انقلاب فرانس دے بعد برطانوی راج

انقلابِ فرانس دے سبب ایسٹ انڈیا کمپنی نے ہندوستان وچ عدم مداخلت د‏‏ی حکمت ِ عملی اختیار کر لئی۔حالات دے موافق ہوئے تے ہی توسیع ِ مقبوضا ت دے لئی بر طانوی تلواراں نیام تو‏ں نکل آئاں۔تریخ ہند اُتے قلم اٹھانے والے نے سر جان شورکو صلح پسند دا خطاب دے رکھیا اے ۔حالانکہ اس د‏ی امن پسندی برطانیہ دے مفاد دے پیشِ نظر سی۔مورخاں دے لئی امن پسند نو‏‏ں شوریدہ سر تے خون خواراں نو‏‏ں صلح پسند بنانا نہایت آسان اے ۔سر جان شور د‏‏ی صلح پسندی دا افسانہ وی مورخانہ بد دیانتی دا شاخسانہ ا‏‏ے۔ سر جان شور ۸۲ اکتوبر 1739 نو‏‏ں کلکتہ پہنچیا۔تقریباً اک سال تک سر جان شور زندگی ، روشنی تے صفائی دے مسائل وچ اُلجھیا رہیا۔کلکتہ دے بازاراں تے سڑکاں د‏‏ی صفائی تے ناجائز کشید کردہ شراب زر د‏‏ی روک تھام ہندوستان دے گورنر جنرل د‏‏ی بہترین مصروفیدیاں سن۔ ۲۱ فروری ۴۹۷۱ء نو‏‏ں مہا داجی سندھیا نے انتقال کيتا۔اس د‏ی موت نے اک طرف تاں نانا فرنویس د‏‏ی طاقت وچ نمایاں وادھا کيتا تے دوسری طرف مرہٹو ں نو‏‏ں نظام د‏‏ی طاقت ختم کرنے اُتے آمادہ کيتا۔مہا داجی سندھیا د‏‏ی زندگی وچ مر ہٹے مملکتِ نظام اُتے حملہ آور نئيں ہوئے سکدے سن ۔مہاداجی مرہٹاں تے نظام د‏‏ی ٹیپو دے خلاف اعانت نو‏‏ں بہت بری طرح محسوس کر رہیا سی۔ اوہ مرہٹاں د‏‏ی اس حرکت اُتے بہت نادم سی۔لیکن اس د‏ی موت نے اس دے منصوبےآں نو‏‏ں پورا نہ ہونے دتا۔ مہا داجی سندھیا مرہٹہ تریخ د‏‏ی اک نمایاں ہستی سی۔اس دا باپ پیشوا دا اک ادنیٰ غلام سی۔لیکن آہستہ آہستہ گوالیار وچ سندھیا خاندان د‏‏ی حکومت قائم کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔

اس دے بیٹے مہاداجی سندھیا نے سلطنت د‏‏ی توسیع دے علاوہ اپنی شخصیت نو‏‏ں اپنے زمانہ وچ سب تو‏ں نمایاں بنا دتا۔1716 وچ اوہ پانی پت دے میدان وچ سی۔اس جنگ نے اسنو‏ں ہمیشہ دے لئی لنگڑ ا کر دتا۔1717ء وچ اس نے شاہ عالم نو‏‏ں انگریزاں د‏‏ی پناہ تو‏ں کڈ ک‏ے اپنی حفاظت وچ لے لیا۔اب مہاداجی سندھیا د‏‏ی شخصیت ہندوستانی سیاسیات وچ سب تو‏ں وڈی ہوئے گئی سی۔مرہٹاں د‏‏ی پہلی جنگ وچ اس نے انگریزاں تو‏ں شکست کھادی۔اور مرہٹہ وفاق تو‏ں علیحدہ ہوئے ک‏ے وارن ہیسٹنگز دا دوست بن گیا۔آخر دا ر مرہٹاں د‏‏ی پہلی جنگ اس دے ذریعے ختم ہوئے گئی۔ 1768ء وچ راجپوتاں نے متحد ہوئے ک‏ے اسنو‏ں شکست دتی۔1788ء وچ غلام قادر روہیلہ نے مہاداجی سندھیا نو‏‏ں دربارِ دہلی تو‏ں بے دخل کر دیااور شاہی خاندان دے افراد نو‏‏ں مظالم دا تختہ مشق بنا دتا۔اس نے نوکِ خنجر تو‏ں شاہ عالم د‏‏ی آنکھاں کڈ لاں۔غلام قادر روہیلہ نے خاندانِ تیمور دے شاہی خزانےآں نو‏‏ں اپنے قبضہ وچ کرنے دے لئی جدو‏ں شاہ عالم نو‏‏ں اَنھّا کر دیاتو اس وقت شاہ عالم نے چند لفظاں وچ اپنی بربادی دا نقشہ پیش کيتا جنہاں وچ شاہ عالم اک سپاہی تو‏ں زیادہ شاعر معلوم ہُندا اے ۔وہ اپنے فرزند جگر بند مہاداجی سندھیا نو‏‏ں مدد دے لئی پکار رہیا اے ۔چار سال بعد مہاداجی سندھیا نے دہلی اُتے فیر قبضہ ک‏ر ليا۔غلام قادر روہیلہ نو‏‏ں بکرے د‏‏ی طرح ذبح کيتا گیا۔مہاداجی سندھیا نے روہیلہ دا سر شاہ عالم دے پاس بھجو ادتا۔لیکن شاہ عالم اسنو‏ں دیکھنے تو‏ں قاصر سی۔انہاں نو‏ں ایام وچ اندھے شہنشا ہ نے پیشوا کو’وکیل مطلق ‘ دا خطاب دتا۔مہاداجی سندھیا نے پونا پہنچ کراک نہایت شاندار دربار منعقد کيتا۔جس وچ شہنشا ہ دا خطاب پیشوا د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا گیا۔ مہاداجی سندھیا نے پیشوا نو‏‏ں ٹیپو دے نال متحد ہوئے ک‏ے انگریزاں نال جنگ آزماہونے دا مشورہ دتا۔لیکن1749ء وچ اس د‏ی موت نے اس دے منصوبےآں نو‏‏ں خاک وچ ملا دتا۔

1757ء وچ جدو‏ں مرہٹےآں نے مملکت ِ نظام اُتے حملہ کيتا تاں نظام نے معاہدہ دے مطابق انگریزاں تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی۔لیکن سر جان شور نے نظام د‏‏ی معاونت تو‏ں انکار کر دتا۔چنانچہ کھاردا دے مقام اُتے نظام د‏‏ی فوجاں د‏‏ی شکست دتی گئی۔اب نظام پرا نگریزاں د‏‏ی پیمان شکنی آشکا رہو گئی۔ نظام نے انگریزی فوج دے دودستےآں نو‏‏ں شہر تو‏ں با ہرکڈ دیااور اپنی فوجاں دے لئی اس نے فرانسیسی افسر مقرر کیتے۔نظام انہاں افعال وچ حق بجانب سی۔حیدر علی دے برطانو ی وکیل نے شہزادہ عالیجاہ نو‏‏ں نظام دے خلاف اکسا کر بغاوت اُتے آمادہ کيتا۔نظام اپنے بیٹے د‏‏ی بغاوت دے خوف تو‏ں انگریزی مددکا طلب گار ہويا۔انگریزاں نے نظام نو‏‏ں مدد دی۔اس دے صلہ وچ انگریزاں نے فوج دے اوہ دستے جو نظام نے اپنی مملکت تو‏ں باہر کڈ دتے سن واپس بلا لئی۔ اودھ تے روہیل کھنڈ دے معاملا ت وچ امن پسند سر جان شوراپنے محسن تے مربی وارن ہیسٹنگز تو‏ں کم نہ سی۔لیکن پارلیمنٹ وچ سر جان شور دے خلاف کوئی مقدمہ نہ چلایا گیا۔ حالانکہ جور تے ناانصافیاں وچ دونے برابر سن ۔

1749ء وچ روہیلہ سر دار فیض اللہ خان نے وفات پائی۔غلام محمد اپنے وڈے بھائی تے فیض اللہ خان دے جانشین علی خاں نو‏‏ں قتل کرنے دے بعد روہیل کھنڈ اُتے قابض ہوئے گیا۔جدو‏ں سر جان شور نو‏‏ں اس واقعہ د‏‏ی خبر ہوئی تواس نے روہیلاں تو‏ں خواہ مخواہ جنگ مول لے لی۔روہیلاں نو‏‏ں بٹورہ دے مقام اُتے شکست ہوئی۔ اودھ دے معاملات وچ سر جانشور نے کارنوالس دے اس معاہدہ د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی جو اودھ تے اس دے درمیان ہواتھا۔میجر برڈ’’کمپنی دے ہتھو‏ں اودھ د‏‏ی تباہی‘‘وچ لکھدا اے: ’’۔۔۔سر جان شور نے نواب وزیر تو‏ں کہیا کہ اوہ اک دیسی رسالہ انگریز افسر دے ماتحت اپنی مملکت وچ علاوہ پہلی فوجاں دے رکھے تے اس فوج اُتے ساڈھے پنج لکھ روپیہ تو‏ں زیادہ خرچ نہیںہوئے گا۔پس اس طرح لارڈ کارنوالس دے عہد وپیمان نو‏‏ں بے حیائی تو‏ں توڑ دتا گیا۔نواب وزیر تو‏ں بہت جلد سر جان شور نے ہور روپیہ دا مطالبہ کيتا ،نواب نے اک کوڑی ودھ دینے تو‏ں انکار کر دتا۔نواب وزیر دے اس تلخ جواب نو‏‏ں برطانوی اربابِ اقتدار نے را جہ بھائو لا ل تو‏ں منسوب کيتا۔اب انہاں نے نواب دے وزیر بھاو لا ل نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے اپنے علاقہ وچ شاہی قیدی د‏‏ی زندگی بسر کرنے اُتے مجبور کر دتا۔وزیرکو پابجولاں کرنے دے بعد سر جان شور مارچ۷۹۷۱ء وچ لکھنو د‏‏ی طرف ودھیا۔تخویف تے تہدید تو‏ں نواب وزیر نو‏‏ں تمام شرائط قبول کرنے اُتے مجبو رکر دتا۔‘‘ سرجان شور د‏‏ی اس نازیبا حرکت تو‏ں نواب وزیر، آصف الدولہ د‏‏ی حرکتِ قلب سست ہوئے گئی۔اور اس ناروا سلوک دے چند ماہ بعد آصف الدولہ نے وفات پائی۔ایامِ علالت وچ اس نے دوا پینے تو‏ں انکار کر دتا۔ اوہ طبیبوںاور عیادت کرنے والےآں تو‏ں کہندا ’’اک شکستہ دل دے لئی کوئی درماں نئيں۔‘‘آصف الدولہ د‏‏ی موت نے کمپنی نو‏‏ں اک ہور موقع دے دیاکہ اوہ دیسی حکمراناں د‏‏ی کش مکش ِ تخت نشینی وچ دخل انداز ہوکو فراہمی ِ زر ومال دے ذرائع تو‏ں ودھ تو‏ں ودھ فائدہ اٹھائے۔ نواب آصف الدولہ د‏‏ی موت اُتے اس دا بیٹا وزیر علی مسند نشین ہويا۔اس د‏ی مسند نشینی نو‏‏ں رسمی طور اُتے تسلیم ک‏ر ليا گیا۔لیکن بعد وچ اسنو‏ں معلوم ہوئے اکہ متوفی نواب دا بھائی سعادت علی مسند دا حق دار ا‏‏ے۔ سعادت علی بنارس وچ مقید سی۔ چنانچہ سر جان شور بنارس روانہ ہويا تاکہ اودھ د‏‏ی رعایا نو‏‏ں ودھ از ودھ قیمت اُتے فروخت کر سک‏‏ے ۔ تاج تے تخت دا خواب دیکھنے والا قیدی طلائی زنجیراں وچ جکڑا گیا۔سعادت علی نے ہر شرط اُتے مہر ثبت کر دتی۔
## ہورویکھو
*ایسٹ انڈیا کمپنی
*برطانوی راج
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:برطانوی ہند