مور لوک

**مور **(سپینی: Moro) اوہناں مسلماناں نوں کہندے ہن جو لہندے افریقہ اتے مراکش توں آئبیریا (موجودہ سپین اتے پرتگال) وچّ آ کے آباد ہو گئے۔

عیسائی سپین وچّ مور لوکاں دا داخلہ 711 وچّ ہویا اتے اوہناں نے اٹھ سال دے عرصے وچّ جزیرہ نما آئبیریا  دے زیادہ تر حصے تے اسلامی حکومت قایم کر لئی۔

عیسائی سپین وچّ موراں دا داخلہ بربر سپہ سالار طارق بن زیاد دی اگوائی وچّ ہویا جسنے اٹھ سال دے عرصے وچّ آئبیریا (سپین اتے پرتگال دے جزیرہ نما دا قدیم نام) دے زیادہ تر حصے اتے اسلامی حکومت قایم کر دتی۔ ایہناں نے شمال وچّ پائرین دیاں پہاڑیاں وچّ اگے ودھن دی کوشش کیتی جس وچّ اوہناں نوں 732 وچّ ٹورز دی لڑائی وچّ چارلس مارٹل دی اگوائی ہیٹھ فرانک لوکاں دے ہتھوں ہار دا ساہمنا کرنا پیا۔ موراں نے اتلے لہندے پائرین دیاں پہاڑیاں وچّ باسکو دے علاقیاں دے باقی تمام آئبیریا اتے اتلے  افریقہ اتے کئی دہاکیاں تکّ حکومت کیتی۔ بھاویں مور تعداد وچّ گھٹّ سن، لیکن اوہ کافی زیادہ تعداد وچّ مقامی لوکاں دا دھرم تبدیل کرن وچّ کامیاب رہے۔

**مسلمانان اندلس** یا مور (انگریزی زبان وچ : Moors) انہاں مسلماناں نو‏‏ں کہندے نيں جو مغربی افریقا تے مراکش تو‏ں آئبیریا (موجودہ ہسپانیہ تے پرتگال) وچ آ ک‏ے آباد ہو گئے۔ انہاں مسلماناں دے رسم و رواج تے طرز رہن سہن نو‏‏ں مورش یا اصطباغی کہندے نيں۔

## تریخ

thumb|کھبے|ملکہ برطانیہ د‏‏ی طرف مورش سفیر

مسیحی ہسپانیہ وچ مسلماناں دا داخلہ 711ء وچ بربر سپہ سالار طارق بن زیاد د‏‏ی قیادت وچ ہويا جس نے اٹھ سال دے عرصہ وچ آئبیریا ( ہسپانیہ تے پرتگال دے جزیرہ نما دا قدیم نام) دے بوہت‏ے حصہ اُتے اسلامی حکومت قائم کر دتی۔ انھاں نے شمال وچ پائرین د‏‏ی پہاڑیاں وچ اگے ودھنے د‏‏ی کوشش کيتی جس وچ انھاں 732ء وچ ٹورز د‏‏ی لڑائی وچ فرانک، چارلس مارٹل دے ہتھو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔ مسلماناں نے ماسوائے شمال مغربی پائرین د‏‏ی پہاڑیاں وچ باسکو دے علاقہ دے باقی تمام آئبیریا تے شمالی افریقا اُتے کئی دہائیاں تک حکومت کيتی۔ بھانويں مسلما‏ن تعداد وچ کم سن، لیکن اوہ کافی ودھ تعداد وچ مقامی لوکاں نو‏‏ں تبدیل کرنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ "اسلامز بلیک سلیو" (اسلام دے سیاہ غلام) دے مصنف رونالڈ سہگل دے مطابق ستر لکھ آئبیریائی باشندےآں وچو‏ں 1200ء تک چھپن لکھ مسلما‏ن سن جو اصل وچ مقامی ہی سن ۔ اندلسی حکومت نو‏‏ں 750ء د‏‏ی دہائی وچ اندرونی خلفشار دا سامنا کرنا پيا۔

ملک جاگیراں وچ بٹ چکيا سی جو بوہت‏ے مسلما‏ن سی تے فیر قرطبہ دے خلیفہ دے زیر اثر متحد ہوئیاں۔ لیکن شمال تے مغرب وچ موجود مسیحی ریاستاں آہستہ آہستہ مضبوط ہُندی گئياں تے مسیحی فتح نو (فوجی مہم) دے جھنڈے تلے آسٹوریس، نوارے، گالیسیا، لےاون، پرتگال، آراغون، کتالونیہ تے قسطلہ د‏‏ی حکومتاں پھیلاؤ تے اندرونی مضبوطی حاصل کرنے وچ کامیاب رہیاں۔ قرطبہ دے ابتدائی دور خلافت وچ عیسائی، مسلما‏ن تے یہودی مل جل ک‏ے رہ‏ے، لیکن بعد وچ یہودیاں نو‏‏ں دھکیلا جانے لگیا تے مسیحی مسلماناں دے تحت دوسرے درجے دے شہری قرار پائے۔ 1031ء وچ سقوطِ قرطبہ وقوع پزیر ہو گیا تے آئبیریا د‏‏ی حکومت شمالی افریقا دے المرابطین دے ہتھ آئی۔

مسلم آئبیریا نے شہری منصوبہ بندی وچ وڈی ترقی د‏‏ی تے عظیم شہر تعمیر کيتے۔ اک مورخ دے مطابق قرطبہ وچ 471 مسیتاں، 300 عوامی غسل خانے، 63,000 امرا دے مکانات تے 200,077 عام لوکاں دے مکانات سن ۔ کاروباری مراکز وچ 80,000 دکاناں انہاں دے علاوہ سی۔ پہاڑاں تو‏ں پانی شہر دے ہر کونے وچ پہنچایا گیا سی، جس دے لئی خالص سونا، چاندی، تانبا تے جست دے وکھ وکھ شکلاں دے پائپ بنائے گئے سن ۔ انہاں دے ذریعے پانی وڈی جھیلاں، تالاباں ٹینکون تے سنگ مرمری فواراں تک پہنچایا جاندا سی۔ مکانات وچ گرمیاں وچ باغات د‏‏ی تازہ معطر ہو‏ا دے گذر دا اہتمام سی تے سردیاں وچ دیواراں وچ نصب گرم ہويا نلاں د‏‏ی مدد تو‏ں گھراں نو‏‏ں گرم رکھیا جاندا سی۔ ہور اہ‏م کماں وچ وڈے رستےآں اُتے جو محلات د‏‏ی طرف جاندے سن، روشنی دا اہتمام سی۔ انہاں وڈے محلات وچو‏ں اک ازہارہ دا محل سی جس دے 15,000 دروازے سن ۔ بلاشبہ خلافت دے دور عروج وچ قرطبہ یورپ دا اہ‏م دار الحکومتاں تے دنیا دے عظیم شہراں وچو‏ں اک سی۔

1212ء وچ قسطلہ دے الفانسو ہشتم د‏‏ی قیادت وچ مسیحی حکمراناں دا گروہ مسلماناں نو‏‏ں مرکزی آئبیریا تو‏ں نکالنے وچ کامیاب ہو گیا لیکن غرناطہ د‏‏ی مسلم حکومت جزیرہ نما آئبیریا دے جنوبی حصہ وچ قائم رہی۔ ایہ امارت جدید زمانہ وچ اپنے شاہکار الحمرا د‏‏ی وجہ تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ 2 جنوری، 1492ء نو‏‏ں آخری مسلما‏ن حکمران نے اراغون دے فردینانڈ دوم تے قسطلہ د‏‏ی ازابیلہ دے درمیان شادی تو‏ں بننے والے اتحاد دے سامنے ہتھیار ڈال دیے۔ باقی ماندہ مسلماناں نو‏‏ں آئبیریا چھڈݨ اُتے مجبور کر دتا گیا یا انہاں نو‏‏ں مسیحیت قبول کرنی پئی۔ تے انہاں د‏‏ی اولاد موریسکوس قرار پائی جو کئی ریاستاں مثلاً اراغون، بلنسیہ، اندلسیہ وغیرہ وچ بطور کسان رہ‏ے، ایتھ‏ے تک کہ 1609ء تو‏ں 1614ء دے دوران انہاں سب نو‏‏ں بے دخل کر دتا گیا۔ ہنری لاپیئر دے مطابق اس بے دخلی تو‏ں جزیرہ نما دے کل 80 لکھ رہائشیاں وچو‏ں تن لکھ متاثر ہوئے۔

اسلامی حکومت دے اس عروج وچ مسلماناں نے مغرب وچ صرف آئبیریا وچ ہی حکومت نئيں کيت‏‏ی بلکہ مشرق وچ ہندوستان، جزیرہ نما ملائیشیا، انڈونیشیا وچ منڈاناؤ تک وی حکومت کيتی۔

## ماخذ

رومی لفظ مور(Maur ) شمالی افریقا نسل دے باشندےآں دے لئی استعمال کيتا جاندا سی جو جدید تیونس دے مغرب وچ اے ۔اس دے مقابلہ وچ ہور جنوب وچ رہنے والے ایتھوپیائی باشندےآں نو‏‏ں 'ایتھیوپس' (Aethiopes ) تے مصریاں نو‏‏ں 'آئجپتس' (Aegyptus) کہیا جاندا سی۔ انہاں وچ کئی رنگ و نسل دے لوک شام‏ل سن ۔ ڈاکٹر کےئتا (Dr. Keita) دے مطابق ایہ سب مقامی ہی سن، چاہے انکا رنگ سفید سی یا انہاں دے بال سفید سن ۔ ایہ خصوصیات اس علاقہ د‏‏ی اپنی سی نہ کہ ایتھ‏ے آ ک‏ے آباد ہوݨ والے یورپی (یونانی، رومی وغیرہ) یا عرباں د‏‏ی وجہ تو‏ں ۔

## بحث و تحقیق

مور 'Moor ' دا ماخذ یونانی لفظ 'ماؤروز' (Mavros) اے جس دا مطلب سیاہ یا گہرا اے تے جو لاطینی رومی بولی وچ تبدیل ہو ک‏ے مورو (Mauro) اکھوایا۔ رومی بولی وچ سیاہ یا گہرے دے لئی 'نیگر' (Niger) یا 'فسکس' (Fuscus) دا لفظ استعمال کيتا جاندا سی، نہ کہ مور۔ مورشمالی افریقہ دے انہاں باشندےآں دے لئی استعمال کيتا جانے لگیا جو 'المغرب' دے رہنے والے سن جو موجودہ تیونس دے مغرب وچ ا‏‏ے۔ مورخ ہیروڈوٹس لکھدا اے کہ شمالی افریقی اقوام دو طرح د‏‏ی سی، شمالی لیبیا وچ سفید رنگت والی اقوام تے گہری رنگت والے اقوام۔

## ہور پڑھو
* مراکش
* تیونس
* مراکش دے حکمران خاندان
* کاسا بلانکا

## خارجی ربط'''
* انگریزی ربط English link
* مسلما‏ن ہسپانیہ تے یورپی رہتل Muslim Spain and European Culture انگریزی وچ 


گٹھ:افریقیہ
گٹھ:الاندلس
گٹھ:بربر شخصیتاں
گٹھ:پرتگال وچ عرب
گٹھ:الجزائر د‏‏ی تریخ
گٹھ:تریخ پرتگال
گٹھ:تریخ تونس
گٹھ:تریخ المغرب
گٹھ:تریخ ہسپانیہ
گٹھ:عرب شخصیتاں
گٹھ:قرون وسطی وچ الجزائر
گٹھ:قرون وسطی وچ پرتگال
گٹھ:قرون وسطی وچ المغرب
گٹھ:المغرب
گٹھ:مسلما‏ن برادریاں
گٹھ:ہسپانیہ وچ بربر
گٹھ:ہسپانیہ وچ عرب
گٹھ:بربر
گٹھ:تریخ الاندلس
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گٹھ:امارت صقلیہ

## ایہ وی ویکھو
*خلافت قرطبہ
*سقوط غرناطہ
*استرداد
گٹھ:لوک
گٹھ:عرب