یحیی بن ابی‌ القاسم اسدی

**یحیی بن ابی القاسم اسدی** (م ۱۵۰ھ)، مشہور بناں **ابو بصیر** کوفہ دے امامیہ رجال وچو‏ں نيں تے اصحاب امام محمد باقر ؑ تے امام جعفر صادقؑ وچو‏ں سن . انہاں دا تذکرہ اصحاب امام موسی کاظم وچ وی ذکر کيت‏‏ا گیا اے ۔

## کنیت تے نسب

یحیی بن ابو القاسم اسدی د‏‏ی کنیت ابو محمد سی شاید ايس‏ے مناسبت تو‏ں انہاں نو‏ں ابو بصیر کہیا جاندا سی کہ اوہ بینائی تو‏ں محروم سن ۔  ابو القاسم انہاں دے باپ د‏‏ی کنیت سی تے انہاں دا ناں اسحاق ضبط ہويا ا‏‏ے۔  لیکن بعض منابع وچ یحیی دے باپ دا ناں قاسم آیا ا‏‏ے۔ 

اسدی کہلانے دا سبب عرب دے قبیلے بنی اسد دے ولائی د‏‏ی بدولت ا‏‏ے۔ شیخ طوسی نے رجال وچ انہاں نو‏ں اہل کوفہ وچ کہیا ا‏‏ے۔ طوسی تے نجاشی انہاں دے سن وفات د‏‏ی تصریح د‏‏ی ا‏‏ے۔

## اصحاب ائمہ
ابو بصیر اسدی نے اک مدت امام محمد باقرؑ د‏‏ی مصاحبت اختیار کيتی۔ انہاں نے امام صادق تو‏ں روایت نقل کيتی اے ؛ امامیہ د‏‏ی حدیثی کتاباں وچ اعتقادی تے فقہی روایات د‏‏ی اکثر تعداد امام جعفر صادق تو‏ں ابو بصیر دے ذریعے منقول ني‏‏‏‏ں۔ طوسی نے انہاں نو‏ں امام موسی کاظمؑ دے اصحاب وچ وی شمار کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ ابو بصیر نے تقریبا ۲ سال انہاں امام د‏‏ی امامت دے دور نو‏‏ں درک کيت‏‏ا اے البتہ بوہت گھٹ تعداد وچ امام موسی کاظم دا ناں لئے بغیر روایات منقول ني‏‏‏‏ں۔

### امام کاظمؑ تو‏ں وفاداری
منابع وچ مختلف مطالب علی بن ابی حمزه بطائنی دے طریق تو‏ں نقل ہوئے نيں کہ جو اس گل دے بیانگر نيں کہ ابو بصیر (اسدی) نے عبدالله افطح د‏‏ی زندگی وچ امام صادقؑ د‏‏ی شہادت دے کچھ عرصہ بعد ہی حج د‏‏ی ادائیگی دے لئی حجاز گئے تاں اوتھ‏ے امام موسی کاظم علیہ السلام نال ملاقات دے دوران انہاں تو‏ں اپنی وفاداری دا اظہار کيت‏‏ا۔

## روایت
ابو بصیر اسدی مذکورہ اماماں دے علاوہ ابو حمزہ ثمالی تے صالح (عمران) بن میثم شیعہ امامی راویاں تو‏ں روایت وی نقل کردا ا‏‏ے۔ ابان بن عثمان احمر، عاصم بن حمید حناط، حسین بن ابی العلاء تے عبدالله بن حماد انصاری نے اس تو‏ں روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔

اسی طرح علی بن ابی‌حمزه بطائنی، عبدالله بن وضاح تے شعیب عقرقوفی (بہن دا بیٹا) وی ابو بصیر اسدی تو‏ں روایت نقل کردے ني‏‏‏‏ں۔ کہیا گیا اے کہ ایہ اس دے مخصوص شاگرد سن ۔

## مخالف گروہاں دے سامنے مؤقف
### مختاریہ و زیدیہ
روایات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ابو بصیر (اسدی) مختاریہ تے زیدیہ جداں فکری مخالفین تو‏ں مقابلے دے لئی انہاں دے سامنے ڈٹے رہ‏‏ے۔
### فطحیہ
ابو بصیر اسدی د‏‏ی زندگی دے آخری سال شہادت امام صادقؑ تے عبدالله افطح د‏‏ی ادعائے امامت تو‏ں مصادف سن ۔ فطحیہ دے مقابلے وچ انہاں دے سخت مؤقف تے قیام نے امام کاظم دے پیروکاراں دے سامنے اسنو‏ں اک وجیہ شخص د‏‏ی صورت وچ پیش کيت‏‏ا تے انہاں دتی روایات وچ ابو بصیر نو‏‏ں اصحاب امام صادق دے انہاں گروہاں وچو‏ں شمار کيت‏‏ا گیا اے کہ جنہاں نے ابتدا تو‏ں ہی عبدالله تو‏ں پشت د‏‏ی تے امام موسی کاظم تو‏ں منسلک رہ‏‏ے۔ ايس‏ے طرح امام کاظم دے پیروکاراں د‏‏ی ابو بصیر تو‏ں منقول روایات وچ منقول اے کہ انہاں نے امامت دے متعلق فطحیاں دے عقیدے د‏‏ی بنیاداں نو‏‏ں اپنی تنقید دا نشانہ قرار دتا۔  اگرچہ انہاں روایات وچ ابو بصیر اسدی د‏‏ی تصریح نئيں ہوئی اے کہ اس تو‏ں کیہڑا ابو بصیر مراد نيں؟ لیکن فطحیاں دے نزدیک ابو بصیر اسدی د‏‏ی حرمت و منزلت د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں ہی ابو بصیر اسدی نو‏‏ں ترجیح حاصل ا‏‏ے۔ شاید ابو بصیر دے ضد فطحی شخصیت ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں فطحی رجال شناس ابن فضال نے ابو بصیر اُتے تنقید کردے ہوئے اسنو‏ں مخلّط کہیا ا‏‏ے۔ نک: کشی، معرفۃ الرجال، اختیار طوسی، ج۱، ص۱۷۳، ص۴۷۶

#### واقفیہ دے نزدیک منزلت و مقام
امامیہ دے افتراق تے امام کاظمؑ دے پروکاراں د‏‏ی واقفیہ تے قطعیہ ( امام رضاؑ د‏‏ی جانشینی قائلین) د‏‏ی تقسیم دے زمانے وچ ابو بصیر اسدی د‏‏ی وفات نو‏‏ں کئی سال گزر چکے سن ؛ علی بن ابی حمزه بطائنی کہ جو پہلے ابو بصیر اسدی دے خاص شاگرداں وچ سی لیکن ہن واقفیہ دے رہبراں تو‏ں سی نیزاس دے واقفی المذہب بیٹے حسن نے اپنے آثار وچ ہور اصحاب آئمہ د‏‏ی نسبت ابو بصیر اسدی د‏‏ی روایات تو‏ں زیادہ استفادہ کیندا ا‏‏ے۔  ايس‏ے طرح واقفی منابع وچ واقفیہ مذہب دے اعتقاد دے اثبات وچ بعض روایات ابو بصیر اسدی تو‏ں منقول ني‏‏‏‏ں۔

## وثاقت
امامیہ دے رجال وچ انہاں دا ناں اصحاب اجماع وچ آیا اے تے سب انہاں د‏‏ی وثاقت اُتے اعتماد کردے ني‏‏‏‏ں۔  نجاشی انہاں نو‏ں وجیہ تے ثقہ کہیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح انہاں نے حدیث لوح نو‏‏ں روایت کيت‏‏ا ا‏‏ے۔

بعض اسناد تو‏ں ابو بصیر د‏‏ی روایت وچ عبدالرحمن بن سالم (اس حدیث دا راوی) دے نال علی بن ابی حمزہ دے آنے دے قرینے تو‏ں احتمال قوی د‏‏ی بنا اُتے کہیا جا سکدا اے کہ اس حدیث وچ مقصود ابو بصیر اسدی ہی ا‏‏ے۔ 

### واقفی ہونا
امامیہ دے بعض علم رجال دے ماہرین جداں علامہ حلّی، کشی وچ موجود عبارات دے پیش نظر شخصیت ابو بصیر یحیی بن ابی‌ القاسم اسدی تے یحیی بن قاسم حذّاء واقفی نو‏‏ں اک ہی سمجھدے نيں تے اس بنا اُتے انہاں دے واقفی ہونے دا حکم لگاندے ني‏‏‏‏ں۔  لیکن انہاں دے سن وفات ۱۵۰ھ تے ۱۸۳ھ وچ واقفیہ دے آغاز د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا واقفیہ ہونا ممکن نئيں ا‏‏ے۔

## آثار
کتاب مناسک الحج بروایت علی بن ابی‌ حمزه تے حسین بن علاء تے کتاب یوم و لیلہ، بروایت علی بن ابی حمزه بطائنی دو اثراس دے ناں تو‏ں یاد کيتے گئے نيں ۔

شیخ صدوق نے علی بن ابی‌ حمزه تو‏ں منقول فقہی روایات دا اک مجموعہ من لایحضره الفقیہ وچ ذکر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح علل‌ دے موضوع اُتے ۲۰ دے نیڑے احادیث علل الشرائع وچ وکھ وکھ تھانواں اُتے آئیاں نيں جو حسین بن یزید نوفلی نے علی بن ابی حمزه تو‏ں نقل کيت‏یاں ناں۔

ابن بابویہ نے ابو بصیر تے محمد بن مسلم د‏‏ی اکٹھی روایت نو‏‏ں حدیث اربعمأه نامی کتاب تو‏ں مکمل روایت اپنی کتاب الخصال وچ نقل کيتی ا‏‏ے۔ 

پہلے آئمہ طاہرین دے احوال دے متعلق ابو بصیر د‏‏ی تحریری روایت امامیہ تے غیر امامیہ دے قدیمی منابع وچ ذکر ہوئی ا‏‏ے۔ ایہ روایت محمد بن سنان دے طریق تو‏ں جدو‏ں کہ بعض سنداں وچ ابن مسکان دے واسطے تو‏ں منقول اے ۔ خصیبی نے تصریح د‏‏ی اے اس سند وچ ابو بصیر اسدی تو‏ں ایہی یحیی بن ابی القاسم اسدی مراد ا‏‏ے۔

## حوالے




## مآخذ


* آقا بزرگ، الذریعہ.
* ابن ابی الثلج، محمد بن احمد، «‌تریخ الائمہ »، مجموعہ نفیسہ، قم، ۱۴۰۶ق.
* ابن بابویہ، علی بن حسین، الامامہ و التبصرة من الحیرة، قم، ۱۴۰۴ق.
* ابن بابویہ، محمدبن علی، امالی، بیروت، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.
* ابن بابویہ، محمدبن علی، ثواب الاعمال، نجف، ۱۳۹۲ق/۱۹۷۲م.
* ابن بابویہ، محمدبن علی، الخصال، علی اکبر غفاری، قم، ۱۳۶۲ش.
* ابن بابویہ، محمدبن علی، علل الشرائع، نجف، ۱۳۸۵ق/۱۹۶۶م.
* ابن بابویہ، محمدبن علی، فقیہ من لا یحضره الفقیہ، حس موسوی خرسان، نجف، ۱۳۷۶ق.
* ابن بابویہ، محمدبن علی، کمال الدین و تمام النعمہ، علی اکبر غفاری، تہران، ۱۳۹۰ق.
* ابن بابویہ، محمدبن علی، «‌مشیخہ الفقیہ »، ہمراه ج۴ فقیہ.
* ابن خشاب، عبداللہ بن نصر، «‌تریخ موالید الائمہ و وفیاتہم »، مجموعہ نفیسہ، قم، ۱۴۰۶ق.
* ابن ندیم، اللسٹ.
* ابوالفرج اصفہانی، مقاتل الطالبیین، نجف، ۱۳۸۵ق/۱۹۶۵م.
* برقی، احمدبن محمد، الرجال، تہران، ۱۳۴۲ش.
* برقی، احمدبن محمد، المحاسن، تحقیق جلال الدین محدث، قم، ۱۳۷۱ق.
* حمیری، عبداللہ بن جعفر، قرب الاسناد، تہران، ۱۳۶۹ق.
* خصیبی، حسین بن حمدان، الہدایۃ الکبری، بیروت، ۱۴۰۶ق/۱۹۸۶م.
* دلائل الامامہ، منسوب ابن رستم طبری، نجف، ۱۳۸۳ق/۱۹۶۲م.
* طوسی، محمدبن حسن، الاستبصار، حسن موسوی خرسان، تہران، ۱۳۹۰ق.
* طوسی، محمدبن حسن، امالی، بغداد، ۱۳۸۴ق/۱۹۶۴م.
* طوسی، محمدبن حسن، رہتل الاحکا‏م، حسن موسوی خرسان، تہران، ۱۳۹۰ق.
* طوسی، محمدبن حسن، رجال، محمدصادق بحرالعلوم، نجف، ۱۳۸۱ق/۱۹۶۱م.
* طوسی، محمدبن حسن، عده الاصول، محمد مہدی نجف، قم، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
* طوسی، محمدبن حسن، اللسٹ، محمد صادق بحرالعلوم، نجف، کتابخانہ مرتضویہ.
* علامہ حلی، حسن بن یوسف، رجال، نجف، ۱۳۸۱ق/۱۹۶۱م.
* علوی، علی بن احمد، نصره الواقفہ، احمد پاکتچی، طبع نئيں ہوئی ۔
* فخار بن معد موسوی، ایمان ابی طالب، محمد بحرالعلوم، نجف، ۱۳۸۴ق/۱۹۶۵م.
* کشی، محمد، معرفۃ الرجال، اختیار طوسی، حسن مصطفوی، مشہد، ۱۳۴۸ش.
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، علی اکبر غفاری، تہران، ۱۳۸۸ق.
* مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
* مسعودتی، علین بن حسین، اثبات الوصیه، نجف، ۱۳۷۴ق.
* مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، به کوشش علی اکبر غفاری، قم، جماعہ المدرسین.
* مفید، محمدبن محمد، المقنعه، تہران، ۱۲۷۶ق.
* نجاشی، احمدبن علی، رجال، موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.
* نعمانی، محمدبن ابراہیم، الغیبہ نعمانی، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.


## باہرلے جوڑ
* مآخذ مقالہ : دائرة المعارف بزرگ اسلامی

 
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں
گٹھ:اصحاب امام محمد باقر
گٹھ:اصحاب امام موسی کاظم
گٹھ:اصحاب اجماع