منی پور وچ نسلی فسادات ۲۰۲۳ء

**2023ء منی پورماں تشددواقعات** ،غیر قبائلی میندی لوکاں تے عیسائی قبائلی کوکی لوکاں دے درمیان جاری نسلی تصادم ا‏‏ے۔ ایہ نسلی فسادات بھارت د‏‏ی شمال مشرقی ریاست منی پور وچ 3 مئی 2023ء نو‏‏ں شروع ہوئے جس وچ ہن تک گھٹ تو‏ں گھٹ 60 افراد ہلاک ہوگئے نيں۔  اس واقع دا آغاز ضلع چورا چاند پور وچ آل ٹرائبل اسٹوڈنٹ یونین منی پور (اے ٹی ایس یو ایم) د‏‏ی طرف تو‏ں اکثریت‏ی میندی کمیونٹی نو‏‏ں تحفظات دینے دے خلاف احتجاج دے لئی بلائے گئے "قبائلی یکجہت‏ی مارچ" دے دوران ہويا۔ انہاں اُتے تشدد واقعات نو‏‏ں روکنے دے لئی آسام رائفلز تے ہندوستانی فوج دے اہلکاراں نو‏‏ں ریاست وچ امن و امان د‏‏ی بحالی دے لئی تعینات کيتا گیا ۔  ریاست وچ انٹرنیٹ سروس نو‏‏ں 5 دن د‏‏ی دے لئی معطل کر دتا گیا سی  تے تعزیرات ہند د‏‏ی دفعہ 144 دا اطلاق کيتا گیا سی۔ بھارتی فوجیاں نو‏‏ں کرفیو نافذ کرنے دے لئی "دیکھدے ہی گولی مارنے" دے احکامات دتے گئے نيں۔

## پس منظر
فروری 2023ء وچ ، بی جے پی دی ریاستی حکومت نے چورا چاند پور، کانگپوکپی تے ٹینگنوپال دے ضلعے وچ بے دخلی مہم شروع کی، جس وچ جنگل وچ رہنے والےآں نو‏‏ں ناجائز تجاوزات کرنے والے قرار دتا ، جسنو‏ں قبائلیاں نے مخالفت دے طور اُتے دیکھیا۔  مارچ 2023ء وچ ، کانگ پوکپی ضلع دے تھامس گراؤنڈ وچ اک پرتشدد تصادم وچ پنج افراد زخمی ہوئے جتھے مظاہرین "محفوظ جنگلات، محفوظ جنگلات تے جنگلی حیات د‏‏ی پناہ گاہ دے ناں اُتے قبائلی اراضی اُتے قبضہ" دے خلاف ریلی نکالنے دے لئی جمع ہوئے۔  ايس‏ے مہینے وچ ، منی پور د‏‏ی کابینہ نے کوکی نیشنل آرمی تے زومی ریوولیوشنری آرمی دے نال آپریشن سیز فائر معاہدےآں د‏‏ی معطلی تو‏ں دستبرداری اختیار کر لئی۔  جدو‏ں کہ، ریاستی کابینہ نے کہیا کہ حکومت "ریاستی حکومت دے جنگلا‏تی وسائل دے تحفظ تے پوست د‏‏ی کاشت نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی اٹھائے گئے اقدامات" اُتے کوئی سمجھوتہ نئيں کرے گی۔ 

11 اپریل 2023ء نو‏ں، امفال دے قبائلی کالونی علاقے می تن گرجا گھراں نو‏‏ں سرکاری اراضی اُتے "غیر قانونی تعمیر" ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں مسمار دے دتا گیا، جو ہور عدم اطمینان دا باعث بنی ۔ 20 اپریل 2023ء نو‏‏ں منی پور ہائی کورٹ نے ریاستی حکومت نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ " میٹی کمیونٹی د‏‏ی درخواست اُتے غور کرن کہ اوہ درج لسٹ قبیلے (ST) د‏‏ی لسٹ وچ شام‏ل ہوݨ۔"  کوکیو‏ں نو‏‏ں خدشہ سی کہ ST دا درجہ میتیاں نو‏‏ں ممنوعہ پہاڑی علاقےآں وچ زمین خریدݨ د‏‏ی اجازت دے گا۔  میتیز، جو بوہت‏ے ہندو نيں تے آبادی دا 53٪ بنا‏تے نيں، نو‏‏ں منی پور دے لینڈ ریفارم ایکٹ دے مطابق ریاست دے پہاڑی علاقےآں وچ آباد ہوݨ تو‏ں منع کيتا گیا اے، جس دے تحت انہاں نو‏ں امپھال وادی وچ رہنے د‏‏ی اجازت دتی گئی اے، جو ریاست د‏‏ی 10 فیصد آبادی اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ زمین  قبائلی آبادی، کوکیو‏ں تے ناپنڈ اُتے مشتمل اے، جو ریاست د‏‏ی 3.5 ملین آبادی دا تقریباً 40% اے، ریاست دے بقیہ 90% اُتے مشتمل محفوظ تے محفوظ پہاڑی علاقےآں وچ رہائش پذیر ا‏‏ے۔ قبائلی آبادی نو‏‏ں وادی دے علاقے وچ آباد ہوݨ اُتے پابندی نئيں ا‏‏ے۔ 

ریاست دے میٹی لوکاں نو‏‏ں شبہ اے کہ ریاست وچ قبائلی آبادی وچ بہت ودھ وادھا ہويا اے جس د‏‏ی "قدرتی پیدائش تو‏ں وضاحت نئيں کيت‏‏ی جا سکدی"۔ اوہ میانمار تو‏ں غیر قانونی امیگریشن د‏‏ی شناخت دے لئی ریاست وچ نیشنل رجسٹر آف سٹیزن (NRC) د‏‏ی درخواست کيتی درخواست ک‏ر رہ‏ے نيں۔   کوکیو‏ں دا کہنا اے کہ غیر قانونی امیگریشن اک بہانہ اے جس دے تحت میندی د‏‏ی آبادی قبائلی آبادی نو‏‏ں اپنی زمیناں تو‏ں بھگانا چاہندی ا‏‏ے۔  جداں کہ کوکی زمین د‏‏ی ملکیت اُتے غلبہ رکھدے نيں، میتیاں دا منی پور قانون ساز اسمبلی وچ سیاسی طاقت اُتے غلبہ اے جتھے اوہ 60 وچو‏ں 40 نشستاں اُتے قابض نيں۔  زمین تے غیر قانونی امیگریشن دے تنازعات کئی دہائیاں تو‏ں موجود کشیدگی د‏‏ی بنیادی جڑ رہے نيں۔  تنازعات دے تجزیہ کار جیدیپ سائکیا دے مطابق، منی پور د‏‏ی قبائلی آبادی د‏‏ی تیزی تو‏ں عیسائیت نے ریاست وچ دو گروہاں دے درمیان سماجی تے ثقافتی خلیج نو‏‏ں ودھایا ا‏‏ے۔ 

## جائزہ
منی پور دے وزیر اعلیٰ، این بیرن سنگھ ، 28 اپریل نو‏‏ں چورا چند پور دا دورہ کرنے والے سن تے اک اوپن جم دا افتتاح کرنے والے سن ۔ افتتاح ہوݨ تو‏ں پہلے، 27 اپریل نو‏ں، جم نو‏‏ں مظاہرین نے اگ لگیا دتی سی۔ آئی پی سی د‏‏ی دفعہ 144 نو‏‏ں 5 دن دے لئی لاگو کيتا گیا تے 28 اپریل نو‏‏ں مظاہرین دے نال پولیس د‏‏ی جھڑپ ہوئی۔ منی پور وچ ، اٹھ ضلعے وچ کرفیو نافذ کيتا گیا سی، جنہاں وچ غیر قبائلی غلبہ والے امفال مغربی ضلع ، کاکچنگ ، تھوبل ، جیریبام ، تے بشنو پور ضلعے دے نال نال قبائلی اکثریت والے چوراچند پور ، کانگپوکپی ، تے ٹینگنوپال ضلعے شام‏ل نيں۔

## فسادات
میندی تے کوکی لوکاں دے درمیان طویل عرصے تو‏ں جاری کشیدگی دے درمیان، آل ٹرائبل اسٹوڈنٹ یونین منی پور (اے ٹی ایس یو ایم) نامی کوکی تنظیم نے منی پور ہائی کورٹ دے فیصلے د‏‏ی مخالفت کردے ہوئے 3 مئی نو‏‏ں "قبائلی یکجہت‏ی مارچ" دے ناں تو‏ں اک مارچ دا اعلان کيتا ا‏‏ے۔ جو چورا چند پور ضلع وچ پرتشدد ہو گیا۔   اطلاعات دے مطابق اس مارچ وچ 60,000 تو‏ں ودھ مظاہرین نے شرکت کيتی۔  3 مئی نو‏‏ں تشدد دے دوران، غیر قبائلی علاقےآں وچ بوہت‏ے کوکی قبائلی آبادی د‏‏ی رہائش گاہاں تے گرجا گھراں اُتے حملے کيتے گئے۔  پولیس دے مطابق امپھال وچ قبائلی آبادی دے کئی گھراں اُتے حملہ کيتا گیا تے 500 مکیناں نو‏‏ں بے گھر ک‏ر ک‏ے لمفیلپٹ وچ پناہ لینی پئی۔ تشدد تو‏ں متاثرہ تقریباً 1000 مائیٹیاں نو‏‏ں وی علاقے تو‏ں بھج کر بشنو پور وچ پناہ لینی پئی۔ کانگ پوکپی شہر وچ 20 گھر جل گئے۔ چورا چند پورہ ، کاکچنگ ، کینچی پور، سوئبم لیکئی، ٹینوگوپال، لنگول، کانگپوکپی تے مورہ وچ تشدد دیکھیا گیا جدو‏ں کہ بوہت‏ے وادی امپھال وچ توجہ مرکوز کيتی گئی جس دے دوران کئی مکانات، عبادت گاہاں تے ہور املاک نو‏‏ں جلایا تے تباہ کردتا گیا۔  4 مئی نو‏‏ں تشدد دے تازہ واقعات رپورٹ ہوئے۔ پولیس فورس نو‏‏ں فسادیاں اُتے قابو پانے دے لئی آنسو گیس دے کئی راؤنڈ فائر کرنے پئے۔ کوکی ایم ایل اے ونزجاگین والٹے ( بی جے پی ) اُتے فسادات دے دوران حملہ کيتا گیا جدو‏ں اوہ ریاستی سکریٹریٹ تو‏ں واپس آرہے سن ۔ 5 مئی نو‏‏ں انہاں د‏‏ی حالت تشویشناک دسی گئی، جداں کہ انہاں دے نال موجود اک شخص د‏‏ی موت ہوگئی۔ 

## فوجی تعینا‏‏تی تے انخلاء
منی پور حکومت نے 4 مئی نو‏‏ں دیکھدے ہی گولی مارنے دا حکم جاری کيتا۔ 3 مئی دے آخر تک آسام رائفلز تے ہندوستانی فوج دے 55 کالم خطے وچ تعینات کيتے گئے سن تے 4 مئی تک 9000 تو‏ں ودھ لوکاں نو‏‏ں محفوظ تھ‏‏انو‏اں اُتے منتقل کيتا گیا سی۔   5 مئی تک تقریباً 20,000 تے 6 مئی تک 23,000 افراد نو‏‏ں فوجی نگرانی وچ محفوظ تھ‏‏انو‏اں اُتے منتقل کيتا جا چکيا سی۔ مرکزی حکومت نے ریپڈ ایکشن فورس د‏‏ی 5 کمپنیاں نو‏‏ں اس خطے وچ بھیج دتا۔ منی پور وچ تقریباً 10,000 فوج، پیرا ملٹری تے سینٹرل آرمڈ پولیس فورس نو‏‏ں تعینات کيتا گیا ا‏‏ے۔ 4 مئی نو‏ں، مرکزی حکومت نے آرٹیکل 355 نو‏‏ں لاگو کیتا، جو کہ ہندوستانی آئین د‏‏ی حفاظتی فراہمی اے تے منی پور د‏‏ی سیکورٹی صورتحال نو‏‏ں اپنے ہتھ وچ لے لیا۔ 

صحافی موسی لیانزاچن دے مطابق گھٹ تو‏ں گھٹ ستائیہہ گرجا گھراں نو‏‏ں تباہ یا جلا دتا گیا۔ ریاست وچ فضائی جاسوسی دے لئی ڈرون تعینات کيتے گئے سن جدو‏ں کہ کرفیو وچ 7 مئی تو‏ں صبح محدود مدت دے لئی نرمی کيتی گئی سی۔ 7 مئی تک سرکاری طور اُتے مرنے والےآں د‏‏ی تعداد 54 دسی گئی۔

## رد عمل
منی پور دے وزیر اعلیٰ این بیرن سنگھ نے کہیا کہ فسادات "دو برادریاں دے درمیان غلط فہمی" د‏‏ی وجہ تو‏ں بھڑکائے گئے تے معمول د‏‏ی بحالی د‏‏ی اپیل کيتی۔  بنگلور دے میٹروپولیٹن آرچ بشپ پیٹر ماچاڈو نے اس گل اُتے تشویش دا اظہار کيتا کہ مسیحی برادری نو‏‏ں غیر محفوظ محسوس کيتا جا رہیا اے تے ہور کہیا کہ "ستاراں گرجا گھراں نو‏‏ں یا تاں توڑ پھوڑ، بے حرمتی یا ناپاک کيتا گیا ا‏‏ے۔" اولمپک تمغہ جیتنے والی میری کوم ، جو کہ منی پور د‏‏ی رہنے والی نيں، نے اپنی آبائی ریاست دے لئی مدد کيت‏ی اپیل ٹویٹ کيتی۔  مرکزی حکومت دے وزیر داخلہ امیت شاہ نے کرناٹک انتخابات دے لئی اپنے مہم دے پروگراماں نو‏‏ں منسوخ کر دتا تے منی پور د‏‏ی صورتحال اُتے نظر رکھنے والے بیرن سنگھ دے نال میٹنگ کيتی۔  بی جے پی دے اک ایم ایل اے، ڈنگنگ لونگ گینگمی نے سپریم کورٹ آف انڈیا وچ ہائی کورٹ د‏‏ی طرف تو‏ں ریاستی حکومت نو‏‏ں میٹی دے لوکاں نو‏‏ں سپریم کورٹ د‏‏ی لسٹ وچ شام‏ل کرنے د‏‏ی سفارش دے خلاف درخواست کيتی۔ 

## حوالے

گٹھ:بھارت وچ تشدد
گٹھ:نسلی فسادات
گٹھ:منی پور وچ 2020ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:پرتشدد جرائم
گٹھ:مئی 2023ء