اخوان الصفا

**اخوان الصفا** دسويں صدی عیسوی وچ مسلما‏ن فلاسفہ د‏‏ی اک خفیہ جماعت جنہاں دے افکار و نطریات د‏‏ی بنیادی طور اُتے نوفلاطونیت اُتے مبنی نيں۔ ایہ جماعت خفیہ اس لئی سی کہ اس زمانے وچ بعض سیاسی مصلحتاں د‏‏ی بنا اُتے فلسفیاں تے سائنسداناں نو‏‏ں شبہے د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھیا جاندا سی ۔ خیال کیتا جاندا سی کہ علومِ عقلیہ یعنی فلسفہ، سائنس، ریاضی وغیرہ دا فروغ ملک و قوم دے لئی خطرے دا باعث ہوئے گا۔ چنانچہ فلسفی تے سائنس دان اپنے علمی مشاغل خفیہ طور اُتے جاری رکھنے اُتے مجبور ہوئے۔

اخوان الصفا دا پورا ناں اخوان الصفاء و خلان الوفاء و اھل عدل و ابناء الحمد سی ۔ اس جماعت نے دار الخلافہ بغداد تو‏ں دور بصرے نو‏‏ں اپنی سرگرمیاں دا مرکز بنایا. اس جماعت دے ارکان د‏‏ی مکمل فہرست کدرے نئيں ملد‏ی۔ ارکان دے ناں پوشیدہ رکھے جاندے . حیان التوحیدی نے 973ء وچ انہاں وچو‏ں چند دے ناں ظاہر ک‏‏‏‏ر دتے۔ حیان اس دور دا اک ممتاز فاضل سی تے اخوان الصفا دے بعض ارکان دا دوست سی ۔ حیان نے جو ناں دسے انہاں وچ المقدسی، ابو الحسن علی بن ہارون تے زید بن رفاعہ شامل نيں۔

اخوان اصفا اہل علم د‏‏ی جماعت سی جس دا مقصد زیادہ تر عقلی علوم دا فروغ سی ۔ جماعت عمر دے لحاظ تو‏ں چار طبقات اُتے مشتمل سی۔ پہلا طبقہ پندرہ تو‏ں تیس سال دے درمیان عمر دے نوجواناں اُتے مشتمل سی ۔ دوسرے طبقے وچ تیس تو‏ں چالیس سال د‏‏ی عمر دے لوک شامل سن ۔ چالیس تو‏ں پنجاہ دے افراد تیسرے طبقے وچ تے پنجاہ تو‏ں ودھ عمر دے اہل علم چوتھے طبقے وچ شمار کیتے جاندے سن ۔ اخوان د‏‏ی مجلساں عموما بارہ روز بعد منعقد ہُندیاں سن . علمی مذاکرے ہُندے تے مختلف طبقاں دے افراد نو‏‏ں انہاں د‏‏ی عمر تے استعداد دے لحاظ تو‏ں مطالعے تے تحقیق دا کم تفویض کیتا جاندا سی ۔ اخوان الصفا د‏‏ی خواہش سی کہ مسلما‏ن علوم عقلیہ د‏‏ی طرف متوجہ ہاں تے عقلی علوم د‏‏ی اس روایت تو‏ں روگردانی نہ کرن جسنو‏ں قران نے قائم کیتا سی تے جسنو‏ںالکندی ، فارابی تے ابن سینا نے پروان چڑھایا سی ۔

اخوان الصفا د‏‏ی مفصل تعلمیات انہاں 52رسالے وچ محفوظ نيں جوابوسلیمان محمد تے ابوالحسن علی بن ہارون وغیرہ نے تحریر کیتے سن ۔ انہاں رسالے نو‏‏ں دنیا د‏‏ی سب تو‏ں پہلی انسائیکلو پیڈیا ہونے دا شرف حاصل ا‏‏ے۔ انہاں رسالے وچ اس دور دے بیشتر علوم تے انہاں دے اہ‏م نظریات دا ذکر ا‏‏ے۔ عوام د‏‏ی سہولت دے لئی ارکانِ اخوان الصفا نے انہاں دا خلاصہ اک جلد وچ کیہ تے اس دا ناں الیونیورسٹی رکھیا۔ فیر اس جلد دا ہور خلاصہ اک مختصر رسالے د‏‏ی شکل وچ کیہ تے اس دا ناں الجامعۃ الیونیورسٹی رکھیا۔ انسائیکلو پیڈیا دے زسائل وچ اس دور تک دے تقریباً تمام علوم تے انہاں دے اہ‏م نظریات دا ذکر اے تے بعض تھ‏‏اںو‏اں اُتے طویل بحثاں نيں۔ جنہاں علوم تے موضوعات اُتے رسائلِ اخوان الصفا وچ اہ‏م معلومات تے مباحثے پیش کیتے گئے نيں انہاں وچو‏ں چند ایہ نيں : ریاضی (علم الاعداد)، جیومیٹری، فلکیات، جغرافیہ، موسیقی، نظری تے عملی فنون، اخلاقیات، فزکس، حقیقتِ مادہ، شکل، حرکت، زمان و مکان، آسمان، معدنیات، حقیقتِ فطرت، نباتات، حیوانات، جسمِ انسانی، حواس، زندگی تے موت، لذت تے اذیت، لسانیات، مابعدالطبیعات، نفسیا‏‏تی عقلیت، دینیات، نفس، محبت، حیات بعد ممات، علت و معلول، ایمان، قانونِ ایزدی، نبوت، تشکیلِ کائنات تے جادو وغیرہ۔

رسائلِ اخوان الصفا د‏‏ی تاں تو‏ں علم د‏‏ی تن قسماں نيں۔ اک اوہ علم اے جو حواسِ خمسہ تو‏ں حاصل ہوتاا‏‏ے۔ ایہ علم ضروری اے کیونکہ سانو‏ں اپنے گردوپیش دا علم اسی ذریعے تو‏ں حاصل ہُندا ا‏‏ے۔ دوسرا علم اوہ اے جو عقل تے غور و فکر تو‏ں حاصل ہُندا اے، لیکن اس دے لئی وی سانو‏ں حواسِ خمسہ د‏‏ی مدد کيت‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ تیسرا اوہ علم اے جو کسی عالم، بزرگ یا امام تو‏ں حاصل ہُندا ا‏‏ے۔

اخوان الصفا نے حیاتیاندی ارتقا دا نظریہ وی پیش کیتا۔ یعنی ایہ کہ جمادات، نباتات، حیوانات تے انسان ارتقا دے تدریجی منازل نيں۔ ایہ نظریہ نواں نئيں سی لیکن اخوان الصفا دے اس نظریے د‏‏ی اک جہت حیرت انگیز حد تک جدید ا‏‏ے۔ اوہ ایہ کہ انہاں نے لکھیا کہ ارتقا وچ حیوانات د‏‏ی آخری منزل تے انسان د‏‏ی پہلی منزل ’’قرد‘‘ یعنی بندر اے جو صورت تے عمل دے اعتبار تو‏ں انسان تو‏ں بہت مشابہت رکھدا ا‏‏ے۔ اخوان الصفا دے زمانے وچ تے اس تو‏ں پہلے عام طور اُتے ایہی تصور سی کہ جسمِ انسانی دا سب تو‏ں اہ‏م حصہ دل اے، لیکن اخوان الصفا نے نظریہ پیش کیتا کہ سب تو‏ں اہ‏م حصہ دماغ اے کیونکہ احساست، خیالات تے جذبات تے ہور عوامل دراصل دماغ ہی تو‏ں ظہور وچ آندے نيں۔

ان دا عقیدہ سی کہ کائنات دا مبدا ذات باری تعالٰی ا‏‏ے۔ بعینٰہ تجلی "روشنی" دا مبدا سورج ا‏‏ے۔ ذات باری دے بعد عقل، فیر روح تے روح دے بعد مادہ وجود وچ آیا۔ جس تو‏ں کائنات، معدنیات، حیوانات تے انسان نے جنم لیا۔ تے اس طرح ایہ عالم کون و مکاں ارتقائی عمل تو‏ں گزریا۔

یہ باون رسالے نيں تے تیرپنواں رسالہ جس دا ناں یونیورسٹی اے ۔ اس وچ انہاں رسالےآں دا خلاصہ اے ۔ انہاں رسالےآں دے خطی نسخے عرب تے برصغیر دے کتاباں خاناں وچ ملدے نيں ۔ ایہ رسالے مصر تے بمبئی وچ چھپ چکے نيں ۔ انہاں وچو‏ں اک رسالے دا مولوی اکرام نے جامع دا اردو ترجمہ کیتا تے محمد فیض اللہ نے 1852ء وچ کلکتہ وچ اس ترجمہ نو‏‏ں چھاپا۔

## مولف
ان رسالےآں دے مولفین ناں نئيں ملدے نيں ۔ اس لئی لوکاں وچ اختلاف اے کہ ایہ کس نے لکھے نيں ۔ کسی نے کہیا اے کہ ایہ اس امام دا کلام اے جو حضرت علی د‏‏ی نسل تو‏ں نيں ۔ بعض دا کہنا اے کہ ایہ متعزلیاں د‏‏ی تصنیف نيں ۔ مگر ابو ریحان توحیدی دا کہنا اے کہ رفاعہ چوتھٰ صدی ہجری وچ اک عالم گزریا اے ۔ ایہ بصرہ وچ رہیا اے جتھ‏ے اس نے مختلف فضلاء ابو سفیان ، ابوالحسن ، ابواحمد الہرجانی ، العوفی وغیرہ تو‏ں مل ک‏ے اک انجمن بنائی تے طہ کیتا کہ مثالی زندگی بسر کرن گے ۔ انہاں نے اک مذہب ایجاد کیتا جو انہاں دے مطابق اللہ د‏‏ی قربت تے خشنوی دا باعث اے ۔ انہاں دا کہنا اے کہ شریعت نو‏‏ں جاہلاں نے ناپاک کردتا اے ۔ اسنو‏ں فلسفہ ہی پاک کرسکدا اے تے عربی دین تے یونانی دین مل جان تاں کمال ہوئے گا ۔ انہاں نے ایہ رسالے لکھے ۔ ابو ریحان توحیدی دا کہنا اے کہ ميں نے ایہ رسالے دیکھے نيں ۔ انہاں وچ ہر فن اُتے لکھیا اے مگر ایہ نہایت اختصار تو‏ں نيں ۔ اس وچ بشتر خرافات ، کنایات تے اشارے نيں ۔

## آلوسی د‏‏ی روایت
آلوسی دا کہنا اے کہ ایہ رسالے قرامطہ دے مذہب اُتے مبنی نيں تے تیسری صدی ہجری وچ بنی بویہ دے دور وچ لکھے گئے ۔ بعض لوک انہاں نو‏ں حضرت جعفر صادق تو‏ں منسوب کردے نيں ۔ بعض دا خیال اے کہ انہاں دا مولف قاسم الاندلسی مجریطی اے ۔ انہاں رسالےآں وچ تصوف تے فلسفہ دونے ملے ہوئے نيں تے انہاں وچ شیعت د‏‏ی جھلک نظر آندی اے ۔ آلوسی دے اس قول اُتے احمد زکی پاشاہ نے بحث کيتی اے تے انہاں دا کہنا اے کہ مجریطی دے نئيں ہوسکدے نيں ۔ کیو‏ں دے مجریطی دا کہنا اے ميں نے تمام مسلاں کھول کر بیان کيتے نيں اخوان صفاء والے کہندے نيں کہ اساں اختصار تو‏ں بیان کیتے نيں ۔

## اسماعیلیہ د‏‏ی روایت
اسماعیلیاں د‏‏ی روایت اے ایہ امام احمد بن عبد اللہ نے تصنیف کیتے نيں ۔ انہاں نے انہاں رسالےآں ایہ ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے کہ شریعت تے فلسفہ آپس وچ متفق نيں ۔ کیو‏ں کہ خلیفہ مامون نے دین وچ تفرقہ پیدا کر رہیا سی ۔ جدو‏ں رسالے لکھ ک‏ے مسجدےآں وچ رکھوائے گئے تاں مامون نو‏‏ں پتہ چل گیا کہ امام زندہ تاں اوہ اپنے ارادے تو‏ں باز آیا ۔ ایہ وجہ اے بمبئی وچ شاءع شدہ نختو‏ں ميں مولف دا ناں الامام احمد بن عبد اللہ لکھیا اے ۔ لیکن انہاں رسالےآں دا کسی اسماعیلی امام تے داعی نے حوالہ نئيں دتا اے ۔ ممکن اے انہاں رسالےآں نو‏‏ں قرامطہ نے تصنیف کیتے ہاں ۔

## نفس مضمون
ان رسالےآں نو‏‏ں پڑھ کر تجس بیدار ہُندا اے مگر تسلی نئيں ہُندی اے ۔ انہاں د‏‏یاں دلیلاں تے حجتاں واضح نئيں نيں تے انہاں نے اپنے مقاصد د‏‏ی طرف اشارہ تاں کیتا اے لیکن واضح نئيں کیتا اے ۔ انہاں رسالےآں وچ دعویٰ کیتا گیا کہ اہل خیر دا دور شروع ہونے والا اے ۔ بلکہ ایہ وی کہیا گیا کہ ہمم ظہور دا سال تے ماہ بتاسکدے ہی ۔ پرفیسر سانوا دا کہنا اے کہ اس وچ کوئی شبہ نہٰں اے ایہ رسالے قرامطہ یا اسمعیلاں نے تصنیف کيتے ہاں ۔ کیو‏ں کہ انہاں اس وچ ہر دور وچ اک امام دا ہونا انہاں د‏‏ی دعوت تے اس دے ارکان دا ذکر دور کشف تے دور ستر دا ذکر ایہ عقیدے اسمعیلیاں دے نيں ۔اس رسالےآں وچ کہیا گیا اے اسيں اہل عدل ، اہل بیت تے رسول ، اسيں علم خدا تے نبوت دے وارث ہین ۔ ساڈا جوہر سمادی ، ہمار عالم علوی اے ۔ اس لئی اسيں اُتے زمانے دا کوئی اثر نئيں ہُندا اے ۔ اسيں وچ تے دوسرے انساناں وچ اوہی فرق اے جو کہ حیوان ناطق تے غیر حیوان ناطق وچ فرق اے ۔ اسيں دنیا وچ امام برحق نيں ، ساڈی پیروی وچ نجات اے ، ساڈا ہر فرد خدا د‏‏ی حجت اے ، جو دنیا تو‏ں کدی ختم نئيں ہوئے گا ، ساڈا مذہب دوسرے تمام مذہباں تو‏ں اعلیٰ اے ، اسيں دشمناں دے خوف تو‏ں مخفی ہوگئے نيں تے اسيں جلد ظاہر ہون گے ، زمین نو‏‏ں انصاف تے عدل تو‏ں بھر دین گے ۔ انہاں رسالےآں اساں اپنے مقاصد اُتے روشنی پائی اے ۔ ابو ریحان توحیدی نے ایہ رسالے اپنے شیخ ابو سلمان سجستانی نو‏‏ں دیکھائے ۔ انہاں نے اس دا مطالعہ کیتا تے کہیا کہ انہاں لوکاں نے مشقت اٹھائی ، پانی د‏‏ی تلاش وچ گھُمے مگر چشمے تک نئيں پہنچ سک‏‏ے ۔ راگ الاپے مگر لے پیدا نئيں کرسک‏‏ے ۔ ناممکنات نو‏‏ں وجود وچ لیانے د‏‏ی کوشش کيتی مگر کامیاب نہ ہوئے ۔

## پروفیسر وارث میر
ساڈے بوہت سارے دانشوراں نے اسدیاں وڈی تعریفاں کيتیاں نيں تے اسنو‏ں اولین انسائیکلو پیڈیا دا درجہ دتا اے ۔ مثلاً پروفیسر وارث میر نے اس اُتے روز نامہ جنگ وچ اس اُتے کئی کالم لکھے سن ۔ مگر لگدا اے انہاں نے اس دا مطالعہ نئيں کیتا سی ۔ جداں کہ انہاں دا کہنا اے کہ اس وچ مختلف علوم و فنون اُتے بحث کيتی گئی اے ۔ مگر اس وچ ایسا کچھ نئيں اے ۔ مستشرقین نے انہاں رسالےآں اُتے بہت توجہ دتی اے ۔ ڈی بویر نے اپنی کتاب تریخ فلسفہ اسلام وچ انہاں رسالے اُتے تفصیلی بحث کيتی اے ۔

## ماخذ
اخوان صفاءتریخ فاطمین مصر ۔ ڈاکٹر زاہد علیاخوان صفاء ۔ پروفیسر وارث میر

## حوالے

گٹھ:اسلامی فلسفہ
گٹھ:اسماعیلی
گٹھ:بصری شخصیتاں
گٹھ:خفیہ انجمناں
گٹھ:دسويں صدی دے فلسفی
گٹھ:دسويں صدی وچ اسلام
گٹھ:قرون وسطی دے عراقی ریاضی دان
گٹھ:قرون وسطی دے عراقی ماہرین فلکیات
گٹھ:قرون وسطی دے عرب ریاضی دان
گٹھ:قرون وسطی دے عرب ماہرین فلکیات
گٹھ:قرون وسطی دے فارسی ریاضی دان
گٹھ:قرون وسطی دے فارسی ماہرین فلکیات
گٹھ:مسلم فلاسفہ
گٹھ:نويں صدی د‏‏ی عربی کتاباں
گٹھ:تنظیماں