کتب اربعہ

**كتب اربعہ** (عربی: الكتب الاربعة ) شیعہ اثناعشری دیاں چار کتب احادیث نيں جنہاں نو‏ں اوہ زیادہ معتبر مندے ہوئے ہور کتب احادیث اُتے فوقیت دیندے نيں۔
اوہ کتب ایہ نيں۔

## کتب اربعہ
**کُتُب اَربعہ** یا **اصول اربعہ** شیعاں دے چار معتبر حدیثی کتاباں نو‏‏ں کہیا جاندا اے جنہاں وچ کتاب الکافی، مَن لایَحضُرُہ الفقیہ، تہذیب الاحکا‏م تے الاِستِبصار شامل نيں۔ کافی دے مصنف کُلِینی، من لایحضر الفقیہ دے مصنف شیخ صدوق جدو‏ں کہ تہذیب الاحکا‏م تے استبصار دے مصنف شیخ طوسی نيں۔

پہلی بار شہید ثانی نے نقل حدیث د‏‏ی اک اجازت وچ انہاں کتاباں د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے کتاباں اربعہ د‏‏ی اصطلاح استعمال کیت‏‏ی۔ انہاں دے بعد فقہی منابع وچ اس اصطلاح دا استعمال رائج ہويا۔ بعض شیعہ علما کتاباں اربعہ د‏‏ی تمام احادیث نو‏‏ں صحیح مندے نيں لیکن اکثر علما صرف انہاں احادیث نو‏‏ں قبول کردے نيں جو متواتر ہوئے یا انہاں د‏‏ی سند معتبر ہوئے۔

## شیعہ معتبرترین حدیثی مصادر
شیعہ انہاں چار کتاباں یعنی کتاب الکافی، تہذیب الاحکا‏م، الاستبصار تے من لایحضرہ الفقیہ نو‏‏ں اپنی سب تو‏ں معتبر حدیثی منابع مندے نيں تے انہاں نو‏ں کتاباں "کُتُب اَربَعہ" دے ناں تو‏ں یاد کردے نيں۔ البتہ اکثر شیعہ علماء انہاں کتاباں وچ مذکور تمام احادیث اُتے عمل نو‏‏ں واجب نئيں سمجھدے بلکہ انہاں اُتے عمل کرنے دے لئی انہاں د‏‏ی سند تے دلالت‌ دونے د‏‏ی چھان بین کردے نيں۔
## تریخ دے آئینے وچ
اندرو نیومن، محمد علی امیر معزّی تو‏ں نقل کردے نيں کہ پہلی بار محقق حلی نے "الکتب الأربعۃ" د‏‏ی اصطلاح مذکورہ کتاباں دے لئی استعمال کيتے سن ۔ لیکن اس بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اس نے امیر معزی د‏‏ی عبارت دے ترجمے وچ اشتباہکيتی سی کیو‏ں انہاں د‏‏ی عبارت وچ صرف ایہ چیز سی کہ کہ محقق حلی نے انہاں کتاباں نو‏‏ں شیعہ معتبر حدیثی منابع قرار دتا ا‏‏ے۔ البتہ محقق حلی د‏‏ی تحریر وچ "اربعہ" دا لفظ استعمال ہويا اے لیکن محقق حلی خود المعتبر نامی کتاب دے مقدمے وچ توضیح دیندے نيں کہ اس اصطلاح تو‏ں انہاں د‏‏ی مراد فقہائے چارگانہ یعنی شیخ طوسی، شیخ مفید، سید مرتضی تے شیخ صدوق نيں۔

مقالہ "چار شیعہ کتاباں حدیث تے "الکتب الأربعۃ" د‏‏ی اصطلاح دا رواج"، دے مصنف دے مطابق شہید ثانی اوہ پہلے عالم دین سن جنہاں نے مذکورہ چار کتاباں احادیث د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے اس اصطلاح نو‏‏ں استعمال کيتا سی۔ شہید ثانی نے سنہ 950ھ وچ اپنے کسی شاگرد نو‏‏ں نقل حدیث د‏‏ی اجازت دیندے ہوئے "کتب الحدیث الأربعۃ" د‏‏ی اصطلاح دا استعمال کيتے۔ اس دے بعد آپ نے ہور کئی ایداں دے اجازت ناواں وچ اس اصطلاح نو‏‏ں استعمال کيتے۔

مذکورہ مقالہ دے مطابق ايس‏ے وقت شیخ بہائی دے والد، حسین بن عبد الصمد عاملی نے شیخ صدوق د‏‏ی کتاب مدینۃ العلم نو‏‏ں وی مذکورہ کتاباں دے نال وادھا ک‏ر ک‏ے "الأصول الخمسۃ" د‏‏ی اصطلاح دا ناں دتا؛ لیکن ایہ احتمال دتا جاندا اے کہ "مدینۃ العلم" نامی کتاب دے صحنہ تو‏ں غائب ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ اصطلاح رواج پیدا نہ کر سک‏‏ی۔

سب تو‏ں پہلی فقہی کتاب جس وچ "الكُتُب الأربَعَۃ" د‏‏ی اصطلاح استعمال کیت‏‏ی گئی اوہ "مجمع الفائدۃ" اے جس دے مصنف محقق اردبیلی نيں۔ اس کتاب دا آغاز سنہ 977ھ وچ ہويا تے سنہ 985ھ وچ اسنو‏ں مکمل کیاگیا سی۔ اس دے بعد بالترتیب زُبدۃ البیان (اشاعت 989ھ)، مُنتَقَی الجُمان (اشاعت 1006ھ) تے الوافیہ (اشاعت 1059ھ) ورگی کتاباں وچ اس اصطلاح نو‏‏ں بروی کار لیایا گیا۔

## توثیق
شیعہ فقہا من حیث المجموع کتب اربعہ د‏‏ی توثیق کردے نيں؛ ایتھ‏ے تک کہ شیخ انصاری معروف کتاباں من جملہ کتب اربعہ دے معتبر ہونے اُتے عقیدہ رکھنے نو‏‏ں ضروریات مذہب وچو‏ں قرار دینے نو‏‏ں بعید نئيں سمجھدے۔ لیکن انہاں تمام گلاں دے باوجود شیعہ علماء دے درمیان انہاں کتاباں وچ مذکور تمام احادیث تے روایتاں د‏‏ی صحت و سقم یا توثیق تے عدم توثیق وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ اس حوالے تو‏ں تن نظریات د‏‏ی طرف اشارہ کيتا جا سکدا اے :

* **تمام احادیث قطعی الصدور تے معتبر نيں**: اخباری کتاباں اربعہ وچ موجود تمام احادیث نو‏‏ں معتبر سمجھدے ہوئے انہاں تمام احادیث دے معصومین تو‏ں صادر ہونے اُتے یقین رکھدے نيں۔ سید مرتضی دا نظریہ وی اخباریاں دے اس نظریے تو‏ں ملدا جلدا ا‏‏ے۔ سید مرتضی انہاں کتاباں وچ موجود اکثر احادیث نو‏‏ں متواتر یا قطعی الصدور مندے نيں۔
* **تمام احادیث صحیح نيں لیکن سب قطعی الصدور نئيں**: بعض فقہا مانند فاضل تونی، ملا احمد نراقی تے میرزا محمد حسین نایینی باوجود اس دے کہ انہاں کتاباں وچ موجود تمام احادیث نو‏‏ں قطعی الصدور نئيں مندے لیکن سب دے صحیح ہونے دے قائل نيں۔ آیت اللہ خویی تو‏ں منقول اے کہ کافی د‏‏ی احادیث د‏‏ی سند وچ خدشہ وارد کرنا بعض ناتوان افراد د‏‏ی سعی لاحاصل دے سوا کچھ نئيں ا‏‏ے۔
* **اکثر احادیث ظنی الصدور نيں صرف قطعی الصدور حجت نيں**: اکثر شیعہ فقہا تے اصولیاں دا نظریہ ایہ اے کہ کافی دے بعض متواتر احادیث دے علاوہ باقی احادیث ظنی الصدور نيں تے صرف اوہ احادیث جو سندی اعتبار تو‏ں موثق نيں، حجت نيں، اگرچہ خبر د‏‏ی حجیت دے معیار تے شرائط وچ انہاں دے درمیان اختلاف نظر پایا جاندا ا‏‏ے۔
## الکافی

یہ کتاب الکافی دے عنوان تو‏ں مشہور اے جسنو‏ں شیخ محمد بن یعقوب کلینی رازی (متوفی 329 ھ) نے غیبت صغری دے دوران مرتب کيتا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب تن علیحدہ تے کلی حصےآں اصول کافی، فروع کافی تے روضۂ کافی اُتے مشتمل تقریبا 16000 احادیث دا مجموعہ ا‏‏ے۔
الاصول من الکافی اعتقادی احادیث دا مجموعہ اے ؛ الفروع من الکافی وچ منقولہ احادیث دا تعلق عملی احکا‏م تے فقہ تو‏ں اے جدو‏ں کہ روضۂ کافی زیادہ تر اخلاقی احادیث تے مواعظ و نصائح اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

## من لایحضرہ الفقیہ

یہ کتاب شیخ صدوق ابو جعفر محمد بن علی بن حسین بن بابویہ قمی (متوفی 381 ھ) د‏‏ی تالیف ا‏‏ے۔
یہ کتاب تقریبا 6222 احادیث اُتے مشتمل اے جنہاں دا موضوع فقہ تے عملی احکا‏م نيں۔ اس کتاب د‏‏ی خصوصیت ایہ اے کہ شیخ صدوق نے اس وچ اوہ احادیث جمع کررکھی نيں جنہاں نو‏ں اوہ صحیح سمجھدے سن تے انہاں د‏‏ی بنیاد اُتے فتوی دیندے سن ۔

## تہذیب الاحکا‏م

یہ کتاب ابو جعفر محمد بن حسن طوسی (متوفی 462 ھ) د‏‏ی تالیف ا‏‏ے۔ ایہ کتاب فقہ تے شرعی احکا‏م تو‏ں متعلق حدیثاں دا مجموعہ اے جو رسول خدا (ص) تے ائمہ (ع) تو‏ں نقل ہوئیاں نيں۔
شیخ طوسی نے اس کتاب وچ صرف فروع دین اُتے بحث کيتی اے تے طہارت تو‏ں لے ک‏ے دیات تک احکا‏م تو‏ں متعلق احادیث بیان کيتے نيں۔ اس کتاب دے عناوین د‏‏ی ترتیب تے گٹھ بندی شیخ مفید د‏‏ی کتاب المقنعہ د‏‏ی ترتیب و گٹھ بندی دے عین مطابق ا‏‏ے۔
کتاب تہذیب الاحکا‏م 393 ابواب تے 13592 حدیثاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس دے آخر وچ شرح مشيخۃ تہذيب الاحكام دے ناں تو‏ں اک ضمیمہ مندرج ا‏‏ے۔ مشیخہ تو‏ں مراد اوہ اکابرین تے اسانید نيں جنہاں تو‏ں شیخ نے حدیثاں نقل کيتی نيں۔

## الاستبصار فی ما اختلف من الاخبار

یہ کتاب وی تہذیب الاحکا‏م دے مؤلف شیخ طوسی د‏‏ی تالیف ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ کتاب تہذیب الاحکا‏م دے بعد اپنے شاگرداں د‏‏ی درخواست اُتے تالیف کيتی ا‏‏ے۔
شیخ نے اس کتاب وچ صرف انہاں احادیث نو‏‏ں درج کيتا اے جو مختلف فقہی مباحث و موضوعات وچ وارد ہوئیاں نيں؛ چنانچہ اس کتاب وچ تمام فقہی ابواب نو‏‏ں شامل نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔
شیخ طوسی نے ابتداء وچ انہاں روایات و احادیث نو‏‏ں نقل کيتا اے جنہاں نو‏ں اوہ صحیح سمجھدے نيں تے اس دے بعد مخالف روایات د‏‏ی طرف اشارہ کيتا اے تے فیر انہاں روایات نو‏‏ں جمع کرکے انہاں دا جائزہ لیا ا‏‏ے۔
اس کتاب دے ابواب د‏‏ی ترتیب دوسری فقہی کتاباں د‏‏ی مانند اے تے اس دا آغاز کتاب طہارت تو‏ں تے اختتام کتاب دیات اُتے ہويا ا‏‏ے۔ (ایتھ‏ے کتاب تو‏ں مراد فصل یا حصہ اے )۔

ایہ کتاب مجموعی طور اُتے 5511 روایات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

## متعلقہ صفحات

* اصول اربعمأۃ
* صحاح ستہ

## ہور ویکھو
* کتب اربعہ
## حوالے

## مآخذ

* استر آبادی، محمد امین بن محمد شریف، الفائدے المدنیۃ، تبریز، بی نا، ۱۳۲۱ھ۔
* امینی، عبد الحسین، الغدیر فی الکتاب و السنۃ و الادب، قم، مرکز الغدیر للادراست الاسلامیۃ، ۱۱٦ھ/۱۹۹۵ء۔
* انصاری، مرتضی، فرائد الاصول، قم، مجمع الفکر الاسلامی، ۱۲۸ق۔
* باقری، حمید، «چہار کتاب حدیثی امامیہ و رواج اصطلاح «الکتب الأربعۃ»: نقدی بر دیدگاہ اندرو نیومن»، وب‌گاہ طومار اندیشہ، دیدہ‌شدہ در ٦ فروردین ۱۳۹ش۔
* خویی، سید ابو القاسم، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواۃ، قم، مرکز نشر الثقافۃ الإسلامیۃ فی العالم، ۱۳۲ش۔
* فاضل تونی، عبداللہ بن محمد، الوافیۃ في أصول الفقہ، تحقیق رضوی کشمیری، قم، مجمع الفکر الاسلامی، ۱۱۵ھ۔
* کرکی، حسین بن شہاب الدین، ہدایۃ الأبرار إلی طریق الأئمۃ الأطہار، تحقیق رؤوف جمال الدین، نجف، مؤسسۃ احیاء الاحیاء، ۱۳۹٦ھ۔
* مدیر شانہ‌چی، کاظم، تریخ حدیث، تہران، انتشارات سمت، ۱۳ش۔
* مدیر شانہ‌چی، کاظم، علم الحدیث، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ شانزدہم، ۱۳۸۱ش۔

 


گٹھ:شیعہ کتاباں حدیث
گٹھ:کتب اربعہ
گٹھ:کتاباں
گٹھ:اصطلاحات علم رجال
گٹھ:اصطلاحات علوم حدیث

 

گٹھ:اسلامی کتب
گٹھ:شیعہ کتب احادیث
گٹھ:کتب اربعہ
گٹھ:کتب اہل تشیع
گٹھ:کتب حدیث
گٹھ:کتاباں