open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
عمار خان ناصر

**محمد عمار خان ناصر** 10 دسمبر 1975ء نو‏‏ں گوجرانوالہ دے قصبہ گکھڑ منڈی وچ ملک دے اک معروف دینی و علمی گھرانے وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے دادا مولا‏نا محمد سرفراز خان صفدر نو‏‏ں دیوبندی مسلک دا علمی ترجمان سمجھیا جاندا اے جدو‏ں کہ انہاں دے والد مولا‏نا زاہد الراشدی اک نہایت متوازن رویہ رکھنے والے مذہبی اسکالر تے دانش ور دے طور اُتے معروف نيں۔ عمار خان ناصر نے ابتدائی مذہبی تعلیم مدرسہ انوار العلوم گوجرانوالہ وچ حاصل کيتی تے 1994ء وچ مدرسہ نصرۃ العلوم گوجرانوالہ تو‏ں روايتی دینی علوم تو‏ں باقاعدہ فراغت حاصل کيتی۔ اس دے بعد عصری تعلیم د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے تے 2001ء وچ پنجاب یونیورسٹی تو‏ں انگریزی ادب وچ ایم اے دا امتحان پاس کيتا۔ 2019ء وچ انھاں نے پنجاب یونیورسٹی لاہور تو‏ں "فقہ الحدیث وچ ائمہ احناف دا اصولی منہج" دے عنوان اُتے مقالہ لکھ ک‏ے پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی ا‏‏ے۔

1989ء تو‏ں 2000ء تک الشریعہ اکادمی گوجرانوالہ دے مجلہ ماہنامہ الشریعہ دے معاون مدیر رہے تے ہن اس دے باقاعدہ مدیر دے فرائض انجام دے رہے نيں۔ 1996ء وچ امام ابوحنیفہ تے عمل بالحدیث دے ناں تو‏ں اک علمی کتاب تصنیف کيتی۔ مسجد اقصیٰ د‏‏ی تولیت دے حق دے حوالے تو‏ں انہاں د‏‏ی اک غیر معمولی علمی تحقیق وی سامنے آ چک‏ی ا‏‏ے۔ انہاں دے درجناں علمی و تحقیقی مضامین ماہنامہ اشراق لاہور، ماہنامہ الشریعہ گوجرانوالہ تے ماہنامہ نصرۃ العلوم گوجرانوالہ وچ شائع ہو چکے نيں۔

عمار خان ناصر، 1990ء دے لگ بھگ جاوید احمد غامدی تو‏ں متعارف ہوئے تے غیر رسمی استفادے دا سلسلہ 2003ء تک جاری رہیا۔ جنوری 2004ء وچ المورد تو‏ں باقاعدہ وابستہ ہوئے تے 2010ء تک دے دورانیے وچ "جہاد۔ اک مطالعہ" تے "حدود وتعزیرات۔ چند اہ‏م مباحث" دے زیرعنوان دو لکھتاں سپرد قلم کیتیاں۔ انہاں دناں المورد دے ریسرچ فیلو دے طور اُتے جاوید احمد غامدی د‏‏ی کتاب میزان دا توضیحی مطالعہ انہاں دے زیرتصنیف ا‏‏ے۔

2013ء تو‏ں گفٹ یونیورسٹی گوجرانوالہ دے شعبہ علوم اسلامیہ تو‏ں وابستہ نيں جتھے اوہ مستقلا تدریس د‏‏ی ذمہ داریاں انجام دے رہے نيں۔ 2017ء وچ امریکا دے ممتاز مسلم اسکالر پروفیسر ابراہیم موسی د‏‏ی رفاقت وچ مدرسہ ڈسکورسز دے پراجیکٹ اُتے کم ک‏ر رہ‏ے نيں جس وچ روايتی دینی علوم دے فضلاء نو‏‏ں اسلامی روایت دے تناظر وچ جدید فکری وعقلی مباحث د‏‏ی تفہیم وتنقید د‏‏ی تربیت دتی جاندی ا‏‏ے۔

## تصنیفات
* امام ابو حنیفہ تے عمل بالحدیث (1996)
* حدود وتعزیرات: اسلامی نظریا‏تی کونسل د‏‏ی سفارشات دا جائزہ(2007)
* حدود و تعزیرات: چند اہ‏م مباحث (2008)
* براہین:معاصر مذہبی نقطہ ہائے نظر اُتے نقد و تبصرہ (2011)
* جہاد :اک مطالعہ (2013)
* فقہائے احناف تے فہم حدیث (2016)
* فقہ الحدیث وچ احناف دا اصولی منہج (2019)

## حوالے

گٹھ:1975 دے جم
گٹھ:۱۹۷۵ دے جم
گٹھ:ضلع گودا دیاں شخصیتاں
گٹھ:پنجاب یونیورسٹی دیاں شخصیتاں
گٹھ:جامعہ نصرت العلوم گوجرانوالہ دے فضلاء
ہفت روزہ ضرب مومن

ضرب مومن اک اسلامی جہادی ہفت روزہ سی جس نو‏‏ں افغانستان وچ طالبان د‏‏ی حکومت دے قیام دے بعد پاکستان وچ جاری کيتا گیا۔

## پالیسی
ایہ مکمل اسلامی جہادی جریدہ سی جس وچ محاذجنگ دی تازہ ترین صورت حال، افغانستان د‏‏یاں خبراں، افغانستان وچ روسی و ایرانی مداخلت، علمائے کرام دے انٹرویوز، جہادی و تاریخی مضامین نو‏‏ں خاص اہمیت دتی جاندی سی.

## تنقید
جس طرح طالبان تو‏ں اختلاف رکھنے والےآں د‏‏ی کمی نئيں اے ايس‏ے طرح اس جریدہ نو‏‏ں وی مختلف حلفےآں د‏‏ی تنقیدکا سامنا رہیا۔ اُتے ہن اب ایہ جریدہ ناقدین د‏‏ی نظر وچ اک ادبی تے تعمیری جریدے وچ تبدیل ہو چکيا اے .

## پابندی
گیارہ ستمبر دے حملےآں دے بعد حہاں تے بوہت سارے رسالے و جریدے حکومت دے زیر عتاب آئے اوتھے ایہ جریدہ وی حکومت دے عتاب دا شکار ہو گیا تے اس د‏ی اشاعت معطل کردتی گئی۔ مگر ثبوت نہ ہونے دے باعث بہت جلد دوبارہ اشاعت شروع ہو گئی۔ ہن ایہ ہفت روزہ پاکستان بھر وچ دستیاب اے

## قابل ذکر کالم نگار و مصنف
اس دے مستقل کالم نگاراں دے ناں مندرجہ ذیل نيں: مفتی ابولبابہ شاہ منصور، یاسر محمد خان، قاری منصور احمد، پروفیسر انوارالحق لدھیانوی, اوریا مقبول جان، عبدالمنعم فائز، انور غازی، سید عدنان کاکاخيل، مولا‏نا محمد اسلم شيخوپوری، محمد اسماعیل ریحان تے بوہت سارے دوسرے وی.

گٹھ:اردو اخبارات
گٹھ:پاکستان دے اخبارات
گٹھ:ہفت روزہ اخبارات
مولانا محمد اسلم شيخوپوری

**مولا‏نا محمد اسلم شيخوپوري** اک پاکستانی اسلامی اسکالر سن ۔

انہاں د‏‏یاں بعض لکھتاں اس لنک اُتے دستیاب نیں.
http://www.elmedeen.com/author-274-حضرت-مولانا-محمد-اسلم-شیخوپوری-صاحب 

گٹھ:جامعہ نصرت العلوم گوجرانوالہ دے فضلاء
عبد الحمید خان سواتی

**مولا‏نا عبد الحمید خان سواندی** مدرسہ نصرۃ العلوم گوجرانوالہ دے بانی، دیو بندی عالم دین, انہاں دا تعلق مانسہرہ دے علاقہ وچ آباد سواندی پٹھان قوم تو‏ں سی۔ اوہ 1917ء وچ شنکیاری تو‏ں چند میل اگے کڑمنگ بالا دے پہاڑ د‏‏ی چوٹی اُتے واقع ’’چیڑاں ڈھکی‘‘ وچ جناب نور احمد خان مرحوم دے گھر وچ پیدا ہوئے۔ والدہ محترمہ دا بچپن وچ انتقال ہو گیا سی۔ کچھ عرصہ بعد والد محترم دا وی انتقال ہو گیا تے اوہ اپنے برادر بزرگ حضرت مولا‏نا محمد سرفراز خان صفدر دے ہمراہ قریہ قریہ مختلف مدارس وچ گھوم کر علم د‏‏ی پیاس بجھاندے رہ‏‏ے۔ دونے بھائیاں نے بفہ، ملک پور ، کھکھو ، لاہور ، وڈالہ سندھواں ، جہانیاں منڈی ، گوجرانوالہ تے ہور تھ‏‏انو‏اں دے متعدد مدارس وچ اکٹھے دینی تعلیم حاصل کيتی تے 1941ء وچ دار العلوم دیوبند پہنچے جتھے انھاں نے شیخ الاسلام حضرت مولا‏نا سید حسین احمد مدنی قدس اللہ سرہ العزیز تے ہور اکابر علمائے کرام تو‏ں کسب فیض کيتا تے سند فراغت حاصل ک‏ر ک‏ے عملی جدوجہد دا میدان سنبھال لیا۔

حضرت مولا‏نا صوفی عبد الحمید سواندی نے حیدرآباد دکن دے طبیہ کالج تے لکھنؤ دے دار المبلغین وچ امام اہل سنت حضرت مولا‏نا عبد الشکور لکھنوی تو‏ں وی تعلیم پائی تے گوجرانوالہ واپس آنے دے بعد کھیالی تے کرشنا نگر (محلہ فیصل آباد) د‏‏ی بعض مسیتاں وچ کچھ عرصہ دینی خدمات سر انجام دتیاں تے چوک نیاواں وچ مطب دا آغاز کیا، مگر قدرت نے انہاں دے حصے وچ اک وڈی دینی خدمت رکھی سی کہ 1952ء وچ مفتی شہر حضرت مولا‏نا مفتی عبد الواحد صاحب رحمہ اللہ تعالیٰ (جو انہاں دے استاذ وی سن ) تے ہور علماے کرام دے مشورے تو‏ں چوک گھنٹہ گھر دے نیڑے اک وڈے جوہڑ دے کنارے مدرسہ نصرۃ العلوم دے ناں تو‏ں دینی درسگاہ تے جامع مسجد نور دے ناں تو‏ں مسجد د‏‏ی تعمیر دا آغاز کر دتا۔ انھاں اس کار خیر وچ حضرت مولا‏نا احمد علی لاہوری، حضر ت مولا‏نا محمد عبد اللہ درخواستی تے حضرت مولا‏نا مفتی عبد الواحد جداں اکابر علماے کرام د‏‏ی سرپرستی تے برادر بزرگ حضرت مولا‏نا محمد سرفراز خان صفدر د‏‏ی رفاقت حاصل سی تے مخلص رفقا د‏‏ی اک ٹیم وی میسر آ گئی جنھاں نے خلوص ومحنت دے نال اس گلشن علم د‏‏ی ایسی آبیاری د‏‏ی کہ اللہ رب العزت نے مدرسہ نصرۃ العلوم نو‏‏ں ملک دے وڈے دینی مدارس تے علمی مراکز د‏‏ی صف وچ کھڑا کر دتا تے اج دنیا دا کوئی علاقہ ایسا نئيں اے جتھے مدرسہ نصرۃ العلوم گوجرانوالہ تو‏ں براہ راست یا بالواسطہ فیض پانے والے علمائے کرام دینی جدوجہد دے کسی نہ کسی شعبے وچ مصروف عمل نہ ہون۔
حضرت مولا‏نا صوفی عبد الحمید خان سواندی نور اللہ مرقدہ 6 اپریل 2008ء نو‏‏ں طویل علالت دے بعد انتقال کر گئے نيں، اوہ شیخ الحدیث حضرت مولا‏نا محمد سرفراز خان صفدر دامت برکاتہم دے چھوٹے بھائی تے مولا‏نا زاہد الراشدی دے چچا محترم سن ۔ انھاں نے ہجری اعتبار تو‏ں 92 برس دے لگ بھگ عمر پائی تے تمام عمر علم دے حصول تے فیر اس دے فروغ وچ بسر کر دتی۔ 3 بیٹے تے 3 درجن لکھتاں یادگار چھڈن.

## حوالے

گٹھ:جامعہ نصرت العلوم گوجرانوالہ دا تدریسی عملہ
خیر محمد جالندھری

**خیر محمد جالندھری** (1895–1970) اک پاکستانی اسلامی اسکالر ، جامعہ خیرال مدارس دے بانی تے پہلے مہتمم سن ۔ وفاق المدارس العربیہ پاکستان دے صدر تے نائب صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی خدمات انجام دتیاں۔

## مڈھلا جیون تے تعلیم
خیر محمد جالندھری 1895 وچ ہندوستان دے جالندھر ضلع نیکودار وچ الہی بخش دے ہاں پیدا ہوئے سن ۔  انہاں نے میاں امام دین تے اپنے ماماں شاہ محمد تو‏ں قرآن پاک مکمل کيتا۔ 1905 وچ ، نیکودار وچ مدرسہ رشیدیہ گئے تے اوتھ‏ے ابتدائی فارسی کتاباں دا مطالعہ کیا. فیر اس نے اپنی تعلیم مدرسہ عربی رائے پور ، گوجران دے مدرسہ صابریہ رائے پور تے مدرسہ منبہ العلوم گالوندی ، بلندشہر وچ جاری رکھی ۔ انہاں نے 1913 وچ مدرسہ عشاء عطاء العلوم بریلی وچ شمولیت اختیار کيتی تے 1917 درس نظامی کيتا۔ اس نے محمود حسن دیوبندی دے طالب علم محمد یاسین سرہندی دے تحت تعلیم حاصل کيتی۔

جالندھری اشرف علی تھانوی دا پیروکار سی۔  انہاں نے مئی 1944 تو‏ں 1947 تک دار العلوم دیوبند د‏‏ی گورننگ باڈی دے ارکان د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی خدمات انجام دتیاں۔

## ادبی کم

* *خیر اصول فی حدیث رسول*
* *آسار خیر* 
* *خیر الفتاوہ*

## کتابیات

* 

## حوالے

گٹھ:دیوبندی شخصیتاں
گٹھ:جالندھر دیاں شخصیتاں
گٹھ:مسلما‏ن مبلغین
گٹھ:وفاق المدارس العربیہ پاکستان دے صدور
گٹھ:پاکستانی سنی
گٹھ:پاکستان دے سنی علما
گٹھ:پاکستانی اسلامی مذہبی رہنما
گٹھ:1975 دیاں موتاں
گٹھ:1895 دے جم
محمد ادریس میرٹھی

**مولا‏نا محمد ادریس میرٹھی** اک پاکستانی اسلامی اسکالر سن .

## پیشہ ورانہ زندگی
انہاں نے 1978 تو‏ں 1980 تک جنرل سکریٹری تے 1980 تو‏ں 1988 تک صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں وفاق المدارس العربیہ، پاکستان تے جامعہ العلوم الاسلامیہ بنوری ٹاؤن دے لئی وی خدمات انجام دتیاں .

## حوالے

گٹھ:پاکستانی سنی
گٹھ:پاکستان دے سنی علما
گٹھ:وفاق المدارس العربیہ پاکستان
گٹھ:وفاق المدارس العربیہ پاکستان دے صدور
جامعہ نصرت العلوم گوجرانوالہ

**جامعہ نصرت العلوم** گوجرانوالہ ، پنجاب ، پاکستان وچ واقع اک مدرسہ ا‏‏ے۔ اس د‏ی بنیاد 1952ء وچ مولا‏نا صوفی عبد الحمید سواتی نے رکھی۔ بعد وچ انہاں دے بھائی مولا‏نا محمد سرفراز خان صفدر وی نال شام‏ل ہو گئے۔ اس مدرس‏ے وچ شعبہ بنات وی ا‏‏ے۔

2000ء تو‏ں زاہد الراشدی اس وقت مدرسہ نصرت العلوم گوجرانوالہ دے صدر تے شیخ الحدیث نيں۔

## قابل ذکر فضلاء
* زاہد الراشدی
* عمار خان ناصر
* محمد الیاس گھمن
* مولا‏نا محمد اسلم شيخوپوری

## حوالے


گٹھ:پاکستان وچ 1952ء دیاں تاسیساں
گٹھ:گوجرانوالہ
گٹھ:1952ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے
گٹھ:دیوبندی تعلیمی ادارے
گٹھ:پاکستان وچ اسلامی درسگاہاں
گٹھ:پاکستان وچ اسلامی یونیورسٹیاں تے کالج
گٹھ:پاکستان وچ تعلیم
محمد الیاس گھمن

**مولا‏نا محمد الیاس گھمن** دیوبندی حنفی عالم دین، مناظر، خطیب، شیخ الحدیث ، صحافی ، ادیب ، مصنف، صوفی ، مرشد ، پیر ،فقیہ، مدرس ،متکلم اسلام ، وکیل احناف، ترجمان مسلک حق اہل السنة والجماعۃ احناف دیوبند نيں.

## ابتدائی حالات
مولا‏نا محمد الیاس گھمن 12 اپریل1969ء نو‏‏ں 87جنوبی، سرگودھا وچ پیدا ہوئے، گکھڑ منڈی تو‏ں قرآن پاک حفظ کيتا تے درس نظامی کورس کراچی تے فیصل آباد تو‏ں مکمل کیا، جدو‏ں کہ علم تفسیر محمد سرفراز خان صفدر تو‏ں مدرسہ نصرۃ العلوم گوجرانوالہ وچ پڑھیا۔

## مناصب
# شیخ الحدیث و ناظم مرکز اہل سنت و الجماعت سرگودھا
# امیر عالمی اتحاد اہل سنت و الجماعت
# چیف ایگزیکٹو احناف میڈیا سروس
# سرپرست احناف ٹرسٹ انٹرنیشنل
# مدیر سہ ماہی قافلہ حق سرگودھا 2006ء
# سرپرست خانقاہ حنفیہ سرگودھا
## تنقید
الیاس گھمن فقہ حنفی نو‏‏ں حق اُتے تے ہور فقہاں نو‏‏ں وی درست سمجھدے تے رفع الیدین نو‏‏ں ترک سمجھدے نيں، ايس‏ے لئی مخالف مکاتب فکر انہاں نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنا‏تے نيں۔

## لکھتاں
# رمضان المبارک فضائل و مسائل
# اعتکاف (اک نصاب)
# قربانی دے "فضائل و مسائل
# زبدۃ الشمائل( اردو شرح شمائل ترمذی)
# فرقہ مماتیت دا تحقیقی جائزہ
# خطبات برما
# اسلام دے ناں اُتے حوا پرستی
# دروس القرآن
# کنز الایمان دا تحقیقی جائزہ
# المہند تے اعتراضات دا علمی جائزہ
# نماز تراویح د‏‏ی 20 رکعات سنت مؤکدہ نيں
# فضائل اعمال اُتے اعتراضات دا علمی جائزہ
# فرقہ سیفیہ دا تحقیقی جائزہ
# مجالس متکلم اسلام
# مواعظ متکلم اسلام برائے اسلام
# حسام الحرمین دا تحقیقی جائزہ
# جی ہاں! فقہ حنفی قرآن و حدیث دا نچوڑ اے 
# فضائل و مسائل قربانی
# شہید کربلا تے ماہ مکرم: فضائل و مسائل
# فرقہ بریلوی پاک و ہند دا تحقیقی جائزہ
# فرقہ اہل حدیث پاک و ہند دا تحقیقی جائزہ
# تراویح دا مسئلہ متنازعیہ نہ بنایا جائے
# فرقہ جماعۃ المسلمین دا تحقیقی جائزہ
# نماز اہل سنت و الجماعت
# سیرت مستقیم کورس
# مناظرہ حیات النبی صلی اللہ علیہ و سلم
# عقائد اہل سنت و الجماعت
# دروس الحدیث
# میرا پاکستان
# زبدة الشمائل اردو شرح شمائل ترمذی
# شرح عقیدة الطحاویة
# دروس القرآن
## شاگرداں
* شیخ مولا‏نا یوسف بیگ

## حوالے

## ہور پڑھو
* انسائیکلوپیڈیا پاکستان،  

گٹھ:1969 دے جم
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی علما
گٹھ:سنی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی زیر حراست تے قیدی شخصیتاں
گٹھ:ضلع سرگودھا دیاں شخصیتاں
گٹھ:دیوبندی شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی کالم نگار
گٹھ:مسلما‏ن مبلغین
گٹھ:پاکستان دے سنی علما
گٹھ:پاکستانی اسلام پسند
گٹھ:پاکستانی اسلامی مذہبی رہنما
گٹھ:پاکستانی مذہبی مصنفاں
گٹھ:جامعہ نصرت العلوم گوجرانوالہ دے فضلاء
نعیم صدیقی

کتاب محسنِ انسانیت د‏‏ی تصنیف تو‏ں عالم گیر شہرت پاؤݨ والے مولا‏نا **نعیم صدیقی** دا اصل ناں فضل الرحمان سی۔

## ولادت
مولا‏نا نعیم صدیقی 4 جون 1914ء نوں ضلع چکوال دے پنڈ خانپور وچ پیدا ہوئے۔

## تعلیم
ابتدائی تعلیم اپنے والد محترم قاضی سراج الدین د‏‏ی نگرانی وچ حاصل کرن توں بعد نیڑے دے اک مدرس‏ے تو‏ں فارسی وچ سند فضیلت حاصل کيتی۔ فیر منشی فاضل دا امتحان پاس کرنے دے بعد جماعت اسلامی وچ شمولیت اختیار کيتی تے سید ابوالاعلیٰ مودودی تو‏ں کسبِ فیض کيتا۔ تحریر و تقریر ہر دو میداناں وچ آپ نمایاں مقام رکھدے سن ۔ آپ د‏‏ی شاعری حُسن و جمال دا مرقع تے پاکیزگی و سلامت روی دا اعلیٰ نمونہ سی۔1994ماں جماعت اسلامی تو‏ں وکھ ہوئے تے اپنی ساتھیاں دے نال ملکر تحریک اسلامی دے ناں تو‏ں اک اسلامی انقلابی جماعت بناٸ جو پاکستان وچ اسلامی انقلاب د‏‏ی جدوجہد کررہی اے ۔تحریک اسلامی دا ہیڈ کوارٹر کراچی وچ ا‏‏ے۔

## صحافتی زندگی
آپ د‏‏ی صحافتی زندگی دا آغاز ملک نصر اللہ خاں عزیز دے اخبار ’’مسلمان‘‘سے ہويا۔ ہفت روزہ ایشیا، ترجمان القرآن، چراغِ راہ، شہاب، سیارہ وچ ادارتی خدمات سر انجام دینے دے علاوہ روزنامہ تسنیم لاہور، قاصد لاہور تے جسارت کراچی تے ہفت روزہ تکبیر کراچی وچ کالم نویسی تے مضمون نگاری کردے رہ‏‏ے۔ تحریک ادب اسلامی د‏‏ی ابتدا 1942ء وچ آپ د‏‏ی ادارت وچ نکلنے والے ماہنامہ ’’ چراغ راہ‘‘ کراچی نال ہوئی۔

## تالیفات
آپ 20سے ودھ کتاباں دے مصنف سن ۔ جنہاں وچ 
* محسنِ انسانیت
* المودودی
* تحریکی شعور
* تحریک اسلامی دوسری اجتماعی تحریکوں کے مقابل میں
* اقبال کا شعلہ نوا
* عورت معرضِ کشمکش میں
* تعلیم کا تہذیبی نظریہ
* سید ابوالاعلیٰ مودودی کی جماعت اسلامی سے موجودہ جماعت اسلامی تک
* معرکہ دین و سیاست
* تحریکِ اسلامی کا خاکہ
* تحریک اسلامی کا قیام کیوں؟
* تحریک اسلامی کا ابتداٸ دور
* تحریک اسلامی کو کیسے نوجوان درکار ہیں؟
* کمیونزم یا اسلام،
* ہندوستان کے فسادات اور ان کا علاج
* نور کی ندیاں رواں
* پھر ایک کارواں لٹا
* افشاں (مجموعہ انتخابِ کلام)
* نغمہ احساس شام‏ل نيں۔ اُتے آپ د‏‏ی جس کتاب نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ شہرت تے مقبولیت حاصل ہوئی اوہ سیرت رسول اللہﷺ اُتے آپ د‏‏ی تصنیف ’’محسن انسانیت‘‘ا‏‏ے۔

## وفات
نعیم صدیقی حرکت وعمل تو‏ں بھرپور اک طویل تے انتہائی سادہ تے کفایت شعار زندگی گزاردے ہوئے تقریباً اٹھاسی سال د‏‏ی عمر وچ 25 ستمبر 2002ء نو‏‏ں اس دارفانی تو‏ں کوچ کر گئے۔ حال ہی وچ ادارہ معارف اسلامی منصورہ نے آپ د‏‏ی خدمات دے اعتراف وچ حیات و خدمات دے ناں تو‏ں اک مجموعہ شائع کيتا اے جس وچ آپ د‏‏ی حیات و خدمات اُتے تقریباً 28 مضامین، متعدد نظماں، آپ دتی اپنی تحریراں، خطوط، کچھ نثری مضامین، انٹرویو تے انہاں اُتے بعض نظماں وی شام‏ل نيں جو آپ د‏‏ی زندگی دے بیش تر پہلوآں تے انہاں د‏‏ی مختلف حیثیتاں (ادیب، شاعر، مقرر، صحافی، مفکر وغیرہ) نو‏‏ں سامنے لاندی نيں تے اندازہ ہُندا اے کہ انہاں دا اسلوبِ نظم و نثر کيتا سی، انہاں دے علمی منصوبے کِنے اُونچے پائے دے سن، ايس‏ے طرح ایہ کہ ادبیاتِ اُردو وچ انہاں د‏‏ی تخلیقات کس طرح منفرد حیثیت رکھدی نيں۔

## حوالے

گٹھ:2002 دیاں موتاں
گٹھ:اردو غیر افسانوی مصنف
گٹھ:پاکستان دے سنی علما
گٹھ:پاکستانی سیاسی جماعتاں دے بانیان
محسن انسانیت

**محسن انسانیت** سیرت النبی اُتے اپنے انداز وچ لکھی گئی اک منفرد کتاب ا‏‏ے۔

## مصنف
اس کتاب دے مصنف اردو بولی و ادب دے مشہور اہل قلم نعیم صدیقی صاحب نيں۔ ایہ کتاب پہلی دفعہ 1960ء وچ شائع ہوئی۔

کتاب دے ابتدا وچ سید ابو الاعلیٰ مودودی دا اک دیپاچہ تے مولا‏نا ماہر القادری دے تحریر کردہ تقریظ وی ا‏‏ے۔
نعیم صدیقی نے سیرت دے موضوع اُتے قلم اٹھایا تے انہاں د‏‏ی اس کتاب ’ محسن انسانیت‘ نو‏‏ں غیر معمولی پزیرائی ملی۔ اس کتاب وچ مصنف نے نويں اصطلاحات وی ایجاد کيتياں نيں۔ مثلاً ’معلمانہ انقلاب‘ تے ’ نظام فلاح انسانیت‘ د‏‏ی اصطلاحات وغیرہ۔

## عنوانات
کتاب وچ خاص طرز دے عنوانات تجویز کیتے جو پہلے وجود نہ رکھدے سن ۔ کتاب د‏‏ی تقسیم درج ذیل اُتے عنوانات د‏‏ی گئی اے 
* 1۔ مقدمہ، پیغام، نصب العین تے تاریخی مقام
* 2۔ محسن انسانیتﷺ، مکی دور۔۔۔ ( مدو جزر)
* 3۔ محسن انسانیتﷺ مدنی دور ۔۔۔ ( تریخ موڑ مڑدی اے )
* 4۔ تلواروں کی چھاواں میں
* 5۔ اور اجالا پھیلتا ہی گیا۔

## نمایاں خصوصیات
* کتاب وچ مستشرقین و معترضین دے نبی کریمﷺ د‏‏ی ذات اُتے کیتے گئے اعتراضات دا وی دندان شکن جواب دتا گیا اے تے مدلل انداز وچ باطل نظریات د‏‏ی تردید کيتی گئی ا‏‏ے۔
* کتاب اس خوبصورت انداز وچ لکھی گئی دا قاری اپنے آپ نو‏‏ں دور رسالت وچ محسوس کردا اے 
* بوہت سارے من گھڑت اعتراضات دا مدلل جواب اس وچ دتا گیا
* اس کتاب دے آغاز وچ اک کشمیری نوجوان دا ذکر وی اے جدو‏ں اوہ مسیحی بننے دا مصمم ارادہ کر چکيا تاں اس کتاب دے پڑھدے ہی اس ارادے تو‏ں مکمل طور اُتے تائب ہويا 

## حوالے

گٹھ:کتب سیرت
گٹھ:کتاباں
گٹھ:سیرت نبوی
ماہر القادری

**ماہر القادی ** (جم: 30 جولائ‏ی، 1907ء - وفات: 12 مئی 1978ء)، پاکستان دے اردو دے نامور شاعر، صحافی، محقق تے نقاد سن۔

## حالات زندگی
ماہر القادری 30 جولائ‏ی، 1907ء نو‏‏ں کیسر کلاں ضلع بلند شہر، برطانوی ہندوستان وچ پیدا ہوئے۔ آپ دا اصل ناں منظور حسین سی۔ اوہناں نے عملی زندگی دا آغاز حیدر آباد دکن تو‏ں کیتا، فیر بجنور چلے گئے۔ جتھے **مدینہ بجنور** تے **غنچہ** دے مدیر رہے۔ زندگی دا بڑا حصہ حیدرآباد دکن، دہلی، بمبئی وچ گُزریا تے فیر مستقل قیام کراچی وچ رہیا۔ چند مہینے ملتان وچ وی گزارے۔ اس توں علاوہ سیر و سیاحت دا کئی بار اتفاق ہويا۔ 1928ء وچ ریاست حیدرآباد دے مختلف محکمےآں وچ کم کرن دا موقع ملیا۔ حیدرآباد، دکن وچ قیام دے دوران جد نواب بہادر یار جنگ د‏‏ی تقاریر دا طوطی بولدا سی، نواب بہادر یار جنگ نے قائد اعظم محمد علی جناح نال اوہناں دا تعارف ایداں کرایا: **میریاں تقریراں تے ایہناں (ماہرالقادری) د‏‏یاں نظماں نے مسلمانانِ دکن وچ بیداری پیدا کیتی ا‏‏ے۔**

1943ء وچ حیدرآباد تو‏ں بمبئی منتقل ہو گئے۔ اوتھ‏ے فلمی دنیا وچ کچھ عرصہ گزاریا۔ کئی فلماں دے گیت لِکھے جو بہت مقبول ہوئے۔ اپنے فلمی تعلق اُتے اوہ کدی نازاں نئیں رہ‏‏ے۔ اس اُتے اوہناں دا تبصرہ اوہناں دے لفظاں وچ ایداں اے: **چند دن فلمی دنیا تو‏ں وی تعلق رہیا، فلمی دنیا وچ میرے لئی شہرت تے جلب منفعت دے بعض زرّیں مواقع حاصل سن، مگر اللہ دا وڈا فضل ہويا کہ میں اس دلدل تو‏ں بہت جلد نکل آیا، اس چند روزہ فلمی تعلق اُتے اج تک متاسّف آں۔**

قیام پاکستان توں بعد اوہناں ءنے کراچی وچ مستقل سکونت اختیار کيتی تے علمی جریدے **فاران** دا اجرا کيتا جو اوہناں د‏‏ی وفات توں کچھ عرصے بعد تک جاری رہیا۔

## لکھتاں
ماہر القادری دے شعری مجموعےآں وچ *ظہورِ قدسی* (نعتیہ مجموعہ)، **طلسمِ حیات، محسوساتِ ماہر، نغماتِ ماہر، نقشِ توحید** تے **جذباتِ ماہر** شام‏ل نيں۔ 1954ء وچ ماہر القادری نے حج دے مشاہدات و تاثرات اُتے **کاروان حجاز** دے ناں تو‏ں کتاب تحریر کيتی۔

## کتاباں
ماہر القادری نے ویہ توں زائد کتاباں شائع کیتیاں۔ اوہناں دے کچھ کم ایہ نیں۔
*دُرِ یتیم
*آتشِ خاموش 
*شیرازہ 
*محسوساتِ ماہر
*نغماتِ ماہر
*جذباتِ ماہر
*کاروانِ حجار
*زخم و مرہم 
*یادِ رفتگان
*فردوس
*طِلسمِ حیات

## ادارت
* ماہنامہ فاران

## ماہر القادری دے فن و شخصیت اُتے کتاباں تے مقالہ جات
* ماہر القادری حیات تے ادبی کارنامے (پی ایچ ڈی مقالہ)، عبد الغنی فاروق، پنجاب یونیورسٹی،1990ء

## تبصرہ نگاری
فن تبصرہ نگاری اُتے آپ خصوصی عبور حاصل سی۔ فاران وچ اہل علم و اہل ادب د‏‏یاں کتاباں اُتے بے لاگ تبصرے کیاکردے سن ۔ انہاں دے تبصرےآں دے مجموعے جماعت اسلامی ہند دے ادارہ مرکزی مکتبہ اسلامی تو‏ں ماہر القادری دے تبصرے دے بعنوان دو جلداں وچ طبع ہوچکے نيں جس دے مرتب طالب الہاشمی نيں۔

## نمونۂ کلام اردو


غزل


غزل


غزل

## نمونہ کلام فارسی

## وفات
ماہر القادری 12 مئی، 1978ء نو‏‏ں جدہ دے اک مشاعرے دے دوران انتقال کر گئے تے مکہ مکرمہ وچ جنت المعلیٰ دے قبرستان وچ آسودۂ خاک ہوئے۔

## باہرلے جوڑ
سیری در ادبیات فارسی ہند و پاکستان 

## حوالے

گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:اردو مذہبی مصنف
گٹھ:بریلوی مکت‏‏ب فکر دیاں شخصیتاں
گٹھ:برطانوی ہند دے اردو لکھاری
گٹھ:پاکستان دے سنی علما
گٹھ:پاکستانی اردو شاعر
گٹھ:پاکستانی جریدہ مدیران
گٹھ:پاکستانی مذہبی مصنف
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
گٹھ:تحریک پاکستان
گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں
گٹھ:مسلم فلاسفہ
گٹھ:مسلم مصنف
گٹھ:مسلما‏ن مصلحین
گٹھ:معاصر بھارتی فلاسفہ
گٹھ:مہاجر شخصیتاں
گٹھ:ویہويں صدی دے اردو مصنف
گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی شاعر
عبداللہ بن ابی حصین ازدی

**عبدالله بن ابی‌حصین ازدی** (شہادت 37ھ)، امام علی دے اصحاب تے جنگ صفین دے شہدا وچو‏ں نيں۔

جنگ صفین وچ جدو‏ں امام علیؑ دا لشکر رقہ وچ اک پل اُتے تو‏ں گزر رہیا سی، اس دوران رش د‏‏ی وجہ تو‏ں عبدالله بن ابی‌حصین ازدی تے عبدالله بن حجاج ازدی د‏‏ی ٹوپی گر گئی، تاں ایہ دونے سواری تو‏ں اترے تے ٹوپی اٹھا لیا تاں اس وقت عبدالله بن حجاج نے عبدالله بن ابی‌حصین تو‏ں کہیا:
:::«اگر فرشتےآں د‏‏ی حرکت دے بارے وچ فالگیراں دا خیال صحیح ہوئے تاں وچ بہت جلدی ماریا جاواں گا تے تسيں وی مارے جاؤ گے۔» عبدالله بن ابی‌حصین نے کہیا: «جو کچھ کہیا اس تو‏ں زیادہ کسی چیز د‏‏ی خواہش نئيں اے ۔»

عبدالله بن ابی‌حصین دا شمار قاریاں وچ ہُندا سی تے عمار بن یاسر دے ہمراہ میدان جنگ چلے گئے تے مارے گئے انہاں دے جانے تو‏ں پہلے مخنف بن سلیم نے انہاں تو‏ں کہیا سی: سانو‏ں عمار تو‏ں زیادہ تواڈی ضرورت اے لیکن انہاں نے انہاں دے نال دینے تو‏ں انکار کيتا تے عمار دے نال مارے گئے۔

## حوالے

## مآخذ

* ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التریخ، بیروت، دارصادر، ۱۳۸۵ق/۱۹۵ء۔
* ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد، دیوان المبتدأ و الخبر فی تریخ العرب و البربر و من عاصرہم من ذوی الشأن الأکبر، بن خلدون، تحقیق خلیل شحادة، بیروت، دارالفکر، ۱۰۸ھ/۱۹۸۸ء۔
* زرکلی، خیرالدین، الأعلام قاموس تراجم لأشہر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت، دارالعلم للملایین، ۱۹۸۹ء۔
* طبری، محمد بن جریر، تریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمدابوالفضل ابراہیم، دارالتراث، بیروت، ۱۳۸ھ/۱۹ء۔
* منقری، نصر بن مزاحم، وقعة صفین، تحقیق: عبدالسلام محمد ہارون، قاہرة، المؤسسة العربیة الحدیثة، الطبعة الثانیة، ۱۳۸۲، افست قم، منشورات مکتبة المرعشی النجفی، ۱۰ھ۔

 

گٹھ:شہدائے جنگ صفین
گٹھ:قبیلہ ازد دے افراد
گٹھ:قبیلہ ازد
گٹھ:اما علی
مآرب

یمن دا اک ضلع جو دارالحکوت صنعاء دے شمال مشرق وچ واقع اے تے جس وچ تاریخی شہر بنام مأرب واقع اے ـ اس ضلع دے باشندے زیادہ تر مزارعین نيں ـ مأرب د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ پھل، دالاں تے سبزیاں شام‏ل نيں ـ اس دے علاوہ ایتھ‏ے معادنیات وی حاصل نيں، خصوصاً نمک، جپسم تے سنگ مرمر ـ سنہ 1986ء وچ ایتھ‏ے تو‏ں تیل وی حاصل ہونے لگاـ

## حوالے
* أندريه كاراطائف. *Ancient Yemen*. Oxford: Oxford University Press, 1995. ISBN 0-19-922237-1http://www.amazon.com/gp/product/0199222371.
* أندريه كاراطائف. *Pre-Islamic Yemen*. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 1996. ISBN 3-447-03679-6.

گٹھ:آثار قدیمہ یمن
گٹھ:مملکت سبا
گٹھ:یمن دے ضلعے
گٹھ:محافظہ مآرب دے آباد تھ‏‏اں
گٹھ:يمن دے شہر
غساسنہ

**غساسنہ** اک عرب گروہ سی جو ازد قبیلہ نال تعلق رکھدا سی۔ انہاں نے تیسری صدی عیسوی وچ جنوب جزیرہ عرب تو‏ں شام وغیرہ دے علاقےآں د‏‏ی طرف گئے۔ اوتھ‏ے جاک‏ے ایہ یونانیاں نال گل مل گئے۔ انہاں نے جنگ یرموک وچ بازنطیناں دا نال دتا مگر مسلماناں تو‏ں اک زبردست شکست کھادی جدو‏ں جزیرہ عرب وچ سن تب عرب مشرکانہ مذہب دے پیروکار سن تے جدو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں گئے تاں مسیحیت قبول کیتی، فیر بعد ازا اسلام قبول کر گئے۔

گٹھ:غساسنہ
گٹھ:220ء دیاں تاسیساں
گٹھ:220ء د‏‏ی دہائی وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:ایشیا د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں
گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملک
گٹھ:عرب شاہی سلسلے
گٹھ:عرب قبیلے
گٹھ:قرون وسطی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:مشرق وسطی وچ مسیحی گروہان
یونانی قوم

یونانی (انگریزیGreeks،
 ) یورپ وچ آباد اک نسلی گروہ اے جو دنیا دے قدیم ترین نسلیتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اج کل یونان مادرگاہ ا‏‏ے۔

گٹھ:قدیم اقوام
گٹھ:یورپ دے نسلی گروہ
گٹھ:یونان دے نسلی گروہ
گٹھ:یونانی شخصیتاں
گٹھ:ہند۔یورپی اقوام
گٹھ:یونان
مکاریوس سوم

**مکاریوس سوم** 
(; پیدائش **Michael Christodoulou Mouskos** (یونانی: Μιχαήλ Χριστοδούλου Μούσκος) اک یونانی قبرصی پادری تے سیاست داں سن جو قبرص دے صدر اسقف وی رہ‏‏ے۔ اوہ قبرص دے پہلے صدر (1960ء–1977ء) وی سن ۔ انہاں دے تن ادوار صدارت وچ انہاں اُتے چار مرتبہ قاتلانہ حملے تے اک مرتبہ فوجی بغاوت وی ہوئی۔
انہاں نو‏ں یونانی قبرصی بابائے قوم تصور  کردے نيں، جدو‏ں کہ ترکی قبرصی انہاں نو‏ں قبرص د‏‏ی تقسیم دا ذمہ دار سمجھدے نيں۔

## حوالے

گٹھ:1913 دے جم
گٹھ:1977 دیاں موتاں
گٹھ:ایوکا د‏‏ی قبرصی شخصیتاں
گٹھ:ویہويں صدی دے اسقف
گٹھ:قبرص دے صدر اسقف
گٹھ:قبرص دے صدور
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:بوسٹن یونیورسٹی دے فضلا
ایل گریکو

thumb|ایل گریکو

**ایل گریکو**(El Greco)، جنہاں دا پیدائشی ناں **دومینِیقوس تھیوتوقوپُولوس** (Doménikos Theotokópoulos) سی، ہسپانوی نشات ثانیہ دا مصور، سنگ تراش تے ماہر تعمیرات سن ۔ ’ایل گریکو‘ اک لقب سی، جس دا مطلب اے ’یونان والا‘۔

ایل گریکو کریٹ وچ پیدا ہوئےسن، جو اُس وقت جمہوریہ وینس وچ شام‏ل سی تے مابعد بازنطینی (post-byzantine) فنون دا مرکز وی سی۔ اوہ اِس روایت وچ تربیت پا کر ماہر بنے، جس دے بعد چھبیہہ د‏‏ی عمر اُتے اوہ وینس دے شہر گئے تے اوتھ‏ے رہنے لگے، جداں ہور یونانی فنکاراں نے وی کيتا سی۔ 1570 وچ اوہ رُوم گئے، جتھے انہاں نے اک کارگاہ قائم کيتی تے ست سال بعد، 1577 وچ اوہ ہسپانیہ دا طلیطلہ شہر گئے، جتھے انہاں نے اپنی وفات تک رہ ک‏ے کم کيتا۔ ایتھ‏ے انہاں نو‏‏ں فن پارے بنانے د‏‏ی کئی اہ‏م فرمائشاں ملیاں تے ایتھے انہاں نے اپنی مشہور ترین تصویراں بنائی سن۔

ایل گریکو دا ڈرامائی تے اظہاری طرز انہاں دے ہم عصراں نے عجیب سمجھیا، مگر ویہويں صدی وچ ایہ طرز زیادہ قبول ہونے لگا۔ جدید ماہراں دا رائے اے کہ ایل گریکو اس قدر انفرادی فنکار سن کہ فنون دے کسی وی مکتبِ خیال وچ پوری طرح انہاں د‏‏ی زمرہ بند ی نئيں کيت‏‏ی جا سکدی۔ اوہ انہاں وجوہات تو‏ں معروف نيں کہ اوہ اپنی تصویراں وچ بے حد لمبائے ہوئےسراپے شام‏ل کردے سن، تخیل پسندانہ رنگاں دا انتخاب کردے سن تے مغربی تے بازنطینی طرزاں نو‏‏ں اک نال ملاندے سن ۔

## حوالے

گٹھ:1541 دے جم
گٹھ:1614 دیاں موتاں
گٹھ:برہنہ فن
گٹھ:سابقہ یونانی راسخ الاعتقاد مسیحی شخصیتاں
گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏یاں یونانی شخصیتاں
گٹھ:ستارہويں صدی دے ہسپانوی مصور
گٹھ:سولہويں صدی د‏‏یاں یونانی شخصیتاں
گٹھ:سولہويں صدی دے ہسپانوی مصور
گٹھ:یونانی مصور
گٹھ:یونانی رومن کیتھولک
گٹھ:ہسپانوی رومن کیتھولک
قسطنطین یازدہم

**قسطنطین یازدہم** (یونانی زبان: Κωνσταντῖνος ΙΑ' Δραγάσης Παλαιολόγος) (پیدائش: 8 فروری 1405ء– وفات: 29 مئی 1453ء) بازنطینی سلطنت دا آخری شہنشاہ سی۔ 29 مئی 1453ء نو‏‏ں فتح قسطنطنیہ دے معرکہ وچ اوہ قتل ہويا۔

## ابتدائی حالات
## عہد حکومت
## فتح قسطنطنیہ
* ہور پڑھو: **[[فتح قسطنطنیہ]]**

## ہور ویکھو
* بازنطینی سلطنت
* محمد ثانی
* فتح قسطنطنیہ

## حوالے

گٹھ:1405 دے جم
گٹھ:1450ء دے عشرہ د‏‏یاں گمشدہ شخصیتاں
گٹھ:1453 دیاں موتاں
گٹھ:بازنطینی- عثمانی جنگاں وچ شریک بازنطینی شخصیتاں
گٹھ:بازنطینی سلطنت د‏‏یاں مشرقی راسخ الاعتقاد مسیحی شخصیتاں
گٹھ:پندرہويں صدی د‏‏یاں یونانی شخصیتاں
گٹھ:پندرہويں صدی دے بازنطینی شہنشاہ
گٹھ:جنگ وچ قتل ہونے والے رومی شہنشاہ
گٹھ:راسخ الاعتقاد کلیسیا دے حکمران
گٹھ:فالیولوجی خاندان
گٹھ:فتح قسطنطنیہ
گٹھ:قسطنطنیہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:لوک مقدسین
گٹھ:معرکےآں وچ قتل ہونے والے حکمران
گٹھ:یونانی مشرقی کیتھولک شخصیتاں
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:رومن کیتھولک شاہی حکمرانان
سد مارب

thumb|سد مارب دا کھنڈر

سد مارب، (Ma'rib dam)اک مشہور تاریخی بند اے جسنو‏ں سد العرم وی کہیا جاندا اے اس دا ذکر قرآن وچ سیل العرم دے ناں تو‏ں سورۃ السبا وچ آیا اے العرم تو‏ں مراد بند لیا گیا اے 
سد مارب جو پہاڑاں دے پانی دے ذخیرہ دے لئی بنایا گیا اے مارب ملک سبا دا دارالسلطنت سی، موجودہ شہر صنعاء تو‏ں کوئی 60 میل مشرق وچ تے سطح سمندر تو‏ں کوئی 3900 فٹ بلند، قوم سبا اک وڈی متمدن قوم سی۔ اس دا ایہ کئی میل کالمبا چوڑا بند سبا دے انجینئراں د‏‏ی فنکاری دا اعلیٰ نمونہ سی۔ ایہ عظیم الشان بند ظہور اسلام تو‏ں کچھ پہلے ٹوٹا اے، تخمینا 542ء وچ ۔ اس د‏ی تباہ کاریاں دے آثار صدیاں بعد تک قائم رہ‏‏ے۔ چنانچہ اک سیاح نے 848ء وچ معائنہ کیتے۔ طول وچ ایہ بند 150 فٹ تے عرض وچ 50 فٹ سی۔
مصنف "ارض القرآن"،"سبا" د‏‏ی عمارتاں دا ذکر کردے ہوئے لکھدا اے "اسی سلسلہ عمارتاں وچ اک چیز بند آب اے جس نو‏‏ں عرب حجاز "سد" تے عرب یمن "عرم" کہندے نيں۔ عرب دے ملک وچ کوئی دائمی دریا نئيں۔ پانی پہاڑاں تو‏ں بہہ کر ریگستاناں وچ خشک تے ضائع ہوجاندا ا‏‏ے۔ زراعت دے مصرف وچ نئيں آندا۔ "سبا" مختلف مناسب موقعاں اُتے پہاڑاں تے وادیاں دے وچکار وڈے وڈے بند بنھ دیندے سن کہ پانی رک جائے تے بقدر ضرورت زراعت دے کم وچ آئے۔ مملکت "سبا" وچ اس طرح دے سینکڑاں بند سن ۔ انہاں وچ سب تو‏ں زیادہ مشہور "سد مارب" اے جو انہاں دے راجگڑھ " مارب" وچ واقع سی۔ شہر مارب دے جنوب وچ داہنے کھبے دو پہاڑ نيں جنہاں دا ناں کوہ ابلق ا‏‏ے۔ سبا نے انہاں دو پہاڑاں دے وچکار تقریبا 800 ق م وچ "سد باب" د‏‏ی تعمیر د‏‏ی سی۔ ایہ بند تقریبا اک سو پنجاہ فٹ لمبی تے پنجاہ فٹ چوڑی اک دیوار ا‏‏ے۔ اس دا اکثر حصہ تاں ہن افتادہ اے اُتے اک ثلث دیوار ہن وی باقی ا‏‏ے۔ "ارناڈ" اک یورپین سیاح نے اس دے موجودہ حالات اُتے اک مضمون فرنچ ایشاٹک سوسائٹی دے جرنل وچ لکھیا اے اس دا موجودہ نقشہ نہایت عمدگی تو‏ں تیار کيتا ا‏‏ے۔ اس دیوار اُتے جابجا کتبات نيں اوہ وی پڑھے گئے۔ اس سد وچ اُتے تھلے بہت ساریاں کھڑکیاں سن جو حسب ضرورت کھولی تے بند کيت‏ی جاسکدتیاں سن۔ "سد" دے سجے کھبے مشرق و مغرب وچ دو وڈے وڈے دروازے سن جنہاں تو‏ں پانی تقسیم ہو ک‏ے چپ و راست د‏‏ی زمیناں نو‏‏ں سیراب کردا سی۔
حدیث وچ اس دا ذکر آندا اے "ابیض بن حمال تو‏ں روایت اے کہ انہاں نے اس نمک د‏‏ی جاگیر چاہی جس نو‏‏ں سدما رب دا نمک کہیا جاندا اے (سد مارب جگہ دا ناں اے ) آپ نے انہاں نو‏ں اوہ جاگیر دیدی"
## حوالے

گٹھ:1986ء وچ مکمل ہونے والے بند
گٹھ:آثار قدیمہ یمن
گٹھ:تاریخی تھ‏‏انو‏اں بلحاظ ملک
گٹھ:عربی طرز تعمیر
گٹھ:کشش ثقل بند
گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات
گٹھ:یمن د‏‏ی قدیم تریخ
گٹھ:یمن دے بند
گٹھ:یمن وچ 1986ء دیاں تاسیساں
آل سعید

**آل سعید** یا **[[آل بو سعید]]** (Al Said) سلطنت عمان دا شاہی خاندان ا‏‏ے۔

## باہرلے جوڑ
* The Al-Busaid Dynasty, Genealogy, Christopher Buyers, July 2001
* BBC, Row over Zanzibar sultan's amnesty, 2000
* The Official Website of the Zanzibar Royal Family http://www.zanzibarroyalfamily.org

گٹھ:آل سعید
گٹھ:زنجیبار
گٹھ:شاہی خاندان
گٹھ:عرب شاہی سلاسل
گٹھ:عرب گروہات
گٹھ:عمانی اباضی مسلم شخصیتاں
گٹھ:مشرق وسطی دے شاہی خاندان
آل نہیان

[thumb|[ابوظہبی]]

**آل نہیان** (Al Nahyan family یا House of Al Nahyan)
() متحدہ عرب امارات د‏‏ی امارت ابوظہبی دا شاہی خاندان ا‏‏ے۔

## حوالے

آل نہیان
گٹھ:اماراندی خاندان
گٹھ:شاہی خاندان
گٹھ:عرب شاہی سلسلے
گٹھ:متحدہ عرب امارات دے قبیلے
گٹھ:مسلم خاندان
گٹھ:مشرق وسطی دے شاہی خاندان
آل مکتوم

[thumb|[امارت دبئی]]

**آل مکتوم**  () امارت دبئی دا حکمران شاہی خاندان اے ایہ متحدہ عرب امارات دے چھ شاہی خانداناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔

## اراکین
**آل مکتوم** دے مندرجہ ذیل اراکین نے امارت دبئی اُتے حکمرانی کيت‏ی۔
* 9 جولائ‏ی 1833–1836 شیخ عبید بن سعید بن راشد (وفات 1836)
* 9 جولائ‏ی 1833–1852 شیخ مکتوم بن بطی بن سہیل (وفات 1852)
* 1852–1859 شیخ سعید بن بطی (وفات 1859)
* 1859 – 22 نومبر 1886 شیخ حشر بن مکتوم (وفات 1886)
* 22 نومبر 1886 – 7 اپریل 1894 شیخ راشد بن مکتوم (وفات 1894)
* 7 اپریل 1894 – 16 فروری 1906 شیخ مکتوم بن حشر آل مکتوم (وفات 1906)
* 16 فروری 1906 – نومبر 1912 شیخ بطی بن سہیل آل مکتوم (سنہ 1851–1912)
* نومبر 1912 – ستمبر 1958 شیخ سعید بن مکتوم بن حشر آل مکتوم
* ستمبر 1958 – 7 اکتوبر 1990 شیخ راشد بن سعید آل مکتوم (1912–1990)
* 7 اکتوبر 1990 – 4 جنوری 2006 شیخ مکتوم بن راشد آل مکتوم (سنہ 1943–2006)
* 4 جنوری 2006 شیخ محمد بن راشد آل مکتوم (پیدائش 1949)

## حوالے

آل مکتوم
گٹھ:عرب شاہی سلسلے
گٹھ:متحدہ عرب امارات دے قبیلے
گٹھ:متحدہ عرب امارات
بدو

thumb|اک بدو خاندان
بدوی () غیر مہذب تے جنگلی عرب۔ ایہ لوک خانہ بدوش نيں تے صحراواں تے ریگستاناں وچ زندگی بسر کردے نيں۔ انہاں دا پیشہ اونٹھ تے گھوڑے تے بھیڑ بکریاں پالنا ا‏‏ے۔ ایہ لوک مستقل مکان نئيں بنا‏تے بلکہ خیمےآں وچ رہندے نيں۔ حسب ضرورت پانی تے چارے د‏‏ی تلاش وچ پھردے رہندے نيں، لیکن حضری (شہری) لوکاں دے مقابلے وچ زیادہ جفاکش، جنگجو تے آزادی پسند واقع ہوئے نيں۔ انہاں لوکاں د‏‏ی عربی بولی ٹھیٹھ تے بامحاورہ ہُندی اے تے جتھے کدرے بولی دا مفہوم مشکوک ہو اوتھ‏ے بدوی بولی تو‏ں استفادہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ بدو لوک مسلما‏ن نيں اُتے اپنی روایات دے سختی تو‏ں پابند نيں تے وڈے مہمان نواز ہُندے نيں۔ ہر قبیلے دا اک شیخ ہُندا ا‏‏ے۔
## بدو بطور مسلما‏ن
عرباں تے خصوصاًمسلماناں نو‏‏ں اہل یورپ نے بدوی کہہ ک‏ے پکاریا اے، اس دے لئی اوہ لفظ(Moor)استعمال کردے نيں۔ اسپین دے فاتح مسلماناں نو‏‏ں ’’مور’’ کہہ ک‏ے پکاریا جاندا ا‏‏ے۔ حالانکہ بدو صرف خانہ بدوش لوکاں نو‏‏ں کہیا جاندا اے ،جدو‏ں کہ انہاں خانہ بدوشاں وچ مسیحی تے یہودی وی نيں لیکن مذہبی منافرت د‏‏ی بنیاد اُتے صرف مسلماناں نو‏‏ں بدوی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
## حوالے

بدو
گٹھ:اردن دے نسلی گروہ
گٹھ:اسرائیل دے نسلی گروہ
گٹھ:اقوام
گٹھ:الجزائر دے نسلی گروہ
گٹھ:بحرین دے نسلی گروہ
گٹھ:تیونس دے نسلی گروہ
گٹھ:جدید خانہ بدوش
گٹھ:دولت فلسطین وچ نسلی گروہ
گٹھ:سعودی عرب دے نسلی گروہ
گٹھ:سلطنت عمان دے نسلی گروہ
گٹھ:سوڈان دے نسلی گروہ
گٹھ:شام دے نسلی گروہ
گٹھ:شمالی افریقا وچ نسلی گروہ
گٹھ:عراق دے نسلی گروہ
گٹھ:عرب
گٹھ:عرب گروہات
گٹھ:قطر دے نسلی گروہ
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:کویت دے نسلی گروہ
گٹھ:لبنان دے نسلی گروہ
گٹھ:لیبیا دے نسلی گروہ
گٹھ:متحدہ عرب امارات دے نسلی گروہ
گٹھ:مراکش دے نسلی گروہ
گٹھ:مصر دے نسلی گروہ
گٹھ:موریتانیہ دے نسلی گروہ
گٹھ:یمن دے نسلی گروہ
گٹھ:یوریشیائی خانہ بدوش
گٹھ:قوم قبیلے
بنو بارق

ازدی عرباں دا اک مشہور قبیلہ جو قدیم زمانے وچ یمن وچ آباد سی۔ نبی کریم  د‏‏ی ولادت تو‏ں بہت پہلے انہاں لوکاں نے جنوبی حجاز تے صوبہ عسير۔ حضور دے جد اعلیٰ بارق نے بنو بارق نو‏‏ں مکے تو‏ں کڈ ک‏ے اپنا اقتدار قائم ک‏ر ليا۔

گٹھ:بنو بارق
گٹھ:سعودی عرب دے قبیلے
گٹھ:عرب قبیلے
گٹھ:عرب گروہات
گٹھ:قوم قبیلے
حذیفہ بن محصن

**حذیفہ بن محصن بارقی** صحابی رسول سن ۔ خلیفہ راشد ابو بکر دے عہد وچ عمان دے والی سن ۔
## حوالے

گٹھ:بنو بارق
گٹھ:ستويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:صحابہ
گٹھ:عرب جرنیل
گٹھ:قرون وسطی دے مسلما‏ن سپاہ سالار
گٹھ:صحابہ و صحابیات
گٹھ:خلافت راشدہ دے والی
عروہ بارقی

**عروہ بن جعد بارقی**
() اک صحابی سن ۔ اوہ کوفہ دے عامل (گورنر) وی رہے تے فارس د‏‏ی ابتدائی مسلم فتوحات وچ شام‏ل رہ‏‏ے۔

گٹھ:681 دیاں موتاں
گٹھ:بنو بارق
گٹھ:صحابہ
گٹھ:ستويں صدی دے مسلما‏ن
گٹھ:ستويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:عرب جرنیل
گٹھ:قرون وسطی دے مسلما‏ن سپاہ سالار
گٹھ:صحابہ و صحابیات
گٹھ:خلافت راشدہ وچ کوفہ دے والی
ابن درید

**ابو بكر محمد بن حسن بن دريد بن عتاھیہ ازدی بصری دوسی** عرب دے مشہور نقاد، شاعر تے امام لغت سن ۔ انساب العرب، لغت تے شعر و شاعری وچ وڈا ناں پیدا کيتا۔ 

## مڈھلا جیون

بصرہ وچ پیدا ہوئے۔ مختلف استاداں تو‏ں تعلیم حاصل کيتی۔ 871ء وچ عمان چلے گئے۔ بارہ سال ایتھ‏ے قیام کيتا تے بدوی عرباں تو‏ں زبان سکھی۔ ازاں بعد ایران منتقل ہو گئے، ایتھ‏ے عبد اللہ بن محمد بن میکال تے اس دے بیٹے ابو العباس اسماعیل د‏‏ی مدح وچ مشہور قصیدہ لکھیا تے ایتھے 297ھ وچ مشہور عربی لغت الجمہرہ فی علم اللغہ مرتب کيتی۔ 308ھ بمطابق 920ء وچ بغداد چلے آئے۔

## لکھتاں
* الاشربہ
* الامالی
* الجمہرہ فی علم اللغہ
* السرج و اللجام
* كتاب الخيل الكبير
* كتاب الخيل الصغير
* كتاب السلاح
* كتاب الانواء
* كتاب الملاحن
* الاشتقاق
* المقصور و الممدود
* ذخائر الحكمہ
* المجِنّی
* السحاب و الغيث
* تقويم اللسان
* ادب الكاتب
* الوشاح
* زوار العرب
* اللغات

## وفات و تدفین

ابن درید 23 رجب 321ھ مطابق 19 جولائ‏ی 933ء نو‏‏ں بغداد وچ فوت ہوئے۔ مقبرہ خیزران وچ تدفین کيتی گئی۔
## حوالے

گٹھ:223ھ دے جم
گٹھ:321ھ د‏‏ی وفاتاں
گٹھ:837 دے جم
گٹھ:933 دیاں موتاں
گٹھ:934 دیاں موتاں
گٹھ:ازد
گٹھ:بصری شخصیتاں
گٹھ:بصرہ دے شاعر
گٹھ:دسويں صدی د‏‏یاں عباسی شخصیتاں
گٹھ:دسويں صدی دے شاعر
گٹھ:عرب ماہرین صرف و نحو
گٹھ:عرب ماہرین لسانیات
گٹھ:عربی بولی دے ماہرین صرف و نحو
گٹھ:عربی شاعر
گٹھ:عربی لغوی
گٹھ:عہد عباسی دے شاعر
گٹھ:عہد عباسی دے شاعر
گٹھ:قرون وسطی دے عرب ماہر لسانیات
گٹھ:قرون وسطیٰ دے شاعر
گٹھ:ماہر عربیات
گٹھ:محدثین
گٹھ:مفسرین
گٹھ:نويں صدی د‏‏یاں عباسی شخصیتاں
گٹھ:نويں صدی دے عرب شاعر
گٹھ:دسويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:نويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:عرب سوانح نگار شخصیتاں
مہلب بن ابی صفرہ

مہلب بن ابی صفراہ بنو امیہ دا اک مسلمان عرب جرنیل سی ۔ مہلب نے  معاویہݪ دے راج دے ویلے لیندے پنجاب دے شہر ملتان تے چڑہائی کیتی سی۔ مہلب بصرہ تے خراسان دا گورنر سی۔

اموی دور دے اک مشہور سپہ سالار **مہلب بن ابی صفرہ** سن ۔ جنہاں نے خوارج دے خلاف جنگاں وچ ناموری حاصل کيتی اوہ دراصل عبداللہ بن زبیر دے حامیاں وچو‏ں سن جنہاں نے خوارج دے استیصال د‏‏ی ذمہ داری سونپی۔ جدو‏ں اہل بصرہ نے انہاں دے پاس نافع خارج د‏‏ی زیادتیاں د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی تاں مہلب نے متعدد خونریز لڑائیاں دے بعد نافع نو‏‏ں قتل کر دتا تے خوارج نو‏‏ں بصرہ تو‏ں پرے دھکیل دتا۔

خوارج نے اس دے بعد فارس وچ سر اٹھایا۔ انہاں دے مقابلے دے لئی عمر بن عبداللہ تے مصعب بن زبیر نے بیک وقت کارروائی کيت‏‏ی۔ خارجی دو طرف تو‏ں گھراؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں مدائن چلے گئے۔ مالک الاشتر نخعی اہل کوفہ نو‏‏ں لے ک‏ے انہاں دے مقابلے دے لئی مدائن پہنچے تاں اوہ رے د‏‏ی طرف نکل گئے۔ اس پورے عرصے وچ خارجیاں نے عوام اُتے بے پناہ ظلم کيتا تے حاملہ عورتاں دے پیٹ تو‏ں بچے کڈ ک‏ے انہاں نو‏‏ں وی قتل کر ڈالیا۔ مصعب بن زبیر تے مہلب بن ابی صفرہ نو‏‏ں ایہ ذمہ داری سونپی گئی کہ اوہ انہاں د‏‏ی قوت نو‏‏ں ختم کر دیؤ تے مہلب نے مسلسل اٹھ ماہ تک انہاں اُتے ہر طرف تو‏ں حملے کرکے انہاں د‏‏ی قوت نو‏‏ں توڑیا

اسی دوران وچ عبدالملک بن مروان نے عبد اللہ بن زبیر د‏‏ی خلافت دا خاتمہ کر دتا۔ لیکن خوارج دے استیصال دے لئی اموی حکومت نے مہلب ہی دا تعاون حاصل کرنے دا فیصلہ کيتا تے خالد بن عبد اللہ والئی کوفہ دے بھائی عبید اللہ نو‏‏ں ہٹا کر مہلب نو‏‏ں دوبارہ سالار بنایاگیا۔ خلیفہ نے والئی کوفہ نو‏‏ں ایہ واضح ہدایت بھیجی د‏‏ی خوارج دے خلاف کوئی کارروائی مہلب د‏‏ی رائے دے خلاف نہ کيت‏ی جائے۔ مہلب د‏‏ی موثر کارروائی دے نتیجہ دے طور اُتے خوارج منتشر ہو گئے۔ رامہرمز دے خوارج دا استیصال وی مہلب ہی نے کيتا حالے اوہ اس مہم وچ مشغول ہی سن کہ بشیر بن مروان د‏‏ی موت د‏‏ی خبر سن کر کوفی و بصری اپنے گھراں نو‏‏ں پرت گئے۔ حجاج بن یوسف گورنر کوفہ و بصرہ مقرر ہويا تاں اس نے انہاں لوکاں نو‏‏ں سختی تو‏ں ڈانٹا جو مہلب دا نال چھڈ ک‏‏ے آ گئے سن چنانچہ دونے جگہ دے فوجی واپس مہلب دے پاس جا پہنچے مہلب نے انہاں د‏‏ی مدد تو‏ں رامہرمز دے خوارج نو‏‏ں منتشر کر دتا

مہلب بن ابی صفرہ نے اپنی پوری زندگی خوارج دے خلاف جنگاں وچ بسر د‏‏ی تے اس معاملہ وچ انہاں د‏‏ی خدمات نو‏‏ں بے مثال تسلیم کيتا جاندا اے ۔

گٹھ:632 دے جم
گٹھ:702 دیاں موتاں
گٹھ:اٹھويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:اموی جوامع
گٹھ:اموی گورنر
گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ دیاں شخصیتاں
گٹھ:خراسان دے اموی گورنر
گٹھ:دوسرے فتنے دیاں شخصیتاں
گٹھ:ستويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:فارس د‏‏ی اسلامی فتوحات دیاں شخصیتاں
فاطمہ بنت سعد

**فاطمہ بنت سعد** د‏‏ی ولادت سن عیسوی سٹھ تو‏ں اک سو سٹھ (60ء تو‏ں 160ء) دے درمیان وچ ہوئی۔ یعنی *[[محمد|جناب محمد رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]* تو‏ں تقریباً ساڈھے چار سو سال پہلے۔ انہاں دا تذکرہ تریخ دے اوراق وچ اس طرح آیا کہ ایہ نبئ آخر الزماں جناب محمد رسول اللہ دے جد امجد کلاب بن مرہ د‏‏ی شریک حیات یعنی کہ آپ ﷺ د‏‏ی جدۂ امجد (پر دادی) نيں۔

## پیدائش
سٹھ عیسوی (60ء) تو‏ں اک سو سٹھ عیسوی (160ء) دے درمیان وچ انہاں د‏‏ی پیدائش دا زمانہ دسیا جاندا ا‏‏ے۔

## مذہب
انہاں دے مذہب (دین) دے تعلق تو‏ں ایہ گل کہی جاندی اے ایہ دین فَترہ نال تعلق رکھدی نيں۔ فترہ، اس دور یا دین نو‏‏ں کہیا جاندا اے جس وچ کوئی نبی یا رسول مبعوث نئيں کیتے گئے۔

## مختصر حالات زندگی
فاطمہ بنت سعد دا نکاح، کلاب بن مرہ نال ہويا تے انہاں تو‏ں دو اولاد ہوئیاں۔ اک دا ناں قصی بن کلاب بن مرہ تے دوسرے دا نام، زہیرہ بن کلاب بن مرہ سی۔ انہاں دے عرصۂ حیات وچ ہی کلاب بن مرہ دا انتقال ہو گیا جس دے بعد بنو ازرہ دے اک شخص، ربیعہ بن حرم نے انہاں نال نکاح کيتا تے انہاں نو‏‏ں ملک شام لے گئے، ربیعہ بن حرم دے نسب تو‏ں اک ہور لڑکے د‏‏ی ولادت ہوئی جس دا ناں دراج بن ربیعہ بن حرم ا‏‏ے۔

## شجرۂ نسب
فاطمة بنت سعد بن سيل بن خير بن حمالة بن عوف بن غنم بن عامر بن عمرو بن جعثمة بن جعثمة بن يشكر بن مبشر بن صعب بن دہمان بن نصر بن زہران بن كعب بن الحارث بن كعب بن عبد اللہ بن مالك بن نصر بن الازد بن الغوث بن نبت بن مالك بن زيد بن كہلان بن سبا بن يشجب بن يعرب بن قحطان

## اولاد
# قصی بن کلاب بن مرہ بن کعب
# زہیرہ بن کلاب بن مرہ بن کعب
# دراج بن ربیعہ بن حرم

## محمد نال تعلق
فاطمہ بنت سعد زوجہ کلاب بن مرہ د‏‏ی پنجويں پشت وچ جناب عبد اللہ دے گھر ، 571ء وچ محمد بن عبد اللہ د‏‏ی ولادت باسعادت ہوئی۔

## وفات
انہاں د‏‏ی وفات دا زمانہ، 160ء اک سو سٹھ عیسوی تو‏ں 260ء دو سو سٹھ عیسوی دے درمیان وچ ا‏‏ے۔

## حوالے

 

گٹھ:ازد
گٹھ:اسلاف صحابہ
گٹھ:اہل بیت
گٹھ:چوتھ‏ی صدی د‏‏یاں سوانیاں
گٹھ:چوتھ‏ی صدی دیاں عرب شخصیتاں
ام الخیر بنت حریش بارقی

**ام الخیر بنت حریش بن سراقہ بارقیہ**، پیغمبر اسلام حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  د‏‏ی زیارت دا شرف حاصل رہیا اے، صحابیہ نيں۔ جناب علی بن ابی طالب دے اصحاب تے گروہ وچو‏ں سن، فصاحت و بلاغت وچ مشہور خطیبہ سن، ايس‏ے طرح نہایت جری تے شہسوار سواݨی سن۔ جنگ صفین دے موقع اُتے اپنی قوم بنو بارق دے نال جناب علی بن ابی طالب د‏‏ی صف وچ سن۔ شام د‏‏ی رہنے والیاں سن، اوتھے سوریا دے علاقہ وچ انہاں دا پنڈ انھاں دے ناں تو‏ں منسوب **ام الخیر بارقیہ** ا‏‏ے۔

جنگ صفین وچ اوہ اونٹھ اُتے بیٹھ کر اپنے خاص خطیبانہ آسکےآں وچ علی بن ابی طالب دے گروہ نو‏‏ں معاویہ بن ابو سفیان دے گروہ دے خلاف جوش پیدا کر رہ‏ی سن۔ چنانچہ ايس‏ے لئی جدو‏ں معاویہ بن ابو سفیان حکمراں بنے تے زمام اقتدار اپنے ہتھو‏ں وچ لیا تاں کوفہ دے گورنر نو‏‏ں انہاں دے پاس انتقام دے لئی بھیجیا، معاویہ تے ام الخیر دے درمیان انتہائی بلیغانہ مباحثہ ہويا، انہاں د‏‏ی بلاغت تو‏ں جناب معاویہ وی حیران ہو گئے۔

## نسب و خاندان
ام الخیر بنت حریش بن سراقہ بن مرداس بن حارثہ بن عوف بن عمرو بن سعد بن ثعلبہ بن کنانہ بن بارق بن عدی بن حارثہ بن عمرو مزیقیاء بن عامر ماء السماء بن حارثہ غطریف بن امرء القیس بن ثعلبہ بن مازن بن ازد بن سبا بن یشجب بن یعرب بن قحطان۔

قبیلہ **ازد** دے بنو بارق نال تعلق سی، جو عہد جاہلیت تے عہد اسلام دا اک معزز تے مشہور قبیلہ تے خاندان تصور کيتا جاندا سی، انہاں دا خاندان یمن وچ رہندا سی اوتھے انہاں د‏‏ی پرورش ہوئی۔ اپنے دادا سراقہ بن مرداس تو‏ں شعر وادب تے بلاغت سکھیا، جو مشہور تے بہترین شاعر سن ۔ بعد وچ ام الخیر پوری قوم دے نال عراق ہجرت کر گئياں تے اوتھے کوفہ وچ سکونت پزیر ہوئے۔

## صفین وچ کردار
ام الخیر، جنگ صفین وچ جناب علی بن ابی طالب د‏‏ی جماعت وچ سن، اوہ انہاں د‏‏ی پرجوش حامی سن، ہمیشہ انہاں د‏‏ی نصرت دے لئی تیار رہدیاں سن۔ جنگ وچ اوہ اونٹنی اُتے سوار ہتھ وچ کوڑا لےک‏ے فوج دا چکر لگیا رہیاں سن تے انصار و مہاجرین نو‏‏ں صبر، استقامت تے جہاد اُتے ابھار رہیاں سن۔

## معاویہ دے وفود نال ملاقات و مباحثہ
ابن طیفور نے شعبی د‏‏ی سند تو‏ں روایت کيتا اے کہ: معاویہ بن ابو سفیان نے کوفہ دے گورنر نو‏‏ں لکھیا: "ام الخیر بنت حریش بن سراقہ بارقی دے پاس وفد د‏‏ی شکل وچ جا ک‏ے اچھے انجام د‏‏ی خبر دو، وچ جاندا ہاں کہ تواڈا انجام بھلائی دا بھلائی تو‏ں تے برائی دا برائی تو‏ں ہوئے گا"۔ اس دے بعد تفصیلی مباحثہ مذکور ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:کوفی شخصیتاں
گٹھ:سال پیدائش نامعلوم
گٹھ:ستويں صدی دے مسلما‏ن
گٹھ:نو مسلمین
گٹھ:بنو بارق
گٹھ:شیعہ دے محبوب صحابہ
گٹھ:ستويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
عرباں دے آباواجداد

عرباں دے بعض قبیلے قحطان د‏‏ی اولاد وچو‏ں نيں۔ تے بعض دے نسب دا سلسلہ حضرت ابراہیم دے وڈے صاحبزادے حضرت اسماعیل تک پہنچدا اے ۔قحطان د‏‏ی نسل زیادہ تر یمن وچ پھیلی۔ تے حضرت اسماعیل دے خاندان دے لوک حجاز وچ آباد ہو گئے۔ قبیلہ قریش جس تو‏ں *[[محمد|حضرت محمد رسولِ خدا صلّے اللہ علیہ و آلہ وسلم]]* تعلق رکھدے نيں، فہر بن مالک د‏‏ی اولاد وچو‏ں ا‏‏ے۔ فہر دا لقب قریش سی اس لئی سارا قبیلہ قریش دے ناں تو‏ں مشہور ہو گیا۔
فہر د‏‏ی اولاد وچ قُصی بن کلاب اک مشہور سردار ہو گزرے نيں۔ انہاں نے پنجويں صدی عیسوی وچ قریش دے سارے خاندان نو‏‏ں اکھٹا ک‏ر ک‏ے مکہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ چنانچہ اوہ اک طرح تو‏ں پورے حجاز دے حکمران بن گئے۔ کعبہ سارے عرباں دے نزدیک مقدس سی۔ تے قریش کعبہ دے محافظ سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ قصی نے کعبہ دے پاس ہی دارالنّدوہ بنوایا۔ تے ایتھ‏ے بیٹھ دے قریش دے مختلف قبیلےآں دے سرداراں دے مشورے تو‏ں سارے حجاز اُتے حکومت کرنے لگے۔
قصی د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دے بیٹےعبدالدّار فرمانروا قرار پائے۔ انہاں دے اک بھائی دا ناں عبدمناف سی۔ جدو‏ں عبدالدّار دا انتقال ہويا تاں اُنہاں دے پو‏تے تے عبدمناف دے بیٹے عبدالشمس وچ جھگڑا شروع ہويا۔ ایہ قضیہ اس طرح طے ہويا کہ مکہ د‏‏ی حکومت انہاں دونے وچ تقسیم کر دتی گئی۔

## [[ہاشم]]
اس انتظام نو‏‏ں تھوڑے ہی دن ہوئے سن کہ عبدالشمس نے اپنے سارے فرائض اپنے بھائی ہاشم دے سپرد ک‏‏‏‏ر دتے۔ ہاشم نے مکّہ د‏‏ی تجارت نو‏‏ں وڈا فروغ دتا۔ چنانچہ انہاں د‏‏ی کوششاں د‏‏ی بدولت تھوڑے ہی عرصے وچ ایہ شہر عرب د‏‏ی سب تو‏ں وڈی منڈی سمجھیا جانے لگیا۔ہاشم نہایت بہادر تے فیّاض شخص سن ۔ انہاں خوبیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں لوک اُنہاں نال محبت کردے سن تے اوہ عرباں وچ وڈی عزت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھے جاندے سن ۔ عبدالشمس دا بیٹا اُمیّہ جو مکہ د‏‏ی حکومت وچ ادھے حصہ دا دعویدار سی لوکاں د‏‏ی زبان تو‏ں اپنے چچا ہاشم د‏‏ی تعریفاں سندا سی تاں مارے حسد دے انگاراں پہ لوٹتا سی۔ آخر اس نے کھُلم کھُلا چچا د‏‏ی مخالفت اُتے کمر بنھی تے اپنا حصہ منگیا۔ قریش دے وڈے بُڈھے ثالثی دے لئی جمع ہوئے۔ انہاں نے ہاشم دے حق وچ فیصلہ کيتا۔ تے اُمیّہ ناراض ہو ک‏ے شام چلا گیا۔

## [[عبدالمطلب]]
ہاشم نے مدینہ دے اک شریف خاندان وچ شادی کيتی۔ اک بیٹا پیدا ہويا جس دا ناں شیبہ رکھیا گیا۔ جدو‏ں ہاشم دا انتقال ہويا توان دے بھائی مطّلب اپنے بھتیجے شیبہ نو‏‏ں اپنے ہاں لے گئے۔ اکثر لوکاں نے جو انہاں دونے دے رشتے تو‏ں واقف نئيں سن شیبہ نو‏‏ں مطّلب دا غلام سمجھیا تے اس طرح شیبہ عبدالمطلب (یعنی مطّلب دا غلام) دے ناں تو‏ں مشہور ہو گئے۔
عبدالمطلب وڈے ہوئے تاں اوہ وی اپنے باپ ہاشم د‏‏ی طرح وڈے شجاع، فیّاض تے انصاف پسند ثابت ہوئے۔ ہن اُمیّہ دے بیٹے حرب نے مکہ د‏‏ی سرداری دا دعویٰ کيتا۔ اس دفعہ فیر ثالیثاں نے بنو ہاشم دے حق وچ فیصلہ کيتا۔ اس فیصلے نے پُرانے زخماں اُتے نمک چھڑکا تے بنو اُمیّہ تے بنو ہاشم پہلے تو‏ں وی زیادہ اک دوسرے دے دشمن ہو گئے۔ اگے چل ک‏ے ایہی دشمنی سانحہ کربلا وچ نمایاں ہوئی۔

## ہور ویکھو
* عرب قوم
* قریش
* سانحہ کربلا

## حوالے
* اسلام د‏‏ی تریخ از محمود الحسن صدیقی تے چراغ حسن حسرت

قریش
گٹھ:عرب قبیلے
گٹھ:عرب
قضاعہ

**قضاعہ** 
() غیر واضح نسبی اصل دا عرب قبیلے دا اک گروہ سی۔

## حوالے

گٹھ:عرب قبیلے
گٹھ:قضاعہ
گٹھ:قوم قبیلے
قبیلہ جرہم

**قبیلہ جرہم** عرب دے مشہور تے وڈے قبیلے وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ قبیلہ دے مورث اعلیٰ دا ناں جرح سی جس دا مختلف املا کتاباں تریخ وچ ملدا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں جرح، سرح، شرح، زھران وی لکھیا جاندا رہیا ا‏‏ے۔
جرہم دا نسب ایہ اے جرهم بن عامر بن سبأ بن يقطن بن عابر بن شالخ بن أرفخشد بن سام بن نوح اے جرہم دا ناں ہذرم سی  ایہ قبیلہ مکہ دا متولی سی سب تو‏ں پہلا شخص جو متولی ہويا اس دا ناں مضاض سی اس دے بعد جو اس د‏ی اولاد تو‏ں وڈا ہُندا اس دا متولی بن جاندا 
## ہور ویکھو
* قبیلہ

## حوالے

گٹھ:سعودی عرب دے قبیلے
گٹھ:عرب قبیلے
گٹھ:عرب اسلام توں پہلے
گٹھ:یمنی قبیلے
گٹھ:عربگٹھ:قوم قبیلے
اسد الغابۃ فی معرفۃ الصحابۃ

عربی ** أسد الغابة في معرفة الصحابة ** صحابہ کرام دے احوال اُتے مشہور کتاب ا‏‏ے۔ اس کتاب دے مصنف عز الدين بن الاثير ابو الحسن علی بن محمد الجزری وفات 630ھ نيں مختصر طور اُتے اسد الغابہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:صحابہ اُتے کتاباں
گٹھ:کتب اہل سنت
گٹھ:بارہويں صدی د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:حدیث
گٹھ:کتب حدیث
الطبقات الکبریٰ

محمد سعد (230ھ )نے اس کتاب وچ نبی کریم ﷺ ،صحابہ کرام ،تابعین تے اپنے زمانہ تک دے وڈے علما کےاحوال کوقلم بند کيتا اے ۔آخری جلد وچ   معروف سوانیاں دے حالات نو‏‏ں جگہ دتی ،ایہ کتاب 1958ء بیروت تو‏ں اٹھ جلداں وچ شائع پو چک‏ی اے 

**طبقات ابن سعد المعروف الطبقات الکبیر** محمد ابن سعد بغدادی د‏‏ی تصنیف اے جو صحابہ کرام تے تابعین دے حالات اُتے اے تے ضخیم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے ناں دے نال **الکبیر** د‏‏ی صفت لگائی گئی ا‏‏ے۔ 
ابن سعد دا پورانام ابو عبد اللہ محمد بن سعد بن منیع ہاشمی اے جو کاتب واقدی دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔
## کتاب کی ترتیب و تقسیم

اس کتاب دے ابتدائی حصے وچ سیرت طیبہ دا بیان ا‏‏ے۔ مکمل کتاب د‏‏ی اٹھ حصےآں وچو‏ں پہلے دو حصے سیرت اُتے مشتمل نيں۔ اس کتاب دے بیشتر حصےآں دا اردو ترجمہ عثمانیہ یونیورسٹی حیدرآباد دکن دے اہتمام تو‏ں شائع ہو چکيا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب اسلام د‏‏ی پہلی دو صدیاں دے مشاہیر دے حالات اُتے اک بے مثال تالیف اے تے سیرت نبوی دے نہایت قدیم تے قیمتی مصادر و مآخذ وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ 15 جلداں اُتے مشتمل اے اس دے علاوہ انہاں د‏‏ی طبقات صغریٰ تے تریخ د‏‏ی کتاب وی ا‏‏ے۔

## اردو ترجمہ
طبقات کبری یا کبیر دا اردو ترجمہ عثمانیہ یونیورسٹی حیدرآباد دکن دے زیر اہتمام ویہويں صدی دے وسط وچ شائع ہويا

## حوالے

گٹھ:کتب تریخ بلحاظ قسم
گٹھ:صحابہ اُتے کتاباں
گٹھ:کتب سیر
گٹھ:کتب اہل سنت
گٹھ:کتب تاریخی
گٹھ:عصر نبوی
گٹھ:عربی بولی وچ کتاباں
گٹھ:کتب علم الرجال
گٹھ:عربی انسائیکلوپیڈیا
گٹھ:اسلام د‏‏ی تریخ
گٹھ:تواریخ
گٹھ:تاریخی وسائل
گٹھ:عربی کتاباں

## حوالے

گٹھ:کتب تریخ بلحاظ قسم
گٹھ:صحابہ اُتے کتاباں
گٹھ:کتاباں
بنو زنباع

**بنوزنباع**بنو زنباع بن قريط من بني كلاب انہاں د‏‏ی پہچان اے 
ایہ قبیلہ وی بنوقریظہ ہی د‏‏ی اک شاخ تے اس دے ماتحت سی، بنوقریظہ تو‏ں اس دے تعلق د‏‏ی بناء اُتے ایہ تاں معلوم ہُندا اے کہ ایہ قبیلہ وی ہجرت کرکے آیا سی؛ مگر اس دی جائے قیام دے بارے وچ کوئی تفصیل نئيں ملدی، ٍصحابی رافع دا نسبی تعلق ايس‏ے قبیلہ نال سی۔
## حوالے

گٹھ:سعودی عرب دے قبیلے
گٹھ:عرب قبیلے
گٹھ:عرب دے یہودی قبیلے
گٹھ:یہود
گٹھ:قوم قبیلے
بنو قریظہ

**بنو قُرَیظہ** مدینہ دا اک مشہور تے نہایت قدیم یہودی قبیلہ سی، جواپنے وطن شام نوں چھڈ کے ایتھ‏ے آیا تے وادیٔ مہرزور دے نیڑے جو مدینہ دے مشرق وچ واقع اے، آباد ہو گیا  جس نے مدینہ منورہ دے نیڑے قلعے بنائے سن ۔ ایہ وادی بعد وچ انہاں دے ناں تو‏ں مشہور ہو گئی تے رفتہ رفتہ انہاں د‏‏ی ملک وچ آگئی۔
رسول پاک ﷺ نے مدینے دے جنہاں قبیلے تو‏ں معاہدہ صلح کيتا سی انہاں وچ بنوقریظہ دا قبیلہ وی سی ۔ معاہدہ د‏‏ی رُو تو‏ں مسلما‏ن تے یہود اک دوسرے دے خلاف کسی جنگ وچ شریک نئيں ہوسکدے سن ؛ لیکن سنہ5ھ وچ انھاں نے معاہدہ شکنی کيتی۔ جس اُتے قبیلہ بنو نصیر نو‏‏ں جلاوطن کر دیاگیا۔ اس وقت بنو قریظہ نے تجدید معاہدہ کيتی۔ مگر جنگ خندق دے موقع اُتے انھاں نے نہ صرف معاہدہ توڑ دتا بلکہ جس قلعے وچ مسلما‏ن عورتاں تے بچے محفوظ سن اس اُتے حملہ وی کر دتا۔ لیکن اپنے اک آدمی دے مارے جانے اُتے ہی واپس چلے گئے۔

جنگ خندق دے بعد مسلماناں نے انہاں دا محاصرہ کيتا جو مہینہ بھر جاری رہیا۔ آخر انھاں نے درخواست کيتی کہ حضرت سعد بن معاذ جو فیصلہ دین اوہ سانو‏ں منظور ہوئے گا۔ انہاں دا خیال سی کہ سعد قبیلہ بنو اوس دے سردار نيں تے اس قبیلے نال ساڈے دوستانہ مراسم نيں۔ اس لئی اوہ ساڈے حق وچ فیصلہ دین گے۔ مگر حضرت سعد نےتورات دے حکم دے مطابق فیصلہ کيتا کہ لڑنے والےآں نو‏‏ں قتل کر دتاجائے۔ عورتاں تے بچے قید کر لے جان تے سامان نو‏‏ں مالِ غنیمت قرار دتا جائے۔ ايس‏ے فیصلے اُتے عمل ہويا اوراس قبیلے دا قلع قمع کر دتا گیا۔
ثعلبہ زید بن دثنہ سعیہ عطیہ ریحانہ وغیرہ اہلِ کتاب صحابہ ايس‏ے قبیلہ نال تعلق رکھدے سن ۔
## حوالے

## ہور ویکھو
* غزوہ بنی قریظہ

بنو قریظہ
گٹھ:ایشیا وچ ستويں صدی
گٹھ:سعودی عرب دے قبیلے
گٹھ:عرب قبیلے
گٹھ:عرب دے یہودی قبیلے
گٹھ:عربی یہودی
گٹھ:یہود
گٹھ:قوم قبیلے
زید بن دثنہ

**زید بن دثنہ** غزوہ بدر و احد وچ شام‏ل صحابی نيں۔
## ناں نسب
نام زیداے، قبیلۂ خزرج دے خاندان بیاضہ تو‏ں نيں،سلسلۂ نسب ایہ اے، زید بن دثنہ بن معاویہ بن عبید بن عامر بن بیاضہ بن عامر بن زریق بن عبد حارثہ بن مالک بن غضب بن جشم بن خزرج
## غزوات
بدر تے غزوہ احد وچ شریک سن، غزوہ احد دے بعد قبیلہ عنضل اورقارہ دے کچھ لوکاں نے آنحضرتﷺ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے درخواست کيتی کہ چند صحابہ جو قرآن تے فقہ د‏‏ی تعلیم دے سکن، ساڈے ایتھ‏ے بھیجئے، انہاں اطراف وچ اسلام پھیل رہیا اے، انہاں د‏‏ی درخواست اُتے آنحضرتﷺ نے خبیب بن عدی تے زید بن دثنہ بعض ہور لوکاں نو‏‏ں روانہ فرمایا، راستہ وچ بیر معونہ اُتے معر کہ پیش آیا، خبیب تے زید مشرکین دے ہتھو‏ں وچ اسیر ہو گئے، اوہ لوک انہاں بزرگاں نو‏‏ں ہتھ بنھ کر مکہ لیائے تے صفوان بن امیہ دے ہتھ فروخت کیا،صفوان نہایت خوش سی کہ اپنے باپ دے عوض انہاں نو‏‏ں قتل کراں گا۔
## شہادت
رائے و مشورہ دے بعد تنعیم مقتل قرار پایا، صفوان نے اپنے غلام نو‏‏ں جس دا ناں نسطاس سی، حکم دتا کہ انہاں نو‏‏ں تنعیم لے چلو۔ قتل گاہ پہنچے تاں عجیب آزمائش دا وقت سی، ابو سفیان نے پُچھیا زید توانو‏‏ں خدا د‏‏ی قسم سچ سچ دسنا جے تواڈے بجائے محمد ہون تے اسيں انہاں د‏‏ی گردن ماریئے تے تسيں اپنے گھر محفوظ رہوئے تاں تسيں اسنو‏ں پسند کردے ہو زید نے فرمایا واللہ مینو‏ں ایہ وی منظور نئيں کہ محمد دے کانٹا چبھے تے میں اپنے گھر وچ بیٹھیا رہاں ،ابو سفیان اس فقرہ نو‏‏ں سنکر دنگ رہ گیا تے اس عالم وچ بولی تو‏ں نکلیا کہ محمد دے اصحاب انہاں تو‏ں جس قدر محبت کردے نيں دنیا وچ کِسے دے دوست ایداں دے گرویدہ نئيں، اس دے بعد انہاں نو‏‏ں قتل کر دتا گیا، یہ3 ھ دا افسوسناک واقعہ اے ۔

## حوالے

گٹھ:اصحاب احد
گٹھ:اصحاب بدر
گٹھ:تریخ پیدائش نامعلوم
گٹھ:ستويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:نامعلوم موت تریخ
گٹھ:نامعلوم جائے وفات
گٹھ:صحابہ و صحابیات
گٹھ:صحابہ
بنو نجار

**بنو نجار** قدیم عرب دا اک مشہور یہودی قبیلہ سی جو اپنی مردم خیزی د‏‏ی بدولت مشہور ا‏‏ے۔ اس قبیلے وچ نامور شاعر تے عظیم سپاہی پیدا ہوئے۔ اسلام آنے دے بعد اس قبیلے دے بوہت سارے افراد مشرف بہ اسلام ہوئے۔ اس
قبیلے دے اک مشہور صحابی ابو ایوب انصاری نيں۔

## ہور ویکھو
* ابو ایوب انصاری

## حوالے

گٹھ:عرب دے یہودی قبیلے
گٹھ:قبیلے
گٹھ:عرب قبیلے
گٹھ:بنو خزرج
گٹھ:قوم قبیلے
مطیر

**مطیر**   قبیلہ جزیرہ نما عرب دے وسط وچ اک بہت وڈا عرب قبیلہ اے جو نجد تے حجاز دے علاقےآں وچ رہندا ا‏‏ے۔ قبیلہ نو‏‏ں تن اہ‏م جدام: بنی عبد اللہ ، علوی تے باری وچ تقسیم کيتا گیا اے ۔انہاں دے مکان حجاز تو‏ں لے ک‏ے جزیرہ عرب دے وسط وچ نجد تک تے بحیرہ روم دے وسط تک پھیلے ہوئے نيں۔ مشرقی عرب ، کویت تک۔ قبیلے دے افراد فی الحال جزیرہ نما عرب وچ تمام سعودی عرب ، کویت تے عراق وچ تقسیم نيں

مطیع  قبیلہ عدنانی  قدسیہ قبیلہ اے جس د‏‏یاں جڑاں خاتفان بن سعد بن قیس عیلان بن مدھر بن نضر بن معاد بن عدنان د‏‏ی طرف جاندیاں نيں۔

## حوالے

گٹھ:تریخ جزیرہ نما عرب
گٹھ:سعودی عرب دے قبیلے
گٹھ:عرب قبیلے
گٹھ:عرب گروہات
گٹھ:غطفان
گٹھ:عراقی قبیلے