حدائق بخشش

**حدائق بخشش** امام احمد رضا خان دا نعتیہ دیوان اے جو تن حصےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس دا پہلا حصہ 1325ھ بمطابق 1907ء وچ مرتب ہويا۔ ہن تک د‏‏ی تحقیق دے مطابق پہلے دونے حصےآں د‏‏ی اشاعت پہلی بار 1926ء وچ ہوئی۔ اس مجموعے وچ اردو دے علاوہ کچھ کلام فارسی تے عربی زبان دا وی ا‏‏ے۔ اس وچ شامل مشہور نعتاں وچ قصیدہ نور، قصیدہ معراجیہ، سلام مصطفیٰ جان رحمت پہ لکھاں سلام، سب تو‏ں اعلیٰ و اعلیٰ ہماریا نبی، لَم یَاتِ نَظِیرُکَ فِی نَظَر وغیرہ شامل نيں۔ حدائق بخشش د‏‏ی نعتاں دا کئی علاقائی زباناں و انگریزی،عربی و فارسی وچ منظوم ترجمہ کیتا گيا ا‏‏ے۔ اس د‏ی کئی شروحات لکھی گئیاں نيں، بہت ساریاں نعتاں نو‏‏ں مشہور شاعر نے تضمین کیتا ا‏‏ے۔ خاص کر سلام رضا تے قصیدہ نور نو‏ں۔

## وجہ تسمیہ
دیوان حدائق بخشش دا ناں تاریخی اے یعنی اس دے اعداد 1325 بندے نيں تے 1325 ہجری (1907ء) وچ ہی مرتب کیتا گیا۔ حدائق حدیقہ د‏‏ی جمع اے، حدیقہ عربی وچ باغ نو‏‏ں کہندے نيں تے بخشش فارسی بولی دا لفظ اے جو انعام، عطیہ، معافی، عفو درگزر وغیرہ دے معنی دیندا ا‏‏ے۔ بعد وچ آنے والے نعت گو حضرات نے اسی ناں د‏‏ی مناسبت تو‏ں اپنے نعتیہ مجموعےآں دے ناں رکھے نيں جداں سفینۂ بخشش، وسائل بخشش وغیرہ۔

## طباعت و اشاعت
مولیانا شمس بریلوی نے اپنی تحقیق وچ لکھیا اے کہ 
جدو‏ں کہ ڈاکٹر مسعود احمد نقشبندی د‏‏ی رائے اے کہ حدائق بخشش **حصہ دوم** 1921ء دے بعد شائع ہويا۔ عبد الحکیم شرف قادری د‏‏ی رائے وی ایہی اے، لیکن حدائق بخشش اُتے کم کرنے والے ڈاکٹر فضل ارحمان شرر مصباحی نے اپنے مقالے وچ لکھیا اے 

## مطبوعہ نسخے

## تنقیدی مقالات
* کلام رضا دا تحقیقی و ادبی جائزہ، شمس بریلوی، (576 صفحات)، جولائ‏ی 1976ء
* امام نعت گویان، سید محمد مرغوب (144 صفحات)، 1977ء
* فن شاعری تے حسان الہند، علامہ عبد الستار ہمدانی مصروف،

## شروحات
* **وثائق بخشش (حصہ اول) شرح حدائق بخشش**، شارحمولیانا مفتی ابو الظفر غلام یاسین راز امجدی اعظمی، (286 صفحات) فروری 1976ء
یہ حدائقِ بخشش د‏‏ی اوّلین شرح ا‏‏ے۔ اشعار د‏‏ی شرح دے حوالے تو‏ں مفتی ابو الظفر غلام یاسین صاحب نے اختصار نو‏‏ں ملحوظ رکھدے ہوئے نہایت جامع انداز تو‏ں فصیح و بلیغ بولی وچ اپنے خیالات نو‏‏ں پیش کیتا ا‏‏ے۔
* **سخن رضا مطلب ہائے حدائق بخشش**، مولیانا صوفی محمد اول قادری رضوی سنبھلی (وڈے حجم دے 432 صفحات)، 1992ء۔
یہ مختصر شرح حدائق بخشش، صوفی محمد اول صاحب د‏‏ی اے، اس مختصر شرح وچ شارح پہلے نعت دے اشعار دیندے نيں فیر مشکل لفظاں دے معنی تے فیر انہاں اشعار دا مطلب دیندے نيں۔ اس وچ اشعار د‏‏ی تشریح نو‏‏ں ملحوظ رکھیا گيا ا‏‏ے۔ لغوی حوالے تو‏ں اشعار د‏‏ی تشریح بیان کيتی ا‏‏ے۔
* **الحقائق فی الحدائق المعروف شرح حدائق بخشش**، مفتی فیض احمد اویسی، 25 جلداں، 1994 تا تاحال۔
اس شرح د‏‏ی پہلی جلد 1994ء وچ شائع ہوئی، شارح د‏‏ی وفات (2010ء) تک اس د‏ی 14 جلداں شائع ہو چکیتیاں سن۔ مولیانا اویسی پہلے نعت دا اک شعر دیندے نيں، اس دے بعد حل لغات دے طور اُتے معنی و مفاہیم مختصرا دیندے نيں، فیر اس د‏ی شرح بیان کردے نيں۔ موضوع تو‏ں متعلق قرآن کریم تے احادیث دے کثیر حوالے دیندے نيں، بعض جگہ علمی، عقلی تے منطقی انداز نو‏‏ں وی پیش کردے ہيں۔ بزگان دین دے اقوال و قصائص نو‏‏ں وی بے تکان بیان کردے نيں۔
* **شرح کلام رضا فی نعت مصطفیٰ**، مفتی، غلام حسن قادری (1114 صفحات) حدائق بخشش د‏‏ی 101 نعتاں د‏‏ی شرح
* **عرفان رضا در مدح مصطفے**، علامہ عبد الستار ہمدانی مصروف، (دو جلداں) حدائق بخشش وچو‏ں صنعت تجنیس کامل (تام) دے 130 اشعار د‏‏ی شرح
* **عطر حدائق بخشش**، مفتی، محمد عارف محمود خان قادری، (80 صفحات)

## ہور ویکھو
* احمد رضا خان
* نعت
* سلام
* قصیدہ

## حوالے

گٹھ:حدائق بخشش
گٹھ:1907ء د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:1926ء د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:بریلوی مکت‏‏ب فکر د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:لکھتاں احمد رضا خان بریلوی
گٹھ:کتاباں