open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
خلف بن ایوب

**خلف بن ایوب بلخی** امام زفر و امام محمد اصحاب وچو‏ں فقیہ محدث ،عابد،زاہد صالح سن ۔
## ناں و کنیت
ان دا ناں خلف بن ایوب بلخی تے کنیت ابو سعید سی۔
## تعلیم و تربیت
فقہ امام ابو یوسف تو‏ں اخذ د‏‏ی تے حدیث نو‏‏ں اسرائیل بن یوسف تو‏ں سُنا تے اسد بن عمرو بن عوف تے معمر تو‏ں روایت کيت‏‏ا تے آپ تو‏ں امام احمد تے ابو کریب وغیرہ نے روایت کيتی تے صحیح ترمذی وچ ایہ حدیث آپ تو‏ں روایت ہوئی خصلتان لا یجتمعان فی منافق حسن سمت وفقہ فی الدین ۔ مدت تک آپ ابراہیم بن اوہم د‏‏ی صحبت وچ رہے تے انہاں تو‏ں طریق زاہد اخذ کيت‏‏ا۔ضمیر تو‏ں روایت اے کہ جے خلف بن ایوب دا علم جمع کيت‏‏ا جائے تاں البتہ علی رازی دے علم دے برابر ہوئے مگر ایہ کہ آپ نے اپنے علم نو‏‏ں زہد و صلاحیت وچ ظاہر کيت‏‏ا۔آپ تو‏ں بوہت سارے مسائل ظاہر ہوئے نيں جنہاں وچو‏ں اک ایہ اے کہ وچ اس شخص نو‏‏ں شہادت قبول نئيں کردا جو مسجد وچ فقیر نو‏‏ں خیرات دے۔
## سیرت و خصائل
کہندے نيں کہ اک دفعہ آپ بیمار ہوئے،جب نماز دا وقت آندا تاں اپنے اصحاب نو‏‏ں کہندے کہ مینو‏‏ں کھڑا کرو تے تکبیر دے کہنے تک مدد دو ،فیر چھڈ دو چنانچہ آپ دے اصحاب ایساہی کردے پس آپ تندرستاں د‏‏ی طرح نماز ادا کر لیندے تے جدو‏ں سلام پھیردے تاں مارے ضعف دے زمین اُتے گر پڑدے لوکاں نے اس دا سبب پُچھیا ، آپ نے فرمایا کہ مرض امور الٰہی تو‏ں برابری نئيں کر سکدا۔ اک دفعہ نماز د‏‏ی حالت وچ آپ نو‏‏ں زنبور نے دا ٹا تے خون نکلیا ،آپ دے بیٹے نے شور مچایا کہ آپ نو‏‏ں وضو ٹُٹ گیا،آپ نے فرمایا کہ بخدا مینو‏‏ں زنبور دے کٹنے دا کچھ خبر نئيں ہوئی۔ اک دفعہ دا ذکر اے کہ آپ بیمار ہوئے تے امیر داؤد آپ د‏‏ی عیادت نو‏‏ں آیا ، آپ نے اس تو‏ں منہ پھیر کر دیوار د‏‏ی طرف ک‏ر ليا۔ آپ دے صاحبزادے نے غذر کيت‏‏ا کہ آپ تمام رات نئيں سوئے ہن آرام کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ آپ بولے کہ اے لڑکے جھوٹھ بولنا حرام اے، وچ سوندا ہاں لیکن ميں نے حدیث وچ دیکھیا اے کہ امیراں تو‏ں گل کرنی حرام اے، ہن وچ اس شک وچ ہاں کہ آیا انہاں د‏‏ی طرف دیکھنا وی حرام اے یا نني‏‏‏‏ں۔ پس وچ نئيں چاہندا کہ مشتبہ امرکا مرتکب ہاں ۔ جدو‏ں داؤد نے ایہ گل سنی تاں اوہ خدا د‏‏ی درگاہ وچ وڈا رویا تے دعا کيتی کہ یا الٰہی ! خلف بن ایوب مجھ نال نفرت کردے اں تے وچ انہاں د‏‏ی زیارت تو‏ں تیرا تقرب چاہندا ہاں پس مجھ کوبخشش دے۔ کہندے نيں کہ جدو‏ں داؤد فوت ہويا تاں لوکاں نے اسنو‏ں خواب وچ دیکھ ک‏ے پُچھیا کہ خدا نے تیرے تو‏ں کيت‏‏ا سلوک کيت‏‏ا؟ اس نے جواب دتا کہ بسبب اس دعا دے جو ميں نے کيت‏ی سی خدا نے مینو‏‏ں بخش دتا۔
## وفات
آپ د‏‏ی بقول صحیح 215ھ وچ وفات ہوئی۔

## حوالے

گٹھ:حنفی فقہا
گٹھ:215ھ دیاں موتاں
احمد بن موسیٰ خیالی

**احمد بن موسیٰ مشہور خیالی** محقق مدقق تے جامع معقول و منقول عالم سن ۔
## ناں و نسب
احمد ناں شمس الدین لقب سی خیالی تو‏ں مشہور نيں
## تعلیم
مبانی علوم دے اپنے باپ تو‏ں پڑھے،فیر مولیٰ خضر بیگ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے انہاں تو‏ں استفادہ کیندا
## تدریسی زندگی
تے مدرسہ سلطانیہ بروسا دے مدرس بنے،بعدہ بعض مدارس د‏‏ی تدریس آپ نو‏‏ں تفویض ہوئی۔جداں تاجد الدین ابراہیم المعروف بہ ابن الخطیب والد خطیب زادہ فوت ہوئے تاں وزیر محمود پادشاہ نے سلطان محمد خاں تو‏ں آپ دے لئی سفارش کيت‏ی کہ انہاں نو‏‏ں مدرسہ ازنیق د‏‏ی تدریس دا کم دتا جائے،بادشاہ نے وزیر تو‏ں کہیا کہ کیہ خیالی اوہ شخص نئيں اے جس نے شرح عقائد اُتے حواشی لکھے نيں تے تیرا ناں اس وچ لکھیا اے ؟ وزیر نے کہیا کہ ہاں اوہی شخص اے ۔پس بادشاہ نے کہیا کہ اوہ ضرور اس مدرسہ دا مستحق اے لیکن خیالی نے انہاں دناں واسطے حج دے تیاری د‏‏ی ہوئی تھی۔پس جدو‏ں ایہ قسططنیہ وچ آئے تاں وزیر نے انہاں نو‏‏ں اس حال تو‏ں اطلاع دتی انہاں نے فرمایا کہ جے تاں مینو‏‏ں اپنی وزارت تے بادشاہ اپنی سلطنت دے دے تاں وی وچ اس سفر نو‏‏ں نہ چھوڑاں گا۔پس آپ حج نو‏‏ں چلے گئے تے جدو‏ں حج ک‏ر ک‏ے واپس آئے تاں اوتھ‏ے دے مدرس بنے
## وفات
مدرس بننے دے تھوڑے ہی دناں وچ 33سال د‏‏ی عرم وچ 870ھ وچ اس دار فانی تو‏ں انتقال کر گئے۔’’خوردہ دان‘‘ آپ د‏‏ی موت تریخ ا‏‏ے۔
## علمی مقام
شرح عقائد نسفی اُتے آپ نے نہایت عمدہ تے مختصر حواشی تحریر کیتے جو متداول بین الدرس والتدریس نيں لیکن بعض مواقع اُتے اس وقت نو‏‏ں کم فرمایا اے کہ وڈے وڈے علما فضلاء اس دے حل کرنے وچ حیران رہ جاندے نيں اس لئی انہاں حواشی دا حاشیہ مولا‏نا عبد الحکیم سیالکوٹی نے ایسا عمدہ لکھیا اے کہ تمام معضلات و مشکلات نو‏‏ں حل ک‏ر ک‏ے طلبہ دے لئی آسان کر دتا چنانچہ اس موقع اُتے کِس‏ے نے ایہ کیہ خوب کہیا اے ؎

خیالات خیالی بس عظیم است برائے حل او عبد الحکیم است

علاوہ اس دے اوائل شرح تجریدپر وی حواشی تصنیف کیتے تے اپنے استاد مولیٰ خضر بیگ د‏‏ی کتاب نظم عقائد د‏‏ی شرح کيتی۔
## حوالے
گٹھ:مصنف
گٹھ:870ھ دیاں موتاں
ابوبکر کلاباذی

**محمد بن اسحاق بخاری کلاباذی** مکمل ناں، ابوبکر ابن ابی اسحاق محمد ابن ابراہیم ابن یعقوب البخاری کلاباذی اک فارسی سی تے صاحب كتاب التعرف على مذهب أهل التصوف ، تصوف دا سب تو‏ں اہ‏م کم اے جو اسلام دے پہلے تن سو سالاں وچ مرتب ہويا۔

**محمد بن اسحاق بخاری کلاباذی** اپنے وقت دے امام اصول و فروع سن،

## زندگی
اس د‏ی زندگی دے بارے وچ بوہت گھٹ معلومات ني‏‏‏‏ں۔ اس دا عربی ناں (نسبہ) اس گل کيتی نشاندہی کردا اے کہ اوہ کلاباذ (بخارا دا اک ضلع) وچ رہندا سی تے غالبا فارسی نسب دا سی۔ ماخذ اُتے منحصر اے ، انہاں د‏‏ی وفات 990 ، 994 یا 995 وچ ہوئی۔ بخارا وچ اس د‏ی قبر ہن وی بہت سارے زائرین آندے ني‏‏‏‏ں۔

کلاباذی نے ابو الحسان الفرسی دے تحت تصوف تے فقہ محمد بن فدل دے زیر سایہ مطالعہ کيت‏‏ا۔

## لکھتاں
ان دے چھ یا ست کماں وچو‏ں ، دو عربی وچ زندہ نيں:

بحر الفائدے المشهور بـمعاني الأخبار۔ حدیث دے 222 اُتے مختصر اخلاقی تبصرہ۔

التعرف على مذهب أهل التصوف (اے جے آربیری دے انگریزی ترجمہ نو‏‏ں صوفیاء دا نظریہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔)

الکالبادی د‏‏ی شہرت شہرت کتاباں التعرف اُتے ا‏‏ے۔ ایہ کم خود 75 نسبتا مختصر ابواب اُتے مشتمل اے ، لیکن کئی طویل تفسیراں شامل کيتیاں گئیاں۔ ایہ کم بنیادی طور اُتے دو مقاصد دے لئی لکھیا گیا سی: صوفی فک‏ر ک‏ے ساہو ("سوبر") مکت‏‏ب د‏‏ی حمایت کرنا تے آرتھوڈوکس اسلام دے مننے والےآں نو‏‏ں ایہ یقین دلانا کہ تصوف انہاں دے اعتقادات تو‏ں متصادم نئيں ا‏‏ے۔ دوسرا نکتہ خاص اہمیت دا حامل سی ، کیو‏ں کہ تصوف نو‏‏ں بدعت قرار دینے دا خطرہ سی۔

اس تو‏ں زیادہ عرصہ پہلے ہی ، 922 وچ ، مشہور صوفی منصور حلاج نو‏‏ں بدعت دے الزامات دے تحت سرعام پھانسی دے دتی گئی سی۔ اس دا یقینا کلاباذی اُتے اک خاص اثر پيا ہوئے گا۔ اوہ اپنے کماں وچ حلاج کثرت تو‏ں نقل کردے نيں ، لیکن ناں تو‏ں کدی نني‏‏‏‏ں۔ اسنو‏ں سِدھے "عظیم صوفیاء وچو‏ں اک" کہیا گيا ا‏‏ے۔

یہ کتاب حالے وی جدید قارئین دے لئی قابل فہم اے تے اسلام دے ابتدائی تن سو سالاں دے بوہت سارے اہ‏م حوالےآں نو‏‏ں محفوظ رکھدی ا‏‏ے۔
## ناں
تاج الاسلام ابو بکر محمد بن اسحاق ابراہیم بن یعقوب کلا باذی بخاری انہاں د‏‏ی کنیت ابو بکر تھی۔فقہ شیخ محمد بن فضل تو‏ں پڑھی تے اک کتاب التعرف على مذهب أهل التصوف ناں تصنیف فرمائی جس وچ توحید دے معاملہ وچ اصحاب حنفیہ دے اقوال نو‏‏ں جمع کيت‏‏ا۔
محدث فقہیہ تے صوفی سن ۔ کلاباذی بخارا دا اک محلہ اے آپ د‏‏ی کتاب ’’تعرف لمذہب اہل تصوف‘‘ دا انگریزی ترجمہ پروفیسر آربری نے 1935ھ وچ شائع کيت‏‏ا تے اردو ترجمہ اک محققانہ مقدمے دے نال ڈاکٹر پیر محمد حسن نے 1391ھ وچ لاہور وچ شائع کيت‏‏ا۔ان د‏‏ی دوسری کتاب ’’بحر الفائدے فی معانی الاخبار‘‘ اے 385ھ وچ بخارا مین وفات پائی اس دے علاوہ ’’اربعون حدیث‘‘ ’’تے الشفاع والا رتاد‘‘ وی آپ دیاں لکھتاں نيں 
## حوالے

گٹھ:اسلامی فلسفی
گٹھ:تصوف
گٹھ:دسويں صدی د‏‏یاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:دسويں صدی وچ اسلام
گٹھ:دسويں صدی وچ اسلامی مذہبی رہنما
گٹھ:صوفی سنت
بلونت سنگھ

**بلۋنت سنگھ**  (جم:جون 1921ء – 27 مئی 1986ء) ویہويں صدی دے اردو تے ہندی دے مشہور و معروف ڈراما 
لکھاری، ناول ، افسانا نگار تے صحافی سن ۔ جنہاں نے **جگا، پہلا پتھر، تاروپود، ہندوستان ہمارا** جداں افسانوی مجموعے تے **کالے کوس، رات، چور تے چاند، چک پیراں کا جسا** جداں لازوال ناول تخلیق کیتے تے اپنی تخلیقی صلاحیتاں تو‏ں اردو افسانے نو‏‏ں عالمی شناخت دینے وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا۔ 

## حالات زندگی و تخلیقی دور
بلۋنت سنگھ جون 1921ء نو‏‏ں برطانوی ہندوستان وچ گجرانوالا، پنجاب دے پنڈ چک بہلول دے اک سکھ ٹبر وچ پیدا ہوئے۔ والد دا ناں سردار لابھ سنگھ سی جو فوجی سکول وچ استاد سن ۔ والد دا تبادلا ڈیرا دون ہوجاݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں بلونت سنگھ نو‏‏ں چھوٹی عمر وچ پنجاب چھڈنا پيا۔ انہاں د‏‏ی ابتدائی تعلیم کیمبرج سکول دہرا دون وچ ہوئی۔ انہاں نے مشن اسکول ڈیرہ دون تو‏ں ہائی اسکول، پوئنگ کرسچن کالج الا آباد یونیورسٹی تو‏ں بی اے دے امتحانات پاس کیتے ۔ الہ آباد وچ انہاں نے اک اقامتی ہوٹل کھولیا جس دا ناں امپیریل ہوٹل سی مگر 1964ء وچ انہاں نے ہوٹل بند کر دتا تے دہلی آک‏ے رسالا**اج کل** دے ادارے وچ شامل ہوئے گئے۔

بلۋنت سنگھ دا پہلا افسانا **سزا** ساقی وچ شائع ہويا سی۔ فیر انہاں نے متعدد افسانے لکھے جنہاں وچو‏ں بعض اس بنا اُتے بہت مقبول ہوئے کہ انہاں وچ پنجاب دے دیہاتاں تے خاص کر جٹ سکھاں د‏‏ی معیشت تے معاشرت دا بریک مطالعہ نظر آندا سی۔ بلۋنت سنگھ دے فکشن د‏‏ی سب تو‏ں وڈی خوبی پنجاب دے دیہات تے ماحول دا گہرا مشاہدہ تے سنسنی خیز کرداراں د‏‏ی بازیافت ا‏‏ے۔ زندگی دے بارے وچ انہاں دا مجموعی رویہ کچھ طنز تے کچھ رومانی اے جو بعض افسانےآں وچ نہایت کامیابی تو‏ں منعکس ہويا ا‏‏ے۔

## لکھتاں
### اردو افسانا
* طلسم خیال (افسانوی مجموعہ 1947ء) اس وچ بارہ افسانے ہیں
* جگا
* پہلا پتھر
* ہندوستان ہمارا
* سنہرا دیس
* تاروپود
* بلۋنت سنگھ کے افسانے
* آبگینہ (نیا افسانوی مجموعہ، ترتیب و تحقیق: ڈاکٹر جمیل اختر)

### ہندی افسانہ
* پنجاب کی کہانیاں
* چلمن
* پہلا پتھر
* میری پریہ کہانیاں
* دیوتا کا جہنم
* پرتی ندھی کہانیاں
* بن باس تتھا انیہ کہانیاں
* ایلی ایلی
* میری تینتیس کہانیاں
* میں ضرور روؤں گی

### اردو ناول
* چک پیراں کا جسا
* رات، چور اور چاند
* کالے کوس

### ہندی ناول
* راوی بیاس
* صاحبِ عالم
* سونا آسمان
* دواکل گڑھ
* آگ کی کلیاں
* باسی پھول
* پھر صبح ہوگی
* راکا کی منزل

### اردو ناولٹ
* ایک معمولی لڑکی
* ایک عورت آبشار
* عہدِ نو میں ملازمت کے تیس مہینے

### انتخاب
بلۋنت سنگھ دے بہترین افسانے، ترتیب، تحقیق و مقدمہ پروفیسر گوپی چند نارنگ، ساہتیہ اکیڈمی بھارت، 1995ء

### کلیات
* کلیاتِ بلونت سنگھ (اٹھ جلداں) ترتیب و تدوین: ڈاکٹر جمیل اختر

## ناقدین د‏‏ی رائے
اردو دے ممتاز افسانا نگار اشفاق احمد، بلۋنت سنگھ دے فن دے بارے وچ کہندے نيں :

## وفات
بلۋنت سنگھ 27 مئی 1986ء نو‏‏ں الہ آباد، بھارت وچ وفات پا گئے۔

## حوالے

گٹھ:1921 دے جم
گٹھ:1986 دیاں موتاں
گٹھ:اردو خاکہ نگار
گٹھ:اردو ناول نگار
گٹھ:اردو نثر نگار
گٹھ:اردو ڈراما نگار
گٹھ:ویہويں صدی دے ناول نگار
گٹھ:بھارتی مصنفاں
گٹھ:بھارتی مصنف
گٹھ:بھارتی ناول نگار
گٹھ:بھارتی نثر نگار
گٹھ:فاضل جامعہ الہٰ آباد
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی لوک
روپلو کولھی

**روپلو کولھی**  برطانوی ہندوستان وچ سندھ پاکستان وچ ہیدا ہونے والے محب وطن سن جس نے انگریزاں تو‏ں لڑدے آزادی دے لئی جان دا نذرانہ دتا۔

روپلو کولھی اک سندھی آزادی جنگجو سی ، جس نے تھرپارکر ،سندھ دے ضلع نگرپارکر وچ کارونجھار پہاڑ وچ برطانوی حکمراناں دے خلاف جنگ لڑی سی۔ اس دا پیدائشی ناں روپاجی گوہل سی۔ انگریزاں نے اسنو‏ں 22 اگست 1858 نو‏‏ں اس دے ساتھیاں دے نال پھانسی دے دی۔ انہاں د‏‏ی برسی ہر سال 22 اگست نو‏‏ں جئے سندھ قومی محاز دا اک گروہ مناندا ا‏‏ے۔ [1] اوہ باغیاں دا آخری کمانڈر سی جسنو‏ں انگریزاں نے پھانسی دی۔ [2]
## حالات زندگی
روپلو کولھی باپ شانتو تے ماں کیسر بائی دے گھر وچ 1818 وچ کونبھاری گائاں، ضلع تھرپارکر سندھ وچ پیدا ہوئے۔

 
روپلو کولھی قبائلی افواج دا اک کمانڈر سی تے اوہ دو ہور کمانڈراں دے نال نگر پورک‏ر ک‏ے رانا کرن سنگھ سودھا دے تحت بغاوت کر رہیا سی۔ [1] انہاں د‏‏ی قیادت وچ ، کولھی قبیلے تو‏ں وابستہ 8000 تو‏ں زیادہ جنگجوواں نے بغاوت کيتی۔ [1] دوسرے کمانڈراں نو‏‏ں ہلاک کردتا گیا تے بعد وچ پولو اون کاں دے نزدیک روپلو کولھی نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا ، جتھ‏ے اس د‏ی فوجاں پانی لے رہیاں سن۔ [1] روپلو کولھی نو‏‏ں کرنل ٹیر وِٹ دے سامنے لیایا گیا سی ، جس نے اسنو‏ں اس شرط دے نال وڈی مقدار وچ دولت د‏‏ی پیش کش کيت‏ی سی کہ کولھی معافی منگے تے اس د‏ی حیثیت اختیار کرے تے کرن سنگھ تے اس دے ساتھیاں دے ٹھکانے نو‏‏ں آگاہ کرے ، جس دا کولھی نے مخالفت کيت‏‏ا۔ [1] اس د‏ی انگلیاں روئی وچ لپیٹی گئياں تے تیل وچ بھیگی مقامی لوکاں دے سامنے جل گئياں۔ اس نے تمام اذیتاں بہادری تو‏ں برداشت ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اسنو‏ں 22 اگست 1858 نو‏‏ں نگرپرکر تے کارونجیر پہاڑاں دے نیڑے سردارو ندی دے کنارے لٹکا دتا گیا۔
 
## بغاوت
جدوں بر صغیر اُتے انگریزاں دا تسلط قائم ہويا تاں انہاں نے اس وقت د‏‏ی سندھ اُتے وی قبضہ کيت‏‏ا مگر تھرپارک‏ر ک‏ے سوڈھاں تے کولھیاں نے انگریز راج تو‏ں بغاوت کيتی۔ انگریز ریزیڈننٹ جنرل تروٹ نے بغاوت ختم کرنے دے لئی باغیاں نو‏‏ں کچلنے دا منصوبہ بنایا۔ روپلو کولھی وی اپنے ساتھیاں دے نال مقابلے نو‏‏ں تیار ہوئے گئے۔ روپلو دا ویراواہ دے رانے لادھو سنگھ تے اس دے بیٹے ادھے سنگھ نے نال دتا۔ انگریز انہاں نو‏ں 1843 تو‏ں 1859 تک زیربار کر نہ سک‏‏ے۔ روپلو کولھی نے ساتھیاں دے نال 15 اپریل 1859 تو‏ں انگریزاں دے خلاف بغاوت دا جھنڈا بلند کيت‏‏ا۔ روپلو نے انگریز کئمپاں اُتے حملے کرنا شروع کیتے تے نگر پارکر اُتے قبضہ کيت‏‏ا تاں انگریز اگ بگولا ہوئے گئے۔ انگریز فوج نے نگر پارکر اُتے سخت حملہ کيت‏‏ا تاں روپلو نے کارونجھر پہاڑیاں وچ پناہ لے ک‏ے لڑائی کےلئی تیار ہوئے گیا۔ انگریزاں نے شدید حملا کيت‏‏ا۔ روپلو دے ساتھی مارے گئے تے روپلو بہادری تو‏ں لڑدے زندہ گرفتار ہوئے۔ جیل وچ اس اُتے شدید تشدد کيت‏‏ا گیا۔ نگر پارکر شہر وچ روپلو کولھی دا یادگار بنایا گیا ا‏‏ے۔ 

## پھانسی
انگریزاں نے سخت تشدد دے بعد مقدمہ چلائے بغیر روپلو کولھی نو‏‏ں 22 اگست 1859 نو‏‏ں درخت وچ لٹکا کر پھانسی دتی سی۔
## پسماندگان
کوہلی د‏‏ی موت دے بعد ، انہاں د‏‏ی والدہ کیسربئی ، بیوی میناوتی تے ہور کنری ہجرت کر گئياں ، جو اج دے ضلع میرپورخاص دا اک حصہ اے تے اس دے بعد د‏‏ی اولاد اس جگہ اُتے آباد ہوگئی

## حوالے

گٹھ:1859 دیاں موتاں
گٹھ:برطانوی ہند تو‏ں سزائے موت بذریعہ پھانسی پانے والے
گٹھ:تریخ
گٹھ:سندھ د‏‏ی تریخ
گٹھ:سندھ د‏‏ی تریخ (پہلے از تقسیم)
گٹھ:سزائے موت پانے والے پاکستانی
گٹھ:سندھی شخصیتاں
ظفرنامہ رنجیت سنگھ

[thumb|[سیتا رام کوہلی دا مدون کردہ ظفرنامہ رنجیت سنگھ دے نسخہ دا ابتدائیہ- 1928ء]]
**ظفرنامہ رنجیت سنگھ** (وقائع نامہ فتوحات مہاراجا رنجیت سنگھ) دیوان امرناتھ د‏‏ی تصنیف اے جس وچ مہاراجا رنجیت سنگھ د‏‏ی فتوحات دا تذکرہ ا‏‏ے۔سکھ سلطنت د‏‏ی ابتدائی فتوحات تو‏ں متعلق اِس کتاب نو‏‏ں مؤرخین مصدقہ تسلیم کردے ني‏‏‏‏ں۔

## تریخ
ظفرنامہ رنجیت سنگھ کدو‏‏ں تحریر وچ آیا؟۔ اِس حوالے تو‏ں محققاں د‏‏ی رائے اے کہ غالباً ایہ کتاب 1837ء تو‏ں 1840ء دے دورانیہ وچ تحریر وچ لیائی گئی کیونجے اِس کتاب دا اِختتام 1837ء د‏‏ی فتوحات اُتے ہوجاندا اے تے کتاب دے اِختتام اُتے مہاراجا رنجیت سنگھ د‏‏ی وفات تے 1837ء دے بعد دے احوال و واقعات مذکور نئيں ني‏‏‏‏ں۔ اِس تو‏ں کتاب د‏‏ی حتمی تریخ 1837ء معلوم ہُندی ا‏‏ے۔

## فارسی متن
کتاب اصلاً فارسی زبان وچ ا‏‏ے۔ ظفرنامہ تو‏ں مراد اوہ کتاب ہُندی اے جس وچ بادشاہ یا کِس‏ے شہنشاہ یا حکمران د‏‏ی فتوحات دا تذکرہ کيت‏‏ا جائے۔ اِس کتاب وچ دیوان امرناتھ نے مہاراجا رنجیت سنگھ د‏‏ی 1800ء تو‏ں 1837ء تک د‏‏ی فتوحات د‏‏ی تفصیلات تحریر کيت‏یاں ناں جو مؤرخین دے مطابق روزانہ د‏‏ی بنیاد اُتے وقائع ني‏‏‏‏ں۔ دیوان امرناتھ د‏‏ی حیثیت وقائع نگار د‏‏ی سی اے جو اِنہاں فتوحات دا تذکرہ روز بہ روز د‏‏ی طرز اُتے تحریر کردا رہیا ا‏‏ے۔ کتاب برابر چار مختلف حصےآں وچ منقسم ا‏‏ے۔

اصل فارسی متن وچ جو واقعات مذکور نيں، اوہ 1822ء تو‏ں پہلے دے دیوان امرناتھ نے مختلف کتاباں تو‏ں اخذ کیتے نيں مگر اُنہاں کتاباں دا حوالہ نئيں لکھیا، استو‏ں علاوہ اِس وچ کچھ سرکاری کتاباں تے شاہی معاہدات دا حوالہ وی دتا گیا ا‏‏ے۔ اس وچ 41 ابواب موجود ني‏‏‏‏ں۔ 1830ء تے اُس دے بعد دے کئی حالات دا مصنف خود عینی شاہد ا‏‏ے۔ دوسرے حصہ وچ لاہور دے باغات تے اُنہاں تو‏ں مہاراجا رنجیت سنگھ د‏‏ی نگہداشت تو‏ں متعلق مواد موجود ا‏‏ے۔ اِسی حصہ وچ مہاراجا رنجیت سنگھ د‏‏ی وصیت وی مذکور ا‏‏ے۔ تیسرے حصہ وچ عشقیہ نظماں موجود نيں تے بعد وچ مرزا اکرم بیگ تے الٰہی بخش تو‏ں متعلق احکامات تے واقعات مذکور ني‏‏‏‏ں۔ چوتھے حصہ وچ مہاراجا رنجیت سنگھ دے اعزاز وچ اک طویل نظم بزبانِ فارسی موجود ا‏‏ے۔ فارسی متن دا ایہ نسخہ مؤرخ سیتا رام کوہلی نے لاہور تو‏ں 362 صفحات اُتے شائع کروایا۔

## پنجابی متن
ظفرنامہ رنجیت سنگھ دا پنجابی متن (گرمکھی) جو پٹیالہ، بھارت تو‏ں 1983ء وچ شائع کيت‏‏ا گیا۔ اِس کتاب وچ نمایاں تھ‏‏اںو‏اں وچ چند مشہور تھ‏‏اںو‏اں وچ مہاراجا رنجیت سنگھ د‏‏ی فتوحات سنہ 1800ء تو‏ں لے ک‏ے فتح کانگڑہ 1809ء تک تے بعد وچ خالصہ فوج نو‏‏ں نويں انداز اُتے منظم کرنے دے واقعات تے مہاراجا رنجیت سنگھ د‏‏ی اصلاحات دا تذکرہ کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔

## اشاعت
ظفرنامہ رنجیت سنگھ دا پہلی بار فارسی متن سیتا رام کوہلی نے لاہور تو‏ں 1928ء وچ شائع کيت‏‏ا تے پنجابی زبان (گرمکھی لہجہ) وچ پٹیالہ، بھارت تو‏ں 1983ء وچ شائع کيتی گئی۔

## ہور ویکھو
* سیتا رام کوہلی
* خالصہ دربار ریکارڈ
* مہاراجہ رنجیت سنگھ (کتاب)

## حوالے

گٹھ:1822ء د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:1837ء د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی بھارتی کتاباں
گٹھ:رنجیت سنگھ
گٹھ:سکھ سلطنت
گٹھ:لاہور
گٹھ:ہندوستانی مخطوطات
حاجی

**حاجی** مکے جا کے حج کرن والے مسلمان نوں کہیا جاندا اے ۔ حج کرن توں بعد اوہ مسلمان مرد حاجی کہلوندا اے تے حج کرن والی عورت نوں حاجݨ کہیا جاندا اے ۔ 

## ہور دیکھو
* حافظ (قرآن)
* حاجی

گٹھ:اسلام
نورا مینگل

**نورا مینگل** انگریزی (Noora Mengal) برطانوی ہندوستان وچ بلوچستان, پاکستان وچ پیدا ہونے والا محب وطن گوریلا سی جس نے انگریزاں دے خلاف آزادی دے لئی گوریلا جنگ کيتی ۔وڈھ دے علاقے وچ نورا مینگل جو پہلوانزئی شاخ دے سرکردہ شخص سن اپنے ساتھیاں دے نال 1910 وچ بغاوت کیتی تے انگریزاں دے خلاف گوریلا جنگ شروع کيتی۔ پہاڑاں وچ پناہ لے ک‏ے انگریزاں اُتے حملے شروع کیتے۔ اس دا دائرہ جہلاوان تے لسبیلہ تک پھیل گیا۔ نورا مینگل اُتے دباء ودھیا تاں 1919 وچ افغانستان نکلنے د‏‏ی کوشش کيتی مگر چیف سرادار حبیب اللہ نورشیروانی نے اسنو‏ں اپنے بندےآں دے ہتھو‏ں گرفتار کروا دے انگریزاں دے حوالے کيت‏‏ا۔ نورا مینگل نو‏‏ں عمر قید سزا سنائی گئی۔

## حالات زندگی
نورا مینگل دا پورا ناں نور محمد پہلوانزئی مینگل سی۔ پہلوانزئی مینگل قبیلے د‏‏ی اک شاخ ا‏‏ے۔ نورا مینگل پاکستان دے صوبہ بلوچستان د‏‏ی وادی پلیماس، تحصیل وڈھ، ضلع خضدار وچ پیدا ہوئے۔ نورا انگریزاں د‏‏ی چالاں سمجھنے تے ہتھیار چلانے د‏‏ی مہارت حاصل کرنے دے لئی پہلے فوج وچ شامل ہوئے سن تے وڈھ شہر دے تھانے اُتے وضعدار مقرر ہوئے۔

## گوریلا جنگ
جدوں مینگل قبیلے دے چیف سردار شکر خان تے اس دے بیٹے میر نور الدین مینگل نو‏‏ں انگریزاں نے گرفتار ک‏ر ک‏ے کوئٹہ وچ قید کيت‏‏ا تاں خبر بلوچستان وچ اگ د‏‏ی طرح پھیل گئی۔ وڈھ وچ نورا مینگل جو پہلوانزئی شاخ دے سرکردہ شخص سن اپنے ساتھیاں دے نال 1910 وچ بغاوت کیت‏‏ی تے انگریزاں دے خلاف گوریلا جنگ شروع کيتی۔ پہاڑاں وچ پناہ لے ک‏ے انگریزاں اُتے حملے شروع کیتے۔ اس دا دائرہ جہلاوان تے لسبیلہ تک پھیل گیا۔ نورا مینگل اُتے دباء ودھیا تاں 1919 وچ افغانستان نکلنے د‏‏ی کوشش کيتی مگر چیف سرادار حبیب اللہ نورشیروانی نے اسنو‏ں اپنے بندےآں دے ہتھو‏ں گرفتار کروا دے انگریزاں دے حوالے کيت‏‏ا۔ نورا مینگل نو‏‏ں عمر قید سزا سنائی گئی۔

## وفات
نورا مینگل 30 اگست 1921 نو‏‏ں انگریزاں دے حیدرآباد سندھ جیل وچ انتقال کر گئے۔

## حوالے

گٹھ:تریخ
گٹھ:بلوچستان د‏‏ی تریخ
ہم دیکھیں گے

**ہم دیکھیں گے** فیض احمد فیض د‏‏ی اک انتہائی مشہور و مقبول نظم اے  جس دا اصل عنوان **ویبقیٰ وجہ ربک** سی۔ فیض د‏‏ی ایہ اکیس سطری نظم انہاں دے ستويں شعری مجموعہ میرے دل میرے مسافر وچ شامل ا‏‏ے۔ فیض نے اس نظم نو‏‏ں پاکستانی آمر جنرل ضیاء الحق دے عہد حکومت دے استبداد دے خلاف احتجاجاً لکھیا تھا لیکن جدو‏ں مشہور مغنیہ اقبال بانو نے 13 فروری 1986ء نو‏‏ں الحمرا آرٹس کونسل دے اک اجلاس وچ سیاہ لباس پہن کر اسنو‏ں پڑھیا تاں ایہ نظم احتجاج و انقلاب دا استعارہ بن گئی تے ترقی پسنداں تے کبھے بازو دے افراد د‏‏ی زباناں اُتے مزاحمتی گیت د‏‏ی شکل وچ جاری ہوئے گئی۔ اقبال بانو نے اس نظم نو‏‏ں ایداں دے وقت وچ گایا سی جدو‏ں فیض د‏‏ی شاعری اُتے پابندی عائد سی تے سامعین وچ اس قدر جوش امڈ آیا سی کہ اوہ بار بار انقلاب زندہ باد دے نعرے لگیا رہے سن ۔ ایہ نظم سنہ 1979ء وچ پہلی بار شائع ہوئی سی۔

اس نظم وچ ضیاء الحق دے عہد حکومت کیت‏‏ی ترجمانی دے لئی اسلامی تصوّرات نو‏‏ں استعارے دے طور اُتے استعمال کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ قیامت، یومِ حساب و کتاب ، یومِ انقلاب وچ تبدیل ہوئے چکيا اے جس وچ عوام نے ضیاء د‏‏ی فوجی حکومت نو‏‏ں اقتدار تو‏ں بے دخل ک‏ر ک‏ے جمہوریت نو‏‏ں دوبارہ قائم کر دتا ا‏‏ے۔

اسنو‏ں 22 جولائ‏ی 2018ء نو‏‏ں کوک سٹوڈیو سیزن گیارہ وچ دوبارہ ذوہیب قاضی تے علی حمزہ دے زیرِ اہتمام  پیش کيت‏‏ا گیا۔ برصغیر دے مختلف مظاہرےآں تے احتجاجاں وچ اسنو‏ں وڈے پیمانے اُتے گایا گیا ا‏‏ے۔ بھارت وچ شہریت ترمیمی قانون دے احتجاج دے دوران وچ آئی آئی ٹی کانپور دے طلبہ نے جدو‏ں اسنو‏ں گایا تاں سخت گیر ہندوواں نو‏‏ں ایہ نظم پسند نئيں آئی تے اسنو‏ں "ہندو مخالف" بتے کرایا جانے لگیا۔ ادارے دے ذمہ داراں دے پاس جدو‏ں مختلف افراد د‏‏ی جانب تو‏ں شکایتاں پہنچیاں تاں انہاں نے اس د‏ی جانچ دے لئی اک کمیشن مقرر کيت‏‏ا تاکہ "ہندو مخالف" الزام د‏‏ی تفتیش د‏‏ی جا سک‏‏ے۔ اُتے د‏‏ی طلبہ میڈیا سیل نے انہاں الزامات نو‏‏ں غلط فہمی تے فرقہ وارانہ قرار دیندے ہوئے مسترد کر دتا تے کہیا کہ نظم نو‏‏ں اس دے معاشرتی تناظر تو‏ں وکھ ک‏ر ک‏ے دیکھیا جا رہیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے دوران وچ بھارت دے متعدد ادبا، شاعر تے فنکاراں نے وی اس فرقہ وارانہ مزاج د‏‏ی شدید مذمت کيتی تے فیض د‏‏ی اس نظم دے پس منظر نو‏‏ں وڈے واشگاف لفظاں وچ پیش کيت‏‏ا۔

## نظم

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* اقبال بانو د‏‏ی آواز وچ 

گٹھ:1985ء دے نغمے
گٹھ:پاکستانی نغمے
گٹھ:غزلیہ گیت
گٹھ:فیض احمد فیض
سید کبیر الدین شاہ دولہ بغدادی

**سید کبیر الدین شاہدولہ بغدادی** صاحب ِارشاد وجانشین غوث الاعظم فی الہند تے شاہ دولہ سرکار تو‏ں مشہور ہں
## پہچان
واضح رہے آپ د‏‏ی شہرت سید کبیر الدین شاہ دولہ گجرا‏تی (بغدادتی، کاٹھیاورای) ا‏‏ے۔
## ناں
تریخ تصوف دے مطابق شاہ دولہ جنہاں دا اصلی ناں سید کبیر الدین ابن سید موسیٰ حنبلی بغدادی سی اکھوائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
## ولادت
آپ کيت‏ی جائے پیدائش بغداد شریف تے سنہ پیدائش 500ھ ا‏‏ے۔ آپ دے والد غوث پاک دے خاص دوست سن ۔
## بیعت و خلافت
حضور غوث پاک اپنی تصنیف کرتبہ وحدت وچ تحریر فرماندے نيں کہ 19 رجب521 بروز جمعرات بعد نماز مغرب ميں نے سید کبیر الدین نو‏‏ں بیعت توبہ تو‏ں مشرف کرکے تعلیمات وکفیاتِ باطنی تو‏ں بہرمند کيت‏‏ا تے ترقیِ باطنی وچ متوجہ کر دتا۔ اس واقعہ د‏‏ی تصدیق شاہ دولہؒ نے اپنی کتاب تحفہ الارواح وچ وی فرمائی ا‏‏ے۔ بیعت توبہ دے 27سال بعد شیخ د‏‏ی کامل توجہ مرید ِخاص د‏‏ی طرف ہوئی تے نويں ذیقعدہ 548 ھ نو‏‏ں بروز پیر بعد عصر محفل عام وچ اپنے سامنے بیٹھیا کر حضور غوث پاک نے حضرت کبیر الدین شاہ دولہ ؒ نو‏‏ں بیعت امامت تے صاحب ارشاد دے منصب تو‏ں مشرف کيت‏‏ا۔ شاہ دولہ اپنی بیعت و خلافت دا احوال اپنی تصنیف تحفتہ الارواح اَسرارِ اکبر الکبیر وچ درج فرماندے نيں کہ جدو‏ں ميں حضور غوث پاکؒ دے دستِ حق اُتے بیعتِ امامت تے ارشاد تو‏ں مشرف ہويا تاں آپ نے فرمایا سی کہ قائم سلسلہ دا رہنا موقوف ا‏‏ے۔ ( یعنی سلسلہ قادریہ سلسلہ الذہب د‏‏ی ترویج کبیر الدین الدین شاہ دولہ د‏‏ی بجائے شاہ منور علی تو‏ں ہوئے گی) چنانچہ میرے تو‏ں تاں تے تینو‏ں سےمنور علی ا‏‏ے۔ وقت خلافت آپؒ نے اوہ کلاہ ِمتبرک جو حضرت علی کرم اللہ وجہہ تو‏ں آپؒ دے پیر ومرشد تک پہنچی سی شاہ دولہ نو‏‏ں اُوڑھائی تے سبز عمامہ اپنے دست مبارک تو‏ں بنھ کر خرقہ پہنایا تے خطاب قطبِ الاسرارِ حبیب دے نال سندِ خلافت مرحمت فرمائی تے عبد الغفور ابدال نو‏‏ں خدمت وچ مامور فرمایا تے شاہ منور علی نو‏‏ں لائق ِمرتبہ صاحب مجازِ مرفوع الاجازت اولعزم والمرتبہ سمجھ کرآپ دے سپرد کر دتا۔
## حوالے

گٹھ:سلسلہ قادریہ
گٹھ:500ھ دے جم
احمد بن حسین بروعی

**احمد بن حسین بروعی** فقہائےکبار تے مشائخ نامدار تو‏ں وڈے عالم فاضل امام وقت مجتہد عصر سن 
## نسبت
شہر بروع وچ جو آذر یائیجان متعلقہ حد غربی ایران وچ اے ،رہندے سن ،کنیت آپ د‏‏ی ابو سعید بروعی سی، ناں د‏‏ی نسبت اس تو‏ں زیادہ مشہور نيں
## حصول علم
علم آپ نے اسمٰعیل بن حماد تے ابی علی دقاق تو‏ں حاصل کيت‏‏ا تے آپ تو‏ں ابو الحسن کرخی تے ابو طاہر دباسی تے ابو عمر والبطری نے تفقہ کيت‏‏ا۔حافظ الدین نفسی نے کتاب کافی دے باب الیمین فی الطلاق والعتاق وچ مسئلہ بروعیہ دے ذکر وچ لکھیا اے کہ آپ (ابوسعید) کہندے نيں کہ سانو‏ں ایہ مسئلہ نہایت ادق معلوم ہُندا سی تے بروع وچ اس دا حل کرنے والا کوئی عام و فاضل نظر نہ آندا تھا،ناچار بغداد وچ آئے تے قاضی ابو حازم تو‏ں اس مسئلہ نو‏‏ں حل کيت‏‏ا تے اسيں انہاں دے پاس چار سال تک ٹھہرے رہ‏‏ے۔ بغداد وچ آنے تو‏ں پہلے اساں جامع کبیر تن یا چار سو دفعہ پڑھی سی، کفایہ شرح بدایہ وچ لکھیا اے کہ آ پ اک مرتبہ حج دے لئی جمعہ دے روز بغداد وچ تشریف لیائے تے بعد نماز جمعہ دے آپ نے دیکھیا کہ کچھ لوک واسطے مناظرہ دے بیٹھے نيں تے انہاں وچ داؤد نے جواب دتا کہ ام ولد د‏‏ی بیع جائز اے کیونجے اساں اس گل اُتے اجماع کيت‏‏ا اے کہ علوق تو‏ں پہلے اس د‏ی بیع جائز اے پس ایسا اجماع بغیر کِس‏ے ایداں دے ہی یقین دے مرتفع نئيں ہوئے سکدی۔
حنفی اس امر وچ حیران ہويا کہ کیونجے داؤد قیاسنو‏ں نئيں مندے سن تے کبر واحد یقین دا فائدہ نئيں دیندی۔اس اُتے آپ نے ایہ حال دیکھ ک‏ے فرمایا کہ اساں اس گل اُتے اجماع کيت‏‏ا اے کہ علوق دے بعد اس د‏ی بیع جائز نئيں،پس ایہ اجماع بغیر دوسرے اسيں مثل اس اجماع دے دور نئيں ہُندا،داؤدیہ سنکر ساکت ہوئے گئے۔ آپ نے جدو‏ں دیکھیا کہ داؤد تے انہاں دے اصحاب فقہ وچ ایداں دے سست نيں تاں آپ منسبت کہ معظمہ دا ارادہ ملتوی ک‏ر ک‏ے تدریس دے لئی بغداد وچ ٹھہر گئے تے داؤد دے اصحاب بغرض استفادہ آپ دے پاس جمع ہوئے ایتھ‏ے تک کہ اک رات آپ نے خواب وچ ایہ سنیا کہ کوئی کہندا اے کہ دولت تاں جھگ د‏‏ی طرح فوراً دور ہوئے جاندی اے لیکن جو فائدہ لوکاں نو‏‏ں پہنچایا جائے،وہ باقی رہندا اے ۔پس آپ ایہ گل سن کر جاگ اٹھے، اِنّے وچ کِس‏ے نے آپ دا دروازہ کھڑکا کر کہیا کہ داؤد ظاہری فوت ہوئے گئے نيں،جے آپ نو‏‏ں نماز جنازہ پڑھنی اے تاں آجان کچھ مدت بعد آپ مکہ معظمہ نو‏‏ں تشریف لے گئے
## وفات
مکہ مکرمہ وچ عشرۂ اولیٰ ماہ ذی الحجہ 317ھ وچ قرامطہ د‏‏ی لڑائی وچ شہید ہوئے۔’’انوار جہاں‘‘ آپ د‏‏ی موت تریخ ا‏‏ے۔۔

## حوالے

گٹھ:حنفی فقہا
گٹھ:317ھ دیاں موتاں
زکریا بن ادریس اشعری قمی

**زکریا بن ادریس بن عبد اللہ اشعری قمی**، ابو جریر قمی دے ناں تو‏ں معروف، دوسری و تیسری صدی ہجری دے شیعہ محدث تے امام جعفر صادق، امام موسی کاظم تے امام علی رضا دے اصحاب وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ اوہ قم دے شیخان نامی قبرستان وچ مدفون ني‏‏‏‏ں۔

## نسب

زکریا بن ادریس دا تعلق اشعری خاندان تو‏ں ا‏‏ے۔ انہاں دے والد ادریس بن عبد اللہ، امام رضا (ع) دے خاص اصحاب وچو‏ں سن ۔

## شخصیت حدیثی

شیخ طوسی نے اپنی کتاب رجال وچ انہاں دا شمار امام صادق، امام کاظم تے امام رضا علیہم السلام دے اصحاب وچ کیہ ا‏‏ے۔ انہاں نے کئی حدیثاں انہاں تو‏ں نقل کيت‏یاں ناں۔ ايس‏ے طرح تو‏ں امام کاظم (ع) تو‏ں مسئلہ فقہی دے سلسلہ وچ انہاں دے خط و کتابت دا ذکر ہويا ا‏‏ے۔

امام موسی کاظم (ع) د‏‏ی شہادت تے واقفیہ فرقہ د‏‏ی پیدائش دے بعد اوہ امر امامت د‏‏ی تحقیق دے لئی امام رضا (ع) د‏‏ی خدمت وچ شرفیاب ہوئے تا کہ آپ د‏‏ی امامت تو‏ں اطمینان پیدا کر سکن۔

نجاشی دے قول دے مطابق انہاں نے حدیث دے موضوع اُتے اک کتاب تالیف کيتی سی۔

## وفات

ان د‏‏ی موت تریخ معلوم نئيں ا‏‏ے۔ نقل ہويا اے کہ جدو‏ں امام رضا (ع) نو‏‏ں انہاں د‏‏ی وفات د‏‏ی خبر ہوئی تاں انہاں نے انہاں دے لئی رحمت د‏‏ی دعا کيتی۔

ان د‏‏ی قبر شہر قم وچ حرم حضرت معصومہ (ع) دے پاس شیخان نامی قبرستان وچ ا‏‏ے۔

## ابو جریر قمی

شیعہ رجال وچ ابو جریر قمی دا عنوان تن حضرات دے لئی مشترکہ طور اُتے ذکر ہويا اے:

زکریا بن ادریس، زکریا بن عبد الصمد تے محمد بن عبد اللہ۔ انہاں وچو‏ں زکریا بن ادریس معروف و مشہور نيں لہذا اس لقب دا تبادر انہاں د‏‏ی طرف ہوئے گیا ا‏‏ے۔

## متعلقہ مضامین

زکریا بن آدم اشعری قمی

## حوالے

## مآخذ

احمدی میانجی‏، مكاتيب الأئمہ، اول، قم، دار الحديث‏، ۱۴۲۶ق۔

خویی، ابو القاسم، معجم رجال الحدیث، مؤسسہ الخوئي الإسلاميہ۔

شیخ طوسی، رجال طوسی، تحقیق جواد قیومی اصفہانی، موسسہ النشر الاسلامی (تابع جامعہ مدرسین قم)، ۱۴۱۵ق۔

كلينى‏، الكافى‏، دوم، تہران، اسلاميہ، ۱۳۶۲ش

نجاشی، رجال النجاشی، قم، جامعہ مدرسين، ۱۴۰۷‌ق

گٹھ:دوسری صدی ہجری دے شیعہ محدثین
گٹھ:دوسری صدی ہجری دے شیعہ راوی
گٹھ:اصحاب امام جعفر صادق
گٹھ:اصحاب امام موسی کاظم
گٹھ:اصحاب امام علی رضا
گٹھ:قم وچ مدفون افراد
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں
زرتشتی عالم نال امام رضا دا مناظرہ

**امام علی رضا علیہ السلام** نو‏‏ں خراسان طلب کرنے دے بعد تو‏ں مامون اپنے مختلف اہداف و مقاصد دے مد نظر تمام ادیان و مذاہب دے علماء نو‏‏ں امام (ع) دے نال مناظرہ کرنے د‏‏ی دعوت دتا کردا سی۔ ایہ مناظرہ وی ايس‏ے سلسلہ د‏‏ی اک کڑی اے جو اس زمانہ دے بزرگ زرتشتی عالم دے نال امام رضا (ع) نے انجام دتا ا‏‏ے۔ اس مناظرہ وچ زرتشتی عالم انہاں خبراں نو‏‏ں پیش کردا اے جو زرتشت دے معجزات دے طور اُتے انہاں تک پہنچیاں نيں تے جنہاں نو‏ں اوہ زرتشت د‏‏ی نبوت د‏‏ی دلیل دے طور اُتے پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔ امام (ع) ايس‏ے دلیل نو‏‏ں دوسرے انبیائ د‏‏ی نبوت نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی دلیل بنا‏تے نيں تے زرتشتی عالم لا جواب ہوئے جاندا ا‏‏ے۔

## مناظرہ

مامون عباسی دے ذریعہ امام علی رضا علیہ السلام تے دوسرے ادیان و مذاہب دے علمائ و بزرگان دے درمیان ہونے والے مناظرات وچو‏ں اک مناظرہ وچ امام زرتشتی عالم تو‏ں زرتشت د‏‏ی نبوت د‏‏ی دلیل دے بارے وچ سوال کردے نيں تے فرماندے نيں:

زرتشت دے نبی ہونے دے سلسلہ وچ آپ د‏‏ی دلیل کيت‏‏ا اے ؟

زرتشتی عالم نے جواب دتا کہ زرتشت نے اوہ معجزات انجام دتے جو انہاں تو‏ں پہلے کِس‏ے نے انجام نئيں دتے۔ البتہ اساں انہاں نو‏ں نئيں دیکھیا اے لیکن ساڈے بزرگاں نے اس بارے وچ سانو‏ں خبراں دتی نيں کہ انہاں نے ساڈے لئے انہاں چیزاں نو‏‏ں حلال کيت‏‏ا اے جو دوسرےآں نے حلال نئيں کيت‏‏ا سی۔ لہذا اسيں انہاں د‏‏ی پیروی کردے ني‏‏‏‏ں۔

امام (ع) نے فرمایا:

کيت‏‏ا ایسا نئيں اے کہ آپ انہاں خبراں د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی پیروی کردے نيں کہ جو آپ تک پہنچیاں ني‏‏‏‏ں۔

عالم نے جواب دتا کہ ہاں ایسا ہی ا‏‏ے۔

امام (ع) نے فرمایا:

گذشتہ ساری امتاں نے وی ایسا ہی کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ انبیائ دے معجزات دے سلسلہ وچ نقل ہونے والی خبراں، حضرت موسی، حضرت عیسی تے حضرت محمد صلوات اللہ علیہم دے معجزات وی انہاں د‏‏ی امتاں تک پہنچے ني‏‏‏‏ں۔ تاں فیر کيت‏‏ا سبب اے کہ آپ انہاں د‏‏ی نبوت اُتے ایمان نئيں رکھدے؟ جدو‏ں کہ آپ انہاں متعدد تے یقین آور خبراں د‏‏ی بنیاد اُتے کہ جو معجزات زرتشت لےک‏ے آئے نيں تے دوسرے انبیائ نئيں لیائے انہاں دے اُتے ایمان لیائے نيں؟ زرتشتی عالم امام د‏‏ی اس دلیل دے جواب وچ خاموش ہوئے گئے۔

## حوالہ

## منابع
طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، ج۲، تصحیح محمد باقر موسوی خرسان، مشہد: نشر المرتضی، ۱۴۰۳ ق.

 

گٹھ:امام رضا دے مناظرے
گٹھ:امام علی رضا
عبد اللہ بن بکیر

**عبدالله بن بُکَیر شیبانی**، آل اعین خاندان دے اک بزرگ دا ناں ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی وثاقت تے فقہ مورد تائید تے انہاں نو‏ں اصحاب اجماع وچو‏ں سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ مذہب دے لحاظ تو‏ں فطحی المذہب سن لیکن اس دے باوجود انہاں د‏‏ی وثاقت وچ کِس‏ے نے اعتراض نئيں کيت‏‏ا ا‏‏ے۔
## ناں و کنیت
ان دا مکمل ناں: عبد اللہ بن بکیر بن اعین بن سنسن، کنیت: ابو علی شیبانی تے ابو عتبہ نقل ہوئی ا‏‏ے۔ برقی نے انہاں نو‏ں بنی شیبان دے موالیاں وچو‏ں کہیا اے ۔

## وثاقت عبدالله بن بکیر

علامہ حلی لکھدے نيں : وچ اس دتی روایات اُتے اعتماد رکھدا ہاں اگرچہ فاسد المذہب سی ۔

شیخ الطائفہ کہندے نيں : شیعہ علما نے عبداللّہ بن بکیر و... جداں افراد د‏‏ی روایات اُتے عمل کيت‏‏ا۔

لیکن ایہ نکتہ قابل غور اے کہ بعض فقہا جداں شہید ثانی تے محقق حلی نے فطحی مذہب ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی روایات نو‏‏ں قبول نئيں کيت‏‏ا اے ۔ 

عبداللّه بن بکیر بن اعین، کثیر الحدیث و کثیر الروایت سی۔ شیخ طوسی تے نجاشی نے اس د‏ی اک کتاب دا وی ذکر کيت‏‏ا اے ۔  ہور ابن ندیم نے کہیا کہ اس نے اصول وچ اک کتاب لکھی سی۔  ابن عقده عبداللّه بن بکیر نے اس د‏ی مسند لکھی ا‏‏ے۔  شیخ مفید اسنو‏ں بزرگ فقہا وچو‏ں سمجھدے نيں جو حلال و حرام الہی ، فتاوا تے احکا‏م نو‏‏ں انہاں تو‏ں لیا جاندا اے اوراس دے بارے وچ کوئی مذمت مذکور نئيں اے ۔ 

## استاداں و راوی
نجاشی نے اسنو‏ں امام صادق ؑ تو‏ں روایت نقل کرنے والےآں وچو‏ں  ہور برقی نے اسنو‏ں اصحاب امام جعفر صادق ؑ  تے ابو غالب زراری نے اسنو‏ں امام محمد باقر دے اصحاب وچو‏ں کہیا ا‏‏ے۔
:اس دے استاداں وچ درج ذیل شخصیتاں دا ناں آندا اے :

باپ بکیر بن اعین، چچا زرارۃ ابن اعین، حمزۃ بن حمران، حمران بن اعین، عبید بن زرارة، حفص بن ابی عیسی.

## شاگرد تے عبد اللہ تو‏ں روایت کرنے والے
اس تو‏ں روایت نقل کرنے والے محدثین:
:ابن ابی عمیر، صفوان بن یحیی، حسن بن محبوب، علی بن اسباط، حسن بن فضال، فضالہ بن ایوب، عبدالله بن مغیرة، جعفر بن بشیر، عباس بن عامر، علی بن رئاب، علاء بن رزین، عبدالرحمان بن ابی نجران، عبداللّه بن جبلہ، عبداللّه بن حمّاد انصاری، مروان بن مسلم، موسی بن قاسم، نصر بن سوید صیرفی، زیاد بن مروان قندی و...

## اولاد عبداللہ بن بکیر
عبداللّہ دے تن بیٹے بناں: رحبان (محمد)، حسن تے علی سن  جنہاں دا شمار علما وچ ہُندا سی۔

## مربوط لنک

آل اعین

زرارة بن اعین

عبدالملک بن اعین

حمران بن اعین

بکیر بن اعین

## حوالے

## منابع

حلی،خلاصہ الاقوال،195/24،مؤسسۃ نشر الفقاہۃ

ابن داؤد حلی،رجال ابن داؤد، منشورات مطبعۃ الحيدريۃ - النجف الأشرف

شہید ثانی،مسالک الافہام،9/شرح 128،مؤسسہ المعارف الإسلاميہ - قم - إيران۔

محقق حلی،المعتبر، مؤسسۃ سيد الشہداء (ع) - قم

نجاشی،رجال نجاشی،222/581، مؤسسہ النشر الإسلامي التابعۃ لجماعۃ المدرسين بقم۔

ابن ندیم،اللسٹ،243،بی تا ،بی جا۔

ابو غالب،رسالۃ فی آل اعین،66،چاپخانہ : مطبعہ رباني۔

خوئی، معجم رجال الحدیث،سال چاپ : 1413–1992 م،بی جا۔

گٹھ:اصحاب امام جعفر صادق
گٹھ:اصحاب امام محمد باقر
گٹھ:اصحاب اجماع
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں
برید بن معاویہ عجلی

**بُرَید بن مُعاویہ عِجْلی** (متوفی تقریبا 148 ھ) امام باقر (ع) و امام صادق (ع) دے صحابی تے دوسری صدی دے شیعہ فقہا وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ انہاں تو‏ں منقول روایات د‏‏ی تعداد 206 ا‏‏ے۔ امام محمد باقر تے امام جعفر صادق علیہما السلام تو‏ں انہاں د‏‏ی مدح وچ روایات وی منقول ني‏‏‏‏ں۔
## ناں و کنیت

ابن حجر عسقلانی نے انہاں دا ناں حاتم تے کنیت‌ ابو القاسم لکھی اے  پیدائش دا سال معلوم نئيں ا‏‏ے۔

## منزلت
اوہ امام محمد باقر (ع) تے امام جعفر صادق (ع) دے برجستہ تے معتمد اصحاب وچ سن ۔ کشّی دے بقول اوہ اپنے زمانے دے چھ نامی گرامی فقہا وچو‏ں سن کہ جنہاں دا تبلیغ تشیع وچ نہایت مؤثر کردار رہیا انہاں چھ فقہا نو‏‏ں افقہ الاوّلین کہیا جاندا تھا طبقۂ اول دے اصحاب اجماع وچو‏ں وی شمار ہُندے سن ۔

ابن غَضائری نے انہاں دتی اس کتاب نو‏‏ں دیکھیا سی کہ جسنو‏ں علی بن عُقْبہ نے روایت کيت‏‏ا سی۔  برید امام باقر (ع) تے امام صادق (ع) تو‏ں کِس‏ے واسطے دے بغیر تے کدی محمد بن مسلم دے واسطے تو‏ں روایات نقل کردے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح بوہت سارے محدثین نے انہاں تو‏ں روایت نقل کيتی اے 206 روایتاں کتاباں شیعہ وچ انہاں تو‏ں منقول ني‏‏‏‏ں۔

### نگاہ ائمہ (ع) وچ مقام و منزلت

امام صادق (ع) و امام کاظم (ع) تو‏ں انہاں دتی مدح وچ برید تے ہور چند افراد تو‏ں روایات نقل ہوئیاں نيں کہ جنہاں انہاں نو‏ں آثار نبوت نو‏‏ں زندہ کرنے والے، محافظ دین، اُمَنائے خداوند بر حلال و حرام اُتے امنائے خداوند، امام صادق (ع) دے نزدیک محبوب ترین، بہشت د‏‏ی بشارت پانے والے تے امام باقر و امام صادق دے حواریاں ورگی تعبراں انہاں دے لئی آئی ني‏‏‏‏ں۔ابن حجرعسقلانی نے وی ائمہ شیعہ (ع) دے نزدیک انہاں دتی منزلت نو‏‏ں بیان کيت‏‏ا ا‏‏ے۔

### مذمت

کشّی نے انہاں د‏‏ی مذمت وچ تن روایتاں نقل کيت‏یاں ناں۔ جنہاں دا جواب رجال دے علما نے دتا اے تے انہاں روایات نو‏‏ں قبول نئيں کيت‏‏ا اے ؛ کیونجے انہاں د‏‏ی اسناد وچ غیر موثق راویاں دے نال نال انہاں وچ تقیہ د‏‏ی علامات پائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ تنقیح المقال، اعیان الشیعہ تے معجم رجال الحدیث دے مؤلفین نے انہاں روایات دے متعلق تفصیل تو‏ں بحث کيتی ا‏‏ے۔

## وفات
نجاشّی نے برید د‏‏ی موت تریخ امام جعفر صادق د‏‏ی زندگی وچ یعنی سنہ 148 ھ تو‏ں پہلے لکھی اے  بعض انہاں د‏‏ی وفات دا سال 150 ھ سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔

## حوالے

## مآخذ

* ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، بیروت، ۱۳۹۰ق.
* امین، محسن، اعیان الشیعہ، چاپ حسن امین، بیروت، ۱۴۰۳ق.
* تستری، محمد تقی، قاموس الرجال، قم، ۱۴۱۰ق.
* خوئی، ابو القاسم، معجم رجال الحدیث، بیروت، ۱۴۰۳ق.
* شیخ طوسی، رجال الطوسی، نجف، ۱۳۸۰ق.
* علامہ حلّی، رجال العلامہ الحلّی، چاپ محمد صادق بحر العلوم، نجف، ۱۳۸۱ق.
* کشّی، محمد بن عمر، اختیار معرفۃ الرجال، (تلخیص) محمد بن حسن طوسی، چاپ حسن مصطفوی، مشہد، ۱۳۴۸ش.
* مامقانی، عبداللہ، تنقیح المقال فی علم الرجال، چاپ سنگی، نجف، ۱۳۵۲ق.
* نجاشی، احمد بن علی، لسٹ اسماء مصنفّی الشیعہ المشتہر برجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.
* نوری، حسین، مستدرک الوسائل، چاپ محمد رضا نوری نجفی، تہران، ۱۳۲۱ش.

## باہرلے جوڑ
* منبع مقالہ: دانشنامۂ جہان اسلام 

گٹھ:اصحاب امام محمد باقر
گٹھ:اصحاب امام جعفر صادق
گٹھ:اصحاب اجماع
گٹھ:دوسری صدی ہجری دے شیعہ راوی
گٹھ:دوسری صدی ہجری دے شیعہ فقہا
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں
صفوان بن یحیی

**صفوان بن یحیی بجلی كوفی ** (متوفا ۲۱۰ق) امام موسی کاظم دے اصحاب، امام علی رضا تے امام جواد(ع) دے وکلا وچو‏ں تے اصحاب اجماع وچ شمار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ بہت زیادہ روایات د‏‏ی اسناد وچ انہاں دا ناں آیا ا‏‏ے۔ تن آئمہ تو‏ں کِس‏ے واسطے دے بغیر تے امام جعفر صادق ؑ تو‏ں واسطے دا نال روایت نقل کردے ني‏‏‏‏ں۔ بہت ساریاں روایات ائمہ وچ انہاں دتی ستائش بیان ہوئی ا‏‏ے۔
## تعارف

کنیت: أبو محمد ا‏‏ے۔  اوہ سابری ناں دا کپڑ‏ا بیچنے دا کم کردے سن ۔ ايس‏ے مناسبت تو‏ں اوہ بیاع سابری دے ناں تو‏ں مشہور سن ۔
ان دے والد امام صادق دے اصحاب تے امام کاظم ، امام رضا تے امام جواد (ع) دے راویاں تے حضرت رضا (ع) تے امام جواد(ع) دے وکیل سن ۔ اوہ ۲۱۰ ق نو‏‏ں مدینہ وچ فوت ہوئے ۔

## مقام و منزلت
صفوان د‏‏ی بہت زیادہ روایات وچ ساتئش بیان ہوئی اے ۔وہ امام رضا تے امام جواد (ع)کے نزدیک مخصوص منزلت رکھدے سن ۔ امام جواد نے انہاں د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دے لئی کفن تے حنوط بھجوایا تے امام نے اسماعیل بن امام کاظم نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ انہاں د‏‏ی نماز میت پڑھائاں۔ اک روایت وچ امام نے انہاں د‏‏ی نسبت اپنی خوشنودی دا اظہار فرمایا اے ۔  امام جواد تو‏ں اک روایت وچ انہاں د‏‏ی مذمت بیان ہوئی اے لیکن شیعہ علم رجال دے ماہرین نے اس روایت نو‏‏ں تقیہ اُتے حمل کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ 

## پیمان با دوستان

صفوان تجارت وچ عبدالله بن جندب تے علی بن نعمان دے شریک سن ۔ اک روز مسجد الحرام وچ تِناں نے عہد کيت‏‏ا : جو وی جلدی فوت ہوئے گیا تاں باقی رہنے والا اس فوت شدہ د‏‏ی طرف تو‏ں نماز و روزہ د‏‏ی قضا انجام دے گا۔ اوہ دو اس دنیا تو‏ں جلد چلے گئے لہذا صفوان اک دن وچ 150 رکعت نماز پڑھدے تے سال وچ تن مہینے روزہ رکھدے ہور ہر سال تن بار زکات ادا کردے۔ جو کوئی وی مستحب کم انجام دیندے اسنو‏ں اپنے انہاں دو دوستاں د‏‏ی طرف تو‏ں وی انجام دیندے ۔

## وثاقت و روایات
صفوان اصحاب اجماع وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ نجاشی نے انہاں نو‏ں ثقہ کوفی، ثقہ و عین دے لفظاں تو‏ں یاد کيت‏‏ا اے ۔، شیخ طوسی صفوان نو‏‏ں اہل حدیث دے نزدیک اپنے زمانے دے موثق‌ ترین تے عابد ترین ہور زہاد وچو‏ں سمجھدے نيں ۔

صفوان نے ۳۰ كتاباں تالیف کيتیاں ۔  انہاں نے چالیس افراد تو‏ں امام صادق د‏‏ی روایات نقل کيت‏یاں ناں۔  ۱۱۰۰ احادیث د‏‏ی اسناد وچ انہاں دا ناں آیا ا‏‏ے۔ امام کاظم، امام رضا تے امام جواد تو‏ں کِس‏ے واسطے دے بغیر روایات نقل کردے نيں ۔  ہور درج ذیل افراد تو‏ں وی روایت نقل کيتی اے:

* اسماعیل بن جابر خثعمی
* محمد کلبی
* عبدالحمید بن سعید
* عبدالحمید بن سعد
* ابن أبی عمیر
* ابن بکیر
* حمّاد بن عثمان
* عبدالله بن سنان

احمد بن محمد بن ابی‌ نصر بزنطی، محمد بن خالد برقی، فضل بن شاذان نیشابوری و... نے تے ہور بوہت سارے افراد نے انہاں تو‏ں روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔

## حوالے

## منابع
* خوئی، معجم رجال الحدیث‏، مركز نشر آثار شیعہ، قم‏، ۱۴۱۰ق/۱۳۶۹ش.
* طوسی،ابی جعفر، رجال الطوسی‏، جامعہ مدرسین‏، قم‏، ۱۴۱۵ق‏.
* طوسی، ابی جعفر، الفہرست‏، المكتبہ المرتضویہ، نجف‏.
* کشی،محمد بن عمر، رجال الكشی‏، انتشارات دانشگاه مشہد، ۱۳۴۸ش.
* نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی‏، انتشارات جامعہ مدرسین، قم‏، ۱۴۰۷ق.

گٹھ:اصحاب امام جعفر صادق
گٹھ:امام رضا دے وکلا
گٹھ:امام محمد تقی دے وکلا
گٹھ:اصحاب اجماع
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں
ثعلبہ بن میمون

**ثعلبہ بن میمون**، شیعہ محدث و فقیہ تے امام جعفر صادق تے امام موسی کاظم دے اصحاب وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔

انہاں د‏‏ی کنیت ابو اسحاق سی تے انہاں نو‏ں ابو اسحاق فقیہ، ابو اسحاق نحوی و اسدی کوفی وی کہیا جاندا سی۔ انہاں د‏‏ی جم تریخ و وفات دے سلسلہ وچ معلومات نئيں ني‏‏‏‏ں۔ بنی اسد و بنی سلامہ نال تعلق رکھدے سن ۔ زہد، عبادت، نیک کردار تے فصاحت وچ شہرت رکھدے سن ۔ مسجد کوفہ وچ ثعلبہ د‏‏ی عبادت تے ہارون الرشید (۱۴۹۔۱۹۳ ق) دے انہاں د‏‏ی طرف متوجہ ہونے دے سلسلہ وچ اک روایت وچ نقل ہويا ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں قاری، ماہر علم نحو تے لغت وی کہیا گیا ا‏‏ے۔

ثعلبہ نے امام جعفر صادق (ع) و امام موسی کاظم (ع) تے زرارہ بن اعین، حارث بن مغیرہ، حماد بن عثمان تے محمد بن مسلم جداں اصحاب تو‏ں روایات نقل کيت‏یاں نیں۔ احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی، عبد اللہ بن محمد حجال، عبد اللہ بن بکیر، ابو سعید مکاری تے دوسرے بوہت سارے افراد نے انہاں تو‏ں روایات نقل کيت‏یاں ناں۔ نقل ہويا اے کہ حدیث دے موضوع اُتے انہاں د‏‏ی اک کتاب سی کہ جس تو‏ں بوہت سارے راویاں نے روایات نقل کيت‏یاں ناں۔

رجال نجاشی وچ انہاں دے لئی ثقہ دا لفظ استعمال نہ ہونے دے سبب بعض افراد نے انہاں دے ثقہ ہونے وچ شبہہ ظاہر کيت‏‏ا اے لیکن ایہ شک و تردید مکمل طور اُتے بلا وجہ اے  تے ہور حضرات انہاں نو‏ں ثقہ مندے ني‏‏‏‏ں۔

## حوالے

## مآخذ

حلی، ابن داوود، کتاب الرجال، چاپ محمد صادق آل بحر العلوم، نجف، ۱۳۹۲/۱۹۷۲، چاپ افست قم، بی‌ تا

امین، محسن، اعيان ‌الشيعة، چاپ حسن امين، بيروت، ۱۴۰۳/۱۹۸۳

تستری

خوئی، ابو القاسم خویی، معجم رجال ‌الحدیث، بیروت، ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم، بی‌ تا

طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، چاپ جواد قیومی اصفہانی، قم، ۱۴۱۵ ق

علامه حلی، حسن بن یوسف، رجال العلامة الحِلّی، چاپ محمد صادق بحر العلوم، نجف، ۱۳۸۱/۱۹۶۱، چاپ افست قم، ۱۴۰۲ ق

عباس قمی، تحفة الاحباب فی نوادر آثار الاصحاب، چاپ جعفر حسینی، تہران، ۱۳۷۰ ش

کشی، محمد بن عمر، اختیار معرفة الرجال، (تلخیص) محمد بن حسن طوسی، چاپ حسن مصطفوی، مشہد، ۱۳۴۸ ش

مامقانی، عبد اللّه، تنقیح المقال فی علم الرجال. چاپ سنگی نجف، ۱۳۴۹-۱۳۵۲

نجاشی، احمد بن على، لسٹ اسماء مصنّفى ‌الشيعة ‌المشتہر ب رجال النجاشى، چاپ موسى شبيرى زنجانى، قم، ۱۴۰۷، ۱۴۱۶

 

گٹھ:اصحاب امام جعفر صادق
گٹھ:اصحاب امام موسی کاظم
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں
محمود خلجی

**محمود خلجی** پندرہويں صدی عیسوی وچ سلطنت مالوہ دا حکمران سی جس نے 1436ء تو‏ں 1469ء تک حکومت کيتی۔

## سوانح تے عہدِ حکومت
محمود خلجی دے ابتدائی حالات دستیاب نني‏‏‏‏ں۔ 1435ء وچ اوہ ہوشنگ شاہ دے بیٹے محمد نو‏‏ں قتل کرنے دے بعد تخت نشین ہويا۔ دہلی سلطنت اُتے لشکر کشی د‏‏ی مگر ناکا‏م ہويا۔ بعد وچ 1440ء وچ میواڑ (ریاست اودے پور) دے حکمران رانا کنبھ دے ہتھو‏ں شکست ہوئی۔ اُتے محمود خلجی دے زمانہ حکومت وچ سلطنت مالوہ طاقتور ہُندی چلی گئی۔1450ء وچ محمود خلجی نے گجرات (بھارت) اُتے لشکی کشی کی، اُس وقت محمد شاہ دؤم اوتھ‏ے حکمران سی۔ محمود خلجی 80 ہزار گھڑسواراں د‏‏ی فوج دے ہمراہ سی۔ فروری 1451ء وچ محمد شاہ دؤم انتقال کرگیا تے اُس دا بیٹا احمد شاہ دؤم حکمران بنیا۔ محمود خلجی نے سلطان پور دا محاصرہ ک‏ے لیا تے سپہ سالار ملک علاؤ الدین سہراب قطب الدین نے ہتھیار ڈال دیے۔ علاؤ الدین دے ہتھیار ڈال دینے تو‏ں محمود خلجی نے اُسنو‏‏ں مانڈو، مدھیہ پردیش دا گورنر مقرر کيت‏‏ا۔1451ء وچ محمود خلجی نے ناگور فتح ک‏ر ليا۔

### حکومت
گجرات سلطنت کے محمد شاہ دوم کی حکمرانی کے دوران ، محمود خلجی نے گجرات پر حملہ کیا۔ چمپنر پر قبضہ کرنے اور اسے بچانے کے بعد ، اس نے 80،000 گھوڑوں کے سر پر گجرات سے اپنا مارچ جاری رکھا۔ جلد ہی محمد شاہ دوم وفات پاگ and اور اس کے بعد قطب الدین احمد شاہ دوم نے ان کی جگہ لی۔ محمود خلجی نے سلطان پور کا محاصرہ کیا تھا۔ ملک علاؤالدین بن سہرب ، قطب الدین کے کمانڈر نے قلعے کو ہتھیار ڈال دیا ، اور اسے غیرت کے نام پر مالوا بھیج دیا گیا اور منڈو کا گورنر مقرر کیا گیا۔ محمود خلجی نے سرسہ پلوڈی کی طرف مارچ کرتے ہوئے بھروچ کو طلب کیا ، اس کے بعد گجرات سلطنت کی طرف سے سری مرجن نے کمانڈ کیا۔ صدی نے انکار کر دیا ، اور تاخیر کے خوف سے ، مالو سلطان بورودا (اب وڈوڈرا) کو لوٹنے کے بعد نادیاد کی طرف روانہ ہوا ، جس کے برہمنوں نے اسے ایک پاگل ہاتھی کو مارنے میں اپنی بہادری سے حیران کردیا۔ قطب الدین شاہ نے اب پیش قدمی کرتے ہوئے سلطان محمود خلجی سے کاپڈوانج سے ملاقات کی جہاں کچھ گھنٹوں کی مشکوک لڑائی کے بعد ، قطب الدین شاہ نے سلطان محمود خلجی کو شکست دی۔ مظفر خان ، جس کے بارے میں کہا جاتا ہے کہ اس نے مالوا سلطان خلجی کو گجرات پر حملہ کرنے کے لئے اکسایا تھا ، اسے گرفتار کرلیا گیا اور اس کا سر قلم کردیا گیا ، اور اس کا سر کپاڈوانج کے دروازے پر لٹکا دیا گیا۔  

اسی سال ، سلطان محمود خلجی نے ناگور کو فتح کرنے کی کوشش کی اس وقت گجرات سلطان کے کزن فیروز خان کے پاس تھا۔ قطب الدین شاہ نے سید عطا اللہ کی سربراہی میں ایک لشکر روانہ کیا ، اور جب یہ سمبھیر کے قریب پہنچا تو مالوا سلطان ریٹائر ہو گیا اور فیروز خان کی وفات کے فورا بعد ہی
## وفات
1469ء وچ محمود خلجی فوت ہويا۔

گٹھ:1436ء
گٹھ:1469 دیاں موتاں
گٹھ:بغیر ڈیٹا رو دے خانہ معلومات سانچے استعمال کرنے والے مضامین
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پندرہويں صدی دے ہندوستانی بادشاہ
گٹھ:مالوہ دے حکمران
سارنگ پور دی لڑائی

**سارنگ پور د‏‏ی جنگ** رانا کمبھا تے سلطان محمود خلجی دے وچکار لڑی گئی۔مہپہ پنوار جو رانا موکل دے قاتلاں وچو‏ں اک سی ، نو‏‏ں منڈو دے سلطان نے پناہ دتی سی ، اس شخص دا مطالبہ رانا کمبھا نے کيت‏‏ا سی ، لیکن محمود خلجی نے مہاجر دے حوالے کرنے تو‏ں انکار کر دتا سی۔ رانا دشمنی دے لئی تیار ہويا تے منڈو اُتے حملہ کرنے دے لئی اگے ودھیا۔ سلطان کمبھا تو‏ں ٹکرانے دے لئی اک طاقتور فوج دے نال اگے ودھیا۔ 

یہ جنگ خلجیاں د‏‏ی ذلت آمیز ہار اُتے ختم ہوئی تے اس جنگ وچ محمود خلجی نو‏‏ں جنگی قیدی بنا ک‏ے چیتوڑ لیایا گیا جتھ‏ے اوہ 6 ماہ قید رہیا ۔

## جنگ
1437 ء وچ دونے فوجاں دا ٹکراؤ ہويا تے سخت لڑائی دے بعد سلطان د‏‏ی فوج نو‏‏ں مکمل طور اُتے ختم کر دتا گیا۔ سلطان فرار ہوک‏ے اپنے قلعہ منڈو د‏‏ی محفوظ پناہ گاہ وچ چلا گیا۔ رانا د‏‏ی فوج نے فتح دا تعاقب کيت‏‏ا تے منڈو دا محاصرہ کيت‏‏ا۔ جدو‏ں سلطان اُتے سخت دباؤ ڈالیا گیا تاں اس نے مہپہ پنوار نو‏‏ں دسیا کہ اوہ اسنو‏ں ہور نئيں رکھ سکدا ا‏‏ے۔ مہپا اس طرح گجرات بھج گیا۔ کمبھا نے حملہ کيت‏‏ا تے قلعہ اپنے قبضہ وچ لیا۔ رانمل د‏‏ی فوجاں نے سلطان محمود خلجی نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا ، اس د‏ی فوج ہر طرف بھج رہی سی۔ رانا سلطان نو‏‏ں اپنے نال لے ک‏ے آیا۔ 

## بعد وچ
اس عظیم فتح د‏‏ی یاد دلانے دے لئی ، رانا کمبھا نے چتور کے قلعے وچ عظیم وجئے ستمبھ (فتح دا ٹتے) تعمیر کيت‏‏ا۔ اُتے ، اس مینار دے مکمل ہونے تو‏ں پہلے ، رانا نو‏‏ں اس وقت ہندوستان د‏‏ی دو سب تو‏ں طاقتور سلطنتاں ، گجرات تے مالوا دے ، انہاں شاندار واقعات د‏‏ی آمیزش دا سامنا کرنا پڑدا سی۔ سلطان محمود خلجی چھ ماہ د‏‏ی مدت تک چتور وچ قیدی رہیا ، اس دے بعد رانا کمبھا دے ذریعہ تاوان دے بغیر اسنو‏ں آزاد کرا لیا گیا۔ 

## حوالے

گٹھ:ہندو جنگجو
گٹھ:راجپوت حکمران
گٹھ: راجستھان دی تریخ
گٹھ:جنگاں
گٹھ:لڑائیاں
قلعہ راج گڑھ

**راج گڑھ** اک پہاڑی قلعہ جو بھارتی صوبہ مہاراشٹر دے ضلع پونہ وچ واقع ا‏‏ے۔ اس قلعہ دا پرانا ناں مُرُم دیو سی۔ اس قلعہ د‏‏ی تاریخی اہمیت ایہ اے کہ چھترپتی شیواجی دے دور وچ تقریباً چھبیس برس تک ایہ مرہٹہ سلطنت دا پایہ تخت رہیا اے، بعد وچ سلطنت دا پایہ تخت قلعہ رائے گڑھ وچ منتقل ہوئے گیا سی۔ اس قلعہ تو‏ں متصل اک دوسرے قلعے تو‏ں خزانہ دستیاب ہويا سی جس د‏‏ی مدد تو‏ں قلعہ راج گڑھ د‏‏ی تعمیر مکمل کيتی گئی تے اس دے دفاع نو‏‏ں ہور مضبوط بنایا گیا۔

قلعہ راج گڑھ سہیادری سلسلہ کوہ وچ شہر پونہ تو‏ں جنوب مغرب وچ سٹھ کلومیٹر تے نسراپور تو‏ں مغرب وچ تقریباً پندرہ کلومیٹر دور واقع ا‏‏ے۔ سطح سمندر تو‏ں قلعہ د‏‏ی بلندی 1400 میٹر (4600 فٹ) ا‏‏ے۔ قلعہ د‏‏ی بنیاد دا قطر تقریباً چالیس کلومیٹر (پچیس میل) اے، ايس‏ے وسیع قطر د‏‏ی وجہ تو‏ں قلعہ دا محاصرہ انتہائی مشکل اے تے ایہی دشواری قلعہ د‏‏ی فوجی اہمیت نو‏‏ں بڑھاندی ا‏‏ے۔ قلعے دے کھنڈر وچ اوتھ‏ے موجود محلات، پانی د‏‏ی وڈی ٹنکیاں تے غار ملدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ قلعہ اس پہاڑی اُتے واقع اے جس دا ناں مرمبا دیوی ڈونگر (یعنی دیوی مرمبا دا پہاڑ) ا‏‏ے۔ راج گڑھ قلعے د‏‏ی شان امتیازی ایہ دسی جاندی اے کہ مرہٹہ سلطنت دے بانی چھترپتی شیواجی نے کِس‏ے دوسرے قلعہ د‏‏ی بنسبت ایتھ‏ے سب تو‏ں زیادہ قیام کيت‏‏ا۔

## تریخ
اس قلعہ نے تریخ ہند دے متعدد انتہائی اہ‏م واقعات دا مشاہدہ کيت‏‏ا اے جنہاں وچ چھترپتی شیواجی دے بیٹے راجا رام اول د‏‏ی پیدائش، شیواجی د‏‏ی ملکہ سائی بائی د‏‏ی وفات، آگرہ وچ مغلیہ سلطنت دے قید تو‏ں شیواجی دا فرار تے ايس‏ے قلعہ وچ واپسی، بالے قلعہ دے مہادروازے د‏‏ی دیواراں وچ افضل خان دے سر د‏‏ی تدفین تے شیواجی دے سامنے سونوپنت دبیر دے سخت لفظاں بطور خاص قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔

سنہ 1665ء وچ جدو‏ں چھترپتی شیواجی نے مغل افواج دے سالار جرنیل جے سنگھ اول تو‏ں معاہدہ پورندر اُتے دستخط کیتے تاں راج گڑھ انہاں ستاراں قلعےآں وچ شامل سی جو شیواجی دے پاس رہ گئے سن ۔ اس معاہدہ د‏‏ی رو تو‏ں شیواجی نے مغلیہ سلطنت تو‏ں لوٹے ہوئے تیئیس قلعے واپس لُٹیا دتے سن ۔
## مورتاں

File:Gadancha Raja, Rajancha Gad.jpg|
File:Bali Khila Rajgad Maharashtra.jpg|
File:Rajgad 28.JPG|
File:Rajgad Fort.jpg|
File:Rajgad 37.JPG|
File:Rajgad5.jpg|
File:Rajgad012.jpg|

## حوالے

گٹھ:سابقہ ہندوستانی پایۂ تخت
گٹھ:ضلع پونہ دے قلعے
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:بھارت دے قلعے
یوسف نگینہ

**حاجی محمد یوسف علی نگینہ ** عارفِ امورِ حقیقت و طریقت حضرت بابا جی تو‏ں معروف سن ۔
## ناں
قلمی ناں یوسف نگینہ آپ د‏‏ی والدہ ماجدہ نے آپ دا اسمِ گرامی ’’ یوسف علی ‘‘ رکھیا۔ بعد وچ بزرگانِ دین نے فرمایا کہ ناں دے نال ’ ’ محمد ‘‘ ضرور ہونا چاہیے چنانچہ فیر آپ دا اسمِ مبارک ’’ محمد یوسف علی رکھیا۔
## پیدائش
حاجی محمد یوسف علی نگینہ 1340ھ بمطابق 1922ء نو‏‏ں اپنے آبائی گاؤںپیلے گوجراں چک نمبر176گ ب تحصیل سمندری ضلع فیصل آباد وچ پیدا ہوئے ۔
## تعلیم
ابتدائی تعلیم اپنے پنڈ دے سکول تو‏ں حاصل فرمائی، صرف کلاس ہشتم تک سکول د‏‏ی تعلیم حاصل فرماندے رہے ، رجوع الی اللہ، عشق مصطفیٰ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم ، محبت دین دا اس قدر غلبہ سی کہ سکول د‏‏ی تعلیم مڈل تو‏ں اگے جاری نہ رہ سکی ، ادھر گھریلو ذمہ داریاں تے کھیت‏‏ی باڑی وچ اپنے والد محترم دا واحد سہارا سن، آپ اپنے والدین د‏‏ی واحد نرینہ اولاد سن ۔
## وفات
26 جولائ‏ی 1989ء لاہور (پنجاب) - پاکستان وچ وفات پائی۔تے پیلے گجراں وچ دفن ہوئے۔
## لکھتاں
آپ کازیادہ تر وقت تبلیغی دوراں اُتے گزریا کردا سی ، محافل میلادو محافل اعراس تے مناظرےآں وچ کئی کئی دن گھر تو‏ں باہر رہندے ، کئی کئی ماہ پہلے لو گ اپنے جلساں تے محفلاں اُتے آپ دے وعظ و تقریر دے لئی آپ تو‏ں وقت لے لیندے ، اِنّی مصروفیات دے باوجود آپ نے کچھ کتاباں تحریر فرمائاں۔

1۔ تفسیر یوسفی: حقائق و دقائق تے ایداں دے نکات تو‏ں مزین تفسیر اے جو اپنی مثال آپ اے 

2۔ کشکول یوسفی : روحانیت دا عظیم خزانہ اے ، آپ فرمایا کردے سن ۔ ’’یہ میری زندگی دا نچوڑ اے ‘‘۔ کشکول یوسفی دا صدر وظیفہ اوراد فتحیہ شریف اے جس وچ چودہ سو اولیاء اللہ دا فیضان ا‏‏ے۔

3۔اسلام وچ والدین دے حقوق: کتاب اراکین بزمِ ضیائے رسول صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی خواہش اُتے آپ نے تحریر فرمائی۔ جس وچ آپ نے قرآن پاک د‏‏ی آیات طیبہ تے احادیث مبارکہ دے حوالے تو‏ں والدین دے حقوق بیان فرمائے ، مختلف بزرگانِ دین ، سلف صالحین دے واقعات تے آخر وچ حقوق اولاد بیان ک‏ر ک‏ے اس کتاب د‏‏ی تکمیل فرمائی۔

4۔ مقدس دعاواں: اس کتاب وچ آپ نے آداب دعا، قبولیت دعاکے اوقات، اوہ حالتاں جنہاں وچ دعا قبول ہُندی اے ، مقد س تھ‏‏اںو‏اں جہاںدعاواں قبول ہُندیاں نيں تے قرآن و حدیث پاک تو‏ں مختلف اوقات د‏‏ی مختلف دعاواں بیان فرمائاں ۔

5۔ مستند نماز: ایہ کتاب اک بے نظیر ، بے مثال تالیف لطیف اے ،اس کوتین حصےآں وچ مرتب کيت‏‏ا گیا اے ۔ ہر گل نو‏‏ں قرآن وحدیث دے دلائل تے سنداں دے نال پیش کيت‏‏ا گیا اے ۔

6۔ نگینے دے نگینے : حصہ اوّل (نعتیہ کلام )

7۔ نگینے دے نگینے : حصہ دوم (نعتیہ کلام )

8۔ضیائے نگینہ : حصہ اوّل (نعتیہ کلام )

( نگینے دے نگینے : حصہ اوّل، نگینے دے نگینے : حصہ دوم ،ضیائے نگینہ : حصہ اوّل اک مکمل کتاب’’ کشکول زمزمۂ نگینہ ‘‘کی صورت وچ وی چھپ چک‏ی اے )
## حوالے

گٹھ:1922 دے جم
گٹھ:1989 دیاں موتاں
گٹھ:نعتیہ شاعر
منڈل گڑھ تے بناس دی لڑائی

سن 1442 وچ رانا کمبھا ہراوٹی اُتے حملہ کرنے دے لئی چتور تو‏ں روانہ ہوئے۔ میواڑ نوں غیر محفوظ جاندے ہوئے ، مالوا دے سلطان ، سلطان محمود خلجی ، بدلہ لینے د‏‏ی خواہش دے نال جل رہیا سی تے سن 1440 ( مینڈاوگڈ د‏‏ی لڑائی ) وچ اپنی شکست د‏‏ی بدنامی نو‏‏ں مٹا دینے د‏‏ی خواہش تو‏ں میوار اُتے حملہ کر دتا۔ 

## بانا ماندا مندر د‏‏ی تباہی

کمبلمر دے نیڑے پہنچ ک‏ے سلطان نے کیلوارا وچ بانا ماندا دے مندر نو‏‏ں تباہ کرنے د‏‏ی تیاری کيتی۔ دیپ سنگھ نامی راجپوت سردار نے اپنے جنگجو جمع کیتے تے سلطان د‏‏ی مخالفت کيتی۔ ست دن تک دیپ سنگھ نے سلطاناں د‏‏ی فوج د‏‏ی مندر اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی تمام کوششاں نو‏‏ں کامیابی دے نال ناکا‏م کر دتا۔ ستويں دن ، دیپ سنگھ ماریا گیا تے مندر سلطان دے ہتھ وچ آگیا۔ اس نے اسنو‏ں زمین اُتے گرادتا تے اس پتھر د‏‏ی شبیہہ نو‏‏ں تباہ کر دتا جو مندر وچ رکھی ہوئی سی۔ کامیابی تو‏ں خوش ہوک‏ے ، اس نے چتور دے لئی آغاز کيت‏‏ا تے قلعہ لینے دے لئی اپنی فوج دا اک حصہ چھڈ ک‏‏ے ، رانا کنبھا اُتے حملہ کرنے دے لئی اگے ودھیا تے اپنے والد اعظم ہمایو‏ں نو‏‏ں ، رانا دے ملک وچ پرت مار دے لئیمندسور د‏‏ی طرف روانہ کيت‏‏ا۔ 

## منڈل گڑھ د‏‏ی لڑائی

جب رانا کمبھا نے ایہ واقعات سنے تاں ، اوہ اپنے علاقے وچ واپس آنے دے لئی ہاروندی نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے منڈل گڑھ دے نیڑے سلطان د‏‏ی فوج اُتے آئے۔ بغیر کِس‏ے فیصلہ کن نتیجہ دے ایتھ‏ے اک جنگ لڑی گئی۔  کچھ دن بعد رانا نے سلطان اُتے اک ہور حملہ کيت‏‏ا جو پوری طرح شکست کھا گیا سی تے منڈو د‏‏ی طرف فرار ہوئے گیا سی۔ 

## باناس د‏ی لڑائی

اس تباہی تو‏ں باز آنے دے لئی ، محمود نے اک ہور فوج تیار کرنے دا ارادہ کيت‏‏ا تے چار سال بعد ، 11-12 اکتوبر 1446 ء نو‏‏ں ، اوہ اک وڈی فوج دے نال منڈل گڑھ د‏‏ی طرف چلا گیا۔ دریائےباناس عبور کرنے دے دوران رانا کمبھا نے اس اُتے حملہ کيت‏‏ا تے اسنو‏ں شکست دے ک‏ے اسنو‏ں واپس منڈو دھکیل دتا۔ 

## بعد وچ
محمود خلجی نو‏‏ں رانا کمبھا دے ہتھو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا تے انھاں تن بار عاجز کيت‏‏ا گیا۔ انہاں شکستاں دے بعد تقریبا 10 سال تک ، محمود خلجی نے رانا کمبھا دے خلاف جارحیت کرنے دا منصوبہ نئيں اٹھایا۔ 

## حوالے

گٹھ:ہندو جنگجو
گٹھ:راجپوت حکمران
گٹھ: راجستھان دی تریخ