open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
عراق دا جنگلی جیون

عراق دے جنگلی جیون وچ اسدے بنسپتی اتے جاندار اتے اوہناں دے قدرتی بسیرے شامل ہن۔ عراق دے کئی بائیوم ہن جنہاں وچ اتری عراق وچ پہاڑی کردستان دا علاقہ فرات دریا دے گلے کنڈلیاں تک اے۔ دیش دے مغربی حصے شامل ہن ماروتھل اتے کجھ اردھ آؤندے کھیتر 2001 دے مطابق، عراق دیاں ستّ عام جانوراں اتے اس دیاں 12 پنچھیاں دی جان خطرے وچ اے۔ خطرے والیاں قسماں وچ اتری گنجے آئیبس اتے فارسی پھالو ہرن شامل ہن ۔ سیریا دا جنگلی کھوتا ختم ہو گیا اے، اتے عرب دی ڈارکس غزل نوں 2008 وچ الوپ ہون دا اعلان کیتا گیا سی۔
## عراقی مارش
پنچھی دے 40 سپیسیز لئی گھر دے، اتے مچھی دے کئی سپیسیز، پلسّ دی اک نمبر لئی اک سیما اے، سیما نشاندیہی ہن پنچھی سپیسیز۔ دلدل اک ویلے لکھاں پنچھیاں دا گھر سی اتے لکھاں پرواسی پنچھیاں لئی فلائنگو، پیلیکان اتے ہیئرن، جدوں اوہ سائبیریا توں افریقہ گئے سن۔ جوکھم دے خطرے وچ، عالمی دی ماربلڈ ٹیل آبادی دا 40% توں 60% اے جو کہ مارشاں وچ رہندے ہن، نال ہی دنیا دی 90% آبادی بصرہ ریڈ-واربلر دی اے۔  ستّ پرجاتیاں ہن دلدل توں الوپ ہو جاں ختم ہو گئیاں ہن، جس وچ بھارتی کرسٹڈ پورکپائین، بینڈکوٹ چوہا اتے مارش سلیٹی بگھیاڑ شامل ہن ۔ دلدل دے نکاس نال بائیوپروڈکٹیوٹی وچ اہم گراوٹ آئی؛ صدام حسین حکومت دے بہو-قومی فورس دے تختے توں بعد، دلدل وچ پانی دا وہاء مڑ بحال ہو گیا اتے ماحول نظام ٹھیک ہون لگی اے۔

عراقی دے سمندری دے پانی  کھیتر نوں کور کردے ہوئے اک زندہ کورل ریف بناندے ہن کلومیٹر 2 وچ فارسی کھاڑی دے منہ اُتے ال-عرب ندی ( 29°37′00″N 048°48′00″W )۔  ستمبر 2012 وچ اتے مئی 2013 وچ باہر ہی سائنسی سکوبا بھن-بھنّ دے مشترکہ عراقی-جرمنی چڑہائی ولوں کیتی گئی سی اس دے کھوج کرن لئی پرائر، اس نوں یعقین کیتا گیا سی، جو کہ عراق اے دی گھاٹ دے طور تے مقامی پانی روکیا مقامی کورل ریف دی ممکنا موجودگی دا پتہ لگاؤنا۔  عراقی پراں نوں دنیا دے اک بہت زیادہ مردہ-رہتا ماحول وچ گیا، کیونکہ اس کھیتر وچ سمندری پانی دا تاپمان 14 توں 34 دے وچکار اے۔
عراق اتے ترکی دے وچکار سرحدی کھیتر وچ 21 ویں صدی دے شروع وچ اک چھوٹی جہی فارسی چیتے دی آبادی پہلی وار درج کیتی گئی سی۔ 2001 اتے 2014 درمیان اس کھیتر وچ مقامی لوکاں ولوں گھٹو گھٹ 9 چیتےآں نوں ماریا گیا سی۔

## حوالے

گٹھ:عراق
بھارت دا گوا اُتے قبضہ

گوا تے قبضہ جاں حملہ (انگریزی وچ: **Annexation of Goa**)، اوہ عمل سی جس وچ جمہوریہ بھارت نے، دسمبر 1961 وچ بھارتی ہتھیاربند فوجاں ولوں کیتی گئی ہتھیاربند کاروائی نال گوا، دمن اتے دیؤ دے پرانے پورتگالی بھارتی علاقیاں اپر اپنا قبضہ کر لیا سی۔ بھارت وچ، اس عمل نوں "**گوا دی مکتی**" کیہا جاندا اے۔ پرتگال وچ اس نوں “**گوا اپر حملہ**” کیہا جاندا اے۔ 1961 وچ پورتگالی راج دے ختم ہون توں بعد گوا نوں فوجی انتظام ماتحت کنھمرن پلٹ کینڈتھ دی اگوائی وچ نائب گورنر بنایا گیا سی۔  8 جون 1962 نوں، فوجی راج دی تھاں سولیئن سرکار نے لے لئی جدوں نائب گورنر نے 29 نامزد میمبراں دی اک غیر رسمی صلاح کار کونسل نوں اس کھیتر دے پربندھ وچ مدد لئی نامزد کیتا۔  

بھارتی آرمڈ فورسز ولوں کیتی "ہتھیاربند کاروائی" دا کوڈ نام "**اوپریشن وجے**" (مطلب "جت") سی۔ اس وچ 36 گھنٹیاں توں ودھ ویلے لئی ہوائی، سمندری اتے زمینی حملے شامل سن، اتے ایہہ بھارت لئی اک فیصلہ کن جت سی، جس وچ پورتگال ولوں بھارت وچ باقی بچیاں ہوئیاں جگاواں اپر 451 سالاں دا راج ختم ہویا۔ ایہہ سرگرمی دو دن چلی، اتے لڑائی وچ 22 بھارتی اتے 30 پورتگالی مارے گئے۔ مختصر ٹکراء نے زمین تعریف اتے نندا دا مپناہ کڈھیا۔ بھارت وچ، اس کاروائی نوں تریخی طور اُتے بھارتی کھیتر دی مکتی دے روپ وچ دیکھیا گیا، جدونکہ پورتگال نے اس نوں اپنی قومی دھرتی اتے شہریاں دے خلاف اک حملے وجوں ویکھیا۔

## قانون پالیسی
سن 1947 وچ آزادی توں بعد بھارت نے گوا اتے پورتگالی حکومت نوں مانتا دتی سی۔ گوا اتے حملہ کرن توں بعد بھارت دا کیس کلونیکل حاضلات  دی غیر قانونیت دے دوآلے بنایا گیا سی۔ ایہہ دلیل ویہویں صدی دے قانونی اصولاں مطابق صحیح سی، پر سولھویں صدی دے قومانتری قانون دے ماپدنڈاں اُتے صحیح نہیں پئی۔ بھارت نے بہت سارے قومانتری بھائیچارے توں ہمدردی حاصل کیتی، مگر اس نال حملے لئی کسے قانونی مدد دا اشارہ نہیں ہویا۔  بھارتی سپریم کورٹ نے الاٹمینٹ دی موزونیت نوں پچھان لیا اتے کتے دے قانون دی جاری لاگواہلیت نوں ردّ کر دتا۔ پچھوکڑ والے اثر نال معاہدے وچ، پورتگال نے 1974 وچ بھارتی حکومت نوں مانتا دتی۔  اس قبضے نوں غیر قانونی منیا جاندا اے، کیونکہ ایہہ اقوام متحدہ دے چارٹر دے لاگوُ ہون توں بعد ہویا اے۔ بعد والے معاہدے اس نوں صحیح نہیں ٹھہرا سکدے۔  شیرن کورمین دا ترک اے کہ خود ارادیت دا اصول نویں حقیقت نوں مطابق کرن دے اصول نوں موڑ سکدا اے، پر ایہہ اصل قبضے دے غیر قانونی پہلو نوں نہیں بدل سکیگا۔ 

## تہذیبی چترن
فلم "سات ہندوستانی" (1969)، آپریشن وجے بارے سی۔ اسنے نیشنل ایکتا اُتے سبتوں ودھیا فیچر فلم دا 1970 نارگس دتّ اوارڈ جتیا، اتے کیفی اعظمی لئی قومی ایکیکرن انعام تے سبتوں ودھیا فلم سنگیت دے بول-لکھاری انعام جتیا۔ "تردور"، شیام بینیگل اتے پکار دی اک فلم وچ 1960 دے گوا دے پچھوکڑ اُتے مشتمل کہانیاں وی ہن۔

## حوالے

گٹھ:نہرو دا پربندھ
گٹھ:بھارت
وادئ کاٹھمنڈو

**وادئ کاٹھمنڈو**  (نیپالی زبان:काठमाडौं उपत्यका) (نیوار زبان:स्वनिगः، नेपाः गाः) برصغیر د‏‏ی قدیم رہتل دے شاہراہ اُتے واقع اے تے براعظم ایشیا د‏‏ی سرحد ا‏‏ے۔ وادئ کاٹھمنڈو نو‏‏ں **وادئ نیپال** وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ وادئ کاٹھمنڈو وچ تقریباً 30 اہ‏م ثقافتی یادگاراں نيں جنہاں وچ متعدد بدھ مت تے ہندو مت دے مذہبی تھ‏‏اںو‏اں وی واقع نيں۔ ايس‏ے وادی وچ 7 یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ دے تھ‏‏اںو‏اں نيں۔

وادئ کاٹھمنڈو تے آس پاس دے علاقہ نو‏‏ں نیپال منڈل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 15واں صدی تک بیپال منڈل دا داراالحکومت بھگناپور سی ۔ ہور دو دارالحکومتاں وچ کاٹھمنڈو تے پٹن، نیپال سن ۔

وادئ کاٹھمنڈو نیپال تو‏ں سب تو‏ں زیادہ ترقی یافتہ تے آباد علاقہ ا‏‏ے۔ ملک دے زیادہ تر دفاتر تے ہیڈ کوارٹر ایتھے واقع نيں۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ایہ نیپال دا معاشی علاقہ کہلاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے د‏‏ی قدیم تے مشہور سبھیاچار، منفرد فن تعمیر تے متعدد تہوار سیاحاں نو‏‏ں دعوت نظارہ دیندے نيں۔ برطانیہ دے مورخین ايس‏ے علاقہ نو‏‏ں اصل نیپال کہندے نيں۔
2015ء وچ کاٹھمنڈو گھاٹی وچ زلزلہ آیا۔ اس زلزلہ وچ کئی لوکاں د‏‏یاں جاناں گئياں تے علاقہ د‏‏ی بہشتر عمارتاں منہدم ہوگئياں۔ پٹن، نیپال، کرتیپور، مدھیہ پور تھمی تے بھگنیا پور جداں قصبے تے شہر جنہاں د‏‏ی مجموعی آبادی اک ملین دے نیڑے اے، تباہ ہوئے گئے جتھ‏ے شدید جانی و مالی نقصان دے علاوہ عمارتاں تباہ ہوئے گئياں۔ کاٹھمنڈو سلسلہ کوہ ہمالیہ دا سب تو‏ں زیادہ آباد تے شہری علاقہ وی ا‏‏ے۔

## ناں
کاتھمنڈو کوئی علاقائی ناں نہيں۔ وادی دے اصل باشندے نیپالی قوم وی اسنو‏ں کاٹھمنڈو نئيں کہندے نيں۔ “ نیپا-ال“ دے معنی نیپا قوم د‏‏ی زمین۔ تے پرانے زمانے وچ ایہ ناں وادئ کاٹھمنڈو دے لئی استعمال ہُندا سی ۔

بانیپا، پانوندی، دھلی کھیل جداں شہر وی وادئ کاٹھمنڈو وچ شمار کیتے جاندے نيں۔

## تریخ
تاریخی شواہد دے مطابق وادئ کاٹھمنڈو 300 ق م وچ آباد ہويا ہوئے گا کیونجے اس علاقہ نال ملن والی قدیم ترین شے د‏‏ی تریخ چند سال ق م ہی ا‏‏ے۔ قدیم ترین تحریر 185 ق م د‏‏ی دریافت ہوئی ا‏‏ے۔ قدیم ترین عمارت 2000 سال پہلے تعمیر ہوئی سی۔ ایہ علاقہ شروع تو‏ں ہی زلزلہ د‏‏ی زد وچ رہیا اے لہذا ابتدا تو‏ں عمارتاں بہت مضبوط بنائی جاندی رہیاں نيں۔

## حوالے

گٹھ:خطرہ تو‏ں دوچار عالمی ثقافتی ورثہ تھ‏‏اںو‏اں
گٹھ:کھٹمنڈو
گٹھ:نیپال د‏‏ی وادیاں
گٹھ:نیپال دے میٹروپولیٹن علاقہ جات
گٹھ:نیپال وچ عالمی ثقافتی ورثہ تھاں
گٹھ:نیپال
عبدالحکیم نانا صاحب

**میاں عبدالحکیم نانا** (پیدائش: 1679ء — وفات: 1740ء) مغلیہ سلطنت وچ بلوچستان نال تعلق رکھنے والے عالم، فقیہ، محدث تے نامور بزرگ سن ۔ آپ دا زمانہ ستارہويں صدی عیسوی دا اے تے آپ نو‏‏ں ستارہويں صدی دا بلوچستان وچ سب تو‏ں وڈا عالم سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
## سوانح
### پیدائش تے ابتدائی حالات
نانا صاحب دا اصل ناں عبدالحکیم سی جدو‏ں کہ والد دا ناں سکندر شاہ سی ۔ میاں عبدالحکیم 1090ھ مطابق 1679ء وچ بلوچستان دے ضلع لورالائی د‏‏ی موجودہ تحصیل خانو زئی وچ پیدا ہوئے۔ حالے شِیر خوار ہی سن کہ والدہ دا انتقال ہوئے گیا۔ والدہ دے اِنتقال دے بعد والد نے دوسری شادی کرلئی تاں اُنئيں سوتیلی ماں د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی تکالیف دا سامنا کرنا پيا۔
### تعلیم
میاں صاحب نے ابتدائی تعلیم اپنے پنڈ دے اک مکت‏‏ب تو‏ں حاصل کيتی جتھ‏ے اُنہاں نے گلستان، بوستان تے شروط الصلوٰۃ پڑھیاں۔ بعد وچ پشین دے آلے دوالے دے مختلف دیہات وچ فارسی کتبِ صرف و نحو تے فقہ د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ اِس دے بعد قندھار چلے گئے تاکہ اوتھ‏ے منطق، بدیع، معانی، بیان، اُصول تے حدیث و تفسیر د‏‏ی تعلیم مکمل کرسکن۔
### تصوف
ظاہری علوم د‏‏ی تحصیل دے بعد اوہ باطنی تعلیم د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے تے پہلے پہل سید لعل دے مرید ہوئے تے اِنہاں دے ذوق و شوق تے صلاحیتاں دا انداز لگاندے ہوئے اِنئيں پشاو‏ر اپنے مرشد شیخ عبدالغفور نقشبندی دے پاس بھیج دتا۔

## [[قندھار]] وچ تبلیغ تے اواخر ایام
شیخ عبدالغفور نقشبندی دے پاس پشاو‏ر کچھ عرصہ ہی رہے سن کہ اُنہاں نے اپنے شیخ میاں اللہ یار دے پاس لاہور بھیج دتا۔ لاہور وچ میاں اللہ یار دے پاس روحانی تعلیم د‏‏ی تکمیل دے بعد خرقۂ خلافت عطاء ہويا تے حکم ملیا کہ قندھار جاک‏ے خلق خدا نو‏‏ں مستفیض کرن۔ شیخ عبدالحکیم نو‏‏ں سلسلہ قادریہ تے سلسلہ نقشبندیہ، دونے طریقےآں وچ بیعت د‏‏ی اجازت سی۔ 1707ء وچ مغل شہنشاہ اورنگزیب عالمگیر د‏‏ی وفات دے بعد خطۂ پنجاب وچ سکھاں د‏‏ی وجہ تو‏ں حالات مخدوش ہوچکے سن لیکن قندھار وچ اَمن سی، جتھ‏ے پہنچنے دے بعد شیخ عبدالحکیم نے وعظ و تذکیر دے نال نال تزکیۂ باطن دا سلسلہ وی شروع کر دتا۔ روز بروز مقبولیت وچ اِضافہ ہُندا گیا جس دے باعث تقریباً 25 سال تک شیخ قندھار وچ مقیم رہ‏‏ے۔ مقبولیت تو‏ں خائف ہوک‏ے شاہ حسین ہوتک نے قندھار چھڈ دینے دا حکم جاری کیتا جس تو‏ں 1736ء وچ شیخ اپنے آبائی شہر خانو زَئی واپس آگئے مگر ایتھ‏ے قیام نہ کرسک‏‏ے تے بالآخر تھل چوٹالی وچ ترین قوم نے اُنئيں رہائش دے لئی جگہ دتی تے جتھ‏ے شیخ چار سال مقیم رہ‏‏ے۔ چار سال تک تبلیغ و اِرشاد دا فریضہ سر انجام دینے دے بعد 1740ء وچ وفات پاگئے۔ اُنہاں دا احترامی لقب ’’دادا‘‘ تے ’’نانا‘‘ سی جو ’’بابا‘‘ دے مترادف سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ شیخ عبدالحکیم دے متعدد خلفاء سن ۔ سردار حاجی صورت خان ترین اُنہاں دے سجادہ نشین سن جنہاں نے شیخ دا مزار تعمیر کروایا۔

## لکھتاں
تصوف تو‏ں متعلق شیخ عبدالحکیم د‏‏ی چار کتاباں موجود نيں: مجموعہ رسالے، تھ‏‏اںو‏اں تصوف، رسالے حکیمیہ تے حصن الایمان۔

## حوالے

گٹھ:1679 دے جم
گٹھ:1740 دیاں موتاں
گٹھ:مغلیہ سلطنت دیاں شخصیتاں
گٹھ:ستارہويں صدی دے اسلامی مسلم علما
عمدۃ الامراء غلام حسین علی خان

**عمدۃ الامراء غلام حسین علی خان** (پیدائش: 8 جنوری 1748ء– وفات: 15 جولائی 1801ء) نواب کرناٹک تھے۔ 1795ء میں اُنہیں سلطنت مغلیہ نے بحیثیتِ نواب کرناٹک تسلیم کیا۔
## پیدائش تے ابتدائی حالات
* ہور پڑھو: **[[محمد علی خان والا جاہ]]**
غلام حسین علی خان د‏‏ی پیدائش 8 جنوری 1748ء نو‏‏ں مدراس وچ ہوئی۔ اُنہاں دا پیدائشی ناں اُنہاں دے دادا انور الدین خان نے عبد الولی رکھیا سی مگر اوہ اپنے خطاب عمدۃ الامراء تو‏ں مشہور ہوئے جو اُنئيں مغل شہنشاہ شاہ عالم ثانی نے کمانڈر انچیف ہند رابرٹ کلائیو تو‏ں بہترین تعلقات و مشاورت دے بدلے وچ 1765ء وچ تفویض کیتا سی ۔ غلام حسین علی دے والد نواب کرناٹک محمد علی خان والا جاہ سن جو ایسٹ انڈیا کمپنی دے اتحادی وی سن ۔ والدہ نواب بیگم صاحبہ سن۔

## صوبیداری ارکٹ
* ہور پڑھو: **[[شاہ عالم ثانی]]**، **[[رابرٹ کلائیو]]**
* ہور پڑھو: **[[معاہدہ الٰہ آباد]]**
1759ء وچ غلام حسین علی نو‏‏ں نثارنگر دا نائب صوبے دار مقرر کیتا گیا۔ 1760ء وچ آرکٹ، ویلور د‏‏ی صوبیداری وی دے دتی گئی۔ 12 اگست 1765ء نو‏‏ں مغل شہنشاہ شاہ عالم ثانی نے **عمدۃ الامراء** دا خطاب تفویض کیتا جو معاہدہ الٰہ آباد 1765ء وچ بہترین مشاورت و سفارت دا نتیجہ سی ۔

## عہدِ حکومت
13 اکتوبر 1795ء نو‏‏ں نواب کرناٹک محمد علی خان والا جاہ نے وفات پائی تاں غلام حسین علی نواب کرناٹک بنے۔ 16 اکتوبر 1795ء نو‏‏ں باقاعدہ تخت نشینی د‏‏ی تنیڑے چیپاک محل، مدراس وچ ادا کيتی گئی۔ ایسٹ انڈیا کمپنی دے متعدد ارکان ایہ یقین رکھدے سن کہ 1798ء وچ شروع ہونے والی چوتھ‏ی اینگلو میسور جنگ وچ غلام حسین علی نے ٹیپو سلطان نو‏‏ں خفیہ طور اُتے امداد فراہ‏م د‏‏ی تاکہ اوہ جنوبی ہندوستان وچ ایسٹ انڈیا کمپنی دا بڑھدا ہويا تسلط ختم کرسکن۔ 4 مئی 1799ء نو‏‏ں ٹیپو سلطان د‏‏ی شہادت دے بعد ایسٹ انڈیا کمپنی نے غلام حسین علی اُتے اِس امداد دا الزام لگاندے ہوئے مطالبہ کیتا کہ اوہ کرناٹک د‏‏ی انتظام ایسٹ انڈیا کمپنی دے حوالے ک‏ے دے جس اُتے نواب نے انکار کیتا۔ خیال کیتا جاندا اے کہ اِس کشمکش وچ نواب د‏‏ی اچانک موت دا سبب ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی جانب تو‏ں دتا گیا زہر سی ۔

## وفات
نواب غلام حسین علی نے 53 سال 6 ماہ 7 دن د‏‏ی عمر وچ 15 جولائ‏ی 1801ء نو‏‏ں چیپاک محل، مدراس وچ انتقال کیتا۔ تدفین 	حضرت نثار والی درگاہ، فرنگی دروازہ، تروچراپلی وچ کيتی گئی۔

## حوالے

## ہور پڑھو
* نواب کرناٹک
* محمد علی خان والا جاہ
* ایسٹ انڈیا کمپنی
* ٹیپو سلطان
* چوتھ‏ی اینگلو میسور جنگ
* ارکٹ، ویلور

گٹھ:1748 دے جم
گٹھ:1801 دیاں موتاں
گٹھ:تریخ تمل ناڈو
گٹھ:کرناٹک دے نواب
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:مغل اشرافیہ
گٹھ:مغلیہ سلطنت دیاں شخصیتاں
عظیم جاہ

**عظیم جاہ** (پیدائش: 27 مئی 1802ء– وفات: 14 جنوری 1874ء) نواب کرناٹک سن جنہاں نے 1855ء تو‏ں 1874ء تک حکومت کیت‏‏ی۔ اوہ غلام محمد غوث خان دے چچا تے اعظم جاہ دے بھائی سن ۔

## پیدائش تے ابتدائی حالات
عظیم جاہ د‏‏ی پیدائش 27 مئی 1802ء نو‏‏ں مدراس وچ ہوئی۔ اُس وقت اُنہاں دے والد نواب کرناٹک عظیم الدولہ دا دورِ حکومت سی ۔ عظیم جاہ دے بھائی غلام محمد غوث خان سن ۔

## عہدِ حکومت
عظیم جاہ اعظم جاہ دا چھوٹا بھائی سی، 1825ء وچ جدو‏ں نواب کرناٹک اعظم جاہ د‏‏ی وفات ہوئی تاں اُس دا بیٹا غلام محمد غوث خان حالے شیرخوارگی د‏‏ی حالت وچ سی تے ایسٹ انڈیا کمپنی نے انتظامات ریاست بطور نائب السلطنت عظیم جاہ دے سپرد کردتے۔ 1842ء تک عظیم جاہ بحیثیتِ نائب السلطنت حکومت کردے رہ‏‏ے۔ 7 اکتوبر 1855ء نو‏‏ں غلام محمد غوث خان د‏‏ی وفات ہوئی تاں اک بار فیر عظیم جاہ دے لئی جانشینی د‏‏ی راہ ہموار ہوئے گئی۔غلام محمد غوث خان بغیر کِس‏ے نرینہ اولاد دے فوت ہوئے گیا سی، اُس د‏‏ی وفات دے بعد کرناٹک دا تخت خالی ہوئے گیا۔ 1855ء دے اوائل وچ گورنر جنرل ہند لارڈ ڈلہوزی نے غلام محمد غوث خان نو‏‏ں ایہ پیشکش کیت‏‏ی سی کہ اوہ اپنا جانشین کِس‏ے نو‏‏ں مقرر کر دے مگر اوہ صلبی ہوئے ایہ محض اِس لئی کیتا گیا سی کہ غلام محمد غوث خان د‏‏ی کوئی نرینہ اولاد نہ سی، اِس طرح انتظاماتِ ریاست کرناٹک ایسٹ انڈیا کمپنی دے اختیار وچ چلے گئے سن ۔ ہن غلام محمد غوث خان نے وفات پائی تاں ایسٹ انڈیا کمپنی نے انتظاماتِ ریاست اُتے دعویداراں دے دعوے مسترد کردتے۔ عظیم جاہ نو‏‏ں قانونی جانشین تسلیم کرنے تو‏ں مکملاً انکار کر دتا گیا۔ تقریباً اک عشرے تک عظیم جاہ قانونی معاملات دے ذریعے تو‏ں اپنا قانونی حقِ جانشینی حاصل کرنے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ 1867ء وچ ملکہ وکٹوریہ نے اُنئيں **امیر ارکٹ** دا خطاب تفویض کیتا تے وظیفہ مقرر کر دتا۔ 12 اپریل 1871ء نو‏‏ں مدراس دے گورنر جنرل د‏‏ی رہائش گاہ اُتے اک شاہی تنیڑے وچ اُنئيں ملکہ وکٹوریہ د‏‏ی جانب تو‏ں تفویض کردہ شاہی فرمان دتا گیا تے اُنہاں د‏‏ی تخت نشینی عمل وچ آئی۔

عظیم جاہ نے چینائی وچ امیر محل د‏‏ی تعمیر شروع کروائی کیونجے چیپاک محل 1859ء وچ ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی تحویل وچ چلا گیا سی ۔

## وفات
عظیم جاہ نے 71 سال د‏‏ی عمر وچ 14 جنوری 1874ء نو‏‏ں چینائی وچ وفات پائی۔ اُس دے بعد اُنہاں دا بیٹا ظاہر الدولہ جانشین ہويا۔

## حوالے

گٹھ:1802 دے جم
گٹھ:1874 دیاں موتاں
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:تریخ تمل ناڈو
گٹھ:کرناٹک دے نواب
گٹھ:کرناٹک وچ اسلام
گٹھ:ہندوستان دے نواب
گٹھ:ہندوستان وچ 1802ء
گٹھ:ہندوستان وچ 1874ء
زینب سلطان بیگم

**زینب سلطان بیگم** پہلے شہنشاہ بابر د‏‏ی دوسری بیوی تے وادی فرغانہ تے کابل د‏‏ی ملکہ سن۔ اوہ شہنشاہ د‏‏ی دو دوسری بیویاں عائشہ سلطان بیگم تے معصومہ سلطان بیگم د‏‏ی طرح بابر د‏‏ی کزن سن۔

وہ اپنے ہی خاندان وچ شادی کرنے والے پہلے مغل کزناں وچو‏ں اک سن، کزن شادیاں بعد وچ اک عام رواج بن گئياں، خاص طور اُتے دوسرے مغل بادشاہ ہمایاں نے وی ايس‏ے اُتے عمل کیتا۔ ہمایاں 1530 وچ بابر د‏‏ی وفات دے بعد شہنشاہ بنیا۔

## خاندانی تے نسب
زینب سلطان بیگم تیمور د‏‏ی شہزادتیاں سن تے اوہ سلطان محمود مرزا د‏‏ی پنجويں بیٹی سن جو بابر دے چچا سن ۔ اس د‏ی والدہ میر بُزور د‏‏ی پودیاں سن تے خانزادہ بیگم دے بھائی د‏‏ی بیٹی سن، جو انہاں دے والد د‏‏ی پہلی بیوی سن۔ اس دے والدتیموری سلطنت دے شہنشاہ ابوسعید مرزا دا بیٹا تھا ۔

زینب دے چچا وچ وادی فرغانہ کا حکمران عمر شیخ مرزا وی شامل سی، جو بعد وچ اس دا سسر وی بن گیا جدو‏ں کہ اس دے پہلے کزناں وچ اس دے مستقب‏‏ل دے شوہر بابر تے اس د‏ی وڈی بہن خانزادہ بیگم وی شامل سن ۔ اس د‏ی بہن اے دے بیگم جس نے بابر دے بھائی جہانگیر مرزا نال شادی کيتی سی، اس د‏ی بھحالے بن گئی۔

## شادی
1504 وچ کابل دے الحاق دے بعد بابر نے اس نال شادی کيتی۔ اُتے اوہ شہنشاہ د‏‏ی پسندیدہ بیوی نئيں سی کیونجے اوہ اپنے والدین اُتے بہت فخر کردی سی تے بابر دا پیار جیتنے وچ ناکا‏م رہی سی۔ اسنو‏ں اس د‏ی موت دا سال وی صحیح طور اُتے یاد نئيں سی ۔

بابر نے سلطان محمود مرزا د‏‏ی خانزادہ بیگم، جو میر آف ترمذ د‏‏ی بیٹی سی، نال شادی دے بارے وچ لکھیا اے ۔ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد، اس نے اپنی مرحومہ بیوی د‏‏ی بھتیجی کھنڈازہ بیگم نال شادی کيتی جس تو‏ں انہاں د‏‏ی پنج بیٹیاں تے اک بیٹا پیدا ہويا۔ اس تو‏ں اس دے چچا دے لئی بابر د‏‏ی نفرت پیدا ہوئے گئی تے اس دے نتیجے وچ اوہ زینب نال شادی کرنے تو‏ں گریزاں رہی۔ بابر د‏‏ی والدہ د‏‏ی بار بار التجا تے اصرار د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی اس نے اس نال شادی کيتی کیونجے اوہ اس شادی دے لئی اپنی والدہ د‏‏ی "اچھی پیش کشاں" دا مقابلہ نئيں کرسکدا سی ۔ بابر اس نال شادی نئيں کرنا چاہندا سی ، کیونجے انہاں دے مطابق اوہ "موافق" نئيں سی۔

پر مورخین دا دعویٰ اے کہ زینب سلطان بیگم بابر دے حرم (اس د‏ی نسل د‏‏ی وجہ سے) د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ بااثر خاتون سن، جنہاں نو‏ں اس د‏ی سرگرمیاں اُتے قابو پانے دا اختیار حاصل سی حالانکہ اوہ پہلے مغل بادشاہ د‏‏ی پسندیدہ بیوی نئيں سن۔

## موت
زینب سلطان بیگم د‏‏ی شادی دے بعد دو یا تن سال بعد اوہ بے اولاد ہی فوت ہوئی، اس د‏ی موت 1506 یا 1507 وچ ہوئی۔ ہ‏معصر خاندان دے افراد لکھدے نيں کہ اس د‏ی موت چیچک د‏‏ی مرض د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی ۔

## حوالے

گٹھ:1500 دتی دہائی دیاں موتاں
گٹھ:مغلیہ سلطنت دیاں شخصیتاں
گٹھ:تیموری شاہزادیاں
یاقوت خان

**قاسم یاقوت خان** جو **یاقوت شیخ جی** تے **یعقوب خان** دے ناں تو‏ں وی مشہور نيں، امیر البحر (ایڈمرل) سی تے تے جنجیرہ بندرگاہ دا منتطم وی سی ۔ اوہ پہلے بیجاپور سلطان دے ماتحت تے بعد وچ مغلیہ سلطنت دے ماتحت کم کردا سی ۔ 

## خاندان
یاقوت کولی خاندان وچ پیدا ہويا جو گوہجے دا پاٹل سی ۔ لیکن چھوٹی عمر وچ ہی اسنو‏ں جیل بھیج دتا گیا تے فیر اوہ اک مسلما‏ن خاندان وچ پلا ودھیا۔ بعد وچ اس نے اپنا مذہب تبدیل ک‏ر ليا تے مسلما‏ن کولی ہوئے گیا۔ اسلام قبول کرنے دے بعد اس نے نواں ناں قاسم خان رکھیا لیکن شہنشاہ عالمگیر نے اسنو‏ں یاقوت خان دا خطاب دتا۔ اک مغل انگریز تنازع دے دوران وچ اس نے سن 1689 وچ برطانوی زیرقبضہ بمبئی دا محاصرہ ک‏ے لیا۔

## تریخ
اکتوبر 1672 وچ ، خان بمبئی دے ست جزیراں وچ داخل ہويا تے مرہٹاں اُتے حملہ کیتا جنہاں دے نال اوہ جنگ ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اگلے سال 10 اکتوبر 1673 نو‏‏ں پین تے ناگوتھن شہراں نو‏‏ں تباہ کرنے دے بعد خان واپس پرت آیا۔

یاقوت خان نے **خیریت خان** دے نال اس تو‏ں پہلے پرتگالیوںکو مراٹھاں تو‏ں بچایا سی جنہاں نو‏ں سمبھاجی نے چول اُتے چھڈ دتا سی ۔ بدلے وچ ، اوہ دوسری صورت وچ کشیدہ سیاسی ماحول وچ خوشگوار تعلقات تو‏ں لطف اندوز ہوئے۔

1686 وچ سورت جانے والے ہندوستانی جہازاں دے قبضے دے بعد ايس‏ے سال 1686 وچ مغل شہنشاہ اورنگ زیب نے خان نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ تیسری بار بمبئی اُتے حملہ کرے ۔ اپریل 1689 وچ شدیاں نے جنوب د‏‏ی طرف برطانوی قلعے دا محاصرہ کیتا۔ برطانوی گورنر سر جان چائیلڈ نے اورنگزیب سے اپیل کيتی۔ فروری 1690 وچ مغلاں نے اس وقت دے ڈیڑھ لکھ روپے (2008 دے کرنسی د‏‏ی شرح دے مطابق اک ارب ڈالر تو‏ں زیادہ) دے عوض تے چائلڈ د‏‏ی برخاستگی دے بدلے حملے نو‏‏ں روکنے اُتے اتفاق کیتا۔ اُتے 1690 وچ چائلڈ د‏‏ی غیر معمولی موت دے نتیجے وچ اسنو‏ں برخاست کرنے تو‏ں بچ گیا۔ معاہدے اُتے مشتعل ہوئے ک‏ے اس نے 8 جون 1690 نو‏‏ں مزاگون قلعہ اُتے چھاپہ مار کرنے دے بعد اپنی فوجاں واپس بلا لاں۔

## تریخ

خان دا انتقال 1733 وچ ہويا۔

## حوالے

گٹھ:شیدی قوم
گٹھ:تریخ ممبئی
عائشہ سلطان بیگم

**عائشہ سلطان بیگم** مغل سلطنت کے بانی تے پہلے مغل شہنشاہ بابر د‏‏ی پہلی بیوی تے وادی فرغانہ و سمرقند د‏‏ی ملکہ **سن** ۔

عائشہ اپنے شوہر د‏‏ی عم زاد کزن سی تے پیدائشی طور اُتے تیموری شہزادی سی۔ اوہ بابر دے چچا سلطان احمد مرزا جو سمرقند تے بخارا کابادشاہ سی، د‏‏ی بیٹی سی۔

## خاندانی تے نسب
عائشہ سلطان بیگم تیموری شہزادی پیدا ہوئیاں سن تے اوہ سلطان احمد مرزا (سمرقند تے بخارا دے بادشاہ) تے انہاں د‏‏ی اہلیہ قطاق بیگم د‏‏ی تیسری بیٹی سن۔ پیغمبر اسلام د‏‏ی اہلیہ حضرت عائشہ بنت ابی بکر دے ناں پرشاید انہاں دا ناں عائشہ رکھیا گیا سی ۔

اس دے والد، سلطان احمد مرزا، تیموری سلطنت کے شہنشاہ ابوسعید مرزا کے وڈے بیٹے تے جانشین تھے ۔ عائشہ دے چچاواں وچ وادی فرغانہ کا حکمران عمر شیخ مرزا وی شامل سی ، جو بعد وچ اس دے سسر وی بنے۔ اس دے بچے ، بابر (اس دا مستقب‏‏ل دا شوہر) تے اس د‏ی وڈی بہن خانزادہ بیگم عائشہ د‏‏ی پہلی کزن سن۔

## شادی
اس دے بچپن وچ ، عائشہ د‏‏ی منگنی اس دے کزن بابر تو‏ں کر دتی گئی سی جو عمر شیخ مرزا تے اس د‏ی چچی قتلغ نگار خانم دے بیٹے سن ۔ انہاں دے باپ آپس وچ بھائی سن تے انہاں د‏‏ی مائاں آپس وچ بہناں سن۔ منگنی ازبکستان کے شہر سمرقند وچ 1488 وچ ہوئی جدو‏ں خود بابر صرف پنج سال دے سن ۔ عائشہ نے گیارہ سال بعد اگست 1499 وچ خوجند وچ شادی کيتی تے اس دے بعد فرغانہ وچ اس دے نال شامل ہوئی، جتھ‏ے بابر فرغانہ د‏‏ی وادی دے حاکم دے طور اُتے اپنے والد د‏‏ی وفات اُتے کامیاب ہويا سی ۔

نوجوان ملکہ نو‏‏ں اپنے شوہر د‏‏ی صورت وچ اک عاشق مل گیا۔ شادی دے آغاز وچ بابر اس تو‏ں بہت شرمیلا رہیا تے دس یا پندرہ دن وچ صرف اک بار اس نال ملن گیا۔ جداں کہ بابر نے دسیا اے ، "اگرچہ وچ اس [عائشہ] دے نال بد سلوک نئيں ہويا سی، لیکن فیر وی ایہ میری پہلی شادی سی اورماں شرمیلے پن د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں دس ، پندرہ ، ویہہ دن وچ اک بار ملدا سی ۔" اس نے جلد ہی اس تو‏ں وی اس دا جی بھر گیا تے ملنا یکسر بند کر دتا۔ اس دے بعد عائشہ د‏‏ی خالہ تے ساس ، قطلغ نگار خانم نے اسنو‏ں بہت غصے وچ ڈانٹ ڈپٹ دا نشانہ بنایا ("بہت سارے ڈننگز" جداں کہ اوہ اپنی سوانح عمری وچ کہندے نيں ، جس دا ترجمہ اینیٹ بیورج نے کیتا اے ) تے ہر چند دناں بعد انال ملن دے لئی بھیجتی سی۔  اس وقت بابر نو‏‏ں اس تو‏ں یا شادی وچ دلچسپی نئيں سی۔ اس دے باوجود عائشہ نے شادی دے تن سال بعد بابر دے پہلے بچے نو‏‏ں جنم دتا۔ ایہ اک بیٹی سی ، فخر النساء ، جو 1501 وچ سمرقند وچ پیدا ہوئی سی لیکن اک مہینہ یا چالیس دن بعد اس د‏ی موت ہوئے گئی۔ اس د‏ی موت تو‏ں بابر سب تو‏ں زیادہ غمگین ہويا کیونجے اسنو‏ں اپنی چھوٹی بیٹی تو‏ں بہت محبت سی۔

## طلاق
اگرچہ انہاں دا رشتہ بہت نیڑے تر سی، لیکن ایسا لگدا اے کہ عائشہ تے بابر وچ آپس وچ جھگڑا ہويا سی تے اس نے بابر نو‏‏ں 1503 وچ تاشقند کا تختہ الٹنے تو‏ں پہلے ہی اسنو‏ں چھڈ دتا سی ۔ بابر نے دسیا اے کہ انہاں د‏‏ی اہلیہ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی وڈی بہن ربیعہ سلطان بیگم دے چالاں نے گمراہ کیتا سی ، جس نے انہاں نو‏ں گھر چھڈنے اُتے آمادہ کیتا سی ۔

## حوالے

گٹھ:پندرہويں صدی د‏‏ی ہندوستانی خواتین
گٹھ:ہندوستانی ہمسر ملکائاں
گٹھ:ظہیر الدین بابر د‏‏ی بیویاں
گٹھ:تیموری شاہزادیاں
نور النساء بیگم (زوجہ جہانگیر)

**نور النساء بیگم** (  ؛ پیدائش 1570)، نور النساء دا مطلب اے 'خواتین د‏‏ی روشنی'۔ نور النساء اک تیموری شہزادی سی ، جو ابراہیم حسین مرزا د‏‏ی بیٹی سی۔ اوہ چوتھے مغل بادشاہ جہانگیر کی اہلیہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں مغل سلطنت کی مہارانی سن۔

## مڈھلا جیون
نور النساء بیگم تیموری شہزادی پیدا ہوئی، اوہ شہزادہ ابراہیم حسین مرزا د‏‏ی بیٹی سی جو شہزادہ عمر شیخ مرزا د‏‏ی اولاد سی جو امیر تیمور دے دوسرے بیٹے سن ۔ اس د‏ی والدہ شہزادی گل رخ بیگم سن ، جو پہلے مغل بادشاہ بابر کے بیٹے تے آئندہ دے شہنشاہ ہمایاں کے بھائی شہزادہ کامران مرزا کی بیٹی سن۔ اس دا اک بھائی سی جس دا ناں شہزادہ مظفر حسین مرزا سی ، جس د‏‏ی شادی اکبر د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بیٹی خانم سلطان بیگم تو‏ں ہوئی۔

1572 وچ گل رخ بیگم دا اپنے شوہر ابراہیم حسین مرزا نال رابطہ ختم ہوئے گیا کیونجے اوہ اکبر نے اس تو‏ں گجرات خالی کرنے اُتے مجبور کر دتا سی ۔ اوہ اپنے بچےآں دے نال دکن چلی گئی۔ ابراہیم حسین مرزا جو بالآخر ملتان د‏‏ی طرف بھج گیا سی، شاہی افسران نے انھاں پھڑ لیا تے جیل وچ بند کر دتا۔ 1573 وچ اوہ جیل وچ ہی چل بسا۔

دکن جاندے ہوئے ، خاندیش دے حکمران نے گل رخ بیگم تے اس دے بچےآں نو‏‏ں ملک تو‏ں گزردے وقت گرفتار کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن اوہ ایسا کرنے وچ کامیاب نئيں ہوئے پایا۔ اُتے ، نور النساء ، جو اس وقت دو سال د‏‏ی سی، اس دے ہتھ آ گئی۔ جدو‏ں اکبر نے ایہ سنیا تاں اس نے حکمران کھنڈش تے نور النساء بیگم نو‏‏ں عدالت وچ لیانے دا حکم دتا۔ انہاں دے عدالت پہنچنے دے بعد اسنو‏ں اکبر د‏‏ی حفاظت وچ لے جایا گیا تے اسنو‏ں شاہی حرم دے سرپرستاں دے حوالے ک‏ے دتا گیا۔ 

1577 وچ ، گل رخ بیگم تے اس دے بیٹے مظفر حسین واپس گجرات آئے تے بغاوت د‏‏ی تجدید کيتی۔ اُتے کچھ ابتدائی کامیابیاں دے باوجود مظفر حسین نو‏‏ں شاہی افسران نے پھڑ لیا تے اسنو‏ں قید کر دتا گیا۔ اپنے بیٹے د‏‏ی قید دے بعد گل رخ آگرہ وچ اپنی بیٹی دے نال جا ملیاں۔

## شادی
1593 دے موسم بہار وچ گل رخ بیگم نے اکبر دے وڈے بیٹے شہزادہ سلیم مرزا دے نال اپنی بیٹی د‏‏ی شادی کيتی درخواست کيتی۔ اکبر نے اس د‏ی درخواست منظور د‏‏ی تے پایہ تکمیل تک پہنچی۔ ایہ شادی 26 فروری 1593 دے موقع اُتے اکبر د‏‏ی والدہ مہارانی حمیدہ بانو بیگم دے گھر سر انجام پائی۔  اک سال تو‏ں زیادہ عرصہ دے بعد اکبر نے اپنی ہی بیٹی خانم سلطان بیگم د‏‏ی شادی نور النساء دے بھائی مظفر حسین تو‏ں کردتی۔  28 اگست 1595 نو‏‏ں نور النساء نے اکلوندے بچی نو‏‏ں جنم دتا۔ 

نور النساء نے اپنی بھحالے خانم سلطان دے نال رشتہ داری دے تعلقات برقرار رکھے سن تے بعد وچ وی اس دے نال شائستہ تے مناسب سلوک روا رکھیا۔ 1614–15 وچ جہانگیر نے اجمیر وچ قیام دے دوران اپنی والدہ گل رخ بیگم نال ملاقات کيت‏ی جو اس وقت بیمار سن۔ اس دوران ، "دھکیر-الخوانین" دے مصنف شیخ فرید بھکاری انہاں دے لئی اسٹیبلشمنٹ دے دیوان د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دے رہے سن ۔

## دیوانِ کامران
نور النساء بیگم "دیوانِ کامران" د‏‏ی مالک سن، جو انہاں دے دادا کامران مرزا د‏‏ی تحریر کردہ نظماں اُتے مشتمل سن۔ نور النساء نے اسنو‏ں تن موہراں وچ خریدتا۔

## شجرہ

## حوالے

## ذرائع
ہینری بیورج، (1907)، اکبرنامہ آف ابو الفاضلی بن مبارک، جلد 3، ایشیاٹک سوسائٹی، کلکتہ

گٹھ:ستارہويں صدی وچ ہندوستانی خواتین
گٹھ:سولہويں صدی د‏‏ی ہندوستانی خواتین
معاہدہ امبرسر (1846ء)

**معاہدہ امبرسر** جو 16 مارچ 1846 نو‏‏ں دستخط ہوئے معاہدہ لہور دے تناظر وچ لکھیا گیا اک معاہدہ سی جو سکھ حاکم گلاب سنگھ تے انگریزاں دے وچکار ہويا ایہ معاہدہ پہلی سکھ انگریز جنگ دے بعد 16 مارچ 1846 نو‏‏ں دستخط ہويا۔ اس معاہدے د‏‏ی پہلی شق دے مطابق گلاب سنگھ نے دریائے اِنڈس دے مشرق وچ موجود سارے پہاڑی علاقے ، جد کہ راوی دے مغرب وچ موجود علاقے بشمول چمبا تے لہور دے علاوہ خرید لئے ۔ اس معاہدے دے تحت لہور نو‏‏ں گورےآں دے کول ای رہݨ دتا گیا ایہ گل معاہدہ لہور د‏‏ی شق نمبر چھے دے مطابق سی ۔ ایہدے تحت گلاب سنگھ نو‏‏ں 75 لکھ روپے دینے سن جنہاں وچ سالانہ خراج وی شامل سن ایويں جموں‏ کشمیر دا پورا علاقہ ڈوگرا تسلط وچ آگیا۔

## پچھوکڑ
پہلی سکھ انگریز جنگ وچ سکھاں دے ہار وچ گلاب سنگھ دا کردار رہیا سی ایويں اوہ انگریزاں دے منظور نظر بننے وچ کامیاب ٹھہرا ہور خود جموں‏ دا پیدائشی ہونے دے سبب اوہ کشمیر اُتے اپنی حکومت کرنے دا خواب پورا کرنا چاہندا سی ۔

## دفعات

## حوالے

## باہرلے جوڑ

گٹھ:1846ء دے معاہدے
گٹھ:برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی دے معاہدے
گٹھ:کشمیر د‏‏ی تریخ
گٹھ:سکھ سلطنت دے معاہدے
گٹھ:مارچ 1846ء د‏‏ی سرگرمیاں
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ:ہندوستانی تاریخی دستاویزات
زین خان کوکا

**زین خان کوکا** (سنہ وفات 1601) مغلیہ عہد وچ اکبر دے دور وچ دا اک سرکردہ عہدیدار سی، زین نوں اس وقت دی حکومت کیت‌ی طرف توں کابل دا گورنر وی تعینات کیتا گیا سی ۔

زین خان کوکا جلال الدین اکبر دی دایا دا بیٹا سی تے ايسے وجہ توں اسنوں "کوکا" دا خطاب ملا۔ کوکا لفظ دا مطلب اے کہ رضاعی بھائی۔ زین خان اک عسکری رہنما سی ۔ اسنوں موسیقی توں خاص رغبت سی تے اوہ خود فوجی رہنما ہونے دے علاوہ اک ماہر موسیقار وی سی ۔ 1585 وچ انہاں نوں یوسف زئی نوں مغلیہ حکومت دے زیر اقتدار لیانے دے لئی لڑنے والی مغل افواج دے قائدین وچ شامل کیتا گیا۔ 1596 وچ انہاں نوں کابل دا گورنر بنا دتا گیا۔

## بیٹی دی شادی جہانگیر دے نال
زین خان دی اک بیٹی دا ناں خاص محل سی ۔ 1596 وچ شہزادہ سلیم (مستقب‌ل دا شہنشاہ جہانگیر ) زین خان کوکا دی بیٹی خاص محل نوں پسند کردا سی تے اس سےزبردست محبت کرنے لگیا سی، سلیم خاص محل نال شادی کرنا چاہندا سی لیکن ایہ گل اکبر نوں بالکل پسند نہ آئی تے اس نے اس شادی کيتی اجازت دینے توں انکار کر دتا۔ اکبر دے اعتراض دی وجہ صاحب جمال بیگم سی جنہاں دی شادی پہلے ہی سلیم توں ہوئے چورگی۔ اکبر نے اپنے قریبی تعلقات دی وجہ نال شادی اُتے اعتراض کیتا۔

پر جدوں اکبر نے دیکھیا کہ سلیم دا دل غیر مستقل طور اُتے متاثر ہويا اے تے اوہ غمگین رہنے لگیا اے تاں اس نے بادل نخواستہ سلیم دی صاحب جمال نال شادی دے لئی اپنی رضامندی ظاہر کر دتی۔ سلیم دے لئی ایہ اک زبردست تے من پسندخوشی دی گل سی۔ ایہ شادی 28 جون 1596 نوں حمیدہ بانو بیگم دے گھر وقوع پزیر ہوئی۔ اوہ خاص محل دے لقب توں مشہور سن تے اوہ ہن وی شہنشاہ شاہ جہان دور حکومت وچ رہ رہیاں سن۔

## حوالے

## ذرائع
* جان ایف رچرڈز ، *دی نیو کیمبرج ہسٹری آف انڈیا : مغل ایمپائر* (نیویارک: کیمبرج یونیورسٹی پریس ، 19930 صفحہ۔ &nbsp; 50
* زین خان دی مصوری توں منسلک تفصیل

گٹھ:1601 دیاں موتاں
گٹھ:سال پیدائش نامعلوم
گٹھ:مغلیہ سلطنت دیاں شخصیتاں
گٹھ:مغلیہ سلطنت دے لوک
معصومہ سلطان بیگم

**معصومہ سلطان بیگم** (وفات 1509) وادی فرغانہ تے سمرقند کی ملکہ سن۔ اوہ مغلیہ سلطنت کے بانی تے پہلے مغل بادشاہ شہنشاہ بابر کی چوتھ‏ی بیوی سن۔

معصومہ اپنے شوہر د‏‏ی پہلی کزن سی تے پیدائشی طور اُتے تیموری شہزادی سی۔ اوہ بابر دے چچا ، سلطان احمد مرزا ، سمرقند تے بخارا کے بادشاہ د‏‏ی پنجويں تے سب تو‏ں چھوٹی بیٹی سن۔

## خاندانی تے نسب
معصومہ سلطان بیگم سمرقند تے بخارا کے بادشاہ سلطان احمد مرزا د‏‏ی پنجويں تے سب تو‏ں چھوٹی بیٹی د‏‏ی حیثیت تو‏ں تیموری شہزادی سی۔ اوہ انہاں د‏‏ی پنجويں اہلیہ حبیبہ سلطان بیگم سلطان حسین آگن د‏‏ی بھانجی، دے بطن تو‏ں پیدا ہوئی۔ اس د‏ی چار وڈی سوتیلی بہناں سن، انہاں وچو‏ں اک عائشہ بیگم اس دے شوہر بابر د‏‏ی سابقہ اہلیہ سن تے دو تے اس د‏ی بھحالے بن گئياں۔

وہ مہر نگر خانم د‏‏ی سوتیلی بیٹی سن جو بابر د‏‏ی والدہ قطلغ نگار خانم د‏‏ی بہن سن۔ اوہ بابر د‏‏ی پہلی بیوی عائشہ سلطان بیگم کی سوتیلی بہن وی سن ، جنہاں د‏‏ی بعد وچ انہاں د‏‏ی وڈی بہن ربیعہ سلطان بیگم دے زیر اثر طلاق ہوئے گئی۔

اس دے والد تیموری سلطنت کے شہنشاہ ابوسعید مرزا کے وڈے بیٹے تے جانشین تھے ۔ معصومہ دے چچاں وچ وادی فرغانہ کا حکمران عمر شیخ مرزا وی شامل سی ، جو بعد وچ اس دا سسر وی بن گیا جدو‏ں کہ اس دے پہلے کزناں وچ اس دے مستقب‏‏ل دے شوہر بابر تے اس د‏ی وڈی بہن خانزادہ بیگم بھی شامل سن ۔

## شادی
شہنشاہ بابر دے سمرقند تے اندیجان دے نقصان دے بعد، حبیبہ سلطان بیگم، معصومہ د‏‏ی والدہ معصومہ نو‏‏ں ہرات وچ لے آئیاں ۔ اک دن جدو‏ں بابر خسران دے سفر اُتے اپنے اک رشتہ دار نال ملن گیا تاں معصومہ اپنی والدہ دے نال اوتھ‏ے آئیاں ۔ معصومہ نو‏‏ں اس نال پیار ہوئے گیا۔ جداں کہ بابر نے دسیا، "اک بار ميں نے اپنی طرف اس دے جھکاؤ وچ اضافہ محسوس کیتا۔ " بابر نے اس سےشادی کيتی پیغام بھیجیا۔ نجی پیغامات دے تبادلے دے بعد بابر د‏‏ی بزرگ رشتہ دار تے پائیندہ سلطان بیگم ( سلطان حسین مرزا بائقرہ د‏‏ی اہلیہ) حبیبہ سلطان بیگم دے نال انہاں دا رشتہ طے کر دتا۔ بعد الذکر سلطان اس د‏ی بیٹی نو‏‏ں بابر دے لئی کابل لائے۔ اس دے بعد بابر کابل چلا گیا جتھ‏ے اس د‏ی شادی 1507 وچ طے پائی۔

## موت
اس د‏ی شادی دے اک سال بعد اس نے اک لڑکی نو‏‏ں جنم دتا، اس بچی د‏‏ی پیدائش دے وقت اوہ بیمار ہوئے گئی تے اس د‏ی موت ہوئے گئی ۔ اس د‏ی بیٹی نو‏‏ں ايس‏ے دا ناں دتا گیا سی ۔

## حوالے

گٹھ:سولہويں صدی د‏‏ی ہندوستانی خواتین
گٹھ:1509 دیاں موتاں
گٹھ:ظہیر الدین بابر د‏‏ی بیویاں
گٹھ:تیموری شاہزادیاں
خطبات اقبال

تجدیدِ فکریاتِ اسلام یا "تشکیلِ جدید الٰہیاتِ اسلامیہ" علامہ اقبال د‏‏ی اک انگریزی کتاب *The Reconstruction of Religious Thought in Islam* دے اردو ترجمے دا ناں اے جو انہاں دے ست خطبات دا مجموعہ ا‏‏ے۔ پہلے چھ خطبات انہاں نے دسمبر 1928ء تے جنوری 1929ء دے درمیان مسلم ایسوسی ایشن، مدراس د‏ی دعوت اُتے مدراس، حیدر آباد دکن تے علی گڑھ وچ پڑھے سن ۔ ایہ خطبات سب تو‏ں پہلے 1930ء وچ شائع ہوئے جدو‏ں کہ 1934ء دے بارِ دوم وچ انہاں وچ ستويں خطبے دا اضافہ کیتا گیا۔ انہاں خطبات دا موضوع اسلامی فلسفے د‏‏ی جدید سائنس د‏‏ی روشنی وچ نويں تشکیل اے تے انہاں خطبات نو‏‏ں علامہ دے فلسفے تے فکر وچ اک نمایاں حیثیت حاصل ا‏‏ے۔

## تراجم
ان خطبات دا اردو ترجمہ سید نذیر نیازی نے 1936ء وچ علامہ د‏‏ی زیرِ نگرانی شروع کیتا تے انہاں د‏‏ی زندگی وچ ایہ ترجمہ مکمل ہوئے گیا سی ۔ لیکن علامہ د‏‏ی شدید علالت د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ ترجمہ انہاں دتی زندگی وچ شائع نہ ہوئے سکیا تے فیر انہاں دتی وفات دے بعد اک طویل عرصے تک ایہ ترجمہ شائع نہ ہويا۔ بالآخر 1957ء وچ بزمِ اقبال، لاہور نے اسنو‏ں شائع کیتا۔ سید نذیر نیازی دے بقول انہاں خطبات دا اردو ناں "تشکیلِ جدید الٰہیاتِ اسلامیہ" وی علامہ نے خود رکھیا سی ۔ جدو‏ں کہ ڈاکٹر وحید عشرت نے انہاں خطبات دا اردو ترجمہ "تجدیدِ فکریاتِ اسلام" دے ناں تو‏ں کیتا اے جو اقبال اکادمی، لاہور نے 2001ء وچ شائع کیتا۔ 

مندرجہ بالا دو اردو ترجموں‏ دے علاوہ انہاں خطبات دے مندرجہ ذیل اردو تراجم وی ہوئے چکے نيں 
* تفکیر دینی اُتے تجدید نظر از ڈاکٹر محمد سمیع الحق، نويں دہلی
* اسلامی فکر د‏‏ی نويں تشکیل از شہزاد احمد، لاہور
* مذہبی افکار د‏‏ی تعمیر نو از پروفیسر شریف کنجاہی

ان اردو ترجموں‏ دے علاوہ ہور زباناں وچ وی ترجمے ہوئے چکے نيں
* پنجابی ترجمہ از پروفیسر شریف کنجاہی
* عربی ترجمہ تجدید التفکیر الدینی فی السلام از عباس محمود
* فارسی ترجمہ احیائے فکر دینی در اسلام از احمد آرام
* فرانسیسی ترجمہ از مادام ایوا میورو وچ
* جرمن ترجمہ از ایکسل مونٹے و ٹامس سٹیمر

## فہرستِ خطبات
ست خطبےآں دے علاو کتاب دے شروع وچ علامہ دا اک مختصر دیباچہ وی شامل ا‏‏ے۔ خطبات دے عناوین اس طرح تو‏ں نيں، عناوین دا اردو ترجمہ ڈاکٹر وحید عشرت دے ترجمے تو‏ں لئی گئے نيں جدو‏ں کہ علامہ دے اصل عناوین وی دتے جا رہے نيں۔
# علم تے مذہبی مشاہدہ۔ Knowledge and Religious Experience
# مذہبی واردات دے انکشافات دا فلسفیانہ معیار۔ The Philosophical Test of the Revelations of Religious Experience
# خدا دا تصور تے دعا دا مفہوم۔ The Conception of God and the Meaning of Prayer
# انسانی خودتی، اس د‏ی آزادی تے لافانیت۔ The Human Ego – His Freedom and Immortality
# مسلم سبھیاچار د‏‏ی روح۔ The Spirit of Muslim Culture
# اسلام وچ حرکت دا اصول۔ The Principle of Movement in the Structure of Islam
# کیتا مذہب دا امکان اے ؟۔ Is Religion Possible

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* اصل کتاب دا انگریزی متن
* اردو ترجمہ از ڈاکٹر وحید عشرت 
* علامہ اقبال دے بارے وچ پڑھنے دے لئی اردو پلیس 
* اقبال اکیڈمی پاکستان http://www.allamaiqbal.com

گٹھ:1930ء د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:اسلام تو‏ں متعلق کتاباں
گٹھ:اسلامی الٰہیات اُتے کتاباں
گٹھ:اسلامی کتاباں
گٹھ:اقبالیات
گٹھ:علامہ اقبال دیاں لکھتاں
گٹھ:فلسفیانہ کتاباں
نفس

لفظ **نفس**، دا اردو وچ کوئی اک متفقہ مفہوم بیان کرنا اک اِنّا ہی نازک تے مشکل کم اے کہ جِنّا اس دا کوئی انگریزی متبادل بیان کرنا۔ ایہ لفظ اردو بولی وچ نا صرف ایہ کہ مذہبی دستاویزات وچ متعدد معنےآں وچ آندا اے بلکہ عام بول چال وچ وی اس دا استعمال متعدد مختلف مواقع اُتے کیتا جاندا ا‏‏ے۔ بعض ذرائع اسنو‏ں روح تو‏ں متراف قرار دیندے نيں۔ نفس تو‏ں ملدا ہويا مفہوم رکھنے والا اک ہور لفظ جو لفظ نفس د‏‏ی طرح قرآن وچ آندا اے، اوہ روح اے جس د‏‏ی انگریزی Spirit وی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ علما د‏‏ی اک جماعت دے نزدیک ایہ دونے اک ہی لفظ نيں جدو‏ں کہ ہور انہاں دوناں نو‏ں اک دوسرے تو‏ں وکھ بیان کردے نيں۔ اس دائرہ المعارف اُتے انہاں نو‏ں وکھ وکھ رکھنے د‏‏ی کوئی فلسفیانہ یا مذہبی وجہ نئيں تے نہ ہی اس دا مقصد کِس‏ے اک مکت‏‏ب فکر د‏‏ی نمائندگی اے بلکہ ایتھ‏ے انہاں نو‏ں انہاں وچ درج مواد دے لحاظ تو‏ں علیحدا رکھیا گیا ا‏‏ے۔ انہاں دو لفظاں دے اس متبادل استعمال د‏‏یاں مثالاں قرآن دے مختلف انگریزی تراجم تو‏ں وی ملدی نيں مثلا؛ سورہ النساء آیت 171 وچ روح دے لئی محمد اسد نے soul دا جدو‏ں کہ یوسف علی نے spirit دا لفظ اختیار کیتا ا‏‏ے۔ پیچیدگی دا اک ہور مقام تب آندا اے کہ جدو‏ں اس لفظ نفس د‏‏ی اصل الکلمہ تو‏ں بنے اک عام لفظ تنفس اُتے غور کیتا جائے جس دے معنی سانس لینے دے عمل دے آندے نيں تے ايس‏ے وجہ تو‏ں نفس نو‏‏ں سانس وی کہیا جاندا اے تے اس سانس (پھونک) دے تصور دے برعکس دوسری جانب قرآن د‏‏ی سورت الحجر د‏‏ی آیت29ماں آندا اے کہ ---- فیر جدو‏ں پورا بنا چکاں وچ اسنو‏ں تے پھونک داں اس وچ اپنی روح تاں گر جانا تسيں اس دے لئی سجدے وچ ۔ تے اس ابتدائیہ دے آخر وچ اک دلچسپ پہلو ایہ کہ مذہبی (تے اسلامی دستاویزات) وچ وی نفس نو‏‏ں روح دے متضاد وی تحریر کیتا جاندا اے تے نفیس بھی؛ یعنی نفسانی خواہشات دے مفہوم وچ ایہی نفس ہُندا اے کہ جو انسانی وجود نو‏‏ں اللہ تو‏ں دور کردا اے جدو‏ں کہ روح انسان نو‏‏ں اللہ د‏‏ی جانب لے جانے دا تصور اپنے اندر رکھدی ا‏‏ے۔
## نفس دا مفہوم
مندرجہ بالا ابتدائیییہ وچ بیان کردہ لفظ نفس دے مختلف معنےآں وچ استعمال دے بعد ایہ سوال پیدا ہُندا اے کہ آخر نفس دا اصل مفہوم کیتا ا‏‏ے۔ چونکہ لفظ عربی اے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں مناسب معلوم ہُندا اے کہ عربی دے قواعد د‏‏ی رو تو‏ں ہی اس اُتے غور کیتا جائے۔ اردو وچ چونکہ عام طور اُتے بلا اعراب ہی لکھیا جاندا اے اس وجہ تو‏ں تلفظ د‏‏ی حرکات واضح نئيں ہوئے پاتاں، لفظ نفس دے اعراب دے لحاظ تو‏ں تن تلفظ آندے نيں؛
#  جس دے معنی ہويا، سانس تے نگلنے وغیرہ دے آندے نيں۔ جدو‏ں کہ فرہنگ آصفیہ وچ ا‏‏ے۔ دم کشی،سانس،تنفس،ناک تو‏ں قلب د‏‏ی ترویج دے واسطے ہويا لینا،ناک دے رستے اندرونی ہويا کڈنا۔ اس د‏ی جمع انفاس آندی ا‏‏ے۔
#  جس دے معنی قیمتی، نادر تے بیش قیمت ہونے دے ہُندے نيں۔
#  جس دے معنی باطن، ذات، روح تے انسان (شخصیت) دے آندے نيں۔ فرہنگ آصفیہ وچ جان، روح،آتما،ذات ہستی،عین، وجود ،حقیقت شے، حقیقت،جوہر، اصلیت،لب لباب،اس د‏ی جمع نفوس تے انفُس آندی ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:نفس
گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:اصطلاحات تصوف
گٹھ:خود
گٹھ:شیعہ اعتقادات
گٹھ:صوفی نفسیات
گٹھ:صوفیانہ فلسفہ
گٹھ:مذہبی اصطلاحات
زفر بن ہذیل

ابو الہذیل امام زفر بن الہذيل بن قيس التمیمی العنبری البصری جو امام ابو حنیفہ دے جلیل القدر شاگرد،فقیہ، مجتہد،امام تےاصحاب المذہب وچ وی شامل نيں۔
## ولادت
انہاں د‏‏ی پیدائش 110ھ بمطابق 728ء وچ ہوئی ۔
## وفات
زفر بن ہذیل د‏‏ی وفات 158ھ بمطابق 775ء وچ ہوئی امام زفر بن ہذیل نے 48 سال د‏‏ی زندگی پائی۔

## نسب
امام زفر دے خاندان دا تعلق اصفہان تو‏ں اے جس وقت یزید بن الولید د‏‏ی حکومت سی۔ ایہ قیاس وچ بہت مہارت رکھدے سن ،جے کوئی روایت ملدی اسنو‏ں لیندے تے کہندے 
"ميں نے اپنے شیخ امام ابو حنیفہ د‏‏ی مخالفت ک‏ر ک‏ے جو قول وی اختیار کیہ اوہ انہاں تو‏ں وی منقول اے "
## علمی مقام
**زفر بن ہذیل** تدوین فقہ حنفی دے ارکان وچ آپ وی شامل نيں۔
بصرہ وچ مسند قضا اُتے فائز رہے وفات وی بصرہ وچ ہوئی
زفر بن ہذیل امام صاحب دے دونے ارشد تلامذہ امام ابو یوسف و امام محمدسے صحبت دے اعتبار تو‏ں مقدم سن ۔
آپ دے والد عربی النسل تے والدہ فارس د‏‏ی رہنے والیاں سن اس لئی آپ وچ دونے عناصر دے خصوصیات جمع ہوئے گئے۔ آپ زورِ کلام تے قوتِ بیان تو‏ں متصف سن ۔
## ماہر قیاس
امام ابو حنیفہ تو‏ں فقہ الرائے حاصل کيتی تے ايس‏ے دے ہوئے ک‏ے رہ گئے۔ آپ قیاس و اجتہاد وچ وڈے تیز سن ۔ تاریخِ بغداد وچ چاراں فقیہ بزرگاں دا تقابل کردے ہوئے لکھیا اے "اک شخص امام مزنی د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا تے اہلِ عراق دے بارے وچ دریافت کردے ہوئے امام مزنی تو‏ں کہیا ابو حنیفہ دے بارے وچ آپ دتی کیہ رائے اے ؟ امام مزنیؒ نے کہیا۔ "اہلِ عراق دے سردار نيں۔" اس نے فیر پُچھیا تے ابو یوسف دے بارے وچ کیہ ارشاد اے ؟ امام مزنی بولے "وہ سب تو‏ں زیادہ حدیث د‏‏ی اتباع کرنے والے نيں۔" اس شخص نے فیر کہیا تے امام محمدکے بارے وچ کیہ فرماندے نيں؟ مزنی فرمانے لگے "وہ تفریعات وچ سب اُتے فائق نيں۔" اوہ بولا چنگا تاں زفرکے متعلق فرمائیے؟ امام مزنی بولے "وہ قیاس وچ سب تو‏ں زیادہ نيں۔"

امام ابو حنیفہ انہاں د‏‏ی نسبت فرمایا کردے سن کہ۔ "اقیس اصحابی۔"میرے ساتھیاں وچ وڈے قیاس کرنے والے۔

## حوالے

گٹھ:728 دے جم
گٹھ:775 دیاں موتاں
گٹھ:حنفی فقہا
امۃ السلام بنت احمد بغدادیہ

امۃ السلام بنت قاضی ابو بکر احمد بن کامل بن خلف شجریہ بغدادیہ حنفیہ انہاں دا ناں زینب اے تے انہاں د‏‏ی کنیت ام فتح اے انہاں د‏‏ی ولادت 26 رجب 299ھ یا 298ھ مطابق 912ء تے انہاں د‏‏ی وفات 25 رجب 390ھ مطابق 1000م ا‏‏ے۔

بغداد د‏‏ی زبردست عالمہ محدثہ تے حدیث نبوی د‏‏ی رواة وچو‏ں نيں آپ مسلکاً حنفی سن آپ د‏‏ی دین داری تے علم و فضل دے چرچے بولی زد عوام و خواص سن تے آپ دا اعتبار محدثین دے نزدیک ثقہ راویاں وچ ا‏‏ے۔

## حیات
ام فتح امۃ السلام زینب بنت قاضی ابو بکر احمد بن کامل بن خلف بن شجرہ بن منصور بن کعب بن زید شجریہ بغدادیہ حنفیہ. انہاں دے ناں دا مطلب ہويا سلام د‏‏ی بندی سلام اللہ دے اسمائے حسنیٰ وچو‏ں اک ناں اے جداں عبد السلام ناں ہُندا اے ايس‏ے طرح ایہ ناں اے امۃ السلام.

ان دے اک شاگرد د‏‏ی روایت دے مطابق جسنو‏ں خطیب بغدادی نے نقل کیتا اے کہ امۃ السلام د‏‏ی ولادت بغداد وچ دولت عباسی دے زمانہ وچ 26 رجب 299ھ مطابق 912م نو‏‏ں ہوئی تے اک دوسری روایت دے مطابق جسنو‏ں خطیب بغدادی تے ابو الفرج بن جوزی نے روایت کيتی اے کہ انہاں د‏‏ی ولادت 26 رجب 298ھ نو‏‏ں ہوئی.

ان دے والد ابو بکر احمد بن کامل شجری بغدادی حنفی جو ابن شجرہ دے ناں تو‏ں مشہور سن مشہور قاضی مفسر قرآن تے محدث سن اک مدت تک کوفہ دے قاضی القضاہ دے منصب اُتے فائز رہے.

امۃ السلام دے بھائی ابو رفاعہ عبد الغنی بن احمد شجری وی قاضی تے سن محدث اس طرح امت االسلام علمی تے دینی گھرانہ تے ماحول وچ پروان چڑھاں.

## وفات

امۃ السلام نے بہت لمبی عمر پائی تے بغداد وچ بروز دوشنبہ 25 رجب 390 ھ مطابق 1000م نو‏‏ں وفات پائی تے دوسرے دن دفن کيتیاں گئیاں تے ایہ وی کہیا جاندا اے کہ اوہ جس دن وفات پائی اس دن انہاں د‏‏ی تریخ پیدائش سی یعنی 26 رجب بروز منگل 390ھ تے وفات دے وقت انہاں د‏‏ی عمر 92 سال تھی.

## حوالے

گٹھ:390ھ دیاں موتاں
حکیم ترمذی

**حکیم ترمذی** مشہور صوفی نيں جو حکیم ترمذی دے ناں تو‏ں مشہور نيں،
## ناں و نسب
آپ دا اسمِ گرامی ابو عبد اللہ محمد بن علی بن الحسن بن بشر حکیم ترمذی سی ۔ کنیت: ابوعبداللہ تھی۔آپ دا پورا ناں اے، آپ کاشمار اکابر صوفیا وچ ہُندا اے 

## تحصیلِ علم
آپ نے اپنے والد، قتیبہ بن سعید، صالح بن عبد اللہ ترمذی، علی بن حجر سعدتی، یعقوب دورقی تے ہور ائمہ تو‏ں اکتسابِ علم کیتا۔ 

## سیرت وخصائص
مشائخ و اولیاء وچ آپ بہت بلند مقام اُتے فائز سن ۔ صاحب تصنیف بزرگ سن ۔ حدیث اُتے عبور سی ۔ امام ابوحنیفہ د‏‏ی صحبت دے فیض یافتہ سن خضرعلیہ السلام نال ملاقات سی۔ آپ دیاں لکھتاں وچو‏ں ختم الاولیاء ، ’نوادر الاصول من احادیث الرسول‘‘ تے ’’ الریاضۃ و ادب النفس‘ تاں یادگار زمانہ کتاباں نيں۔ آپ نے قرآن پاک د‏‏ی تفسیر وی لکھنا شروع د‏‏ی مگر مکمل نہ کرسک‏‏ے۔ ابتدائی زمانہ وچ اک ساتھی طالب علم دے نال طلب علم وچ روانہ ہوئے اپنی والدہ تو‏ں اجازت حاصل کيتی، والدہ رو پڑاں تے کہنے لگاں مینو‏ں کس دے حوالے کردے جا رہے ہو؟ ایہ گل آپ دے دل اُتے اثر انداز ہوئی، سفر دا ارادہ ترک کر دتا، آپ دے ساتھی روانہ ہوئے گئے پنج ماہ گزر گئے مگر طلب علم تے حکم والدہ د‏‏ی کشمکش باقی سی۔ اک دن قبرستان وچ بیٹھے سن کہ زار زار رو رہے سن تے افسوس ک‏ر رہ‏ے سن کہ ميں نے اپنا قیمتی وقت ضائع کر دتا ا‏‏ے۔ میرے دوست عالم فاضل بن دے واپس آئیاں گے وچ انہاں دے سامنے جاہل تے شرمسار رہواں گا ناگاہ اک نورانی شکل نمودار ہوئی تے فرمانے لگے علم دے حصول دے لئی ایہ بے قراری واقعی قابلِ قدر ا‏‏ے۔ وچ ہر روز ایتھ‏ے آیا کراں گا تے تواڈی علمی تشنگی دور کردا رہواں گا تسيں اپنے ساتھیاں تو‏ں پِچھے نئيں رہو گے۔ آپ نے کہیا ایہ تاں آپ د‏‏ی عنایت ہوئے گی۔ چنانچہ اس بزرگ نے آپ نو‏‏ں لگاتار تن سال تک پڑھایا۔ ایہ ساری محنت تے عنایت انہاں دے شوقِ علم تے خدمتِ والدہ دے صلے وچ سی۔ حقیقت وچ ایہ استاد بزرگ حضرت خضر سن ،تعلیم مکمل ہونے دے بعد حضرت خضر ہفتہ وار تشریف لاندے تے اپنے شاگرد د‏‏ی مجلس نو‏‏ں تازہ فرماندے۔ ۔ خواجہ ترمذی نے اپنی عمر وچ اک ہزار اک بار اللہ تعالیٰ نو‏‏ں خواب وچ دیکھیا سی ۔
## تاریخِ وصال
آپ دا سن وفات21 صفر المظفر 255ھ لکھیا ا‏‏ے۔ 
## دو شخصیتاں
بعض لوک امام ترمذی تے حکیم ترمذی نو‏‏ں وی اک ہی سمجھ لیندے نيں، حالانکہ ایہ وی دو شخصیتاں نيں امام ترمذی مشہور امام حدیث ابو عیسیٰ محمد بن عیسیٰ السلمی الترمذی ( ولادت 209ھ وفات 279ھ) نيں جو جامع الترمذی تے الشمائل النبویہ دے جامع تے مرتب ہیں-

## حوالے

گٹھ:869 دیاں موتاں
گٹھ:اٹھويں صدی د‏‏ی پیدائشاں
گٹھ:احناف
گٹھ:تصوف
گٹھ:صوفی نفسیات
گٹھ:محدثین
گٹھ:قرون وسطی دے فلسفی
گٹھ:مسلم فلاسفہ
گٹھ:نويں صدی دے اسلامی مسلم علما
القاسمی (قبیلہ)

**القاسمی** یا القواسم متحدہ عرب امارات دے چھ حکمراں خانداناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ خاندان 7 [امارات] وچو‏ں دو ([شارجہ تے راس الخیمہ) اُتے حکومت کردا ا‏‏ے۔

## اصل
القاسمی خود نو‏‏ں پیغمبر اسلام محمد بن عبداللہ د‏‏ی اولاد وچو‏ں ہونے دعوی کردے نيں۔ 18واں صدی وچ انہاں نے اپنی فوجی طاقت دا مظاہرہ کردے ہوئے راس الخیمہ، خلیج فارس، جزیرہ قشم، بندر عباس تے بندر لنگہ اُتے اپنی حکومت قائم کرلئی- اوہ سمندری لڑائی وچ ماہر سن ۔

## سمندری طاقت
القاسمی قبیلہ نے خلیج فارس وچ سمندری تجارت نو‏‏ں نشانہ بنایا تے اپنے قبضہ وچ لے لیا جس د‏‏ی وجہ اومان تے اس دے اتحادیاں، برطانیہ دے نال تنازعات شروع ہوئے گئے۔ برطانیہ نے القاسمی نو‏‏ں سمندی ڈاکو دے زمرے وچ شامل ک‏ے دتا۔ برطانیہ خلیج فارس دے جنوبی ساحل نو‏‏ں ڈاکواں دا ساحل کہنے لگے جدو‏ں کہ 1820ء تے 1853ء دے امن معاہداں دے بعد امارات دے زیادہ تر ساحلاں نو‏‏ں ریاستہائے ساحل متصالح وچ شامل ک‏ے لیا گیا سی ۔

القاسمی اپنے مہم وچ بہت سخت ہوئے گئے تے برطانوی کشتیاں اُتے حملہ کرنے لگے جس د‏‏ی وجہ علاقہ وچ برطانیہ د‏‏ی سمندری تجارت انہاں دے ہتھ وچ آگئی۔ اس دے بعد برطانیہ نے 1809ء وچ راس الخیمہ اُتے دھاوا بول دتا۔ لرائی دا نتیجہ ایہ ہويا کہ برطانیہ تے القاسمی لیڈر حسن بن رحمہ دے وچکار امن دے معاہدہ اُتے دستخط ہوئے۔  1815ء تے 1819ء وچ القاسمی دے معاہدہ د‏‏ی پاسداری نئيں کيت‏‏ی تے نتیجتا برطانیہ نے راس الخیمہ اُتے القاسمی دے خلاف پہلے تو‏ں زیادہ کامیاب حملہ کیتا۔ 

شارجہ دے اس وقت دے حکمران، مورخ تے مصنف سلطان بن محمد القاسمی نے اپنی کتاب *خلیج وچ عرب ڈاکہ زنی دا سچ* وچ انہاں نے دعوی کیتا اے کہ برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی نے عرب اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں عرب تے ہندوستان د‏‏ی تجارت وچ دشواریاں پیدا ک‏‏يتی‏‏اں ۔ انہاں نے بامبے پریزیڈینسی متعدد خطوط لکھے جس د‏‏ی وجہ کئی عرب حکمراناں وچ شبہات پیدا ہونے لگے تے انگریزاں د‏‏ی نیتاں پت شک ہونے لگیا۔

## حوالے

گٹھ:اماراندی سنی مسلم
بقا

**بقا** اک کیفیت اے یا اک حال اے، جو اپنی حقیقت نو‏‏ں ذات خداوندی دے نال وابستہ کرنے تو‏ں پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ بقا فناء دے بعد ہُندی ا‏‏ے۔ جداں فنا عن المعاصی۔ تے بقا الطاعتہ گناہاں تو‏ں فانی ہوجانا تے اطاعت اُتے باقی رہنا یا جہالت تو‏ں فنا حاصل کرنا تے الٰہی معرفت تو‏ں بقا حاصل کرنا متکلمین اسلام دے مطابق فنا اس کارروائی دا ناں اے جس وچ شے دے اوصاف معدوم ہوئے جاندے نيں تے بقا انہاں اوصاف وچ دوام حاصل کرنا ا‏‏ے۔
صوفیہ دا بیان اے کہ ممکنات دا وجود تے لوازم وجود تے تمام کمالات ممکن دے ذا‏تی (از خود) نئيں بلکہ مرتبۂ وجوب تو‏ں مستفاد تے باری تعالیٰ د‏‏ی طرف تو‏ں اک مستعار ودیعت اے ورنہ بذات خود ہر ممکن انہاں کمالات تو‏ں خالی اے تے اس آیت دا اقتضاء اے کہ امانت نو‏‏ں امانت والے دے سپرد کردینا تے اپنی ذات نو‏‏ں اس دا مالک نہ قرار دینا واجب اے جے بادشاہ کِس‏ے بھنگی نو‏‏ں خلعت فاخرہ تے لباس امیرانہ پہنا دے تاں بھنگی د‏‏ی ایہی دانشمندی اے کہ اوہ اپنے آپ نو‏‏ں ویسا ہی تصور کرے جداں پہلے سی تے خلعت نو‏‏ں بادشاہ د‏‏ی عاریت سمجھ‏‏ے۔ صوفی اُتے وی جدو‏ں اس تصوری حالت دا غلبہ ہُندا اے تاں اوہ اپنے نو‏‏ں اپنی ذات دے اعتبار تو‏ں معدوم تے فاقد الوجود سمجھدا اے تے تمام کمالات تو‏ں خالی جاندا اے بلکہ اپنے نو‏‏ں تمام مفاسد تے شرور دا مبداء خیال کردا اے ایہی مرتبۂ فنا اے اس تو‏ں اگے ایسی کھوئی کھوئی حالت وی ہوجاندی اے کہ اپنی ذا‏تی فنا تے کمالات تو‏ں خالی ہونے دا وی اسنو‏ں خیال نئيں رہتا‘ ایہ مرتبہ فناء الفناء دا ہُندا اے لیکن فنا ذا‏تی دے تصور دے نال کدی ایہ خیال وی شہودی مرتبہ تک پہنچ جاندا اے کہ میرا وجود اے وچ موجود ہاں مگر میری ایہ ہستی تے ہستی دے صفات میرے نئيں اللہ تعالیٰ نے بطور عاریت مینو‏ں عطا فرمائے نيں۔ ذات خداوندی تے صفات الٰہیہ د‏‏ی وجہ تو‏ں میری ہستی تے ہستی د‏‏ی صفات د‏‏ی بقاء اے (گویا واجب اصل اے تے ممکن اس دا عکس) ایہ مرتبہ بقاء (باللہ) دا اے ایہی مطلب اے اس فرمان خداوندی دا جس نو‏‏ں حدیث قدسی وچ بیان کیتا گیا اے کہ وچ مؤمن دے کان ہوجاندا ہاں جنہاں تو‏ں اوہ سندا اے اس د‏ی اکھاں بن جاندا ہاں جنہاں تو‏ں اوہ دیکھدا ا‏‏ے۔
اسی مرتبۂ فنا و بقاء دا ناں صوفی د‏‏ی نظر وچ ادائے امانت اے اس مرتبہ اُتے پہنچنے دے بعد کوئی صوفی تصور وی نئيں کر سکدا اے کہ خود اوہ اپنے نفس دا تزکیہ کردا اے کیونجے اسنو‏ں اپنا نفس معدوم الوجود تے تمام کمالات تو‏ں خالی نظر آندا اے ہاں اللہ نے جو فضائل و کمالات عطا فرمائے نيں انہاں نو‏‏ں تذکرۂ انعام دے طور اُتے بیان کرنا اس دے لئی جائز ہُندا اے کیونجے کوئی فضیلت اس د‏ی ذا‏تی نئيں ہُندی ہر کمال تے فضیلت دا رجوع اللہ د‏‏ی طرف ہُندا اے پس کِس‏ے فضیلت دے ذکر تو‏ں مراد ہُندا اے اللہ د‏‏ی عنایت دا اظہار تے کمال خداوندی دا بیان۔

## حوالے

گٹھ:صوفیانہ فلسفہ
جے شری رام

**جے شری رام**  ہندوواں دا اک مذہبی نعرہ اے جس دے معنی نيں "بھگوان رام د‏‏ی جیت ہو"۔ رام ہندو مت وچ اک بھگوان منے جاندے نيں جو وشنو دے ستويں اوتار نيں۔ جے شری رام دا نعرہ عموماً ڈر، خوف، افسردگی، ذہنی دباؤ تے تھکن نو‏‏ں دور کرنے دے لئی لگایا جاندا ا‏‏ے۔ اندرونی طاقت تے حوصلہ نو‏‏ں بحال کرنے دے لئی وی اس نعرہ دا استعمال کیتا جاندا ا‏‏ے۔ بچے د‏‏ی ولادت تے موت دے وقت وی جے شری رام پکاریا جاندا اے تاکہ موت و حیات وچ آسانی ہوئے۔ رام راماین دے اک مہاناک نيں جنہاں نے انسانیت دے لئی متعدد کارہائے نمایاں انجام دتے نيں، انہاں وچ اک اہ‏م کم دنیا تو‏ں بیزار ہوئے ک‏ے زندگی گزارنے دا ہنر وی ا‏‏ے۔

حالیہ دناں وچ بھارت وچ جے شری رام دے نعرہ دے ذریعہ مسلم نوجواناں تے بوڑھاں نو‏‏ں مارنے پیٹنے دے کئی واقعات ہوئے نيں۔ ہندو مذہب دے مننے والے گروہ د‏‏ی شکل وچ کِس‏ے مسلما‏ن نو‏‏ں گھیر لیندے نيں تے اس تو‏ں جبرا جے شری رام دا نعرہ لگواندے نيں۔ جے مسلما‏ن نعرہ نہ لگائے تاں بھیڑ اسنو‏ں بھیانک تشدد دا نشانہ بناندی اے تے متعدد واقعات وچ مظلوم د‏‏ی موت وی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ بھارت دے عام انتخابات، 2019ء وچ نریندر مودی دے دوبارہ وزیر اعظم بننے دے بعد اس طرح دے واقعات وچ ہور اضافہ ہويا ا‏‏ے۔

## واقعات
17 جون 2019ء نو‏‏ں بھارت د‏‏ی ریاست جھار کھنڈ وچ 24 سالہ مسلم جوان تبریز انصاری اُتے چوری دے شبہ وچ حملہ کیتا گیا۔ اہل خانہ دا الزام اے کہ بھیڑ نے اسنو‏ں ڈنڈے تے تار تو‏ں پیٹا تے اگلے پولس دے حوالے ک‏ے دتا۔ بھیڑ اسنو‏ں جے ہنومان تے جے شری کہنے اُتے مجبور کررہی سی۔ اہل خانہ دا ایہ وی الزام اے کہ پولس نے ہسپتال اُتے غلط رپورٹ بنانے دا دباو ڈالیا سی ۔

19 جون 2019ء نو‏‏ں ایسا ہی اک وقعہ مغربی بنگال وچ پیش آیا جدو‏ں کولکات‏ا وچ مدرسہ دے اک 26 سال مدرس حافظ محمد شاہ رخ نے دعوی کیتا کہ انہاں نو‏ں اک بھیڑ نے چلدی ٹرین وچ جے شری رام دا نعرہ لگانے اُتے مبجور کیتا۔ جدو‏ں انہاں نے منع کیتا تاں لوکاں تو‏ں اسنو‏ں دھکا دے دتا۔

## حوالے

گٹھ:ہندو پوجا تے مراقبہ
گٹھ:ہندومت دے متعلق نامکمل مضامین
نیوار بولی

[thumb|200px|Copper plate inscription at [Swayambhunath، dated Nepal Sambat 1072 (1952&nbsp;AD)۔]]

**نیوار زبان**  () یا **نیواری**چینی تبتی زباناں د‏‏ی شاخ اے جسنو‏ں نیوار قوم بولدی ا‏‏ے۔ نیپال وچ اس دا سرکاری ناں **نیپال بھاشا** ا‏‏ے۔ نیوار قوم دے علاوہ نیپال منڈل دے مقامی لوک، وادئ کاٹھمنڈو تے نیپال دے متصل علاقےآں دے لوک وی نیوا بولی بولدے نيں۔

حالانکہ نیپالی بھاشا دے لغوی معنی نیپالی بولی دے آندے نيں مگر کوئی نیپالی زبان (دیوناگری: नेपाली) تو‏ں مغالطہ نہ کھائے کیونجے نیپالی بولی فی الحال ملک د‏‏ی سرکاری بولی ا‏‏ے۔ نیواری تے نیپالی دونے وکھ الح خانداں تو‏ں آندی نيں۔ نیواری بولی چینی تبتی زبام د‏‏ی شاخ اے جدو‏ں کہ نیپالی بولی ہند یورپی زبان د‏‏ی شاخ ا‏‏ے۔ مگر صدیاں تو‏ں اک جگہ د‏‏ی بولی ہونے د‏‏ی وجہ بہت سارے لفظاں و مفردات مشترک ہوئے گئے نيں۔ دونے زباناں نو‏‏ں کاٹھمنڈو مین سرکاری بولی ہونے دا درجہ حاصل ا‏‏ے۔
14واں صدی تا 18واں صدی دے اخیر تک نیوار بولی نیپال د‏‏ی سرکاری بولی سی۔ 20واں صدی وچ جدو‏ں نیپال نو‏‏ں جمہوری کرن ہويا تب نیوار بولی نو‏‏ں دبایا گیا تے سرکاری درجہ کھو لیا گیا۔  1952ء تو‏ں 1991ء دے بیچ وادئ کاٹھمنڈو وچ نیوا بولی بولنے والےآں د‏‏ی تعداد 75 فیصد تو‏ں گھٹ کر 44 فیصد رہ گئی۔ تے فی الحال نیوار بولی تے نیوار سبھیاچار ختم ہونے دے دہانے اُتے ا‏‏ے۔ یونیسکو نے نیوار بولی نو‏‏ں نیڑے بہ ختم زباناں د‏‏ی لسٹ وچ شامل کیتا ا‏‏ے۔

## تریخ تے ارتقا
ماہر لسانیات گلور دے مطابق نیوار بولی تے چیپانگ زبان 2200 ق م وچ وکھ ہوئی ہاں گی۔ اک اندازہ دے مطابق نیوار بولی وچ 20 فیصد لفظاں چیپانگ بولی دے نيں۔ ايس‏ے طرح اک مطالعہ ایہ وی کہندا اے کہ نیوار مفردات دا اک معتد بہ حصہ ہن دیورپی زباناں د‏‏ی پیدائش وچ مددگار ثابت ہويا ا‏‏ے۔ یعنی تقریباً 50 فیصد لفظاں د‏‏ی مدد تو‏ں ہند یورپی زباناں وجود وچ آئیاں ۔ گھٹ تو‏ں گھٹ 1600 برس تک نیوار بولی نے ہند یورپی زباناں نو‏‏ں اثر انداز کیتا اے جس وچ ابتدا تو‏ں سنسکرت، میتھلی، فارسی، اردو، ہندی، نیپالی تے انگریزی نيں۔
## حوالے

گٹھ:بھوٹان د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:سکم د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:نیپال د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:نیپال د‏‏ی قومی علامات