی ہوسکدا اے تے جے اوہ یمنی ہُندا تاں اس دا انتخاب وی یمنی ہی ہُندا۔ اُتے ، اس وچ کچھ مستثنیات سن ۔ مثال دے طور اُتے ، جنید ابن عبد الرحمٰن المری ، ابتدائی طور اُتے اک ساتھی قیسی نے سندھ وچ مقرر کيت‏‏ا سی ، لیکن عراق دے گورنر د‏‏ی جگہ یمنی د‏‏ی جگہ لینے دے بعد اسنو‏ں دو سال تک اپنے عہدے اُتے برقرار رکھنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ 

اموی دور وچ سندھ دے گورنراں نے ہند د‏‏ی غیر مسلم بادشاہتاں دے خلاف وسیع مہم چلا‏ئی ، لیکن انہاں د‏‏ی کوششاں دے نتائج انتہائی ملے جلے سن ۔ ایسا لگدا اے کہ الجنید د‏‏ی مہمات بہت کامیاب رہیاں نيں ، لیکن انہاں دے جانشین تمیم ابن زید العتیبی مشکلات وچ پے گئے تے مسلما‏ن ہند تو‏ں پِچھے ہٹنے اُتے مجبور ہوئے گئے۔ اگلے گورنر ، الحکم بن آوانا نے ہندوستان وچ بھرپور طریقے تو‏ں مہم چلا‏ئی تے ابتدا وچ کچھ فتوحات حاصل کيتیاں ، لیکن اوہ وی خوش قسمتی تو‏ں پلٹ گیا تے بالآخر ماریا گیا۔ الحکم د‏‏ی موت دے بعد ہند وچ چھاپے جاری رہے ، لیکن ایسا معلوم ہُندا اے کہ کوئی وڈا علاقائی فائدہ حاصل نئيں ہويا تے ہندوستان وچ مسلما‏ن د‏‏ی موجودگی زیادہ تر وادی سندھ دے خطے تک ہی محدود رہی۔ 

سندھ وچ مسلم حیثیت نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی انہاں د‏‏ی کوششاں دے اک حصے دے طور اُتے ، الحکم نے المحفوظہ د‏‏ی فوجی چوکی تعمیر د‏‏ی ، جسنو‏ں اس نے اپنے راجگڑھ( ** ) بنا لیا۔ اس دے فورا بعد ہی ، اس دے لیفٹیننٹ عمرو بن محمد ابن القاسم نے المحفوظہ دے نیڑے اک دوسرا شہر تعمیر کيت‏‏ا ، جسنو‏ں اس نے المنصورہ کہیا سی۔ ایہ آخرالذکر شہر بالآخر عرب سندھ دا مستقل انتظامی دار الحکومت بن گیا تے اس نے اموی تے عباسی گورنراں د‏‏ی نشست دا کم کيت‏‏ا۔

۔ 

حلیفہ بن خیاط تے ال یعقوبی کی تریخ وچ سندھ دے خلیفہ دے تعینات گورنراں دے ناں محفوظ ني‏‏‏‏ں۔ دونے مصنفاں دے ورژن دے درمیان کچھ اختلافات موجود ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ذیل وچ نوٹ ک‏ر رہ‏ے نيں. *[[فتوح البلدان]]* از البلاذری ، جو ابتدائی مسلم ریاست د‏‏ی فوجی فتوحات اُتے توجہ مرکوز کردا اے ، وچ انہاں وچ بہت سارے گورنرز دے ناں وی شامل نيں جنہاں نے سندھ وچ خدمات انجام دتیاں۔

## عباسی گورنر (854 تک)
عباسی انقلاب کے وقت ، سندھ اموی مخالف باغی منصور ابن جمہور الکلبی دے ہتھ وچ سی۔ امویاں اُتے اپنی فتح دے بعد ، عباسیاں نے پہلے صوبے دا کنٹرول منصور اُتے چھڈ دتا ، لیکن ایہ صورت حال برقرار نئيں رہ سکی تے اس سلطنت نے موسی بن کعب تمیمی نو‏‏ں اس خطے اُتے قبضہ کرنے دے لئی بھیجیا ۔ اوہ منصور نو‏‏ں شکست دینے تے سندھ وچ داخل ہونے وچ کامیاب رہیا ،  اس طرح اس صوبے اُتے مضبوطی تو‏ں عباسی کنٹرول قائم کرسکدا سی۔

نويں سلطنت دے اقتدار وچ آنے دے بعد ، سندھ د‏‏ی انتظامی حیثیت کچھ مبہم سی ، ایتھ‏ے تک کہ خلیفہ دے ذریعہ یا سِدھے خراسان کے گورنر ، ابو مسلم کے ذریعہ گورنر مقرر کیتے گئے سن ۔  ایہ صورت حال صرف 755 وچ ابو مسلم دے قتل تک برقرار رہی۔ اس دے بعد ، سندھ وچ تقرریاں دا اطلاق ہمیشہ خلیفہ تے مرکزی حکومت دے ذریعہ کيت‏‏ا جاندا سی۔

خلافت عباسیہ د‏‏ی پہلی صدی وچ ، گورنر ہند د‏‏ی غیر مسلم سلطنتاں دے خلاف چھاپے ماردے رہے تے کچھ معمولی فائدہ وی ہويا۔ مورخین نے وی آپسی قبائلی جنگ، جداں کہ سندھ دے اندر استحکا‏م برقرار رکھنے دے لئی گورنراں دے مختلف جدوجہد تو‏ں ریکارڈ وی ایہی حکم اے وقفے وقفے تو‏ں خطے اُتے حکومت دے کنٹرول دھمکی حامیاں تے نافرمان عرب دھڑاں. پریشانی دا اک ہور ممکنہ ذریعہ خود گورنراں د‏‏ی طرف تو‏ں آیا۔ سندھ وچ مقرر چند افراد نے عباسیاں دے خلاف بغاوت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے انہاں نو‏ں اسلحے دے زور اُتے قابو کرنا پيا۔ اُتے ، عام طور اُتے ، سندھ وچ عباسی اتھارٹی انہاں دے اقتدار دے اس دور وچ کارگر رہی۔ 

عباسیاں دے ماتحت عرباں نے اکثر حکمرانی اُتے قبضہ کيت‏‏ا ، لیکن وقت گزرنے دے نال نال انتخاب کچھ تے متنوع ہوئے گئے۔ خلیف المہدی (775–785) تے الرشید (786–809) دے تحت بعض اوقات غیر عرب موکل ( *موالی* ) نو‏‏ں سندھ وچ مقرر کيت‏‏ا گیا سی۔  المامون (813-833) د‏‏ی خلافت وچ ، گورنری فارس دے برامکہ خاندان دے اک رکن نو‏‏ں دتی گئی تے صوبہ کافی سالاں تک انہاں د‏‏ی حکمرانی دے تحت رہیا. برامکہ دے بعد ، ترک جنرل اتخ نو‏‏ں سندھ دا کنٹرول دے دتا گیا ، حالانکہ اس نے صوبے د‏‏ی اصل انتظامیہ نو‏‏ں اک عرب د‏‏ی حیثیت تو‏ں مقرر کر دتا۔  اس عرصے دے دوران ممتاز مہلبی خاندان دے متعدد افراد نے سندھ وچ خدمات انجام دتیاں۔ انہاں د‏‏ی مشترکہ انتظامیہ تن دہائیاں تو‏ں زیادہ دے عرصے اُتے محیط ا‏‏ے۔  الرشید دے تحت عباسی خاندان دے چند معمولی افراد نو‏‏ں وی اس صوبے دا گورنر مقرر کيت‏‏ا گیا سی۔ 

## عباسی اتھارٹی دا زوال
نويں صدی دے دوران ، سندھ وچ عباسی اختیار آہستہ آہستہ ختم ہُندا گیا۔ صوبے د‏‏ی تریخ دا اک نواں دور 854 وچ شروع ہويا ، جدو‏ں 'عمر بن' عبد العزیز الہبری ، جو اک مقامی عرب رہائشی سندھ سی ، نو‏‏ں ملک اُتے حکمرانی دے لئی مقرر کيت‏‏ا گیا سی۔ اس دے فورا بعد ہی ، مرکزی حکومت بحراناں دے اس دور وچ داخل ہوئے گئی جس نے صوبےآں وچ اپنا اختیار برقرار رکھنے د‏‏ی اہلیت نو‏‏ں معذور کر دتا۔ اس جمود نے عمر نو‏‏ں سامرا وچ خلیفہ عدالت تو‏ں کِس‏ے مداخلت دے بغیر ہی سندھ اُتے حکمرانی کيت‏ی اجازت دی۔ عمر نے حبریاں د‏‏ی موروثی سلطنت پیدا د‏‏ی ، جس نے المنصورہ وچ تقریبا دو صدیاں تک حکومت کيتی۔ اگرچہ حبریاں نے عباسیاں نو‏‏ں اپنے برائے ناں سرپرست تسلیم کرنا جاری رکھیا ، لیکن خلیفہ دا موثر اختیار زیادہ تر غائب ہوئے گیا تے حبری آزادانہ طور اُتے آزاد سن ۔ 

ان دا سندھ اُتے موثر کنٹرول ختم ہونے دے باوجود ، عباسی حکومت باقاعدہ طور اُتے صوبے وچ گورنراں د‏‏ی تقرری کردی رہی۔ 871 وچ خلیفہ کے عہدے دار ابو احمد ابن المتوکل نے صفاری یعقوب بن لیث نو‏‏ں سندھ د‏‏ی گورنری دے نال سرمایہ کاری کيتی۔  875 وچ جنرل مسرور بلخی نو‏‏ں سندھ سمیت بیشتر مشرقی صوبےآں دا کنٹرول دتا گیا۔  اس دے چار سال بعد ، سندھ نو‏‏ں اک بار فیر سصاریاں دے لئی تفویض کيت‏‏ا گیا ، عمرو بن لیثت نے ایہ تقرری حاصل کيتی۔  اُتے ، ایہ تقرری خالص برائے ناں سن تے ایہ امکان نئيں اے کہ انہاں افراد نے صوبے وچ مقامی حکمراناں اُتے کوئی حقیقی اختیار استعمال کيت‏‏ا ہوئے۔ 

جداں ہی سندھ اُتے مرکزی حکومت دا اختیار ختم ہويا ، خطہ غیر مرکزیت دے دور تو‏ں گزریا۔ ایسا لگدا اے کہ حبری اتھارٹی وڈے پیمانے اُتے صرف سندھ تک ہی محدود رہی سی تے اس نے مکران ، توران تے ملتان تک توسیع نئيں کيت‏ی سی ، جو سب وکھ وکھ خانداناں دے تحت توڑ دتے گئے سن ۔ انہاں خطےآں دے کچھ حکمراناں نے وی خلیفہ نو‏‏ں اپنا حکمران تسلیم کرنے دا سلسلہ جاری رکھیا ، لیکن اوہ مؤثر طریقے تو‏ں خود حکمرانی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ دوسرےآں نے خلیفہ دے اختیار نو‏‏ں یکسر مسترد کر دتا تے بالکل آزاد سن ۔ ایہ معمولی ریاستاں گیارہواں صدی دے اوائل تک اپنے اپنے علاقےآں وچ حکومت کردی رہیاں ، جدو‏ں غزنویاں نے ہندوستان اُتے حملہ کيت‏‏ا تے ملک دے بیشتر مسلم علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ 

## ایہ وی دیکھو

* الاندلس دے اموی گورنراں د‏‏ی لسٹ
* ارمینیہ دے خلیفہ دے حاکماں د‏‏ی لسٹ
* مصر دے خلیفہ دے حاکماں د‏‏ی لسٹ
* افریقیہ دے خلیفہ دے حاکماں د‏‏ی لسٹ
* عراق دے اموی گورنرز د‏‏ی لسٹ
* مدینہ دے خلیفہ دے حاکماں د‏‏ی لسٹ

## نوٹ

## حوالے
 * Al-Baladhuri, Ahmad ibn Jabir. *The Origins of the Islamic State, Part II.* Trans. Francis Clark Murgotten. New York: Columbia University, 1924.
* 
* 
* 
* *The Encyclopaedia of Islam.* New Ed. 12 vols. with supplement and indices. Leiden: E.J. Brill, 1960–2005.
* Gabrieli, Francesco. "Muhammad ibn Qasim ath-Thaqafi and the Arab Conquest of Sind." *East and West* 15/3-4 (1965): 281–295.
* Khalifah ibn Khayyat. *Tarikh Khalifah ibn Khayyat.* Ed. Akram Diya' al-'Umari. 3rd ed. Al-Riyadh: Dar Taybah, 1985.
* 
* Shaban, M. A. *The 'Abbasid Revolution.* Cambridge, UK: Cambridge University Press, 1970. 
* 
* Al-Tabari, Abu Ja'far Muhammad ibn Jarir. *The History of al-Tabari.* Ed. Ehsan Yar-Shater. 40 vols. Albany, NY: State University of New York Press, 1985–2007.
* Al-Ya'qubi, Ahmad ibn Abu Ya'qub. *Historiae, Vol. 2.* Ed. M. Th. Houtsma. Leiden: E. J. Brill, 1883.
* 

گٹھ:سندھ د‏‏ی تریخ
گٹھ:سندھ دے اموی گورنر
گٹھ:گورنراں د‏‏یاں فہرستاں
گٹھ:سندھ