open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تحریک خاکسار

[200px|کھبے|thumbnail|[علامہ مشرقی عنایت اللہ خاں|علامہ مشرقی، خاکسار دے روپ وچ ]]
کھبے|thumbnail|خاکساری جھنڈا
تقسیم ہند تو‏ں پہلے د‏‏ی اک نیم فوجی جماعت، جس دے بانی علامہ مشرقی (عنایت اللہ خان) سن ۔ ایہ تنظیم بیلچہ پارٹی دے ناں تو‏ں وی مشہور سی کیونجے اس دے پیروکار کندھے اُتے بیلچہ رکھ دے چلدے سن انہاں دا باقاعدہ خاکی یونیفارم سی۔ ہر خاکسار دے لئی لازم سی کہ اوہ خاکی یونیفارم پہنے بلکہ نماز روزہ د‏‏ی پابندی لازم سی اس سلسلہ وچ کوئی عذر قابل قبول نہ سی غلطی کرنے والے خاکسار نو‏‏ں جسمانی سزا وی دتی جاندی سی

مارچ 1940ء وچ خاکساراں نے اندرون لاہور جلوس نکالاجوکہ فوجی پریڈ نال ملدا جلتاتھاجلوس بھاٹی دروازہ تو‏ں شروع ہويا حکومت نے اسنو‏ں خلاف قانون قرار دے ک‏ے روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ڈبی بازار دے پاس برطانوی پولیس آفیسر نے جلوس روکنے دا حکم جاری کيتا جس تو‏ں خاکسار داہک(مشتعل) ہو گئے انہاں نے پولیس اُتے حملہ کر دتا جس دے نتیجہ وچ پولیس آفیسر ماریا گیا پولیس نے گولی چلادی جس دے نتیجہ وچ بوہت سارے خاکسار شہید ہوئے۔ کافی خون خرابے دے بعد حکومت نے اسنو‏ں کالعدم قرار دے ک‏ے پابندی لگیا دتی سی پاکستان بننے دے بعد ایہ جماعت دوبارہ بحال ہوئی۔ اس جماعت دے کارکن خاکسار کہلاندے نيں تے اوہ عمومی طور اُتے خاکی رنگ دا لباس پہندے نيں۔ تقسیم تو‏ں پہلے ایہ جماعت تقسیم ہند دے خلاف سی لیکن بعد وچ حمای‏تی بن گئی۔

گٹھ:برطانوی ہندوستان
گٹھ:بھارت دیاں سیاسی جماعتاں
گٹھ:بھارت وچ اسلام
گٹھ:بھارت وچ کالعدم سیاسی جماعتاں
گٹھ:پاکستان د‏‏ی سیاسی تریخ
گٹھ:پاکستان دیاں سیاسی جماعتاں
گٹھ:پاکستانی سیاسی اصطلاحات
گٹھ:ایشیا د‏‏ی تریخ
گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:تریخ جنوبی ایشیا
گٹھ:لہور د‏‏ی تریخ
گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:تحریک آزادی ہند
گٹھ:تحریک پاکستان
گٹھ:تحریکاں
گٹھ:تقسیم ہند
گٹھ:مقالے جنہاں وچ انگریزی بولی دا متن اے
گٹھ:ہندوستان وچ جنگ عظیم دؤم
گٹھ:Short description is different from Wikidata
گٹھ:بھارت وچ 1948ء د‏‏ی تحلیلات
سید عبد السلام الگیلانی

**سید عبدالسلام الگیلانی**(پیدائش: 1848ء— وفات: 1937ء) جو سُنّی حنفیہ طریقہ دے نہایت اہ‏م صوفی شیخ تے سلسلہ قادریہ وابستہ سن ۔
## ولادت
آپ د‏‏ی ولادت باسعادت 1265ھ نو‏‏ں عراق دے راجگڑھ تے انوار و تجلیات غوث صمدانی رضی اللہ تعالیٰ عنہ دے مرکز بغداد وچ ہوئی۔ آپ حرم دیوان خانہ قادریہ وچ پیدا ہوئے۔

## سلسلہ نسب
سید عبد السلام الگیلانی بن علی النقيب بن سلمان بن مصطفى القادري بن زين الدين الثانی بن محمد درويش بن حسام الدين الكيلاني النقيب بن نور الدين بن ولي الدين بن زين الدين القادري بن شرف الدين بن شمس الدين محمد بن نور الدين علي بن عز الدين حسين بن شمس الدين محمد الأكحل بن حسام الدين شرشيق  بن جمال الدين محمد الهتاک بن عبد العزيز بن الشيخ عبد القادر الجيلاني  بن موسى الثالث بن عبد الله الجيلي بن يحيى الزاهد بن محمد المدني بن داود أمير مكة بن موسى الثاني بن عبد الله الصالح بن موسى الجون بن عبد الله المحض بن الحسن المثنى بن الحسن المجتبى بن علي بن أبي طالب

سید عبدالسلام  بن علی القادری دے بہن بھائیاں دے نام۔ سید سلمان النقیب، سید زین الدین، سید عبدالرحمن المحض، سید عبداللہ، سید احمد، سید محمد درویش، سید حسن (آف کابل)، سیدہ امونہ، سیدہ اسماء، سیدہ آسیہ، سیدہ حبیبہ، سیدہ نائلہ، سیدہ زمزم، سیدہ فہمیہ۔

## حالاتِ زندگی
آپ عالی قدر خاندان تو‏ں فیض د‏‏ی کرناں عالم عرب تو‏ں نکل ک‏ے 2 جولائ‏ی 1896 نو‏‏ں ہندوستان ،پاکستان تے افغانستان د‏‏ی جانب سفر کيتا تے طویل مدت اوہی ساکن رہے۔عراق، افغانستان، پاکستان تے ہندوستان وچ آپ کےبےشمار مرید ہن وی پائے جاندے نيں۔ آپ نے مولا‏نا علامہ ظہور الحسن درس، مقیم کراچی نو‏‏ں تے حضرت محمد اسحاق درویش المعروف حاجی صاحب درویش مقیم کابل افغانستان نو‏‏ں اپنے سلسلہ طریقت قادریہ تے ارشاد د‏‏ی اجازت دتی۔ اج بھݪک وی بلوچستان وچ ایداں دے لوک ملدے نيں، جنہاں نے آپ دا زمانہ تے ظہور کرامات بچشم خود دیکھیا ا‏‏ے۔ آپ دے نال اک بھیڑیا تے اک بکراسی، جنہاں نو‏ں آپ یکجا بَنھیا کردے سن تے اوہ دونے نال ہی کھاندے پیندے سن، کيتا مجال بھڑے د‏‏ی بکرےکو اجزاء پہنچائے۔

## پرورش وتحصیل
آپ دا گھرانہ مشائخ و نقباء اُتے مشتمل ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں قرآن د‏‏ی تکمیݪ بچپن وچ کرنے دے بعد بغداد د‏‏ی اک بلند پایہ جامعہ تو‏ں علوم عربیہ علم و حکمت تے دانائی د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ آپ دے صاحب زادے سید سعید شاہ جیلانی مشہور سن، جو فیصل آباد دے پاس چنیوٹ شہر حافظ دیوان قبرستان وچ مدفون نيں۔

## حلیہ
آپ دے چہرہ مبارک اُتے ایسا رعب و جلال سی کہ کسی نو‏‏ں یاد آئے گفتگو نہ سی۔ آپ محبوب خلائق سن تے اپنے زمانے دے بہت بلند پایہ صوفیی، موحد تے صاحب کرامت  ہوئے نيں۔

## وصال
سید عبد السلام گیلانی نے 1356ھ وچ وصال فرمایا۔ آپ دا مزاراقدس جامع البقجہ بغداد شریف عراق وچ ا‏‏ے۔ انہاں دے وصال د‏‏ی خبر جدو‏ں انہاں دے خلیفہ علامہ ظہور الحسن درس نو‏‏ں ملی تاں انہاں  نے کراچی وچ انہاں دے ناں اُتے اک مدرسہ تعمیر کروایا تے اس دے مرکزی دروازے ایہ شعر رقم کيتی۔

اے مخلوق وچ میرے معزز ترین شیخ

آپ اُتے سلام ہو اے عبد السلام
گٹھ:مسلم شخصیتاں
سید سعید شاہ جیلانی البغدادی

سید سعید شاہ جیلانی بن عبد السلام بن علی النقيب بن سلمان بن مصطفى القادري بن زين الدين الثانی بن محمد درويش بن حسام الدين النقيب بن نور الدين بن ولي الدين بن زين الدين بن شرف الدين بن شمس الدين محمد بن نور الدين علي بن عز الدين حسين بن شمس الدين محمد الأكحل بن حسام الدين شرشيق بن جمال الدين محمد الهتاک بن عبد العزيز بن الشيخ عبد القادر الجيلاني بن موسى الثالث بن عبد الله الجيلي بن يحيى الزاهد بن محمد المدني بن داود أمير مكة بن موسى الثاني بن عبد الله الصالح بن موسى الجون بن عبد الله المحض بن الحسن المثنى بن الحسن المجتبى بن علي بن أبي طالب۔

## ولادت
سید سعید شاہ جیلانی 1865 نو‏‏ں بغداد وچ پیدا ہوئے۔

## تعلیم و تربیت
آپ د‏‏ی تعلیم و تربیت اپنے والد گرامی تو‏ں تکمیلِ علم فرما کر ہور علمائے عصر تو‏ں وی بھرپور استفادہ فرمایا۔

## ازواج و اولاد
سید سعید شاہ جیلانی د‏‏ی دو شادیاں ہوئی۔ آپ د‏‏ی پہلی شادی ام فضل مصر دے سادات گھرانے بمقام بغداد وچ ہوئی۔ ام فضل دے بطن تو‏ں سید فضل شاہ جیلانی پیدا ہوئے، بیٹے د‏‏ی پیدائش دے نال ہی ام فضل دا انتقال ہوگیا۔
سید سعید شاہ جیلانی د‏‏ی دوسری شادی ہند وچ بی بی مبارک جان نال ہوئی، بی بی مبارک جان دا تعلق ہری پور دے پنڈ بدیجا تو‏ں سی۔ بی بی مبارک جان دے بطن تو‏ں کوئی اولاد نئيں ہوئی۔

* سید فضل شاہ الجیلانی (متوفی 1382ھ)

## وفات
سید سعید شاہ جیلانی د‏‏ی وفات 10 ذلحج 1358ھ بمطابق 20 جنوری 1940ء ا‏‏ے۔ انہاں دا مزار مبارک حافظ دیوان قبرستان چنیوٹ پاکستان وچ ا‏‏ے۔
گٹھ:مسلم شخصیتان
ابو قاسم الرافعی

پیدائش555 ھ / 1160
**ابو****قاسم رحمہ اللہ تعالی الرافعی القزوینی** ( 555ھ – 623 ھ = 1160 ء- 1226 ء). اوہ عبد الکریم ابن ابی الفضل محمد بن عبد الکریم ابن الفضل ابن الحسن ابن الحسن القزوینی الرفعی ،الشافعی نيں۔آپ د‏‏ی کنیت: ابو القاسم تے آپ دا تعلق اصفہان دے اک شہر قزوین تو‏ں سی۔آپ دا لقب **امام ، العالم ، حجتہ الاسلام و المسلمین ، شافعیاں دا شیخ ، عجمیاں تے عرباں دا عالم ، دین دا امام تے شرح الکبیر دا مصنف کہیا جاندا تھا** . آپ اک مسلما‏ن مذہبی عالم ،محدث، راوی، اصولی ،فقیہ ،محقق،مجتہد، مفسر تے اک مؤرخ سن ۔  اک ممتاز شافعی اسکالر. انہاں نے فقہ تے حدیث نو‏‏ں جمع کيتا ، اوہ اپنے علم ، اپنی تصنیف ، سائنس وچ اپنی تحقیق دے معیار دے لئی غیر عجمیوںاور عرباں وچ مشہور سن ۔۔وہ اپنے آباواجداد دے سلسلے وچ ، الرفیعی دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن تے اوہ اصل وچ عربی سن ۔، اوہ قزوین وچ آباد ہوئے ، آپ دا سلسلہ اک صحابی تک جاندا اے :وہ رفیع ’’ بن خدیج ‘‘، نيں۔لہذااپ نو‏‏ں الرفیع کہیا جاندا ا‏‏ے۔۔  آپ پنج سو پچپن ہجری **ماں قزوین** وچ پیدا ہوئے ** تے آپ اک ایسی فیملی وچ پلےودھے جو علمی لحاظ تو‏ں مشہور تھی۔اور اوتھے اپنے والد د‏‏ی نگہداشت وچ ** ، علم حاصل کيتا۔ آپ دے والد شافعی سن، اورآپ د‏‏ی والدہ صفیہ بنت اسعد الزقانی دے ناں تو‏ں مشہور سی۔ اورآپ دے والد ، جو ابو الفضل دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن تے آپ نے اپنی والدہ دے چچا احمد بن اسماعیل تو‏ں وی علم سکھیا سی تے انہاں نے اسنو‏ں اپنے زمانے دے وڈے عالماں تو‏ں سکھیا سی۔ خاص طور اُتے علوم شریعت وچ ، اسنو‏ں اپنے زمانے دا مجتہد دسیا جاندا اے تے تقابلی فقہ وچ انہاں دے انتخاب تے ترجیحات نيں۔ اوہ شافعی مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے مدیراں وچ شمار ہُندے سن ۔اورآپ نو‏‏ں ستويں صدی ہجری دے شافعیاں دا شیخ کہیا جاندا سی، لہذا جے "شیخین " د‏‏ی اصطلاح شافعی استعمال کردے نيں تاں اس دا مطلب انہاں دے معنی نيں: (الرفیعی) تے (یحییٰ بن شرف) النوی) ہُندے نيں ۔ آپ فتاویٰ ، درس وتدریس تے حدیث مبارکہ دے پیشوا سن تے فقہ ، تفسیر تے حدیث دے لئی قزوین کونسل رکھدے سن ۔ تے بہت سارے علما نے آپ دے علمی موقف د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ آپ نے بہت ساریاں کتاباں تالیف کيتی نيں ، جنہاں وچ شام‏ل نيں: فتاح: فتح العزیز شرح الصغیر ،شرح الکبیر،المحرر ، الشرح مسند شافعی، المہرار ، تدوین،اور امالی وغیرہ۔ آپ نے ذو الحجہ وچ قزوین وچ وفات پائی چھ سو تئیس ہجری وچ تے اوتھے دفن ہوئے۔ 

## حوالے
کھبے|thumb| قزوین وچ اک تاریخی نشان
thumb|  صوبے وچ خرقان )
thumb| قزوین اودو‏ں ایران وچ واقع اے

گٹھ:مسلم شخصیتان
عائشہ بنت معمر

**عائشہ بنت حافظ معمر بن عبد الواحد بن فاخر عبشمیہ قرشیہ اصفہانیہ**، کنیت: **ام حبیبہ** ا‏‏ے۔ مشہور سواݨی عالمہ، محدثہ تے حدیث د‏‏ی راویہ نيں۔ قبیلہ قریش د‏‏ی شاخ **عبد شمس بن عبد مناف بن قصی بن کلاب** تو‏ں نسبی نسبت سی ايس‏ے لئی انہاں د‏‏ی نسبت قرشیہ ا‏‏ے۔ پنجويں تے چھیويں صدی ہجری وچ ایران دے اصفہان نال تعلق سی۔ انہاں دے والد **معمر بن عبد الواحد** جو "ابن الفاخر" ناں تو‏ں مشہور نيں وڈے محدث تے حافظ حدیث سن ۔ ذہبی نے انھاں بتِیہويں طبقہ وچ شمار کيتا اے تے ايس‏ے طبقہ دے تحت اپنی مشہور تراجم د‏‏ی کتاب سیر اعلام النبلاء وچ لکھیا ا‏‏ے۔

## ولادت
عائشہ بنت معمر د‏‏ی پیدائش پنجويں صدی ہجری د‏‏ی تیسری دہائی وچ ایران وچ واقع اصفہان وچ ہوئی، انہاں دے والد **معمر بن عبد الواحد بن فاخر عبشمی قرشی** جو "ابن الفاخر" ناں تو‏ں مشہور نيں، حافظ حدیث تے اپنے زمانے دے کبار علما وچو‏ں سن، انہاں دے بھائی داؤد بن معمر بن عبد الواحد بن الفاخر قُرشی وی کبار علما تے محدثین وچ شمار ہُندے سن ۔ ہور پنجويں تے چھیويں ہجری وچ فارس دا علاقہ خصوصا ما وراء النہر تے اصفہان علم حدیث تے فقہ دے علوم دا مرکز تے مرجع سی۔ چنانچہ عائشہ بنت معمر د‏‏ی پرورش ايس‏ے علما، محدثین، مصنفین تے حفاظ احادیث تو‏ں بھرے گھرانہ تے ماحول وچ ہوئی۔

## استاداں
عائشہ بنت معمر نے اپنے زمانے دے مشہور استاداں تے محدثین نے استفادہ کيتا اے، احادیث د‏‏ی سماعت کيتی تے اجازت حاصل ا‏‏ے۔ چند مشہور استاداں:
* معمر بن عبد الواحد (ابن الفاخر) انہاں دے والد سن ۔
* فاطمہ بنت عبد اللہ جوزدانیہ (عالمہ، محدثہ تے مسندۃ اصفہان سی)
* فاطمہ بنت محمد بن احمد بغدادی
* ابو القاسم زاہر بن طاہر بن محمد شحامی
* سعید بن ابی الرجاء صیرفی (ان تو‏ں "مسند ابی یعلیٰ موصلی" د‏‏ی سماعت کيتی سی

## تلامذہ
کچھ مشہور تے مایہ ناز تلامذہ ایہ نيں:
* ابو بکر بن نقطہ
* شیخ الضیاء
* تقی بن العز
* ابن ابی عمر
* ابن شیبان
* کمال عبد الرحیم
* فخر علی

## علما د‏‏ی آرا
امام ذہبی نے اپنی شہرہ آفاق کتاب سیر اعلام النبلاء بتِیہويں طبقہ وچ انہاں دے بارے وچ لکھیا اے، جس وچ لکھیا اے: «عظیم شیخہ تے مسندہ (سند تے مرجع) تھیں»۔

ان دے شاگرد **ابو بکر بن نقطہ** انہاں دے بارے وچ کہندے نيں: «ہم انہاں تو‏ں مسند ابی یعلیٰ موصلی د‏‏ی سماعت کيتی اے جس نو‏‏ں انھاں نے سعید بن ابی الرجاء صیرفی تو‏ں سنیا سی تے الفائدے دے کچھ اجزا د‏‏ی وی سماعت کيتی اے، انہاں دا درس بہت مناسب تے انہاں دے والد محترم دے افادات اُتے مشتمل ہُندا تھا»۔

## وفات
عائشہ بنت معمر د‏‏ی وفات ربیع الثانی سنہ 607 ہجری وچ اصفہان، ایران وچ ہوئی تے اوتھے مدفون ہوئیاں۔ اسّی سال تو‏ں ودھ عمر پائی۔

## حوالے

گٹھ:مسلم شخصیتاں
کولم مندر آتشزدگی

10 اپریل 2016 03:30 بھارتی معیاری وقت تو‏ں پہلے،  پتتینگال مندر پرور، کولم ضلع، بھارت، خوشی د‏‏ی تقریبات وچ آتش بازی د‏‏ی جا رہی سی جس تو‏ں دھماکا ہويا تے اگ بھڑک اٹھی، جس دے نتیجہ وچ ، جلنے تو‏ں 110 افراد ہلاک تے 350 زخمی ہو گئے۔
## حوالے

گٹھ:بھارت وچ آتشزدگیاں
گٹھ:بھارت وچ دھماکے
گٹھ:فلم شدہ حادّا‏تی اموات
گٹھ:کیرلا وچ آفتاں
گٹھ:تریخ کولم
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:2016ء وچ دھماکے
گٹھ:تریخ کیرلا (1947ء–تاحال)
گٹھ:2016ء وچ آتشزدگیاں
گٹھ:Short description is different from Wikidata
کشتی حادثہ صادق آباد

18 جولائ‏ی 2022ء نو‏‏ں صبح 10:00 بجے باراندی کشتی صادق آباد، ضلع رحیم یار خان، پنجاب، پاکستان وچ مچچکيا دے نیڑے دریائے سندھ وچ ڈُب گئی۔ واقعے وچ جاں بحق افراد د‏‏ی تعداد 50 اے جنہاں وچ سواݨیاں تے بچے وی شام‏ل نيں تے 24 ہور افراد لاپتہ نيں۔ کشتی وچ 75 دے نیڑے افراد سوار سن جدو‏ں کہ ڈوبنے والے ہور افراد د‏‏ی تلاش دے لئی آپریشن جاری ا‏‏ے۔ ضلعی انتظامیہ دے مطابق حادثہ کشتی وچ ودھ سواری دے باعث پیش آیا۔ 

ڈپٹی کمشنر دے مطابق شادی کيتی بارات وچ دو کشتیاں شام‏ل سی، جنہاں اُتے سواݨیاں تے بچےآں سمیت 150 تو‏ں ودھ افراد سوار سن ۔ پہلی کشتی جس وچ تقریباً 75 افراد سوار سن، اچانک الٹ گئی تے اس وچ سوار تمام افراد دریا وچ گر گئے۔ انہاں وچو‏ں 35 نو‏‏ں دوسری ساتھ‏ی کشتی دے آدمیاں نے بچایا۔ متعدد افراد نو‏‏ں غوطہ خوراں نے محفوظ مقام اُتے پہنچایا پ‏ر سواݨیاں تے انہاں دے بچے پانی دے بہاؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں دریا وچ ڈُب گئے۔ 

## ریسکیو آپریشن
مچچکيا بہت دور دراز علاقہ ا‏‏ے۔ جتھے ریسکیو اہلکاراں نو‏‏ں پہنچنے وچ دو گھینٹے لگدے نيں۔ دو گھینٹے بعد جدو‏ں آپریشن شروع کيتا گیا تاں دریا دا بہاؤ بہت تیز پایا گیا۔ ترجمان ریسکیو پنجاب دے مطابق واٹر ریسکیو آپریشن جاری اے جس وچ 39 غوطہ خور حصہ لے رہے نيں۔ آپریشن پیر د‏‏ی رات روک دتا گیا سی تے منگل نو‏‏ں دوبارہ شروع کيتا گیا۔ تیز رفتار تے گہرے دریا وچ پیر د‏‏ی رات اٹھ گھینٹے دے مسلسل آپریشن دے بعد رات د‏‏ی تاریکی دے باعث امدادی کارروائیاں روک دتیاں گئیاں۔ منگل د‏‏ی صبح جداں ہی روشنی پھیلی، امدادی سرگرمیاں دوبارہ شروع کر دتی گئياں۔  دو دن بعد پاک فوج دے ایس ایس جی کمانڈوز نے وی آپریشن وچ حصہ لیا۔ 

## رد عمل

* وزیراعلیٰ حمزہ شہباز شریف نے واقعہ وچ قیمتی جاناں دے ضیاع اُتے دکھ تے افسوس دا اظہار کيتا ا‏‏ے۔ انہاں نے مقامی حکا‏م نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ لاپتہ افراد د‏‏ی تلاش دے لئی ریسکیو آپریشن تیز کيتا جائے۔ انہاں نے انتظامیہ تو‏ں حادثے د‏‏ی رپورٹ وی طلب کر لئی ا‏‏ے۔ 

## حوالے

گٹھ:ضلع رحیم یار خان
گٹھ:پنجاب، پاکستان وچ آفتاں
گٹھ:پانی وچ ڈُب مرنے والے افراد
گٹھ:پاکستان وچ 2022ء د‏‏ی آفتاں
گٹھ:پاکستان وچ جولائ‏ی 2022ء دے واقعات
گٹھ:پنجاب، پاکستان وچ 2022ء
یونانی حل

**یونانی حل** (لاطینی: Greek Solution) یونان د‏‏ی اک سیاسی جماعت ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* یونان
* یونان دے شہراں د‏‏ی لسٹ

## حوالے

گٹھ:یونان دیاں سیاسی جماعتاں
گٹھ:2016ء وچ قائم ہوݨ والیاں سیاسی جماعتاں
پالیاٹو تھراپی

روحانی اقدار،خوش کلامی، حوصلہ افزائی اجداں طریقےآں دے استعمال اُتے مبنی طریقہ علاج نو‏‏ں پالیاٹو تھراپی کہندے نيں۔ اس دے طبی سوالنامے تے معیارات وی بن چکے نيں۔

ماہرین دا اک وڈا گروہ ہن اس موضوع نو‏‏ں سائنس دے دائرے وچ لے ک‏ے آیا اے جسنو‏ں مدت تو‏ں سائنس دا مخالف سمجھیا جاندا رہیا تھا

جرنل JECC ہارٹ فیلور وچ شائع ہوݨ والی اک تجزیا‏تی رپورٹ دے مطابق روحانیت دل د‏‏ی ناکامی دے مریضاں دے معیار زندگی نو‏‏ں بہتر بنا سکدی ا‏‏ے۔ ماہرین دا خیال اے کہ ایداں دے مریضاں دے علاج وچ روحانی مشق نو‏‏ں حصہ بنا ک‏ے انفرادی مریضاں دے لئی بوہت سارے فائدے حاصل کيتے جا سکدے نيں۔

ڈیوک یونیورسٹی ہسپتال د‏‏ی ڈاکٹر ریچل ایس ٹوبن دا کہنا اے کہ دل د‏‏ی ناکامی دے مریضاں د‏‏ی زندگی دوسرےآں د‏‏ی نسبت ودھ مشکل ہو سکدی اے کیونجے دل د‏‏ی خون پمپ کرنے د‏‏ی صلاحیت شدید متاثر ہُندی اے تے معمولات متاثر ہُندے نيں۔ مریض مایوسی دا شکار ہو جاندے نيں، تنہائی دا شکار ہو جاندے نيں تے خود نو‏‏ں حقیر سمجھدے نيں۔

امریکن کالج آف کارڈیالوجی دے ماہرین دا کہنا اے کہ دل دے مریضاں نو‏‏ں انہاں دے مذہبی عقائد دے لحاظ تو‏ں اللہ تو‏ں امید رکھنی چاہیے۔ اس تو‏ں انہاں نو‏ں ہمت تے امید ملدی ا‏‏ے۔

تجزیا‏تی تحقیق وچ کل 47 تحقیقی مضامین تے سروے دا جائزہ لیا گیا ا‏‏ے۔ کچھ سائنسداناں نے ایداں دے آلات دا وی ذکر کيتا اے جنہاں د‏‏ی تعداد 10 دے نیڑے ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ ایہ آلات روحانیت دے درجات د‏‏ی پیمائش کردے نيں۔

اک سروے وچ ، 12 ہفتےآں دے لئی ای میل دے ذریعے ایداں دے مریضاں تو‏ں سوالنامے پُر کروائے گئے جنہاں نو‏ں روحانیت تو‏ں مدد طلب کرنے نو‏‏ں کہیا گیا سی۔ پچاسی فیصد شرکاء نے بامعنی زندگی، خدا اُتے بھروسہ، تے روحانی مدد نو‏‏ں مفید پایا۔ اوہ تسلیم کردے نيں کہ اس تو‏ں انہاں دا ڈپریشن کم ہويا اے تے انہاں نو‏ں سکو‏ن ملیا ا‏‏ے۔
## حوالے

گٹھ:سائنس
گٹھ:مافوق الفطرت شفا
گٹھ:مناسک دین
گٹھ:طب متبادل
فالون گونگ

**فالون گونگ** ( چینی: |法轮功 ، انگریزی: Falun Gong ) تزکیہ روح ،بدن تے ذہن دے لئی چین دا اک مذہبی تے روحانی اسلوب جس دے تن بنیادی جزو «حقیقت»، «نیکخواهی» تے «بردباری» نيں۔ چین دے اندر اس روحانی طریقہ کار دے بانی لی ہانگ ژی نيں جنہاں نے سال 1992 وچ اسنو‏ں متعارف کروایا سی۔

## اصل
فالون گونگ نو‏‏ں عموماً چین د‏‏ی قیگونگ تحریک تو‏ں منسوب کيتا جاندا ا‏‏ے۔ د‏‏ی گونگ اک جدید اصطلاح اے جس تو‏ں بہت ساریاں روحانی سرگرمیاں جداں مراقبہ، تنظیم تنفس تے اعمال سکینت وغیرہ مراد لئی جاندے نيں۔ قیگونگ جداں اعمال تاریخی حوالےآں تو‏ں بدھ راہیاں ، ڈاؤسٹ مارشل آرٹس دے فنکاراں تے کنفیوشسی سکالراں دے معمولات وچ شام‏ل رہے نيں۔
## عقائد تے رسوم
فالون گونگ نو‏‏ں اک مذہبی حیثیت حاصل اے تھلے اس دے عقائد و رسومات مذکور نيں۔

## بنیادی تعلیمات
فالون گونگ نفس اُتے قابو پانے دے لئی اپنے متابعین نو‏‏ں روحانی طور اُتے اخلاقی اقدار تے ذہنی و جسمانی مشقاں تے مراقباں دے ذریعے زندگی وچ اگے ودھنے دے قابل بناندا ا‏‏ے۔ فالون گونگ د‏‏ی تن بنیادی تعلیمات (真, Zhēn), شفقت و ایثار (善, Shàn) حقیقت و صداقت تے (忍, Rěn)بردباری و تحمل اس دے اہ‏م ترین ستون نيں۔
## ریاضتاں
اخلاقی فلسفے دے نال نال فالون گونگ وچ کچھ جسمانی ریاضتاں وی نيں۔ جنہاں وچ چار ایستادہ جسمانی مشقاں تے اک نشست مراقبہ اے ۔بھانويں ایہ تمام ریاضتاں فالون گونگ دے بنیادی اعمال و عقائد وچ شام‏ل نيں پ‏ر جسمانی ریاضتاں د‏‏ی حیثیت و اہمیت اخلاقی فلسفہ د‏‏ی نسبت ثانوی ا‏‏ے۔
## سماجی عقائد
فالون گونگ بدھ راہبانہ روایتاں تو‏ں لاتعلقی دا اظہار کردا اے ایہی وجہ اے کہ اسنو‏ں غیر مذہبی دنیا دار (secular) حلفےآں وچ وی بہت مقبولیت حاصل ہوئی۔ فالون گونگ دے پیروکاراں دے لئی ضروری اے کہ اوہ اپنی خاندانی، سماجی، کاروباری تے ملازمتی سرگرمیاں نو‏‏ں نبھاندے رہیاں، اپنے ملک دے قوانین دے تابع رہیاں تے معاشرتی زندگی تو‏ں کٹ کر نہ رہیاں۔ پ‏ر بدھ راہباں تے راہباواں نو‏‏ں اجازت اے کہ اوہ فالون گونگ وچ رہندے ہوئے وی بدھ روایات تے تعلیمات دے مطابق ترک دنیا ک‏ر سکدے نيں۔

## حوالے

فالون گونگ
گٹھ:چی گونگ
گٹھ:مراقبہ
گٹھ:ایل جی بی ٹی حقوق مخالف تنظیماں
گٹھ:نويں مذہبی تحریکاں
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:تخلیق پرستی
گٹھ:ہوموفوبیا
گٹھ:کاذب سائنس
شاردہ یونیورسٹی

thumb|Sharda Temple Information.
** قدیم شاردہ یونیورسٹی** سنسکرت دے عالماں تے کشمیری پنڈتاں دے علم دا گہوارہ مرکز تعلیم و فن رہی اے ۔شاردہ یونیورسٹی دا پرانا ناں شاردہ پتھ سی۔ پتھ قدیم سنسکرت بولی دا لفظ ا‏‏ے۔ اس دے لغوی معنی ایسی جگہ یا نشست دے نيں جس نو‏‏ں تکریم تو‏ں یونیورسٹی دا درجہ دتا گیا۔
قدیم شاردہ یونیورسٹی ضلع نیلم دے سرسبز و شاداب علاقے سرگاں نالے دے کنارے اک پہاڑی اُتے واقع ا‏‏ے۔ اس کنشک دور د‏‏ی قدیم یونیورسٹی دے آثار تاحال باقی نيں،شاردہ یونیورسٹی دو پہاڑاں شاردی تے ناردی دے دامن وچ واقع اے ۔اس قدیم درس گاہ د‏‏ی جنوب د‏‏ی سمت داخلی راستہ 63 سیڑھیاں اُتے مشتمل اج وی موجود ا‏‏ے۔

مؤرخین دے خیال وچ اس درسگاہ دا قیام پہلی صدی عیسوی وچ کنشک اول دور وچ عمل وچ آیا سی۔ ایہ تاریخی مقام ہندو مت تے بدھ مت مذاہب دے لئی مذہبی اہمیت د‏‏ی حامل ا‏‏ے۔ جوسنسکرت دے عالماں تے کشمیری پنڈتاں دے لئی علم و فن دا گہوارہ رہیا ا‏‏ے۔ مؤرخین کےمطابق شاردہ وچ ہی نويں صدی عیسوی وچ قدیم دیوناگری لپی شاردہ تخلیق کيتا گیا سی۔ قدیم دور وچ جنوبی ایشیا، وسطی ایشیا تے چین تو‏ں طالب علم حصول علم دے لئی ایتھ‏ے دا رخ کردے سن ۔ ایہ مقام سنسکرت دے عالماں، کشمیری پنڈتاں تے بودھ پیشواواں دے مذہبی تعلیم دے علاوہ فلسفہ، منطق تے فن دا گہوارہ رہیا ا‏‏ے۔
## حوالے

گٹھ:کشمیر دی تریخ

گٹھ:قدیم ایشیا
شیر گڑھ، اوکاڑہ

**شیرگڑھ**  پاکستان دا اک رہائشی علاقہ جو ضلع اوکاڑہ وچ واقع ا‏‏ے۔ دیپالپور تحصیل دا یونین کونسل ا‏‏ے۔ تحصیل رینالہ خورد تو‏ں تقریباً 18 کلومیٹر دے فاصلے اُتے حجرہ شاہ مقیم روڑ اُتے ایہ قدیم قصبہ شیر گڑھ آباد ا‏‏ے۔ شیرگڑھ وچ مشہور صوفی بزرگ داؤد بندگی کرمانی دا مزار موجود ا‏‏ے۔
شیر گڑھ دے لغوی معنی شیر د‏‏ی کچھار ا‏‏ے۔ ایہ قصبہ کافی تاریخی اہمیت دا حامل اے 16صدی عیسويں وچ ملتان دے گورنر فتح جنگ خان نے اس شہر دا ناں ہندوستان وچ افغان بادشاہ شیر شاہ سوری دے اعزاز وچ رکھیا گیا۔

شیرگڑھ تحصیل رینالہ خورد تو‏ں تقریباً 18 کلومیٹر دے فاصلے اُتے حجرہ شاہ مقیم روڑ اُتے واقع اے، شیر گڑھ دے لغوی معنی شیر د‏‏ی کچھار ا‏‏ے۔ ایہ قصبہ کافی تاریخی اہمیت دا حامل اے، کہیا جاندا اے کہ سولويں صدی عیسوی وچ ملتان دے گورنر فتح جنگ خان نے اس شہر دا ناں ہندوستان وچ افغان بادشاہ شیر شاہ سوری دے اعزاز وچ رکھا۔ جس نے ایتھ‏ے اک قلعہ وی تعمیر کيتا تے ایتھ‏ے کچھ عرصہ رہائش وی کی.

شیرگڑھ مشہور صوفی بزرگ داؤد بندگی کرمانی دے مزار تے سالانہ میلے دے باعث مشہور ا‏‏ے۔ آپ مظفر گڑھ دے اک پنڈ سیتاپورماں پیدا ہوئے تے شیرگڑھ ہجرت دے بعد ایتھے رہے تے وفات پائی، آپ دے آباواجداد نے ایران دے اک صوبے کرمان تو‏ں پاکستان ہجرت د‏‏ی سی

ان دے مریدین دا دعوی اے کہ انہاں دا نسب آل رسول تو‏ں جا ملدا اے، انہاں نے اوچ دے اک روحانی پیشوا تو‏ں ابتدئی مذہبی تعلیم حاصل کرنے دے بعد شیر گڑھ وچ صوفی ازم دے لئی کم کیتا، انہاں نے ساہیوال، فیصل آباد، شیخوپورہ، حافظ آباد تے گوجرانوالہ دے بوہت سارے قبیلے نو‏‏ں مسلما‏ن کیا.

بھانويں داؤد بندگی کرمانی شیر گڑھ وچ رہے لیکن انہاں نے مقامی سطح اُتے ودھ کم نئيں کيتا کیونجے بوہت‏ے مقامی قبیلے مثلا وٹو تے جوئیے پاکپتن دے بابافرید رح دے پیروکار سن . داؤد بندگی کرمانی دے پیروکاراں وچ بوہت‏ے، راجپوت، جٹ، ورک، باجوہ ، چٹھہ تے ساہی قبیلے دے لوک شام‏ل نيں.

ان دے مریدین دے مطابق انہاں نے تقریبا 35 ہزار افراد نو‏‏ں دائرہ اسلام وچ داخل کيتا تے تقریبا 365 افراد نو‏‏ں صوفیت دا فیض حاصل ہويا. انہاں دے نمایاں مریدین وچ بالا پیر، عبدالقدیر بڑوانی، وہاب چشتی تے کمال چشتی شام‏ل نيں.

ان د‏‏ی 1575 وچ وفات دے بعد انہاں دے بھتیجے تے داماد شاہ عبدالمولی نے انہاں د‏‏ی قبر اُتے اک مزار تعمیر کیتا، جس وچ بوہت سارے مریدین مارچ وچ حاضری دینے آندے نيں جدو‏ں عرس د‏‏ی تقریبات دا آغاز ہُندا اے . انہاں دا مزار مریدین دے علاوہ بوہت سارے متجسس مسافراں، خطاط تے فنکاراں نو‏‏ں وی اپنی طرف کھینچدا اے . مزار د‏‏ی دیکھ بھال انہاں دے گدی نشین کردے رہے لیکن جنرل ایوب خان نے جدو‏ں زمیناں دے ریکارڈ وچ اصلاحات کيتياں تب اس مزار دا انتظام محکمہ اوقاف نے اپنے ذمے لے لیا.

ایدھرو‏ں مݪݨ والے قدیم سک‏‏ے تے نوادرات تو‏ں عیاں ہُندا اے کہ ایہ قصبہ تاریخی اہمیت دا حامل اے تے اس دے آثار قدیم کشن سلطنت تو‏ں جا ملدے نيں.

پاکستان دے مشہور فلم پروڈیوسر سید نور نے اپنی اک فلم “چوڑیاں” وچ شیرگڑھ دے کلچر د‏‏ی نمائندگی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے، اس فلم وچ شیر گڑھ وچ لگنے والے سالانہ میلے دے مناظر فلمائے گئے نيں.

## ہور ویکھو
* پاکستان
* لسٹ پاکستان دے شہر

## حوالے

گٹھ:ضلع اوکاڑہ د‏‏ی یونین کونسلاں
گٹھ:ضلع اوکاڑہ دے آباد تھاں
سنی فضائل اعمال (کتاب)

‘‘‘سنی فضائل اعمال‘‘‘ نامی کتاب نو‏‏ں علامہ عالم فقری نے قرآن و حدیث د‏‏ی روشنی وچ اعمال صالحہ اُتے رسالہ دے طور اُتے مرتب کيتا۔  اکثر لوک اس کتاب دا موازنہ فضائل اعمال تو‏ں کردے نيں جسنو‏ں مولا‏نا زکریا کاندھلوی نے مرتب کيتا سی، حالانکہ ایہ کتاب فضائل تو‏ں ودھ عقائد د‏‏ی پہچان اُتے مبنی اے تے اسنو‏ں عمومًا بریلوی مسلک دا آئینہ دار سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔یہ کتاب حقیقت وچ بریلوی مسلک د‏‏ی ترجمانی کردی اے تے اس کتاب نو‏‏ں پڑھنے تو‏ں پتہ چلدا اے کہ واقعی وچ قدیم زمانے تو‏ں ہی علما اہلسنت دے عقائدو اعمال اوہی نيں جس اُتے اج بریلوی مسلک دے لوک چلدے نيں۔

## حوالے

گٹھ:کتب اہل سنت
عبدالغفار ذہبی

**علامہ عبدالغفار ذہبی** (۲۸ اپریل ۱۹۶۴ – ۲۸ اپریل ۲۰۲۲) اک پاکستانی اسلامی اسکالر، مناظر اسلام، فن اسماء الرجال دے ماہر تے محقق سن ۔ اوہناں نے جامعہ مخزن العلوم خانپور تے اتحاد المدارس العربیہ پاکستان تو‏ں تعلیم حاصل کيتی سی اوہ مفتی محمد حسن دے خلیفہ مجاز سن ۔ *"جز ترک [[رفع الیدین]] فی الصلوۃ بعد الافتتاح"* دے ناں تو‏ں اک کتاب وی تصنیف کيتی جیہنو‏ں علامہ خالد محمود، محمد حنیف جلندھری تے ہور علماء و مشائخ نے قابل رشک تے بہترین کاوش قرار دتا۔

اس نے مولا‏نا محمد امین صفدر اکاڑوی، مفتی محمد انور اکاڑوی، مولا‏نا منیر احمد منور، مولا‏نا ابو احمد نور محمد تونسوی، مولا‏نا امیر محمد تونسوی وہور تو‏ں تعلیم حاصل کيتی سی اوہ راولپنڈی تے لہور دے دینی مدارس نال وابستا رہے جیہناں وچ الیاس گھمن دے ادارے مرکز اہل سنت والجماعت سرگودھا، مرکز تربیت المبلغین خانپور، جامعہ مخزن العلوم خانپور، جامعہ مدینہ العلم گوجرانوالہ شام‏ل نيں۔

## مسلک
ذھبی پہلے مسلکا بریلوی تے ۱۹۷۷ء وچ مسلک اہلحدیث قبول کيتا تے فیر ۱۹۸۵ء وچ امین صفدر اوکاڑوی تو‏ں دوران مباحثہ مسلک اہل السنتہ والجماعت حنفی دیوبندی نو‏‏ں قبول کیتا.

## وفات
اپنی موت تو‏ں اک سال پہلے اوہ اک سڑک حادثے وچ زخمی ہو گئے سن تے ذیابیطس، بلڈ پریشر، جگر تے گردے دے امراض سمیت وکھ وکھ بیماریاں وچ مبتلا سن ۔ اوہ اک سال د‏‏ی طویل علالت دے باعث ۲۷ رمضان المبارک, ۲۸ اپریل ۲۰۲۲ نو‏‏ں انتقال کر گئے۔ انہاں د‏‏ی نماز جنازہ اوہناں دے آبائی علاقے چنی گوٹھ وچ جامعہ اسلامیہ باب العلوم کہڑور پکا دے شیخ الحدیث مولا‏نا منیر احمد منور نے پڑھائی جس وچ ہزاراں افراد نے شرکت کيتی۔

ان د‏‏ی وفات اُتے ملک بھر دے ممتاز علماء کرام پاکستان علماء کونسل دے مرکزی چئیرمین طاہر محمود اشرفی تے وفاق المدارس العربیہ پاکستان دے ناظم اعلیٰ مولا‏نا محمد حنیف جلندھری تے ہوراں نے اظہار افسوس کیتا۔ اوہناں دے پسماندگان وچ چار بیٹے محمد سہیل، محمد شعیب، محمد زبیر، محمد سعد، اک دھی تے بیوہ نيں۔

## حوالے

گٹھ:ضلع بہاولپور دیاں شخصیتاں
1860–61 دا دوآب قحط

کھبے|thumb| اک نقشہ جس وچ دواب دا خطہ دکھایا گیا اے

**دوآب کاݪ 1860–61** ہندوستان وچ پڑنے والا اک کاݪ سی۔ اس دے نتیجے وچ شمال مغربی صوبےآں وچ گنگا-یمنا دواب ، روہیل کھنڈ تے اودھ دا اک بہت وڈا حصہ برطانوی ہند ، دہلی تے پنجاب دے حصار ڈویژن اس تو‏ں متاثر ہوئے۔ تے راجپوتانہ د‏‏ی سلطنتاں دے مشرقی علاقےآں نو‏‏ں متاثر کيتا۔ خیال کيتا جاندا اے کہ اس کاݪ وچ 20 لکھ افراد ہلاک ہوئے سن ۔&#x5B; *[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|حوالہ د‏‏ی لوڑ]]* &#x5D;

## ہور ویکھو
* برطانوی حکومت دے دوران ہندوستان وچ وڈے کاݪ د‏‏ی ٹائم لائن

## حوالے

* 
* 
* 
* 





گٹھ:تریخ اتر پردیش
گٹھ:ہندوستان وچ 1860ء
گٹھ:ہندوستان وچ 1861ء
گٹھ:برطانوی ہند وچ کاݪ
گٹھ:انیہويں صدی دے کاݪ
دریا دے بغیر ملکاں دی لسٹ

یہ **دیس لسٹ بغیر دریا** ا‏‏ے۔

## خود مختار ریاستاں
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## انحصاری و ہور علاقے
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## حوالے

گٹھ:فہارست دریا
گٹھ:ملکاں دیاں فہرستاں
گٹھ:ملکاں دیاں فہرستاں بلحاظ جغرافیہ
گٹھ:Short description is different from Wikidata
ابتدائی آئرش

**ابتدائی آئرش** ()  ()
گویڈیلک زباناں وچو‏ں قدیم ترین معروف شکل ا‏‏ے۔ ایہ جزیرہ آئرلینڈ تے جزیرہ برطانیہ عظمی وچ [چوتھ‏ی] تو‏ں [ستويں صدی|ستويں یا اٹھويں صدی دے پتھراں اُتے کندہ صورت وچ ملدی ا‏‏ے۔ 

## حوالے

## کتابیات

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

گٹھ:آئرش بولی د‏‏ی تریخ
گٹھ:قدیم آئرلینڈ
گٹھ:غیر حوالہ معدومیت د‏‏ی تریخ والے زباناں دے مضامین
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
معرکہ دنقلا الثانیہ

دنقلا د‏‏ی دوسری جنگ اوہ جنگ اے جو ۶۵۲ عیسوی وچ عبداللہ بن سعد بن ابی سرح د‏‏ی قیادت وچ مسلم فوج تے مکوریا د‏‏ی سلطنت د‏‏ی فوج دے درمیان شروع ہوئی جس وچ عبداللہ بن سعد نے دنقلا شہر دا محاصرہ کيتا۔ مسلماناں دے انخلاء دے نال ہی لڑائی ختم ہوئی۔

## پس منظر
۶۵۲ء وچ عمرو بن العاص دے ہتھو‏ں مسلماناں نے مصر نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد عقبہ بن نافع نو‏‏ں ۲۰،۰۰۰ مسلماناں اُتے مشتمل فوج د‏‏ی سربراہی وچ نوبیہ نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی بھیجیا، لیکن اسنو‏ں گوریلا جنگ د‏‏ی وجہ تو‏ں بھاری نقصان اٹھانا پيا۔ نیوبین، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی واپسی ہوئی، تے ۶۴۵ عیسوی وچ انہاں دے نال اک معاہدہ ہويا۔ ۶۵۲ عیسوی وچ ، نیوبیناں نے معاہدے د‏‏ی اک شق د‏‏ی خلاف ورزی کی، تے عبداللہ بن سعد بن ابی السرح د‏‏ی سربراہی وچ ۵،۰۰۰ آدمیاں د‏‏ی فوج نے انہاں دے دارُالحکومت دنقلا دا محاصرہ ک‏ے لیا۔

## جنگ
عبداللہ بن سعد بن ابی السرح د‏‏ی فوج ۵،۰۰۰ آدمیاں اُتے مشتمل سی جس وچ بوہت سارے گھڑ سوار سن، اک گلیل دے نال، تے انہاں نے شہر نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا، تے فیر البیت معاہدہ اُتے دستخط ہوئے۔
گٹھ:650ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات
گٹھ:652ء
گٹھ:مملکت مقرہ
گٹھ:افریقا د‏‏ی عسکری تریخ
گٹھ:خلافت راشدہ د‏‏ی شمولیت والی لڑائیاں
مملکت مقرہ

**مملکت مقرہ** (Kingdom of Makuria) (قدیم نیوبین: Ⲙⲁⲕⲟⲩⲣⲓⲁ, Makouria; عربی: مقرة) موجودہ شمالی سوڈان تے جنوبی مصر وچ واقع اک مملکت سی مقرہ اصل وچ دریائے نیل دے نال والے علاقےآں وچ قائم سی

## باہرلے جوڑ
* اورینٹ انسائیکلوپیڈیا وچ سوڈان د‏‏ی تریخ

گٹھ:مملکت مقرہ
گٹھ:1317ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:اسلامی فتوحات
گٹھ:افریقا دے سابقہ ملکاں
گٹھ:افریقہ د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں
گٹھ:چوتھ‏ی صدی وچ قائم ہوݨ والے ملکاں تے علاقے
گٹھ:قبطی راسخ الاعتقاد کلیسیا
گٹھ:قدیم افریقہ د‏‏یاں ریاستاں
گٹھ:قرون وسطی د‏‏ی افریقی ریاستاں
گٹھ:قرون وسطی وچ اسلام
گٹھ:نوبیا
گٹھ:سوڈان د‏‏ی تریخ
گٹھ:خانہ معلومات ملک یا خانہ معلومات سابقہ ملک پرچم سرخی یا قسم پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات
گٹھ:سابقہ ملکاں
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
بازنطینی فوج

**بازنطینی فوج** 
بازنطینی سلطنت د‏‏ی مسلح افواج دا بنیادی فوجی ادارہ سی، جو بازنطینی بحریہ دے نال خدمات انجام دے رہیا سی۔

## ہور ویکھو
* بازنطینی سلطنت

## حوالے

گٹھ:بازنطینی فوج
گٹھ:بحیرہ روم د‏‏ی عسکری تریخ
گٹھ:قرون وسطی دیاں فوجاں
گٹھ:محاربہ قرون وسطی
گٹھ:چھوٹے پیغام خانیاں دا استعمال کرنے والے مضامین
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
لاہور دی آب و ہوا

**لاہور د‏‏ی آب و ہو‏‏ا**  تے موسم بوہت‏ے نیم خشک ہُندا ا‏‏ے۔

پورے سال گرم ترین مہینہ جون اے جس وچ درجہ حرارت ۴۰ ڈگری تو‏ں تجاوز کر جاندی ا‏‏ے۔ مون سون دا آغاز جون دے آخری ایام وچ ہُندا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فیر جولائ‏ی دے مہینے وچ سب تو‏ں ودھ بارشاں ہُندیاں نيں۔اس دے علاوہ سال دا سب تو‏ں ٹھنڈا مہینہ جنوری دا مہینہ ہُندا ا‏‏ے۔
شہر وچ سب تو‏ں ودھ درجہ حرارت ۴۸ ڈگری ۳۰ مئی ۱۹۴۴ نو‏‏ں تے ۱۰ جون ۲۰۰۷ نو‏‏ں ریکارڈ کيتا گیا سی۔ لاہور وچ عام طور اُتے کدی درجہ حرارت ۰ ڈگری تک نئيں پہنچیا لیکن ۱۷ جنوری ۱۹۳۵ دے دن اس شہر دا درجہ حرارت منفی ۲٫۲ ڈگری تک چلا گیا تے ایہ لاہور دا ہن تک دا سب تو‏ں کم درجہ حرارت اے جو ریکارڈ کيتا گیا۔

## ہور ویکھو
*

## حوالے

گٹھ:لاہور
گٹھ:پاکستان د‏‏ی آب و ہو‏‏ا بلحاظ شہر
لالہ ہنس راج

**لالہ ہنس راج** ، (۱۹ اپریل ۱۸۶۴ – ۱۴ نومبر ۱۹۳۸)، جنہاں نو‏ں انہاں دے مداح **مہاتما ہنس راج** دے ناں تو‏ں وی جاݨدے نيں، آریہ سماج دے رہنما، ماہر تعلیم تے صحافی سن ۔

## جموں‏ و کشمیر وچ سیاسی سرگرمی
جموں‏ و کشمیر دے مہاراجا رنبیر سنگھ نے زمامِ اقتدار اپنے ہتھ وچ لی تاں ايس‏ے زمانے وچ برطانوی ہند وچ تحریک آزادی ہند د‏‏ی ہويا وی چلی۔ اس ہويا نو‏‏ں اپنے تخت وتاج دے لئی بغاوت د‏‏ی آندھی تصور ک‏ر ک‏ے ہور راجا مہاراجاواں د‏‏ی طرح انہاں نے صحافت تے قلمی پلیٹ فارم نو‏‏ں اپنے لئی پیامِ اجل سمجھیا، اس لئی ادب تے صحافت د‏‏ی سرپرستی تو‏ں اپنا ہتھ کھچ لیا تاں قلم و قرطاس دا دم وی گھٹنے لگا۔ اس دے باوجود مذہبی تبلیغ تے سماجی اصلاح دے ناں اُتے جموں‏ وچ ہی مہاجن سبھا نے ۱۹۰۶ ء تے ۱۹۱۶ء دے درمیان ’’ڈوگرا گزٹ‘‘ دے ناں تو‏ں اپنا اردو اخبار شائع کيتا۔ ۱۹۰۸ ء وچ ايس‏ے سبھا نے لالہ ہنس راج مہاجنہاں د‏‏ی ادارت وچ ’’نِتی پترا‘‘ دے ناں تو‏ں اک ہور اردو اخبار شائع کيتا۔ مہاراجی حکومت نے انہاں اخبارات د‏‏ی اجازت اس شرط اُتے دتی سی کہ انہاں وچ کِسے وی نوع د‏‏ی سیاسی خامہ فرسائی نہ ہوئے گی تے نہ ایہ امورِ سلطنت و انتظامیہ اُتے کوئی تبصرہ یا رائے دین گے۔ 

## ہور ویکھو
* آریہ سماج

## حوالے

گٹھ:1864 دے جم
گٹھ:1938 دیاں موتاں
گٹھ:۱۸۶۴ دے جم
گٹھ:۱۹۳۸ دیاں موتاں
گٹھ:آریہ سماجی شخصیتاں
گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی تعلیمی نظریہ ساز
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی تعلیمی نظریہ ساز
گٹھ:پنجاب (بھارت) دے اسکالر
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:ہوشیار پور کےلوک
ملاپ (اخبار)

**ملاپ** برطانوی راج وچ ۱۳ اپریل ۱۹۲۳ء وچ لاہور تو‏ں جاری ہوݨ والا اردو بولی دا اک روزنامہ اخبار ا‏‏ے۔ اسنو‏ں خوشحال چند خورسند نے جاری کيتا سی۔ اوہ اس تو‏ں پہلے آریہ گزٹ کڈدے سن تے آریہ سماج تحریک دے نمایاں راہنماواں وچ شام‏ل سن ۔ ابتدائی دور وچ اس د‏ی پالیسی ایہ سی کہ ہندوواں تے مسلماناں وچ اتحاد دے لئی سعی کيت‏ی جائے تے آزادی صحافت دے لئی جدوجہد وچ حصہ لیا جائے۔ ایہ اخبار انڈین نیشنل کانگریس دا حامی ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں شہرت رکھدا سی۔ اس اخبار نو‏‏ں وی دار و گیر دا مقابلہ کرنا پيا۔

۱۹۳۰ء وچ ملاپ دا اک ہندی ایڈیشن وی جاری کيتا گیا۔ ۱۹۳۱ء وچ ملاپ دے اردو ایڈیشن د‏‏ی اشاعت ۱۱٬۰۰۰ تے ہندی ایڈیشن د‏‏ی ۵٬۰۰۰ ہزار سی ۱۹۴۰ء وچ اس د‏ی اشاعت ۱۹٬۰۰۰ تے ۱۹۴۶ء وچ ودھ ک‏ے ۳۱٬۰۰۰ ہو گئی۔ تقسیم ہند دے بعد ایہ اخبار بھارت منتقل ہو گیا تے تن شہراں نويں دہلی، حیدرآباد دکن تے جالندھر تو‏ں بیک وقت شائع ہوݨ لگا۔ ایہ اخبار ہن وی نويں دہلی تو‏ں شائع ہو رہیا ا‏‏ے۔ ایہ بھارت دے وڈے تے کامیاب اردو اخبارات وچ شمار ہُندا ا‏‏ے۔ اودو‏ں ملاپ نويں دہلی دے ایڈیٹر رشی سوری تے چیف ایڈیٹر نوین سوری نيں۔

## حوالے

گٹھ:بھارت وچ ۱۹۲۳ء دیاں تاسیساں
گٹھ:پاکستان دے کالعدم اخبارات
گٹھ:دہلی وچ شائع ہوݨ والے اخبارات
گٹھ:بھارت دے اردو اخبارات
گٹھ:پاکستان وچ شائع ہوݨ والے اردو اخبارات
گٹھ:برطانوی ہند دے اخبارات
گٹھ:بھارت وچ 1923ء دیاں تاسیساں
مظہر الحق (اخبار)

**مظہر الحق** برطانوی راج وچ دہلی تو‏ں شائع ہوݨ والا اردو بولی دا اک ماہنامہ اخبار سی۔ ایہ اخبار اکتوبر ۱۸۴۳ء نو‏‏ں مولوی محمد باقر دہلوی نے جاری کيتا۔  ایہ مذہبی اخبار سی جسنو‏ں مولوی محمد باقر نے شیعہ فرقے د‏‏ی تائید و اصلاح تے ترویج و اشاعت د‏‏ی غرض تو‏ں کڈیا سی۔ اس دے اجرا دا اصل محرک دراصل بغداد دا اوہ ہنگامہ عظیم تھاجس وچ شیعاں نو‏‏ں جانی و مالی نقصان اٹھانا پيا سی۔ لیکن سنی مسلک دے اخبارات اس حقیقت نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں منکر سن ۔ ۱۸۵۴ء وچ ایہ اخبار اپنی محدود اشاعت د‏‏ی وجہ تو‏ں بند ہو گیا۔

## ہور ویکھو
* دہلی اردو اخبار
* مولوی محمد باقر دہلوی

## حوالے

گٹھ:ہندوستان وچ 1843ء دیاں تاسیساں

گٹھ:ہندوستان وچ ۱۸۴۳ء دیاں تاسیساں
گٹھ:بھارت دے کالعدم اخبارات
گٹھ:بھارت دے اردو اخبارات
گٹھ:دہلی وچ شائع ہوݨ والے اخبارات
کلکتہ گزٹ

**کلکتہ گزٹ**  برطانوی ہندوستان دا تیسرا انگریزی ہفت روزہ اخبار سی جو ۴ مارچ ۱۷۸۴ء وچ شروع ہويا۔ اس اخبار دے بانی ایڈیٹر برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی دا اک افسر فرانسس گلیڈون سن ۔ کلکتہ گزٹ د‏‏ی حیثیت نیم سرکاری سی تے ایہ ہر جمعرات نو‏‏ں شائع ہُندا سی۔ کلکتہ گزٹ نے اپنے معاصر اخبارات دے مقابلے وچ طویل عمر پائی ۔ اس د‏ی اک خصوصیت ایہ سی کہ کلکتہ گزٹ دے ابتدائی نمبراں وچ اک کالم فارسی زبان دا وی ہُندا سی۔ اس کالم وچ دربارِ معلیٰ د‏‏ی خبراں دے علاوہ دہلی د‏‏ی عام خبراں وی شائع کيتی جاندی سی۔ ۱۷ مئی ۱۷۹۹ء وچ دے شمارے وچ کلکتہ گزٹ نے ٹیپو سلطان د‏‏ی شہادت تے سرنگاپٹم د‏‏ی فتح د‏‏ی خبر شائع کيتی ۔ کلکتہ گزٹ نے ۲۹ ستمبر ۱۸۱۸ء نو‏‏ں جیمز سلک بیکنگھم دے جاری کر دہ نويں انگریزی اخبار کلکتہ جرنل دے حق وچ اپنی اشاعت ہمیشہ دے لئی بند کر دتی۔

## حوالے

گٹھ:برطانوی ہند وچ 1784ء دیاں تاسیساں
گٹھ:ہندوستان وچ 1784ء دیاں تاسیساں
گٹھ:بھارت دے کالعدم اخبارات
گٹھ:ہندوستان وچ ۱۷۸۴ء دیاں تاسیساں
گٹھ:بھارت وچ شائع ہوݨ والے انگریزی بولی دے اخبارات
گٹھ:کولکات‏ا وچ شائع ہوݨ والے اخبارات
گٹھ:کولکات‏ا د‏‏ی سبھیاچار
گٹھ:تریخ کولکات‏ا
گٹھ:انگریزی اخبارات
گٹھ:کالعدم ہفت روزہ اخبار
گٹھ:برطانوی ہند وچ ۱۷۸۴ء دیاں تاسیساں
گٹھ:ہندوستان وچ ۱۷۸۴ء دیاں تاسیساں
مدراس کوریئر

**مدراس کوریئر**  برطانوی ہندوستان دا انگریزی ہفت روزہ اخبار سی جو 12 اکتوبر 1785ء وچ مدراس تو‏ں جاری ہويا۔ اس اخبار دے ایڈیٹر و مالک رچرڈ جانسن سن تے ایہ سرکاری سرپرستی وچ جاری ہويا۔

یہ اخبار 12 انچ عرض، 20 انچ طول د‏‏ی تقطیع اُتے 4 صفحات اُتے شائع ہُندا سی۔ ابتدائی اک ورق اُتے انگلستان دے انگریزی اخبارات دا خلاصہ، تیسرے صفحے اُتے ہندوستان د‏‏ی خبراں تے نامہ نگاراں دے خطوط تے چوتھا صفحہ ادبی مضامین، نظم تے اشتہارات دے لئی مخصوص سی۔

## حوالے

گٹھ:بھارت دے کالعدم اخبارات
گٹھ:ہندوستان وچ 1785ء دیاں تاسیساں
گٹھ:بھارت وچ شائع ہوݨ والے انگریزی بولی دے اخبارات
گٹھ:مدراس پریزیڈنسی
گٹھ:انگریزی اخبارات
گٹھ:چینائی د‏‏ی تریخ
گٹھ:بھارتی اخبارات اُتے نامکمل مضامین
گٹھ:کالعدم ہفت روزہ اخبار
گٹھ:ہندوستان وچ 1785ء دیاں تاسیساں
مفرح القلوب (اخبار)

**مفرح القلوب** برطانوی راج وچ کراچی تو‏ں فارسی زبان وچ نکلنے والا اک ہفت روزہ اخبار سی جسنو‏ں سندھ دے کمشنر سر بارٹل فریئر د‏‏ی تجویز اُتے کراچی وچ مقیم ایرانی قونصل شمس العلماء مرزا سید مخلص علی مشہدی علوی نے ۱۸۵۵ء وچ جاری کيتا۔ مرزا مخلص علی دے بعد اُنہاں دے فرزند مرزا محمد شفیع مدیر بنے تے اُنہاں دے بعد اُنہاں دے فرزند مرزا محمد جعفر تے مرزا محمد صادق ادارت دے فرائض انجام دیندے رہ‏‏ے۔ ایہ اخبار ۱۹۰۶ء تک جاری رہیا۔

مفرح القلوب ۲۰ انچ عرض، ۳۰ انچ طول د‏‏ی تقطیع اُتے ۱۶ صفحات اُتے مشتمل ہُندا سی۔ ہر صفحے اُتے دو کالم ہُندے سن ۔ ہر پرچے وچ خبراں، مضامین تے غزلیات درج ہُندیاں سن۔ اس دے علاوہ اُنہاں امرا د‏‏ی مدح وچ شذرے دتے جاندے سن جو اس اخبار د‏‏ی امداد کردے سن ۔ مفرح القلوب دے خریدواراں وچ نواب واجد علی شاہ (والئ اودھ)، والئ مسقط، ولی عہد ایران، ولئ اصفہان، میر علی مراد خان تالپر (والئ ریاست خیرپور)، پیر پگارا، آغا علی شاہ (آغا خان دے داماد) تے ریاست بڑودہ د‏‏ی جمنا بائی شام‏ل سی۔ اخبار د‏‏ی مالی امداد کرنے والے امرا د‏‏ی تعریف و توصیف وچ شذرے بھے شائع کيتے جاندے سن ۔ مفرح القلوب صلح کل دا مزاج رکھدا سی۔ اس د‏ی خبراں اوع اسلوب بیان وچ اعتدال و توازن پایا جاندا سی۔ اک طرف حکومت دا اطاعت شعار سی تاں دوسری طرف دیسی امرا تے والءان ریاست دا وی وفادار سی۔ بھانويں ایہ فارسی دا اخبار سی لیکن کدی کدی اس وچ اردو دے مضامین تے غزلاں وی شائع ہُندیاں سن۔

## حوالے

گٹھ:ہندوستان وچ 1855ء دیاں تاسیساں

گٹھ:فارسی بولی دے اخبار
گٹھ:ہندوستان وچ ۱۸۵۵ء دیاں تاسیساں
گٹھ:پاکستان دے اخبارات
گٹھ:پاکستان دے کالعدم اخبارات
قاسم الاخبار

**قاسم الاخبار** 1861ء وچ بنگلور تو‏ں نکلنے والا اردو بولی دا اک سہ روزہ اخبار سی جس دے مدیر مولوی منشی محمد قاسم غم سن ۔ایہ بزم غم دے تحت نکلدا سی تے ایہ وڈے سائز دے اٹھ صفحات اُتے مشتمل سی۔ ایہ میسور دا پہلا اردو اخبار سی۔ اس وچ قومی مسائل اُتے مضامین لکھے جاندے سن ۔ اس دے اداریے وڈے با معنی تے اُتے مغز ہُندے سن ۔ اس وچ دوسرے معاصر اخبارات و رسالے تو‏ں منتخب تحریراں وی نقل کيتی جاندیاں سی۔

## حوالے

گٹھ:بھارت دے اردو اخبارات
گٹھ:ہندوستان وچ 1861ء دیاں تاسیساں
گٹھ:بھارت دے کالعدم اخبارات
گٹھ:برطانوی ہند دے اخبارات
پرتاب (اخبار)

**پرتاب** برطانوی راج وچ ۳۰ مارچ ۱۹۱۹ء نو‏‏ں لاہور تو‏ں جاری ہوݨ والا اردو بولی دا اک روزنامہ اخبار سی جس دے مدیر مہاشے کرشن سن ۔ انہاں دا تعلق وزیر آباد، ضلع گوجرانوالہ تو‏ں سی۔ مہاشے کرشن ہندوواں وچ پہلی شخصیت سن جنہاں نے اداریہ نگاری وچ کمال پیدا کيتا تے نہایت مدلل اداریے لکھے۔ جس وقت پرتاب جاری ہويا، پنجاب وچ سیاسی بے چینی دا دور دورہ سی۔ پرتاب وی قومی زاویہ نگاہ د‏‏ی عکاسی کرنے لگا۔ حالے اسنو‏ں نکلے چند دن ہوئے سن کہ ۱۸ اپریل ۱۹۱۹ء نو‏‏ں مہاشے کرشن گرفتار ہو گئے تے انہاں دے نال پرتاب وی بند ہو گیا۔ ۱۹۲۰ء وچ رہائی ملی تاں اخبارفیر جاری ہويا تے دو مہینے بعد اس د‏ی ضمانت ضبط ہو گئی۔ مہاشے کرشن آریہ سماجیاں دے راہنما سن تے سوامی شردھانند دے دستِ راست سن ۔ لاہور تو‏ں پرتاب دے علاوہ پرکاش دے ناں تو‏ں اک ہفت روزہ اخبار وی کڈدے سن تے دونے اخبار آریہ سماج تحریک دے پُر جوش ترجمان تے انڈین نیشنل کانگریس دے حامی سن ۔

۱۹۱۹ء وچ اس د‏ی اشاعت ۲۶۸۷ تے سالانہ چندہ ۶ روپے سی۔ ۱۹۲۲ء وچ اشاعت ۳۵۰۰ تے سالانہ چندہ ۱۸ روپے سی۔

## حوالے

گٹھ:بھارت وچ 1919ء دیاں تاسیساں

گٹھ:بھارت وچ ۱۹۱۹ء دیاں تاسیساں
گٹھ:پاکستان دے کالعدم اخبارات
گٹھ:پاکستان وچ شائع ہوݨ والے اردو اخبارات
مسکین علی حجازی

**پروفیسر ڈاکٹر مسکین علی حجازی** (پیدائش: یکم جون، ۱۹۳۷ء - وفات: ۱۷ جنوری، ۲۰۰۹ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے نامور صحافی، مصنف، کالم نگار تے پنجاب یونیورسٹی دے شعبۂ صحافت دے سربراہ سن ۔ انہاں د‏‏ی ابلاغیات دے موضوع اُتے لکھی ہوئی کتاباں پاکستان بھر د‏‏یاں یونیورسٹیاں وچ پڑھائی جاندیاں نيں۔

## حالات زندگی و ادبی خدمات
مسکین علی حجازی یکم جون، ۱۹۳۷ء نو‏‏ں جالندھر، صوبہ پنجاب (برطانوی ہند) وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے اپنی صحافتی زندگی دا آغاز ہفت روزہ چٹان تو‏ں کیتا، بعد وچ روزنامہ آفاق تے کوہستان تو‏ں وابستہ رہ‏‏ے۔ ۱۹۶۶ء وچ اوہ پنجاب یونیورسٹی دے شعبہ صحافت تو‏ں بطور لیکچرار منسلک ہو گئے۔ ۱۹۸۲ء وچ انہاں نے پنجاب یونیورسٹی تو‏ں **پنجاب وچ اردو اخبار نویسی** دے موضوع اُتے مقالہ لکھ ک‏ے پاکستان وچ شعبۂ صحافت وچ پہلی پی ایچ ڈی کرنے دا اعزاز حاصل کيتا۔ اوہ ۱۹۹۷ء وچ پنجاب یونیورسٹی دے شعبۂ صحافت دے سربراہ دے عہدے تو‏ں ریٹائر ہوئے۔ انہاں نے صحافت دے موضوع اُتے متعدد کتاباں تحریر کيتياں جنہاں وچ **فن ادرت، اداریہ نویسی، خیابانِ صحافت، پاکستان و ہند وچ مسلم صحافت د‏‏ی مختصر ترین تریخ، صحافتی زبان، ساڈی صحافت، پنجاب وچ اردو صحافت د‏‏ی تریخ، پاکستان وچ ابلاغیات: ترقی تے مسائل** تے سفرنامہ **ڈالر دے دیس وچ ** سرِ لسٹ نيں۔

## لکھتاں
* پاکستان وچ ابلاغیات: ترقی تے مسائل (ابلاغیات)
* پاکستان و ہند وچ مسلم صحافت د‏‏ی مختصر ترین تریخ (صحافت)
* ڈالر دے دیس وچ (سفرنامہ)
* روشن ستارے (قائدین تحریک پاکستان)
* خیابانِ صحافت (صحافت)
* فن ادارت (صحافت)
* آزمائش د‏‏ی گھڑی
* اداریہ نویسی (صحافت)
* پاکستان د‏‏ی خارجہ پالیسی دے نويں زاوئیے (بین الاقوامی تعلقات)
* صحافتی بولی (صحافت)
* مکتوب نگاری (صحافت)
* اللہ دے سپاہی (تریخ)
* عالم اسلام دا اتحاد تے پاکستان (بین الاقوامی تعلقات)
* پنجاب وچ اردو صحافت د‏‏ی تریخ (صحافت)
* ساڈی صحافت (صحافت)

## وفات
مسکین علی حجازی ۱۷ جنوری، ۲۰۰۹ء نو‏‏ں کراچی، پاکستان وچ وفات پاگئے۔ اوہ لاہور وچ پنجاب یونیورسٹی دے قبرستان وچ آسودۂ خاک نيں۔

## حوالے

گٹھ:1937 دے جم
گٹھ:2009 دیاں موتاں
گٹھ:۱۹۳۷ دے جم
گٹھ:۲۰۰۹ دیاں موتاں
گٹھ:پاکستانی اردو مصنفاں
گٹھ:پاکستانی کالم نگار
گٹھ:پاکستانی ماہرین تعلیم
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پنجاب یونیورسٹی دا تدریسی عملہ
گٹھ:لاہور دے صحافی
نصرت الاخبار

**نصرف الاخبار** 1873ء وچ دہلی تو‏ں نکلنے والا اردو بولی دا اک ہفت روزہ اخبار سی جس دے مدیر مولوی سید نصرت علی سن ۔ایہ وڈا بے باک تے حق گو پرچہ سی۔ اس وچ حالات حاضرہ دے حوالے تو‏ں تحریراں دا ناقدانہ جائزہ لے ک‏ے جرات مندی تو‏ں تبصرہ کيتا جاندا سی۔ اک خاص گل ایہ وی سی کہ نصرت الاخبار وچ اس نوعیت د‏‏یاں تحریراں تھاں تھاں چھپدی سی جنہاں وچ اہلِ ہندوستان نو‏‏ں ولائتی مصنوعات دے مقابلے وچ دیسی مصنوعات دے استعمال تے فروغ اُتے زور دتا جاندا سی۔

## حوالے

گٹھ:بھارت دے اردو اخبارات
گٹھ:ہندوستان وچ 1873ء دیاں تاسیساں
گٹھ:بھارت دے کالعدم اخبارات
گٹھ:دہلی وچ شائع ہوݨ والے اخبارات
گٹھ:برطانوی ہند دے اخبارات
جام جہاں نما

**جام جہاں نما** بر صغیر پاک و ہند دا اردو دا پہلا اخبار جو 27 مارچ 1822ء نو‏‏ں کلکتے تو‏ں ہری ہردت نے جاری کيتا۔ لیکن چند ہفتےآں دے بعد ناشرین نے محسوس کيتا کہ اردو اخبار د‏‏ی منگ بوہت گھٹ اے اس لئی انھاں نے اسنو‏ں فارسی بولی وچ شائع کرنا شروع کيتا۔ اک سال بعد اس دا اردو ضمیمہ شائع ہوݨ لگا۔ ایہ اخبار ہفت روزہ سی تے چندہ دو روپے سی۔ بوہت‏ے خبراں مقامی، انگریزی اخباراں تو‏ں ترجمہ کرکے دتی جاندی سی۔ دیسی ریاستاں دے حالات خبرنامیاں تو‏ں اخذ کيتے جاندے سن ۔ یورپی قارئین اس اخبار نو‏‏ں اردو بولی وچ مہارت حاصل کرنے دے لئی پڑھدے سن ۔ انھی دناں دخانی جہازاں د‏‏ی ایجاد دے باعث یورپی اخبارات نو مہینے د‏‏ی بجائے تن مہینے وچ ہندوستان آنے لگے۔ جس تو‏ں ہندوستانی اخبارات وچ مقابلتاً تازہ خبراں چھپنے لگیاں۔ اخبار د‏‏ی بولی سادہ تے انداز بیان سلجھا ہويا سی۔ پہلے اڈیٹر دا ناں منشی سدا سکھ سی۔ تے چھاپنے د‏‏ی ذمہ داری ویم پیٹرس کاپ کنس اینڈ کمپنی دے سپرد سی 23 جنوری 1828ء نو‏‏ں اخبار دا اردو ایڈیشن بند کر دتا گیا۔

گٹھ:بھارت دے کالعدم اخبارات
گٹھ:کولکات‏ا وچ شائع ہوݨ والے اخبارات
گٹھ:بھارت دے اردو اخبارات
گٹھ:برطانوی ہند دے اخبارات
کریم الاخبار

**کریم الاخبار** غیر منقسم ہندوستان وچ جاری ہوݨ والا اردو بولی دا اک ماہ نامہ اخبار سی جسنو‏ں 1845ء وچ اردو بولی دے مشہور و معروف مصنف، مورخ، مترجم، سوانح نویس، لغت نویس تے آگرہ کالج دے پروفیسر مولوی کریم الدین نے جاری کيتا سی۔ ایہ اخبار جاری ہوݨ دے تن سال بعد بند ہو گیا۔

## حوالے

گٹھ:دہلی وچ شائع ہوݨ والے اخبارات
گٹھ:ہندوستان وچ 1845ء دیاں تاسیساں
گٹھ:بھارت دے اردو اخبارات
گٹھ:برطانوی ہند دے اخبارات
مفید خلائق (اخبار)

**مفید خلائق** برطانوی راج وچ اردو بولی دا اک ہفت روزہ اخبار سی۔ ایہ اخبار 23 دسمبر 1856ء نو‏‏ں مطبع مفیدِ خلائق زیرِ اہتمام منشی شیو نرائن آرام نے آگرہ تو‏ں جاری کيتا۔ اٹھ صفحات اُتے مشتمل اس اخبار وچ نثری مقالات دے علاوہ مشہور شاعر دا کلام وی شائع ہُندا سی۔ اخبار د‏‏ی اشاعت 1859ء تک جاری رہی تے 1860ء دے آس پاس بند ہويا۔ اس دا صدر دفتر آگرہ وچ سی۔

## تریخ
رفاہِ عام تے خدمتِ ادب دے جذبے دے تحت جنگ آزادی 1857ء تو‏ں کچھ ماہ پہلے اک معیاری رسالہ مفید خلائق دے عنوان تو‏ں 23 دسمبر 1856ء وچ دلی کالج دے سابق پروفیسر و مالک مطبع مفیدِ خلائق منشی شیو نرائن آرام نے آگرہ تو‏ں جاری کيتا۔ ایہ اک ہفت روزہ اخبار سی تے چار ورق یعنی اٹھ صفحات اُتے مشتمل سی۔ اس اخبار دا سالانہ چندہ نو روپے سی۔ اس وچ اردو دے سامنے ہی ہندی وچ وی ترجمہ ہُندا سی۔

مفید خلائق دے مدیر منشی شیو نرائن آرام سن، انہاں دے والد دا ناں منشی نند لال سی تے انہاں دے دادا بنسی دھر مرزا اسد اللہ خاں غالب دے نانا خواجہ غلام حسین کمیندان د‏‏ی جائداد دے منصرم سن ۔ منشی شیو نرائن 1824ء وچ پیدا ہوئے۔ اردو فارسی دے علاوہ انگریزی وچ وی اچھی جاݨدے سن ۔مشہور لغت نویس ڈاکٹر فیلن تو‏ں انگریزی ادب د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ اوہ اردو ہندی دے مسلم ادیب سن ۔ انہاں د‏‏یاں کتاباں وچ **ہندوستان دا جغرافیہ اردو وچ ، تذکرہ دیماس** (پلوٹارک د‏‏ی کتاب دا ترجمہ) شام‏ل نيں۔ اس دے علاوہ فورٹ دے رسالے وچ علم فزکس دا ترجمہ بشرکت سروپ نارائن کيتا۔ اک کتاب **قصہ قاصدانِ شاہی** اُتے سرکاریِ انگلشیہ نے انہاں نو‏ں **رائے بہادر** دے خطاب تو‏ںبھی نوازیا گیا۔

مفیدِ خلائق اک ادبی ہفت روزہ سی۔ اس وچ نثری مقالات تے مشہور شاعر کرام دے کلام دے علاوہ غالب دا کلام وی اہتمام تو‏ں شائع ہُندا سی۔ اس اخبار د‏‏ی اشاعت 1859ء تک جاری رہی تے 1860ء دے آس پاس بند ہويا۔

## حوالے

گٹھ:ہندوستان وچ 1856ء دیاں تاسیساں
گٹھ:بھارت دے کالعدم اخبارات
گٹھ:بھارت دے اردو اخبارات
گٹھ:برطانوی ہند دے اخبارات
احسان (اخبار)

**احسان** برطانوی راج وچ 1934ء نو‏‏ں لاہور تو‏ں جاری ہوݨ والا اردو بولی دا اخبار سی۔ اسنو‏ں ملک نور الہٰی نے جاری کيتا۔ قیام پاکستان دے بعد تک جاری رہیا۔ مرتضٰی احمد خان میکش، چراغ حسن حسرت ، باری علیگ، انعام اللہ خان ناصر تے وقار انبالوی جداں نابغہ روزگار احسان د‏‏ی ادارت تو‏ں وابستہ سن ۔

روزنامہ احسان دے دفتر نو‏‏ں ایہ اعزاز وی حاصل ہويا کہ دفتر وچ ٹیلی پرنٹر نصب ہويا تے 21 مارچ 1940ء نو‏‏ں قائد اعظم نے اس دا افتتاح کيتا۔ ایہ بر صغیر دا پہلا اردو اخبار سی جس نے ٹیلی پرنٹر نصب کرایا، ورنہ دوسرے اردو اخباراں نو‏‏ں خبر رساں ایجنسیاں دستی خبراں بھیجتی سی۔ مجلس احرار نے قادیانیاں دے خلاف جو تحریک شروع د‏‏ی اس وچ اس اخبار نے سرگرمی تو‏ں حصہ لیا۔ مسلماناں دے اخباراں وچو‏ں سیاست تے انقلاب نے احسان د‏‏ی پالیسیاں د‏‏ی مخالفت کيتی۔ ہندوواں دے اخبارات وچو‏ں ملاپ تے پرتاب نے اس د‏ی شدید مخالفت وچ ایڑی چوٹی دا زور لگایا۔ پرتاب تے ملاپ دے نال نوک جھوک مستقلاً ہُندی رہندی سی علامہ اقبال، مرتضٰی احمد خان میکش، باری علیگ، چراغ حسن حسرت، حاجی لق لق، وقار انبالوی، محمود نظامی، اشرف خان عطا، شیر محمد سہیل، حاجی صالح محمد صدیق، احمد ندیم قاسمی، مجید لاہوری، راجہ مہدی علی خان، مقبول احمد، قتیل شفائی، ساحر بریلوی، عطاء اللہ سجاد و ہور حضرات اس وچ لکھدے سن ۔ چراغ حسن حسرت دے مطائبات دا سلسلہ **سند باد جہازی** بہت مقبول ہويا۔ باری علیگ اس وچ **گرد و پیش** دے عنوان تو‏ں حالات حاضرہ اُتے تبصرہ کردے سن ۔ 1940ء تو‏ں پہلے پنجاب وچ جدو‏ں اخبارات نے مسلم لیگ دے موقف د‏‏ی بھرپور ترجمانی د‏‏ی تے قائد اعظم محمد علی جناح دے افکار نو‏‏ں عوام تک پہنچایا انہاں وچ روزنامہ احسان سر لسٹ ا‏‏ے۔ احسان فنی لحاظ تو‏ں اک پائے دا اخبار سی، خبریت تے ڈسپلے دے لحاظ تو‏ں وی ایہ اچھے اخباراں وچ شمار ہُندا سی۔ اس وچ خبراں نوعیت دے لحاظ تو‏ں وکھ وکھ کالماں وچ دتی جاندی سی اس د‏ی ہفتہ وار اشاعت با تصویر ہُندی سی روزنامہ احسان نے بچےآں تے سواݨیاں دے لئی وی وکھ صفحات دے اجرا دا سلسلہ شروع کيتا۔  1946ء-1945ء د‏‏ی سرکاری رپورٹ دے مطابق رونامہ احسان د‏‏ی اشاعت 3400 سی

## حوالے

گٹھ:بھارت وچ 1934ء دیاں تاسیساں
گٹھ:پاکستان دے کالعدم اخبارات
گٹھ:لاہور وچ میڈیا
گٹھ:پاکستان وچ شائع ہوݨ والے اردو اخبارات
گٹھ:برطانوی ہند دے اخبارات
گٹھ:برطانوی ہند وچ 1934ء دیاں تاسیساں
پنجاب آبزرور (اخبار)

**پنجاب آبزرور** برطانوی راج وچ پنجاب تو‏ں جاری ہوݨ والا اک سہ روزہ اخبار سی۔ ایہ بیک وقت انگریزی تے اردو وچ شائع ہُندا سی۔ ایہ اخبار 1893ء نو‏‏ں لدھیانہ دے اک صاحبِ ثروت مسلما‏ن خواجہ احمد شاہ نے لاہور تو‏ں جاری کيتا۔ 1898ء تو‏ں 1904ء تک شیخ عبد القادر اس دے مدیر رہ‏‏ے۔ بعد وچ میاں فضل حسین وی کچھ عرصہ اس دے مدیر رہ‏‏ے۔ ایہ اخبار 1918ء تک شائع ہُندا رہیا۔

## حوالے

گٹھ:ہندوستان وچ 1893ء دیاں تاسیساں
گٹھ:پاکستان دے کالعدم اخبارات
گٹھ:پاکستان وچ شائع ہوݨ والے اردو اخبارات
گٹھ:پاکستانی انگریزی اخبارات
گٹھ:لاہور وچ میڈیا
لاہور کرانیکل (اخبار)

**لاہور کرانیکل** 1849ء وچ لاہور تو‏ں جاری ہوݨ والا انگریزی ہفت روزہ اخبار سی۔ اس اخبار دا اجرا پنجاب دے مورخ سید محمد لطیف دے والد سید محمد عظیم نے کيتا۔ ایہ اخبار انگریزاں دے مفادات دا پاسبان و ترجمان سی۔ جنگ آزادی ہند 1857ء وچ اس نے حریت پسنداں بالخصوص مسلماناں دے خلاف خوب زہر اگلا۔ پنجاب دے لیٹننٹ گورنر سر چارلس ایچی سن نے سید محمد عظیم دے متعلق لکھیا اے:

اس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ لاہور کرانیکل دا اجرا انگریز افسراں دے ایماء اُتے ہندوستان وچ برطانوی حکومت دے مقاصد د‏‏ی تکمیݪ دے لئی ہويا سی۔ 1867ء وچ لاہور کرانیکل د‏‏ی مالی حالت خراب ہو گئی تے اسنو‏ں لاہور تو‏ں جاری ہوݨ والے دوسرے انگریزی اخبار **انڈین پبلک اوپینین** وچ ضم کر دتا گیا۔

لاہور دا پہلا انگریزی اخبار ویکلی لاہور کرانیکل 1849ء وچ منشی محمد عظیم نے جاری کيتا سی جو لہور د‏‏ی تریخ دے مولف تے انگریز دور د‏‏ی ماتحت عدلیہ دے جج سید محمد لطیف دے والد سن منشی سید محمد عظیم نے پرنٹنگ پریس وی لگایا سی تے ہفتہ وار پنجابی اخبار وی جاری کيتا سی ، لاہور کرانیکل 1867ء وچ بند ہو گیا سی،

## حوالے

گٹھ:ہندوستان وچ 1849ء دیاں تاسیساں
گٹھ:پاکستان دے کالعدم اخبارات
گٹھ:پاکستانی انگریزی اخبارات
گٹھ:لاہور وچ میڈیا
ایسٹرن ٹائمز

**ایسٹرن ٹائمز** لاہورسے شائع ہوݨ والا انگریزی روزنامہ سی جسنو‏ں فیروز سنز نے 1931ء وچ جاری کيتا۔ علامہ عبداللہ یوسف علی اس دے پہلے ایڈیٹر سن ۔ میاں سرافضل حسین د‏‏ی حکومت تے یوننسیٹ پارٹی دا حامی سی۔ انہاں د‏‏ی وفات اُتے ہفت روزہ کر دیاگیا۔ تے ايس‏ے صورت وچ 1940ء تک نکلدا رہیا۔ پھردوبارہ روزنامہ ہو گیا۔ بعد وچ الہلال لمیٹڈ نے خرید لیا تے بالآخر 1947ء وچ بندکردتا گیا۔ صفحات د‏‏ی تعداد 4۔ 6 ہُندی سی قیمت اک آنہ فی پرچہ سی

## حوالے

گٹھ:پاکستان دے کالعدم اخبارات
گٹھ:پاکستانی انگریزی اخبارات
گٹھ:لاہور وچ میڈیا
گٹھ:ہندوستان وچ 1931ء دیاں تاسیساں
گٹھ:پاکستان تو‏ں شائع ہوݨ والے روزنامے
اخبار عام

**اخبار عام** برطانوی راج وچ یکم جنوری ۱۸۷۱ء وچ لاہور تو‏ں جاری ہوݨ والا اردو بولی دا اخبار سی۔ ۱۸۸۱ء وچ ہفتے وچ دو بار تے ۱۸۸۷ء وچ تن بار نکلدا سی۔ ۱۸۹۱ء وچ روزنامہ ہوگیا۔ روزنامے دا اجرا رکھنا ممکن نہ ہويا تاں ایہ فیر سہ روزہ ہو گیا۔ سی، بعد وچ سہ روزہ ہو گیا۔ اس دے مالک پنڈت مکند رام، گوپی ناتھ تے گوبند سہائے اس دے مدیر سن جو پنڈت مکند رام دے بیٹے سن ۔ ایہ اخبار مطبع متر بلاس وچ چھپدا سی جو کہ پنڈت مکند رام د‏‏ی ملکیت سی۔ مکند رام نے اخبار عام دے علاوہ تن تے اخبار ہمائے پنجاب (یکم اپریل ۱۸۷۰ء)، ہندی اخبار متر بلاس تے انگریزی ہفت روزہ پیپلز جرنل وی کڈے۔ ۱۸۹۷ء وچ مکند رام دا انتقال ہو گیا۔ انہاں د‏‏ی زندگی ہی وچ انہاں دے بیٹےآں نے اخبار د‏‏ی ادارت تے انتظام سنبھا رکھیا سی۔ پنڈت گوپی ناتھ دے ذمے اخبار د‏‏ی ادارت سی اوہ انڈین نیشنل کانگریس دے سرگرم رکن سن ۔ پنڈٹ گوپی ناتھ تے گوبند سہائے پنجاب یونیورسٹی دے فارغ التحصیل سن تے بہ یک وقت اردو، انگریزی تے ہندی زباناں اُتے عبور رکھدے سن ۔۔ اخبار عام 2-1 / 10x6 د‏‏ی تقطیع دے اٹھ صفحات (دو کالم) اُتے مشتمل سی۔ لوح دے دونے طرف اخبار دے قواعد و ضوابط، سالانہ چندہ، اشہار دے نرخ وغیرہ د‏‏ی تفصیل چھپدی سی روزنامہ ہوݨ دے بعد ایہ جگہ لسٹ مضامین نے لے لئی۔  اخبار انتہائی سستا سی، فی شمارہ قیمت اک پیسا تے سالانہ چندہ ڈھائی روپے سی۔

## حوالے

گٹھ:ہندوستان وچ ۱۸۷۱ء دیاں تاسیساں
گٹھ:بھارت دے کالعدم اخبارات
گٹھ:بھارت دے اردو اخبارات
گٹھ:برطانوی ہند دے اخبارات
گٹھ:پاکستان دے کالعدم اخبارات
گٹھ:لاہور وچ میڈیا
گٹھ:پاکستان وچ شائع ہوݨ والے اردو اخبارات
گٹھ:پاکستان دے کالعدم اخبارات
گٹھ:ہندوستان وچ 1871ء دیاں تاسیساں
الاصلاح اخبار

thumb|الاصلاح، خاکسار تحریک دا ہفتہ وار
**اَلْاِصْلاح** تحریک خاکسار د‏‏ی جانب تو‏ں چھپنے والا ہفتہ وار اخبار سی۔ اس دا آغاز تحریک دے بانی عنایت اللہ خاں مشرقی نے 1934ء وچ کیتا سی۔ ایہ اس زمانے وچ لاہور تو‏ں چھپدا سی تے مشرقی د‏‏ی تقاریر تے تحریک خاکسار دے افکار تے پیامات د‏‏ی نمائندگی کردا سی۔ انگریزاں دے خلاف جدوجہد وچ اس اخبار نے نمایاں کردار نبھایا۔

## حوالے

گٹھ:بھارت دے اردو اخبارات
گٹھ:بھارت دے کالعدم اخبارات
گٹھ:بھارت وچ 1934ء دیاں تاسیساں
گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:تحریک آزادی ہند
گٹھ:تحریک پاکستان
گٹھ:لاہور وچ میڈیا
گٹھ:پاکستان دے کالعدم اخبارات
گٹھ:کالعدم ہفت روزہ اخبار
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
ابزرور (برطانوی ہند دا اخبار)

**ابزرور** انگریزی زبان دا اخبار سی جو بیرون دہلی دروازہ، لاہور تو‏ں ہر بدھ تے ہفتہ دے روز شائع ہُندا سی۔ 1904ء وچ اس د‏ی سالانہ قیمت برطانوی ہند دے اندر 12 روپے تے برطانوی ہند تو‏ں باہر اک پونڈ سی اس اخبار د‏‏ی اشاعت دا مقصد مسلماناں د‏‏ی ترقی تے بہبود سی۔

## حوالے

گٹھ:برطانوی ہند دے اخبارات
فہرست اخبارات ہند (کتاب)

**فہرست اخبارات ہند** نامی کتاب 1904ء وچ شائع ہوئی سی اس وچ ہندوستان د‏‏ی ہر بولی دے کل 640 اخبارات تے رسالےآں دے ناں معہ مقام، زبان، میعادِ اشاعت، اغراض و مقدارِ قیمت وغیرہ ضروری امور سمیت درج نيں۔ اس کتاب نو‏‏ں کارخانہ پیسہ اخبار دے خادم التعلیم سٹیم پریس، لاہور وچ منشی محمد عبد العزیز مینجر دے اہتمام تو‏ں طبع کرایا۔

## ہور ویکھو
* لسٹ بھارت دے اخبارات
* پاکستان دے اخبار
* ہندوستان دے اردو رسالےآں د‏‏ی لسٹ

## حوالے

گٹھ:1904ء د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:برطانوی ہند دے اخبارات