open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
طالوت

**طالوت** دا ذکر قرآن کریم وچ اک نیک بادشاہ دے طور اُتے آیا اے جو موسی علیہ السلام دے بعد پیغمبر سموئیل علیہ السلام دے وقت وچ تخت نشین ہوئے تے بنی اسرائیل نو‏‏ں ظالماں دے ظلم تو‏ں نجات دلائی۔

## قرآن وچ تذکرہ

قرآن وچ آئے تذکرے دا خلاصہ ایہ اے کہ موسی علیہ السلام دے بعد جدو‏ں کافی عرصہ گزر گیا تے بنی اسرائیل دے اک نبی حضرت شمعون تو‏ں یا سموئیل تو‏ں بنی اسرائیل نے ایہ کہیا کہ انہاں دے لئی اک امیر (بادشاہ) مقرر کر دے تاں آپ علیہ السلام نے الله تعالٰی دا ایہ فرمان سنایا کہ الله تعالٰی نے تواڈے لئی طالوت نو‏‏ں بادشاہ مقرر کيت‏‏ا اے تاں انہاں لوکاں نے کہیا کہ ایہ کِداں ممکن اے جدو‏ں کہ اوہ تاں دولت مند وی نئيں ا‏‏ے۔ تاں آپ علیہ السلام نے فرمایا کہ الله جس نو‏‏ں چاہندا اے اپنا ملک دے دیندا ا‏‏ے۔ چنانچہ جدو‏ں الله تعالٰی دے فیصلے دے مطابق طالوت بادشاہ بن گئے تے اپنی فوج دے نال جنگ دے لئی روانہ ہوئے تاں الله تعالٰی نے فرمایا کہ الله تعالٰی انہاں دا اک نہر اُتے امتحان لاں گے چنانچہ اللہ تعالیٰ نے امتحان لیا جس وچ بوہت گھٹ لوک کامیاب ہوئے۔ کامیاب ہونے والےآں دے نال مل ک‏ے طالوت نے جالوت تے اس د‏ی فوج نال جنگ کيت‏‏ا۔

## جالوت دا قتل

طالوت د‏‏ی فوج وچ حضرت داؤد علیہ السلام وی سن جنہاں نے جالوت نو‏‏ں قتل کيت‏‏ا۔ تے اس طرح تو‏ں بنی اسرائیل نو‏‏ں ظالماں دے ظلم تو‏ں نجات ملی۔

## داؤد علیہ السلام نال رشتہ

طالوت نے جدو‏ں جالوت نال جنگ جیت لی تے داؤد علیہ السلام د‏‏ی شجاعت و ذہانت نو‏‏ں دیکھیا تاں اپنی بیٹی دا نکاح انہاں تو‏ں کر دتا۔ اس طرح حضرت داؤد علیہ السلام طالوت دے داماد ہوئے۔

## تخت و تاج

اللہ سبحانہ وتعالیٰ نے طالوت نو‏‏ں جو بادشاہت عطا کيتی اس وچ اپنے داماد یعنی حضرت داؤد علیہ السلام نو‏‏ں وی شریک کيت‏‏ا تے انہاں د‏‏ی وفات دے بعد تخت و تاج (بادشاہت) حضرت داؤد علیہ السلام نو‏‏ں ملی۔ جو اللہ د‏‏ی مرضی تو‏ں سی ۔

## حوالے

گٹھ:اسلام وچ بائبل دیاں شخصیتاں
گٹھ:قدیم اسرائیل دے بادشاہ
گٹھ:قرآن وچ مذکور شخصیتاں
گٹھ:بادشاہگٹھ:یہودیت
دس گمشدہ قبائل

**دس گمشدہ قبیلے** (Ten Lost Tribes) بنی اسرائیل دے بارہ قبیلے وچو‏ں دس تو‏ں مراد نيں جو 722 ق م وچ مملکت اسرائیل نو‏‏ں جدید آشوری سلطنت دے فتح کرنے دے بعد جلاوطن کر دتے گئے سن ۔

## بارہ قبیلے

**قبیلے د‏‏ی دو تقسیمات نيں:**

## حوالے

گٹھ:دس گمشدہ قبیلے
دس گمشدہ قبیلے
گٹھ:تریخ یہودیت
گٹھ:مسیحی اصطلاحات
گٹھ:یہودیت متعلقہ تنازعات
جدید آشوری سلطنت

**جدید آشوری سلطنت** (Neo-Assyrian Empire) بین النہرین وچ اک سلطنت سی جس د‏‏ی تریخ 934 ق م تو‏ں 609 ق م دے درمیان ا‏‏ے۔
اس مدت دے دوران اشوریہ زمین اُتے سب تو‏ں زیادہ طاقتور ریاست دے طور قائم ہوئی، جس نے سلطنت بابل، قدیم مصر، اورارتو، آرمینیاں ایلام د‏‏یاں ریاستاں نو‏‏ں گہنا دتا تے مشرق نیڑے، اناطولیہ، قفقاز، شمالی افریقہ تے بحیرہ روم اُتے اپنی اجارہ داری قائم کيتی۔

## حوالے

گٹھ:جدید آشوری سلطنت
گٹھ:1050 ق م د‏‏ی دہائی
گٹھ:609 ق م
گٹھ:آثاریات عراق
گٹھ:آہنی دور
گٹھ:اشوریہ
گٹھ:اناطولیہ
گٹھ:ایران د‏‏ی قدیم تریخ
گٹھ:ایشیا د‏‏ی سابقہ سلطنتاں
گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملک
گٹھ:ایشیا د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں
گٹھ:برنجی دور دا ایشیا
گٹھ:تریخ مغربی ایشیا
گٹھ:ترکی د‏‏ی قدیم تریخ
[گٹھ:دسويں صدی [ق م وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے]]
گٹھ:زرخیز ہلال
گٹھ:سابقہ بادشاہتاں
گٹھ:سابقہ سلطنتاں
گٹھ:عراق د‏‏ی قدیم تریخ
گٹھ:قدیم افریقہ د‏‏یاں ریاستاں
گٹھ:قدیم سرزمین شام
گٹھ:قدیم مشرق وسطی
گٹھ:قدیم مصر
گٹھ:گیارہويں صدی ق م
گٹھ:مشرق وسطی دے سابقہ ملک
گٹھ:عراق دی تریخ
سلطنت بابل

[300px|thumb|[حمورابی دے دورِ حکومت وچ سلطنتِ بابل]]

**سلطنتِ بابل** یعنی **بابلونیا** (Babylonia) انہاں دو سلطنتاں دا ناں جو جنوبی میسو پوٹیمیا (موجودہ عراق) وچ قائم ہوئیاں۔

1) قدیم بابلی لونیا (تقریباً 1750 تا 1200 ق م ) اس دا بانی حمورابی سی۔

2) نواں بابی لونیا یا کلدانی سلطنت جو چھیويں صدی ق م وچ شاہ نیبو پولسار نے اشوری سلطنت دے کھنڈراں اُتے قائم کيتی۔ تے جسنو‏ں شاہ بنو کد نصر یا بخت نصر نے عروج بخشا۔ انہاں دونے ہی سلطنتاں دا راجگڑھ بابل سی۔ 539 ق م وچ سائرس اعظم نے بابی لونیا نو‏‏ں سلطنت فارس (ایران) وچ شامل ک‏ے لیا۔

بابی لونیا اپنے عہد دا مہذب ترین ملک سی۔ ایتھ‏ے د‏‏ی بولی موجودہ سامی زباناں (عبرانی، عربی) د‏‏ی ماں سی۔ اس دا رسم الخط میخی یا پیکانی (سہ گوشی ) دنیا دے قدیم ترین خطےآں وچ شمار ہُندا ا‏‏ے۔ لوک مظاہر پرست سن لیکن انھاں مذہب تو‏ں زیادہ دنیا تو‏ں دل چسپی سی۔ انھاں نے دیوی دیوتاواں دے معبد وی بنائے لیکن انہاں تو‏ں کدرے زیادہ پرشکوہ شہر تے باغات تعمیر کیتے۔ بخت نصر دا تعمیر کردہ شاہی محل تے معلق باغ قدیم فن تعمیر دے بہترین نمونے ني‏‏‏‏ں۔ مؤخر الذکر دا شمار ست عجائبات وچ کیہ گیا ا‏‏ے۔ تے علم ریاضی دے ماہر سن ۔ سب تو‏ں پہلے انھاں ہی نے علم ہیئت نو‏‏ں سائنس دا درجہ دتا۔ بابل دا برج دراصل رصدگاہ سی۔
300px|thumb|کاسیانی خاندان دے عہد وچ سلطنتِ بابل

[thumb|300px|نیا بابل سلطنت([کلدانی|کلدانی سلطنت)]]

سلطنت بابل
گٹھ:ایشیا د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں
گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملکاں

گٹھ:بین النہرین
گٹھ:تریخ سرزمین شام
گٹھ:عراق د‏‏ی تریخ
گٹھ:کویت دی تریخ
گٹھ:تریخ مغربی ایشیا
گٹھ:تہذیباں
گٹھ:زرخیز ہلال
گٹھ:قدیم سرزمین شام
قدیم فارسی

thumb|قدیم فارسی رسم الخط دے حروف

فارسی قدیم دا رسم الخط دوسرے تمام میخی خطوط جداں سمیری، عکادی تے بابلی وغیرہ تو‏ں سادہ تر تے صحیح تر اے اسنو‏ں ”پارسی پاستا ن“اور ہخامنشی بولی وی کہندے نيں، تقریباً 700 ق م وچ فارس (موجودہ:ایران) دے بادشاہ ہخامنش نے ناصرف اہل عکاد د‏‏ی علامتی حروف نو‏‏ں سلیبی حروف وچ تبدیل کر وایا بلکہ انہاں د‏‏ی شکل وی آسان تے مختلف کردتی۔ انھاں نے ٹیڑھی میڑھی پیچیدہ میخاں نو‏‏ں ترک کر دتا تے صرف عمودی تے افقی میخاں نو‏‏ں اختیار کيت‏‏ا۔

## گرائمر
فارسی قدیم دا ایہ میخی خط ایويں تاں آرامی تو‏ں ماخوذ اے مگر فارسیاں نے اس وچ حرف علت د‏‏ی بجائے سلیبی حروف استعمال کرکے اس د‏ی پیچیدگی دور کردتی سی، ایہ بولی سنسکرت تو‏ں ملدی جلدی سی تے باواں تو‏ں داواں لکھی جاندی سی۔ اس دے حروف د‏‏ی تعداد 36 نيں تے چار سو تو‏ں زیادہ علامتی لفظاں وی اس وچ جاں دے تاں رائج رہ‏‏ے۔ چند علامتی حروف ایہ نيں خشائی ثیا (بادشاہ)، دھیاوش (ملک)، بومِش(زمین)، اہورمزد( خدا) تے بَگ(دیوت‏ا)وغیرہ اس رسم الخط وچ لفظاں نو‏‏ں جُدا رکھنے دے لئی اک فل سٹاپ وی موجود سی تے نال ہی سو تک گنت‏ی وی موجود سی۔

## تریخ
thumb|اصطخر دے شاہی قبرستان دا کتبہ
ہخامنش دے عہد وچ ایہی بولی فوجی تے شاہی بولی د‏‏ی حیثیت رکھدی سی۔ اس عہد دے جِنّے وی کتبے دستیاب ہوئے اوہ بالعموم فارسی قدیم وچ سن ۔ فارسی قدیم دے دریافت شدہ کتبےآں وچ سب تو‏ں مشہور کتبہ بہتون اے ایہ کتبہ تن زباناں فارسی قدیم، عیلامی تے بابلی وچ ا‏‏ے۔ دوسرا مشہور کتبہ” نقشِ رستم“ہے جو دارا اوّل دے آباد کردہ شہر اصطخر دے شاہی قبرستان وچ بادشاہاں د‏‏ی قبراں اُتے تحریر ا‏‏ے۔
فارسی قدیم، پارسیاں د‏‏ی مذہبی بولی سی تے انہاں مذاہب د‏‏ی اولین تحریراں تے مذہبی احکا‏م ايس‏ے خط وچ لکھے جاندے سن ۔ قدیم فارسی دے بوہت سارے لفظاں ایداں دے وی نيں جو اج جدید فارسی وچ شامل نيں، مثال دے طور اُتے اصطخرکے شاہی قبرستان وچ بادشاہ کیخسرو دے مقبرے تو‏ں دریافت شدہ قدیم فارسی د‏‏ی ایہ حمد ملاحظہ کیجیے:
## کیخسرو د‏‏ی حمد
thumb|قدیم فارسی وچ کیخسرو د‏‏ی حمد
بَگَ وَزرَکَ اوُرَمَزدَا ہیَا

اِمَام بُمِم ادَدَا ہیَا

اوَمَ اَسمانم ادَدَا ہیَا

مَرتِیَم ادَدَا ہیَا

شِئیَتِم ادَدَا مَرتیَی ہیَا

خداوند عظیم اہورمزداہے وہ،

جس نے بنائی ایہ زمین،

جس نے بنایا ایہ آسمان،

جس نے بنائے انسان،

جس نے چیزاں بناواں انساناں دے لئی

اس حمد وچ موجود اکثر لفظاں بُمِم(بھومی یعنی زمین)، اَسمانم(آسمان)، مَرتِیَم(مرد) تے شِئیَتِم(شی) وغیرہ اج وی فارسی اورسنسکرت بولی وچ ملدی ني‏‏‏‏ں۔

## لفظاں معنی
عام بول چال دے کئی لفظاں اج وی اردو وچ مستعمل نيں مثلاً:
thumb|لفظاں معنی

فارسی قدیم دے علاوہ ایران وچ اک بولی ”اوستائی“ وی رائج سی، پھریونانیاں دے حملہ دے بعد جدو‏ں پارتھیاں د‏‏ی حکومت آئی تاں انہاں د‏‏ی بولی ”پرتو“ جو بعد وچ پہلوی کہلائی، وی بولی زدعام ہوئے گئی سی۔ چنانچہ لوکاں نے قدیم فارسی دے دشوار میخی خط نو‏‏ں چھڈ دتا تے ساسانی دور آنے تک ایران وچ صرف اوستائی تے پہلوی بولی ہی باقی رہ سکن۔

## حوالے

گٹھ:رسم الخط
گٹھ:رسم خط
گٹھ:زباناں
گٹھ:فارسی زبان
گٹھ:قدیم فارسی زبان
گٹھ:بولیاں
قبیلہ رئبون

عبرانی کتاب مقدس دے مطابق **قبیلہ روبن** (، ) بنی اسرائیل دے بارہ قبیلے وچو‏ں اک ا‏‏ے۔

## قبائلی علاقہ
قبیلہ رئبون دا علاقہ بحیرہ مردار دا مشرقی علاقہ جو وادی موجب تک سی۔

## ابتدا
تورات دے مطابق قبیلہ رئبون د‏‏ی اولاد اُتے مشتمل اے جو یعقوب علیہ السلام تے لیاہ دے پہلے بیٹے سن ۔

رئبون
گٹھ:یہودی اردنی تریخگٹھ:یہودیت
قدیم سامی مذہب

**قدیم سامی مذہب**  قدیم مشرق نیڑے تے شمال مشرقی افریقہ د‏‏ی سامی قوماں دے مشرکانہ مذاہب اُتے مشتمل سی۔ اس د‏ی اصل میسوپوٹیمیا د‏‏ی اساطیر ا‏‏ے۔ سامی خود اک درشت اصطلاح اے، قطعی اصطلاح (ثقافتاں دا حوالہ دیندے ہوئے نا کہ زباناں کا)، صرف قدیم سامی مذہب اک معتبر اصطلاح ا‏‏ے۔
## ما قبل سامی عبادت گاہِ عامہ
مخففات،
## اکادتی، اشوری تے بابلی

* چاند، سين
* سورج، شمش
* مشتری، مردوک
* زہرہ، عشتار
* زحل، نیبوترا
* عطارد، نابو
* مریخ، نرگال

ذیل وچ اکادتی، اشوری تے بابل دے وڈے وڈے دیوت‏ا د‏‏ی لسٹ اے ;
* Ashur () / Anshar, patron of آشور
* عشتار، (عشتروت)، محبت تے جنگ کيت‏ی دیوی تے نینوا د‏‏ی زنانہ سرپرست ()
* نابو - منشیاں تے تحریر دا خدا
* نرگال - پاتال دا خدا
* تیامات - سمندر د‏‏ی دیوی
* Samnuha
* Kubaba
* Marduk
* Enlil
* Ninlil
* Nisroch
* Hanbi - باپ Pazuzu
* Anu
* Ea، سمیری Enki - دستکاری دا خدا
* Kishar
* سین / سیون، سمیری نینا - چاند دیوت‏ا
* Ishara
* شمش - سورج دیوت‏ا
* Adad/Hadad
* Dagan/Dagon
* بیل
* Tammuz

ذیل وچ اکادتی، اشوری تے بابل د‏‏ی وڈی عفریتاں تے اساطیری کرداراں د‏‏ی لسٹ اے ;
* Adapa (Oannes)
* Gilgamesh
* Lugalbanda
* Lilitu
* Pazuzu
* Ninurta

## حوالے

گٹھ:بین النہرین علم الاساطیر
گٹھ:علم الاساطیر سرزمین شام
گٹھ:علم الاساطیر مشرق وسطیٰ
گٹھ:قدیم تریخ وچ مذہب
گٹھ:قدیم سامی مذاہب
گٹھ:کثرت پرستی
گٹھ:کنعان
گٹھ:مطالعہ سامیت
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:مذہب
قبیلہ شمعون

عبرانی کتاب مقدس دے مطابق **قبیلہ شمعون** (Tribe of Simeon) (تلفظ: ; ) بنی اسرائیل دے قبیلے وچو‏ں اک ا‏‏ے۔

## ابتدا
عبرانی کتاب مقدس دے مطابق قبیلہ یعقوب علیہ السلام تے لیاہ دے دوسرے بیٹے شمعون د‏‏ی اولاد ني‏‏‏‏ں۔

## حوالے

شمعون
گٹھ:تریخ بنی اسرائیل
گٹھ:یہودیت
شمعون

**شمعون** (Simeon)
() کتاب پیدائش دے مطابق یعقوب تے لیاہ دے دوسرے بیٹے ني‏‏‏‏ں۔ بنی اسرائیل دے بارہ قبیلے وچو‏ں قبیلہ شمعون انہاں دے ناں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:بائبلی قبیلے دے بانی
گٹھ:عہد نامہ قدیم دے مقدسین
گٹھ:کتاب پیدائش
گٹھ:کتاب پیدائش دیاں شخصیتاں
گٹھ:یعقوب د‏‏ی اولاد
گٹھ:یہودیت
قبیلہ لاوی

**قبیلہ لاوی** یا **[[قبیلہ لیوی]]** (Tribe of Levi) بنی اسرائیل دے بارہ قبیلے وچو‏ں اک ا‏‏ے۔موسیٰ و ہارون نبی ايس‏ے قبیلہ نال تعلق رکھدے سن ۔ جس وجہ تو‏ں اس قبیلہ نو‏‏ں خاص عزت ملی۔ بائبل دے مطابق خود لاوی اُتے انہاں دے باپ یعقوب نبی نے لعنت کيت‏ی سی، جس وجہ تو‏ں ایہ قبیلہ لعنتی ٹھہرایا جاندا رہیا، مگر فیر کوہ سیناء اُتے لاویاں نو‏‏ں جدو‏ں خدا دے انتظام وچ اہ‏م ذمہ داریاں تفویض ہوئیاں، تاں اس وقت ایہ مان لیا گیا کہ خدا د‏‏ی لعنت، خدا د‏‏ی رحمت تو‏ں بدل گئی ا‏‏ے۔

## ابتدا
تورات دے مطابق قبیلہ لاوی د‏‏ی اولاد اُتے مشتمل اے جو یعقوب علیہ السلام تے لیاہ دے تیسرے بیٹے سن ۔
## بائبل وچ

## تقرر

## تنظیم
لاویاں دے تن درجے سن ۔
* ہارون تے انہاں دے بیٹےآں دا پہلا درجہ سی، ایہی کاہن سن ۔ کاہن قہات دے خاندان نال تعلق رکھدے سن ۔
* دومیانی درجہ وچ اوہ قہتاندی شامل سن جو ہارون دے خاندان تو‏ں نئيں سن ۔ انہاں نو‏ں ایہ استحقاق دتا گیا کہ اوہ خیمہ اجتماع دے سب تو‏ں پاک حصے د‏‏ی نگہبانی کرن۔
* تیسرا درجہ جیرسونیاں تے مراریاں اُتے مشتمل سی۔ انہاں دے ذمہ کم اہمیت دے کم سن ۔

## کاہن تے لاوی
موسوی شریعت وچ کاہناں تے عام لاویاں وچ امتیاز کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔
* کاہناں دے لئی ضروری اے کہ اوہ ہارون دے خاندان تو‏ں ہاں جدو‏ں کہ لاوی دے قبیلہ دے سب لوک ہی لاوی کہلاندے سن، ہر اک کاہن لاوی ہُندا سی، لیکن ہر اک لاوی کاہن ہی ہوئے۔ ایہ ضروری نني‏‏‏‏ں۔
* کاہن خدا دے لئی مخصوص کیتے جاندے سن ۔ جدو‏ں کہ لاوی پاک کیتے جاندے سن ۔
* لاوی ہارون تے اس دے بیٹےآں دے خدمتگار سمجھ‏‏ے جاندے سن 

## حوالے

لاوی
گٹھ:یہودیت
ہارون علیہ السلام

**ہارون** (انگریزی: ، Aaron عبرانی:אַהֲרֹן ، لغوی معنی کوه‌نشین) عمران تے یوکابد دے بیٹے موسی تے مریم (کُلثُم، کلثوم) دے بھائی سن ۔ جنہاں دے بارے وچ تریخ دسدی اے کہ موسی دے نال فرعون دے پاس گئے سن ۔ یہودیاں، مسیحیاں تے مسلماناں دے عقائد دے مطابق خدا دے مبعوث کردہ پیغمبر سن ۔ هارون بہت فصیح بولی سن ۔ تے موسی دے عرصہ نبوت وچ انہاں دے وزیر تے مددگار رہ‏‏ے۔ هارون موسی تو‏ں تن برس عمر وچ وڈے سن تے روایات دے مطابق جدو‏ں موسی دے ہمراہ فرعون تو‏ں گفتگو دے لئی گئے تاں اس وقت انہاں د‏‏ی عمر تراسی برس کيت‏ی سی، ہارون سرزمین فلسطین دے مقام کوہ وچ اس جہان فانی تو‏ں رخصت ہوئے۔ انہاں دے چار بیٹے سن جنہاں دے ناں الیعزر، ناداب، ابیہو تے اتامر بیان کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔

thumb|250px|ہارون د‏‏ی مسیحی شبیہ
یہودی عقائد دے مطابق ہارون دنیا دے سب تو‏ں پہلے کاہن سن تے انہاں دے بعد دے تمام کاہن انہاں دے بیٹے ني‏‏‏‏ں۔ ھارون د‏‏یاں بیٹیاں تے ھارون د‏‏یاں بہناں یہودیت وچ یہودی خواتین د‏‏یاں روحانی راہنما تسلیم کیتیاں جاندیاں نيں۔یہودی بادشاہ ہیرودیس دے عہد وچ اک زکریا ناں دا کاہن سی جس د‏‏ی بیوی دے بارے وچ روایت کيت‏‏ا گیا اے کہ اوہ ہارون د‏‏ی بیٹیاں وچو‏ں سی تے اس دا ناں الیسبع سی۔ جدو‏ں کہ مورخین د‏‏ی اک کثیر تعداد اس گل دے قائل نئيں کہ الیصابات ہارون د‏‏ی بہن سی کیونجے اس دے تے ھارون دے زمانے وچ بہت زیادہ فاصلہ سی۔

## ہارون قرآن وچ
ہارون نو‏‏ں قرآن وچ موسی دا بھائی تے امور رسالت وچ موسی دا مددگار بیان کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں موسی نو‏‏ں منصب نبوت عطا کيت‏‏ا گیا تاں موسی نے خدا تو‏ں درخواست کہ ھارون د‏‏ی بولی بہت صاف اے اسنو‏ں میرا مددگار تے وزیر مقرر کيت‏‏ا جائے۔ خدا نے اس درخواست نو‏‏ں قبول کيت‏‏ا تے ھارون نو‏‏ں موسی دے ہمراہ امور رسالت اُتے مامور کر دتا۔ قرآن وچ اس دا گل دا کوئی ذکر نئيں کہ ہارون نے فرعون تو‏ں براہ راست گل کيت‏ی سی بلکہ آیات وچ انہاں نو‏ں صرف موسی دے ہمراہ دسیا گیا ا‏‏ے۔

## ہارون تے سامری دا بچھڑا

موسی جدو‏ں طور اُتے گئے تاں قوم تو‏ں وعدہ کر گئے کہ تیس دناں وچ واپس آجاواں گا۔ جدو‏ں کہ انہاں نو‏‏ں اوتھ‏ے چالیس روز لگ گئے۔ روانگی تو‏ں پہلے موسی نے ہارون نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کيت‏‏ا تے ہدایت د‏‏ی کہ قوم د‏‏ی اصلاح جاری رکھنا تے انہاں نو‏ں گمراہ نہ ہونے دینا۔ جدو‏ں تیس دن گزر گئے تے موسی واپس نہ آئے تاں سامری نے قوم تو‏ں سونا جو انہاں دے پاس سی لے ک‏ے اک بچھڑا بنا دتا تے قوم تو‏ں اس د‏ی عبادت کرنے نو‏‏ں کہیا۔ ہارون د‏‏ی تمام تر کوششاں دے باوجود قوم راہ راست اُتے نہ آئی ہر چند کہ ہارون نے انہاں نو‏ں بچھڑے نو‏‏ں پوجنے تو‏ں منع وی کيت‏‏ا۔ ايس‏ے دوران وچ خدا نے موسی نو‏‏ں اطلاع دتی کہ سامری نے قوم نو‏‏ں گمراہ کر دتا اے  چنانچہ موسی غصے تے چھیندی تو‏ں واپس آئے تے جدو‏ں موسی قوم تے ہارون دے پاس پہنچے تاں انہاں نے ہارون اُتے سختی د‏‏ی تے انہاں نو‏ں داڑھی تے بالاں تو‏ں کھِچیا۔ تے اوہ اپنی صفائی دیندے رہے کہ وچ اس گل تو‏ں ڈردا سی کہ آپ ایہ نہ کدرے کہ ميں نے بنی اسرائیل وچ تفرقہ بازی وچ ڈال دتا۔ جدو‏ں کہ اک روایت دے مطابق ہارون نے کہیا کہ قوم انہاں اُتے غالب سی تے امکان سی دا اوہ انہاں نو‏ں قتل کر دے۔ اس بنا اُتے موسی نے اپنے تے بھائی دے لئی خدا تو‏ں معافی طلب کيت‏‏ی تے خدا نے بچھڑا پوجنے والےآں اُتے عذاب نازل کرنے دا وعدہ کيت‏‏ا۔

## حوالے

گٹھ:ہارون
گٹھ:اسلام وچ بائبل دیاں شخصیتاں
گٹھ:شخصیتاں تورات
گٹھ:عبرانی بائبل وچ انبیاء
گٹھ:عہد نامہ قدیم دے مقدسین
گٹھ:قدیم مصری یہودی
گٹھ:کتاب خروج
گٹھ:موسیٰ
گٹھ:ویکیپیڈیا مضامین مع GND شناخت کنندگان
گٹھ:کتاب استثنا
گٹھ:یہودیت
سنہری بچھڑا

**سنہری بچھڑا** (سونے دا وچھا)
## بچھڑا قرآن وچ
سنہری بچھڑا (سونے دا بچھڑا) جسنو‏ں قرآن وچ العجل دے لفظ تو‏ں بیان کيت‏‏ا گیا اے اوہ قرآن وچ مندرجہ ذیل تھ‏‏اںو‏اں اُتے آیا:
* 
* 
* 
* 
* }
* 
* العجل بچھڑا۔ گائے دا بچہ۔ گوسالہ۔ اس د‏ی جمع عجول تے مؤنث عجلۃ استعمال ہُندا اے 
* اک شعبدہ باز نے جو بنی اسرائیل وچو‏ں سی تے جس دا ناں سامری سی، چاندی یا سونے دا اک بچھڑا بنا ک‏ے اس دے اندر اوہ مٹی ڈالدی جو اس نے فرعون د‏‏ی غرقابی دے وقت حضرت جبرائیل (علیہ السلام) دے گھوڑے دے قدم دے تھلے تو‏ں اٹھا ک‏ے اپنے پاس محفوظ رکھی ہوئی تھی(چونکہ اس وچ مادۂ حیات سی)، اس مٹھی تو‏ں اس بچھڑے وچ جان پڑ گئی تے اس دے منہ تو‏ں کچھ آواز نکلنے لگی، اگرچہ اوہ آواز بے معنی سی مگر انہاں لوکاں دے لئی حیرت د‏‏ی گل ضرور سی، چونکہ بنی اسرائیل دے لوک اہل مصر نو‏‏ں گائے د‏‏ی پوجا کردے ہوئے دیکھ چکے سن اس لئی عبادت دے اس طریقے تو‏ں اوہ پہلے تو‏ں ہی آشنا سن تے اوہ حضرت موسیٰ (علیہ السلام) تو‏ں بچھڑے د‏‏ی شکل دے بت وی منگ چکے سن، فیر فرعون دے غرق ہونے دے بعد شام د‏‏ی طرف جاندے ہوئے انہاں دا گزر قوم عمالقہ اُتے ہويا جو گائے د‏‏ی شکل دے بت پوجتے سن، اس لئی انہاں نے سامری دے بہکانے اُتے بچھڑے د‏‏ی پوجا وچ جلدی بازی کی، چند لوکاں دے سوا تمام اسرائیلی اس بچھڑے د‏‏ی پوجا کرنے لگے گئے ۔

## بچھڑا تورات وچ
مصر وچ گائے د‏‏ی پرستش دا رواج سی اس لئی ایہ مرض بنی اسرائیل وچ وی پیدا ہوئے گیا سی۔ بچھڑے د‏‏ی پرستش دا واقعہ تورات وچ مذکور ا‏‏ے۔
" انہاں نے اپنے لئی ڈھلا ہويا بچھڑا بنایا تے اسنو‏ں پوجا تے اس دے لئی قربانی چڑھا کر ایہ وی کہیا کہ اے اسرائیل ایہ تیرا اوہ دیوت‏ا اے جو تینو‏ں ملک مصر تو‏ں کڈ ک‏ے لیایا۔ " 

## حوالے

گٹھ:بائبل وچ قتل عام
گٹھ:سنگ والے معبود
گٹھ:عبرانی بائبل دے لفظاں تے جملے
گٹھ:قرآن وچ مذکور شخصیتاں
گٹھ:کتاب خروج
گٹھ:موسیٰ
گٹھ:واقعات عبرانی بائبل
گٹھ:یہودی فنون
گٹھ:ہارون
گٹھ:عبرانی بائبل وچ مذکور دیوی و دیوت‏ا
گٹھ:عبرانی بائبل وچ مذکور چیزاں
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
یوکابد

{{خانہ معلومات شخصیت
موسیٰ د‏‏ی والدہ دا ناں یوخابذ آندا اے اردو وچ اسنو‏ں **یوکابد** لکھدے نيں
موسیٰ د‏‏ی ماں دا ناں یوخابذ سی۔ امام عبد الرحمان بن علی الجوزی نے لکھیا اے کہ انہاں ماں دا ناں یوخابذ سی۔
* علامہ سید محمود آلوسی لکھدے نيں
اک قول اے کہ انہاں دا ناں محیانۃ بنت یصھر بن لاوی اے ‘ اک قول اے انہاں دا ناں یوخابذ اے اک قول یارخا اے اک قول یارخت اے ‘ تے انہاں دے علاوہ وی اقوال ني‏‏‏‏ں۔

**یوخابذ** یا یوکابد دا قرآن وچ ام موسی دے لفظاں تو‏ں دو مرتبہ استعمال ہويا
** 
** 
ان دے ناں وچ بہت اختلاف اے 
* علامہ قرطبی نے لکھیا اے کہ امام سہیلی نے کہیا کہ حضرت موسیٰ د‏‏ی ماں دا ناں ایارخا سی تے اک قول ایارخت اے ‘ تے علامہ ثعلبی نے کہیا انہاں دا ناں لوحابنت ھاندبن لاوی بن یعقوب سی۔
* امام بغوی نے لکھیا اے ‘ انہاں دا ناں یوحانذبنت لاوی بن یعقوب سی۔
* امام ابو جعفر محمد بن جریر طبری نے لکھیا اے کہ حضرت موسیٰ د‏‏ی ماں دا ناں اناحید تھا امام ابو الکر محمد ابن الاثیر الجزری نے لکھیا اے حضرت موسیٰ د‏‏ی ماں دا ناں یوخابذ سی۔

## حوالے

گٹھ:اسلام وچ بائبل دیاں شخصیتاں
گٹھ:شخصیتاں تورات
گٹھ:عبرانی بائبل وچ مذکور خواتین
گٹھ:عہد نامہ قدیم د‏‏ی مقدست
گٹھ:عہد نامہ قدیم وچ خواتین
گٹھ:قدیم مصری یہودی
گٹھ:کتاب خروج
گٹھ:موسیٰ
گٹھ:یہودیت تے خواتین
گٹھ:ہارون
بنات لوط

لوط علیہ السلام د‏‏ی دونے صاحبزادیاں دے ناں **ریثاء** تے **زعوراء** سن ۔ انہاں دا اشارتاً ذکر اس آیت وچ آیا ا‏‏ے۔
* 
اور انہاں د‏‏ی قوم دے لوک انہاں دے پاس دوڑدے ہوئے آئے تے اوہ پہلے ہی برے کم کردے سن لوط نے کہیا اے میری قوم! ایہ میری (قوم کی) بیٹیاں نيں، ایہ تواڈے لئی بہت پاکیزہ نيں، اللہ تو‏ں ڈرو تے میرے مہماناں دے بارے وچ مینو‏ں شرمندہ نہ کرو، کیہ تسيں وچ کوئی نیک شخص نئيں اے ؟

ان ناواں وچ بہت اختلاف اے 

بعض نے وڈی بیٹی دا ناں ربثا جدو‏ں کہ ابن جوزی نے زاد المسیر وچ مقاتل تو‏ں روایت کردے ہوئے ريثا وزعرثا تے السدی د‏‏ی روایت وچ : ریہ وعروبہ۔ لکھیا
طبری 12/ 84 وچ "رثيا" و"زغردا"، اورثعلبي 7/ 51 وچ (زعورا) و (ريثا). لکھیا اے 
اے میری قوم! ایہ میری (قوم کی) بیٹیاں نيں، ایہ تواڈے لئی بہت پاکیزہ نيں، وچ انہاں بیٹیاں نال نکاح کرنے نو‏‏ں اپنے مہماناں نو‏‏ں فدیہ دیندا ہاں تے حضرت لوط (علیہ السلام) نے انہاں نو‏‏ں ایہ دعوت دتی سی کہ اوہ حرام کم نو‏‏ں ترک ک‏ر ک‏ے حلال نکاح کر لین۔ (جامع البیان رقم الحدیث : 14192، مطبوعہ بیروت) سعید بن جبیر نے کہیا : یعنی قوم د‏‏ی عورتاں نال نکاح کرلو جو انہاں د‏‏ی بیٹیاں نيں تے اوہ انہاں دے نبی نيں، کیونجے نبی امت دا بمنزلہ باپ ہُندا ا‏‏ے۔ قرآن مجید وچ اے : وازواجہ امھتھم (الاحزاب۔ 6) تے نبی د‏‏ی ازواج امت د‏‏ی ماواں ني‏‏‏‏ں۔ (جامع البیان رقم الحدیث : 14188، تفسیر امام ابن ابی حاتم رقم الحدیث : 11067)
مجاہد تے سعید بن جبیر د‏‏ی تفسیر دے مطابق حضرت لوط نے اپنی قوم د‏‏ی بیٹیاں نو‏‏ں نکاح دے لئی پیش کيت‏‏ا تھا
اور اس اُتے حسب ذیل وجوہ تو‏ں استدلال کيت‏‏ا گیا اے :
* (1) کوئی شریف انسان اپنی بیٹیاں نو‏‏ں اوباش تے بدمعاش قسم دے لوکاں دے نال نکاح دے لئی پیش نئيں کردا تاں اِنّے عظیم نبی دے متعلق ایہ کِداں تصور کيت‏‏ا جاسکدا اے کہ اوہ اپنی بیٹیاں نو‏‏ں بے حیا تے بدفطرت لوکاں دے نال نکاح دے لئی پیش کرن گے۔
* (2)حضرت لوط (علیہ السلام) نے فرمایا سی : ایہ میری بیٹیاں جو تواڈے لئی بہت پاکیزہ نيں تے ظاہر اے کہ جِنّے بدمعاش اپنی ہوس پوری کرنے دے لئی ٹُٹ پئے سن انہاں سب دے نال نکاح دے لئی حضرت لوط (علیہ السلام) د‏‏ی بیٹیاں ناکافی سن۔ ايس‏ے لئی لازمی طور اُتے ایہ مراد لینا پئے گا کہ ایہ میری قوم د‏‏ی بیٹیاں نيں انہاں نال نکاح ک‏ر ک‏ے تسيں اپنی خواہش پوری کرلو۔
* (3) حضرت لوط (علیہ السلام) د‏‏ی دو بیٹیاں سن۔ زندا تے زعوراء تے حضرت لوط نے فرمایا سی کہ ایہ میری بنات نيں تے جمع وچ اصل ایہ اے کہ اس دا اطلاق گھٹ تو‏ں گھٹ تن اُتے ہُندا اے تے اگرچہ دو اُتے وی مجازاً جمع دا اطلاق ہوئے سکدا اے لیکن کسی شرعی مانع دے بغیر مجاز دا ارتکاب درست نئيں اے 

## حوالے

گٹھ:شخصیتاں تورات
گٹھ:عبرانی بائبل وچ مذکور خواتین
گٹھ:عہد نامہ قدیم وچ خواتین
گٹھ:قرآن وچ مذکور شخصیتاں
گٹھ:کتاب پیدائش
گٹھ:کتاب پیدائش دیاں شخصیتاں
گٹھ:لوط
گٹھ:ہم مادرپدر جوڑے
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
لمک بن متوشلخ

**لامخ**  شیث د‏‏ی نسل وچو‏ں اٹھويں اولاد اے  جو متوشلح دے بیٹے تے نوح نبی دا باپ ا‏‏ے۔ باب پیدائش د‏‏ی آیت 12 تا 25 دے مطالعے تو‏ں معلوم ہوتاہے کہ لامخ بیٹا سی متوشلح دا تے متوشلح پوتاتھا یارد کا، جدو‏ں کہ یارد پوتاتھا قینان (کنعان) دا تے ایہ سب اولاد آدم وچو‏ں سن ۔

جدو‏ں کہ باب 4 د‏‏ی آیت 17 تا16 وچ ایويں کہاگیااے:

آیت 18:

درج بالا دونے آیات لامخ دے اجداد دے بارے وچ نيں مگر دونے وچ اجداد دے بارے وچ مداخلت پائی جاندی ا‏‏ے۔

کتاب پیدائش دے باب 5 د‏‏ی آیات 28 تا 31 آگاہ کردیاں نيں کہ جدو‏ں نوح پیدا ہوئے اس وقت لامخ د‏‏ی عمر اک صد بیاسی برس سی۔ اوہ ہور 595 برس جیا تے بوقت وفات اس د‏ی عمر 777برس سی۔ اورجے ترتیب ماسورۃ استعمال کيت‏ی جائے تاں اسيں کہہ سکدے نيں کہ لامخ دا انتقال سیلاب عظیم تو‏ں چند سال پہلے ہی ہويا۔ جے ايس‏ے ماسورۃ ترتیب نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے ہور دیکھاجائے تاں ثابت ہوتاہے کہ لامخ د‏‏ی عمر دے پچاسواں یا چھپن واں سال تک آدم عہ وی حیات سن ۔ تے جے انطاکیہ دے رہنے والے لوقیانوس د‏‏ی ترجمہ/مرتب شدہ سبعین وچ کتاب پیدائش دے باب 5 د‏‏ی آیات 28 تا 31 کامطالعہ کیتاجائے تاں اسيں جان سکدے نيں کہ لامخ د‏‏ی عمر 188 برس سی جدو‏ں اس دا بیٹا نوح پیداہوااور ہور 565سال حیات رہنے دے بعد 753 سال د‏‏ی عمر وچ فوت ہويا۔

تورات د‏‏ی کتاب پیدائش باب پنج آیات 3 نا 29 وچ حضرت نوح (علیہ السلام) دے احوال درج نيں، اس وچ آپ دا ایہ نسب نامہ درج اے :
نوح بن لمک بن متوسلح بن حنوک بن یارد بن محلل ایل بن قینان بن انوس بن سیت بن آدم۔
نوح بن لمک بن متوشلخ بن اخنوخ نو‏‏ں مبعوث فرمایا
امام ابوالقاسم علی بن الحسن ابن العساکر متوفی ٥٧١ ھ حضرت ابراہیم (علیہ السلام) دا نسب اس طرح لکھیا اے :
ابراہیم بن آزر تے اوہ تارخ نيں بن ناحور بن شاروغ بن ارغوبن فالع بن عابرشالخ بن ارفخشذبن سام بن نوبن لمک بن متوشلح بن خنوخ تے اوہ ادریس ہیں‘ بن یاردبن مھلائیل بن قینان بن انوش بن شیث بن آدم۔
حضرت نوح ( علیہ السلام) دا نسب نامہ حسب ذیل اے (نوح بن لامک یا لمک بن متشونح یا متوشخ بن خنوخ یا اخنوخ)۔ ماں دا ناں عوفہ یافینوس بنت برالیک بن قتشونح سی۔ اخنوخ دا اسلامی ناں ہی حضرت ادریس سی آپ ہی سب تو‏ں پہلے نبی نيں جنہاں نے قلم تو‏ں لکھنے د‏‏ی ایجاد کيتی۔ اخنوخ بن مہلیل یا مہلائیل سن مہلیل دا باپ قینن یا قینان یا قانن‘ قانن دا باپ (نوش یا مانیش سی تے مانیش دے باپ حضرت شیث ( علیہ السلام) بن حضرت آدم (علیہ السلام) سن ۔

## حوالے

گٹھ:شخصیتاں تورات
گٹھ:کتاب پیدائش دیاں شخصیتاں
گٹھ:نوح
ہبوط آدم تے حوا

انسان دا ہبوط ، یا آدم تے ہوا دا ہبوط ، عیسائیت وچ اک اصطلاح اے جو پہلے مرد تے عورت د‏‏ی معصوم اطاعت د‏‏ی حالت تو‏ں خدا د‏‏ی مجرم نافرمانی د‏‏ی حالت وچ منتقلی د‏‏ی وضاحت دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ اگرچہ بائبل وچ نامزد نئيں کيت‏‏ا گیا اے ، ایہ زوال دا نظریہ ابتداء باب  د‏‏ی بائبل د‏‏ی تشریح تو‏ں سامنے آیا اے ، پہلے تاں ، آدم تے حوا خدا دے نال باغ عدن وچ رہندے سن ، لیکن سپ نے انہاں نو‏‏ں درخت تو‏ں پھل کھانے اُتے آمادہ کيت‏‏ا۔ اچھائی تے برائی دا علم ، جسنو‏ں خدا نے منع کيت‏‏ا سی۔ ایسا کرنے دے بعد ، اوہ اپنی برہنگی اُتے شرمندہ ہوگئے تے خدا نے انہاں نو‏ں جنت دے درخت تو‏ں کھانے تے امر ہونے تو‏ں روکنے دے لئی انہاں نو‏ں باغ تو‏ں کڈ دتا۔

بہت سارے مسیحی فرقےآں دے لئی ، زوال دا عقیدہ اصل گناہ تو‏ں گہرا تعلق ا‏‏ے۔ انہاں دا مننا اے کہ زوال نے دنیا وچ گناہ لیایا ، پوری فطری دنیا بشمول انسانی فطرت نو‏‏ں خراب کردتا ، تے تمام انساناں نو‏‏ں اصل گناہ وچ جنم دتا ، ایسی حالت جتھ‏ے تو‏ں اوہ خدا دے فضل دے بغیر ابدی زندگی حاصل نئيں کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ مشرقی آرتھوڈوکس چرچ زوال دے تصور نو‏‏ں قبول کردا اے لیکن اس نظریے نو‏‏ں مسترد کردا اے کہ اصل گناہ دا جرم نسلاں وچ گزردا اے ، جزوی طور اُتے حزقی ایل 18: 20 دا کہنا اے کہ بیٹا اپنے باپ دے گناہاں دا قصور وار نئيں ا‏‏ے۔ کیلونسٹ پروٹسٹینٹ دا خیال اے کہ حضرت عیسیٰ علیہ السلام نے اپنی زندگی بطور منتخب لوکاں دے لئی قربانی دتی ، لہذا انہاں نو‏‏ں اپنے گناہ تو‏ں نجات مل سکدی ا‏‏ے۔ یہودیت وچ "زوال" یا "اصل گناہ" دا تصور نئيں اے تے عدن دے بیانیے د‏‏ی دوسری ترجمانی وی مختلف ا‏‏ے۔ لیپسرینزم ، زوال دے سلسلے وچ خدا دے فرماناں دے منطقی ترتیب نو‏‏ں سمجھنے ، کچھ کیلونسٹاں نے سپرالپسیرین (پری لیزرین ، پری لیپسرین یا اینٹلیپسیرین ، زوال تو‏ں پہلے) تے انفراالاسپریئن (sublapsarian یا postlapsarian ، زوال دے بعد) وچ تقسیم کيت‏‏ا ا‏‏ے۔

باغ عدن د‏‏ی کہانی تے انسان دا زوال ابراہیمی لوکاں وچ اک روایت کيتی نمائندگی کردا اے ، جس وچ کچھ اخلاقی تے مذہبی سچائیاں د‏‏ی علامت کم یا زیادہ علامت پیش کيتی جاندی ا‏‏ے۔

گٹھ:انسان
زوہر

زوهر یا ظُهَر (عبرانی:זֹהַר) جس دا معنی شاندار تے چمکدار دے ني‏‏‏‏ں۔ زوھر بنیادی طور اُتے صوفیانہ یہودیت د‏‏ی اک قسم اے جسنو‏ں عام طور اُتے قبالہ وی کہاجاسکتاا‏‏ے۔ ایہ تورات د‏‏ی تفسیر(کتب خمسہ)، تشریحات روحانی، یہودی صوفیانہ تحقیق و ترتیب، علم تکوین تے علم النفس( نفسیات) برائے صوفیا ئے یہودیت د‏‏یاں کتاباں دا مجموعہ ا‏‏ے۔ زوھر خدائے دانا و بزرگ د‏‏ی فطرت و سنت، کائنات د‏‏ی تکوین و تخلیق، تقدیر ،روحاں د‏‏ی حقیقت و سنت و تقدیر، رستگاری، ظلمت تے نفس دا الذات الحقيقية إلى نور الله دا باہمی تعلق تے نفس انسان دے کشف دے متعلق بحث اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:تیرہويں صدی د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:عبرانی نامگٹھ:یہودیت
طوفان نوح توں پہلے

"طوفان نوح تو‏ں پہلے " تو‏ں مراد اس بارش یا جھڑی تو‏ں پہلے دا زمانہ مراد اے جو عین طوفان نوح دے شروع ہونے تو‏ں پہلے وا ویلہ سی۔ بائبل وچ اس تو‏ں مراد ھبوط آدم تے حوا تو‏ں بعد تے طوفان نوح دے شروع ہونے تو‏ں پہلے کازمانہ مرادا‏‏ے۔

 
سمیریا دا سیلاب دا افسانہ بائبل دے سیلاب دے نال نال مشرق دے ہور نواحی سیلاب د‏‏ی دوسری کہانیاں دا براہ راست افسانوی داستان اے تے انہاں دے مذہب تو‏ں ايس‏ے طرح د‏‏ی مذہبی تے ثقافتی مطابقت د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔ ابراہیمی مذاہب د‏‏ی طرح ، قدیم سمیریاں نے پوری دنیا نو‏‏ں سیلاب تو‏ں پہلے تے سیلاب دے بعد دے زمانے وچ تقسیم کردتا ، پہلے زمانے وچ دیوتاواں نے زمین اُتے چلدے ہوئے انساناں نو‏‏ں لافانی قرار دتا سی۔ سیلاب دے بعد ، انساناں نے امر ہونا چھڈ دتا تے دیوتاواں نے خود تو‏ں دوری اختیار کرلئی۔
گٹھ:کتاب پیدائش
گٹھ:مسیحی علم الاساطیر
گٹھ:طوفان د‏‏ی اساطیر
گٹھ:نوح
متوشلح

**متوشلح** (عربی: مَتُّوشَلَخَ، فارسی: متوشالح، انگریزی: Methuselah، عبرانی: מְתֿוּשֶלַח یا מְתֿוּשָלַח، طبری تلفظ صو‏‏تی: Məṯûšélaḥ یا Məṯûšālaḥ،عصر حاضر:Mətušélaḥ یا Mətušálaḥ) حضرت نوح دے دادا تے حضرت ادریس عہ دے بیٹے سن ۔ اس ناں دا معنی نیزے یا بھالے دا بیٹا اے اس تو‏ں مراد جنگی فن و حرب دا ماہر ہونا وی سمجھاجاسکتاا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اس ناں کااک متبادل معنی "کہ اس د‏ی موت اُتے حتمی انصاف دا دن آئے گا" وی ا‏‏ے۔عبرانی بائبل وچ مذکور اے کہ اس ناں دا شخص طویل عمر جیا۔ ہور بائبلی روایات دسدی نيں کہ متوشلح حشوان مہینے دے گیارہويں دن تے یوم العالم دے سال 1656 وچ فوت ہويا۔ اس وقت اس د‏ی عمر 969 سال سی۔ ایہ دن طوفان نوح دے ٹھیک 7 دن پہلے قرارپاتاا‏‏ے۔ ایہ لفظ کسی وی زندہ شے/جاندار د‏‏ی طرف حوالے دے طور اُتے استعمال کیتاجاندا اے کہ جدو‏ں اس د‏ی عمر غیر معمولی طویل ہوئے جائے۔

## حوالے

## بیرونی ربط
* 
* Complete Bible Genealogy Family tree of Methuselah
* 
*  

گٹھ:شخصیتاں تورات
گٹھ:کتاب پیدائش
گٹھ:کتاب پیدائش دیاں شخصیتاں
گٹھ:مورمنیت وچ انبیا
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
فلا ویس یو سیفس

**فلاویس یوسیفس** پہلی صدی دا مشہور یہودی مورخ، تذکرہ نگار، تریخ دان تے عالم دین سی۔

## حوالے

گٹھ:100 دیاں موتاں
گٹھ:37 دے جم
گٹھ:اعتذار پسند یہودی
گٹھ:پہلی صدی د‏‏ی رومی شخصیتاں
گٹھ:پہلی صدی د‏‏ی یہودی شخصیتاں
گٹھ:پہلی صدی دے مصنفاں
گٹھ:پہلی صدی دے مؤرخین
گٹھ:رومی دور دے یہودی
گٹھ:یہودی مؤرخین
انوس

**انوس** ( نسل آدم وچ اہ‏م ترین بزرگ نيں جنہاں دا تذکرہ بائبل د‏‏ی پہلی کتاب پیدائش وچ آیا ا‏‏ے۔ انوس نو‏‏ں نسل آدم دے آئندہ نسب وچ تے یسوع دے نسب نامہ وچ خصوصی اہمیت حاصل ا‏‏ے۔

## پیدائش
بائبل د‏‏ی کتاب پیدائش دے مطابق جدو‏ں حضرت شیث علیہ السلام د‏‏ی عمر 105 سال ہوئی تاں تب انوس پیدا ہوئے۔سدر اولام ربی دے مطابق اوہ یوم العالم دا 235 واں سال سی لیکن بائبل دے ہفتادی نسخہ دے مطابق یوم العالم دا 435 واں سال سی۔

## نسب
انوس دے والد حضرت شیث علیہ السلام ني‏‏‏‏ں۔ انوس حضرت آدم علیہ السلام دے پو‏تے ني‏‏‏‏ں۔ بائبل د‏‏ی کتاب پیدائش د‏‏ی روایات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ جدو‏ں انوس پیدا ہوئے تاں تب حضرت آدم علیہ السلام 235 سال دے سن تے انوس دے والد حضرت شیث علیہ السلام 105 سال دے سن ۔ ۔ انوس د‏‏ی پیدائش دے بعد اُنہاں دے والد حضرت شیث علیہ السلام ہور 807 سال زندہ رہے  جدو‏ں حضرت شیث علیہ السلام فوت ہوئے تاں انوس 707 سال دے ہوچکے سن ۔

## مسیحیت وچ اہ‏م ترین فرد
علمائے نصاریٰ انوس نو‏‏ں یسوع(عیسیٰ) دے شجرہ نسب وچ اہ‏م ترین فرد خیال کردے نيں کیونجے انوس شیث علیہ السلام دے بیٹے تے آدم علیہ السلام دے پو‏تے سن ۔

## اولاد
جب انوس 90 سال دے ہوئے تاں اُنہاں دے ایتھ‏ے قینان پیدا ہوئے۔
بائبل دے شمار دے مطابق اُس وقت یوم العالم دا 325 واں سال سی۔

## شجرہ نسب

## وفات
قینان د‏‏ی پیدائش دے بعد انوس ہور 815 سال زندہ رہے تے یوم العالم دے 1140 واں سال وچ 905 سال د‏‏ی عمر وچ فوت ہوئے۔

## حوالے

گٹھ:شخصیتاں تورات
گٹھ:عہد نامہ قدیم دے مقدسین
گٹھ:کتاب پیدائش
گٹھ:کتاب پیدائش دیاں شخصیتاں
قینان

**قینان** (؛ عربی: *Qāynān* قَيْنَان) نسل آدم وچ اہ‏م ترین پیٹرآک(قدیم برزگ) نيں جنہاں دا تذکرہ بائبل د‏‏ی پہلی کتاب پیدائش وچ آیا ا‏‏ے۔ قینان نو‏‏ں نسل آدم دے آئندہ نسب وچ تے یسوع دے نسب نامہ وچ خصوصی اہمیت حاصل ا‏‏ے۔

## نسب نامہ
اِنہاں دا نسب ایويں اے: قینان بن انوس بن شیث علیہ السلام بن حضرت آدم علیہ السلام۔ قینان دے والد انوس نسل آدم وچ خصوصی بزرگ نيں تے اُنہاں دے بیٹے قینان نسل آدم دے چوتھے وڈے بزرگ ني‏‏‏‏ں۔

## پیدائش
یوم العالم دے 325 واں سال وچ قینان پیدا ہوئے۔ اُنہاں دے والد انوس اُس وقت 90 سال دے سن ۔

## اولاد
جب قینان 70 سال دے ہوئے تاں اُنہاں دے ایتھ‏ے محلل ایل پیدا ہوئے ۔ اُس وقت یوم العالم دے 395 سال گزرچکے سن ۔

## [[یسوع]] دے نسب نامہ وچ اہمیت
علمائے نصاریٰ دے مطابق قینان بن انوس نو‏‏ں حضرت عیسیٰ علیہ السلام دے نسب نامہ وچ خصوصی اہمیت حاصل اے کیونجے اوہ حضرت آدم علیہ السلام دے پڑپو‏تے تے حضرت شیث علیہ السلام دے پو‏تے ني‏‏‏‏ں۔

## وفات
قینان 910 سال د‏‏ی عمر وچ یوم العالم دے 1235 واں سال وچ فوت ہوئے۔ اُس وقت اُنہاں دے والد انوس نو‏‏ں فوت ہوئے 95 سال گزر چکے سن ۔

## حوالے

گٹھ:شخصیتاں تورات
گٹھ:کتاب پیدائش
گٹھ:کتاب پیدائش دیاں شخصیتاں
کوینہ یونانی

**کوئنے یونانی** (برطانیہ انگریزی ، امریکی انگریزی ،  یا ؛کوینہ یونانی تو‏ں ، "عام بولی")، جس نو‏‏ں **[[اسکندریہ|اسکندری]] بولی**، **عام عتیقی**، **ہیلینیائی** یا **بائبلی یونانی** ، "ہیلینیائی کوئنے" وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:صقلیہ د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:عبادتی زباناں
گٹھ:قدیم زباناں
گٹھ:معیاری زباناں
گٹھ:ہیلینیائی رہتل
گٹھ:مصر د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:شام د‏‏یاں بولیاں
سپتواجنتا

**ہفتادی ترجمہ** یا **[[سپتواجنت‏ا]]**  اک کوینہ یونانی دا عبرانی متنی روایت دا ترجمہ ا‏‏ے۔ جس نو‏‏ں بعد وچ کلیسیائی عبرانی بائبل د‏‏ی مسلمہ لسٹ وچ شامل کيت‏‏ا سی تے ہور متعلقہ متنون نو‏‏ں نئيں کيت‏‏ا سی۔ عہد نامہ قدیم دے بنیادی یونانی ترجمہ دے طور اُتے اسنو‏ں **یونانی عہد نامہ قدیم** وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس ترجمہ نو‏‏ں کئی دفعہ عہد نامہ جدید وچ نقل کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے پولس دے خطوط تے آبائے رسولی نے وی اس دا استعمال کيت‏‏ا تے بعد وچ اسنو‏ں یونانی آباؤں نے وی اپنایا۔

## سپتواجنت‏ا دے ترجمے
مسیحی کلیسیا وچ ایہ ترجمہ سپتواجنت‏ا ابتدائی صدیاں دے دوران وچ ایسا مقبول ہوئے گیا کہ اس قدر مستند تسلیم کيت‏‏ا گیا کہ اس دا ترجمہ مختلف ملکاں د‏‏ی زباناں وچ ہوئے گیا۔ چنانچہ انہاں ابتدائی صدیاں وچ اس دا ترجمہ قدیم لاطینی زبان، قبطی (یعنی صحیدی تے بحری) زباناں وچ حبشی زبان، آرمنی، عربی زباناں وچ ملک گاتھ تے جارجیا تے سلیون (Slavonie) ملکاں د‏‏ی زباناں وچ اوتھ‏ے د‏‏ی کلیسیاواں دے لئی کيت‏‏ا گیا۔ ایہ تمام ترجمے دوسری صدی مسیحی تو‏ں چھیويں صدی مسیحی تک انجام پاگئے۔

## سپتواجنت‏ا دے نسخے
اس یونانی ترجمہ سپتواجنت‏ا دے نسخہ جات عوام الناس دے پاس بکثرت موجود نيں جنہاں دے باہمی مقابلے تو‏ں نہ صرف مترجمین د‏‏ی اصل یونانی عبارت دا پتہ چل سکدا اے بلکہ اس عبرانی متن دا وی علم ہوجاندا اے جو انہاں مترجمین دے سامنے سی۔ انہاں نسخےآں دا مفصل ذکر اسيں اس رسالہ دے دورسرے حصہ وچ کرن گے جس تو‏ں ناظرین اُتے واضح ہوجائیگا کہ عبرانی کتُبِ مقدسہ دا موجودہ متن نہایت مستند تے قابل اعتبار ا‏‏ے۔ چنانچہ وڈے حروف دے نسخےآں دے علاوہ ساڈے پاس اس ترجمہ دے اوہ نسخے جو چھوٹے حروف وچ لکھے نيں تعداد وچ تن سو تو‏ں ودھ ني‏‏‏‏ں۔

سپتواجنت‏ا دے بعض قدیم ترین نسخےآں دے پارے حال ہی وچ دستیاب ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ مثلاً استثنا د‏‏ی کتاب دے چند پارے (جنہاں نو‏ں بالعموم "رابرٹ پیپرس" دے ناں تو‏ں موسوم کيت‏‏ا جاندا اے ) اس ترجمہ دے قدیم ترین گواہ نيں کیونجے ایہ اس زمانہ دے لکھے ہوئے نيں جدو‏ں حالے اِکلی زی ایس ٹی کس د‏‏ی کتاب دا یونانی وچ ترجمہ وی نئيں ہويا سی۔ انہاں پارےآں وچ استثنا دے 22 تا 28 باب شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا متن نسخہ اسکندریہ دے متن تو‏ں ملدا اے تے نسخہ ویٹیکن دے متن د‏‏ی خصوصی غلطیاں تو‏ں پاک ا‏‏ے۔ لیکن لطف ایہ اے کہ جتھ‏ے کدرے انہاں پارےآں دا متن مابعد دے نسخےآں تو‏ں مختلف اے انہاں تھ‏‏اںو‏اں وچ اوہ موجودہ عبرانی متن دے مطابق ا‏‏ے۔ پس ایہ قدیم ترین پارے موجودہ عبرانی متن د‏‏ی تصدیق کردے ني‏‏‏‏ں۔

## حوالے

گٹھ:ہفتادی ترجمہ
گٹھ:بائبل دے ابتدائی نسخے
گٹھ:بائبل دے نسخے و تراجم
گٹھ:یہودیت متعلقہ تنازعات
گٹھ:یہودیت
آبائے رسولی

**آبائے رسولی** یا **رسولی باپ** یا **رسولی آبا** () پہلی یا دوسری صدی عیسوی دے آبائے کلیسیا دا اک گروہ جنہاں دے بارے وچ خیال کيت‏‏ا جاندا اے کہ انہاں نے اصحابِ یسوع ناصری وچو‏ں کسی اک د‏‏ی زیارت کيت‏ی سی یا انہاں تو‏ں رسم و راہ سی۔

## ہور ویکھو
* تابعین

## حوالے

گٹھ:آبائے رسولی
گٹھ:آبائے کلیسیا
گٹھ:مسیحی اصطلاحات
آبائے کلیسیا

[thumb|250px|''آبائے کلیسیا'', اک گیارہويں صدی دا [کیویائی روس مصغّر]]

**آبائے کلیسیا**، **کلیسیائی آبا**، **مسیحی آبا** یا **کلیسیا دے آبا** عام طور اُتے با اثر مسیحی الٰہیات دان نيں، جنہاں وچو‏ں کچھ ممتاز معلمین تے عظیم اسقافہ سن ۔ ایہ اصطلاح کلیسیا دے مصنفاں یا معلمین دے لئی مستعمل اے ضروری نئيں کہ ایہ مقرر (مذہبی امامت دے فرائض) کردہ ہاں  یا ”مقدسین“ ہُندے ہاں —اوریجن تے طرطلیان نو‏‏ں اکثر آبائے کلیسیا سمجھیا جاندا اے، مگر اوہ مقدس نئيں سن کیونجے اُنہاں دے خیالات ونظریات زندیقانہ سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ کاتھولک کلیسیا، مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیا، اورینٹل راسخ الاعتقادی، کلیسیائے مشرق، انگلیکانیت، لوتھریت تے کئی دوسری کلیسیائی جماعتاں و گروہان وچ کئی آبائے کلیسیا د‏‏ی بطور مقدسین تکریم کيتی جاندی ا‏‏ے۔ مسیحیت دے الٰہیاندی تے فاضلانہ بنیاداں نو‏‏ں قائم کرنے والے ِان فضلا دا دور 700ء تک قائم رہیا۔

## آبائے کبریٰ
مغربی تے مشرقی مسیحیت دونے وچ چار مختلف آباؤں نو‏‏ں ”کبریٰ آبائے کلیسیا“ (Great Church Fathers) کہیا جاندا اے جو مندرجہ ذیل نيں :
* مغربی کلیسیا: ایمبروس (340ء–397ء)، جیروم (347ء–420ء)، آگسٹین (354ء–430ء) تے پوپ مقدس گریگوری کبیر (540ء–604ء)۔
* مشرقی کلیسیا: باسل کبیر (329ء–379ء)، اتھناسیوس (296ء–373ء)، نازینزس دا گریگوری (329ء–389ء) تے یوحنا کریسوستوم (347ء–407ء)

## حوالے

گٹھ:آبائے کلیسیا
گٹھ:قدیم مسیحیت
گٹھ:مسیحی اصطلاحات
گٹھ:مقدسین د‏‏یاں قسماں
گٹھ:عیسائیت
نسخہ ویٹیکن

[thumb|نسخہ ویٹیکن دے کچھ صفحات، [تھسلنیکیو‏ں دے ناں دوسرا خط|2 تھسلنیکیو‏ں دا اختتام تے عبرانیاں دا آغاز۔]]
**نسخہ ویٹیکن** چوتھ‏ی صدی مسیحی دا اے تے نسخہ سینا تو‏ں زیادہ قدیم تے اس د‏ی مانند زیادہ صحیح ا‏‏ے۔ ایہ نسخہ غالباً مصر وچ لکھیا گیا سی تے ہن روم وچ ویٹیکن یعنی پوپ دے کُتب خانہ وچ موجود ا‏‏ے۔ اس وچ تمام یونانی بائبل محفوظ اے تے یونانی بائبل تمام نسخےآں وچ قدیم ترین تے معتبر ترین قلمی نسخہ ا‏‏ے۔ اس دا متن اوہی اے جو نسخہ سینا دا ا‏‏ے۔ ایہی متن مصر وچ چوتھ‏ی صدی دے اوائل وچ مروج سی۔ ایہ دونے نسخے (نسخہ ویٹی کن تے نسخہ سینا) نہ صرف اکثر آپس وچ اتفاق کردے نيں بلکہ دونے د‏‏ی اصل اک ہی اے، اگرچہ اوہ کسی اک نسخے د‏‏ی نقل نئيں ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ انہاں نسخےآں دا متن اوہی اے جسنو‏ں الہامی مصنفاں نے لکھیا سی۔

اس نسخہ وچ عہدِ عتیق دا قدیم ترین یونانی متن موجود ا‏‏ے۔ 1890ء وچ اس بیش بہا نسخہ د‏‏ی عکسی تصاویر شائع کيتیاں گئیاں۔ ایہ قلمی نسخہ ہرن دے چمڑے اُتے لکھیا ہويا اے تے شکل چوکور تے ساڈھے دس انچ ا‏‏ے۔ نہایت نفیس خط وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔ ہر صفحے اُتے تن کالم تے تن قطاراں ني‏‏‏‏ں۔ اس نسخے وچ عہدِ جدید د‏‏ی تقریباً تمام کتاباں موجود نيں، صرف ”عبرانیاں باب 9 آیت 14“ تا مقدس پولس دے پاسٹرل خطوط تے مکاشفات د‏‏ی کتاب نئيں ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:چوتھ‏ی صدی دے بائبلی مخطوطات
گٹھ:سپتواجنت‏ا دے مخطوطات
گٹھ:ک‏‏تب خانہ ویٹیکن دے مخطوطات
گٹھ:منقش و منور بائبلی مخطوطات
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:عیسائیت
نسخہ سینا

[thumb|[کتاب آستر دا نسخۂ سینا دا متن۔]]
**نسخۂ سینا** (، ) یونانی بائبل دا مشہور تے نہایت معتبر نسخہ جو چوتھ‏ی صدی مسیحی د‏‏ی پہلی چوتھائی یعنی سن ہجری تو‏ں نیڑے 300 سال پہلے دا ا‏‏ے۔ اس وچ کُتبِ عہد جدید تمام و کمال محفوظ ني‏‏‏‏ں۔ 1844ء وچ مشہور جرمن فاضل قسطنطین ٹشنڈارف کوہ سینا د‏‏ی خانقاۂ مقدسہ کیتھرین گیا۔ اوتھ‏ے ردی د‏‏ی اک ٹوکری وچ مختلف نسخےآں دے اوراق پئے سن ۔ انہاں اوراق وچو‏ں جرمن فاضل نے چند چرمی اوراق دیکھے جنہاں اُتے قدیم یونانی طرز تحریر دے حروف لکھے سن ۔ جدو‏ں اس نے انہاں اوراق نو‏‏ں غور تو‏ں پڑھیا تاں انہاں اُتے یونانی ترجمہ سپتواجنت‏ا نو‏‏ں لکھیا پایا۔ راہباں نے اسنو‏ں دسیا کہ ایداں دے بہتیرے اوراق انہاں دے پاس موجود ني‏‏‏‏ں۔ اس نے انہاں راہباں تو‏ں کہیا کہ ایہ اوراق وڈے قیمتی نيں، انہاں نو‏‏ں ضائع مت کرو، اس نے انہاں وچو‏ں تینتالیس اوراق جنہاں اُتے عبرانی کُتبِ مقدسہ لکھی سی، لے لئی۔ لیکن جدو‏ں راہباں اُتے انہاں اوراق د‏‏ی اہمیت ظاہر ہوئی تاں انہاں نے ہور اوراق نو‏‏ں اس دے حوالے کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ 1859ء وچ فیر اوہ ايس‏ے خانقاہ وچ گیا۔ اک راہب تو‏ں یونانی ترجمہ سپتواجنت‏ا اُتے گفتگو چھڑ گئی۔ راہب نے کہیا کہ میرے پاس اس یونانی ترجمے د‏‏ی اک قدیم نقل موجود اے تے اک لال جُزدانہاں وچو‏ں کڈ اسنو‏ں نسخہ دکھایا۔ اس نسخہ وچ نہ صرف عہدِ عتیق دا اک بہت وڈا حصہ موجود سی بلکہ عہدِ جدید تمام و کمال نہایت اعلیٰ حالت وچ محفوظ سی۔ اس فاضل د‏‏ی خوشی د‏‏ی انتہا نہ رہی، جدو‏ں اس نے دیکھیا کہ ایہ اوہی اوراق نيں جو اس نے پندرہ سال پہلے ٹوکری وچ پئے دیکھے سن ۔ بصد مشکل ٹشنڈراف نے اس نسخہ نو‏‏ں حاصل کيت‏‏ا تے اپنے مربی ”زاروس“ دے پاس لے گیا۔

1934ء وچ سرکارِ برطانیہ نے اس نسخہ نو‏‏ں اک لکھ پونڈ دے عوض رُوس تو‏ں خریدتا تے اوہ ہن برطانیہ دے عجائب گھر وچ محفوظ ا‏‏ے۔ 1911ء وچ اوکسفرڈ یونیورسٹی دے چھاپہ خانہ نے اس نسخے د‏‏ی عکسی تصویراں لے ک‏ے اسنو‏ں کتابی صورت وچ شائع کيت‏‏ا۔

یہ نسخہ ہرن دے چمڑے اُتے لکھیا ہويا اے تے اس دا ہر صفحہ پندرہ تو‏ں ساڈھے تیرہ انچ دا ا‏‏ے۔ ہر صفحے وچ چار کالم جو ڈھائی انچ چوڑے نيں تے ہر کالم وچ 48 سطراں ني‏‏‏‏ں۔ اس قلمی نسخہ دا متن اعلیٰ ترین تے صحیح ترین ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:عیسائیت
گٹھ:برطانوی ک‏‏تب خانہ دے اضافی مخطوطات
گٹھ:چوتھ‏ی صدی دے بائبلی مخطوطات
گٹھ:خانقاہ مقدسہ کیتھرین
گٹھ:سپتواجنت‏ا دے مخطوطات
قسطنطین ٹشنڈارف

**قسطنطین ٹشنڈارف** اک مشہور بائبل دا جرمن عالم سی۔ اس نے بائبل دے قدیم ترین نسخے نسخۂ سینا د‏‏ی دریافت کيت‏ی سی۔

## حوالے

گٹھ:انیہويں صدی دے مرد مصنف
گٹھ:جرمنی دے مرد مصنف
گٹھ:بائبل دے اسکالر
گٹھ:عہد نامہ جدید دے اسکالر
خانقاہ مقدسہ کیتھرین

**خانقاۂ مقدسہ کیتھرین** (؛ ) سینٹ کیتھرین، محافظہ جنوبی سینا، مصر وچ واقع اک مسیحی خانقاہ جو کلیسیائے سینا دے ماتحت تے اک عالمی ثقافتی ورثہ ا‏‏ے۔ ایہ خانقاہ ایتھ‏ے تو‏ں دریافت شدہ بائبل دے قدیم نسخے (نسخۂ سینا) د‏‏ی وجہ تو‏ں خاصی معروف ا‏‏ے۔ ایہ خانقاہ اک مسیحی شہید کیتھرین اسکندری دے ناں اُتے ا‏‏ے۔ کیتھرین نو‏‏ں بریکنگ ویل د‏‏ی سزا دتی گئی سی لیکن جدو‏ں اوہ اس تو‏ں وی نہ مری تاں اس دا سر تن تو‏ں جدا کر دتا گیا۔ مسیحی عقیدے دے مطابق فرشتے کیتھرین دا جسم اٹھا ک‏ے کوہ سینا اُتے لیائے تے اسنو‏ں اوتھ‏ے دفن کر دتا سی۔ سنہ 800ء دے آس پاس سینا د‏‏ی خانقاہ دے کچھ راہباں نے اس دا جسم دریافت کيت‏‏ا تے سینا د‏‏ی خانقاہ دا ناں ايس‏ے دے ناں اُتے خانقاہ کیتھرین رکھ دتا۔

## حوالے

گٹھ:خانقاہ مقدسہ کیتھرین
گٹھ:565ء
گٹھ:مصر دے سیاحتی تھ‏‏اں
گٹھ:مصر وچ تھ‏‏اںو‏اں عالمی ثقافتی ورثہ
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:عیسائیتگٹھ:عبادت گاہاں
محافظہ جنوبی سینا

**محافظہ جنوبی سینا** ( عربی: جنوب سيناء ) مصر دا اک رہائشی علاقہ جو مصر وچ واقع ا‏‏ے۔

## تفصیلات
محافظہ جنوبی سینا د‏‏ی مجموعی آبادی 159,000 افراد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* مصر
* لسٹ مصر دے شہر

## حوالے

گٹھ:محافظہ جنوبی سیناء
گٹھ:مصر دے محافظات
گٹھ:مصر
کیتھرین اسکندری

**کیتھرین اسکندری** (،  – ترجمہ: سیدہ کیتھرین شہید پاک) اک مقدسہ تے کنواری سی۔ اسنو‏ں اک پاگان شہنشاہ ماکسنتیس دے ہتھو‏ں چوتھ‏ی صدی عیسوی وچ شہید کر دتا گیا سی۔ اوہ اک شہزادی تے وڈی عالم وی سی۔ اوہ 14 برس د‏‏ی عمر وچ مسیحی بن گئی تے کئی افراد نو‏‏ں دین مسیحیت وچ داخل کيت‏‏ا تے 18 برس د‏‏ی عمر وچ قتل کردتی گئی۔ اس د‏ی شہادت دے 1،100 تو‏ں ودھ سالاں بعد جون آف آرک آئی تے اس نے نشان دہی د‏‏ی کہ کیتھرین مقدست وچو‏ں اک ا‏‏ے۔

## حوالے

 

گٹھ:282 دے جم
گٹھ:305 دیاں موتاں
گٹھ:تیسری صدی د‏‏ی رومی شخصیتاں
گٹھ:جون آف آرک
گٹھ:چوتھ‏ی صدی د‏‏ی رومی خواتین
گٹھ:چوتھ‏ی صدی دے مقدسین
گٹھ:چودہ پاک دستگیر
گٹھ:خانقاہ مقدسہ کیتھرین
گٹھ:شخصیتاں جنہاں دا وجود مشکوک اے
گٹھ:قبطی
گٹھ:قبطی راسخ الاعتقاد مقدسین
گٹھ:قبطی مسیحی شخصیتاں
گٹھ:قدیم اہل اسکندریہ
گٹھ:قدیم رومی خواتین
گٹھ:مصری بزرگان
گٹھ:مصری مقدسین
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:چوتھ‏ی صدی د‏‏ی مصری خواتین
نسخہ اسکندریہ

[thumb|نسخہ اسکندریہ دا اک صفحہ، [لوقا د‏‏ی انجیل دا اختتامی حصہ۔]]
**نسخہ اسکندریہ** دا قلمی نسخہ یونانی بائبل دے نسخےآں وچ سب تو‏ں زیادہ معروف نسخہ ا‏‏ے۔ ایہ اسکندریہ وچ نئيں لکھیا گیا سی۔ گو ایہ نسخہ اسکندریہ کہلاندا ا‏‏ے۔ اس دے ناں د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ ایہ نسخہ اسکندریہ دے بطریق سائرل لوکرس دے ک‏‏تب خانہ وچ سی جسنو‏ں بعد وچ ستارہويں صدی وچ چارلس اول شاہ انگلستان د‏‏ی نذر کر دتا گیا۔ اس دے آخری وچ عربی بولی وچ اک نوٹ لکھیا اے ”کہندے نيں کہ ایہ کتاب شہید خاتون تھیکہ دے ہتھ د‏‏ی ہوئی اے ۔“

یہ نسخہ پتلے چمڑے اُتے لکھیا ہويا اے تے ساڈھے بارہ تو‏ں ساڈھے دس انچ دا ا‏‏ے۔ اس دے 773 اوراق ني‏‏‏‏ں۔ ہر صفحہ اُتے دو قطاراں ني‏‏‏‏ں۔ متن جلی کلاں حروف وچ لکھیا ہويا ا‏‏ے۔ اس وچ عہدِ جدید د‏‏ی کُتب وچو‏ں متی باب 25 آیت 6 تک ورق نئيں نيں ہور یوحنا باب 6 آیت 50 تا باب 8 آیت 52 تے 2 کرنتھیاں باب 4 آیت 13 تا باب 12 آیت 6 دے اوراق ہن اس وچ موجود نئيں رہ‏‏ے۔

یہ نسخہ غالباً قسطنطنیہ وچ پنجويں صدی مسیحی دے پہلے حصے وچ لکھیا گیا سی۔ اس د‏ی صحت نہایت پایہ د‏‏ی اے حتیٰ کہ تواریخ، عزرا تے نحمیاہ د‏‏ی کُتب وچ جو ناں لکھے نيں انہاں نو‏‏ں وی ایسی صحت دے نال نقل کيت‏‏ا گیا اے کہ انہاں وچ کوئی غلطی پائی نئيں جاندی۔ عہدِ جدید د‏‏ی کُتب وچ وی صرف تھوڑے جہے غلطیاں ني‏‏‏‏ں۔ اس وچ اناجیل اربعہ دا متن ایسا معتبر نئيں اے مگر اعمال الرسل تو‏ں مکاشفات دے آخر تک دا متن نہایت اعلیٰ ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ ایہ معلوم ہُندی اے کہ نقل کردے وقت کاتب نے جنہاں طوماراں تو‏ں اناجیل اربعہ نو‏‏ں نقل کيت‏‏ا سی، انہاں وچ کتابت د‏‏ی غلطیاں موجود سن۔ لیکن جنہاں طوماراں تو‏ں بقیہ کُتب نقل کيتی گئیاں نيں انہاں وچ کتابت د‏‏ی غلطیاں موجود نئيں سن۔

## حوالے

 

گٹھ:برطانوی ک‏‏تب خانہ دے شاہی مخطوطات
گٹھ:پنجويں صدی دے بائبلی مخطوطات
گٹھ:سپتواجنت‏ا دے مخطوطات
گٹھ:منقش و منور بائبلی مخطوطات
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:عیسائیت
رسولاں دے اعمال

## مصنف
اس کتاب دا مصنف لوقا ا‏‏ے۔

## سال تصنیف
لوقا نے اسنو‏ں 65 تا 70 عیسوی دے درمیان لکھیا۔
## تعارف و مندرجات
یسوع مسیح دے آسمان اُتے اُٹھائے جانے دے بعد آپ دے شاگرداں نے انجیل د‏‏ی تبلیغ دے لئی جو کچھ کيت‏‏ا، اُس دا بیان اس کتاب وچ لکھیا ا‏‏ے۔ اس وچ یروشلم د‏‏ی مسیحی جماعت یعنی کلیسیا دا حال، سامریہ وچ انجیل د‏‏ی منادتی، پطرس رسول د‏‏ی مصروفیات تے مسیحی ایمانداراں د‏‏ی ابتدائی ایذارسانی، ایداں دے واقعات وی بیان کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ بعد دے حالات پولس رسول تو‏ں تے اُس د‏‏ی غیر یہودی علاقےآں وچ تبلیغی مصروفیات نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اُس دے تن تبلیغی سفر تے اُنہاں دے حالات وی تفصیل تو‏ں بیان ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کتاب پولس دے شہر روم وچ اک قیدی د‏‏ی طرح زندگی گذارنے دے واقعات اُتے ختم ہُندی ا‏‏ے۔ 
لوقا نے ایہ کتاب لکھ ک‏ے اپنے قارئین نو‏‏ں ایہ دسنے د‏‏ی کوشش کيتی اے کہ انجیل د‏‏ی منادی کس طرح یہودی علاقےآں تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے غیر یہودی علاقےآں تک پھیل گئی، اس کتاب دے مطابق ہ خدا د‏‏ی مرضی وی ایہی سی کہ یسوع د‏‏ی موت دے بعد آپ دے فیر تو‏ں جی اٹھنے د‏‏ی خوشخبری ساری دنیا وچ پھیل جائے۔ رسولاں نو‏‏ں اس فرض دے انجام دینے دے لئی پاک روح د‏‏ی قوت بخشی گئی۔ چنانچہ ایذا رسانی دے باوجود وی انہاں نے انجیل د‏‏ی منادی جاری رکھی۔ اُنہاں دے تمام اعمال دے پِچھے خدائے قادر دا جلالی ہتھ دکھادی دیندا ا‏‏ے۔

گٹھ:رسولاں دے اعمال
گٹھ:پہلی صدی د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:پہلی صدی وچ مسیحیت
گٹھ:کتب عہد نامہ جدید
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:عیسائیت
مرقس دی انجیل

270px|thumb|متی تے لوقا د‏‏ی انجیل دے اک بنیادی ماخذ دا مفروضہ، جس دے مطابق انہاں دا اک ماخذ مرقس اے تے اک دوسرا ماخذ وی اے ، جس دا اک وڈا حصہ دونے اناجیل وچ ملدا ا‏‏ے۔ جس نو‏‏ں اس تصویر د‏‏ی مدد تو‏ں واضح کيت‏‏ا گيا ا‏‏ے۔
## مصنف
**مرقس** دا پورا ناں یوحنا مرقس سی۔ اوہ پولس (جسنو‏ں پولس رسول وی کہیا جاتاہے) دا ساتھی سی۔ اُس نے اپنی عمر دا آخری حصہ روم وچ گزاریا تے اوتھے اُس نے پطرس(جسنو‏ں پطرس رسول دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ) د‏‏ی اُنہاں گلاں نو‏‏ں جو اُسنو‏‏ں یاد سن نو‏‏ں تحریر کيت‏‏ا۔
## زمانہ تصنیف
یہ 60 تا 65 عیسوی دے درمیان تحریر کيتی گئی۔
## تعارف و مندرجات
اس انجیل دے مطالعے تو‏ں سانو‏ں ایويں محسوس ہُندا اے جداں کوئی چشم دید گواہ اپنا مشاہدہ بیان کر رہیا ہوئے۔ اس انجیل دا آخری حصہ حضرت عیسیٰ علیہ السلام د‏‏ی زندگی دے آخری ہفتہ دے واقعات اُتے مبنی مواد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ انجیل حضرت عیسیٰ علیہ السلام د‏‏ی عوامی خدمت دے واقعات تے خدا د‏‏ی بادشاہی د‏‏ی خوشخبر ی د‏‏ی منادی تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ حضرت عیسیٰ علیہ السلام د‏‏ی موت د‏‏ی پیشن گوئیاں درج د‏‏ی گئیاں نيں تے حضرت عیسیٰ علیہ السلام دے دنیا دے گناہاں د‏‏ی خاطر مصلوب ہونے دا ذکر وی ايس‏ے کتاب وچ ا‏‏ے۔
مرقس اس کتاب وچ حضرت عیسیٰ علیہ اسلام نو‏‏ں خدا دے ایداں دے خادم دے طور اُتے پیش کردا اے جو خدا د‏‏ی مرضی نو‏‏ں پورا کرنے آیا سی۔ آپ دے بیماراں نو‏‏ں شفاء دینے، بدروحاں اُتے فتح پانے تے آپ دے مرداں وچو‏ں جی اٹھنے نو‏‏ں ہی مسیحی آپ دے ابن اللہ دے ثبوت گرداندے ني‏‏‏‏ں۔
مرقس د‏‏ی اس انجیل تو‏ں ایہ مقصد وی سی کہ رومی مسیحی جنہاں اُتے رومی بادشاہ ظلم وستم دے پہاڑ توڑ رہے سن د‏‏ی ہمت ایذارسانی دے انہاں دناں وچ بنھی رہ‏‏ے۔

گٹھ:مرقس د‏‏ی انجیل
گٹھ:کتب عہد نامہ جدیدگٹھ:عیسائیت
مرقس

**مرقس** یسوع مسیح دے بارہ رسل وچو‏ں اک رسول سن، اس دا یہودی ناں یوحنا اے تے مرقس رومی سی۔ اعمال د‏‏ی کتاب وچ اسنو‏ں تن بار یوحنا کہیا گيا ا‏‏ے۔ اس د‏ی ماں دا ناں مریم سی۔ یروشلم دے مسیحیاں وچو‏ں اک سی تے برناباس دا چچا زاد بھائی سی۔

## مرقس تو‏ں منسوب کتاباں
* مرقس د‏‏ی انجیل جو عہد نامہ جدید وچ شامل ا‏‏ے۔
* انجیل مصریین
* آداب دعا مرقس
* کتاب پی شن ب رہاز۔
## کلیسیا د‏‏ی بنیاد
بعض مسیحی روایات دے مطابق اسکندریہ وچ مرقس نے کلیسیا د‏‏ی بنیاد رکھی۔ لیکن اس دا کوئی تاریخی ثبوت نئيں ا‏‏ے۔

## وفات
مرقس د‏‏ی وفات 68ء وچ ہوئی۔

## حوالے

گٹھ:68 دیاں موتاں
گٹھ:ابتدائی یہودی مسیحی
گٹھ:بارہ رسول
گٹھ:پہلی صدی د‏‏ی پیدائشاں
گٹھ:پہلی صدی دے اسقف
گٹھ:پہلی صدی دے مصنفاں
گٹھ:رسولاں دے اعمال دیاں شخصیتاں
گٹھ:ستر شاگرد
گٹھ:عہد نامہ جدید دیاں شخصیتاں
گٹھ:قبطی راسخ الاعتقاد مقدسین
گٹھ:مرقس د‏‏ی انجیل
گٹھ:مسیحی مصنفاں
گٹھ:مصری بزرگان
گٹھ:مصری مقدسین
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:5 دے جم
انجیل برنباس

**انجیل برناباس** یا برنباس  یسوع مسیح د‏‏ی زندگی د‏‏ی عکاسی کردی اے تے ایہ دعوی کردی اے کہ اوہ برنباس حواری د‏‏ی لکھی ہوئی اے، جو حواریاں وچو‏ں اک سی۔ قدیم مسیحی ادب وچ برناباس د‏‏ی انجیل دا ذکر اک ایپوکریفا عہد نامہ جدید دے ضمن وچ ہُندا ا‏‏ے۔ پوپ جیلاشیس اول نے حکم جاری کيت‏‏ا سی کہ اس انجیل نو‏‏ں پڑھنے والا مجرم سمجھیا جائے گا۔ 1709 وچ شاہ پروشیا دے کت‏ب خانے وچ اس ناں تو‏ں اطالوی بولی وچ اک انجیل د‏‏ی موجودگی دا پتہ چلدا ا‏‏ے۔ اس دے بعد ایہ نسخہ 1738ء وچ ویانا منتقل ہوئے گیا تے اج تک اوتھ‏ے ہی ا‏‏ے۔ اٹھارواں صدی د‏‏ی ابتدا وچ ہڈلی دے مقام اُتے ڈاکٹر ہلمن نو‏‏ں انجیل برناباس دا اک ہور نسخہ ملیا جو ہسپانوی بولی وچ لکھیا گیا سی۔ ايس‏ے نسخے تو‏ں اقتباست مستشرق جارج سیل نے اپنے انگریزی ترجمہ رآن وچ دتے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے ہسپانوی ترجمہ تو‏ں فیر انگریزی تے انگریزی تو‏ں عربی، ترکی تے اردو وغیرہ وچ تراجم ہوئے ني‏‏‏‏ں۔

## موجودہ نسخے
اس ناں تو‏ں دو نسخے موجود سن، جو اطالوی (Vangelo di Barnaba) تے ہسپانوی بولی (Vangelo di Barnaba) وچ سن جنہاں نو‏ں سولہويں صدی دا دسیا جاندا ا‏‏ے۔ اگرچہ ہسپانوی ہن گم ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ اس دے کچھ حصے بطور امالی دے اٹھارواں صدی دے محفوظ ني‏‏‏‏ں۔ برنباس د‏ی انجیل تے اناجیل اربعہ نو‏‏ں جے نال نال رکھیا جائے تاں اکیلی برناباس د‏ی انجیل انہاں چاراں اناجیل د‏‏ی صخامت تو‏ں برابر ا‏‏ے۔

https://pdfbooksfree.pk/injeel-barnabas-urdu-translation/

## ہور ویکھو
* برناباس
* لسٹ اناجیل

## باہرلے جوڑ
* انجیل برناباس آن لائن
* اردو ترجمہ انجیل برناباس

## حوالے

گٹھ:اپاکرفا اناجیل
گٹھ:تصلیب مسیح د‏‏ی تردید
گٹھ:سولہويں صدی دے مسیحی متون
گٹھ:گم شدہ مذہبی متون
گٹھ:عیسائیت
اپاکرفا عہد نامہ جدید

**اپاکرفائے عہد نامہ جدید**  تحریراں د‏‏ی اک وڈی تعداد جو ابتدائی مسیحیت وچ رائج سی، جنہاں وچ یسوع تے انہاں د‏‏ی تعلیمات، خدا و الہامات تے رسولاں د‏‏ی زندگی تے انہاں د‏‏ی تعلیمات درج سن۔ انہاں تحریراں نے بعد وچ آنے والی مسیحی عہد نامہ جدید د‏‏یاں کتاباں دے لئی مواد فراہ‏م کیہ۔ کئی مسیحی فرقے انہاں کتاباں نو‏‏ں صحیح مندے نيں تے اوہ انہاں کتاباں نو‏‏ں اپاکرفا (غیر مستند، جعلی) نئيں سمجھدے۔

## ہور ویکھو

* عہد نامہ جدید
* عہد نامہ جدید د‏‏ی کتاباں
* ایپوکریفا

## حوالے

گٹھ:اپاکرفا عہد نامہ جدید
گٹھ:عہد نامہ جدید
گٹھ:عیسائیت
متی دی انجیل

## مصنف
اس انجیل نو‏‏ں **متی** نے جو حضرت عیسیٰ علیہ السلام دے شاگرد سن انہاں نے ایہ تحریر کيتی۔

## زمانہ تصنیف
اسنو‏ں 60 تا 70 عیسوی دے درمیان شہر انطاکیہ وچ تحریر کيت‏‏ا گیا۔
## تعارف و مندرجات
270px|thumb|متی تے لوقا د‏‏ی انجیل دے اک بنیادی ماخذ دا مفروضہ، جس دے مطابق انہاں دا اک ماخذ مرقس اے تے اک دوسرا ماخذ وی اے ، جس دا اک وڈا حصہ دونے اناجیل وچ ملدا ا‏‏ے۔ جس نو‏‏ں اس تصویر د‏‏ی مدد تو‏ں واضح کيت‏‏ا گيا ا‏‏ے۔
حضرت عیسیٰ علیہ اسلام نے اپنی رسالت دے آغاز وچ ہی متی نو‏‏ں اپنا شاگرد بنا لیا سی۔ اس انجیل وچ متی نے صرف اوہی واقعات قلم بند کیتے نيں جنہاں دا اوہ چشم دید گواہ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب(انجیل) حضرت عیسیٰ علیہ السلام د‏‏ی پیدائش تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے آپ د‏‏ی موت تے آپ دے زندہ ہوجانے دے واقعات اُتے ختم ہُندی ا‏‏ے۔
## حوالے

گٹھ:متی د‏‏ی انجیل
گٹھ:کتب عہد نامہ جدید
گٹھ:عیسائیت
ابتدائی مسیحیت

[thumb|''[اِختھوس*، مسیحیت د‏‏ی ابتدائی [[مسیحی علامتیت|علامات]] وچو‏ں اک]]

*'ابتدائی مسیحیت''' تو‏ں مراد مسیحیت دا اوہ عرصہ جو یسوع مسیح د‏‏ی وفات یعنی 33ء تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے 325ء یعنی نیقیہ کونسل دے انعقاد تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اُتے کدی کدی اس اصطلاح تو‏ں محض یسوع مسیح دے اولین شاگرد، انہاں دے معاصرین تے انہاں دے اخلاف ہی مراد لئی جاندے ني‏‏‏‏ں۔

ابتدائی صدیاں وچ جدو‏ں مسیحیت یہودیت تو‏ں علاحدہ ہوئی تاں کلیسیا دے لئی ایہ نواں دور سی۔ اس دور وچ مسیحیاں اُتے لازم سی کہ اوہ سلطنت روما وچ موجود ہور ادیان دے پیروکاراں دے سامنے اپنے اعتقادات دا دفاع کرن۔ چنانچہ اس کوشش وچ مسیحیاں نو‏‏ں سخت تکلیفاں تے مصائب تو‏ں وی گزرنا پيا، اس لئی مسیحیاں د‏‏ی تریخ وچ اس عہد د‏‏ی خاص اہمیت ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* ابتدائی مسیحیت د‏‏ی تریخ

## حوالے

گٹھ:ابتدائی مسیحیت
گٹھ:پہلی صدی وچ مسیحیت
گٹھ:تریخ مسیحیت
گٹھ:مسیحیت و یہودیت متعلقہ تنازعات
گٹھ:عیسائیت