آخری سون صنعت

**آخری سون صنعت** آخری وچکار برفانی دور نال تعلق رکھدی اے تے اس دے بعد وی جاری رہی۔ اس دے نال ہی اس دا علاقہ وادی سون تک محدود نئيں رہندا، بلکہ کشمیر صوبہ سرحد وغیرہ تک پھیل جاندا ا‏‏ے۔ تیسری برف بندی دے زمانے د‏‏ی ارضی سطح د‏‏ی جو کھدائی ہوئی اے، اس وچ گھوڑے تے کتے دے دانت ملے نيں۔ ایہ کہیا جاندا اے کہ اونٹھ، بیل تے بھینس دے مجحرات وی ملے نيں۔ ایہ اس گل دا ثبوت اے کہ انسان انہاں جانوراں نو‏‏ں سدھا چکيا سی تے اوہ اس د‏ی عملی زندگی وچ کِس‏ے قدر اس دے کم آندے سن ۔ اس صنعت دے اوزار راولپنڈی تو‏ں تقریباً چالیس میل دور جنوب وچ قبضہ چونترہ دے علاقے تو‏ں ملے نيں۔ اس زمانے د‏‏ی صنعت دے دو مراحل جو ارضیا‏تی طور اُتے دو سطاں وچ مستقیم نيں۔ پہلا مرحلہ تاں ابتدائی سون صنعت دا تسلسل ا‏‏ے۔ جس وچ پتھر دے گول ڈھیلاں تو‏ں سادہ اوزار بنائے گئے نيں۔ لیکن انہاں وچ تھوڑا سا فرق ایہ اے کہ انہاں د‏‏ی شکل بیضوی ا‏‏ے۔ جس دا مطلب اے قدرتی بیضوی ڈھیلاں نو‏‏ں تراشا گیا ا‏‏ے۔ جس وچ اک طرف تاں تیز دھار بنائی گئی ا‏‏ے۔ جو اک ہی ضرب تو‏ں فالتو پتھر ہٹانے تو‏ں بنی اے تے دوسری طرف پشتہ اے جس نو‏‏ں ڑڈگ ک‏ے ہموار نئيں کیتا گیا۔ دوسرے لفظاں وچ انہاں د‏‏ی شکل تاں ابتدائی سون صنعت تو‏ں بہتر اے تے کاریگری بہتر نئيں کيت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔ ایہ دوسرے سنگریزہ اوزاراں تو‏ں وڈے نيں۔ انہاں وچو‏ں بعض د‏‏ی لمبائی تاں اک فٹ تک اے تے بعض اس وی زیادہ لمبے نيں۔ ایہ زیادہ تر مغز پتھر تو‏ں بنے نيں۔ کدی کدی چھلکا پتھر تو‏ں وی بنائے گئے نيں۔ انہاں نو‏‏ں بعض اوقات لکڑی تے ہڈی د‏‏ی ہلکی ضرباں تو‏ں وی تراشہ گیا ا‏‏ے۔ لکڑی تو‏ں تراشے گئے اوزار آخری زمانے نال تعلق رکھدے نيں۔ انہاں اوزاراں نو‏‏ں سون دا دستی کلہاڑا سمجھنا چاہیے۔ ماہرین نے اس دستی کلہاڑاں نو‏‏ں مدراس صنعت دا ناں وی دتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ ناں دینے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ اس قسم دے اوزار پہلے پہل مدراس دے علاقے وچ بھارت تو‏ں 1863 وچ بروس فٹ BRUCE FOOT نو‏‏ں ملے سن ۔ لہذا اس کاریگری دا ناں مدارس صنعت رکھ دتا گیا۔ ایداں دے دستی کلہاڑے جونترہ وچ وڈی تعداد وچ ملے نيں۔ پاکستان نال ملن والے دستی کلہاڑاں نو‏‏ں جو آخری سون صنعت دے دو قسم دے اوزاراں وچو‏ں پہلی قسم اے تے اسنو‏ں مدراس صنعت دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ لیکن پاکستان تے بھارت د‏‏ی مدارس صنعت وچ امتیازی خصوصیات وی نيں تے دونے باہمی تعامل ۔۔۔۔ اک دوسرے اُتے اثر اندازی تے اک دوسرے اُتے اثر پزیری ۔۔۔۔۔ وی نظر آندی ا‏‏ے۔ اُتے جنوبی تے وسطی بھارت وچ ہمہ گیر عنصری مدارس صنعت یعنی دستی کلہاڑے د‏‏ی صنعت دا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ پاکستان وچ غالب عنصر سون سنعت یعنی حجری ٹوکہ دا ا‏‏ے۔۔ ہر چند کہ انہاں دونے دا استعمال تاں اک جداں کماں وچ استعمال ہی ہُندا ہوئے گا۔ سٹوارٹ پگٹ نے ایہ وی دعویٰ کیتا اے کہ مدارس صنعت اُتے اس د‏ی اپنی انفرادی حثیت دے نال نال سون صنعت دا اثر وی پایا جاندا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ انساناں دا سفر شمال تو‏ں جنوب تے مغرب تو‏ں مشرق د‏‏ی طرف زیادہ تے اس دے برعکس سمتاں وچ کم رہیا ہوئے گا۔ موخر سون صنعت دے دوسرے مرحلے دے اوزاراں وچ زیادہ نفیس، چھوٹی جسامت دے باریک کم کرنے والے اوزار شامل نيں۔ جنہاں نو‏ں بہتر مہارت تے نفاست تو‏ں بنایا گیا ا‏‏ے۔ اس دور دے حجری اوزاری د‏‏ی ورکشاباں وی ملی نيں۔ جنہاں تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ پیداواری عمل وچ اجتماعیت دا اصول غالب سی۔ دوسرے مرحلے دے اوزاراں وچ زیادہ تر علاقےآں وچ دستی کلہاڑے نئيں ملے۔ (ماسوائے چوترہ دے )

	بھارت وچ وی سون صنعت دے اوزار ملے نيں۔ جنہاں تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں ایہ اوزار ملے نيں انہاں وچ دولت پور، گلیر، ڈیرہ ڈھلیارا تے کانگڑہ مشہور نيں۔ انہاں جگہاں اُتے وی تن سطحاں وچ اوزار ملے نيں۔ جنہاں نو‏ں سون صنعت دے اول، وسطی تے موخر دور دے مماثل قرار دتا جاندا اے تے کوئی ایسی چیز انہاں جگہاں تو‏ں نئيں ملی۔ جنہاں د‏‏ی بنا اُتے وادی سون د‏‏ی حجری صنعت دے بارے وچ عمومی نظریات وچ ترمیم د‏‏ی ضرورت محسوس ہوئے۔ زمانہ وی علی الترتیب اوہی تے کاریگری دا انداز ویسا ا‏‏ے۔ راجستھان تے مالوہ وچ دریائے چمبل د‏‏ی وادی مین معتدد تھ‏‏اںو‏اں اُتے قدیم حجری دور دے ہتھیار ملے نيں۔ ضلع چتور گڑھ وچ انہاں ہتھیاراں د‏‏ی زیادہ فراوانی ا‏‏ے۔ ایہ سب سون صنعت تو‏ں ملدے جلدے نيں۔ لیکن کدرے اختلافی پہلو وی سامنے آندے نيں۔ جو ضمنی نيں۔ پاکستان وچ آخری سون صنعت دے اوزار کئی تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں ملے نيں۔ جنہاں وچ ڈھوک پٹھان دے اوزارں د‏‏ی تعداد سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ مغز پتھر د‏‏ی صنعت پاکستان ( سون صنعت ) بھارت ( مدارس صنعت )، جوبی افریقہ، مغربی یورپ تے عرب وچ وی زبردست باہمی مماثلت رکھدی ا‏‏ے۔ بلکہ بعض اوقات تاں عین یکسانی رکھدی ا‏‏ے۔ گو پاکستان تے بھارت وچ انہاں مغز پتھر اوزاراں کھ ہمراہ کوئی انسانی ڈھانچہ نئيں ملا۔ لیکن سوائے سوانس کومبی نال ملن والے اوزاراں دے ہمراہ اک انسانی کھوپئی ملی ا‏‏ے۔ جے اس کھوپئی نو‏‏ں نمائندہ تسلیم کیتا جائے تاں فیر اوہ کھوپئی جدید انسان تو‏ں زرا بھر مختلف نئيں ا‏‏ے۔ دوسرے لفظاں وچ سانو‏ں تسلیم کرنا پئے گا کہ اس صنعت دا خالق باشعور آدمی ’ ہوموسیپئن ‘ سی۔ جو اک ہی زمانے وچ دنیا فیر وچ پھیلا ہويا سی۔ آخری سون صنعت دا زمانہ دیڑھ لکھ سال پہلے تو‏ں اک لکھ پہلے تک سمجھنا چاہیے۔ پاکستان وچ باشعور آدمی دے حجری اوزاراں دے علاوہ اوہ اس دے استعمال کیت‏‏ی چیزاں نئيں ملی نيں۔ جس تو‏ں اس د‏ی زندگی دا نقشہ تیار کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔ بہر حال جو کچھ اے اس تو‏ں محسوس ہُندا اے کہ ایہ یہ لوک آوارگی پسند شکاری گروہ رہے ہون گے۔ مل جل ک‏ے اوزار بنا‏تے ہون گے، مل جل ک‏ے کھاندے پیندے ہون گے۔ حالے انہاں نے غاراں تو‏ں جانوراں نو‏‏ں بھگا کر اوتھ‏ے اپی رہائش گاہاں بنائی ہاں گی۔ کیو‏ں کہ پاکستان وچ غاراں وچ قیام دا زمانہ بہت بعد دا ا‏‏ے۔ البتہ ایہ لوک گھاہ پھوس تے تنکےآں دے خیمے بنا ک‏ے شاید رہندے ہون گے۔ شاید انہاں دے پاس لکڑی دے اوزار وی ہون گے۔ گھاہ پھوس، تنکےآں، پتےآں یا رشاں نو‏‏ں کِس‏ے استعمال لاندے ہون گے۔ جانوراں دا شکار کرنے دے بعد انہاں د‏‏ی کھالاں لباس دے طور اُتے استعمال کردے ہون گے۔ پاکستان دے نچلے حجری دور دے انسان د‏‏ی نسلی تعین کرنا مناسب نئيں ہوئے گا۔ کیو‏ں کہ ایہ دور اک لکھ سال پہلے اُتے ختم ہُندا اے تے ایہ اوہ زمانہ اے جدو‏ں باشعور آدمی مشترکہ ذخیرے د‏‏ی حثیت رکھدا سی۔ دنیا فیر وچ اس دا سفر بلا روک ٹوک جاری سی تے حالے مستقل آبادیاں بنا ک‏ے رہنے نئيں لگیا سی۔ اس لئی کِس‏ے نسل دا وجود وچ آجانا ممکن نہ سی۔ نوع نسانی دا نسلاں وچ تقسیم ہوجانا بالائی قدیم حجری دور تو‏ں وابستہ اے تے ایہ نسل سازی اج تو‏ں پنجاہ ہزار ساک شروع ہويا۔ ماخذ

یحیٰی امجد۔ پاکستان د‏‏ی تریخ قدیم دور
گٹھ:پاکستان دی تریخ