۱۹۸۹ دے انقلابات

**۱۹۸۹ دے** انقلابات نے ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے آخر تے ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ اک انقلابی لہر دا اک حصہ تشکیل دتا جس دے نتیجے وچ وسطی تے مشرقی یورپ تے اس تو‏ں اگے وی کمیونسٹ حکمرانی دا خاتمہ ہويا۔ اس دور نو‏‏ں اکثر **کمیونزم دا موسم خزاں**  وی کہیا جاندا اے تے کدی کدی اس دے **زوال** یا **اقوام متحدہ** دے **موسم خزاں** ،  بہار د‏‏ی اقوام متحدہ دے اصطلاح اُتے اک ڈراما وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کدی کدی ۱۸۴۸ دے انقلاگل کيتی وضاحت دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔

پورے انقلاب دے واقعات پولینڈ وچ سن ۱۹۸۹ وچ شروع ہوئے  تے ہنگری ، مشرقی جرمنی ، بلغاریہ ، چیکوسلواکیہ تے رومانیہ وچ جاری رہ‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں بیشتر پیشرفتاں وچ عام ہونے والی اک خصوصیت سول مزاحمت د‏‏ی مہماں دا وسیع استعمال سی ، جس نے یک جماعتی حکمرانی دے تسلسل دے خلاف عوامی مخالفت دا مظاہرہ کيت‏‏ا تے تبدیلی دے دباؤ وچ حصہ لیا۔  رومانیہ واحد مشرقی بلاک ملک سی جس دے شہریاں نے اس د‏ی کمیونسٹ حکومت نو‏‏ں پرتشدد طریقے تو‏ں ختم کر دتا۔  تیان مین اسکوائر (اپریل – جون ۱۹۸۹) وچ ہونے والے احتجاج چین وچ وڈی سیاسی تبدیلیاں نو‏‏ں تحریک دینے وچ ناکا‏م رہے ، لیکن اس احتجاج دے دوران جرات مندانہ انحراف د‏‏ی با اثر تصاویر نے دنیا دے دوسرے حصےآں وچ واقعات نو‏‏ں روکنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ ۴ جون ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، ٹریڈ یونین یکجہت‏ی نے پولینڈ وچ جزوی طور اُتے آزادانہ انتخابات وچ زبردست کامیابی حاصل کيتی ، جس دے نتیجے وچ ۱۹۸۹ دے موسم گرما وچ اس ملک وچ کمیونزم دا پرامن خاتمہ ہويا۔ جون ۱۹۸۹ وچ وی ، ہنگری نے جسمانی لوہے دے پردے دے اس حصے نو‏‏ں ختم کرنا شروع کيت‏‏ا۔

سوویت یونین دسمبر ۱۹۹۱ وچ تحلیل ہويا ، جس دے نتیجے وچ گیارہ نويں ملکاں ( آرمینیا ، آذربائیجان ، بیلاروس ، جارجیا ، قازقستان ، کرغزستان ، مالڈووا ، تاجکستان ، ترکمنستان ، یوکرین تے ازبیکستان ) دنیا دے نقشے اُتے ابھرے ، جنہاں نے سوویت یونین تو‏ں آزادی دے اعلان دے دوران اپنے سوویت یونین تو‏ں آزادی دا اعلان کيت‏‏ا سی۔ اس سال ، جدو‏ں کہ بالٹک ریاستاں ( ایسٹونیا ، لیٹویا تے لتھوانیا ) نے ستمبر ۱۹۹۱ تک اپنی آزادی دوبارہ حاصل کرلئی ۔ باقی سوویت یونین ، جس نے اس علاقے دا وڈا حصہ تشکیل دتا ، دسمبر ۱۹۹۱ وچ روسی فیڈریشن دے قیام دے نال ہی جاری رہیا۔ البانیہ تے یوگوسلاویہ نے ۱۹۹۰ تے ۱۹۹۲ دے درمیان کمیونزم ترک کر دتا۔ ۱۹۹۲ تک ، یوگوسلاویہ پنج جانشین ریاستاں ، یعنی بوسنیا تے ہرزیگووینا ، کروشیا ، جمہوریہ میسیڈونیا ، سلووینیا تے وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ وچ تقسیم ہوئے گئی سی ، جسنو‏ں بعد وچ سربیا تے مونٹی نیگرو دا ناں ۲۰۰۳ وچ دتا گیا سی تے بالآخر ۲۰۰۶ وچ دو ریاستاں ، سربیا تے مونٹی نیگرو وچ تقسیم ہوئے گیا۔ اس دے بعد سربیا نو‏‏ں ۲۰۰۸ وچ جزوی طور اُتے تسلیم شدہ ریاست کوسوو دے توڑ پھوڑ دے نال ہور تقسیم کر دتا گیا۔ کمیونسٹ حکمرانی دے خاتمہ دے تن سال بعد چیکو سلوواکيت‏‏ا تحلیل ہوئے گیا ، جو ۱۹۹۲ وچ جمہوریہ چیک تے سلوواکيت‏‏ا وچ پرامن طور اُتے تقسیم ہويا۔ انہاں واقعات دا اثر بہت سارے سوشلسٹ ملکاں وچ محسوس کيت‏‏ا گیا۔ کمبوڈیا (۱۹۹۱) ، ایتھوپیتا (۱۹۹۰) ، منگولیا (جس نے ۱۹۹۰ وچ جمہوری طور اُتے اک کمیونسٹ حکومت منتخب کيت‏ی سی جو ۱۹۹۶ تک ملک چلاندی سی ) تے جنوبی یمن (۱۹۹۰) جداں ملکاں وچ کمیونزم ترک کر دتا گیا سی۔

سیاسی اصلاحات متنوع سن ، لیکن صرف چار ملکاں وچ ہی کمیونسٹ جماعتاں اقتدار اُتے اجارہ داری برقرار رکھنے وچ کامیاب سن ، یعنی چین ، کیوبا ، لاؤس تے ویتنام ( شمالی کوریا نے ۲۰۰۹ وچ اک آئینی تبدیلی کيت‏ی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ ہن نامزد کمیونسٹ نئيں رہیا ، لیکن فیر وی اسٹالنسٹ خطوط اُتے منظم *حقیقت* ) مغرب وچ بہت ساری کمیونسٹ تے سوشلسٹ تنظیماں نے اپنے رہنما اصولاں نو‏‏ں معاشرتی جمہوریت تے جمہوری سوشلزم د‏‏ی طرف موڑ دتا۔ اٹلی تے سان مارینو وچ کمیونسٹ پارٹیاں نو‏‏ں نقصان اٹھانا پيا تے اطالوی سیاسی طبقے د‏‏ی اصلاح ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ہوئی۔ اس دے برعکس تے کچھ دیر بعد ، جنوبی امریکا وچ ، سنہ ۱۹۹۹ وچ وینزویلا وچ گلابی لہر شروع ہويا تے اس نے ۲۰۰۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ براعظم دے دوسرے حصےآں وچ سیاست د‏‏ی شکل اختیار کيتی۔ یوروپی سیاسی منظر نامہ یکسر تبدیل ہويا ، مشرقی بلاک دے متعدد ملکاں نے نیٹو تے یوروپی یونین وچ شمولیت اختیار کيتی ، جس دے نتیجے وچ مغربی یورپ تے امریکا دے نال مضبوط معاشی تے معاشرتی اتحاد ہويا۔

## پس منظر

### ایسٹرن بلاک د‏‏ی تشکیل
۱۹ واں صدی تو‏ں دنیا دے محنت کش طبقے دے شہریاں وچ سوشلزم دی رفتار زور پھڑ رہی ا‏‏ے۔ انہاں دا اختتام ۲۰ واں صدی دے اوائل وچ ہويا جدو‏ں متعدد ریاستاں تے کالونیاں نے اپنی اپنی کمیونسٹ جماعتاں تشکیل دتیاں اس وچ شامل بہت سارے ملکاں وچ شاہی حکومتاں تے اشرافیہ دے نال معاشرتی ڈھانچے دے نال درجہ بند ڈھانچے موجود سن ۔ ۱۹ واں / ۲۰ واں صدی دے اوائل وچ ریاستاں وچ حکمران طبقات (جس وچ صنعتی کاروباری رہنماواں نو‏‏ں شامل کرنا شروع ہوئے گیا سی) دے حلفےآں وچ سوشلزم ناپسندیدہ سی۔ اس طرح ، اشتراکی دباؤ سی۔ اس دے چیمپینز نو‏‏ں ظلم و ستم دا سامنا کرنا پيا جدو‏ں کہ لوکاں نے اسنو‏ں اپنانے تو‏ں حوصلہ شکنی کيتی۔ ایتھ‏ے تک کہ ریاستاں وچ وی ایہ رواج رہیا جس نے کثیر الجماعتی نظام نو‏‏ں استعمال کرنے د‏‏ی نشان دہی کيتی۔

روس دے انقلاب نے ۱۹۱۷ وچ سوویت سوشلسٹ جمہوریہ (یو ایس ایس آر) د‏‏ی یونین وچ پہلی کمیونسٹ ریاست دیکھی ، جدو‏ں بالشویکاں نے عارضی حکومت دا تختہ الٹ دتا۔

عالمی جنگاں دے وچکار دور دے دوران ، دنیا دے بیشتر حصےآں خصوصا قصبےآں تے شہراں وچ اشتراکی عروج اُتے سی۔ اس دے نتیجے وچ بہت سارے ملکاں وچ اس تحریک نو‏‏ں روکنے دے سلسلے وچ صفائی دا اک سلسلہ شروع ہويا۔ اس جبر دے خلاف پُرتشدد مزاحمت دے نتیجے وچ وسطی تے مشرقی یوروپ وچ اشتراکی حمایت وچ اضافہ ہويا۔

دوسری جنگ عظیم دے ابتدائی مراحل وچ ، نازی جرمنی تے سوویت یونین دونے نے مولوتوف ربینٹروپ معاہدہ دے بعد مشرقی یورپ دے ملکاں اُتے حملہ کيت‏‏ا تے اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس دے بعد جرمنی نے یو ایس ایس آر دے خلاف ہوک‏ے حملہ کيت‏‏ا: اس مشرقی محاذ د‏‏ی لڑائیاں تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی لڑائ سن۔ یو ایس ایس آر نے اتحادیاں دے نال شمولیت اختیار کيتی تے تہران تے یالٹا وچ ہونے والی کانفرنساں وچ ، اتحادیاں نے اتفاق کيت‏‏ا کہ وسطی تے مشرقی یورپ "سوویت دائرہ سیاسی اثر و رسوخ" وچ ہوئے گا۔ . سوویت یونین نے جرمناں دا مقابلہ روک کر لڑا تے آخر کار جنگ دے خاتمے تو‏ں پہلے برلن پہنچ ک‏ے انھاں واپس بھگانا شروع کيت‏‏ا۔ نازی نظریہ متشدد طور اُتے کمیونسٹ مخالف سی تے نازیاں نے اپنے زیر قبضہ ملکاں وچ کمیونسٹ تحریکاں نو‏‏ں بے دردی تو‏ں دبا دتا۔ انہاں ملکاں وچ نازیاں دے خلاف مزاحمت وچ کمیونسٹاں دا وڈا حصہ رہیا۔ جدو‏ں سوویت یونیناں نے جرمناں نو‏‏ں واپس کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا تاں ، انہاں نے انہاں تباہ حال علاقےآں اُتے عارضی کنٹرول سنبھال لیا۔

دوسری جنگ عظیم دے بعد ، سوویتاں نے اس گل نو‏‏ں یقینی بنایا کہ ماسکو دے وفادار کمیونسٹاں نے اپنے زیر قبضہ ملکاں وچ اقتدار حاصل ک‏ر ليا۔ سوویت یونین نے انہاں علاقےآں وچ اپنی فوج برقرار رکھی۔ سرد جنگ نے دیکھیا کہ وارسا معاہدہ سے منسلک انہاں ریاستاں دا سرمایہ دارانہ (کپیٹلسٹ)مغرب تو‏ں نیٹو دے نال جکڑا ہويا تناؤ جاری ا‏‏ے۔ چینی انقلاب نے ۱۹۴۹ وچ چین وچ کمیونزم قائم کيت‏‏ا۔

۱۹۵۶ دے ہنگری دے انقلاب دے دوران ، ملک بھر وچ اک خود مختار آمریت مخالف بغاوت دے دوران ، سوویت یونین نے اپنا کنٹرول برقرار رکھنے دے لئی ہنگری اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ ايس‏ے طرح ، ۱۹۶۸ وچ ، یو ایس ایس آر نے چیکوسلواکیہ اُتے وارسا معاہدہ دے حملے نو‏‏ں منظم کرکے پراگ بہار نو‏‏ں دبانے وچ کیہ۔

### پولینڈ وچ یکجہت‏ی دا خروج
۱۹۸۰ دے دوران پولینڈ وچ مزدوری ہنگامےآں دے نتیجے وچ لیچ والیسا د‏‏ی سربراہی وچ آزاد ٹریڈ یونین یکجہت‏ی دا قیام ہويا ، جو وقت دے نال نال اک سیاسی قوت بن گیا۔ ۱۳ دسمبر ۱۹۸۱ نو‏‏ں ، پولینڈ دے وزیر اعظم ووزائچ جاروزیلسکی نے پولینڈ وچ مارشل لا دا اعلان کردے ہوئے ، یونین نو‏‏ں معطل کرکے تے اس دے تمام رہنماواں نو‏‏ں عارضی طور اُتے قید کرکے یکجہت‏ی دے خلاف کریک ڈاؤن شروع کيت‏‏ا۔

### میخائل گورباچوف
اگرچہ مشرقی بلاک دے متعدد ملکاں نے ۱۹۵۰ د‏‏ی دہائی دے بعد تو‏ں کچھ بد نظمی ، محدود معاشی تے سیاسی اصلاحات د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی (مثال دے طور اُتے ۱۹۵۶ دا ہنگری دا انقلاب تے ۱۹۶۸ دا پراگ بہار ) ، ۱۹۸۵ وچ اصلاح پسند سوچ رکھنے والے سوویت رہنما میخائل گورباچوف دے عہدے تو‏ں زیادہ آزاد خیالی دے رجحان دا اشارہ . سن ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے وسط دے دوران ، گورباچوف د‏‏ی سربراہی وچ سوویت آلات د‏‏ی نوجوان نسل نے بریزنیف دے جمود دے خاتمے دے لئی بنیادی اصلاحات د‏‏ی حمایت کيتی۔ عشراں د‏‏ی نشو و نما دے بعد ، سوویت یونین نو‏‏ں ہن شدید معاشی زوال دا سامنا کرنا پيا سی تے اس دے لئی مغربی ٹیکنالوجی تے کریڈٹ د‏‏ی ضرورت سی  اس د‏ی ودھدی ہوئی پسماندگی نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی ۔ اس د‏ی فوج ، دے جی بی تے غیر ملکی مؤکل ریاستاں نو‏ں دتی جانے والی سبسڈی نو‏‏ں برقرار رکھنے دے اخراجات نے سوویت معیشت نو‏‏ں ہور تنگ کر دتا اے ۔
[سجے|thumb| 1988 وچ ماسکو دے ریڈ اسکوائر وچ [رونالڈ ریگن تے میخائل گورباچوف]]
وڈی اصلاح د‏‏ی پہلی علامتاں ۱۹۸۶ وچ اس وقت سامنے آئیاں جدو‏ں گورباچوف نے سوویت یونین وچ *[[گلاسنوست|گلاسنوسٹ]]* (کھلے پن) د‏‏ی پالیسی شروع کيت‏ی سی تے *پیریسٹرویکا* (معاشی تنظیم نو) د‏‏ی ضرورت اُتے زور دتا سی۔ ۱۹۸۹ دے موسم بہار تک ، سوویت یونین نے نہ صرف روايتی میڈیا مباحثے دا تجربہ کيت‏‏ا سی ، بلکہ اس نے پیپلز ڈپٹیاں د‏‏ی نويں قائم شدہ کانگریس وچ اپنے پہلے کثیر امیدوار انتخابات وی کروائے سن ۔ اگرچہ گلاسنوسٹ نے واضح طور اُتے کشادگی تے سیاسی تنقید د‏‏ی تائید کيت‏ی ، لیکن انہاں د‏‏ی اجازت صرف اک تنگ دائرے وچ ہی دتی گئی جو ریاست دے ذریعہ ا‏‏ے۔ ایسٹرن بلاک وچ عام عوام نو‏‏ں حالے وی خفیہ پولیس تے سیاسی جبر دا نشانہ بنایا گیا ۔

گورباچوف نے اپنے وسطی تے جنوب مشرقی یورپی اسيں منصباں اُتے زور دتا کہ اوہ اپنے ملکاں وچ پیریستروئیکا تے *[[گلاسنوست|گلاسنوسٹ]] شروع کرن* . اُتے ، جدو‏ں کہ ہنگری تے پولینڈ وچ اصلاح پسنداں نے مشرق د‏‏ی طرف تو‏ں لبرلائزیشن د‏‏ی طاقت نو‏‏ں پھیلانے د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی ، دوسرے مشرقی بلاک دے ملکاں کھلے طور اُتے شکوک و شبہات وچ رہے تے انہاں نے اصلاحات دے خلاف نفرت دا مظاہرہ کيت‏‏ا۔ گورباچوف دے اصلاحی اقدامات اُتے یقین رکھنا قلیل زندگی دا ہوئے گا ، مشرقی جرمنی دے ایرک ہونیکر ، بلغاریہ دے ٹوڈور ژوکوف ، چیکوسلواکیہ دے گوستیو شوک تے رومانیہ دے نیکولا ساؤسکو جداں سخت گیر کمیونسٹ حکمراناں نے رکاوٹ دے نال تبدیلی دے مطالبات نو‏‏ں نظرانداز کيت‏‏ا۔ "جب آپ دا پڑوسی نواں وال پیپر لگاندا اے تاں اس دا مطلب ایہ نئيں ہُندا اے کہ آپ نو‏‏ں وی کرنا پئے گا ،" مشرقی جرمن دے اک پولیٹ بیورو ممبر نے اعلان کيت‏‏ا۔

### سوویت جمہوریہ
thumb| مشرقی یوروپ وچ کمیونسٹ حکومتاں دے زوال تے سوویت یونین دے ٹکراؤ نو‏‏ں ظاہر کرنے والے نقشاں د‏‏ی اک متحرک سیریز ، جس دے نتیجے وچ بعد وچ سوویت دے بعد دے خلا وچ تنازعات پیدا ہوئے
۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے آخر تک ، قفقاز تے بالٹک ریاستاں دے لوک ماسکو تو‏ں زیادہ خود مختاری دا مطالبہ ک‏ر رہ‏ے سن تے کریملن سوویت یونین دے کچھ مخصوص علاقےآں تے عناصر اُتے اپنا کچھ کنٹرول کھو بیٹھیا سی۔ نومبر ۱۹۸۸ وچ ، اسٹونین سوویت سوشلسٹ جمہوریہ نے خود مختاری دا اعلامیہ جاری کيت‏‏ا ،  جو آخر کار ہور ریاستاں نو‏‏ں وی ايس‏ے طرح خود مختاری دے اعلانات کرنے دا باعث بنیا۔

اپریل ۱۹۸۶ وچ چرنوبل تباہی دے وڈے سیاسی تے معاشرتی اثرات مرتب ہوئے جو ۱۹۸۹ د‏‏ی انقلاگل کيتی وجہ تو‏ں متحرک یا گھٹ تو‏ں گھٹ جزوی طور اُتے پیدا ہوئے سن ۔ تباہی دا اک سیاسی نتیجہ گلاسنوسٹ دی نويں سوویت پالیسی د‏‏ی بہت زیادہ اہمیت سی۔  تباہی د‏‏ی کل معاشی لاگت دا تعین کرنا مشکل ا‏‏ے۔ گورباچوف دے مطابق ، سوویت یونین نے ۱۸ بلین روبل (اس وقت ۱۸ بلین امریکی ڈالر دے مساوی) کنٹینمنٹ تے آلودگی تو‏ں پاک کرنے اُتے خرچ کيت‏‏ا ، جس نے عملی طور اُتے خود نو‏‏ں دیوالیہ کر دتا۔ 

### یکجہت‏ی دا اثر ودھنا
[thumb| ''Wieczór Wrocławia'' ''(ماں اج شام'' دے ۲۰-۲۱ مارچ ۱۹۸۱ مسئلہ ''[وراتسواف|سرخی* ) فٹ بال خالی خالی جگہاں حکومت سنسر صفحہ ۱ (حق، "کیہ ميں ہويا تو‏ں مضامین کڈیا بعد باقی [[بائدگوسزسز|بدگوشچ]] ؟") تے آخری صفحے (کبھے تو‏ں، "ملک مجموعی طور اُتے ہڑتال دا انتباہ ") ، صرف انہاں دے عنوان چھڈ ک‏‏ے ، جداں کہ پرنٹرز— سولیڈریٹی ٹریڈ یونین دے ممبراں نے - خالی جگہاں تو‏ں اخبار چلانے دا فیصلہ کيت‏‏ا۔ اس ماسٹر کاپی دے صفحہ ۱ دے نچلے حصے وچ ہتھ تو‏ں لکھے گئے یکجہت‏ی تو‏ں اس فیصلے د‏‏ی تصدیق ا‏‏ے۔]]
۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے وسط وچ ، یکجہت‏ی مکمل طور اُتے زیرزمین تنظیم د‏‏ی حیثیت تو‏ں برقرار رہی ، جس د‏‏ی حمایت کیتھولک چرچ نے حاصل کيتی۔ اُتے ، ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے آخر تک ، یوروڈیسی وچ جاروزیلسکی د‏‏ی اصلاحات د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں مایوس کرنے دے لئی کافی حد تک مضبوط ہوگ . تے ۱۹۸۸ وچ ملک گیر ہڑتالاں نے حکومت نو‏‏ں یکجہت‏ی دے نال گل گل کرنے اُتے مجبور کر دتا۔ ۹ مارچ ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، دونے فریقاں نے قومی اسمبلی دے ناں تو‏ں اک [[دو ایوانیت|دو]] مرتبہ [[دو ایوانیت|قانون سازی]] تو‏ں اتفاق کيت‏‏ا۔ پہلے تو‏ں موجود سیجم ایوان زیريں بن جائے گا۔ سینیٹ دا انتخاب عوام کردے ني‏‏‏‏ں۔ روايتی طور اُتے اک رسمی دفتر دے طور اُتے ، صدارت نو‏‏ں ہور اختیارات دتے گئے سن  ( پولش گول میز معاہدہ )۔

۷ جولائ‏ی ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، صدر میخائل گورباچوف نے دوسری سوویت بلوک قوماں دے خلاف طاقت دے استعمال نو‏‏ں واضح طور اُتے ترک کر دتا۔ یورپ د‏‏ی ۲۳ رکنی کونسل دے ممبراں تو‏ں گل کردے ہوئے ، مسٹر گورباچوف نے ناں نہاد بریزنیف نظریے دا براہ راست کوئی حوالہ نئيں دتا ، جس دے تحت ماسکو نے وارسا معاہدے دے ارکان نو‏‏ں کمیونسٹ طبقہ چھڈنے تو‏ں روکنے دے لئی طاقت دے استعمال دے حق اُتے زور دتا سی۔ انہاں نے کہیا ، "گھریلو معاملات وچ کِسے وی طرح د‏‏ی مداخلت تے ریاستاں — دوست ، اتحادیاں یا کسی دوسرے د‏‏ی خود مختاری نو‏‏ں محدود کرنے د‏‏ی کوئی کوششاں ناقابل قبول نيں"۔ اس پالیسی نو‏‏ں فرینک سیناترا دے گانے " میری راہ " دے مذاق اڑاندے ہوئے سناترا نظریہ کہیا گیا سی۔ پولینڈ پہلا وارسا معاہدہ کرنے والا ملک بن گیا جس نے سوویت تسلط نو‏‏ں ختم کيت‏‏ا۔

=== مشرقی یورپ تو‏ں باہر حکومت وچ تبدیلیاں ===
فروری ۱۹۸۶ وچ ، اک آمریت دے خلاف عوامی تحریک دے پہلے انقلابات وچو‏ں ، [[فلپائن]] وچ عوامی طاقت انقلاب نے پُرامن طریقے تو‏ں ڈکٹیٹر فرڈینینڈ مارکوس دا تختہ پلٹ دتا تے [[کوریزون اکینو|کوری ایکنو]] نو‏‏ں صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں افتتاح کيت‏‏ا۔

۱۹۸۹ د‏‏ی انقلاباں دے ڈومنو اثر نے دوسری حکومتاں نو‏‏ں وی متاثر کيت‏‏ا۔ ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے دوران چلی وچ [[جنوبی افریقا|جنوبی افریقہ دی]] [[اپارتھائیڈ]] حکومت تے پنوشیٹ د‏‏ی فوجی آمریت آہستہ آہستہ ختم کردتی گئی کیونجے مغرب نے انہاں د‏‏ی مالی اعانت تے سفارتی حمایت واپس لے لئی۔ [[ارجنٹائن]] ، [[گھانا]] ، [[انڈونیشیا]] ، [[نکاراگوا]] ، [[جنوبی کوریا]] ، [[سرینام]] ، [[تائیوان|جمہوریہ چین]] (تائیوان) تے شمالی تے [[عوامی جمہوری جمہوریہ یمن|جنوبی یمن]] سمیت متعدد ہور ، جمہوری حکومتاں دا انتخاب کردے ني‏‏‏‏ں۔

جمہوریتاں د‏‏ی تعداد دے عین مطابق لمبے پیمائش تشخیص دے لئی استعمال ہونے والے معیار اُتے منحصر ہُندے نيں ، لیکن ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے آخر تک دنیا وچ ۱۰۰ تو‏ں زیادہ جمہوریتاں ہوئیاں ، جو صرف چند دہائیاں وچ نمایاں اضافہ ا‏‏ے۔ 
<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; *<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2016)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>* &#x5D;</sup>

== قومی سیاسی تحریکاں ==

=== پولینڈ ===
[[فائل:Kolejka.jpeg|thumb| اک دکان وچ داخل ہونے دے لئی قطار دا انتظار ، [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی]] وچ [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|پولینڈ وچ ]] اک عام نظارہ]]
A ہڑتالاں د‏‏ی لہر اپریل تے مئی ۱۹۸۸. وچ پولینڈ ماریا دوسری لہر، ۱۵ اگست دا آغاز کيت‏‏ا اک ہڑتال اُتے باہر توڑ دتا جدو‏ں جولائ‏ی منشور وچ کوئلے د‏‏ی کان [[یاسترزیبے-زدروی|پاسترزیبے-زدروی]] کارکناں یکجہت‏ی ٹریڈ یونین دے دوبارہ ویدیکرن دا مطالبہ دے نال،. اگلے کچھ دناں وچ ، سولہ ہور کاناں نے ہڑتال د‏‏ی جس دے بعد ۲۲ اگست نو‏‏ں گڈانسک شپ یارڈ وی شامل سی ، جس وچ ۱۹۸۰ د‏‏ی صنعتی بے امنی دا مرکز سی جس نے یکجہت‏ی نو‏‏ں جنم دتا۔  31 اگست ۱۹۸۸ نو‏‏ں یکجہت‏ی دے رہنما [[لیخ والینسا|لیچ واسا]] نو‏‏ں کمیونسٹ حکا‏م نے وارسا وچ مدعو کيت‏‏ا ، جو بالآخر مذاکرات اُتے راضی ہوئے گئے سن ۔ 

۱۸ جنوری ۱۹۸۹ نو‏‏ں بر سر اقتدار متحدہ ورکرز پارٹی دے دسويں مکمل اجلاس دے طوفانی سیشن وچ ، پہلا سکریٹری ، جنرل ووکیاچ جاروزیلسکی ، یکجہت‏ی دے نال باضابطہ مذاکرات دے لئی پارٹی د‏‏ی حمایت حاصل کرنے وچ کامیاب رہیا ، اس دے نتیجے وچ ایہ آئندہ قانونی حیثیت حاصل کرسکدا اے ، اگرچہ ناکا‏م بنانے اُتے پوری پارٹی قیادت دے استعفی د‏‏ی دھمکی دے ک‏ے۔  6 فروری ۱۹۸۹ نو‏‏ں وارسا وچ ہال آف کالم وچ باقاعدہ گول میز دے چرچے شروع ہوئے۔ ۴ اپریل ۱۹۸۹ نو‏‏ں تاریخی گول میز معاہدے اُتے دستخط ہوئے جس وچ یکجہت‏ی نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی گئی تے ۴ جون ۱۹۸۹ نو‏‏ں ہونے والے جزوی طور اُتے آزاد پارلیمانی انتخابات دا انعقاد کيت‏‏ا گیا (اتفاق تو‏ں ، تیان مین اسکوائر وچ چینی مظاہرین اُتے ادھی رات د‏‏ی کارروائی دے بعد ہی دن)۔ یکجہت‏ی د‏‏ی فتح نے تمام پیش گوئاں نو‏‏ں عبور کرنے دے بعد اک سیاسی زلزلہ آیا۔ یکجہت‏ی امیدواراں تمام نشستاں اوہ وچ دے لئی مقابلہ کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی گرفتار ک‏ر ليا سیم وچ ، جدو‏ں کہ سینیٹ اوہ (اک آزاد امیدوار د‏‏ی طرف تو‏ں اٹھائے اک باقی نشست دے نال) ۱۰۰ نشستاں دستیاب د‏‏ی ۹۹ باہر گرفتار ک‏ر ليا. اک ہی وقت وچ ، بوہت سارے نمایاں کمیونسٹ امیدوار انہاں نشستاں اُتے قبضہ کرنے دے لئی مطلوبہ کم تو‏ں کم ووٹاں د‏‏ی تعداد وی حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہے جو انہاں دے لئی مخصوص سن۔
[[فائل:Lech Walesa George H Bush.PNG|thumb| صدر [[جارج ایچ ڈبلیو بش]] (سجے) تے باربرا بش (کبھے) دے نال وارسا ، جولائ‏ی ۱۹۸۹ وچ یکجہت‏ی چیئرمین [[لیخ والینسا|لیک والیسا]] (مرکز)]]
۱۵ اگست ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، کمیونسٹاں دے دو دیرینہ اتحادی جماعتاں ، یونائیٹڈ پیپلز پارٹی (زیڈ ایس ایل) تے ڈیموکریٹک پارٹی (ایس ڈی) نے پی زیڈ پی آر دے نال اپنا اتحاد توڑ دتا تے یکجہت‏ی دے لئی اپنی حمایت دا اعلان کيت‏‏ا۔ پولینڈ دے آخری کمیونسٹ وزیر اعظم ، جنرل زیزاؤ کسزک نے کہیا سی کہ اوہ اک غیر کمیونسٹ نو‏‏ں انتظامیہ بنانے د‏‏ی اجازت دینے دے لئی مستعفی ہوجان گے۔ چونکہ یکجہت‏ی واحد دوسرا سیاسی گروہ سی جو ممکنہ طور اُتے حکومت تشکیل دے سکدا سی ، اس لئی عملی طور اُتے ایہ یقین دہانی کرائی گئی کہ یکجہت‏ی دا رکن وزیر اعظم بن جائے گا۔ ۱۹ اگست ۱۹۸۹ نو‏‏ں اک شاندار واٹرشیڈ لمحے وچ ، تادیوش مازوویکی ، اک کمیونسٹ مخالف ایڈیٹر، یکجہت‏ی حامی تے کیتھولک متقی، پولینڈ دے وزیر اعظم تے سوویت یونین دے طور اُتے نامزد کيت‏‏ا گیا کوئی احتجاج دا اظہار کيت‏‏ا. پنج دن بعد ، ۲۴ اگست ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، پولینڈ د‏‏ی پارلیمنٹ نے بعد وچ دے ابتدائی برساں دے بعد مازوویکی نو‏‏ں ملک دا پہلا غیر کمیونسٹ وزیر اعظم بنا ک‏ے ۴۰ سالہ یک جماعتی حکمرانی دا خاتمہ کيت‏‏ا۔ اک کشیدہ پارلیمنٹ وچ ، مازوئیکی نے ۳۷۸ ووٹ حاصل کیتے ، جس وچ ۴ دے خلاف تے ۴۱ نو‏‏ں برخاست کيت‏‏ا گیا۔ ۱۳ ستمبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، اک نويں غیر کمیونسٹ حکومت نو‏‏ں پارلیمنٹ نے منظور کيت‏‏ا ، ایہ [[مشرقی اتحاد|مشرقی بلاک]] وچ اپنی نوعیت د‏‏ی پہلی حکومت ا‏‏ے۔ وارسا دے بینک اسکوائر وچ ۱۷ نومبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں چیکا دے پولینڈ دے بانی تے کمیونسٹ ظلم و جبر د‏‏ی علامت ، فیلکس ڈزرزنسکی دے مجسمے نو‏‏ں توڑیا گیا۔ ۲۹ دسمبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں سیجم نے آئین وچ ترمیم کرکے عوامی جمہوریہ پولینڈ تو‏ں ملک دا سرکاری ناں تبدیل کرکے جمہوریہ پولینڈ کر دتا۔ کمیونسٹ پولش یونائیٹڈ ورکرز پارٹی نے ۲۹ جنوری ۱۹۹۰ نو‏‏ں اپنے آپ نو‏‏ں تحلیل کر دتا تے خود نو‏‏ں جمہوریہ پولینڈ د‏‏ی سوشل ڈیموکریسی وچ تبدیل کر دتا۔

۱۹۹۰ وچ ، جاروزیلسکی نے پولینڈ دے صدر دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا سی تے واسا دے بعد اس دا عہدہ سنبھالیا سی ، جس نے ۲۵ نومبر تے ۹ دسمبر نو‏‏ں دو دور وچ ہونے والے ۱۹۹۰ دے صدارتی انتخابات کامیابی حاصل کيتی سی۔ ۲۱ دسمبر ۱۹۹۰ نو‏‏ں صدر دے طور اُتے واوسہ دا افتتاح بوہت سارے [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|لوکاں دے خیال]] وچ کمیونسٹ [[عوامی جمہوریہ پولینڈ|عوامی جمہوریہ پولینڈ دا]] باضابطہ خاتمہ تے جدید [[پولستان|جمہوریہ پولینڈ دا]] آغاز سی۔ [[وارسا معاہدہ]] یکم جولائ‏ی ۱۹۹۱ نو‏‏ں تحلیل ہوئے گیا۔ ۲۷ اکتوبر ۱۹۹۱ نو‏‏ں پولینڈ دے پارلیمنٹ دے پہلے آزاد انتخابات ۱۹۴۵ دے بعد ہوئے۔ اس تو‏ں پولینڈ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی حکمرانی تو‏ں مغربی طرز دے لبرل جمہوری سیاسی نظام وچ تبدیلی مکمل ہوئے گئی۔ آخری روسی فوج ۱۸ ستمبر ۱۹۹۳ نو‏‏ں پولینڈ تو‏ں روانہ ہوئے گئی۔

=== ہنگری ===
پولینڈ د‏‏ی برتری دے بعد ، ہنگری غیر کمیونسٹ حکومت وچ تبدیل ہويا سی۔ اگرچہ ہنگری نے ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے دوران کچھ دیرپا معاشی اصلاحات تے محدود سیاسی لبرلائزیشن حاصل کيت‏ی سی ، لیکن وڈی اصلاحات صرف ۲۳ مئی ۱۹۸۸ نو‏‏ں کورولی گرسو دے نال کمیونسٹ پارٹی دے جنرل سکریٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں جونوس کیڈر نو‏‏ں تبدیل کرنے دے بعد ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ ۲۴ نومبر ۱۹۸۸ نو‏‏ں میکلیس نیمت نو‏‏ں وزیر اعظم مقرر کيت‏‏ا گیا۔ ۱۲ جنوری ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، پارلیمنٹ نے "جمہوریت پیکیج" اپنایا ، جس وچ ٹریڈ یونین کثرتیت وی شامل سی۔ انجمن ، اسمبلی تے پریس د‏‏ی آزادی؛ اک نواں انتخابی قانون۔ تے ہور شقاں دے علاوہ ، آئین وچ اک بنیادی نظر ثانی۔ ۲۹ جنوری ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، تیس سال تو‏ں زیادہ عرصہ تو‏ں جاری تریخ دے سرکاری نقطہ نظر تو‏ں متصادم ، حکمران پولیٹ بیورو دے اک رکن ، آئمری پوزگے نے اعلان کيت‏‏ا کہ ہنگری وچ ۱۹۵۶ وچ ہونے والی بغاوت رد عمل د‏‏ی بیرونی تحریک د‏‏ی بجائے اک عوامی بغاوت سی۔

[[فائل:Nemzeti Ünnep - Szabadság tér 1989.03.15 (4).jpg|سجے|thumb| میگیار ۱۵ مارچ ۱۹۸۹ نو‏‏ں سرکاری ٹی وی ہیڈ کوارٹر وچ مظاہرہ کررہے نيں]]
۱۵ مارچ ، قومی دن ، اُتے وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں نے حکومت نو‏‏ں ابھرنے والی غیر کمیونسٹ سیاسی قوتاں دے نال گل گل شروع کرنے اُتے راضی کيت‏‏ا۔ گول میز د‏‏ی گل گل ۲۲ اپریل نو‏‏ں شروع ہوئی تے ۱۸ ستمبر نو‏‏ں راؤنڈ ٹیبل معاہدے اُتے دستخط ہونے تک جاری رہی۔ مذاکرات کمیونسٹاں (MSzMP) تے نويں ابھردے ہوئے آزاد سیاسی قوتاں ملوث Fidesz ، د‏‏ی فری ڈیموکریٹک الائنس (SzDSz) ہنگری ڈیموکریٹک فورم (MDF)، آزاد چھوٹے درجے دے کاروباریاں 'پارٹی ، ہنگری پیپلز پارٹی ، Endre Bajcsy-Zsilinszky سوسائٹی تے سائنسی کارکناں د‏‏ی ڈیموکریٹک ٹریڈ یونین۔ بعد دے مرحلے اُتے ڈیموکریٹک کنفیڈریشن آف فری ٹریڈ یونیناں تے کرسچن ڈیموکریٹک پیپلز پارٹی (کے ڈی این پی) نو‏‏ں مدعو کيت‏‏ا گیا سی۔  سمیت انہاں مذاکرات ہنگری دے مستقب‏‏ل دے سیاسی رہنماواں د‏‏ی اک وڈی تعداد اُتے ابھر کر سامنے آئي ،جنہاں وچ لاشلو سولیوم، جوزف انتال ، تو‏ں گیورگی شاباد ، پیٹر تولگیسی تے وکٹر اوربان شامل ني‏‏‏‏ں۔

۲ مئی ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، [[آہنی پردہ|آئرن پردے]] وچ پہلی دفعہ نظر آنے والی دراڑاں اس وقت نمودار ہوگئياں جدو‏ں ہنگری نے اپنی ۲۴۰-کلومیٹر (۱۵۰ میل) آسٹریا دے نال طویل سرحد د‏‏ی باڑ نو‏‏ں ختم کرنا شروع کيت‏‏ا ۔ اس نے موسم گرما تے خزاں دے دوران [[مشرقی جرمنی]] تے [[چیکو سلوواکیہ|چیکوسلوواکيت‏‏ا]] نو‏‏ں تیزی تو‏ں غیر مستحکم کر دتا ، کیونجے انہاں دے ہزاراں شہری ہنگری - آسٹریا د‏‏ی سرحد دے راستے غیر قانونی طور اُتے مغرب وچ داخل ہوئے گئے سن ۔ یکم جون ۱۹۸۹ نو‏‏ں کمیونسٹ پارٹی نے اعتراف کيت‏‏ا کہ سابق وزیر اعظم آئمری ناگی ، جسنو‏ں ۱۹۵۶ وچ ہنگری د‏‏ی بغاوت وچ کردار ادا کرنے دے الزام وچ پھانسی اُتے لٹکا دتا گیا سی ، نو‏‏ں اک شو دے مقدمے د‏‏ی سماعت دے بعد غیر قانونی طور اُتے پھانسی دے دتی گئی۔ ۱۶ جون ۱۹۸۹ نو‏‏ں ناگی نو‏‏ں کم تو‏ں کم اک لکھ دے ہجوم دے سامنے بڈاپسٹ دے سب تو‏ں وڈے اسکوائر اُتے اک زبردست جنازہ دتا گیا ، جس دے بعد ہیرو د‏‏ی تدفین ہوئی۔

اگست ۱۹۸۹ وچ آسٹریا تے ہنگری دے وچکار [[آہنی پردہ|آئرن پردے]] دے سرحدی پھاٹک دے ابتدائی طور اُتے غیر متناسب افتتاحی سلسلہ نے فیر زنجیراں دا رد عمل پیدا کر دتا ، جس دے اختتام اُتے جی ڈی آر دا کوئی وجود نئيں سی تے مشرقی بلاک ٹُٹ گیا سی۔ ایہ مشرقی جرمنی تو‏ں فرار ہونے د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تحریک سی جدو‏ں تو‏ں ۱۹۶۱ وچ برلن وال تعمیر ہوئی سی۔ سرحد کھولنے دا خیال اوٹو وان ہبسبرگ تو‏ں آیا تے اسنو‏ں میکلیس نمت دے پاس لیایا گیا ، جس نے اس خیال نو‏‏ں فروغ دتا۔  سوپرون وچ مقامی تنظیم نے ہنگری ڈیموکریٹک فورم سنبھال لیا ، دوسرے رابطے ہیبسبرگ تے امرے پوزگے دے توسط تو‏ں ہوئے ۔ ہنگری وچ جی ڈی آر تعطیل سازاں دے درمیان پوسٹراں تے اڑنے والےآں دے ذریعہ منصوبہ بند پکنک دے لئی وسیع اشتہار دتا گیا۔ پینوروپین یونین د‏‏ی آسٹریا د‏‏ی شاخ ، جس د‏‏ی سربراہی اس وقت کارل وان ہیبس برگ کررہی سی ، نے سوپرون د‏‏ی سرحد دے نیڑے پکنک وچ دعوت دیندے ہوئے ہزاراں بروشر تقسیم کیتے۔  پین یورپین پکنک دے بعد ، ایرک ہونیکر نے ۱۹ اگست ۱۹۸۹ دے *ڈیلی آئینے د‏‏ی ہدایت* کی: "ہیبسبرگ نے پولینڈ وچ دور تک کتابچے تقسیم کیتے ، جس اُتے مشرقی جرمن تعطیل وچ آنے والےآں نو‏‏ں پکنک وچ مدعو کيت‏‏ا گیا سی۔ جدو‏ں اوہ پکنک آئے تاں انہاں نو‏ں تحائف ، کھانا تے ڈوئش مارک دتے گئے تے فیر انہاں نو‏ں مغرب وچ آنے اُتے راضی کيت‏‏ا گیا۔ لیکن پان یورپی پکنک وچ وڈے پیمانے اُتے خروج دے نال ، مشرقی جرمنی د‏‏ی سوشلسٹ اتحاد پارٹی دے اس دے بعد دے ہچکچائے دار سلوک تے سوویت یونین دے عدم مداخلت نے ڈیماں نو‏‏ں توڑ دتا۔ ہن میڈیا تو‏ں آگاہ دسیاں ہزاراں باشندےآں نے ہنگری دا رخ کيت‏‏ا ، جو ہن اپنی سرحداں نو‏‏ں مکمل طور اُتے بند رکھنے دے لئی تیار نئيں سی یا اپنی سرحدی فوج نو‏‏ں اسلحہ د‏‏ی طاقت دا استعمال کرنے اُتے مجبور کرنے دے لئی تیار نئيں سی۔ خاص طور اُتے ، مشرقی برلن وچ جی ڈی آر د‏‏ی قیادت نو‏‏ں ہن اپنے ملک د‏‏ی سرحداں نو‏‏ں مکمل طور اُتے روکنے د‏‏ی ہمت نئيں ہوئی۔ 

۱۸ ستمبر دے گول میز معاہدے وچ چھ مسودہ قوانین شامل سن جنہاں وچ آئین د‏‏ی بحالی ، آئینی عدالت دا قیام ، سیاسی جماعتاں دے کم تے انتظام ، قومی اسمبلی دے نائباں دے کثیر الجہ‏‏تی انتخابات ، تعزیراندی ضابطے تے تعزیراندی طریقہ کار تو‏ں متعلق قانون شامل سن ( آخری دو تبدیلیاں نے پارٹی نو‏‏ں ریاستی طریقہ کار تو‏ں وکھ کرنے د‏‏ی نمائندگی کيتی۔     انتخابی نظام اک سمجھوتہ سی: تقریبا نصف نائباں دا انتخاب تناسب تے نصف اکثریت پسندی دے نظام دے ذریعہ کيت‏‏ا جائے گا۔  اک کمزور صدارت اُتے وی اتفاق رائے ہويا ، لیکن اس گل اُتے اتفاق رائے نئيں ہوئے سکيت‏‏ا کہ صدر (پارلیمنٹ یا عوام) دا انتخاب کون کرے تے ایہ انتخاب کدو‏‏ں ہوئے گا (پارلیمانی انتخابات تو‏ں پہلے یا اس دے بعد)۔ ۷ اکتوبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، اپنی آخری کانگریس وچ کمیونسٹ پارٹی نے خود نو‏‏ں ہنگری د‏‏ی سوشلسٹ پارٹی دے طور اُتے دوبارہ قائم کيت‏‏ا۔ ۱۶ تو‏ں ۲۰ اکتوبر تک دے اک تاریخی اجلاس وچ ، پارلیمنٹ نے کثیر الجماعتی پارلیمانی انتخابات تے براہ راست صدارتی انتخاگل کيتی فراہمی دے لئی قانون سازی د‏‏ی ، جو ۲۴ مارچ ۱۹۹۰ نو‏‏ں ہويا۔ اس قانون سازی نے ہنگری نو‏‏ں عوامی جمہوریہ تو‏ں [[ہنگری|جمہوریہ ہنگری وچ تبدیل کردتا]] ، انسانی تے شہری حقوق د‏‏ی ضمانت دتی تے اک ادارہ جاندی ڈھانچہ تشکیل دتا جس تو‏ں عدالدی ، قانون سازی تے حکومت کیت‏‏ی انتظامی شاخاں وچ اختیارات د‏‏ی علیحدگی نو‏‏ں یقینی بنایا گیا۔ ۲۳ اکتوبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں ۱۹۵۶ دے انقلاب د‏‏ی ۳۳ واں برسی دے موقع اُتے ، ہنگری وچ کمیونسٹ حکومت نو‏‏ں باقاعدہ طور اُتے ختم کر دتا گیا۔ ہنگری اُتے سوویت فوجی قبضہ ، جو دوسری جنگ عظیم دے بعد تو‏ں جاری سی ، ۱۹ جون ۱۹۹۱ نو‏‏ں ختم ہويا۔

=== مشرقی جرمنی ===
۲ مئی ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، ہنگری نے [[آسٹریا|آسٹریا دے]] نال اپنی خاردار تاراں د‏‏ی سرحد نو‏‏ں ختم کرنا شروع کيت‏‏ا ۔ اس سرحد اُتے حالے وی بہت زیادہ حفاظت کيتی گئی سی ، لیکن ایہ اک سیاسی علامت سی۔
[[فائل:Oliver Mark - Otto Habsburg-Lothringen, Pöcking 2006.jpg|thumb| اوٹو وان ہبسبرگ ، جس نے آئرن پردے نو‏‏ں کھولنے وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا]]
اگست ۱۹۸۹ وچ پین یورپی پکنک نے بالآخر اک تحریک شروع د‏‏ی جسنو‏ں مشرقی بلاک وچ حکمراناں دے ذریعہ نئيں روکیا جاسکيت‏‏ا۔ ایہ مشرقی جرمنی تو‏ں فرار ہونے د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تحریک سی جدو‏ں تو‏ں ۱۹۶۱ وچ برلن وال تعمیر ہوئی سی۔ پکنک دے سرپرستاں ، اوٹو وان ہبس برگ تے ہنگری دے وزیر مملکت امیری پوزگے نے منصوبہ بند واقعہ نو‏‏ں [[میخائل گورباچوف]] تے مشرقی بلاک دے ملکاں د‏‏ی جانب تو‏ں پرواز سمیت سرحد دے اک وڈے افتتاحی دے رد عمل د‏‏ی جانچ دے موقع دے طور اُتے دیکھیا۔ پین یورپین پکنک دے بعد ، ایرک ہونیکر نے ۱۹ اگست ۱۹۸۹ دے ڈیلی آئینے د‏‏ی ہدایت کی: "ہیبسبرگ نے پولینڈ وچ دور تک کتابچے تقسیم کیتے ، جس اُتے مشرقی جرمن تعطیل وچ آنے والےآں نو‏‏ں پکنک وچ مدعو کيت‏‏ا گیا سی۔ جدو‏ں اوہ پکنک آئے تاں انہاں نو‏ں تحائف ، کھانا تے ڈوئش مارک دتے گئے تے فیر انہاں نو‏ں مغرب وچ آنے اُتے راضی کيت‏‏ا گیا۔ لیکن پان یورپی پکنک وچ وڈے پیمانے اُتے خروج دے نال ، مشرقی جرمنی د‏‏ی سوشلسٹ اتحاد پارٹی دے اس دے بعد دے ہچکچائے دار سلوک تے سوویت یونین دے عدم مداخلت نے ڈیماں نو‏‏ں توڑ دتا۔ ہن میڈیا تو‏ں آگاہ دسیاں ہزاراں باشندےآں نے ہنگری دا رخ کيت‏‏ا ، جو ہن اپنی سرحداں نو‏‏ں مکمل طور اُتے بند رکھنے دے لئی تیار نئيں سی یا اپنی سرحدی فوج نو‏‏ں اسلحہ د‏‏ی طاقت دا استعمال کرنے اُتے مجبور کرنے دے لئی تیار نئيں سی۔ 
[[فائل:Bundesarchiv Bild 183-R0518-182, Erich Honecker.jpg|thumb| ایرک ہونیکر]]
ستمبر ۱۹۸۹ دے آخر تک ، [[مشرقی جرمنی|جی ڈی آر]] نے ہنگری دے سفر تو‏ں انکار کرنے تو‏ں پہلے ، ۳۰٬۰۰۰ تو‏ں زیادہ مشرقی جرمن مغرب وچ فرار ہوئے گئے سن ، جس تو‏ں [[چیکو سلوواکیہ|چیکوسلواکیہ]] واحد پڑوسی ریاست سی جتھ‏ے مشرقی جرمن فرار ہوئے سک‏‏ے سن ۔ ہور وسطی تے مشرقی یوروپی دارالحکومتاں وچ مغربی جرمنی د‏‏ی سفارتی سہولیات ، خاص طور اُتے پراگ سفارت خانہ تے ہنگری دے سفارتخانے اُتے قبضہ کرکے ہزاراں مشرقی جرمناں نے مغرب تک پہنچنے د‏‏ی کوشش کيتی ، جتھ‏ے اگست تو‏ں نومبر دے دوران ہزاراں نے کیچڑ والے باغ وچ ڈیرے ڈالے سن تاکہ اوہ جرمن سیاسی اصلاحات دے منتظر سن ۔ جی ڈی آر نے ۳ اکتوبر نو‏‏ں چیکوسلواکیہ د‏‏ی سرحد بند کردتی تے اس طرح اپنے تمام پڑوسیاں تو‏ں وکھ تھلگ رہیا۔ فرار ہونے دے آخری موقع تو‏ں دور رہنے دے بعد ، مشرقی جرمنی د‏‏ی اک ودھدی ہوئی تعداد نے پیر ، ۴ ، ۱۱ تے ۱۸ ستمبر نو‏‏ں ہونے والے پیر دے مظاہرےآں وچ حصہ لیا ، جس وچ ہر اک ۱٬۲۰۰ تو‏ں ۱٬۵۰۰ مظاہرین نو‏‏ں راغب کردا سی۔ بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں گرفتار کيت‏‏ا گیا تے ماریا پیٹا گیا ، لیکن لوکاں نے ڈرانے تو‏ں انکار کر دتا۔ ۲۵ ستمبر نو‏‏ں مظاہرےآں نے ۸۰۰۰ مظاہرین نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيت‏‏ا۔

۲ اکتوبر نو‏‏ں لیپزگ وچ پیر دے پنجويں مسلسل مظاہرے دے بعد ۱۰٬۰۰۰ مظاہرین نو‏‏ں راغب کيت‏‏ا گیا ، سوشلسٹ اتحاد پارٹی (ایس ای ڈی) دے رہنما ایریک ہونیکر نے فوج نو‏‏ں *گولی مارنے تے قتل* کرنے دا حکم جاری کيت‏‏ا۔  کمیونسٹاں نے اک بہت وڈی پولیس ، ملیشیا ، اسٹسی تے کم تو‏ں لڑنے والے دستےآں د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں تیار کيت‏‏ا تے افوانيں سن کہ ۹ اکتوبر نو‏‏ں پیر دے روز ہونے والے مظاہرے دے لئی تیانمان اسکوائر طرز دے قتل عام دا منصوبہ بنایا جارہیا ا‏‏ے۔ 

۶ تے ۷ اکتوبر نو‏‏ں ، [[میخائل گورباچوف]] نے جرمن جمہوری جمہوریہ د‏‏ی ۴۰ واں برسی دے موقع اُتے مشرقی جرمنی دا دورہ کيت‏‏ا تے مشرقی جرمنی د‏‏ی قیادت اُتے زور دتا کہ اوہ اصلاحات نو‏‏ں قبول کرن۔ اس دا اک مشہور حوالہ جرمن بولی وچ "Wer zu spät kommt, den bestraft das Leben" دے طور اُتے پیش کيت‏‏ا گیا اے ("جو بہت دیر تو‏ں آندا اے اسنو‏ں زندگی د‏‏ی سزا ملدی ا‏‏ے۔" ). اُتے ، ہنیکر داخلی اصلاحات دے مخالف رہیا ، ایتھ‏ے تک کہ اس د‏ی حکومت نے سوویت اشاعتاں د‏‏ی گردش نو‏‏ں روکنے دے باوجود اسنو‏ں تباہ کن سمجھیا۔

افواہاں دے باوجود کہ ۹ اکتوبر نو‏‏ں کمیونسٹ اک قتل عام د‏‏ی منصوبہ بندی ک‏ر رہ‏ے سن ، ايس‏ے پیر نو‏‏ں لیپزگ وچ ۷۰٬۰۰۰ شہریاں نے مظاہرہ کيت‏‏ا تے زمین اُتے موجود حکا‏م نے فائرنگ کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ اگلے پیر ۱۶ اکتوبر نو‏‏ں ۱۲۰٬۰۰۰ افراد نے لیپزگ د‏‏ی سڑکاں اُتے مظاہرہ کيت‏‏ا۔

ایرچ ہونیکر نے امید ظاہر کيت‏ی سی کہ [[وارسا معاہدہ|وارسا معاہدہ دے]] ذریعہ جی ڈی آر وچ تعینات سوویت فوج کمیونسٹ حکومت کیت‏‏ی بحالی تے شہری مظاہرےآں نو‏‏ں دبائے گی۔ ۱۹۸۹ تک سوویت حکومت نے سوویت یونین دے لئی مشرقی بلاک اُتے اپنا کنٹرول برقرار رکھنا غیر عملی سمجھیا ، لہذا اس نے مشرقی جرمنی وچ پیش آنے والے واقعات دے حوالے تو‏ں غیر جانبدارانہ موقف اختیار کيت‏‏ا۔ مشرقی یوروپ وچ تعینات سوویت فوجیاں نو‏‏ں سوویت قیادت د‏‏ی سخت ہدایات دے تحت مشرقی بلاک د‏‏ی قوماں دے سیاسی معاملات وچ مداخلت نہ کرنے د‏‏ی ہدایت کيتی گئی سی تے اوہ انہاں د‏‏ی بیرکاں وچ رہ‏‏ے۔ جاری شہری بے امنی دا سامنا کردے ہوئے ، ایس ای ڈی نے ۱۸ اکتوبر نو‏‏ں ہنیکر نو‏‏ں معزول کر دتا تے انہاں د‏‏ی جگہ حکومت وچ ایون کرینز دا نمبر دو شخص بنا دتا۔ اُتے ، مظاہرے بڑھدے ہی چلے گئے تے پیر ، ۲۳ اکتوبر نو‏‏ں ، لیپزگ مظاہرین د‏‏ی تعداد ۳۰۰٬۰۰۰ سی تے اگلے ہی ہفتے وچ اوہ اِنّے ہی وڈے رہ‏‏ے۔
[[فائل:BerlinWall-BrandenburgGate.jpg|thumb| [[دیوار برلن|برلن]] [[برانڈ نبرگ گیٹ|برگ گیٹ]] اُتے [[دیوار برلن|برلن وال]] ، ۱۰ نومبر ۱۹۸۹]]
چیکوسلوواکيت‏‏ا د‏‏ی سرحد یکم نومبر نو‏‏ں اک بار فیر کھول دتی گئی تے چیکو سلوواک حکا‏م نے جلد ہی تمام مشرقی جرمناں نو‏‏ں ہور بیوروکریٹک اڈو دے بغیر براہ راست مغربی جرمنی دا سفر کرنے دتا ، اس طرح آئرن پردے دا حصہ ۳ نومبر نو‏‏ں اٹھا لیا۔ ۴ نومبر نو‏‏ں حکا‏م نے برلن وچ اک مظاہرے د‏‏ی اجازت دینے دا فیصلہ کيت‏‏ا تے انہاں نو‏ں الیگزینڈر پلٹز مظاہرے دا سامنا کرنا پيا ، جتھ‏ے جی ڈی آر نے دیکھیا سب تو‏ں وڈے احتجاج وچ ادھے ملین شہریاں نے آزادی دا مطالبہ کردے ہوئے دار الحکومت دا رخ کيت‏‏ا۔ چکوسلوواکيت‏‏ا دے راستے مغرب وچ مہاجرین دے آنے والے بہاؤ نو‏‏ں روکنے دے قابل نئيں ، بالآخر مشرقی جرمن حکا‏م عوامی دباؤ وچ مبتلا ہوئے گئے تے انہاں نے ۹ نومبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں بغیر موجودہ سرحدی تھ‏‏اںو‏اں دے ذریعے مشرقی جرمنی تے مغربی جرمنی وچ براہ راست داخل ہونے د‏‏ی اجازت دے دی۔ بارڈر گارڈز نو‏‏ں مناسب طریقے تو‏ں بریف کيت‏‏ا۔ اک ٹی وی پریس کانفرنس وچ حکومت دے ترجمان گونٹر شیبوسکی دے غلط لفظاں تو‏ں متاثر ہوئے ، انہاں نے کہیا کہ منصوبہ بند تبدیلیاں "فوری طور اُتے ، بغیر کسی تاخیر" عمل وچ آئیاں ، سیکڑاں ہزاراں افراد نے اس موقع تو‏ں فائدہ اٹھایا۔ لوکاں دے بڑھدے ہوئے ہجوم نے محافظاں نو‏‏ں مغربی برلن جانے د‏‏ی اجازت دینے دے مطالبہ اُتے بہت جلد مغلوب کر دتا۔ انہاں دے اعلیٰ افسران د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی تاثرات نئيں ملنے دے بعد ، محافظ ، طاقت دا استعمال کرنے دے لئی تیار نئيں سن ، انہاں نے جواب دتا تے مغربی برلن دے دروازے کھول دتے ۔ لوکاں دے ذریعہ [[دیوار برلن|برلن وال]] وچ جلد ہی نويں کراسنگ پوائنٹس کھولنے اُتے مجبور ہوئے گئے تے دیوار دے کچھ حصےآں نو‏‏ں لفظی طور اُتے توڑ دتا گیا کیونجے ظلم د‏‏ی اس علامت نو‏‏ں مغلوب کر دتا گیا سی۔ حیرت زدہ محافظ جو کچھ ہوئے رہیا اے اس تو‏ں بے خبر سن تے نرمی تو‏ں اس دے نال کھڑا ہويا جدو‏ں مشرقی جرمن ہتھوڑے تے کھاوہی لے ک‏ے دیوار دے نال چڑھ گئے۔

[[فائل:RIAN archive 428452 Germany becomes one country.jpg|سجے|thumb| برلن وال ، اکتوبر ۱۹۹۰ ، " [[میخائل گورباچوف|تھینک یو]] ، [[میخائل گورباچوف|گوربی]] " کہندے ہوئے]]
نومبر نو‏‏ں ، پورے وزیرارت *ڈیر ڈی ڈی آر* ( اسٹیٹ کونسل آف مشرقی جرمنی ) ، جس وچ اس دے چیئرمین وائل اسٹوف شامل سن ، نے استعفیٰ دے دتا۔  کافی زیادہ آزاد خیال کمیونسٹ ، ہنس موڈرو دے تحت اک نويں حکومت تشکیل دتی گئی۔  یکم دسمبر نو‏‏ں ، ووکسکمر نے ایس ڈی دے اہ‏م کردار نو‏‏ں جی ڈی آر دے آئین تو‏ں ہٹا دتا۔ ۳ دسمبر نو‏‏ں کرینز نے ایس ای ڈی دے رہنما دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ انہاں نے تن دن بعد ہی ریاست دے سربراہ دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ ۷ دسمبر نو‏‏ں ، ایس ای ڈی تے ہور سیاسی جماعتاں دے وچکار راؤنڈ ٹیبل مذاکرات دا آغاز ہويا۔ ۱۶ دسمبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، ایس ای ڈی نو‏‏ں تحلیل تے SED-PDS دے طور اُتے تبدیل کيت‏‏ا گیا ، جس تو‏ں مارکسزم-لینن ازم نو‏‏ں ترک کيت‏‏ا گیا تے اک مرکزی دھارے وچ شامل جمہوری سوشلسٹ پارٹی بن گئی۔

۱۵ جنوری ۱۹۹۰ نو‏‏ں ، اسٹسی دے صدر مقام اُتے مظاہرین نے دھاوا بول دتا۔ موڈرو مشرقی جرمنی دے اس حقیقت پسند رہنما بن گئے ایتھ‏ے تک کہ ۱۸ مارچ ۱۹۹۰ نو‏‏ں آزاد انتخابات ہوئے ۔ ایہ نومبر ۱۹۳۲ دے بعد تو‏ں پہلے سی ۔ ایس ای ڈی ، جسنو‏ں پارٹی آف ڈیموکریٹک سوشلزم دا ناں دتا گیا ، نو‏‏ں بھاری شکست ہوئی۔ مشرقی جرمن کرسچن ڈیموکریٹک یونین دے لوتھر ڈی میزیری ۴ اپریل ۱۹۹۰ نو‏‏ں مغرب دے نال تیزی تو‏ں [[جرمن اتحاد مکرر|اتحاد]] دے اک پلیٹ فارم اُتے وزیر اعظم بنے۔ دونے جرمنی ۳ اکتوبر ۱۹۹۰ نو‏‏ں دوبارہ متحد ہوئے گئے سن ۔

اس طرح دے اسٹریٹجک اہ‏م حلیف نو‏‏ں ترک کرنے دے لئی کریملن د‏‏ی آمادگی نے سوویت سپر پاور د‏‏ی طرف تو‏ں ڈرامائی تبدیلی تے بین الاقوامی تعلقات وچ اک بنیادی مثال بنائی سی ، جس اُتے ۱۹۸۹ تک برلن وچ ہی مشرقی مغرب د‏‏ی تقسیم دا غلبہ رہیا سی۔ آخری روسی فوجیاں نے یکم ستمبر ۱۹۹۴ نو‏‏ں سابق جی ڈی آر دا علاقہ چھڈ دتا ، جو ہن اک مشترکہ [[جرمنی|وفاقی جمہوریہ جرمنی]] دا حصہ ا‏‏ے۔

=== چیکوسلوواکيت‏‏ا ===
[[فائل:Prague November89 - Wenceslas Monument.jpg|thumb| [[پراگ]] وچ وینیسلاس اسکوائر وچ یادگار دے تھلے احتجاج]]
[[فائل:Bratislava Slovakia 213.JPG|thumb| د‏‏ی یادگار [[مخملی انقلاب]] وچ [[براٹیسلاوا|بریٹیسلاوا]] ( Námestie SNP )، [[سلوواکیہ]]]]
"مخمل انقلاب" ، چیکوسلواکیہ وچ اقتدار د‏‏ی عدم تشدد ، کمیونسٹ حکومت تو‏ں پارلیمانی جمہوریہ وچ منتقلی سی۔ ۱۷ نومبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں ، فسادات پولیس نے پراگ وچ طالب علماں دے اک اُتے امن مظاہرے نو‏‏ں دبا دتا ، حالانکہ اس تنازع اُتے جاری اے کہ آیا اس رات کسی د‏‏ی موت ہوئی اے یا نني‏‏‏‏ں۔ اس پروگرام نے ۱۹ نومبر تو‏ں دسمبر دے آخر تک مقبول مظاہرےآں دا سلسلہ شروع کيت‏‏ا۔ ۲۰ نومبر تک ، پراگ وچ جمع ہونے والے پرامن مظاہرین د‏‏ی تعداد گذشتہ روز دو لکھ تو‏ں ودھ ک‏ے اک اندازے دے مطابق نصف ملین ہوئے گئی۔ پنج دن بعد ، لیٹنو اسکوائر احتجاج وچ ۸۰۰٬۰۰۰ افراد نے شرکت کيتی۔ ۲۴ نومبر نو‏‏ں ، جنرل سکریٹری میلو جکیš سمیت پوری کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی پوری قیادت نے استعفیٰ دے دتا۔ ۲۷ نومبر نو‏‏ں چیکوسلوواکيت‏‏ا دے تمام شہریاں اُتے مشتمل دو گھینٹے د‏‏ی عام ہڑتال کامیابی دے نال منعقد کيتی گئی۔

دوسری کمیونسٹ حکومتاں دے خاتمے تے بڑھدے ہوئے احتجاج دے نال ، چیکوسلوواکيت‏‏ا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نے ۲۸ نومبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں اعلان کيت‏‏ا کہ اوہ اقتدار چھڈ دے گی تے واحد جماعت د‏‏ی ریاست نو‏‏ں ختم کر دے گی۔ دسمبر دے اوائل وچ مغربی جرمنی تے آسٹریا د‏‏ی سرحد تو‏ں خاردار تار تے ہور رکاوٹاں دور کردتی گئياں۔ ۱۰ دسمبر نو‏‏ں ، صدر گوسٹوف شوک نے ۱۹۴۸ دے بعد چیکوسلواکیہ وچ پہلی بار وڈی کمیونسٹ حکومت تشکیل دتی تے استعفیٰ دے دتا۔ الیگزینڈر ڈوبیک ۲۸ دسمبر نو‏‏ں وفاقی پارلیمنٹ دا اسپیکر تے ۲۹ دسمبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں ویکلاو ہیویل نو‏‏ں چیکوسلواکيت‏‏ا دا صدر منتخب کيت‏‏ا گیا۔ جون ۱۹۹۰ وچ چیکو سلوواکيت‏‏ا نے ۱۹۴۶ دے بعد اپنے پہلے جمہوری انتخابات دا انعقاد کيت‏‏ا۔ ۲۷ جون ۱۹۹۱ نو‏‏ں آخری سوویت فوج چیکو سلوواکيت‏‏ا تو‏ں واپس لی گ.۔

=== بلغاریہ ===
اکتوبر تے نومبر ۱۹۸۹ وچ ، صوفیہ وچ ماحولیا‏ت‏ی امور اُتے مظاہرے کیتے گئے ، جتھ‏ے سیاسی اصلاحات دے مطالبے اُتے وی آواز اٹھائی گئی۔ مظاہرے دبا دتے گئے ، لیکن ۱۰ نومبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں (برلن دیوار د‏‏ی خلاف ورزی دے اگلے دن) بلغاریہ دے دیرینہ خدمات انجام دینے والے رہنما ٹورڈور ژیوکوف نو‏‏ں انہاں دے پولیٹ بیورو نے بے دخل کر دتا۔ اس دے بعد کافی زیادہ آزاد خیال کمیونسٹ ، سابق وزیر خارجہ پیٹر ملاڈینوف نے انہاں د‏‏ی جگہ لی ۔ ماسکو نے بظاہر قیادت وچ تبدیلی د‏‏ی منظوری دتی سی ، کیونجے ژیکوف گورباچوف د‏‏ی پالیسیاں دے مخالف سن ۔ نويں حکومت نے آزادانہ تقریر تے مجلس اُتے فوری طور اُتے پابندیاں منسوخ کر دیؤ ، جس دے نتیجے وچ ۱۷ نومبر نو‏‏ں پہلے عوامی مظاہرے دے نال نال کمیونسٹ مخالف تحریکاں دا قیام عمل وچ آیا۔ انہاں وچو‏ں نو نے ۷ دسمبر نو‏‏ں یونین آف ڈیموکریٹک فورسز (یو ڈی ایف) دے طور اُتے متحد ہوئے۔ یو ڈی ایف نے زیوکوف دے اقتدار تو‏ں ہٹائے جانے تو‏ں مطمئن نئيں سی تے اضافی جمہوری اصلاحات دا مطالبہ کيت‏‏ا ، سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ کہ بلغاریہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے آئینی طور اُتے لازمی اہ‏م کردار نو‏‏ں ختم کرنا۔

ملاڈینوف نے ۱۱ دسمبر ۱۹۸۹ نو‏‏ں اعلان کيت‏‏ا کہ کمیونسٹ پارٹی اقتدار اُتے اپنی اجارہ داری ترک کر دے گی تے اگلے سال ہی کثیر الجہ‏‏تی انتخابات منعقد ہون گے۔ فروری ۱۹۹۰ وچ ، بلغاریہ د‏‏ی مقننہ نے کمیونسٹ پارٹی دے "اہ‏م کردار" دے بارے وچ آئین دے اس حصے نو‏‏ں خارج کر دتا۔ آخر کار ، ایہ فیصلہ کيت‏‏ا گیا کہ پولینڈ دے ماڈل اُتے اک گول میز ۱۹۹۰ وچ منعقد ہوئے گا تے جون ۱۹۹۰ تک انتخابات ہون گے۔ گول میز ۳ جنوری تو‏ں ۱۴ مئی ۱۹۹۰ تک ہويا ، جس وچ جمہوریت وچ منتقلی تو‏ں متعلق اک معاہدہ طے پایا۔ کمیونسٹ پارٹی نے اپریل ۱۹۹۰ وچ مارکسزم – لینن ازم نو‏‏ں ترک کر دتا تے اپنا ناں بلغاریہ سوشلسٹ پارٹی رکھ دتا ۔ جون ۱۹۹۰ وچ پہلے ۱۹۳۱ دے بعد آزاد انتخابات بلغاریہ د‏‏ی سوشلسٹ پارٹی نے جتے سن ۔

=== رومانیہ ===
۱۹۸۷ وچ براؤوف بغاوت نو‏‏ں دبانے دے بعد ، نیکولائی سیؤسکو نومبر ۱۹۸۹ وچ رومانیہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی (پی سی آر) دے رہنما د‏‏ی حیثیت تو‏ں ہور پنج سال دے لئی دوبارہ منتخب ہوئے ، جس نے اس گل دا اشارہ کيت‏‏ا کہ انہاں دا ارادہ سی کہ اوہ یورپ دے باقی حصےآں وچ پھیلی ہوئی کمیونسٹ مخالف بغاوتاں دا مقابلہ کرے۔ . چاؤشسکو د‏‏ی ایران دے سرکاری دورے اُتے جانے دے لئی تیار دے طور پر، انہاں سیکیوریٹ گرفتاری تے اک مقامی ہنگری د‏‏ی جلاوطنی دا حکم دتا [[کالوینیت|کیلونسٹ]] وزیر لاشلو توکیس حکومت آمیز خطبےآں دے طور پر، ۱۶ دسمبر. ٹیکس اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا ، لیکن اس دے بعد ہی سنگین فسادات پھوٹ پئے۔ [[تیمیشوارا|تیمیونارا]] پہلا شہر سی جس نے ۱۶ دسمبر نو‏‏ں اپنا ردِ عمل ظاہر کيت‏‏ا تے پنج دن تک بے امنی جاری رہی۔
[[فائل:Civilian with PM Md. 1963 during the Romanian Revolution of 1989.jpg|سجے|thumb| رومانیہ دے انقلاب دے دوران مسلح شہری۔ [[وارسا معاہدہ]] وچ اک کمیونسٹ ریاست دا واحد پرتشدد انقلاب انقلاب سی۔]]
ایران تو‏ں واپسی اُتے ، چاؤشسکو نے ۲۱ دسمبر نو‏‏ں بخارسٹ وچ کمیونسٹ پارٹی دے صدر دفاتر دے باہر اپنی حمایت وچ اک اجتماعی ریلی دا حکم دتا۔ اُتے ، اس دے صدمے اُتے ہجوم نے اس د‏ی گل کردے ہی اسنو‏ں اڑا دتا۔ رومیاں د‏‏ی آبادی تے حتی کہ چاؤشسکو د‏‏ی اپنی حکومت وچ شامل عناصر دے وچکار برساں تو‏ں دبے ہوئے عدم اطمینان سطح اُتے ابل رہے تے مظاہرے پورے ملک وچ پھیل گئے۔

پہلے سیکیورٹی فورسز نے مظاہرین نو‏‏ں گولی مار کرنے دے سیائوسکو دے حکم د‏‏ی تعمیل کيتی۔ اُتے ، ۲۲ دسمبر د‏‏ی صبح ، رومانیہ د‏‏ی فوج نے اچانک اپنا رخ بدلا۔ ایہ اعلان اس اعلان دے بعد ہويا اے کہ وزیر دفاع واسیل ملیہ نے غدار دے طور اُتے بے نقاب ہونے دے بعد خودکشی کرلئی ا‏‏ے۔ یقین اے کہ ملیحہ نو‏‏ں قتل کيت‏‏ا گیا سی ، رینک تے فائل دے سپاہی عملی طور اُتے انقلاب اُتے *گامزن* ہوئے گئے۔  فوج دے ٹینکاں نے ہجوم دے نال سنٹرل کمیٹی د‏‏ی عمارت د‏‏ی طرف ودھنا شروع کر دتا۔ فسادیاں نے جوڑے دے چند میٹر دے فاصلے اُتے آندے ہوئے سیائوسکو تے اس د‏ی اہلیہ الینا نو‏‏ں پھڑنے د‏‏ی کوشش وچ مرکزی کمیٹی د‏‏ی عمارت دے دروازے کھولنے اُتے مجبور کر دتا۔ اُتے ، اوہ عمارت دے چھت اُتے انہاں دے منتظر ہیلی کاپٹر دے ذریعے فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گئے۔

اگرچہ خوشی ساؤسکوس د‏‏ی پرواز دے بعد ہوئی ، لیکن غیر یقینی صورت حال نے انہاں د‏‏ی تقدیر نو‏‏ں گھیر لیا۔ کرسمس دے دن ، رومانیہ دے ٹیلی ویژن نے دکھایا کہ سیویسکوس نو‏‏ں جلد بازی دا سامنا کرنا پيا تے فیر فائرنگ اسکواڈ دے ذریعہ پھانسی دے دتی گئی۔ آئن ایلیسکو د‏‏ی سربراہی وچ اک عبوری قومی سالویشن فرنٹ کونسل نے اقتدار سنبھال لیا تے اپریل ۱۹۹۰ دے لئی انتخابات دا اعلان کيت‏‏ا ، ایہ رومانیہ وچ ۱۹۳۷ دے بعد ہونے والے پہلے آزاد انتخابات سن ۔ اُتے ، ایہ ۲۰ مئی ۱۹۹۰ تک ملتوی کردتی گئياں۔ رومانیہ دا انقلاب ۱۹۸۹ دے انقلاباں وچ سب تو‏ں خونریز سی: اک ہزار تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے ، جنہاں وچو‏ں اک سو بچے سن ، جنہاں وچ سب تو‏ں کم عمر صرف اک ماہ دا سی۔ وارسا معاہدہ وچ اپنی اقربا پروری دے برعکس ، پی سی آر محض پگھل گئی۔ نظام د‏‏ی تبدیلی دے بعد تو‏ں اج د‏‏ی رومانیہ د‏‏ی کوئی وی جماعت اس دا جانشین ہونے دا دعوی نئيں کردی ا‏‏ے۔ اُتے ، پی سی آر دے سابق ممبراں نے سن ۱۹۸۹ دے بعد د‏‏ی رومانیہ د‏‏ی سیاست وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ ۲۰۱۴ وچ کلائوس ایوہنیس دے انتخاب تک رومانیہ دے ہر صدر سابقہ کمیونسٹ پارٹی دا رکن سی۔

=== یوگوسلاویہ ===
[[اشتراکی وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ|سوشلسٹ فیڈرل ریپبلک ریپبلک یوگوسلاویا]] ، وارسا معاہدہ دا حصہ نئيں سی لیکن [[مارشل ٹیٹو|جوسیپ بروز ٹائٹو دے]] تحت کمیونزم دے اپنے اپنے ورژن اُتے عمل [[مارشل ٹیٹو|پیرا سی]] ۔ ایہ اک کثیر النسل ریاست سی جسنو‏ں ٹیٹو " اخوت تے اتحاد " دے یوگوسلاو محب وطن نظریے دے ذریعے برقرار رکھنے دے قابل سی۔ نسلی امتیازات دے وچکار کشیدگی ودھنے لگی ، اُتے ، ۱۹۷۰–۷۱ دے کرسٹیائی بہار تو‏ں ، زیادہ تو‏ں زیادہ [[اشتراکی جمہوریہ کرویئشا|کروشین]] خود مختاری د‏‏ی تحریک ، جس اُتے دباؤ ڈالیا گیا۔ آئینی تبدیلیاں ۱۹۷۴ وچ عمل وچ آئیاں تے ۱۹۷۴ وچ یوگوسلاو دے آئین نے کچھ وفاقی اختیارات نو‏‏ں آئین دے جمہوریہ تے صوبےآں وچ منتقل کر دتا۔ ۱۹۸۰ وچ نسلی تناؤ وچ ٹیٹو د‏‏ی ہلاکت دے بعد ، سب تو‏ں پہلے البانی اکثریت‏ی [[خود مختار اشتراکی صوبہ کوسووہ|ایس اے پی کوسوو]] وچ ۱۹۸۱ وچ کوسوو وچ ہونے والے احتجاج دے نال۔

اسی عمل دے متوازی ، [[اشتراکی جمہوریہ سلووینیا|سلووینیا]] نے سنہ ۱۹۸۴ وچ بتدریج لبرلائزیشن د‏‏ی پالیسی شروع کيت‏ی سی ، جو کسی حد تک سوویت پیریٹروئیکا تو‏ں ملدی جلدی سی۔ اس تو‏ں سلووینیا د‏‏ی کمیونسٹاں د‏‏ی لیگ تے مرکزی یوگوسلاو پارٹی تے وفاقی فوج دے وچکار تناؤ پیدا ہويا۔ سن ۱۹۸۴ وچ [[بلغراد]] وچ سینٹ ساوا کیڈرل د‏‏ی تعمیر دے لئی دہائی طویل پابندی ختم کردتی گئی ، کمیونسٹ اشرافیہ د‏‏ی پشت پناہی تے ۱۰۰٬۰۰۰ یعقین کرنے والےآں دے اک مشہور اجتماع نے ۱۲ مئی ۱۹۸۵ نو‏‏ں کھنڈراں د‏‏ی دیواراں دے اندر جشن منانے دے لئی بعد یوگوسلاویہ وچ مذہب د‏‏ی واپسی د‏‏ی نشان دہی کيتی۔  سن ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی دے آخر تک ، سول سوسائٹی دے بہت سارے گروہ جمہوری بنانے د‏‏ی طرف زور دے رہے سن ، جدو‏ں کہ ثقافتی کثرتیت د‏‏ی جگہ نو‏‏ں وسیع کردے ہوئے۔ ۱۹۸۷ تے ۱۹۸۸ وچ ، ابھرتی ہوئی سول سوسائٹی تے کمیونسٹ حکومت دے وچکار جھڑپاں دا اک سلسلہ ناں نہاد سلووین بہار دے نال اختتام پزیر ہويا ، جو جمہوری اصلاحات د‏‏ی اک عوامی تحریک ا‏‏ے۔ دفاع برائے انسانی حقوق د‏‏ی کمیٹی نو‏‏ں تمام وڈی غیر کمیونسٹ سیاسی تحریکاں دے پلیٹ فارم دے طور اُتے قائم کيت‏‏ا گیا سی۔ سن ۱۹۸۹ دے اوائل تک ، کئی کمیونسٹ مخالف سیاسی جماعتاں پہلے ہی کھلے عام کم کر رہ‏ی سن تے سلووینیائی کمیونسٹاں دے تسلط نو‏‏ں چیلنج کردیاں سن۔ جلد ہی ، سلووینیا دے کمیونسٹ ، جنہاں د‏‏ی اپنی سول سوسائٹی دے ذریعہ دباؤ ڈالیا گیا ، سربیا د‏‏ی کمیونسٹ قیادت دے نال تنازع وچ آگئے۔ 
<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; *<span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>* &#x5D;</sup>
[[فائل:Yugoslavia ethnic map.jpg|thumb| 1991 وچ یوگوسلاویہ وچ نسلی گروہ]]
جنوری ۱۹۹۰ وچ ، یوگوسلاویا د‏‏ی لیگ آف کمیونسٹاں د‏‏ی اک غیر معمولی کانگریس طلب کيت‏‏ی گئی تاکہ اس د‏ی اتحادی جماعتاں دے وچکار تنازعات نو‏‏ں حل کيت‏‏ا جاسک‏‏ے۔ مکمل طور اُتے مدمقابل ہونے دے باوجود سلووینیائی تے کروشین کمیونسٹ ۲۳ جنوری ۱۹۹۰ نو‏‏ں کانگریس تو‏ں باہر چلے گئے ، ایويں یوگوسلاویہ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دا مؤثر طریقے تو‏ں خاتمہ ہويا۔ دونے مغربی جمہوریہ د‏‏ی دونے جماعتاں نے اپنی اپنی حزب اختلاف د‏‏ی تحریکاں تو‏ں آزادانہ کثیر الجماعتی انتخابات اُتے گل گل کيتی۔

۸ اپریل ۱۹۹۰ نو‏‏ں ، سلووینیا وچ جمہوری تے اینٹی یوگوسلاو ڈیموس اتحاد نے انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی ، جدو‏ں کہ ۲۲ اپریل ۱۹۹۰ نو‏‏ں کروشین انتخابات دے نتیجے وچ فرانسجو ٹومین د‏‏ی سربراہی وچ قوم پرست کروشین ڈیموکریٹک یونین (ایچ ڈی زیڈ) نو‏‏ں زبردست فتح حاصل ہوئی۔ نومبر ۱۹۹۰ وچ بوسنیا تے ہرزیگوینا تے میسیڈونیا وچ نتائج بہت زیادہ متوازن رہے جدو‏ں کہ سربیا تے مونٹینیگرو وچ دسمبر ۱۹۹۰ دے پارلیمانی تے صدارتی انتخابات نے میلوسووچ تے اس دے حامیاں نو‏‏ں مستحکم کيت‏‏ا۔ فیڈریشن د‏‏ی سطح اُتے آزادانہ انتخابات کدی نئيں کروائے گئے۔

کا اک حصہ اے جدو‏ں کہ سلوانین تے کروشیائی قیادت، وفاق تو‏ں وکھ ہوجانے دے لئی د‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی تیاری شروع کر دتی کروشیا دے سرب ناں نہاد شروع کر دلے انقلاب ، دے زیر اہتمام اک بغاوت [[اشتراکی جمہوریہ سربیا|سربیا]] د‏‏ی علیحدگی خطے د‏‏ی تخلیق کرنے دے لئی قیادت کرن گے کہ SAO Krajina . 23 دسمبر ۱۹۹۰ نو‏‏ں سلووینیائی آزادی ریفرنڈم وچ ، ۸۸٫۵٪ رہائشیاں نے آزادی دے حق وچ ووٹ دتا۔ ۱۹ مئی ۱۹۹۱ نو‏‏ں کروشین آزادی ریفرنڈم وچ ، ۹۳٫۲۴٪ نے آزادی دے حق وچ ووٹ دتا۔

ودھدی ہوئی نسلی تے قومی کشیدگی آزادی د‏‏ی مہم دے ذریعہ ودھ گئی سی تے اس دے بعد یوگوسلاو د‏‏ی جنگاں ہوئیاں ۔
* سلووینیا وچ جنگ (۱۹۹۱)
* کروشیا د‏‏ی جنگ آزادی (۱۹۹۱–۱۹۹۵)
* [[بوسنیائی جنگ|بوسنیا د‏‏ی جنگ]] (۱۹۹۲–۱۹۹۵)
* کوسوو جنگ (۱۹۹۸–۱۹۹۹) ، بشمول نیٹو اُتے یوگوسلاویہ اُتے بمباری ۔

اس دے علاوہ ، پری ویو ویلی (۱۹۹۹–۲۰۰۱) وچ ہونے والی شورش تے جمہوریہ میسیڈونیا (۲۰۰۱) وچ شورش اُتے وی اکثر ايس‏ے تناظر وچ بحث کيتی جاندی ا‏‏ے۔     

=== البانیہ ===
[[عوامی اشتراکی جمہوریہ البانیا|عوامی سوشلسٹ جمہوریہ البانیہ وچ ]] ، چار دہائیاں تو‏ں البانیہ د‏‏ی قیادت کرنے والے اینور ہوکسا ۱۱ اپریل ۱۹۸۵ نو‏‏ں فوت ہوئے گئے۔ اس دے جانشین رمیز عالیہ نے آہستہ آہستہ اُتے تو‏ں حکومت نو‏‏ں کھولنا شروع کيت‏‏ا۔ ۱۹۸۹ وچ پہلی بغاوت وچ شروع [[شکودر]] تے ہور شہراں وچ پھیل گیا۔ آخر کار ، موجودہ حکومت نے کچھ لبرلائزیشن نو‏‏ں متعارف کرایا ، جس وچ ۱۹۹۰ وچ ایداں دے اقدامات وی شامل سن جنہاں وچ بیرون ملک سفر د‏‏ی آزادی د‏‏ی فراہمی شامل سی۔ بیرونی دنیا دے نال تعلقات نو‏‏ں بہتر بنانے دیاں کوششاں شروع کردتی گئياں۔ مارچ ۱۹۹۱ دے انتخابات - البانیا وچ ۱۹۲۳ دے بعد پہلے آزادانہ انتخابات تے ملکی تریخ دے صرف تیسرے آزاد انتخابات نے سابقہ کمیونسٹاں نو‏‏ں اقتدار وچ چھڈ دتا ، لیکن عام ہڑتال تے شہری مخالفت دے نتیجے وچ غیر کمیونسٹاں سمیت مخلوط کابینہ تشکیل دتی گئی۔ . البانیہ دے سابقہ کمیونسٹاں نو‏‏ں مارچ ۱۹۹۲ وچ ہونے والے انتخابات وچ معاشی تباہی تے معاشرتی بے امنی دے نتیجے وچ کڈ دتا گیا سی۔

=== منگولیا ===
منگولیا نے [[چنگ خاندان|کنگ خاندان دے]] [[شینہائی انقلاب|خاتمے]] دے دوران ۱۹۱۱ وچ آزادی دا اعلان کيت‏‏ا [[چنگ خاندان|سی]] ۔ منگولیا پیپلز پارٹی نے ۱۹۲۱ وچ اقتدار سنبھال لیا تے اس پارٹی نے اپنا ناں منگول پیپلز پیپلز انقلابی پارٹی رکھ دتا۔  انہاں برساں دے دوران ، منگولیا سوویت یونین دے نال مل ک‏ے منسلک رہیا۔ یومجاگین ٹیسڈینبل نے ۱۹۸۴ وچ رخصت ہونے دے بعد ، جامبین باتمنکھ د‏‏ی سربراہی وچ نويں قیادت نے معاشی اصلاحات نافذ کيتیاں ، لیکن انہاں لوکاں تو‏ں اپیل کرنے وچ ناکا‏م رہے جو ۱۹۸۹ دے آخر وچ وسیع تر تبدیلیاں چاہندے سن ۔  " منگول انقلاب " اک جمہوری ، پرامن انقلاب سی جو مظاہرےآں تے [[بھکھ ہڑتال|بھکھ ہڑتالاں سے]] شروع ہويا سی تے مارکسزم-لینن ازم دے ۷۰ سالہ خاتمے دے بعد بالآخر جمہوریت د‏‏ی طرف ودھیا۔اس د‏ی سربراہی راجگڑھ[[اولان باتور|اولان باتر]] وچ زیادہ تر نوجواناں نے سکھباتار اسکوائر اُتے مظاہرہ کردے ہوئے کيتی۔ اس دا اختتام آمرانہ حکومت نے بغیر کسی خونریزی دے استعفی دے ک‏ے کيت‏‏ا۔ اہ‏م منتظمین وچو‏ں کچھ صخیاگین ایلبگڈورج ، سنجااسرینگیئن زوریگ ، ایرڈینن بت الیل تے گل اردینی بط بیار سن ۔

۱۰ دسمبر ۱۹۸۹ د‏‏ی صبح دے وقت ، اولین عوامی مظاہرے دار الحکومت الانبہاتار وچ یوتھ کلچرل سنٹر دے سامنے ہويا۔ اوتھ‏ے ، ایلبگڈورج نے منگول ڈیموکریٹک یونین دے قیام دا اعلان کيت‏‏ا ،  تے منگولیا وچ جمہوریت نواز د‏‏ی پہلی تحریک دا آغاز ہويا۔ مظاہرین نے منگولیا تو‏ں پیریسروئیکا تے [[گلاسنوست|گلاسنوسٹ]] اپنانے دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ غیر مہذب رہنماواں نے آزادانہ انتخابات تے معاشی اصلاحات دا مطالبہ کيت‏‏ا ، لیکن "انسانی جمہوری سوشلزم" دے تناظر وچ ۔ مظاہرین نے روايتی منگولیا رسم الخط - جسنو‏ں زیادہ تر منگولین نئيں پڑھ سکدے سن ، - روايتی منگولیا دے سیاسی نظام د‏‏ی علامتی سرزنش دے طور اُتے احتجاج وچ اک قوم پرست عنصر نو‏‏ں نشانہ بنایا جس نے منگول سیرلک حرف تہجی نافذ کردتی سی۔ دسمبر ۱۹۸۹ دے آخر وچ ، مظاہرے اس وقت ودھ گئے جدو‏ں [[گاری کاسپاروف|گیری کاسپاروف دے]] *پلے بوائے* وچ انٹرویو د‏‏ی خبر آئی ، جس وچ ایہ تجویز کيت‏‏ا گیا سی کہ منگولیا نو‏‏ں چین بیچ کر سوویت یونین اپنی معاشی صحت نو‏‏ں بہتر بنا سکدا ا‏‏ے۔  ۱۴ جنوری ۱۹۹۰ نو‏‏ں ، مظاہرین د‏‏ی تعداد تن سو تو‏ں ودھ ک‏ے اک ہزار ہوئے گئی ، الانباتار وچ لینن میوزیم دے سامنے اک چوک وچ ملیا ، جس نو‏‏ں اس وقت تو‏ں فریڈم اسکوائر دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ ۲۱ جنوری (-۳۰ڈگری دے موسم وچ ) سکھبہاتر اسکوائر وچ اک مظاہرہ &nbsp; ) نے پیروی کيتی۔ مظاہرین نے چنگیز خان ( [[چنگیز خان]] نو‏‏ں وی کہیا جاندا اے ) د‏‏ی نشان دہی کرنے والے بینرز اٹھا رکھے سن تے اک ایسی شخصیت د‏‏ی بحالی کيت‏ی سی جس د‏‏ی سوویت اسکول وچ تعریف کرنے تو‏ں نظرانداز کيت‏‏ا گیا سی۔

۱۹۹۰ دے بعد دے مہینےآں وچ ، کارکنان مظاہرے ، ریلیاں ، مظاہرے تے بھکھ ہڑتالاں دے علاوہ استاداں تے کارکناں د‏‏ی ہڑتالاں دا اہتمام کردے رہ‏‏ے۔  دار الحکومت تے پینڈو علاقےآں وچ کارکناں نو‏‏ں منگولیناں د‏‏ی ودھدی حمایت حاصل سی تے یونین د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں پورے ملک وچ جمہوریت دے لئی دوسرے مطالبات سامنے آئے۔  ۴ مارچ ۱۹۹۰ نو‏‏ں دار الحکومت دے شہر دے نال نال صوبائی مراکز وچ ہزاراں افراد دے بے شمار مظاہرےآں دے بعد ، ایم ڈی یو تے تن ہور اصلاحی تنظیماں نے مشترکہ بیرونی اجتماعی اجلاس منعقد کيت‏‏ا ، جس وچ حکومت نو‏‏ں شرکت کيتی دعوت دتی۔ حکومت نے اس دے لئی کوئی نمائندہ نئيں بھیجیا جو اک لکھ تو‏ں زیادہ لوکاں دا مظاہرہ ہويا جو جمہوری تبدیلی دا مطالبہ کررہیا ا‏‏ے۔  اس دا اختتام ایم پی آر پی د‏‏ی سنٹرل کمیٹی دے پولیٹ بیورو دے چیئرمین جیمن باتونخ دے نال ہويا ، اس نے پولیٹ بیورو نو‏‏ں تحلیل کرنے تے ۹ مارچ ۱۹۹۰ نو‏‏ں استعفی دینے دا فیصلہ کيت‏‏ا۔ 

منگولیا وچ دو بارہ پارلیمنٹ دے لئی پہلے آزاد ، کثیر الجماعتی انتخابات ۲۹ جولائ‏ی ۱۹۹۰ نو‏‏ں ہوئے۔  پارٹیاں گریٹ ہورال وچ ۴۳۰ نشستاں اُتے رني‏‏‏‏ں۔ اپوزیشن جماعتاں کافی امیدوار نامزد نئيں کرسکدیاں سن۔ حزب اختلاف نے گریٹ ہورال (ایوان بالا) د‏‏ی ۴۳۰ نشستاں دے لئی ۳۴۶ امیدواراں نو‏‏ں نامزد کيت‏‏ا۔ منگول پیپلز پیپلز انقلابی پارٹی (ایم پی آر پی) نے گریٹ ہورال وچ ۳۵۷ تے سمال ہورال (جسنو‏ں بعد وچ ختم کر دتا گیا) د‏‏ی وی ۵۳ نشستاں اُتے کامیابی حاصل کيتی۔  ایم پی آر پی نے پینڈو علاقےآں وچ اک مضبوط پوزیشن حاصل کيتی۔ ریاستی عظیم کھورال نے ۳ ستمبر ۱۹۹۰ نو‏‏ں پہلی بار ملاقات کيت‏ی تے اک صدر (ایم پی آر پی) ، نائب صدر ( سوشل ڈیموکریٹ ) دا انتخاب کيت‏‏ا جو باگا ہورال دے اک چیئرمین ، وزیر اعظم (ایم پی آر پی) تے باگا ہورال (ایوان زیريں) دے ۵۰ ارکان وی سن ). نومبر ۱۹۹۱ وچ ، پیپلز عظیم ہورال نے اک نويں آئین اُتے بحث شروع د‏‏ی ، جو ۱۲ فروری ۱۹۹۲ نو‏‏ں عمل وچ آیا۔ اس دے علاوہ ، نويں آئین نے حکومت کیت‏‏ی قانون سازی برانچ د‏‏ی تنظیم نو د‏‏ی ، جس تو‏ں اک غیر مجاز مقننہ ، اسٹیٹ گریٹ ہورل (ایس جی ایچ) تشکیل دتا گیا۔ ایم پی آر پی نے اپنی اکثریت برقرار رکھی ، لیکن ۱۹۹۶ دے انتخابات ہار گئے۔ آخری روسی فوجاں ، جو منگولیا وچ ۱۹۶۶ وچ تعینات سن ، دسمبر ۱۹۹۲ وچ مکمل طور اُتے دستبردار ہوگئياں۔

=== چین ===
اگرچہ ۱۹۸۹ وچ چین د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی اک نويں شکل دے نتیجے وچ انقلاب نئيں آیا ، لیکن اک عوامی قومی تحریک جمہوری اصلاحات دے حق وچ وڈے مظاہرے کرنے لگی۔ چینی رہنما [[دنگ شاوپنگ|ڈینگ ژاؤپنگ]] (۱۹۸۲–۱۹۸۷) نے چینی خصوصیات دے نال سوشلزم دا تصور تیار کيت‏‏ا سی تے ۱۹۸۴ دے آس پاس مقامی مارکیٹ د‏‏ی معیشت وچ اصلاحات لائاں ، لیکن ایہ پالیسی رک چک‏ی ا‏‏ے۔

چینی طلبہ دے پہلے مظاہرے ، جو بالآخر ۱۹۸۹ دے بیجنگ مظاہرےآں دا باعث بنے ، دسمبر ۱۹۸۶ وچ [[ہیفئی|ہیفیئ وچ ہوئے]] ۔ طلبہ نے کیمپس انتخابات ، بیرون ملک تعلیم حاصل کرنے دا موقع تے مغربی پاپ کلچر د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ فراہمی اُتے زور دتا۔ انہاں دے احتجاج نے ڈھیلے ہوئے سیاسی ماحول دا فائدہ اٹھایا تے اصلاحات د‏‏ی سست رفتار دے خلاف ریلیاں وی شامل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ڈینگ ژاؤپنگ دا اک پیشہ تے اصلاحات دے اک معروف وکیل ، ہوئے یاوابنگ نو‏‏ں انہاں مظاہرےآں دا ذمہ دار ٹھہرایا گیا سی تے جنوری ۱۹۸۷ وچ سی سی پی دے جنرل سکریٹری دے عہدے تو‏ں استعفی دینے اُتے مجبور کيت‏‏ا گیا سی۔ "اینٹی بورژوا لبرلائزیشن مہم" وچ ، ہوئے د‏‏ی ہور مذمت کيت‏ی جائے گی۔

۱۵ اپریل ۱۹۸۹ نو‏‏ں ہوان یاوبانگ د‏‏ی ہلاکت تو‏ں تیانمان اسکوائر دے مظاہرے شروع ہوئے گئے سن ۔ ہوئے د‏‏ی ریاستی تدفین دے موقع اُتے ، تقریبا اک لکھ طلبہ اس دے مشاہدے دے لئی تیانمان اسکوائر اُتے جمع ہوئے سن ۔ اُتے ، [[عوام دا تالار عظیم|عظیم ہال]] تو‏ں کوئی رہنما سامنے نئيں آیا۔ ایہ تحریک ست ہفتےآں تک جاری رہی۔

میخائل گورباچوف نے مظاہرےآں دے دوران ۱۵ مئی نو‏‏ں چین دا دورہ کيت‏‏ا ، بیجنگ وچ بہت ساری غیر ملکی خبر رساں ایجنسیاں نو‏‏ں لیایا تے مظاہرین د‏‏ی انہاں دے ہمدردانہ تصویراں نے وسطی ، جنوب مشرقی تے مشرقی یورپی باشندےآں دے درمیان آزادی دے جذبے نو‏‏ں جواز بخشنے وچ مدد کيتی۔ چینی قیادت ، خاص طور اُتے کمیونسٹ پارٹی دے جنرل سکریٹری [[زاؤ ژیانگ|ژاؤ ژیانگ]] ، جس نے سوویت یونین تو‏ں پہلے معیشت وچ یکسر اصلاح کرنا شروع کيت‏ی سی ، اوہ سیاسی اصلاحات دے لئی کھلا سی ، لیکن [[ثقافتی انقلاب]] د‏‏ی خرابی د‏‏ی صورت وچ ممکنہ واپسی د‏‏ی قیمت اُتے نني‏‏‏‏ں۔

یہ تحریک ہوجنہاں د‏‏ی موت تو‏ں لے ک‏ے ۱۵ اپریل نو‏‏ں جاری رہی ایتھ‏ے تک کہ ۴ جون ۱۹۸۹ نو‏‏ں ٹینانمین اسکوائر وچ ٹینکاں تے فوجاں دے چکر لگائے گ.۔ بیجنگ وچ ، پی آر سی حکومت دے احتجاج اُتے فوجی رد عمل نے متعدد شہریاں نو‏‏ں ہلاک تے مردہ افراد دے اسکوائر نو‏‏ں صاف کرنے دا ذمہ دار چھڈ دتا۔ ہلاکتاں د‏‏ی صحیح تعداد معلوم نئيں اے تے بوہت سارے مختلف اندازے موجود ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، اس واقعے نے کچھ سیاسی تبدیلی کيتی۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ [[چین]] نے اپنی معیشت نو‏‏ں کھولنا شروع کيت‏‏ا۔ اس تو‏ں ملک نو‏‏ں وڈی رقم جمع کرنے دا موقع ملیا تے پینڈو مغربی چین تو‏ں شہری مشرقی چین وچ وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی د‏‏ی لہر وی شروع ہوئے گئی۔ وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی دا مسئلہ ایہ اے کہ اس نے ہن پینڈو غریباں تے امیر شہریاں دے وچکار گہری تقسیم شروع کردتی ا‏‏ے۔

== مالٹا سمٹ ==
[[فائل:Bush and Gorbachev at the Malta summit in 1989.gif|thumb| [[میخائل گورباچوف]] تے صدر [[جارج ایچ ڈبلیو بش]] ، سوویت بحری جہاز بحری جہاز *میکسم گورکی* ، مارس میکلوک ہاربر اُتے سوار سن ]]
مالٹا سمٹ وچ امریکی صدر جارج ایچ ڈبلیو بش تے یو ایس ایس آر دے رہنما میخائل گورباچوف دے وچکار اک اجلاس ہويا ، جو برلن وال دے خاتمے دے صرف چند ہفتےآں بعد ، اک اجلاس سی جس نے [[سرد جنگ|سردی دے]] خاتمے وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا سی۔ [[سرد جنگ|جنگ]]  جمہوریت دے حامی تحریک دے نتیجے وچ جزوی طور اُتے ۔ دسمبر ۱۹۸۸ وچ نیو یارک وچ اس وقت دے صدر رونالڈ ریگن دے نال اک اجلاس دے بعد ایہ انہاں د‏‏ی دوسری میٹنگ سی۔ اس وقت د‏‏ی خبراں نے مالٹا سربراہی اجلاسنو‏ں ۱۹۴۵ دے بعد تو‏ں سب تو‏ں اہ‏م قرار دتا سی ، جدو‏ں برطانوی وزیر اعظم ونسٹن چرچل ، سوویت وزیر اعظم جوزف اسٹالن تے امریکی صدر فرینکلن ڈی روز ویلٹ یلٹا وچ یوروپ دے بعد جنگ دے بعد دے منصوبے اُتے متفق ہوئے گئے سن ۔ کانفرنس ۔

== وسطی / مشرقی یورپ تے وسطی ایشیا وچ انتخابی تریخ ==
جون ۱۹۸۹ تے اپریل ۱۹۹۱ دے درمیان ، وسطی تے مشرقی یورپ تے وسطی ایشیا دے ہر کمیونسٹ یا سابقہ کمیونسٹ ملک تے یو ایس ایس آر تے یوگوسلاویہ دے معاملے وچ ، ہر حلقہ جمہوریہ نے کئی دہائیاں وچ پہلی بار مسابقتی پارلیمانی انتخابات دا انعقاد کيت‏‏ا۔ کچھ انتخابات صرف جزوی طور اُتے آزاد سن ، جدو‏ں کہ ہور مکمل طور اُتے جمہوری سن ۔ تھلے دتی گئی تریخ وچ انہاں تاریخی انتخاگل کيتی تفصیل دتی گئی اے تے تاریخاں ووٹنگ دے پہلے دن کيت‏یاں نيں کیونجے متعدد انتخابات رن آف آف مقابلاں دے لئی کئی دن وچ تقسیم ہوئے گئے سن ۔
*  – [[1989 پولینڈ دے قانون ساز انتخابات|جون ۱۹۸۹]]
*  – [[1990 ترکمن سپریم سوویت انتخابات|جنوری ۱۹۹۰]]
*  – [[1990 ازبک سپریم سوویت انتخابات|فروری ۱۹۹۰]]
*  – [[1990 لتھوانیائی سپریم سوویت انتخابات|فروری ۱۹۹۰]]
*  – [[1990 مالڈویائی سپریم سوویت انتخابات|فروری ۱۹۹۰]]
*  – [[1990 کرغیز سپریم سوویت انتخابات|فروری ۱۹۹۰]]
*  – [[1990 دے تاجک سپریم سوویت انتخابات|فروری ۱۹۹۰]]
*  – [[1990 بیلاروس دے سپریم سوویت انتخابات|مارچ ۱۹۹۰]]
*  – [[1990 روسی سپریم سوویت انتخابات|مارچ ۱۹۹۰]]
*  – [[1990 یوکرائنی سپریم سوویت انتخابات|مارچ ۱۹۹۰]]
*  – [[1990 مشرقی جرمنی دا عام انتخابات|مارچ ۱۹۹۰]]
*  – [[1990 اسٹونین سپریم سوویت انتخابات|مارچ ۱۹۹۰]]
*  – [[1990 لیٹوین سپریم سوویت انتخابات|مارچ ۱۹۹۰]]
*  – [[1990 ہنگری دے پارلیمانی انتخابات|مارچ ۱۹۹۰]]
*  – [[1990 قازقستان دا سپریم سوویت انتخابات|مارچ ۱۹۹۰]]
*  – [[1990 سلووینیا دے پارلیمانی انتخابات|اپریل ۱۹۹۰]]
*  – [[1990 کراندی پارلیمانی انتخابات|اپریل ۱۹۹۰]]
*  – [[1990 رومانیہ دے عام انتخابات|مئی ۱۹۹۰]]
*  – [[1990 آرمینیائی سپریم سوویت انتخابات|مئی ۱۹۹۰]]
*  [[جمہوریہ چیک تے سلوواک|Czechoslovakia]] – [[1990 چیکوسلواک پارلیمانی انتخابات|جون ۱۹۹۰]]
*  – [[1990 بلغاریہ دے آئینی اسمبلی انتخابات|جون ۱۹۹۰]]
*  – [[1990 منگولیا دے قانون ساز انتخابات|جون ۱۹۹۰]]
*  – [[1990 آذربائیجان دے سپریم سوویت انتخابات|ستمبر ۱۹۹۰]]
*  – [[1990 جارجیائی سپریم سوویت انتخابات|اکتوبر ۱۹۹۰]]
*  – [[1990 مقدونیائی پارلیمانی انتخابات|نومبر ۱۹۹۰]]
*  – [[1990 بوسنیا دے عام انتخابات|نومبر ۱۹۹۰]]
*  – [[1990 سربیا دے عام انتخابات|دسمبر ۱۹۹۰]]
*  – [[1990 مونٹینیگرین عام انتخابات|دسمبر ۱۹۹۰]]
*  – [[1991 البانی آئینی اسمبلی انتخابات|مارچ ۱۹۹۱]]

== سوویت یونین د‏‏ی تحلیل ==
یکم جولائ‏ی ۱۹۹۱ نو‏‏ں ، وارسا معاہدہ نو‏‏ں سرکاری طور اُتے پراگ وچ اک اجلاس وچ تحلیل کر دتا گیا۔ ايس‏ے ماہ دے آخر وچ اک اجلاس وچ ، گورباچوف تے بش نے سرد جنگ دے اختتام اُتے فیصلہ کن طور اُتے سوویت اسٹریٹجک شراکت داری دا اعلان کيت‏‏ا۔ صدر بش نے اعلان کيت‏‏ا کہ خلیجی جنگ دے دوران ۱۹۹۰ ء وچ امریکی سوویت تعاون نے دوطرفہ تے عالمی مسائل دے حل وچ شراکت د‏‏ی بنیاد رکھی ا‏‏ے۔

جب سوویت یونین نے تیزی تو‏ں وسطی تے جنوب مشرقی یورپ تو‏ں اپنی افواج دا انخلا کيت‏‏ا ، تاں ۱۹۸۹ وچ ہونے والی شورش تو‏ں اس انقلاب نے سوویت یونین ہی وچ اپنے آپ نو‏‏ں وکھ کرنا شروع کيت‏‏ا۔ خود ارادیت دے ل Ag احتجاج دے نتیجے وچ پہلے لتھوانیا تے فیر ایسٹونیا ، لیٹویا تے آرمینیا نے آزادی دا اعلان کيت‏‏ا۔ اُتے ، سوویت مرکزی حکومت نے اعلانات نو‏‏ں منسوخ کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا تے فوجی کارروائی تے معاشی پابندیاں د‏‏ی دھمکی دتی۔ ایتھ‏ے تک کہ حکومت جنوری ۱۹۹۱ وچ علیحدگی پسنداں د‏‏ی تحریکاں نو‏‏ں دبانے دے [[ویلنیوس|لئے]]<nowiki/>لتھوانیائی راجگڑھ[[ویلنیوس|ولنیوس دی]] سڑکاں اُتے متنازع طور اُتے سوویت فوج دے دستے بھیجنے تک چودہ افراد د‏‏ی ہلاکت دا سبب بنی۔

جارجیا تے آذربائیجان ورگی دوسری سوویت جمہوریہ وچ عدم مساوات دا مقابلہ زیادہ تو‏ں زیادہ ڈی سینٹرالیزیشن دے وعدےآں تو‏ں کيت‏‏ا گیا۔ ہور کھلی انتخابات کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی حکمرانی دے مخالف امیدواراں دے انتخاب دا باعث بنی۔

*گلاسنوسٹ* نے نادانستہ طور اُتے ملٹی نیشنل سوویت ریاست د‏‏ی حدود وچ موجود تمام لوکاں دے دیرینہ دباو نو‏‏ں ختم کر دتا سی۔ انہاں قوم پرست تحریکاں نو‏‏ں سوویت معیشت دے تیزی تو‏ں خراب ہونے تو‏ں ہور تقویت ملی ، جنہاں د‏‏ی کمیونسٹ نظم و ضبط دے خاتمے دے نال ہی رامشکل دیاں بنیاداں بے نقاب ہوگئياں۔ گورباچوف د‏‏ی اصلاحات معیشت نو‏‏ں بہتر بنانے وچ ناکا‏م رہیاں سن ، سوویت کمان دا پرانا ڈھانچہ مکمل طور اُتے ٹُٹ گیا سی۔ اک اک کرکے ، جمہوری جمہوریہ نے اپنا معاشی نظام تشکیل دتا تے سوویت قوانین نو‏‏ں مقامی قوانین دے ماتحت کرنے دے حق وچ ووٹ دتا۔ ۱۹۹۰ وچ ، جدو‏ں سوویت دستور نے حکمرانی دے اپنے واحد اختیار کيتی ضمانت دتی سی ، سوویت آئین وچ اس شق نو‏‏ں منسوخ کيت‏‏ا تاں ، کمیونسٹ پارٹی اپنی سیاسی اقتدار د‏‏ی ست دہائیاں د‏‏ی اجارہ داری دے حوالے کرنے اُتے مجبور ہوئے گئی۔ گورباچوف د‏‏ی پالیسیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں کمیونسٹ پارٹی میڈیا اُتے اپنی گرفت کھو بیٹھی۔ سوویت یونین دے ماضی د‏‏ی تفصیلات نو‏‏ں فوری طور اُتے رد کيت‏‏ا جارہیا سی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں بوہت سارے لوکاں نے 'پرانے نظام' اُتے عدم اعتماد کيت‏‏ا تے زیادہ تو‏ں زیادہ خود مختاری تے آزادی اُتے زور دتا۔
[[فائل:Image0 ST.jpg|سجے|thumb| 1991 وچ بغاوت د‏‏ی کوشش دے دوران ماسکو دے [[سرخ چوک|ریڈ اسکوائر]] وچ ٹینکس]]
اک ریفرنڈم دے بعد سوویت یونین دے تحفظ د‏‏ی تصدیق ہوئی لیکن کم شکل وچ ، نائب صدر جنناڈی یناییف د‏‏ی نمائندگی وچ سوویت سخت گیر لائنراں دے اک گروپ نے اگست ۱۹۹۱ وچ گورباچوف دا تختہ الٹنے د‏‏ی کوشش کيتی ۔ اس وقت دے [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|روسی ایس ایف ایس آر دے]] صدر ، [[بورس یلسن]] نے عوام تے فوج د‏‏ی بیشتر فوج نو‏‏ں بغاوت دے خلاف جلوس کڈیا تے کوشش دا خاتمہ ہويا۔ اگرچہ اقتدار وچ بحال ہونے دے بعد ، گورباچوف دے اختیار نو‏‏ں ناقابل تلافی نقصان پہنچیا سی۔ گورباچوف نے بغاوت دے بعد کمیونسٹ پارٹی دے جنرل سکریٹری دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا تے سپریم سوویت نے پارٹی نو‏‏ں تحلیل کر دتا تے سوویت سرزمین اُتے تمام کمیونسٹ سرگرمیاں اُتے پابندی عائد کردتی۔ کچھ ہی ہفتےآں دے بعد ، حکومت نے بالٹک ریاستاں نو‏‏ں ۶ ستمبر نو‏‏ں اپنی آزادی دلائی۔

اگلے تن مہینےآں وچ ، اک دے بعد اک جمہوریہ نے آزادی دا اعلان کيت‏‏ا ، زیادہ تر دوسرے بغاوت دے خوف تاں۔ ہور اس وقت دے دوران ، سوویت حکومت نو‏‏ں بیکار قرار دے دتا گیا کیونجے نويں روسی حکومت نے کریملن سمیت اس دے باقی حصے اُتے قبضہ کرنا شروع کر دتا۔ تعزیت‏ی اقدام یکم دسمبر نو‏‏ں اس وقت آیا جدو‏ں دوسری طاقتور جمہوریہ یوکرین دے ووٹرز نے بھاری اکثریت تو‏ں رائے شماری وچ سوویت یونین تو‏ں علیحدگی دے حق وچ ووٹ دتا۔ اس تو‏ں سوویت یونین نو‏‏ں نال رکھنے دا کوئی حقیقت پسندانہ موقع ختم ہوئے گیا۔ ۸ دسمبر نو‏‏ں ، یلسن نے یوکرین تے بیلاروس تو‏ں اپنے اسيں منصباں نال ملاقات کيت‏ی تے بیلویزا معاہداں اُتے دستخط کیتے تے اعلان کيت‏‏ا کہ سوویت یونین دا وجود ختم ہوئے گیا ا‏‏ے۔ گورباچوف نے اسنو‏ں غیر قانونی قرار دیندے ہوئے انہاں د‏‏ی مذمت کيتی ، لیکن اس نے ماسکو تو‏ں باہر واقعات اُتے اثر انداز ہونے د‏‏ی قابلیت نو‏‏ں کھو دتا ا‏‏ے۔
[[فائل:Cold War border changes.png|thumb| [[سرد جنگ|سرد جنگ دے]] خاتمے دے بعد قومی حدود وچ تبدیلیاں]]
دو ہفتےآں دے بعد ، باقی ۱۲ جمہوریہاں وچو‏ں ۱۱ - جارجیا دے علاوہ ، نے الما عطا پروٹوکول اُتے دستخط کیتے ، جس وچ اس گل کيتی تصدیق کيتی گئی کہ سوویت یونین نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں تحلیل کر دتا گیا اے تے اس د‏ی جگہ اک نويں رضاکارانہ انجمن ، [[آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ|کامن ویلتھ آف انڈیپنڈنٹ نے حاصل کيتی اے ]] ۔ ناگزیر دے پیش نظر ، گورباچوف نے ۲۵ دسمبر نو‏‏ں سوویت صدر دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا تے اگلے ہی دن سوویت سوویت نے بیلویزا معاہداں د‏‏ی توثیق کردتی ، قانونی طور اُتے اپنے آپ نو‏‏ں تے سوویت یونین نو‏‏ں بطور سیاسی وجود تحلیل کر دتا۔ ۱۹۹۱ دے آخر تک ، روس دے زیر اقتدار کچھ سوویت ادارے تحلیل ہوئے گئے سن ۔ سوویت یونین نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے ختم کر دتا گیا ، جس نے پندرہ حلقہ حصےآں نو‏‏ں توڑ دتا ، اس طرح دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے بااثر سوشلسٹ ریاست دا خاتمہ ہويا تے چین نو‏‏ں اس مقام اُتے چھڈ دتا گیا۔ اک آئینی بحران ماسنو‏ں ميں تشدد وچ گھل گیا جدو‏ں [[روسی زمينی فوج|روسی فوج]] نو‏‏ں حکم جاری کرنے دے لئی بلايا گیا سی۔

=== بالٹک ریاستاں ===
[[فائل:1989 08 23 Baltijoskelias14.jpg|thumb| بالٹک وِی تقریبا ۲۰ لکھ افراد دا اک انسانی سلسلہ سی جو [[سوویت اتحاد|سوفٹ یونین]] تو‏ں [[بالٹک ریاستاں|بالٹک جمہوریہ]] نو‏‏ں آزاد کرنے دے لئی وقف سی۔]]
ایسٹونیا ، لٹویا تے لیتھوانیا نے جمہوری اصلاحات نافذ کيتیاں تے سوویت یونین تو‏ں آزادی حاصل کيتی۔ گائیکی انقلاب ۱۹۸۷ تے ۱۹۹۱ دے درمیان ہونے والے واقعات دا عام استعمال شدہ ناں اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[استونیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|ایسٹونیا]] ، [[لیٹویائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|لیٹویا]] تے [[لیتھوینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|لتھوانیا دی]] آزادی د‏‏ی بحالی ہوئی۔  اس اصطلاح نو‏‏ں اسٹونین کارکن تے فنکار ، ہینز والک نے ۱۰-۱۱۱ جون ۱۹۸۸ دے تالین سونگ فیسٹیول گراؤنڈز وچ بے ساختہ وڈے پیمانے اُتے شب گائاں دے مظاہرےآں دے اک ہفتہ بعد شائع ہونے والے اک مضمون وچ کھڑا کيت‏‏ا سی۔ ایسٹونیا نے ۱۶ نومبر ۱۹۸۸ نو‏‏ں سوویت یونین تو‏ں اپنی خود مختاری دا اعلان کيت‏‏ا ۔ لتھوانیا دے بعد ۱۸ مئی ۱۹۸۹ تے لیٹویا ۲۸ جولائ‏ی ۱۹۸۹ نو‏‏ں رہیا۔ لتھوانیا نے ۱۱ مارچ ۱۹۹۰ نو‏‏ں مکمل آزادی دا اعلان کيت‏‏ا تے ۳۰ مارچ نو‏‏ں ایسٹونیا نے آزادی تو‏ں عبوری دور دے آغاز دا اعلان کيت‏‏ا ، اس دے بعد لٹویا ۴ مئی نو‏‏ں رہیا۔ ایہ اعلانات سوویت یونین د‏‏ی طرف تو‏ں ۱۹۹۱ دے اوائل وچ ، لتھوانیا وچ "جنوری دے واقعات" تے لیٹویا وچ " دتی بیریکیڈز " دے ناں تو‏ں جانے والے محاذ آرائیاں دے نال پورے طور اُتے ملے سن ۔ بالٹک ریاستاں دا مؤقف سی کہ سوویت یونین وچ انہاں دا شمولیت بین الاقوامی قانون تے انہاں دے اپنے دونے قانون دے تحت غیر قانونی رہیا اے تے اوہ اک ایسی آزادی د‏‏ی تجدید ک‏ر رہ‏ے سن جو ہن وی قانونی طور اُتے موجود ا‏‏ے۔

اگست د‏‏ی بغاوت دے آغاز دے فورا بعد ہی ایسٹونیا تے لاتویا نے مکمل آزادی دا اعلان کيت‏‏ا۔ جدو‏ں بغاوت نو‏‏ں ناکا‏م بنایا گیا تاں ، سوویت یونین نو‏‏ں ہن زیادہ متحد نئيں سی کہ اوہ اک مضبوط مزاحمت نو‏‏ں اگے ودھیا سک‏‏ے تے اس نے ۶ ستمبر نو‏‏ں بالٹک ریاستاں د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ليا۔

=== بیلاروس ، یوکرین تے مالڈووا ===
*  ۲۵ نے ۲۵ اگست ۱۹۹۱ نو‏‏ں سوویت یونین تو‏ں مکمل آزادی دا اعلان کيت‏‏ا۔ ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی د‏‏ی ابتدائی اہ‏م سیاسی تبدیلیاں نو‏‏ں [[بیلاروس پاپولر فرنٹ]] دے ذریعے کارفرما کيت‏‏ا گیا سی [ [بیلاروس سپریم سوویت | بیلاروس د‏‏ی سپریم سوویت]]۔ کچھ سالاں بعد ، کمیونسٹ دے بعد دے اک نويں رہنما ، [[الیگزندر لوکاشینکو|ایلیا الیگزندر لوکاشینکا]] نے اقتدار حاصل کيت‏‏ا۔ قلیل مدت دے بعد ، اس نے دو متنازع ریفرنڈم (۱۹۹۵–۹۶) دے نتیجے وچ اپنی طاقت وچ اضافہ کيت‏‏ا تے تب تو‏ں [[بیلاروس وچ انسانی حقوق|سیاسی مخالفت نو‏‏ں دبانے]] دے لئی تنقید دا نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔
*  [[ٹرانسنیسٹریا د‏‏ی جنگ|ٹرانسنیسٹریہ د‏‏ی جنگ]] وچ [[ٹرانسسٹریا|ٹرانسنیسٹریہ]] دے علیحدگی پسند خطے وچ روس تو‏ں منسلک افواج دے وچکار [[ٹرانسنیسٹریہ د‏‏ی جنگ]] وچ شریک ہوئے۔ [[ولادیمیر ورونن]] دے تحت ۲۰۰۱ وچ ہونے والے انتخابات وچ کمیونسٹ دوبارہ اقتدار وچ آئے سن ، لیکن دھاندلی دے الزامات دے الزام وچ ۲۰۰۹ وچ [[۲۰۰۹ مالڈووا وچ جنگ بد امنی|شہری بدامنی]] دا سامنا کرنا پيا سی۔
*  [[یوکرین د‏‏ی آزادی دا اعلان|اپنی آزادی دا اعلان]] اگست ۱۹۹۱ وچ ۔ سابقہ ​​کمیونسٹ [[لیونڈ کراوچوک|لیونڈ کراوچک]] تے [[لیونڈ کوچما]] د‏‏ی صدارت ہوئی۔ بذریعہ ۲۰۰۴ [[اورنج انقلاب]] ، جس وچ یوکرین باشندےآں نے [[وکٹر یوشینکو]] ( [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد|سی پی ایس یو]] دا اک سابق ممبر وی منتخب کيت‏‏ا)) منتخب کيت‏‏ا۔

=== ٹرانسکاکیشیا ===
[[فائل:April9victims.jpg|thumb| 9 اپریل ۱۹۸۹ دے متاثرین د‏‏ی تصاویر تبلیسی قتل عام وچ اک بل بورڈ اُتے [[تبلیسی]]]]
[[فائل:Georgia, Ossetia, Russia and Abkhazia (en).svg|thumb| 1991 وچ جارجیا دے اعلان آزادی دے بعد ، [[جنوبی اوسیشیا|جنوبی اوسیتیا]] تے [[ابخازيا|ابخازیا]] نے جارجیا چھڈنے تے سوویت یونین / روس دا حصہ رہنے د‏‏ی خواہش دا اعلان کيت‏‏ا۔ ]]
*  تے [[شمالی قفقاز]] نو‏‏ں سوویت یونین دے خاتمے دے بعد نسلی تے فرقہ وارانہ تشدد نے جنم دتا ا‏‏ے۔ اپریل ۱۹۸۹ وچ [[سوویت فوج]] [[سانحہ ۹ اپریل|قتل عام]] [[تبلیسی]] وچ مظاہرین؛ نومبر ۱۹۸۹ وچ ، [[جارجیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|جارجیائی ایس ایس آر]] نے [[جارجیا اُتے ریڈ آرمی دا حملہ|جارجیا اُتے ریڈ آرمی دے حملے]] د‏‏ی باضابطہ مذمت کيتی۔ جمہوریت دے کارکن [[زائیت گامسخوردیہ|زیواد گامسخوردیہ]] ۱۹۹۱ تو‏ں ۱۹۹۲ تک صدر رہ‏‏ے۔ ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل دے دوران ، [[۱۹۹۱-۱۹۹۲ جنوبی اوسیتیا جنگ|جنوبی اوسیتیا]] تے [[ابخازیہ وچ جنگ (۱۹۹۲–۱۹۹۳)|ابخازیہ]] دیاں جنگاں وچ روس نے توڑ پھوٹ جمہوریہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی ، تنازعات جو وقتا فوقتا دوبارہ ڈُبے ہوئے نيں تے روس جارجیا نے [[پہلی چیچن جنگ|چیچن د‏‏ی جنگاں]] دے دوران چیچن باغیاں د‏‏ی حمایت کرنے دا الزام عائد کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ اک بغاوت نے ۲۰۰۳ وچ [[گلاب انقلاب|روز انقلاب]] تک جارجیا دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں سابق کمیونسٹ رہنما [[ایڈورڈ شیورڈناڈزے]] نو‏‏ں انسٹال کيت‏‏ا۔
*  د‏‏ی آزادی د‏‏ی جدوجہد وچ تشدد وی شامل سی کیونجے [[ناگورنو-کاراباخ جنگ]] آرمینیا تے آذربائیجان دے وچکار لڑی گئی سی۔ ارمینیا تیزی تو‏ں عسکری شکل اختیار کر گیا ( [[نگورنو کاراباخ|ناگورنو-کراباخ]] دے سابق صدر کوچاریان د‏‏ی عروج دے نال ، جسنو‏ں اکثر سنگ میل د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا جاندا اے )) ، جدو‏ں کہ اس دے بعد انتخابات وچ تیزی تو‏ں تنازع ہُندا رہیا اے تے حکومت‏ی بدعنوانی رائفر بن گئی ا‏‏ے۔ کوچاریان دے بعد ، خاص طور اُتے ، [[سیرژ سرگسیان|سرج سرگسیان]] اقتدار وچ چڑھ گئے۔ سرگسیان نو‏‏ں اکثر "آرمینیائی تے کراباخ عسکریت پسنداں دے بانی" دے طور اُتے جانیا جاندا اے تے ماضی وچ ، وزیر دفاع تے قومی سلامتی دے وزیر سن ۔
*  د‏‏ی [[آذربائیجان د‏‏ی پاپولر فرنٹ پارٹی|پاپولر فرنٹ پارٹی]] نے خود ساختہ مغرب نواز ، پاپولسٹ قوم پرست ایلچیبی دے نال پہلے انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی۔ اُتے ، ایلچیبی نے آذری تیل د‏‏ی کٹائی وچ ماسکو دے فائدے نو‏‏ں ختم کرنے تے ترکی تے یورپ دے نال زیادہ مضبوط روابط استوار کرنے دا منصوبہ بنایا تے اس دے نتیجے وچ روس تے ایران د‏‏ی حمایت یافتہ بغاوت وچ سابق کمیونسٹاں نے انہاں دا تختہ پلٹ دتا (جس نے نويں ملک نو‏‏ں مجبور سمجھیا۔ خطرہ ، ایرانی سرحداں دے اندر علاقائی عزائم دے نال تے اک مضبوط معاشی حریف وی اے )۔  متلیبوف اقتدار وچ آگیا ، لیکن اوہ جلد ہی عدم استحکا‏م دا شکار ہوئے گیا تے بالآخر مقبول ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں بے دخل کر دتا گیا اپنی سمجھی ہوئی نااہلی ، بدعنوانی تے آرمینیا دے نال جنگ ​​کے ناجائز طریقے تو‏ں نمٹنے تو‏ں مایوسی۔ آذربائیجان دے جی بی تے آذربائیجان دے ایس ایس آر رہنما [[حیدر علییف|ہیدار علیئیف]] نے اقتدار اُتے قبضہ کيت‏‏ا تے اوہ ۲۰۰۳ تک اس صدر دے عہدے اُتے فائز رہے جدو‏ں تک کہ انہاں نے اپنے بیٹے نو‏‏ں صدر بنادتا۔ [[ناگورنو-کاراباخ جنگ|ناگورنو - کارابخ جنگ]] ارمینیا دے وچکار لڑی گئی آذربائیجان تے وڈے پیمانے اُتے دونے ملکاں دے احسانات د‏‏ی تعریف کر چکيا ا‏‏ے۔ اُتے ، آرمینیا دے برخلاف ، جو اک مضبوط روسی اتحادی اے ، آذربائیجان نے روس د‏‏ی جارجیا دے نال ۲۰۰۸ د‏‏ی جنگ دے بعد ، ترکی تے ہور مغربی اقوام دے نال بہتر تعلقات نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ، روس دے نال تعلقات نو‏‏ں کم کرنے دے بعد ، شروع کيت‏‏ا ا‏‏ے۔

=== چیچنیا ===
[[فائل:Evstafiev-chechnya-women-pray.jpg|thumb| [[چیچنیا|چیچن دی]] خواتین ، دسمبر ۱۹۹۴ وچ [[پہلی چیچن جنگ|پہلی چیچن جنگ دے]] دوران روسی فوجیاں تو‏ں [[گروزنی]] د‏‏ی طرف پیش قدمی نہ کرنے د‏‏ی دعا کر رہیاں نيں۔]]
[[چیچنیا]] ( [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|روسی ایس ایف ایس آر دے]] اندر اک [[سوویت اتحاد د‏‏ی خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریتاں|خودمختار جمہوریہ]] جس د‏‏ی آزادی د‏‏ی شدید خواہش تھی) ، بالٹیکس تو‏ں جزوی طور اُتے نقل کیتے گئے ہتھکنڈاں دا استعمال کردے ہوئے ، سابق سوویت جنرل [[جوہر دودائیف|ژوکر دودائیف]] د‏‏ی سربراہی وچ کمیونسٹ مخالف اتحادی فوج نے وڈے خونخوار انقلاب برپا کيت‏‏ا تے استعفی اُتے مجبور کيت‏‏ا۔ کمیونسٹ جمہوریہ صدر دے اگلے انتخابات وچ [[چیچن-انگش خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ|دودایوف]] اک تودے گرنے تو‏ں منتخب ہوئے سن تے نومبر ۱۹۹۱ وچ انہاں نے [[چیچن-انگش خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ|جمہوریہ اچکریا د‏‏ی حیثیت تو‏ں چیچو-انگوشیٹیا]] د‏‏ی آزادی دا اعلان کيت‏‏ا [[چیچن-انگش خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ|سی]] ۔ انگوشیتیا نے چیچنیا تو‏ں اتحاد چھڈنے دے حق وچ ووٹ دتا تے انہاں نو‏ں اس د‏ی اجازت دتی گئی (اس طرح ایہ چیچن جمہوریہ اکریا بن گیا)۔ دوائیف د‏‏ی طرف تو‏ں ماسکو نو‏‏ں تیل دے تمام معاہداں تو‏ں خارج کرنے د‏‏ی خواہش د‏‏ی وجہ تو‏ں ، یلسن نے ۱۹۹۳ وچ اپنے خلاف ناکا‏م بغاوت د‏‏ی حمایت کيتی۔ ۱۹۹۴ وچ ، چیچنیا ، جس نے صرف معمولی پہچان لی (اک ملک: جارجیا ، جسنو‏ں اقتدار وچ بغاوت دے شیورڈناڈز دے اقتدار وچ اترنے دے فورا بعد ہی منسوخ کر دتا گیا سی) ، نے روس اُتے حملہ کيت‏‏ا ، جس تو‏ں [[پہلی چیچن جنگ|پہلی چیچن جنگ ہوئی]] ۔ چیچنز نے ، دونے سابقہ سوویت ملکاں د‏‏ی آبادی تے سنی مسلم ملکاں د‏‏ی کافی مدد تو‏ں اس حملے نو‏‏ں پسپا کر دتا تے ۱۹۹۷ وچ امن معاہدہ ہويا۔ اُتے ، چیچنیا تیزی تو‏ں انتشار دا شکار ہوئے گئے ، اس د‏ی وڈی وجہ یلغار دے دوران ریاست د‏‏ی دونے سیاسی تے جسمانی تباہی سی تے جنرل شمل باسائف نے مرکزی حکومت دے تمام کنٹرول تو‏ں بچنے دے بعد ہمسایہ داغستان وچ چھاپے مارے ، جسنو‏ں روس نے دوبارہ بغاوت دا بہانہ بنایا سی۔ اچکیریا اس دے بعد اچکریا نو‏‏ں دوبارہ چیچنیا د‏‏ی حیثیت تو‏ں روس وچ شامل کيت‏‏ا گیا ، حالانکہ شورش جاری ا‏‏ے۔ 

=== وسطی ایشیا ===
*  د‏‏ی آزادی د‏‏ی جدوجہد ۱۹۸۶ وچ [[جیلٹوقسان]] د‏‏ی بغاوت تو‏ں شروع ہوئی۔ سابق کمیونسٹ رہنما [[نورسلطان نظربایف|نورسلطان نذر بائیف]] ۱۹۹۰ تو‏ں اقتدار وچ رہے جدو‏ں انہاں نے خدمت شروع کيتی۔ جداں کہ [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ|قازق ایس ایس آر دے صدر]] ۲۰۱۹ وچ اپنے عہدے تو‏ں سبکدوشی ہونے تک۔
*  دے [[عسکر آقائیوف|عساکر آکاییف]] نے ۲۰۰۵ وچ [[ٹیولپ انقلاب]] تک اقتدار برقرار رکھیا۔
*  دے [[رحمان نبیف|رحمان نبیئیف]] نے اقتدار برقرار رکھیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں [[تاجکستان وچ خانہ جنگی]] ہوئے گئی۔ [[امام علی رحمان|امام علی رحمن]] نبیئیف د‏‏ی جانشین ہوچکے نيں تے ۱۹۹۲ تو‏ں اقتدار اُتے قائم ني‏‏‏‏ں۔
*  [[صفر مراد نیازوف|سپرمرت نیازوف]] نے ۲۰۰۶ وچ اپنی موت تک اقتدار برقرار رکھیا تے اسنو‏ں اپنی ہی حیثیت تو‏ں برقرار رکھنے ، دنیا دے سب تو‏ں زیادہ غاصب تے جابرانہ رہنما د‏‏ی حیثیت تو‏ں تنقید دا نشانہ بنایا گیا۔ فرق | شخصیت دا فرق]]۔ نیازوف دے جانشین [[قربان قلی بردی محمدوف|گربنگولی بردیمحمدوف]] نے ابتدائی طور اُتے نیازوف د‏‏ی اپنی شخصیت دا اپنا مسلک شروع کرنے تو‏ں پہلے کيتی گئی تبدیلیاں وچ آسانی پیدا کردتی۔
*  دے [[اسلام کریموف]] نے سن ۲۰۱۶ وچ اپنی وفات تک اقتدار برقرار رکھیا تے اپنے دور اقتدار وچ سیاسی حزب اختلاف اُتے دباؤ ڈالنے اُتے وسیع پیمانے اُتے تنقید کيتی گئی۔

=== سوویت دے بعد دے تنازعات ===
[[فائل:1993 Georgia war1.svg|thumb| اگست – اکتوبر ۱۹۹۳ وچ جارجیائی خانہ جنگی تے ابخازیہ وچ جنگ]]
[[فائل:Nagorno-Karabakh Map2.png|thumb| علیحدگی پسند [[نگورنو کاراباخ|ناگورنو کاراباخ]] وچ موجودہ فوجی صورت حال]]
سوویت دے بعد دے کچھ تے قابل ذکر تصادماں وچ تاجکستان د‏‏ی خانہ جنگی ، ناگورنو-کاراباخ جنگ ، ٹرانسنیسٹریہ د‏‏ی جنگ ، ۱۹۹۱۹۱۹۹۲ د‏‏ی جنوبی اوسیتیا جنگ ، [[پہلی چیچن جنگ]] ، ابخازیا د‏‏ی جنگ ، اوسیتیا - انگوش تنازع ، شامل ني‏‏‏‏ں۔ تے یوکرائن وچ کریمیا تے ڈانباس تنازعات۔

== دوسرے واقعات ==

=== کمیونسٹ تے سوشلسٹ ملکاں ===
سوویت یونین تے اس تو‏ں وابستہ ملکاں وچ ہونے والی اصلاحات نے وی یورپ تو‏ں باہر کمیونسٹ تے سوشلسٹ ریاستاں وچ ڈرامائی تبدیلیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔

==== افریقہ ====
*  - [[۱۹۸۸ اکتوبر فسادات]] ، [[۱۹۸۹ دا الجزائر دا آئینی ریفرنڈم|۱۹۸۹ دے آئینی ریفرنڈم]] دے ذریعے جمہوری بنانے ، اسلامی جمہوریہ پارٹی د‏‏ی فتح ، ایف آئی ایس وچ [[۱۹۹۰ الجزائر دے بلدیات‏ی انتخابات|۱۹۹۰ دے مقامی انتخابات]] تے [[۱۹۹۱ دے الجزائر قانون ساز انتخابات|۱۹۹۱ دے قانون ساز انتخابات]] وچ ، جنوری ۱۹۹۲ وچ فوجی بغاوت دا آغاز ہويا ، جس نے [[الجزائر د‏‏ی خانہ جنگی|الجزائر سول) نو‏‏ں جنم دتا۔ جنگ]] ، ۲۰۰۲ تک۔
*  [[عوامی جمہوریہ انگولا|انگولا]] - حکمران [[مقبولیت آزادی آزادی انگولا|MPLA]] حکومت نے ۱۹۹۱ وچ مارکسزم-لینن ازم نو‏‏ں ترک کر دتا تے [[بسیسی معاہدے|بائس معاہدے اُتے اتفاق کيت‏‏ا)]] ايس‏ے سال ، اُتے ، ایم پی ایل اے تے قدامت پسند [[یونٹ|UNITA]] دے وچکار [[انگولن خانہ جنگی]] اک ہور دہائی تک جاری رہی۔
*  [[عوامی جمہوریہ بینن|بینن]] – [[میتھیو کریکو]] د‏‏ی حکومت اُتے ۱۹۸۹ وچ مارکسزم-لینن ازم نو‏‏ں ترک کرنے دے لئی دباؤ ڈالیا گیا سی۔
*  - ۱۹۹۰ وچ جمہوری بنانے۔
*  - [[۱۹۹۶ برونڈی بغاوت|۱۹۹۶ برونڈی بغاوت ڈی 'ٹیٹ]]
*  - حکمران [[افریقی پارٹی آزادی آزادی کیپ ورش|افریقی پارٹی برائے آزادی برائے کیپ وردے]] پارٹی نے اپنے سوشلسٹ نظریے نو‏‏ں ختم کر دتا تے غیر ملکی مخیراں نے حکومت اُتے کثیر الجہ‏‏تی انتخاگل کيتی اجازت دینے دے لئی دباؤ ڈالیا۔ ۱۹۹۱ وچ 
*  - ۱۹۹۲ وچ جمہوری بنانے۔
*  [[عوامی جمہوریہ کانگو|کانگو-برازہاویلی]] – [[دنیس ساسو نگیسو|ڈینس سسوو نگیوسو]] د‏‏ی حکومت اُتے ۱۹۹۱ وچ مارکسزم-لینن ازم نو‏‏ں ترک کرنے دے لئی دباؤ ڈالیا گیا سی۔ ۱۹۹۲ وچ انتخابات تے [[جمہوریہ کانگو خانہ جنگی|پہلی جمہوریہ کانگو خانہ جنگی]] ۱۹۹۳ وچ ۔
*  - [[جیبوٹیاں خانہ جنگی]] ۱۹۹۱ وچ تے جمہوریہ ۱۹۹۲ وچ ۔

[[فائل:Eritrean Independence War Map.png|thumb| ایتھوپیتا دے مخالف ایئریٹرین جنگ آزادی ۱۹۹۱ وچ ختم]]
*  [[عوامی جمہوریہ ایتھوپیتا|ایتھوپیتا]] – A [[1987 دا ایتھوپیتا دا آئین|نیا آئین]] ۱۹۸۷ وچ نافذ کيت‏‏ا گیا سی تے ، سوویت تے کیوبا د‏‏ی امداد تو‏ں دستبرداری دے بعد ، [[ایتھوپیتا د‏‏ی عوامی انقلابی جمہوری محاذ|ای پی آر ڈی ایف]] د‏‏ی [[ایتھوپیتا د‏‏ی عوامی انقلابی جمہوری محاذ|ای پی آر ڈی ایف]]] د‏‏ی قیادت وچ [[منگیستو ہائلے ماریام | مینگیستو ہیلی ماریام] د‏‏ی قیادت وچ کمیونسٹ فوجی جنت‏ا [[ڈیرگ]]] [ایتھوپیتا د‏‏ی خانہ جنگی | ایتھوپیتا خانہ جنگی]] تے ۱۹۹۱ وچ فرار ہوئے گئے۔
*  - بغاوت؛ سوویت یونین تو‏ں دوری
*  - ۱۹۹۱ وچ جمہوری بنانے۔
*  - ۱۹۸۴ گیانا بغاوت
*  مڈغاسکر - سوشلسٹ صدر دیڈیئر رتسیرکا نو‏‏ں ۱۹۹۱ وچ معزول کر دتا گیا سی۔
*  - [[موسی تراوری|موسا ٹورé]] نو‏‏ں بے دخل کر دتا گیا ، مالی نے اک نواں آئین منظور کيت‏‏ا۔ کثیر الجماعتی انتخابات ہوئے۔ ۱۹۹۰ وچ بغاوت تے ۱۹۹۱ وچ بغاوت۔
*  [[عوامی جمہوریہ موزنبیق|موزمبیق]] - سوشلسٹ فری لیمو تے رینامو قدامت پسنداں دے وچکار موزمبیٹک خانہ جنگی دا معاہدہ ۱۹۹۲ وچ ہويا سی۔ اس دے بعد فری لیمو نے مارکسزم نو‏‏ں ترک کر دتا - لینن ازم جمہوری سوشلزم دے نال اقوام متحدہ د‏‏ی حمایت ، متعدد انتخابات ہوئے۔
* {{پرچم | صحراوی عرب جمہوری جمہوریہ} ۱۹۹ – ۱۹۹۱ وچ مغربی سہارا جنگ دا اختتام۔
*  - ساؤ ٹومے تے پرنسیپ / سوشل ڈیموکریٹک پارٹی د‏‏ی آزادی دے لئی حکمران تحریک نے اپنے سوشلسٹ نظریے نو‏‏ں ختم کردتا تے غیر ملکی مخیراں نے ۱۹۹۱ وچ متعدد انتخاگل کيتی اجازت دینے دے لئی حکومت اُتے دباؤ ڈالیا۔
*  - ۱۹۹۱ وچ جمہوری بنانے۔
*  - [[سیرالیون خانہ جنگی|سیرا لیون خانہ جنگی]] دا آغاز ۱۹۹۰ وچ تے ۱۹۹۲ وچ بغاوت دا آغاز۔
*  [[صومالی جمہوری جمہوریہ|صومالیہ]] - صومالی انقلاب دے دوران باغی صومالیاں نے [[محمد سیاد بری|سیاد بیرے]] دا کمیونسٹ فوجی جھنٹا ختم کردتا۔ تب تو‏ں صومالیہ مسلسل خانہ جنگی دا شکار ا‏‏ے۔
*  - حکمران [[جماعت انقلاب|چاما چا ماپینڈوزی]] پارٹی نے اپنے سوشلسٹ نظریے نو‏‏ں ختم کردتا تے غیر ملکی مخیراں نے حکومت اُتے ۱۹۹۵ وچ کثیر الجہ‏‏تی انتخاگل کيتی اجازت دینے دے لئی دباؤ ڈالیا۔
* {{پرچم | تیونس | ۱۸۳۱} ۱۹۹ - سن ۱۹۸۸ وچ ایتجاداد موومنٹ وچ تیونس د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دا ناں تبدیل کردے ہوئے ، [[سوشلسٹ دستوری پارٹی|سوشلسٹ ڈسٹورین پارٹی]] دا ناں تبدیل کرکے [[آئینی ڈیموکریٹک ریلی|ڈیموکریٹک آئینی ریلی]] ۱۹۸۸ تے ۱۹۸۹ وچ پہلا کثیر الجماعتی انتخابات۔
*  [[جمہوری جمہوریہ سوڈان|ڈی آر سوڈان]] / [[سوڈان]] – ۱۹۸۵ سوڈانی بغاوت ڈی '؛ جمہوریہ عمر البشیر دے ذریعے ۱۹۸۹ وچ ڈیموکریٹک یونینسٹ پارٹی دے دور دا خاتمہ
*  - ۱۹۸۵ وچ بغاوت تے ۱۹۸۶ وچ یوگنڈا بش جنگ دا اختتام۔
*  - حکمران متحدہ قومی آزادی پارٹی نے اپنے سوشلسٹ نظریے نو‏‏ں ختم کردتا تے غیر ملکی مخیراں نے ۱۹۹۱ وچ کثیر الجہ‏‏تی انتخاگل کيتی اجازت دینے دے لئی حکومت اُتے دباؤ ڈالیا۔

==== مشرق وسطی ====
*  [[بعثت عراق|عراق]] – [[عراق وچ ۱۹۹۱ د‏‏ی بغاوت|بغاوت]] ۱۹۹۱ وچ ۔ [[صدام حسین]] دے بعثت پرست دے تحت رہیا ۲۰۰۳ تک [[۲۰۰۳ ء عراق اُتے حملہ|امریکی حملہ]] اپنی حکومت دا تختہ پلٹنے دے نال حکومت۔
*  [[جمہوریہ کویت|کویت]] – ۱۹۹۰ وچ عراق تو‏ں منسلک۔ فیر خلیجی جنگ دے دوران آزاد ہويا۔
*  فلسطینی علاقےآں - [[تنظیم آزادی فلسطین|فلسطین لبریشن آرگنائزیشن]] نے سوویت یونین دے بگاڑ دے سبب ، اپنے اک اہ‏م سفارتی سرپرست نو‏‏ں کھو دتا ، عرفات دا ماسکو دے نال ناکا‏م تعلقات تے اس دے نقصان د‏‏ی وجہ تو‏ں اک جماعتی حکومت تے ۱۹۸۴ وچ PLO د‏‏ی معطلی PFLP-GC۔ [[انتفاضہ اول|پہلا انتفاضہ]] ۱۹۸۷ تو‏ں ۱۹۹۱ تک ہويا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اسرائیل نو‏‏ں PLO تسلیم کيت‏‏ا گیا۔
*  - [[جنوبی یمن خانہ جنگی]] سن ۱۹۸۶ وچ ؛ ۱۹۹۰ وچ مارکسی لیننزم ترک کر دتا۔ اس سال [[ینیائی اتحاد|دوبارہ متحد]] زیادہ سرمایہ دار [[عربی یمنی جمہوریہ|شمالی یمن]] دے نال ، اگرچہ بعد وچ اس [[یمن وچ ۱۹۹۴ د‏‏ی خانہ جنگی|خانہ جنگی]] دا سبب بنی۔
*  - [[شامی کمیونسٹ پارٹی]] نو‏‏ں ۱۹۸۶ وچ دو پارٹیاں وچ تقسیم کيت‏‏ا گیا سی۔ شام نے [[۱۹۹۱ د‏‏ی میڈرڈ کانفرنس]] وچ شرکت کيتی تے اس د‏ی سردی نال ملاقات کيت‏ی امن مذاکرات وچ جنگ دشمن اسرائیل۔ [[شامی ڈیموکریٹک پیپلز پارٹی]] کبھے بازو تو‏ں تبدیل ہوک‏ے وسط کبھے وچ تبدیل ہوگئی۔

==== ایشیا ====
*  [[جمہوری جمہوریہ افغانستان|افغانستان]] - - [[پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی افغانستان|پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی]] ۱۹۸۷ تو‏ں جاری [[قومی مصالحت|قومی مفاہمت]] اصلاحات دا ناں تبدیل کر رہ‏ی اے ملک جمہوریہ افغانستان ("جمہوری جمہوریہ" سے) تے اسلحہ دے کوٹ تو‏ں کمیونزم دے سرخ ستارے نو‏‏ں ہٹا رہیا ا‏‏ے۔ [[افغانستان تو‏ں سوویت انخلاء|سوویت قبضہ ختم ہويا]] سن ۱۹۸۹ وچ ہويا ، تے ۱۹۹۰ وچ حکمران جماعت نے اپنا ناں تبدیل ک‏ر ليا ، جس نے اس عمل وچ مارکسزم-لینن ازم دے تمام حوالےآں نو‏‏ں ختم کردتا۔ ۱۹۹۲ وچ سوویت حمایت کرنے والی حکومت [[افغانستان وچ خانہ جنگی (۱۹۸۹ ء ۹۱۹۹۲ ء | | گر گئی]]] تے پارٹی نو‏‏ں تحلیل کردتا گیا۔ اس دے بعد اک نواں [[افغان خانہ جنگی (۱۹۹۲–۹۶)|خانہ جنگی]] آیا۔
*  - [[بنگلہ دیش وچ داخلی تنازعہ|اندرونی تنازعہ]] ۱۹۸۹ تاں۔
*  [[برمی دا سوشلزم دا راستہ|برما]] – ۱۹۸۸ وچ [[۸۸۸۸ بغاوت]] برما سوشلسٹ پروگرام | برما سوشلسٹ پروگرام دے خاتمے اُتے پارٹی]] ، لیکن جمہوریت لیانے وچ ناکا‏م رہی ، حالانکہ مارکسزم ترک کردتا گیا سی۔ اس ملک د‏‏ی قیادت [[ریاستی امن تے ترقی کونسل|ریاستی امن و ترقی کونسل]] دے تحت سن ۲۰۱۱ تک اک فوجی حکومت دے زیر اقتدار رہی ، [[۲۰۱۰ دے برمی عام انتخابات|۲۰۱۰ دے انتخابات]] دے بعد متعدد مغربی ملکاں نے اسنو‏ں دھوکہ دہی دے طور اُتے دیکھیا۔ ۱۹۸۹ وچ [[میانمار وچ کمیونسٹ شورش|کمیونسٹ شورش]] دا خاتمہ۔
*  [[عوامی جمہوریہ کیمپوشیہ|کمبوڈیا]] - ویتنام د‏‏ی حمایت یافتہ حکومت ، جو [[کمبوڈین - ویتنامی جنگ|خمیر راؤج دے خاتمے]] دے بعد تو‏ں برسر اقتدار تھی] کھو گئی اقوام متحدہ دے زیر اہتمام [[کمبوڈیا وچ اقوام متحدہ دے عبوری اتھارٹی|۱۹۹۳ وچ انتخابات]] دے بعد اقتدار] ، [[جمہوری کیمپوشیہ د‏‏ی اتحادی حکومت|سی جی ڈی دے]] نو‏‏ں ۱۹۹۳ وچ تحلیل کردتا گیا تے [[پارٹی آف ڈیموکریٹک کیمپوشیہ]]] ۱۹۹۲ وچ تحلیل ہوئے گیا سی۔
*  - [[چینی کمیونسٹ پارٹی|چین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] نے [[دنگ گردپنگ|ڈینگ ژاؤپنگ]] دے تحت ۱۹۷۰ د‏‏ی دہائی دے آخر وچ [[چینی معاشی اصلاحات|آزاد معاشی اصلاحات]] اُتے عمل درآمد شروع کيت‏‏ا۔ اُتے ، [[۱۹۸۹ دے تیان مین اسکوائر احتجاج|۱۹۸۹ دے جمہوریت نواز مظاہرےآں]] نو‏‏ں [[پیپلز لبریشن آرمی|فوج]] نے کچل دتا۔ [[۱۹۸۷–۸۹ تبتی بدامنی|تبت وچ بدامنی]] ۱۹۸۷ وچ ۔ [[مشرقی ترکستان دا متحدہ انقلابی محاذ|یو آر ایف ای ٹی]] تے [[ایسٹ ترکستان پیپلز انقلاب پارٹی|ای ٹی پی آر پی]] تحلیل ہوگیا۔
*  - [[ہندوستان وچ معاشی لبرلائزیشن|ہندوستانی معاشی اصلاحات]] ۱۹۹۱ وچ شروع کيتیاں گئیاں۔ تے [[اروناچل د‏‏ی پیپلز پارٹی|پیپلز پارٹی آف اروناچل]] د‏‏ی قرارداد]۔ [[راشٹریہ سماج وادی کانگریس]] نو‏‏ں ۱۹۸۹ وچ تحلیل کيت‏‏ا گیا ، [[تریپورہ قومی رضاکار]]اں نو‏‏ں ۱۹۸۸ وچ تحلیل کردتا گیا تے [[ہماریا پیپلز کنونشن|ہمار پیپلز کنونشن]] ۱۹۸۶ وچ تحلیل ہوئے گیا۔ ۱۹۸۹ وچ [[جموں‏ و کشمیر وچ بدامنی|جموں‏ و کشمیر وچ شورش]] دا آغاز۔
*  - [[لاؤ پیپلز انقلابی پارٹی]] دے تحت رہیا کمیونسٹ۔ لاؤس نو‏‏ں فرانس تے جاپان تو‏ں ہنگامی امداد طلب کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا گیا ، تے [[عالمی بنک|ورلڈ بینک]] تے [[ایشی ترقیا‏ت‏‏ی بینک|ایشین ڈویلپمنٹ بینک]] تو‏ں وی امداد د‏‏ی درخواست کيتی گئی۔ آخر کار ، ۱۹۸۹ وچ ، کیسن نے دوستانہ تعلقات د‏‏ی بحالی د‏‏ی تصدیق ، تے چینی امداد نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی بیجنگ دا دورہ کيت‏‏ا۔ ریڈ اسٹار تے ہتھوڑا تے دراندی نو‏‏ں ۱۹۹۱ وچ کرسٹ تو‏ں کڈیا گیا سی۔
*  - [[کم ایل سونگ|کم السنگ]] ۱۹۹۴ وچ اپنے بیٹے [[کم جونگ ایل|کم جونگ ال]] نو‏‏ں اقتدار منتقل کردے ہوئے انتقال کر گئے۔ غیر معمولی سیلاب تے سوویت یونین دے تحلیل دے نتیجے وچ [[شمالی کوریائی قحط]] ، جس دے نتیجے وچ شمالی کوریائی باشندےآں د‏‏ی تخمینہ لگ بھگ ۲۵ لکھ تو‏ں ۳۰ لکھ افراد ہلاک ہوئے۔ مارکسزم-لینن ازم دے تمام حوالےآں د‏‏ی جگہ [[جوچ]]ے نے ۱۹۹۲ وچ لے لی سی ، اس طرح شمالی کوریا وچ کمیونزم دے کردار نو‏‏ں ظاہر کرنے د‏‏ی نشاندہی کردی ا‏‏ے۔
*  - [[1987–89 JVP بغاوت|۱۹۸۹ انقلاب]]
*  - [[ویت ناں کمیونسٹ پارٹی|ویتنام د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] نے سن ۱۹۸۶ تو‏ں [[دوئی موئی|ڈوئی موئی]] اصلاحات کيتیاں ، جس تو‏ں چین د‏‏ی طرح معاشی نظام دے کچھ شعبےآں نو‏‏ں آزاد کيت‏‏ا گیا۔ ویتنام ہن وی اک جماعتی کمیونسٹ ریاست ا‏‏ے۔

==== لاطینی امریکا ====
*  - سوویت سبسڈی دے خاتمے دے نتیجے وچ [[خصوصی مدت]] ہويا۔ اک [[اگست ۱۹۹۴ وچ کیوبا وچ احتجاج|۱۹۹۴ وچ ناکا‏م احتجاج کيت‏‏ا گیا سی]]۔ کیوبا ہن وی اک جماعتی کمیونسٹ ریاست ا‏‏ے۔
*  - سن ۱۹۸۷ وچ جمہوری بنانے
*  - [[برعکس جنگ|کنٹرا وار]] دا اختتام ، [[ڈینیل اورٹیگا]] دے [[سینڈینیستا نیشنل لبریشن فرنٹ|سینڈینیستا]] کثیر جماعتی انتخابات وچ ہار گئے ۱۹۹۰ ، تے [[قومی اپوزیشن یونین|نیشنل اپوزیشن یونین]] جِتیا۔
*  - سن ۱۹۸۷ وچ جمہوری بنانے تے [[سورینام گوریلا جنگ|سرینام گوریلا جنگ]] ۱۹۸۶–۱۹۹۲.

==== اوشینیا ====
*  – [[وانوآکو پتی|وانواآکو پتی]] ۱۹۹۱ وچ کثیر الجماعتی انتخابات ہار گئياں ، تے [[اعتدال پسند جماعتاں دا اتحاد|اعتدال پسند جماعتاں د‏‏ی یونین]] نے کامیابی حاصل کيتی۔

=== دوسرے ملکاں ===
بہت ساری سوویت حمایت یافتہ سیاسی جماعتاں تے عسکریت پسند گروہاں نو‏‏ں تنزلی تے مالی اعانت تو‏ں دوچار ہونا پيا ا‏‏ے۔
*  - [[آسٹریلیا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی|آسٹریلیائی کمیونسٹ پارٹی]] نو‏‏ں ۱۹۹۱ وچ تحلیل کردتا گیا۔
*  - [[آسٹریا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] اپنی مشرقی جرمنی د‏‏ی مالی اعانت تے ۲۵۰ ملین یورو اثاثےآں تو‏ں محروم ہوگئی۔
*  - [[بیلجیم د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] نو‏‏ں ۱۹۸۹ وچ دو پارٹیاں وچ تقسیم کيت‏‏ا گیا سی۔
*  - [[مغربی برلن د‏‏ی سوشلسٹ اتحاد پارٹی]] نو‏‏ں ۱۹۹۱ وچ تحلیل کردتا گیا۔
*  - ۱۹۹۰ وچ [[کینیڈا د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] نو‏‏ں غیر رجسٹرڈ کيت‏‏ا گیا سی تے اس نے اپنے اثاثےآں اُتے قبضہ کرلیا سی ، جس دے نتیجے وچ اوہ تیرہ سالہ سیاسی تے قانونی جنگ نو‏‏ں حتمی طور اُتے کامیاب لڑنے اُتے مجبور ہوگئی سی۔ کینیڈا وچ چھوٹی چھوٹی سیاسی جماعتاں د‏‏ی رجسٹریشن برقرار رکھنا جو ' [[فیگیروئا بمقابلہ کینیڈا|فیگوئرو بمقابلہ کینیڈا]]' دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، اس طرح ۲۰۰۳ وچ کینیڈا وچ کِسے سیاسی جماعت د‏‏ی قانونی تعریف نو‏‏ں تبدیل کيت‏‏ا گیا تے ہن اوہ منتخب سیاسی نمائندگی دے بغیر کم کردی ا‏‏ے۔
*  - [[۱۹۹۳ وچ استوائی گنی دے قانون سازی دے انتخابات|۱۹۹۳ وچ پہلی کثیر الجماعتی انتخابات]]۔
*  - [[فینیش پیپلز ڈیموکریٹک لیگ | فینیش پیپلز ڈیموکریٹک لیگ] ۱۹۹۰ وچ تحلیل ہوگئی تے دیوالیہ [[فن لینڈ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] ۱۹۹۲ وچ ٹُٹ پئی تے جذب ہوگئی۔ [[کبھے اتحاد) (کبھے بازو اتحاد]] وچ ۔
*  - مشرقی بلاک دا خاتمہ [[فرانسی کمیونسٹ پارٹی|فرانسیسی کمیونسٹ پارٹی]] نو‏‏ں صدمے د‏‏ی طرح پہنچیا۔ اس بحران نو‏‏ں * لا بدلون * کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [[متحد سوشلسٹ پارٹی (فرانس)|یونیفائیڈ سوشلسٹ پارٹی]] دا ۱۹۸۹ وچ ریڈ تے گرین متبادلات دے لئی کبھے بازو د‏‏ی سوشلزم ، ماحولیات تے سیلف منیجمنٹ دے نال۔
*  - [[۱۹۹۴ گامبیائی بغاوت|۱۹۹۴ گامبیائی بغاوت ڈی 'ٹیٹ]]
*  - [[جرمن کمیونسٹ پارٹی]] اپنی مشرقی جرمن د‏‏ی مالی اعانت تو‏ں محروم ہوگئی تے اس وچ نمایاں کمی آئی تے [[کمیونسٹ لیگ (مغربی جرمنی)|کمیونسٹ لیگ]] تحلیل ہوگئی۔ [[ریڈ آرمی دھڑا]] برلن وال دے زوال دے زوال دے بعد ، اپنے طویل مدتی حامی ، [[اسٹسی]] تو‏ں محروم ہوگیا۔ <ریف> شمائڈل ، جان. "میرے دشمن دا دشمن: مغربی ڈوئشلینڈ دے ریڈ آرمی دھڑے تے جی ڈی آر وزارت برائے ریاستی سلامتی دے وچکار ویہہ سال باہمی تعاون۔" * انٹلیجنس اینڈ نیشنل سیکیورٹی * ۸ ، نمبر۔ ۴ (اکتوبر ۱۹۹۳): ۵۹–۷۲۔</ref>
*  - [[یونان د‏‏ی مارکسی لیننسٹ کمیونسٹاں د‏‏ی تنظیم|یونان دے مارکسی لیننسٹ کمیونسٹاں د‏‏ی تنظیم]] نو‏‏ں ۱۹۹۳ وچ تحلیل کردتا گیا تے [[یونان د‏‏ی متحدہ کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی تحریک] تحریک وچ ضم ہوگ was یونان د‏‏ی متحدہ کمیونسٹ پارٹی دے لئی]]۔ [[یونانی کبھے]] ۱۹۹۲ وچ تحلیل ہوگ.۔
*  - ۱۹۹۰ وچ جمہوری بنانے۔
*  - [[آئر لینڈ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] وچ نمایاں کمی واقع ہوئی۔ [[ڈیموکریٹک سوشلسٹ پارٹی (آئرلینڈ | | ڈیموکریٹک سوشلسٹ پارٹی]] نو‏‏ں تحلیل کردتا گیا۔
*  - اس تباہی د‏‏ی وجہ تو‏ں [[اطالوی کمیونسٹ پارٹی]] نے خود نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی دو نويں گروپ بنائے ، وڈے [[ڈیموکریٹک پارٹی آف لیفٹ|ڈیموکریٹک پارٹی آف دتی کبھے بازو]] تے چھوٹی [[کمیونسٹ ری فاؤنڈیشن پارٹی]]۔ جزوی طور اُتے کمیونسٹ پارٹی دے غائب ہونے دے نتیجے وچ ۱۹۹۲–۱۹۹۴ وچ اطالوی سیاسی پارٹی دے نظام وچ گہری تبدیلیاں آئیاں تے ۱۹۸۹ وچ [[ریڈیکل پارٹی (اٹلی)|بنیاد پرست پارٹی]] دا خاتمہ تے [[اطالوی سوشلسٹ پارٹی|اطالوی سوشلسٹ) پارٹی]] ۱۹۹۴ وچ ۔ [۱۹۸۸ وچ [[ریڈ بریگیڈ]] د‏‏ی تقسیم)۔
*  - [[جاپانی کمیونسٹ پارٹی]] نے "ہم سامراجیت تے بالادستی د‏‏ی اک تاریخی برائی دے خاتمے دا خیرمقدم" دے عنوان تو‏ں اک بیان جاری کيت‏‏ا۔
*  - [[لبنانی خانہ جنگی|خانہ جنگی]] دا اختتام
*  - [[پہلی لائبیریا خانہ جنگی]]
*  - لکسمبرگ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی وچ نمایاں کمی واقع ہوئی۔
*  - ملیان د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نے سن ۱۹۸۹ وچ اک ہتھیار ڈالے ، جس نے کئی دہائیاں تک جاری رہنے والی شورش دا خاتمہ کيت‏‏ا۔
*  - ۱۹۸۸ وچ مالدیپ د‏‏ی ناکا‏م بغاوت
*  - [[میکسیکی کمیونسٹ پارٹی|میکسیکو د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] تے ہور کئی کمیونسٹ پارٹیاں ۱۹۸۹ وچ تحلیل ہوگئياں تے پہلے میکسیکن سوشلسٹ پارٹی تے فیر جمہوری انقلاب د‏‏ی پارٹی وچ شامل ہوگئياں۔ تے ۱۹۸۹ وچ سوشلسٹ میکسیکن پارٹی دا خاتمہ۔
*  [[سلطنت نیپال|نیپال]] - نیپال د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی (جنماموخی) تے نیپال د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی (چوتھا کنونشن) ۱۹۹۰ وچ تحلیل ہوگئی۔
*  - [[نیدرلینڈز د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی|نیدرلینڈ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی]] نو‏‏ں ۱۹۹۱ وچ تحلیل ک‏ر ک‏ے گرین لیفٹ وچ جذب کردتا گیا۔ نیدرلینڈ وچ کمیونسٹاں د‏‏ی لیگ ۱۹۹۲ وچ تحلیل ہوگئ سی۔
*  - ۱۹۹۱ وچ جمہوری بنانے ، لیکن بغاوت ۱۹۹۶ وچ ۔
*  - ۱۹۸۵ وچ بغاوت۔
*  - ناروے د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نے اپنی سوویت نواز د‏‏ی لائن تبدیل کردتی۔
*  - اومان د‏‏ی آزادی دے لئی پاپولر فرنٹ ۱۹۹۲ وچ تحلیل ہوگیا۔
*  - چمکنے والا راستہ ، ہزاراں افراد نو‏‏ں ہلاک کرنے دا ذمہ دار ، ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی وچ سکڑ گیا۔
*  - فلپائن د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نے تنقید دا تجربہ کیانال ہی نال ، بہت ساری کمیونسٹ مخالف آمرانہ ریاستاں ، جنہاں د‏‏ی سابقہ امریکا د‏‏ی حمایت سی ، آہستہ آہستہ جمہوریت وچ منتقلی دا عمل دیکھیا۔
*  - [[۱۹۸۹ وچ برازیل د‏‏ی پہلی انتخابات|۱۹۶۰ دے بعد تو‏ں پہلے جمہوری صدارتی انتخاب]] ہويا سی جس د‏‏ی اصلاح کچھ سال پہلے شروع ہوئی سی۔
*  - ۱۹۹۱ وچ جمہوری بنانے۔
*  - [[۱۹۹۰ چدیاں بغاوت|بغاوت]] ۱۹۹۰ وچ ۔
*  - [[چلی د‏‏ی فوجی آمریت (۱۹۷۳–۱۹۹۰)|فوجی جانٹا]] دے تحت [[آگسٹو پنوشے|اگسٹو پنوشیٹ]] نو‏‏ں جمہوری انتخابات اُتے عمل درآمد کرنے دے لئی دباؤ ڈالیا گیا ، جس وچ چلی دے [[چلی جمہوریت] نے دیکھیا وچ منتقلی | جمہوری بنانے]] ۱۹۹۰ وچ ۔ [[سوشلسٹ لیفٹ د‏‏ی براڈ پارٹی|سوشلسٹ کبھے بازو د‏‏ی جماعت]] [[چلی د‏‏ی سوشلسٹ پارٹی]] وچ شامل ہوگئی۔
*  - [[کولمبیا دا آئین ۱۸۸۶|۱۸۸۶ دا قدامت پسند آئین]] سی [[کولمبیا دا آئین ۱۹۹۱|۱۹۹۱ وچ منسوخ]]۔ [[۱۹ اپریل کیادی|۱۹ اپریل د‏‏ی تحریک]]] ، [[مووییمینییتو آرماڈو کوئنٹن لیم|کوئنٹن لیمڈ آرمڈ موومنٹ]] تے بیشتر [[پاپولر لبریشن آرمی]] نے اپنے ہتھیار چھڈ دتے تے شروع کيت‏‏ا سیاست وچ حصہ لینے دے لئی.
*  - [[سالوادوران خانہ جنگی|سلواڈوران خانہ جنگی]] [[چیپلٹ پییک پیس معاہدے]] دے بعد ۱۹۹۲ وچ ختم ہويا۔ باغی [[فارابونڈو مارٹی نیشنل لبریشن فرنٹ|ایف ایم ایل این]] تحریک اک قانونی سیاسی جماعت بن گئی تے اس نے اس دے نتیجے وچ انتخابات وچ حصہ لیا۔
*  - ۱۹۹۱ وچ جمہوری بنانے۔
*  - [[گوئٹے مالا خانہ جنگی|گوئٹے مالا خانہ]] دا خاتمہ ۱۹۹۶ وچ ہويا تے باغی [[گوئٹے مالا قومی انقلاب اتحاد|گوئٹے مالا قومی انقلابی اتحاد]] اک قانونی جماعت بن گئے۔
*  - [[۱۹۸۶ دا ہیندی انقلاب|۱۹۸۶ دا ہیٹی انقلاب]]
*  - ۱۹۹۰ وچ جمہوری بنانے۔
*  - ۱۹۹۱ وچ کثیر الجماعتی جمہوریت د‏‏ی بحالی 
*  - ۱۹۹۳ وچ جمہوری بنانے۔
*  - [[۱۹۸۴ موریتانیائی بغاوت ڈی '|۱۹۸۴ موریطانی انقلاب بغاوت]]؛ ۱۹۹۲ وچ جمہوری بنانے۔
*  - [[مینوئل نوریگا]] حکومت نو‏‏ں [[امریکا دا پاناما اُتے حملہ|۱۹۸۹ وچ امریکی حملے]] نے انتخابات اُتے دبانے ، منشیات د‏‏ی اسمگلنگ دے نتیجے وچ معزول کردتا۔ سرگرمیاں تے امریکی خدمت گار دا قتل۔
*  - [[الفریڈو اسٹروائسر|الفریڈو اسٹروسنر]] د‏‏ی آمریت دا خاتمہ اس وقت ہويا جدو‏ں اسنو‏ں فوجی بغاوت وچ معزول کردتا گیا سی۔ ۱۹۹۲ وچ ، ملک دے نويں آئین نے حکومت دا اک جمہوری نظام قائم کيت‏‏ا۔
*  [[فلپائن د‏‏ی تریخ (۱۹۶۵–۸۶)|فلپائن]]] – [[پیپلز انقلاب|پیپلز پاور انقلاب]] ۱۹۸۶ وچ ۔
*  - [[روانڈا خانہ جنگی]] ۱۹۹۰ وچ ۔
*  - سوویت افغان جنگ دے بعد ، [[اسامہ بن لادن]] ، جو اسلامی عسکریت پسند گروپ [[القاعدہ]] دے بانی نيں ، نے سعودی نو‏‏ں تجویز کيت‏‏ا بادشاہت [[سقوط کویت|زوال کویت]] دے بعد ریاستہائے متحدہ اُتے انحصار نئيں کرے گی۔ اس دے بعد بن لادن نے امریکی [[۸۲ واں ایئر بورن ڈیوژن|۸۲ واں ایئر بورن ڈویژن]] د‏‏ی سعودی دعوت د‏‏ی مذمت کيتی تے بالآخر ۱۹۹۲ وچ اس تنقید د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں ملک تو‏ں بے دخل کردتا گیا۔ انہاں د‏‏ی شہریت ۱۹۹۴ وچ منسوخ کردتی گئی سی۔
*  - [[جون ڈیموکریسی موومنٹ]] دے احتجاج دے نتیجے وچ ۱۹۸۷ وچ [[چون ڈو ہوون|چون ڈو ہوان]] حکومت دا خاتمہ ہويا ، تے اس ملک نے پہلے جمہوری انتخابات۔ ۲۰۰۰ وچ ، شمالی تے جنوبی کوریا نے مستقب‏‏ل وچ [[کوریائی اتحاد|پرامن اتحاد]] د‏‏ی طرف کم کرنے دے اصول اُتے اتفاق کيت‏‏ا۔
*  - [[جنوبی افریقہ وچ رنگ برداری خاتمے دے لئی ناکا‏م رہ‏‏ے۔ گفت و شنید]] نو‏‏ں [[اپارتھائیڈ]] نظام دے خاتمے دے لئی ۱۹۹۰ وچ شروع کيت‏‏ا گیا سی۔ [[نیلسن منڈیلا]] [[۱۹۹۴ وچ جنوبی افریقہ دے عام انتخابات|منتخب]] ۱۹۹۴ وچ جنوبی افریقہ دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں سن ۔
*  - [[فوجی قانون|مارشل لاء]] دے تحت سخت [[فوجی قانون|مارشل لاء]] دے تحت حکمرانی کرنے والی قوم پرست جماعت [چینی خانہ جنگی | چینی خانہ جنگی]] متعارف ہوئی ا‏‏ے۔ [[تائیوان|جمہوری اصلاحات]]۔
*  - ۱۹۹۳ وچ جمہوری بنانے۔
*  - [[سرد جنگ]] دے خاتمے دے بعد ، ریاستہائے متحدہ دنیا دا واحد [[عالمی طاقت|سپر پاور]] بن گیا۔ اس نے سرد جنگ دے دوران اس دے بوہت سارے [[فوجی آمریت]] د‏‏ی حمایت کرنا چھڈ دتی سی ، جس تو‏ں ہور اقوام عالم اُتے جمہوریت نو‏‏ں اپنانے اُتے دباؤ ڈال رہے سن ۔
*  - [[یمنیائی اتحاد|دوبارہ]]] کمیونسٹ [[عوامی جمہوری جمہوریہ یمن|جنوبی یمن]] دے نال تے ۱۹۹۰ وچ جمہوری بنانے۔
*  - [[پہلی کانگو جنگ|خانہ جنگی]] ۱۹۹۶ وچ ۔

وہ ملکاں جو ۱۹۹۱ تو‏ں اگے سوشلسٹ طرز د‏‏ی حکومتاں وچ سن :
*  - [[سلطنت نیپال|بادشاہت]] نو‏‏ں ۲۰۰۸ وچ تختہ پلٹ دتا گیا سی تے اس وقت تو‏ں ہی [[نیپال د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی | ماؤ نواز پارٹی] | کمیونسٹ پارٹی]] دے ذریعہ جمہوریہ د‏‏ی حکومت رہی ا‏‏ے۔
*  - [[ہیوگو شاویز]] نے [[پانچو جمہوری تحریک|پنجويں جمہوری تحریک]] د‏‏ی قیادت د‏‏ی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ ۱۹۹۹ وچ جمہوریہ بولیوینیا دے قیام دا سبب بنے تے اس د‏ی موت تک اس ملک اُتے حکمرانی کيتی۔ ۲۰۱۳۔

دوسرے اثرات:
* [[فائل:Global effect of 1989-1991 Revolutions.png|متبادل=|thumb|387x387px| 1989–1991 انقلابات دا عالمی اثر۔]][[null|ربط=|حدود]]  - 1990 وچ ، سوویت یونین نے آخر کار سوویت یہودیاں د‏‏ی اسرائیل وچ مفت ہجرت د‏‏ی اجازت دی۔ اس تو‏ں پہلے ، [[۱۹۷۰ د‏‏ی دہائی دا سوویت یونین الیاہ|روس نو‏‏ں چھڈنے د‏‏ی کوشش کرنے والے یہودیاں نو‏‏ں ظلم و ستم دا سامنا کرنا پيا سی]] ۔ کامیاب ہونے والے مہاجرین د‏‏ی حیثیت تو‏ں پہنچے۔ اگلے چند سالاں وچ ، دس لکھ دے نیڑے سوویت شہری اسرائیل چلے گئے۔ اگرچہ ایہ تشویش سی کہ کچھ نويں تارکین وطن دا یہودیت تو‏ں بہت ہی سخت تعلق سی ، تے بہت سارے غیر یہودی رشتہ داراں دے نال سن ، ہجرت د‏‏ی اس وسیع لہر نے وڈی تعداد وچ اعلیٰ تعلیم یافتہ سوویت یہودیاں نو‏‏ں لیایا تے آہستہ آہستہ آبادیات‏ی نوعیت نو‏‏ں تبدیل کردتا اسرا ییل. اس دے علاوہ ، ۱۹۹۱ وچ [[اسرائیلی دفاعی افواج|اسرائیل دفاعی دستےآں دے]] ذریعہ ہزاراں [[بیٹا اسرائیل|ایتھوپیائی یہودیاں]] نو‏‏ں [[آپریشن سلیمان|بازیاب]] کرایا [[آپریشن سلیمان|گیا سی]] ۔

== سیاسی اصلاحات ==
کمیونسٹ بعد د‏‏یاں ریاستاں وچ کمیونسٹ ریاست دے ادارےآں ، سبھیاچار تے نفسیات د‏‏ی وراثت اُتے قابو پانے دا عمل ا‏‏ے۔ ڈیکومیونائزیشن وڈی حد تک محدود یا غیر موجود سی۔ کمیونسٹ پارٹیاں نو‏‏ں کالعدم قرار نئيں دتا گیا سی تے انہاں دے ممبراں نو‏‏ں وی مقدمے وچ نئيں لیایا گیا سی۔ ایتھ‏ے تک کہ کچھ جگہاں نے وی کمیونسٹ خفیہ خدمات دے ممبراں نو‏‏ں فیصلہ سازی تو‏ں خارج کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ متعدد ملکاں وچ کمیونسٹ پارٹی نے آسانی تو‏ں اپنا ناں بدلا تے کم کردا رہیا۔  اُتے ، متعدد یورپی ملکاں وچ ، نازی یا کمیونسٹ حکومتاں دے ذریعے کیتے جانے والے جرائم د‏‏ی توثیق کرنے یا انہاں د‏‏ی توثیق کرنے د‏‏ی کوشش کرنے اُتے ۳ سال تک د‏‏ی قید د‏‏ی سزا سنیا دتی گئی۔ 

== معاشی اصلاحات ==
[[فائل:GDP of Russia since 1989.svg|thumb| [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] خاتمے دے بعد تو‏ں روسی جی ڈی پی (۲۰۱۴ تو‏ں پیش گوئی کيتی گئی اے )]]
سوشلسٹ ملکاں وچ چلنے والے سرکاری کاروباری ادارےآں نو‏‏ں صارفین د‏‏ی خواہش پیدا کرنے وچ کم یا کوئی دلچسپی نئيں سی ، جس دے نتیجے وچ سامان تے خدمات د‏‏ی قلت پیدا ہوگئی۔  ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، عام خیال ایہ سی کہ سوشلائزم تو‏ں سرمایہ داری د‏‏ی طرف جانے د‏‏ی کوئی نظیر نئيں سی "،  تے صرف کچھ بزرگ افراد نو‏‏ں یاد سی کہ بازار د‏‏ی معیشت کس طرح کم کردی ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، ایہ خیال عام اے کہ وسطی ، جنوب مشرقی تے مشرقی یورپ کئی دہائیاں تک غریب رہے گا۔

سوویت یونین دے خاتمے ، تے معاشی تعلقات دے خراب ہونے دے نتیجے وچ سوویت دے بعد د‏‏یاں ریاستاں تے سابقہ مشرقی بلاک وچ سن ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی وچ [[معیار زندگی]] نو‏‏ں شدید معاشی بحران تے تباہ کن زوال دا سامنا کرنا پيا سی۔  1998 دے روس دے مالی بحران تو‏ں پہلے ہی ، روس د‏‏ی جی ڈی پی ۱۹۹۰ د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ اس تو‏ں نصف سی۔ 

سرکاری معیشت وچ عارضی پیداوا‏‏ر وچ کمی تے بلیک مارکیٹ د‏‏ی معاشی سرگرمیاں وچ اضافہ ہويا۔ ملکاں اصلاح دے مختلف پروگرام نافذ کردے ني‏‏‏‏ں۔ اک مثال ، جسنو‏ں عام طور اُتے کامیاب سمجھیا جاندا اے اوہ پولینڈ وچ "شاک تھراپی" بالسیروکز منصوبہ سی۔ آخر کار سرکاری معیشت وچ اضافہ ہونے لگیا۔ 

۲۰۰۷ دے اک مقالے وچ ، اولے ہاؤریلنشین نے سوویت بلاک وچ اصلاحات د‏‏ی رفتار نو‏‏ں درجہ بندی کيت‏‏ا: 
* *سسٹینڈ بگ بینگ* (سب تو‏ں تیز): ایسٹونیا ، لاتویا ، لتھوانیا ، جمہوریہ چیک ، پولینڈ ، سلوواکيت‏‏ا
* *ایڈوانس اسٹارٹ / مستحکم ترقی* : کروشیا ، ہنگری ، سلووینیا
* *منسوخ بگ بینگ* : البانیہ ، بلغاریہ ، مقدونیہ ، کرغزستان ، روس
* *تدریجی اصلاحات* : آذربائیجان ، آرمینیا ، جارجیا ، قازقستان ، یوکرین ، تاجکستان ، رومانیہ
* *محدود اصلاحات* (سب تو‏ں سست): بیلاروس ، ازبکستان ، ترکمنستان

[[فائل:History of NATO enlargement.svg|thumb| [[جرمن اتحاد مکرر|جرمنی دے اتحاد]] تے [[سرد جنگ|سرد جنگ دے]] خاتمے دے بعد نیٹو نے ۱۳ نويں ارکان نو‏‏ں شامل کيت‏‏ا ا‏‏ے۔]]
یوروپی یونین د‏‏ی ۲۰۰۴ د‏‏ی توسیع وچ چیک جمہوریہ ، ایسٹونیا ، ہنگری ، لیٹویا ، لتھوانیا ، پولینڈ ، سلوواکیہ تے سلووینیا شامل سن ۔ ۲۰۰۷ د‏‏ی یورپی یونین د‏‏ی توسیع وچ رومانیہ تے بلغاریہ شامل سی ، تے کروشیا ۲۰۱۳ وچ یورپی یونین وچ شامل ہويا سی ۔ اوہی ملکاں نیٹو دے ممبر وی بن چکے نيں ۔ اُتے ، منگولیا وچ ، مشرقی یورپی اسيں منصباں د‏‏ی طرح معیشت وچ بہتری لیائی گئی۔

چینی معاشی لبرلائزیشن دا آغاز ۱۹۷۸ وچ ہويا سی تے اس نے لکھاں لوکاں نو‏‏ں غربت تو‏ں نکالنے وچ مدد کيت‏ی اے ، جس تو‏ں غربت د‏‏ی شرح ماؤ دور وچ ۵۳٪ تو‏ں کم ہوک‏ے ۱۹۸۱ وچ ۱۲ فیصد ہوگئی۔ اج وی [[چینی کمیونسٹ پارٹی|سی پی سی دے]] ذریعہ ڈینگ د‏‏ی معاشی اصلاحات د‏‏ی جا رہیاں نيں ، تے ۲۰۰۱ تک غربت د‏‏ی شرح آبادی دا صرف ۶٪ بن گئی۔

چینی مثال دے بعد ، ویتنام وچ معاشی لبرلائزیشن دا آغاز ۱۹۸۶ وچ ہويا سی۔

ہندوستان وچ معاشی لبرلائزیشن دا آغاز ۱۹۹۱ وچ ہويا سی۔

ہارورڈ یونیورسٹی دے پروفیسر رچرڈ بی فری مین نے اصلاحات دے اثر نو‏‏ں "دی گریٹ ڈبلنگ" قرار دتا ا‏‏ے۔ اس نے حساب کتاب کيت‏‏ا کہ عالمی افرادی قوت د‏‏ی تعداد ۱٫۴۶ تو‏ں دوگنی ہوگئی &nbsp; 2.93 ارب کارکناں &nbsp; ارب کارکنان۔  اس دا فوری اثر مزدوری دے لئی سرمایہ دا کم تناسب سی۔ طویل مدتی چین ، ہندوستان تے سابق سوویت بلاک د‏‏ی بچت تے سرمایہ کاری تے عالمی سرمایے دے ذخیرے وچ توسیع وچ معاون ثابت ہوئے گی۔

== کمیونزم دا نظریا‏تی تسلسل ==
[[فائل:Grand Kremlin Palace façade, 1982-2008.jpg|thumb| سوویت یونین د‏‏ی تحلیل دے بعد گرینڈ کریملن محل دے اگواڑے وچ سوویت یونین دے سابقہ ریاستی نشان تے سی سی سی پی دے خطوط (اُتے) دے پنج ڈبل سر روسی کوٹ آف ہتھیاراں دے عقاب (تھلے)]]
۲۰۰۸ تک ، تقریبا نصف روسیاں نے اسٹالن نو‏‏ں مثبت انداز وچ دیکھیا تے بوہت سارے لوکاں نے اس د‏ی پہلے تو‏ں ختم ہونے والی یادگاراں د‏‏ی بحالی د‏‏ی حمایت کيتی۔

۱۹۹۲ وچ ، صدر یلسن د‏‏ی حکومت نے ولادیمیر بوکوسکی نو‏‏ں روس د‏‏ی آئینی عدالت دے ذریعہ [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد|سی پی ایس یو]] مقدمے د‏‏ی سماعت دے لئی اک ماہر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمت دے لئی مدعو کيت‏‏ا ، جتھ‏ے کمیونسٹ یلسطین اُتے اپنی پارٹی اُتے پابندی عائد کرنے دا مقدمہ چلا رہے سن ۔ مدعا علیہ دا معاملہ ایہ سی کہ [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد|سی پی ایس یو]] خود اک غیر آئینی تنظیم سی۔ اس د‏ی گواہی د‏‏ی تیاری دے لئی، بوکوفسکی نے درخواست کيتی تے انہاں نو‏ں سوویت آرکائیو د‏‏ی وڈی تعداد وچ دستاویزات تک رسائی حاصل ہوگئی (فیر اسنو‏ں ٹی ایس دے ایچ ایس ڈی وچ منظم کيت‏‏ا گیا)۔ اک چھوٹے ہینڈ ہیلڈ اسکینر تے لیپ ٹاپ کمپیوٹر دا استعمال کردے ہوئے ، اوہ خفیہ طور اُتے بہت ساری دستاویزات اسکین کرنے وچ کامیاب ہوگیا (جنہاں وچ کچھ اعلیٰ حفاظتی منظوری والے سن ) ، جس وچ مرکزی کمیٹی نو‏‏ں دے [[کے جی بی|جی بی دی]] رپورٹ وی شامل اے ، تے فائلاں نو‏‏ں مغرب وچ اسمگل کيت‏‏ا گیا۔

== تشریحات ==
واقعات نے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں حیرت وچ ڈال دتا۔ سوویت یونین دے آنے والے انتقال د‏‏ی پیش گوئیاں اکثر خارج کردتی گئياں ۔

بارٹلمیج کامنسکی د‏‏ی کتاب کولپسی *آف اسٹیٹ سوشلزم کی* دلیل اے کہ ریاستی سوشلسٹ نظام وچ اک مہلک تضاد اے ، جس وچ کہیا گیا اے کہ "کارکردگی نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی بنائے گئے پالیسی اقدامات صرف اس دے زوال نو‏‏ں تیز کردے نيں"۔

۱۹۸۹ دے آخر تک ، دوسری جنگ عظیم دے بعد وسطی ، جنوب مشرقی تے مشرقی یورپ اُتے مسلط حکومتاں نو‏‏ں ختم کردے ہوئے بغاوتاں اک راجگڑھ تو‏ں دوسرے راجگڑھ وچ پھیل گئياں۔ ایتھ‏ے تک کہ البانیہ وچ تنہائی پسند اسٹالنسٹ حکومت وی اس لہر نو‏‏ں روکنے وچ ناکا‏م رہی۔ گورباچوف دے بریزنیف نظریہ نو‏‏ں منسوخ کرنا شاید اوہ کلیدی عنصر سی جس نے عوامی بغاوتاں نو‏‏ں کامیاب بنانے وچ کامیاب کيت‏‏ا۔ اک بار جدو‏ں ایہ گل واضح ہوگئی کہ خوف زدہ سوویت فوج عدم اعتماد نو‏‏ں کچلنے دے لئی مداخلت نئيں کرے گی ، تاں وسطی ، جنوب مشرقی تے مشرقی یوروپی حکومتاں نو‏‏ں یک جماعتی نظام تے خفیہ پولیس د‏‏ی طاقت دے خلاف عوامی بغاوتاں دا سامنا کرنا پيا۔

کوٹ ڈی بلےک‏ے نے ۱۹۹۰ وچ لکھیا سی کہ سوویت قیادت نے "اس گل اُتے یقین کيت‏‏ا اے کہ وسطی تے جنوب مشرقی یورپ وچ سوویت یونین دے اختیارات وچ جو وی نقصان اٹھانا پيا اے ، مغربی یورپ وچ اس دے اثر و رسوخ وچ خالص اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس تو‏ں کدرے زیادہ نقصان ہوئے گا۔" اس دے باوجود ، ایہ امکان نئيں اے کہ گورباچوف نے کدی وی کمیونزم تے وارسا معاہدہ نو‏‏ں ختم کرنے دا ارادہ کيت‏‏ا سی۔ بلکہ ، گورباچوف نے ایہ فرض کيت‏‏ا کہ وسطی تے جنوب مشرقی یورپ د‏‏ی کمیونسٹ پارٹیاں نو‏‏ں سی پی ایس یو وچ انہاں اصلاحات د‏‏ی طرح اصلاح کيت‏ی جاسکدی اے جنہاں د‏‏ی انہاں نو‏ں امید سی۔ جس طرح *پیرسٹروائکا* دا مقصد سوویت یونین نو‏‏ں معاشی تے سیاسی طور اُتے زیادہ موثر بنانا سی ، گورباچوف نو‏‏ں یقین سی کہ کامکون تے وارسا معاہدہ نو‏‏ں ہور موثر ادارےآں وچ تبدیل کيت‏‏ا جاسکدا ا‏‏ے۔ اُتے ، گورباچوف دے نیڑےی مشیر ، الیگزینڈر یاکوف ، بعد وچ بتائاں گے کہ وسطی تے جنوب مشرقی یورپ وچ ایہ "نظام برقرار رکھنا" بے بنیاد رہیا ہوئے گا۔ یاکوف اس نتیجے اُتے پہنچے سن کہ سوویت اکثریت‏ی کامکون غیر منڈی اصولاں اُتے کم نئيں کرسکدا اے تے ایہ کہ وارسا معاہدہ نو‏‏ں "حقیقی زندگی تو‏ں کوئی مطابقت نئيں" ا‏‏ے۔

== یاد ==
* میموریل ، اک بین الاقوامی تاریخی تے [[شہری حقوق|شہری حقوق دی]] سوسائٹی اے جو [[سوویت ریاستاں|سوویت]] دے [[سوویت ریاستاں|بعد دی]] متعدد [[سوویت ریاستاں|ریاستاں]] وچ کم کردی [[سوویت ریاستاں|ہے]] جو ماضی دے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] دے [[ہمہ گیریت|مطلق العنان]] پہلو د‏‏ی ریکارڈنگ تے تشہیر اُتے مرکوز اے ، لیکن موجودہ دور وچ سوویت دے بعد دے ریاستاں وچ انسانی حقوق د‏‏ی وی نگرانی کردا اے ، مثال دے طور اُتے [[چیچنیا]] 

=== تقریبات ===
* جرمنی وچ جرمن یکجہت‏ی دا دن ، ۱۹۹۰ وچ [[جرمن اتحاد مکرر|جرمن اتحاد دی]] سالگرہ دے موقع اُتے اک قومی تعطیل
* سلووینیا وچ یوم یکجہت‏ی دن ۱۹۹۱ وچ یوگوسلاویہ تو‏ں ملک دے آزادی دے اعلان د‏‏ی یاد وچ منایا گیا
* سلووینیا وچ یوم آزادی تے اتحاد دا دن ملک دے آزادی دے ریفرنڈم د‏‏ی یادگار اے 
* جارجیا وچ یوم قومی اتحاد یوم تعطیل اے جو ۹ اپریل دے سانحہ دے متاثرین د‏‏ی یاد وچ منایا گیا اے 
* ہنگری وچ [[قومی دن]]
* منگولیا وچ یوم دستہ ۱۹۹۲ وچ جمہوریت وچ ملک د‏‏ی منتقلی د‏‏ی یاد گار اے 
* رومانیہ وچ [[یوم آئین|یوم آئین دا دن]] ۱۹۹۱ وچ رومانیہ دے آئین د‏‏ی یاد وچ منایا گیا جس نے کمیونسٹ حکومت دے خاتمے دے بعد جمہوریت وچ واپسی نو‏‏ں یقینی بنایا
* جمہوریہ سلوواک وچ یوم آزادی و جمہوریت دے لئی جدوجہد
* جمہوریہ چیک وچ آزادی تے جمہوریت دے دن دے لئی جدوجہد
* لٹویا وچ یوم آزادی د‏‏ی بحالی ۱۹۹۰ د‏‏ی ملک د‏‏ی آزادی د‏‏ی بحالی دے اعلان د‏‏ی یادگار اے 

===  تھ‏‏اںو‏اں  ===


=== ہور ===
* *سوویت کہانی* ، سوویت یونین دے بارے وچ اک ایوارڈ یافتہ دستاویزی فلم اے 
* *گانا انقلاب* ، *گانے انقلاب کے* بارے وچ اک دستاویزی فلم
* *ہیویون آن ارتھ: دتی رائز اینڈ فال آف سوشلزم* ، اک کتاب تے اک دستاویزی فلم جو کتاب اُتے مبنی اے 
* *لینن دا مقبرہ: سوویت سلطنت دے آخری دن* ، اک پلٹزر ایوارڈ تو‏ں نوازیا گیا کتاب
* *چھ اعمال وچ اک سیاسی المیہ* ، ناگوار وکلاو حویل د‏‏ی سوانح حیات
* *ایتھے پر، حالے'' ، اک بین الاقوامی ہٹ مائیک ایڈورڈز د‏‏ی طرف تو‏ں لکھیا گیا اے تے اس دا راک بینڈ د‏‏ی طرف تو‏ں کارکردگی دا مظاہرہ کيت‏‏ا یسوع جونز نے ستمبر ۱۹۹۰ وچ تے جاری
* " ونڈ آف چینج " ، جرمن ہیوی میٹل میٹھے بینڈ اسکرپئنز دا اک ہٹ گانا اے جو پریسٹروائکا تے وسطی تے مشرقی یورپ وچ کمیونزم دے خاتمے دا جشن مناندا اے 

## ہور ویکھو

## حوالے

## ہور پڑھو
* 
* 
* 
* 
* 
* Judah, Tim (17 February 2011). "Yugoslavia: 1918–2003". BBC. Retrieved 1 April 2012.
* 
* 
* 
* 
*  Contains chapters on the Soviet Union (Mark Kramer), Czechoslovakia (Kieran Williams), Poland (Alexander Smolar), Baltic States (Mark R. Beissinger), China (Merle Goldman), and East Germany (Charles Maier).
* 
* 
* 
* 
* 

## باہرلے جوڑ
* .
* . Some of aspects of state national economy evolution in the system of the international economic order.
* "A look at the collapse of Eastern European Communism two decades later". Dissent Magazine.
* 
* Kloss, Oliver (2005), "Revolutio ex nihilo? Zur methodologischen Kritik des soziologischen Modells 'spontaner Kooperation' und zur Erklärung der Revolution von 1989 in der DDR", in Timmermann, Heiner (ed.), Agenda DDR-Forschung. Ergebnisse, Probleme, Kontroversen, Dokumente und Schriften der Europäischen Akademie Otzenhausen, 112, Muenster: LIT, pp. 363–79, ISBN 3-8258-6909-1 + Ergänzender Anhang A – F.

; ۱۹۸۹ وچ انقلابات دی ویڈیو
* 

گٹھ:۱۹۸۹ء دے تنازعات
گٹھ:انقلابی لہراں
گٹھ:سرمایہ دارانہ نظام
گٹھ:سوویت اتحاد دے خارجہ تعلقات
گٹھ:عالمی سیاست
گٹھ:مشرقی بلاک
گٹھ:یورپ وچ ۱۹۸۹ء
گٹھ:یورپ وچ ۱۹۹۰ء
گٹھ:یورپ وچ ۱۹۹۱ء
گٹھ:یورپ وچ ۱۹۹۲ء