open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
اوکانا بت

**اوکانا بتّ** ( /ˈəvʊkɑːnɑː / ) (سنسکرت : अवुकाना प्रतिमा , انگریزی : Avukana Buddha statue) گھبلے سری لنکا دے کیکیروا صوبے وچّ واقع بدھ دا بتّ (پرتیما) ہے ۔ ایہہ بتّ 40 فٹّ (12 میٹر) اچا ہے۔ وشال گرینائیٹ شلا وچّ تراشیا ایہہ بتّ پنجویں صدی عیسوی وچّ بنایا گیا سی، اجیہا اندازہ کیتا جاندا ہے ۔ اوکانا بتّ ابھمدرا دے وکھ سروپ نوں درساؤندا ہے۔ ایہہ بتّ بڑے چنگے طریقے نال تراشیا گیا ہے۔ دھاتسین نامی راجے دے ویلے وچّ تراشیا ایہہ بتّ استاداں اتے طالب علماں وچّ ہوئی کشمکش دا پھل ہے ۔ اس جگہ نوں سیر لئی اتم تھاں منیا جاندا ہے ۔
## تھاں
اوکانا بتّ سری لنکا دے وجکار وچّ کیکیروا صوبے وچّ واقع اوکانا پنڈ وچّ موجود ہے۔ اس پنڈ دا ہور ناں *اؤکانا* وی پرسدھ ہے۔ بتّ دے سنمکھ کالا ویوا ناں دا تالاب ہے۔ بدھ دے اس بتّ دا منہ تالاب ولّ ہے۔  وشال گرینائیٹ شل توں بنے اس بتّ نوں ٹلے توں وکھ نہیں کیتا گیا ہے، ٹلے دے سنمکھ واقع حصے اتے تراشی کر اسنوں قایم کیتا گیا ہے۔ اجیہا کرن نال بتّ دا آدھار مضبوط ہو گیا ہے اتے ایہہ وڈا بتّ پکے پیریں بھوئیں (زمین) اتے قایم ہو گیا ہے۔ پر بتّ دا کمل سروپ آسن دی وکھ تراشی کرکے اسدے آدھار دے روپ وچّ بنایا گیا ہے۔ آسن دے بناں بتّ دا اچائی 38 فٹّ 10 انچ (11.84 میٹر) ہے۔ جیکر وتّ آسن دی اچائی وی جوڑی جاوے تاں پھر اسدی کلّ اچائی 42 فٹّ (13 میٹر) بندی ہے۔ بتّ دے ہیٹھلے حصے وچّ اک مندر واقع ہے۔ پرانے ویلے وچّ اس مندر وچّ ہی اس بتّ دی پرستھاپنا ہوئی سی۔ اج وی اتھے کئی رہند-کھونہد ملدے نیں ۔ اس مندر دی بھتی اٹاں اتے چٹاناں توں بنی ہوئی ہے۔ اس مندر دی لمبائی 74 فٹّ (23 میٹر) اتے چوڑائی 63 فٹّ (19 میٹر) ہے۔
## خاص
سری لنکا دے پرانے بودھی بتاں وچّ اوکانا بتّ دا وی چرچہ وی ہندی ہے۔

## حوالے

گٹھ:سری لنکا
گٹھ:بدھ دھرم
گٹھ:بدھ مت
بھارت ماتا کی جے

**بھارت ماتا دی جے**( بھارت دی جت ہووے ) تحریک آزادی ہند وچ سبھ توں زیادہ استعمال کیتا جان والا نعرہ سی ۔ دھرتی ہندوستان نوں جیون دی پرورش کرن والی ماں خیال کرکے اس دی بچاو دے لئی کیتی جان والی کوشش وچّ اسدے فرزنداں نے اس نعرے دا وار وار استعمال کیتا ۔ بھارت ماتا دی وندنا کرن والا ایہہ نعرہ ہر وار مجاہدین آزادی دے اندر نویں جوش اتے جوش پیدا کردا سی ۔ اج وی ایہہ نعرے دا استعمال دیشبھگت جاں نرمان دیش نوں جوڑیا موقعے ، پروگراماں اتے جلسےآں وچّ کیتا جاندا ہے ۔

بھگت سنگھ نے آزادی دے لئی انگریزاں دے ساہمنے بھری عدالت وچّ "بھارت ماتا دی جے" کہہ کے انگریزاں نوں حیران کر دتا سی ۔ بھارتی فوج دا ہر جوان دوران لڑائی وچّ دشمناں توں لڑھدے سمیں بھارت ماتا دی جےَ پکاردا جس توں اسدے اندر تازی جوش امڑ پیندی ہے چاہے اوہ ہندو ہووے جاں مسلمان ، پنجابی ہووے جاں مدراسی ، بھارت دا ہر شہری مان نال بھارت ماتا دی جےَ دا نارا لگاؤندا ہے ۔

## ہور ویکھو
** بھارت ماتا
** جے ہند

گٹھ:ہندستان
گٹھ:بھارت
سلطنت اشکانیان

**اشکانی سلطنت** جاں پارتھی سلطنت پارتھیا  فارس یا ایران دی اک قدیم سلطنت سی جس چ موجودہ ایران دے موجودہ صوبے خراسان تے گورگان تے وسطی ایشیا دے ملک ترکمانستان دا جنوبی حصہ شامل سی ۔ تیجی صدی قبل مسیح چ پاتھیا دے لوکاں نے یونانیاں دے خلاف بغاوت کردتی تے اینہاں دے اک سردار ارے سس اول نے 250 ق م چ آزاد پاتھیا سلطنت دی بنیاد رکھی ۔ جس چ بعد چ میسوپوٹیمیا (بین النہرین) تے آرمینیا دے علاوہ ہندستان تے شام دے سابق ایرانی مقبوضہ علاقے وی شامل ہو گئے ۔ اس سلطنت دا حکمران طبقہ خود نوں حخمانیشی سلطنت دے حکمران خاندان دا وارث خیال کردا سی ۔ لوکاں دا مذہب آباء پرستی ، آفتاب پرستی ،تے زرتشتی (پارسی) عقیدیاں دا ملغوبہ سی ۔ ایشیاء اینہاں دناں چ ایہی سلطنت  اینی طاقت ور سی جس نے یونانی توسیع پسندی دا ڈٹ کے مقابلہ کیتا ۔ ایہہ سلطنت 227ء تک قائم رہی تے اسدے بعد ایران دی نویں ساسانی سلطنت چ ضم ہوگئی ۔

گٹھ:تریخ
گٹھ:ایشیا دی تریخ
گٹھ:سلطنتاں
گٹھ:وڈیاں سلطنتاں
گٹھ:ایشیا دیاں سلطنتاں
گٹھ:ایران دی تریخ
رائٹ بھرا

**رائٹ بھرا** (انگریزی: Wright brothers), آرول (انگریزی: Orville, 19 اگست، 1871 – 30 جنوری، 1948) اتے ولبر (انگریزی: Wilbur, 16 اپریل، 1867 – 30 مئی، 1912), دو امریکی بھرا سن جہناں نوں ہوائی جہاز دا کھوجی منیا جاندا ہے۔ ایہناں نے 17 دسمبر 1903 نوں دنیا دی سبھتوں پہلی سفل ہوائی اڈان بھری جس وچّ ہوا توں بھاری جہاز نوں نئنترت روپ نوں مقررہ وقت  تکّ سنچالت کیتا گیا۔ اس دے بعد دے دو سالاں وچّ کئی تجربےآں دے بعد ایہناں نے دنیا دا پہلا کمرشل جہاز تیار کیتا۔ ایہہ پرایوگک جہاز بناؤن ہور اڈاناں والے پہلاں کھوجی تاں نہیں سن، لیکن ایہناں نے ہوائی جہاز نوں نئنترت کرن دی جو ودھیاں کھوجیاں، اوہناں دے بناں اجوکا ہوائی جہاز ممکن نہیں سی۔

اس کھوج لئی ضروری یانترک کوشل ایہناں نوں کئی سالاں تکّ پرنٹنگ پریس، بائسکل، موٹر اتے ہور کئی مشیناں دے نال کم کردے کردے ملیا۔ بائسکل دے نال کم کردے کردے ایہناں نوں وشواس ہو گیا کہ ہوائی جہاز جویں اسنتلت واہن نوں وی ابھیاس دے نال سنتلت اتے نئنترت کیتا جا سکدا ہے۔ 1900 توں 1903 تکّ ایہناں نے گلائڈروں پر بہت پریوگ کیتے جسدے نال ایہناں دا پائلٹ کوشل وکست ہویا۔ ایہناں دے بائسکل دی دوکان دے کرمچاری چارلی ٹیلر نے وی ایہناں دے نال بہت کم کیتا اتے ایہناں دے پہلے یان دا انجن بنایا۔ جتھے ہور کھوجی انجن دی شکتی ودھاؤن پر لگے رہے، اتھے ہی رائٹبندھواننے شروع توں ہی قابو دا نیم لبھن پر اپنا دھیان لگایا۔ ایہناں نے ہوا - سرنگ وچّ بہت سارے پریوگ کیتے اتے ساودھانی توں جانکاری اکٹھے کیتی، جسدا پریوگ کر ایہناں نے پہلاں توں کتے زیادہ پربھاوشالی کھنبھ اتے پروپیلر خوجے۔ ایہناں دے پیٹینٹ (امریکن پیٹینٹ سں . 821, 393) وچّ دعویٰ کیتا گیا ہے کہ ایہناں نے وایگتیکیئے قابو دی نویں پرنالی وکست کیتی ہے جو جہاز دیاں ستہاں وچّ بدلاو کردی ہے۔

 
آرول اتے ولبر 1876 وچّ انیک ہور آوشکارکوں نے وی ہوائی جہاز دے کھوج دا دعویٰ کیتا ہے، لیکن اسوچّ کوئی دو رائے نہیں کہ رائٹبندھواندی سبھتوں وڈی اپلبدھی سی تنّ - قطبی قابو دا کھوج، جسدی سہائتا توں ہی پائلٹ جہاز نوں سنتلت رکھ سکدا ہے ہور دشا - تبدیلی کر سکدا ہے۔ قابو دا ایہہ طریقہ سارے جہازاں لئی مانک بنّ گیا اتے اج وی سبھ طرحاں دے درڑ - پنچھی جہازاں لئی ایہی تریکا اپیکت ہندا ہے۔

گٹھ:ہوائی جہاز
گٹھ:سائنس
نتاشہ چوفانی

**نتاشہ چوفانی** اک لبنانی اداکارہ ہے۔ اسدا جنم یوئیئی وچّ ہویا۔ اتھے اوہ اک بہو-سبھیاچاری سماج وچ وڈی ہوئی۔ وکھ-وکھ بولیاں  وچّ کم کرن دی یوگتا نوں اسنوں گھر توں ملی اتے لہندے تھئیٹر، فلم اتے ٹی.وی. وچّ وکھ-وکھ پاتر کھیڈن نال اوہ جلدی ہی چرچت ہو گئی۔
## تعلیم
2010 وچ لیبنانی امریکی یونیورسٹی (لاؤ) (پترکاری / تھئیٹر) دے آرٹ ڈیپارٹمنٹ توں اسنے اک آنرز بیچلر دی ڈگری دے نال گریجوئیشن کیتی۔ اوہ لیبنانی تھئیٹر ڈائریکٹر اتے اداکار لینا ابید اتے نگی سورتے توں متاثر  ہے۔ نتاشہ بعد وچ کئی ناٹک ورکشاپ اتیے ااپنیے ہنر نوں وکست کرن چلی گی پر حالے وی اوہ کئی  چھوٹیئاں فلماں وچ کم کر رہی ہے۔
## ٹیوی لڑی
2013 وچّ اس نوں ک سال-لمبے لیبنیز ہٹ ٹی.وی. لڑی کھتراب ایل پراگ (گئانڈھی نال پریشانی) وچ ک کڑی ڈولی دی بھومکا ملی جو اک ایرکھالو، گھمنڈی ہے جو سارے گئانڈھ نوں سمسیا وچّ پای رکھدی ہے۔ سدی بھومکا نے اس نوں مریکس ڈ'ج 2015 وچ "ودھیا آگامی ابھنیتری" دے طور تے نامزدگی کروائا۔ اتے س شہرت نے س لی کی ہور دروازے کھولھ دتے جلد ہی سنوں ہنین جو کہ ارو ٹیوی لڑی سی وچ کم کرن دا موقع ملئا۔

## حوالے

گٹھ:لبنان
گٹھ:لبنان دیاں شخصیتاں
گٹھ:اداکارہ
پنجابی سبھیاچار وچ ذاتاں اتے گوت

## پنجابی سبھیاچار وچّ جاتاں اتے گوت

ہر اک سماج دی بنتر،اسدی ترقی گتی اتے دشا وچّ ذات نظام  دا خاص  یوگدان ہندا ہے ذات  اک طرح دا بند طبقہ ہندا ہے اک بندہ جس جات وچّ جنم لیندا ہے، عمر بھر اسدا میمبر رہندا ہے ہر سبھیاچار دیاں اپنیاں جاتاں تے گوت ہندے ہن جو اس تے نکھڑوے لچھنا دا حصہ بندے ہن ۔

### ذات پات شبد اتے مطلب
ذات پات شبد انگریزی شبد *کاسٹ* دا روپانتر ہے جسدی اتپتی پرتگالی شبد casta تو ہوئی منی جاندی ہے جسدا مطلب اے *نسل دے بھید* ذات سسٹم  دی اتپتی تے وکاس بارے کئی  نظریئے پرچلت ہن پر ہلے تکّ کوئی تسلی بخؤ نرنا نہی ہویا اصل وچّ ذات  سسٹم  اک بہت گجھلدار عمل  ہے جسنوں پربھاشت کرنا ، بہت ہی کٹھن کم ہے           

### پنجابی دیاں ذاتاں
پنجابی دا موجودہ اتہاس آریہ جاتی تو شروع ہندا ہے اہناں دے مڈھلے ساہت رگوید وچّ اس ویلے  دے صرف تنّ ورناں دا ہِی ذکر ملدا ہے جناں نوں براہمن، کھشتری اتے ویش کیہا جاندا سی تیسرے طبقے وچّ باقی عامَ لوکاں دے گروہ ہندے سن اس تو بعد رگوید دے دسویں منڈل دے پرس سوکت نام دے حصے  وچّ چار ورناں دا ذکر ہویا ہے اوہ ہن براہمن، راجنی،ویش،شودر ایہہ چارے ورنا نو رچنہارے نے ترتیب وار مونہہ،بانہاں،پیٹ اتے پیراں توں پیدا ہوئے منیا گیا ہے پنجاب وچّ ملدا ذات سسٹم  اہناں ورناں دا ہی وستار ہے 
#### [[براہمن]]
پنجاب وچّ براہمناں دے پرمکھ کارج سکھیا (تعلیم) پڑھنی،پڑھاؤنی، یگّ کرنا، کراؤنا ، دان لینا،دینا وغیرہ ہن پنجاب وچّ براہمناں دیاں دو پرمکھ ذاتیاں ہن جہناں وچوں اک سارسوت براہمن ہے تے دوجی گوڑ براہمن ہے ۔

گٹھ:پنجابی رہتل
گٹھ:ذاتاں
گٹھ:قوم قبیلے
پنجابی سبھیاچار دے نکھڑویں لچھن

ہر خطے جاں علاقے دے سبھیاچار جاں رہتل  دے اپنے کجھ نکھڑویں لچھن ہندے ہن، جو اتھوں دے سبھیاچار دی خاص پہچان چنہ بندے ہن۔ پروفیسر جیت سنگھ جوشی مطابق- “پنجابی سبھیاچار دی نکھڑویں اتے وکھلن ہوند ساکار کرن وچّ اس دیاں جغرافیائی حداں حالتاں اتے اس دے تریخی  پچھوکڑ دا وڈیرا حصہ ہے۔” ایہناں ستھتیاں مطابق  ہی پنجابی سبھیاچار دے نکھڑویں لچھن پہچانے جا سکدے ہن، جو اس دی نویکلی نہار بندے ہن۔ کرت کمائی کرنا، بہادری اتے حب الوطنی دا جذبہ، ستنترتا دی بھاونا، جات-پات دی پیڈی پکڑ نہ ہونا، منکھی شخصیت دی سرجنا، عورت-مرد دی برابری، رشتہ-نظام وغیرہ پنجابی سبھیاچار دے نکھڑویں لچھن ہن۔ ایہناں دا ذکر اس پرکار ہے- 
## لچھن
### کرت کمائی کرنا
پنجابی سبھیاچار کرت- پردھان ہے۔ ڈاکٹر. جسوندر سنگھ مطابق-“کمائی کرن تے اسنوں اپنے حق سچ نال اکمک کرکے جیون ویونتنا پنجابی سبھیاچار دا مرکزی سار ہے۔”پنجابی سبھیاچار وچّ وہلڑ، کم چور اتے دیہرکھّ آدمی  دی ننداجنک ستھتی ہے۔ 

### بہادری اتے حب الوطنی دا جذبہ

پنجاب ہندوستان دا داخلہ بوہا رہا ہے۔ جدوں وی کوئی حملہ آور آیا اس نال سبھ توں پہلا پنجابیاں نے ٹکر لئی ہے۔ پرو. کرتار سنگھ چاولا مطابق- “پنجابی ایہناں حملیاں وچّ ویرتا تے ساہس نال دشمن دا مقابلہ کردے سن، اس کرکے سورمگتی، دلیری تے بے خوفی ایہناں دے سبھاء دا انگ بن گئے۔”ایہہ گن پنجابی سبھیاچار دے نکھڑویں پچھان چنہ بنے ہن۔

### ستنترتا دا بھاونا

پنجابی ستنتر آزاد برتی دا مالک ہے۔ پرو. گربخش سنگھ فرینک مطابق-‘بابا فرید جی دے شبد ‘بارِ پرائِ بیسن’ مطابق پنجابی دوجے دے سہارے جیؤن نالوں تاں نہ جیؤنا ودھیرے چنگا سمجھدا ہے۔’پنجابی ساہت، پنجابی لوک مانسکتا وچوں وی پنجابی سبھیاچار دے اس نویکلے لچھن دی جھلک ملدی ہے۔

### جات-پات دی پیڈی پکڑ نہ ہونا

پنجابی سبھیاچار وچّ جات-پات دی کٹڑتا بھارتی برہمنی سبھیاچار وانگ نہیں ہے۔ ڈاکٹر. جسوندر سنگھ مطابق- “پنجابی سبھیاچار وچّ اک ولکھنتا نرول نسلی، جنمسدھّ تے وراثتی ادھیکاراں/بندشاں دی پیڈی پکڑ نہ ہون وچّ ہے۔” پنجاب وچّ کئی جاتاں، گوتاں، قبیلےآں دے لوک رہن کرکے پنجابی سبھیاچار نوں ونّ-سونتا دا مجسمہ کیہا جاندا ہے۔

### منکھی شخصیت دی سرجنا

پنجابی سبھیاچار نے مول روپ وچّ منکھی شخصیت اتے اس دے مانوی ملاں دی سرجنا کیتی ہے۔ ڈاکٹر. جسوندر سنگھ مطابق- “پنجابی شخصیت دا لوک جیون وچوں پشٹ ہویا پرتیندھ سروپ راجے بھوگی، پروہت جاں دیوی منکھ بالکل نہی ہے۔” پنجابی سبھیاچار دا نائک سنگھرشی، ادمی اتے سرجک منکھ ہے۔

### رشتہ-نظام

پنجابی سماج دی سنرچناتمک وشیشتا وچّ اس دے ولکھن رشتہ-نظام دا وڈیرا یوگدان رہا ہے۔ جیت سنگھ جوشی مطابق- “پنجابی سبھیاچار وچّ رشتہ-نظام دے دو آدھار ہن، نانکے اتے دادکے۔” پنجابی سبھیاچار وچّ ہر رشتے دی اپنا سماجی، معاشی، اہمیت ہے۔

### سٹہ

اپروکت وچار چرچہ توں بعد کہہ سکدے ہاں کہ ایہناں نکھڑویں لچھناں توں علاوہ پنجابیاں دا آپسی پیار، ملورتن، پنجاب دے لوک ناچ گدا اتے بھنگڑا، پنجاب دے میلے تے تیوہار وغیرہ  پنجابی سبھیاچار دے نکھڑویں لچھناں دا اظہار کردا ہے۔
### حوالے

گٹھ:پنجابی رہتل
گٹھ:رہتل
چار پرانیاں چیزاں

**چار پرانیاں چیزاں**() چین دے سبھیاچاری انقلاب نال متعلق اک نظریہ سی جستوں مراد ہے کہ دیس وچوں چار چیزاں دا خاتمہ کرنا ۔ایہہ چار چیزاں سن:
*پرانے ریتی رواج 
*پرانا سبھیاچار
*پرانیاں عادتاں 
*پرانے وچار 
چین دے سبھیاچاری انقلاب دوران اہنا چیزاں نوں ختم کرن دا ٹیچا متھیا گیا سی۔ The 

چار پرانیاں نوں تباہ کرن دا کم ، سبھیاچاری انقلاب دے فورا بعد 19 اگست 1966 نوں بیجنگ توں شروع کیتا گیا ۔  
## حوالے
  


File:Statue of Emperor - Ming Tombs.jpg|This statue of the Yongle Emperor was originally carved in stone, and was destroyed in the Cultural Revolution. A metal replica is in its place.
File:Huineng.jpg|The remains of the 8th century Buddhist monk Huineng were attacked during the Cultural Revolution.
File:Kong Yanjin - looking north - P1060200.JPG|The Cemetery of Confucius was attacked by Red Guards in November 1966.
File:SuzhouGardenFrieze.jpg|A frieze damaged during the Cultural Revolution, originally from a garden house of a rich imperial official in Suzhou.


## ایہہ وی ویکھو

* Burning of books and burying of scholars, 3rd century BC China
* List of campaigns of the Communist Party of China

گٹھ:چین
گٹھ:چین دی تریخ
طاہر بندگی

**شیخ طاہر بندگی** مجدد الف ثانی دے صاحبزادیاں دے استاد سی قطب پنجاب توں مشہور ہن ۔
## جم
طاہر بندگی دا جم 948ھ , با مطابق 1576 نوں اکبر دے زمانے وچّ لاہور وچّ ہوئیا ، آپ دیرہائش اندر شہر محلے شیخ اسحاق وچّ سی ۔ جتھے اجکلھ موتی بازار ہے ۔
## تحصیلِ علم
طاہر بندگی دا پیؤ سادہ لوح اتے نیک منکھ سن آپ دی مڈھلی تعلیم اتے تربیت لاہور دے علمی ماحول وچّ ہوئی ۔ جدوں آپ پڑھن لکھن دے لایق ہوئے تاں تہاڈے والد نے اک قریبی مسجد وچّ قرآن پاک پڑھن دے لئی بٹھاؤنا اپ نے تھوڑھے ہی چر وچّ قرآن پاک پڑ لیا اس دے بعد وکھ وکھ عالماں توں مذہبی گیان حاصل کیتے۔ حتٰی کہ جو ان ہون تکّ آپ اک متبحر  عالم دین بنّ گئے ۔ آپ مغلاں دے دور دے مشہور مبلغ اورقابل مدرس سن ۔
## بیعت وخلافت
دینی علم دے حصول کے بعد آپ تلاش حق میں نکلے   پہلے ایدھر ادھر گھمدے رہے لیکن کوئی کامل رہنما نہ ملیا آخر اک دن شاہ سکندر بن شاہ کمال کیتھلی دی سیوا وچّ حاضر ہو کے مرید ہو گئے اتے اہناں دی سنگت توں اطمینان قلب حاصل ہویا ۔ پھر کجھ سمیں شیخ عبدالاحد سرہندی(والد ماجد حضرت مجددالفِ ثانی) دے سیوا وچّ گزاریا حضرت شاہ سکندر بن کمال آپ نوں "طاہر بندگی" دے نام توں پکاریا کردے اس لئی آپ اسی نام نال مشہور ہوئے ۔ بعد وچّ آپ نے حضرت مجددالفِ ثانی دی مریدی اختیار کیتی اتے اہنا دی راہنمائی  وچّ سلوک اتے معرفت دی اچّ  پڑاواں( اعلیٰ ترین منزلاں) طے کیتیاں ، اتے حضرت مجدد نے آپ نوں خلافت توں وی نوازیا ۔
## سیرت تے خصائص
قطبِ پنجاب ، عالمِ ربانی،شیخِ کامل حضرت علامہ شیخ محمد طاہر بندگی لاہوری نقشبندی ۔ آپ جامع عبادتاں اتے ریاضت اور علوم دینی و دنیاوی وچّ یکتائے زمانہ سی ۔ آپ ساری عمر کسے دولت  مند دے کول نہ گئے ۔ اتے نہ ہی اوہناں نوں اپنے دربار وچّ موجود ہون دا موقع دتا ۔ ساری ساری رات  خدام دی تلقین تے عبادت الہٰی  وچّ لنگھاؤندے ۔ آپ وڈے صاحب کشف و کرامت بزرگ سن تسی اپنے دور وچّ لاہور دے علماء صلحا ء اتے لوکاں وچّ آپ بے حدّ مشہور ہوئے ۔ آپ دے علم وفضل دا اندازا اس گلّ توں لگائاجسکتا ہے ، کہ صاحبزادگان مجددالفِ ثانی شیخ محمد معصوم اتے شیخ احمد سعید دی تعلیم تے تربیت آپ دے سپرد ہوئی ۔
## موت
آپ بروز جمعرات 8 محرم الحرام 1040ھ بمطابق 1630 فوت ہوئے اتے اس جگہ دفن ہوئے جتھے آپ دی درس گاہ سی ۔ وصال ویلے آپ دی عمر 56 سال سی ۔ آپ دا مزار قبرستان میانی صاحب ( لاہور ) وچّ  اے ۔
## حوالے

گٹھ: سلسلہ نقشبندیہ
گٹھ:صوفی
گٹھ:اولیاء اکرام
گٹھ:مسلم شخصیتاں
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:لاہوری شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی لوک
ابو الحسن کبیر سندھی

ابو الحسن السندی:انہاں دا پورا نام محمد بن عبد الہادی سندھی اے(1136ھ)
عربی زبان دے وڈے عالم فقہ حنفی دی بوہت خدمت کیتی  سندھ وچ پیدا ہوئے اوتھے ای پرورش پائی سفر کر کے حرمین گئے تے وڈے وڈے مشائخ نال ملاقات کیتی سید محمد برزنجی تےملا ابراہیم کورانی کولوں علم حاصل کیتا حرم نبوی وچ درس دیا کردے سن انہاں دا فضل و علم تے تقوی مشہور سی مدینہ منورہ وچ ہی وفات پائی
## لکھتاں
*شرح مسند امام احمدبن حنبل
*صحاح ستہ دیاں شرحاں
*حاشیہ علی فتح القدیر
*حاشیہ علی بیضاوی
## حوالے

گٹھ:حنفی فقہاء
گٹھ:سندھ
گٹھ:سندھی شخصیتاں
سیکان سرنگ

**سیکان سرنگ** (**青函トンネル**, سیکن توننیرو جاں **青函隧道**, سیکن جئدو ) 53.85 کلومیٹر لمبی ریل سرنگ ہے جو جاپان دے ہونشو اتے ہوکائیدو جزیرےآں نوں آپس وچّ جوڑھدی ہے۔ کل لمبائی وچوں 23.3 کلومیٹر سمندر دے ہیٹھوں ہو کے جاندا ہے۔ ایہہ دنیا دی سبھ توں وڈی سمندری سرنگ ہے، حالانکہ چینل سرنگ دا زیادہ حصہ سمندر دے ہیٹھاں ہے۔ ایہہ سرنگ سگارو خلیج دے ہیٹھوں ہو کے جاندی ہے جو جاپان دے ہونشو جزیرے دے اوموری پریفکچر نوں ہوکائیڈو جزیرے دے نال جوڑھدی ہے۔ حالانکہ ایہہ دنیا دی سبھ توں لمبی سڑک اتے ریل سرنگ ہے، پر تیز اتے سستا-ہوائی سفر دے کارن ہن اسدی ورتو پہلاں توں گھٹّ ہندی ہے۔ دنیا دی سبھ توں لمبی سرنگ ہون دا اسدا ریکارڈ گوتھارڈ سرنگ لے لئے گئی جدوں ایہہ 2018 وچّ بن کے تیار ہو جاوے گی۔ گوتھارڈ سرنگ وی اک ریل سرنگ ہے اتے جو کہ سبھ توں ڈونگھی ریل سرنگ ہوویگی۔
## اتہاس

دوجی وڈی لڑائی وچّ اپنویشاں دے گواچن کارن اتے واپس پرط رہے جاپانیاں نوں وساؤن لئی جاپان دے ہونشو اتے ہوکائیڈو جزیرےآں نوں آپس وچّ مربوط رستے نال جوڑن اتے وچار تائشو ویلہ (1912 - 1925) توں کیتا جا رہا سی، پر سرویکھن دا کم 1946 وچّ شروع ہویا۔ 1954 وچّ پنج کشتیاں سن جس وچّ توآ مارو کشتی وی سی، جو کہ سگارو خلیج نوں پار کردے ویلے ڈبّ گئی جس وچّ 1,430 لوک مارے گئے۔ اگلے سال جاپان قومی ریل ولوں سرنگ پٹن دا کم تیزی نال شروع کیتا گیا۔ دوناں جزیرےآں دے وچّ ودھ رہے آواجائی دے کارن وی ایہناں نوں ستھائی رستہ توں جوڑھنا ضروری سی۔ تیزی نال ودھدی معیشت دے کارن جا را نی (JNR) ولوں چلائی جاندی سیکن فیری توں سفر کرن والے لوکاں دی گنتی 40,40,000 فی سال پہنچ گئی اتے بحری مالبرداری وچّ 1.7 گنا دا وادھا ہو کے 62,40,000 ٹن فی سال پہنچ گیا۔ 1971 وچّ آواجائی ماہراں نے ایہہ اندازہ لگایا کہ مسافراں اتے بحری مالبرداری وچّ انا وادھا ہو جاویگا تاں کمپنی ولوں چلدیاں کشتیاں توں اسدی پورتی نہیں ہو پاویگی اتے جغرافیائی حلاتاں دے چلدے ایہناں دی اہلیت اک حد توں زیادہ نہیں ودھائی جا سکدی۔ ستمبر 1971 وچّ سرنگ اتے کم شروع کرن دا فیصلہ لیا گیا۔ شنکانسین ریلاں دیاں پٹریاں دی ایکسٹینشن لئی وی شنکانسین اہل انبھاگ نوں چنیا گیا۔

اوکھے جغرافیائی حالات وچّ کم چلدا رہا اتے اساری دے دوران 34 کامے مارے گئے ۔ 

27 جنوری 1983 نوں جاپان دے پردھان منتری ولوں بٹن دبا کے اک دھماکا کیتا گیا اتے جسدے نال پہلی سرنگ دا کم پورا ہویا۔ اس پرکار رسمی طور تے جاپانی آواجائی منتری توکؤ یاماشتا دوارا 10 مارچ 1985 نوں مکھ سرنگ وچّ کھدائی کیتی گئی۔ سکیم دی سفلتا اتے تد سوالیہ نشان  لگّ گیا جدوں ایہہ محسوس کیتا گیا کہ 1971 وچّ ہوئے پرانے اندازے ادھ قیمت اندازے سن۔ 1985 تکّ آواجائی ودھن دی جگہ 'تے آواجائی وچّ کمی ہی ہو رہی سی۔ 1978 وچّ آواجائی سبھ توں زیادہ سی اتے اسدے بعد اس وچّ گراوٹ ویکھی گئی جسدا کارن 1973 دے پہلے تیل سنکٹ دے بعد جاپان دی معیشت وچّ مندی اک پرمکھ کارن سی۔ ہور کارناں وچّ ہوائی آواجائی اتے لمبی دوری دے سمندری آواجائی وچّ بہتری پرمکھ سن۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* ''The Seikan Tunnel'', Aomori Prefecture Government, version of 3 May 2006 at the Internet Archive
گٹھ:جاپانی سرنگاں
گٹھ:ایشیائی سرنگاں
گٹھ:سمندری سرنگاں
گٹھ:جاپان
بھارت دیاں عام چوناں 1962

**بھارت دیاں عام چوناں 1962** جو کہ متی 19 توں 25 فروری نوں تیجی لوک سبھا لئی ہوئیاں پہلی دو لوک سبھا چوناں دی طرحاں ہی جواہر لال نہرودی اگوائی ہیٹھ انڈین نیشنل کانگرس نے 44.7% ووٹاں لے کہ 361 سیٹاں تے جت حاصل کیتی۔
## نتیجے

## ایہ وی ویکھو
*بھارت دیاں عام چوناں
## حوالے

گٹھ:بھارت سرکار
گٹھ:بھارت دے سیاسی دل
گٹھ:بھارت دے عام انتخابات
گٹھ:بھارت دیاں عام چوناں
بھارت دیاں عام چوناں 1967

**بھارت دیاں عام چوناں 1967** جو کہ متی17 توں 21 فروری نوں چوتھی لوک سبھا لئی ہوئیاں۔ انڈین نیشنل کانگرس نے  اندرا گاندھی دی اگوائی ہیٹھ لگاتار چوتھی وار جت حاصل کیتی۔
## نتیجے

## ایہ وی ویکھو
*بھارت دیاں عام چوناں
## حوالے

گٹھ:بھارت سرکار
گٹھ:بھارت دے سیاسی دل
گٹھ:بھارت دے عام انتخابات
گٹھ:بھارت دیاں عام چوناں
بھارت دیاں عام چوناں 1971

**بھارت دیاں عام چوناں ** پنجوی لوک سبھا لئی مارچ 1971 وچّ ہوئیا۔ ایہہ آزادی توں بعد پنجوی چوناں وچّ بھارت دے 27 صوبےآں اتے مرکز تحت علاقےآں  نے 518 سیٹاں وچ حصہ لیا۔ انڈین نیشنل کانگرس دی آگو  اندرا گاندھی نے **غریبی ہواؤ** دے نام تے چوناں لڑیاں تے وڈی جت حاصل کیتی۔
## نتیجے
** مارچ 1971 دیاں لوک سبھا دیاں چوناں دے نتیجے**
 **سروت: [http://www.ipu.org/parline-e/reports/arc/INDIA_1971_E.PDF][http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-5989.html]**
|-
!style="background-color:#E9E9E9" align=left valign=top|گٹھجوڑ
!style="background-color:#E9E9E9" align=left valign=top|پارٹی
!style="background-color:#E9E9E9" align=right|سیٹاں جتیاں
!style="background-color:#E9E9E9" align=right|انتر
!style="background-color:#E9E9E9" align=right|ووٹاں دی ٪
|-
|align=left rowspan=1 valign=top|انڈین نیشنل کانگرس (R)**سیٹاں: ** 350 **انتر: **+93**ووٹاں دی ٪: ** 43.68
|align=left| انڈین نیشنل کانگرس (ر)
| 352
| +93
| 43.68
|-
|align=left rowspan=5 valign=top|قومی لوکتنتر فرنٹ گٹھ جوڑ**سیٹاں:** 51**انتر: **-65**ووٹاں دی ٪: ** 24.34
|align=left| انڈین نیشنل کانگرس (سنگٹھن)
| 16
| −17
| 10.43
|-
|align=left| بھارتیہ جن سنگھ
| 22
| -22
| 7.37
|-
|align=left| ستنتر پارٹی
| 8
| -15
| 3.07
|-
|align=left| سنیوکت سماج وادی پارٹی
| 3
| -10
| 2.43
|-
|align=left| پررپرجا سماج وادی پارٹی
| 2
| -17
| 1.04
|-
|align=left rowspan=2 valign=top|کھبے پکھی پارٹیاں**سیٹاں:** 48**ووٹاں دی ٪: ** 9.86 
|align=left|بھارتی کمیونسٹ پارٹی (مارکسی)
| 25
| -6
| 5.13
|-
|align=left|بھارتی کمیونسٹ پارٹی
| 23
| —
| 4.73
|-
|align=left rowspan=1 valign=top|ہور**سیٹاں:** 66**ووٹاں دی ٪: ** 22.14 
|align=left|ہور
| 67
| -12
| 22.16
|-
|}
## ایہ وی ویکھو
*بھارت دیاں عام چوناں
## حوالے

گٹھ:بھارت سرکار
گٹھ:بھارت دے سیاسی دل
گٹھ:بھارت دے عام انتخابات
گٹھ:بھارت دیاں عام چوناں
بھارت دیاں عامَ چوناں 1951

بھارت دیاں عام چوناں 1951–52  نال آزاد بھارت دی پہلی لوک سبھا دی چون ہوئی۔ ایہہ چوناں 25 اکتوبر 1951 اتے 21 فروری 1952 نوں ہوئیا۔ایہناں چوناں دی پہلی ووٹ ہماچل پردیش دی تحصیل چینی 'چ پائی گئی۔ انڈین نیشنل کانگرس نے 364 سیٹاں جت کہ اتہاس رچیا۔ جواہر لال نہرو دیس دا  پہلے پردھان منتری بنیا۔ لوک سبھا دیاں 489 سیٹاں لئی 401 لوک سبھا دے حلقےآں تے ووٹاں پئیاں جو کہ 26 بھارتی صوبےآں نوں درساؤندے سن۔ ایہناں وچّ 314 لوک سبھا سیٹاں لئی اک لوک سبھا میمبر اتے 86 لوک سبھا سیٹاں تے دو لوک سبھا میمبر اتے اک سیٹ تے تنّ لوک سبھا میمبر چون جتے۔ دو میمبر نامزد کیتے گئے۔
## نتیجے

## نتیجے

## ایہ وی ویکھو
*بھارت دیاں عام چوناں
## حوالے

گٹھ:بھارت سرکار
گٹھ:بھارت دے سیاسی دل
گٹھ:بھارت دے عام انتخابات
گٹھ:بھارت دیاں عام چوناں
بھارت دیاں عام چوناں 1957

**بھارت دیاں عامَ چوناں 1957** آزاد بھارت دے دوجے لوک سبھا چوناں سن۔ ایہہ چوناں ٹھیک پنج سالاں بعد ہوئیاں۔ لوک سبھا دیاں 494 سیٹاں لئی چوناں 'چ 403 لوک سبھا حلقے وچّ ، 91 لوک سبھا حلقیاں وچو دو دو لوک سبھا میمبر چنے گئے اتے باقی 312 لوک سبھا حلقیاں وچّ اک اک میمبر چنیا گیا۔ ایہناں چوناں توں بعد حلقے وچوں دو دو میمبر چنن دی کریا بند کر دتی۔ انڈین نیشنل کانگرس نے پردھان منتری جواہر لال دی اگوائی ہیٹھ دجی واری 371 سیٹاں تے جت حاصل کیتی۔ بھارتی کمیونسٹ پارٹی دوجی وڈی پارٹی بنی جس نے 27 سیٹاں تے جت حاصل کیتی۔ آزاد جیتو میمبراں دی گنتی بہت زیادہ سی متلو 42 سی۔
## نتیجے

## ایہ وی ویکھو
*بھارت دیاں عام چوناں
## حوالے

گٹھ:بھارت سرکار
گٹھ:بھارت دے سیاسی دل
گٹھ:بھارت دے عام انتخابات
گٹھ:بھارت دیاں عام چوناں
سکیتھی لوک

[thumb|230px| سکتھی لوکاں دا پہلی صدی ایساپورو وچّ پھیلاو ، جس وچّ اتلے بھارت   وی کجھ حد تکّ شامل سی - [ پارتھیا | پارتھی لوک ایہناں توں دکھن وچّ واقع سن]]

**سکیتھی جاں سیتھی**(   پرانی یونانی : Σκύθαι ; انگریزی : Scythian   ) یوریشیا دے سٹیپی علاقے دا اک پرانا خانہ بدوش قبیلےآںدے گٹھ دا نام سی ۔ ایہہ پرانی ایرانی بولیاں بولدے سن اتے ایہناں دا برصغیر(ہندستان) دے شمالی حصے اتے اک گہرا اٹر پیا ہے ۔ ایہناں دے  پرانے اتہاس دے بارے وچّ زیادہ نہیں پتہ لیکن  لوح یگ  وچّ ایہناں دی تہذیب بہت پنپی اتے اتہاسکاراں نوں کھدائی کرن اتے ایہناں دیاں بنائیاں گئیاں بہت ساریاں چیزاں ملیاں ہن ۔ ایہہ لوک  چڑھدے یورپ  توں التائی پربتاں تکّ پھیلے سن ۔ جدوں سکیتھی لوکاں دے پرسدھ آدمیاں نوں مرں مگروں  دفنایا جاندا سی تاں اوہناں دی قبران لئی وڈے ٹیلے بنائے جاندے سن جنہاں توں اج وی بہت ساریاں سونا دیاں شیواں برآمد ہندیاں ہن ۔

 
 
## مول
سکیتھی لوکاں دا تریخ وچ پہلا ذکر 8ویں صدی قبل مسیح دیاں تریخی دستاویزاں وچ ہویا ۔
thumbnail|| ہیلمیٹ
## ایہناں نوں وی ویکھو
*پارتھیا
*ساکا

## حوالے

گٹھ:لوک
گٹھ:پرانے نسلی گروہ
گٹھ:معدوم نسلی گروہ
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:ایرانی قبیلے
گٹھ:ہند یورپی قبیلے
گٹھ:قوم قبیلے
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ: بھارت دی تریخ
گٹھ:قبیلے
فڈل کاسٹرو

**فیڈل کاسٹرو** (13 اگست1926 - 25 نومبر2016) کیوبا دا اک سیاستدان تے انقلابی آگو سی جیہڑا 1959 توں 1976 تک کیوبا دا وزیراعظم رہیا تے 1976 توں 2006 تک کیوبا دا صدر رہیا فیر کیوبا دی صدارت دا عہدہ اپنے نِکے بھرا راؤل کاسٹرو نوں سونپ دتا ۔ فیڈل کاسٹرو سیاست وچ اک مارکسسٹ-لیننسٹ سی تے کیوبا دا نیشنلسٹ سی تے اوہ 1961 توں 2011  تک کیوبا دی کمیونسٹ پارٹی دا پہلا سیکریٹری وی رہیا۔ اوہدی حکومت وچ کیوبا اک پارٹی آلا سوشلسٹ دیس بن گیا ۔ 

گٹھ:کیوبا
پربھجوت کور

**پربھجوت کور** (6 جولائی 1924 - 25 نومبر 2016) اک اُگھی پنجابی قوم پرست شاعرہ  سی۔
## جیونی
پربھجوت کور دا جنم پنڈ لنگڑیال، ضلع گجرات برطانوی پنجاب (ہن پاکستان) وچّ 6 جولائی 1924 نوں ہویا۔ اس دا پیؤ س. ندھان سنگھ سچر اتے ماں رجندر کور سن۔ اس نے اُگھے ناول کار، لکھاری اتے پترکار کرنل نرندرپال سنگھ نال ویاہ کروایا۔ نروپما کور اتے ​​انپما کور اوہناں دیاں دو دھیاں ہن۔ نروپما کور شاعرہ اتے لکھاری ہے اتے انپما کور اک چترکار۔]پچھلے 25 کو سال توں بڑی لگن نال ساہت رچنا کردی رہی ہے۔پربھجوت کور نوں "پبی" لکھن اتے ساہت اکیڈمی دلی نے پنج ہزار رپے دا نام دتا سی۔امرتا پریتم تو بعد پربھجوت دوجی شاعرہ سی جس نے زنانی من دیا امنگاں تے سدھراں نوں شاعری دا موضوع بنا کے، اوہناں دے جذاےآں دی ترجمانی کرن دا یتن کیتا ہے۔ پربھجوت دے بیان وچّ سرلتا، ڈونگھی تیبرتا، رس تے رومانس دا انش بھریا ہے۔ اسدے عورت دل دی سبھاوک کوملتا تے بھاوَ، مدھرتا، رسیلی بھاشا تے بھاوَ پردھان رومانس بھجے رنگ وچ ہی ودھیرے نکھردی ہے اتے ترقی پسند شاعری فیسنداری ہی پرتیت ہندی ہے۔
## رچناواں
## شعری مجموعے
*لٹ لٹ جوت جگے (1943)
*پلکاں اوہلے (1944)
*کجھ ہور (1946)
*اضل توں (1946)
*قافلے (1947)
*سپنے سدھراں (1949)
*چونوی کویتا (1949)
*دو رنگ (1951)
*پنکھیرو (1956)
*شاہراہ (اردو لپی، 1957)
*بن کپاسی (1958)
*بن کپاسی (اردو لپی:پاکستانی)" 1962
*پبی (1962)
*کھاڑی (1967)
*وڈدرشی شیشہ (1973)
*مدھیانتر (1974)
*چندر یگ (1977)
*پاردرشی (1990)
*کنٹھت (1990)
*میں تینوں مخاطب ہاں (2000)
*چرم سیما (2002)
*نیل کنٹھ (2005)
*بولن دی نہیں جا وے اڑیا (2006)
*انترناد (2008)
*منتر مگد (2008)
*کرک کلیجے ماہِ (2012)

## کہانی مجموعے
*امن دے ناں
*کنکے
*زندگی دے کجھ پل

## بال ساہتِ
*آل مال ہویا تھال
*جھوٹے مایئاں
*بال گیت
*امن دا پیغمبر
*ساڈے تہار
*ک واری دی گلّ سناواں
*اڈی ٹپا

## سوے-جیونی
*جینا وی اک ادا ہے-۔
*جینا وی کّ ادا ہے-۔۔
*میری ساہتک سوے-جیونی
*کاوَ کلا تے میرا انوبھوَ

## ترجمہ
*شوفرو
*سچ دی بھال
*قندھاری ہوا
*وویکانند دی جیونی
*میری وصیت
*شاہدانے دا بغیچا
*سحر ہونے تک
*ساڈی لمی اڈاری وے
*ہمّ ہنس
*سامان سور
*سمع-روپ
*بھاوَ-چتر
## ملکی تے قومانتری سمیلناں وچ حصہ
*ایفرو-ایشیئن رایٹرز کانفرنس،تاشقند
*ورلڈ یوتھ فیسٹیول،ماسکو
*نڈو-پاکستان کلچر کانفرنس،دلی
*ون ایشیا اسمبلی،دلی
*کامنویلتھ رائیٹرز کانفرنس،نگلینڈ-لنڈنینڈ
## انعام تے اعزاز
*پدم شری
*نٹرنیشنل ومن آف دا ایئر
*ساہت اکاڈمی
*راج کوی پنجاب
*پنجابی ساہت سبھا،دلی
*کیدری لیکھک سبھا،زیرا
*پوزی نڈیئا
*سروجنی ناڈو سنمان
*فیلو پنجابی ساہت سبھا، دلی
روز گیت میں گاواں،پربھجوت کور آرسی پبلیشرز پنہ 167 

## حوالے

گٹھ:پنجابی لئی ساہت اکادمی انعام جیتو
گٹھ:پنجابی شاعر
گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:پنجابی سکھ
گٹھ:سکھ شخصیتاں
گٹھ:جٹ

گٹھ:پنجابی لکھاری
فارسی - عربی لپی

**فارسی-عربی لپی** یا **فارسی لپی** (الفبائی فارسی )، عربی لپی توں نِکݪی اک لپی اے جیہدی ورتوں فارسی توں علاوہ پنجابی (شاہ مکھی)، اردو، سندھی، کردی، لوری، عثمانی ترک بولی، بلوچی، ایغور، کشمیری بولی، تاتاری بولی، آذری بولی سمیت کئی ہور بولیاں نوں لکھݨ لئی کیتی جاندی اے۔ فارسی وچّ کچھ آوازاں نیں جو عربی بولی وچّ موجود نئیں، اس لئی اوہناں دا اظہار کرن لئی عربی لپی وچّ کچھ نویں اکھراں نوں شامل کرنا پیا۔
فارسی لپی اوہ لپی اے جو اسلام دے آؤݨ توں بعد فارسی نوں لکھݨ لئی ورتی گئی۔ بعد وچّ ایہ ہور زباناں لئی ورتی گئی، صدیاں توں ہُݨ تک پنجابی زبان ایہدے وچّ لکھی جاندی اے مگر کچھ اکھراں دا پنجابی *الف ب* وچّ وادھا کر دتا گیا اے جیہڑے فارسی وچّ نئیں (مثال دے طور تے ٹ ، ڑ ، ڈ ، ٹھ)۔ اس لئی پنجابی *الف ب* نوں فارسی-عربی نئیں کیہا جاندا۔

فارسی لپی وچّ سبھ عربی اکھر نیں مگر فارسی بولی نوں ٹھیک ٹھیک لکھݨ لئی کچھ اکھراں دا وادھا کیتا گیا اے (مثال دے طور تے پ، گ، چ، ژ) فارسی-عربی لپی نوں اکثر نستعلیق طریقے ناݪ لِکھیا جاندا اے۔

## فارسی دیاں آوازاں
عربی بولی وچّ پ ، چ ، گ تے ژ دیاں آوازاں نئیں مِݪدیاں جو فارسی وچّ موجود نیں۔ ایہناں وچّ ژ دے اچارن اُتے دھیان دیو کیونکہ ایہ ج تے ز توں وکھ اے (ایہ ٹیلی ویژن یا اژدہا دی آواز آݪی ژ آ)، ایہناں لئی نقطے لاکے چار نویں اکھر جوڈے گئے-  ( پ ) ،  (چ) ،  ( گ ) تے  ( ژ ) ۔  

## پنجابی - اردو دیاں آوازاں
فارسی آوازاں توں علاوہ پنجابی تے اُردو وچّ وی کچھ وکھ آوازاں سی جیہناں نوں ظاہر کرن دی ضرورت سی- ٹ ، ڈ ، ڑ ، ٹھ ۔ ایہناں لئی  ( ٹ ) ،  ( ڈ ) ،  ( ڑ ) تے  ( ٹھ ) نویں اکھر بݨائے  گئے۔

## ہور دیکھو
*نستعلیق 
*عربی لپی 
*فارسی 

## حوالے

گٹھ:لپیاں
گٹھ:لپی
پیش ہند ایرانی بولی

thumb| ہند - ایرانی بولی 
**پیش ہند - ایرانی بولی** اوہ معدوم ہوئی بولی سی جو ہند ایرانی بولیاں دیاں ساریاں بولیاں دی ماں سی ، جنہاں وچّ سنسکرت , ہندی , کشمیری , سندھی , پنجابی , اردو , اویستائی , فارسی , پشتو , بلوچی اتے کردی بولیاں  شامل نیں ۔ ایہہ ہند یورپی بولیاں دی  اک بولی سی اتے اس توں ہی ہند ایرانی بولیاں شاخ  شروع ہوئی ۔ اندازہ  کیتا جاندا ہے دے اسنوں بولن والے پیش - ہندی - ایرانی لوک 2500 قبل مسیح دے آسپاس دے دور وچّ رہندے سن ۔।

## شبداولی اتے بدلاو
اس شبداولی وچّ ویکھیا جا سکدا ہے دے کویں پیش ہند یورپی بولی دے کجھ شبد پیش - ہند - ایرانی بولی وچّ بدلے اتے پھرسنسکرت ( ہند آریا بولیاں ) اتے اویستائی بولی ( ایرانی بولی ) دے شبد بنے -

## ایہناں نوں وی ویکھو
*ہند ایرانی بولیاں
*ہند یورپی بولیاں
*اویستائی بولی

## حوالے

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایران دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں

گٹھ: ہند یورپی بولیاں
گٹھ: ہند ایرانی بولیاں
گٹھ:پرانیاں بولیاں
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایران دیاں بولیاں
ساکی شبد

**ساکی شبد** یاں سجاتی شبد (قرابتدار لفظ) ، جنہاں نوں انگریزی وچّ کاگنیٹ ( cognate ) شبد کیہا جاندا ہے ، مختلف بولیاں دے اوہ شبد ہندے ہن جوکھ وکھ بولیاں توں ہون دے باو جود اک ہی پرانی جڑ رکھدے ہن ۔ اس کارن توں اس شبداں نوں جنہاں دا روپ اتے مطلب اکثر ملدا - جلدا ہندا ہے ساکی شبد کہندے ہن ، حالانکہ ایہہ ضروری نہیں ہے کہ اوہناں دا مطلب بلکلّ اکوجہا ہوئے ۔ اداہرن دے روپ وچّ ** ماتا **( سنسکرت ) , **مادر **( فارسی ) , **ماتر ** ( لاطینی) اتے **مدر** ( انگریزی) دا روپ اکوجیہا ہے اتے سبھ دا مطلب ماں ہے کیونکہ ایہہ ساریاں بولیاں اک ہی پیش ہند  یورپی بولی (Proto-Indo-European) توں جمیاں نیں ۔ 

## ہور اداہرن
سکیا ( ہندی ) 
خشک ( سنسکرت ) 
خشک ( فارسی ) 
 
شہد ( ہندی ، سنسکرت ) 
نشہ ( فارسی ، مد ) اتے مئے ( فارسی ، مے ) 
میڈ ( انگریزی ، mead ) 
 
پتی ( ہندی ، سنسکرت ؛ متلبّ - مالک ) 
پیدی ( اوستی فارسی ) 
پوتیس ( یونانی , πότης , متلبّ - مالک ) 
پوتیس ( لاطینی , potis , متلبّ - شکتی ) 
پوٹینٹ ( انگریزی , potent , متلبّ - طاقتور ) اتے پوٹینشئل ( انگریزی ، potential , متلبّ - انترنہت شکتی ) 

اخیر اداہرن وچّ ویکھیا جا سکدا ہے دے کویں اس شبد دا متلبّ سنسکرت ، اوستی اتے یونانی وچّ تاں مالک دا ہی رہا لیکن لاطینی اتے انگریزی وچّ ذرا جیہا بدلکے شکتی شالی بنّ گیا ۔

## ایہ وی ویکھو
## حوالے

گٹھ:بولی علم 
[گٹھ:بولیاں] ]
 

 
[ ru:Когнаты
پیش ہند یورپی بولی

**اولّی ہند۔ یورپی بولی جاں پیش ہند یورپی بولی **(انگریزی:proto-indo-european language ) اک غیرمصدقہ تے نوعمّر (عَم + مَر) یعنی نوتعمر شدہ ( reconstricted ) بولی ہے جنوں ہند یورپی بولیاں دی سانجھی ماں سمجھیا جاندا ہے ۔ اس بولی دی ممکنہ موجودگی دے بارے وچّ ماہر لسانیات دا اندازہ کوئی صدی بھر توں چلیا آ رہا ہے اتے اس دے ممکنہ نین نقش دے کھوج  دیاں کئی کوشش کیتی جا چکی ہے ۔ لغات وچّ اسنوں PIE انگریزی وچّ لکھیا جاندا ہے اتے اردو وچّ اہی اختصار کر سکدے آں۔

thumb | ہند - یوروپی بولیاں دا ورگیکرن ( انگریزی وچّ ، دیکھن لئی کلک کرو ) 
پیش- ہند - یوروپی بولی( اولی ہند یورپی بولی ) , جنوں پروٹو - انڈو - یوروپی بولی( انگریزی : Proto - Indo - European ) وی کیہا جاندا ہے ، بولی ماہراں ولوں پورے ہند یورپی بولی ٹبر دیاں ساریاں بولیاں دی اکماتر پرانی ماں بولی منی جاندی ہے ۔ منیا جاندا ہے دے اسنوں پرانے ویلے وچّ اولین ہند یورپی لوک بولیا کردے سن ، لیکن ایہہ بولی ہزاراں سال پہلے ہی پوری طرحاں توں ختم ہو چکی سی ۔ بہت ساریاں ہند یورپی بولیاں دے قرابتدار شبداں دی اک - دوجے توں موازنے دے بعد بولی ماہراں نے اس معدوم بولی دا پنرنرمان کیتا ہے جس توں اس دے شبداں دا اندازہ لگایا جا سکدا ہے ۔ ساری گیات ہند یورپی بولیاں وچوں سنسکرت ہی اس پیش - ہند - یوروپی بولی دے سبھتوں نزدیک ہے ۔ 

بولی ماہر اندازہ لگاؤندے ہن دے پیش- ہند - یوروپی بولی لگبھگّ 3700 قبل مسیح تکّ بولی جاندی رہی اتے پھر اسدا وکھریاں بولیاں وچّ کھنڈن ہون لگا ۔ اس تاریخ دے بارے وچّ ودواناں وچّ ہزار سال ایدھر - ادھر تکّ دا آپسی فرق ہے ۔ اس گلّ اتے وی کئی اودھارناواں ہن دے اس بولی  نوں بولن والے کتھے رہندے سن ، لیکن بہت سارے لہندے ودوان کرگن اودھارنا وچّ یعقین رکھدے ہن ۔ کرگن اودھارنا دے مطابق اس بولی نوں بولن والے اولین- ہند - یوروپی لوک چڑھدے یورپ اتے لہندے ایشیا دے کجھ حصےآں وچّ پھیلے ہوئے  پونٹک - کیسپیائی سٹیپ  دے علاقے وچّ رہندے سن ۔ موجودہ دور  وچّ ولیم جونز پہلا ودوان سی جنہاں نے سنسکرت ، پرانی یونانی اتے لاطینی بولیاں وچّ سمانتاواں ویکھکے ایہہ دعوی کیتا سی کہ ایہہ ساری اک ہی اولین- ہند - یوروپی بولی توں نکلیاں بولیاں ہن ۔ ویہویں صدی کیتی شروعات تکّ بولی ماہراں دے تھکیواں توں پیش- ہند - یوروپی   بولی دا چترن کافی حد تکّ کیتا جا چکیا سی ، جس وچّ چھوٹے - موٹے سدھار لگاتار ہندے رہے ہن ۔ 
گٹھ:کانسی دور
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:یورپ دیاں بولیاں
گٹھ:یورپی بولیاں
گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:ایران دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:ہند یورپی بولیاں
ابتدائی ہند یورپی لوک

**ابتدائی- ہند - یورپی** یوریشیا وچّ بسنے والے اوہناں پرانے لوکاں نوں کیہا جاندا ہے جو پیش ہند یورپی بولی بولدے سن ۔ ایہناں دے بارے وچّ جانکاری بولی علم تکنیکاں توں اتے کجھ حد تکّ  آرکیولوجی   توں آئی ہے ۔ موجودہ ویلے  وچّ جینیٹکس دے زریعے وی ایہناں دی قومیت دے بارے وچّ جانکاری مل رہی ہے ۔ بہت سارے اتہاسکاراں دا مننا ہے کہ ایہہ لوک 4000 قبل مسیح  دے ویلے وچّ پونٹک - کیسپیائی ستیپی علاقے وچّ بسیا کردے سن اتے 2000 قبل مسیح تکّ اناطولیہ , لہندا یورپ , وسطی ایشیا اتے دکھن سائبیریا تکّ پھیلیا ہو چکے سن  جینیٹکس نظریئے نال بہت سارے ودوان ہن ایہناں نوں *ہاپلو گروہ آر1اے* دا ونشج منندے ہن 

## ا یہناں نوں وی ویکھو
* پیش ہند یورپی بولی
* ہند یورپی بولیاں
* ہاپلو گروپ آر1اے

## حوالے

گٹھ:لوک
گٹھ:پرانے نسلی گروہ
گٹھ:معدوم نسلی گروہ
گٹھ:یورپ دے نسلی گروہ
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:ایرانی قبیلے
گٹھ:ہند یورپی قبیلے
گٹھ:یورپ دی تریخ
[گٹھ:ہندستان دی تریخ]]
گٹھ:ایران دی تریخ
گٹھ:معدوم ہوئے انسانی گروہ
ہاپلو گروپ آر1اے

**ہاپلو گروپ آر1اے** جاں ہیپلوگروپ R1a منُکھاں وچّ ”وائے گن نیم” ( Y - کروموسوم ) دا اک پوحہے ، یعنی دنیا سارے پُرکھ جنہاں وچّ اس خاندان گروہ دے نشان ہن اک ہی اتہاسک پُرکھ دی اولاد ہن ۔ اندازہ  لگایا جاندا ہے دے ایہہ پُرکھ اج توں 18،500 سال پہلاں زندہ سی ۔  اس نسل دے لوک بھارت , پاکستان ,  وچکارلا ایشیا , روس , چڑھدا یورپ اتے سکینڈینیویا وچّ پائے جاندے ہن ۔ 

## ایہ وی ویکھو
*ہیپلو گروپ آر 
*خاندان گروہ
*ابتدائی ہند یورپی لوک 

## حوالے

گٹھ:خاندان گروہ
گٹھ:ہند یورپی لوک
ہیپلو گروپ آر

thumb|left|350px|دنیا وچّ ہیپلو گروپ آر دیاں ذیلی شاخاں دا پھیلاو - آنکڑے دسّ رہے ہن دے کسے وی علاقے دے کنے فیصدی پرکھ اسدے ونشج ہن

منُکھاں(انساناں) دی جنیٹکس وچّ **ہیپلو گروپ آر** جاں وائے - ڈی این اے ہیپلوگرپ R اک ہیپلو گروپ ہے ۔ ایہہ ہیپلو  آپ ہیپلو گروپ پی توں پیدا ہوئی اک شاخ ہے ۔ اس ہیپلو دی آر1اے , آر1بی اتے آر2 ذیلی شاخاں دے پُرکھ(انسان) زیادہتر یوروپ , وسطی ایشیا , چڑھدا ایشیا , لہندا ایشیا , اتلا امریکہ اتے دکھنی ایشیا وچّ پائے جاندے ہن ۔ اسدی آر1 شاخ دے پُرکھ(انسان)اتلا امریکہ دے کجھ مقامی گروہاں وچّ وی پائے جاندے ہن اتے وچار ہے دے ایہناں دے پُرکھے(آبا واجداد) شاید کجھ ہزار سال پہلاں ہی سائبیریا توں اتلے امریکی براعظم پجے سن ۔ منیا جاندا ہے دے مول ہیپلو گروپ  آر جس پرکھ دے نال شروع ہویا اوہ اج توں 35،000 - 40،000 سال پہلاں وچکار ایشیا جاں مشرق وسطی دا رہن والا سی ۔
## ہور بولیاں وچّ
انگریزی وچّ خاندان گرہ نوں ہیپلوگروپ ( haplogroup ) , ہیپلوگروپ نوں وائے کروموسوم ہیپلوگرپ ( Y - chromosome haplogroup ) اتے ماترونش گروہ نوں (ایم ٹی ڈی این اے ) ہیپلوگرپ ( mtDNA haplogroup ) کہندے ہن ۔ 
## ایہ وی ویکھو
* منُکھ ہیپلو گروپ
* ہاپلو گروپ آر1اے
* خاندان گروہ

## حوالے

گٹھ:لوک
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:نسلی گروہ
اویستا

**اویستا** پارسی دھرم دی مذہبی کتاب اے ، جہڑی اویستائی بولی وچ لکھی گئی سی ، ہن اسدے صرف کجھ ورقے ای موجود نیں ۔ ایہ کتاب زرتشتی مذہب دے بانی زرتشت نال منسوب اے ۔

گٹھ:کتاباں
گٹھ:اویستائی بولی
گٹھ:مذہبی کتاباں
سرمتی لوک

[thumb|230px| سرمتی لوک [سکیتھی لوک| سکیتھی لوکاں دے لہندے علاقے وچّ بستے سن ]] 
**سرمتی لوک**  (لاطینی : sarmatæ , فارسی :   سرمتی  , انگریزی : sarmatian  ) پرانے ویلے وچّ دکھن روس , یوکرین اتے بلقان دے علاقے وچّ بسن والا اک قبیلہ سی ۔ سرمتی ایرانی بولیاں بولدے سن اتے اس علاقے وچّ ایہناں دا اثر پنجویں صدی قبل مسیح توں چوتھی صدی عیسوی تکّ رہا ۔ ایہہ سکیتھی لوکاں دے لہندے وچّ سن اتے اوہناں نال جوڑ رکھدے سن اسلئی کدے - کدے ایہناں دوناں قبیلےآں نوں اکٹھے سکیتھی - سرمتی بلایا جاندا ہے ۔ اپنے عروج اتے سرمتی لوک لہندے وچّ وِسلا دریا توں لے کے چڑھدے وچّ وولگا دریا , کالا سمندر اتے کیسپیئن سمندر دے ساحلاں تکّ اتے دکھن وچّ قفقاز تکّ پھیلے ہوئے سن ۔ چوتھی صدی عیسوی وچّ گاتھ اتے ہُن لوک ایہناں دے علاقےآں وچّ آ گھسے اتے سرمتییاں دی طاقت گھٹدی چلی گئی ۔ قرون وسطی (وچکارلے ویلے) وچّ سرمتییاں دی نسل اولاد الان کہلائے جان لگے اتے موجودہ ویلے  وچّ ایہہ اوسیتی دے نام توں جان جاندے ہن تے روس دی ریاست اتلا اوسیتیا الانیا تے گرجستان دی ریاست دکھنی اوسیتیا وچ وسدے نیں ۔
## ایہ وی ویکھو
*سکیتھی لوک 
*ایرانی بولیاں

## حوالے

گٹھ:لوک
گٹھ:پرانے نسلی گروہ
گٹھ:معدوم نسلی گروہ
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:ایرانی قبیلے
گٹھ:ہند یورپی قبیلے
گٹھ:اوسیتیا
وِسلا دریا

** وِسلا دریا** (  پولش : Wisła , ؛ انگریزی : Vistula  ) یورپ دے دیس پولینڈ دا سبھتوں لمبا اتے سبھتوں اہم دریا ہے ۔ اسدی لمبائی 1047 کلومیٹر( 651 میل ) ہے اتے اسدا طاس علاقہ 1،94،424  مربع کلومیٹر  ہے ۔ ایہہ دکھن پولینڈ دے برانیا گورا پہاڑ اتے شروع ہندی ہے اتے شمالی طرف جاکے بالٹک سمندر وچّ اک ڈیلٹا  بناکے ڈگ جاندی ہے ۔ پولینڈ دے کئی اہم شہر اس دریا دے کنڈے بسے ہوئے ہن ، جویں کہ اس دیس دا راجگڑھوارسا ۔ کراکوف وی اسدے کنڈے اتے واقع ہے ۔
## ایہ وی ویکھو
*وارسا 
*پولینڈ 

## حوالے

گٹھ: پولینڈ دے دریا 
گٹھ:یورپ دے دریا
گٹھ:یورپ دا آبی جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی 
گٹھ: پولینڈ
ڈارلنگ دریا

**ڈرلنگ دریا** آسٹریلیا دا تیجا سبھ توں وڈا دریا ہے جسدی اتلے نیو ساؤتھ ویلز وچّ اپنے سومے توں لے کے وینٹورد، نیو ساؤتھ ویلز وکھے مرے دریا نال سنگم تکّ دی لمبائی 1,472 کلومیٹر  ہے۔ اپنے سبھ توں لمبے معاون دریاواں نوں ملا کے اس دی لمبائی 2,844 کلومیٹر . ہے جس کر کے ایہہ آسٹریلیا دا سبھ توں لما دریا پربندھ ہے۔

ڈرلنگ دریا آسٹریلیا دے آؤٹبیک نان دے  سُکّے بنجر علاقے دا سبھ توں مشہور آبی راہ ہے۔ اس دی حالت پانی دی بوہتی-ورتوں، کیڑے مار دوائیاں دی آلودگی اتے بوہتے چر تک چلن والے سوکے پاروں  بہت خراب ہو چکی ہے۔ کجھ سالاں توں تاں ایہہ مساں ہی وگ رہا ہے۔ اس دا پانی بوہت کھارا ہے جسدی کوالٹی دنو-دن ڈگدی جا رہی ہے۔

اس دریا دے ناں اُتے ڈارلنگ ڈیپارٹمنٹ، رورینا-ڈارلنگ ڈیپارٹمنٹ، ڈرلنگ نرواچکی ضلعے، لاچلان اتے ہیٹھلا ڈارلنگ نرواچکی ضلع دے ناں رکھے گئے ہن۔

## حوالے

گٹھ:اوشینیا دے دریا
گٹھ:آسٹریلیا دے دریا
دکھن پٹھار

**دکھن پٹھار یا سطح مرتفع دکھن** بھارت وچ اک وڈی پٹھار  اے جیہڑا بھارت دے زیادا تر لمے حصے وچ پھیلیا ہوی اے ۔ اُبھے پاسے ایہدی اُچای کچھ سینکڑے میٹر تے لمے پاسے اک کلومیٹر توں ودھ اے جیہڑٰ بھارت دے پرسدھ تٹریکھائی تکون وچ اک ابھریا ہویا تکون بݨاؤندا اے۔

## حوالے

گٹھ:بھارت دا جغرافیہ
گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:ایشیا دا جغرافیا
گٹھ:پٹھار
نیلگری دیاں پہاڑیاں

**نیلگری دیاں پہاڑیاں** نیلگری (تامل: நீலகிரி, Badaga: நீலகி: ரி جاں نیلے پہاڑ) بھارت دے دکھنی حصے  وچّ واقع اک پربت دھارا (پہاڑي سلسلہ) ہے۔ ایہہ پربت لہندے گھاٹ پربت لڑی دا حصہ ہن۔ نیلگری دیاں پہاڑیاں دا کجھ حصہ تاملناڈو، کرناٹک اتے کیرالا وچّ وی ہے۔ اتھے دی سبھتوں اچی سکھر ڈوڈابیٹا ہے جسدی کل اچائی 2637 میٹر ہے۔ نیلگری دیاں پہاڑیاں دے نظارے ویکھن یوگ ہن اس علاقے وچّ سیاح بہت آنؤندے ہن۔ اہنا پہاڑیاں تے چاء(چائے) دی کھیتی وی کیتی جاندی ہے۔

## حوالے

گٹھ:بھارت دا جغرافیہ
گٹھ:بھارت دے پہاڑ
گٹھ:پہاڑی سلسلے
خلیج کھمبھات

**خلیج کھمبھات جاں کھمبھات دی کھاڑی** (پہلوں **کیمبے دی کھاڑی**) بھارت دے لہندے ساحل  دے نال گجرات صوبے وچّ عرب سمندر دی اک سنکیرن کھاڑی ہے۔ اس دی لمبائی لگبھگ 80 میل ہے اتے لہندے  کٹھیاوار جزیرہ نما نوں  گجرات دے چڑھدے حصے توں وکھ کردی ہے۔

## حوالے

گٹھ:بھارت دا جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:خلیجاں
موسی دریا

**موسی دریا** کرشنا دریا دا اک معاون دریا  ہے۔ ایہہ سطح مرتقع دکھن(دکھنی پٹھار )توں نکلدا ہے اتے بھارت دے تلینگانہ صوبے وچوں دی وہندا ہے۔ حیدرآباد دکن شہر اس دریا دے کنڈے تے وسیا ہویا ہے۔ ایہہ پرانے شہر نوں نویں شہر توں وکھ کردا ہے۔ حمایت ساگر اتے عثمان ساگر ڈیم اس دریا اتے بنے ہوئے ہن، جو کہ حیدرآباد شہر دے پانی دا مکھ زریعہ ہن۔

## حوالے

گٹھ:بھارت دے دریا
گٹھ:ایشیا دے دریا
گٹھ:بھارت دا جغرافیہ
حمایت ساگر

**حمایت ساگر** اک بناؤٹی جھیل ہے۔ ایہہ بھارت دے صوبے  تلنگانہ وچّ واقع شہر حیدرآباد توں 20 کلومیٹر دور واقع ہے۔ اسدے برابر ہی اک بہت وڈی جھیل عثمان ساگر وہندی ہے۔ 

## حوالے

گٹھ:بھارت دا جغرافیہ
گٹھ:بھارت دیاں جھیلاں
گٹھ:جھیلاں
خلیج کچھ

**خلیج کچھ جاں کچھّ دی کھاڑی** بھارت دے لہندےساحل دے نال گجرات صوبے وچّ عرب سمندر دی اک بھِیڑی(تنگ) کھاڑی ہے اتے جو روزانہ دی بنیاد دے جوار-بھاٹےآں کر کے مشہور  ہے۔http://www.atlantisresourcescorporation.com/media/news/1-latest/92-british-company-to-help-india-harness-the-power-of-the-sea.html.

اس دی سبھ توں ودھ ڈونگھائی 401 فٹّ (122 میٹر) ہے۔

## حوالے

گٹھ:بھارت دا جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:بھارت دا آبی جغرافیہ
گٹھ:خلیجاں
الکنندا دریا

**الکنندا** دریا گنگا دا معاون دریا  ہے ۔ ایہہ گنگا دے چار ناماں وچوں اک ہے ۔ چار دھاماں وچّ گنگا دے کئی روپ اتے نام ہن ۔ گنگوتری وچّ گنگا نوں گنگا دے نام ولوں جانیا جاندا ہے، کیدارناتھ وچّ منداکنی اتے بدریناتھ وچّ الکنندا ۔ ایہہ اتراکھنڈ وچّ شتپتھ اتے بھگیرتھ کھڑک ناں دے  گلیشئراں توں نکلدی ہے ۔ ایہہ تھاں گنگوتری کہاندا ہے ۔ الکنندا ندی وادی وچّ لگبھگّ 229 کلومیٹر تکّ وگدی ہے ۔ دیوَ پریاگ جاں وشنو پریاگ وچّ الکنندا اتے گنگا دا سنگم ہندا ہے اتے اس دے بعد الکنندا نام ختم ہوکے صرف گنگا نام رہِ جاندا ہے ۔ الکنندا چمولی ٹیہری اتے پیڑی جلیاں ولوں ہوکے گزردی ہے ۔. گنگا دے پانی وچّ اس دا حصہ گنگا نالوں زیادہ ہے ۔ ہندواں دا مشہور تیرتھ ستھل بدریناتھ الکنندا دے کندے اتے ہی بسیا ہویا ہے ۔ رافٹنگ تے ساہسک کشتی کھیڈاں لئی ایہہ دریا بہت لوکاں نوں پیارا ہے ۔ تبت دی سرحد دے کول کیشوپریاگ تھاں اُتے ایہہ موجودہ سرسوتی دریانال ملدی ہے ۔ کیشوپریاگ بدریناتھ توں کجھ اچائی اتے واقع ہے ۔ الکنندا دریا کِتے بہت ڈونگھا، تاں کِتے اُتھلا ہے، دریا دی اوسط گہرائی 5 فٹّ (1 . 3 میٹر)، اتے ودھ توں ودھ گہرائی 14 فٹ (4 . 4 میٹر) ہے ۔ الکنندا دے پنج معاون دریا ہن جو گڑھوال علاقے وچّ 5 وکھ وکھ تھانواں اتے الکنندا نال ملکے پنج پریاگ بناؤندیاں ہن: 
* وشنوں پریاگ جتھے دھولی گنگا الکنندا نال ملدی ہے ۔ 
* نند پریاگ جتھے ننداکنی الکنندا نال ملدی ہے ۔ 
* کرن پریاگ جتھے پنڈاری الکنندا نال ملدی ہے ۔ 
* رودر پریاگ جتھے منداکنی الکنندا نال ملدی ہے ۔ 
* دیوَ پریاگ جتھے گنگا الکنندا نال  ملدی ہے ۔
## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:بھارت دے دریا
گٹھ:ایشیا دے دریا
گٹھ:گنگا دے معاون دریا
گٹھ:بھارت دا جغرافیہ
گٹھ:بھارت دا آبی جغرافیہ
مانڈوی دریا

**مانڈوی دریا / مہادیئی دریا **، (en:*Mandovi*, pronounced ), بھارت دے گوا ریاست دی شاہرگ وجوں جانی جاندی ہے ۔ اسدی 77 کلومیٹر لمبائی کرناٹکا صوبے ، جتھوں ایہہ نکلدی ہے ، وچ پیندی ہے اتے 52 کلومیٹر لمبائی  گوا وچ ہے ۔ ایہہ دریا کرناٹکا دے بیلگوم ضلعے وچ پیدی بھیمگڑھجنگلی جیو رکھ کولوں 30 چشمےآں دے ملاپ توں بندی ہے ۔   
## حوالے

گٹھ:بھارت دے دریا
گٹھ:بھارت دا جغرافیہ
گٹھ:ایشیا دے دریا
گٹھ:ایشیا دا آبی جغرافیہ
گٹھ:دریا
چھوٹا ناگپور پٹھار

**چھوٹا ناگپور پٹھار** چڑھدے بھارت دا اک پٹھار (سطح مرتفع) اے جیہدے وچ جھاڑکھنڈ دا بوہتا حصا تے اڑویسا ، لہندا بنگال ، بِیہار تے چھتیس گڑھ دے نال لگدے حصے شامل نیں ۔ ایہدے اُبھے تے چڑھدے پاسے انڈس گنگا میدان تے لمے پاسے مہاندی دریا دا بیٹ واقع آ ۔ ایہدا کل رقبا لگ بھگ 65,000 مربع کلومیٹر اے۔

## حوالے

گٹھ:بھارت دا جغرافیہ
گٹھ:پٹھار
گٹھ:ایشیا دا جغرافیا
شپرا دریا

[thumb|شپرا دریا اتے رام گھاٹ[اجین|اجین]]
[thumb|گرم رتّ دوران پورے پانی دے وہا ویلے دریا دے پوجا دا درش [اجین|اجین]]
**شپرا دریا**، مدھیہ پردیش دا اک تریخی دریا ہے۔ ایہہ بھارت دیاں پوتر ندیاں وچوں اک منی جاندی ہے۔ مالوا دی گنگا شپرا دریا  دے آلے-دوآلے‘سنہستھ’ اتے اجین کمبھ میلے شپرا ندی دے کنارے لگدا ہے۔ اداسین برادری دا اپنا سری چند دا وڈا مندر شپرا دریا دے کنارے بنیا ہویا ہے۔ اس دے نال ہی ‘آستانہ عالیہ حضرت مولانا مغیث الدین چشتی موج’ دی درگاہ ہے۔درگاہ دے اندر دی گراؤنڈ شپرا دریا  دے کنارے نال جڑی ہوئی ہے۔ مہانمنڈلیشور جوتی لنگ وی ایتھے ای ہے۔ شپرا دریا اندور کولوں نکلدا ہے اتے 196 کلومیٹر تکّ بہندی-بہندی ایہہ چمبا دریا وچّ جا ملدا ہے۔

## حوالے

گٹھ:بھارت دے دریا
گٹھ:ایشیا دے دریا
گٹھ:بھارت دا جغرافیہ
باراٹانگ جزیرہ

** باراٹانگ** (en: Baratang), jan **باراٹانگ جزیرہ**   (coordinates: ) بھارت دے انڈیمان اتے نکوبار جزیرےآں  دا اک جزیرہ ہے جسدا رقبہ تقریباً   ہے |. اسدے شمال  وچ  مڈل انڈیمان اتے دکھن وچ دکھنی انڈیمان پیندا ہے |اس جزیرے توں پورٹ بلیئر، جو انڈیمان اتے نکوبار جزیرےآں دا راجگڑھ ہے، دکھن پاسے 100 کلومیٹر دی دوری تے پیندا ہے ۔ اس جزیرے تے جان لئی پورٹ بلیار توں سڑک راہیں پہلاں 47 کلومیٹر جاروا راکھواں جنگل تکّ جانا پیندا ہے ۔ اتھے اک پولیس پوسٹ ہے جو اگے پیندے  جاروا راکھواں جنگل داخل ہون توں پہلاں چیکنگ کردی ہے ۔ استوں بعد قریب 53 کلومیٹر جاروا جاروا راکھواں جنگل وچوں گزرنا پیندا ہے اتے اخیر وچّ مڈل سٹریٹ نام دا پڑاؤ آؤندا ہے جتھوں سمندری بیڑے راہیں کجھ میٹر سمندر پار کروایا جاندا ہو اتے باراٹانگ جزیرے وچ داخل ہویا جاندا ہے ۔
      
## چکڑ  اتش فشاں
باراٹانگ دی خاص خاصیتایہہ ہے کہ اس وچ بھارتدا اکو اک چکڑ اتش فشاں (:en:Mud Valcano:) پیندا ہے جو 2004 وچّ پیدا ہویا سی ۔ ایہہ اجے وی موقعے تے متحرک حالت وچّ ہے ۔ علاقائی بولی وچّ اسنوں جلکی کیہا جاندا ہے ۔

File:Mud Volcano Baratang Island, Andaman Island, India,.JPG|گارا اگلدا اتش فشاں 
Image:Baratang mud volcano.jpg|Mud volcano in Baratang



## چونا پتھر گپھاواں

اس جزیرے وچّ چونا پتھر توں ادھبھت گپھاواں ہن جو ہزاراں لکھاں سالاں دے سمندر دے کیمیکل عمل نال ہوند وچ آئیاں ۔
### گپھاواں دیاں تصویراں

File:Description images of Lime Stone Caves, Baratang Island, Andaman Island, India.JPG|چونا پتھر گپھاواں بارے عبارت 
File:Lime Stone Caves, Baratang Island, Andaman Island, India.JPG|چونا پتھر گپھاواں
File:Lime Stone Caves, near Baratang Island, Andaman Islands, India.JPG|چونا پتھر گپھاواں
File:Lime Stone Caves, Baratang Island, Andaman Islands, India.JPG|چونا پتھر گپھاواں
File:Lime Stone Caves, Baratang Island, UT of Andaman &Nicobar Islands, India.JPG|چونا پتھر گپھاواں


## تصویراں

File:Line of vehicles for security check at jarwa reserve forest entry point, Andaman Islands, India.JPG|
File:Ferry with public, and vehicles crossing from Baratang to Middle Strait point, Andaman Islands, India.jpg|

File:Baratang Island Middle Strait entry point, Andaman Islands, India.JPG|
File:Baratang Island near Middle Strait entry point, Andaman Islands, India.JPG|


## ایہ وی ویکھو
*نیل جزیرہ
*ہیولوک جزیرہ
گٹھ:انڈیمان اتے نکوبار جزیرےآں دے جزیرے
گٹھ:انڈیمان اتے نکوبار جزیرے
گٹھ:جزیرے
جاروا بولی

**جاروا بولی** بھارتدے انڈیمان اتے نکوبار جزیرےآں  وچّ وسدے جاروا قبیلہ دی بولی جان والی اک بولی ہے ۔ 2001 وچ   اس بولی نوں بولن والے جاروا قبیلہ دے لوکاں دی گنتی صرف 400 دے قریب سی ۔
## سور وگیان
جاروا بولی دے چھ سور اتے سولاں وئنجن ہن |

### سور

### وئنجن

## حوالے

## کتاب لسٹ
*

## باہرلے جوڑ
*Rosetta Project: Jarawa Swadesh list

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:خطرے وچّ بولیاں

گٹھ:انڈیمان اتے نکوبار جزیرےآں دے جزیرے
گٹھ:انڈیمان اتے نکوبار جزیرے
گٹھ:انڈیمان اتے نکوبار جزیرےآں  دے قبیلے
انڈیمان شاہراہ

**قومی ہائیوے 223** (این ایچ  223), جاں   **انڈیمان شاہ راہ([[:en:Great Andaman Trunk Road]])**, انڈیمان اتے  نکوبار جزیرےآں وچّ پورٹ بلیئر اتے  ڈگلی پور نوں جوڑن والی سڑک ہے ۔  . ایہہ  سڑک 360 کلومیٹر لمبی ہے .

## ایہہ وی ویکھو
* List of National Highways in India (by Highway Number)
* List of National Highways in India
* National Highways Development Project

## حوالے

## باہرلے جوڑ

گٹھ:بھارت  دے قومی شاہراہ
گٹھ:انڈیمان اتے نکوبار جزیرےآں دے جزیرے
گٹھ:انڈیمان اتے نکوبار جزیرے
نیل جزیرہ

**نیل جزیرہ** بھارت دے انڈیمان اتے نکوبار جزیرےآں  وچّ پیندا اک جزیرہ ہے۔ اسدا نام برطانیہ دے  فوجی افسر جیمز جارج سمتھ نیل دے نام تے پیا ہے جسنے 1857 دا غدر کرن والے کارکناں نال سختی نال نجٹھیا سی۔  اس جزیرے ڈاکٹر کلّ رقبہ  ہے اتے ایہہ انڈیمان اتے نکوبار جزیرےآں دے راجگڑھ پورٹ بلیئر توں اتلے چڑھدے پاسے وچ  دی دوری تے پیندا ہے۔ 

اس ٹاپو دی وسوں 5 پنڈاں وچ وسدی ہے جہناں دے 1-5 تکّ نمبر دتے ہوئے ہن۔
#سیتاپور (267)
#بھرتپور (564)
#نیل کیندر (1064)
#لکشمن پور (372)
#رام نگر (601)

اس جویرے تے بھرتپور وکھے صرف اک ہی سمندری گھاٹ ہے جتھے سیلانیاں نوں جہاز وچوں اتاریا اتے چڑایا جاندا ہے۔ 2001 دی جنگننا مطابق اس جزیرے دی جن آبادی 2868 سی۔ اس جزیرے دی وسوں پینڈو ہے جہناں دا مکھ کِتہ کھیتی باڑی ہے اتے ایہہ جزیرہ  باقی انڈیمان اتے نکوبار جزیرےآں نوں سبزیاں سپلائی کردا ہے۔

## سمندری بیڑی
اس جزیرے اتے سرکاری سمندری بیڑی جسنوں انگریزی وچ فیری (ferry)کیہا جاندا ہے نیمت روپ وچ چلدی ہے جسدا ویلہ 6:30 سویرے تے 11:00 سویرے ہندا ہے۔ ایہہ پورٹ بلیغر توں ہیولوک جزیرہتکّ قریب 2 گھنٹے اتے ہیولوک جزیرہ توں نیل جزیرہ تکّ 1.30 گھنٹے ویلہ لیندی ہے۔ استوں علاوہ کجھ کروز وغیرا وی چلدے ہن۔ اس بیڑی دی سامان سارنی رتّ اتے موسم مطابق بدلدی رہندی ہے۔

مقامی پدھر تے بیڑی ڈاکٹر سامان سارنی دی سمیکھیا اتے اس لنک تے کیتی جاندی ہے  اتے اس لنک تے اہنا دیاں قیمتاں وی دتیاں ہندیاں ہن  

## ہوٹل
* سلور سینڈ بیچ ریزورٹ
* ہوٹل کنگفشر
* سی شیلّ ریزورٹ
* پرل پارک ریزورٹ
* ٹینگو ریزورٹ
## تصویراں

image:Ritchies Archipelago locale.png|انڈیمان وچّ ریچی جزیرہ گروہ
image:Ritchie's Archipelago Neil Island.png|جزیرہ گروہ وچّ نیل جزیرہ
File:Bharatpur Beach , Niel Island , Andaman Island, India.JPG|بھرتپور بیچ 
File:A Farmer with coconut cutting weapon, Niel Island , Andaman Island, India.JPG|نیل جزیرہ دا اک کسان 
File:Bharatpur beach and Havelock Island view, Niel Island, Andaman ,India.JPG|بھرتپور بیچ اتے اتھوں وکھائی دندا ہیولوک جزیرہ دا درش 
File:Natural Bridge site , Niel Island Andaman Islands, India.JPG|قدرتی پل نیڑے دا درش 
File:Bharatpur beach and a view of Havelock Island , Niel Island, Andaman ,India.JPG|بھرتپور بیچ 
File:Landscape of , Niel Island, Andaman Islands ,India.JPG|نیل جزیرہدا لینڈسکیپ
File:Natural Bridge site , Niel Island Andaman Islands, India.JPG|نیل جزیرہدا لینڈسکیپ
File:Bharatpur beach, Niel Island,Andaman Islands, India.JPG|بھرتپور بیچ ، نیل جزیرہ
File:Lakshamanpur beach, Niel Island, Andaman Island.jpg|Full moon nightLakshamanpur beach, Niel Island, Andaman Island
File:Full Moonlight ,Lakshamanpur beach, Niel Island, Andaman Island.jpg|Full Moonlight ,Lakshamanpur beach, Niel Island, Andaman Island



## ایہ وی ویکھو
*باراٹانگ جزیرہ
*ہیولوک جزیرہ

## حوالے

## باہرلے جوڑ
http://www.andamanpearlpark.org/Aboutneilisland.aspx 
http://www.andamanpearlpark.com/neil-island.php
گٹھ:انڈیمان اتے نکوبار جزیرےآں دے جزیرے
گٹھ:انڈیمان اتے نکوبار جزیرے
گٹھ:جزیرے