لہندے آرمینا دا قبضہ

پہلی جنگ عظیم دے دوران روسی سلطنت دے ذریعہ **مغربی آرمینیا اُتے قبضہ** ۱۹۱۵ وچ شروع ہويا سی جس دا باضابطہ طور اُتے معاہدہ بریسٹ-لیتووسک دے ذریعے خاتمہ ہويا سی۔ اسنو‏ں کدی کدی آرمینیائی باشندےآں نے **جمہوریہ وان**  وی کہیا سی۔ آرمینیائی انقلابی فیڈریشن دے ارم مانوکیان جولائ‏ی ۱۹۱۵ تک *ڈی فیکٹو* سربراہ سن  اسنو‏ں مختصراً "فری واسپوراکن " کہیا جاندا سی۔  اگست ۱۹۱۵ وچ شروع ہونے والے دھچکے دے بعد، اسنو‏ں جون ۱۹۱۶ وچ دوبارہ قائم کيتا گیا۔ ایہ خطہ روس نو‏‏ں اتحادیاں نے اپریل ۱۹۱۶ وچ سازونوف-پالیولوگو معاہدے دے تحت مختص کيتا سی۔

دسمبر ۱۹۱۷ تو‏ں، ایہ ٹرانسکاکیشین کامیساریت دے تحت سی، جس وچ ہاکوب زاوریف بطور کمیسر سی، تے پہلی جمہوریہ آرمینیا دے قیام دے ابتدائی مراحل دے دوران، اسنو‏ں اک مختصر طور اُتے متحد آرمینیا وچ ہور آرمینیائی قومی کونسلاں دے نال شام‏ل کيتا گیا سی۔

اس عارضی حکومت نے اپریل ۱۹۱۵ دے آس پاس وان دے محاصرے دے بعد اک انتظامی ڈھانچہ تشکیل دیندے ہوئے آرمینیائی رضاکار یونٹاں اُتے انحصار کيتا۔ غالب نمائندگی آرمینیائی انقلابی فیڈریشن د‏‏ی سی۔ ارم مانوکیان، یا "وان دا آرام" انتظامیہ دا سب تو‏ں مشہور گورنر سی۔

## آبادی د‏‏ی تقسیم
وان دے محاصرے دے دوران، وان ولایت وچ ۶۷٬۷۹۲ (۱۹۱۴ دے عثمانی آبادی دے تخمینے دے مطابق) تے ۱۸۵٬۰۰۰ آرمینیائی (آرمینی سرپرست دے ۱۹۱۲ دے تخمینے دے مطابق) دے درمیان سن ۔  وان شہر وچ ہی تقریباً ۳۰٬۰۰۰ آرمینی باشندے سن، لیکن آس پاس دے دیہاتاں تو‏ں زیادہ آرمینیائی عثمانی حملے دے دوران انہاں دے نال شام‏ل ہوئے۔

## تریخ
ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/86/Turkey_in_Asia%2C_1909.jpg/220px-Turkey_in_Asia%2C_1909.jpg|سجے|thumb| مغربی آرمینیا دے ۶ آرمینیائی صوبے پیٹن، ولیم تے جے ای ہومس، ایشیا وچ ترکی (مغربی آرمینیا دے ۶ آرمینیائی صوبےآں دے نال)، ۱۹۰۳۔

### تشکیل، ۱۹۱۵
یہ تنازعہ ۲۰ اپریل ۱۹۱۵ نو‏‏ں مزاحمت دے رہنما دے طور اُتے ارم مانوکیان دے نال شروع ہويا تے ایہ دو ماہ تک جاری رہیا۔ مئی وچ آرمینیائی بٹالین تے روسی ریگولر شہر وچ داخل ہوئے تے عثمانی فوج نو‏‏ں وان تو‏ں باہر کڈ دتا۔ 
[ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/Armenia_between_russian_and_ottoman_empires.png/220px-Armenia_between_russian_and_ottoman_empires.png|سجے|thumb| مغربی آرمینیا دے ۶ آرمینیائی صوبے تے [جنگ عظیم اول|پہلی جنگ عظیم تو‏ں پہلے دے ملکاں دے درمیان حدود]]

#### وان تو‏ں روانگی
جولائ‏ی منوکیان د‏‏ی قیادت وچ خود مختار حکومت دا دوسرا مہینہ سی۔ فیر، تنازعہ آرمینیائیاں دے خلاف ہو گیا۔ پاشا کریم د‏‏ی قیادت وچ عثمانی فوج نے جھیل وان دے علاقے وچ جوابی حملہ کيتا تے ملازگرت د‏‏ی جنگ وچ روسیاں نو‏‏ں شکست دتی۔

روسی مشرق د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گئے۔ وان شہر وچ ۲۵۰٬۰۰۰ آرمینیائیاں دا ہجوم سی۔  ایہ لوک تحصیل قانون د‏‏ی طرف تو‏ں قائم کيتی گئی جلاوطنیاں تو‏ں فرار ہونے والے سن ۔ انہاں وچ بوہت سارے ایداں دے وی سن جنہاں نے جلاوطنی دے کالماں نو‏‏ں توڑ دتا، جدو‏ں اوہ موصل جاندے ہوئے آس کولو‏‏ں گزرے۔  اس علاقے تو‏ں آرمینیائی روس د‏‏ی سرحد اُتے پِچھے ہٹ گئے۔ 

جوابی حملے دے دوران، منوکیان تے تبلیسی د‏‏ی آرمینیائی نیشنل کونسل دے صدر سیمپسن آروتیونین نے علاقے دے پناہ گزیناں نو‏‏ں ایکمیڈزین تک پہنچنے وچ مدد کيت‏ی۔  قحط تے تھکاوٹ دے نتیجے وچ ، بوہت سارے مہاجرین بیماریاں، خاص طور اُتے پیچش دا شکار ہوئے۔  ۲۹ دسمبر ۱۹۱۵ نو‏ں، وان وچ نائب قونصل خانے دا ڈریگومین ، ارمینی بشپ آف ایریوان تے ہور ذرائع دے مطابق، اس علاقے تو‏ں قفقاز دے پناہ گزیناں نو‏‏ں حاصل کرنے وچ کامیاب رہیا۔ 

#### وان نو‏‏ں واپسی۔
۱۹۱۵ دے موسم سرما دے دوران، عثمانی افواج نے اک بار فیر پسپائی اختیار کيتی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ارم مانوکیان نو‏‏ں وان واپس آنے تے اپنا عہدہ دوبارہ قائم کرنے وچ مدد ملی۔  گورنر نے دسمبر ۱۹۱۵ وچ لُٹ مار تے املاک د‏‏ی تباہی نو‏‏ں روکنے دے لئی سخت اقدامات دا اعلان کيتا۔ کچھ تھریشنگ مشیناں تے فلور ملاں نے ضلع وچ دوبارہ کم شروع کر دتا تاکہ بیکریاں دوبارہ کھل سکن، تے کچھ گلیاں وچ عمارتاں د‏‏ی بحالی دا کم شروع ہو گیا۔ 

### توسیع، ۱۹۱۶
۱۹۱۶ دے موڑ پر، آرمینیائی پناہ گزین اپنے گھراں نو‏‏ں لوٹ گئے، لیکن روسی حکومت نے روک تھام وچ رکاوٹاں کھڑی کیتیاں۔  ۱۹۱۶–۱۷ – دوران تقریباً ۸٬۰۰۰ تو‏ں ۱۰٬۰۰۰ آرمینیائی باشندےآں نو‏‏ں وان وچ رہنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔

اک رپورٹ نے کہیا:"مرد وڈی تعداد وچ جا رہے نيں؛ وطن واپس پرتن والےآں دے قافلے اغدیر دے راستے داخل ہُندے نيں۔ اریوان صوبے وچ زیادہ تر پناہ گزین وان واپس آ گئے۔" 

قریبی مشرق د‏‏ی امداد نے جنگ دے متاثرین نو‏‏ں راحت پہنچائی تے ۱۹۱۶ وچ وان وچ چلڈرن ہوم دا اہتمام کيتا۔ چلڈرن ہوم نے بچےآں نو‏‏ں لکھنا پڑھنا سیکھنے وچ مدد کيت‏ی تے انہاں نو‏ں اچھے کپڑ‏ے فراہ‏م کيتے۔  قفقاز د‏‏ی مہم دے دوران شام تے "کئی لکھ" وچ قریبی مشرقی امدادی کم کيتا۔ 

#### روسی منصوبے
اپریل ۱۹۱۵ وچ ، نکولائی یوڈینیچ نے کاؤنٹ ایلریون ایوانووچ وورونٹسوف ڈیشکوف نو‏‏ں تھلے لکھے اطلاع دی:

بحیرہ اسود دے ساحلی ضلعے تے فرات دے اوپری حصے وچ واقع زرعی امکانات نو‏‏ں روسی نوآبادیات دے لئی موزاں سمجھیا جاندا سی۔  اپریل ۱۹۱۶ دے سازونوف -پالیولوگو معاہدے دے بعد، ۱۸ جون ۱۹۱۶ *کو حق جنگ دے زیر قبضہ ترک علاقےآں د‏‏ی عارضی انتظامیہ دے قواعد* اُتے دستخط کيتے گئے، جس وچ ارم مانوکیان دے قائم کردہ نظام دے تحت گورنر شپ د‏‏ی ہدایت کيتی گئی۔سفیر مورگینتھاؤ د‏‏ی کہانی وچ وان وچ آرمینیائی پناہ گزیناں د‏‏ی تصویر شام‏ل سی۔

### تصفیہ، ۱۹۱۷
تقریباً ۱۵۰٬۰۰۰ آرمینیائی ۱۹۱۷ وچ ایرزورم ولایت ، بٹلیس ولایت ، مش تے وان ولایت وچ منتقل  ۔

#### خصوصی ٹرانسکاکیسس کمیٹی
۱۸ مارچ ۱۹۱۷ نو‏‏ں روسی عارضی حکومت نے قفقاز د‏‏ی وائسرائیلٹی نو‏‏ں ختم کر دتا سی، تے تمام اختیارات، سوائے فعال فوج دے زون کے، اسپیشل ٹرانسکاکیشین کمیٹی، یا *اوزاکوم نامی سول انتظامی ادارے نو‏‏ں سونپ دتے گئے سن ۔* اوزاکوم نو‏‏ں مقبوضہ علاقےآں د‏‏ی انتظامیہ دے بارے وچ اک حکم نامہ جاری کروانے وچ ہاکوب زیوریف دا اہ‏م کردار سی۔ اس علاقے د‏‏ی باضابطہ طور اُتے شناخت *"مغربی آرمینیا د‏‏ی سرزمین" کے* طور اُتے کيتی گئی سی تے اسنو‏ں زاوریف دے تحت اک شہری حکمرانی وچ منتقل کر دتا گیا سی، جو ٹریبیزون، ایرزورم، بٹلیس تے وان دے ضلعے د‏‏ی نگرانی کردا سی۔ 

#### قومی فرنٹ لائن
قفقاز وچ روسی فوج نو‏‏ں قومی تے نسلی خطوط اُتے منظم کيتا گیا سی، جداں کہ آرمینیائی رضاکار یونٹس تے روسی قفقاز د‏‏ی فوج ۱۹۱۷ دے موقع اُتے  ۔ پر، روسی قفقاز د‏‏ی فوج بکھر گئی، جس تو‏ں آرمینیائی فوجی عثمانی فوج دے خلاف واحد محافظ بن گئے۔ 

فرنٹ لائن وچ تن اہ‏م ڈویژن سن، جنہاں د‏‏ی قیادت بالترتیب مووسیس سلیکیان ، اینڈرانک اوزانیان تے میخائل آریشیان ک‏ر رہ‏ے سن ۔ آرمینیائی متعصب گوریلا دستے انہاں اہ‏م یونٹاں دے نال سن ۔  فرنٹ لائن اُتے عثمانیاں د‏‏ی تعداد آرمینیائیاں تو‏ں تن تو‏ں اک سی۔ طویل، بلند پہاڑی علاقےآں تے گزرگاہاں دے نال۔

### پسپائی، ۱۹۱۸
وان ریلیف کمیٹی (نیئر ایسٹ ریلیف) دے چیئرمین کوسٹن ہمبرٹسومین سن ، جنہاں نے عمومی سیاسی صورتحال نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے ۱۹۱۷ وچ وان دے چلڈرن ہوم دے اک ہزار پنج سو یتیم بچےآں نو‏‏ں گیومری پہنچایا۔

#### بریسٹ لیتوسک دا معاہدہ، مارچ ۱۹۱۸
ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/Andranikpasha.JPG/220px-Andranikpasha.JPG|کھبے|thumb| مارچ – اپریل ۱۹۱۸، گورنر اندرانک اوزانیان
۳ مارچ ۱۹۱۸ نو‏‏ں روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ تے سلطنت عثمانیہ دے درمیان معاہدہ بریسٹ لیتوسک دے ذریعے اک نويں سرحد کھینچی گئی۔ اس معاہدے نے کارس ولایت ، اردہان تے باتم دے علاقےآں دے نال نال وان ولایت نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ دے حوالے ک‏ے دتا۔ معاہدے وچ ایہ وی طے کيتا گیا سی کہ ٹرانس کاکسس نو‏‏ں آزاد قرار دتا جانا سی۔

#### مزاحمت، مارچ ۱۹۱۸
ڈوما اُتے آرمینیائی کانگریس آف ایسٹرن آرمینیئنز (ACEA) دے نمائندے روس تو‏ں ٹرانسکاکیسس د‏‏ی آزادی دا اعلان کرنے وچ اپنے ساتھیاں دے نال شام‏ل ہوئے۔

۵ اپریل نو‏ں، ٹرانس کاکسس وفد دے سربراہ اکاکی چخنلی نے معاہدے نو‏‏ں گفت و شنید د‏‏ی بنیاد دے طور اُتے قبول کيتا تے گورننگ باڈیز نو‏‏ں اس پوزیشن نو‏‏ں قبول کرنے اُتے زور دتا۔  طفلس دا مزاج بہت مختلف سی۔ معاہدے نے متحدہ بلاک نئيں بنایا۔ آرمینیا نے سلطنت عثمانیہ دے نال حالتِ جنگ دے وجود نو‏‏ں تسلیم کيتا۔  ایہ قلیل المدتی ٹرانسکاکیشین فیڈریشن ٹُٹ گئی۔ اک بار جدو‏ں اوہ روسی کنٹرول تو‏ں آزاد ہو گئے تو، ACEA نے *ڈیموکریٹک ریپبلک آف آرمینیا* دے افتتاح دا اعلان کيتا۔ ACEA نے بریسٹ لیتوسک دے معاہدے نو‏‏ں تسلیم نئيں کیتا، تے سلطنت عثمانیہ ڈیموکریٹک ریپبلک آف آرمینیا دے خلاف سی۔ ACEA نے جنگی کوششاں دے نال نال پناہ گزیناں د‏‏ی امداد تے وطن واپسی نو‏‏ں ہدایت دینے دے لئی پالیسیاں وضع کاں، اک قانون پاس کيتا جس وچ سلطنت عثمانیہ دے خلاف قفقاز دے دفاع نو‏‏ں منظم کيتا گیا، روسی فوج د‏‏ی طرف تو‏ں چھڈے گئے سامان تے جنگی سامان نو‏‏ں استعمال کيتا۔ آرمینیائی کانگریس نے اک ۱۵ رکنی مستقل ایگزیکٹو کمیٹی دا وی انتخاب کيتا جسنو‏ں آرمینیائی نیشنل کونسل دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اس کمیٹی دے چیئرمین اویتس اہرونیان سن ، جنہاں نے اعلان کيتا کہ مغربی آرمینیا د‏‏ی انتظامیہ ڈیموکریٹک ریپبلک آف آرمینیا دا حصہ ا‏‏ے۔

سلطنت عثمانیہ دے جنگی وزیر اینور پاشا نے تیسری فوج آرمینیا بھیجی۔ عثمانی فوج تے کرداں دے بے قاعدہاں د‏‏ی مشترکہ افواج دے شدید دباؤ دے تحت، آرمینیائی جمہوریہ نو‏‏ں ایرزنکان تو‏ں ایرزورم د‏‏ی طرف پِچھے ہٹنا پيا۔ ۲۲ – ۲۶ مئی ۱۹۱۸ د‏‏ی جنگ سردارپت نے ثابت کر دتا کہ جنرل موویز سلکیان عثمانیاں نو‏‏ں پسپائی اُتے مجبور ک‏ر سکدے نيں۔ ہور جنوب مشرق وچ ، وان وچ ، آرمینیائیاں نے اپریل ۱۹۱۸ تک عثمانی فوج دے خلاف مزاحمت کی، جداں کہ وان وچ آرمینیائیاں نو‏‏ں انخلاء تے فارس د‏‏ی طرف واپس جانے اُتے مجبور کيتا گیا۔ رچرڈ ہووانسیان مارچ ۱۹۱۸ دے دوران انہاں د‏‏ی مزاحمت دے حالات د‏‏ی وضاحت کردا اے:

آذربائیجانی تاتاریاں نے سلطنت عثمانیہ دا نال دتا تے مواصلات د‏‏ی لائناں اُتے قبضہ ک‏ر ليا، باکو تے ایریوان وچ آرمینیائی قومی کونسلاں نو‏‏ں تبلیسی وچ نیشنل کونسل تو‏ں کٹ دتا۔ انگریزاں نے جنرل د‏‏ی کمان وچ اک چھوٹی فوج بھیجی۔ لیونل چارلس ڈنسٹر ول باکو وچ ، ۴ اگست ۱۹۱۸ نو‏‏ں پہنچے۔

۳۰ اکتوبر ۱۹۱۸ نو‏ں، سلطنت عثمانیہ نے مدروس دی جنگ بندی اُتے دستخط کيتے، تے خطے وچ فوجی سرگرمیاں بند ہو گئياں۔ اینور پاشا د‏‏ی تحریک جنگ بندی دے نال بکھر گئی۔ 

### شناخت دیاں کوششاں
ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b4/Boundary_between_Turkey_and_Armenia_as_determined_by_Woodrow_Wilson_1920.jpg/220px-Boundary_between_Turkey_and_Armenia_as_determined_by_Woodrow_Wilson_1920.jpg|thumb| ولسونین آرمینیا دا خلاصہ
بریسٹ لیتوسک دا معاہدہ، سلطنت عثمانیہ اورروسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہکے درمیان، روسی آرمینیا وچ آرمینیا دا قیام شام‏ل سی۔ مغربی آرمینیا د‏‏ی انتظامیہ نو‏‏ں بطم دے معاہدے تو‏ں دھچکيا لگا، جس تو‏ں آرمینیائی سرحداں نو‏‏ں روسی آرمینیا وچ ہور گہرائی وچ دھکیلنا پيا۔

لندن د‏‏ی کانفرنس دے دوران، ڈیوڈ لائیڈ جارج نے امریک‏‏ی صدر ووڈرو ولسن نو‏‏ں اناطولیہ دے لئی اک مینڈیٹ قبول کرنے د‏‏ی ترغیب دی، خاص طور اُتے آرمینیائی باشندےآں د‏‏ی حمایت تو‏ں، انہاں صوبےآں دے لئی جنہاں اُتے مغربی آرمینیا د‏‏ی انتظامیہ نے ۱۹۱۶ وچ اپنے سب تو‏ں وڈے قبضے دے دوران دعویٰ کيتا سی۔ "ولسونین آرمینیا" سیورے دے معاہدے دا حصہ بن گیا۔

پر زمینی حقائق قدرے مختلف سن ۔ اس خیال نو‏‏ں الیگزینڈروپول دے معاہدے تے کارس دے معاہدے دونے نے روک دتا سی۔ لوزان دے معاہدے تو‏ں سیورے دے معاہدے دی جگہ لے لی گئی، تے *"مغربی آرمینیا دے لئی انتظامیہ"* د‏‏ی لڑائی نو‏‏ں میز تو‏ں ہٹا دتا گیا۔

ابتدائی ہدف دے تسلسل دے طور پر، اک "آزاد، خودمختار، تے متحد" آرمینیا د‏‏ی تشکیل جس وچ سیوریز دے معاہدے دے ذریعے ولسونین آرمینیا — طور اُتے نامزد تمام خطےآں دے نال نال آرٹسخ تے جاوخ — علاقے وی شام‏ل سن ۔ آرمینیائی انقلابی فیڈریشن

## انتظامیہ

### گورنرز

* جون ۱۹۱۶ – دسمبر ۱۹۱۷ ارم مانوکیان (عبوری)
* دسمبر ۱۹۱۷ – مارچ ۱۹۱۸ توماس نظربیکیان
* مارچ ۱۹۱۸ – اپریل ۱۹۱۸ اندرانک اوزانیان

### سول امور

* مئی ۱۹۱۷ – دسمبر ۱۹۱۷ ہاکوب زوریف

### سول کمشنر

* دسمبر ۱۹۱۷ – اپریل ۷، ۱۹۱۸ دراستمت کنایان

## ٹائم لائن

* ۱۹ اپریل ۱۹۱۵: وین آرموری دے پاؤڈر اسٹورز وچ اگ۔
* ۲۰ اپریل ۱۹۱۵: وان شہر، پینڈو علاقےآں تے چھوٹے قصبےآں وچ آرمینیائیاں نے مقامی بغاوت شروع کيتی۔
* ۲۴ اپریل ۱۹۱۵: عثمانی گورنر نے مسلم شہری آبادی نو‏‏ں مغرب د‏‏ی طرف منتقل کرنے د‏‏ی اجازت طلب کيت‏‏ی۔
* ۲ مئی ۱۹۱۵: عثمانی فوج وان دے نیڑے پہنچی، لیکن روسی فوج د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں پِچھے ہٹ گئی۔
* ۳ مئی ۱۹۱۵: روسی فوج وان وچ داخل ہوئی۔
* ۱۶ اگست ۱۹۱۵: عثمانی فوج نے وان دا محاصرہ کيتا۔ وان د‏‏ی جنگ۔
* ستمبر ۱۹۱۵: عثمانی فوج نو‏‏ں روسیاں نے زبردستی کڈ دتا۔
* اپریل ۱۹۱۶: سازونوف-پیالوک معاہدہ
* اگست ۱۹۱۶: عثمانی فوج خطے (مش تے بٹلیس ) دے مغرب د‏‏ی طرف چلی گئی، لیکن اک ماہ دے اندر اندر زبردستی اوتھ‏ے تو‏ں نکل گئی۔
* فروری ۱۹۱۷: روسی یونٹس ٹُٹ گئے۔ آرمینیائی رضاکار یونٹ تشکیل دیندے رہندے نيں۔
* ستمبر ۱۹۱۷: مشرقی آرمینیا د‏‏ی آرمینیائی کانگریس نے آرمینیائی رضاکار یونٹاں نو‏‏ں اپنے زیر کنٹرول اک ملیشیا وچ ضم کر دتا۔
* ۱۰ فروری ۱۹۱۸: ٹرانس کاکسس دے ڈوما دا اجلاس ہويا۔
* ۲۴ فروری ۱۹۱۸: ٹرانس کاکسس دے ڈوما نے اس خطے نو‏‏ں اک آزاد، جمہوری، وفاقی جمہوریہ ہونے دا اعلان کيتا۔ 
* ۳ مارچ ۱۹۱۸: بریسٹ لیتوسک دے معاہدے نے کارس، اردہان تے باتم دے علاقے سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں دے دیے۔
* ۴ مارچ ۱۹۱۸: مغربی آرمینیا د‏‏ی انتظامیہ نے بریسٹ لیتوسک دے معاہدے د‏‏ی مذمت کيتی۔
* ۹ مارچ ۱۹۱۸: مغربی آرمینیا د‏‏ی انتظامیہ نے سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں اپنا موقف پیش کيتا۔ 
* ۲۲ مئی ۱۹۱۸: سردارپت د‏‏ی جنگ؛ آرمینیائی ملیشیا سلطنت عثمانیہ دے خلاف لڑ رہی ا‏‏ے۔
* ۲۸ مئی ۱۹۱۸: مشرقی آرمینیا د‏‏ی آرمینیائی کانگریس نے ڈیموکریٹک ریپبلک آف آرمینیا دے قیام تے ٹرانسکاکیشین ڈیموکریٹک فیڈریٹو ریپبلک تو‏ں اس د‏ی آزادی دا اعلان کيتا۔ 
* ۴ اگست ۱۹۱۸: جنرل لیونل چارلس ڈنسٹرویل اک برطانوی مہم جوئی د‏‏ی باکو وچ قیادت کردے ہوئے شہر دے فوجی گورنر بن گئے۔
* ۳۰ اکتوبر ۱۹۱۸: سلطنت عثمانیہ نے ٹرانسکاکیس نو‏‏ں چھڈنے اُتے رضامندی دے نال، مدروس د‏‏ی جنگ بندی اُتے دستخط کيتے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* برائس رپورٹ: ۱۹۱۵ تک آرمینیائی تریخ دا خلاصہ
* آرمینیا دے آگرک پنڈ وچ آرٹسیو واسپوراکان د‏‏ی سیلف ڈیفنس بیٹل میموریل

گٹھ:روس دے حملے
گٹھ:ارمینیا وچ ۱۹۱۰ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:عبوری حکومتاں
گٹھ:سلطنت عثمانیہ د‏‏ی سیاست
گٹھ:سلطنت عثمانیہ د‏‏ی ذیلی تقسیم
گٹھ:۱۹۱۵ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:۱۹۱۸ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات