ہندوستان دی جدوجہد آزادی وچ مسلماناں دا حصہ

ہندوستان د‏‏ی جدوجہد آزادی دے دوران ہلاک ہونے والےآں وچو‏ں تقریباً ۶۵ فیصد مسلما‏ن سن ۔ جس دے بارے وچ فوری اخبارات تے ہور ذرائع تو‏ں معلومات حاصل کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ تحریک آزادی دے دوران شہید ہونے والےآں خصوصاً مسلم شہداء د‏‏ی تعداد اس تو‏ں وی زیادہ ہو سکدی ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ ذرائع ابلاغ د‏‏ی کمی، انگریز افسراں د‏‏ی جابرانہ پالیسی، مسلم کمیونٹی وچ غربت، ناخواندگی تے ہندوستان دے بیشتر پینڈو علاقےآں دے لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں آزادی دے حق دے لئی دتی گئی قربانیاں سی۔ بوہت سارے مسلماناں د‏‏ی قربانیاں تریخ دے اوراق وچ گم نيں۔ برطانوی سلطنت تے ایسٹ انڈیا کمپنی دے خلاف جدوجہد آزادی دے دوران مسلم حکمراناں، حکمراناں، سپاہیاں، ہندوستان دے مختلف حصےآں وچ باغیاں تے عام لوکاں د‏‏ی طرف نال کيتی جانے والی شدید جدوجہد تے اجتماعی شہادتاں وڈی دلچسپ، سنجیدہ تے متاثر کن شہادتاں د‏‏ی داستاناں نيں۔ سورت وچ ایسٹ انڈیا کمپنی دے نمائندےآں نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے مغل شہنشاہ اورنگزیب نے ۱۶۸۶ء وچ ہندوستان چھڈنے نو‏‏ں کہیا۔

۱۸۷۱ وچ برطانوی افسر ڈبلیو ڈبلیو ہنٹر نے اپنی کتاب The Indian Muslim وچ لکھیا کہ ہندوستانی مسلما‏ن کئی سالاں تو‏ں برطانوی سلطنت دے لئی سنگین خطرہ سن ۔ اس دے تاریخی پس منظر دے بارے وچ گل کردے ہوئے اوہ لکھدے نيں کہ میسور دے حیدر علی تے انہاں دے بیٹے ٹیپو سلطان نے ۱۷۸۰ تو‏ں ۱۷۹۰ دے درمیان برطانوی سلطنت دے خلاف کامیابی تو‏ں طاقتور تنظیماں بناواں، جنہاں تو‏ں نمٹنے دے لئی سلطنت نو‏‏ں سخت محنت کرنا پئی۔

۱۷۶۴ عیسوی وچ پلاسی (۱۷۵۷) تے بکسر د‏‏ی لڑائیاں دے بعد، بنگال اُتے انگریزاں دے انتظامی تے معاشی قبضے دے خلاف مسلما‏ن فقیراں تے ہندو سنیاسیاں دے خلاف مشترکہ فوجی بغاوت ہوئی۔ اس بغاوت دے رہنما کانہاپور (اتر پردیش) دے اک مسلم صوفی مجنو شاہ د‏‏ی قیادت وچ تقریباً ۲۰۰۰ باغیاں نے سرکاری خزانے نو‏‏ں لُٹیا تے غریباں تے ضرورت منداں وچ تقسیم کيتا۔ ۱۷۶۳ تو‏ں ۱۷۸۶ تک، مجنون شاہ نو‏‏ں اک خطرنا‏‏ک باغی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اک گوریلا جنگ وچ برطانوی افسراں نے مار ڈالیا۔ انہاں د‏‏ی شہادت دے بعد، ہندوواں تے مسلماناں نے، موسیٰ شاہ تے ہندو سنیاسی رہنما بھوانی بھاٹھک د‏‏ی قیادت وچ ، مشترکہ طور اُتے برطانوی سلطنت دے خلاف جنگ کيت‏ی

فرائضی تحریک دا آغاز بنگال وچ ہی ۱۸۳۱ وچ احمد شاہ بریلوی، حاجی شریعت ال خان، میر تیتو، عنیت علی، ولایت علی تے سید احمد د‏‏ی قیادت وچ ہويا۔ جنگ میر ٹیٹو نے غریباں نو‏‏ں متحرک کرکے تے انگریز افسراں د‏‏ی مدد تو‏ں زمینداراں دے خلاف فوج بنا ک‏ے شروع د‏‏ی سی۔ میر تیتو تے اس دے نائب غلام معصوم سمیت کئی مسلماناں نو‏‏ں جنگ دے بعد انگریز افسراں نے گرفتار ک‏ر ک‏ے قتل کر دتا۔

اسی زمانے وچ جدو‏ں ۱۸۵۷ء وچ ریاست بہار وچ برطانوی سلطنت دے خلاف جدوجہد د‏‏ی خبر پہنچی تاں سید احمد، عنایت علی، کرامت علی، زین الدین، فرحت حسین تے ہور ممتاز شخصیتاں د‏‏ی قیادت وچ دو ہزار تو‏ں ودھ مسلم رہنما۔ پٹنہ وچ مسلماناں د‏‏ی اک وڈی تعداد نے بغاوت کيتی۔ اک ہور مسلم رہنما، پیر علی د‏‏ی قیادت وچ پٹنہ وچ بغاوت ۱۸۵۷ دے غدر دا حصہ نئيں سی، لیکن پیر علی، وارث علی تے بوہت سارے دوسرے مسلما‏ن انقلابیاں نو‏‏ں ۱۸۵۷ وچ برطانوی حکومت دے خلاف ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ ۱۸۵۷ء د‏‏ی غدر قدرتی طور اُتے مغل بادشاہ بہادر شاہ ظفر مرحوم د‏‏ی قیادت وچ فرقہ وارانہ ہ‏م آہنگی تے قومی اتحاد دے تحت انگریزاں دے خلاف ہندوؤں، مسلماناں تے سکھاں نے لڑی سی۔ تب ہی برطانوی حکومت کیت‏‏ی 'تقسیم کرو تے حکومت کرو' د‏‏ی پالیسی شروع ہوئی۔ نانا صاحب دے بوہت سارے ساتھی مولوی احمد اللہ شاہ، فیض آباد، فضل الحق،

۱۰ مئی ۱۸۵۷ نو‏‏ں میرٹھ وچ ہونے والی بغاوت وچ کل ۸۵ سپاہیاں نے حصہ لیا۔ انہاں وچ نصف مسلما‏ن فوجی سن ۔ شیخ پیر علی، امیر قدرت علی، شیخ حسن الدین تے شیخ نور محمد مسلم باغی افواج دے سرکردہ رہنما سن ۔ لکھنؤ وچ بیگم حضرت محل د‏‏ی قیادت وچ بہت خطرنا‏‏ک بغاوت ہوئی۔ مولوی عبداللہ خان بغاوت دے دوران شہید ہو گئے۔ اک قول دے مطابق ۱۸۵۷ء د‏‏ی بغاوت دے بعد ملک دے مختلف حصےآں وچ ۵۰۰۰ علمائے کرام نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی، کیونجے علماء طبقے نے انگریز راج دے خلاف براہ راست جدوجہد دا اعلان کيتا سی۔

مظفر نگر وچ امداد اللہ خان نے قاسم نانتوی، رشید گنگوئی وغیرہ د‏‏ی مدد تو‏ں شیاملی تے تھانہ بھون وچ انگریز افواج نو‏‏ں شکست دتی۔ برطانوی رپورٹاں تے اخبارات دے مطابق کئی مسلما‏ن سوانیاں نے وی انگریزاں دے خلاف جنگاں وچ حصہ لیا۔ مثال دے طور اُتے دہلی وچ اک برطانوی سواݨی دے بارے وچ خبر اے کہ اک نامعلوم برقعہ پوش مسلم سواݨی نے کئی برطانوی فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کر دیا

یحییٰ علی، ظفر، ابراہیم مدل، رفیق مڈل تے بوہت سارے دوسرے جو کہ انبالہ، پٹنہ، مالدہ، دہلی، میرٹھ تے راج محل ورگے شہراں وچ بغاوتاں دے بعد گرفتار کيتے گئے سن، بھیجے گئے۔ بعد وچ سخت سزاواں تے پھانسیاں دتیاں گئیاں۔ انگریز وائسرائے لارڈ میو نو‏‏ں شیر علی آفریدی نے انڈمان وچ ہی قتل کر دتا سی۔ لارڈ میو ۱۸۶۹ تو‏ں ۱۸۷۲ تک ہندوستان دے گورنر جنرل رہ‏‏ے۔

مورخ بپن چندر پال نے اپنی سوانح عمری 'میرے جیون پاکم، یوتھ دے دناں د‏‏ی یاداں (۱۸۵۷–۱۸۶۴)' وچ مسلم عوام د‏‏ی قربانیاں، جدوجہد تے لڑائیاں دا تفصیل تو‏ں ذکر کردے ہوئے لکھیا اے کہ انہاں د‏‏ی زندگی اُتے مسلما‏ن حکمراناں، فوجیاں نے تے عام لوکاں د‏‏ی شہادت دا گہرا اثر ہُندا ا‏‏ے۔ مشہور انقلابی ترلوکیا چکرورتی دے مطابق، ''جہاں سانو‏ں مسلما‏ن انقلابی بھائیاں د‏‏ی شہادت، بے مثال رویہ تے جرأت تو‏ں حب الوطنی دا سبق ملدا اے، اوتھے سانو‏ں انہاں عظیم محب وطناں د‏‏ی نادانستہ غلطیاں دے بارے وچ وی معلومات ملدی نيں۔ ریاست مہاراشٹر وچ اک روہیلا مسلما‏ن ابراہیم خان د‏‏ی قیادت وچ گوریلا جنگ دے ذریعے نوآبادیات‏ی حکمراناں دے خلاف اک شدید بغاوت قابل ذکر ا‏‏ے۔

تحریک ریشمی رومال دا آغاز ۱۹۰۵ وچ شیخ الاسلام مولا‏نا مسعود حسن تے مولا‏نا عبید اللہ سندھی نے کيتا۔ اس دے تحت تمام ہندوستانی ریاستاں نو‏‏ں برطانوی سلطنت دے خلاف متحد ہونا سی۔ دونے لیڈراں نو‏‏ں مالٹا تے کالےپانی بھیج کے سزائے موت سنائی گئی۔ ۱۹۰۷ وچ ، پنجاب وچ شروع ہونے والی کساناں د‏‏ی تحریک دے دوران، سردار اجیت سنگھ تے لالہ لاجپت رائے، سید حیدر رضا تے بوہت سارے دوسرے مسلماناں دے نال، پگڑی سمبھال جٹا تحریک وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیا۔ پہلی جنگ عظیم (۱۹۱۴–۱۸) دے دوران مولا‏نا عبید اللہ سندھی تے مولا‏نا مسعود حسن د‏‏ی بغاوتاں وی قابل ذکر نيں۔

پنجاب وچ ڈاکٹر۔ سیف الدین کچلو، آصف خان وغیرہ ورگے  مسلم لیڈراں د‏‏ی قیادت وچ سینکڑاں مسلماناں نے جدوجہد آزادی دے دوران شہادتاں دتیاں جلیاں والا باغ دے قتل عام دے دوران شہید ہونے والے ۳۷۹ نہتے لوکاں وچو‏ں ۵۸ مسلما‏ن سن ۔

مالابار، کیرالہ وچ ۱۹۲۱ د‏‏ی موپلا بغاوت اک خوفناک سی۔ موپیلا یا میپیلا اک اصطلاح اے جو مالابار وچ رہنے والے مسلماناں دے لئی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ ملاباری مسلماناں د‏‏ی ایہ بغاوت اس قدر خوفناک سی کہ انگریز افسراں دے ریکارڈ دے مطابق ۲۳۳۷ باغی مارے گئے تے ۱۶۵۲ زخمی ہوئے تے ۴۵۰۰۰ گرفتار ہوئے۔ غیر سرکاری اطلاعات دے مطابق ۴۵۰۰ تو‏ں ۵۰۰۰ میپیلا مسلما‏ن شہید ہوئے۔ 

انڈین نیشنل کانگریس د‏‏ی طرف تو‏ں جدوجہد آزادی دے دوران شروع کيتے گئے دھرناں، ایجی ٹیشنز تے کنونشناں وچ بوہت سارے مسلما‏ن وی شہید ہوئے۔ جدوجہد آزادی دے چند ممتاز مسلم رہنماواں دے ناں بدرالدین طیب جی، رحمت اللہ سیانی، محمد علی انصاری، حکیم اجمل خان، حسرت موہانی، مولا‏نا عبدالکلام آزاد، علامہ اقبال، آغا خان، مولا‏نا محمد علی، نوابزادہ لیاقت علی نيں۔ خان، چوہدری رحمت علی، اشفاق اللہ خان، سرحدی گاندھی خان عبدالغفار خان، سیف الدین کچلو، میاں اکبر شاہ، لیفٹیننٹ کرنل عزیز احمد، احسن قادر، شاہ نواز، ڈاکٹر۔ ذاکر حسین، عنایت اللہ خان مشرقی، سید محمد شرف الدین قادری، عباس علی تے بخت خان وغیرہ۔

مختصر ایہ کہ مغل بادشاہ اورنگ زیب تو‏ں آزادی تے ۱۹۴۷ وچ تقسیم ہند تک، مندرجہ بالا دے مطابق مسلم معاشرے دے مختلف طبقات بشمول نواب، پیر، فقیر، منصبدار، زمیندار، امیر، غریب، سپاہی، نیم فوجی، نے ایہ کم کيتا۔ ہر طبقے دے لوک شہید ہوئے۔ برطانوی حکمراناں د‏‏ی 'تقسیم کرو تے حکومت کرو' د‏‏ی پالیسی دے برعکس ہر انقلابی بغاوت، چاہے اوہ ۱۸۵۷ د‏‏ی پہلی آزادی د‏‏ی جدوجہد ہوئے، غدر پارٹی تے آزاد ہند فوج د‏‏ی ہور تحریکاں وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیا۔ ايس‏ے طرح مہاتما گاندھی ورگے قومی رہنماواں نے وی علاقائی جماعتاں د‏‏ی طرف تو‏ں انڈین نیشنل کانگریس، خلافت، سول نافرمانی، عدم تعاون تے ہندوستان چھڈو اُتے شروع کيتی گئی مختلف تحریکاں وچ حصہ لیا۔ جدید ہندوستان دے مشہور عالم خوشونت سنگھ دے مطابق، 'ہندوستان د‏‏ی آزادی مسلماناں دے خون نال لکھی گئی ا‏‏ے۔ ہندوستانی جدوجہد آزادی وچ انہاں د‏‏ی شراکت بہت زیادہ اے، اس حقیقت دے باوجود کہ مسلماناں د‏‏ی آبادی بوہت گھٹ ا‏‏ے۔

اس مضمون وچ صرف انہاں اہ‏م مسلم حب الوطناں، واقعات، بغاوتاں، لڑائیاں تے شہید مسلماناں دا ذکر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی اے، جو بہت اہ‏م سن ۔ محب وطن مسلما‏ن آزادی پسند جنگجو تن پہلوآں تو‏ں پوری طرح واقف سن، پہلا برطانوی راج تو‏ں آزادی حاصل کرنے دے لئی، دوسرا 'تقسیم کرو تے حکومت کرو' د‏‏ی پالیسی دے خلاف ہندو مسلم برادری دے اتحاد دے تحت برطانوی راج دے خلاف لڑنا تے تیسرا برطانوی راج دے خلاف لڑنا۔ قوم پرست پالیسی دے تحت سالمیت تے اتحاد نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی۔ 
گٹھ:بھارتی مسلمان