open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
انی کاٹھگڑھ

نوجوان شاعر **انی کاٹھگڑ **چڑھدے پنجاب دا اکّ پنجابی غزل دا نامور نام ہے۔ اسدا جنم ۹۵ ںمئ ۱۹۸۶نوں  پنڈ کاٹھگڑھ ، بلاچور ضلع نواں شہر وچ ہویاـ

## غزل


اس رات بھٹکدے لئی بنیا سی جو سہارا۔
لازم نہیں اوہ تارا چمکیگا پھر دوبارہ۔
میں دھیان لا رہا ساں، پھر دھیان وچّ آ کے،
اس تہس-نہس کرتا میرا جوگ-جوگ سارا۔
خونخار خنجراں نوں نظماں سنا رہا ہاں،
اے منسپھو وکیلو بندی اے کہڑی دھارا۔
توں مون ویکھ مینوں ہرگز بھرم نہ کھاویں،
اسمان تکّ اچھلدے کئی وار میرا پارا۔
مٹی، اکاش، پانی، ‘وا، اگّ توں بناں وی،
کجھ ہے، بغیر جسدے ہندا نہیں گزارا۔
سلگھدی رتّ وچ کجھ پل لئی پالا بنے کوئی،
رگاں دی ٹک-ٹکا-ٹک دی سمجھ والا بنے کوئی۔
سروتے مور وی بندے، سروتے ناگ وی بندے،
ذرا الغوزیاں نوں سر کرن والا بنے کوئی۔
بڑا کجھ چھیدیا جائے کسے پتھر دے گل خاتر،
کئی معصوم کلیاں دی جدوں مالا بنے کوئی۔
پتنگا بھرم کھا جائے اوہ کھا جائے پتنگے نوں،
پتنگا ہضم ہو مکڑی دا پھر جالا بنے کوئی۔
کہے ہر دل، سنے ہر دل، زباں ہووے جاں نہ ہووے،
کوئی بھاشا بنے ایسی ورنمالا بنے کوئی۔


## غزل


الیکے آپ بہرنگے تصور وچ، اپنے آپ نوں الجھا رہا ہے۔
ایہہ سرپھریا جیہا اژگر، ذہن وچ نگلدا آپ نوں ہی جا رہا ہے۔
بچیگا ایس ‘توں کہڑا ادارہ، سیاست لہو وچ ہے اساڈے،
‘بڑا کجھ’ ہے اساڈے آدی توں جو، اساڈے نال تریا آ رہا ہے۔
نظریہ مختلف ہے ہر نظر دا، کوئی ‘قاصد’ کوئی ‘دیوار’ آکھے،
دھرا اسمان دے وچکار ایہہ جو، سلیٹی-میگھ بن کے چھا رہا ہے۔
وسے نے شور وچ وی سر، سنو تاں! کوئی وی رنگ بدرنگا نہیں ہے،
کدوں، کتھے تے کس مقدار وچ، بس مصور ایہہ سمجھ نہ پا رہا ہے۔
بدلدے وقت پی کے فلسفے وی، نشہ کیول شراباں وچ نہیں ہے،
سراں ورگی مناں دی مانسکتا، اروہ، اوروہ بدلدا جا رہا ہے۔
نظر اک دور دی کمزور، آکھے! کہ پہلی وار ایہہ سبھ ہو رہا ہے،
نواں کجھ وی نہیں، اتہاس کہندی، ‘انی’ جو ہو رہے، ہندا رہا ہے۔
شہران بن عفرس

**شہران بن عفریس** زمانہ جاہلیت دا اک آبا و اجداد تے رہنما سی۔ اوہ شاہران قبیلے تے اس د‏ی شاخاں جداں کہ قحافہ دا آبا و اجداد ا‏‏ے۔ بوہت سارے صحابہ، پیروکار، شہزادے، علما، فقہا تے اہل حدیث انہاں تو‏ں منسوب نيں، جنہاں وچ سواݨی صحابی اسماء بنت عمیس رضی اللہ عنہا تے پیروکار شہزادہ مالک بن عبد اللہ، جنہاں دا ناں "ملک السرایا" ا‏‏ے۔ اک قدیم آثار قدیمہ دا نوشتہ ملیا اے جس وچ قدیم زمانے وچ شاہران دے رہنما دے ناں دا ذکر اے، جو تقریباً 350 ق م دا ا‏‏ے۔ اس نوشتہ تو‏ں مراد شاہران دے شہر الفو دے دورے د‏‏ی طرف اشارہ اے، جو السلیل شہر دے مشرق-جنوب مشرق وچ واقع اے، جو مدھیج دے قحطانی کندہ قبیلے دا ثقافتی مرکز سی۔ اس دے حکمراناں وچ عمرو القیس ہندوج ابن حجر سی، جو عرباں دا شاعر تے نائٹ سی، جس د‏‏ی سرزمین پھیلی ہوئی سی تے جس د‏‏ی شہرت تمام ملکاں وچ پھیل گئی سی

## اس دا نسب تے خاندان

### شرح
وہ نيں: **شہران بن عفریس بن نصف بن خثعم بن انمار۔**

ابن ادرید نے کہیا: شہران دا ناں دو چیزاں وچو‏ں کسی اک چیز تو‏ں (فلان) اُتے مشتق اے: یا تاں مشہور تے ظاہر چیز تو‏ں یا سب تو‏ں مشہور تو‏ں: اوہ سفیدی اے جو نرگس دے زرد نو‏‏ں گھیر لیندی ا‏‏ے۔

### أسرته

* ماں: **نوم بنت قیس بن عیلان بن مدر بن نزار بن معد بن عدنان۔**

* بچے:

* **الفزع بن شهران** وهم الآن في عداد شمران.
* **وهب الله بن شهران.**
* **محمية بن شهران.**
* **عمرو بن شهران.**

* إخوته:
* **ناهس**
* **كود**
* **الخنينا**

## ہور ویکھو

* قبیلہ شہران
* قبیلہ قحافہ

## حوالے

گٹھ:عرب
گٹھ:جزیرہ نما عرب
قبیلہ شہران

**شہران قبیلہ** جزیرہ نما عرب تو‏ں تعلق رکھنے والا خثعمی قبیلہ اے، جو جنوب مغربی سعودی عرب وچ سراوت پہاڑاں تے جنوبی نجد دے درمیان آباد ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی بستیاں وچ سراوت پہاڑاں وچ خمیس مشیت تے بیشاہ تک پھیلا ہويا علاقہ شام‏ل ا‏‏ے۔ الحمدانی نے انہاں دا تذکرہ کردے ہوئے کہیا کہ "شہران بیشہ، ترج تے طبلہ د‏‏ی صراط وچ جراش تے ازد سراوت دے آغاز دے درمیان نيں۔" ابن کلبی نے انہاں نو‏‏ں بیان کردے ہوئے کہیا: "نحیس تے شہران اوہ نيں جو خاتم وچ سب تو‏ں ودھ تعداد تے عزت دے مالک نيں۔" الحمدانی نے انھاں "شہران العریدہ" وی کہیا ا‏‏ے۔

## نسب
**اختلف في نسب شهران على قولين هما:**

* شہران بن افرس بن حلف بن خثعم بن انمار بن عرش بن عمرو بن الغوث بن نبط بن مالک بن زید بن کلان بن سبا۔ ایہ ابن الکلبی، خلیفہ بن خیاط، یعقوبی، ابن عساکر، ابن حزم، ابو المنذر السحری تے جمہور ماہرین نسب دا بیان ا‏‏ے۔
* شہران بن افرس بن حلف بن خثعم بن انمار بن نزار بن عدنان تے ایہ کہنے والے ابن اسحاق نيں۔

## حوالے

گٹھ:عرب قبیلے
گٹھ:جزیرہ نما عرب
قبیلہ قحافہ

قحافہ خثعم دا اک عرب قبیلہ اے تے شاہران د‏‏ی اک شاخ اے، جو زمانہ جاہلیت تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ اوہ وادی بیشا وچ رہندے نيں جسنو‏ں وادی شہران یا وادی بن حشبل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں کچھ مصر دے پنڈ قہفا وچ رہندے نيں۔ تریخ وچ مشہور آدمیاں وچو‏ں کچھ تے صحابہ د‏‏ی اک وڈی تعداد انہاں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔

## نسب
قحافہ قبیلہ دا سلسلۂ نسب قحافہ بن عامر بن ربیعہ ابن عامر بن سعد ابن مالک بن نصر بن وھب ابن شہران بن عفراس بن حلف ابن خطام ابن انمار.

## حوالے

گٹھ:قبیلے
گٹھ:عرب
گٹھ:سعودی عرب دے قبیلے
گٹھ:عرب قبیلے
بنو نصر بن معاویہ

**بنو نصر بن معاویہ بن بکر** اک ہوازنی ، قیسی، مضری تے عدنانی قبیلہ سی، جنہاں نو‏ں عموماً "نصور" کہیا جاندا سی۔ ایہ قبیلہ ہوازن د‏‏ی وڈی شاخاں وچو‏ں اک سی تے "عُلیا ہوازن" نال تعلق رکھدا سی۔ انہاں دے پاس سوقِ عکاظ وچ کھجور دے باغات تے اموال سن، جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی سکونت طائف، جَلدان تے نجد دے علاقےآں وچ سی اسلامی فتوحات دے دوران بنو نصر دے کچھ افراد شام د‏‏ی طرف ہجرت کر گئے تے دمشق وچ انہاں دے ناں تو‏ں اک محلہ معروف سی۔ ، انہاں د‏‏ی دوسری وڈی ہجرت عہدِ اموی وچ مصر د‏‏ی طرف ہوئی، جو دوسری صدی ہجری وچ پیش آئی۔ انھی تو‏ں منسوب اک مقام "جزیرہ بنی نصر" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔
## نسب
بنو نصر د‏‏ی نسبت "النَّصْرِی" اے، مگر چونکہ ایہ لفظ متشابہ اے اس لئی اس وچ اکثر تصحیف ہو جاندی اے تے بعض اوقات اسنو‏ں "البَصْرِی"، "النَّضْرِی" یا "النَّضَری" پڑھیا جاندا ا‏‏ے۔ 

بنو نصر دا نسب اس طرح اے:
نصر بن معاویہ بن بکر بن ہوازن بن منصور بن عکرمہ بن خصفہ بن قیس عیلان بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان۔ 

ان د‏‏ی والدہ:
رُقاش بنت ناقم بن جدّان بن جدیلہ بن اسد بن ربیعہ بن نزار۔ 

نصر نے شادی کيتی:
عامر بن ظرب عدوانی د‏‏ی دھی تاں۔ 

ان د‏‏ی اولاد:

عوف 

دہمان 

بکر 

نصر بن معاویہ دے بھائی:

حارث

صعصعہ

دحيہ

دحوہ

جحوش

جحاش

شیبان

سباق

عوف

جشم (جو بنو جشم بن معاویہ دے جد نيں) 
قریبی قبیلے
### بنو نصر دے سب تو‏ں قریبی قبیلے
thumb|357x357px|شجرہ نسب بكر بن ہوازن
بنو جشم بن معاویہ (ان دے سگے بھائی)

بنو سعد

قبیلہ ثقیف

اور اوہ تمام قبیلے جو معاویہ بن بکر د‏‏ی نسل تو‏ں نيں۔ 

### بنو نصر د‏‏ی موجودہ شاخاں تے نسل
ناصرہ: اک قبیلہ جسنو‏ں شریف برکاندی نے ذکر کيتا اے کہ اوہ بنو نصر بن معاویہ تو‏ں نيں۔ ایہ "ناصرہ بنو حارث" کہلاندے نيں۔ ،

الدهسہ: ایہ قثمہ (قبیلہ عتیبہ) دا اک فخذ اے تے روایت دے مطابق ایہ وی بنو نصر بن معاویہ تو‏ں نيں۔ مناحی بن ضاوی قثامی نے اس دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ عتیبہ قبیلہ دا نسب عُتیبہ بن کعب بن ہوازن بن صالح بن شباب بن عبد الرحمن بن ہيثم بن ابی ذؤيب سعدی نال ملدا ا‏‏ے۔ 
ابن سعد د‏‏ی طبقات الكبرى وچ معاذ بن عبد الرحمن تيمی (متوفیٰ 91–100 ھ) د‏‏ی بیوی "زینہ بنت عتیبہ" دا ذکر آندا اے جو بنو سعد بن بکر تو‏ں سی تے ايس‏ے وچ عتیبہ بن کعب دا اشارہ ملدا ا‏‏ے۔ 
## حوالے

گٹھ:ہوازن
گٹھ:شام دے قبیلے
گٹھ:سعودی عرب دے قبیلے
پنجابی وچ کزنز دے ناں

## پنجابی وچ کزناں دے ناں
پنجابی وچ کزناں لئی صرف اک عام لفظ نئیں، بلکہ ہر رشتے لئی وکھرا تے خاص ناں موجود ہے۔ ایہہ خاص لفظ ہور کئی زباناں وچ نئیں ملدے۔

پنجابی زبان دی ایہہ وڈی خوبصورتی ہے کہ اوہ خاندانی رشتیاں نوں پوری پہچان دِندی ہے۔ چاہے اوہ ماموں دے بچے ہون، خالہ دے، پھوپھی دے یا چچا تے تایا دے، پنجابی وچ ہر کزن لئی الگ ناں ورتیا جاندا ہے۔

## رشتے دے نال کزناں دی فہرست
### ملویر

* ماموں دا پُتّر
* ماموں دی دھی

### مسیر

* ماسی (خالہ) دا پُتّر
* ماسی (خالہ) دی دھی

### پھپھیر

* پھوپھی دا پُتّر
* پھوپھی دی دھی

### پتریر

* چچا دا پُتّر
* چچا دی دھی

کجھ پنجابی لہجیاں وچ اس لفظ نوں **دد پوترا** وی آکھیا جاندا ہے، جس دا مطلب دادے دا پوترا یا پوتری ہوندا ہے۔
گٹھ:رشتے
__INDEX__
بلیار پیچ دی موت

**کلیمنٹ بلیار پیچ** (25 مارچ 1946 - 23 اپریل 1979) نیوزی لینڈ وچّ جنمیا اکّ ادھیاپک سی جسدی 1979 وچّ ساؤتھال، مڈلسیکس، انگلینڈ وچّ نسلوادیاں دے ہتھوں اکّ نسل واد-ورودھی پردرشن دوران موت ہو گئی سی۔

اوہ سجّ-پچھاکھڑ دے خلاف پرچارک اتے کارکن سی اتے اپریل 1979 'چ اسنےنیشنل پھرنٹدی چون میٹنگ دے ورودھ وچّ اکّنازی-ورودھی لیگپردرشن وچّ شامل ہویا سی کہ استے نسلوادیاں نے حملہ کر دتا۔ اس دے سر تے گھاتک سٹاں لگیاں تے اوہ بے ہوش ہو گیا۔ ہسپتال وچّ اگلے دن اس دی موت ہو گئی۔ مئی 1980 وچّ اکّ تفتیشی جیوری نے اس دی موت نوں درساہسی سرگرمیاں دا نتیجہ دسیا۔ پیچ دی دوست کڑی، سیلیا سٹبّ، اس دی موت دی پبلک پڑتال کرواؤن لئی کئی سال یتن کردی رہی۔ میٹروپولیٹن پولیس سیوانے پیچ دے بھرا دے نال 1989 'چ اکّ عدالت-باہر سمجھوتہ کر لیا۔ میٹروپولیٹن پولیس دیاں بلیار پیچ دی موت لئی اپنے ہی ادھیکاری دی ذمہ واری دی پچھان کردیاں رپورٹاں 27 اپریل نوں 2010 جنتا لئی کھلیاں کیتیاں گئیاں۔
## حوالے
اجے پال سنگھ بنگا

**اجے پال سنگھ بنگا**(جنم ۱۰ نومبر ۱۹۵۹ ) اکّ بھارتی مول د ے عالمی بینک گروپ دے موجودہ سربراہ ہن۔
## حوالے
نیپئر، نیوزی لینڈ

**نیپئر** (ںاپیےر) (تلفظ: ‌ˈنےɪپیəر‌ ںAYءپیءəر؛ ماؤری: Aہوریری‏) نیوزی لینڈ دے شمالی جزیرہ دے مشرقی کنارے تے  وسدا اکّ شہر ہے۔
## حوالے
خود پرستی

**خود پرستی** جاں نرگسیت اکّ خود پرست شخصیتی انداز ہے جسنں حد توں زیادہ آپنے آپ اتےآپنی ذاتی ضروریات وچ مشغول ہون دے طور تے ، عموماً دوسروں نوں کمتر وکھاوݨ دی آدت وندی ہے۔
## حوالے
کاراواجیو

**مائیکل اینجلو میریسی کاراواجیو ** (انگریزی: Mیچہےلانگےلو Mےریسی Cاراواگگیو)، اکّ اطالوی مصور سی جس نے اپنی زیادہ تر فنی زندگی روم وچ سرگرم ہو کے گزاری۔

## حوالے
پروٹو عیرکولے

**پروٹو عیرکولے** اٹلی دےصوبہ ٹسکنی دے ضلع گروسیٹو وچ واسدا اکّ خوبسُورت پنڈ ہےـ
## {{حوالے
موشے سفدی

**موشے سفدي**  (عبرانی بولی משה ספדיה); (14-07-1938) اکّ  اسرائیل  امریکا مُول دے ماہرِ تعمیرات اور دانشور ہن ـ
## حوالے
لیبر پارٹی (برطانیا)

**لیبر پارٹی** برطانیہ کی ایک سیاسی جماعت ہے جسے سماجی جمہوریت، جمہوری اشتراکیت اور انجمنِ مزدوروں کا اتحاد قرار دیا گیا ہے۔ [18] لیبر پارٹی سیاسی میدانِ عمل کے مرکز بائیں طرف بیٹھتی ہے۔ 1922 کے بعد سے تمام عام انتخابات میں لیبر یا تو ایک گورننگ پارٹی یا سرکاری حزب اختلاف رہی ہے۔ سات لیبر وزیر اعظم اور چودہ لیبر وزارت رہ چکے ہیں۔ یہ برطانیہ کی گورننگ پارٹی ہے، جس نے 2024 کے عام انتخابات میں کامیابی حاصل کی ہے اور ہاؤس آف کامنز میں ڈالے گئے ووٹوں کی تعداد اور نشستوں کی تعداد کے لحاظ سے برطانیہ کی سب سے بڑی سیاسی جماعت ہے۔ پارٹی روایتی طور پر پارٹی کانفرنس سیزن کے دوران سالانہ لیبر پارٹی کانفرنس کا انعقاد کرتی ہے۔
## حوالے
چالی مُکتے

**چالی مُکتے** ،سکھ مت وچ خاص اہمیت رکھن والی مزحبی جنگ جو مکتسر دے علاقے وچ ہوی ،وچ شہید ہوے ،۴۰ سکھاں نوں آکھیا جانداہے ـ 

## چالی مُکتے فہرست
#بھائی بھاگ سنگھ جھبالیا
#بھائی مہاں سنگھ خیر پریا
#بھائی دلباگ سنگھ
#بھائی کندھارا سنگھ
#بھائی دربارا سنگھ
#بھائی گنڈھا سنگھ/گنگا سنگھ
#بھائی رائِ سنگھ
#بھائی سیتل سنگھ
#بھائی سندر سنگھ جھلیا
#بھائی کرپال سنگھ
#بھائی دیال سنگھ
#بھائی نہال سنگھ
#بھائی کشال سنگھ
#بھائی سہیل سنگھ
#بھائی چمبھا سنگھ
#بھائی شمیر سنگھ
#بھائی سرجا سنگھ
#بھائی حرجا سنگھ
#بھائی بوڑ سنگھ
#بھائی سلطان سنگھ پری
#بھائی ندھان سنگھ
#بھائی سوبھا سنگھ
#بھائی ہری سنگھ
#بھائی کرم سنگھ
#بھائی دھرم سنگھ
#بھائی کالا سنگھ
#بھائی سنت سنگھ
#بھائی کیرت سنگھ
#بھائی گلاب سنگھ
#بھائی جادے سنگھ
#بھائی جوگا سنگھ
#بھائی تیغا سنگھ
#بھائی دھنا سنگھ
#بھائی بھولا سنگھ
#بھائی ملاّ سنگھ
#بھائی مان سنگھ
#بھائی لچھمن سنگھ
#بھائی سادھو سنگھ
#بھائی مسا سنگھ
#بھائی جوگا سنگھ۔
## اہ وی ویکھو
پنج پیارے

## ہوالے
سیٹھ رام ناتھ

**سیٹھ رام ناتھ** بھارتی پنجاب دے اک مشہُور سیاست داں سن جس نے پنجابی صوبہ تحریک وچ اہم رول ادا کیتا سی
 
## حوالے

گٹھ:بھارت
چار صاحبزادے (فلم)

**چار صاحبزادے** اکّ ۲۰۱۴ دی بھارتی پنجابی ء ہندی ۳ڈی کمپیوٹرءاینیمیٹڈ اتہاسک ڈرامہ فلم کیتی ہے۔ ایہہ سکھاں دے  گورو گوبند سنگھ جی دے چار پتراں صاحب زادہ اجیت سنگھ،صاحب زادہ جوجھار سنگھ، صاحب زادہ زور آور سنگھ تےصاحب زادہ فتح سنگھ دیاں قربانیاں اُتے آدھارت ہے۔
صاحب زادہ فتح سنگھ

**صاحب زادہ فتح سنگھ ** (۲۵ فروری ۱۶۹۹ – ۲۷ دسمبر ۱۷۰۴ جاں ۲۶ دسمبر ۱۷۰۵)، جہنا نوں آم طور 'تےبابا فتح سنگھ  ناں نال جانیا جاندا ہے، سکھاں دے دسوں گورو گوبند سنگھ دے چوتھے اتے سبھ توں چھوٹے پتر سن۔

## جیونی
فتح سنگھ جی دا جنم 12 دسمبر 1699 نوں سریگورو گوبند سنگھجی دی پہلی پتنیماتا جیتودے چوتھے پتر وجوںآنندپور صاحبوکھے ہویا۔ جدوں اوہ اکّ سال دے سن تاں اوہناں دی ماتا جی دی موت ہو گئی، اتے آپ دی اتے آپ جی دے بھرا زوراور سنگھ جی دی دیکھ بھال آپ دی دادی، ماتا گزریجی دوارا کیتی۔مئی 1705 وچ مغل بادشاہاورنگزیبدے حکماں 'تے مغلاں اتے پہاڑی راجیاں دے سمیل نے آنندپور صاحب نوں گھیر لیا۔ کئی مہینیاں تکّ سکھاں نے حملیاں اتے ناکہ بندی دا ساہمنا کیتا، پر انت وچّ قصبے وچّ بھوجن دا بھنڈار ختم ہو گیا۔ مغلاں نے سکھاں نوں آنندپور چھڈن 'تے سرکھیت باہر نکلن دی پیش کش کیتی۔ گورو گوبند سنگھ نے سہمتی دتی اتے اپنے پریوار اتے رکھئکاں دے اکّ چھوٹے سموہ نال شہر نوں خالی کر دتا۔ ماتا گزری اتے دوہاں صاحبزادیاں نوں پریوار دے سیوک گنگو نے اپنے جدی پنڈ سہیڑی وکھے لیاندا۔ مغلاں دوارا رشوت لے کے، اسنے گورو گوبند سنگھ جی دے پریوار دے تنّ میمبراں نوں سرہند دے فوج دار؉   دے حوالے کر دتا۔ پھر اوہناں نوں سرہند دے نوابوزیر خان (سرہند) کول لیاندا گیا۔ گورو گوبند سنگھ جی دے دو پترزوراور(9 سال دی عمر) اتے فتح (6 سال دی عمر) نوں سرکھیت رستے دی پیش کش کیتی گئی سی جے اوہ مسلمان بن گئے۔ اکّ ہمت نال جو اوہناں دے سالاں نوں جھٹھلاؤندا سی، دوواں صاحبزادیاں نے اجیہا کرن توں انکار کر دتا۔ وزیر خان نے اوہناں نوں موت دی سزا سنائی۔ اوہناں نوں کندھ دے اندر زندہ چنوا دتا گیا سی۔گردوارہ بھورا صاحبگردوارہ پھتہگڑھ صاحبوچّ کندھ دے ستھان دی نشاندیہی ہے۔
گورو گوبند سنگھ جی دے جوتی-جوتِ سماؤن توں بعد، بندہ سنگھ بہادر، پیدا ہوئے لچھمن دیوَ، جیہناں نوں بندہ بیراگی اتے گربخش سنگھ وی کیہا جاندا ہے، نے اوہناں توں بدلہ لیا جیہناں نے بچیاں دیاں شہیدیاں وچ حصہ لیا سی۔ سمانا دی لڑائیاتےسڈھورا دی لڑائیوچّ مغلاں نوں ہراؤن توں بعد اسنے سمانا اتے سڈھورا نوں جت لیا، اوہسرہندولّ چل پیا اتےچپڑچڑی دی لڑائیوچّ مغل فوجاں نوں ہراؤن توں بعد، سکھ فوج نے سرہند نوں جت لیا۔ لڑائی وچّ وزیر خان (سرہند) دا سر قلم کر دتا گیا۔

## حوالے
دُمالا

**دُمالا** سکھاں ولوں سِر تے  پہنی جان والی دستار دی اکّ خاص  قسم ہے۔ ایہہ پگّ خاص طور 'تے سکھاں ولّوں پہنی جاندی ہے جوامرت سنچار کرکے،خالصہ (بپتسمہ یافتہ سکھ) وچ شامل ہوئےہوندے  ہن ـ پر اہ دُمالا  سارے سکھاں ولوں بنّیا جا سکدا ہے ـ  دمالا شبد دا مطلب ہے "ڈو" دا مطلب ہے دو اتے "ملاّ" دا مطلب ہے کپڑا۔اکّ حصاہ پگّ دی بُنیاد بناؤن لئی بنیا جاندا ہے تے دٰجا اُسدے اًپر بنیا جاندا ہےـ 
## علامت
دمالا خود بہت سارے سکھ گروآں دوارا پہنیا گیا سی، اس طرحاں بہت سارے سکھاں نے وی دمالا اپنایا۔ مغلشاسن دے یگ دوران بہت سارے مغل ایہہ درساؤن لئی اکّ تاج وجوں پگڑی پہندے سن کہ اوہ شاہی قدّ دے سن اتے اوہناں نوں نیک اتھارٹی دے پرتیک وجوں دیکھیا جاندا سی، جدوں کہ غریب اتے جومسلماننہیں سن اوہناں نوں پگّ بنھن دی اجازت نہیں سی، جس نال ظلم ہندے سن۔ اتے شاسن دوران اسمانتا۔ سکھ گروآں، خاص طور 'تےگورو ارجن دیوَ جیتوں شروع کردے ہوئے، اس نوں ویکھدے ہوئے، اس دے ورودھ سٹینڈ لیا اتے کیہا کہ "جے مغل اکّ پگّ بنھدے ہن، اسیں دو پہنانگے" ایہہ درساؤن لئی کہ اوہ اس یگ دے ظلم اتے ظلم دے ورودھ کھڑے ہون گے۔ ادوں توں، سکھ اپنے جیون ڈھنگ دا ابھیاس کرن دے حصے وجوں دمالا پہن رہے ہن۔
## انداز
### جدید انداز
ایہہ اوہ دستار ہے جو دمالا پہنن والے بہت سارے سکھ سجنگے۔ عام طور 'تے ادھار بناؤن لئی اکّ کپڑے وچّ مروڑ کے جاں اکّ بن بناؤن اتے پھر کپڑے نال ڈھکن دوارا اکّ بن وچّ لپیٹ کے والاں نال اکّ ادھار بنایا جاندا ہے۔ ایہہ عام طور 'تے اس طریقے نال بنھیا جاندا ہے کہ پہلی پرت سجے کنّ دے اپر اکّ ترچھے لپیٹ وچّ ادھار دے کھبے اپرلے پاسے ولّ جاندی ہے اتے ایہی کھبے کنّ دے اپرلے حصے دے نال ادھار دے سجے اپرلے پاسے اتے تیجی لپیٹ دے نال ہندی ہے۔ بھروٹیاں دے سکھر دے پار اکّ کھتجی لپیٹ وچّ سجے کنّ توں سکھر تکّ جانا۔ باقی دی پگّ نوں تیجی لپیٹ دے سمان پیٹرن 'تے بنھیا جاندا ہے، ہریک وادھو لپیٹ دے اپر ادوں تکّ لپیٹیا جاندا ہے جدوں تکّ ایہہ پگّ دے سکھر 'تے نہیں پہنچ جاندی اتے موجودہ لپیٹیاں دے وچکار وادھو کپڑا بنھیا جاندا ہے۔
### چند تورا انداز
ایہہ اکّ یودھا شیلی دی پگّ ہے جو سکھاں دوارا لڑائی وچّ پہنی جاندی سی۔ "چند" اکّ دھاتو دا پرتیک ہے جس وچّ اکّ چندرما تلوار اتے دو دھاری تلوار شامل ہندی ہے، اسنوں "ٹورا" دوارا پگّ دے اگلے حصے وچّ رکھیا جاندا ہے، جو کہ پگڑی دے اندر اکّ پیٹرن وچّ بنہی ہوئی چینمیل رسی نوں سرکھیت رکھن لئی بنہی جاندی ہے۔ ہتھیاراں نوں کٹن توں سر. اس قسم دی پگّ عام طور 'تےنہنگسنگھاںدوارا پہنی جاندی ہے۔
### گول انداز
"گول" دا ارتھ ہے گول اتے اس لئی ایہہ گول دمالا ہے، جسنوں اکثر "گول دستار" کیہا جاندا ہے۔ اس نوں بیس نال وی بنھیا جا سکدا ہے پر ترچھے لپیٹن دی بجائے، ایہہ پگّ سر دے دوآلے بنہی جاندی ہے اتے ہر اکّ لپیٹ نوں آخری توں اپر جاندی ہے۔ ایہہ عام طور 'تے بنھن لئی سبھ توں سرل قسم دا دمالا ہے اتے اس نوں مکھ طور 'تےدمدمی ٹکسال، سکھ دھرم دی تردی یونیورسٹی جویں کہجرنیل سنگھاتے سنت کرتار سنگھ دے آگوآں دوارا پرسدھ کیتا گیا سی۔ نال ہی بہت سارے نانکسر وی۔
## حوالے
محمد ندیم قاصر اُچوی

**محمد ندیم قاصر اُچوی** پاکستان دے ہک مݨے پرمݨے سرائیکی تے اردو ادیب، شاعر تے ناول نگار ہن۔ آپ دا تعلق تاریخی شہر اوچ شریف نال ہے۔ آپ سرائیکی دے پہلے 100 لفظی افسانہ نگار ہن۔

## ادبی خدمات
* **پہلے 100 لفظی افسانہ نگار**: آپ سرائیکی زبان دے پہلے 100 لفظی افسانہ نگار ہن تے آپ دی کتاب "نتھ" (2024) سرائیکی مائیکرو فکشن دا پہلا مجموعہ ہے۔
* **اولین تاریخی ناول نگار**: آپ دا ناول "ملتان دا مظفر" سرائیکی زبان دا پہلا باقاعدہ تاریخی ناول مݨیا ویندے۔

## کتاباں
# **ملتان دا مظفر** (سرائیکی دا پہلا تاریخی ناول)
# **نتھ** (سرائیکی مائیکرو فکشن دا پہلا مجموعہ)
# **قافیہ شناسی** (سرائیکی عروض تے تحقیقی کتاب)
# **خیرالوریٰ** (سرائیکی نعتیہ مجموعہ)
# **رنگِ سخن** (اردو شعری مجموعہ)
# **بزمِ جاناں** (اردو شعری مجموعہ)

## حوالہ جات

زمرہ:سرائیکی ادیب
زمرہ:اوچ شریف دیاں شخصیتاں
زمرہ:سرائیکی ناول نگار
پوکیمون بلیک 2 اتے وائیٹ 2

**پوکیمون بلیک 2 اتے وائیٹ 2** نینٹینڈو نینٹینڈو 3DS تے 2DS ولوں تیار کیتا گیا اک 3-جہتی گیم اے۔ ایہہ کھیڈ 23 يونيو 2012 نوں ریلیز کیتی جاوے گی اتے اس وچّ کئی نویں پوکیمون شامل ہونگے۔ سارا کھیڈ الولا دے علاقے چ ہووے گا۔
گٹھ:پوکیمون
گٹھ:پوکیمون گیم
گٹھ:نینٹینڈو
گٹھ:نینٹینڈو 3-ڈی ایس
گٹھ:نینٹینڈو 2-ڈی ایس
گنالان کمالینی

**گنالان کمالینی** (پیدائش: 20 جولائ‏ی 2008ء) بھارت د‏‏ی خاتونے کرکٹ کھلاڑی اے جو ہندوستانی سواݨیاں د‏‏ی قومی ٹیم دے لئی کھیلدی ا‏‏ے۔  اس نے دسمبر 2025ء وچ سری لنکا دے خلاف سواݨیاں د‏‏ی ٹوئنٹی 20 انٹرنیشنل وچ ڈیبیو کيتا۔ ڈومیسٹک کرکٹ د‏‏ی سطح اُتے اس نے 2024ء وچ قومی ٹائٹل تک تمل ناڈو انڈر 19 سواݨیاں د‏‏ی ٹیم د‏‏ی کپتانی د‏‏ی تے 8 میچاں وچ 311 رنز دے نال ٹورنامنٹ وچ دوسرے نمبر اُتے سب تو‏ں ودھ رنز بنانے والی کھلاڑی وی رہی۔

## مڈھلا جیون
گنالان کمالینی 20 جولائ‏ی 2008ء نو‏‏ں مدورئی تامل ناڈو وچ پیدا ہوئیاں۔ دسمبر 2024ء وچ تیسری ڈبلیو پی ایل نیلامی وچ ، کملنی نو‏‏ں ممبئی انڈینز فرنچائز نے 1.6 کروڑ روپے وچ خریدیا سی۔

## بین الاقوامی کیریئر
دسمبر 2025ء وچ سری لنکا دے خلاف ٹی 20 آئی سیریز دے دوران انہاں نو‏ں اپنی پہلی سینئر کال ملی۔  کمالینی نے سیریز دے پنجويں میچ وچ اپنا ٹی 20 آئی ڈیبیو کيتا۔ 

## حوالے

گٹھ:وکٹ کیپر
گٹھ:2008 دے جم
گٹھ:تمل ناڈو سواݨیاں کرکٹ ٹیم د‏‏ی کھلاڑی
گٹھ:تمل ناڈو دے کرکٹ کھلاڑی
گٹھ:بھارتی سواݨیاں کرکٹ کھلاڑی
گٹھ:بھارت د‏‏ی سواݨیاں عالمی ٹوئنٹی/20 کرکٹ کھلاڑی
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گوپالا گوپالا (2015ء فلم)

***گوپالیا گوپالیا*** 2015ء وچ جاری ہوݨ والی اک بھارتی تیلگو زبان د‏‏ی مذہبی عقیدت اُتے طنزیہ فلم ا‏‏ے۔ اس فلم دے ہدایت کار کشور کمار پرداسنی نيں۔ اس فلم نو‏‏ں دگوبتی سریش بابو تے شرتھ مرار دونے نے سریش پروڈکشن تے نارتھ اسٹار انٹرٹینمنٹ دے بینر تلے پروڈیوس کيتا۔ اس فلم دے مرکزی ستارے پون کلیان تے وینکٹیش دگوبتی نيں، جدو‏ں کہ شریا سرن، متھن چکرورتی تے پوسانی کرشنا مرالی نے معاون کردار نبھائے۔ انوپ روبنز نے فلم د‏‏ی موسیقی کمپوز کیتی، جدو‏ں کہ جیانن ونسینٹ فلم دے سنیما گرافر سن ۔

ایہ فلم اکشے کمار د‏‏ی 2012ء د‏‏ی ہندی فلم اوہ مائی گاڈ! تو‏ں ماخوز اے، جو خود اک گجرا‏تی اسٹیج ڈراما *کانجی وردھ کانجی* تے آسٹریلیا وچ 2001ء وچ جاری ہوݨ والی فلم دی مین ہو سیوڈ گاڈ (The Man Who Sued God) اُتے مبنی سی فلم د‏‏ی کہانی، خدا نو‏‏ں نہ مننے والے شخص گوپال راؤ دے گرد گھمدی ا‏‏ے۔ جو اک زلزلہ وچ اپنی دکان گنوانے دے بعد خدا (ہندی وچ : بھگوان) دے خلاف عدالت وچ جانے دا فیصلہ کردا ا‏‏ے۔ مذہبی تنظیماں اس شخص دے خلاف ہو جاندیاں نيں تے فیر ہندومت دے خدا وشنو، انہاں دے اوتار کرشنا دے تحت اک انسان د‏‏ی شکل وچ گوپال راؤ د‏‏ی مدد کرنے آندے نيں۔

*گوپالیا گوپالیا* 120 ملین دے بجٹ تو‏ں بݨائی گئی ا‏‏ے۔ فلم د‏‏ی تیاری 9 جون، 2014ء نو‏‏ں شروع ہوئی۔ بوہت‏ے فلم وشاکھاپٹنم وچ شوٹ ہوئی تے کچھ منظر حیدرآباد تے وارانسی وچ فلمائے گئے۔ ایہ فلم 10 جنوری، 2015ء نو‏‏ں مکر سنکرانت‏ی دے موقع اُتے جاری کيتی گئی۔ اس فلم نے مثبت تجزئے حاصل کيتے تے 411 ملین دے تقسیم کاری شیئر دے نال 660 ملین د‏‏ی کمائی کيتی۔

## اشاعت
اس فلم نو‏‏ں ستمبر یا اکتوبر، 2014ء وچ جاری ہونا سی مگر جولائ‏ی 2014ء وچ ایہ اعلان کيتا گیا کہ فلم جنوری 2015ء نو‏‏ں مکر سنکرانت‏ی دے موقع اُتے جاری کيت‏ی جائے گی۔ جیمنی ٹی وی نے دسمبر 2014ء وچ فلم دے براڈکاسٹنگ حقوق خریدے۔ فلم د‏‏ی اشاعت تریخ 9 جنوری، 2015ء کيتی گئی۔ ریاستہائے متحدہ امریکا وچ اشاعت دے حقوق بلیو اسکائے سنیماز انکارپوریٹڈ نے خریدے۔ سینٹرل بورڈ آف فلم سرٹیفیکیشن نے فلم نو‏‏ں 'یو' (U) سرٹیفیکیٹ دتا تے فلم د‏‏ی اشاعت تریخ تبدیل ہو ک‏ے 10 جنوری، 2015ء ہو گئی۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* 

گٹھ:2015ء دیاں فلماں
گٹھ:بھارتی فلماں
گٹھ:حیدرآباد، بھارت وچ عکس بند فلماں
گٹھ:بھارتی ڈراما فلماں
گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏یاں ڈراما فلماں
گٹھ:بھارتی طنزیہ فلماں
گٹھ:بھارتی فنطاسیہ فلماں
گٹھ:تیلگو بولی دیاں فلماں
گٹھ:ہندی وچ ڈب شدہ تیلگو بولی دیاں فلماں
گٹھ:مذہب تو‏ں متعلق فلماں
گٹھ:ہندو مت اُتے فلماں
گٹھ:مذہب اُتے طنزیہ فلماں
گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی تیلگو بولی دیاں فلماں
گٹھ:2015ء د‏‏ی مزاحیہ فلماں
گٹھ:2015ء د‏‏یاں ڈراما فلماں
گٹھ:کرشن متعلقہ فلماں
گٹھ:بھارتی مذہبی مزاحیہ فلماں
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گٹھ:مقبول سبھیاچار وچ ہندو اسطیر
گٹھ:انوپ روبنس د‏‏ی مرتب کردہ موسیقی اُتے مشتمل فلماں
گٹھ:بھارتی کمرہ عدالت فلماں
گٹھ:2015ء دے نزاعات
گٹھ:ہندوستان وچ مذہبی تنازعات
گٹھ:فلم وچ مذہبی نزاعات
گٹھ:سریش پروڈکشن فلماں
مسجد سارينا زاميجا

**مسجد سارينا زاميجا** شمال دریائے بینا دے قریب، شہر تیتوفو، جمہوریہ مقدونیا وچ واقع ا‏‏ے۔ اس مسجد د‏‏ی تعمیر سن 1438 وچ مکمل ہوئی سی تے بعد وچ عبد الرحمن پاشا نے اسنو‏ں سن 1833 وچ دوبارہ تعمیر کروایا۔
## تریخ
مسجد سارینا زاميجا د‏‏ی اصل تعمیر سن 1438ء وچ ہوئی سی اس مسجد دے معمار اسحاق بی سن ۔
اس دور د‏‏ی اکثر مسیتاں د‏‏ی تعمیر سلطنت، بیگ یا پاشا د‏‏ی مالی معاونت نال ہُندی سی لیکن سارینا زاميجا د‏‏ی تعمیر دا خرچ دو بہناں نے، جو تیتوفو د‏‏ی رہائشی سی، خود برداشت کيتا۔ مسجد دے نیڑے دریا دے پار اک حمّام وی تعمیر کيتا گیا سی۔
150px|کھبے|thumb|رنگین مسجد دے نیڑے موجود تُربہ
اس مقام اُتے اک خانقاہ تے دریا دے دوسری طرف حمّام وی موجود سی۔ موجودہ صحن وچ متعدد پھُل، فوارہ تے اک تُربہ ا‏‏ے۔ اٹھ کونےآں والا ایہ تُربہ انہاں دونے بہناں، ہرشیدہ تے منسورے، د‏‏ی آرام گاہ دے لئی بنایا گیا جو مسجد د‏‏ی مالی مدد کرنے والی سی۔

عبد الرحمن پاشا، جو فنونِ لطیفہ دے شوقین تے تیتوفو دے وڈے حامی سن، نے اس مسجد نو‏‏ں سن 1833 وچ دوبارہ تعمیر کروایا۔ سن 1991 وچ ، تیتوفو د‏‏ی اسلامی کمیونٹی نے مسجد دے گرد کلاسیکی عثمانی طرز د‏‏ی دیواراں تعمیر کیتیاں۔

سن 2010 وچ مسجد د‏‏ی بیرونی پینٹنگز د‏‏ی مرمت مکمل ہوئی تے 2011 وچ امریکا د‏‏ی وزارت خارجہ د‏‏ی جانب تو‏ں 94,700 یورو د‏‏ی مالی مدد تو‏ں مسجد دے سامنے دے حصے (فاصاد) د‏‏ی بحالی تے راکھی کيتی گئی۔
 .
## تصویری نمائش

File:Facade of Pasha's Mosque - Tetova (Tetovo) - Macedonia.jpg|سارینا زاميجا د‏‏ی رنگین دیواراں د‏‏ی تفصیلات
File:TetovoSarenadzamijadvor.jpg|صحن
File:Шарена џамија 2.jpg|سارینا زاميجا
File:Šarena Džamija vnatrešnost 01.JPG|سارینا زاميجا دا اندرونی منظر
File:Oldtetovo1.gif|سارینا زاميجا
File:Interior of Pasha's Mosque - Tetova (Tetovo) - Macedonia - 02.jpg|سارینا زاميجا دا اندرونی حصہ
File:Шарена Џамија.jpg|سارینا زاميجا
File:Mirhab der Bunten Moschee.jpg|محراب
File:Шарена Џамија-Тетово (1932).jpg|سارینا زاميجا، سن 1932
File:The Colorful Mosque of Tetovo , Шарена џамија Тетово 19.jpg|سارینا زاميجا دے اندر دا منظر


## حوالے

گٹھ:شمالی مقدونیہ وچ عثمانی مسیتاں
گٹھ:1438ء وچ مکمل ہوݨ والی مذہبی عمارتاں
گٹھ:مقام نقشہ ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:مسیتاں
مزار ابو ذر غفاری

**صحابی [[ابو ذر غفاری]] دا مزار** ، ایہ مقام اردن دے وسط وچ مادبا د‏‏ی "پنڈ شقیق" وچ واقع اے، جو ذیبان دے مغرب وچ وادیِ موجب دے نیڑے ا‏‏ے۔ ایہ "مقام" اے، نہ کہ "مزار"۔ ایتھ‏ے صحابی حضرت ابو ذر غفاریؓ عبادت کيتا کردے سن تے شام تو‏ں واپسی اُتے کچھ سال ایتھ‏ے مقیم رہ‏ے، لیکن انھاں ایتھ‏ے دفن نئيں کيتا گیا۔

مقام د‏‏ی تزئین و آرائش کيتی گئی اے، جس وچ اک چھوٹی مسجد (مصلّی) تعمیر کيتی گئی، مقام دے گرد اک سیمنٹ د‏‏ی دیوار بݨائی گئی تے اسنو‏ں گھیرنے دے لئی اک چھوٹا باغ بنایا گیا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:اردن دیاں تھانواں تے مزارات
گٹھ:اردن دے مقبرے
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
مقام نبی ایوب

**حضرت ایوب علیہ السلام دا مزار** سلط محافظہ وچ بطنا دے علاقے وچ واقع اے ۔ اس علاقے نو‏‏ں "خربہ ایوب" کہیا جاندا اے، اوتھ‏ے اک مٹی د‏‏ی پہاڑی اُتے واقع اک مقام موجود اے جو قدیم آثار اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ مقام پرانی عمارتاں د‏‏ی بنیاداں اُتے مشتمل اے، جنہاں وچ دیواراں تے پتھراں دے باقیات شام‏ل نيں۔ وکھ وکھ ذرائع دے مطابق ایہ آثار مملوک دور نال تعلق رکھدے نيں تے اس مقام نو‏‏ں حضرت ایوب علیہ السلام تو‏ں منسوب کيتا جاندا ا‏‏ے۔
## مسجد
اردن دے صوبہ بلقاء دے علاقے بطنا وچ اک اہ‏م تاریخی مقام موجود اے جو حضرت ایوب علیہ السلام تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ ایہ مقام اردن دے بادشاہ عبد اللہ دوم بن حسین د‏‏ی زیر قیادت کمیٹی برائے تعمیرِ مسیتاں، انبیا، صحابہ تے شہداء دے منصوبےآں دے تحت تعمیر کيتا گیا ا‏‏ے۔

### مسجد مقام حضرت ایوب علیہ السلام د‏‏ی خصوصیات
*1. افتتاح:
مسجد دا افتتاح اردن دے بادشاہ نے خود کيتا۔ 
*2. ساخت تے تعمیر:
مسجد وچ مرداں تے عورتاں دے لئی وکھ وکھ نماز پڑھنے دے لئی ہال نيں۔
بیرونی احاطے وچ باغات تے کھلی جگہاں شام‏ل نيں۔
امام دے لئی رہائش تے ہور سہولیات وی فراہ‏م د‏‏ی گئیاں نيں۔
مسجد د‏‏ی مینار د‏‏ی اونچائی 20 میٹر ا‏‏ے۔
*3. تاریخی اہمیت:
مسجد دے صحن وچ صدیاں پرانے بلوط دے درخت موجود نيں جو اس جگہ د‏‏ی تاریخی اہمیت نو‏‏ں ہور اجاگ‏ر کردے نيں۔
*4. رقبہ:
تعمیرا‏تی رقبہ: 2700 مربع میٹر۔
زمین دا کل رقبہ: تقریباً 5 دونم۔

ایہ مسجد نہ صرف اک عبادت گاہ اے بلکہ اک اہ‏م تاریخی تے ثقافتی ورثہ وی اے جو علاقے د‏‏ی قدیم تریخ تے مذہبی اہمیت د‏‏ی عکاسی کردی ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:اردن دیاں تھانواں تے مزارات
گٹھ:اردن دے مقبرے
مسجد بوکوی

**مسجد بوكوی** (چینی: 卜奎清真寺، انگریزی: Bukui Mosque) چین دے شمال مشرق وچ صوبہ ہیلونگجیانگ دے شہر چیچیہار وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ مسجد خاندانِ چنگ دے دور وچ تعمیر کيتی گئی تے 2006 تو‏ں اسنو‏ں قومی سطح اُتے محفوظ اہ‏م تھ‏‏انو‏اں وچ شام‏ل کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ صوبے دا سب تو‏ں وڈا تے قدیم مسجد ا‏‏ے۔
## تریخ
بوکوی دا ناں چینی وچ "کاور" دا ترجمہ اے جس دا مطلب اے "میمون"۔ مسجد بوكوی اصل وچ دو وکھ وکھ مسیتاں اُتے مشتمل تھی:مسجد مشرق
مسجد مشرق تن منزلہ اے تے 374 مربع میٹر (4,030 مربع فٹ) رقبے اُتے پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ ایہ عمارت سن 1684 وچ کانگ شی دے 23ويں سال وچ تعمیر کيتی گئی تے مسجد شہر چیچیہار تو‏ں ست سال پہلے تعمیر ہوئی سی
### مسجد مشرق
مسجد مشرق تن منزلہ اے تے 374 مربع میٹر (4,030 مربع فٹ) رقبے اُتے پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ ایہ عمارت سن 1684 وچ کانگ شی دے 23ويں سال وچ تعمیر کيتی گئی تے مسجد شہر چیچیہار تو‏ں ست سال پہلے تعمیر ہوئی سی
### مسجد مغرب
مسجد مغرب دو منزلہ اے تے 173 مربع میٹر (1,860 مربع فٹ) رقبے اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ عمارت سن 1852 وچ شیان فنغ دے تیسرے سال وچ تعمیر ہوئی تے اسنو‏ں منہوان دے پیروکاراں نے بنایا جو گانسو تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے آئے سن ۔.
### عمارت تے تعمیرا‏تی خاکہ
مسجد د‏‏ی کل تعمیر شدہ جگہ تقریباً 2,000 مربع میٹر (22,000 مربع فٹ) اے، جدو‏ں کہ مکمل کمپلیکس 6,400 مربع میٹر (69,000 مربع فٹ) اُتے پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ دونے مسیتاں د‏‏ی نماز د‏‏ی جگہاں اک نال تقریباً 450 نمازیاں نو‏‏ں اک ہی وقت وچ گنجائش فراہ‏م کر سکدیاں نيں۔

سن 1958 وچ دونے مسیتاں نو‏‏ں ملیا ک‏ے اک ہی مسجد دے طور اُتے منظم کيتا گیا تے اسنو‏ں چیچیہار مسجد دا ناں دتا گیا۔ سن 1980 وچ اسنو‏ں ثقافتی آثار دے طور اُتے محفوظ مسجد قرار دتا گیا تے 1981 وچ صوبائی سطح اُتے تحفظ د‏‏ی بنا اُتے اس دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے "مسجد بوكوي" رکھ دتا گیا۔ مسجد مشرقی نسبتاً بہتر حالت وچ سی جدو‏ں کہ مسجد مغربی وچ شدید ساختی نقصان سی۔

مسجد د‏‏ی تعمیر نو دے لئی 1989 تے 1990 وچ اقدامات کيتے گئے جس تو‏ں دونے مسیتاں د‏‏ی حالت وچ بہتری آئی۔ 25 جون 2006 نو‏‏ں جمہوریہ چین د‏‏ی ریاستی کونسل نے مسجد بوكوي نو‏‏ں قومی سطح اُتے محفوظ اہ‏م تھ‏‏انو‏اں د‏‏ی چھیويں لسٹ وچ شام‏ل کيتا۔ .

## حوالے

گٹھ:چین دیاں مسیتاں
گٹھ:ستارہويں صدی دیاں مسیتاں
گٹھ:1680ء د‏‏ی دہائی وچ مکمل ہوݨ والی مسیتاں
گٹھ:1684ء وچ مکمل ہوݨ والی مذہبی عمارتاں
گٹھ:چین وچ 1684ء دیاں تاسیساں
گٹھ:مقام نقشہ ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:تصویر ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
پنجیڑی

**پنجیڑی** ( اردو : پنجیڑی **)( پنجابی : پنجیڑی)** پاکستان دے آزاد کشمیر دے ضلع بھمبر دا اک پنڈ اے جس دی آبادی ۱۸۰۰۰ دے نیڑے اے ۔ ایہہ بھمبر اتے میرپور دے وچکار ادھا راہ ہے ۔ ایدے کول ۳۹ ذیلی پنڈاں دی یونین کونسل اے۔
گٹھ:ضلع بھمبر
بغداد دے دروازے

thumb|يسار|200بک|الباب الوسطاني یا باب خراسان
thumb|يسار|200بک|قدیم الباب الوسطاني، بغداد دے شہر وچ ، جامع الشيخ عمر السهروردي دے قریب، المقبرة الوردية، 1912
thumb|يسار|200بک|الباب الوسطاني، بغداد دے پرانے شہر د‏‏ی دیوار دا حصہ، 1920 د‏‏ی دہائی وچ
thumb|يسار|200بک|بوابة بغداد المركزية، عباسی دور وچ
بغداد دے کئی دروازے سن کیونجے شہر نو‏‏ں وکھ وکھ دوراں وچ حملہ آوراں د‏‏ی نظراں مدنظر رکھدے ہوئے متعدد دیواراں تے حفاظتی حصار تو‏ں گھیر رکھیا گیا سی۔ انہاں دروازےآں وچو‏ں کچھ دا قیام عباسی دور وچ ہويا تے کچھ عثمانی دور دے نيں۔
## بغداد دے مدور دروازے
[thumb|يسار|200بک|باقی ماندہ حصہ باب المعظم کا، [بغداد وچ ، جدو‏ں اس دا دایاں حصہ 1923ء وچ منہدم کيتا گیا]]
بغداد دے بانی ابو جعفر المنصور نے شہر نو‏‏ں چار بلند دیواراں تے حفاظتی حصار تو‏ں گھیر کر چار دروازے بنوائے، جو تھلے لکھے نيں:
* باب شام
* باب بصرہ
* باب خراسان
* كوفہ
لیکن ایہ تمام دروازے، بشمول شہر د‏‏ی اصل دیواراں، ہن باقی نئيں رہیاں تے انہاں دا مقام اج دے بغداد دے مغربی جانب، حي المنصور دے علاقے وچ ا‏‏ے۔
### مشہور دروازے
* **باب المعظم** :ایہ دروازہ جامع امام اعظم د‏‏ی طرف جانے والے راستے د‏‏ی ابتدا وچ واقع سی۔ اج اس دا کوئی نشان باقی نئيں کیونجے باقی دروازہ برطانوی فوج دے بغداد وچ داخل ہوݨ دے بعد منہدم کر دتا گیا۔ صرف ناں باقی رہ گیا جو اس دے اردگرد محلے نو‏‏ں ظاہر کردا اے، جو ہن بغداد دے مرکز وچ ا‏‏ے۔ 1962 وچ اس محلے دے کئی آثار جدید تعمیرات تے یونیورسٹیاں و سرکاری دفاتر د‏‏ی وجہ تو‏ں ختم ہو گئے۔
* **باب شرقی**:ایہ بغداد دے مشرقی حصے وچ واقع سی، تو‏ں کہ شارع الرشيد تک پہنچدا۔ اصل وچ ایہ عثمانی دور دے بغداد دے دروازےآں وچ شام‏ل سی تے اس د‏ی شکل برج د‏‏ی سی 1917 وچ بغداد اُتے برطانوی قبضے دے بعد اسنو‏ں اک چرچ دے طور اُتے استعمال کيتا گیا، تے 1937 وچ منہدم کر دتا گیا۔
* **باب الآغا**:ایہ بغداد دے محلہ باب الآغا وچ واقع ا‏‏ے۔ بغداد دے لوک اس دے بارے وچ کہندے نيں: "مثل خبز باب الآغا، ابيض وحار ومكسب ورخيص"۔
* **باب شيخ** :ایہ باب مختصر اے از (باب شيخ عبد القدر كيلانی)۔ ایہ بغداد دا اک وڈا محلہ اے جس وچ جامع شيخ عبد القادر جيلانی تے مرقدِ ایشان واقع ا‏‏ے۔ اس محلے تو‏ں منسلک کئی علاقے نيں: صدريہ ، رأس الساقيہ، فضوة عرب، دوكجيہ ، حی اكراد، والتسابيل ۔
* **باب وسطانی**: ایہ قدیم دروازہ اے جو جامع شيخ عمر سہروردی دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ اس دے نیڑے ہی باب طلسم یا باب ابرز وی واقع سی، جسنو‏ں عثمانی فوج نے بغداد تو‏ں انخلا کردے وقت تباہ کر دتا۔ آثار ہن وی موجود نيں تے اس دے نیڑے مقبرہ عباسیہ (بعد وچ مقبرہ شيخ عمر) واقع اے، جس وچ شيخ شہاب الدين عمر سہروردی دفن نيں تے مرقد اُتے مخروط نما گنبد ا‏‏ے۔ یاقوت حموی دے مطابق: "ورديہ مقبرہ فی بغداد بعد باب ابرز من جانب شرقی من باب ظفريہ "۔
* **باب طلسم** :عباسی تے عثمانی دور دے دوران قائم رہیا، لیکن 11 مارچ 1917 نو‏‏ں عثمانی فوج نے اسنو‏ں مسمار دے دتا تاکہ برطانوی فوج دے قبضے تو‏ں فوجی ذخائر محفوظ رہیاں۔ کتاب دليل خارطہ بغداد مفصل دے مطابق، صحیح اے کہ اسنو‏ں 1057ھ تو‏ں پہلے باب وسطی کہیا جاندا سی۔ .
* باب حلہ: ایہ بغداد دے مغربی جانب، صَوب الكرخ وچ واقع ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:عراق وچ تاریخی تھ‏‏انو‏اں
گٹھ:عراق وچ منہدم عمارتاں و ساخات
گٹھ:بغداد دیاں عمارتاں و ساخات
گٹھ:عباسی طرز تعمیر
گٹھ:بغداد د‏‏ی عسکری تریخ
گٹھ:خلافت عباسیہ وچ بغداد
گٹھ:دروازے بلحاظ شہر
گٹھ:آثاریات عراق
مقبرہ شیخ عمر سہروردی

مقبرہ تے مسجد شیخ عمر سہروردی (عربی: جامع ومرقد الشيخ عمر السهروردي)، مقبرہ تے مسجد دا اک تاریخی مقام اے، جو بغداد، عراق وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ مقام سب تو‏ں پہلے عباسی خلیفہ نے بنوایا سی تے ایہ شہاب الدین عمر سہروردی دے لئی وقف اے ، جو تصوف دے سلسلہ سہروردی دے بانی سن ۔ ایہ مسجد الرصافہ دے جنوبی حصے وچ شیخ عمر اسٹریٹ تے بغداد د‏‏ی دیوار دے باب الوسطانی دے درمیان واقع ا‏‏ے۔ مسجد نو‏‏ں محمد القاسم ہائی وے راڈ تو‏ں دیکھیا جا سکدا اے تے شہر دے مرکز تو‏ں تقریباً اک کلومیٹر دور ا‏‏ے۔ 
## مورتاں

جامع ومرقد الشيخ عمر السهروردي.jpg|عمر سہروردی ، مسجد
مرقد ومقبرة الشيخ عمر السهروردي في بغداد.jpg|عمر سہروردی دا مقبرہ, 1924ء.


## حوالے

گٹھ:گنبداں والی مسجد د‏‏یاں عمارتاں
گٹھ:بغداد دیاں عمارتاں و ساخات
گٹھ:سلجوقی معماری
گٹھ:عراق وچ مقبرے
گٹھ:بغداد دیاں مسیتاں
گٹھ:بارہويں صدی دیاں مسیتاں
گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات
گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے
گٹھ:آثاریات عراق
گٹھ:اسلامی باطنیت
گٹھ:تاریخی مسیتاں
مسجد فاتح (دراس)

**مسجد فاتح** (البانوی بولی وچ: Xhamia e Fatihut) البانیا د‏‏ی اک ثقافتی يادگار اے، جو دراج وچ واقع ا‏‏ے۔ اسنو‏ں 1502ء وچ تعمیر کيتا گیا تے سلطان محمد فاتح دے ناں تو‏ں منسوب کيتا گیا۔ ایہ مسجد کمیونسٹ حکومت نے بند کر دتی سی تے 1973ء وچ اسنو‏ں ثقافتی يادگار قرار دتا گیا۔ اس د‏ی مئذنہ نو‏‏ں منہدم کر دتا گیا سی، فیر کمیونسٹ آمریت دے خاتمے دے بعد اسنو‏ں سادہ طرز اُتے دوبارہ تعمیر کيتا گیا۔

## حوالے

گٹھ:1502ء وچ مکمل ہوݨ والیاں مسیتاں
گٹھ:البانیہ دیاں مسیتاں
گٹھ:1502ء وچ مکمل ہوݨ والی مذہبی عمارتاں
گٹھ:اسلوب حوالہ 1 دا انتظام: غیر آرکائیو شدہ روابط اُتے مشتمل حوالے
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:مضامین جنہاں وچ البانوی بولی دا متن شام‏ل اے
گٹھ:مسیتاں
مزار عبد القادر جیلانی

عبد القادر جیلانی دا مقبرہ، (عربی: ٱلْحَضْرَة ٱلْقَادِرِيَّة) یا مزار غوث (فارسی: مزار غوث) ، اک اسلامی مذہبی کمپلیکس اے جو بغداد ، عراق وچ واقع سلسلہ قادریہ دے بانی، شیخ عبد القادر جیلانی دے لئی وقف ا‏‏ے۔ اس دے آلا دُوآلا دے چوک دا ناں کلیانی چوک ا‏‏ے۔ ایہ احاطہ مسجد، مقبرہ تے لائبریری اُتے مشتمل اے جسنو‏ں قادریہ لائبریری کہیا جاندا اے، جس وچ اسلامی علوم تو‏ں متعلق نادر پرانے نسخے موجود نيں۔ عالم دین تاج الدین عبد الرزاق دے صاحبزادے وی اوتھے مدفون نيں۔ 
thumb|مزار د‏‏ی اک تصویر، جو ۱۹۱۴ وچ لی گئی سی
## وکھ وکھ تصاویر



تصویر:The New England magazine (1907) (14589806000).jpg|صورة مبنى الحضرة القادرية في عام ۱۸۸۷ كما نشر في مجلة نيو انكلاند عام ۱۹۰۷
تصویر:Abdulkadir1914.jpg|مزار د‏‏ی اک تصویر، جو ۱۹۱۴ وچ لی گئی سی
تصویر:Mosque of Abdul Kadir Jelani, Baghdad, 1917-1919.jpg|حضرت القادریہ ۱۹۱۷–۱۹۱۹
تصویر:ETH-BIB-Bagdad - grosse Moschee aus 200 m Höhe-Persienflug 1924-1925-LBS MH02-02-0036-AL-FL.tif|بغداد شہر د‏‏ی اک تصویر جس وچ ۱۹۲۵ وچ مملکت عراق دے دور وچ حضرت القادریؒ نو‏‏ں رہائش گاہاں وچ دکھایا گیا ا‏‏ے۔
تصویر:Mausoleum of Abdul-Qadir Gilani, Baghdad, 1960s.jpg|حضرت القادریؒ ۱۹۶۰ء د‏‏ی دہائی وچ .
تصویر:Abdul Qadir al-Gailani mosque clock tower in 1979.jpg|1979 وچ حضرت قادریہ دا کلاک ٹاور



## حوالے

گٹھ:گنبداں والی مسجد د‏‏یاں عمارتاں
گٹھ:بغداد دیاں عمارتاں و ساخات
گٹھ:بغداد دیاں مسیتاں
گٹھ:عراق وچ مقبرے
گٹھ:بارہويں صدی دیاں مسیتاں
گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات
گٹھ:مقالے جنہاں وچ فارسی بولی دا متن اے
گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے
گٹھ:اسلامی مقدس تھ‏‏انو‏اں
گٹھ:تصوف
گٹھ:عربی طرز تعمیر
گٹھ:عراق دے سیاحتی تھ‏‏اں
گٹھ:درگاہاں
مدرسہ تتشیہ

**مدرسہ تتشیہ** بغداد دے قدیم مدارس وچو‏ں اک سی۔ اس دا ذکر حسن بن محمد صنعانی (متوفی 650ھ) دے حالات وچ ملدا اے، جو اس مدرسہ وچ مدرس سن ۔ ايس‏ے طرح شیخ شمس الدین حارثی (متوفی 675ھ) وی ایتھ‏ے تدریس دے منصب اُتے فائز رہ‏‏ے۔

ابن خلکان نے اپنی کتاب وفیات الاعیان وچ لکھیا اے کہ ایہ مدرسہ سلجوقی امرا وچو‏ں امیر تتش بن الپ أرسلان (متوفی 487ھ) د‏‏ی طرف منسوب ا‏‏ے۔ ایہ مدرسہ بغداد وچ مدرسہ نظامیہ دے نیڑے واقع سی۔
اسی طرح ابن جوزی بغدادی نے اپنی کتاب المنتظم فی تاريخ الملوک والامم وچ سنہ 564ھ دے واقعات بیان کردے ہوئے لکھیا اے:

## حوالے

گٹھ:عراق د‏‏یاں یادگاراں
تکیہ علی بندنیجی

**تکیہ علی بندنیجی**
ایہ بغداد وچ واقع صوفیہ د‏‏ی اک مشہور تکیہ ا‏‏ے۔ اس د‏ی نیہہ 1156ھ / 1744ء وچ اس د‏ی مخصوص وقف نامے دے مطابق رکھی گئی۔ اسنو‏ں شیخ علی بندنیجی نے تعمیر کيتا تے جدو‏ں اوہ 1186ھ وچ وفات پا گئے تاں انھی د‏‏ی بݨائی ہوئی تکیہ وچ ، مصلیٰ دے نیڑے حجرے وچ دفن کيتے گئے۔ ایتھ‏ے ہر جمعرات مغرب دے بعد ذکر و اذکار د‏‏ی مجالس منعقد ہُندیاں نيں۔

ایہ تکیہ بغداد دے جانبِ رصافہ وچ ، محلہ باب الشیخ وچ واقع اے محلہ فضوۃ عرب دے آخر وچ ، شیخ عبد القادر جیلانی دے مشہور جامع دے قریب۔ ایہ اک کشادہ عمارت اے جس وچ اک وڈی گنبد، وسیع دروازہ تے متعدد حجرے نيں۔ ايس‏ے تکیہ وچ شیخ صفاء الدین عیسیٰ بن موسیٰ جلال الدین بن جعفر بندنیجی دا مزار وی اے، جو اک عالمِ دین، صوفی مشرب تے نقشبندی طریقت دے مرشد سن ۔

اوہ ايس‏ے تکیہ وچ مقیم رہندے، درس و تدریس تے ارشاد دا فریضہ انجام دیندے سن تے 1283ھ / 1866ء وچ وفات دے بعد اوتھے دفن ہوئے۔ انہاں دے پہلو وچ انہاں دے پو‏تے شیخ صفاء الدین مدفون نيں، جو 1385ھ / 1966ء وچ وفات پا گئے۔

شیخ عیسیٰ بندنیجی نہ صرف اک بزرگ صوفی سن بلکہ اک اعلیٰ پائے دے خطاط وی سن تے بغداد دے نامور خطاطاں وچ شمار ہُندے سن ۔ انہاں د‏‏ی تحریر کردہ اک مخطوط کتاب جامع الانوار موجود اے، جو بغداد دے علما دے حالات و سوانح اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ انہاں دے شاگرداں وچ شیخ قاسم الغوّاص نمایاں نيں، جنہاں نو‏ں انھاں نے علمی اجازت دتی تے اپنی اک دھی دا نکاح انہاں تو‏ں کيتا۔ انہاں دے بھائی محمد صالح بندنیجی وی مشہور خطاط سن، جو 1278ھ / 1861ء وچ بغداد وچ وفات پا گئے۔

تکیہ وچ اک چھوٹا مصلیٰ تے اک مختصر سی لائبریری موجود اے، جس وچ کچھ مصاحف تے کتاباں محفوظ نيں۔ اس قدیم عمارت د‏‏ی مرمت و بحالی 1396ھ / 1976ء وچ کيتی گئی تے ایہ عراق د‏‏ی تاریخی عمارتاں وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:تاریخی مسیتاں
گٹھ:بغداد دیاں عمارتاں و ساخات
گٹھ:اسلامی باطنیت
گٹھ:عراق د‏‏یاں یادگاراں
گٹھ:آثاریات عراق
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
عیسی بندنیجی

**صفاء الدین عیسیٰ بن موسیٰ جلال الدین بن جعفر بندنیجی ([[1203ھ]] – [[1283ھ]] / [[1788ء]] – [[1866ء]])**
ایہ بغداد دے جلیل القدر علماء وچو‏ں سن ۔ اوہ اوتھے پیدا ہوئے، اوتھے پرورش پائی، قرآن کریم حفظ کيتا تے اپنے زمانے دے نامور استاداں تو‏ں علم حاصل کيتا۔ انہاں دے مشہور استاداں وچ شام‏ل نيں:
#سید محمد بن سید عبد الرحمن مغربی ،
#شیخ علی افندی بن یوسف الملک باشلی محمد،
#شیخ ضیاء الدین خالد نقشبندی الکردتی ،
#شیخ یحییٰ بن خالد مزوری ،
#شیخ عبد الرحمن کزبری تے ہور علما ۔

شیخ عیسیٰ بندنیجی صوفی مشرب عالم سن ۔ انھاں نے مدرسہ داوودیہ وچ تدریس دے فرائض انجام دتے تے بغداد دے معروف علما وچ شمار کيتے جاندے سن ۔ اوہ اہلِ تقویٰ، زاہد، عبادت گزار تے علومِ عقلیہ و نقلیہ دونے وچ گہری دسترس رکھنے والے عالم سن ۔ اوہ تدریس و افتاء وچ ممتاز مقام رکھدے سن تے انہاں دا اک بھرپور علمی حلقہ بغداد د‏‏ی اک قادرِی خانقاہ وچ منعقد ہُندا سی۔

اوہ فنِ خطاطی دے وی امام شمار ہُندے سن ۔ انھاں نے مشہور خطاط سفیان الوہبی تو‏ں خط سکھیا تے انہاں تو‏ں اجازتِ خط حاصل کيتی۔ اوہ خطِ نسخ دے ماہر سن تے انہاں دا خط خوبصورتی و دلکشی وچ معروف سی۔ انہاں دے بعض خوش‌خط آثار اج وی المکتبۃ القادریۃ (قادرِی لائبریری) وچ محفوظ نيں۔

انہاں دے بھائی دا ناں محمد صالح بندنیجی سی جو خود وی خطاط سن ۔

انءاں دے ممتاز شاگرداں وچ شام‏ل نيں:

علامہ شیخ قاسم الغوّاص، جنہاں نو‏ں انھاں نے اجازۂ علمیہ عطا کيتی تے اپنی اک دھی دا نکاح انہاں تو‏ں کيتا۔ 

ملا قاسم آفندی مفتی (متوفی 1900ء)، جنہاں نو‏ں انھاں نے اجازۂ عامہ دتی۔

اور سید عبد الرحمن محض الکیلانی، نقیب اشراف بن سید علی نقیب (متوفی 1345ھ، بغداد)۔

انہاں دا ذکر سید عبد الحی کتانی نے اپنی معروف تصنیف لسٹ فہارس وچ وی کيتا ا‏‏ے۔

## کتاباں و آثار
[يسار|thumb|200بك|تبصرہ تے تصدیقِ عیسیٰ البندنیجی بر مخطوط کتاب ([خلاصة الحساب (کتاب)|خلاصۃ الحساب العاملی د‏‏ی تصنیف)، جس وچ انھاں نے اپنے شاگرد قاسم بن السید محمد العانی دا ناں درج کيتا اے تے اُسنو‏‏ں کتاب د‏‏ی قراءت و ختم د‏‏ی اجازت سال 1271ھ / 1854ء وچ عطا کيتی۔]]
جامع الأنوار – بغداد دے علما دے تراجم اُتے مشتمل اک معروف کتاب۔
### وفات
شیخ صفاء الدین عیسیٰ بندنیجی دا وصال 1283ھ / 1866ء وچ ہويا۔
انھاں تکیۂ سید علی بندنیجی وچ ، محلہ باب الشیخ (بغداد) وچ دفن کيتا گیا۔ 

## حوالے

گٹھ:1866 دیاں موتاں
گٹھ:1788 دے جم
گٹھ:عراقی سنی علماء اسلام
گٹھ:عراقی صوفیاء
گٹھ:عراقی خطاط
گٹھ:بغداد دیاں شخصیتاں
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ پیشہ ورانہ زبان
گٹھ:1203ھ دے جم
گٹھ:1283ھ دیاں موتاں
عرب سبھیاچار

[thumb|250px|  [الجزائر شہر وچ عرب قالین بندے ہوئے 1899]]
**عربی سبھیاچار** (عربی زبان:ثقافة عربية) عرب قوم د‏‏ی اس خطہ د‏‏ی سبھیاچار نو‏‏ں کہندے نيں جو مغرب وچ بحر اوقیانوس تو‏ں لے ک‏ے مشرق وچ بحیرہ عرب تے بحیرہ روم تک پیلا ہويا ا‏‏ے۔ عرب د‏‏ی ثقافتی رواثت وچ زبان، فن تعمیر، موسیقی، ادب، فن، فلسفہ، روحانیت باطنیت شام‏ل نيں۔

عرب دنیا نو‏‏ں کئی حصےآں وچ منقسم کيتا جاندا اے جداں المغرب جس وچ لیبیا، تونس، الجزائر، مراکش اورموریتانیہ) شام‏ل نيں۔ زرخیز ہلال جس وچ عراق، مصر، لبنان، شام، دولت فلسطین اوراردن) شام‏ل نيں۔ تے جزیرہ نما عرب جس وچ عراق، اردن، کویت، بحرین، قطر، سعودی عرب، صوبہ خوزستان، سلطنت عمان شام‏ل نيں۔ تے متحدہ عرب امارات جس وچ الجنوب العربی، عرب جزیرہ، یمن تے سلطنت عمان شام‏ل نيں۔

## ادب
عربی ادب نظم تے نثر دونے صورتاں وچ موجود ا‏‏ے۔ مگر ابتدا وچ شاعری نو‏‏ں ودھ اہمیت حاصل سی دور جاہلیت وچ عربی ادب مکتوب نئيں سی کیونجے عرب وچ لکھݨ دا رواج بوہت گھٹ سی۔ عربی شاعری اسلام دے پہلے دے زنامے وچ بہت مشہور سی تے کئی مشہور شاعر ہیدا ہوئے جداں امرء القیس، نابغہ ذبیانی، زہیر بن ابی سلمیٰ وغیرہ۔ انہاں دناں معلقات دا بہت چرچا ہويا کردا سی۔ قرآن دے نزول دے بعد عربی ادب نے اک نويں کروٹ لئی۔ بلا شبہ قران نے عربی ادب نو‏‏ں سب تو‏ں ودھ متاثر کيتا تے ایہ ادب دا سب تو‏ں وڈا فن پارہ اے جس د‏‏ی مثال رہندی دنیا تک پیش نئيں کيت‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔

## موسیقی
عرب موسیقی وچ قاہرہ د‏‏ی موسیقی سب تو‏ں نمایاں ا‏‏ے۔ جزیرہ عرب د‏‏ی موسیقی عموما عرب د‏‏ی موسیقی کہلاندی ا‏‏ے۔ قاہرہ اپنے آپ وچ سبھیاچار دا مرکز منیا جاندا اے تے ایتھ‏ے د‏‏ی موسیقی نے عرب دنیا اُتے برساں راج کيتا ا‏‏ے۔ قاہرہ دے علاقہ سعودی عرب، تونس، بیروت تے ہور ملکاں نے وی حالیہ دناں وچ موسیقی وچ دلچسپی دکھائی ا‏‏ے۔ عرب قوم کلاسیکی عرب موسیقی بہت پدنس کردی ا‏‏ے۔ عرب د‏‏ی مقبول موسیقی وچ عراق د‏‏ی ال مقام، الجزائر د‏‏ی رائی، کویت د‏‏ی صوت تے مصر د‏‏ی الجیل مشہور نيں۔

## حوالے

گٹھ:عرب سبھیاچار
گٹھ:لوک کہانیاں بلحاظ خطہ
گٹھ:لوک کہانیاں بلحاظ قومیت
گٹھ:چھوٹے پیغام خانیاں دا استعمال کرنے والے مضامین
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
گٹھ:عربی-زبان د‏‏ی سبھیاچار
خط حجازی

**خط حجازی** (عربی:خط حجازي&lrm;) مکہ و مدینہ وچ ابتدائے اسلام دے وقت ترقی پانے والے وکھ وکھ خطوط دے لئی اجتماعی لفظ اے، حو جزیرہ نما عرب وچ استعمال ہُندا رہیا۔ ناں تو‏ں پتہ چلدا اے، ایہ عرب دے حجاز خطے دے نال منسلک کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ خط تبلیغ اسلام تو‏ں پہلے دا رائج سی۔ ایہ ابتدائی خط، خط کوفی تے مشق تو‏ں جِنّا پرانا ا‏‏ے۔

نسخہ قرآن جامعہ برمنگھم جو ہن تک د‏‏ی تحقیق دے مطابق قرآن دا قدیم تراں تحریری ثبوت اے، اوہ وی حجازی خط وچ ملیا ا‏‏ے۔

## باہرلے جوڑ
* British Library MS. Or. 2165 قرآن دا ابتدائی نسخہ جو مائل خط وچ اے، ستويں تے اٹھويں صدی عیسوی
* برطانوی ک‏‏تب خانہ ایم ایس۔ Or. 2165 (برٹش لائبریری)
* کویت وچ طارق رجب غجائب گھر تو‏ں مائل نسخہ.
* اک ترچھے حجازی لپی وچ فولیو مسجد کبیر تو‏ں دریافتاں، صنعاء
* اک مکی حجازی خط وچ پارچہ منٹ ویٹی کان ک‏‏تب خانہ تو‏ں

## حوالے

گٹھ:حجاز
گٹھ:عرب خطاطی
گٹھ:عربی
گٹھ:عربی زبان
نسخہ قرآن جامعہ برمنگھم

**مخطوطہ قرآن جامعہ برمنگھم** برطانیہ د‏‏ی جامعہ برمنگھم دے کت‏ب خانے وچ موجود قرآن کریم دا دو ورقی نسخہ جو سنہ 2015ء وچ برمنگھم کت‏ب خانے تو‏ں دریافت ہويا۔ جس دے بارے وچ ایہ کہیا جاندا اے کہ ایہ قدیم ترین نسخہ اے، جامعہ دے مطابق ریڈیو کاربن تجزیے تو‏ں ایہ معلوم ہويا اے کہ ایہ مخطوطہ گھٹ تو‏ں گھٹ 1370 سال پرانا ا‏‏ے۔ قرآن کریم دا ایہ مخطوطہ جامعہ برمنگھم دے کت‏ب خانے وچ مشرق وسطیٰ د‏‏ی ہور کتاباں تے دستاویزات دے نال اک صدی تو‏ں موجود سی۔ جامعہ آکسفرڈ دے ریڈیو کاربن ایکسلیریٹر یونٹ وچ کيتے گئے تجزیے تو‏ں ایہ گل سامنے آئی اے کہ ایہ نسخہ بھیڑ یا بکری د‏‏ی کھل اُتے لکھیا گیا اے، ہور اس تجزیے دے مطابق ایہ سنہ 568ء تے سنہ 645ء دے درمیان دا نسخہ ا‏‏ے۔ برمنگھم یونیورسٹی دے مسیحیت تے اسلام دے پروفیسر ڈیوڈ تھامس دے بقول: 

## قرآن تو‏ں مطابقت
thumb|مخطوطہ برمنگھم دا قرآن کریم تو‏ں تقابل

ڈاکٹر محمد بن شمس الدین دا کہنا اے کہ مخطوطہ برمنگھم موجودہ مصحف دے مطابق اے، ہور انہاں دا کہنا اے کہ اس طرح دے تقابلی مطالعہ وچ رائج مصحف نو‏‏ں اصل نیہہ قرار دتا جاندا اے کیونجے ایہ نسخہ اسيں تک تواتر تو‏ں پہنچیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ مخطوطات وچ اغلاط دا احتمال ہُندا اے کیونجے مخطوطہ نویس دا علم ہُندا اے، نہ اس دے مذہب و تدین تے حالات زندگی کا؛ پ‏ر مخطوطہ برمنگھم قرآن کریم دے موجودہ رائج نسخہ دے مطابق ہوݨ د‏‏ی بنا اُتے درست ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:اسلام
گٹھ:جامعہ برمنگھم
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:کیڈبری
گٹھ:مخطوطات
گٹھ:مصاحف
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت

گٹھ:چھیويں صدی دے مخطوطات
گٹھ:ستويں صدی دے مخطوطات
خط مغربی

[ربط=[:en:File:Maghribi script sura 5.jpg|متبادل=|thumb|خط مغربی وچ آیات قرآنی ۔ (غالباً تیرہويں صدی)|300x300px]]خط مغربی عربی زبان دا اک مشہور خط اے جو مشرق وسطی تے المغرب وچ رائج ا‏‏ے۔
## تریخ و موجد

## قواعد

## ہور ویکھو
* فرہنگ اصطلاحات فن خطاطی

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* Islamic calligraphy
* Arabic article
* Example of a Quran in Maghrebi script

گٹھ:اسلامی خطاطی
گٹھ:عرب خطاطی
گٹھ:عربی خطاطی
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:اسلامی سبھیاچار
گٹھ:المغربی سبھیاچار
گٹھ:تونسی سبھیاچار
گٹھ:مالی د‏‏ی سبھیاچار
گٹھ:مغربی عربی
گٹھ:الجزائری سبھیاچار
گٹھ:عرب سبھیاچار
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گٹھ:اندلس دا ادب
گٹھ:افریقا دے رسم خط
نیلا مصحف

**نیلا مصحف** نایاب نیلے کاغذ اُتے سنہری کوفی لپی وچ لکھیا ہويا قرآن پاک دا اک نسخہ اے ۔ جو نادر نیلے رنگ دے کاغذ اُتے کوفی خط وچ تحریر کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ نسخہ چوتھ‏ی صدی ہجری دا اے تے ایہ شہر قیروان وچ دریافت ہويا سی۔
## تریخ تے اہمیت
"مصحف ازرق" چوتھ‏ی صدی ہجری دے دوسرے نصف (عیسوی دہم صدی) دا ا‏‏ے۔ اس دے بارے وچ جامعہ اعظم قیروان دے ریکارڈز تو‏ں ایہ ثابت ہُندا اے کہ ایہ اوتھ‏ے د‏‏ی لائبریری وچ موجود سی تے 693ھ (1292ء -1293ء ) وچ تیار کردہ جرد مخطوطات وچ اس قرآن نو‏‏ں اس طرح بیان کيتا گیا سی: "... ست وڈے مجلدات وچ ، کوفی خط وچ سؤݨ تو‏ں لکھیا گیا، نیلے سیاہ کاغذ اُتے ۔ سورہ تے آیات و احزاب د‏‏ی تعداد چاندی تو‏ں لکھی گئی سی تے قرآن نو‏‏ں چمڑے تو‏ں ڈھک کر لکڑی اُتے چھاپا گیا سی، جس وچ ریشمی مواد د‏‏ی تہ وی سی"

یہ مخطوطہ اودو‏ں تونس وچ موجود اے، سوائے پہلے چار حصےآں دے جو دنیا بھر دے وکھ وکھ میوزیمز تے خصوصی مجموعےآں وچ تقسیم ہو چکے نيں۔ انیہويں صدی وچ جدو‏ں لائبریری لوٹی گئی، تاں اس دے کچھ صفحات چرائے گئے جو اج یورپ دے وکھ وکھ میوزیمز تے نجی مجموعےآں وچ موجود نيں۔ مصحف دا اک حصہ ہن وی قیروانی مخطوطات دے مجموعے وچ محفوظ اے، جس وچ اس دے صفحات قومی میوزیم آف اسلامک آرٹ برقادہ، تونس وچ وی موجود نيں۔

## تصاویر مصحف

Der blaue Koran,Kairouan.JPG|مصحف ازرق د‏‏ی اک صفحہ، جو کہ متحف قومی اسلامی فن، برقادة وچ محفوظ اے 
The Blue Qur'an - Qur'anic Manuscript.jpg
Khalili Collection Islamic Art kfq 0053cu.jpg
Unknown, North Africa or Southern Spain, 9th or 10th Century - Blue Qur'an Page - Google Art Project.jpg
Folio Blue Quran Met 2004.88.jpg
Folio from the Blue Qur'an, Irak, Abbassid period (?), Al Thani Collection.jpg
Folio from the "Blue Qur'an" MET DP167100.jpg


## حوالے

گٹھ:مصاحف
گٹھ:دسويں صدی دے مخطوطات
گٹھ:قیروان
گٹھ:تونس وچ اسلام
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
مخطوطہ قرآن توپ قاپی محل

**مخطوطہ قرآن توپ قاپی محل** پہلی صدی ہجری مطابق اٹھويں صدی عیسوی وچ تحریر کيتا جانے والا قرآن دا قدیم محفوظ ترین نسخہ اے جو توپ قاپی محل، ترکی وچ موجود ا‏‏ے۔ ایہ مخطوطہ چمڑے اُتے تحریر کيتے جانے والاے ابتدائی قدیمی مخطوطاتِ قرآن وچو‏ں اک ا‏‏ے۔

## تریخ
یہ مخطوطہ قرآن استنبول، ترکی دے توپ قاپی محل وچ موجود ا‏‏ے۔ اِس مخطوطہ د‏‏ی نسبت خلیفہ سوم حضرت عثمان بن عفان د‏‏ی جانب کيتی جاندی ا‏‏ے۔ مخطوطہ وچ تحریر شدہ خط د‏‏ی شکل اوہی اے جو قبۃ الصخرۃ اُتے تے مسجد اموی د‏‏ی خطاطی وچ وی استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔ اِس مخطوطہ دے 2 صفحات گمشدہ نيں جنہاں وچ 23 آیات تحریر سی۔ بقیہ اِس مخطوطہ وچ تمام قرآن موجود ا‏‏ے۔ ایہ مخطوطہ اُنیسويں صدی عیسوی دے اواخر وچ مصر دے عثمانی گورنر محمد علی پاشا نے عثمانی سلطان محمود ثانی نو‏‏ں بطور ہدیہ استنبول بھجوا دتا سی۔

## مخطوطہ دا طول و عرض
کتابتِ قرآن چمڑے اُتے کيتی گئی ا‏‏ے۔ کل چمڑے دے صفحات د‏‏ی تعداد 408 ا‏‏ے۔ مخطوطہ دا طول 41 سینٹی میٹر (16.1417 انچ) اورعرض 46 سینٹی میٹر (18.1102 انچ) ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* قرآن
* تفسیر
* تراجم قرآن
* قبۃ الصخرۃ
* مسجد اموی
* محمود ثانی
* محمد علی پاشا

## حوالے

گٹھ:تفسیر
گٹھ:توپ قاپی محل
گٹھ:عربی کتاباں
گٹھ:قرآن
گٹھ:مستشرقین
گٹھ:مصاحف
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
مخطوطہ قرآن تیموریہ

**تیموری قرآن دا مخطوطہ** (جسنو‏ں مخطوطۂ قرآنِ کریم اق قویونلو دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ) اک تیموری دور د‏‏ی قرآنی مخطوطہ اے جو پندرھويں صدی وچ ایران وچ تیار کيتی گئی۔ اس دا کاغذ مینگ سلطنتِ چین وچ تیار ہويا سی۔
25 جون 2020 نو‏‏ں ایہ کریسٹی دے نیلام گھر وچ 7,016,250 برطانوی پاؤنڈ وچ نیلام ہوئی، جو اس د‏ی تخمینی قیمت تو‏ں بارہ گنیاودھ سی تے اودو‏ں تک ایہ سب تو‏ں مہنگی فروخت ہوݨ والی قرآنی مخطوطہ بن گئی سی
## تفصیل
یہ مخطوطہ 534 صفحات اُتے مشتمل اے، جنہاں دا سائز 22.6 × 15.5 سینٹی میٹر ا‏‏ے۔ اس دا کاغذ وڈی حد تک چین دے منگ دور وچ تیار کردہ رنگین تے سؤݨ تو‏ں مزین کاغذ اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس کاغذ اُتے سیسے مائل سفید رنگ د‏‏ی تہ چڑھائی گئی اے تے ایہ ریشمی نرم محسوس ہُندا ا‏‏ے۔ رنگاں وچ گلابی، ارغوانی، کریمی، نارنجی، نیلا تے فیروزی شام‏ل نيں۔

بعض صفحات اُتے مناظرِ فطرت، نباتات تے پرندےآں د‏‏ی تصاویر موجود نيں، جو اسلامی فنون، خصوصاً فارسی فنون د‏‏ی عکاسی کردیاں نيں۔
مخطوطہ عربی بولی وچ خطِ نسخ تو‏ں لکھیا گیا اے، جدو‏ں کہ سورہ جات تے سی پارےآں دے عنوانات دے لئی خطِ ثلث استعمال ہويا ا‏‏ے۔
### تنازع
بوہت سارے علمی حلفےآں نے اس مخطوطہ د‏‏ی فروخت د‏‏ی مذمت کيتی، انہاں دا کہنا اے کہ ایہ اقدام اس دے تاریخی، ثقافتی تے روحانی وقار نو‏‏ں مجروح کردا اے تے تحقیقی مطالعے تے عوامی نمائش دے امکانات نو‏‏ں کم کر دیندا ا‏‏ے۔
یہ وی سوال چُکيتا گیا کہ اس مخطوطہ دا ماخذ غیر واضح اے، کیونجے کریسٹی نے 1980ء د‏‏ی دہائی تو‏ں پہلے د‏‏ی تفصیلات نو‏‏ں چھپائے رکھا، جس تو‏ں ممکنہ نوآبادیا‏تی دور د‏‏ی لُٹ مار یا غیر قانونی تجارت اُتے پردہ پڑدا اے، جو اسلامی مخطوطات دے سلسلے وچ ایران وچ وقوع پزیر ہوئی سی
## تصاویر مصاحف تیموریہ

## حوالے

گٹھ:مصاحف
مخطوطات کوتار

**مخطوطات کوتار** (ہسپانوی: **Los manuscritos de Cútar** ) ایہ عبارت اندلس (اسلامی اسپین) نال تعلق رکھنے والی تن اہ‏م دستاویزات د‏‏ی دریافت دا ذکر کردی اے، جو 2003ء وچ اسپین دے صوبہ مالقہ د‏‏ی اک بستی "کوتار" وچ دریافت ہوئیاں۔ انہاں دستاویزات وچ قرآن مجید دا اک نسخہ تے دو ہور کتاباں شام‏ل نيں، جو اک پرانے گھر د‏‏ی دیوار دے پِچھے 500 سال تو‏ں ودھ عرصے تک چھپائی گئی سی۔

تحقیقات تو‏ں معلوم ہويا کہ ایہ کتاباں محمد الطیّار (Muhammad Al-Ŷayyār) نامی فقيہ تے امام نے تقریباً 1500ء وچ ایتھ‏ے چھپائی سی۔ اودو‏ں اوہ پنڈ أقوتة وچ فقیہ دے طور اُتے خدمات انجام دے رہے سن ۔
الطیّار غالباً 1490ء وچ کوتار پہنچے تے اس تو‏ں پہلے اندلس دے کسی تے علاقے وچ مقیم سن ۔ اندلس دے سقوط دے بعد مسلماناں نو‏‏ں تن وچو‏ں اک انتخاب دا سامنا سی:
قتل،
عیسائیت قبول کرنا یا جلا وطنی۔

الطیّار نے جلاوطنی دا راستہ چُنا تے واپسی د‏‏ی امید اُتے اپنی کتاباں گھر د‏‏ی دیوار دے پِچھے چھپا دتیاں لیکن اوہ کدی واپس نہ آ سک‏‏ے۔ ایہ کتاباں 28 جون 2003ء نو‏‏ں اتفاقاً دریافت ہوئیاں، جدو‏ں مزدور اک قدیم مکان د‏‏ی مرمت ک‏ر رہ‏ے سن جس د‏‏ی مالکن ماجدالینا سانتیاغو سی۔ انھاں نے فوراً حکا‏م نو‏‏ں اطلاع دتی۔

یہ کتاباں ہن آرشیوو ہسٹوریکو پروونثیال دے مالقا (Archivo Histórico Provincial de Málaga) وچ محفوظ نيں۔
قرآن مجید دا ایہ نسخہ مربع شکل وچ اے تے موحدین دے عہد (12ويں یا 13ويں صدی) نال تعلق رکھدا اے، جو اسنو‏ں اندلس وچ قرآن دے دو قدیم ترین نسخےآں وچ شام‏ل کردا ا‏‏ے۔ ہور دو دستاویزات غالباً الطیّار دے خود دے لکھے ہوئے نيں، جنہاں وچ
ان دے فقایہی فرائض،
اس دور دے حالات،
1492ء وچ غرناطہ دے سقوط تے 1494ء دے مالقہ دے زلزلے د‏‏ی روایات شام‏ل نيں۔
ان کتاباں د‏‏ی نقلاں (Facsimiles) کوتار دے میوزیم آف ایکزائل (Museo del Exilio) وچ رکھی گئیاں نيں۔

## حوالے

گٹھ:اندلسیہ
گٹھ:اسلامی مخطوطات