امام علی دی زندگی دے اہم واقعات

امام علی علیه السلام د‏‏ی زندگی دے اهم واقعات
## حجة الوداع
جدوں نبی اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم  نو‏‏ں حضیرة القدس ”جنت “وچ منتقل ھونے دا یقین ھو گیا توآپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے بیت اللہ الحرام دا حج تے امت دے لئی اک سِدھے راستہ دا معین کرنا لازم سمجھیا،آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) ۱۰ سن ھ وچ آخری حج کر نے د‏‏ی غرض تو‏ں نکلے تے آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے امت دے لئی اپنے اس دنیا تو‏ں آخرت د‏‏ی طرف عنقریب نو‏‏ں چ کرنے دے سلسلہ وچ ایويں اعلان فرمایا :”اِنِّی لَا اَدْرِي لَعَلِّي لَااَلْقَاکُمْ بَعْدَ عَامِیْ ھٰذَا بِھٰذا الْمَوْقِفِ اَبَداً۔۔“”مینو‏ں نئیں معلوم کہ وچ اس سال دے بعداس جگہ تواناں دیکھ سکےآں گا “۔

حجاج خوف و گھبراہٹ دے نال چل پئے اوہ وڈے ھی رنجیدہ سن تے ایہ کہندے جا رھے سن : نبی اکرم(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) اپنی موت د‏‏ی خبر دے رھے نیں  ،نبی(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے انہاں دے لئی ھدایت دا ایسا راستہ معین فرمادتا سی جس تو‏ں اوہ فتنےآں تو‏ں دور رھیںاور ایہ فرماکر انہاں د‏‏ی اچھی زندگی گذرنے د‏‏ی ضمانت لے رھے سن : ”ایھا النَّاسُ، اِنِّیْ تَرَکْتُ فِیْکُمُ الثَّقَلَیْنِ،کِتَابَ اللّٰہِ وَعِتْرَتِيْ اَھْلَ بَیْتِي ۔۔۔“ ۔

”اے لوگو! میں تواڈے درمیان دو گرانقدر چیزاں چھڈے جا رھا نیں  ،کتاب خدا تے میری عترت میرے اھل بیت(ع) نیں  ۔۔۔“۔

کتاب اللہ تو‏ں متمسک رھنا ،اس وچ بیان شدہ احکا‏م اُتے عمل کرنااور اھل بیت نبوت نال محبت دوستی کرناکہ ايس‏ے وچ امت د‏‏ی گمرا ھی تو‏ں نجات ھے حج دے اعمال تمام کرنے دے بعد نبی(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے اک بلیغ خطبہ ارشاد فرمایا جس وچ آپ (صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم)نے اسلامی تعلیمات اوراس دے احکا‏م بیان فرمائے اورآخرماں فرمایا :”لاترجعوا بعدی کفّاراً مُضَلِّلِیْنَ یَمْلِکُ بَعْضُکُمْ رِقَابَ بَعْضٍ اِنِّي خَلَّفْتُ فِیْکُم ْ مَااِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِہِ لَنْ تَضِلُّوْا:کِتَابَ اللّٰہِ وَعِتْرَتيْ اَھْلَ بَیْتِي،اَ لَاھَلْ بَلَّغْتُ؟“۔

”میرے بعد دا فر نہ ھو جانا ،لوکاں نو‏‏ں گمراہ نہ کرنا ،اک دوسرے نال جنگ نہ کرنا ،ماں تواڈے درمیان اوہ چیزاں چھڈ ک‏‏ے جا رھا نیں  جے تسيں اُنہاں تو‏ں متمسک رھوگے تاں ھر گز گمراہ نہ ھو گے :اللہ د‏‏ی کتاب تے میری عترت ،میرے اھل بیت(ع) نیں  ،آگاہ ھو جاؤ کیہ ميں نے(احکا‏م الٰھی ) پہنچا دتا؟“

سب نے اک نال مل ک‏ے بلند آواز وچ کہیا : ہاں۔

آنحضرت(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے فرمایا :”اَللّٰھُمَّ اشْھَدْ ۔۔اِنَّکُمْ مَسْؤُلُوْنَ فَلْیَبْلُغِ الشَّاھِدُ مِنْکُمُ الْغَائِبَ“۔[1]

”خدایا ! گواہ رھنا ۔۔تم حاضرین د‏‏ی ذمہ داری یھے کہ اس پیغام نو‏‏ں غائبین تک پہنچادین “۔ھم اس خطبہ دا کچھ حصہ حیاة الامام امیر المومنین(ع) وچ ذکر چک‏‏ے نیں  ۔

## غدیر خم
حج دے ارکان بجالانے دے بعد نبی(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) تے آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دے نال حج دے قافلے مدینہ د‏‏ی طرف واپس آرھے سن ،جب غدیر خم دے مقام اُتے پھنچے تاں جبرئیل اللہ دے حکم تو‏ں نازل ھوئے کہ آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) اپنے قافلہ نو‏‏ں ايس‏ے مقام اُتے روک کر حضرت علی(ع) نو‏‏ں اپنے بعد اس امت دا خلیفہ تے امام بنا دیجئے تے اس دے انجام دینے وچ بالکل تاخیر نہ فرما ئیںچنانچہ اس وقت ایہ آیت نازل ھو ئی :۔[2]

”اے پیغمبر آپ اس حکم نو‏‏ں پھنچا داں جوآپ دے پروردگار د‏‏ی طرف تو‏ں نازل کيتا گیا ھے، جے آپ نے ایہ نہ کيتا تاں گویا اس دے پیغام نو‏‏ں نھاں پھنچایا تے خدا آپ نو‏‏ں لوکاں دے شر تو‏ں محفوظ رکھے گا “

 رسول اللہ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے اس امر کوبہت اھمیت دتی تے پختہ ارادہ دے نال اُس اُتے عمل دا فیصلہ کيتا آنحضرت(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے اپنے قافلہ نو‏‏ں ايس‏ے گرمی د‏‏ی شدت تو‏ں مرجھائے ھوئے درختاں دے تھلے روک دتا تے دوسرے قافلاں نو‏‏ں وی اوتھے ٹھھر کر اپنے خطبہ سننے د‏‏ی تلقین فرما ئی ،آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے نماز ادا کرنے دے بعد اونٹھاں د‏‏ی کجاواں تو‏ں منبر بنانے دا حکم دیاجب منبر بن دے تیار ھو گیا تاں آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے منبر اُتے جا ک‏ے اک خطبہ ارشاد فرمایاجس وچ اعلان فرمایا کہ جس نے اسلام د‏‏ی راہ وچ مشکلاں برداشت کيتياں تے اس راستہ وچ انہاں دے گمراہ ھونے دا خطرہ سی ميں نے انہاں نو‏‏ں اس خطرے تو‏ں نجات دلا ئی ،فیر اُنہاں تو‏ں ایہ فرمایا:ماں دیکھوںگاکہ تسيں میرے بعد ثقلین دے نال کیواں دا برتاؤ کر و گے ؟“۔

قوم وچو‏ں اک شخص نے پُچھیا :یا رسول اللہ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) ثقلین کيتا ھے ؟

”ثقل اکبر :اللہ د‏‏ی کتاب ھے جس دا اک سرا اللہ عز و جل دے قبضہ قدرت وچ ھے تے دوسرا سرا تواڈے ھاتھاں وچ ھے تسيں اس تو‏ں متمسک رھنا توگمراہ نھاں ھوگے ،اور دوسری چیز ثقل اصغر :میری عترت ھے ،اور لطیف و خبیر خدا نے مینو‏ں خبر دتی ھے کہ ایہ دونے اک دوسرے تو‏ں جدا نھاں نیں  گے یھاں تک کہ حوض کوثر اُتے میرے پاس وارد نیں  ،ميں نے اپنے پروردگار تو‏ں اس سلسلہ وچ دعا کيتی ھے تے انہاں دونے تو‏ں اگے نہ ودھنا ورنہ ھلاک ھو جاؤ گے تے نہ ھی اُنہاں دے بارے وچ نو‏‏ں تو‏ں ھی کر نا کہ اس دا نتیجہ وی ھلا کت ھے ۔

اس دے بعد آنحضرت(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے اپنے وصی تے اپنے شھر علم دے دروازے امام امیر المو منین(ع) د‏‏ی مسلماناں اُتے ولایت واجب قرار دتی ،اُنہاں نو‏‏ں اس امت د‏‏ی ھدایت دے لئی معین کردے ھوئے فرمایا : اے لوگو! مومنین دے نفساں پرتصرف دے سلسلہ وچ خود اُنہاں تو‏ں اولیٰ کون ھے ؟

سب نے اک نال کہیا :اللہ تے اس دا رسول بہتر جاندے نیں  ۔

رسول اللہ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے فرمایا:بیشک اللہ میرا مو لاھے ،ماں مو منین دا مو لا نیں  ،ماں اُنہاں دے نفساں تو‏ں زیادہ اولیٰ و بہتر نیں  پس جس جس دا ميں مو لا ھوںیہ علی(ع)بھی اس دے مو لا نیں  ۔

آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے اس جملہ د‏‏ی تن مرتبہ تکرارکی ،پھرہور فرمایا:

”اللّٰھُم وَال من والاہ،وعادمن عاداہ،واحبَّ مَنْ احبَّہُ،وَابغض من ابغضہ،وَانصرمن نصرہ، واخذُلْ مَنْ خذلہ وادْرِالحقّ مَعَہُ حیثُ دارَ،اَلا فلیبلغ الشاھدُ الغَائِبَ۔۔۔“۔

”اے خدا!جو اسنو‏ں دوست رکھے تاں اسنو‏ں دوست رکھ ،جو اس نال دشمنی رکھے تواسنو‏ں دشمن رکھ ،جو اس نال محبت کرے تواس نال محبت کر ،جو اس تو‏ں بغض رکھے تاں اس تو‏ں بغض رکھ ،جو اس د‏ی مدد کرے تواس د‏ی مدد کر ، جو اسنو‏ں رسوا کرے تاں اسنو‏ں رسوا و ذلیل کر ،پالنے والے !حق نو‏‏ں اس طرف موڑدے جدھر ایہ جا ئاں آگاہ ھوجاؤ حاضرین غائبین تک ایہ پیغام پہنچا دین “۔

خطبہ دا اختتام اس امت دے لئی عام مرجعیت تے اپنے بعد مسلماناں دے امور انجام دینے دے لئی رھبر و رھنما معین فرمانے اُتے ھوا ۔

تمام مسلماناں نے قبول کيتا ،امام(ع) د‏‏ی بیعت کيتی اورتمام مسلماناں نے مبارکباد پیش کيت‏‏ی ،نبی(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے امھات المو منین نو‏‏ں وی بیعت کرنے دا حکم دتا ۔[3]عمر بن خطاب نے اگے ودھ ک‏ے امام(ع) نو‏‏ں مبارکباد دی، مصافحہ کيتا تے اپنا ایہ مشھور مقولہ کہیا :مبار ک ھو اے علی بن ابی طالب(ع) اج آپ میرے تے ھر مو من و مومنہ دے مو لا ھوگئے نیں  ۔[4]

حسان بن ثابت نے ایہ اشعار پڑھے :

”یُنادِیْھِمُ یَوْمَ الغَدِیْرِ نَبِیُّھُمْ

بِخُمٍّ وَاَسْمِعْ بِالرَّسُوْلِ مُنادِیاً

فقال فمَنْ مَولاکُم و نبِیُّکُمْ

فقالُوا وَلَمْ یُبْدُوا ھُنَاک التِعَامِیَا

اِلٰھُکَ مَوْ لیانا وَاَنْتَ نَبِیُّنَا

وَلَمْ تَلْقَ مِنَّا فِی الْوِلَایَةِ عاصِیا

فقال لہ قُم یا عليّ فاِنَّنِي

رَضِیْتُکَ مِنْ بَعْدِيْ اِمَاماً وھادتا

فمنْ کُنْتُ مَولاہُ فھٰذا ولیُّہُ

فکونوا لہُ اَتْبَاعَ صِدْقٍ مَوَالِیا

ھُناکَ دعا اللّھمَّ وال ولِیَّہُ

وکُنْ للذي عادَي علیّاً مُعا دِیا[5]

”غدیر دے دن اُنہاں نو‏‏ں اُنہاں دا نبی میدان خم وچ پُکار رھاتھا۔

نبی(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے فرمایا اے لوگو!تواڈا مو لا و نبی کون ھے ؟لوکاں نے بیساختہ کھا۔

آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دا خدا ھماریا مو لا ھے تے آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) ھمارے نبی نیں  ،اور آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) ھم تو‏ں کسی مخالفت دا مشاھدہ نھاں کرن گے۔

اس وقت حضور نے مو لیائے دا ئنات تو‏ں فرمایا:اے علی(ع) کھڑے ھوجاؤ کیونجے ميں نے تسيں نو‏‏ں اپنے بعد دے لئی امام تے ھادی منتخب ک‏ر ليا ھے۔

جس دا ميں مولا نیں  اس دے ایہ علی(ع) وی مو لا نیں  تاں اُس دے سچے پیروکار اوردوست دارھوجاؤ۔

اُس وقت آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے دعا فرما ئی: خدا یا علی(ع) دے دوستدار نو‏‏ں دوست رکھ تے علی(ع) دے دشمن نو‏‏ں دشمن رکھ“

علامہ علا ئلی دے بقول بیشک غدیر خم وچ امام د‏‏ی بیعت کرنا رسالتِ اسلام دا جزء ھے جس نے اس دا انکار کيتااس نے اسلام دا انکار کيتا ۔

## ابدی غم
جب نبی اپنے پروردگار د‏‏ی رسالت تے امیر المو منین(ع) نو‏‏ں اس امت دا رھبر و مرجع معین فرماچکے تاں روز بروز آپ کمزور ھوندے گئے ،آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نو‏‏ں شدید بخار ھوگیا،آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) چادر اوڑھے ھوئے سن جدو‏ں آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) د‏‏ی ازواج نے اپنے ھاتھ تو‏ں نبی (صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم)کے ھاتھ نو‏‏ں دیکھااسوقت بخار د‏‏ی حرارت کااحساس ھوا،[6]جب مسلماناں نے آنحضرت(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) د‏‏ی عیادت د‏‏ی توآپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے انہاں نو‏‏ں اپنی موت د‏‏ی خبر دتی، تے انہاں نو‏‏ں ایويں دائمی وصیت فرما ئی : ”ایھا الناس،یوشک اَنْ اقبض قبضاً سریعاً فینطلق بي وقدمت الیکم القول مَعْذِرَةً اِلَیْکُمْ،اَلَااِنِّيْ مُخَلِّفُ فیکم کِتاب اللّٰہ عزَّوَجلَّ وَعِتْرَتِيْ اَھْلَ بَیْتِيْ ۔۔۔‘ ‘۔

”اے لوگو ! عنقریب وچ داعی اجل نو‏‏ں لبیک کھنے والا نیں  ۔۔۔آگاہ ھوجاؤ وچ تواڈے درمیان اللہ عز و جلّ د‏‏ی کتاب تے اپنی عترت اپنے اھل بیت نو‏‏ں چھڈے جا رھا نیں  “۔

موت آپ تو‏ں نیڑے ھو تی جا رھی سی ،آپ نو‏‏ں واضح طور اُتے ایہ معلوم سی کہ آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دے اصحاب دا اک گروہ آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دے اھل بیت(ع) تو‏ں خلافت چھیننے دے سلسلہ وچ جد و جھد کر رھا ھے، آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے انہاں تو‏ں شھر مدینہ نو‏‏ں خالی کرانے وچ بہتری سمجھی ، انہاں نو‏‏ں غزوئہ روم کےلئے بھیجنا چا ھا ،لشکر تیار کيتا گیا ،جس د‏‏ی ذمہ داری نوجوان اسامہ بن زید نو‏‏ں سونپی گئی ،وڈے اصحاب اس وچ شامل ھونے تو‏ں کترانے لگے ،انھاں نے اپنے مشورہ دے تحت لشکر تیار کيتاکیونجے انہاں دا اُس لشکر تو‏ں ملحق ھونا دشوار سی ،اس وقت رسول اللہ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) منبر اُتے تشریف لے گئے تے انہاں تو‏ں ایويں خطاب فرمایا :”نَفِّذُ وْا جَیْشَ اُسَامَةَ ۔۔“،”لَعَنَ اللّٰہُ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْ جَیْشِ اُسَامَةَ ۔۔“۔ ”اسامہ دے لشکر تو‏ں جا ک‏ے ملحق ھو جاو “، ” جس نے اسامہ دے لشکر تو‏ں تخلف کيتا اس اُتے خدا د‏‏ی لعنت ھے “۔

نبی(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) د‏‏ی اس طرح سخت انداز وچ کيتی گئی انہاں نصیحتاں دا اُنہاں اُتے کوئی اثر نھاں ھوا ،اور انھاں نے نبی دے فرمان اُتے کان نھاں دھرے ، اس سلسلہ وچ اھم بحثاں نو‏‏ں ھم نے اپنی کتاب ”حیاةالامام الحسن “ وچ بیان کر دتا ھے ۔

## جمعرات ،مصیبت دا دن
نبی اکرم(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے اپنے وصی تے باب مدینة العلم دے لئی غدیر دے دن د‏‏ی بیعت تے شوریٰ دے دروازےآں نو‏‏ں بند کرنے دے لئی ایہ بہتر سمجھیا اورآپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے فرمایا :”اِئتُوْنِیْ بِالْکَتِفِ وَالدَّوَاةِ لَاَکْتُبَ لَکُمْ کِتَاباً لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَہُ اَبَداً ۔۔۔“۔

”مینو‏ں کاغذ تے قلم لیا ک‏ے دو تاکہ وچ تواڈے لئے ایسا نوشتہ تحریر کرداں جس دے بعد تسيں کدی گمراہ نہ ھو ‘ ‘۔

مسلماناں دے لئی ایہ بہت وڈی نعمت سی ،سرور دا ئنات اس طرح اپنی امت نو‏‏ں گمراھی تو‏ں بچنے د‏‏ی ضمانت دے رھے سن تاکہ امت اک ھی راستہ اُتے چلے جس وچ کِسے طرح دا نو‏‏ں ئی وی موڑ نہ ھو، امت اسلامیہ د‏‏ی ھدایت تے اصلاح دے لئی اس نوشتہ تو‏ں بہتر نو‏‏ں نسا نوشتہ ھو سکدا ھے ؟یہ نوشتہ علی(ع) دے بارے وچ آپ د‏‏ی وصیت تے اپنے بعد امت دے لئی انہاں دے امام ھونے دے سلسلہ وچ سی ۔

بعض اصحاب ،نبی(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دے مقصد تو‏ں با خبر سن کہ نبی اس نوشتہ دے ذریعہ اپنے بعد علی(ع) نو‏‏ں اپنا خلیفہ بنا نا چا ہندے نیں  ،لہٰذا اس گل کيتی ایہ کہکر تردید کر دتی:”حسبناکتاب اللّٰہ ۔۔۔”ھمارے لئے کتاب خدا کافی ھے ۔۔۔“

اس قول دے سلسلہ وچ غور و فکر کرنے والے اس دے کھنے والے د‏‏ی انتھا تک پھنچ جا ئاں گے کیونجے اسنو‏ں مکمل یقین ھو گیا کہ نبی اس نوشتہ دے ذریعہ اپنے بعد علی(ع) نو‏‏ں خلیفہ بنانا چا ہندے نیں  تے جے اسنو‏ں ایہ احتمال وی ھوندا کہ نبی سرحداں یا کسی دینی شعائرکی حفاظت دے بارے وچ وصیت کر نا چا ہندے نیں  تاں اس وچ ایہ کھنے د‏‏ی ھمت نہ ھو تی ۔

بھر حال حاضرین وچ بحث و جدال ھونے لگیا اک گروہ کہہ رھا سی کہ نبی(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دے حکم د‏‏ی تعمیل د‏‏ی جا ئے تے دوسرا گروہ نبی اکرم (صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم)او رنوشتہ دے درمیان حائل ھوناچاہندا سی ،کچھ امھات مو منین تے بعض عو رتاں نبی دے آخری وقت وچ آنحضرت(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دے حکم دے سامنے اس طرح د‏‏ی جرات تو‏ں منع کر تے ھوئے کہہ رھی سن : کیہ تسيں رسول اللہ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دا فرمان نھاں سن رھے ھو ؟ کیہ تسيں رسول اللہ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دے حکم نو‏‏ں عملی جامہ نھاں پھناؤگے ؟

اس جنگ و جدل دے بانی عمر نے عورتاں اُتے چیختے ھوئے کہیا :اِنَّکُنَّ صویحبات یوسف اذامرض عصرتن اعینکنَّ،واذاصحّ رکبتن عنقہ ۔”تم یوسف د‏‏ی سھیلیاں ھوجب اوہ بیمار ھوجاندے نیں  تاں تسيں رونے لگتی ھو تے جدو‏ں اوہ صحت مند ھوجاندے نیں  تاں انہاں د‏‏ی گردن اُتے سوار ھو جا تی ھو “

رسول اسلام(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے اس د‏ی طرف دیکھ ک‏ے فرمایا:”ان نو‏‏ں چھڈ دو ایہ تسيں تو‏ں بہتر نیں  ۔۔۔“۔

حاضرین دے درمیان جھگڑا شروع ھو گیا عنقریب سی کہ نبی اپنے مقصد وچ دا میاب ھوجاواں تاں بعض حاضرین نبی دے اس فعل وچ حا ئل ھو تے ھوئے کھنے لگے :”نبی(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نو‏‏ں ہذیان ھو گیا ھے“۔[7]

نبی اکرم(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دے سامنے اس تو‏ں وڈی تے کیہ جرات ھو سکدی ھے ،مر کز نبوت اُتے اس تو‏ں زیادہ تے کیہ ظلم و ستم تے زیاد تی ھو سکدی ھے کہ نبی پر” ہذیان ھو نے د‏‏ی تھمت لگیا ئی جائے ،جن دے بارے وچ خدا فرماندا ھے : ۔[8]

”تواڈا ساتھی نہ گمراہ ھوا ھے تے نہ بہکا،اور اوہ اپنی خواھش تو‏ں کلام وی نھاں کر تو‏ں ھے ،اس دا کلام وھی وحی ھے جو مسلسل نازل ھو تی رہندی ھے ،اسنو‏ں نھایت طاقت والے نے تعلیم دتی ھے “۔

(معاذاللہ )نبی نو‏‏ں ہذیان ھوگیا ھے جنہاں دے متعلق خداوند عالم فرماندا ھے :۔[9]

”بیشک ایہ اک معزز فرشتے دا بیان ھے ،وہ صاحب قوت ھے تے صاحب عرش د‏‏ی بارگاہ دا مکین ھے “۔

سانوں  اس واقعہ نو‏‏ں غور دے نال دیکھنا چا ہئے جذبات تو‏ں نھاں ،کیونجے اس دا تعلق ھمارے دینی امور تو‏ں ھے ،اس تو‏ں ھمارے لئے حقیقت دا انکشاف ھو تو‏ں ھے تے اسلام دا مقابلہ کرنے والےآں دے مکر اُتے دلیل قائم ھو تی ھے ۔

بھر حال ابن عباس امت دے نیکو کار افراد وچو‏ں ھیںجب انہاں دے سامنے اس واقعہ دا تذکرہ ھواتو انہاں دا دل حزن و غم تے حسرت و یاس تو‏ں پگھل کر رہ گیا اوہ رونے لگے یھاں تک کہ انہاں دے رخساراں پر

مو تیاں د‏‏ی طرح آنسو دے قطرے بھنے لگے تے اوہ ایہ کہندے جارھے سن :جمعرات دا دن، جمعرات دے دن کيتاھو گیا ،رسول اللہ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دا فرمان ھے :”اِئتُوْنِيْ بِالْکَتِفِ وَالدَّوَاةِ لَاَکْتُبَ لَکُمْ کِتَاباً لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَہُ اَبَداً ۔۔۔“۔

”مینو‏ں کاغذ تے قلم لیا ک‏ے دو تاکہ وچ تواڈے لئے ایسا نوشتہ تحریر کرداں جس دے بعد تسيں کدی گمراہ نہ ھو“ مجمع نے جواب دتا : رسول اللہ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نو‏‏ں ہذیان ھو گیا ھے ۔(العیاذ باللہ )[10]

سب تو‏ں زیادہ ایہ گمان کيتا جا رھا سی کہ جے نبی(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) امام(ع) دے حق وچ نو‏‏ں ئی نو شتہ تحریر فرمادیندے تاں لکھنے تو‏ں نو‏‏ں ئی فائدہ نہ ھوندا،اس لئی انھاں نے نبی(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) د‏‏ی نو‏‏ں ئی پروا نہ کر تے ھوئے انہاں پرہذیان د‏‏ی تھمت لگیا دتی تے واضح طور اُتے نبی د‏‏ی قداست کومجروح کر دتا۔

جنت دا سفر
اب رسول ، لطف الٰھی تو‏ں آسمان د‏‏ی طرف رحلت کر نے والے سن ،جس نور تو‏ں دنیا منور سی اوہ جنت د‏‏ی طرف منتقل ھونے جا رھا سی ،ملک الموت آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) د‏‏ی روح نو‏‏ں لینے کےلئے رسول(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) تو‏ں نیڑے ھو رھے سن، لہٰذا آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے اپنے وصی تے اپنے شھر علم دے دروازے تو‏ں مخاطب ھو کر فر مایا :

”ضَعْ رَاسِیْ فِيْ حِجْرِکَ، فَقَدْ جَاءَ اَمْرُاللّٰہِ،فَاِذَافَاضَتْ نَفْسِيْ فَتَنَاوَلْھَا،وَامْسَحْ بِھَا وَ جْھَکَ،ثُمَّ وَجِّھْنِيْ الیٰ الْقِبْلَةِ،وَتَوَلَّ اَمْرِيْ،وَصَلِّ عَلَیَّ اَوَّلَ النَّاسِ،وَلَاتُفَارِقْنِيْ حتّی تَوَارِیْنِي فِيْ رَمْسِيْ وَاسْتَعْنِ بِاللّٰہِ عَزَّ وَجَلَّ “۔

”میرا سر اپنی آغوش وچ رکھ لو ،اللہ دا امر آچکيا ھے جدو‏ں میری روح پرواز کرجائے تاں مینو‏ں رکھ دینا،اس تو‏ں اپنا چھرہ مس کرنا،فیر مینو‏ں رو بقبلہ کر دينا،تم میرے ولی امر ھو ،تم مجھ اُتے سب تو‏ں پھلے صلوات بھیجنے والے ھو ،اور مینو‏ں دفن کرنے تک مینو‏ں نہ چھوڑنااور اللہ تو‏ں مدد مانگو“۔

امام(ع) نے نبی دا سر مبارک اپنی گود وچ رکھیا ،آنحضرت(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دا داھنا ھاتھ تحت الحنک تو‏ں ہٹا کر سیدھا کيتا ، حالے کچھ دیر نہ گذری سی کہ آپ د‏‏ی عظیم روح پرواز کر گئی تے اما م(ع) نے آنحضرت (صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم)کے چھرئہ اقدس اُتے اپنا ھاتھ پھیریا ۔[11]

زمین کانپ گئی ،نو رعدالت خاموش ھو گیا ۔۔۔غم و اندوہ د‏‏ی دنیا وچ ایہ کیواں دا یاد گار دن سی ایسا دن کدی نہ آیا سی ۔

مسلماناں د‏‏ی عقلاں زائل ھوگئياں ،مدینہ د‏‏ی بزرگ عورتاں نے اپنے چھراں اُتے طمانچے مار مار دے رونا شروع کیہ اوہ چیخ چیخ کر رو رھی سن،امھات المومنین نے اپنے سراں تو‏ں چا دراں اُتار داں،وہ اپنا سینہ پیٹ رھی سن تے انصار د‏‏یاں عورتاں چیخ چیخ کر اپنے حلق پھاڑے ڈال رھی سن ۔ [12]

سب تو‏ں زیادہ رنجیدہ و غمگین اھل بیت(ع) تے آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) د‏‏ی جگر گو شہ فاطمة الزھرا سلام اللہ علیھا سن، آپ(ع) اپنے پدر بزرگوار دے لاشہ اُتے رو رو کر ایويں بین کر رھی سن :

”واابتاہ “ !”اے پدر بزرگوار“۔

”وانبيّ رحمتاہ “۔”اے نبی رحمت “۔

”الآن لایاتي الوحي “۔

”اب جبرئیل وحی لے ک‏ے نھاں آئیاں گے “۔

الآن ینقطع عنَّاجبرئیلُ “۔

”اب ھم تو‏ں جبرئیل دا رابطہ ختم ھو جا ئیگا“۔

”اَللّٰھُمَّ اَلْحِقْ روحي بروحہ،وَاشفعني بالنظرالیٰ وجھہ،ولَاتَحرِمْنِيْ اَجْرَہُ وَ شفاعتَہُ یَوْمَ القِیَامَةِ “[13]۔

”پروردگار میری روح نو‏‏ں میرے پدر بزرگوار تو‏ں ملحق کر دے ،اور میری میرے پدر بزرگوار دے چھرے اُتے نظر ڈالنے تو‏ں شفاعت کرنا ،اور مینو‏ں قیامت دے دن اس دے اجر تے انہاں د‏‏ی شفاعت تو‏ں محروم نہ کرنا “۔

آپ آنحضرت(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دے جنازہ دے گرد گھوم رھی سن تے ایويں خطاب کر رھی سن:

”وَاَبَتَاہُ ! الیٰ جِبْرِئِیْلَ اَنْعَاہُ “۔اے پدر بزرگوار !جبرئیل نے آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) د‏‏ی موت د‏‏ی خبر دتی ۔

”وَاَبَتَاہُ ! جَنَّةُ الْفِرْدَوْسِ مَاوَاہُ “۔اے پدر بزرگوار آپ دا ملجاء و ماوای جنت الفردوس ھے ۔

”وَاَبَتَاہُ! اَجَابَ رَبّاًدَعَاہُ “۔[14]اے پدر بزرگوارآپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے اپنے پرورگار د‏‏ی آواز اُتے لبیک کھی۔

اورحیرانی تے اس عالم وچ کہ آپ مصیبت د‏‏ی بنا پرحواس باختہ ھو گئی سن آپ د‏‏ی ایسی حالت ھو گئی سی لگدا سی کہ آ پ دے جسم تو‏ں روح مفارقت کرگئی ھو ۔

## آنحضرت(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دے جنازہ د‏‏ی تجھیز
امام(ع)اپنے چچا زاد بھا ئی دے جنازے د‏‏ی تجھیز کر رھے سن، حالانکہ آپ(ع) د‏‏ی انکھاں تو‏ں اشکاں دا سیلاب جاری سی ، آپ(ع) آنحضرت(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دے جسم اقدس نو‏‏ں غسل دیندے وقت کہندے جا رھے سن : ”بِاَبِیْ اَنْتَ وَاُمِّیْ یَارَسُوْلَ اللّٰہِ ،لَقَدْ اِنْقَطَعَ بِمَوْتِکَ مَالَمْ یَنْقَطِعْ بِمَوْتِ غَیْرِکَ مِنَ النَّبُوَّةِ وَالاَنْبَاءِ وَاَخْبَارِالسَّمَاءِ خَصَّصَتْ حَتَّیٰ صِرْتَ مُسَلِّیاًعَمَّنْ سِوَاکَ وَعَمَّمْتَ حَتَّیٰ صَارَالنَّاسُ فِیْکَ سِوَاءٌ۔وَلَوْلَا اَنَّکَ اَمَرْتَ بِالصَّبْرِ،وَنَھَیْت عنِ الْجَزَ عِ لَا َنْفَدْنَا عَلَیْکَ مَاءَ الشَّؤُنِ وَلَکَانَ الدَّاء مُمَاطِلاً، وَالْکَمَدُ مُخَالِفاً“ ۔[15]

”میرے ماں باپ آپ اُتے فدا ھو جا ئاں یا رسول اللہ آپ د‏‏ی موت تو‏ں اوہ تمام چیزاں منقطع ھوگئياں جو آپ دے علاوہ کسی نبی د‏‏ی موت تو‏ں منقطع نہ ھو ئاں، جداں آسمانی خبراں ،آپ اس طرح سمٹے کہ تمام لوکاں تو‏ں گو شہ نشین ھو گئے تے اس طرح پھیلے کہ لوک آپ د‏‏ی نظر وچ یکساں ھو گئے، جے آپ نے صبر دا حکم نہ دتا ھوندا تے نالہ و فریاد کر نے تو‏ں نہ روکیا ھوتاتو روندے روندے ھماری اکھاں تو‏ں آنسو ختم ھو گئے ھوندے تے ھم بیمارھوجاتے“

غسل دینے دے بعد آپ(ع) نے نحضرت(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دے جسم اطھر نو‏‏ں کفن پھنایا تے تابوت وچ رکھیا ۔

## جسم اطھر اُتے نماز جنازہ
سب تو‏ں پھلے اللہ نے عرش اُتے آنحضرت (صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم)کی نماز جنازہ پڑھی ،اس دے بعد جبرئیل ،فیر اسرافیل تے اس دے بعد ملائکہ نے گروہ گروہ [16]ک‏ر ک‏ے نماز جنازہ ادا کيتی ،جب مسلما‏ن نبی(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دے جنازہ اُتے نماز جنازہ پڑھنے کےلئے ودھے تاں امام(ع) نے اُنہاں تو‏ں فرمایا :”لایَقُوْمُ عَلَیْہِ اِمامُ مِنْکُمْ،ھُوَ اِمامُکُمْ حَیّاًوَمَیِّتاً“،”تم وچو‏ں نو‏‏ں ئی امامت دے لئی اگے نہ ودھے اس لئی کہ آپ حیات تے ممات دونے وچ امام نیں  “لہٰذا اوہ لوک اک اک گروہ ک‏ر ک‏ے نماز ادا کر رھے سن ،اور انہاں دا نو‏‏ں ئی پیش امام نھاں سی ، مخصوص طور اُتے مولائے کائنات حضرت علی(ع) نے نماز جنازہ پڑھیا ئی تے اوہ لوک صف بہ صف نماز پڑھ رھے سن تے امام دے قول نو‏‏ں دُھراندے جا رھے سن جس د‏‏ی نص ایہ ھے:”السَّلَامُ عَلَیکَ اَیُّھَا النَّبِیُّ وَرَحْمَةُ اللّٰہِ وَبَرَکَاتُہُ۔۔اَللَّھُمَّ اِنّاَ نَشْھَدُ اَنَّہُ قَدْ بَلَّغَ مَااُنْزِلَ اِلَیْہِ،وَنَصَحَ لاُمَّتِہِ،وَجَاھَدَ فِیْ سَبِیْلِ اللّٰہِ حَتّیٰ اَعَزَّاللّٰہَ دِیْنَہُ وَتَمَّتْ کَلِمَتُہُ۔اَللَّھُمَّ فَاجْعَلْنَامِمَّنْ یَتَّبِعَ مَااَنْزَلَ اِلَیْہِ،وَثَبِّتْنَا بَعْدَہُ، وَاجْمَعْ بَیْنَنَابیْنََہُ“

”سلام ھو آپ اُتے اے اللہ دے نبی(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) تے اس د‏ی رحمت تے برکت ھو آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) پر،۔۔۔بیشک ھم گو ا ھی دیندے نیں  کہ جو کچھ آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) اُتے نازل ھوا اوہ آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے پھنچا دتا،امت د‏‏ی خیر خوا ھی د‏‏ی ،اللہ د‏‏ی راہ وچ جھاد کيتا یھاں تک کہ اللہ نے آپ(ع) دے دین نو‏‏ں قوی تے مضبوط بنا دتا،اور اس د‏ی گل مکمل ھو گئی ،اے خدا ھم کوان لوکاں وچو‏ں قرار دتا جنہاں اُتے تاں نے نازل کيتا تے انھاں نے اس د‏ی اتباع د‏‏ی ،ھم نو‏‏ں بعد وچ اس اُتے ثابت قدم رکھ ،اور ھم نو‏‏ں انہاں نو‏‏ں آخرت وچ اک جگہ جمع کرنا “نماز گذار کہہ رھے سن :آمین۔[17]

مسلما‏ن نبی اکرم (صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم)کے جنازے دے کولو‏‏ں گذردے ھوئے انہاں نو‏‏ں وداع کردے جارھے سن ، جو آنحضرت(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) تو‏ں نیڑے سن اُنہاں اُتے حزن و ملال دے آثار نمایاں سن کیونجے انہاں نو‏‏ں نجات دلانے والا تے انہاں کامعلم دنیا تو‏ں اٹھیا چکيا سی ،جس نے انہاں کےلئے وڈی محنت و مشقت دے نال منظم شھری نظام د‏‏ی بنیاد رکھی،اب اوہ داعی اجل نو‏‏ں لبیک کہہ چکيا سی ۔

## جسم مطھر د‏‏ی آخری پناہ گاہ
جب مسلما‏ن اپنے نبی دے جسم اقدس اُتے نماز پڑھ چکے تاں امام(ع) نے نبی اکر م(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) کےلئے قبر کھودی ، تے قبر کھودنے دے بعدجسم اطھر نو‏‏ں قبر وچ رکھاتواُ ن د‏‏ی طاقت جواب دے گئی ،آپ(ع) قبر دے اندر کھڑے ھوئے قبر د‏‏ی مٹی نو‏‏ں اپنے آنسواں تو‏ں تر کردے ھوئے فرمایا :”اِنَّ الصَّبْرَلجَمِیْلٌ اِلَّاعَنْکَ،وَاِنہاں الْجَزَعَ لقَبِیْحُ اِلَّاعَلَیْکَ،وَاِنَّ الْمُصَابَ بِکَ لَجَلِیْلُ،وَاِنَّہُ قَبْلَکَ وَبَعْدَکَ لَجَلَلُ “۔[18]

”آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دے علاوہ سب اُتے صبر کرنا جمیل ھے ،آپ(ع) دے علاوہ اُتے آہ و نالہ کرنا درست نھاں ھے ، آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) اُتے مصاب ھونا جلالت و بزرگی ھے تے بیشک اس وچ آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) تو‏ں پھلے تے آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دے بعد بزرگی ھے “۔

اس یادگار دن وچ عدالت دے پرچم لپیٹ دتے گئے ،ارکان حق دا نپ گئے ،اور دا ئنات نو‏‏ں نورانی کرنے والا نور ختم ھو گیا ،وہ نور ختم ھوگیا جس نے انسانی حیات د‏‏ی روش کواس تاریک واقعیت تو‏ں جس وچ نور د‏‏ی نو‏‏ں ئی کرن نھاں سی ایسی با امن حیات وچ بدل دیاجو تمدن تے انصاف تو‏ں لھلھا رھی سی اس وچ مظلوماں د‏‏ی آھاں تے محروماں د‏‏ی کراھاں مٹ رھی سن ،خدا د‏‏ی نیکیاں بندےآں اُتے تقسیم ھو رھی تھیںجن نیکیو‏ں دا نو‏‏ں ئی شخص اپنے لئے ذخیرہ نھاں کر سکدا ۔

## سقیفہ دا اجلاس
دنیائے اسلام وچ مسلماناں دا کدی اِنّا سخت امتحان نھاں لیاگیاجِنّا سخت امتحان سقیفہ دے ذریعہ لیا گیا ،وہ سقیفہ جس تو‏ں مسلماناں دے درمیان فتنےآں د‏‏ی اگ بھڑک اٹھی ،اور انہاں دے درمیان قتل و غارت دا دروازہ کھل گیا ۔

انصار نے رسول اللہ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) د‏‏ی وفات دے دن سقیفہ بنی ساعدہ وچ میٹنگ د‏‏ی جس وچ انھاں نے اوس تے خزرج دے قبیلےآں نو‏‏ں شریک کرکے ایہ طے کيتاکہ خلافت انہاں دے درمیان تو‏ں نھاں جا نی چا ہئے ، مدینہ والےآں نو‏‏ں مھا جرین دا اتباع کردے ھوئے علی(ع) د‏‏ی بیعت نھاں کر نا چاہیدا جنہاں نو‏ں رسول اللہ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے خلیفہ بنایا سی تے غدیر خم دے میدان وچ علی الاعلان انہاں نو‏‏ں خلیفہ معین فرمایا سی ،انھاں نے اک ھی گھر وچ نبوت و خلافت دے جمع ھونے دا انکار کيتا ،جیساکہ بعض بزرگان نبی(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دے علی(ع)کے حق وچ نوشتہ لکھنے دے درمیان حا ئل ھوئے،اور انھوںنے نبی(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دے فرمان نو‏‏ں نافذ کرنے دے بجائے اسنو‏ں ترک کردتا ۔

بھر حال رسو ل(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دے لشکر وچ انصار طاقت و قوت دے اعتبار تو‏ں اصل ستون سمجھ‏‏ے جاندے سن لیکن رسول(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) د‏‏ی رحلت د‏‏ی وجہ تو‏ں قریش دے گھر اں وچ رنج و غم اورماتمی لباس عام ھوچکيا تھالہٰذاجو افراد انصار تو‏ں بیحد بغض و کینہ رکھدے سن ، انھاں نے انصار دے ڈر د‏‏ی وجہ تو‏ں اجلاس منعقد کرنے وچ بہت ھی چھیتی تو‏ں کم لیا ۔

حباب بن منذر دا کھنا ھے : ھماں اس گل دا ڈر سی کہ تواڈے بعد اوہ لوک ھم تو‏ں ملحق ھوجاواں جنہاں د‏‏ی اولاد آباء و اجداد تے اُنہاں دے بھا ئیاں نو‏‏ں ھم نے قتل کيتا ھے “۔[19]

حباب د‏‏ی دتی ھو ئی خبر محقق ھو ئی چونکہ کم مدت والے خلفاء د‏‏ی حکومت ختم نھاں ھو ئی سی کہ امویاں نے حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور سنبھال لی ،امویاں نے اُنہاں نو‏‏ں بہت زیادہ ذلیل و رسوا کيتا ،معاویہ نے تاں ظلم و ستم کرنے وچ انتھاء کر دتی ،جب اس دا بیٹا یزید تخت حکومت اُتے بیٹھیا تاں اُ س نے اُنہاں اُتے ظلم و ستم کيتے اُنہاں د‏‏ی آبرو ریزی د‏‏ی ، انہاں نو‏‏ں سخت ایذا و تکلیف پھنچا ئی ،اُ س نے واقعہ حَرّہ وچ جس د‏‏ی تریخ وچ نو‏‏ں ئی مثال نھاں ملدی اُنہاں دے اموال ،خون تے آبروریزی نو‏‏ں مباح کر دتا سی ۔

بھر حال کچھ انصار نے سعد کوخلافت دا حقدارقرار دیااور کچھ نے قبیلہ اوس دے سردار خُضَیر بن اُسید نو‏‏ں خلافت دے لئی بہتر سمجھیا ،اُنھاں نے تے قبیلہ سعد یعنی خزرج تو‏ں سخت بغض و کینہ د‏‏ی وجہ تو‏ں اُ س کےلئے بیعت تو‏ں انکار کيتا، انہاں دونے دے ما بین بہت گھرے تے پرانے تعلقات سن ، عویم بن ساعدہ تے معن بن عدی انصار دے ھم پیمان نو‏‏ں بہت جلد سقیفہ وچ رو نما ھونے والے واقعہ تو‏ں تے ابو بکر و عمرکوآگاہ کيتا تاں ایہ دونے جزع و فزع کردے ھوئے جلدی تو‏ں سقیفہ پھنچے ، اوہ دونے انصار پراس طرح دھاڑے کہ جو کچھ انہاں دے ھاتھاں وچ سی اوہ زماں بوس ھو گیا ، سعد دا رنگ اڑ گیا ،ابو بکر و انصار دے ما بین گفتگو ھونے دے بعد ابو بک‏ر ک‏ے گروہ نے اٹھیا کر انہاں (ابوبکر ) د‏‏ی بیعت کرلئی ،اس بیعت دے اصل ھیرو عمر سن ،انھوںنے ایہ کھیل کھیلا، لوکاں نو‏‏ں اپنے ھم نشین د‏‏ی بیعت دے لئی اُبھارا،ابو بکر اپنے گروہ دے نال سقیفہ تو‏ں نکل ک‏ے مسجدِ رسول تک تکبیر و تھلیل دے سایہ وچ پھنچے ،اس بیعت وچ خاندانِ رسالت ،اسی طرح وڈے وڈے صحابہ جداں عمار بن یاسر،ابوذر تے مقداد دے ووٹ باطل قرار دتے گئے۔

## ابو بکر د‏‏ی بیعت دے متعلق امام دا ردّ عمل
تمام مو رخین تے راویاں دا اس گل اُتے اتفاق ھے کہ امام(ع)،ابو بکر د‏‏ی بیعت تو‏ں سخت ناراض سن ، کیونجے آپ(ع) اس دے اس تو‏ں زیادہ سزاوار تے حقدار سن ،آپ(ع) د‏‏ی رسول(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) تو‏ں وھی نسبت سی جو مو سیٰ(ع) د‏‏ی ھارون تو‏ں سی ،آپ(ع) د‏‏ی جد وجھد تے جھاد تو‏ں اسلام مستحکم ھوا ،آپ اسلام دے سلسلہ وچ وڈے وڈے امتحانات تو‏ں گذرے ،نبی اکرم(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے آپ(ع) نو‏‏ں اپنا بھا ئی کہہ ک‏ے پکاریا اورمسلماناں تو‏ں فرمایا :”مَنْ کُنْتُ مَوْلَاہُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاہُ “لیکن انھاں نے بیعت کر نے تو‏ں منع کيتا ، ابو بکر تے عمر نے آپ(ع) تو‏ں زبر دستی بیعت لی ، عمر بن خطاب نے اپنے دوستاں دے نال آپ(ع) دے گھر دا گھیرا ڈال دتا ، اوہ آپ(ع) نو‏‏ں دھمکیاں دے رھے سن اپنے ھاتھ وچ اگ لئے ھوئے سن ،بیت وحی نو‏‏ں جلیانا چا ہندے سن ، جگر گو شہ رسول سیدة نسا ء العالمین نے بیت الشرف تو‏ں نکل ک‏ے فرمایا :اے عمر بن خطاب تسيں کس لئے آئے ھو ؟“انھاں نے لا پرواھی تو‏ں جواب وچ کہیا : وچ جو کچھ لےک‏ے آیا نیں  اوہ آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دے والد بزرگوار د‏‏ی لا ئی ھوئی چیز تو‏ں بہتر ھے “۔[20]

وڈے افسوس د‏‏ی گل ھے کہ امت مسلمہ جناب فاطمہ زھرا(ع)کے سامنے ایسا سلوک کرے ، اوہ زھراء مرضیہ جنہاں دے راضی ھونے تو‏ں خدا راضی ھوندا ھے تے جنہاں دے غضبناک ھونے تو‏ں خدا غضبناک ھوندا ھے تے ھمارے پاس انہاں حالات نو‏‏ں دیکھدے ھوئے اِنَّا لِلّٰہِ وَاِنَّااِلَیْہِ رَاجِعُوْن کھنے دے علاوہ تے کچھ نھاں ھے ۔

بھر حال امام(ع)کو زبر دستی گھر تو‏ں کڈ ک‏ے انہاں دے گلے وچ لٹکی ھو ئی تلوار دے نال ابو بک‏ر ک‏ے پاس لایاگیا ،اس دے گروہ نے چیخ کر کہیا :ابو بکر د‏‏ی بیعت کرو ۔۔۔ابو بکر د‏‏ی بیعت کرو ۔

امام(ع)نے اپنی مضبوط و محکم حجت تے انہاں د‏‏ی سر کشی د‏‏ی پروا نہ کردے ھوئے ایويں فرمایا :ماں اس امر وچ تسيں تو‏ں زیادہ حق دار نیں  ،ماں تواڈی بیعت نھاں کراں گا بلکہ تماں میری بیعت کرناچاہیدا ، تسيں نے ایہ گل انصار تو‏ں لی ھے ،اور تسيں نے اُنہاں اُتے نبی تو‏ں قرابت دے ذریعہ احتجاج پیش کيتا ،اور تسيں نے بیعت نو‏‏ں ھم اھل بیت(ع)سے غصب ک‏ر ليا ،کیاتواڈا ایہ گمان نھاں ھے کہ تسيں پیغمبر اکرم(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) د‏‏ی قرابت د‏‏ی وجہ تو‏ں اس امیر دے سلسلہ

 وچ انصار تو‏ں اولیٰ ھو،لہٰذا اوہ تواڈی قیادت قبول کرن تے تواناں اپنا امیر تسلیم کرن لہٰذا وچ وی اس چیز کےصفحہ ۱۰۵۔مروج الذھب، جلد۱،صفحہ ۱۔الامامت و السیاسة، جلد ۱،صفحہ ۱۲۔شرح نہج البلاغہ ابن ابی الحدید، جلد ۱، صفحہ۳۔الاموال لابی عبیدہ صفحہ ۱۳۱۔اعلام النساء، جلد ۳،صفحہ ۲۰۵۔امام علی لعبد الفتاح مقصود، جلد ۱،صفحہ ۲۱۳۔حافظ ابراھیم نے اس مطلب نو‏‏ں اشعار وچ ایويں نظم کيتا ھے :

وَقولَةٍ لِعَلِيٍ قَالھا عمرُ

اَکرِمْ بِسامِعِھَااَعْظِمْ بِمُلقِیْھَا

حرَّقْتُ دَارَکَ لَااَبْقِيْ عَلَیْک بِھا

اِنْ لَمْ تُبَایِعْ وَبِنْتُ المُصْطَفیٰ فِیْھا

مَا کَانَ غَیْرُ اَ بِيْ حَفْصٍ بِقَائِلِھَا

اَمَامَ فَارِسِ عَدْنَانٍ وَ حَامِیْھاَ

”عمر نے مو لیائے دا ئنات تو‏ں کہیا اے علی(ع) وچ تواڈے گھر وچ اگ لگیا داں گا چا ھے گھر وچ دختر نبی(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) ھی کیو‏ں نہ ھو مگر ایہ کہ بیعت کرو “عمر دے علاوہ شھسوار عرب دے سامنے کسی وچ ایسی گل کھنے د‏‏ی جرات نھاں سی “

ذریعہ تو‏ں تسيں اُتے احتجاج کر تو‏ں نیں  جس تو‏ں تسيں نے انصار اُتے احتجاج کيتا کہ ھم پیغمبر اکرم(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) د‏‏ی حیات تے انہاں د‏‏ی وفات دے بعد انہاں تو‏ں زیادہ نزدیک نیں  لہٰذا جے تسيں صاحب ایمان ھو تاں انصاف کرو ،ورنہ ظلم و ستم دے ذریعہ بیعت لے لو جدو‏ں کہ تسيں حقیقت تو‏ں واقف ھو ۔

اے حجت و دلیل والو!اس دلیل دے ذریعہ قریش دے مھا جرین ،انصار اُتے غالب آگئے ، کیونجے اوہ نبی تو‏ں زیادہ نیڑے سن ،اس لئی کہ کلمہ قریش دے متعدد معنی نیں  اوہ نبی(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) د‏‏ی بزم وچ جمع ھوا کر تے سن ، حالانکہ اوہ انہاں دے نہ چچا زاد بھا ئی سن تے نہ ماماں ،لیکن نبی تے علی دے ما بین متعدد طریقےآں تو‏ں متعدد رشتے سن ،آپ(ع) نبی دے چچا زاد بھا ئی ،ابو سبطین تے آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) د‏‏ی بیٹی دے شوھر سن جس دے علاوہ آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) د‏‏ی کسے ہور نال آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) د‏‏ی نسل نھاں چلی ۔

بہر حال عمر امام(ع) د‏‏ی طرف ایہ کہندے ھوئے ودھیا :بیعت کرو ۔۔۔

امام(ع) نے فرمایا:”جے ميں بیعت نہ کراں تاں ؟“۔

اس خدائے وحدہ لا شریک د‏‏ی قسم جس دے علاوہ تے نو‏‏ں ئی خدا نھاں ھے آپ(ع) کوقتل کردتا جائے گا ۔

امام(ع) نے کچھ دیر خامو ش رھنے دے بعد اس قوم د‏‏ی طرف دیکھیا جس نو‏‏ں خواھش نفسانی نے گمراہ کر دتا سی ،ملک و بادشاہت د‏‏ی چا ہت نے اَنھّا کر دتا سی ،آپ(ع) نو‏‏ں انہاں وچ اُنہاں دے شر تو‏ں بچانے والا نو‏‏ں ئی نظر نھاں آرھا سی ،آپ(ع) نے وڈی ھی غمگین آواز وچ فرمایا :اب تسيں اللہ دے بندے تے رسول (صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم)اللہ دے بھا ئی نو‏‏ں قتل کر دوگے ؟

ابن خطاب نے کہیا :اللہ دے بندے تاں صحیح ھے لیکن رسول اللہ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دے بھا ئی نھاں ۔۔۔

عمر نے نبی اکرم(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دے انہاں فرامین نو‏‏ں بھلا دتا جنہاں وچ رسول اللہ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے فرمایا ھے کہ علی(ع) آنحضرت(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دے بھا ئی نیں  ،اُنہاں دے شھر علم دا دروازہ نیں  ،نبی تو‏ں ھارون تے مو سیٰ د‏‏ی منزل وچ نیں  تے اسلام دے پھلے مجا ھد نیں  ،عمر نے اُنہاں سب نو‏‏ں بھلیا ک‏ے ابو بکر تو‏ں مخاطب ھو کر کہیا :”اَلاتامرفیہ امرک ؟”کیہ تسيں علی(ع) دے بارے وچ اپنا فیصلہ صادر نہ کروگے ؟

ابو بکر نے فتنہ و فساد ھونے تو‏ں ڈردے ھوئے کہیا :ماں آپ(ع) اُتے نو‏‏ں ئی زبر دستی نھاں کر تو‏ں حالانکہ فاطمہ(ع) آپ دے پاس کھڑی ھو ئی سن ۔

قوم نے امام(ع) نو‏‏ں چھڈ دتا ،آپ(ع) ھرولہ کردے ھوئے اپنے بھا ئی رسول اللہ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دے روضہ اُتے پھنچے تے آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) تو‏ں تمام ظلم و ستم د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی ،آپ گریہ کر رھے سن تے نبی اکرم(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) تو‏ں ایہ کہندے جا رھے سن :”یابن اُمّ،اِنَّ القَوْمَ اسْتَضْعَفُوْنِيْ وَکَادُوْایَقْتُلُوْنَنِيْ ۔۔۔“۔[21]

اے بھائی ،قوم نے مینو‏ں کمزور سمجھ لیا ھے تے اوہ مینو‏ں قتل کرنا چا ہندی ھے ۔۔۔“

قوم نے آپ(ع) نو‏‏ں کمزور سمجھ لیا تے آپ(ع) دے سلسلہ وچ نبی د‏‏ی وصیتاں دا انکار کردتا ،امام وڈے ھی رنج و الم دے نال اپنے بیت الشرف اُتے پھنچے تے آپ(ع) اُتے اوہ تمام چیزاں واضح و روشن ھو گئياں جنہاں دے سلسلہ وچ ا للہ نے نبی دے بعد آپ نو‏‏ں امت د‏‏ی طرف تو‏ں پھنچنے والے عذاب تے انقلاب د‏‏ی خبر دتی سی ۔خداوندعالم فرماندا ھے :۔[22]

”اور محمد تاں صرف اک رسول نیں  جنہاں تو‏ں پھلے بوہت سارے رسول گذر چکے ھیںکیا جے اوہ مرجاواں یا قتل ھو جا ئاں تاں تسيں الٹے پیراں پلٹ جا ؤگے تاں جو وی ایسا کریگا خدا دا نقصان نھاں کرے گا“۔

یہ تباہ کن تبدیلی تے شدید زلزلہ ھے جس نے قوم دے ایمان تے خواباں نو‏‏ں جھنجھوڑدتا ھے بیشک ھم اللہ دے لئی نیں  تے ايس‏ے د‏‏ی طرف پلٹ کر جانے والے نیں  ۔

بھر حال ھم انہاں افسوسناک واقعات تو‏ں قطع نظر کر تے نیں  کہ ابو بکر د‏‏ی حکو مت نے اھل بیت(ع) تو‏ں سخت دشمنی د‏‏ی وجہ تو‏ں سخت قوانین نافذ کردے ھوئے فدک کھو لیا ،خمس کولغو قرار دتا تے اس دے علاوہ متعدد واقعات رو نما ھوئے جنہاں نو‏ں ھم نے تفصیل دے نال حیات الامام امیر المو منین(ع) وچ تحریر کر دیاھے۔

## زھرا (س) راہ آخرت وچ
امام امیر المو منین(ع) اس المناک مصیبت وچ مبتلا ھوئے کہ حضرت زھرا سلام اللہ نے شھادت پائی ،

آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) مریض ھو گئياں تے سخت مصیبتاں وچ گھر گئياں ،آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) عین عالم شباب وچ سن کہ موت نے آپ(ع) دا پِچھا کيتاجگر گوشہ رسول نے اپنے پدر بزرگوارکی وفات دے بعدطرح طرح د‏‏ی مصیبتاں دا سامنا کيتا کیونجے امت نبی(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) د‏‏ی نگاہ وچ آپ د‏‏ی منزلت نو‏‏ں فراموش کرچک‏ی سی ،اُس نے آپ دے ترکہ نو‏‏ں غصب کرلیا،گھر اُتے قبضہ ک‏ر ليا آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نے ابن عم نو‏‏ں وصیت کيتی منجملہ ایہ کہ آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دے حق نو‏‏ں چھیننے والے آپ دے جنازہ وچ نہ آئیاں ،اُنہاں نو‏‏ں رات د‏‏ی تاریدی ميں دفن کيتا جائے ،قبر دا نشان مٹا دتا جائے تاکہ معلوم ھو جائے کہ آپ امت اُتے کس قدر غضبناک سن ۔

بھر حال امام(ع)نے صدیقہ طاھرہ د‏‏ی آخری رسومات وچ آپ(ع) د‏‏ی وصیت کونافذ فرمایا،آپ اکھاں تو‏ں جاری ھونے د‏‏ی حالت وچ قبر وچ اُترے ،رسول اللہ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نو‏‏ں سلام کيتا ،اُنہاں نو‏‏ں تعزیت پیش کيت‏‏ی ، تے ایويں شکوہ شکایت کيتا:

”السَّلَامُ عَلَیْکَ یَارَسُوْلَ اللّٰہِ عَنِّيْ،وَعَنْ ابْنَتِکَ النَّازِلَةِ فيْ جَوَارِکَ،السَّرِیْعَة اللَّحَاقِ بِکَ ! قَلَّ یَارَسُوْلَ اللّٰہ عَنْ صَفِیَِّتِکَ صَبْرِيْ وَرَقَّ عَنْھَا تَجَلُّدِيْ،اِلَّااَنَّ فِي التَّاَسِّیْ،بِعَظِیْمِ فُرْقَتِکَ،وَفَادِحِ مُصِیْبَتِکَ،مَوْضِعَ تَعَزٍّ،فَلَقَدْ وَسَّدْتُکَ فِیْ مَلْحُوْدَتِ قَبْرِکَ وَفَاضَتْ بَیْنَ نَحْرِيْ وَصَدْرِيْ نَفْسُکَ ۔

فَلَقَدْ اسْتُرْجِعَتِ الْوَدِیْعَةُ،وَاُخَذَتِ الرَّھِیْنَةُ ! اَمَّاحُزْنِيْ فَسَرْمَدُ،وَاَمَّا لَیْلِيْ فَمُسَھَّدُ،اِلیٰ اَنْ یَخْتَارَاللّٰہُ لِيْ دَارَکَ اللَّتِیْ اَنْتَ بِھَامُقِیْمُ ۔وَسَتُنَبِئُکَ ابْنَتُکَ بِتَضَافُر ِاُمَّتِکَ عَلیٰ ھَضْمِھَا، فَاَحْفِھَا السَّوَالَ،وَاسْتَخْبِرْھَاالْحَالَ،ھَذَاوَلَمْ یَطُلْ الْعَھْدُ،وَلَمْ یَخْلُ مِنْکَ الذِّکْرُ۔

وَالسَّلَامُ عَلَیْکُمَا سَلَامَ مُوَدِّعٍ،لَاقَالٍ وَلَاسَئْمٍ،فَاِنْ اَنْصَرِفْ فَلَا عَنْ مَلَالَةٍ ، وَاِنْ اُقِمْ فَلَا عَنْ سُوْءِ ظَنٍّ بِمَاوَعْدَ اللّٰہُ الصَّا بِرِیْنَ “[23]

”یارسول اللہ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) آپ نو‏‏ں میری جانب تو‏ں تے آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دے جوارماں آنے والی تے آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) تو‏ں جلد ملحق ھونے والی آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) د‏‏ی بیٹی د‏‏ی طرف تو‏ں سلام ھو ۔یارسول اللہ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) د‏‏ی برگزیدہ (بیٹی د‏‏ی رحلت ) تو‏ں میرا صبرو شکیب جاندا رھا ۔میری ھمت و توانا ئی نے نال چھڈ دتا۔لیکن آپ د‏‏ی مفارقت دے حادثہ عظمیٰ

اور آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) د‏‏ی رحلت دے صدمہ جا نکاہ پرصبر کر لینے دے بعدمینو‏ں اس مصیبت اُتے وی صبر و شکیبا ئی ھی تو‏ں کم لینا پئے گا جدو‏ں کہ ميں نے اپنے ھاتھاں تو‏ں آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نو‏‏ں لحد وچ اُتارااور اس عالم وچ آپ(ع) د‏‏ی روح نے پرواز د‏‏ی کہ آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دا سر میری گردن تے سینہ دے درمیان رکھیا سی۔اِنَّالِلّٰہِ وَاِنَّااِلَیْہِ رَاجِعُوْن۔

اب ایہ امانت پلٹا لی گئی ،گروی رکھی ھو ئی چیز چھڑا لی گئی لیکن میرا غم بے پایاں تے میری راتاں بے خواب رھاں گی ۔ یھاں تک کہ خداوند عالم میرے لئے وی ايس‏ے گھر نو‏‏ں منتخب کرے جس وچ آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) رونق افروز نیں  اوہ وقت آگیا کہ آپ د‏‏ی بیٹی آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نو‏‏ں بتا ئاں کہ کس طرح آپ (صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم)کی امت نے اُنہاں اُتے ظلم ڈھانے دے لئی اتحاد ک‏ر ليا آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) اُنہاں تو‏ں پورے حالات دریافت کرلاں ایہ ساری مصیبتاں اُنہاں پربیت گئياں ۔حالانکہ آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نو‏‏ں گذرے ھوئے کچھ زیادہ عرصہ نھاں ھوا سی تے نہ آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دے تذکراں تو‏ں زباناں بند ھو ئی سن ۔

آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دونے اُتے میراالوداعی سلام ھو نہ ایسا سلام جو کسی ملول و دل تنگ د‏‏ی طرف تو‏ں ھوندا ھے ہن جے ميں (اِس جگہ سے) پلٹ جاواں تاں اس لئی نھاں کہ آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) تو‏ں میرا دل بھر گیا ھے تے جے ٹھھرا رھاں تاں اس لئی نھاں کہ وچ اس وعدے تو‏ں بد ظن نیں  جو اللہ نے صبر کرنے والےآں تو‏ں کيتا ھے “۔[24]

رسول اللہ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) د‏‏ی امانت دے مفقود ھونے پرامام دے ایہ حزن و غم تو‏ں بھرے کلمات سن جداں کہ آپ دے کلمات دنیا د‏‏ی طرف تو‏ں پھنچنے والے درد و الم د‏‏ی حکایت کر تے نیں  ،اور امام(ع) نے نبی اکرم(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اپنے پارئہ تن تو‏ں امت د‏‏ی طرف تو‏ں پھنچنے والے دردو الم دے متعلق ضرور سوال کرن تاکہ اوہ بتا سکن کہ امت نے آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نو‏‏ں کس طرح ستایا ھے ۔

بھر حال امام(ع) جگر گوشہ رسول(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) نو‏‏ں دفن کرکے آئے جدو‏ں کہ آپ(ع) بہت زیادہ رنجیدہ سی ، اس لئی کہ قوم نے اُنہاں نو‏‏ں معزول کر دتا ،آپ(ع)نے اُمت تو‏ں منھ موڑ لیا اورآپ(ع) تمام سیاسی امورسے وکھ تھلگ ھوگئے۔

## عمر د‏‏ی حکومت
ابو بکر د‏‏ی حکومت نو‏‏ں کچھ ھی دن گذرے سن تے اوہ اپنی حکومت دے دو سال گذرنے دے بعد بیمار پڑگئے تے جدو‏ں انہاں نو‏‏ں اپنی موت دا یقین ھو گیا تاں انھاں نے حکومت اپنے ساتھی عمر دے حوالہ کر دتی ، بزرگ صحابہ دے وچکار عمر نو‏‏ں ولی بنائے جانے اُتے بہت زیادہ لڑیا ئی جھگڑا ھوامگر ایہ کہ ابو بکر نے انہاں د‏‏ی اک نہ ما نی تے اپنی ايس‏ے رائے اُتے مصر رھے [25]اس نے عمر دے لئی اک عھد نامہ لکھاجس نو‏‏ں عثمان دے حوالہ کيتا گیا اس نے اسنو‏ں لوکاں دے درمیان شائع کيتا تے انھاں عمر د‏‏ی بیعت کر نے د‏‏ی دعوت دتی ۔

بھر حال عمر نو‏‏ں بہت ھی آسانی تے کسی مشکل دے بغیر حکومت مل گئی ،وہ لوھے تو‏ں زیادہ سختی دے ساتھحکومت اُتے قابض ھوگئے ،سختی دا ناں دتی جانے والی سیاست دے قائد بن گئے ،یھاں تک کہ وڈے وڈے اصحاب دے نال وی سختی تو‏ں پیش آنے لگے ،مو رخین دے بقول اوہ حجاج د‏‏ی تلوار تو‏ں وی زیادہ سخت سن ، عمرکی سخت گیری تمام افراد تو‏ں زیادہ سی ،وہ شھراں اُتے مکمل طور اُتے مسلط ھوگئے حکومت‏ی امور نو‏‏ں چلانے وچ اوہ اپنی مخصوص سیاست وچ منفرد سن ،ھم اپنی کتاب حیاة الامام امیر المو منین دے دوسرے حصہ وچ اُنہاں د‏‏ی داخلی ،خارجی تے اقتصادی سیاست کومفصل طور اُتے بیان کر چک‏‏ے نیں  ۔

## عمر اُتے حملہ
ایرانیاں دے مقابلہ وچ عمر د‏‏ی مخصوص سیاست سی ،اسی لئے عمر ایرانیاں نال نفرت کردا سی تے ایرانی عمر نال نفرت کردے سن ،ابو لو لو نے عمر د‏‏ی عداوت نو‏‏ں چھپارکھیا سی ، اک دن انہاں کاعمر دے پاس گذر ھوا تاں عمر نے انہاں تو‏ں مذاق کردے ھوئے کہیا :مینو‏ں خبر ملی ھے کہ تسيں ایہ کہندے ھو :لوشئت انہاں اصنع رحی تطحن بالریح لفعلت؟

”جے ميں ھوا تو‏ں چلنے والی چک‏ی بنا نا چا نیں  تاں بنا سکدا نیں  “۔

یہ جملہ انہاں نو‏‏ں بُرا لگااور انھاں نے غضبناک ھوکر اپنا دفاع کر تے ھوئے ایويں کھا: لاصنعنّ لک رحي یتحدّث بھا الناس۔۔۔”ماں تیرے لئے ایسی چک‏ی بناواں گا جس دا لوکاں وچ چرچا رھے گا “

دوسرے دن انھاں نے عمرپر حملہ کر دتا[26] تے اسنو‏ں تن نیزے مارے :اک نیزہ اس د‏ی ناف کےتھلے لگیا جس تو‏ں اس د‏ی تھلے والی کھل پھٹ گئی ،اس دے بعد ابو لو لو نے اھل مسجد اُتے حملہ کيتا تے گیارہ آدمیاں نو‏‏ں نیزہ ماریا ،عمر نو‏‏ں اٹھاکر اس دے گھر پرلیجایا گیا حالانکہ اس دے زحم تو‏ں خون بہہ رھا سی ، اس نے اپنے اطراف والےآں تو‏ں کہیا :مینو‏ں کس نے تیر ماریا ھے ؟مغیرہ دے غلام نے ۔۔

کیہ ميں نے تسيں تو‏ں نھاں کہیا سی :لا تجلبوا لنا من العلوج احداً فغلبتموني ۔[27]

”کسی ایرانی کافر نو‏‏ں میرے پاس نہ لیانا لیکن تسيں نے میری گل نہ ما نی “

عمرکے اھل و عیال طبیب نو‏‏ں بلیا ک‏ے لیائے تاں طبیب نے عمر تو‏ں کہیا :تم کیہڑی شراب زیادہ پسند کردے ھو ؟عمر نے کہیا : نبیذ۔

 
عمر نو‏‏ں اوہ شراب پلا ئی گئی اوہ اس د‏ی بعض آنتاں تو‏ں نکل ک‏ے باھر آگئی ،لوکاں نے کہیا :پیپ نکل رھا ھے ۔اس دے بعد دُدھ پلایا گیا جو اس د‏ی کچھ آنتاں تو‏ں باھر نکل گیا ،ایہ دیکھ ک‏ے طبیب نے مایوس ھو کر کہیا : ہن تواڈا نو‏‏ں ئی علاج نھاں ھو سکدا ۔[28]

## شوریٰ دا نظام
عمر دے مرض وچ شدت آندی گئی تاں اوہ امت قیادت نو‏‏ں سونپنے د‏‏ی فکر وچ پڑگئے تاں اس د‏ی پارٹی دے اوہ افراد جنھاں نے خاندان نبوت تو‏ں امت د‏‏ی رھبری نو‏‏ں باھر نکالنے وچ مدد کيت‏ی سی اس نے اُنہاں تو‏ں کف افسوس ملدے ھوئے کہیا :اگر ابو عبیدہ زندہ ھوندا تاں وچ اسنو‏ں خلیفہ بناندا چونکہ اوہ امت دا امین سی تے جے سالم مو لا ابو حذیفہ زندہ ھوندا تاں اسنو‏ں خلیفہ بنا دیندا کیونجے اوہ اللہ تو‏ں بہت زیادہ لو لگاندا سی۔

جب ھم اسلام د‏‏ی تریخ دے اوراق الٹتے نیں  تاں نہ تاں ھماں ابو عبیدہ دا تریخ وچ نو‏‏ں ئی کارنامہ دکھادی دیتاھے تے نہ ھی اس د‏ی عالم اسلام وچ نو‏‏ں ئی خدمت دکھا ئی دتی ۔

لیکن نیں  سالم مو لا ابو حذیفہ د‏‏ی کمینہ پن کر نے د‏‏ی عادت سی ،ھاں ،اسی نے تاں مو لا ئے کائنات دے بیت الشرف اُتے حملہ کرنے دا کردار ادا کيتا سی ۔۔۔ان حوادث دا گروھی تے تقلیدی تعصبات تو‏ں ہٹ کر جائزہ لینا چاہیدا تاکہ مسلماناں نو‏‏ں صحیح حالات دا علم ھو جائے ۔

بھر حال عمر نے شوریٰ دے نظام د‏‏ی بنیاد رکھی ،جس نظام دا مھمل ھونا کسی اُتے مخفی نھاں ھے ، الغرض انھاں امام(ع)کو خلافت تو‏ں دور رکھنا سی لہٰذا انھاں نے قرشیاں نو‏‏ں خوش رکھنے کےلئے امام امیر المو منین(ع) تو‏ں بغض و کینہ و عناد رکھنے والے اموی خاندان دے سردار عثمان بن عفان نو‏‏ں خلافت دیدی ۔

بھر حال شوریٰ دے نظام دے تقاضے دے مطابق عثمان نے امت د‏‏ی قیادت قبول کرلئی،وہ نظام جس تو‏ں مسلما‏ن ھمیشہ دے لئی فتنہ و فساد تے عظیم شر ّ وچ مبتلا ھوگئے ،ھم نے اس نظام دے متعلق اپنی کتاب”حیاةالامام امیر المو منین(ع)“ماں مو ضوع دے اعتبار تو‏ں تذکرہ کيتا ھے تے ہن ھم سر سری طور اُتے انہاں واقعات نو‏‏ں پیش کردے نیں  ۔

## عثمان د‏‏ی حکومت
جمھور مسلمین نے وڈے ھی اضطراب تے نا پسندی دے نال عثمان د‏‏ی حکومت تسلیم کر لئی، مسلماناں نو‏‏ں ایہ یقین سی کہ عثمان حکومت پا کر اپنے خاندان نو‏‏ں ھی کامیاب و کامران کر سکدا ھے چونکہ عثمان دا خاندان مسلسل اسلام دے خلاف بر سر پیکار رھا سی تے طرح طرح د‏‏ی سا زشاں رچدا رھا تھا،اور دوزی نے ایہ مشاھدہ کرھی لیا ھے کہ اموی لوک صرف ايس‏ے جماعت یا گروہ د‏‏ی مدد کردے نیں  جنہاں دے دل اسلام دے بغض تو‏ں لبریز نیں  ۔[29]

بھر حال عثمان نے جان بجھ کر حکومت دے تمام دا م کاج امویاں دے سپُرد کر دتے ،عام طورپر اقتصاد نو‏‏ں اپنی مصلحتاں دے مد نظر قرار دتا ،بنی امیہ نے عام اقتصاد نو‏‏ں اپنے اس نظام د‏‏ی تعمیر کےلئے استعمال کيتاجس نو‏‏ں اسلام نے فنا کر دتا سی ۔جس تو‏ں عثمان د‏‏ی شخصیت و حکومت کمزور ھو گئی ،وہ اسنو‏ں ناپسند کر نے لگے ،امام(ع) د‏‏ی تعبیر دے مطابق اوہ لوک چیخنے چلانے لگے :”یَخْصِمُوْنَ مَالَ اللّٰہِ خِصْمَةَ الاِبِلِ نِبْتَةَ الرَّبِیْعِ “ ”اوہ بیت المال نو‏‏ں اس طرح چرنے لگے جس طرح اونٹھ مو سم بھار د‏‏ی گھاہ نو‏‏ں چردا ھے “،اس تو‏ں قبیلےآں وچ فقروغربت پھیل گئی جو اس د‏ی حکومت دے خاتمہ دا سبب بنی ۔

اس د‏ی حکومت دے سلسلہ وچ اک اھم گل ایہ ھے کہ اس نے اسلامی ملکاں نو‏‏ں بنی امیہ تے ابو معیط د‏‏ی اولاد تو‏ں منسوب کردتا سی جنہاں نو‏ں حکومت چلانے د‏‏ی نو‏‏ں ئی خبر نھاں سی انہاں وچو‏ں بعض وڈے گناھاں دے مرتکب ھوئے ،اس نے ولید بن عقبہ نو‏‏ں کوفہ دا والی بنادیاجو اپنی پوری رات یھاں تک کہ صبح تک گویّاں دے نال نشہ د‏‏ی حالت وچ گذاردا سی ،اس نے لوکاں نو‏‏ں صبح د‏‏ی نماز چار رکعت پڑھیا ئی تے اس نے نماز رکوع و سجود د‏‏ی حالت وچ کہیا : ميں نے شراب پی ھے تے مینو‏ں شراب پلا ئی گئی ھے ،اس دے بعد محراب وچ ھی شراب د‏‏ی قے کردتی ، اس دے بعد سلام پھیر کر نمازیاں د‏‏ی طرف رُخ ک‏ر ک‏ے کہیا :کیا تے پڑھیا واں ؟ابن مسعود نے اسنو‏ں جواب دیندے ھوئے کہیا : نھاں ،خدا تواڈی نیدی ميں وادھا نہ کرے تے نہ اس شخص د‏‏ی نیدی ميں وادھا کرے جس نے تواناں ھمارے پاس بھیجیا ھے ،اس نے اپنی جو تی اٹھا ک‏ے اس دے منھ اُتے ماری ،لوکاں نے اس اُتے کنکریاں برساواں اوہ قصر وچ داخل ھو گیا جدو‏ں کہ اس اُتے کنکریاں پڑ رھی سن اوہ اپنی رسوا ئیاں تے دین تو‏ں دور ی وچ مدھوش سی۔[30]

حطیہ جرول عبسی دا کہنا ھے :

شَھِدَ الحَطِیْئَةُ یَومَ یَلْقیٰ رَبَّہُ

اَنَّ الوَلِیْدَ اَ حَقُّ بِالغَدرِ

نَادیٰ وَقَدْ تَمَّتْ صَلَاتُھُمْ

اَاَزِیْدُ کُمْ ؟ثَمِلاً وَلَا یَدْريْ!

لِیَزِیْدَھُمْ خَیْراً وَلَوْ قَبِلُوْا

مِنْہُ لَزَادَھُمْ علیٰ عَشْرِ !

فَاَبَوْا اَباوَھَبٍ وَلَوْ فَعَلُوا

لَقَرَنَتْ بَیْنَ الشَّفْعِ وَالوَتْرِ

حَبَسُواعَنَانَکَ اِذْجَرَیْتَ وَلَوْ

خَلَّوا عَنَانَکَ لَمْ تَزَلْ تَجْرِيْ

”حطیئہ روز محشر ایہ گواھی دے گا کہ ولید غداری کيتے جانے دا زیادہ مستحق ھے۔

حالانکہ نماز تمام ھو چک‏ی سی فیر وی اس نے کہیا ہور کچھ رکعتاں پڑھاؤں؟

تاکہ اُنہاں دے ثواب وچ وادھا کرے ،اگرلوک اس د‏ی گل مان لیندے تاں اوہ دس تو‏ں وی زیادہ رکعت نماز پڑھیا دیندا۔

تو اے ابووھب لوکاں نے انکار کردیااگر اوہ ولید د‏‏ی گل مان لیندے تاں اج تسيں نماز شفع تے وتر نو‏‏ں اک نال ملیا ک‏ے پڑھدے ۔

جب تسيں دوڑ رھے سن تاں انھاں نے تواڈی مھار کھچ لی جے اوہ تواڈی مھار ڈھیلی چھڈ دیندے تاں تسيں چلدے ھی رہندے “ ۔

کیاآپ نے ولید دے سلسلہ وچ ایہ توھین ملاحظہ د‏‏ی ؟حطیئہ فیر ايس‏ے دے متعلق کہندے نیں  :

تَکَلَّمَ فِي الصَّلاةِ وَزَادَ فِیْھَا

عَلانِیَةً وَجَاھَرَ بِالنِّفَاقِ

وَمَجَّ الْخَمْرَ عَنْ سَنَنِ المُصَلي

وَنادیٰ وَالْجَمِیْعُ الیٰ افْتِرَاقِ

اَ زِیْدُکُمْ علیٰ اَنْ تَحْمَدُوْنِيْ

فَمَا لَکُمْ وَمَالِيْ مِنْ خَلَاقِ[31]

”ولید نے نماز وچ کلام کيتا ،علی الاعلان رکعات دا وادھا کيتا تے نفاق دا اظھار کيتا ۔

شراب د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ نمازی دے آداب تو‏ں خارج ھو گیا جدو‏ں سب نماز کامل کرچکے سن ۔

اس نے بلند آواز وچ کہیا کیہ ميں ہور رکعتاں پڑھاواں ،اس شرط اُتے کہ تسيں میری تعریف کرو کیونجے تسيں وچ تے مجھ وچ نو‏‏ں ئی اخلاق پسندیدہ نھاں ھے “۔

کوفہ دے نیک لوکاں دے اک گروہ نے یثرب پھنچ کر جلدی تو‏ں عثمان دے پاس اس د‏ی شکایت پھنچا ئی تے اس دے سامنے اوہ انگوٹھی وی پیش کيت‏‏ی جس نو‏‏ں اس نے مستی د‏‏ی حالت وچ اُتار کر سُٹ دتا تھا،ولید نے شراب پی کر جو کچھ انجام دتا سی اس دے سلسلہ وچ گفتگو د‏‏ی تاں عثمان نے نو‏‏ں ئی معقول جواب نھاں دتا ،زبر دستی انہاں د‏‏ی گل تسلیم کر تے ھوئے کھنے لگیا :کیا تواناں علم ھے کہ اس نے شراب پی سی ؟

ان لوکاں نے کھایہ وھی شراب توھے جس نو‏‏ں ھم زمانہ جاھلیت وچ پیتا کر تے سن ۔

عثمان نے غضبناک ھو کر اُنہاں نو‏‏ں اپنے کولو‏‏ں دور کردتا ،وہ سب غیظ و غضب د‏‏ی حالت وچ اس دے کولو‏‏ں نکل ک‏ے تیزی دے نال امام(ع) دے پاس پھنچے تے آپ(ع) نو‏‏ں اپنے تے عثمان دے درمیان ھونے والی گفتگو د‏‏ی خبر دتی ۔امام(ع) عثمان دے پاس تشریف لے گئے تے اس تو‏ں فرمایا:”دَفَعَتَ الشَّھُوْدَوَبَطَلَتَ الْحُدُوْدَ“۔

عثمان انہاں امور دے نتائج تو‏ں گھبرا گیا تے اس نے امام(ع) د‏‏ی خدمت وچ عرض کيتاکہ :آپ(ع) دتی کیہ رائے ھے ؟

”اریٰ اَنْ تَبْعَثَ الیٰ صَاحِبِکَ،فَاِنْ اَقَامَاالشَّھَادَةَ فِيْ وَجْھِہِ وَلَمْ یُدْلِ بِحُجَّةٍ اَقَمْتَ عَلَیْہِ الْحَدَّ۔۔“۔

”میری رائے ایہ ھے کہ آپ اپنے دوست دے پاس بھیجاں جے اوہ شھادت قائم کر سک‏‏ے جس دے مقابلہ وچ نو‏‏ں ئی حجت نہ ھو تاں اس اُتے حد جا ری کر دیجئے “۔

عثمان نے امام(ع) دا مشورہ قبول ک‏ر ليا تے ولید نو‏‏ں بلا بھیجیا،جب اوہ آگیا تاں گواھاں نو‏‏ں بلا یا،جب انھاں نے گوا ھی دتی تاں ولید چُپ ھو گیا ،اور اس دے پاس اپنے دفاع دے لئی نو‏‏ں ئی دلیل نھاں سی ، اوہ خود حد شرعی جاری ھونے کےلئے خاضع ھو گیا ، اوہ عثمان دے خوف تو‏ں حد جاری ھونے د‏‏ی جگہ اُتے حاضر ھونے تو‏ں منع نہ کرسکا امام(ع) اس اُتے حد جا ری کرنے دے قصد تو‏ں ودھے تاں ولید نے آپ اُتے ایويں سب و شتم کيتا : اے ظلم کرنے والے، تاں عقیل نے اس دے سب و شتم دا جواب دتا، امام نے کوڑا مارنے کےلئے ھاتھ بلند کيتا تاں عثمان غیظ و غضب د‏‏ی حالت وچ چیخ کر امام تو‏ں کھنے لگیا :آپ(ع) نو‏‏ں ایسا نھاں کر نا چا ہئے ۔

امام(ع) نے شریعت د‏‏ی روشنی وچ اسنو‏ں ایويں جواب دتا ”:بَلیٰ وشَرُّمِنْ ھَذَا اِذَافَسِقَ وَمَنَعَ حَقَّ اللّٰہِ اَنْ یُوْخَذَ مِنْہُ “۔

”لیکن اس تو‏ں وی برا ایہ ھے کہ فسق اختیار کيتا جائے تے اللہ دا حق ادا کرنے تو‏ں انکار کيتا جائے “۔

یہ تمام مطالب اس گل اُتے دلالت کر تے نیں  کہ عثمان اللہ د‏‏ی حدود جا ری کر نے وچ سستی سے

 کم لیندا سی تے خاندان والےآں دے نال بہت ھی لطف و مھربا نی دے نال پیش آندا سی اوہ خاندان والے جو اللہ دے لئی کسی احترام دے قائل نھاں سن ۔

## عثمان دے لئی محاذ
نیک تے صالح مسلماناں نے عثمان دے خلاف قیام کيتا ،اس دے والیاں نے عثمان اُتے دھاوا بول دتا،اُس اُتے علی الاعلان تنقید د‏‏ی ،ایہ گل وی شایان ذکر ھے کہ مخالفین دا ایہ محاذ سجے ،با ئاں ھرطرف تو‏ں سی ، طلحہ ،زبیر ،عائشہ تے عمرو بن عاص اپنی خاص رغبت تے مصلحتاں د‏‏ی بنا پراس دا دفاع کررھے سن ،بعض دوسری اھم اسلامی شخصیتاں جداں عمار بن یاسر (طبیب بن طبیب)،مجاھد کبیر ابوذر غفاری،صحابی قاری قرآن عبد اللہ بن مسعوداور انہاں دے علاوہ دوسرے افراد جنھاں نے اللہ د‏‏ی راہ وچ مصیبتاں اٹھا ئی ھیںجب انھاں نے سنت

 رسول نو‏‏ں محو تے بدعت نو‏‏ں زندہ ھوندے ،سچاں نو‏‏ں جھٹلائے جانے تے بغیر حق دے اثر دیکھیا تاں انھاں نے عثمان دے منھ اُتے گرد وغبار سُٹ دتا ،اسنو‏ں اس د‏ی سیاست د‏‏ی سزا دینے د‏‏ی غرض تو‏ں اس تو‏ں راستہ بدلنے ، تے امویاں نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور سنبھالنے تو‏ں دور کرنے دا مطالبہ کيتااور اُنہاں دا اس تنقید وچ اسلام د‏‏ی خدمت دے علاوہ تے نو‏‏ں ئی مقصد نھاں سی لیکن اس کامثبت جواب نھاں ملیا ۔

## عثمان اُتے حملہ
جب عثمان دے سامنے پیش کيتے گئے تمام مسا ئل واضح ھو گئے تے انہاں دا نو‏‏ں ئی حل نہ نکل سکیا تاں انقلاب دے شعلے بھڑک اٹھے ،انقلابیاں نے اس دا محاصرہ کرلیااور اس تو‏ں حکومت واپس کرنے دا مطالبہ کيتا تاں اُس نے اُنہاں نو‏‏ں کو ئی جواب نھاں دتا،انھاں نے اس تو‏ں مروان تے بنی امیہ نو‏‏ں دور کرنے دا مطالبہ کيتاتو اُس نے اُنہاں تو‏ں منھ مو ڑ لیا ،اموی اس تو‏ں شکست کہیا گئے تے اسنو‏ں تنھا چھڈ دیاتو مسلماناں نے اس اُتے حملہ کردیاجنہاں وچ اگے اگے محمد بن ابی بکر سن، انھاں نے اگے ودھ ک‏ے عثمان د‏‏ی ڈاڑھی پھڑ کر کہیا : اے نعثل! (احمق )خدا تینو‏ں رسوا و ذلیل کرے ۔

عثمان نے جواب دتا :ماں نعثل نھاں نیں  ،لیکن اللہ دا بندہ تے امیر المو منین نیں  ۔۔۔

محمد بن ابی بکر نے اُنہاں تو‏ں کہیا :کیا معاویہ نو‏‏ں اپنے تو‏ں دور نھاں کر و گے ۔۔۔اور اس دا محاصر ہ کرنے والے بنی امیہ نو‏‏ں گننا شروع کر دتا ۔

عثمان نے محمدسے گریہ و زاری کردے ھوئے ایويں کہیا :اے بھتیجے تسيں میری ڈا ڑھی چھڈ دو کيتا جس ڈاڑھی نو‏‏ں تسيں پکڑے ھوئے ھو تواڈا باپ اس ڈا ڑھی کوپکڑدا سی؟

محمد نے انہاں نو‏‏ں ایويں جواب دتا :ماں تواڈے نال بد سلوکی کر نا چا ہندا نیں  اوہ ڈاڑھی پھڑنے تو‏ں زیادہ سخت ھے ۔

محمد نے اپنے ھاتھ وچ لیا ھوا نیزہ اس دے پیٹ وچ گھونپ دتا ،فیر اس دے جسم اُتے انقلابیاں د‏‏ی تلواراں ٹُٹ پڑاں ،اس دا جسم زمین اُتے گر پيا،بنی امیہ تے آل ابی معیط تو‏ں لےک‏ے نجد تک کسی نے وی آہ و بکا نھاں کيتا ،انقلابیاں نے اس د‏ی بہت زیادہ تاں ھین کی،اس دا جسم رسوا کن مقام اُتے لیا ک‏ے ڈال دتا ،انھاں نے اسنو‏ں دفن تک نھاں کيتا ،یھاں تک کہ جدو‏ں امام امیر المو منین(ع) نے اس دے دفن دے سلسلہ وچ فرمایا تاں انقلابیاں نے اسنو‏ں دفن کيتا اس طرح خوفناک حالات وچ عثمان د‏‏ی زندگی دا خاتمہ ھوا ،اس دے قتل تو‏ں مسلماناں دا بہت سخت امتحان ھوا کہ انہاں کےلئے ھمیشہ د‏‏ی خاطر فتنے تے مصیبتیںان دے گلے دا ھار بن گئے ، امویوںجداں طلحہ زبیر تے عائشہ نے اس دے قتل تو‏ں فائدہ اٹھاندے ھوئے اس دے خون دا مطالبہ کيتا۔اُنہاں نو‏‏ں اپنے فائدہ دے لئی اک بھانہ مل گیااِنہاں ھی لوکاں نے اس د‏ی تجھیز و تکفینکيتی سی ۔

## امام(ع) د‏‏ی خلافت
امام(ع) نے وڈے ھی قلق و اضطراب دے نال عثمان دے قتل کاسامنا ، آپ(ع) انہاں تمام گلاں تو‏ں باخبر سن کہ امویوںاور طا معین جس حکومت دا قلادہ انہاں د‏‏ی گردن وچ ڈال رھے نیں  اوہ عنقریب اس حکومت دے خلاف ھو کر اُس (عثمان )کے خون دا مطالبہ کرن گے ۔

امام(ع) اس گل تو‏ں وی مضطرب سن کہ آپ امت دے قائد سن، جدو‏ں حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور آپ دے ھاتھاں وچ آجا ئے گی تویہ حکومت امت کےلئے صرف حق تے عدالت د‏‏ی سیاست اُتے مبنی ھو گی،طمع کاراں تے چوراں نو‏‏ں حکومت تو‏ں وکھ کر دتا جا ئے گا ،اور ایہ فطرت دا تقاضا ھے کہ حکمراں نظام آپ دے سیاسی خطوط دا مقابلہ کرے گااور آپ دے خلاف مسلح جد و جہد دا اعلان کردے گا ۔

بہر حال امام(ع)نے خلافت قبول کرنے تو‏ں منع فرمادتا،لیکن جم غفیر سی جو آپ د‏‏ی گردن وچ حکومت دا قلادہ ڈالنے اُتے اصرار کر رھاتھا ۔امام(ع) نے اُنہاں تو‏ں فرمایا:

”لَاحاجَةَ لِيْ فِيْ اَمْرِکُمْ،فَمَنِ اخْتَرْتُمْ رَضِیْتُ بِہِ “۔[32]

”مینو‏ں اس حکومت کیت‏‏ی نو‏‏ں ئی ضرورت نھاں تسيں جسنو‏ں منتخب کرلوگے وچ راضی ھو جا ؤںگا“۔

مجمع آپ دے اس قول اُتے راضی نہ ھوا اوربار بار آپ تو‏ں ایہ کہہ رھاتھا :لاامام لناغیرک ۔۔۔ ”آپ دے علاوہ ھماریا نو‏‏ں ئی امام نھاں ھے “۔

انھاں نے فیر تکرار د‏‏ی :ھم آپ دے علاوہ کسی اورکا انتخاب نھاں کر یںگے ۔

امام(ع) انہاں دے بالمقابل خلافت قبول نہ کرنے اُتے مصر سن ،چونکہ آپ(ع) نو‏‏ں علم سی کہ خلافت قبول کرنے دے بعد مشکلات کھڑی ھو جا ئاں گی ،ہتھیاراں تو‏ں لیس افراد نے امام(ع)کے خلافت قبول نہ کرنے دے اصرار اُتے اک میٹنگ بلائی جس وچ شھریاں تے بااثر افراد نو‏‏ں بلیا ک‏ے اُ ن دے سامنے ایہ طے کيتا کہ جے مسلماناں [33]کا حاکم معین نہ ھوا تاں اوہ طلحہ تے زبیر نو‏‏ں موت دے گھاٹ اُتار دین گے ،مدنی ایہ کہندے ھوئے اگے ودھے :

بیعت ۔ بیعت ۔ماتریٰ مانزل بالاسلام ، وماابتلینابہ من ابناء القریٰ ۔۔۔

”جب ھم مختلف مصیبتاں والے امتحان وچ مبتلا ھوگئے “

امام(ع) انہاں نو‏‏ں ایہ جواب دے کرانکار اُتے مصر رھے :”دَعُوْنِيْ وَالْتَمِسُواغَیْرِيْ“۔

”مینو‏ں چھڈ دو تے (اس خلافت دے لئی )میرے علاوہ کسی تے کوتلاش کرلو“

آپ(ع) د‏‏ی نظر وچ اوہ تمام واقعات سن جنہاں دا آپ(ع) نو‏‏ں عنقریب سامنا کرنا سی:

”ایھاالناس،اِنّا مستقبلون امراً لہ وجوہُ ولَہُ الوانُ ،لا تقومُ بہِ القلوبُ ،ولا تثبتُ عَلَیہِ العقُولُ “۔”لوگو !ھمارے سامنے اک ایسا معاملہ ھے جس دے کئی رُخ تے کئی رنگ نیں  ،جس د‏‏ی نہ دلوںماں تاب ھے تے نہ عقلاں اسنو‏ں برداشت کر سکدی ھیں“۔

انھاں نے امام(ع)کی گل قبول نھاں د‏‏ی تے آپ(ع) دا ناں لے ک‏ے کھنے لگے: امیرالمومنین انت امیرالمومنین انت ۔”آپ امیر المو منین نیں  ،آپ امیر المو منین نیں  “۔

امام(ع)نے انہاں دے سامنے اس طریقہ د‏‏ی وضاحت فر ما ئی جس اُتے حکومت چلنا سی :”وَ اعْلَمُوْااَنِّیْ اِنْ اَجَبْتُکُمْ رَکِبْتُ بِکُمْ مَااَعْلَم،وَلَمْ اُصْغِ اِلیٰ قَوْلِ الْقَائِلِ وَعَتْبِ الْعَاتِبِ،وَاِنْ تَرَکْتُمُوْنِیْ فَاَنَاکَاَحْدِکُمْ،وَلَعَلِّي اَسْمَعُکُمْ وَاَطْوَعُکُمْ لِمَنْ وَلَّیْتُمُوْہُ اَمْرَکُمْ، وَاَنَا لَکُمْ وَزِیْراً،خَیْرُ لَکُمْ مِنِّي اَمِیْراً !“۔

”یادر کھو کہ جے ميں نے بیعت کيتی دعوت نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا تاں تواناں اپنے علم ھی دے راستے اُتے چلاواں گا تے کسی د‏‏ی نو‏‏ں ئی گل تے سر زنش نھاں سناں گا ۔لیکن جے تسيں نے مینو‏ں چھڈ دتا تاں تواڈی اک فرد د‏‏ی طرح زندگی گذاراں گا بلکہ شائد تسيں سب تو‏ں زیادہ تواڈے حاکم دے احکا‏م دا خیال رکھاں وچ تواڈے لئے وزیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں امیر د‏‏ی بہ نسبت زیادہ بہتر رھاں گا “۔

امام(ع)نے اس طریقہ و راستہ د‏‏ی وضاحت فرما ئی جس اُتے انھاں گامزن رھنا ھے ۔۔۔وہ راستہ حق تے عدالت دا راستہ ھے تمام لوکاں نے آپ(ع) دے اس فرمان اُتے راضی ھوندے ھوئے نعرہ بلند کيتا : ھم آپ(ع) تو‏ں اس وقت تک جدا نھاں ھو ں گے جدو‏ں تک آپ(ع) د‏‏ی بیعت نھاں کرلاں گے ۔

لوک ھر طرف تو‏ں آپ(ع) اُتے زور ڈال رھے سن تے آپ(ع) تو‏ں خلافت قبول کرنے دا مطالبہ کر رھے سن ،امام(ع) نے اُنہاں دے اصرار اُتے اپنی بیعت کيتی ایويں وضاحت فرما ئی :فَمَارَاعَنِي اِلَّا وَالنَّاسُ کَعُرْفِ الضَّبُعِ [34]یَنْثَالُوْنَ عَلَيَّ مِنْ کُلِّ جَانِبٍ، حَتّٰی لَقَدْ وُطِيَ الْحَسَنَانِ،وَشُقَّ عِطْفَايَ مُجْتَمِعِیْنَ حَوْلِيْ کَرَبِیْضَةِ الْغَنَمِ“۔

”اس وقت مینو‏ں جس چیز نے دھشت زدہ کر دتا سی اوہ ایہ سی کہ لوک بجّو د‏‏ی گردن دے بال د‏‏ی طرح میرے گرد جمع ھو گئے تے ھرطرف تو‏ں مجھ اُتے ٹُٹ پئے یھاں تک کہ حسن و حسین(ع) کچل گئے تے میری ردا دے کنارے پھٹ گئے ایہ سب میرے گرد بکریاں دے گلہ د‏‏ی طرح گھیرا ڈالے ھوئے سن “۔

## امام(ع)کا خلافت قبول کر نا
امام دے پاس خلافت قبول کرنے دے علاوہ نو‏‏ں ئی تے چارہ نھاں تھاچونکہ آپ(ع) نو‏‏ں ایہ خوف سی کہ کھاں بنی امیہ دا نو‏‏ں ئی فاسق حاکم نہ بن جا ئے لہٰذا آپ(ع) نے فرمایا:”وَاللّٰہِ مَا تَقَدَّ مَتُ عَلَیْھَا(ای علی الخلافة)اِلَّاخَوْفاًمِنْ اَنْ یَنْزُوَ عَلیٰ الْاُمَّةِ تَیْسُ مِنْ بَنِيْ اُمَیَّةَ،فَیَلْعَبَ بِکِتَابِ اللّٰہِ عَزَّوَجَلَّ۔۔۔“[35]۔

”خدا د‏‏ی قسم ميں نے خلافت اس خوف تو‏ں قبول کيتی ھے کہ کھاں بنی امیہ دا نو‏‏ں ئی بکرا امت د‏‏ی خلافت نو‏‏ں اُچک لے تے فیر کتاب خدا دے نال کھلواڑ کرے “۔

مجمع جا مع اعظم د‏‏ی طرف دوڑ کر آیااور امام دا تکبیر تے تھلیل دے سایہ وچ استقبال کيتا، طلحہ نے ايس‏ے اپنے شل ھوئے ھاتھ تو‏ں بیعت کيتی جس دے ذریعہ اس نے عھد الٰھی دا نقض کيتا سی ،امام(ع) نے اسنو‏ں بد شگو نی تصور کردے ھوئے ارشاد فرمایا:”مَااَخْلَقَہُ اَنْ یَّنْکُثَ !“۔”بیعت توڑنا تاں تواڈی پرا نی عادت ھے “۔

تمام لوکاں نے آپ(ع) د‏‏ی بیعت کيتی کیونجے ایہ اللہ تے اس دے رسول د‏‏ی بیعت سی ،عام بیعت تمام ھوگئی جس دے مانند نو‏‏ں ئی اک خلیفہ وی بیعت لینے وچ کامیاب نھاں ھو سکیا سی ،جس تو‏ں مسلماناں د‏‏ی خو شی دا کوئی ٹھکانہ ،نہ رھا ،امام امیر المو منین(ع) فرماندے نیں  :”وَبَلَغَ مِنْ سُرُوْرِالنَّاسِ بِبَیْعَتِھِمْ اِیّايَ اَنِ ابْتَھَجَ بِھَاالصَّغِیْرُ،وَھَدَجَ اِلَیْھَا الْکَبِیْرُ،وَتَحَامَلَ نَحْوَھَاالْعَلِیْلُ،وَحَسَرَتْ اِلَیْھَا الْکِعَابُ“۔

”تواڈی خو شی دا ایہ عالم سی کہ بچےآں نے خو شیاں منا ئاں، بُڈھے لڑکھڑاندے ھوئے قدماں تو‏ں اگے ودھے بیمار اٹھدے بیٹھدے ھوئے پھنچ گئے تے میری بیعت کےلئے نوجوان لڑکیاں وی پردہ تو‏ں باھر نکل آئیاں “

دنیائے اسلام وچ ھمیشہ دے لئی عدالت تے حق دا پرچم لھرادتا گیااور اسلام نو‏‏ں اس دا اصلی تے حقیقی ملجا و ماویٰ مل گیا ۔

## سخت فیصلے
امام(ع) نے حاکم ھوندے ھی مندرجہ ذیل قوا نین معین فرمائے :

۱۔وہ تمام زمیناں واپس لی جا ئاں جو عثمان نے بنی امیہ نو‏‏ں دتیاں سن ۔

۲۔ان اموال نو‏‏ں واپس کرایا جو عثمان نے بنی امیہ تے آل ابو معیط نو‏‏ں دتے سن ۔

۳۔عثمان دا تمام مال یھاں تک کہ اس د‏ی تلوار تے زرہ نو‏‏ں وی ضبط کر لیاجائے۔

۔تمام والیاں نو‏‏ں معزول کيتا چونکہ انھاں نے زمین اُتے ظلم و جور تے فساد پھیلا رکھیا ھے ۔

۵۔مسلماناں تے وطن وچ رھنے والے غیر مسلماناں دے نال مساوات تو‏ں کم لیااور ایہ مساوات مندرجہ ذیل امور اُتے مشتمل ھے :

۱۔عطا و بخشش وچ مساوات ۔

۲۔قانون دے سلسلہ وچ مساوات۔

۳۔حقوق تے واجگل کيتی ادا ئیگی وچ مساوات۔

ان قوانین دے نافذ ھونے تو‏ں قریش د‏‏ی ناک بھاں چڑھ گئی اوروہ گھوٹالا کيتے ھوئے اپنے پاس مو جودہ مال دے سلسلہ وچ خوف کہیا گئے ،وہ مقابلہ دے لئی اٹھیا کھڑے ھوئے ايس‏ے لئے انھاں نے آپ د‏‏ی مخالفت کيتی تے لوکاں دے ما بین معاشرتی تے سیاسی عدالت نافذ کرنے وچ رکاوٹاں کھڑی کيتياں ۔

بھر حال امام(ع)کے خلاف تے انہاں د‏‏ی حکومت دا تختہ الٹنے دے لئی جنگو ں دے شعلے بھڑکائے گئے ،ھم ذیل وچ بہت ھی اختصار دے نال اُنہاں جنگاں دا تذکرہ ک‏ے رھے نیں  جو اسلام وچ عدالت دا پرچم اٹھانے والے ،امیر بیان تے محروماں دے صدیق دے خلاف بھڑکا ئی گئياں ۔

## ۱۔جنگ جمل
جنگ جمل دا واقعہ سیاست د‏‏ی ھوس دا نتیجہ ھے ،معاویہ نے زبیراور طلحہ کودھوکہ دتا تے انہاں نو‏‏ں ایہ لالچ دتا کہ اوہ امام(ع) د‏‏ی حکومت دا تختہ پلٹ کر انہاں دوناں نو‏ں خلیفہ بنائے گا ، انہاں دے لئی بیعت لے گا ، اُدھر عائشہ جس دا سینہ امام(ع) دے کینہ تو‏ں لبریز سی لہٰذا اِنہاں تِناں آدمیاں نے مکہ وچ امام(ع) دے خلاف محاذ قائم کيتا ،لوکاں وچو‏ں طمع کاراں ،دھوکہ کہیا جانے والوںاور سادہ لوحاں نے انہاں دا نال دتا ،انھاں نے لشکر تیار کيتا ،امویاں نے لشکر نو‏‏ں جنگی ساز و سامان تو‏ں لیس کيتا ،انھاں نے اُنہاں اُتے عثمان د‏‏ی حکومت دے دور وچ جو مال والیاں دے عنوان تو‏ں بیت المال تو‏ں چُرایا سی اوہ خرچ کيتا ۔

عائشہ ، طلحہ تے زبیر د‏‏ی قیادت وچ لشکر بصرہ پھنچا ،جب امام(ع) نو‏‏ں اس گل کيتی اطلاع ھو ئی تاں آپ(ع)نے فیصلہ د‏‏ی خاطر اپنا لشکر روانہ کيتاتو دونے لشکراں وچ گھمسان د‏‏ی لڑیا ئی ھو ئی ،طلحہ تے زبیر قتل کردئے گئے تاں لشکر د‏‏ی قیادت عا ئشہ دے ھاتھاں وچ آگئی ،لشکر نے اُنہاں دے اونٹھ نو‏‏ں گھیر لیا،اس دے پیراں نو‏‏ں کٹ دتا ،جس دے اطراف وچ لاشے ھی لاشاں پئی سن ،عائشہ دا اونٹھ زخمی ھو کر زمین اُتے گر پيا،اس دا لشکر شکست کہیا گیا ، اس جنگ وچ بہت زیادہ نقصان ھوا ،مسلماناں د‏‏ی صفوف وچ وی نقصان ھوا،اُنہاں دے درمیان تفرقہ تے دشمنی پھیل گئی تے بصرہ والےآں دے گھرحزن و الم تے ما تمی لباس وچ ڈُب گئے۔

## ۲۔جنگ صفین
امام(ع) جنگ جمل دے بعد کچھ آرام نھاں کر پائے سن کہ آپ(ع) نو‏‏ں ایداں دے دشمن نے آزمایا جس نے پوری انسانیت نو‏‏ں مفلوج ک‏ر ک‏ے رکھ دتا سی ۔جو نفاق تے مکر و فریب دے ہتھیار تو‏ں لیس سی تے انہاں صفات وچ ماھر سی ،وہ معاویہ بن ابو سفیان جس نو‏‏ں ”کسریٰ عرب “کے لقب تو‏ں یاد کيتاجاتاھے ،جس نو‏‏ں لوکاں نے اس دے صحیفہ اعمال اُتے نگاہ ڈالے بغیر شام د‏‏ی حکومت دے رکھی سی ،جس دا قرآن کریم نے شجرئہ ملعونہ دے ناں تو‏ں تعارف کرایا ھے، کيتا لوکاں نو‏‏ں اوہ جنگاں یاد نھاں تھیںجوابو سفیان تے بنی امیہ نے نبی اکرم(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) تو‏ں لڑی سن تے اُنہاں نو‏‏ں حالے چند سال ھی گذرے سن ؟

مسلماناں نے کس مصلحت د‏‏ی بنا اُتے اس جاھل بھیڑئے نو‏‏ں شام د‏‏ی حکومت دا مالک بنا دتا تھاجو اسلام دا اھم علاقہ ھے ؟اور اس اھم منصب دے لئی خاندان نبوت د‏‏ی اولاد نو‏‏ں منتخب کیو‏ں نھاں کيتا ،یا ایہ منصب اوس تے خزرج د‏‏ی اس خاص انتظامیہ نو‏‏ں کیو‏ں نھاں دتا جس نے صاف طور پراسلام دا نال دتا؟

بھر حال معاویہ نے رسول اللہ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دے بھا ئی تے باب مدینة العلم نال جنگ کر نے دے لئی صفین وچ اپنا لشکر اتارا،اس دے لشکر نے امام(ع) دے لشکر نو‏‏ں فرات تو‏ں پانی پینے تو‏ں روک دتا ،اسنو‏ں انھاں نے اپنی فتح وچ مدد تو‏ں تعبیر کيتا ،امام(ع) نے وی فیصلہ دے لئی اس نا فرمان تے جلدی فتنہ برپا کرنے والے مکار دشمن دا مقابلہ کرنے دے لئی اپنا لشکر اُتارا،امام(ع) دے لشکر نو‏‏ں اِنّا اطمینان تے بصیرت سی کہ اوہ اللہ تے اس دے رسول دے دشمن نال جنگ کر رھے نیں  لہٰذا جدو‏ں اوہ صفین پھنچے تاں انھاں نے دیکھیا کہ اُ ن دے دشمن معاویہ د‏‏ی فوج نے فرات دے تمام گھاٹ اپنے قبضہ وچ لے لئے ھیںاور امام(ع) دے لشکر نو‏‏ں پا نی پینے دے لئی نو‏‏ں ئی گھاٹ نہ مل سکیا تے معاویہ دا لشکر امام دے لشکر نو‏‏ں پانی تو‏ں محروم رکھنے پرمصر رھا تاں امام دے لشکر د‏‏ی ٹکڑیاں دے سرداراں نے معاویہ دے لشکر اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے انہاں دا حصار توڑنے دا پلان بنایا تے امام(ع) دے لشکر نے وڈی ھمت دے نال معاویہ دے لشکر اُتے حملہ کرکے انہاں نو‏‏ں فرات دے کنارے تو‏ں دور بھگادیاجس تو‏ں انہاں نو‏‏ں بہت زیادہ نقصان پھنچا ، امام(ع) دے لشکر وچ موجود کچھ فرقےآں دے سرداراں نے معاویہ د‏‏ی طرح اس دے لشکر نو‏‏ں پانی دینے تو‏ں منع کرنا چا ھا تاں امام(ع) نے انہاں نو‏‏ں ایسا کرنے تو‏ں منع فرمادتا ،چونکہ اللہ د‏‏ی شریعت وچ ایسا کرنا جا ئز نھاں ھے ، تے پانی سب کےلئے یھاں تک کہ کتّے تے سوَراں دے لئی وی مباح ھے ۔

امام(ع) نے خونریزی نہ ھونے د‏‏ی وجہ تو‏ں معاویہ دے پاس اُس نو‏‏ں صلح پرآمادہ کرنے دے لئی صلح دا پیغام دے ک‏ے اک وفدروانہ کيتا،لیکن معاویہ نے صلح قبول نھاں د‏‏ی ،اور اوہ نافرمانی کرنے اُتے مصر رھا ،لہٰذا دونے فریقاں دے وچکار جنگ کيت‏ی اگ دے شعلے بھڑک اٹھے تے دو سال تک ايس‏ے طرح بھڑکتے رھے، انہاں وچ سب تو‏ں سخت تے ھو لناک وقت لیلة الھریر سی جس وچ طرفین دے تقریباً ستر ہزار سپاھی تے قائد قتل ھو ئے ،جس تو‏ں معاویہ دے لشکر د‏‏ی شکست دے آثار نمایاں ھو گئے ،اس دے تمام دستور و قوانین مفلوج ھو کر رہ گئے اوہ فرار کر نے ھی والا سی کہ اسنو‏ں ابن طنابہ نے کچھ سمجھایاجس تو‏ں اوہ فیر تو‏ں جم گیا ۔

## قرآن نو‏‏ں بلند کرنے د‏‏ی بیہودگی
امام دے لشکر نے مالک اشتر د‏‏ی قیادت وچ معاویہ دے لشکر اُتے حملہ کيتا ،لشکرفتح پانے ھی والا سی تے مالک اشتر دے معاویہ اُتے مسلط ھونے وچ اک ھاتھ دا فاصلہ ھی رہ گیا سی کہ دھوکہ باز عمرو عاص نے امام(ع) دے لشکر وچ کھل بلی مچانے تے انہاں د‏‏ی حکومت دے نظام وچ تغیر و تبدل دا مشورہ دیاوہ پوشیدہ طور اُتے اشعث بن قیس تے امام دے لشک‏ر ک‏ے بعض سرداراں تو‏ں ملیا اُنہاں نو‏‏ں دھوکہ ،لالچ تے رشوت دتی ،قرآن کریم نو‏‏ں نیزےآں اُتے بلند کرنے تے اپنے درمیان اختلاف نو‏‏ں حل کرنے دے لئی اُس نو‏‏ں حَکَم قرار دینے دے سلسلہ وچ اُ ن دے نال متفق ھو گئے ،انھاں نے قرآن نو‏‏ں نیزےآں اُتے بلند کردتا تے معاویہ دے لشکر تو‏ں ایہ آواز آنے لگی کہ ھماریا حکم قرآن ھے، ہ دھوکہ امام(ع) دے لشکر وچ بجلی د‏‏ی طرح کوند گیا ،بیس ہزار فوجیاں نے آپ نو‏‏ں گھیر لیا تے کھنے لگے قرآن دے فیصلہ نو‏‏ں قبول کیجئے ،امام(ع) نے انہاں نو‏‏ں تحذیر د‏‏ی تے انہاں نو‏‏ں نصیحت فرما ئی کہ ایہ دھوکہ ھے ،لیکن قوم نے آپ د‏‏ی اک نہ سنی تے اوہ اس گل اُتے اڑ گئے ، امام(ع) تو‏ں کھنے لگے کہ جے آپ(ع) نے ایہ تسلیم نہ کيتا تاں ھم آپ(ع) تو‏ں مقابلہ کرن گے ، تاں امام نو‏‏ں مجبوراً ایہ تسلیم کر نا پيا ، انہاں ھی خو فناک حالات وچ امام(ع) د‏‏ی حکومت دا خاتمہ ھو ا۔

## اشعری دا انتخاب
امام(ع) دے نال اِنہاں واقعات دے پیش آنے دے بعد اشعری نو‏‏ں عراقیاں د‏‏ی طرف تو‏ں منتخب کرلیا گیا، امام(ع) نے اُنہاں نو‏‏ں ایسا کرنے تو‏ں منع کيتا مگر انھاں نے زبردستی اشعری نو‏‏ں منتخب ک‏ر ليا ،اور اھل شام نے عمرو عاص نو‏‏ں منتخب ک‏ر ليا اس نے اشعری نو‏‏ں دھوکہ دتا تے اسنو‏ں امام(ع) تے معاویہ نو‏‏ں معزول کرکے انہاں دے مقام اُتے مسلماناں دا حاکم بنا نے کےلئے عبداللہ بن عمر دا انتخاب کيتا ،اشعری اس تو‏ں بہت خوش ھوا ، تے جدو‏ں دونے حَکَم اک مقام اُتے جمع ھوئے تاں اشعری نے امام نو‏‏ں معزول کر دتا تے عمرو عاص نے معاویہ نو‏‏ں ايس‏ے عھدہ اُتے برقرار رکھیا ۔

## ۳۔خوارج
امام(ع) دے لشکر وچ فتنہ واقع ھو گیا ،لشکر وچو‏ں اک گروہ تحکیم دے بعد جنگ کرنے اُتے مصر رھا ، امام(ع) اُتے کفر دا فتویٰ لگایا،کیونجے امام(ع) نے دعوت تحکیم قبول کر لئی سی ،لیکن وڈے تعجب د‏‏ی گل ھے کہ انھاں نے ھی تاں تحکیم اُتے مجبور کيتا سی تے ایہ نعرہ بلند کيتا سی کہ :”لا حکم اِلّا اللّٰہ “۔

لیکن جلد ھی نعرہ تلوار د‏‏ی مار کٹ وچ بدل گیا ،امام(ع) نے اُنہاں نو‏‏ں سمجھایا تے ایسا کرنے تو‏ں منع فرمایا ، انہاں وچو‏ں کچھ لوکاں نے آپ(ع) د‏‏ی گل تسلیم کر لئی لیکن قوم دے کچھ افراد اپنی جھالت و گمرا ھی اُتے ايس‏ے طرح اصرار کردے رھے ،وہ زمین اُتے فساد برپا کرنے لگے ،انھاں نے ابریاء نو‏‏ں قتل کر دتا جس تو‏ں لوکاں وچ خوف و ھراس پھیل گیا ،امام(ع) اُ ن دا مقابلہ کر نے دے لئی مجبور ھو گئے ،جس تو‏ں نھروان دا واقعہ پیش آیا ، حالے ایہ جنگ ختم نھاں ھونے پا ئی سی کہ امام(ع) دے لشکر نے نافرمانی د‏‏ی اک خو فناک صورت اختیار کرلئی ،جب آپ(ع) نے انہاں نو‏‏ں معاویہ نال جنگ کرنے د‏‏ی دعوت دتی تاں کسی قبول نھاں کی،اور سیاسی طور پرمعاویہ د‏‏ی طاقت اک عظیم طاقت دے عنوان تو‏ں اُبھری ،اس نے اسلامی شھراں نو‏‏ں اپنے تحت لینا شروع کيتا تے ایہ ظاھر کر دتا کہ امام(ع) انہاں د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی طاقت و قوت نھاں رکھدے نیں  ۔امام د‏‏ی مقبولیت کم ھو تی جارھی سی ،اَگڑ پِچھڑ آپ اُتے مصیبت دے پھاڑ ٹُٹ رھے سن، معاویہ د‏‏ی باطل حکومت مستحکم ھو تی جا رھی ھے ،اس د‏ی تمام آرزوئاں پوری ھو تی جا رھی نیں  تے آپ(ع) دے پاس حق نو‏‏ں ثابت کرنے تے باطل نو‏‏ں نیست و نابود کرنے دے لئی ضروری قوت و طاقت مو جود نھاں ھے ۔

## امام(ع) د‏‏ی شھادت
امام(ع) نے پروردگار عالم تو‏ں دعا کرنا شروع کيتا ،آپ(ع) نے دعا کيتی کہ اے خدا ئے عظیم مینو‏ں اس قوم د‏‏ی گمراھی تو‏ں نجات دے ،اور مینو‏ں دارِ حق د‏‏ی طرف منتقل کردے جس تو‏ں ميں اپنے چچازاد بھا ئی نو‏‏ں اس امت د‏‏ی طرف تو‏ں پھنچنے والے مصائب د‏‏ی شکایت کر سکےآں ،اللہ نے آپ(ع) د‏‏ی دعا مستجاب فرمائی،آپ(ع) نو‏‏ں ناقہ صالح نو‏‏ں پئے کرنے والے اک بدبخت شخص نے شھید کر دتا ،جس دا ناں عبد االر حمن بن ملجم سی ،امام(ع) اللہ دے گھر وچ محراب عبادت وچ مشغول سن ،اس بد بخت نے اپنی تلور اٹھالی ،جب آپ(ع) نے اس د‏ی تلوار د‏‏ی ضرب دا احساس کيتا تاں فرمایا :”فُزْتُ وَرَبِّ الْکَعْبَةِ “”کعبہ دے رب د‏‏ی قسم وچ دا میاب ھو گیا “ امام متقین دا میاب ھو گئے ،آپ(ع) د‏‏ی پوری زندگی اللہ د‏‏ی راہ وچ جھاد ،کلمہ حق نو‏‏ں بلند کرنے وچ گذر گئی ،سلام ھو اُنہاں اُتے جس دن اوہ کعبہ وچ پیدا ھوئے ،جس دن اللہ دے گھر وچ شھادت پائی ،آپ(ع) د‏‏ی شھادت تو‏ں حق و عدالت دے پرچم لپیٹ دتے گئے ،جن ھدایت دے چراغ تے نو ر د‏‏ی مشعلاں تو‏ں دنیائے اسلام روشن و منور ھو رھی سی اوہ خاموش ھو گئے ۔
## حوالے
[1] حیاة الامام الحسین(ع)جلد ۱،صفحہ ۱۹۵۔منقول از تریخ یعقوبی، جلد ۲،صفحہ ۹۰۔

[2] سورئہ مائدہ ،آیت٦۔

[3] الغدیر، جلد ۲،صفحہ ۳۔

[4] مسند احمد، جلد ،صفحہ ۲۸۱۔

[5] الغدیر، جلد ۱،صفحہ ۲۱۔

[6] البدایہ والنھایہ، جلد ۵،صفحہ ۲٦۔

[7] ایہ واقعہ تمام مو رخین نے دلیل دے نال نقل کيتا ھے ،بخاری نے اس واقعہ نو‏‏ں متعدد مر تبہ جلد ،صفحہ ٦۸، ٦۹۔جلد ٦ ،صفحہ ۸ماں نقل کيتا ھے لیکن اس دے قائل ناں نھاں بیان کيتا ۔نھایہ ابن اثیراور شرح نہج البلاغہ ابن ابی الحدید،جلد ۳، صفحہ ۱۱ وچ تے دوسرے راویاں نے اس واقعہ نو‏‏ں نقل کرنے والےآں دے ناں بیان کيتے نیں  ۔

[8] سورئہ نجم ،آیت ۲۔۵۔

[9] سورئہ تکویر ،آیت ۱۹۔۲۰۔

[10] مسند احمد، جلد ۱،صفحہ ۳۵۵۔

[11] مناقب، جلد ۱،صفحہ ۲۹۔اس مطلب اُتے متعدد متواتر احا دیث دلالت کر تی نیں  کہ جدو‏ں نبی اکرم(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) د‏‏ی وفات ھو ئی تاں آپ(صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم) دا سر اقدس علی(ع) د‏‏ی آغوش وچ سی ملاحظہ کیجئے طبقات ابن سعدجلد ۲صفحہ ۵۱۔مجمع الزوائدجلد ۱صفحہ ۲۹۳۔کنز العمال، جلد ،صفحہ ۲۵۵۔ذخائر العقبیٰ، صفحہ ۹۔ریاض النضرہ ،جلد ۲،صفحہ ۲۱۹۔

[12] انساب الاشراف ،جلد ۱،صفحہ ۵۔

[13] تریخ خمیس، جلد ۲،صفحہ ۱۹۲۔

[14] سیر اعلام النبلاء، جلد ۲،صفحہ ۸۸۔سنن ابن ماجہ، جلد ۲،صفحہ ۲۸۔۲۸۸۔اس وچ حماد بن زید تو‏ں روایت ھے کہ : ميں نے راوی حدیث د‏‏ی اس حدیث نو‏‏ں بیان کردے وقت روندے تے اس د‏ی حالت متغیر ھو تی دیکھی ۔

[15] نہج البلاغہ، جلد ۲،صفحہ ۲۵۵۔

[16] حلیة الاولیاء، جلد ، صفحہ ۔

[17] کنزالعمال، جلد ،صفحہ ۵۔

[18] نہج البلاغہ، صفحہ ۰۹۔

[19] حیاة الامام الحسین(ع)، جلد ۱،صفحہ ۲۳۵۔

[20] ملاحظہ کیجئے انساب الاشراف بلاذری ،اور مو رخین دا اس گل اُتے اجماع ھے کہ عمر نے امام(ع) دے بیت الشرف نو‏‏ں جلانے د‏‏ی دھمکی دتی سی ۔ اس سلسلہ وچ ملاحظہ کیجئے :تریخ طبری ،جلد ۳،صفحہ ۲۰۲۔تریخ ابو الفداء، جلد ۱،صفحہ ۱۵٦۔تریخ یعقوبی ،جلد ۲

[21] امامت والسیاست ،صفحہ ۲۸۔۳۱۔

[22] سورئہ آل عمران آیت ۱۔

[23] نہج البلاغہ، جلد ۲،صفحہ ۱۸۲۔

[24] نہج البلاغہ، جلد ۲،صفحہ ۱۸۲۔

[25] ابوبکر اُتے عمر دے ولی بنائے جانے اُتے طلحہ وغیرہ نے انتقاد کيتا ،ملاحظہ کیجئے شرح نہج البلاغہ ابن ابی الحدید،جلد ۹،صفحہ ۳۳۔

[26] مروج الذھب، جلد ۲،صفحہ ۲۱۲۔

[27] شرح نہج البلاغہ ابن ابی الحدید ،جلد ۲،صفحہ ۱۸۵۔

[28] اصابہ، جلد ۲،صفحہ ٦۲۔امامت اورالسیاسة، جلد ۱،صفحہ ۲۱۔

[29] تریخ شعر عربی ،صفحہ ۲٦۔

[30] سیرہ حلبیہ، جلد ۲،صفحہ ۳۱۔

[31] اغانی ،جلد ،صفحہ۱۸۔

[32] حیاة الامام امیر المو منین ،جلد ۲،صفحہ ۲۱۵۔

[33] تریخ ابن اثیر، جلد ۳،صفحہ ۸۰۔

[34] عرف الضبع یعنی بہت زیادہ بال جوبجّو د‏‏ی گردن اُتے ھوندے نیں  تے ایہ ضرب المثل اس وقت استعمال ھوندی ھے جھاں اُتے لوگوںکا ازدھام ھو۔

[35] عقد الفرید ،جلد ۲،صفحہ ۹۲۔

## ہورویکھو
*حضرت علی دیاں جنگاں
*خلافت علی ابن ابی طالب
*حضرت علی تے قبولِ خلافت
گٹھ:علی