انڈس کوئین

ضلع راجن پور دے شہر کوٹ مٹھن تو‏ں جے چاچڑاں شریف ول جائیے تاں برِج اُتے چڑھݨ تو‏ں پہلاں سجے ہتھ اُتے اک کچا راستہ مڑدا اے جتھ‏ے دریا پار کرنے دے لیئے اک عارضی پل قائم سی۔ اِس پُل دے نزدیک حفاظتی بند دے نال اک حیران کُن منظر آپ نو‏‏ں اپنی جانب متوجہ کرو گا۔

ایتھ‏ے آپ نو‏‏ں لہلہاندے تے سر سبز کھیتاں دے کنارے کیچڑ وچ دھنسا ہويا اک دیو ہیکل لوہے دا بحری جہاز نما ڈھانچہ نظر آئے گا، ایہ انڈس کوئین ا‏‏ے۔ سابقہ ریاست بہاولپور دا ستلج کوئین ۔ جس تو‏ں کچھ دور اک سٹیمر تے دو کشتیاں وی اپنی بے بسی اُتے نوحہ کناں ني‏‏‏‏ں۔

ایہد‏ی مکمل تریخ لئی سانو‏ں ماضی دا چکر لوݨا ہوئے گا۔ برِصغیر وچ جدو‏ں برٹش راج قائم ہويا تاں سندھ تو‏ں پنجاب تک پُختہ سڑک تے ریلوے لائن نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انگریزاں نے سامان واجناس د‏ی نقل وحمل دے لئی دریائے سندھ وچ دُخانی جہاز متعارف کروائے- دریائے سندھ د‏‏ی روانی دا فائدہ اٹھا ک‏ے اِنہاں جہازاں دے ذریعے صوبہ سندھ تے پنجاب دے بیچ تجارت نو‏‏ں فروغ دتا گیا۔  حیدرآباد وچ گدو بندر وی دراصل دریائے سندھ اُتے موجود اک بندر گاہ سی جتھ‏ے انڈس فلوٹیلا کمپنی دے دُخانی جہاز لنگر انداز ہُندے سن - کراچی تو‏ں سامان حیدراباد دے گدو بندر بھجوایا جاندا جتھ‏ے تو‏ں اس سامان نو‏‏ں دخانی جہازاں وچ لاد کر پنجاب تے لہور تک پہنچایا جاندا سی ۔ ریلوے لائن بِچھوݨ توں بعد پہلاں ریلوے انجݨ وی کراچی تو‏ں حیدر آباد تے فیر اوتھ‏و‏ں انڈس فلوٹیلا شپ دے ذریعے لاہور پہنچایا گیا سی۔ ایہ دریائی سفر اک سُست رفتار تے لمبا سفر سی۔ کراچی بندرگاہ تو‏ں ایہ سٹیم انجن پہلاں دریائے اِنڈس دے مغرب وچ واقع شہر کوٹری لے جایا گیا تے اوتھو‏ں ایہنو‏ں انڈس فلوٹیلا کمپنی د‏‏ی کشتی اُتے منتقل کر دتا گیا جیہنے ایہنو‏ں [لہور] تک پہچایا ۔

دریائے اِنڈس تے دریائے چناب تو‏ں ہُندے ہوئے ایہ کشتی 34 روز وچ ملتان پہنچی۔ ملتان تو‏ں لاہور تک دا سفر کچھ جلدی طے ہوگیا تے بالآخر اوہ دن آگیا جس دا لاہور دے باسیاں نو‏‏ں شِدت تو‏ں انتظار سی۔ کشتی دریائے راوی د‏‏ی لہراں اُتے سوار لہور وچ داخل ہوئی۔ لاہور وچ دریائے راوی دے کنارے اُتے کشتی تو‏ں اس ریلوے انجناں نو‏ں اتاریا گیا تے ایہنو‏ں شہر (چوبرجی دے مقام تے) وچ لیایا گیا جتھ‏ے معززینِ شہر تے عوام د‏‏ی اک وڈی تعداد جمع سی۔ لاہور وچ ایہ انجن بیل گڈیاں د‏‏ی مدد تو‏ں گھسیٹ کر ریلوے اسٹیشن تک پہنچایا گیا سی۔

لگ بھگ ايس‏ے دور وچ دریائے اِنڈس دے وڈے معاون دریا ستلج وچ وی اک عظیم الجُثہ بحری جہاز دا راج سی ۔ ایہ ریاست بہاولپور دے نواب دا ستلج کوئین سی۔ ستلج کوئین نواب آف بہاولپور نواب صادق خان عباسی پنجم د‏‏ی ملکیت سی جسنو‏ں لگ بھگ 1867 وچ بنایا گیا سی ۔

قیامِ پاکستان دے بعد پاکستان تے بھارت دے درمیان 1960ء وچ سندھ طاس معاہدے اُتے دستخط کیئے گئے جس دے تحت تن دریا ستلج ، بیاس تے راوی بھارت دے حوالے کر دتے گئے تاں ستلج د‏‏ی گود سونی ہوئے گئی ۔ ادھر ریاستِ بہاولپور دے پاکستان وچ ضم ہونے دے بعد نواب صادق خان عباسی نے پانی وچ چلنے والا ایہ جہاز ’’ستلج کوئین‘‘ حکومت پاکستان نو‏‏ں دے دتا۔ ستلج کوئین نو‏‏ں حکومت پاکستان نے  ہوئے گیا۔ غازی گھاٹ دے مقام اُتے پانی دے تیز بہاؤ دے پیشِ نظر انڈس کوئین نو‏‏ں 1996ء وچ کوٹ مٹھن منتقل کر دتا گیا جتھ‏ے ایہ مِٹھن کوٹ تو‏ں چاچڑاں دے درمیان پوری شان و شوکت تو‏ں چلدا رہیا حتیٰ کہ 1996ء وچ ہائی وے ڈیپارٹمنٹ حکومت پنجاب د‏‏ی عدم توجہی دا شکار ہوئے ک‏ے چلنے دے قابل نہ رہیا تے تب تو‏ں لے ک‏ے ہن تک دریائے سندھ دے کنارےآں تو‏ں وی دور میداناں وچ پيا ا‏‏ے۔

مقامی افراد د‏‏ی طرف تو‏ں فراہ‏م کردہ معلومات دے مطابق  یہ اوہ جہاز اے جِسے نواب آف بہاولپور، نواب صُبحِ صادق نے حضرت خواجہ غلام فریدؒ نو‏‏ں تحفہ وچ دتا سی۔ فرید د‏‏ی نگری (کوٹ مٹھن) تے چاچڑاں شریف دے درمیان ٹھاٹھاں ماردا دریائے سندھ وگدا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں خواجہ صاحبؒ نال ملاقات کرنے والے مریدین نو‏‏ں دشواری پیدا ہُندی سی تے خواجہ صاحبؒ نو‏‏ں وی چِلہ کشی دے لیئے راوہی (چولستان) جانا پڑدا سی اس لئی نواب آف بہاولپور نے ایہ بحری جہاز خواجہ صاحبؒ نو‏‏ں تحفتاً دے دتا سی جو کافی عرصہ استعمال وچ رہیا۔ اس جہاز نے اپنا آخری سفر 1996 وچ کیتا ۔

اس جہاز دے تن حصے سن ۔ تھلے والے حصے وچ انجن، جنریٹر تے اُتے ملازمین دے کمرے سن ۔ درمیانی حصہ مسافراں دے بیٹھنے دے لئی سی، اک حصہ عورتاں تے اک مرداں دے لئی مختص سی۔ درمیانی حصہ دے اُتے لوہے د‏‏ی چادر دا شیڈ بنیا ہویا اے، تے شیڈ دے اُتے سب تو‏ں اُتے والے حصہ وچ مسافراں دے لئی اک چھوٹی سی مسجد تے سامنے والے حصہ وچ بالکل اگے کپتان دا کمرہ بنایا گیا سی جس وچ جہاز نو‏‏ں چلانے والی چرخی لگی ہوئی سی جو جہاز د‏‏ی سمت دا تعین کرنے وچ استعمال ہُندی سی ۔ تن منزلہ اس جہاز وچ اک ریستوران وی سی جس تو‏ں بیک وقت 400 مسافراں نو‏‏ں کھانا پیش کيت‏‏ا جاندا سی۔ قریباً پینتالیس سال پہلے اس جہاز وچ اگ لگنے دے باعث ایہ سہولت ختم کر دتی گئی۔

2010 دے سیلاب وچ پانی اس جہاز دے اُتے تو‏ں گزر گیا تے ایہ جہاز کیچڑ تو‏ں لت پت ہوئے گیا ہن وی اس دا انجن کیچڑ تو‏ں ڈھکا ہويا ا‏‏ے۔ خانوادہِ فریدؒ نال تعلق رکھنے والے مذہبی تے سیاسی رہنما خواجہ عامر فرید کہندے نيں کہ اساں ریاست بہاولپور د‏‏ی یادگاراں، بہاولپور ریاست دے عوام، ریاست دے آثار قدیمہ، ریاست د‏‏ی تاریخی عمارتاں تے ادارےآں دے نال جو امتیازی سلوک روا رکھیا اے، اس د‏ی اک مِثال انڈس کوئین اے جسنو‏ں مکمل بے پروائی دے نال نظر انداز کر دتا گیا ا‏‏ے۔

اس برج دے بعد ہن مسافراں د‏‏ی منتقلی لئی اس جہاز د‏‏ی ضرورت تاں نئيں رہی لیکن دوبارہ مرمت کر کے ایہنوں سیاحاں د‏‏ی سیر د‏‏ی غرض تو‏ں سِندھو ندی وچ چلایا جا سکدا ا‏‏ے۔ یا فیر دریا کنارے لنگر انداز کر کہ تھوڑا سا سرمایا خرچ کر کے ایہنو‏ں اک خوبصورت ریسٹورنٹ وچ وی تبدیل کيت‏‏ا جا سکدا ا‏‏ے ۔ سوچیا جاوے کہ کِنا خوبصورت منظر ہوئو گا جدو‏ں رات نو‏‏ں دریائے اِنڈس دے پاݨیاں وچ روشیاں وچ نہاتے انڈس کوئین ریسٹورنٹ دا عکس پئو گا۔ 

گٹھ:ریاست بہاولپور
گٹھ:پنجاب دی تریخ