مرکزی ایشیا وچ اسلام

اج دے زمانے وچ مرکزی ایشیاء پنج مستقل جمہوریاں قزاقستان ، قرقیزستان ، ازبکستان ، ترکمنستان ، تاجیکستان تو‏ں تشکیل پاندی اے ایہ علاقہ بوہت سارے قدرتی ذخائر دا مالک اے تے تجارت دے اعتبار تو‏ں اس کيت‏ی جائے وقوع بہت مناسب اے، زمانہ قدیم وچ ایدھراں شاہ راہ ریشم دا عبور ہُندا تھا

سوویت یونین دا انحلال تے مرکزی ایشیا وچ نويں مستقل جمہوریاں د‏‏ی تشکیل، معاصر تریخ وچ اک معنی خیزحادثہ اے، ایہ امر اقتصادی تے سیاسی جغرافیہ دے حوالے تو‏ں بہت ساریاں مہم تبدیلاں دا باعث ہويا، ایہ حادثہ ایداں دے علاقہ وچ رونما ہويا جتھے مدّت تو‏ں اسلام تے مسلماناں دا دور دورہ سی۔

حقیقت وچ سامانیان د‏‏ی حکومت دے دوران مسلما‏ن اس علاقہ اُتے مسلّط ہوگئے تے انہاں دا ایہ تسلّط اکتوبر۱۹۱۷ عیسوی دے انقلاب تک جاری رہیا۔

یہ علاقہ اسلام دنیا دا اک بہت اہ‏م حصّہ سی کہ جس اُتے آخر وچ ترک مسلّط ہوئے، اس علاقہ وچ اسلام نے نہ تنہا بہت ساریاں مذہبی، اجتماعی تے ثقافتی بنیاداں نو‏‏ں صدیاں پرمحیط وسعت بخشی، بلکہ بوہت سارے باعظمت شہر جداں بخارا، سمرقند، تاشقند، مرو، تے خراسان دے بوہت سارے شہراں د‏‏ی نیہہ پائی، ایہ قدیم شہر وڈے علمی مراکز سن ۔ مصنفاں، مفکرین، دانشمند جداں ابن سینا، بیرونی، غزالی، عمر خیام تے فردوسی کہ جس دا علمی تاریخی تے ادبی آثار د‏‏ی تخلیق وچ بہت وڈا حصّہ اے، ايس‏ے علاقہ تو‏ں وجود وچ آئے اج دے زمانہ وچ مرکزی ایشیاء پانج مستقل جمہوریاں قزاقستان ، قرقیزستان ، ازبکستان ، ترکمنستان ، تاجیکستان تو‏ں تشکیل پاندی اے، مرکزی ایشیاء بہت وڈے علاقہ اُتے محیط اے کہ تقریباً جس د‏‏ی وسعت ۴۰ لکھ کلومیٹر مربع تے اس د‏ی آبادی تقریباً چھ کروڑ ا‏‏ے۔ ایہ علاقہ شمال تو‏ں روسی فیڈریشن، مشرق تو‏ں چین، جنوب تو‏ں ایران تے افغانستان تے مغرب تو‏ں دریائے خزر نال ملدا اے تے وکھ وکھ آب وہوااور متنوع قدرتی اوضاع دا مالک اے، شمال تے معرب وچ وسیع وعریض دشت، مشرق وچ اک وڈے گرم بیایان، مغرب وچ پامیر تے مشرق وچ کیان شان مرکزی ایشیا نو‏‏ں بقیہ برِّاعظم تو‏ں جدا کردا اے، مرکزی ایشیا وچ دو وڈی ”آمودریا “ تے ”سیردریا“ نامی نہراں نيں، اس علاقہ نو‏‏ں عربی وچ ”ماوراء النہر“ کہندے نيں اس تو‏ں پہلے اسنو‏ں ”Transoxiana“ یعنی دو نہراں دے درمیان دا علاقہ کہیا جاندا تھا(۱) اس علاقہ وچ چند جزیرہ تے کچھ چھوٹے وڈے دریا پائے جاندے نيں انہاں وچ سب تو‏ں وڈا دریا مغرب وچ کاسپین تے مرکز دے اطراف وچ آرال نامی اک چھوٹا دریا تے مشرق وچ بالخاش نامی دوسرا چھوٹا دریا ا‏‏ے۔ ایہ علاقہ قابل توجہ قدرتی ذخائر جداں تیل، گیس، پتھر دا کوئلہ، سونا، یورینیم تے دوسرے معادن تو‏ں سرشار اے تے کھیت‏‏ی باڑی دے اعتبار تو‏ں وی بہت زرخیز ا‏‏ے۔

تجارت دے اعتبار تو‏ں مرکزی ایشیا د‏‏ی جغرافیائی جائے وقوع وی بہت ودھ اہمیت د‏‏ی حامل اے، سمندری راستے دے کشف تو‏ں پہلے مرکزی تے مشرقی ایشیا د‏‏ی مشرقی یورپ تے مشرق دے نزدیکی ملکاں دے درمیان تجارت، ايس‏ے راستے اُتے تکیہ کردی سی(۲)

## تاریخی نظر تو‏ں مرکزی ایشیا دے لوک دو دستےآں وچ تقسیم ہُندے نيں

۱۔ پہلا دستہ خانہ بدوشاں دا اے تے دوسرا دستہ شہر نشیناں کا، سب تو‏ں پہلے شہری مراکز تقریباً حضرت عیسیٰ مسیح د‏‏ی ولادت تو‏ں ۱۵۰۰/سال پہلے ترکمنستان  وچ تے احتمالاً ایران پسند لوکاں تو‏ں بسائے گئے، سکندر دے ذریعہ ”ہخامنشیان“ د‏‏ی بربادی دے بعد اس دے جانشیناں نے ہینسم نو‏‏ں مرکزی ایشیا دے جنوبی علاقہ وچ اپنا رئیس بنالیا عیسیٰ مسیح د‏‏ی ولادت تو‏ں پہلے تیسری صدی دے درمیانی حصّے وچ مرکزی ایشیا دے مشرق وچ (اجوکا ازبکستان ) یونانی۔بلخی (باکتری) حکومت تشکیل پائی، حالانکہ مرکزی اشیا دا مغربی حصّہ (اجوکا ترکمنستان ) پارٹ بادشاہت تو‏ں متحد ہوگیا ايس‏ے وجہ تو‏ں وکھ وکھ تہذیباں وجود وچ آئیاں لیکن ایہ پورا علاقہ اک ہی شاہ راہ بنام (شاہ راہ ریشم) تو‏ں جڑدا سی۔ ایہ اک ایسا تجارتی راستہ سی جو پورے بِّر اعظم جداں چین، ہندوستان، وسطی ایشیا تے کالے سمندر دے ساحلی دے ملکاں تو‏ں گذردا سی (۴)

حضرت عیسیٰ مسیح د‏‏ی ولادت دے تیسرے سال کہ جدو‏ں ایران اُتے ساسانی گروہ حاکم سی تاں اُس نے مرکزی ایشیاء دے جنوبی حصّے وچ دوبارہ تو‏ں اپنا جھنڈا گاڑدتا۔

انہاں د‏‏ی حکومت دے دوران کئی صدیاں تک اس علاقہ دا سیاسی انتظام، ثقافتی سرگرمیاں تے اقتصادی حالات بہت مناسب رہے(۵) لیکن ستويں صدی عیسوی وچ عربیاں دے حملہ تو‏ں لے حالت بدل گئی (۶) اسلام نے نہ فقط اک جدید عقیدتی نظام بدلا بلکہ اس نے اک اجتماعی تے معرفت شناسی دا نواں نظام پیش کيتا (۷)

سن ۷۴۰ عیسوی یعنی ولید بن الملک دے دوران حکومت ،عربی لوک قتیبہ بن مسلم بن عمرو الباہلی د‏‏ی حاکمیت وچ مرکزی ایشیاء اُتے حکومت کردے سن (۸) عربی سپہ سالار ”مرو“ وچ اج دے ترکمنستان  دے ”ماری“ شہر دے نزدیک سی۔ اس دوران تقریباً پنجاہ ہزار عربی لوکاں نے بصرہ تے کوفہ تو‏ں ہجرت د‏‏ی تے خراسان، بخارا تے دوسرے علاقےآں وچ جابسے ۔(۹) قتیبہ نے اپنی فوج وچ بہت ساریاں اصلاحاں کيتياں تے اس طرح اُس نے مقامی لوکاں د‏‏ی وفاداری تے اطمینان نو‏‏ں جلب کرکے انکا دل جِت لیا۔ اُس نے بخار ا وچ دو مسجداں تعمیر کراواں کہ جنہاں وچو‏ں اک نو‏‏ں ”مسجد قتیبہ“ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کومنسٹاں د‏‏ی حکومت دے دوران ایہ مسجد کسٹم دے انبار وچ تبدیل کردتی گئی سی، لیکن سوویت یونین دے ٹوٹنے دے بعد دوبارہ ایہ مسجد مسلماناں نو‏‏ں سپرد کردتی گئياں۔

عربی نسل نے کہ جو مقامی لوکاں تو‏ں وکھ رہندے سن اپنی بولی نو‏‏ں محفوظ رکھیا، لیکن شروع شروع وچ مقامی لوک قرآن مجید نو‏‏ں فارسی بولی وچ ازبر کردے سن (۱۰) اُنہاں نے یکا یک عربی بولی اُتے مہارت حاصل کرلئی، لیکن اس عمل د‏‏ی مداومت نئيں کيت‏‏ی گئی۔ مرکزی ایشیا دے بوہت سارے شہر خلافت (اسلامی) دے ثقافتی قلمرو وچ آگئے تے تقریباً اک صدی تک اس علاقہ دے اسلامی تعلیم دے مہم مراکز، عربیاں دے زیر نظر رہے لیکن اس دے بعد سلجوقیان تے ترکاں دے ہتھ وچ آگئے تے مغلاں دے حملہ وچ ویران ہوگئے۔ (۱۱)

عریباں دے ”آمو“ دریا تے ”سیر“ دریا اُتے حملہ دے بعد مرکزی ایشیا وچ ایمان دے جدید شیوہ تے زندگی دے نويں طریقے دے نال نويں اجتماعی زندگی شروع ہوئی۔ مرکزی ایشیا دے ساکناں نے عربیاں دے فلسفہ نو‏‏ں قبول کيتا تے انہاں د‏‏ی بولی نو‏‏ں اسلامی رہتل و تعلیم دے لئی اقتباس کيتا۔ اس علاقہ دے اصلی شہر جداں سمرقتد، بخارا، ترمذ، خوازم، مرو، خنجد تے گند تے نسا، انہاں دے ساکناں دے اسلامی تفکرات د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور سن ۔ انہاں شہراں دے دوسری اسلامی سرزمیناں تو‏ں تجارتی فکری تے مذہبی روابط سن ۔ اس علاقہ دے بوہت سارے دانشمند اس طرح نيں: امام محمد بن اسماعیل بخاری (۱۹۴۔۲۵۶ ھ ث) بزرگ محدَّث حافظ ابوعیسیٰ ابن عیسیٰ الترمذی (متوقی ۳۴۰ ھ ق) امام احمد بن محمد الخوارزمی (۳۹۳۔۴۸۴ ھ ق) بزرگ اسلامی متفکرَّ ابونصرطرحان حکیم الفارابی (متوفی ۳۳۹ ھ ق) زبردست عالم ابوریحان محمد بن احمد بیرونی (۲۶۲۔ ۳۴۸ ھ ق) تے مشہور و معروف دانشمند ابو علی سینا۔

ابو علی سینا نے طبّ تے فسلفہ وچ بہت ساریاں کتاباں لکھياں نيں (۱۲) اس دے مکتوب آثار وچو‏ں طب دے موضوع اُتے ”قانون علم طب“ دے ناں تو‏ں اک کتاب اے کہ جس دا بارہويں صدی عیسوی وچ لاتینی بولی وچ ترجمہ ہويا جو فیزیکس دے عالماں دے لئی بہت مفید ثابت ہوئی اے اوروہ اس تو‏ں ہمیشہ استفادہ کردے نيں تے ایہ کتاب بہت مشہور اے (۱۳)

محمد بن موسیٰ خوارزمی جداں کہ اس د‏ی کتاب دے ناں الجبر تو‏ں معلوم ہُندا اے، اوہ عرب وچ علم حساب دا موجد اے، اوہ فقط نہ اک حساب دان سی بلکہ اک منجم تے جغرافی دان وی سی، اس دے آثار، جبر ہندسی تے یونانی ہندسہ دا مجموعہ اے جو اج علم حساب د‏‏ی نیہہ سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ محمد بن موسیٰ خوارزمی نے صدیاں دے لئی خوارزمیاں دے روايتی تے قدیمی علم حساب نو‏‏ں بہت ساریاں ضرورتاں نو‏‏ں پورا کرنے لئے جداں آپاشی، سیاحت، تجارت تے معماری وچ کہ جو بوہت‏ے یونانی تے ہندی رہتل تو‏ں متاٴثر سی قابل استفادہ بنایا(۱۴)

عباسیاں دے دورہٴ حکومت وچ عربیاں د‏‏ی حاضری بہت جلد ختم ہوگئی لیکن اس علاقہ د‏‏ی سلطنت خراسانیاں دے قلمروئے قدرت وچ باقی رہی، ايس‏ے وجہ تو‏ں اس علاقہ وچ حالے ایرانیاں دا نفوذ ودھ سی۔

مرکزی ایشیا وچ سب تو‏ں پہلے مسلماناں د‏‏ی مستقل حکومت ساسانیاں د‏‏ی سی کہ جو سن ۸۷۵ عیسوی وچ اک ایرانی النسل شخص دے ذریعہ وجود وچ آئی اس نے اپنی حکومت دا مرکز، بخارہ کوقراردتا، ساسانی بادشاہت نے اپنی حکومت دے عروج وچ ماوراء النہر، خوارزم تے ایران وافغانستان دے اک وسیع علاقہ اُتے حکمرانی کيت‏ی۔(۱۵) ساسانی حکومت د‏ی داغ بیل ڈالنے والا اسماعیل بن احمد سی کہ جس د‏‏ی حکومت سن ۸۷۵ عیسوی تو‏ں ۹۹۹ ء تک سی، ساسانیاں نے اک حد تک یوروپ تے چین دے نال تجارتی روابط نو‏‏ں وسعت بخشی ايس‏ے لئے شاہ راہ ریشم ايس‏ے دوران وجود وچ آئی، ساسانی حکومت نے اس علاقہ یعنی ماوراء النہر، خوارزم، سیردریا، ایران تے افغانستان د‏‏ی تریخ وچ بہت وڈا کرادار ادا کیتا، اس دوران فارسی تے تاجیکی بولی نو‏‏ں فروغ ملیا ايس‏ے وجہ تو‏ں ایتھ‏ے اُتے وڈے بڑےشاعر جداں رودکی تے فردوسی نے اپنے تاریخی آثار نو‏‏ں تحریری شکل عطا کيتی، لیکن عربی بولی نے اک علمی بولی ہوݨ دے عنوان تو‏ں اپنی حیات نو‏‏ں ادامہ دتا۔(۱۶)

سولہويں صدی دے آغاز تو‏ں بخارا تے خیوہ دے خان نشین ،علاقہ د‏‏ی دو وڈی طاقت ہوݨ د‏‏ی حیثیت تو‏ں ظاہر ہوئے، انہاں د‏‏ی قلمروئے حکومت ،بخارا سی جو اج دے ا زبکستان نو‏‏ں وی شام‏ل اے (۱۷) البتہ اس وچ ترکمنستان ، تاجیکستان تے افغانستان کابھی کچھ حصّہ شام‏ل سی، خیوہ تھوڑا چھوٹا علاقہ اورآرال دریاچہ دے جنوب وچ واقع سی تے اس د‏ی قلمرو حکومت ترکمناں، قزاقاں تے قاراقالپاقیاں د‏‏ی سرزمین سی، اٹھارويںعیسوی وچ اس علاقہ وچ واقع دیہاتاں تو‏ں کچھ لوک تیسری وڈی طاقت دے عنوان تو‏ں ابھرے، ترکمن قزاق، قرقیز بادتا نشیناں دے طاقتور قبیلہ ای نظام دے بقایاجات ایداں دے ہی موجود اے (۱۸)

## مرکزوی ایشیا اُتے روسیاں دا تسلّط

روسیاں تے مسلماناں دے درمیان سب تو‏ں پہلی جھڑپ ”ولگا“ دے مقام اُتے رونماہوئی، رقیب، خان نشیناں د‏‏ی طاقت دے تجزیہ نے کہ جس وچ آسترخان، کازان، کریمہ تے اردو تے سیری علاقہ دے تاتاری خاننشین شام‏ل سن، ترازی روسیاں دے لئی اک سنہرا موقع فراہ‏م کیہ تاکہ اوہ اپنی گذشتہ شکستاں د‏‏ی تلافی کرسکن تے اس طرح مغلاں نے فاتح تاتاریاں نو‏‏ں اپنا غلام بنالیا، شروع وچ روسیاں نے ”ولگا“ علاقہ وچ پیش قدمی کی، سن ۱۵۵۲ عیسوی وچ قازان تے ۱۵۵۶ عیسوی وچ استرخان کوروس وچ منظم کرنے د‏‏ی خاطر روسیاں دے حملہ شروع ہوئے، کریمہ خان سن ۱۷۷۱ءء وچ فتح ہوگیا تے ۱۷۸۳ءء وچ روس وچ منضم کرلیا گیا، قازان دے روس دے نال الحاق دے بعد بزرگ ”باسیل“ کلیسا دے مبھَو ایوان نو‏‏ں ماسکو دے میدان وچ فتح د‏‏ی جشن منانے د‏‏ی غرض تو‏ں تعمیر کيتا گیا اس د‏ی گنبداں نو‏‏ں پیاز د‏‏ی شکل وچ بنایا گیا تاکہ تاتاری خدمت گزاراں دے عمّاماں د‏‏ی شبیہ بن جائے(۱۹)

روس دے سیاسی رہبراں نے سن ۱۷۴۰ءء وچ مسجدےآں دے ویران کرنے دا کھُلّم کھُلّا حکم صادر کیتا، تن سال د‏‏ی مدت وچ ”ولگا“ دے علاقے وچ ۵۳۶ مسجدےآں وچو‏ں ۴۸۱ مسجداں ویران ہوگئياں(۲۰) ایہ امر ۱۷۴۴ءء وچ اک تیز شورش دا نتیجہ ہويا لہٰذا قازان وچ دونويں مسجدےآں د‏‏ی تعمیر د‏‏ی اجازت دے دتی گئی، جدو‏ں دین دے بدلنے د‏‏ی بے پناہ کوششاں ، مدارس تے مسیتاں دے انہدام تے دینی رہبراں دے قتل عام نے روسیاں نو‏‏ں اپنے مقصد وچ کامیاب نہ ہوݨ دتا تاں انھاں نے اپنی سیاست تے استراجیک نو‏‏ں بدلا لہٰذا اس دے بعد تو‏ں مذہبی امور سیاست تو‏ں جدا ہوگئے، عیسائیاں دے ”ارتودوکس“ فرقے د‏‏ی پہلی تبلیغی جماعت ”ملکہ آنالوانوا“ دے حکم تو‏ں قازان د‏‏ی طرف روانہ کيتی گئی ”عیسائیاں دے امور دا نواں دفتر ۱۷۴۰ءء وچ تاسیس ہويا(۲۱) تے آسترخان، نیژنی، نوگوارد تے ورونژ اس دے قلمرو نفوذ وچ آگئے، اس پورے علاقے وچ انہاں د‏‏یاں تنظیماں سی، انہاں تنظیماں نے اس علاقے دے عیسائیاں نو‏‏ں ادارہ کرنے دے لئی مسلماناں دے اُتے اک ٹیکس لاگو کردتا سی، سن ۱۷۵۰ماں حکومت دے سرکردگان اک بحرانی حالت تو‏ں دوچار سن تے عیسائیاں دے امور دا جدید دفتر بنام (K.N.Dٰٰ)آشکارا طور اُتے مسلماناں دا مخالف سی، لہٰذا ایہ گل سبب ہوئی کہ ۱۷۶۴ءء وچ اس دفتر نو‏‏ں بند کردتا(۲۲) ۱۷۸۴ءء وچ کریمہ دے علاقے دے شہراں دے ناں تبدیل کردتے گئے تے کریمہ دا ناں وی ”تارویدہ“ تے مشہور شہر ”آق مسجد“ نو‏‏ں ”سمیفار وپل“ تو‏ں بدل دتا گیا، اٹھارويں صدی دے اواخر وچ تاتاری نسل دے اک لکھ تو‏ں لے ک‏ے تن لکھ افراد تک مرکزی استپ تے شمالی کریمہ وچ کہ جو عثمانی بادشاہت دے بقایاجات سن بے یار ومددگار آوارہ گھوم رہے سن (۲۳)

مسلماناں د‏‏ی آخری پناہ گاہ جو روس تو‏ں ملحق ہوئی اوہ ترکستان سی کہ جو دو خان نشین علاقےآں ”خنجد“ و”خیوہ“ تے اک امیر نشین علاقہ بخارا وچ تقسیم ہُندی سی۔ روسیاں دے حملے، کریمہ د‏‏ی جنگ دے بعد شروع ہوئے۔ ازبک نسل مرکزی ایشیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ملت سی کہ جس د‏‏ی آبادی ۱۸۶۰ء ء وچ ۳۵ لکھ سی۔ اس زمانہ وچ ترکمن قیر قیز تے تاجِک بہت چھوٹی چھوٹی ملدیاں سی(۲۵) سن ۱۷۶۸ ء تے ۱۸۷۳ ء وچ امیر نشین بخارا تے خان نشین خیوہ تحت الحمایہ ملکاں وچ تبدیل ہوگئے (۲۶) سن ۱۸۷۶ ء وچ خانشین خنجد کامل طور تو‏ں روس دے نال ملحق ہوگیا تے آشکارا طور اُتے اپنی خود مختاری کھوبیٹھیا(۲۷)

ترازیاں د‏‏ی حکومت د‏ی اصلی سیاست ہر علاقہ دے اعتبار تو‏ں وکھ وکھ سی، لیکن مجموعی طور اُتے انہاں د‏‏ی سیاست ایہ سی کہ حاکم طبقہ جو روسی بادشاہت دا خطرنادشمن سمجھیا جاندا سی بالکل نابود ہوجائے، اس دے بعد روسیاں نے فئوڈال عمارتاں نو‏‏ں مسمار کردتا تے انہاں نو‏‏ں انہاں دے حقوق تو‏ں محروم کردتا، فیر انہاں دے اموال تے خراج نو‏‏ں ہڑپ کرلیا(۲۸)

ایتھ‏ے اُتے مسلما‏ن وکھ وکھ پہلوآں وچ اک خاص علامت تو‏ں پہچانے جاندے سن ، ترازی حکومت، ترکستان وچ اسلام نو‏‏ں اپنا خطرناکترین دشمن سمجھدی سی، کیونجے روسیاں نے مسلماناں د‏‏ی کئی شورشاں کاتجربہ کررکھیا سی کہ جنہاں د‏‏ی ہدایت، مسلما‏ن مذہبی رہنماواں دے ہتھ وچ سی جس طرح روسی لوک، قوی جنگجو فوج دے ذریعہ اپنی حکومت دے مضبوط کرنے وچ کامیاب ہوئے ايس‏ے طرح مسلماناں دے اک فرقے نے اپنی روايتی تعلیم د‏‏ی اصلاح کرنے د‏‏ی طرف توجّہ دتی تاکہ انسانی قوّت نو‏‏ں روس دے نال مقابلہ دے لئی آمادہ کرن(۲۹) اس فرقہ دا رہبر اسماعیل بیگ دا سپرینسکی تھا(۳۰) نويں فکراں دے ایجاد کرنے والےآں د‏‏ی تحریک نے، روايتی افراد د‏‏ی مقاومت دے باوجود کہ جو روسی مستعمرات دے ادارہ د‏‏ی ہر طرح د‏‏ی اصلاحات دا مقابلہ کردی سی، ملی گرا نوخواہاں د‏‏ی دوبارہ جاڈگدی دے لئی تے روسی سازی د‏‏ی سیاست دے خلاف بہت بلند تے کامیاب اقدامات کيتے تے عیسائیاں دے مقابلے وچ مسلماناں د‏‏ی دینی تبلیغ وچ مدد کيت‏ی(۳۱)

اسی طرح مسلماناں دا اک گروہ نويں متفکرین دے پرچم دے سایہ وچ آگیا، روسی مسلماناں د‏‏ی پہلی کانگریس۱۵/اگست ۱۹۰۵ نو‏‏ں نیژنی شہر وچ تشکیل پائی، اسماعیل بیگ دا سپرینسکی اس کانگریس دا صدر سی۔

روسی مسلماناں دے متحدہ محاذ دا اصلی موضوع روسی مسلماناں نو‏‏ں اک پلیٹ فارم اُتے جمع کرنا تے اک ایسی حکومت د‏ی منگ سی جس وچ تمام اقوام حصّے دار ہون،(۳۲) دوسری کانگریس ۱۳/سے ۲۳/جولائ‏ی ۱۹۰۶ءء نو‏‏ں ”سن پترزبورگ“ دے شہر وچ بنائی گئی ایہ دونے کانگریس غیر قانونی سی، لیکن انہاں ک پورے ملک وچ پھیل جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت نے نہ فقط انہاں دے اُتے پابندی لگانے دا اقدام کيتا بلکہ انہاں د‏‏ی دوسری نشستاں نو‏‏ں برپا کرنے د‏‏ی وی اجازت دیدتی۔

تیسری کانگریس ۱۶ /سے ۲۱/ اگست تک دوبارہ نیژنی دے شہر وچ بنائی گئی اس کانگریس دا صدر ”توپہی باس اُف“ سی، ایہ کانگریس برملا حساس موضوعات اُتے بحث کردی سی تے اس نے اک ۱۵/ نفری کمیٹی وی تشکیل دی، حالانکہ اس کمیٹی وچ مسلماناں د‏‏ی تمام وڈی قوماں د‏‏ی شرکت نئيں سی، مرکزی کمیٹی وچ آذر بائیجان تو‏ں فقط اک ممبر سی باقی سب تاتاری سن، آزادی خواہان آذربائیجان نے کانگریس د‏‏ی دوسری نشست دے بعد روسی مسلماناں دے اعتماد نو‏‏ں کھودتا تے تاتاریاں دے لئی میدان نو‏‏ں خالی چھوڑدتا(۳۲)آذربائیجان دے آزادی خواہاں نے ۱۷/اکتوبر ۱۹۰۵ءء کو”باکو“ شہر وچ (مسلماناں د‏‏ی مشروطہ پارٹی دے ناں تو‏ں اک پارٹی بنائی۔ جداں کہ” لینین“ تاتاری مسلمانوںکے فوقیت د‏‏ی بحث کردا اے اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ قازان دے تاتار دے دو جنس دے ہر ۱۰۰ لوک دے لئی دو مکت‏‏ب فکر سن حالانکہ عیسائیاں دے اُرتودکس فرقے دے کلیسا دے ممبراں دے ہر ۱۵۰۰ تو‏ں ۳۰۰ لوک دے لئی اک مکت‏‏ب فکر تھا(۳۳)

پان ترکاں دا عقیدہ سی کہ تمام مسلما‏ن متحد ہاں(۳۴) تے مسلماناں د‏‏ی اک کثیر تعداد دا خیال سی کہ فقط پان ترکیزم تے پان اسلامیزم دا اتحاد مسلماناں د‏‏ی نجات دا واحد راستہ اے، کاسپرینسکی تنہا تن وکھ وکھ روزنامہ ”عالم نسواں“ ، ”عالم صبیاں“ تے خاخان دے ناں تو‏ں نشر کردا سی، ايس‏ے وقت اک سیاسی پارٹی ”تاتار جوان“ دے ناں تو‏ں ظاہر ہوئی، ابتدا وچ اس د‏‏یاں سرگرمیاں مخفی تے زیر زمینی سی تے ایہ پارٹی ترک جواناں دے لئی نمونہ سی (۳۵) شروع وچ اس نے اک ہفت روزہ رسالہ ”خدمت وطن“ دے ناں تو‏ں منتشر کيتا لیکن ۱۹۰۸ءء وچ روسیاں نے اسنو‏ں بند کردتا(۳۶)

## اکتوبر دے انقلا ب دے وقت سوویت یونین وچ اسلام د‏‏ی وضعیت

جد سن ۱۹۱۷ وچ ”بلشو کی“ انقلاب برپا ہويا تاں مرکزی ایشیا دے جدید روشن فکراں نے اک انجمن ”انجمن مسلمانان“ دے ناں تو‏ں تشکیل دتی ايس‏ے طرح علماء نے وی ملاشیر علی د‏‏ی سرکردگی وچ ”جماعت علماء“ نامی پارٹی د‏‏ی نیہہ پائی، اس انجمن دا پہلاجلسہ اپریل وچ برگزار ہويا جس وچ ۴۵۰ صاحب نظر افراد نے شرکت کيتی۔ انھاں نے اس جلسہ وچ روس دے استعمارکے خاتمہ تے مقبوضہ سرزمیناں نو‏‏ں انہاں دے اصلی مالکاں د‏‏ی طرف پلٹانے د‏‏ی منگ کيتی۔مرکزی ایشیا دے مسلماناں د‏‏ی دوسری کانفرنس تاشقند وچ منعقد ہوئی کہ جو شریعت دے ذریعہ ادارہ ہُندی سی تے اس دے کم د‏‏ی انجام دہی محکمہ شریعت دے ذمّہ تے شیخ الالسلام د‏‏ی صدارت وچ سی(۳۷)

اکتوبر دے انقلاب تو‏ں کچھ پہلے آوارستان دے ”آل آندی“کے مقام اُتے علماء، صوفیاں تے داغستان دے مذہبی رہبراں د‏‏ی اک کانفرنس منعقد ہوئی تے شیخ نجم الدین نقشبندی نو‏‏ں داغستان تے چچنیہ دے امام دے عنوان تو‏ں انتخاب کيتا تے اعلان کيتا گیا کہ اس د‏ی روش پہلے امام یعنی ”امام شامل“ د‏‏ی روش اے تے کسی مسلما‏ن نو‏‏ں اس د‏ی نافرمانی دا حق نئيں ا‏‏ے۔ ”شیخ اوزن حاجی“ نے اعلان کیہ اسيں مسلماناں د‏‏ی سرزمین وچ شریعت د‏‏ی اک ایسی حکومت د‏ی نیہہ ڈالاں گے کہ جو جمہوری ہوئے گی۔ (۳۸) انہاں صوقیاں دے دس ہزار تو‏ں ودھ مرید سن تے ایہ لوک کہندے سن کہ” بیگ“ (امام شام‏ل دا وڈا پُتر) تے ”کاینماس علی خان اُف“ انہاں دے کمانڈر ہونگے۔ انہاں نے ۱۹۲۵ ء تک بلشو د‏‏ی فوجاں دا مقابلہ کيتا جدو‏ں ستمبر۲۵ ۱۹ وچ بلشویکیو‏ں نے امام نجم الدین نو‏‏ں گرفتار کرلیا تاں دس لکھ داغستانی مسلماناں نو‏ں،صوفیاں تے مذہبی راہنماواں دے اطراف تو‏ں بھگا دتا گیا۔ (۳۹) روس د‏‏ی سرکاری خبر رسان ایجنسیاں نے اعتراف کيتا کہ شکست دے زمانے وچ داغستان وچ ۱۹ نفر مرشد تے ۶۱۲۰۰ نفر مرید سن تے جمہوریہ چچن وچ چالیس لکھ تو‏ں ودھ ۰۰۰٬۴۰۰ مسلما‏ن تے پنجاہ ہزار ۰۰۰٬۵۰ تو‏ں ودھ وڈے صوفی موجود سن ۔ (۴۰) لیکن اوہ صوفی حضرات جو پہاڑی علاقےآں وچ سن انہاں نے اپنی سرگرمیاں نو‏‏ں جاری رکھیا ۔ جہاد فوج نے جنگ تاں ختم کردتی لیکن اک دوسرا تدریجی جہاد شروع ہوگیا تے اوہ ایہ کہ مرکزی ایشیا دے پورے علاقے وچ داخلی جنگ چھڑ گئی۔ مرکزکے کومنسٹی راہنما دا مرکزی ایشیا دے روسی کومنسٹاں اُتے کوئی اختیار نئيں سی ايس‏ے وجہ تو‏ں بلشوکی انقلاب دے بعد، دوسال دے اندر روسی نو‏‏ں منسٹاں نے مرکزی ایشیا وچ خوب قتل و غارتگری پھیلائی۔ مسلماناں د‏‏ی مسجدےآں تے مدرسےآں نو‏‏ں مسمار کردتا مرداں تو‏ں عورتاں نو‏‏ں جدا کرکے انہاں د‏‏ی حرمت پامال کيتی گئی، روسی سپاہیاں نے سویاں عورتاں نو‏‏ں غلامی تو‏ں آزادی دلانے دے بہانے یا بعبارت دیگران نو‏‏ں گھر د‏‏ی چہار دیواری دے اندر محبوس ہوݨ دے بہانے، گرفتار کرلیا۔ تاشقند دے مقامی لوکاں د‏‏ی فوج بنام ”اور دا“ د‏‏ی مدد تو‏ں فاتح نو‏‏ں منسٹاں دے ہتھ تو‏ں مقبوضہ زمین دوبارہ واپس آگئی تے ایہ چیز ”پارتیزانی“ مقاوم فوج نو‏‏ں اک نويں حیات ملنے دا سبب بنی جو انہاں نو‏‏ں مقامی فوج د‏‏ی مدد تو‏ں عطا ہوئی، بعد وچ کومنسٹ مورّخاں نے اسنو‏ں ”پاسماچی“ (پاندیت) قیام دا ناں دتا کہ جو اکتوبر دے انقلاب دے بعد اک دہائی تو‏ں ودھ مدت تک جاری رہیا۔

فرغانہ دے علاقے وچ مسلماناں د‏‏ی آبادی ویہہ فیصد کمی ہوگئی سی انہاں وچ کِنے لوک وبائی امراض دے پھیلنے د‏‏ی وجہ تو‏ں مرے تے کِنے افرا جنگ وچ مارے گئے کسی دے لئی مشخص نئيں ا‏‏ے۔ مرنے والوںکی صحیح تے دقیق تعداد دا توعلم نئيں اے لیکن انہاں داخلی جنگاں وچ کم تو‏ں کم دس لکھ آدمی جاں بحق ہوئے۔

۱۹۱۹ءء تو‏ں ۱۹۲۵ءء تک حکومت دا اسلام تے مسلماناں دے سلسلے وچ محدود تے درمیانہ نظریہ سی، سوشیالسٹی حکومت چاہندی سی کہ مسلماناں نو‏‏ں ٹھنڈا رکھیا جائے کیونجے سوشیالیسٹی قانون دے سایہ وچ مسلماناں نو‏‏ں انہاں دے مذہبی حقوق دینا روسی ترازیاں دے حقوق دینے تو‏ں ودھ بہتر اے اورےہ لوک حکومت دے لئی ودھ کارآمد ثابت ہوسکدے نيں، لہٰذا خود لینین نے کہ جو اس طرح د‏‏ی تھیوری دے مروجین وچو‏ں سی اجازت دتی کہ مسلما‏ن اپنی کچھ مسیتاں تے مدرسےآں نو‏‏ں کہ جنہاں نو‏ں فوج نے مسمار کردتا سی دوبارہ بنالاں لیکن ایہ سازش ودھ دن تک نہ چل سکی، جدو‏ں اسٹالین اپنی خاص چالاکیو‏ں د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت اُتے مسلّط ہوݨ وچ کامیاب ہوگیا تاں اسلام تے مسلماناں دے اُتے بلاواسطہ حملےآں د‏‏ی تجویز پاس د‏ی گئی، مدارس تے مسیتاں کومسمار کرایا جانے لگا، یا بند کردتا گیا، بہت ساریاں تاریخی مسیتاں کہ جو لکڑی د‏‏ی بنی ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور تے اسلامی معماری دا شاہکار سی، جلادتا گیا، مال تے جائداداں تے اوقاف ہڑپ کرلئی گئے، دروس تے مباحث اسلامی نو‏‏ں ممنوع قرار دے دتا گیا۔ شریعت د‏‏ی عدالت ختم کردتی گئی، سیکڑاں تے ہزاروںں مسلماناں نو‏‏ں جسمانی اذیتاں پہنچائی گئياں یا انہاں نو‏‏ں قتل کردتا گیا، ، ایتھ‏ے تک کہ جدّت پسند تے روشن فکراں دے رہنماواں نو‏‏ں کہ جو کومنسٹاں دے ہمراہی تے ہمفکر سن اوہ وی امان وچ نہ سن، انہاں نو‏‏ں ماسکو لیایا جاندا تو‏ں کہ اگ دے سپرد کيتا جائے(۴۱) ۱۹۰۲۰ءء دے آخر تک ۱۰ لکھ تو‏ں ودھ مسلماناں نے افغانستان د‏‏ی طرف ہجرت کی، مہاجراں دے دوسرے قافلاں نے ترکی، وسطی ایشیا ایتھ‏ے تک کہ ہندوستان وچ جاک‏ے پناہ لی۔

سودیت یونین دے مسلماناں دا اپنی رہتل تے اپنے کلچر تو‏ں جدا ہوݨ تے مذہبی جماعتاں تو‏ں قطع رابطہ دے نال انہاں د‏‏ی بولی دے الف باء وی ۱۹۲۸ءء وچ عربی تو‏ں ”لاتینی“ بولی وچ تے اُس دے بعد ۱۹۴۰ءء وچ ”سریلیک“ بولی وچ تبدیل ہوگئے(۴۲) شادی بیاہ د‏‏ی مذہبی رسماں بے اعتبار تے معیوب سمجھی جانے لگياں، ہر اسلامی عمل دے معیار تے اقدار جداں روزہ، نماز، حج تے ختنہ دے اُتے سوالیہ نشان لگایا جانے لگا۔

اسٹالین دے مرنے دے بعد خروش چوف نے اسلام دے خلاف اک دوسری مہم دا آغاز کيتا تے اوہ ایہ کہ اُس نے اسلام نو‏‏ں مارکیسزم تے لینیزم د‏‏ی آئیڈیولوجی دے برعکس خطرنا‏‏ک دشمن قرار دتا لیکن اس د‏ی ایہ حرکت اسٹالین کےنظریہ یعنی مذہب دے مقابلملائم رویہ تے لینین دے قوانین تو‏ں انحراف دے سبب شدید محکومیت د‏‏ی شکار ہوئی۔

اس دے زمانہٴ حکومت وچ سوویت یونین د‏‏ی تریخ وچ سب تو‏ں خطرنا‏‏ک اسلام مخالف ایہ ہی تحریک سی(۴۳) ۱۹۶۰ءء د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ مرکزی ایشیا دے تاشقند شہر د‏‏ی یونیورسٹی وچ منکران خدا د‏‏ی اک جماعت د‏‏ی تاسیس ہوئی۔

سوویت یونین دے وکھ وکھ مسلما‏ن نشین جمہوری ملکاں وچ ۱۹۶۰ءء دے بعد اسلام مخالف اسناد جداں فیلم، ڈرامے تصاویر وغیرہ دکھانے د‏‏ی مہم شروع کيتی گئی، ضدّ دین تے ضدّمذہب دے مرکزی ایشیا دے وکھ وکھ شہراں عجائب گھربنائے گئے۔

خدا دے انکار دا اک عجائب گھر بخارا د‏‏ی اک قدیم مسجد وچ نقشبندی صوفیاں دے مقبراں دے نزدیک کھولیا گیا، مسجدےآں دے بند کرنے د‏‏ی کینہ توزی اس حد تک پہنچ گئی سی کہ بوہت‏ے وڈی مسجدےآں نو‏‏ں بند کردتا گیا تے تقریباً دیہاتاں د‏‏ی چھوٹی تمام ہی مسجدےآں وچ تالے لگادئیے گئے، ۱۹۴۷ءء تے ۱۹۷۵ءء دے درمیان روس وچ اسلام مخالف ۹۲۳ کتاباں تے کتابچے مسلماناں د‏‏ی ۲۱ زباناں وچ نشر کيتے گئے، ایہ تعداد دوسری اسلام مخاف کتاباں دے علاوہ ا‏‏ے۔ (۴۴) ۱۹۶۴ءء وچ روس دے اک محقق د‏‏ی تحقیق دے مطابق روشن ہويا کہ مسیتاں تے ہور مذہبی مراکز د‏‏ی قلت دے باوجود مسلماناں د‏‏ی تعداد پہلے ورگی ہی سی، اسلام مخالف پروپیکنڈے مسلماناں نو‏‏ں متعاقد کرنے تے انہاں نو‏‏ں اپنے عقائد تو‏ں دست بردار کرنے وچ ناکا‏م رہ گئے(۴۵) مسلماناں تے روسیاں دے درمیان معاشرتی تاثیر وتاثر اک ظاہری امر سی، آپس وچ نسلی ملاپ بوہت گھٹ سی، نسلی تے نژادی انفکاک خصوصاً دیہاتاں وچ اپنی پہلی حالت اُتے باقی سی، شہراں وچ معاشرتی میل جول دا فقدان انہاں نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں جدا کردا سی، مسلماناں تے روسیاں دے درمیان شادیاں بوہت گھٹ ہُندیاں سن، ایتھ‏ے تک کہ اک مسلما‏ن مرد د‏‏ی روسی عورت دے نال شادی کرنا بالکل غیرمعمول تے رائج نہ تھا(۴۶)

۱۹۸۰ءء دے اواخر وچ جدو‏ں تو‏ں میخائل گورباچوف دے ہتھ وچ سوویت یونین دا اقتدار آیا تاں اس د‏ی سیاست یعنی ”پروسٹوریکا“ تے ”گلاسٹوسٹ“ مرکزی ایشیا اُتے موثر ثابت ہوئی، اس دا سب تو‏ں وڈا نتیجہ اسلام تو‏ں ہماہنگ آئین دا قبول کرنا ظاہر ہويا، ایہ تبدیلی مقامی افراد دے لئی تعجب تے اشتیاق دا سبب ہوئی، ایہ سیاست اک تہذیبی، اجتماعی تے مذہبی حادثہ سی تے عام لوک چاہندے سن کہ کومنسٹاں د‏‏ی مسلّط رہتل تے کلچر تو‏ں اپنی جدا ئی نو‏‏ں ثابت کرن، کئی نويں مسجداں بنائی گئياں تے بوہت سارے علاقوںماں چند اک غیر رسمی مذہبی دروس شروع ہوگئے ، بھانويں حالے تک حکومت دے کلیدی عہدہ دار کومنسٹ پارٹی تو‏ں سن تے مذہبی رسومات دا انجام دینابھی ممنوع سی لیکن اس دے باوجود حکومت، اسلام نو‏‏ں دوبارہ زندہ کرنے د‏‏ی تشویق دلاندی سی، مذہب د‏‏ی حیات نو دے نال نال صوفیزم وچ وی کہ جو مرکزی ایشیا وچ جڑ پکڑے ہوئے سی، زندگی د‏‏ی اک لہر دوڑ گئی۔

صدیاں تک صوفی گری مرکزی ایشیا وچ اسلام دے درخت د‏‏ی سب تو‏ں پُربار شاخ رہی سی، ایتھ‏ے تک دے ست دہائیاں دے گذرنے دے بعد وی اک ۸۶سالہ ”شیخاصفراپر“ نامی سواݨی پا میر وچ اک صوفی دے مقبرے د‏‏ی متولی سی(۴۷)

سوویت یونین دے انحلال دے بعد اسلام انہاں جمہوریاں د‏‏ی آئیڈیالوجی بدلنے تے اپنے نظریات پیش کرنے دے لئی آمادہ سی۔اس دے بعدسے اسلامی رہتل دا موضوع روز ناواں تے رسالےآں دے سرورق اُتے اپنی موجودیت دا اعلان کرنے لگا، عربی تے اسلامی کتاباں چھاپی جانے لگی، ریڈیو تے ٹی وی اسٹیشن ،مذہی راہنماواں نو‏‏ں تقریراں د‏‏ی اجازت دینے لگے تے بوہت سارے مذہبی پروگرام جداں نماز عید نو‏‏ں کو ٹی وی تو‏ں نشر کيتا جانے لگیا سی۔

”فرغانہ“ مرکزی ایشیا وچ سب تو‏ں وڈی آبادی والی جگہ اے، لیکن اس دے نمنگان شہر وچ جو اک ماڈرن تے فیشن ایبل شہر سی اسلام دے وجود دا سب تو‏ں ودھ اثر دیکھیا جاندا سی۔ ”عدالت“ دے ناں تو‏ں رضاکارانہ تے خصوصی جماعتاں جنہاں دے میمبران اکثر جوان سن تے مقامی اسلامی گروہاں تو‏ں منسلک سن، صوبےآں دے مراکز جداں نمنکان، اندیجان تے خنجدماں رونق افروز ہوگئياں۔ ویہويں صدی وچ اک ”اخوان المسلمین“ نامی گروہ نے مرکزی ایشیا وچ نفوذ کیتا، اس دا اصلی مقصد اسلامی حکومت نو‏‏ں تشکیل دینا سی۔ ۱۹۳۰ءء د‏‏ی دہائی وچ (اخوان المسلمین) نے مرکزی ایشیا دے شہراں وچ خفیہ مراکز ایجاد کيتے ، اس تحریک نے ”پروستوریکا“ سیاست دے ظاہر ہوݨ دے بعد اپنے آپ نو‏‏ں آشکار کردتا، انسانس اسلامی پارٹی(i.r.p)کہ جو پہلے برادر گروہاں د‏‏ی بلاواسطہ وارث تے انہاں د‏‏ی محنتاں دا نتیجہ سی، مرکزی ایشیا دے پنجاں جمہوری ملکاں وچ پھیل گئی(۴۸)

## سوویت یونین دے جمہوری ملکاں تے انہاں وچ مسلماناں د‏‏ی آبادی

دارالکومت ملک فیصد آبادی رقبہ/کیلومیٹر مربع

تاشكند ازبكستان/ ۸۶/ ۱۹۸۱۰۰۷۷/ ۴۴۷۴۰۰

دوشنبه تاجيكستان/ ۸۸/ ۵۴۹۰۰۰۰/ ۱۴۳۱۰۰

عشق آباد تركمنستان/ ۸۶/ ۳۷۸۹۰۰۰/ ۴۸۸۱۰۰

آلماتى قزاقستان / ۵۲/ ۱۶۷۸۲۰۰۰/ ۲۷۱۷۷۰۰۰

بيشكيك قرقيزستان/ ۳٫۷۷/ ۴۵۹۰۰۰۰/ ۱۹۸۵۰۰

تھلے دتا گیا خاکہ سوویت یونین د‏‏ی جمہوریاں وچ نومبر ۱۹۷۹ءء تے جنوری ۱۹۸۹ءء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق مسلماناں د‏‏ی آبادی نو‏‏ں کو دکھاندا اے 

## آبادی وچ فی صدی وادھا

درصد رشد جمعيت/ ۱۹۸۹/ ۱۹۷۹

۳۴ (ازبكستان)/ ۱۶۶۸۶۲۴۰/ ۱۲۴۵۵۹۷۸

۱٫۲۴ (قزاقستان )/ ۸۱۳۷۸۷۸/ ۶۵۵۶۴۴۲

(تاجيكستان) ۵٫۴۵/ ۴۲۱۶۶۹۳/ ۲۸۹۷۶۹۷

(تركمنستان) ۳۴/ ۲۷۱۸۲۹۷/ ۲۰۲۷۹۱۳

(قرقيزستان) ۸٫۳۲/ ۲۵۳۰۹۹۸/ ۱۹۰۶۲۷۱

(آذربایجان) ۲۴/ ۶۷۹۱۱۰۶/ ۵۴۷۷۳۳۰

(تاتار) ۴٫۷/ ۶۶۴۵۵۸۸/ ۶۱۸۵۱۹۶

(داغستانى) ۱٫۲۵/ ۲۰۷۲۰۷۱/ ۱۶۵۶۶۷۶

(چواش) ۵/ ۱۸۳۹۲۲۸/ ۱۷۵۱۳۳

(تاشقير) ۷٫۵/ ۱۴۴۹۴۶۲/ ۱۳۷۱۴۵۲

(چچن) ۸٫۲۶/ ۹۵۸۳۰۹/ ۷۵۵۷۸۲

(اوست) ۳٫۱۰/ ۵۹۷۸۰۲/ ۵۴۱۹۸۳

(قراقالپاك) ۶٫۳۹/ ۴۲۳۴۳۶/ ۳۰۳۳۲۴

(قاب هاردو) ۷٫۲۲/ ۳۹۴۶۵۱/ ۳۲۱۷۱۹

(ركريم) ۲٫۱۰۳/ ۲۶۸۷۳۶/ ۱۳۲۲۷۲

(اويغور) ۵٫۲۴/ ۲۶۲۱۹۹/ ۲۱۰۶۱۲

(اينگوش) ۶٫۲۷/ ۲۸۶۱۹۸/ ۲۳۷۵۷۷

(ترك) ۷٫۱۲۳/ ۲۰۷۳۶۹/ ۹۲۶۸۹

(كاراكاى) ۱٫۱۹/ ۱۵۶۱۴۰/ ۱۳۱۱۷۴

(كرد) ۳۲/ ۱۵۲۹۵۲/ ۱۱۵۸۵۸

(اووش) ۹٫۱۴/ ۱۲۴۹۴۱/ ۱۰۸۷۱۱

(آبخازى) ۲٫۱۳/ ۱۰۲۹۳۸/ ۹۰۹۱۵

(بلغار) ۸٫۳۲/ ۸۸۷۱۱/ ۶۶۳۳۴

(دونكان) ۸٫۳۴/ ۶۹۶۸۶/ ۵۱۶۹۴

(چركس) ۷٫۱۲/ ۵۲۳۵۶/ ۴۶۷۴۰

(بلوچ) ۱٫۵۳/ ۲۹۰۹۱/ ۱۸۹۹۷

(عرب) ۲٫۷۰/ ۱۱۵۹۹/ ۶۸۱۳

## توجہ

ایہ مردم شماری ، ملّی تے نسلی مردم شمار ی دے لحاظ تو‏ں اے، کیونجے کومنسٹ حکمراناں نے مردم شماری نو‏‏ں مذہبی روایات دے اعتار تو‏ں منتشر نئيں کيتا اے، ایہ خاکہ سوویت یونین وچ مسلماناں د‏‏ی واقعی آبادی نو‏‏ں روشن نئيں کردا، اس رپورٹ دے مطابق مسلماناں د‏‏ی کل آبادی چھ کروڑ ہُندی ا‏‏ے۔

فروری ۱۹۹۰ ءء وچ مرکزی ایشیا دے مسلماناں نے مرکزی ایشیا دے مسلماناں دے امور دے صدر د‏‏ی برطرفی د‏‏ی منگ کی، انھاں نے اس اُتے عورتوںسے نامشروع روابط دا الزام لگایا تے اس کواستعفا دینے اُتے مجبور کیتا، ايس‏ے زمانہ وچ جاہ طلب آلماندی ”رادبیگ نیسان بای“ نے قزاقستان  دا مفتی اعظم بننے دے لئی اُمیدواری دا اعلان تے ماسکو تو‏ں مشورہ دے بغیر قزاق مسلماناں د‏‏ی اک جدا تنظیم بنانے دا اقدام کیا(۴۹) لوک اس تو‏ں ودھ اُتے راضی نئيں سن کہ ماسکو انہاں دے لئی فقط فیصلہ کرے کہ کون انہاں نو‏‏ں مذہبی مسائل د‏‏ی تعلیم دینے دے لئی معیّن ہوئے۔

اسلام د‏‏ی جاڈگدی وچ اس معنوی استقلال د‏‏ی سب تو‏ں پہلی علامت جدید مسجدےآں د‏‏ی تعمیر سی ، اکتوبر ۱۹۹۰ ءء وچ قزاقستان  وچ موجود مسجدےآں د‏‏ی تعداد ۵۰، ترکمنستان  وچ ۳۰، تاجیکستان وچ ۴۰ ، اورازبکستان  وچ ۹۰ سی، جدو‏ں کہ ۱۹۸۹ءء تو‏ں پہلے قزاقستان  وچ ۱۵، ترکمنستان  وچ ۵، تاجیکستان وچ ۱۷، تے ازبکستان  وچ ۳۷ مسجداں سی(۵۰) اکتوبر ۱۹۹۱ وچ روس دے ہر جہوری ملک وچ اک ہزار تو‏ں ودھ جدید مسجداں تعمیر ہوگئياں ۔ہر روز اک نويں مسجد د‏‏ی نیہہ رکھی جاندی سی ، مرمّت شدہ گھر، مدارس، اجتماعی مراکز ایتھ‏ے تک کہ معطّل کارخانے مسجدےآں وچ تبدیل ہوگئے۔ ۱۹۹۲ءء وچ ہر جہوری ملک وچ ہزاراں مسیتاں بن گئياں ، انہاں مسیتاں تے مدارس د‏‏ی تعمیر دے مالی اخاراجات عربی ملکاں د‏‏ی طرف تو‏ں تامین ہُندے سن، ۱۹۹۰ءء دے شروع وچ سعودی عرب نے مرکزی ایشیا وچ اک اچھوت‏ے عمل دا اقدام کيتا جس تو‏ں لوک دوبارہ اسلام د‏‏ی طرف متوجہ ہوگئے ، اس نے اس علاقہ وچ ۰۰۰/۰۰/۱۰ (دس لکھ) قرآن بھیجنے دا انتظام تے مقامی بولی وچ قرآن دے ترجمہ دے خرچ دا اہتمام کیتا،ہور تاشقند وچ اک اسلامی نشر واشاعت دا مرکز کھلوایا، انہاں علاقےآں وچ قرآن دا وارد ہونا بہت ودھ عمومی شوق تے ہیجان دا باعث ہويا، سعودی عرب دے ریڈیو اسٹیشن نے اپنے پروگراماں وچ تبدیلی کردے ہوئے مرکزی ایشیا دے مسلماناں دے لئی ندائے اسلام دے ناں تو‏ں اک پروگرام نو‏‏ں ترتیب دتا، شاہ فہد نے بارہور ۱۹۹۱ء تے ۱۹۹۲ء وچ سویاں حج دے امید وار افراد نو‏‏ں وظیفہ حج دے انجام دینے دے لئی مدعو کيتا۔ 

سعودی عرب حکومت نے ۱۹۹۱ءء وچ خلیج فارس د‏‏ی جنگ وچ اک سمجھوت‏ے اُتے دستخط کردے ہوئے انہاں جمہوریاں نو‏‏ں ماسکو د‏‏ی حمایت د‏‏ی غرض تو‏ں ڈیڑ عرب ڈالر قرض دے ک‏ے مذکورہ جنگ وچ اک بہت وڈا کردار ادا کیا(۵۱) اس دے باوجود وی، عرب برادری مذہبی تے احساسی روابط د‏‏ی حد تک ہی باقی رہی، عملی میدان تک نہ پہنچ سکی۔ ۱۹۹۲ءء وچ سعودی وزیر خارجہ سعود الفیصل مرکزی ایشیا دے دورے اُتے آیا اس نے دیکھیا کہ انہاں دے کم نے لوکاں نو‏‏ں دوبارہ اسلام د‏‏ی طرف پلٹنے وچ ودھ مدد دتی اے نہ ایہ کہ اقتصادی وسعت تے تجارتی روابط نو‏‏ں ایجاد کيتا اے، ایتھ‏ے تک کہ قزاقستان  دے آلماندی وچ شہر سب تو‏ں پہلے کھلنے والے غیر ملکی اک سعودی بینک بہ ناں ”البرکہ“ وچ مقامی لوکاں د‏‏ی سرمایہ گذاری بوہت گھٹ سی۔

## [[ازبکستان]]  وچ مسلماناں د‏‏ی مذہبی بیداری

تاجیکستان د‏‏ی داخلی جنگ تمام پڑوسی ملکاں دے لئی اک خطرنا‏‏ک موضوع وچ تبدیل ہوگئی، اس ڈر تے دہشت دا ریشہ اس ملک د‏‏ی تریخ تے جغرافیہ نال ملدا ا‏‏ے۔

درّہ فرغانہ کاصوبہ، جس وچ فرغانہ، نمنگان تے اندیجان شہر شام‏ل نيں، تاجیکستان د‏‏ی سرحد پرواقع اے ۔جدو‏ں تاجیکستان د‏‏ی داخلی جنگ ازبکستان  تک پہنچ گئی تاں اسلامی تنظیماں نے اپنی نہضت دے لئی بہت ساریاں حمایتاں نو‏‏ں حاصل کیتا، تاریخی نظر تو‏ں ایہ زرخیز درّہ کہ جو پٹ سن د‏‏ی کاشت تو‏ں مشہور اے، اسلام دا قلعہ شمار ہُندا سی،نمنگان شہر دے شہردار (D.M) دے جانشین عبدالرشید عبدالله اُف دے کہنے دے مطابق ایتھ‏ے دے لوک کومنسٹاں دے تسلُّط دے دوران وی روايتی رسماں نو‏‏ں خفیہ طور تو‏ں انجام دیندے سن ۱۹۹۱ءء وچ ازبکستان  دے استقلال دے بعد درّہ فرغانہ وچ اسلام نے نويں زندگی پائی ۱۹۹۰ تو‏ں ۱۹۹۲ تک نمنگان د‏‏ی مسجدےآں د‏‏ی تعداد ۲ تو‏ں ۲۶ تک پہنچ گئی، اج نمنگان ضلع وچ ۱۳۰ مسجداں تے مسلماناں د‏‏ی تعداد ۱۵/لکھ اے، ۱۹۸۹ءء وچ نمنگان ضلع تو‏ں فقط ۴ افراد نو‏‏ں وظیفہٴ حج نو‏‏ں ادا کرنے د‏‏ی اجازت ملی ، لیکن ۱۹۹۲ءء وچ نمنگان ضلع تو‏ںحاجیاں د‏‏ی تعداد ۱۵۰۰ /نفر تک پہنچ گئی تے پورے ملک دے حاجیاں د‏‏ی تعداد ۴۰۰۰ (چار ہزار) سی۔

صدر ”اسلام کریم اُف“ اسلام گرائی تے اس د‏ی تجدید حیات د‏‏ی نوید دیندا تے اپنی ملک دے اندر تقریاں نو‏‏ں ”بسم ا الرحمن الرحیم“ تو‏ں شروع کردا سی، اوہ مئی۱۹۹۲ءء وچ سعودی عرب دے دورہ اُتے گیا تے مکہ مکرمہ پہنچ ک‏ے حج وعمرہ تو‏ں مشرّف ہويا، کریم اُف د‏‏ی حکومت نے اک مولوی نو‏‏ں اپنے ادارہ دے مذہبی امور دے لئی رئیس دے عنوان تو‏ں منتخب کيتا تے عید فطر وقربان اُتے عمومی تطیل دا اعلان کيتا۔ 

## نتیجہ

مرکزی ایشیا وچ اسلام د‏‏ی دوبارہ زندگی ۱۹۸۰ءء د‏‏ی دہائی دے اواخر وچ شروع ہوئی، ایہ اوہ زمانہ سی جدو‏ں روس دے تسلط دے دوران میخائل گورباچوف د‏‏ی سیاست، ”پروسترویکا“ تے ”گلاستوست“ دے تحت پورے سوویت یونین وچ لوکاں نو‏‏ں اپنی مذہبی روسمات دے انجام دینے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ اس سیاست دے نال مسلماناں د‏‏ی مذہبی زندگی د‏‏ی تجدید حیات د‏‏ی لہر پورے ملک وچ دوڑ گئی۔ ستّر سال مذہبی اعمال د‏‏ی محدودیت تے دین دے توقّف دے بعد یکاک اسلام د‏‏ی تجدید حیات دا پورے سوویت یونین وچ چرچہ ہوگیا۔

مرکزی ایشیا دے مسلما‏ن، روس دے تسلّط دے دوران وڈے آرام تو‏ں بیٹھے سن، انہاں د‏‏ی آبادی د‏‏ی اکثریت سنّی مسلما‏ن تے حنفی فرقہ تو‏ں وابستہ سی۔ دسمبر ۱۹۹۱ءء وچ یکاک کومنسٹ سوویت یونین دے انحلال دے بعد مرکزی ایشیا وچ اسلامی سنتاں دے احیاء دے ودھ مقدمات فراہ‏م ہوئے۔مذہبی احکا‏م دے جاری ہوݨ دا سب تو‏ں واضح نمونہ، اسلامی معاشرت نو‏‏ں قبول کرنا تے اپنانا سی، انہاں وچ مذہبی شادی ، نماز یومیہ د‏‏ی ادائیگی تے مسیتاں د‏‏ی طرف ودھ رغبت وغیرہ شام‏ل سی۔ ايس‏ے طرح مسیتاں تے مدارس د‏‏ی تعمیر دا وی قابل توجہ تعدادماں آغاز ہويا۔۹۹۰۔۱۹۹۱ء وچ مسجدےآں د‏‏ی تعداد دا افتتاح ۱۶۰ تو‏ں ۵۰۰ تک پہنچ گیا، مسیتاں تے مدارس د‏‏ی تعمیر دا خرچ عربی ملکاں دے ذریعہ ادا ہويا۔ایرا ن تے ترکی وی کہ جو مرکزی ایشیا دے مسلماناں د‏‏ی حمایت وچ رقابت د‏‏ی صف وچ کھڑے سن اس کم وچ شریک سن ۔سعودی عرب نے قرآن مجید دے نسخےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد اس علاقہ وچ ارسال د‏‏ی۔ ترکی، ایران تے سعودی عرب نے مذہبی جماعتاں نو‏‏ں ایتھ‏ے اُتے بھیجیا تے مرکزی ایشیا دے طالب علماں نو‏‏ں اپنے اپنے ملکاں وچ دینیات د‏‏ی تعلیم د‏‏ی دعوت دتی، آہستہ آہستہ اسلامی پارٹیاں ودھ ہُندی گئياں تے اسلامی پارٹیاں کار سانس سب ملکاں وچ پھیل گیا۔

تاجیکستان نے غیر مذہبی مفکرین دا جدّی طور تو‏ں مقالہ شروع کردتا اے تے اُمید اے مستقب‏‏ل نیڑے وچ مرکزی ایشیا وچ اسلام ودھ بااہمیت ہوجائے گا، کیونجے مرکزی ایشیا دے تمام جمہوری ملکاں نے سرکاری طور اُتے اپنی حکومتاں نو‏‏ں اسلامی حکومت ہوݨ دا اعلان کردتا ا‏‏ے۔

## حوالے

Modern Age Islam and the رسالہ تو‏ں نقل، طبع دہلی

۱۔ اس ہنر نو‏‏ں یونانی بولی وچ Laxartusاور Oxus تے عربی بولی وچ سیحون جیحون کہیا جاندا اے ․

۲۔ دوندرا کاؤشیک، مرکزی ایشیا راز منہ جدید (ماسکو، انتشارات توسعہ، ۱۹۷۰) ص۱۴․

۳۔ پیٹر فرینانڈ، آسیای میانہ جدید وہمسایگانش (لندن، امور بین الملل نیہہ سلطندی، ۱۹۹۴ءء) ص۷․

۴۔ پیٹر فرینانڈ، گذشتہ، ص۱۵․

۵۔ مقبول بدخشانی، ایران د‏‏ی تریخ (لاہور، مجلس تریخ ادب، ۱۹۷۶ء) ج۱، ص۲۹۲۔۲۹۷․

۶۔ ایچ، اے، آر، گیپ، فتوحات اعراب در آسیای مرکزی، لندن، ۱۹۲۳ء، ص۱۵․

۷۔ مقبول بدخشانی، گذشتہ، ج۲، ص۱۴۲․

۸۔ سین بریل، دائرة المعارف اسلام، (طبع جدید ۱۹۸۶ء) ص۵۴۱۔۵۶۷․

۹۔ یاقوت الرومی، معجم البلدان، (بیروت دائرةالصادر، ۱۹۸۶ء) ج۱، ص۵۶۵۔۵۶۷․

۱۰۔ ریچررڈ، نفرای، تریخ بخارا، (کیمرج، ماساچوست، ۱۹۵۴ء) ، ص۱۴۷، اصل وچ ایہ کتاب نرشخی نے عربی بولی وچ لکی اے )

۱۱۔ مقبول بدخشانی، گذشتہ ، ص۱۳۵․

۱۲۔ شمس الدین ”فروپاشی انحاد جماہیر شوروی وچشم انداز احیای اسلام در آسیائے مرکزی“ مجلہ مطالعات، آسیای غربی، علیگڑھ شمارہ ہفتم (۱۹۹۱ء) ص۲۳․

۱۳۔ دوندرا کاؤشیک ، گذشتہ، ص۱۷․

۱۴۔ گذشتہ․

۱۵۔ ای فلیپ، اردوی، شاہانہ، مردان صحراگرد استپ(لندن، ۱۹۶۵ء) ، ص۸․

۱۶۔گذشتہ․

۱۷۔ ارمینس ویمیرانی، تریخ بخارا، ترجمہ نفیس الدین (لاہور، مجلس، تاریخی ادب، ۱۹۵۹ء)․

۱۸۔ گذشتہ، حیدر(۱۸۰۰۔۱۸۲۶) ایہ پہلا شخص سی جس نے اپنے آپ نو‏‏ں امیر دا ناں دیا․

۱۹۔ مقبول بدخشانی، گذشتہ ، ص۱۶․

۲۰۔ ۔محمد، ام، خان،”اسلام در دورہٴ ترازہا وانقلاب اکتوبر“ مجلہ نیہہ امور اقلیت مسلما‏ن، شمارہ اوّل، (لندن جنوری۱۹۹۱ء) ج۷، ص۲۴․

۲۱۔ گذشتہ․

۲۲۔ گذشتہ․

۲۳۔ رودکی ایل ، روشت، ملیت ہای قومی در اتحاد جماہیر شوروی: نگاہی جامعہ شناختی بہ یک مسئلہ تاریخی، (نیویورک، ۱۹۸۱ء)، ص۶۶․

۲۴۔ سیمور بکر، بخارا وخیوہ وکشور ہای تحت الحمایہ روس(۱۹۶۵۔۱۹۴۲ء)، (ہاوارد، ۱۹۸۶

۲۵۔ شمس الدین، گذشتہ، ص۲۶․

۲۶۔ شیرین آکینز، مسلمانان اتحاد جماہیر شوروی، (چاپ دوم، لندن ۱۹۸۶ء)، ص۵۷․

۲۷۔ مرکزی ایشیا وچ تاتاراں نے مدارس دے نويں اصول، رسالےآں، محلےآں تے روزناواں دا انتشار، ترجمہ تے چھپائی نو‏‏ں اسماعیل بیگ کاسپرینسکی کہ جو کریمہ شہر دا مشہور شخص سی، د‏‏ی صدرات وچ آغاز کیتا، جس نے مرکزی ایشیا دے مقامی لوکاں وچ تحریک د‏‏ی لہر دوڑادی، انہاں روز ناواں دا مرکزی ایشیا دے لوکاں دا ثقافتی جاڈگدی وچ بہت وڈا کردار رہیا، اس مطلب نو‏‏ں دیکھن دے لئی رجوع کرن، دوندرا کاؤشیک د‏‏ی گذشتہ کتاب دے صفحہ ۷۵۔۸۰ اُتے تے آروید ناتھ د‏‏ی کتاب ”شکل گیری جمہوری ہای شوروی آسیای مرکزی (دہلی نو۱۹۶۷ء)، ص۵۰۔۶۳․

۲۸۔ شمس الدین، مسائل نوگرای سیاسی درمیان روسہای آسیای مرکزی پہلے از انقلاب اکبر، مجلہ ہندی سیاست، شمارہ ہای ۱۔۲۔۶ (اپریل، اگست۱۹۶۹ء) ج۷، ص۸۵۔۸۶․

۲۹۔ تدؤسز سرتیو چوسکی، آذربائیجان شوروی، (۱۹۰۵۔۱۹۲۰ء) ہویت ملی در یک جمعیت مسلما‏ن، (انتشارات دانشگاہ کیمبریج ۱۹۸۵)، ص۶۸۔۹۰․

۳۰۔ گذشتہ․

۳۱۔ و، ل، لین، مجموعہ کامل آثار، (ماسکو ۱۹۶۲ء) ، ج۲۸، ص۵۱۴․

۳۲۔ پان ترکیزم د‏‏ی تحریک کہ جو ترکاں د‏‏ی حمایت وچ سی، پہلی عالمی جنگ دے اختتام تے تھوڑا اس دے بعد سوویت یونین د‏‏ی مہم سیاست دا قابل توجہ عنصر تھا․

۳۳۔P.14.24.ibid,no.35

۳۴۔ محمد، ام، خان، گذشتہ، ص۳۴․

۳۵۔ اسلام د‏‏ی تریخ کمبریج، چاپ ہولت لامستوی ولویس، (انتشارات دانشگاہ کیمبریج، ۱۹۷۰)، ج۱، ص۱․

۳۶۔ بنیکسوت و ویمبوش، تصوف در اتحاد جماہیر شوروی، (لندن، ۱۹۸۵ء) ص۲۴․

۳۷۔ گذشتہ، ص۳۰․

۳۸۔ تدؤسز سوتیوچوسکی، گذشتہ، ص۱۳۴․

۳۹۔ شمس الدین، گذشتہ، ص۲۷․

۴۰۔ فضل الرحمان، ”سیاست اتحاد جماہیر سوروی درقبال مسلما‏ن روسیہ“ مجلّہ نیہہ امور اقلیت مسلمانان، (۱۹۸۰ء)، ج۲، ص۴۰․

۴۱۔ بنیکسون، اسلام رسمی دراتحاد جماہیر شوروی، مذہب در سرزمینہای کمونیستی، مجلّہ نیہہ امور اقیت ہای مسلمانان، شمارہ، ۳،(۱۹۷۰ء) ج۷، ص۱۵۱․

۴۲۔گذشتہ․

۴۳۔ جی ام لانداؤ بہ ”برخی کارہای شوروی ہا بر روی اسلام، مطالعات خاور میانہ“ شمارہ ۳ (لندن، اکتوبر ۱۹۷۳)، ج۹، ص۳۶۲․

۴۴۔ ریچرڈ پیپ ”مسلمانان آسیای مرکی، بخش دوم“ مجلہ خاور میانہ، شمارہ ۳(واشنگٹن، تابستان۱۹۹۵ء) ج۹، ص۲۹۵۔۳۰۳․

۴۵۔ احمد رشید، ”تجدید حیات تصوف“ مجلہ اقتصادی شرق دور، (۱۷ دسمبر۱۹۹۲ء)

۴۶۔ گذشتہ، تجدید حیات آسیای مرکزی، اسلام یا ناسیونالیسم، (کراچی، انتشارات دانشگاہ آکسفورد، ۱۹۹۴ء) ص۴۴․

۴۷۔ گذشتہ، ص۴۵․

۴۸۔”چالش اسلامی“ مجلہ اقتصادی شرق دور، (۱۲جولائی۱۹۹۰ء) ایہ تعداد مرکزی ایشیا دے ۱۹۹۰ءء دے پاندھی اہل قلم دے اقوال دے مطابق ا‏‏ے۔

۴۹۔ احمد رشید، گذشتہ، ۲۲۰۔۲۲۱․

۵۰۔ دلیپ ہیرو ”پیشرفت وانحطاط اسلام در آسیای مرکزی“ مجل بین المللی خاور میانہ، شمارہٴ۴۴۳ (پنج فروری ۱۹۹۳ء) ص۲۰

منبع: مجلّہ اسلام د‏‏ی تریخ، شمارہ۴․

گٹھ:ترکستان دی تریخ