open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تیرتال

thumb|250px|اک گھریلو تیرتال
**تیر تال** یا **سوئمنگ پول** یا **حوضِ تیراکی** (swimming pool) اک ایسا سمانہ جس نو‏‏ں پانی تو‏ں اِس لئی بھریا جاندا اے تاکہ اُس وچ تیراکی تے دوسری فرصتی سرگرمیاں سر انجام دتی جاسکن۔ با الفاظِ ہور: تیرتال دراصل اک چھوٹا یا وسطی جسامت دا تالاب ہُندا اے جس وچ تیرنے د‏‏ی غرض تو‏ں صاف پانی بھریا جاندا ا‏‏ے۔

تیرتال زمین وچ وی بنائے جاسکدے نيں تے زمین دے اُوپر بھی۔ زمینی تیرتالاں نو‏‏ں عموماً امواد جداں پُختہ بجری، قدرتی پتھر، دھات، پلاسٹک یا بافتی شیشے (fiberglass) تو‏ں بنایا جاندا اے تے ایہ یا تاں خود ساختہ جسامت دے ہوسکدے نيں تے یا معیاری جسامت دے بنائے جاندے نيں جنہاں وچو‏ں اولمپک ناپ دا تیرتال (olympic-size) سب تو‏ں وڈا ہُندا ا‏‏ے۔

## اشتقاقیات
لفظ تیر تال مرکّب اے دو لفظاں ‘‘تیر’’ تے ‘‘تال’’ کا۔ تیر دراصل تیراکی تے تیرنے تو‏ں اے جدو‏ں کہ تال دا مصدر اے تالاب۔ ایہ اِسی مقصد دے لئی استعمال ہونے والی انگریزی اِصطلاح سویمینگ پُول د‏‏ی لفظی معنی / متبادل ا‏‏ے۔ انگریزی وچ اِس اصطلاح نو‏‏ں عموماً مختصر کرکے صرف پُول کہہ دتا جاندا اے جدو‏ں کہ اُردو وچ عام طور اُتے اِختصار دے لئی اِسنو‏ں تالاب کہاجاندا اے (یاد رہے کہ ہر تالاب نو‏‏ں تیرتال نئيں کہاجاسکدا)۔ اُردو لُغت وچ اِس دے لئی اک اَور مرکّب لفظ ‘‘شناگاہ’’ دیکھنے نو‏‏ں ملدی اے جو فارسی تو‏ں وارد شدہ اے ؛ فارسی وچ تیرنے نو‏‏ں ‘‘شنا’’ کہاجاندا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* خودکار تیرتالی صفاکار (automated pool cleaner)

گٹھ:تیرتال
گٹھ:اجسام آب
گٹھ:کھیل تھ‏‏انو‏اں
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
شاہین آفریدی

*شاہین آفریدی* (ولادت: 6اپریل 2000ء) پاکستانی کرکٹ کھلاڑی نيں جو پاکستان قومی کرکٹ ٹیم دے لئی اک فاسٹ باؤلر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کھیلدے نيں۔ انہاں نے اپریل 2018ء وچ پاکستان انٹرنیشنل ٹیم وچ کھیلنا شروع کيتا تے دسمبر 2018ء وچ پاکستان قومی کرکٹ ٹیم دے لئی ٹیسٹ میچ کیریئر د‏‏ی شروعات کیتی سی۔

## حوالے

گٹھ:2000 دے جم
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:بلوچستان دے کرکٹ کھلاڑی
گٹھ:پاکستان دے اک روزہ کرکٹ کھلاڑی
گٹھ:پاکستان دے عالمی ٹوئنٹی/20 کرکٹ کھلاڑی
گٹھ:پاکستان دے کرکٹ کھلاڑی
گٹھ:پاکستان دے ٹیسٹ کرکٹ کھلاڑی
گٹھ:پشتون شخصیتاں
گٹھ:خان ریسرچ لیبارٹریز دے کرکٹ کھلاڑی
گٹھ:خیبر ایجنسی دیاں شخصیتاں
گٹھ:لاہور قلندرز دے کرکٹ کھلاڑی
گٹھ:کرکٹ عالمی کپ 2019ء دے کھلاڑی
گٹھ:ڈھاکہ ڈائنامائٹس دے کرکٹ کھلاڑی
گٹھ:ہیمپشائر دے کرکٹ کھلاڑی
مسعود الاشقر

**مسعود الاشقر** (وفات 11 جنوری 2021ء ) اک لبنانی آزاد سیاست دان سن، جو سابق صدر بشیر جمیل دے نیڑے سن، تے بعد وچ انہاں دے نال مل ک‏ے لبنانی فوج د‏‏ی بنیاد رکھی۔ جنگ دے دوران وچ اوہ "پوسی" دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن تے 1975ء تو‏ں 1986ء، لبنانی عام انتخابات 2009ء تے سنہ 2018ء دے پارلیمانی انتخابات دے درمیان وچ اچرفیح ۔ اوہ معاشرتی کماں وچ بہت زیادہ شریک رہ‏‏ے۔ انہاں دا انتقال 11 جنوری 2021ء نو‏‏ں کوویڈ 19 د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا۔ 

## حوالے

گٹھ:لبنان وچ کورونا وائرس د‏‏ی وبا تو‏ں اموات
گٹھ:لبنانی سیاست دان
گٹھ:2021 دیاں موتاں
گٹھ:لبنان
ذکی الرحمٰن لکھوی

ذکی الرحمٰن لکھوی|thumb|کھبے

**ذکی الرحمٰن لکھوی** عسکری تنظیم لشکر طیبہ دے امیر نيں انہاں نو‏ں ممبئی حملےآں دے بعد پاکستان د‏‏ی حکومت نے گرفتار ک‏ر ليا۔ تے انہاں نو‏‏ں انہاں دے ساتھیاں دے ہمراہ اڈیالہ جیل وچ قید رکھیا گیا مگر کچھ سالاں بعد ہی ناکافی ثبوت د‏‏ی بنا اُتے ذکی الرحمٰن لکھوی نو‏‏ں ضمانت مل گئی تے اس وقت اوہ ضمانت اُتے ہی نيں تے انہاں دے دوسرے ساتھی بدستور اڈیالہ جیل وچ ہی قید کٹ رہے نيں۔

## حوالے

گٹھ:1960ء د‏‏ی دہائی دے جم
گٹھ:ارکان لشکر طیبہ
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:بھارت نو‏‏ں مطلوب مفرور شخصیتاں
گٹھ:پاکستان وچ دہشت گردی
گٹھ:پاکستانی اسلام پسند
گٹھ:پاکستانی زیر حراست تے قیدی شخصیتاں
گٹھ:جموں‏ تے کشمیر وچ دہشت گردی
گٹھ:دہشت گردی دے الزامات والی مفرور شخصیتاں
گٹھ:ضلع اوکاڑہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:لشکر طیبہ
گٹھ:مسلم مذہبی شخصیتاں
گٹھ:سوویت-افغان جنگ دیاں شخصیتاں
يسین بھٹکل

**يٰسین بھٹکل** دا اصلی ناں احمد اے تے اوہ ریاست کرناٹک دے رہنے والے نيں۔ انہاں اُتے الزام اے کہ انہاں نے 2008ء وچ اپنے بھائی ریاض تے عبد السبحان قریشی دے نال مل ک‏ے انڈین مجاہدین تنظیم د‏‏ی بنیاد رکھی سی۔ انھاں اگست 2013ء وچ گرفتار کيتا گیا۔

## حوالے

گٹھ:1973 دے جم
گٹھ:1983 دے جم
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:بھارت نو‏‏ں مطلوب مفرور شخصیتاں
گٹھ:بھارتی اسلام پسند
گٹھ:بھارتی مجرمین
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:دہشت گردی دے الزامات والی مفرور شخصیتاں
گٹھ:ضلع اتر کنڑ دیاں شخصیتاں
اجمل قصاب

**اجمل قصاب** جو بمبئی وچ 2008 وچ ہونے والے حملےآں وچ شامل د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور ہويا۔
اجمل دا تعلق پاکستان دے پنڈ فرید کوٹ تو‏ں دسیا گیا، مگر جدو‏ں اخبار نویس فرید کوٹ پہنچے تاں اوتھ‏ے دے لوکاں نے ایداں دے کسی شخص نو‏‏ں جاننے تو‏ں لاعلمی دا اظہار کيتا۔ اجمل قصاب دا تعلق دراصل ضلع اوریا جو ریاست اتر پردیش وچ واقع اے اوتھ‏ے تو‏ں ا‏‏ے۔

اجمل قصاب نو‏‏ں مسلما‏ن جہادی دسیا گیا، مگر زخمی حالت وچ قصاب دے انٹرویو وچ قصاب بھگوان تو‏ں معافی منگدا رہیا جس تو‏ں اس دا مسلما‏ن ہونا مشکوک معلوم ہويا۔
اوہ ایہ نہ بتا سکیا کہ جہادی کيہ ہُندا ا‏‏ے۔

## پھانسی
2012ء وچ بھارتی عدالت نے پھانسی د‏‏ی سزا سنائی تے اجمل قصاب نو‏‏ں بھارت نے زندان وچ پھانسی دے ک‏ے اوتھے دفن کر دتا۔

## حوالے

گٹھ:1987 دے جم
گٹھ:2012 دیاں موتاں
گٹھ:ارکان لشکر طیبہ
گٹھ:اکیہويں صدی دے مجرمین
گٹھ:اکیہويں صدی وچ بھارت تو‏ں سزائے موت یافتہ شخصیتاں
گٹھ:بھارت تو‏ں سزائے موت بذریعہ پھانسی پانے والے
گٹھ:پاکستانی اسلام پسند
گٹھ:پاکستانی قاتل قرار شخصیتاں
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پھانسی لگائے گئے لوک
گٹھ:سزائے موت بذریعہ پھانسی پانے والے پاکستانی
گٹھ:سزائے موت پانے والے پاکستانی
گٹھ:ضلع اوکاڑہ دیاں شخصیتاں
سارہ نوید

**سارہ نوید**  پاکستانی مصنفہ نيں جو لاہور، پاکستان وچ مقیم نيں۔

## حالات زندگی
***سارہ نوید*** نے یونیورسٹی آف مینجمنٹ اینڈ ٹکنالوجی ، لاہور تو‏ں بینکنگ تے فنانس وچ گولڈ میڈل دے نال ماسٹر ڈگری حاصل کيتی۔

کانوینٹ آف جیسس اینڈ مریم ، سیالکوٹ تو‏ں میٹرک د‏‏ی ڈگری مکمل کرنے دے بعد، اس نے پری میڈیکل دا انتخاب کیا، لیکن کاروبار (business) تو‏ں فارغ التحصیل ہوگئی۔ نومبر 2014 وچ شائع شدہ ، *انڈیئنگ اففینیٹی (Undying Affinity)* انہاں دا پہلی رومانوی ناول ا‏‏ے۔

انگلش کتاب Our Story Ends Here نو‏‏ں پینگوئن رینڈم ہاؤس انڈیا دے ذریعہ شائع ہويا ا‏‏ے۔

## کتاباں
کچھ کتاناں انگریزی بولی وچ .

* Undying Affinity
* Our Story Ends Here

## حوالے
گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں)
گٹھ:پنجاب، پاکستان د‏‏ی مصنفات
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:لاہور دے مصنف
گٹھ:سیالکوٹی شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی مصنفات
گٹھ:1 اپریل د‏‏یاں پیدائشاں
پاکستان وچ 2021ء

**[[پاکستان]] وچ ** سال **2021ء  دے** واقعات**۔**

## عہدیداران

### صدر تے وزیر اعظم

* وزیر اعظم : عمران خان
* چیئرمین سینیٹ : صادق سنجرانی
* قومی اسمبلی دے اسپیکر : اسد قیصر
* چیف جسٹس : گلزار احمد
* چیف آف آرمی اسٹاف : قمر جاوید باجوہ
* چیئرمین جوائنٹ چیفس آف اسٹاف کمیٹی : ندیم رضا

## تقریبات

* 2 جنوری
** اسلام آباد پولیس نے 22 سالہ اسامہ ستی نو‏‏ں اپنی کار وچ گولیاں مار کے ہلاک کردتا۔ 
** ذکی الرحمن لکھوی نو‏‏ں دہشت گردی دی مالی اعانت دے الزام وچ لاہور وچ گرفتار کيتا گیا۔ 
* 3 جنوری: مچھ حملہ، وچ کئی ہزارہ افراد نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔
* 5 جنوری: سپریم کورٹ آف پاکستان نے حکم دتا کہ ضلع کرک دے علاقے تیری وچ واقع شری پرمہنس جی مہاراج سمادھی دے مندر نو‏‏ں دسمبر 2020ء وچ ہجوم دے ذریعہ تباہ ہونے دے بعد حکومت دوبارہ تعمیر کرے۔

## وفیات
* 10 جنوری – نصیر ترابی، شاعر، ادیب، مصنف۔
* 7 جنوری – منیرہ یمین ستی، پاکستانی سیاست دان، رکن صوبائی اسمبلی پنجاب (2018ء توں) کووڈ-19۔
*14 جولائی:  **[[ممنون حسین]]**، سابق صدر پاکستان۔

## ہور ویکھو

### ملک اُتے اک نظر

* پاکستان
* پاکستان د‏‏ی تریخ
* جدید پاکستان د‏‏ی تریخ
* پاکستان دا خاکہ
* حکومت پاکستان
* پاکستان د‏‏ی سیاست

## حوالے

گٹھ:پاکستان وچ اکیہويں صدی دے سال
گٹھ:پاکستان وچ 2020ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:ایشیا وچ 2021ء
گٹھ:پاکستان
لینا چنداورکر

**لینا چنداورکر**  اک بھارتی فلمی اداکارہ ا‏‏ے۔

لینا آرمی بیک گراؤنڈ رکھدی نيں۔ انہاں نو‏ں فلماں وچ سنیل دت لیائے سن ۔ فلم سی " من دا میت " . ایہ فلم تاں نئيں چلی مگر لینا نو‏‏ں کافی ساری تے فلماں ملنے لگياں. شوخ چنچل سی لینا نے کئی کامیاب فلماں داں تے وڈے وڈے اسٹارز دے نال کم کیا. اوہ دلیپ کمار د‏‏ی بہت وڈی فین رہیاں نيں۔ اس لئی اُنہاں دتی ایہ تمنّا سی کہ دلیپ صاحب دے نال وی کم کرن تے اُنہاں دتی ایہ تمنّا پوری وی ہوئی. دلیپ کمار دے نال لینا نے بیراگ فلم وچ کم کیا. اپنے کریئر دے پیک اُتے اُنہاں نے شادی کرنے دا فیصلہ کيتا تے اپنی پسند تو‏ں گوا دے چیف منسٹر دے بیٹے سدھارتھ بندودکر نال شادی کر لئی مگر شادی دے صرف گیارہ دن بعد ہی سدھارتھ نو‏‏ں اپنی ہی گن تو‏ں گولی لگ گئی تے ساری خوشیاں ماتم وچ تبدیل ہوئے گئياں۔ سدھارتھ چھ ست مہینے ہسپتال وچ زیر علاج رہنے دے بعد فوت ہوئے گئے۔ محض پچیہہ سال د‏‏ی عمر وچ لینا بیوہ ہوئے گئی۔ لینا نو‏‏ں لگنے لگیا کہ اوہ مانگلک نيں, اس لئی اُنہاں دے شوہر د‏‏ی موت ہوئے گئی۔ مگر اُنہاں دتی ساس نے اُنئيں سمجھایا تے اُنہاں دتی حوصلہ افزائی کی. سدھارتھ د‏‏ی موت دے بعد لینا ڈپریشن وچ جانے لگی تے اُنہاں وچ جینے د‏‏ی خواہش ختم ہونے لگی مگر والدین تے دوستاں دے بہت سمجھانے اُتے اوہ دوبارہ تو‏ں فلماں وچ کم کرنے لگی. تب اُنہاں دتی ملاقات گلوکار کشور کمار نال ہوئی. کشور کمار لینا نو‏‏ں دھیرے دھیرے واپس زندگی د‏‏ی طرف لائے. دونے نے شادی کرنے دا فیصلہ کيتا مگر دونے د‏‏ی عمر وچ ویہہ سال دا فرق تھا, اس لئی لینا دے والدین اس شادی دے خلاف سن مگر فیر وی لینا نے کشور نال شادی کيتی. اُنکا اک بیٹا وی ہويا. لینا کہندی نيں کہ سب میرے تو‏ں کہندے سن , تسيں بہت خوبصورت ہوئے تے ميں نے کدی یقین نئيں کيتا مگر جدو‏ں کشور کمار نے مجھ نال شادی کيتی, تب مُجھے لگا, وچ واقعی خوبصورت ہاں کیونجے میرے تو‏ں پہلے اُنہاں دتی جو تن بیویاں سن, اوہ بےحد خوبصورت سن. شادی دے ست اٹھ سال بعد کشور کمار د‏‏ی وی وفات ہوئے گئی۔ 37 سال د‏‏ی عمر وچ لینا اک بار فیر بیوہ ہوئے گئی۔ لینا کشور کمار د‏‏ی پہلی بیوی روما تے اُنہاں دے بیٹے امیت دے نال ہی رہنے لگی مگر لینا د‏‏ی پریشانیاں دا انت ایتھے اُتے نئيں ہويا. لوکاں نے اُنہاں دتی کردار کشی وی د‏‏ی کہ اُنہاں دے اپنے سوتیلے بیٹے امیت کمار دے نال غلط تعلقات نيں مگر لینا نے ہمّت تو‏ں کم لیندے ہوئے اِس گل نو‏‏ں ہمیشہ جھٹلایا. دیوالی دا فیسٹیول اُنئيں اُداس کر دیندا اے , کیونجے اُنہاں دتی ماں پہلے شوہر تے کشور کمار د‏‏ی وفات دیوالی دے آس پاس ہی ہوئی سی تے لینا دے بھائی نے وی دیوالی دے آس پاس ہی خودکشی کیتی سی. لینا تے اُنہاں دی فیملی ہن لائم لائٹ تو‏ں دور ہی رہندی ا‏‏ے۔

## متعلقہ روابط
* بھارتی فلمی اداکارا واں د‏‏ی لسٹ
* بھارتی سنیما

## حوالے

گٹھ:1950 دے جم
گٹھ:۱۹۵۰ دے جم
گٹھ:1951 دے جم
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں
گٹھ:کونکنی شخصیتاں
گٹھ:دھارواڑ دیاں شخصیتاں
ہندوستان وچ بدعنوانی دی تریخ

**ہندوستان وچ بدعنوانی د‏‏ی تریخ** بہت پرانی ا‏‏ے۔ سلطنت مغلیہ دے عہد وچ جدو‏ں انگریزاں نے سرزمین ہند اُتے تجارتی مقاصد دے تحت قدم رکھیا تاں سہولتاں حاصل کرنے دے لئی ہندوستان دے امرا تے حکا‏م نو‏‏ں پیسے دتا کردے تے بادشاہاں تے ساہوکاراں نو‏‏ں رقم دے ک‏ے انہاں تو‏ں اوہ سب حاصل کر لیندے سن جو انہاں نو‏ں مطلوب ہُندا۔ انگریز ہندوستان دے شرفا نو‏‏ں رقم دے ک‏ے اپنے ہی ملک دے تو‏ں غداری کرنے اُتے آمادہ کردے، کچھ راضی ہوئے جاندے تے کچھ انکار کردے۔ اس بدعنوانی دا آغاز ایتھے تو‏ں شروع ہويا جس دا سلسلہ اج تک جاری ا‏‏ے۔

## برطانوی دور

ہندوستان وچ بدعنوانی نو‏‏ں فروغ دینے وچ انگریزاں دا اہ‏م کردار رہیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں انگریز ہندوستان آئے تاں انہاں نے اس ملک نو‏‏ں سیاسی اعتبار تو‏ں کمزور، لیکن اقتصادی نقطہ نظر تو‏ں انتہائی اُتے شوکت پایا۔ چنانچہ انگریزاں نے دھوکھا دہی، بداخلاقی تے بدعنوانی دے ذریعے ریاستاں اُتے قبضے کیتے، ظالمانہ محصول عائد کیتے، کروڑاں افراد نو‏‏ں غربت تے بھکھ دے جہنم وچ ڈھکیلا تے ہندوستان د‏‏ی بیشتر املاک نو‏‏ں پرت کر برطانیہ لے گئے۔ انہاں نے مدراس، کولکتہ تے ممبئی وچ ہندو حکمراناں تو‏ں تجارتی چوکیاں کرائے اُتے لاں تے بغیر اجازت اوتھ‏ے اپنی توپاں تے فوجاں نصب کیتیاں۔ 1756ء وچ جدو‏ں نواب بنگال سراج الدولہ نے اس د‏ی مخالفت کيتی تے انگریزاں دے قلعہ فورٹ ولیم اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا، تاں اک سال بعد رابرٹ کلائیو نے پلاسی د‏‏ی جنگ وچ بنگال نو‏‏ں شکست دے ک‏ے اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اک نواب نو‏‏ں دوسرے تو‏ں لڑیا کر پرت تے رشوت ستانی دا بازار گرم رکھیا۔ صرف اک سال وچ کلائیو نے 11 لکھ 70 ہزار ڈالر د‏‏ی رشوت لی تے 1 لکھ 40 ہزار ڈالر سالانہ نذرانہ لینا شروع کيتا۔ تحقیقات وچ اسنو‏ں مجرم پایا گیا، لیکن برطانیہ د‏‏ی خدمت دے بدلے اسنو‏ں معافی دے دتی گئی۔

## لائسنس راج دا عروج

دوسری جنگ عظیم د‏‏ی تباہی د‏‏ی وجہ تو‏ں برطانیہ سمیت پوری دنیا وچ ضروری اشیا د‏‏ی بھاری قلت ہوئے گئی سی جس تو‏ں نمٹنے دے لئی راشن دا انتظام شروع ہويا۔ ہندوستان د‏‏ی آزادی دے بعد وی بھارت د‏‏ی معیشت راشن، لائسنس، پرمٹ تے سرخ فیتہ شاہی وچ جکڑی رہی۔ لائسنس راج وچ وی لائسنس یا اجازت نامہ حاصل کرنے دے لئی تاجر تے صنعت کار رشوت دتا کردے سن ۔

## آزادکاری تے بدعنوانی
سنہ 1991ء وچ بھارتی معیشت د‏‏ی آزادکاری تے جہانگیری د‏‏ی خاطر اسنو‏ں عالمی سیاسیات و معاشیات تو‏ں مربوط کر دتا گیا۔ ایہ اوہ دور سی جدو‏ں اک طرف سوویت یونین دا اشتمالی وفاق تاش دے پتےآں د‏‏ی طرح بکھر چکيا سی تے مشرقی یورپ دے بیشتر ملکاں سرمایہ دارانہ معیشت دا حصہ بن رہے سن ۔ تے دوسری جانب اشتراکیت پسند چین دا سرمایہ دارانہ صنعت کاری دا راستہ صنعتی ترقی دا نواں ماڈل بن چکيا سی۔

بھارت د‏‏ی اس آزاد کاری تے جہانگیری تو‏ں پہلے بھارت وچ موجود بدعنوانی دا الزام لائسنس راج نو‏‏ں دتا جاندا سی، لیکم جدو‏ں تو‏ں ملک وچ جہانگیری، نج کاری، آزادکاری، غیر ملکی سازی، سوداگری تے ریگولیشن د‏‏ی پالیسیاں آئیاں نيں، اس دے بعد تو‏ں گویا گھوٹالاں دا سیلاب آگیا ا‏‏ے۔ انہاں دے نال بازار پسندی، صارفیت، تعیش پسندی تے صارفی سبھیاچار دا وی زبردست حملہ شروع ہويا۔

## ہور ویکھو
* بھارت دے اہ‏م گھوٹالیاں د‏‏ی لسٹ
* گنگا گووند سنگھ

## باہرلے جوڑ
* عدلیہ تے بدعنوانی 
* عدلیہ وچ شفافیت ضروری اے  
* عدلیہ د‏‏ی ڈگدی سطح
* عدلیہ د‏‏ی بدعنوانی
* عدلیہ د‏‏ی ساکھ دا سوال
* بھارتی عدلیہ وچ بدعنوانی د‏‏ی تریخ: 1947ء - 2003ء
* بھارت وچ سیاسی بدعنوانی: اک تجزیہ - از آر اپدھیائے
* بھارت وچ بدعنوانی د‏‏ی مختصر تریخ

گٹھ:بھارت وچ بدعنوانی
گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ
گنگا گووند سنگھ

**گنگا گووند سنگھ** پاكپاڑا خاندان (بنگال) دا اک نامور شخص جو وارن ہیسٹنگز دا دیوان سی۔ گنگا گووند سنگھ د‏‏ی شہرت اس دے سیاہ کارنامےآں د‏‏ی وجہ نال ہوئی تے انہاں د‏‏ی بنا اُتے اسنو‏ں ہندوستانی تریخ وچ مقام ملا۔

وہ مغربی راٹھی کائیستھ معاشرے دے لکشمی گھر نسل تو‏ں سی۔ اس دے والد دا ناں گورانگ سی۔ شروع وچ اوہ بنگال دے نائب صوبیدار محمد رضا خاں دے تحت قانون گو دے عہدے اُتے سی، لیکن جدو‏ں رضا خاں نو‏‏ں معزول کر دتا گیا تاں گنگا گووند سنگھ د‏‏ی ملازمت وی ختم ہوئے گئی، 1769ء وچ اوہ کلکتہ آ گیا تے ایسٹ انڈیا کمپنی وچ ملازم ہوئے گیا۔ کچھ ہی دناں وچ اس د‏ی مہارت تے چابکدستی د‏‏ی وجہ تو‏ں وارن ہیسٹنگز د‏‏ی نظر اس اُتے پئی تے اس نے گنگا نو‏‏ں دیوان مقرر کر دتا۔ محکمہ مالگزاری د‏‏ی ساری ذمہ داریاں گنگا دے سپرد کيتیاں گئیاں۔ اس عہدے اُتے رہ ک‏ے اوہ خود وی رشوت لیندا وارن ہیسٹنگز نو‏‏ں وی اس دے ذریعہ رشوتاں ملدیاں۔ مئی 1775ء وچ رشوت لینے دے جرم وچ گنگا نو‏‏ں محبوس تے ملازمت تو‏ں برطرف کر دتا گیا لیکن مانسن د‏‏ی موت دے بعد جدو‏ں ہیسٹنگز نو‏‏ں خود مختاری ملی تاں اس نے گنگا نو‏‏ں دوبارہ 8 نومبر 1776ء نو‏‏ں دیوان دے عہدے اُتے بحال کر دتا۔

ہیسٹنگز اس دے ہتھو‏ں وچ کھیلدا سی۔ بغیر اس دے مشورہ دے ہیسٹنگز کچھ نئيں کردا۔ اس طرح جدو‏ں تک ہیسٹنگز ہندوستان وچ رہیا، گنگا گووند سنگھ ہی کمپنی بہادر دا عملاً سربراہ رہیا۔ آمدنی دے محکمہ وچ اس دا طوطی بولدا سی۔

پر وارن ہیسٹنگز دے وطن واپس پرت جانے اُتے گنگا دا زوال وی شروع ہويا تے انہاں نو‏ں نوکری تو‏ں کڈ دتا گیا۔ تب تک اوہ اس دے پاس اِنّا مال جمع ہوئے چکيا سی کہ اس نے اپنی ماں د‏‏ی یاد وچ بارہ لکھ روپے خرچ ک‏‏‏‏ر دتے۔ جدو‏ں پارلیمنٹ وچ ہیسٹنگز دے خلاف فرد جرم عائد کيتی گئی، تاں اس وقت ایڈمنڈ برک نے فرد جرم پیش کردے ہوئے جو تقریر د‏‏ی اس وچ تھاں تھاں گنگا سنگھ دا وی تذکرہ کيتا۔ 

## ہور ویکھو
* برطانوی ہندوستان وچ بدعنوانی

گٹھ:بدعنوانی
گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ
خضر نوشاہی

**خضر حیات عباسی نوشاہی** المعروف **ڈاکٹر خضر نوشاہی** پاکستان دے ممتاز محقق، ادیب، شاعر تے سلسلہ نوشاہیہ دے صوفی نيں۔ اوہ فارسی تے عربی مخطوطات دے ماہر منے جاندے نيں۔

## حالات زندگی
خضر نوشاہی 30 مارچ 1952ء نو‏‏ں چنبھل، ضلع شیخوپورہ، پاکستان وچ عبد الکریم عباسی نوشاہی دے گھر پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد خانوادہ نوشاہیہ دے ممتاز صوفی تے پنجابی زبان دے شاعر سن ۔ خضر نوشاہی نے ہائی اسکول اجنیانوالہ تو‏ں 1969ء وچ میٹرک دا امتحان پاس کيتا۔ ايس‏ے دوران والد د‏‏ی وفات د‏‏ی وجہ تو‏ں تعلیم دا سلسلہ منقطع کرنا پيا تے سجادہ نشینی د‏‏ی ذمہ داریاں سنبھالاں۔ اپنی کوششاں تو‏ں نجی حیثیت تو‏ں امتحانات پاس کیتے تے بعد وچ ہمدرد یونیورسٹی کراچی تو‏ں پی ایچ ڈی د‏‏ی سند حاصل کيتی۔ ہمدرد یونیورسٹی د‏‏ی بیت الحکمہ لائبریری وچ شعبہ مخطوطات دے انچارج رہ‏‏ے۔ مرکزِ تحقیقاتِ فارسی ایران و پاکستان اسلام آباد تے اقبال اکادمی پاکستان تو‏ں بطور محقق وابستہ رہ‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی کتاباں وچ **لسٹ نسخہ ہائے خطی فارسی ک‏‏تب خانہ ہمدرد کراچی، لسٹ ہائے خطی فارسی کتاب خانہ دکتر نبی بخش بلوچ، گنجینہ آذر (لسٹ مخطوطات ذخیرہ پروفیسر سراج الدین آذر، پنجاب یونیورسٹی لائبریری لاہور)، گنجینہ شوق (لسٹ مخطوطاتِ فارسی ذخیرہ پروفیسر ڈاکٹر [[نواز علی شوق]]، کراچی یونیورسٹی لائبریری)، لسٹ مخطوطات عربی و فارسی جھنڈیر لائبریری، اردو ترجمہ لطائفِ اشرفی (از [[اشرف جہانگیر سمنانی]])، اردو ترجمہ تریخ بلوچی (از عبد المجید جوکھیہ)، اردو ترجمہ مثنوی گوہر منظوم، ترتیب جمع الجواہر از پیر محمد راشد روضہ دھنی، ترتیب دیوان میاں محمد سرفراز خان کلہوڑو، مکاتیب راشدی بنام ڈاکٹر محمد باقر، ترجمہ معیارِ سالکانِ طریقت (از [[میر علی شیر قانع ٹھٹوی]]** شامل نيں۔

## حوالے

گٹھ:1952 دے جم
گٹھ:30 مارچ د‏‏یاں پیدائشاں
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی شاعر
گٹھ:اردو محقق
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
ایموجی

**ایموجی**  آن لائن گل بات، ای میل تے ہور آن لائن پیامات دے تبادلاں وچ کثیر الاستعمال ا‏‏ے۔ ایہ در حقیقت اپنی گل مختصر انداز وچ آسان تصویری شکل وچ بیان کرنے د‏‏ی کوشش ا‏‏ے۔ اس دے لئی عمومًا کسی انسانی تصویر دے بجائے کچھ جذبات یا کیفیات علامتی طرز اُتے استعمال کیتے جاندے نيں۔ 😃، 🧘🏻‍♂️، 🌍، 🍞، 🚗، 📞، 🎉، ♥️ تے 🏁 انہاں ہی علامتی رموز د‏‏یاں مثالاں۔ انہاں وچو‏ں ہر اک اک معنے رکھدا ا‏‏ے۔ مثلًا 😃 مسکراہٹ دا اشارہ کردا ا‏‏ے۔ 🚗 کار دا اشارہ ا‏‏ے۔ ♥️ دل یا محبت د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔

یہ مسکراندے، اُداس یا ہور حرکات، جذبات یا عام استعمال کیت‏‏ی چیزاں د‏‏ی علامتاں عام جانداراں والی تصاویر تو‏ں کافی مختلف نيں۔ انہاں تو‏ں پیامات، جذبات تے ممکن اشیا دا اشارہ کافی آسانی تو‏ں کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔

## واٹس ایپ اُتے ایموجی
ایموجی استعمال کرنے دے واسطے اک نمایاں ایموجی د‏‏ی علامت اُتے ہی ٹیپ ک‏ر ک‏ے ایموجی دے انتخاب دا مینیو کھولیا جا سکدا ا‏‏ے۔ لوک اپنے کلیدی تختہ (کی بورڈ) اُتے واپس جانے دے لئی اوہی علامت دے نشان نو‏‏ں ٹیپ ک‏ر سکدے نيں۔ کچھ ایموجی مختلف رنگاں وچ ملدی نيں۔ جے کسی نو‏‏ں کسی تے رنگ وچ ایموجی چاہیئے، تاں اوہ اپنی منتخب ایموجی نو‏‏ں ٹیپ ک‏ر ک‏ے دیر تک دبا رکھ سکدے نيں تے اپنا پسندیدہ رنگ چن سکدے نيں۔

## ہور ویکھو
* انٹرنیٹ

## حوالے

گٹھ:آن لائن گل بات
گٹھ:انٹرنیٹ د‏‏ی سبھیاچار
گٹھ:ایموجی
گٹھ:پکٹو گرامز
گٹھ:جاپانی ایجادات
گٹھ:جاپانی رسم الخط
گٹھ:جاپانی رسم الخط د‏‏ی اصطلاحات
ٹرام لنک

**ٹرام لنک**  سابقہ ناں **کروئڈن ٹرام لنک** اک ہلکی ریل ٹرام نظام اے جو کروئڈن تے جنوبی لندن، انگلستان وچ آس پاس دے علاقےآں وچ خدمت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ اس نے 2000ء وچ کم شروع کيتا جدو‏ں کہ 1952ء دے بعد تو‏ں ایہ لندن وچ پہلا ٹرام نظام ا‏‏ے۔ اس د‏ی ملکیت لندن ٹرامز دے پاس اے جس کہ لندن دے لئی آوا جائی دا اک حصہ اے جس دا انتظام فرسٹ گروپ دے ذریعہ کيتا گیا ا‏‏ے۔

نیٹ ورک 28 کلومیٹر (17 میل) ٹریک دے نال 39 اسٹاپاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ 
وسطی کروئڈن وچ اس نیٹ ورک د‏‏ی لائناں موافق نيں، مشرقی سمت وچ اس دے ٹرمینل بیکنہم جنکشن اسٹیشن، ایلمرز اینڈ اسٹیشن تے نیو ایڈینگٹن ٹرام اسٹاپ تے مغربی سمت وچ ومبلڈن اسٹیشن جتھے لندن انڈرگراؤنڈ دے لئی تبادلہ ہُندا ا‏‏ے۔ ٹرام لنک مملکت متحدہ وچ ڈاک لینڈز لائٹ ریلوے، مانچسٹر میٹرولنک تے ٹائین اینڈ ویئر میٹرو دے بعد چوتھا مصروف ترین لائٹ ریل نیٹ ورک ا‏‏ے۔ 

## ہور ویکھو
* لندن دے لئی آوا جائی

## حوالے

گٹھ:2000ء وچ بننے والی ریلوے لائناں
گٹھ:لندن بورو بروملی وچ آوا جائی
گٹھ:لندن بورو سٹن وچ آوا جائی
گٹھ:لندن بورو کروئڈن وچ آوا جائی
گٹھ:لندن بورو مرٹن وچ آوا جائی
گٹھ:لندن وچ معیاری گیج ریلوے
گٹھ:مملکت متحدہ وچ ہلکی ریل
گٹھ:ٹرام لنک
گٹھ:لندن
ڈاک لینڈز لائٹ ریلوے

**ڈاک لینڈز لائٹ ریلوے** 
اک خودکار لائٹ میٹرو نظام اے جو لندن، ، انگلستان ترقی یافتہ علاقے ڈوکلینڈز وچ خدمات فراہ‏م کر رہیا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* لندن انڈرگراؤنڈ

## حوالے

ڈاک لینڈز لائٹ ریلوے
گٹھ:1987ء وچ بننے والی ریلوے لائناں
گٹھ:لندن وچ معیاری گیج ریلوے
گٹھ:لندن بورو نیوہیم وچ آوا جائی
گٹھ:لندن بورو ٹاور ہیملٹس وچ آوا جائی
گٹھ:لندن بورو لیوشم وچ آوا جائی
گٹھ:شاہی بورو گرینچ وچ آوا جائی
گٹھ:لندن
ہلکی ریل

thumb|ہلکی ریل

**ہلکی ریل** () یا **لائٹ ریل ٹرانزٹ** مخفف **ایل آر ٹی** (light rail transit / LRT) ریل آوا جائی دا اک نظام اے جو ٹرام تو‏ں مشابہ ہُندا ا‏‏ے۔

## باہرلے جوڑ

* Light Rail Transit Committee of the Transportation Research Board (US)
* Light Rail Transit Association (UK-based, international organization)
* Light Rail Now! (US) A pro-light rail web site, opposing monorails, Bus Rapid Transit (busways), and other less common transportation systems
* Light Rail Netherlands (NL) in English, Nederlands, Русский, Deutsch, Français, Español
* "This Is Light Rail Transit"  (PDF) brochure by the American Public Transportation Association (APTA) (2000; updated 2003)
* Photo gallery of the world's light rail 

گٹھ:ہلکی ریل
گٹھ:ٹرام آوا جائی
گٹھ:آوا جائی
ٹرام

framepx|thumb|کھبے|ٹرامسٹرک اُتے بچھی ہوئی ریل ٹرام وے (Tramway) تے انہاں اُتے چلنے والی گڈی **ٹرام** (Tram) کہلاندی نيں۔ ٹرام دا آغاز 1776ء وچ انگلستان د‏‏ی کوئلے د‏‏یاں کاناں وچ ہويا۔ ایسی گاڑیاں ابتداً گھوڑےآں نال کھینچیاں جاندیاں سن۔ بجلی تو‏ں چلنے والی ٹراماں سب تو‏ں پہلے امریکا دے شہر نیویارک 1832ء چلياں۔ اس دے بعد انگلستان تے ہور ملکاں وچ رائج ہوئیاں۔ بھارت دے شہراں بمبئی تے کلکتہ تے پاکستانی شہرکراچی دے مخصوص علاقےآں وچ عرصے تک چلدیاں رہیاں نيں۔

گٹھ:تریخ ریل آوا جائی
گٹھ:دوامیہ آوا جائی
گٹھ:ذرائع آوا جائی
گٹھ:ریل آوا جائی
گٹھ:شارعی خطرات
گٹھ:ٹرام آوا جائی
گٹھ:ٹرام
گٹھ:روسی ایجادات
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:عوامی آوا جائی
گٹھ:آوا جائی
ریل آوا جائی

thumb|کھبے|'''ریل د‏‏ی پٹری''' یا '''ریلوے لائن'''

thumb|مال بردار ٹرین

**پٹری آوا جائی** یا **ریلوے** یا **ریل** ایسی آوا جائی نو‏‏ں کہیا جاندا اے کہ جیہڑی پٹری یا ریلوے لائن دے ذریعے کيتی جاندی ہووے۔ پٹری آوا جائی نو‏‏ں انگریزی وچ Railway یا Railroad کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اردو وچ اسنو‏ں عام طور اُتے **ریلوے** یا **ریل** کہیا جاندا ا‏‏ے۔

پٹری یا ریلوے لائن فولاد د‏‏ی دو پٹریاں اُتے مشتمل ہُندی اے جو سلیپر ( لکڑی یا لوہے دے تختے یا کنکریٹ دے سلب) اُتے لگی ہوئی ہُندیاں نيں تے سلیپر بلاسٹ (پتھراں د‏‏ی سطح جو زمین دے اُتے ہُندی اے ) اُتے رکھے ہوئے ہُندے نيں۔ ریل د‏‏ی پٹری نو‏‏ں اردو وچ عام طور اُتے **ریلوے لائن** کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس ریلوے لائن اُتے ای ٹریناں چلدیاں نيں تے مسافراں یا اشیاء نو‏‏ں اک تھاں تو‏ں دوجی تھاں گھلدیاں نيں۔

## تریخ
سولہويں صدی دے اک جرمن سائنس دان جارج ایگریکولا نے اپنی کتاب معدنیات وچ اک اینج دی گڈی دا ذکر کيتا اے جیہڑی لکڑ دے کھمباں اُتے چلدی سی۔ اسنو‏ں گھوڑے کھینچدے سن ۔ 1790ء وچ ایہو جیہی قسم د‏‏ی اک گھوڑا گڈی کاناں تو‏ں کوئلہ ڈھون دے لئی، برطانیہ وچ چلا‏ئی گئی۔ لیکن ایہ لوہے د‏‏ی پٹری اُتے ٹردی سی۔ 1804ء وچ اک انگریز انجینیر رچرڈ ٹرے دتی تھک نے بھاپ تو‏ں چلن والا انجن تیار کيتا۔ لیکن ایہ صرف ویہہ ٹن وزن کھچ سکدا سی۔ اس دے بعد جارج سٹیفن سن نے اس تو‏ں بوہتا طاقتور انجن بنایا۔ اس انجن دے کامیاب تجربے دے بعد سٹاکٹن تو‏ں ڈارلنگٹن تک ریل د‏‏ی پٹری وچھائی گئی جس اُتے صرف مال گاڑیاں چلا‏ئی گئياں۔ 1830ء وچ لیور پول تو‏ں مانچسٹر نو‏‏ں ملان والی ریلوے لائن دا افتتاح ہويا تے برطانیہ وچ سب تو‏ں پہلی مسافر گڈی ايس‏ے ریلوے لائن اُتے چلی۔ اس دے بعد امریکا وچ 1833ء بلجیم تے جرمنی وچ 1835ء وچ کینیڈا 1836، فرانس 1837ء ہالینڈ تے اٹلی وچ 1839ء وچ ریل گاڑیاں چلن لگياں۔

ہندوستان وچ ریلوے د‏‏ی تریخ دا آغاز 1845ء تو‏ں ہويا۔ اس سال کلکتے تو‏ں رانی گنج بمبئی تو‏ں کلیان تے مدراس تو‏ں ارکونام تک تن ریل گڈیاں تجربا‏تی طور اُتے ٹوری گئياں۔ 13 مئی 1861ء نو‏‏ں کراچی تو‏ں کوٹری تک چلن آلی ریل گڈی دا افتتاح ہويا۔ 10 اپریل 1862ء نو‏‏ں لاہور تے امرتسر دے وچکار پہلی گڈی چلی۔ 1865ء وچ ملتان نو‏‏ں لاہور تو‏ں ریلوے دے ذریعے تو‏ں ملیا گیا۔ 1889ء وچ سکھر دے مقام اُتے دریائے سندھ اُتے پل تعمیر ہون تو‏ں پنجاب تے سندھ ریل دے ذریعے مل گئے ۔

ریل آوا جائی
گٹھ:ہندسیات آوا جائی
گٹھ:تحت‌الساخت
گٹھ:آوا جائی
کولمبیدی

**کبوتر/ پینگوئن**

کولمبیدی، پرندےآں دا خاندان اے جو کبوتراں تے "پنگوئن" اُتے مشتمل ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ آرڈر وچ واحد خاندان اے کولمبفورمز۔ ایہ چھوٹی گردناں والے تیز جسم والے پرندے نيں ، تے کچھ پتلی بل جنہاں وچ کچھ پرجاتیاں وچ مانسل چھتاں ہُندیاں نيں۔ اوہ بنیادی طور اُتے بیجاں ، پھلاں تے پودےآں دا کھانا کھاندے نيں۔ ایہ خاندان دنیا بھر وچ پایا جاندا اے ، لیکن سب تو‏ں وڈی قسم انڈومالیہ تے آسٹرالاسیائی دائراں وچ ا‏‏ے۔

اس دے کنبے 344 پرجاتیاں اُتے مشتمل اے جنہاں نو‏ں 50 نسل وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ تیرہ قسماں ناپید نيں۔

انگریزی وچ ، چھوٹی پرجاتیاں نو‏‏ں "کبوتر" تے وڈی ذات نو‏‏ں "پینگوئن" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اُتے ، ایہ امتیاز مستقل نئيں اے ، تے زیادہ تر دوسری زباناں وچ موجود نئيں ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ، لکڑی دے پتے نو‏‏ں اکثر اس دے گلے وچ سفید نشاناں د‏‏ی وجہ تو‏ں رنگ دے ناں تو‏ں ، اک ہور ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ عام طور اُتے صرف "کبوتر" دے طور اُتے جانے والا پرندہ گھریلو کبوتر اے ، جو بوہت سارے شہراں وچ فیرل کبوتر د‏‏ی حیثیت تو‏ں عام ا‏‏ے۔

کبوتر اک فرانسیسی بولی دا لفظ اے جو لاطینی پائپیو تو‏ں ماخوذ اے ، "جھانکتے" لڑکی دے لئی ، جدو‏ں کہ کبوتر اک جرمنی دا لفظ اے جس تو‏ں مراد پرندے د‏‏ی غوطہ خور پرواز ا‏‏ے۔ انگریزی بولی دا متنی لفظ "کلوور" لاطینی کولمبا تو‏ں ماخوذ نظر آندا ا‏‏ے۔ کبوتراں دے اک گروپ نو‏‏ں "ڈول" کہیا جاندا اے جو فرانسیسی لفظ ڈیوئل (سوگ) تو‏ں لیا گیا ا‏‏ے۔

کبوتر تے پینگوئن نسبتا گھونسلے دے گھونسلے بنا‏تے نيں ، جنہاں وچ اکثر لاٹھی تے دوسرے ملبے دا استعمال ہُندا اے ، جو پرجاتیاں دے لحاظ تو‏ں درختاں د‏‏ی شاخاں ، کنارےآں اُتے یا زمین اُتے رکھے جا سکدے نيں۔ اوہ اک وقت وچ اک یا (عام طور پر) دو سفید انڈے دیندے نيں ، تے دونے والدین جوان د‏‏ی دیکھ بھال کردے نيں ، جو 25-22 دن دے بعد گھوںسلا چھڈ دیندے نيں۔ بے ہودہ بچے کبوتراں تے پینگوئن نو‏‏ں اسکوبس کہیا جاندا اے تے عام طور اُتے اوہ 5 ہفتےآں د‏‏ی عمر وچ اڑنے دے قابل ہُندے نيں۔ دُدھ چھڑانے یا دُدھ چھڑانے دے بعد انہاں نو عمراں نو‏‏ں ، جنہاں د‏‏ی نادانستہ دباؤ آوازاں تو‏ں ، اسکوائر کہلاندے نيں۔ زیادہ تر پرندےآں دے برعکس ، کبوتراں تے پینگوئن د‏‏ی دونے جنساں اپنے بچے نو‏‏ں کھانا کھلانے دے لئی "فصل دا دُدھ" تیار کردیاں نيں ، تے فصل دے پرت تو‏ں سیال تو‏ں بھرے ہوئے خلیاں د‏‏ی گھساؤ دے ذریعہ ایہ راز چھپ جاندا ا‏‏ے۔
گٹھ:جانور
محمد ادریس رضوی

**محمد ادریس رضوی**۔جماعت اہل سنت کے اک عظیم **قلم کار** تے زبردست عالم دین ہور بہترین داعی نيں۔
آپ د‏‏ی ولادت ۲۰ جولائ‏ی ۱۹۵۸ء بروز اتوار نو‏‏ں ہوئی۔ہجری دے اعتبار تو‏ں ۳ محرم الحرام ۱۳۸ھ ا‏‏ے۔
جائے ولات: آپ د‏‏ی پیدائش ہندوستان معروف صوبہ بہار دے ضلع دربھنگہ دے اک چھوٹے تو‏ں پنڈ مسلما‏ن وچ ہوئی۔

**تعلیم و تعلم**: آپ د‏‏ی تعلیم دا سلسلہ پنڈ دے ہی اک مکت‏‏ب تو‏ں شروع ہوک‏ے کئی دینی مکاتب و مدارس تو‏ں ہُندے ہوئے میسور یونیورسٹی میسور ہندوستان وچ اختتام ہويا۔

**خدمت دین تے تصنیف وتالیف**:حصول علم تو‏ں فراغت دے بعد بہار دے ضلع سیوان دے اک پنڈ وچ درس و تدریس ہور امامت و خطابت دے فرائض پوری ذمہ داری دے نال مسلسل دس سال تک انجام دیندے رہے بعدہ ہندوستانی د‏‏ی معاشی راجدھانی ممبئی تشریف لے آئے۔ایتھ‏ے کلیان د‏‏ی مسجد نو‏‏ں آپ نے خدمت دین دا ذریعہ بنایا،جب آپ ایتھ‏ے آئے تاں مسجد جھونپئی د‏‏ی شکل وچ سی آپ نے عوام و ذمہ داران دے تعاون تو‏ں اس د‏ی جدید تاں سیع د‏‏ی تے تن منزلہ پختہ عمارت وچ تبدیل کيتا۔ ایتھے رہندے ہوئے آپ نے متعدد غیرمسلماں نو‏‏ں اپنے واعظ و نصیحت دے ذریعے داخل اسلام کيتا حتی کہ آپ نے اس درمیان آپ نے اپنی تمام تر ذمہ داریاں نو‏‏ں بحسن و خوبی انجام دیندے ہوئے درجناں کتاباں تصنیف کيتياں تے سیکڑاں مقالے تحریر کیتے جو مختلف رسالےآں، اخبارات تے ماہ ناواں وچ شائع ہوے۔
گٹھ:بھارتی مسلمان
صوبہ بہار

**صوبہ بہار** () برطانوی ہند دا اک صوبہ سی، جسنو‏ں 1 اپریل 1936ء نو‏‏ں صوبجات بہار و اڑیسہ نو‏‏ں تقسیم ک‏ر ک‏ے بنایا گیا۔

## تریخ
1756ء وچ بہار بنگال دا حصہ سی۔ 1803ء نو‏‏ں اڑیسہ اُتے برطانوی راج دا قبضہ ہو گیا۔
1 اگست 1912 نو‏‏ں صوبجات بہار و اڑیسہ دوناں نو‏ں بہار تے صوبہ اڑیسہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں بنگال تو‏ں وکھ کر دتا گیا۔
1 اپریل 1936ء نو‏‏ں صوبجات بہار و اڑیسہ تقسیم ہوک‏ے دو صوبے صوبہ بہار تے صوبہ اڑیسہ وجود وچ آئے۔ 

## حوالے

گٹھ:1936ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:1947ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:برطانوی ہند دے صوبے
گٹھ:تریخ بہار
گٹھ:1912ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
سردار بجر سنگھ راٹھور

بجر سنگھ راٹھور اک راجپوت جنگجو سی  ۔ اوہ سکھاں دے دسويں گرو گوبند سنگھ  دے گرو سن ، جنہاں نے انہاں نو‏ں اسلحہ چلانے وچ مہارت حاصل کرلئی- بجر سنگھ جی نے نہ صرف گرو گووند سنگھ جی نو‏‏ں جنگ دا فن سکھایا بلکہ انہاں نو‏ں دوہری جنگ ، گھوڑے د‏‏ی سواری ، بغیر ہتھیاراں دے تیر اندازی وچ وی مہارت دی۔ اسنو‏ں راجپوت مغل جنگاں دا وی تجربہ سی تے اوہ ہندوستانی قدیم ہندوستانی مارشل آرٹ وچ وی عبور رکھدے سن ۔ اس نے اپنے شاگرداں تو‏ں بہت سارے درندہ جانوراں دا مقابلہ کيتا تے انہاں نو‏‏ں آزمایا۔ گرو گووند سنگھ جی نے اپنے صحیفہ ڈرامہ وچ انہاں دا بیان کيتا ا‏‏ے۔ سردار بجر سنگھ راٹھود نے اپنے ذریعہ عام سکھاں نو‏‏ں عسکری شکل دتی جو زیادہ تر کسان تے تاجر سن تے ہندوستانی گٹھا وچ وی تربیت حاصل کردے سن ، ایہ نہ صرف سکھ سن بلکہ پورے ملک وچ اک انقلابی تبدیلی سی۔

بجر سنگھ راٹھور  د‏‏ی اس خصوصیت کيتی ایہ کہندے ہوئے تعریف کيت‏ی گئی اے کہ ایہ فن جو صرف راجپوتاں تک ہی محدود سی ، اس نے کھتری سکھاں دے گرواں نو‏‏ں وی مغلاں تو‏ں مقابلہ کرنے دا درس دتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پنجاب وچ ہندوواں د‏‏ی وڈی آبادی ، عام کسان ، مزدور ، تاجر شامل نيں۔ ايس‏ے طرح ، انہاں دا فوجی بنانا ممکن سی۔

## گورو گووند سنگھ د‏‏ی زندگی تے ویلہ
'امردیپ ایس دہیہ' دا اک مضمون ، "بانی آف خالصہ: دی لائف اینڈ ٹائمز آف گرو گوبند سنگھ" - وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔

 

## خاندانی پس منظر
بجر سنگھ جی دا تعلق سوریاوشی راٹھود راجپوت خاندان دے حکمران طبقے تو‏ں سی۔ اوہ مروار دے راٹھور خاندان دا اولاد سی۔

نسب نامہ

راؤ سیہا جی

راؤ استھان

راؤ دوہاد

راؤ رائےپال

راؤ کانہپال

راؤ جالانسی

راؤ چندا

راؤ ٹیڈا

راؤ سالخو

راؤ ویرم دیو

راؤ چندا

راؤ تالمل

راؤ جوڑا

راؤ لکھیا

راؤ جوانا

راؤ رامسنگھ اول

راؤ سلہا

راؤ ناتھھو

راؤ اُڈا

راؤ منڈن

راؤ سکھراج

راؤ رامسنگھ دوم

سردار بجر سنگھ (اپنے خاندان وچ سردار دا لقب لکھنے والا پہلا شخص)

انہاں د‏‏ی بیٹی بھیکا دیوی د‏‏ی شادی عالم سنگھ چوہان (نچنا) نال ہوئی سی ، جو گرو گووند سنگھ دے بیٹےآں نو‏‏ں ہتھیاراں دا طریقہ سکھاندے سن۔ [2] [3] 1710 د‏‏ی چوپڑچیری جنگ وچ ، انہاں نے بندہ سنگھ بہادر دے نال بڑھاپے وچ وزیر خان دے خلاف وی جنگ کيت‏ی تے اپنی جان د‏‏ی قربانی دتی۔

## حوالے

گٹھ:راجپوت
ٹرانس عورت

**ٹرانس عورت**   اک عورت ہندی اے، جسنوں جم ویلے مرد خیال کیتا گیا ہندا اے جاں جو جم ویلے مرد ہندی اے۔ ٹرانس عورتاں صنف ڈائسفوریا دا تجربہ کر سکدیاں ہن اتے ایہہ تبدیلی کروا سکدیاں ہن۔ اس عمل وچ عامَ طور اُتے ہارمون تبدیل تھیریپی اتے کدی کدی سیکس مڑ-نردھارن جاں تبدیل سرجری ہندی اے، جس نال بہت زیادہ مدد مل سکدی اے، اتھوں تک کہ اس نال صنف ڈائسفپھوریا نوں وی پوری طرحاں حل کیتا جاندا اے۔ ٹرانس عورتاں ہیٹروسیکسئل، یک صنفی، بائسیکسئل، غیر-بائنری جاں کوئیر نال متعلق کسے وی پچھان والی ہو سکدی اے۔

## حوالے

گٹھ:ٹرانسجینڈر پچھان
گٹھ:ٹرانسجینڈر
بلبیر سنگھ راجیوال

**بلبیر سنگھ راجیوال** بھارتی کسان یونین دے بانی آگوآں وچوں اک اے اتے سمرالا کھیتر دے موہری تعلیمی ادارے مالوا کالج بوندلی دی پربندھکی کمیٹی دا مکھی وی اے۔

بلبیر سنگھ دا جم 1943 وچ ہویا۔ اس دا پنڈ ضلع لدھیانہ دے شہر کھنہ دے نیڑے راجیوال اے۔ بھگت پورن سنگھ اسے پنڈ دے سن اتے بلبیر سنگھ نوں اوہناں نال وچرن دا موقع ملیا اتے بھگت جی دی سیوا وقف شخصیت دا اس نے چنگا اثر قبولیا۔

بلویر سنگھ راجیوال بھارتی کسان یونین دے موڈھیاں وچوں اک اے اتے اس دا آئین وی اس نے ہی لکھیا اے۔ اوہ ایفّ۔اے۔ پاس اے اتے پچھلی ادھی صدی (1970) توں کسان مسئلیاں نوں لے کے جدوجہد وچ جاری سرگرم حصہ لیندا آ رہا اے۔ اس نوں کسان جدوجہداں دوران کئی وار جیل جانا پیا اے۔ 2020–21 دے کھیتی قنوناں دے خلاف وچ کسان جدوجہد دی اگوائی کردیاں اس نے سرکار نال دوجیاں کسان جتھیبندیاں نال مل کے تحریک دی اگوائی کیتی اتے تحریک نوں شانتمئی رکھن لئی کساناں دے ناں کھلھی چٹھی لکھی۔

## سیاسی سرگرمیاں

بلویر سنگھ راجیوال شرومنی اکالی دل بادل ولوں حلقہ سمرالا دا انچارج تعینات کیتے گئے سن۔

## حوالے

گٹھ:زندہ لوک
گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:کسان آگو
راجیوال

**راجیوال** بھارتی پنجاب دے لدھیانہ ضلعے دے بلاک کھنہ دا اک پنڈ اے۔  عامَ بول چال وچ اس دی اڈّ پچھان لئی اس دے ناں نال گوانڈھی پنڈ روہنو دا نام جوڑ دتا جاندا اے۔

## حوالے

گٹھ:لدھیانہ ضلعے دے پنڈ
گٹھ:بلاک کھنہ دے پنڈ
گٹھ:پنجاب دے پنڈ
مذہبی سکھ

رنگھریٹے گرو دے بیٹے
دسویں گرو دے پترّ

**مذہبی سکھ** بھارت دے دلیر بھائیچاریاں وچوں اک اے، جنہاں نے ہندو دھرم نوں نکار کے سکھ دھرم اپنایا سی۔ مذہبی شبد اردو بولی دے شبد *پنتھ* توں لیا گیا اے، اتے اسدا ترجمہ *دھرمی انسان* وجوں کیتا جا سکدا اے۔ اوہ مکھ طور اُتے بھارتی پنجاب، راجستھان اتے ہریانہ وچ رہندے ہن۔ مذہبی سکھ پوری ہی دلیر قوم اے، ایہناں نے چمکور دی گڑھی توں لیکے ہن تک خالصے نوں چڑھدی کلا وچ رکھن نوں بہت وڈا یوگدان دتا اے ۔

اج مذہبی دی تشریح والمیکی دے اثر کارن کجھ حد تک دھندلی ہو گئی اے۔ مذہبی سکھ مکھ طور اُتے سکھ خالصہ فوج، بریٹیش بھارتی فوج اتے بھارت دی آزادی تحریک، آزادی توں بعد بھارتی فوج وچ سیوا لئی جانے جاندے ہن۔
## سکھ مذہب دی ابتدا
گرو تیغ بہادر دے بعد ، نویں سکھ گرو کو مغلیوں نے دہلی میں قتل کیا ، تین والمیکی ذات کے افراد نے اس کی لاش اور سر کو مغل فوج سے برآمد کیا اور نویں سکھ گرو کے بیٹے گرو گوبند سنگھ کے حوالے کیا۔ اپنے اس فعل کے اعتراف میں ، گرو گوبند سنگھ نے اسے خالہ (سکھ مذہب) میں داخل کیا ، اور اس کا نام مزہبی اور رنگریٹ ("وفادار") رکھا۔

## مول
جدوں سکھ قوم دے نوویں  گرو ہند دی چادر کہاؤن والے  گرو تیغ بہادر صاحب  نوں مغلاں نے چاندنی چونک دلھی وچ شہید کر دتا سی،
تاں اس ویلے دسویں گرو دے رنگھریٹے گرو کے بیٹے -  بابا جیون سنگھ  ( جنہاں نوں دسویں گرو  نے کلغی توڑا بخشیا ، چھاتی نال لگا کے مذہب دا پکا سکھ - مذہبی سکھ آکھیا) اپنی دلیری دے نال دلھی وچوں مغلاں نوں چیردا ہویا ، گرو جی دا سیس تے مرتک دیہہ  دسویں گرو گوبند صاحب  کول  انندپور صاحب وکھے لے آئے۔ اس ویلے  گرو گوبند سنگھ  نے اوہناں دی اس بہادری نوں مانتا دندے ہوئے اوہناں نوں خالصے دا دلیر جنگجو قرار دتا اتے مذہبی سکھاں نوں انکھی دلیر تے رنگھریٹے گرو کے بیٹے آکھ دتا۔

اس قوم وچ بہت ہی مہان جنگجو ہوئے نے ، جنھا نے خالصے نوں چڑھدی کلا وچ رکھیا ،
*  بابا جیون سنگھ  
*   بابا دیپ سنگھ  
* بھائی بیر سنگھ  
* بھائی دھر سنگھ  
* بھائی گرجا سنگھ  
* سردار کالا سنگھ  
* بھائی کشن سنگھ  

اج دے سمے وچ وی مذہبی سکھ دسویں گرو دے حکماں دی پالنا کردے نے اتے  بابا جیون سنگھ دی دتے رستے تے چلدے نیں۔
## متعلقہ لیکھ

## حوالے

گٹھ:سکھ مت
گٹھ:سکھی
پنجابی ساہت اکادمی، لدھیانہ

**پنجابی ساہت اکادمی لدھیانہ** پنجابی لکھاریاں دی سبھ توں پرانی ادارہ اے۔ ایہدا مکھ دفتر پنجابی بھون، لدھیانہ وچ اے۔

پنجابی ساہت اکادمی دا سپنا بھائی جودھ سنگھ اتے ڈاکٹر شیر سنگھ نے لیا سی اتے اوہناں نے 100 میمبر بھرتی کرن دے اک معمولی ٹیچے نال پنجابی ساہت اکادمی قائم کرن لئی سکیم بنائی سی۔ اکادمی دی رسمی قیام 24 اپریل 1954 نوں کیتی گئی سی۔ اس ویلے، سارے بھارت وچ ایہہ اپنی قسم دا، شاید، پہلا ساہتی تنظیم سی۔
## پنجابی بھون
پنجابی ساہت اکادمی دے مکھ دفتر وجوں، پنجابی بھون، لدھیانہ دا نیہہ پتھر بھارت دے ادوں دے fjNi-صدر، ڈاکٹر رادھاکرشنن نے 2 جولائی 1966 نوں رکھیا۔

## حوالے

گٹھ:تنظیماںگٹھ:پنجابی ساہت
پنجابی اکادمی دلی

**پنجابی اکادمی دلی **پنجابی ساہت دے ترقی لئی سرگرم کم کرن والی ادارہ اے۔ ایہہ قومی راجگڑھ کھیتر دلی سرکار دا اک سوسائٹی رجسٹریشن ایکٹ 1860 ماتحت رجسٹرڈ اک ادارہ اے اتے۔ آزادی توں بعد دلی بہت سارے سبھیاچاراں اتے بولیاں دا اک وشو-ویاپی شہر وجوں ابھریا۔ دلی سرکار دا ایہہ یتن رہا اے کہ وکھ وکھ بولیاں دے ترقی اتے پرسار لئی اتے دلی دے سانجھے سبھیاچار دی پیشکاری لئی ہرطرحاں دیاں سہولتاں مہئیا کروائیاں جان۔ اس طرحاں دلی سرکار نے پنجابی بولی، ساہت اتے سبھیاچار دے پرچار اتے پرسار لئی ستمبر، 1981 وچ پنجابی اکادمی دا قیام کیتا۔ 2016 وچ گربھیج سنگھ گورایا اکادمی دے سیکٹری وجوں تعینات ہوئے۔

مڈھ توں ہی اکادمی پنجابی ساہت اتے تہذیبی سرگرمیاں دے پرسار،سنگیت، لوک ناچاں، سیمیناراں، گوشٹیاں، کہانی، شاعری، ناول، ساہتی الوچنا، ناٹک وغیرہ دے کھیتراں وچ اہم کردار نبھا رہی اے۔

## پچھلے دہاکے دیاں سرگرمیاں
پنجابی اکادمی، دلی نے پچھلے دہاکے دوران کئی وڈے سماگماں دا انعقاد کیتا اے جس وچ پنجابی وساکھی میلہ، پنجاب دے روائتی سنگیت دا تقریب، ناٹک میلہ، گرمتِی سنگیت تقریب، پنجابی وراثتی میلہ وغیرہ شامل ہن۔ پنجابی ساہت دا اتہاس 14 کھنڈاں وچ شائع کیتا اے۔ مغربی چنتکاں تے مشتمل کتاباں دی لڑی شائع کرن لئی اک پراجیکٹ وی شروع کیتا گیا اے۔ اکادمی ولوں دلی دے سکولاں وچ استاد اتے ٹیکسٹ کتاباں دے کے پنجابی بولی سکھاؤن تے وی زور دتا اے۔

## ایہہ وی ویکھو
* ساہت اکادمی انعام
* ساہت اکادمی انعام
* پنجابی لئی ساہت اکادمی انعام جیتو لکھاریاں دی لسٹ
## حوالے

## باہری لنک

* پنجابی اکادمی دلی دی ویبسائیٹ
* پنجابی اکادمی دلی دا فیس بک پنہ

گٹھ:پنجابی بولی
گٹھ:پنجابی
مات لوک

**مات لوک** پنجابی دے مشہور مفکر تے نقاد ڈاکٹر جسوندر سنگھ دا پلیٹھا ناول اے۔ پنجابی ساہت وچ نویں پرتمان سرجن والا ایہہ ناول انسانی زندگی وچ عورت مرد دے پیار ویاہ دے حوالہ وچ خاندانی ادارہ تے انفرادی آزادی نوں *اترپت کامنا* تے *زندگی دے رجھیویاں* دی دونداتمک الجھن ماتحت چتردا اے۔

گٹھ:پنجابی ناول
مہیندرپال سنگھ دھالیوال

**مہندرپال سنگھ دھالیوال** اگھا پنجابی پرواسی ناول کار اے۔

مہندرپال سنگھ دھالیوال دا پچھوکڑ موگا ضلع دے پنڈ بلاسپور دا اے۔ اسدا جم رسولپور (جگراؤں) وچ ہویا سی۔ اوہ پنجابی ساہت اکادمی سمیت کئی ساہتی ادارےآں نال جڑیا اے۔ اسدا بچپن پنڈ بلاسپور دے پینڈو ماحول وچ بیتیا اتے ستویں تک اوہ پنڈ دے سکول وچ ہی پڑھیا۔ اٹھویں توں ہائر سیکنڈری تک دی پڑھائی اس نے پتو ہیرا سنگھ دے ہائر سیکنڈری سکول توں کیتی۔ پھر اس نے کھیتی باڑی یونیورسٹی، لدھیانہ وچ اچیری پڑھائی لئی داخلہ لیا۔ پر اس نوں طالب علم لہر وچ سرگرمی کارن اپنی پڑھائی ادھ وچکار چھڈنی پئی۔ کجھ دیر پنڈ گزارن دے بعد اوہ 1976 وچ انگلینڈ چلا گیا۔ 

## کتاباں

### ناول
* *نتھاویں*
* *پیوند توں پہلاں*
* *منزل ہور پرھے*
* *رتاں لہو لہان*
* *نہیں سُکنے کدے دریا*
* *صوفیا*
* *انکل ٹوم دی جھونپڑی* (ہیریئٹ بیچر سٹوء دے ناول Uncle Tom's Cabin دا پنجابی ترجمہ)
* *بے چین تھیمز*

## حوالے

گٹھ:پنجابی ناول کار
گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:بھارتی لوک
ہرچرن سنگھ

**ڈاکٹر۔ ہرچرن سنگھ** پنجابی ناٹک کار سن اتے ناٹک جگت دے بابا بوہڑ منے جاندے ہن۔ 

## مڈھلا جیون
ہرچرن سنگھ دا جم 1915، چکّ نن: 576 نیڑے ننکانہ صاحب وچ سر: کرپا سنگھ اتے شریمتی رکھی کور دے گھر ہویا۔ اتھے پڑھائی دا ودھیا پربندھ نہ ہون کر کے ضلع جالندھر وچ اوہناں دے جدی پنڈ اؤڑاپڑ پڑھن لئی بھیج دتا گیا سی۔ پنڈ وچ اوہ اپنی بیواہ بھوآ کول رہے۔ اوہناں دے پیؤ جی پہلاں ملایا وچ رہندے سی، پھیر 1921 وچ ننکانہ صاحب آ گئے اتے بار وچ دو مربعے زمین لے لئی۔ اوہناں دے نانکے راسدھاریئے سن اتے اوہناں دے بزرگ وی سارے پہلاں راسدھاریئے سن۔ اوہناں دی دادی رجی کور نے پہلاں اوہناں دے بابے نوں سنگھ سجایا اتے پھیر پیؤ نوں۔  اس طرحاں اوہناں دا پورا پروار سکھی سروپ اتے سکھی نظریات نوں منن والا ہو گیا سی۔

## کیریئر
ڈاکٹر۔ ہرچرن سنگھ نے 1947 تک خالصہ کالج فار وومین، لاہور پڑھایا۔ 1947 وچ دلی آ کے وی پہلاں اوہی اپنا ہی کالج کھولھیا۔ پھیر کجھ سالاں بعد اوہ کیمپ کالج وچ چلے گئے۔ جدوں دلی یونیورسٹی نے ایم اے پنجابی کیمپ کالج توں لے لئی تاں اوہ وی دلی یونیورسٹی چلے گئے۔ دلی یونیورسٹی توں سریندر سنگھ کوہلی پروفیسر بن کے پنجاب یونیورسٹی،چنڈی گڑھ چلے گئے، تاں اس دی جگہ اوہ ریڈر ہیڈّ لگ گئے۔ پھیر پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ وچ ایم اے پنجابی شروع ہو گئی تاں اوہناں نوں پنجابی یونیورسٹی نے پنجابی ڈیپارٹمنٹ دا مکھی لا دتا۔ اتھے اوہ 1966 توں 1976 تک رہے تے اتھوں ہی ریٹائر ہوئے۔

پھیر اوہ چنڈی گڑھ آ گئے اتے تھیٹر دا کم جاری رکھیا۔ مہیندر سنگھ رندھاوا نے اوہناں نوں پنجاب آرٹ کونسل دا کم سنبھال دتا۔ پھر تن سال پنجاب آرٹس کونسل دے چیئرمین رہے۔

## اہم عہدے
* پنجابی لکھاری سبھا چنڈی گڑھ دے پردھان
* مرکزی پنجابی لکھاری سبھا دے پردھان
* پنجاب سنگیت ناٹک اکادمی چنڈی گڑھ دے پردھان
* پنجاب کلا مرکز چنڈی گڑھ دے سرپرست
* پنجاب کلا کونسل چنڈی گڑھ دے چیئرمین
## ناٹک
* کملا کماری (1937)
* راجا پورس (1939)
* کھیڈن دے دن چار
* دور دراڈے شہروں
* انجوڑ
* پنیا دا چن
* رتا سالو
* شوبھا طاقت
* کنچن ماٹی
* اتہاس جواب منگدا اے
* کل اج تے بھلک
* ہند دی چادر
* مٹی دھند جگّ چانن ہویا
* امبر تارہ (حقیقت رائے)
* مسیحا سولی تے مسکرایا
* رانی جنداں
* کاماگاٹا مارو
* امبر کالا
* اگّ بجھاؤ
* شبھ کرمن تے کبہو نہ ٹروں
* مٹی پچھے گھمیار توں
### اکانگی
* جیون لیلہ
* سپت رشی
* پنج گیٹڑا
* پنچ پردھان
* مڑھکے دی خوشبو
* چمکور دی گڑھی
* میرے چونویں اکانگی مجموعہ (حصہ پہلا اتے حصہ دوجا)
* ظفرنامہ اتے ہور اکانگی
### کہانی-مجموعہ
* سپیاں `چوں
* نویں سویر
### اڈیٹنگ، تنقید اتے ہور
* جیبی پنجابی ساہت دا اتہاس
* نندہ دے سارے دے سارے ناٹک
* آئی۔سی۔ نندہ: جیون تے رچنا
* چونویں پنجابی اکانگی
* پنجابی ساہت دھارا
* پنجابی بات چیت عقیدت رام پھلوری
* رنگ-منچ لئی چونویں اکانگی
* پنجابی وارتک دا جم تے ترقی
* ناٹک کلا تے ہور لیکھ
* پنجاب دی ناٹ-پرمپرا
* ناٹ-کلا اتے میرا تجربہ

## اعزاز
* پنجاب تجزیہ بورڈ، نویں دلی ولوں اعزاز (1962)
* پنجابی ساہت سدن، چنڈی گڑھ ولوں رول آف آنر
* کل اج تے بھلک لئی بھارتی ساہت اکادمی اوارڈ (1973)
* بولی ڈیپارٹمنٹ پنجاب ولوں ساہت شرومنی اعزاز
* پنجابی ساہت اکادمی لدھیانہ ولوں ‘پھیلوشپ’
* پنجابی ساہت اکادمی لدھیانہ ولوں کرتار سنگھ دھالیوال انعام
* ااپا، کینیڈا، انڈو کینیڈیئن ایسوسی ایشن وینکوور ولوں اعزاز
* پنجابی تہذیبی معاملے ڈیپارٹمنٹ ولوں اعزاز
* پنجابی ساہت اکادمی لدھیانہ ولوں سرب بہترین ساہتکار انعام

## حوالے

گٹھ:پنجابی ناٹک کار
گٹھ:ساہت
گٹھ:پنجابی لوک
رتا سالو

**رتا سالو** (شبدی مطلب: لال رنگ جاں لہو وچ بھجیا کپڑا) ہرچرن سنگھ ولوں 1957 وچ لکھیا اک ناٹک اے۔ اس ناٹک دا سماں پرجامنڈل لہر دے ویلے دا اے جس وچ بسویداری دا خلاف کیتا گیا سی۔ اسنوں 4 انگاں وچ ونڈیا گیا اے۔

## کہانی
### ناٹ پہلا
ناٹک دے پہلے انگ دی شروات جگیردار نونہال سنگھ دی کوٹھی وچ ہندی اے جتھے مجرے اتے شراب دے نال جگیردار دے پنڈ وچ مڑ آؤن کر کے جشن منایا جا رہا اے۔

## پاتر
* جوگا (مکھ پاتر)
* مالن (جوگے دی ماں)
* لکھبیر (جوگے دی بھین)
* جھنڈا (جوگے دا پیو)
* جیلا
* نونہال سنگھ (بسویدار)

گٹھ:پنجابی ناٹک
گٹھ:پنجابی ناول
سارے دے سارے ناٹک

**سارے دے سارے ناٹک** ڈاکٹر۔ ہرچرن سنگھ ولوں اپنے پورے ناٹکاں دا ناٹ-مجموعہ اے۔ اس وچ کل پنج ناٹک ہن جو کہ 'انجوڑ'، 'رتا سالو'، 'شوبھا طاقت'، 'کنچن ماٹی'، 'اتہاس جواب منگدا اے' آدی ناٹکی سرلیکھاں ہیٹھ درج ہن۔ کتاب دے شروع وچ ہرچرن سنگھ ولوں 'آدکا' سرلیکھ ماتحت 'میں ناٹک کویں لکھدا ہاں'، 'میرا جیون اصول'، 'دکھانت ناٹک بارے'، 'تھیٹر اتے' آدی اپ-سرلیکھاں راہیں وی وستار پروک جانکاری مہیا کروائی اے۔ پنجابی ناٹ-پاٹھکاں اتے رنگکرمیاں لئی ایہہ کتاب ملوان اے۔

گٹھ:پنجابی ناٹک
گٹھ:ناٹک
گٹھ:کتاباں
ٹی ایف ایل ریل

**ٹی ایف ایل ریل** () لندن میں دو الگ الگ ریلوے لائنوں پر چلنے والی مسافر خدمات ہیں، اور ان لائنوں کے مابین منصوبہ بند لنک اپ تعمیر کیا جا رہا اے۔ جب یہ کھل جائے گا تو یہ کراس ریل سروس کا حصہ بنائے گا۔ اس وقت، ٹی ایف ایل ریل نام ریٹائر ہوجائے گا اور ان خدمات کو **کراس ریل** کے ذریعہ چلایا جائے گا، اس روٹ کا نام **الزبتھ لائن** اے۔ 

## حوالے

## باہرلےجوڑ

* کراس ریل ویب سائٹ 

گٹھ:انگلستان وچ 2015ء دی تاسیسات
گٹھ:کراس ریل
گٹھ:2015ء وچ قائم ہونے والیاں ریلوے کمپنیاں

گٹھ:لندن دے لئی آواجائی
گٹھ:لندن
چکرپانی مشرا

چکرپانی مشرا مہاراانا پرتاپ کے درباری پجاری تھے۔ وہ ایک متھور تھا ، ایک برہمن تھا اور اس کا تعلق نسورے چوبی خاندان سے تھا۔ وہ نہ صرف درباری پجاری تھے ، بلکہ مہارانا پرتاپ کے بہت اچھے دوست بھی تھے۔ اس نے مہارانا جی کے ساتھ بہت ساری جنگیں لڑیں ، جن میں سے دیویرچھاپلی دی جنگ ، ہلدی گھاٹی کی جنگ سب سے اہم ہے۔ ان کی اہلیہ کا نام سوبھاگیاوتی تھا ، انہوں نے مہارانا پرتاپ کے کہنے پر متعدد کتابیں بھی تیار کیں ، جن میں "محرمتالہ" ، "بیہوناڈارشا" اور "تاجپوشی کا طریقہ" جیسی کتابیں مشہور ہیں۔ 

چکرپjنی مشرا مہارانا پرتاپ دے دربار دے پجاری سن۔ اوہ اک متھر، براہمن سی اتے نساورے چوبے پروار نال متعلق سی۔ اوہ نہ صرف دربار دا پجاری سی، بلکہ مہارانا پرتاپ دا بہت چنگا متر وی سی۔ اسنے مہارانا جی نال بہت ساریاں لڑائیاں لڑیاں جنہاں وچوں دیویر چھاپلی دی لڑائی، ہلدیگھاٹی دی لڑائی مکھ اے۔ اسدی بیوی دا نام سوبھاگیاوتی سی، اسنے مہارانا پرتاپ دے کہن تے کئی کتاباں وی تیار کیتیاں، جنہاں وچوں “مہرتامالا”، “بہارندرش” اتے “تاجپوشی ودھی” ورگیاں کتاباں مشہور ہن۔ [1]
گٹھ:ہندو شخصیتاں
دھن ونت کور

**ڈاکٹر۔ دھن ونت کور** (جم 15 اگست 1956) سابقہ پروفیسر انچارج، پبلکیشن بیورو اتے سابقہ مکھی، پنجابی بولی ترقی ڈیپارٹمنٹ، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ وچ پنجابی دے ودوان ہن۔ ڈاکٹر۔ دھن ونت کور نے اپنا ایم۔پھل دا کھوج کم 'جدید پنجابی کہانی دیاں پرورتیاں' موضوع ماتحت (نگران-ڈاکٹر۔سرندرپال سنگھ) پیش کیتا اتے اوہناں دا پی۔ ایچ۔ڈی (کھوج پربندھ) 'پنجابی فکشن وچ جدید بودھ' (نگران-ڈاران۔سرندرپال سنگھ) موضوع تے سی۔

## سکھیا

ہائر سیکنڈری تک سکولی سکھیا گورمنٹ گرلز ہائر سیکنڈری سکول، ماڈل ٹاؤن، پٹیالہ توں حاصل کیتی۔ بی۔ اے۔آنرز سکول کورس ان پنجابی 1976 وچ، ایم۔ اے۔ آنرز پنجابی دی امتحان 1978 وچ پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ توں پرتھم ستھان نال پاس کیتی۔ ایم۔ اے ہندی، ایم۔ پھل۔ پی۔ ایچ۔ ڈی۔ دی ڈگری وی پنجابی یونیورسٹی توں حاصل کیتی۔

## کتہ
استاد کم گورمنٹ کالج، سٹھیالا توں 1979 وچ شروع کیتا۔ 1983 وچ پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ دے پنجابی بولی ترقی ڈیپارٹمنٹ وچ تعینات ہوئے اتے موجودہ ویلے وچ وی بطور پروفیسر (پنر تعینات) وجوں سیواواں نبھا رہے ہن۔ اسے کم دور دوران مکھی پنجابی بولی ترقی ڈیپارٹمنٹ، ایڈیشنل ڈائریکٹر بابا فرید سینٹر فار صوفی سٹڈیز، پروفیسر انچارج پبلیکیشن بیورو اتے پریس توں علاوہ ڈین بولیاں دے عہدیاں تے کم کیتا اے۔

## لکھتاں

###### کتاباں (مولک)
* پنجابی فکشن وچ جدید سنویدنا
* جدید پنجابی کہانی: ذکر شعورت مطالعہ
* پنجابی کہانی شاستر
* پنجابی ناول کار حوالہ کوش (دو حصہ)
* سنتوکھ سنگھ دھیر
* ڈائسپورا اصول تے پنجابی کہانی

### تنقید

* جدید پنجابی کہانی: برتانت-۔شعورت مطالعہ
* پنجابی کہانی شاستر: تنقید
* فکشن لکھاری ڈاکٹر۔ دلیپ کور ٹوانا
* پرو۔ موہن سنگھ رچناولی

### ترجمہ شدہ اتے لپی انتر

* سبھیاچار دے چار باب رامدھاری سنہ دنکر
* پاکستانی پنجابی کہانی

### سمپادت کتاباں
* پنجابیت: تجزیہ اتے سروپ
* فکشن لکھاری دلیپ کور ٹوانا
* پنجابی بولی دا ادھیاپن
* مہاراجہ رنجیت سنگھ دور دا ساہت
* کہانی 2000
* پنجابی بولی ساہت تے سبھیاچار: ملانکن پرپیکھ
* پرو۔ موہن سنگھ رچناولی
* ہم عصر پنجابی سماج
* کہانی کہانی (پاٹھ کتاب، پنجاب یونیورسٹی، چنڈی گڑھ)
* پنجابی بولی اتے گورمکھی لپی دے ترقی ماڈل
* پنجابی بولی ساہت تے سبھیاچار: سمدور تے مستقبل
* سنت سنگھ سیکھوں رچناولی (فکشن)
* صوفیانہ ادبی روائت
* پرو۔ پورن سنگھ شعری رچناولی

## ہور کھوج سرگرمیاں

* بھارت توں باہر امریکہ (6)، انگلینڈ (6)، کینیڈا (1) اتے پاکستان وچ (4) قومانتری پدھر دیاں کانفرنساں وچ کھوج-پتر/مکھ بھاشن پرستت کیتے۔
* بھارت دیاں وکھ-وکھ یونیورسٹیاں اتے کالجاں وچ 11 کونزندہ بھاشن اتے 74 راشٹری/انتر قومی کانفرنس وچ کھوج پتر پرستت کیتے۔
* وکھ-وکھ میگزیناں/کتاباں وچ 43 کھوج پتر شائع ہو چکے ہن۔
* وکھ-وکھ یونیورسٹیاں دے رپھریشر کورساں/اوریئینٹینشن کورساں وچ رسرچ پرسن وجوں لکچر دتے۔
* 11 قومانتری پنجابی ترقی کانفرنس، 5 انٹرنیشنل صوفی کانفرنساں اتے اک سرببھارتی آل انڈیاں ومین رائیٹرز کانفرنس دا انعقاد کیتا، وکھ-وکھ موضوعاں تے ڈیپارٹمنٹ دے 30 توں ودھ سیمیناراں/ورکشاپ/خاص لکچر منعقد کیتے۔
* وکھ-وکھ سکیماں ماتحت یونیورسٹی دے 200 توں ودھ پراجیکٹ ویونتے اتے مکمل کیتے۔

## انعام اعزاز

* بولی ڈیپارٹمنٹ پنجاب
* پنجاب کلا کونسل چنڈی گڑھ،
* پرگتیشیل لکھاری سبھا، برٹین،
* پنجابی ساہت سبھا، کیلیفورنیا، امریکہ،
* ستوندر کور اپل یادگاری اعزاز،
* پرو۔ پورن سنگھ یادگاری اعزاز آدی مل چکے ہن۔
## حوالے

گٹھ:پنجابی نقاد
گٹھ:پنجابی لوک
دیویر دی لڑائی

دیوار کی جنگ 1606 میں میواڑ کے راجہ امر سنگھ اول اور مغل فوج کے مابین لڑی گئی تھی۔ اس جنگ میں ، امر سنگھ نے خود مغل کمانڈر سلطان خان کو مار ڈالا ، جس کی وجہ سے وہ 'چکر ویر' کے نام سے جانا جاتا تھا۔

## ہور دیکھو
* دیویر چھاپلی دی لڑائی

گٹھ:راجستھان دی تریخ
گٹھ:بھارت دیاں جنگاں
جتیندر مؤہر

**جتندر موہر** اک بھارتی فلم ڈریکٹر،  سکرپٹ لکھاری، کالم لکھاری اتے کھوجکرتا اے۔ اسنے اپنے کیریئر دی شروعات سنگیت ویڈیؤز نال کیتی اتے کجھ ویلے بعد ہی اپنی پہلی فلم مٹی ڈاریکٹ کیتی۔  اس توں بعد سکندر (2013) اتے قصہ پنجاب (2015) دے نال جتندر موہر نے اپنے آپ نوں اک شیلیکار وجوں قائم کیتا۔ اسنے سنیما بارے پھلار نال لکھیا اے اتے سنیما دے بارے پنجابی وچ سبتوں ودھیا بلاریاں وچوں اک اے۔ اسنے بنائی تکنالوجی وچ اپنی پیشہ ور سکھلائی لئی، اتے سنیما وچ اپنی رچی نوں اگے ودھاؤن توں پہلاں کجھ سال بنائی صنعت وچ کم کیتا۔ گمبھیر فلم درشک توں فلم پروڈیؤسر ول اس دا سفر زی انسٹیچیوٹ آف میڈیا آرٹس،  ممبئی وچ سکھلائی نال اتے ڈریکٹر وجوں سنگیت دیاں ویڈیؤاں بناؤن دی نوکری نال شروع ہویا۔ اسنے مٹی دی کہانی، سکرینپلے اتے سنواد لکھے ہن۔ سرسا وچ اسنے دلجیت امی نال مل کے کم کیتا۔ جتندر نے بیبیسی لئی فلم پروڈیؤسر گیری ٹروآنا دے نال کھوجکرتا وجوں انتر-سرحدی ریلوے سمجھوتہ ایکسپریس اتے اک دستاویزی فلم `تے کم کیتا۔

## مڈھلا جیون اتے پچھوکڑ
جتندر موہر  پنڈ بھٹہ،  ضلع فتح گڑھ صاحب (پنجاب) دا رہن والا اے۔ جتندر اپنی ماں اتے نانکے پروار دے اثر ہیٹھ ساہت ول گیا۔ اسدی ماں خود ساہت دی شوقین پاٹھک سی۔ جتندر نے سبھ توں پہلاں چھیویں جماعت وچ پڑھدیاں اک ناٹک لکھیا سی۔ اس ناٹک اُتے ہی اسنے 2005 وچ اپنی پہلی سکرینپلے نوں لکھیا۔ ایہہ پراجیکٹ کدے وی پردے اُتے نہیں آیا۔

### سکھیا
جتندر نے مڈھلی تعلیم پنڈ دے سکول توں کیتی اتے پھر اوہ اپنی سیکنڈری تعلیم لئی سرکاری ہائی سکول پھرور چلے گیا اتے اس عرصے دوران وی اوہ اکثر سکولوں بھجّ جاندا سی اتے مقامی تھئیٹراں اتے وی سی آر اُتے فلماں ویکھدا سی، جو 90 دے دہاکے وچ پنڈاں وچ عامَ رجھان سی۔ اسنے سرکاری انسٹیچیوٹ آف ٹیکسٹائیل کیمسٹری اینڈ نٹنگ ٹیکنالوجی، لدھیانہ توں تن سالاں دا ڈپلوما پورا کیتا۔ اسنے دو سال لدھیانہ وچ وکھ-وکھ نٹنگ ملاں وچ اک بنائی ٹیکنیشیئن وجوں کم کیتا۔ اوہ اپنے آپ نوں اس جگہ وچ فٹ نہ کر سکیا اتے ایہہ پیشہ چھڈّ دتا۔

## کیریئر
اسنے اپنے کیریئر دی شروعات سنگیت ویڈیؤز دے ڈریکشن نال کیتی1। اس دے نال ہی اس نے میڈیا آرٹس دے زی انسٹیچیوٹ توں فلم ڈریکشن وچ ڈپلوما پورا کیتا۔  ممبئی وچ 2005, اس نے اپنے ڈریکشن دی شروعات مٹی دے نال کیتی، جس نوں چنگا ہنگارا ملیا۔ اسنے پنجابی فلم انڈسٹری وچ اپنا ستھان بنا لیا۔ اس دا سنیما سماج تے سارتھک اثر پاؤندا اے۔ اس دیاں فلماں راج دے سماجی اتے سیاسی مثلیاں بارے اتے نوجواناں دی منوسمت بارے گل کردیاں ہن۔ اسنے سرحد-پاردّ جان والی ریل سمجھوتہ ایکسپریس بارے اک دستاویزی فلم `تے فلم پروڈیؤسر گیری ٹروئنا  نال اک کھوجکرتا وجوں وی کم کیتا اے۔ 

اوہ وکھ-وکھ بلوگاں اتے وکھ وکھ اخباراں لئی لکھن راہیں وی اکثر یوگدان پاؤندا اے۔ اس دیاں کئیاں لکھتاں وکھ-وکھ اخباراں وچ چھپیاں ہن۔

## سٹائل دے تھیم اتے اثر
فلم "مٹی" اجیہے ویلے آئی جدوں پنجابی سنیما کاروبار وچ چنگی طرحاں پیر جما رہا سی پر سماجی سروکاراں بارے تنقیدی ٹپنیاں توں سکھنا سی۔ اس فلم نال جتندر موہر دا نام ہو گیا اتے اگے ارتھپورن فلماں والے ڈریکٹر وجوں گنیا جان لگ پیا۔ جتندر نیمت طور اُتے بھارتی اتے عالمی سنیما بارے لکھدا اے۔ اس دیاں فلماں ستھاپتی مخالف دھن نوں بلند کردیاں ہن اتے اس دیاں لکھتاں کسے اجیہے انسان دا جھاؤلا پاؤندیاں ہن جو سماج دیاں ٹھوس سچائیاں توں جانو ہووے۔ اس دے سنیما نے مدعیاں دے سنیما نوں اگے رکھیا اے اتے اس طرحاں اپنی جگہ بنائی اے۔

جتندر موہر دے وکھ وکھ لیکھاں دا مجموعہ وی جلدی شائع ہون جا رہا اے۔

## فلمگرافی

### مٹی (2010)

### سکندر (2013)

### قصہ پنجاب (2015)

## حوالے

گٹھ:بھارتی کالمنویس
گٹھ:زندہ لوک