open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تارم دریا

[thumb|240px| تارِ م دریا دے [ جلسمبھر علاقے دا نقشہ ]]   
**تارِم ندی** (  ایغور بولی :   , تارم دریاسی ؛ چینی : 塔里木河 , تالیمُو ہے ؛ انگریزی : Tarim river   ) چین دے سنکیانگ صوبے دا مکھ دریا  ہے ۔ اس دریا  دے نام اتے مہان تارم طاس دا نام پیا ہے ، جو وچکار ایشیا وچّ کُنلُن پربتاں اتے تیان شان پربتاں دے وچّ اتے تبت دے پٹھار(تبتی اچی تھاں جاںسطح مرتفع تبت) توں شمال وچّ واقع ہے ۔ 1،321 کلومیٹر لمبا ایہہ دریا چین دے سبھتوں لمبا دریا ہے جو سمندر وچّ نہیں ڈگدا ، یعنی جو اک بند جلسمبھر والا دریا ہے ۔اس دریا دے پانی اتے ایغور , مقامی منگول , اس علاقے وچّ آکے بس جان والے ہان چینی لوک اتے ہور  لوک انحصار کردے ہن ۔ 

## ایہ وی ویکھو
*تارم طاس   
*کونلون پہاڑ   
*یارقند کاؤنٹی 
*سنکیانگ 
*تکلامکان 

## حوالے

گٹھ:سنکیانگ 
گٹھ:سنکیانگ دے دریا 
گٹھ:چین دے دریا
گٹھ:ایشیا دے دریا 
گٹھ: وچکار ایشیا دے دریا 
گٹھ:کرغیزستان دے دریا
[گٹھ:[گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016]]
سامبھر جھیل

بھارت دے راجستھان صوبے وچّ جے پور نگر دے نیڑے واقع ایہہ لونے پانی ( کھارے پانی ) دی جھیل ہے ۔ ایہہ جھیل سمندر پدھر توں 1,200 فٹّ کیتی اچائی اتے واقع ہے ۔ جدوں ایہہ بھری رہندی ہے تدّ اسدا رقبہ 90 مربی میل رہندا ہے ۔ اسوچّ تنّ دریا آکے ڈگدے ہن ۔ اس جھیل توں وڈے پیمانے اتے لون حاصل کیتا جاندا ہے ۔ اندازا ہے کہ اراولی دے ششٹ اتے نائس دے گرتوں وچّ بھریا ہویا گار ( silt ) ہی لون دا سروت ہے ۔ گار وچّ موجود ولئشیل سوڈیئم  بارش دے پانی وچّ وڑکے دریاواں راہیں  جھیل وچّ پہنچاتا ہے اتے پانی دے بخارات ان کے اڈ جان دے بعد جھیل وچّ لون دے روپ وچّ رہِ جاندا ہے ۔ 
## پرانی مشہوری
عظیم نظم مہابھارت دے مطابق ایہہ علاقہ اسر راج ورشپرو دی سلطنت دا اک حصہ سی اتے اتھے اسروں دے کلگرُ شکراچاریا رہیاا کردے سن ۔ اس تھاں اتے شکراچاریا دیپتری دیویانی دا ویاہ نریش  ییاتِ  دے نال سمپنّ ہویا سی ۔ دیویانی نوں سمرپت اک مندر جھیل دے کول واقع ہے ۔ 

اویدھ بورویل دے چلدے اتے پرواسی پرندےآں نوں سرکھات(محفوظ) رکھن لئی نریش کادیان ولوں جنہت منگ سپریم کورٹ وچّ درج کرا دتی ہے ۔ 

اک ہور ہندو مانتے دے مطابق  ، شاکمبھری دیوی جو کہ چوہان راجپوتاں کیتی محافظ دیوی اے ، نے اتھے واقع اک جنگل نوں وڈملا دھاتاں دے اک میدان وچّ تبدیل کر دتا سی ۔ لوک اس جائداد نوں لے کے ہون والے ممکنہ جھگڑےآں دے لے کے فکرمند ہو گئے اتے اسنوں اک وردان(نعمت) دے تھاں اتے سراپ(سزا) سمجھن لگے ۔ لوکاں نے دیوی توں اپنا وردان واپس لین لئی ارداس کیتی تاں دیوی نے ساری چاندی نوں لون وچّ تبدیل کر دتا ۔ اتھے شاکمبھری دیوی نوں سمرپت اک مندر وی موجود ہے ۔ 

## جغرافیہ

سامبھر جھیل پورے بھارت وچّ مشہور جگہ ہے اس جھیل دی خاص گلّ ایہہ ہے کہ   اتصوں لون حاصل ہندا ہے اتے مٹھا پانی نہی ہے  
## ایہ وی ویکھو
بند جلسمبھر(بند نکاسی طاس )

 
گٹھ:جھیلاں
گٹھ: راجستھان 
گٹھ: راجستھان دیاں جھیلاں 
گٹھ: کھاریاں جھیلاں 
گٹھ: بھارت دا آبی جغرافیہ 
گٹھ: بھارت دیاں جھیلاں
شکسگام دریا

**دریائے شکسگام** () (، دریائے یارکند دا اک معاون دریا ا‏‏ے۔ اس دے ہور ناں دریائے کلیچن (Kelechin River) تے دریائے میوزتگھ (Muztagh River) نيں۔

[thumb|230px| شکسگام دریا [قراقرم| قراقورم پربتاں دے مورت وچ دِکھّ رہے اتلے چڑھدے علاقے توں نکلدا اے]] 
**شکسگام دریا** ( چینی بولی : 沙克斯干河 , انگریزی : Shaksgam River  ) بہت دور اتلے کشمیر دے قراقرم پربتاں توں ابھرن والا اک دریا ہے جو یارکند دریا دا اک معاون دریا وی ہے ۔ شکسگام دریا نوں کیلیچن دریا اتے مجتاگ دریا دے ناواں توں وی جانیا جاندا ہے ۔ ایہہ قراقرم پہاڑی سلسلے  دی  گاشر برم ، اردوک ، ستاگر ، سنگی اتے کیاگر گلیشئراں توں شروع ہندا ہے اتے پھر شکسگام وادی وچّ قراقرم پہاڑی سلسلےدے نال - نال اتلے لہندے پاسے  ول وگدا ہے ۔ اسوچّ شمشال برلدُو دریا اتے پھر اوپرانگ دریا آ ڈگدے  ہے اتے ایہناں دوناں سنگماں دے وچّ وچّ شکسگام دریا  پاکستان اتے چین دے آپسی سمجھوتے دے مطابق اوہناں دوناں دیساں دے وچّ دی بین القوامی سرحد ہے ۔ بھارت اس گلّ توں پورا انکار کردا ہے اتے اس پورے علاقے  نوں اپنے مل مارے جموں اتے کشمیر   دا حصہ ماندا ہے ۔ سردیاں وچّ کول دے شمشال پنڈ دے لوک اس علاقے دا استعمال اپنے مویشی چران لئی کردے ہن اتے ایہہ تارم طاس وچّ واقع  اکلوتا پاکستان - حکومت علاقہ ہے ۔

ایہ وادی شکسگام وچ قراقرم پہاڑی سلسلے دے متوازی شمال مغربی سمت وگدا ا‏‏ے۔ دریا د‏‏ی بالائی وادی کے ٹو نو‏‏ں سر کرنے والے شمال د‏‏ی طرف تو‏ں استعمال کردے نيں۔ دریا چین تے پاکستان دے درمیان وچ سرحد بناندا ا‏‏ے۔

خطے دا اوسط سالانہ درجہ حرارت نقطہ انجماد تو‏ں گر سکدا ا‏‏ے۔ دریائے شکسگاما سطح سمندر تو‏ں 15،000 فٹ د‏‏ی بلندی اُتے بہنے والا سب تو‏ں طویل دریا ا‏‏ے۔

شکسگام
شکسگام
شکسگام
گٹھ:قراقرم
شکسگام
گٹھ:یارکند دے معاون دریا
گٹھ:تاشقؤرغان تاجیک خود مختار کاؤنٹی
گٹھ:Short description is different from Wikidata

## ایہوی ویکھو
*یارکند دریا 
*گلگت بلتستان 
*تارم دریا
*تارم طاس
*یارقند کاؤنٹی 
*سنکیانگ 

## حوالے

گٹھ:سنکیانگ 
گٹھ:سنکیانگ دے دریا 
گٹھ:چین دے دریا
گٹھ:ایشیا دے دریا 
گٹھ: وچکار ایشیا دے دریا 
گٹھ:پاکستان  دے دریا
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
قراقرم پرے علاقہ

thumb|230px|شکسگام وادی کشمیر دے اس نقشے دے وچکار شمال وچ ویکھی جا سکدی اے
*'قراقرم - پار علاقہ*( انگریزی : Trans – Karakoram Tract ، ٹرانس کاراکورم ٹریکٹ ) جاں شکسگام وادی اک لگبھگ 5،800 مربع کلومیٹر دا علاقہ اے جو کشمیر دے شمالی قراقرم پربتاں وچ شکسگام دریا دے دوناں پاسے پھیلیا ہویا اے ۔ ایہہ برطانوی ہند دی مسلمان آبادی دی ریاست جموں تے کشمیر دا حصہ ہویا کردا سی ۔بھارت دی کشمیر وچ اپنیاں فوجاں داخل کرن مگروں 1947 دی لڑائی وچ پاکستان نے کشمیر دے کجھ باقی حصےآں دے نال نال اپنے قابو وچ لے لیا جد کہ کشیر دا اک وڈا حصہ حلے وی بھارت دے قبضے وچ اے ۔ 1963 وچ اک سرحدی سمجھوتے دے مطابق پاکستان نے اس علاقے نوں چین نوں تحفہ کر دتا ۔ پاکستان دی دلیل سی کہ اس توں پاکستان اتے چین دے وچ وچ دوستی بنّ جاوے گی اتے اوہناں دا کہنا سی کہ تریخی روپ توں اس علاقے وچ کدے بین القوامی سرحد موجود سی ہی نہیں اسلئی اس زمین نوں چین دے حوالے کرن توں پاکستان دا کوئی نقصان نہیں ہویا ۔ بھارت اس گل دی پرزور مخالفت  کردا اے اتے شکسگام نوں اپنی زمین دا انگ دسدا اے ۔ اسدے مطابق ایہہ علاقہ بھارتی قبضے ہیٹھ جموں اتے کشمیر دا انکھڑواں حصہ اے ۔

## شکسگام دیاں مورت

File:Shaksgam valley.jpg|شکسگام وادی
File:K2,Chogori,Lamba Pahar, 8611m.jpg|شکسگام وادی توں کے2 ( عرف لمبا پہاڑ ) دا نظارہ


## ایہ وی ویکھو
* شکسگام دریا
* گلگت بلتستان
* یارکند دریا
* گلگت بلتستان
* تارم دریا
* تارم طاس
* یارقند کاؤنٹی
* سنکیانگ

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* جموں اتے کشمیر سرکاری ویب سائیٹ
* شمالی علاقہ سرکاری ویب سائیٹ 

گٹھ:سنکیانگ
گٹھ:سنکیانگ دی تریخ
گٹھ:چین دی تریخ
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:پاکستان دی تریخ
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گٹھ:کشمیر دی تریخ
گٹھ:کشمیر
گٹھ:قراقرم
گٹھ:پاکستان دے سابق علاقے
گٹھ:پاک چین تعلقات
گٹھ:مسئلہ کشمیر
کائیدو دریا

**کائیدو دریا** ( چینی بولی] : 开都河 , انگریزی : Kaidu River  ) وچکار ایشیا وچّ چین دے شنجیانگ صوبے (سنکیانگ) دا اک دریا ہے ۔ ایہہ دریاتیان شان پہاڑی سلسلے دیاں دکھن - وچکار ڈھلاناں وچّ یلدوز طاس توں نکلدا  ہے اتے یانچی طاس  توں ہندا ہوئیا بوستین جھیل وچّ آ ڈگدا ہے ۔ جھیل دا 83٪ پانی اس دریا توں آؤندا ہے ۔ جھیل توں پھر ایہہ دریا کونچی دریا دے نام توں نکلدا ہے اتے الوہ دوار درے توں ہندا ہوئیا تارم طاس وچّ چلا جاندا ہے ۔ تریخی  ریشم رستہ اتے واقع کاراشہر اس دریا دے کنڈے بسیا ہویا ہے ۔ 

## تریخی ذکر
بھارت جانوالے مشہور چینی بودھی دھرمیاتری ہوآن سانگ دی  یاترا دا بکھان کردے ہوئے لہندے دی یاترا ناں دے سفرنامے وچّ اس دریا  دا نام لیوشا دریا (流沙河, Liusha River) دتا ہے ، جسدا مطلبّ ہے وگدی ریت دا دریا۔ اسوچّ لکھیا ہے کہ ایتھے اک شا وجنگ (沙悟净, Sha Wujing) ناں دا  پانی - دانوَ رہندا سی جو چارے پاسے ڈر پھیلاندا سی ، لیکن پھر ہوآن سانگ توں متاثر ہوکے اسدا چیلا بنّ گیا ۔

## ایہ وی ویکھو
*بوستین جھیل 
*کاراشہر 
*یارکند دریا 
*تارم دریا
*تارم طاس
*یارقند کاؤنٹی 
*سنکیانگ 

## حوالے

گٹھ:سنکیانگ 
گٹھ:سنکیانگ دے دریا 
گٹھ: چین دے دریا 
گٹھ: وچکار ایشیا دے دریا 
گٹھ:ایشیا دے دریا
گٹھ:ایشیا دا آبی جغرافیہ
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
فقير قادر بخش بيدل

**فقیر قادر بخش بے دل** (1815–1873) () تخلص **بے دل** نال ودھیرے مشہور صوفی شاعر تے وڈے ودوان سی ۔ بے دل فقیر شمالی سندھ دے عام تے خاص وچ برابر پڑھیا تے سُݨیا جاݨ والا شاعر اے ۔ شمالی سندھ دے سرائیکی گائک اوہناں دے کلام نوں عام گاؤندے نیں ۔
اوہ سرائیکی، پنجابی، فارسی، اردو، عربی تے ہندی سمیت کئی بولیاں جاݨدے سی ۔ اوہناں نے سرائیکی، پنجابی، اردو، فارسی تے ہندی وچ وی شاعری لکھی اے ۔

## شاعری دا نمونا
;فقیر بے دل دی اک کافی
نت نہاریاں میں راہاں راہاں راہاں (رہاؤ)
پار دریاواں رانجھݨ سُݨدا عشق ساڈے دیاں آہاں
رہݨ اندھیری ندیا ڈونگھی، بڈیاں نوں ڈیوے بانہاں
درد ماہی دے دلڑی نیتی، وسر گیا سبھ واہاں
پار عرش لنگ پوندیاں بے دل، درد عشق دیاں دھاہاں

## حوالے

گٹھ:شاعر
گٹھ:صوفی شاعر
گٹھ:پنجابی شاعر
کاراشہر

کاراشہر (   Karasahr  , ایغور بولی  :  ) جاں یانچی ( Yanqi  , چینی :  焉耆  ) , جنوں سنسکرت وچّ اگّ جاں اگندیش کہندے سن ، ریشم رستہ اتے واقع اک پرانا  شہر ہے ۔ ایہہ وچکار ایشیا وچّ چین دے سنکیانگ صوبے دے بائنگولن منگول خودمختار پریفیکچر دے یانچی حوئی خودمختار کاؤنٹی وچّ وافع ہے ۔ کاراشہر کائیدو دریا دے کنڈے بسیا ہویا ہے ۔ 

## ناں ماخذ
سنسکرت وچّ اسنوں اگّ کیہا جاندا سی ۔ مقامی ترک بولیاں وچّ اسنوں ترجمہ  کرکے یانگی کر دتا گیا ، جو موجودہ ویلے وچّ یانچی بنّ گیا ۔ ہندستان جانیوالا چینی دھرمیاتری ہوآن سانگ اتھوں گزریا سی اتے اسنے اگّ شبد دا چینی لپی وچّ لپی انترن کرکے اسنوں او - کہ - نِ لکھیا ۔  اسدا موجودہ ایغور نام کاراشہر دا مطلبّ کالا شہر ہے ۔ 

## کاراشہر دے کجھ درش

File:Mosque yanqi xinjiang.jpg| یانچی مسجد 
File:Kaidu river yanqi xinjiang.jpg|کائیدو دریا
File:Yanqi riverwalk 2012 10 04.jpg|کائیدو دریا دے کنڈے ٹہلنے دا رستہ
File:Yanqi neighborhood 2012 10 04.jpg| کاراشہر دے اک محلے دے گھر 

 

## ایہ وی ویکھو
*بائنگولن منگول خودمختار پریفیکچر 
*ریشم رستہ 
* چین
* چین دے شہراں دی لسٹ
*سنکیانگ
*چڑھدا ترکستان
## حوالے

گٹھ:ترکستان
گٹھ:ترکستان دے شہر
گٹھ : ریشم رستہ 
گٹھ:شاہراہ ریشم
گٹھ : وچکار ایشیا دی تریخ 
گٹھ : وسطی ایشیا دی تریخ 
گٹھ : وچکار ایشیا دے شہر 
گٹھ:چین دے شہر
گٹھ:ایشیا دے شہر
گٹھ:شہر
گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ
گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے
گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گٹھ:چین دے آباد تھاں 
گٹھ : بائنگولن منگول پریفیکچر
گٹھ:سنکیانگگٹھ:سنکیانگ دے شہر
بائنغولن منگول خودمختار پریفیکچر

**بائنغولن منگول خودمختار پریفیکچر** ( ایغور بولی :  , انگریزی : Bayingolin Mongol Autonomous Prefecture  ) چین دے سنکیانگ صوبے  دا اک پربندھکی حصہ ہے ۔ رقبے دے حساب توں ایہہ چین دا سبھتوں وڈا اتے یورپ دے فرانس دیس توں وی وڈا ہے ۔ اسدا پربندھکی راجگڑھکورلا شہر ہے ۔ منگول بولی وچّ بائنگولن دا مطلبّ بختاور دریا ہندا ہے ۔

## ایہ وی ویکھو
*کاراشہر 

* چین
* چین دے شہراں دی لسٹ
*سنکیانگ
*چڑھدا ترکستان
## حوالے

گٹھ:ترکستان
 
گٹھ : چین دے پریفیکچر 
گٹھ : بائنگولن منگول پریفیکچر
گٹھ:سنکیانگگٹھ:سنکیانگ دے پریفیکچر
عبدالبسم اللہ

**عبدالبسم اللہ** (جنم - 5 نومبر 1949) ہندی ساہت دا سنسار-پرسدھ ناول کار ہے۔ اوہ اک وچنبدھّ سرجن ہار ہے اتے پچھلے لگبھگ تنّ دہاکیاں توں ساہت سرجن وچ سرگرم ہے۔ دیہاتی جیون اتے مسلم سماج دے ٹکراء، سنویدناواں، یاتناواں اتے انتر دوند اس دیاں رچناواں دا مکھ فوکس ہن۔ اپنی پہلی رچنا 'جھینیجھینی بینی چدریا' نوں ہندی گلپ دا اک میل پتھر منیا جاندا ہے۔ اس نے ناول دے نال ہی کہانی، کویتا، ناٹک ورگیاں رچناتمک ودھاواں دے علاوہ آلوچنا تے وی ہتھ ازمایا ہے۔ 

## جیون-چکر
اس دا جنم 5 جولائی 1949 نوں ضلع الہ آباد دے بالاپور پنڈ وچّ  ہویا سی۔
اس نے الہ آباد یونیورسٹی توں ہندی ساہت وچّ ایمئے اتے ڈی پھل دی ڈگری لئی۔ اس ویلے اوہ جامعہ ملیہ یونیورسٹی دے ہندی ڈیپارٹمنٹ وچّ پروفیسر ہے۔

## رچناواں
* ناول- 'جھینیجھینی بینی چدریا'، 'مکھڑا کیا دیکھیں'، 'ثمر شیش ہے'، 'جہرباد'، 'دنتکتھا'، 'اپوتر آکھیان' اتے 'راوی لکھتا ہے'
* کہانی مجموعے (چھ)-  ‘اتتھِ دیوو بھوَ’، ‘رف رف میل’، ‘کتنے کتنے سوال’، ‘رین بسیرا’، ‘ٹوٹا ہوا پنکھ’ اتے ‘جینیا کے پھول’
* شغری مجموعے (چار)-
* ناٹک (اک)- 'دو پینی کی جنت'
* آلوچنا- 'ومرس کے آیام'، 'الپورام'
اتے 'مدھکالین ہندی کاوَ وچ سانسکرتک سمنویا' 

## پرسکار/سنمان
* 1987 وچ سوویت لینڈ نہرو پرسکار
* مدھ  پردیش ساہت پریشد دا سمپورن بھارتیہ دیوَ  انعام
*  اتر پردیش ہندی سنستھان اتے ہندی اکادمی ، دلی دے سنماناں نال وی سمادرت

## حوالے

گٹھ:ہندی ناول کار
گٹھ:ہندی ساہت
گٹھ:ہندی لکھاری
گٹھ:لکھاری
کاشغر پریفیکچر

**کاشغر پریفیکچر**  (   ایغور بولی :  , کاشکار ولائتی ؛ چینی بولی : 喀什地区 , کاشی دیچو ؛ انگریزی : Kashgar Prefecture , کاشغر پریفیکچر  ) ( لاطینی: Kashgar Prefecture) چین دا اک پریفیکچر جو سنکیانگ صوبے وچ واقع ہے۔

ایہ چین دے سنکیانگ صوبے دا اک پربندھکی حصہ ہے ۔  اسدا کجھ علاقہ کشمیر دے اکسائی چن علاقے دا حصہ ہے ، جو 1950 دے دہاکے توں چین دے قبضے وچّ ہے لیکن جنوں بھارت اپنا حصہ سمجھدا ہے ۔  کاشغر پریفیکچر دا کل رقبہ 1،12،057 مربع کلومیٹر ہے ( یعنی بھارت دے بہار صوبے توں ذرا وڈا) । سنّ 2010 دی جنگننا وچّ اس پریفیکچر دی آبادی 39،79،362   سی ۔ کاشگر پریفیکچر دا راجگڑھ کاشغر شہر ہے 
## تفصیلاں
کاشغر پریفیکچر دا رقبہ 112,057 مربع کیلومیٹر ہے، تے اس دی مجموعی آبادی 3,979,362 افراد اتے  مشتمل ہے۔

[thumb|240px| کاشغر پریفیکچر دے ضلعے : ( 1 ) [کاشغر شہر ( 2 ) شوپھُو ( 3 ) شولے ( 4 ) یینگسار ( 5 ) پوسکام ( 6 ) یارکند ( 7 ) کارگلک ( 8 ) ماکت ( 9 ) یوپورگا ( 10 ) پیجوات ( 11 ) مارالبیخی ( 12 ) تاشکورغان ]]

## لوک
سنّ 2010 دی جنگننا وچّ کاشفر پریفیکچر دے وکھرا نسلی گروہاں  دی آبادی اتے فیصدی حصہ اس پرکار سی : 

## ایہ وی ویکھو
*کاشغر شہر 
*اکسائی چن
* چین
* چین دے شہراں دی لسٹ
*سنکیانگ
*چڑھدا ترکستان
## حوالے

گٹھ:ترکستان
گٹھ:چین دے پریفیکچر
گٹھ:بائنگولن منگول پریفیکچر
گٹھ:سنکیانگ
گٹھ:سنکیانگ دے پریفیکچر
آقسو پریفیکچر

**آقسو پریفیکچر** ( لاطینی: Aksu Prefecture) چین دا اک پریفیکچر جو سنکیانگ وچ واقع ہے۔

[thumb|240px| آکسو پریفیکچردے ضلعے : ( 1 ) [ آقسو شہر ( 2 ) وینسو ( 3 ) گلی ( 4 ) شایار ( 5 ) توکسو ( 6 ) بائیچینگ ( 7 ) اچترپان ( 8 ) آوات ( 9 ) کالپن ]] 
**آقسو پریفیکچر**(   ایغور بولی :  , آکسو ولائتی ؛ چینی بولی : 阿克苏地区 , آکیسو دیچو  ؛ انگریزی : Aksu Prefecture , آکسو پریفیکچر  ) ( لاطینی: Aksu Prefecture) ایہ چین دے سنکیانگ صوبے دا اک پربندھکی حصہ ہے ۔ ۔ اس پریفیکچر دا کل رقبہ 1،32،500 مربع کلومیٹر ہے ۔ سنّ 2003 دی جنگننا وچّ اس پریفیکچر دی آبادی 21.9 لکھ   سی ۔ آکسو پریفیکچر دا راجگڑھ آقسو شہر ہے ۔ 

## تفصیلاں
آقسو پریفیکچر دا رقبہ 128,099 مربع کیلومیٹر ہے، تے اس دی مجموعی آبادی 2,370,887 لوکاں اُپر مشتمل ہے تے 1,519 میٹر سطح سمندر توں بلندی اتے واقع ہے۔

## نان دا مطلب
آقسو (  ) شبد دا مطلبّ سفید پانی ہے ۔  مقامی ایغور بولی اتے اس نال ملدیاں ترک بولیاں وچّ وچّ اک (  ) دا مطلبّ سفید ہندا ہے  اتے سو ( ) دا مطلبّ پانی ہندا ہے ۔ 

## جغرافیہ]]
آکسو پریفیکچر تارم طاس دے اتلے لہندے حصے وچّ تیاں شان پربتاں دیاں دکھن ڈھلاناں اتے واقع ہے ۔ اس پریفیکچر دا دکھن حصہ تکلامکان ریگستان وچّ آؤندا ہے اتے اتھے کھیتی باڑی اوہناں علافےآں وچّ ممکن  ہے جتھوں تارم دریا اتے اس وچّ ملن والا آقسو دریا اتے مجات دریا ملدے ہن ۔ 

## لوک
2003 وچّ آکسو پریفیکچر وچّ رہن والے 21.9 لکھ لوکاں وچوں 71.93٪ ایغور نسل دے ، 26.62 ٪ ہان چینی نسل دے اتے باقی ہور نسلاں دے سن ۔
## ایہ وی ویکھو
*کاشغر شہر 

* چین
* چین دے شہراں دی لسٹ
*سنکیانگ
*چڑھدا ترکستان
## حوالے

گٹھ:ترکستان
 
گٹھ : چین دے پریفیکچر 
گٹھ : بائنگولن منگول پریفیکچر
گٹھ:سنکیانگگٹھ:سنکیانگ دے پریفیکچر
خوتان پریفیکچر

**خوتان پریفیکچر** ( لاطینی: Hotan Prefecture) چین دا اک پریفیکچر جو سنکیانگ وچ واقع ہے۔

 
[thumb|240px|خوتان پریفیکچر دے ضلعے : ( 1 ) [ خوتان|خوتان شہر ( 2 ) خوتان ضلع ( 3 ) کاراکاش ضلع ( 4 ) گوما ( پشان ) ضلع ( 5 ) لوپ ضلع ( 6 ) چرا ضلع ( 7 ) کیریا ضلع ( 8 ) نئے ( منفینگ ) ضلع ]]
 

**خوتان پریفیکچر**  (   ایغور بولی :  , خوتین ولائتی ؛ چینی بولی :和田 , ہیتییان دیچو ؛ انگریزی :    Hotan Prefecture  , ہوٹان پریفیکچر  ) ( لاطینی: Hotan Prefecture)چین دے شنجیانگ صوبے(سنکیانگ دا اک پربندھکی حصہ ہے ۔  خوتان پریفیکچر دا کل رقبہ 2،47،800 لکھ مربع کلومیٹر ہے ( یعنی بھارت دے اتر پردیش دوبے توں ذرا زیادہ )   سنّ 2003 دی جنگننا وچّ اس پریفیکچر دی آبادی 18.5 لکھ گنی گئی سی ( یعنی اندور شہر کیتی آبادی توں ذرا گھٹّ )۔ خوتان پریفیکچر دا راجگڑھ خوتان شہر ہے ۔ اس پریفیکچر دا کجھ علاقہ کشمیر دے اکسائی چن عناقے دا حصہ ہے ، جو 1950 دے دہاکے توں چین دے قبضے وچّ ہے   ۔ 

## ایہ وی ویکھو
*خوتان شہر 
*اکسائی چن
* چین
* چین دے شہراں دی لسٹ
*سنکیانگ
*چڑھدا ترکستان
## حوالے

گٹھ:ترکستان
 
گٹھ : چین دے پریفیکچر 
گٹھ : خوتان  پریفیکچر
گٹھ:سنکیانگگٹھ:سنکیانگ دے پریفیکچر
گُوما کاؤنٹی

**‎ گُوما کاؤنٹی جاں ضلع**  (   ایغور بولی :   ؛ چینی بولی :皮山县 ,  ؛ انگریزی :    Guma County    ) ( لاطینی: Guma County)چین دے شنجیانگ صوبے(سنکیانگ دا اک پربندھکی حصہ ہے ۔ ایہ شنجیانگ صوبے(سنکیانگ دے خوتان پریفیکچر دا اک ضلع جان کاؤنٹی ہے ۔ ایہہ اک ریگستانی علاقہ ہے جس وچّ 53 نخلستانی ( اوئیسس ) علاقے گنے گئے ہن ۔
## ایہ وی ویکھو
*خوتان 
*کاشغر پریفیکچر
* چین
* خوتان پریفیکچر
*سنکیانگ
*چڑھدا ترکستان
## حوالے

گٹھ:ترکستان
 
گٹھ : چین دے ضلعے 
گٹھ : خوتان  پریفیکچر
گٹھ:سنکیانگگٹھ:سنکیانگ دے ضلعے
گٹھ:سنکیانگ دیاں کاؤنٹیاںگٹھ:چین دیاں کاؤنٹیاں
داتناں ویچن والا

داتݨاں ویچݨ والا دند صاف کرن لئی نمّ تے ککر دے درختاں دیاں داتناں ویچن والے نوں کیہا جاندا اے ۔ ہن ایہ پیشا دن بدن الوپ ہو رہیا اے ۔ 

کچھ عرصا پہلاں پنڈاں تے شہراں وچ لوک سویرے ٹوتھ برش دی بجائے داتݨ کرن نوں ترجیح دیندے سن پر ہُݨ سمیں دی تبدیلی نال داتݨ دی ورتوں گھٹ گئی اے ۔ بھانویں پنڈاں وچ تاں اجے وی کچھ لوک داتݨ دی ورتوں کردے نیں پر ایہ رجحان پراݨی پیڑھی تک ای سیمت اے ۔ شہراں وچّ ایہ رجحان تقریبن ختم ہو چکیا اے ۔ پنڈاں دے لوک آپ داتݨاں توڑ کے کردے سی ۔ ہُݨ شہراں وچ قریب ہر شہر دے مکھ چوکاں وچ شام ویلے داتناں ویچن والے داتݨاں ویچدے نیں ۔ 

## حوالے

گٹھ:کامے
گٹھ:پیشے
بوستین جھیل

**بوستین جھیل** ( چینی :  博斯騰湖 , بوستینگ ہو ،  Bosten Lake ) جاں باگراش جھیل ( ایغور :  , باگراش کولی ، Baghrash Lake  ) وچکار ایشیا وچّ چین سنکیانگ صوبے دے بائنگولن منگول خودمختار پریفیکچر وچّ واقع مٹھے پانی دی  اک جھیل ہے ۔ ایہہ تارم طاس دے اتلی چڑھدی نوک اتے واقع  ہے اتے شنجیانگ صوبے  دی سبھتوں وڈی جھیل ہے ۔  بوستین جھیل کاراشہر ( یانچی ) توں 20 کلومیٹر چڑھدے وچّ اتے بائنگولن پریفیکچر  دے  پربندھکی راجگڑھ کورلا توں 57 کلومیٹر چڑھدے وچّ واقع ہے ۔ کائیدو دریا اس جھیل وچّ پانی لیاؤندا ہے اتے جھیل وچّ پہنچن والا 83٪ پانی اس اک دریا  توں آؤندا ہے ۔ جھیل وچّ بوہت  مقدار وچی مچھلیاں نیں اتے کجھ مقامی لوک  انھاننوں تجارتی  روپ توں پھڑدے ہن ۔

## کجھ مورتاں

File:Bostenlake 20121004 04.jpg|جھیل دے نال ڈھکی ہوئی پیدل ٹہلنے کیتی جگہ 
File:Bostenlake 20121004 01.jpg|جھیل - کنڈے بنا اک پھلواڑی 
File:Bostenlake 20121004 02.jpg| تٹ توں جھیل دا نظارہ
File:Bostenlake 20121004 03.jpg|کنڈے اتے اگی گھاہ اتے جھاڑ


## ایہ وی ویکھو
*کائیدو دریا 
*کاراشہر 
*یارکند دریا 
*تارم دریا
*تارم طاس
*یارقند کاؤنٹی 
*سنکیانگ 
*بائنگولن منگول خودمختار پریفیکچر
## حوالے

گٹھ:سنکیانگ 
گٹھ:سنکیانگ دیاں جھیلاں 
گٹھ: چین دیاں جھیلاں 
گٹھ: وچکار ایشیا دیاں جھیلاں 
گٹھ:ایشیا دیاں جھیلاں
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گٹھ:بائنگولن منگول خودمختار پریفیکچر
گٹھ:جھیلاں
قاغیلیق کاؤنٹی

[thumb|240px|[ چین دے سنکیانگ دے کاشغر پریفیکچر ( پیلا رنگ ) دے اندر واقع قاغیلیق ضلع ( گلابی رنگ ) ]] 

**‎ قاغیلیق کاؤنٹی جاں ضلع** (قارغیلیق ضلع) (   ایغور بولی :  , ؛ چینی بولی : 叶城县 ,  ؛ انگریزی :    Kargilik  County    ) ( لاطینی: Kargilik  County)چین دے شنجیانگ صوبے(سنکیانگ دا اک پربندھکی حصہ ہے ۔ ایہ شنجیانگ صوبے(سنکیانگ دے کاشغر پریفیکچر دا اک ضلع جاں کاؤنٹی ہے ۔اسدا رقبہ 28،600 مربع کلومیٹر  ہے اتے سنّ 2002 دی جنگننا وچّ اسدی آبادی 3،70،000 گنی گئی سی ۔ تبت شنجیانگ شاہراہ ( چین قومی شاہراہ 219 ) اتھے توں شروع ہوکے تبت دے ولّ جاندی ہے ۔
## ایہ وی ویکھو
*خوتان 
*کاشغر پریفیکچر
* اکسائی چن
* تبت شنجیانگ شاہراہ
*سنکیانگ
*چڑھدا ترکستان
## حوالے

گٹھ:ترکستان
 
گٹھ : چین دے ضلعے 
گٹھ : خوتان  پریفیکچر
گٹھ:سنکیانگگٹھ:سنکیانگ دے ضلعے
گٹھ:سنکیانگ دیاں کاؤنٹیاںگٹھ:چین دیاں کاؤنٹیاں
قاراقاش دریا

[thumb|230px|[تبت شنجیانگ شاہراہ توں لہندے  کُنلُن پربتاں وچّ کاراکاش دریا دا نظارہ ]] 
**قاراقاش دریا** بھارت دے مل مارے کشمیر  دے اکسائی چن(ہن چین کول) علاقے دے قراقرم پربتاں وچّ سندے علاقے توں پیدا ہوکے چین دے شنجیانگ صوبے دے کونلون پہاڑی علاقے توں گزرکے تکلامکان ریگستان وچّ جان والے اک دریا دا نام ہے ۔ موجودہ ویلے وچّ اکسائی چن اتے چین دا قبضہ ہے اسلئی اوہ اس پورے دریا نوں اپنا ہی مندا ہے ۔ اس دریا وچّ ہرے اتے سفید رنگ دے  ** جیڈ**   دے ملوان پتھر ملدے ہن ، جس توں اسدا نام وی پیا ہے ۔ کجھ دوری اتے اسدے نال - نال اک یورنگکاش نام دا ہور دریا وی چلدا ہے ۔ ایہہ دونے دریا مشہور خوتان نگر لئی مکھ پانی دا سروت ہے ۔
## ہور بولیاں وچ
ایغور بولی وچّ کاراکاش دریا نوں قاراقاش داریاسی (   ) لکھیا جاندا ہے ۔ دھیان دیو کہ پرانی جاں دیہاتی ہندی دا کارا شبد ( جو ہن صرف کارے ، کارے نین ورگے جملےآں وچّ گیتاں تے وچّ ملدا ہے ) اتے ایغور ورگیاں ترک بولیاں دا قارا شبد اک ہی ہے اتے ایہناں دا مطلبّ کالا رنگ ہے ۔ قاش شبد * جیڈ*(نیلم) دے ملوان پتھر لئی استعمال ہندا ہے ۔ 
چینی بولی وچّ اس دریا نوں ہیئیو ہے ( 黑玉河 ) کیہا جاندا ہے ، جسدا مطلبّ وی کالا نیلم ہے ۔ 
انگریزی وچّ اس دریا دا نام Karakash جاں Karakax لکھیا جاندا ہے لیکن دوناں روپاں دا اچارن کاراکاش ہی ہے ۔ اسنوں کدے - کدے بلیک جیڈ رور ( Black Jade River ) وی کیہا جاندا ہے ۔ 

## وپار رستہ
پرانے زمانے  وچّ کاراکاش دریا دی  وادی نوں شنجیانگ دے یارقند شہر اتے بھارتی مل مارے کشمیر دے لداخ علاقے دے لیہ شہر   وچّ دے اتلی دکھن سمت وچّ چلن والے وپار لئی استعمال کیتا جاندا سی ۔ 

## ایہ وی ویکھو
*یورنگکاش دریا 
*ہندوتاش درہ 
*اکسائی چن 
*کونلون پہاڑ 
*شنجیانگ 
*تارم دریا
*تارم طاس
*یارقند کاؤنٹی 
*سنکیانگ 
*تکلامکان

## حوالے

گٹھ:سنکیانگ 
گٹھ:سنکیانگ دے دریا 
گٹھ:چین دے دریا
گٹھ:ایشیا دے دریا 
گٹھ: وچکار ایشیا دے دریا 
گٹھ:اکسائی چن
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
چین قومی شاہراہ 219

[thumb|240px|[ تبت دے رتوگ ضلعے وچّ تبت - شنجیانگ شاہراہ اتے لگا اک بورڈ]] 
[thumb|240px| شاہراہ 219 [ اکسائی چن ( گلابی رنگ والا علاقہ ) توں نکلدی ہوئی شنجیانگ اتے تبت نوں جوڑدی ہے ]] 

**چین قومی ہائیوے 219**,  جسنوں تبت شنجیانگ شاہراہ وی کیہا جاندا ہے، چین دی بنائی ک شاہراہ ہے جو بھارت دی سرحد دے نزدیک شنجیانگ صوبے (سنکیانگ) دے کارگلک شہر(قاغیلیق) توں لے کے تبت  دے شگاتسے پریفیکچر دے لہاسا شہر تکّ جاندی ہے۔ اسدی کل لمبائی 2,086 کلومیٹر ہے۔  اسدی اساری سنّ 1951 وچّ شروع کیتی گئی سی اتے ایہہ سڑک 1957 تکّ پوری ہو گئی۔۔ ایہہ شاہراہ  بھارت توں کھوہے چینی علاقے اکسائی چن علاقے توں نکلدی ہے۔ اس اتے چین نے 1950 دے دہاکے وچّ قبضہ کر لیا سی اتے جسنوں لے کے 1962 دی بھارت-چین لڑائی وی ہوئی۔ 

## تریخ
1954 وچّ چین نے تبت اتے قبضہ کیتا۔ اس دوران چین دے خلاف اتھے بغاوت بھڑکدے رہندے سن، جس وجہ نال چینی سرکار نے لہندے تبت ولّ پہنچن لئی اک نویں رستہ نوں تیزی نال پورا کرن دی ٹھانی۔ بھارت اس علاقے وچّ فوجی گشتاں نہیں لگاؤندا سی کیونکہ اس سمیں "ہندی-چینیی بھرا-بھرا" دی سیاست زوراں اتے سی۔ 1957 وچّ جدوں سڑک تیار ہو گئی تاں اس گلّ دا اعلان اک سرکاری چینی اخبار وچّ کیتا گیا۔ چین وچّ بھارت دے سفیر نے اسنوں ویکھکے ستمبر 1957 وچّ دلی وچّ بھارت سرکار نوں آگاہ کیتا۔ اس سمیں لداخ وچّ بھیانک سردی سی اس لئی جولائی 1958 وچّ بھارت سرکار نے دو دستے سڑک دا معائنہ کرن بھیجے۔ پہلا دستہ سڑک دے دکھن حصے نوں ویکھکے اکتوبر 1958 وچّ واپس آ گیا اتے سرکار نوں خبر دتی۔ دوجا دستہ سڑک دے شمالی حصے دا معائنہ کرن گیا پر نہیں پرتیا۔

## ٹیکا
تبت-شنجیانگ شاہراہ دنیا دی سبھ توں اچی پکی سڑکاں وچوں ہے اتے ایہہ ہندوآں لئی مقدے کیلاش پہاڑ اتے مانسروور جھیل دے مذہبی  تھانواں  دے کول توں گزردی ہے۔ سیلانیاں لئی تبت دے رتوگ ضلعے دے نظارے دنیا وچّ  بہت ودھیا منے جاندے ہن۔ اکسائی چن دے کونے اتے چینی فوج نے دومر ناں دی اک خیمےآں اتے چونے دے مکاناں دی بستی بنائی ہوئی ہے جو بہت ہی بھیہڑ علاقہ ہے۔ مزار دے شہر دے کول بہت سارے پریٹن قراقرم پربتاں اتے کے2 پہاڑ دے ولّ نکل جاندے ہن۔ اتھے ایہہ پانگونگ تسو جھیل دے کول دی وی نکلدی ہے جسدا کجھ حھہ بھارتی مقبوضہ کشمیر دے لداخ ضلعے وچّ آؤندا ہے۔ شنجیانگ صوبے وچّ داخل ہون توں پہلاں تبت دا انتم پڑاؤ تسیرنگ پربھاوشالی ناں دا اک قصبہ ہے جو اک 5,050 میٹر اچے اک پہاڑی درے وچّ ہے۔

اتھے تبتی خانہ بدوش اپنے یاکاں اتے دو کوہاناں والے باختری اونٹھاں نوں ہانکدے ہوئے نظر آؤندے ہن ۔ اتھے سڑک  لہندے کُنلُن پربتاں وچّ چڑھ چکی ہندی ہے ، جو شنجیانگ اتے تبت دی سرحد اتے اک دیوار دی طرحاں کھڑے ہن ۔ اینہاں پہاڑاں توں اتردے ہوئے ایہہ شاہراہ  ہور وی 3،000 توں 4،000 میٹر اچے درےآں توں گزردا ہے ۔ آخری درے توں ہیٹھاں بہت دور تکلامکان ریگستان دے زبردست نظارے نظر آؤندے ہن اتے سڑک ہولی - ہولی کاراکاش دریا دی وادی وچّ اتر جاندی ہے ۔

## ایہ وی ویکھو
*اکسائی چن 
*کونلون پہاڑ 
*تبت 
*شنجیانگ(سنکیانگ)
*چنگہائی تبت ریلوے 
## حوالے

گٹھ:چین دے قومی ہائیوے

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گٹھ:چین وچ آواجائیگٹھ: تبت
یورُونگقاش دریا

**یورُونگقاش دریا** چین دے شنجیانگ صوبے دے  کُنلُن پہاڑی علاقے توں پیدا ہون والا اک دریا دا نام ہے ۔ ایہہ 200 کلومیٹر  تکّ چڑھدے ولّ وگدا ہے اتے پھر 200 کلومیٹر شمال طرف ، جسدے بعد ایہہ مشہور خوتان نگر توں شمال وچّ نکلدا ہے ۔ اسدے بعد ایہہ تکلامکان ریگستان وچّ قاراقاش دریا دے نال ملکے پھر ریگستانی ریتاں وچّ سکّ جاندا ہے ، حالانکہ کسے - کسے موسم وچّ اسنھوں پار کرکے اسدا کجھ پانی تارم دریا وچّ جاکے شامل ہو جاندا ہے ۔ اسدے پورے جلسمبھر(نکاسی طاس) دا رقبہ لگبھگّ 14،575 مربع کلومیٹر  ہے ۔ یورنگکاش اتے قاراقاش دریا خوتان شہر لئی مکھ پانی دا سروت ہاس دریا دی ریت وچّ کدے - کدے سفید نیلم ( جیڈ ) ملدا ہے ، جس توں اس دریا دا نام پیا ہے ۔ 

## ہور بولیاں وچ
*ایغور بولی وچّ یورنگکاش ندی نوں یورُونگقاش داریاسی()لکھیا جاندا ہے ۔ ایغور بولی وچّ یورُونگ دا مطلبّ سفید اتے قاش دا مطلبّ نیلم ( جیڈ ) دے ملوان پتھر ہندا ہے ۔ چینی بولی وچّ اس ندی نوں بائیو ہے ( 白玉河 ) کیہا جاندا ہے ، جسدا مطلبّ وی سفید نیلم ہے ۔ انگریزی وچّ اس دریا دا نام yorungkash جاں yorungkax لکھیا جاندا ہے لیکن دوناں روپاں دا اچارن یورنگکاش ہی ہے ۔ اسنوں کدے - کدے وہائیٹ جیڈ رور ( white jade river ) وی کیہا جاندا ہے ۔ 
## ایہ وی ویکھو
*قاراقاش دریا 
*ہندوتاش درہ 
*اکسائی چن 
*کونلون پہاڑ 
*شنجیانگ 
*تارم دریا
*تارم طاس
*یارقند کاؤنٹی 
*سنکیانگ 
*تکلامکان

## حوالے

گٹھ:سنکیانگ 
گٹھ:سنکیانگ دے دریا 
گٹھ:چین دے دریا
گٹھ:ایشیا دے دریا 
گٹھ: وچکار ایشیا دے دریا 
گٹھ:اکسائی چن
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
ہندوتاش درہ

thumb|230px|خلاء توں لئی گئی اس تصویر وچّ کنگشیوار​ بستی نوں پوشا بستی نال جوڑتا ہویا ہندوتاش درہ وکھایا گیا ہے
thumb|230px| سنّ 1873 دے اس نقشے وچّ ہندوتاگ درہ وکھایا گیا ہے
**ہندوتاش درہ** ( انگریزی: Hindutash Pass   ) جاں ہندوتاگ​(ہندو تاغ ) درہ وچکار ایشیا وچّ چین دے  صوبے شنجیانگ (سنکیانگ) وچّ واقعکُنلُن پربتاں دا اک تریخی پہاڑی درہ ہے ۔ ایہہ قاراقاش دریا دی وادی وچّ واقع کنگشیوار​ ناں دی اک اجڑی ہوئی بستی نوں یورنگکاش دریا دی وادی  وچّ واقع پوشا ناں دے  شہر نال جوڑتا ہے اتے اگے چلکے ایہی سڑک تریخی شہرخوتان تکّ جاندی ہے ۔

## نام دا مطلبّ
شنجیانگ دی مقامی ایغور بولی وچّ ہندو تاش دا مطلبّ ہندستانی پہاڑ جاں ہندستانی پتھر ہندا ہے ۔ ایہہ درہ   خوتان راج نوں لداخ دے زریعے ہندستان نال جوڑتا سی ، جس توں اسدا نام پیا ہے ۔ 

## ٹیکا
ہندوتاش درہ چڑھدے کونلون پہاڑی سلسلے وچّ واقع ہے جتھے دو ہور اہم درے وی موجود ہن - سنجو درہ اتے الچی درہ ۔ سنجو درا شاہیدلا کھیمے دے کول ہے اتے ہندوتاش درے توں اتلے لہندے وچّ ہے جدوں کہ الچی درا ہندوتاش توں دکھن - چڑھدے وچّ ہے ۔ ایہہ پورا علاقہ کشمیر دے چین دے کول اکسائی چن علاقے توں شمال اتے شمال مشرق وچّ پیندا ہے ، جو موجودہ ویلے وچّ چین دے قبضے وچّ ہے ۔ 1857 وچّ جرمن کھوجیاتری رابرٹ شلاگنٹویٹ (   Robert Schlagintweit   ) نے سمگال ناں دے اک کھیمے توں چلکے ایہہ درا پار کیتا سی اتے اسدا بیورا دندے ہوئے کیہا سی کہ ایہہ لگبھگّ 17،379 فٹّ ( 5،450 میٹر ) کہ اچائی اتے ہے اتے اسدے شکار اتے تکھی ڈھلان اتے اک  گلیشئ) واقع ہے جس وچّ کئی برفیلی کھائیاں ہن ۔ 

## ایہ وی ویکھو
*قاراقاش دریا 
*یورُونگقاش دریا 
*سمگال 
*اکسائی چن 
*شنجیانگ
*قونگُور تاغ

## حوالے


گٹھ: سنکیانگ 
گٹھ: درے 
گٹھ: کونلون پہاڑ 
گٹھ: چین دے پہاڑی درے 
گٹھ:چین دا جغرافیہ
گٹھ:اکسائی چن
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
رابرٹ شلاگنٹویٹ

**رابرٹ شلاگنٹیٹ​ ** ( Robert Schlagintweit , جنم : 24 اکتوبر 1833 ، موت: 6 جون 1885 ) اک جرمن کھوجیاتری سی جنھے 19ویں صدی وچّ برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی لئی وچکار ایشیا وچّ کئی سفر کیتے اتے اپنے امریکہ دے دورےآں دے بارے وچّ وی لکھیا ۔

## جیونی
رابرٹ شلاگنٹویٹ جرمنی دے میونخ شہر دے شلاگنٹویٹ پروار دے پنج بھراواں وچوں چوتھا بھرا سی ۔ اسنے چھوٹی عمر وچّ ہی اپنے دو وڈے بھراواں - ہرمن ( Hermann) اتے ایڈولف ( Adolf > ) دے نال الپس پہاڑاں دا بھرمنو کرنا اتے اس اتے لکھنا شروع کر دتا ۔ اس تناں نے ملکے 1854 وچّ اپنی چھانبین دا بیورا ایلپس دے بھوتک بھوگول اتے بھووگیان اتے نویں پڑھائی (  Neue Untersuchungen über die physikalische Geographie und Geologie der Alpen  ) ناں دے کریا وچّ شائع کیتا ۔

1854 وچّ الیگزینڈر وان ہمبولٹ دی سفارش اتے ایسٹ انڈیا کمپنی نے ہرمن ، ایڈولف اتے رابرٹ نوں برصغیر وچّ اپنے قبضے والے علاقےآں اتے وگیانک انو سندھان کرن لئی نوکری اتے رکھ لیا اتے خاص طور 'تے دھرتی دے مقناطیسی علاقے اتے چھانبین کرن دا ذمہ دتا ۔ انھاننے اگلے تنّ سالاں وچّ دکھن ہندستان دے دکھن پٹھار اتے پھر ہمالہ , قراقرم اتے کُنلُن پربتاں دا دورہ کیتا ۔ ہرمن اتے رابرٹ کونلون پہاڑی سلسلہ پار کرن والے پہلے یورپی لوک سن ۔

اسدے بعد رابرٹ یورپ واپس چلیا گیا اتے 1863 وچّ جرمنی دی گیسن یونیورسٹی ( Gießen University ) وچّ جغرافیہ دا پروفیسر بنّ گیا ۔ 1867 توں 1870 تکّ اسنے امریکہ دے کئی دورے کیتے ۔ پہلاں اسنے بوسٹن دے لاویل انسٹیٹیوٹ ( Lowell Institute ) وچّ پہاڑ متعلق ایشیا دے  پہاڑاں اتے جغرافیہ اتے 12 لیکچر دتے اتے پھر پورے دیس دا بھرمنو کیتا ، جس وچّ بحر الکاہل دے ساحلی علاقآں دا دورہ وی سملت سی ۔ بعد وچّ اسنے جرمن بولی وچّ امریکہ اتے کئی کتاباں لکھی جنہاں وچّ امریکہ دے پیسیفک ریلوے ، کیلفورنیا ، مورمون اتے لہندے امریکہ دی پریری شامل ہن ۔

## ایہ وی ویکھو
* سمگال
* ہندوتاش درہ

## حوالے


گٹھ:جرمنی
گٹھ:جغرافیہ دان
گٹھ:جرمن شخصیتاں
گٹھ:جرمن لوک
کونلون دیوی

[thumb|230px| کونلون دیوی پہاڑ [ کونلون پہاڑ | کنلن شان سلسلے دے لہندے حصے وچّ واقع ہے ]] 
**کُنلُن دیوی** ( انگریزی : Kunlun Goddess , کنلن گاڈس ) , جنوں چینی بولی وچّ لیوشی شان وی کیہا جاندا ہے وچکار ایشیا دے کونلون پہاڑی سلسلے دا سبھ توں اچا پہاڑ ہے ۔ ایہہ چین دے صوبے تبت اتے شنجیانگ  دی سرحد  اتے اتے ہے ۔ کونلون دیوی دی اچائی 7،167 میٹر ( 23،514 فٹّ ) ہے ۔  ایہہ کشمیر] دے چین کول حصے اکسائی چن  دے بہت کول واقع ہے ، حالانکہ اس ویلے وچّ اکسائی چن علاقہ چین دے قبضے وچّ ہے ۔ 

## ایہ وی ویکھو
*کونلون پہاڑ 
*شنجیانگ 
*تبت 
*اکسائی چن

## حوالے


گٹھ: وچکار ایشیا دے پہاڑ 
گٹھ: پہاڑ 
گٹھ: کونلون پہاڑ 
گٹھ: چین دے پہاڑ 
گٹھ: ست ہزاری
مُزتاغ آتا

[thumb|230px| [شاہراہ قراقرم توں مُزتاغ آتا دا نظارہ]]
thumb|230px|اس نقشے وچّ مُزتاغ آتا سنکیانگ 43 ہے ( کھبے پاسے ، اتے دی طرف​ )
**مُزتاغ آتا** (ایغور بولی: , انگریزی: Muztagh Ata) تبتی اچی تھاں(سطح مرتفع تبت) دی شمالی نوک دیاں پہاڑیاں دا دوجا سبھتوں اچا پہاڑ ہے ۔ اسدی اچائی 7،546 میٹر ہے اتے ایغور بولی وچّ اسدے نام مُز ( برف ) , تاغ ( پہاڑ ) اتے آتا ( باپ) جوڑ کے بنا ہے ، یعنی اسدا پورا مطلبّ باپ برف - پہاڑ ہے ۔ مُزتاغ آتا نوں کدے - کدے کونلون شان پہاڑ - سلسلے دا حصہ منیا جاندا ہے حالانکہ جغرافیائی نظر توں ایہہ پامیر پربتاں دے زیادہ نیڑے ہے ۔ اپنی لہندے پاسے دی  آسان ڈھلان اتے شنجیانگ دے خشک ماحول دی وجہ نال ایہہ دنیا دے 7،000 میٹر توں اچے پہاڑاں وچّ چڑھنے وچّ سبھتوں آسان والےآں وچوں اک منیا جاندا ہے ۔ ایہہ کونگور تاغ توں ذرا دکھن وچّ ہے ، جو کونلون شان دا سبھتوں اچا پہاڑ ہے ۔  کیونکہ کدے - کدے ایہہ بحث دا موضوع بندا  ہے کہ کونگور تاغ اتے مُزتاغ آتا کونلون سلسلے وچّ گنے جانے چاہیدے ہے کہ نہیں اسلئی اکثر 7،167 میٹر اچا کونلون دیوی پہاڑ نوں ہی کونلون شان دا سبھتوں اچا پہاڑ کیہا جاندا ہے ۔ 

## ایہ وی ویکھو
* قونگُور تاغ
* کونلون پہاڑ
* پامیر
* سنکیانگ

## حوالے

گٹھ: وچکار ایشیا دے پہاڑ 
گٹھ: پہاڑ 
گٹھ: کونلون پہاڑ 
گٹھ: سنکیانگ 
گٹھ: ست ہزاری 
 گٹھ:چین دے پہاڑ
قونگُور تاغ

thumb|230px|قونگُور تاغ دا نظارہ
**قونگُور تاغ** (ایغور بولی: , منگولی بولی: Хонгор Таг, انگریزی: Kongur Tagh)  کونلون شان پہاڑی سلسلے دا سبھتوں اچا پہاڑ ہے ۔ انج تاں ایہہ 7،649 میٹر ( 25،095 فٹّ ) اچا پہاڑ اپنے سمیپی مُزتاغ آتا پہاڑ ( جو کنلن شان دا دوجا سبھتوں اچا پہاڑ ہے ) دے بہت کول ہے ، لیکن زیادہ درگم تھاں وچّ ہون توں گھٹّ جانیا جاندا ہے ۔ موجودہ ویلے وچّ شاہراہ قراقرم دے بنّ جان نال ہن قونگور تاغ تکّ پہنچنا آسان ہو گیا ہے ۔ ایہہ چین دے شنجیانگ صوبے دا سبھتوں اچا پہاڑ وی ہے ۔ پامیر پربتاں دے نزدیک ہون نال قونگور تاغ نوں کدے - کدے اس پہاڑی سلسلے دا حصہ وی منیا جاندا ہے ۔  کیونکہ کدے - کدے ایہہ بحث دا موضوع ہندا ہے کہ قونگور تاغ اتے مُزتاغ آتا کنلن پہاڑی سلسلے وچّ گنے جانا چاہیدا ہے کہ نہیں اسلئی اکثر 7،167 میٹر اچا کونلون دیوی پہاڑ نوں ہی کونلون شان دا سبھتوں اچا پہاڑ کیہا جاندا ہے ۔ 

## نام دا مطلب
ایغور بولی ورگی ترک بولیاں وچّ تاغ دا مطلبّ پہاڑ ہندا ہے ۔

## ایہ وی ویکھو
*مُزتاغ آتا
*کُنلُن شان 
*شنجیانگ(سنکیانگ) 

## حوالے

گٹھ: وچکار ایشیا دے پہاڑ 
گٹھ: پہاڑ 
گٹھ: کونلون پہاڑ 
گٹھ: سنکیانگ 
گٹھ: ست ہزاری
جینگش چاقوسو

thumb|230px|جینگش چاقوسو
**جینگِش چاقوسو** (Jengish Chokusu; کرغیز بولی: Жеңиш чокусу, جینگِش چاقوسو; روسی بولی: Пик победы, پیک پوبیدی; ایغور بولی: تومور) تیان شان  پہاڑ سلسلے دا سبھتوں اچا پہاڑ ہے ۔ ایہہ وچکار ایشیا وچّ کرغیزستان اتے چین دی سرحد اتے اسیک کول جھیل  توں دکھن وچّ واقع ہے ۔ اسدے سکھر دی اچائی 7،439 میٹر ( 24،406 فٹّ ) ہے ۔ ہر بولی وچّ اسدے نام دا مطلبّ فتح سکھر ہے اتے اسلئی اسنوں کدے - کدے انگریزی وچّ وی وکٹری پیک (Victory Peak) کہیا جاندا اے ۔।

## ایہ وی ویکھو
* تیان شان
* اسیک کول جھیل

## حوالے


گٹھ:تیان شان
گٹھ: وچکار ایشیا دے پہاڑ 
گٹھ: پہاڑ 
گٹھ: چین دے پہاڑ 
گٹھ: سنکیانگ 
گٹھ: ست ہزاری 
 گٹھ:کرغیزستان دے پہاڑ
مناس داستان

[thumb|240px|[ کاراکول وچّ مناس - داستان گاؤندے ہویا اک کرغیز مناسچی]]
**مناس داستان** (کرغیز بولی: Манас дастаны, مناس داستانی; انگریزی: Epic of Manas) وچکار ایشیا دے  کرغیز لوکاں دی اک سورمگتی کویتا - کتھا ہے ۔ ایہہ 18ویں صدی وچّ لکھی گئی سی لیکن ہو سکدا ہے کہ اسدی کہانی اس توں پہلاں توں پرچلت ہو ۔ مناس کرغیز لوکاں دا اک تریخی ہیرو سی ۔ مناس کتھا وچّ اسنوں بہت بہادر دسیا گیا ہے اتے دسیا جاندا ہے کہ کویں اسنے کرغیز لوکاں دے بہت دشمناں توں ٹکر لے کے انھاننوں ہرایا ، جویں کہ ختانی , اوئیرات لوک , ایغور لوک اتے افغان​ ۔

مناس - داستان کرغیز بولی دی سبھ نالوں اہم  ساہت - کریا منی جاندی ہے ۔ کرغیزستان وچّ ایہہ ویر - کتھا رسمی روپ نوں گاکے سنائی جاندی ہے اتے مناس - داستان سنان والے نوں مناسچی (Манасчы, Manaschi) کیہا جاندا ہے ۔ مناس کتھا وچّ قریب 5 لکھ سطراں ہن جو مہابھارت توں ڈھائی گنا ہے ( حالانکہ مہابھارت شبداں دے حساب توں زیادہ لمبی ہے ) ۔ اس قصے دے کجھ روپاں وچّ مناس نوں نوگائی خان دسیا گیا ہے ۔ 1995 وچّ کرغیزستان دی سرکار نے مناس دی 1000ویں سالگرہ دا قومی دن منایا ۔ 

## ایہ وی ویکھو
* کرغیز لوک
* کرغیز بولی
* کرغیزستان

## حوالے

گٹھ:کرغیزستان
گٹھ:کرغزستان دی تریخ
کاراکول

thumb|240px|کاراکول وچ روسی آڑتھوڈکس گرجا

**کاراکول** ( کرغیز بولی : каракол , انگریزی : karakol ) , جسدا اک پرانا نام پرژیوالسک ( пржевальск , przhevalsk ) وی سی ، وچکار ایشیا دے کرغیزستان دیس دا چوتھا سبھتوں بہت شہر ہے اتے اس دیس دے اسیک کول صوبہ دا راجگڑھ وی ہے ۔ ایہہ مشہور اسیک کول جھیل دے چڑھدے پاسے  اتے چین دی سرحد توں 150 کلومیٹر دور واقع ہے ۔ 

کاراکول دا قیام 1 جولائی 1869 وچّ اک روسی سلطنت دی  فوجی چوکی دے روپ وچّ ہوئی سی ۔ جویں - جویں اتھے روس توں پاندھی آؤندے گئے اسدی آبادی ودھدی گئی ۔ کارکول دا مطلبّ کالا ہتھ ہے اتے سمجھیا جاندا ہے کہ ایہہ نام اتھے دی کالی مٹی توں  لِبڑے کساناں دے ہتھاں اتے پیا ہے ۔   سنّ 1880 وچّ اتھے بہت سارے مسلمان چینی آ بسے جو چین وچّ ہو رہی لڑائیاں توں بھاگ رہے سن ۔ ایہناں نوں روس وچّ دونگن لوک کیہا جاندا سی اتے ایہناں دے آؤن نال کاراکول دی آبادی اتے ودھی ۔ 1888 وچّ جدوں اتھے اک تبت جا رہے پرسدھ کھوج - پاندھی نکولائی پرژیوالسکی ( Nicholay Przhevalsky ) دی ٹائیفائڈ توں موت ہو گئی تاں اس شہر دا نام اسدے اعزاز وچّ بدلکے پرژیوالسک رکھ دتا گیا ۔ اس فیصلے دے خلاف شہر وچّ شکایتاں ہوئی اتے 1921 وچّ اسدا نام پھر توں کاراکول رکھ دتا گیا ۔ 1939 وچّ سوویت تاناشاہ جوزف سٹالن نے نکولائی پرژیوالسکی دے جنم - صدی دے موقعے اتے ایہہ نام پھر بدلکے پرژیوالسک کر دتا ۔ 1991 وچّ جدوں سوویت یونین ختم ہویا اتے کرغیزستان نوں آزادی ملی تاں اسدا کاراکول نام پھر بحال ہویا ۔ 

کاراکول کرغیزستان دا اک اہم سیر مرکز ہے ۔ اتھے سکیتھی لوکاں ورگیاں بہت ساریاں پرانیاں رہتلاں دے نواس رہا ہے اتے سیلانی اتھے ملے شلا - نقش اتے سکیتھی کانسی دیاں شیواں دیکھن آؤندے ہن ۔ اتھے دے لکڑی دیاں مسجداں اتے گرجے اوہناں وچّ لوکپریئے ہن ۔ اسدے علاوہ اتھے ایتوار نوں پسُوں خریدن - ویچن دا بازار لگدا ہے ۔ اتھوں 20 منٹ دی دوری اتے تیان شان دے پہاڑاں وچّ اک سکی کرن دا لوکپریئے تھاں وی ہے ۔ سوویت ویلے  وچّ بحری فوج لئی ٹورپیڈو بمب اتھے اسیک کول جھیل وچّ پرکھے جاندے سن لیکن اوہناں نال متعلق علاقےآں وچّ عامَ لوکاں دا داخلہ منع ہے ۔ 
## قراکول دیاں مورتاں

File:Karakol-Dungan-Mosque-Minaret-3.jpg|دونگن لوکاں دی اک لکڑی دی مسجد دا گمبد
File:Kyrgyz Musicians in Karakol.jpg|کاراکول وچّ مناس داستان سناندے مناسچی
File:Entrée du musée Prjevalski à Karakol.jpg|نکولائی پرژیوالسکی دا عجائب-گھر
File:Karakol Cattle Bazaar 2010 09 06 03.jpg|کاراکول مویشی بازار وچّ


## حوالے
{{حوالے}
گٹھ:کرغیزستان دے شہر
گٹھ:وچکار ایشیا دے شہر
گٹھ:کرغیزستان
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
ایسیق کول صوبہ

[thumb|230px| آتھن دے وقت [اسیک کول جھیل]]
**ایسیق کول صوبہ** (کرغیز بولی : ысык - Көл областы , انگریزی : issyk Kul province ) وچکار ایشیا دے کرغیزستان دیس دا چڑھدے پاسے اک صوبہ ہے ۔ اس صوبے دا راجگڑھ کاراکول شہر ہے ۔ ایسیق کول صوبے  دا نام مشہور اسیک کول جھیل اتے پیا ہے ۔ اس صوبے دیاں سرحداں قازقستان نال  اتے چین دے شنجیانگ صوبے نال لگدیاں ہن ۔

## جغرافیہ

ایسیق کول صوبےدے شمالی حصے وچّ اکھ دے سروپ(شکل) دی اسیک کول جھیل ہے جو ہر پاسے ولوں تیان شاندیاں اچیاں پہاڑیاں توں گھری ہے ۔ صوبے دے زیادہتر لوک اس جھیل دے کنڈے وسدے ہن ، خاص طور 'تے اسدے چڑھدے پاسے صوبائی راجگڑھ کاراکول وچّ اتے لہندے پاسے وچ  بالیکچی ( Балыкчы , Balykchy ) شہر وچّ ۔ ایسیق کول صوبے دے دکھن حصے وچّ پہاڑ اتے جیلوس ( jailoos ) نام دے پہاڑی میدان ہن جنہاں اُتے گرمیاں وچّ مویشی چرائے جاندے ہن ۔ تیان شان پہاڑ سلسلے دے سبھتوں اچے پہاڑ صوبے دے چڑھدے حصے وچّ ہن اتے ایہناں وچّ مشہور خان تینگری پہاڑ شامل ہے ۔ تیان شان دا سبھتوں اچا پہاڑ جینگش چاقوسو وی اس صوبے دی چین دے نال لگی سرحد اتے واقع ہے ۔

## موسم
ایسیق کول صوبے وچّ سردیاں وچّ بہت ٹھنڈ ہندی ہے اتے درجہ حرارت صفر توں - 25 سینگریڈ تکّ پہنچ جاندا ہے ۔ پھر وی ایہہ اسیک کول جھیل دی خاصیت ہے کہ ایہہ کدے نہیں جمدی اتے ایسیق کول دا مطلبّ وی کرغیز بولی وچّ گرم جھیل ہے ۔ ایہہ انی خوبصورت ہے اتے اسدے ارد - گرد دا ہوا - پانی انا لبھاونا ہے کہ اسنوں تیان شان دا موتی کیہا جاندا ہے ۔ سویت یونین دے ویلے وچّ غیر - سوویت لوکاں نوں اس جھیل تکّ آنا سخت منع سی لیکن سوویت شہریاں لئی اک چھٹی منان دا تھاں سی ۔ خلاء وچّ اڑان بھرن والا پہلا منکھ یوری گیگارین 1961 وچّ اپنی اڈان دے بعد آرام کرن اتھے آیا سی اتے لیوند بریژنیف ورگے سووت نیتاواں اتے صدراں نے تاں اسدے کنڈے اپنے چھٹی - گھر ہی بنا لئے سن ۔
## لوک
سنّ 2009 دی جنگننا وچّ صوبے دے 86.2 ٪ لوک کرغیز نسل دے سن اتے 8.0 ٪ لوک روسی نسل دے سن ۔ اسدے علاوہ اتھے قازق لوک، ایغور لوک، کالموک لوک ، ازبک لوک، تاتاری اتے ہور نسلاں دے چھوٹے نسلی گروہ وی رہندے ہن ۔ 

## ایسیق کول صوبے دے کجھ نظارے


File:E8286-Tamchy-mosque.jpg|تمچی پنڈ وچّ اک مسجد
File:E8211-Tamchy-lonely-tree.jpg|اسیک کول جھیل توں دکھن دا پٹھار جس توں اگے دکھن وچّ پہاڑ شروع ہو جاندے ہن 
File:Ala-Köl.jpg|آلیا - کول جھیل
File:Jeti-Oguz.jpg|اسک کول جھیل توں چڑھدے وچّ اس عجیب شکل دیاں  ستّ پہاڑیاں نوں جیتی اوغز​ ( یعنی ستّ بیل ) کہندے ہن
File:Jabloňový sad, Tamga.jpg|سیب دے باغ 
File:Tamga Tash.jpg| تمغہ تاش ، یعنی   تمگے   ( چہن ) والا پتھر ، جس اتے تبتی بولی وچّ بودھی منتر لکھیا ہے 

## ایہ وی ویکھو
* اسیک کول جھیل
* کاراکول
* کرغیزستان دے صوبے
* خان تنگری

## حوالے


گٹھ:اسیک کول صوبہ
گٹھ:کرغیزستان دے صوبے
گٹھ:کرغیزستان
گٹھ:کرغزستان دا جغرافیہ
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
ازبک لوک

thumb|230px|دو ازبک بچے
**ازبک** وچکار ایشیا وچّ وسن والے ترکی - بولی بولن والے اک نسلی گروہ دا نام ہے ۔ ازبکستان دی بوہتی آبادی اس نسل دی ہے ، حالانکہ ازبک لوک بہت سارے ہور دیساں وچّ وی ملدے ہن ، جویں کہ افغانستان ، تاجکستان ، کرغیزستان ، ترکمانستان ، قازقستان ، روس ، پاکستان ، منگولیا اتے چین دے شنجیانگ صوبے وچّ ۔ دنیا بھر وچّ لگبھگّ 2.3 کروڑ ازبک لوک ہن اتے ایہہ پوری دنیا دی  منُکھ آبادی دا لگبھگّ 0.3 ٪ ہن ۔ ہندستان وچّ مغل سلطنت قایم کرن والا بابر وی نسل توں ازبک نسل دا ہی سی ۔
## ناں ماخذ
اتہاسکاراں وچّ ازبک نام دے سروت نوں لے کے بحث ہے ۔ کجھ دا مننا ہے کہ ایہہ نام طلائی اردو دے  منگول راجا ازبک خان ( جنم : 1282 – موت : 1341 ) دے نام توں آیا ہے ۔  ہور تحقیق کاراں دا کہنا ہے کہ ایہہ ترک بولیاں دے دو شبداں توں آؤندا ہے : اوز ( مطلبّ آپ ) اتے بیگ ( مطلبّ مالک ، ایہہ برصغیر وچّ خاندانی نام دے روپ وچّ وی ویکھیا جاندا ہے ) , یعنی اوہ جو آپ مالک ہوئے ۔ کجھ ترک بولیاں وچّ اوغز دا مطلبّ قبیلہ جاں فوجی ٹکڑی ہندا ہے اتے اس بنیاد اتے کجھ اتیہاسکار منندے ہے کہ ازبک اصل  وچّ اوغز - بیگ دا وگڑیا ہویا روپ ہے ۔ بحث جاری ہے ۔ 

## ازبکاں دیاں جڑاں
13ویں صدی عیسوی توں پہلاں وچکار ایشیا دے بوہتے حصےوچّ ہند یورپی بولیاں بولن والے لوک سبھ توں زیادہ سن ، مثلاً ساکا، سوگدائی ، باختری، وغیرہ ۔ 13ویں صدی دے بعد منگول سلطنت پھیلی اتے اس پورے علاقے اتے ترک اتے منگول نسل دے لوک چھا گئے ۔ منیا جاندا ہے کہ ازبک لوک پہلاں دے ہند - یورپی بولدے لوکاں اتے بعد وچّ آؤن والے ترکی - منگول لوکاں دا رلا ہن ۔ اج دی ازبک بولی پرانی چغتائی ترک بولی دی اولاد ہے ۔ بادشاہ  بابر دی چغتائی بولی ماں بولی سی اتے بابر نامہ اس بولی وچّ لکھی گئی ہے ۔ خالص ترک بولی  دی تلنا وچّ ازبک بولی اتے فارسی دا اثر وکھائی دندا ہے جو شاید ازبک لوکاں دیاں پراچین ہند - یوروپی جڑاں دی وجہ نال ہے ۔

## جینیٹک جڑاں
کافی زیادہ ازبکی مرداں دا ہاپلو گروپ آر1اے ( R1a ) ہندا ہے ۔ ایشیا وچّ ایہہ ہند یورپی بولیاں بولن والیاں وچّ پایا جاندا ہے اتے بہت سارے شمالی ہندستانی اتے روسیاں دا وی ایہی نسلی گروہ ہے ۔

## مذہب
ازبک لوک زیادہتر سنی اسلام دے حنفی مسلک دے ساتھی ہندے ہن ۔

## ایہ وی ویکھو
* ازبکستان
* ازبک بولی
* منگول
* ترک بولیاں

## حوالے

گٹھ: ترک قبیلے 
گٹھ: ترک 
گٹھ: ترک لوک 
گٹھ: چین دی تریخ 
گٹھ:منچوریا دی تریخ
گٹھ:منگولیا
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گٹھ:ترکستان
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:لوک
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ

گٹھ: ایشیا دے نسلی کروہ 
گٹھ: ازبکستان 
 گٹھ: ازبکستان دے نسلی گروہ 
 گٹھ: افغانستان دے نسلی گروہ 
 گٹھ: چین دیاں نسلی ٹولیاں 
گٹھ: وچکار ایشیا
پرانی ترک بولی

[thumb|230px| پرانی ترکی بولی وچّ لکھے [ بلگے خاقان دے شلالیکھاں دی اک نقل جو ترکی دی غازی یونیورسٹی وچّ رکھی ہے]]
**پرانی ترکی بولی**( Old Turkic ) , جنوں اورخون ترکی ( Orkhon Turkic ) اتے پرانی ایغور( Old Uyghur ) وی کہندے ہن ، ترک بولیاں دا سبھتوں پرانا پرمانت روپ ہے ۔ ایہہ 7ویں توں 13ویں صدی عیسوی دے گوک ترک( Göktürk ) اتے ایغور لکھائیوں وچّ ملدا ہے ۔ ایہہ ترکی بولیاں وچّ دکھن چڑھدی شاخ میمبر منی جاندی ہے جسدی موجودہ میمبر ایغور بولیاتے چغتائی بولی ہن ۔ ایہہ بہت ساریاں  لپیاں وچّ لکھی جاندی سی ، جویں کہ رونی لپی نال دیکھن وچّ ملن والی پرانی ترکی لپی ، ہندستان توں پیدا ہوئی براہمی لپی ، سوگدا توں ملی اک لپی توں ڈیویلپ ہوئی پرانی ایغور لپی وغیرہ 

## ایہ وی ویکھو
* پرانی ترکی لپی
* ترک بولیاں
* چغتائی بولی
* ایغور بولی
 

## حوالے


گٹھ: ترک بولیاں
گٹھ:معدوم بولیاں
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:ترکستان
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
پرانی ترکی لپی

[thumb|230px|[قزل وچّ پرانی ترکی لپی وچّ تراشیا ہویا اک شلالیکھ]]
thumb|230px| ولہیلم تومسین ولوں  بنائی پرانی ترکی لپی دے ورناں دی فہرست
**پرانی ترکی لپی** ( Old Turkic script ) , جنوں اورخون لپی ( Orkhon script ) , اورکھون - یینسی لپی ( Orkhon - Yenisey script ) اتے گوکترک لپی ( Göktürk script ) وی کہندے ہن ، گوک ترک اتے ہور ترکی - بلاری سلطنتاں وچ پرانی ترک بولی نوں لکھن لئی 8ویں توں لے کے 10ویں صدی تکّ ورتی جان والے اک حروف تہجی سی ۔ اسنوں کدے - کدے رونینما ترکی لپی ( Runiform Turkish script ) وی کہندے ہن کیونکہ ویکھن وچّ ایہہ یورپ دیاں جرمینی بولیاں لکھن لئی استعمال ہون والی رونی لپی ورگی سی ، حالانکہ ایہناں دوناں لپیاں دا انج کوئی اصلی تعلق نہیں ہے ۔ پرانی ترکی لپی اردو اتے عربی - فارسی لپی دی طراں سجے توں کھبے پاسے پڑھی جاندی سی ۔

## نتارا
پرانی ترکی لپی کتھوں پیدا ہوئی ، اس گلّ نوں لے کے ودواناں وچّ اختلاف ہے حالانکہ بہو گنتی مت دے مطابق ایہہ فونیشیائی لپی توں ڈیویلپ ہوئی آرامی لپی دی اولاد ہے ۔ کجھ لوک اس توں سہمت نہیں ہن اتے چینی بھاوچتروں ، سوگدائی لپی جاں خروشتیلپی نوں اسدا پوروج دسدے ہن ۔ 

پرانی ترکی لپی دے سبھتوں پرانے نمونے منگولیا دی اورخون وادی وچّ ملدے ہن جتھے دے شلالیکھ 8ویں صدی عیسوی وچّ تراشے گئے اندازا کیتے گئے ہن ۔ ایہہ لکھائیاں اورخون شلالیکھ دے نام توں مشہور ہن ۔ اسدے بعد ایغور خاقانت نے اس لپی دا استعمال کیتا  9ویں صدی دے کجھ کرغیز  شلالیکھاں وچّ اسدے اک یینسیئی علاقے وچّ ملن والے روپ دا وی پتہ چلدا ہے ۔ترک اثراں دے نال ایہہ لپی وی جگہ - جگہ پھیلی ، جویں کہ شنجیانگ دی ترفان وادی ، کرغیزستان اتے قازقستان دے وچّ پھیلی تلاس وادی ( Talas , Талас ) , بلغاریہ اتے ہنگری ۔ 10ویں صدی دی پرانی ہنگریائی لپی اس اتے آدھارت ہے ۔ سنّ 922 وچّ وولگا بلغاریہ دے ترکاں نے اسلام اپنایا اتے اسدے بعد ہولی - ہولی عربی لپی نے پرانی ترکی لپی دی جگہ لے لئی ۔
## ایہ وی ویکھو
* پرانی ترک بولی
* اورخون شیلاکھ
* رونی لپی
* ترک بولیاں

## حوالے

گٹھ:لپی
گٹھ:لپیاں
گٹھ:ترک بولیاں
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
نوغائی

**نوغائی** (انگریزی:Nogais) ترک لوکاں دا اک نسلی گروہ اے جہڑا یورپی روس دے دکھن علاقےآں وچ وسدا اے ۔ نوغائی اتلے قفقاز وچ کافی گنتی وچ وسدے نیں ، خاص طور اتے شمالی داغستان تے ستاوروپول کرائی وچ تے استراخان اوبلاست تے کراچاۓ چرکسیا استوں علاوہ چیچنیا وی اینہاں دی وسوں ہے ۔ نوغائی محتلف ترک تے منگول قبیلےآں دی اولاد نیں  جنہاں نے نوغائی اردو دی ریاست قایم کیتی سی ، تے ترک بولیاں دی رکن نوغائی بولی بولدے نیں ۔ نوغائی بولی ترک بولیاں دی اک شاخ اے ۔ ماضی وچ نوغائی دو حصےآں وچ ونڈے گئے سن ، اک گروہ یوسف میرزا دی آگوائی وچ تے دوجا اسدے بھرا اسماعیل میرزا دی آگوائی وچ ۔ یوسف میرزا ھی پشتبانی عثمانیاں کیتی تے اسدے بھرا اسماعیل میرزا نے روسی سلطنت نال اتحاد کیتا تے خود نوں روسی حاکمیت دے ماتحت اعلان کیتا ۔

## ایہ وی ویکھو
* ازبکستان
* طلائی اردو
* منگول
* ترک بولیاں
* نوغائی اردو
* خانان استراخان
* قریم یورتی
*قراقل پاکستان
* قازق لوک
* قراقل پاک لوک
* ترک
*ازبک لوک

## حوالے

گٹھ: ترک قبیلے 
گٹھ: ترک 
گٹھ: ترک لوک 
گٹھ: روس دی تریخ 
گٹھ:قازقستان دی تریخ
گٹھ:منگولیا
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گٹھ:ترکستان
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:لوک
گٹھ:پرانے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ

گٹھ: ایشیا دے نسلی گروہ 
گٹھ: ازبکستان 
 گٹھ: روس دے نسلی گروہ 

گٹھ: وچکار ایشیا
فونیقی لپی

**فونیشیائی لپی یا فونیقی لپی** دنیا  دی سبھ توں پراݨی لپی اے جس نوں پڑھیا گیا ہووے۔ اس وچّ 22 اکھر نیں تے ایہہ سارے ہی وئنجن (صحیح حروف) نیں، اس لئی اسنوں ابجد کہیا جاندا اے۔ بعد وچّ اس دے کجھ روپاں وچّ کجھ سوَر آوازاں (واول) لئی کجھ وئنجناں دی ہی ورتوں کیتی جاندی سی۔ اس دی ورتوں فونیقی رہتل وچّ فونیشیائی بولی (فونیقی بولی) لکھن لئی کیتی جاندی سی جو کہ اک شمالی سامی بولی سی۔

فونیقی حروف  مصری تصویری اکھراں توں ڈویلپ ہوئے اتے سبھ توں زیادہ ورتی جان والی لپی بن گئی۔ فونیقی وپاریاں دے صدقہ بحیرہ روم دے نیڑے-تیڑے دے سبھیاچاراں دا انگ بن گئی۔ پالیؤ عبرانی لپی سدھے طور اتے فونیقی لپی توں ڈیولپ ہوئی ہے۔ موجودہ عربی حروف تہجی  دی مان آرامی لپی وی فونیقی لپی توں ہی ڈیولپ ہوئی ہے۔ اجوکی عبرانی لپی وی آرامی لپی دا ہی روپ ہے۔ یونانی لپی (اتے استوں ڈیولپ ہوئیاں لاطینی، سریلک، اتے کوپٹک لپیاں) وی فونیقی لپی توں ڈویلپ ہوئی ہے۔

ایہہ اکھر مول روپ وچّ اک خاص قسم دے پین نال لکھے جاندے سن جس کر کے ایہناں وچّ گولائی نہیں سی تے بعد دے زمانے وچّ ہی اس دے اکھراں وچّ گولائی دِکھدی اے۔ پھونیشیائی عامَ طور اتے سجے توں کھبے لکھی جاندی سی پر کجھ ایہجیاں لکھتاں وی ملیاں نیں جیہناں وچّ لکھت دو-طرفہ اے۔

## اکھر

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* Ancient Scripts.com (فونیشیائی)
* Omniglot.com (فونیشیائی حروف تہجی)
* official Unicode standards document for Phoenician (PDF file)
* GNU FreeFont Unicode font family with Phoenician range in its serif face.

گٹھ:فونیقی لپی
گٹھ:فونیقی بولی
گٹھ:لپی
گٹھ:لپیاں
لوک گݨݨ

**لوک گݨݨ**، (فارسی:مردم شماری)، (انگریزی:Census)، کِسے وی دیس یا علاقے دے وسنیکاں دی گݨتی، اوہناں دی بولی، معاشی حالت تے لوکاں دیاں ہور معلومات اکٹھیاں کرن تے اوہناں دا حساب کتاب رکھݨ دا نام اے۔ جگ دے بوہتے دیساں وچ 10 ورھیاں بعدوں لوک گݨݨ کیتا جاندی اے ۔ 

گٹھ:لوک گݨݨ
گٹھ:لوک گنتی لسٹاں
مصری تصویری اکھر

**مصری تصویری اکھر جاں تصویری لیکھ** دا اتہاس بہت پرانا ہے جو کی 4000 قبل مسیح  تکّ جاندا ہے۔ اسنوں ہیروغلیفی (Hieroglyph) وی آکھیا جاندا ہے۔

## یونیلیٹرل تصویری اکھر

24 مصری تصویری اکھراں دا ٹیبل:

## مصری عدد

مصری عدد جاں گنتی  پرانے مصر وچّ 3000 قبل مسیح  دے دوران ورتی جاندی سی. ایہہ گنت تعلیم دی پدھتی سی جو کی دس دے پدھر دے ادھار تے تے سی تے ہیروغلیقی  وچّ لکھی جاندی سی پر کوئی وی صفر نظام اس سمیں موجود نہیں سی. پرانے مصر وچّ پرانے مصر لئی مول نشان دس ورتیا جاندا سی.
 
## یونیکوڈ

## ہور ویکھو
*پرانا مصر
## حوالے

 
گٹھ:مصر دی تریخ
گٹھ:مصری تصویری اکھر
گٹھ:مصری بولی
گٹھ:کانسی ویلے دی لکھائی
گٹھ:لپی
گٹھ:لپیاں
رونی لپی

thumb|240px| ڈنمارک دے قومی عجائب-گھر وچّ رکھی وموس کنگھی (    Vimose Comb   ) 160ء دے آسپاس بنی سی اتے اس اتے سبھتوں پرانی گیات رونی لکھائیاں ہن

**رونی لپی** ( انگریزی : Runic alphabets , رونک ایلفابٹس ) پرانے ویلے دے  یورپ وچّ کجھ جرمینی بولیاں لئی استعمال ہون والی حروف تہجی نوں کیہا جاندا سی جو رون ( rune ) ناں دے اکھر استعمال کردیاں سن ۔ ویلے دے نال جویں - جویں یورپ وچّ عیسائی کرن ہویا اتے لاطینی بولی دھارمک بولی بنّ گئی تاں اینہاں بولیاں نے رومن لپی نوں اپنا لیا اتے رونی لپیاں دا استعمال گھٹدا گیا ۔ سکینڈینیویا وچّ استعمال ہون والی رونی لپیاں نوں فتھارک ( futhark جاں fuþark ) کیہا جاندا سی کیونکہ ایہناں دے پہلے چھ اکھراں دیاں فونیٹک(آوازاں) ف ( F ) , او ( U ) , تھ ( Þ ) , ا ( A ) , ر ( R ) اتے ک ( K ) سن ۔   اسوچّ تھ دی آواز اتے دھیان دیو کیونکہ ایہہ بناں بندی والے تھ توں ذرا وکھ ہے ۔ پرانی انگریزی وچّ کجھ آوازاں بدل جان نال اس حروف تہجی نوں فتھورک ( futhorc جاں fuþorc ) کیہا جاندا سی ۔

سبھتوں پرانیاں  رونی لکھائیاں سنّ 150 عیسوی دے آسپاس شلاوانئتے ہور چیزاں اتے ملدیاں ہن ۔ 
جویں - جویں عیسائی دھرم پھیلیا اتلے یورپ دیاں ایہہ پرانیاں لپیاں مردیاں گئیاں ۔ 700 عیسوی تکّ ایہہ وچکار یورپ وچّ ختم ہو چکی سن اتے 1100 عیسوی تکّ ایہہ اتلے یورپ وچّ ختم ہو گئی ۔ پھر وی جتھے - اتھے ایہناں دا استعمال جاری رہا ، جویں کہ تصویراں وچّ سجاوٹ لئی جاں کیلینڈراں اتے ۔

## ویروا
رونی لپیاں دیوناگری اتے لاطینی لپی دی طرحاں کھبے پاسے توں سجے لکھیاں جاندیاں سن ۔ سمجھیا جاندا ہے کہ ایہہ پرانی اطالوی لپیاں توں اٹلی  توں شمال دے ولّ پھیلیاں ۔ ایہہ تنّ رونی حروف تہجی سن جنہاں اتے سبھ توں زیادہ لینگؤئسٹک جانکاری ہے --
* ایلڈر فپھتھارک ( ایلڈر فتھارک ، Elder Futhark ) - ایہہ اتلیاں لہندیاں جرمینی بولیاں لئی 150–800 عیسوی دےویلے وچّ استعمال ہندی سی ۔ ایلڈر فتھارک دی سبھتوں پرانی لکھائی 160 عیسوی ( اندازا ) وچّ بنی اک کنگھی اتے ملی ہے ۔
* اینگلو - سیکسن فتھورک ( Anglo - Saxon Futhorc ) - ایہہ اینگلو - سیکسن لوکاں ولوں پرانی انگریزی لکھن لئی 400–1100 عیسوی دے ویلے وچّ استعمال ہندی سی ۔ اسنوں کدے - کدے لاطینی بولی لکھن لئی وی استعمال کیتا جاندا سی ۔
* ینگر فتھارک ( ینگر فتھارک ، Younger Futhark ) - ایہہ سکینڈینیویا وچّ پرانی نارس بولی لکھن لئی 800–1100 عیسوی دے ویلے وچّ استعمال ہندی سی ۔  اس لپی توں اگے چلکے اتے رونی لپیاں پیدا ہوئیاں ۔ اس لپی نوں ختم لئی عیسائی گرجا گھر نے سنّ 1639 وچّ اسدا استعمال ممنوع کر دتا ۔

## ایہ وی ویکھو
* پرانی انگریزی
* جرمینی بولیاں

## حوالے


 گٹھ:لپی
گٹھ:لپیاں
گٹھ:یورپ دی تریخ
گٹھ:جرمینی بولیاں