مجلس شوریٰ دار العلوم دیوبند

**مجلس شوری**، بھارت وچ دار العلوم دیوبند د‏‏ی اہ‏م تے مرکزی اہمیت د‏‏ی حامل انجمن اے جیہڑی دار العلوم دے تمام کماں د‏‏ی نگرانی تے رہنمائی د‏‏ی ذمہ دار تے اک باختیار مجلس اعلیٰ ا‏‏ے۔ اس د‏ی تشکیل قیام دار العلوم دے نال ہی عمل وچ آگئی سی۔ اس مجلس دا نظم و نسق شروع ہی تو‏ں امرھم شوری بینھم دے شورائی اصول اُتے قائم ا‏‏ے۔
اس مجلس شوریٰ دے قیام دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ انتظامات وچ وڈی وسعت دے نال جمہوری انداز قائم ہويا۔ ارباب مشورہ دے لئی جنہاں صفات تو‏ں متصف ہونا ضروری اے انہاں د‏‏ی نسبت محمد قاسم نانوتوی نے اپنے تحریر کردہ دستور العمل د‏‏ی تیسری دفعہ وچ ایہ ہدایت د‏‏ی اے:

دار العلوم د‏‏ی مجلس شوری اک طرف تاں چندہ دینے والےآں د‏‏ی نمائندگی کردی اے، اسنو‏ں چندہ دہندگان دے وکیل د‏‏ی حیثیت حاصل اے تے دوسری جانب دار العلوم دے آمد و صرف تے اہ‏م انتظامی امور دے متعلق کثرت رائے تو‏ں اپنے فیصلے صادر کردی ا‏‏ے۔ دار العلوم دیوبند دا اک دستور اساسی اے تے دار العلوم د‏‏ی تمام کارروائیاں تے ضروری فیصلے اسی دستور د‏‏ی روشنی وچ طے پاندے نيں۔
مجلس شوری انتظامی آئین و ضوابط وضع کردی ا‏‏ے۔ دار العلوم دیوبند دے جملہ اوقاف تے جائداداں اس د‏ی تولیت و نگرانی وچ نيں تے ایہی مجلس دار العلوم دے مسلک د‏‏ی حفاظت تے ملازمین دے عزل ونصب کيتی ذمہ دار ا‏‏ے۔ مجلس شوری دا اجلاس سال بھر وچ کم ازکم دو مرتبہ لازمی ا‏‏ے۔ ہنگامی مسائل وچ اس تو‏ں ودھ نشستاں وی ہُندیاں نيں۔

## ضابطہ رکنیت
دستور د‏‏ی رو تو‏ں مجلس شوری وچ کم ازکم گیارہ اراکین دا عالم ہونا ضروری ا‏‏ے۔ بقیہ دس رکن ایداں غیر عالم حضرات ہو سکدے نيں جو انتظامی تے تعلیمی امور وچ بصیرت و مہارت رکھدے ہون۔ مہتمم تے صدر مدرس اپنے منصب دے لحاظ تو‏ں شوری دے رکن رہندے نيں۔
انعقاد اجلاس دے لئی اراکین د‏‏ی کم ازکم اک تہائی تعداد دا شریک اجلاس ہونا ضروری ا‏‏ے۔

## مجلس شوری دے اولین اراکین
مجلس شوریٰ اپنی ابتدا وچ یعنی قیام دے وقت حسب ذیل ست اراکین اُتے مشتمل تھی:

* محمد قاسم نانوتوی (1283ھ /1866ء تا 1297ھ /1880)
* سید محمد عابد دیوبندی (1283ھ / 1866 تا 1310ھ /1892)
* مہتاب علی دیوبندی (1283ھ /1866ء تا 1304ھ / 1887 )
* مولانا ذوالفقار علی دیوبندی (1283ھ /1866ء تا 1321ھ / 1903ء)
* فضل الرحمن عثمانی دیوبندی (1283ھ / 1866ء تا 1323ھ / 1905)
* سید فضل حق دیوبندی (1283ھ / 1866ء تا 1311ھ / 1893ء)
* شیخ نہال احمد دیوبندی (1283ھ / 1866ء تا 1304ھ / 1887)

## سابقہ اراکین شوری
قیام دار العلوم دے بعد تو‏ں ہندوستان د‏‏ی جو شخصیتاں مجلس شوریٰ د‏‏ی رکن رہیاں، انہاں دے ناں حسب ذیل نيں:
* حکیم مشتاق احمد
* رشید احمد گنگاوہی
* حکیم ضیاء الدین رامپوری
* شیخ ظہور الدین دیوبندی
* احمد حسن امروہوی
* قاضی محمد محی الدین مرادآبادی
* محمد عبد الحق پور قاضی
* مظہر حسین گنگاوہی
* حکیم محمد اسمعیل گنگاوہی
* سعید احمد انبیٹھوی
* اشرف علی تھانوی
* عبد الرحیم رائیپوری
* حکیم احمد رامپوری
* خلیفہ احمد حسن رامپوری
* داد الہی دیوبندی
* مظہر حسین دیوبندی
* فراغت علی دیوبندی
* شیخ محمد حسین دیوبندی
* حکیم مسعود احمد گنگاوہی
* ظہور علی پور قاضی
* شیخ حبیب الرحمن دیوبندی
* قاضی محمد حسن مراد آبادی
* فصیح الدین میرٹھی
* حکیم جمیل الدین نگینوی
* محمد اسحاق کٹھوری
* حکیم مشیت اللہ بجنوری
* عبد الرحمن سیوہاروی
* محمد اشفاق رائیپوری
* حکیم رضی الحسن کاندھلوی
* رشید احمد میرٹھی
* مناظر حسن گیلانی
* مقصود علی مقصود جنگ
* محمد صادق کراچی
* حکیم سعید احمد گنگاوہی (حکیم اجمیری، ممبئی)
* محمد سہول بھاگلپوری
* خواجہ فیروز الدین
* محمد فضل اللہ مدراسی
* عبد الرحمن خان بلند شہری
* سعید احمد ہاٹ ہزاری
* رحمت اللہ جالندھری
* نواب محمود رامپوری (مدار المہام ریاست اندر گڑھ، راجپوتانہ)
* محمد شفیع دیوبندی
* محمد الیاس کاندھلوی
* حبیب الرحمن شروانی
* محمد یوسف گنگاوہی
* حسین احمد مدنی
* شیخ ضیاء الحق سہارنپوری
* شبیر احمد عثمانی
* محمد کفایت اللہ دہلوی
* محمد ابراہیم راندیری
* حکیم محمد یسین نگینوی
* عبد القادر رائیپوری
* ظہیر الحسن کاندھلوی
* عبد الرشید محمود گنگاوہی
* حفظ الرحمن سیوہاروی
* محمد منظور نعمانی
* خیر محمد جالندھری
* شبیر علی تھانوی
* بشیر احمد کٹھوری
* احمد سعید دہلوی
* سید فخر الدین احمد
* محمد نبیہ خانجہانپوری
* عتیق الرحمن عثمانی
* سید سلیمان ندوی
* سید محمد میاں دیوبندی
* مصطفیٰ حسن علوی لکھنوی
* محمد زکریا کاندھلوی
* محمود احمد نانوتوی
* حبیب الرحمن اعظمی
* عبد الصمد رحمانی
* محمد سعید بزرگ سملکی
* سید منت اللہ رحمانی
* حکیم محمد اسمعیل نگینوی
* محمد ابراہیم بلیاوی
* سید عبد العلی حسنی
* سید ابو الحسن علی ندوی
* عبد القادر مالیگااں
* زین العابدین سجاد میرٹھی
* سعید احمد اکبر آبادی
* حامد الانصاری غازی
* مرغوب الرحمن بجنوری
* فضل اللہ حیدرآبادی
* سید حمید الدین فیض آبادی
* سید فخر الحسن مرادآبادی
* عبد الحلیم جونپوری
* ابو سعود بنگلوری
* حکیم محمد زماں کلکتوی
* حکیم محمد افہام اللہ انونوی
* معراج الحق دیوبندی
* محمد عثمان دیوبندی (نواسہ شیخ الہند)
* محمد صدیق باندوی
* حاجی علاء الدین بمبئی
* عبید الرحمن خاں شروانی
* محمد اسعد مدنی
* حکیم عبد الجلیل صدیقی
* محمد صدیق مرادآبادی (رکن مجلس قانون ساز)
* عبد العزیز رائیپوری
* عبد العزیز حیدرآبادی
* غلام رسول خاموش
* اسمعیل موٹا سورتی

## موجودہ اراکین شوریٰ
* مفتی ابوالقاسم نعمانی بنارس
* مفتی سعید احمد پالنپوری
* مولانا سید محمد رابع حسنی ندوی لکھنؤ
* مفتی منظور احمد مظاہری کانپور
* مولانا بدر الدین اجمل قاسمی آسام
* مولانا عبد العلیم فاروقی لکھنؤ
* مولانا انوار الرحمن بجنور
* مولانا رحمت اللہ قاسمی کشمیر
* مولانا محمد ازہر نعمانی رانچی
* مولانا غلام محمد وستانوی اکل کنواں مہاراشٹرا
* مولانا محمدطلحہ مظاہری سہارنپور
* مولانا سید میاں خلیل حسین دیوبند
* مولانا محمدیعقوب مدراس
* مفتی نظام الدین قاسمی پٹنہ
* مولانا محمداسمعیل قاسمی مالیپنڈ
* مفتی محمود راجھستان
* حکیم محمد کلیم اللہ علی گڑھ
* مولانا محمداشتیاق مظفرپور
* مولانا ملک محمد ابراہیم
* مولانا عبدالصمد کالیکاپور مغربی بنگال

## مجلس عاملہ
مجلس شوری دے ماتحت 1345ھ / 1927ء تو‏ں اک مجلس عاملہ قائم اے جس دا اجلاس ہر تیسرے مہینہ ہُندا ا‏‏ے۔ اس مجلس د‏‏ی ذمہ داری اے کہ اوہ مجلس شوری دے کماں وچ اعانت و امداد بہم پہنچائے تے مجلس شوری دے تفویض کردہ اختیارات دے مطابق دار العلوم دیوبند دے انتظامی امور نو‏‏ں عملی جامہ پہنائے۔

## کثرت رائے یا اتفاق رائے
دار العلوم د‏‏ی مجلس شوری تے مجلس عاملہ د‏‏ی اک اہ‏م خصوصیت ایہ اے کہ اگرچہ فیصلے دے لئی کثرت رائے دا ضابطہ رکھیا گیا اے مگر انہاں دے فیصلے کثرت رائے د‏‏ی بجایے بالعموم اتفاق رائے تو‏ں طے ہُندے نيں۔ کسی مسئلہ وچ اتفاق رائے نہ ہو سکنے دے واقعات تھوڑے جہے نيں۔

## حوالے

گٹھ:دار العلوم دیوبند
گٹھ:بھارت وچ تعلیم