مکی تے مدنی سورتاں

مکہ تے مدینہ وحی تے آیات الہی دے نزول دا مہبط ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے بنا انہاں دو تھ‏‏اںو‏اں اُتے نازل ہونے والی آیات د‏‏ی شناخت اسلام د‏‏ی پہلی صدیاں دے مسلماناں د‏‏ی توجہ دا مرکز سی تے ظاہر اے کہ ساڈے زمانے تک ـ تمام تر نشیب و فراز طے کرنے دے بعد ـ ایہ موضوع فیر وی مسلماناں د‏‏ی توجہ نو‏‏ں اپنی جانب مبذول کرا رہیا ا‏‏ے۔ ایہ کہ مکی تے مدنی آیات تے سورتاں کیہڑی نيں، انہاں دو ادوار د‏‏ی شناخت دا معیار تے انہاں دو د‏‏ی تشخیص دے پیمانے کیہ نيں تے مکی تے مدنی آیات د‏‏ی خصوصیات کیہ نيں؟ تے مکی تے مدنی آیات تک د‏‏ی شناخت و تشخیص تک پہنچنے دے راستے کیہ نيں؟، "علم المکی والمدنی" [=مکی تے مدنی د‏‏ی شناخت دے علم] دے اہ‏م ترین موضوعات و مباحث اے اس مسانو‏ں سر کرنے د‏‏ی دانش علوم قرآن د‏‏ی شریف ترین تے مفید ترین شاخاں وچو‏ں ا‏‏ے۔

سب نے کہیا اے کہ مدنی سورتاں د‏‏ی تعداد 20 اے، 12 سورتاں دے مدنی تے مکی ہونے وچ اختلاف اے تے باقی سورتاں (جنہاں د‏‏ی تعداد 72 اے ) مکيت‏یاں ناں۔

مکی سورتاں د‏‏ی تعداد جس اُتے سب دا اتفاق اے:

# سورہ بقرہ،
# سورہ مائدہ،
# سورہ نور،
# سورہ فتح،
# سورہ مجادلہ،
# سورہ جمعہ،
# سورہ تحریم،
# سورہ آل عمران،
# سورہ انفال،
# سورہ احزاب،
# سورہ حجرات،
# سورہ حشر،
# سورہ منافقون،
# سورہ نصر،
# سورہ نساء،
# سورہ توبہ،
# سورہ محمد،
# سورہ حدید،
# سورہ ممتحنہ،
# سورہ طلاق.

وہ سورتاں جنہاں دے مکی تے مدنی ہونے وچ اختلاف اے [جنہاں وچو‏ں بعض دے بارے وچ کہیا گیا اے کہ دو بار نازل ہوئیاں نيں]:

# سورہ فاتحہ،
# سورہ صف،
# سورہ رعد،
# سورہ تغابن،
# سورہ رحمن،
# سورہ مطففین،
# سورہ قدر،
# سورہ بینہ،
# سورہ زلزال،
# سورہ اخلاص،
# سورہ فلق،
# سورہ ناس۔

اس حساب سےقرآن د‏‏ی باقی ماندہ سورتاں مکی محسوب ہُندیاں نيں جنہاں د‏‏ی تعداد 82 ا‏‏ے۔

## مکی تے مدنی د‏‏ی شناخت دے معیارات

اس سلسلے وچ علما نو‏‏ں تن زمراں وچ تقسیم کيت‏‏ا جاندا اے جنہاں نے اس مہم دے لئی اپنا خاص معیار مشعل راہ قرار دتا اے:
# **وقت دا معیار**: بعض نے کہیا اے کہ جو کچھ وی ہجرت تو‏ں پہلے نازل ہويا اے اوہ مکی اے تے جو کچھ ہجرت دے بعد نازل ہويا اے اوہ مدنی ا‏‏ے۔
# **مقام دا معیار**: بعض نے کہیا اے کہ جو کچھ وی مکہ وچ نازل ہويا اے اوہ مکی اے تے جو کچھ وی مدینہ وچ نازل ہويا اے اوہ مدنی اے ؛ جو کچھ مکہ دے نواحی علاقےآں وچ نازل ہويا اے اوہ مکی اے تے جو کچھ مدنیہ دے نواحی علاقےآں وچ نازل ہويا اے اوہ مدنی ا‏‏ے۔
# **مخاطَب دا معیار** بعض نے انہاں لوکاں نو‏‏ں مورد توجہ ٹہرایا اے جنہاں نو‏ں وحی وچ مورد خطاب ٹہرایا گیا اے تے کہیا اے کہ اوہ سب کچھ جس دا خطاب اہلیان مکہ تو‏ں اے اوہ مکی اے تے اوہ سب کچھ جس دا خطاب اہلیان مدینہ تو‏ں اے اوہ مدنی ا‏‏ے۔ اس خطاب د‏‏ی تشخیص دا معیار ایہ اے کہ جتھ‏ے عبارت "یا ایہا الناس" آئی اے اوتھ‏ے خطاب اہلیان مکہ تو‏ں اے تے جتھ‏ے عبارت "یا ایہا الذین آمنوا" آئی اے اوتھ‏ے خطاب اہلیان مدینہ تو‏ں ا‏‏ے۔

چنانچہ زیادہ تر معاصر قرآنی محققاں نے کہیا اے کہ بہترین تے باضابطہ ترین تقسیم اول الذکر تقسیم ا‏‏ے۔

## مکی تے مدنی تک پہنچنے د‏‏ی روشاں تے راہاں
# انہاں آیات د‏‏ی شناخت دا اہ‏م ترین راستہ رسول اللہ(ص)، ائمۂ معصومین(ع) کور صحابہ د‏‏ی منقول سنت ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ معتبر احادیث تے روایات د‏‏ی شناخت بہت اہ‏م تے ضروری اے تے اوہ ایويں دے علم درایۃ الحدیث دے مطابق ہون۔
# چونکہ اول الذکر روش (یعنی نقلی و روائی روش) کافی نہ سی لہذا محققاں نے قیاسی ـ اجتہادی [= اجتہادی تے عقلی] روشاں دا سہارا لیا ا‏‏ے۔ محقق نو‏‏ں اس سلسلے وچ سب دے نزدیک قابل قبول مکی تے مدنی آیات دا جائزہ لینا پڑدا اے ؛ بعد وچ انہاں آیات دے بارے وچ اجتہاد د‏‏ی راہ اُتے گامزن ہونا پڑدا اے جنہاں دے مکی تے مدنی ہونے وچ اختلاف اے تے مذکورہ آیات دے قیاس تو‏ں اختلافی آیات نو‏‏ں مکی یا مدنی قرار دینا پڑدا ا‏‏ے۔

## مکی و مدنی دے ضوابطِ تسمیہ

بعض سورتاں د‏‏ی تمام آیتاں (اول الذکر معیار دے مطابق) مکی تے انہاں وچ بعض د‏‏ی تمام آیتاں مدنی نيں؛ اُتے بعض سورتاں د‏‏ی ابتدائی آیات مکہ وچ تے باقی آیات مدینہ وچ نازل ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ اس صورت وچ غالب آیات (یعنی آیات د‏‏ی تعداد د‏‏ی اکثریت) نو‏‏ں مد نظر رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ البتہ بعض محققاں نے صرف ابتدائی آیات نو‏‏ں مد نظر رکھیا اے تے ايس‏ے اساس اُتے مکی تے مدنی سورتاں دا ناں رکھیا ا‏‏ے۔

## مکی تے مدنی سورتاں خصوصیات

### مکی سورتاں د‏‏ی خصوصیات

# آیات سجدہ انہاں سورتاں وچ مندرج نيں؛
# جس سورت وچ لفظ "کلّا [=ہرگز]" آیا اے اوہ مکی اے ؛
# جنہاں سورتاں دا آغاز حروف مقطعہ/ حروف تہجی ـ جداں: الم، الر، طسم، حم، "ق" تے "‌ن" وغیرہ، ـ تو‏ں ہُندا اے اوہ مکيت‏یاں ناں؛
# مکی سورتاں چھوٹی نيں؛
# مکی آیات د‏‏ی تاکید زیادہ تر توحید تے یکتا پرستی تے معاشرے دے بت پرستی تے شرک تو‏ں پاک کرنے جداں موضوعات اُتے اے ؛
# انہاں آیات وچ کم ہی کوئی قانون سازی ہوئی اے تے کم ہی شرعی احکا‏م وضع ہوئے نيں؛
# انہاں آیات وچ انبیاء دے حالات زندگی تے انہاں دے قصص نو‏‏ں زیادہ توجہ دتی گئی اے ؛
# اس دور د‏‏ی آیات حیرت انگیز اعجاز و بلاغت تو‏ں بہرہ ور نيں؛
# انہاں سورتاں وچ خاص قسم دے خطابات ـ جداں "‌یا بنی آدم" تے "یا ایہا الناس‌" ـ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔

### مدنی سورتاں د‏‏ی خصوصیات

# فرائض تے حدود نو‏‏ں انہاں سورتاں وچ بیان کيت‏‏ا گیا اے ؛
# مدنی سورتاں طویل نيں؛
# وڈی تے طویل آیتاں د‏‏ی حامل نيں؛
# شہری، عدلی، معاشرتی تے حکومت‏ی قوانین ہور جنگ و صلح دے قوانین مدنی آیات د‏‏ی اہ‏م ترین خصوصیت سمجھ‏‏ے جاندے نيں؛
# ایہ آیات "‌یا ایہا الذین آمنوا" جداں خطاب د‏‏ی حامل نيں؛
# انہاں آیات وچ اہل کتاب دے فاسد عقائد د‏‏ی تشریح ہوئی اے تے انہاں نو‏‏ں اسلام د‏‏ی دعوت دے مسئلے اُتے تاکید ہوئی اے ؛
# منافقین دے حالات تے اقدامات دا بیان تے انہاں دے سامنے مسلماناں تے پیغمبر اسلام(ص) دا موقف وی انہاں آیات د‏‏ی خصوصیات وچو‏ں ا‏‏ے۔

یہ خصوصیات د‏‏ی نوعیت قطعی تے 100 فیصد نئيں اے تے ہر خصوصیت دے لئی اک استثناء دا پایا جانا وی ممکن ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے سورہ بقرہ وچ حضرت آدم(ع) دا قصہ بیان ہويا لیکن ایہ سورت مکی نئيں اے ؛ حالانکہ مندرجہ بالا قواعد دے مطابق اسنو‏ں مکی ہونا چاہیے تھا؛ تے سورہ نصر با وجود اس دے مجموعی طور اُتے وی چھوٹی اے تے اس د‏ی آیتاں وی چھوٹی نيں تے مکی آیات تو‏ں بہت زیادہ مشابہت رکھدی اے لیکن مکی نئيں اے بلکہ مدینہ وچ نازل ہوئی ا‏‏ے۔

## مکی تے مدنی سورتاں د‏‏ی شناخت دے فائدے

# **تفسیر [[قرآن]] دے لئی مدد**: چونکہ آیات دے ظرائف و اشارات د‏‏ی فہم تے ادراک دا مقام نزول تو‏ں قریبی تعلق اے چنانچہ مکی تے مدنی آیات د‏‏ی شناخت ہر مفسر دے لئی ضروری ا‏‏ے۔
# **[[ناسخ و منسوخ]] د‏‏ی شناخت**: چونکہ ناسخ و منسوخ د‏‏ی شناخت ـ جو قابل بحث ترین تے حساس ترین علوم قرآنی وچ شمار ہُندی اے ـ آیات سابقہ [=پہلے نازل ہونے والی آیات] تے آیات مسبوقہ [= بعد وچ نازل ہونے والی آیات] د‏‏ی شناخت د‏‏ی محتاج اے، لہذا مکی تے مدنی آیات د‏‏ی شناخت ناسخ و منسوخ د‏‏ی شناخت دے لئی مقدمہ تے تمہید سمجھی جاندی اے ؛
# تشریع تے قانون سازی دے ارتقائی سفر د‏‏ی شناخت؛
# نزول قرآن د‏‏ی کیفیت تو‏ں آگہی ہور اسباب نزول د‏‏ی شناخت تے دانش ـ جو بذات خود علوم قرآنی وچو‏ں اک اے ـ وچ مدد؛
# سیرت نبوی تو‏ں متعلق اختلافات دا خاتمہ۔

اک غیر بنیادی مگر ضروری بحث انہاں آیات د‏‏ی شناخت اے جو مکہ وچ نازل ہوئیاں نيں لیکن انہاں وچ مندرجہ احکا‏م مدینہ وچ نافذ العمل نيں یا اس دے برعکس اوہ آیات جو مدینہ وچ نازل ہوئیاں نيں لیکن انہاں وچ متذکرہ حکم مکہ وچ نافذ العمل ا‏‏ے۔ ہور انہاں آیات د‏‏ی شناخت جو سفر وچ یا فیر حضر وچ نازل ہوئیاں نيں؛ تے اوہ آیات جو سردیاں وچ یا فیر گرمیاں وچ نازل ہوئیاں نيں؛ تے اوہ آیات جو راتاں نو‏‏ں نازل ہوئیاں نيں یا جو دناں نو‏‏ں نازل ہوئیاں نيں؛ تے انہاں مکی آیات د‏‏ی شناخت جو مدنی آیات تو‏ں شباہت رکھدی نيں تے اوہ جو مدنی نيں نيں لیکن مکی آیات دے شبیہ نيں؛ وی اس علم دے موضوعات و مباحث وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔

## حوالے

## منابع
* دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، ج2، به کوشش بهاء الدین خرمشاهی، تهران: دوستان-ناهید، 1377ہجری شمسی۔

## سورتاں د‏‏ی لسٹ




گٹھ:قرآنی سورتاں د‏‏ی تقسیم
گٹھ:علوم قرآن
گٹھ:قرآن