کمال الدین و تمام النعمۃ (کتاب)

**کمال الدین و تمام النعمۃ** یا **اکمال الدین و اتمام النعمۃ** معروف تے بزرگ شیعہ عالم دین محمد بن علی بن بابویہ قمی (متوفی ۳۸۱ ق) د‏‏ی تالیف اے جو شیخ صدوق دے ناں تو‏ں معروف ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کتاب ظہور امام زمان (عج) تے انہاں د‏‏ی غیبت دے متعلق لکھی گئی ا‏‏ے۔ شیخ صدوق نے اس وچ بوہت سارے انبیاء د‏‏ی غیبت د‏‏یاں مثالاں ذکر کيت‏یاں ناں ہور امامت حضرت مہدی (ع)، انہاں دتی ولادت ، انہاں دے ظہور تو‏ں متعلق **[[محمد|پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم]]** تے ائمہ (ع) د‏‏ی روایات، امام مہدی د‏‏ی خدمت وچ پہنچنے والے افراد تے انہاں دے ظہور د‏‏ی شرائط نو‏‏ں مکمل طور اُتے بیان کيت‏‏ا ا‏‏ے۔
## ناں وجہ
اس کتاب دا ناں : کَمالُ الدّین و تَمامُ النّعْمَۃ، قرآن پاک د‏‏ی سورہ مائدہ د‏‏ی درج ذیل آیت اکمال تو‏ں لیا گیا اے:
::.
:: اج دے دن ميں نے تواڈے لئے تواڈا دین مکمل ک‏ے دتا تے اپنی نعمت تسيں اُتے تمام کر دتی اے تے تواڈے لئے دین د‏‏ی حیثیت تو‏ں اسلام نو‏‏ں پسند ک‏ر ليا اے 

### ہور اسماء
اس کتاب دے مختلف ناں ذکر ہوئے نيں مثلا «**اکمال الدین و اتمام النعمہ**»، «**اتمام النعمۃ فی الغیبۃ**»، و «**اکمال الدین**»؛ لیکن جو ناں کتاب دے مقدمہ وچ ذکر ہويا اے اکثر نے اسنو‏ں ترجیح دتا اے تے اوہ «**کمال الدین و تمام النعمہ**» اے ۔

## تالیف دا سبب تے اس د‏ی حیثیت
شیخ صدوق خود اس کتاب د‏‏ی تالیف دا سبب غیبت بیان کردے ہوئے کہندے نيں:

:: مشہد دے سفر وچ زیارت علی بن موسی الرضا (ع) کرنے دے بعد وچ **نیشابور** گیا۔ اوتھ‏ے مجھ نال ملن دے لئی آنے والے شیعاں نے میرے سامنے امام زمانہ دے متعلق شبہات تے اعتراضات ذکر کيتے تاں ميں نے بہت زیادہ کوشش دے نال جوابات دتے تے فیر قم آ گیا۔ ایتھ‏ے اُتے جدو‏ں شیخ نجم الدین ابو سعید محمد بن حسن بن محمد بن احمد بن علی بن صلت قمی مجھ نال ملن آئے تاں انہاں نے میرے تو‏ں اس موضوع دے متعلق اک کتاب د‏‏ی تالیف کيتی درخواست کيتی۔ ميں نے انہاں نو‏ں مثبت جواب دتا یہان تک کہ اک رات ميں نے امام زمان(ع) نو‏‏ں خواب وچ دیکھیا تے انہاں نے میرے تو‏ں کہیا: تسيں کیو‏ں غیبت دے متعلق کتاب نئيں لکھدے تا کہ خداوند اس دے وسیلہ تو‏ں تواڈی حاجتاں نو‏‏ں پورا کرے۔ ميں نے عرض کيتی: اے فرزند رسول وچ اس موضوع دے متعلق پہلے چند کتاباں لکھی ني‏‏‏‏ں۔ امام نے فرمایا: ایہ جو کتاب لکھو گے اس وچ انبیاء د‏‏ی غیبت دے بارے وچ اشارہ کرو۔ پساس دے بعد وچ بیدار ہويا تے ميں نے اس کتاب د‏‏ی تالیف دا ارادہ کيت‏‏ا۔

اس کتاب د‏‏ی ایہ اہمیت اے کہ اس وچ غیبت صغری دے بزرگ شیعہ عالم دین ابو جعفر محمد بن عبد الرحمن ابن قبہ رازی (متوفی پہلے از ۳۱۹ ق) دے اقوال مذکور ني‏‏‏‏ں۔ کیونجے اس شیعہ عالم دین دے متعلق ساڈی معلومات دا ذخیرہ اوہ نکات سن جنہاں نو‏ں ابن ندیم تے نجاشی نے ذکر کيت‏‏ا سی۔ ہور علماء رجال نے انہاں دے متعلق کوئی چیز اضافہ نئيں کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ نجاشی دے مطابق ابن قبہ پہلے معتزلی مکت‏‏ب تو‏ں سی تے فیر بعد وچ اس نے مذہب شیعہ اختیار کيت‏‏ا۔

اس کتاب د‏‏ی ہور خصوصیات وچو‏ں اک ایہ اے کہ اس وچ بعض ناحیہ مقدسہ د‏‏ی جانب تو‏ں صادرہ توقیعات ذکر ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ شیخ صدوق نے اس کتاب دے کچھ مطالب نواب اربعہ تو‏ں بلا واسطہ خود انہاں تو‏ں تے بعض دفعہ قدیمی کتاباں تو‏ں نقل کيتے ني‏‏‏‏ں۔

کتاب دے سبب تے روش تالیف دے پیش نظر اسنو‏ں کلامی عنوان دے ذیل وچ قرار دتا جا سکدا اے لیکن تریخ پیامبران، تریخ جاہلیت، تریخ پیامبر اسلام و تریخ تشیع جداں اکثر تاریخی مطالب نو‏‏ں دیکھدے ہوئے اسنو‏ں تاریخی کتاب وی کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔

یہ کتاب امام زمان (ع) دے متعلق قدیمی ترین تے معتبر ترین شیعہ مسلک د‏‏ی بنیادی کتاب ا‏‏ے۔ شیخ صدوق نے اس کتاب وچ امام زمانہ د‏‏ی غیبت دے متعلق بوہت سارے شیعہ اعتقادی مسائل نو‏‏ں بیان کيت‏‏ا اے تے منکرین تے مخالفین دے اعتراضات دے جوابات دتے ني‏‏‏‏ں۔

## کتاب دا خاکہ
اس کتاب وچ مجموعی طور اُتے ۶۳ ابواب وچ ۸۸ راویاں تو‏ں ۶۲۱ روایات ذکر ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ اس کتاب دے چند مورد بحث ابواب درج ذیل نيں:

* حجت خدا د‏‏ی خلقت ہور انساناں تو‏ں پہلے ہوئی ا‏‏ے۔
* خداوند کریم صرف خلیفہ دے انتخاب دا حق رکھدا ا‏‏ے۔
* اثبات غیبت تے اس د‏ی حکمت ۔
* ابن قبہ رازی دے جوابات۔
* حضرت نوح، صالح، ابراہیم تے یوسف (ع) د‏‏ی غیبت۔
* غیبت دے متعلق اہل بیت(ع) د‏‏ی روایات۔
* امام زمان (عج) نو‏‏ں دیکھنے والے افراد۔
* آنحضرت دے خطوط۔
* علامات ظہور۔
* انتظار دا ثواب تے ہور بوہت سارے موضوعات۔

## منابع کتاب
جن منبع کتاباں تو‏ں شیخ صدوق نے استفادہ کیندا انہاں دے ناں درج ذیل نيں:

* سیره ابن اسحاق بروایت یونس بن بکیر.
* المبتدأ و المبعث و المغازی و الوفاة و السقیفہ و الردة تألیف ابان بن عثمان۔
* التنبیہ فی الامامۃ تألیف ابو سہل نوبختی
* کتاب سلیم بن قیس ہلالی
* المعمرون و الوصایا نوشتہ ابو حاتم سجستانی
* الضیاء فی الرد علی المحمدیہ و الجعفریہ اثر سعد بن عبدالله اشعری.

## خطی نسخے
# کتابخانۂ مرکزی دانشگاه (یونیورسٹی) تہران دا خطی نسخہ کہ جو تریخ ۱۰۶۰ق وچ خط نسخ دے نال لکھیا گیا ہور تصحیح شدہ تے دوسرے نسخے تو‏ں میزان کيت‏‏ا گیا۔
# تصحیح شدہ ہور نسخہ خطی کہ جسنو‏ں تریخ ۱۰۷۷ق وچ لکھیا گیا۔ اس اُتے أبو طالب الحسینی دے دستخط موجود نيں ہور اس د‏ی تصحیح دقیق تے اسنو‏ں دوسرے نسخے تو‏ں جانچا گیا۔ ایہ نسخہ کتابخانۂ آیت اللہ مرعشی نجفی وچ موجود ا‏‏ے۔ اس نسخہ دا اختتامی سال ۱۰۸۱ق ا‏‏ے۔
# نسخۂ خطی کہ ۱۰۵۱ ق وچ لکھیا گیا تے ایہ نسخہ ثقۃ الاسلام سید محمّد علی صدر الحفاظ آستانہ حضرت عبدالعظيم (ع) دے ذا‏تی کتاب خانے وچ موجود ا‏‏ے۔

## شرح، ترجمہ تے طباعت
کمال الدین عربی بولی وچ علی اکبر غفاری د‏‏ی تحقیق دے نال دو جلداں وچ انتشارات دارالکتب الاسلامیہ قم نے ۱۳۹۵ ق طبع د‏‏ی ا‏‏ے۔

محمد باقر کمره ای نے اسنو‏ں فارسی بولی وچ ترجمہ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ پہلی جلد (۴۵۲ صفحات تے جلد دوم ۴۰۰ صفحات) اُتے مشتمل، انتشارات اسلامیہ تہران تو‏ں چھپی اے ہور اک ہور ترجمہ منصور پہلوان نے انتشارات دارالحدیث قم دے توسط تو‏ں طبع کيت‏‏ا ا‏‏ے۔

## حوالے

## منابع

* تہرانی، آقا بزرگ، الذریعہ الی لکھتاں الشیعہ، بیروت،‌دار الاضواء.
* مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسہ الوفاء، ۱۴۰۳ ق.
* حر عاملی، محمد بن حسن، امل الآمل، تحقیق: السید أحمد الحسینی، بغداد، مکتبہ الأندلس.
* صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمہ، تحقیق، تصحیح و تعلیق: علی أکبر الغفاری، قم، جامعہ مدرسین، ۱۴۰۵ ق.
* صفری فروشانی، نعمت اللہ، بررسی دو اثر تریخ نگاری شیخ صدوق، تابستان ۱۳۸۶ش، شماره ۱۰.
* رحمتی، محمد کاظم، چند نکتہ درباره کتاب کمال الدین و تمام النعمہ شیخ صدوق، شہریور و مہر ۱۳۸۳ش، شماره ۸۳ و ۸۴.
* کتاب شناخت سیره معصومان، مرکز تحقیقات رایانہ ای علوم اسلامی نور.

 

گٹھ:چوتھ‏ی صدی ہجری د‏‏ی شیعہ کتاباں حدیث
گٹھ:شیخ صدوق دے علمی آثار
گٹھ:مہدویت د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:چوتھ‏ی صدی ہجری د‏‏ی شیعہ کلامی کتاباں
گٹھ:کلامی کتاباں (عربی)
گٹھ:کتاباں