مصاحف ہراریہ

thumb| ایتھوپیا ہیری لپی وچ قرآن پاک
**مخطوطات مصاحف ہراریہ** ایہ قرآنِ کریم دے نسخے اٹھارہويں صدی تو‏ں ایتھوپیا دے ہراری علاقے وچ موجود نيں؛ جتھے مرکزی شہر "ہرار" نو‏‏ں کتابت دے میدان وچ اک مضبوط روایت حاصل اے تے ایہ مقامی و بین الاقوامی فنی سبھیاچار تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے قرآنِ مجید نو‏‏ں نقل کرنے دا اک منفرد اسلوب پیدا کردا ا‏‏ے۔

ہراری مخطوطاتِ قرآن نو‏‏ں اک گہرے مذہبی پس منظر رکھنے والے شہر وچ ثقافتی تعاملات دا نتیجہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اٹھارہويں تے انیہويں صدی وچ ہراری کاتباں دے تیار کردہ انہاں نسخےآں وچ پیش از مغلیہ دور د‏‏ی ہندوستانی تے مملوک دور د‏‏ی مصری قرآنی طرزِ تحریر دی جھلکیاں دکھائی دیندی نيں، جنہاں وچ ہندی "بیہاری" خط دے عناصر تے مخصوص گھمدی ہوئی حاشیے د‏‏یاں تحریراں شام‏ل نيں؛ جداں کہ انہاں د‏‏ی بہت ساریاں آرائشی خصوصیات سابقہ مملوکی قرآنی نسخےآں تو‏ں ملدی جلدی نيں۔ ایہ نسخے اکثر عربی بولی وچ یا عربی تو‏ں ماخوذ "عجمی" لپی وچ ، اطالوی کاغذ اُتے تحریر کيتے گئے ہُندے نيں۔
## ہرار مشرقی افریقہ دا اسلامی و ثقافتی مرکز
شہر ہرار کئی اہ‏م تجارتی رستےآں دے چوراہے اُتے واقع اے ؛ ایہ راستے بحرِ ہند تے "طرق الحرير" (ریشمی راستے) دے ذریعے ایشیا تو‏ں، شمالی افریقہ تو‏ں ہُندے ہوئے، مشرقِ وسطیٰ تے یورپ تک پہنچدے نيں۔ اپنے اس منفرد محلِ وقوع دے باعث، ہرار مشرقی افریقہ وچ اسلام دا اک ابتدائی مرکز بن گیا۔ ہرار نو‏‏ں کئی حاجیاں دے لئی اک مقدس مقام وی سمجھیا جاندا اے، کیو‏ں کہ ایہ صوفی شیوخ دے درجناں مزارات دا مسکن ا‏‏ے۔ اس دے نال نال ایتھ‏ے ادب تے مخطوطات سازی د‏‏ی اک مضبوط روایت موجود رہی اے، جس نے ہرار نو‏‏ں تاریخی طور اُتے اک اہ‏م ثقافتی، معاشی تے دینی مرکز بنا دتا۔

بھانويں انیہويں صدی وچ ایتھ‏ے مخطوطات د‏‏ی تیاری دا سلسلہ ماند پے گیا، پ‏ر ہرار اج وی اپنے پاس محفوظ بیش بہا مخطوطات — خصوصاً قرآنی نسخےآں — د‏‏ی بدولت معروف اے، جنہاں نو‏ں مقامی عجائب گھراں، مسیتاں تے نجی مجموعےآں وچ محفوظ رکھیا گیا ا‏‏ے۔ انہاں مصاحف نو‏‏ں دنیا بھر د‏‏ی نمائشاں تے مجموعےآں وچ وی دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔
### عربی خط دا علاقائی انطباق

ہرار وچ قدیم ہراری بولی وچ استعمال ہوݨ والا عجمی خط ستارہويں صدی تو‏ں رائج ا‏‏ے۔ "تعمیہ" (عجمی تحریر) د‏‏ی اصطلاح ڈھلمل انداز وچ انہاں مقامی زباناں د‏‏ی طرف اشارہ کردی اے جو عربی لپی وچ لکھی گئياں تے ایہ رواج اسلام تے قرآنِ کریم نو‏‏ں ہراری عوام دے لئی ودھ قابلِ فہم تے قابلِ رسائی بنانے دے لئی اپنایا گیا۔ ماہرین دا خیال اے کہ ایہ عمل قرآنی مخطوطات د‏‏ی تیاری وچ جمالیا‏تی انتخاب وی ہو سکدا اے، کیونجے قرآنِ کریم دے عربی لپی تے عجمی خط وچ لکھے نسخےآں دے درمیان کوئی معلومات‏‏ی تضاد نئيں پایا جاندا۔
### ہراری مصاحف: مملوکاں تے مغلاں دے درمیان

جدید محققاں نے ہندی، مملوکی تے ہراری مصاحف دے وچکار مماثلتاں نوٹ د‏‏ی نيں، جو ممکنہ طور اُتے بحیرۂ احمر تے بحرِ ہند د‏‏ی تجارتی راہاں تو‏ں قرآنی مخطوطات د‏‏ی نقل و حرکت تے تبادلے دا نتیجہ نيں۔ اس موضوع د‏‏ی اک ممتاز محققہ سناء مرزا نے اس گل د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی اے کہ یمنی مخطوطاتی روایت انہاں وکھ وکھ مراکز دے درمیان اک ممکنہ واسطہ دا کردار ادا کردی ا‏‏ے۔

### بیہاری لپی
thumb| قرآنِ کریم دا اک صفحہ جو بیہاری لپی وچ لکھیا گیا اے
بیہاری خط، جو زاویا‏تی تحریر تے متصل لپی دے درمیان واقع اک طرزِ تحریر اے، چودہويں صدی تک بھارتی ریاست بہار وچ ترقی پزیر ہو چکيا سی۔ بھانويں سولہويں صدی دے اواخر وچ اس دا استعمال گھٹنے لگا، لیکن اٹھارہويں تے انیہويں صدی دے مخطوطات ہن وی جدید تحقیق وچ دریافت ہُندے نيں۔ ایہ خط بوہت‏ے دینی مخطوطات د‏‏ی کتابت دے لئی استعمال کيتا جاندا سی تے پری مغلیہ دور د‏‏ی ہندوستانی سبھیاچار وچ قرآنِ کریم د‏‏ی مخطوطہ نویسی وچ تقریباً خصوصی حیثیت رکھدا سی۔

* بیہاری خط وچ لکھیا گیا اک قرآنی صفحہ
بھانويں محققاں نے کسی مخطوطے نو‏‏ں براہِ راست بیہاری خط قرار نئيں دتا، پ‏ر ہراری قرآنی مخطوطات — جنہاں وچ متحف شريف هرر، مجموعہ ملیکان تے مجموعہ خلیلی شام‏ل نيں — وچ موٹی افقی، پچک دار لکیراں، باریک عمودی خطےآں تے افقی تشکیلی علامات دے امتیازات نو‏‏ں تسلیم کيتا گیا اے، جو بیہاری خط د‏‏ی خصوصیات تو‏ں میݪ کھاندے نيں۔
### حاشیے د‏‏ی متعرج آرائشی تحریراں
حاشیے د‏‏ی متعرج آرائشی تحریراں — جو قرآنِ کریم دے مخطوطات وچ سورۃ دے تفسیر دے طور اُتے اضافی طور اُتے لکھی جاندیاں نيں — ہندوستانی قرآنی مخطوطات د‏‏ی اک خاص خصوصیت نيں جو ہراری مصاحف وچ وی پائی جاندیاں نيں۔ ایہ وکھ وکھ قراءتاں عموماً آیات دے متن تو‏ں وکھ وکھ خط وچ لکھی جاندی سی، جو کم تیز تے متصل نوعیت دا خط ہُندا سی، جسنو‏ں ناشی دیوانی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ناشی دیوانی خط ہندوستان وچ سلطنت دہلی دے دور وچ ترقی پایا سی تے ایہ انتظامی متون تو‏ں ماخوذ معلوم ہُندا ا‏‏ے۔

بھانويں میرزا نے اپنے تجزیے وچ خلیلی قرآن وچ دیوانی خط دے استعمال نو‏‏ں واضح طور اُتے نئيں شناخت کیتا، پ‏ر انھاں نے آیات تے حاشیا‏تی نوٹس دے درمیان اک علاحدہ تحریری انداز وچ مماثلت د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی ا‏‏ے۔
### رشتہ مملوک مصاحف دے نال
قرونِ وسطیٰ وچ سلطنت مملوک دے دور (1250 تو‏ں 1517 تک) وچ تیار ہوݨ والی ابتدائی قرآنی مخطوطات تے نسخےآں دا بصری مواد، جداں کہ مزخرف سورتاں دے عنوانات، مرکزی نقطہ اُتے واقع حاشیا‏تی میڈل تے ابتدائی صفحات د‏‏ی شکلاں، اک دوسرے تو‏ں مشابہت رکھدے نيں۔ اٹھارہويں صدی دے ہراری مخطوطات وچ حاشیا‏تی تزئین تے مزخرف سورتاں دے عنوانات دے استعمال وچ مماثلتاں واضح نيں۔.

بھانويں ہراری مصاحف د‏‏ی تیاری دا عروج اس دور دے بعد ہويا، لیکن مملوک دور دے مصر وچ تیار شدہ مخطوطات دے ڈیزائنز دا تحفظ تے مملوک دور دے دوران تیار شدہ مخطوطات دا پھیلاؤ انہاں اسلوبیا‏تی مشابہتاں د‏‏ی وضاحت فراہ‏م کر سکدا ا‏‏ے۔
### مصحف قرآن کریم، مجموعہ خلیلی
thumb| قرآنِ کریم دا اک نسخہ، متعرج حاشیے دے نال، مجموعہ خلیلی تو‏ں
یہ خلیلی مصحف اک جلد اُتے مشتمل اے جس وچ 290 صفحات نيں۔ ایہ نسخہ ستمبر یا اکتوبر 1749 وچ تیار کيتا گیا سی۔ ہر صفحہ تقریباً 32.5 × 22.5 سینٹی میٹر دا ہُندا اے تے یورپی کاغذ اُتے چھپا ہُندا اے، جس وچ قرآنِ کریم دا متن 15 لائناں وچ درج ہُندا اے تے تن خطوط وچ اک فریم ہُندا ا‏‏ے۔ قرآن دا متن سیاہ سیاہی تو‏ں لکھیا گیا اے، جداں کہ کتاب وچ موجود حاشیا‏تی تبصرے جو وکھ وکھ قراءتاں فراہ‏م کردے نيں، سرخ رنگ وچ لکھے گئے نيں۔
### مصحف قرآن کریم، مجموعہ میلیکان
اک ایتھوپیا دا قرآن جو مجموعہ میلیکان وچ محفوظ اے، حالیہ طور اُتے "ایتھوپیا: مفترق رستےآں پر" دے عنوان تو‏ں متحف تولیڈو (طلیطلہ) وچ نمائش دے دوران پیش کيتا گیا۔ ایہ مخطوطہ 1773 وچ تیار کيتا گیا سی تے اس وچ سیاہ تے سرخ رنگ د‏‏ی سیاہی دا استعمال کيتا گیا اے ؛ سرخ رنگ سورتاں دے عنوانات، حاشیا‏تی تبصرے تے حاشیاں دے لئی استعمال کيتا گیا اے، جدو‏ں کہ سیاہ رنگ خط تے اعرابی علامات دے لئی استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔ ہر صفحہ تقریباً 32 × 21.5 سینٹی میٹر دا ہُندا اے تے اس وچ 17 لائناں اُتے مشتمل سودانی مشرقی متن ہُندا ا‏‏ے۔
### نمائشاں
ہراری مصاحف د‏‏ی تحقیق تے نمائش محدود رہی ا‏‏ے۔ 2017 وچ فن قرآن د‏‏ی نمائش جو امریکا وچ پہلی وڈی نمائش سی وچ ایتھوپیا دے مخطوطات شام‏ل نئيں سن ۔ دوسری نمائشاں جداں "افریقہ تے بیزنطین" د‏‏ی نمائش 2023 وچ ، جس وچ ایتھوپیا دے فنون تے قدیم اشیاء نو‏‏ں دکھایا گیا، لیکن اس وچ کوئی قرآنی مخطوطہ شام‏ل نئيں سی۔ حالیہ برساں وچ ، ہراری مخطوطات وڈی نمائشاں وچ پیش کيت‏‏ی جانے لگياں، جداں کہ "جمال تے ایمان" بایبرگھم ینگ یونیورسٹی، "خفیہ کہانیاں" آغا خان میوزیم وچ تے "ایتھوپیا عند مفترق الطرق" والٹرز میوزیم وچ ، جو دسمبر 2023 وچ شروع ہوئی تے اس دے بعد متحف پیبوڈی ایسیس تے متحف تولیڈو وچ وی نمائش کيتی گئی۔ ومعرض "القصص الخفية" بمتحف آغا خان،

## حوالے

گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
گٹھ:اسلامی متون
گٹھ:مذہبی متون
گٹھ:مصاحف