open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ن م دانش

**نور محمد دانش** (  ; جنم 1958) **نون میم دانش** وجوں مشہور افریقی تے بلوچ پچھوکڑ والا پاکستانی اردو شاعر ہے۔

## مڈھلا جیون اتے سکھیا
دانش دا جنم کراچی، سندھ (پاکستان) دے اک کامے طبقے دے پروار وچّ 1958 وچّ ہویا سی۔ اوہ کراچی دی ہارلم کہاندی مکھ طور تے سندھی لوکاں دی بستی، لیاری وچّ وڈا ہویا۔ اسنے کھارادر وچّ اوکھائی مینن سکول توں مڈھلی سکھیا لئی، اتے 1974 وچّ شعر لکھن لگّ پیا سی۔ دانش دی افریقی دکھّ کر کے، اکثر اسنوں اس دے آلے-دوآلے دے لوک ودیشی سمجھ لیندے ہن؛ اوہ پچھن تے اکثر دسّ دندا ہے کہ اوہ کتھوں ہے اتے اوہ اینی ودھیا اردو کویں بول لیندا ہے۔
## کیریئر
کراچی یونیورسٹی توں 1984 وچّ اردو ایم اے کرن توں بعد، دانش اردو کالج وچّ پڑھاؤن لگّ پیا۔

## حوالے

گٹھ:اردو شاعر
مجاز لکھنوی

**اسرار الحق مجاز** (اردو: **مجاز لکھنوی**, ہندی: मजाज़ लखनवी) (19 اکتوبر 1911 – 5 دسمبر 1955) بھارتی اردو شاعر سی۔ اوہ اپنی رومانٹک اتے انقلابی شاعری لئی مشہور سی۔ اسنے اردو وچّ غزلاں، نظماں، اتے گیت لکھے۔
صرف 44 سال دی چھوٹی عمر وچّ اردو ساہت دے ’کیٹس’ کہے جان والے اسرار الحق ’مجاز’ اس دنیا  توں کوچ کرن توں پہلاں اوہ اپنی عمر نالوں کیتے وڈیاں رچناواں دی سوغات اردو ساہت نوں دے گئے۔
## جیون ویروے
مجاز دا جنم 19 اکتوبر 1911 نوں اتر پردیش دے بارابنکی ضلعے دے رودولی پنڈ وچّ ہویا سی۔ اوہناں دے والد چودھری سراج الحق اپنے علاقے وچّ وکالت دی ڈگری کرن والے پہلے آدمی سن۔ اوہ محکمہ مال  وچّ سرکاری ملازم سن اتے چاہندے سن کہ اوہناں دا پتر انجینیئر بنے۔ اس لئی اوہناں نے اپنے بیٹے دا داخلہ 1929 وچّ آگرے دے سینٹ جانس کالج وچّ سائنس وچّ کرایا۔ پر آگرہ وچّ فانی، ججبی، میکش اکبرابادی ورگے لوکاں دی صحبت صدقہ اسرار دا رجھان غزل لکھن دی طرف ہو گیا۔ آگرے دے بعد اوہ 1931 وچّ بی اے کرن علی گڑھ چلے گئے جتھے اوہناں دا رابطہ سعادت حسن منٹو، عصمت چغتائی، علی سردار جعفری، سبط حسن، جان نثار اختر ورگے سرکڈھ شاعراں نال ہویا۔ اتھے اوہناں نے اپنا تخلص ‘مجاز’ اپنا لیا اتے اوہ غزل دی دنیاں وچّ چمکدا ستارہ بنکے ابھرے۔ 
## پرمکھ رچناواں
**شب تاب*
**آہنگ*
**نظر -دل*
**خواب سہرب*
**وطن آشوب* 
**ساز نوز*
## شاعری
﻿مجازی دی مختصر جہی زندگی دا خاصہ اس دی شاعری سی۔ اس دی بہترین نظم'آوارہ' ہے، جس دے چند بند 1953 وچّ بنی فلم 'ٹھوکر' وچّ طلعت محمود دی آوازوچّ کافی مشہور ہوئے۔
;﻿اے غم دل کیا کروں، اے وحشت دل کیا کروں
;یہ شہر کی رات میں ناشادو ناکارا پھروں 
;جگمگاتی دوڑتی سڑکوں پا آوارہ پھروں
;غیر کی بستی ہے کب تکّ در بدر مارا پھروں

## حوالے

گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:بھارت دے اردو شاعر
علی سردار جعفری

**علی سردار جعفری** (29 نومبر 1913 – 1 اگست 2000)بھارت دا اک وڈا اتے اثردار اردو لکھاری سی۔ اوہ اک شاعر، نقاد اتے فلمی گیت کار وی سی۔ اسنے مشہور ٹیوی پروگرام *کہکشاں* بنایا سی جسدے 18 ایپیسوڈ وچّ 20ویں صدی دے ستّ مشہور شاعراں فیض احمد فیض، فراق گورکھپوری، جوش ملیح آبادی، مجاز لکھنوی، حسرت موہانی، مخدوم محی الدین اتے جگر مرادآبادی دے جیون اتے بہت چنگی طرحاں روشنی  پائی سی۔ 
## جیونی
علی سردار جعفری دا جنم 29 نومبر 1913 نوں گونڈا ضلعے  دے بلرامپر پنڈ وچّ ہویا سی۔ مڈھلی  سکھیا مقامی  سکولاں وچوں کرن توں بعد اگے دی سکھیا لئی اسنے 1933 وچّ علیگڑھ مسلم یونیورسٹی وچّ داخلہ لے لیا، جتھے جزبی، مجاز، جان نثار اختر اتے خواجہ احمد عباس وی سن ۔ بعد وچّ اسنے 1938 وچّ جاکر حسین کالج (دلی یونیورسٹی) توں ڈگری کیتی۔ پر اسدی اُچّ سکھیا لکھنؤ یونیورسٹی وچّ جاکے مکمل ہوئی۔ اتھے اوہ جنگ-مخالف غزلاں اتے انڈین نیشنل کانگرس دیاں سیاسی سرگرمیاں وچّ حصہ  لین لئی 1940-41 وچّ گرفتار وی ہوئے۔ 
### ساہتی سفر
علی سردار جعفری دا ساہتی سفر 1938 وچّ لگھو کتھاواں  دے پہلے مجموعے منزل دی اشاعت  نال شروع ہویا اتے پھر غزلاں دا پہلا مجموعہ *پرواز* 1943 وچّ شائع ہویا۔ اسے سال مخدوم محی الدین دا پہلا مجموعہ *سرخ سویرا*، جزبی دا پہلا مجموعہ‘فروزاں’ اتے کیفی اعظمی دا پہلا مجموعہ  ‘جھنکار’ وی شائع  ہوئے سن۔ 1936 وچّ اوہ پروگریسو رائٹرس موومینٹ دی پہلی سبھا دے پردھان بنے اتے اپنی باقی دی زندگی وی بنے رہے۔ اس لہر نوں سمرپت ‘نواں ادب’ ساہتک پترکا دے 1939 وچّ اوہ سب اڈیٹر بنے ، جسدی اشاعت 1949 تکّ جاری رہا۔

جعفری دا ویاہ جنوری 1948 نوں سلطانہ نال ہویا۔ 20 جنوری 1949 نوں پروگریسو اردو رائٹرز دی سبھا منعقد کرن دے کارن جعفری نوں گرفتار کر لیا گیا۔

### مکھ ساہتی کرتیاں
**پرواز* (1943)
**نویں دنیا کو سلام*(1948)
**خون کی لکیر* (1949) 
**امن کا ستارہ* (1950) 
*''ایشیا جاگ اٹھا' (1951)
*پتھر کی دیوار  (1953) 
*ایک سپنا اور (1964) 
* پیرہن-اییرہن -شرار (1965) 
*لہو پکارتا ہے (1978)
*خاک-اے-حسین 
*میرا سفر 
*سرحد (1999)

## حوالے

گٹھ:لکھاری
گٹھ:گیانپیٹھ انعام جیتو
گٹھ:اردو لکھاری
گٹھ:اردو ساہت
فراق گورکھپوری

**رگھپتی سہائے** (28 اگست 1896 – 3 مارچ 1982), تخلص **فراقَ گورکھپوری** نال مشہور، اک اردو لکھاری اتے نقاد سی۔ اک ٹپنیکار دے مطابق اوہ ہند دے سبھ توں اہم لکھاریاں وچوں اک سی۔

## جیون
اوہناں دا جنم گورکھپور، اتر پردیش دے اک کائستھ پروار وچّ ہویا۔ اس دا اصل نام رگھوپتی سہائے سی۔ رام-کرشن دیاں کہانیاں توں شروات دے بعد دی سکھیا عربی، فارسی اتے انگریزی وچّ ہوئی۔  29 جون، 1914 نوں اوہناں دا ویاہ مشہور زمیندار وندیشوری پرساد دی دھی کشوری دیوی نال ہویا۔ بی ای وچّ پورے پردیش وچوں چوتھا ستھان پاؤن دے بعد آئی سی ایس سیلیکٹ ہو گیا۔ 1920 وچّ نوکری چھڈّ دتی اتے آزادی تحریک وچّ کدّ پیا اتے ڈیڈھ سال دی جیل دی سزا وی کٹی۔ جیل توں چھٹن  دے بعد جواہرلال نہرو نے اس نوں سرب بھارتی کانگرس دے دفتر وچّ سکتر دی جگہ دوا دتی۔ بعد وچّ نہرو دے یورپ چلے جان دے بعد دفتر سکتر دا پد چھڈّ دتا۔ پھر الہٰ آباد یونیورسٹی وچّ 1930 توں 1959 تکّ انگریزی ادھیاپک رہا۔ 1970 وچّ اس نوں اپنی اردو کاوَ-کرتی ‘گلے نگ‍ما’ اتے گیانپیٹھ انعام ملیا۔  فراقَ جی  الہٰ آباد یونیورسٹی  دے انگریزی وبھاگ وچّ ادھیاپک رہے۔ اس نوں گل  - نغمہ لئی ساہت اکادمی انعام، گیانپیٹھ انعام اتے سویت لینڈ نہرو اوارڈ نال نوازیا   گیا۔  بعد وچّ 1970 وچّ اس نوں ساہت اکادمی دا میمبر وی نامزد کر لیا گیا سی۔

## ساہت سفر
فراقَ گورکھپوری دی شاعری وچّ گلّ نغمہ،  مشعل، روحِ کائنات، نغمہ سزا، غزالستان، شیرستان، شبنمستان، روپ، دھرتی کی کروٹ،  گلباغ، رنج اتے کائنات، چراغاں، شوئلا اتے ساز، ہزار داستان، بزم زندگی رنگے شاعری دے نال ہنڈولہ، جگنو، نقوش، آدھی رات، پرچھائیاں اتے ترانہ اشکنا ورگیاں خوبصورت نظماں اتے ستئں شوں سندرں ورگیاں رباعیاں دی رچنا فراقَ صاحب نے کیتی ہے۔ اس نے اک ناول سادھو اتے کٹیا اتے کئی کہانیاں وی لکھیاں ہن۔ اردو، ہندی اتے انگریزی بھاشا وچّ دس گد کرتیاں وی پرکاشت ہوئیاں ہن۔

## زندگی دی حقیقت
فراقَ گورکھپوری  نے اپنے ساہتی جیون دا شریگنیش غزل نال کیتا سی۔ اپنے ساہتک جیون دے آرنبھک سمیں وچّ 6 دسمبر، 1926 نوں بریٹیش سرکار دے راجنیتک بندی بنائے گئے۔ اردو شاعری دا بہت حصہ رومانیئت، رہسّ اتے شاستریئتا نال بندھا رہا ہے جس وچّ لوکجیون اتے قدرت دے پکھ بہت گھٹّ ابھر پائے ہن۔ نجیر اکبرابادی، الطاف حسین حالی ورگے جنہاں کجھ شاعراں نے اس روائت نوں توڑیا ہے، اوہناں وچّ اک پرمکھ نام فراقَ گورکھپری دا وی ہے۔ فراقَ نے پرمپراگت بھاوبودھ اتے شبد-بھنڈار دی ورتوں کردے ہوئے اسنوں نویں بھاشا اتے نویں مضموناں نال جوڑیا۔ ساماجک دکھ-درد ویکتی گت انوبھوَ بنکے اسدی شاعری وچّ ڈھالیا ہے۔ دینک جیون دے کوڑے سچ اتے آؤن والے کلّ دے پرتی امید، دوناں نوں بھارتی سنسکرتی اتے لوکبھاشا دے پرتیکاں نال جوڑکے فراقَ نے اپنی شاعری دا الگ محل اساریا۔ فارسی، ہندی، برجبھاشا اتے بھارتی سنسکرتی دی ڈونگھی سمجھ دے کارن اس دی شاعری وچّ بھارت دی مول پچھان رچ-بس گئی ہے۔ فراقَ گورکھپری نوں ساہت اتے سکھیا دے کھیتر وچّ 1968 وچّ بھارت سرکار نے پدم بھوشن نال سنمانت کیتا سی۔

## چونویاں رچناواں
** گلّ نغمہ*
**Gul-e-Ra'naa*
**مشال*
**روحِ-کائنات*
**روپ (رباعی)*
**شبستان*
**سرگم*
**بزمے زندگی رنگے شاعری*
** نگما-اے-ساجا*
**گجالستان*

## انعام
*1960 &ndash; اردو دا ساہت اکیڈمی اوارڈ
*1968 &ndash; پدم بھوشن
*1968 &ndash; سوویت لینڈ نہرو انعام
*1969 &ndash; گیانپیٹھ (اردو لیکھکاں لئی پہلا گیانپیٹھ پرسکار)
*1970 &ndash; ساہت اکیڈمی فیلوشپ
*1981 &ndash; غالب اکیڈمی اوارڈ

## حوالے

گٹھ:لکھاری
گٹھ:ساہت اکادمی انعام جیتو
گٹھ:گیانپیٹھ انعام جیتو
گٹھ:اردو شاعر
گیان پیٹھ انعام

left|thumb|انعام-نشان کلا دی دیوی دی کانسی دی مورتی
**گیان پیٹھ انعام** بھارتی ساہت لئی دتے جان والے دو اچ پدھری انعاماں وچوں اک ہے۔ دوسرا اچ پدھری انعام ساہت اکیڈمی فیلوشپ ہے۔ بھارت دا کوئی وی شہری جو اٹھویں لسٹ وچّ درج 22 بولیاں  وچوں کسے بولی وچّ لکھدا ہووے، اس انعام دے لایق ہے۔  انعام وچّ پنج لکھ روپئے دی نقد آرکیئیم، تعریفی سند اتے سرسوتی دیوی دی کانسی دی مورتی دتی جاندی ہے۔ 1 لکھ روپئے دی انعام رقم  نال شروع ہوئے اس انعام نوں 2005 وچّ 7 لکھ روپئے کر دتا گیا۔ 2005 لئی چنیا گیا ہندی ساہتکار راج کمار نرائن پہلا بندہ سی جس نوں 7 لکھ روپئے دا گیانپیٹھ انعام حاصل ہویا۔ پہلا گیانپیٹھ انعام 1965 وچّ ملیالم لکھاری جی شنکر کرپ نوں پردان کیتا گیا سی۔ اس سمیں انعام دی رقم 1 لکھ روپئے سی۔ 1982 تکّ ایہہ انعام لکھاری دی اک رچنا لئی دتا جاندا سی۔ لیکن اسدے بعد ایہہ لکھاری دے بھارتی ساہت وچّ پورے یوگدان لئی دتا جان لگا۔ ہن تکّ ہندی اتے کنڑ بولی دے لکھاری سبھ توں زیادہ ستّ وار ایہہ انعام پا چکے ہن۔ ایہہ انعام بنگالی  نوں پنج وار، ملیالم نوں چار وار، اُڑیا، اردو اتے گجراتی نوں تنّ - تنّ وار، آسامی، مراٹھی، تیلگو، پنجابی اتے تامل نوں  دو - دو وار مل چکیا ہے۔ ایہہ انعام ٹائیمز آف انڈیا دے اشاعت کنندہ–ساہو جین پروار– ولوں قایم  بھارتی گیانپیٹھ  ٹرسٹ ولوں 1961 وچّ قایم کیتا گیا سی۔

## گیانپیٹھ انعام نال نوازے لکھاری

## حوالے

گٹھ:بھارتی انعام
گٹھ:بھارتی ساہتی انعام
گٹھ:بھارتی ساہت
بھارتی گیانپیٹھ

**بھارتی گیانپیٹھ** نے اک ساہتی اتے کھوج ادارہ ہے۔ ساہو جین دے پروار دے ساہو شانتی پرساد جین اتے اس دی بیوی رما جین نے 18 فروری 1944 نوں ایہدی  نیہہ رکھی سی۔ اسدا مقصد سنسکرت، پراکرت، پالی اتے اپبھرنش کتاباں دی سکیم بند  کھوج اتے اشاعت اتے دھرم، فلسفے، ترک، نیتکتا، گرائمر، جوتش، سہج شاستر ورگے موضوعاں نوں مطالعہ ہیٹھ لیاؤنا سی۔

## حوالے

گٹھ:بھارتی ساہت
گٹھ:ساہتی تنطیماں
گٹھ:بھارت
آگ کا دریا

***آگ کا دریا *** اُگھی اردو ناول کار اتے لکھاری قرۃالعین حیدر دا ہندستان دی تقسیم دے پس منظر وچّ لکھیا ناول ہے۔ اس نوں برصغیر دے سبھ توں ودھیا ناولاں وچوں اک" منیا جاندا ہے۔ ایہہ چندرگپت موریا دے سمیں توں لے کے 1947 دی تقسیم تکّ لگپگ دو ہزار سال دے سمیں نوں گلپ وچّ پھیلاؤندا ہے۔ ایہہ 1959 وچّ اردو وچّ چھپیا سی اتے خود مصنفہ نے 1998 وچّ انگریزی وچّ ترجمہ کیتا سی۔ 
بھارت دی ونڈ بارے ترنت پرتیکرآ وجوں تشدد، خون خرابے اتے اسبھئتا دیاں کہانیاں نوں انگنت لوکاں دی نجی اتے اک سبھیاچاری- تریخی تراسدی وجوں پیش کرکے لیکھک نے آہت مانسکتا اتے زخمی منووگیانک جدائی دے مرم نوں پیش کیتا۔ اس ناول دے بارے وچّ ندا فاضلی نے اتھے تکّ کیہا ہے - محمد علی جناح نے ہندوستان دے ساڈھے چار ہزار سالاں دے اتہاس نالوں مسلماناں دے 1200 سالاں دی اتہاس نوں وکھ کرکے پاکستان بنایا سی۔ قرۃالعین حیدر نے ناول *آگ کا دریا* لکھ کے اوہناں وکھ کیتے گئے 1200 سالاں نوں ہندوستان وچّ جوڑ کے ہندوستان نوں پھر توں اک کر دتا۔ امیر حسین نے اک ریویو وچّ اسدی تلنا سپینی ساہت دے شاہکار *[[اکلاپے دے سو سال]]* نال کیتی ہے۔
## پلاٹ
*آگ کا دریا* اردو وچّ ایہہ اک انوکھی سنرچنا دا ناول ہے جسدی کہانی ڈھائی ہزار سال پہلاں شروع ہندی ہے اتے ویہویں صدی دے مدھ وچّ آکے رکدی ہے۔... لیکن اس خیال دے نال کہ وگدے دریا دیاں لہراں دے سامان ایہہ کتھا اگے چلدی رہیگی۔ ...شاید ابد تکّ ... اتے کائنات دے مکمل خاتمے دے بعد جیکر دھرتی اتے اکاش دوبارہ جنم لیندے ہن تاں ایہہ کتھا وی پھر توں شروع ہو جائیگی ...۔
گوتم نیلمبر دی ایہہ داستان چار دوراں وچّ تقسیم کیتی جا سکدی ہے:  
*پہلا دور چندرگپت موریا دے زمانے نال تعلق رکھدا ہے (چار سو برس قبل مسیح) ।
*دوجا دور   لودھی سلطنت دے خاتمے اتے مغلاں دے ہندستان آؤن نال شروع ہندا ہے۔
*تیسرے دور دا تعلق ایسٹ انڈیا کمپنی دے زمانے نال ہے۔
*ناول دا چوتھا اتے آخری دور 1930 دے لگّ بھگ شروع ہندا ہے اتے 1950 تکّ چلدا ہے۔ 
پہلے تنّ دوراں دا تعلق  مصنفہ دے تہذیبی نظرئیے اتے تریخی بنیاداں نال ہے۔ اس وچاردھاری حصے دی اہمیت اپنی جگہ لیکن کتاب دا آخری اتے چوتھا دور بذات خود اک مکمل ناول ہے جو ویہویں صدی دے پہلے ادھ وچّ ابھرن والیاں سیاسی اتے سماجی تحریکاں دی روشنی وچّ پاتراں دی زندگی دا جائزا لیندا ہویا سانوں بھارت دی ونڈ (1947) دے مرحلے تکّ لے آؤندا ہے۔ 
اس ناول وچّ جنم جنم دے چکر پاتراں دا مقدرج ہن۔

## حوالے

گٹھ:اردو ناول
گٹھ:اردو ادب
گٹھ:اردو ساہت
گٹھ:اردو
گٹھ:ناول
گٹھ:کتاباں
گٹھ:بھارتی ساہت
اکلاپے دے سو سال

thumb|200px|ہنگری وچّ "سو سال دا اکلاپا" دی اک ناٹکی پیشکاری وچّ دانس لیدیا
**سو سال دا اکلاپا** (سپینی: Cien años de soledad, 1967) گیبریئل گارشیا مارکیز دا لکھیا اک ناول ہے جس وچّ لکھاری بئیندیا پروار دیاں بہت ساریاں پیڑیاں دی کہانی لکھدا ہے۔ ایہہ مارکیز دی شاہکار رچنا منی جاندی ہے اتے ایہہ سبھ توں پہلاں 1967 وچّ سپینی وچّ چھپیا۔ اج اس دا ترجمہ دنیا دیاں 37 بولیاں وچّ ملدا ہے اتے اس ناول دیاں 2 کروڑ کاپیاں وک چکیاں ہن۔

## حوالے

 

گٹھ:ناول
گٹھ:گارشیا مارکیز دے ناول
گٹھ:کتاباں
گٹھ:ہسپانوی بولی
ناملورتن تحریک

**نا ملورتن تحریک**  اردو**تحریک عدم تعاون ** برطانوی راج دے خلاف آزادی لئی ہندستان دی جدوجہد دا اک اہم واقعہ سی۔ ایہہ انڈین نیشنل کانگرس دی مکمل حمایت نال مہاتما گاندھی دی اگوائی وچّ کیتا گیا سی۔ جلیانوالہ باغ قتل عام توں بعد گاندھی   نے نا مل ورتن تحریک  شروع کر دتی سی۔ ایہہ غیر متشدد زریعےآں دے  راہیں ہندستان وچّ برطانوی قبصے دی مخالفت  کرن دے مقصد نال شروع  کیتی گئی سی۔ مظاہرے، برطانوی مال  نا خریدنا، مقامی دستکاری دا مال اپناؤنا، شراب دیاں دوکاناں اگے دھرنے دینا اتے سویمان اتے اکھنڈتا دے بھارتی ملاں نوں قایم رکھن دی کوشش کر رہے سن۔

**تحریک عدم تعاون** (The Non-cooperation movement ہندی : (असहयोग आन्दोलन : ستمبر 1920ء تو‏ں فروری 1922ء) تحریک آزادی ہند د‏‏ی پہلی کڑی منی جاندی اے جسنو‏ں گاندھی جی نے اپنے ستیاگرا دے طرز اُتے شروع کيتا۔ اس تحریک تو‏ں ہندوستانی سیاسیات وچ گاندھی دور دا آغاز ہُندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی سربراہی انڈین نیشنل کانگریس نے کيتی۔ اس تحریک نو‏‏ں تحریک ترک موالات وی کہیا جاندا اے،

## تحریک دے پچھے کارن
اس تحریک  پچھے مکھ کارن گھاتک رولٹ ایکٹ اتے جلیانوالے باغ دا ساکہ سی۔

اس وقت کافی نہتے لوکاں ولوں جلیاں والے باغ وچّ بیٹھک کیتی جا رہی سی۔ انگریز جنرل ریگنل ڈائر دی کمان تھلے 90 فوجیاں نے  اوہناں نہتے لوکاں نوں مار دتا گیا۔ اتے جنرل ڈائر نے اکو اک باہر جاون دا راستا وی بند کروا دتا سی۔ اس دوران 370 دے قریب لوک مارے گئے اتے 1000 تو ودھ زخمی ہوئے۔اس پچھوں پنجاب وچّ ہاہاکار مچ گئی اتے اس دے خلاف  مظاہرےآں  دوران ہور کافی موتاں ہوئیاں۔

## حوالے

گٹھ:برصغیر د‏‏ی اہ‏م تحریکاں
گٹھ:برطانوی ہندوستان
گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:تحریک پاکستان
گٹھ:1920ء وچ بھارت
گٹھ:بھارت د‏‏ی اقتصادی تریخ
گٹھ:تحریک آزادی ہند
گٹھ:سول نافرمانی د‏‏یاں تحریکاں
گٹھ:غیر متشدد مزاحمتی تحاریک
گٹھ:برطانوی ہندوستان وچ احتجاجات
گٹھ:Short description is different from Wikidata

گٹھ:برطانوی راج
گٹھ:تحریک آزادی
گٹھ:ہندستان دی تریخ
گٹھ:تریخ ہندستان
گٹھ:برصغیر
ساہت اکادمی

**ساہت اکادمی** (साहित्य अकादमी ) بھارتی ساہت دی ترقی لئی سرگرم کم کرن والا قومی ادارہ ہے۔ اسدا گٹھن 12 مارچ 1954 نوں بھارت سرکار ولوں کیتا گیا سی۔ اسدا مقصد اچّ ساہتی معیار قایم کرنا،  بھارتی بولیاں  اتے بھارت وچّ ہون والیاں ساہتی سرگرمیاں نوں اتساہت کرنا  اتے اوہناں وچّ تالمیل کرنا ہے۔

ساہت اکادمی اپنے قیام دے سمیں توں ہی ہر سال بھارت دیاں مانتا حاصل  پرمکھ بولیاں  وچوں ہر اک وچّ شائع  شرومنی ساہتی رچنا نوں انعام  دیندی ہے۔ پہلی وار ایہہ انعام سنّ 1955 وچّ دتے گئے۔ انعام دے قیام  دے سمیں انعامی رقم پنج ہزار روپئے سی، جو 1983 وچّ ودھا کے دس ہزار روپئے کر دتی گئی اتے 1988 وچّ اسنوں ودھا کے پنجھی (25) ہزار روپئے کر دتا گیا۔ 2001 توں ایہہ رقم چالی ہزار روپئے کیتی گئی اتے  سنّ 2003 توں ایہہ رقم پنجاہ ہزار روپئے کر دتی گئی سی۔ 2009 وچّ ایہہ رقم اک لکھ روپئے کر دتی گئی۔
## ہور دیکھو
*ساہت اکادمی انعام
*پنجابی لئی ساہت اکادمی انعام جیتو لکھاریاں دی لسٹ
## حوالے

گٹھ:بھارت
گٹھ:بھارتی ادارے
پنجابی لئی ساہت اکادمی انعام جیتو لکھاریاں دی لسٹ

ساہت اکادمی 1955 توں ہر سال بھارتی ساہت دی ترقی لئی پنجابی سمیت ہورناں بولیاں دے ساہتکاراں اتے اوہناں دیاں رچناواں نوں ساہت اکادمی انعام دندی آ رہی ہے۔  گیان پیٹھ انعام توں بعد ایہہ بھارت دا دوجا سبھ توں اہم انعام ہے۔

:نوٹ: 1957, 1958, 1960, 1966 وچّ انعام نہیں دتے گئے
## ہور دیکھو
*ساہت اکادمی انعام
*ساہت اکادمی

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* 

گٹھ:ساہت اکادمی انعام جیتو پنجابی لکھاری
گٹھ:پنجابی لکھاری
گٹھ:پنجابی ساہت
للت کلا اکادمی

*للت کلا اکادمی* بھارت وچّ للت کلاواں دا اک خدمختیار قومی ادارہ ہے جو 5 اگست 1954 نوں بھارت سرکار ولوں قایم کیتا گئیا۔ ایہہ اک مرکزی تنظیم ہے، جو مورتی کلا، چترکلا، گراف کلا،  اساری کلا(فن تعمیر)  وغیرہ للت کلاواں دے میدان وچّ کم کرن لئی قایم کیتا گیا سی۔

گٹھ:بھارت وچّ سبھیاچاری تنظیماں

 
گٹھ:بھارتی سرکاری ادارے
گٹھ:بھارتی ادارے
گٹھ:بھارت
لکھنؤ یونیورسٹی

**لکھنؤ یونیورسٹی**، اتر پردیش، بھارت دے شہر لکھنؤ وچّ اک یونیورسٹی ہے۔ اس نوں کرن لئی مانتا ہے، یونیورسٹی گرانٹس کمیشن؛ کامنویلتھ یونیورسٹیاں دی ایسوسی ایشن (ایسییو)؛ بھارتی یونیورسٹیاں دی ایسوسی ایشن (ایائییو)؛ ڈسٹینس ایجوکیشن کونسل (ڈیئیسی) نال متعلق ہے۔
## حوالے

گٹھ:بھارت دیاں یونیورسٹیاں
گٹھ:بھارت دے تعلیمی ادارے
گٹھ:بھارت وچ تعلیم
جوش ملیح آبادی

**جوش ملیح آبادی**  (جنم سمیں **شبیر حسن خان **؛ ) (پ 5 دسمبر 1898 &ndash;  22 فروری 1982) 20ویں صدی دے اک اردو شاعر سن۔ اوہ 1958 تکّ بھارت وچّ رہے۔ پھر پاکستان چلے گئے سی۔
## لکھتاں
* روح ادب  
* آوازا حق
* شاعر کی راتیں
* جوش کے سو شعر؎
* نقش ونگار
* شعلہ و شبنم 
* پیغمبر اسلام
* فکر و نشاط
* جنوں و حکومت
* حرف و حکایت
* حسین اور انقلاب
* آیات و نغمات
* عرش و فرش، رامش و رنگ
* سنبل و سلا صلع
* صیف و سبُ
* سرور و خروش
* سموم او صبح
* تلو فکر
* موجد و مفکر
* قطرہ قلزم
* نوا در جوش
* الہام و افکار
* نجوم و جواہر
* جوش کے مرثیئے
* عرص ادب (حصہ اول و دوم)
* ارفانیات جوش
* محراب و مزراب
* دیوان جوش

### وارتک

* مقالات جوش
* اوراق زرین
* جذبات فطرت
* اشا رات
* مقالات جوش
* مکالمات جوش
* یادوں کی بارات (سویجیونی)

گٹھ:1898ء دے جم
گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:اردو
گٹھ:اردو ساہت
حسرت موہانی

**حسرت موہانی**  (1 جنوری 1875 - 13 مئی 1951) (اردو:  مولانا حسرت موہانی ) اردو شاعر، اڈیٹر، سیاستدان، پارلیمینٹیریئن، ہندوستان دی قومی آڑادی تحریک  موہری آگوآں وچوں اک سن۔ اوہناں دی عظمت  پنڈت جواہر لال نہرو سمیت سارے مندے سن۔ غلام علی دی گائی مشہور غزل *"چپکے چپکے رات دن آنسو بہانہ یاد ہے ہمکو اب.."* اوہناں دی ہی لکھی ہے۔*[[انقلاب زندہ باد]]* نعرہ 1921 وچ مولانا حسرت موہانی ولوں گھڑیا گیا سی۔

## جیون
حسرت موہانی دا پورا نامسید فضل الحسن؛ تخلص حسرت،اتر پردیش دے قصبہ موہان ضلع اناؤ وچّ 1875 پیدا ہوئے۔ اوہناں دے والد دا نام سید اظہر حسین سی۔ اوہناں دے وڈارو ایران وچّ نیشاپور توں آئے سن۔

مڈھلی تعلیم  گھر پر ہی حاصل کیتی۔ 1903 وچّ علی گڑھ توں بی اے کیتی۔ اتھے اس دے ساتھی دے کجھ مولانا محمد علی جوہر اتے مولانا شوکت علی سن۔ شاعری وچ اس دے استاد تسلیم لکھنوی اتے نسیم دہلوی سن۔ شروع توں ہی شاعری دا شوق سی۔ اپنا کلام تسنیم لکھنوی نوں وکھاؤن لگے۔ 1903 وچّ علی گڑھ توں اک رسالہ اردوئے معلی جاری کیتا۔ اس دوران شعرائے متقدمین دے دیواناں دا انتخاب کرنا شروع کیتا۔ سودیشی تحریکاں وچّ وی حصہ لیندے رہے چنانچے علامہ شبلی نے اک مرتبہ کیہا سی۔ توں آدمی ہو جاں جن (عورت)، پہلاں شاعر سی پھر سیاستدان بنے اتے ہن بانیئے ہو گئے ہو۔ حسرت پہلاں کانگرسی سن۔ گورنمینٹ کانگرس دے خلاف سی۔ 1908 وچّ اک مضمون چھاپن اتے جیل بھیج دتے گئے۔ اوہناں دے بعد 1947 تکّ کئی وار قید اتے رہا ہوئے۔ اس دوران اوہناں دی مالی حالت تباہ ہو گئی سی۔ رسالہ وی بند ہو چکیا سی۔

### مشاہدات زنداں: مولانا حسرت موہانی دی آپ بیتی
“مشاہدات زنداں” مولانا حسرت موہانی دی آپ بیتی ہے جو “قید فرنگ” دے ناں نال مشہور ہے۔

مولانا حسرت موہانی نے آغاز داستان وچّ خود دسیا ہے کہ انگریزی حکومت نے اوہناں نوں 23 جون 1908 نوں اپنے رسالہ ”اردوئے معلی“ وچّ اک مضمون چھاپن اتے بغاوت دے جرم وچّ  گرفتار کیتا اتے دو سال قید با مشقت اور پنجاہ روپئے جرمانے دی سزا سنائی۔ اپیل کرن تے سزا اک سال رہِ گئی اور جرمانے دی رقم اوہناں دے بھائی نے ادا کر دتی۔ گرفتاری وقت اوہناں دی  شیر خوار (دودھ چنگھدی) بیٹی نائیما بے حد علیل سی اور گھر پر والدہ نعیمہ اور اک نوکرانی دے سوا ہور کوئی موجود نہیں سی۔

## نمونہ شاعری

روشن جمال یارل سے ہے انجمن تمام
دہکا ہوا ہے آتش گلش سے چمن تمام

حیرت غرور حسن سے شوخی سے اضطراب
دل نے بھی تیرے سیخ لئے ہیں چلن تمام

اﷲ حسن  یار کی خوبی کے خود بہ خود
رنگینیؤں میں ڈوب گیا پیرہن تمام

دیکھو تو حسن یار کی جادو نگاہیاں
بے ہوش اک نظر میں ہوئی انجمن تمام

## حوالے

گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:اردو لکھاری
گٹھ:بھارتی شخصیتاں
گٹھ:1875ء دے جم
گٹھ:بھارتی مسلمان
گٹھ:اردو
گٹھ:اردو ساہت
انقلاب زندہ باد

**انقلاب زندہ باد** (ہندوستانی: इंक़िलाब ज़िन्दाबाद (دیوناگری), اِنقلاب زنده باد (اردو)) اک نعرہ ہے جسدا مطلب ہے "انقلاب جیوندا  رہے!" انقلاب دا مطلب ہے "یعنی بغاوت" اتے زندہ باد "زندہ رہے"۔ بھارت تے برطانوی راج دے سمیں ایہہ انقلابی  ہوکا بے حدّ ہرمنپیارا سی۔ اسدا سرجنہار اردو شاعر اتے آزادی سنگرامیا مولانا حسرت موہانی سی اتے ہندوستان سوشلسٹ رپبلکن ایسوسی ایشن دے انقلابی آگوآں - اشفاق اللہ خان، بھگت سنگھ اتے  چندر شیکھر آزاد اتے ہورناں نے اپنے لہو نال رنگ کے اسنوں گلیاں بازاراں وچّ گونجن لا دتا۔

## حوالے

گٹھ:اردو
گٹھ:انقلاب
گٹھ:ہندستان دی آزادی دی تریخ
لیمبورگینی اراکان

**لیمبورگینی اراکان** اک کھیڈ کار اے جینوں اٹلی دی کمپنی لیمبورگینی بناندی اے۔ اینوں 2014 وچ ویچنا ٹوریا گیا تے اینے لیمبورگینی دی سب توں بوتی وکن آلی کھیڈ کار گلارڈو دی تھاں لے لئی۔ ایداں پورا ناں اراکان LP 610-4 اے جیدا مطلب اے کہ ایدا زور 610 ہارسپاور تے ایہ زور چارے ٹائراں تک جاندا اے۔ ارکان نوں ٹاپ گیئر رسالے نیں 2014 دی سب توں ودہیا کھیڈ کار دی جت دتی۔ 

اراکان دا ناں دوجی کئی لیمبورگینی کھیڈ کاراں آر سپین دے لڑاکہ بیلاں چوں اک اتے رکھیا گیا اے۔ اراکان نکی لیمبورگینی اے: اک ویلے تے لیمبورگینی دیاں دو کھیڈ کاراں ہوندیاں نیں اک وی 12 انجن آلی وڈی تے اک نکی وی 10 انجن آلی کھیڈ کار۔ اراکان وچ وی لیمبورگینی دا وی 10 انجن لگیا ہوندا اے جیڑا 610 ہارس پاور بناندا اے۔ نکی لیمبورگينی ہون دے باوجود بوت ٹریکاں اتے اینے لیمبورگینی اوینٹاڈور توں تیز ریکارڈ بنانیا اے۔ لیمبورگینی اراکان وچ ڈبل کلچ گیئر سسٹم لگیا ہوندا اے۔ اس نال گیئر بوت تیز بدلدے نیں۔ ڈبل کلچ سسٹم وچ دو کلچ ہوندے نیں جیناں چوں اک کلچ ایون نمبراں آلے گيئر پھڈدا اے تے دوجا کلچ آڈ نمبر آلے گیئر۔ اس نال ہر ویلے اگلا گیئر ہر ویلے لان لئی تیار ہوندا اے۔

گٹھ:لیمبورگینی
بھگڡتی چرن ڡوہرا

**بھگوتی چرن ووہرا** (4 جولائی 1904 - 28 مئی 1930) بھارت دی آزادی دی لڑائی دے مہان انقلابی سن۔ اوہ ہندوستان سوشلسٹ رپبلکن ایسوسی ایشن دے میمبر اتے بھگت سنگھ دے نال ہی اک پرمکھ سدھانتکار سن۔ اوہناں دی موت بمب ٹسٹ دے دوران حادثہ وچّ ہوئی۔

گٹھ:بھارت دے آزادی کارکن
گٹھ:غدر پارٹی
گٹھ:غدری بابے
گٹھ:بھارتی شخصیتاں
ہندوستان سوشلسٹ رپبلکن ایسوسی ایشن

**ہندوستان سوشلسٹ رپبلیکن ایسوسی ایشن** ہندستان دی آزادی لئی ہتھیاربند جدوجہد دے  راہیں برطانوی راج نوں ختم کرن دے مقصد نوں لے کے  اک انقلابی تنظیم سی۔ اسدا قیام 1928 نوں  فیروز شاہ کوٹلہ نویں دلی وکھے  چندر شیکھر آزاد، بھگت سنگھ، سکھدیو اتے اوہناں دے ہور ساتھیاں نے کیتی سی۔ 1928 تکّ اسنوں ہندوستان رپبلکن ایسوسی ایشن وجوں جانیا جاندا سی۔ 
## قیام
ہندوستان رپبلکن ایسوسئیشن دا قیام اکتوبر 1924 نوں بھارتی آزادی تحریک دے انقلابی رام پرساد بسمل، یوگیش چندر چٹرجی، شو ورما، چندر شیکھر آزاد اتے شچیندرناتھ سانیال وغیرہ نے کانپور وچّ کیتی سی۔ پارٹی دا مقصد ہتھیاربند انقلاب راہیں کالونیکل راج ختم کرن اتے ہندوستان سوشلسٹ لوکراج دا قیام کرنا سی۔ کاکوری کانڈ دے بعد جدوں اس دل دے چار ساتھیاں نوں پھانسی دے دتی گئی اتے سولاں ہور نوں قید دیاں سزاواں دے کے جیل وچّ پا دتا گیا تدّ اس دل دے اک پرمکھ میمبر چندر شیکھر آزاد نے بھگت سنگھ، وجی کمار سنہا، کندن لال گپت، بھگوتی چرن ووہرا، جیدیو کپور  اتے شو ورما  وغیرہ نال رابطہ کیتا۔ اس نویں دل دے گٹھن وچّ پنجاب، متحدہ صوبے آگرہ اتے ایودھیا،  راجپوتانہ، بہار اتے اڑیسا وغیرہ کئی صوبےآں دے انقلابی شامل سن۔ 8 اتے 9 ستمبر 1928 نوں دلی  دے فیروج شاہ کوٹلہ میدان وچّ اک گپت بیٹھک کرکے بھگت سنگھ دی بھارت نوجوان سبھا دے سارے میبراں نے سبھا دا ولا ہندوستان رپبلکن ایسوسی ایشن وچّ کیتا اتے کافی صلاحَ مشورے دے بعد عام رضامندی نال ایسوسئیشن نوں اک نواں نام دتا ہندوستان سوشلسٹ رپبلکن ایسوسئیشن۔

## حوالے

 

گٹھ:بھارت دی آزادی تحریک
گٹھ:ہندستان دی تریخ
گٹھ:تریخ ہندستان
گٹھ:بھارت دی تریخ
ہندوستان غدر

thumb|left|غدر اخبار (اردو) وولیوم. 1, No. 22, مارچ 24, 1914
**ہندوستان غدر** (ہندی: हिन्दुस्तान  ग़दर, انگریزی: Hindustan Ghadar, اردو: ہِندُوستان غدر) غدر پارٹی دا ترجمان اک ہفتہ وار اشاعت سی۔ اس نوں امریکی شہر سان فرانسسکو وچّ یگانتر آشرم توں شائع کیتا گیا سی۔ اسدا مقصد ہندستان دی آزادی لڑاغی دے ججھاروادی دھڑے نوں، خاصکر برطانوی بھارتی فوج وچلے بھارتی محب وطناں نوں تکڑے کرنا سی۔ 1912–1913 وچّ پرواسی بھاٹیاں نے  بحر الکاہل ساحل دی ہندی ایسوسی ایشن(Hindi Association of the Pacific Coast) بنائی سی۔ سوہن سنگھ بھکنا نوں اسدا پردھان بنایا گیا۔ ایہہ ایسوسی ایشن ہی بعد وچّ غدر پارٹی کہائی۔ بھارتی  ڈایاسپورا ، خاصکر کیلیفورنیا یونیورسٹی، برکلے دے ہندستانی طالب علماں دے اگراہے فنڈ نال پارٹی نے 436 ہل سٹریٹ وچّ یگانتر آشرم دی اساری کیتی اتے اتھے پرنٹنگ پریس لا لئی۔ *ہندوستان غدر* دے اردو اڈیشن دا پہلا شمارہ 1 نومبر 1913 نوں چھپیا سی، اتے اسدے جلد بعد 9 دسمبر 1913 نوں پنجابی اڈیشن دا پہلا شمارہ چھپیا۔
## حوالے

 {{
*Echoes of Freedom:South Asian pioneers in California 1899-1965 . University of California, Berkley. Bancroft Library. 
* .
* .
*.
----
## حوالے

گٹھ:بھارت دی آزادی تحریک
گٹھ:غدر پارٹی
گٹھ:ہندستان دی تریخ
گٹھ:تریخ ہندستان
یگانتر آشرم

**یگانتر آشرم** امریکہ دے شہر سان فرانسسکو وچّ غدر پارٹی دے ہیڈکواٹر دا نام سی۔ غدر اخبار اتھوں ہی کڈھیا گیا سی۔ لالہ ہردیال نے دسمبر 1912 وچ اس دی نیہہ رکھی سی۔ بنگال دی انقلابی تحریک تے اخبار 'یگانتر' دے نام 'تے کرائے تے لئی عمارت وچّ اس دی اساری کیتی گئی سی۔

## حوالے

گٹھ:بھارت دی آزادی تحریک
گٹھ:غدر پارٹی
گلاب کور

**گلاب کور** ہندستان دی آزادی لڑائی دی غدر پارٹی نال جڑی آزادی کارکن سی۔

گلاب کور دا جنم اندازاً 1890 نوں پٹیالہ ریاست دے (ہن سنگرور ضلعے وچّ) سنام لاگے بکھشیوالا پنڈ ’چ ہویا سی۔ اس دا ویاہ پنڈ جکھیپل دے مان سنگھ دے نال ہویا۔ ہورناں پنجابیاں وانگ اوہ وی اپنے شوہر نال امریکہ جان لئی فلپائن دے راجگڑھ منیلا جا پجی۔ اتھے اوہناں دا واہ غدری انقلابیاں نال پیا اتے اوہ غدر پارٹی نال جڑ گئے۔ 
اس دا شوہر منیلا راہیں امریکہ جانا چاہندا سی کیونکہ اس موقعے ہندیاں دے سدھے داخلے ’تے کئی پابندیاں لگّ چکیاں سن۔ دوویں شوہر زنانی منیلا پجے۔ اجے اوہ منیلا وچّ ہی سن کہ امریکہ-کینیڈا توں غدری سوربیر جاناں تلی ’تے دھر کے غدر مچاؤن خاطر دیس نوں پرتن لگّ پئے۔ انہیں دنیں گردوارے ہی سماگم تھاں ہندے سن، جتھے باہروں پرتدے غدری آگوُ دیش واسیاں نوں آزادی لڑائی لئی پریردے۔ ایہہ میاں-بیوی وی لگپگ ہر روز گردوارے آؤندے تے تقریراں سندے۔ جس بولی اتے لحظے وچّ ایہہ تقریراں ہندیاں، انھاں نوں سن کے کوئی وی شخص متاثر ہوئے بناں نہیں رہِ سکدا سی۔ اسے دوران اس شیرنی نے آزادی دیوی نوں اپنا اشٹ تھاپ لیا۔اک دن دیوان دی حاتمے ’تے منیلا واسیاں ولوں غدر کرن لئی دیس پرتن والیاں دی لسٹ بنن لگی تاں سردار مان سنگھ نے وی ناں لکھا دتا، سو دوویں دیس آؤن لئی تیار ہو گئے۔ جدوں جہاز چلن دا ویلا آیا تاں مان سنگھ دا من ڈول گیا اتے اوہ دیس پرتن توں انکاری ہو گیا پر اس شیرنی نے شوہر پچھے لگن دی تھاں س نوں جھاڑ پائی تے گرجویں آواز وچّ کیہا، ‘‘تسیں جاؤ بھاویں نہ جاؤ، ایہہ تاں تہاڈا اپنا فیصلہ ہے پر میں تے ضرور جانا ہے تے جا کے دونا کم کرنا ہے کیونکہ تہاڈے حصے دا کم وی تاں میں ہی کرانگی۔’’ مڈھوں-سڈھونں سفر تے روانگی ویلے شوہر دا ساتھ ضروری سی پر غدر خاطر دیس پرتن دا سدھا نتیجہ اپنے شوہر نوں چھڈنا سی۔ ایہہ اک کھلھی بغاوت سی اتے ہن نہ پیکیوں اتے نہ ہی سہریوں کسے نے بانہہ پھڑنی سی پر اجہیاں ہستیاں اگے اجہیاں رکاوٹاں دی کوئی حیثیت نہیں ہندی۔ 
گلاب کور بارے پنجابی وچّ س. کیسر سنگھ نے اک کتاب وی لکھی ہے ۔ 

## حوالے

گٹھ:غدر پارٹی
گٹھ:پنجاب دیاں انقلابی عورتاں
رحمت علی

27 مارچ 1915 نوں منٹگمری جیل وچّ غدر پارٹی دے جہناں 7 انقلابیاں نوں پھانسی دے تختے تے لٹکایا گیا سی اوہناں وچّ اک رحمت علی سن۔ اوہ پنڈ وجیدکے کلاں (ہن ضلع برنالہ، بھارتی پنجاب) دے سن۔ اوہناں دی یاد وچّ 'شہید رحمت علی میموریال سرکاری ہائی سکول وجیدکے خورد' اتے اک کلبّ، 'شہید رحمت علی میموریال کلبّ وجیدکے کلاں' بنیا ہویا ہے۔ اوہ منیلا (فلپائن) وچّ غدر پارٹی دا آگوُ سی اتے فروزشاہ (سب انسپیکٹر پولیس) قتل کیس چ گرفتار کیتا گیا سی۔
## حوالے

گٹھ:غدر پارٹی
گٹھ:غدری بابے
گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی مسلمان
گٹھ:جٹ
کل ہند کسان سبھا

**کلّ ہند کسان سبھا**(اکھل بھارتی کسان سبھا) دا قیام 11 اپریل 1936 نوں یوپی دے شہر لکھنؤ وچّ کیتا گیا سی۔ 1929 وچّ سوامی سہجانند سرسوتی نے بہار کسان سبھا دا گٹھن کیتا۔ اس دا مقصد مزارعاں دے حقاں لئی اوہناں نوں جدوجہد وچّ لامبند کرنا سی 
1928 وچّ آندھرا پرانت رعیت سبھا دا قیام این جی رنگا نے کیتا۔ اڑیسہ وچّ مالتی چیدھری نے اتکل پرانت دی کسان سبھا دی اساری کیتی۔ بنگال وچّ ٹیننینسی ایکٹ نوں لے کے اکرم خاں، ابدرہیم، فضل حق دیاں کوششاں نال 1929 وچّ کرشک پرجا پارٹی دا قیام ہوئیا۔ 
## قیام
اپریل 1935 وچّ متحدہ صوبے وچّ کسان سنگھ دا قیام ہوئیا۔ اس سال این جی رنگا اتے ہور کسان آگواں نے ساریاں صوبائی کسان سبھاواں نوں ملاکے اک کلّ بھارتی کسان سنگٹھن بناؤن دی سکیم بنائی۔ اپنے اس مقصد نوں اگے ودھاؤندے ہوئے کسان آگواں نے 11 اپریل 1936 نوں لکھنؤ وچّ اکھل بھارتی کسان سبھا دا قیام کیتا۔ سوامی سہجانند سرسوتی اس دے پردھان اتے پرو این جی رنگا اس دے جنرل سیکٹری چنے گئے۔ کلّ بھارتی کسان سبھا دے افتتاحی تقریب نوں جواہر لال نہرو نے وی خطاب کیتا سی۔ اس اکٹھ وچّ 1 ستمبر 1936 نوں کسان دہاڑے وجوں منان دا فیصلہ کیتا گیا۔

## حوالے

گٹھ:بھارت دی آزادی تحریک
گٹھ:بھارتی کمیونسٹ تحریک
این جی رنگا

**گوجنینی رنگا نایکلو** تیلگو: గోగినేని రంగ నాయకులు), پرچلت نام **این جی رنگا** (تیلگو: ఎన్. జీ. రంగా) (7 نومبر 1900 &ndash; 9 جون 1995), بھارت دے آزادی کارکن، پارلیمینٹیریئن، اتے کسان آگوُ سن۔ اوہ کسان فلسفے دے جھنڈابردار سن، اتے سوامی سہجانند سرسوتی توں بعد بھارت دی کسان تحریک دے بابا سمجھے جاندے سن۔

## حوالے

گٹھ:تیلگو لوک
گٹھ:بھارتی شخصیتاں
گیانی پریتم سنگھ ڈھلون

**گیانی پریتم سنگھ ڈھلوں** بھارتی دی آزادی دا اک کارکن اتے سکھ مشنری سی۔ اسنے غدر پارٹی دے اک میمبر دے طور تے، بریٹیش بھارتی فوج وچ اسپھل رہی 1915 غدر سازش دی سکیم وچ کردار نبھائیا سی۔ گیانی پریتم سنگھ ڈھلوں، بھارتی آزادی تحریک  دے  مشہور سکھ آگوُ اتے انڈین نیشنل آرمی دے پرمکھ میمبر گربخش سنگھ ڈھلوں دا اک قریبی دوست سی۔ اوہ سبھاش چندر بوس دا وی نیڑلا معاون  سی۔ پریتم سنگھ نوں دوجی وڈی لڑائی دے دوران انڈین نیشنل آرمی دے قیام لئی جاپانی تعاون دی منگ کرکے وی اسے وچار نوں مڑ سرجیت کرن لئی وی یاد کیتا جاندا ہے۔ 1942 وچّ اک جہاز حادثے وچّ پریتم سنگھ دی موت ہو گئی۔

## حوالے
* Indian National Army in East Asia. Hindustan Times 
گٹھ:غدر پارٹی
گٹھ:غدری بابے
گٹھ:بھارتی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:پنجابی سکھ
گٹھ:سکھ شخصیتاں
گٹھ:جٹ
تارکناتھ داس

**تارکناتھ داس** (جاں **تارک ناتھ داس**) () (15 جون 1884 – 22 دسمبر 1958) انگریز-مخالف بنگالی ہندوستانی انقلابی اتے  ودوان سی۔ اوہ شمالی امریکہ دے لہندے ساحل تے پرواس کرن والے پہلے بھارتیاں وچوں سی اتے بھارت دی آزادی تحریک لئی پرواسی ایشیائی بھارتیاں نوں جتھیبند کردیاں اسنے اپنیاں سکیماں دی تالستائی نال گل بات کیتی سی۔ اوہ کولمبیا یونیورسٹی وچّ سیاسیات دا پروفیسر اتے ہور کئی یونیورسٹیاں دا معلم رہا۔
## مڈھلا جیون
لہندے بنگال دے پنڈ مجوپارا (نیڑے کنچرپارا) ضلع 24 پرگنہ وچّ 15 جون 1884 نوں ہویا سی۔ ہیٹھلے درمیانے طبقے پروار وچوں اٹھے اوہناں دے پیؤ  کالی موہن کلکتہ وچّ ڈاک اتے تار محکمے وچّ کلرک سن۔ تارک ناتھ داس دی لکھن کلا توں پربھاوت سکول دے ہیڈماسٹر نے دیش بھگتی نال  متعلق موضوع اک لیکھ لکھن لئی تارک ناتھ نوں پریرت کیتا۔ لیکھ پڑھ کے اک ججاں وچوں اک بیرسٹر پی متر (انشیلن سمتی دا بانی) نے اپنے ساتھی شتیش چندر باسو نوں تارک ناتھ نوں سمتی دا میمبر بھرتی کر لین لئی کیہا۔  داخلہ امتحان ودھیا انکاں نال پراپت کرکے 1901 وچّ ترک ناتھ یونیورسٹی ودیا لئی کلکتے دی جنرل اسمبلی انسٹیچیوٹ (ہن سکاٹش چرچ کالج) وچّ داخل ہو گیا۔  دیش بھگتی دیاں خفیہ سرگرمیاں وچّ اس نوں اپنی وڈی بھین گرجا دا پورن سمرتھن ملیا۔
## اک مشن دا جنم
بنگالی جوش نوں اتشاہت کرن دے سلسلے وچّ شواجی دے علاوہ اک مہانتم بنگالی نائک راجا سیتارام رائے دے یوگدان دی سمرتی وچّ اک تیوہار دی شروعات کیتی گئی۔ 1906 دے ارمبھک مہینیاں وچّ، بنگال دی پرانی راجدھانی جیسور دے موہمدپر وچّ سیتارام اتسوَ دی پردھانگی کرن لئی جدوں باگھا جتن جاں جتندر ناتھ مکھرجی نوں سدیا گیا تاں اوہناں دے نال تارک وی اس وچّ شامل ہوئے۔ اس موقعے اتے، اک گپت بیٹھک دا پربندھ کیتا گیا جس وچّ تارک، شریش چندر سین، ستیندر سین اتے ادھار چندر لسکر سہت جتن وی موجود سن: ساریاں نے اک دے بعد اک ودیش وچّ اچّ سکھیا پراپت کرن لئی جانا سی۔ 1952 تکّ اس گپت بیٹھک دے ادیش دے بارے وچّ کسے نوں جانکاری نہیں سی، جدوں گل بات دے دوران تارک نے اسدے بارے وچّ دسیا۔ وشیش اچّ سکھیا دے نال، اوہناں نے فوجی ادھیاپن اتے وسپھوٹکاں دا گیان پراپت کرنا سی۔ اوہناں نے وشیش طور تے بھارت دی آزادی دے فیصلے دے پکھ وچّ ستنتر پچھمی دیشاں دے لوکاں دے وچّ ہمدردی دا ماحول تیار کرن دا تہئیا کیتا۔ 

## حوالے

 

گٹھ:بھارت دے آزادی کارکن
گٹھ:غدر پارٹی
گٹھ:غدری بابے
گٹھ:بھارتی شخصیتاں
میسیئر 5

**میسیئر 5** (**ایم.5** تے **این.جی.سی 5904** وی کیہا جاندا ہے) سرپنس تارا جھرمٹ وچّ واقع اک گولاکار گچھا ہے۔ اسدی کھوج 1702 وچّ گوٹفریڈ کرچ ولوں کیتی گئی سی۔ 
## کھوج اتے دکھّ
ایم.5 نوں، یوگ حالاتاں ہیٹھ، ننگی اکھ نال دیکھیا جا سکدا ہے۔ ایہہ 5 سرپینٹس تارے نیڑے واقع اک پھکا تارہ ہے۔ 

ایم.5 دی کھوج اک جرمن فلکیات دان گوٹفریڈ کریچ ولوں 1702 وچّ ادوں کیتی گئی سی جدوں اوہ دھومکیتو دا سروے کر رہا سی۔۔ چارلس میسیئر نے 1764 وچّ اسدا الیکھ کیتا سی پر اسنے اسنوں تاریاں توں سکھنا نیبؤلا ہی سمجھیا سی۔ ولیئم ہرشیل نے سبھ توں پہلاں اس وچلے تاریاں دی گنتی 1791 تکّ پوری طرحاں کر لئی سی تے موٹے طور 'تے اس وچّ 200 تارے شامل ہن۔
## ہور ویکھو
*میسیئر شیواں دی لسٹ
## حوالے

## باہری کڑیاں
* SIMBAD: M5
* M5,SEDS Messier pages
* M5, Galactic Globular Clusters Database page
* Historic observations of M5
* Image of M5 by Waid Observatory
* 

گٹھ:میسیئر چیزاں
گٹھ:تارہ پڑھت
گٹھ:خلائی سائنس
گٹھ:سائنس
گٹھ:سائنسی علم
گٹھ:ایم 81 گروہ
گٹھ:فلکیات
میسیئر چیزاں

**میسیئر لسٹ** اوہناں 100 توں زیادہ فلکیاتی چیزاں دی لسٹ نوں کیہا ہے جسنوں اک فرانسیسی  فلکیات دان چارلس میسیئر ول سنّ 1771 وچّ لسٹ بند کیتا گیا سی۔ میسیئر نوں دمدار تارہ (comet) دیکھنے کافی پسند سی۔ اسنوں ادوں بہت کھجھ چڑھدی سی جدوں اوہ کسے اجیہی چیز نوں دیکھدا سی جو کہ دسن وچّ تاں دمدار تارہ  لگدا ہووے پر اصل وچّ اوہ ہور کجھ ہندا سی۔ اس لئی اسنے اپنے معاون پائری میکین نال ملکے فلکیاتی  چیزاں دی اک لسٹ تیار کیتی تاں جو فالتو چیزاں پچھے سماں خراب نہ ہووے۔ اس ولوں شائع کیتی لسٹ وچّ 103 چیزاں سن۔ لسٹ دی پہلی جلد وچّ صرف 45 چیزاں ہی شامل سن جنہاں دا نامانکن ایس.1 توں ایس.45 تکّ سی۔

میسیئر ولوں شئع آخری لسٹ وچّ 103 چیزاں شامل سن پر بعد وچّ ہور  فلکیات داناں نے میسیئر اتے میکین دیاں لکھتاں دی طرز 'تے ہور وی کئی چیزاں لبھیاں۔ میسیئر توں بعد لسٹ وچّ پہلا وادھا نکولس کیمائل فلیمریؤن ولوں سنّ 1921 وچّ کیتا گیا۔ اسنے لسٹ وچّ ایم.104 نوں جوڑیا، جسدی کھوج اسنے میسیئر دی 1781 وچّ شائع کیتی جلد دیاں لکھتاں دے ادھار 'تے کیتی۔ ایم.105 توں ایم.107 نوں ہیلن سایر ہوگ ولوں 1947, ایم.108 اتے ایم.109 نوں اووین گنگرچ ولوں 1960 اتے ایم.110 نوں کینیتھ گلین جونس ولوں 1967 وچّ جوڑیا گیا۔ ایم.102 بارے میکین نے نریکھن کرکے میسیئر نوں اسدے بارے دسیا سی۔ بعد وچّ میکین نے ایہہ سٹہ کڈھیا کہ ایہہ تاں ایم.101 دا ہی مڑ-نریکھن ہو گیا ہے، پر کئی سروتاں دے حوالے نال ایہہ وی پتہ چلدا ہے کہ جس چیز دا میکین نے نریکھن کیتا سی اوہ اک کہکشاں سی جسنوں این.جی.سی.5866 دے ناں نال جانیا جاندا ہے اتے اسنوں ہی ایم.102 کیہا گیا ہے۔

## میسیئر چیزاں

## میسیئر چیزاں دی تارہ مورت

## حوالے
 

 

گٹھ:لسٹاں
گٹھ:فلکیات
گٹھ:سائنس
ایشیائی ساہت

**ایشیائی ساہت** ایشیا وچّ پیدا ساہت ہے۔ 
## اداہرن
* پوربی ایشیائی ساہت 
** چینی ساہت 
** جاپانی ساہت 
** ڈچ ساہت 
* دکھنی ایشیائی ساہت 
** بنگالی ساہت 
** بھارتی ساہت 
** پاکستانی ساہت 
** تامل ساہت 
* لہندا ایشیائی ساہت 
** عربی ساہت 
** فارسی ساہت 
** ترک ساہت 
*دکھن-چڑھدا ایشیائی ساہت
** برمی ساہت 
** کمبوڈیئن ساہت 
** انڈونیشیائی ساہت 
** ملائشیئن ساہت 
** فلپائینی ساہت 
** سنگاپوری ساہت 
** تھائی ساہت 
** ویتنامی ساہت

گٹھ:ساہت
گٹھ:ایشیائی ساہت
جاپانی ساہت

**جاپانی ساہت** کافی پرانا ہے اتے اس دیاں شروعات رچناواں چین اتے چینی ساہت دے نال جاپان دے سبھیاچاری تعلقات توں بہت قتاثر ہن۔ بھارتی ساہت نے وی بدھ دھرم دے پاسار پرچار راہیں جاپانی ساہت اتے اپنی تکڑی چھاپ چھڈی۔ پر سمیں دے نال جاپانی ساہت دی اپنب اڈری سٹائل ڈیولپ ہو گئیا، پر پھر وی چینی ساہت دا اثر ایڈو ویلے تکّ قایم رہا۔ 19ویں صدی وچّ جد توں جاپان نے اپنیاں بندرگاہاں نوں لہندے وپاریاں اتے راجنائکاں لئی کھولھ دتا ہے، ادوں توں لہندے ساہت اتے جاپانی ساہت نے اک دوجے نوں متاثر کیتا ہے۔

## حوالے

گٹھ:ساہت
گٹھ:ایشیائی ساہت
میسیئر 2

**میسیئر 2** جاں **ایم.2** ( **این.جی.سی.7089** دے طور 'تے وی جانیا جاندا ہے) اک گولاکار گچھا ہے جو کہ کمبھ تارہ جھرمٹ وچّ واقع ہے تے ایہہ بیٹا ایکویری تارے توں پنج ڈگری اتر ولّ ہے۔ اسدی کھوج جین ڈومینیک مرالڈی ولوں 1746 وچّ کیتی گئی سی اتے ایہہ۔ہن تکّ دے سبھ توں وڈے گولاکار گچھیاں وچوں اک ہے۔
## کھوج
ایم.2 دی کھوج اک فرانسیسی ماہر فلکیات جین ڈومینیک مرالڈی ولوں 1746 وچّ اس ویلھے کیتی گئی سی جدوں اوہ جیک کیسینی نال دمدار تارے دا نریکھن کر رہا سی۔ 1760 وچّ چارلس میسیئر نے اسدی دوبارہ کھوج کیتی، پر اسنے سوچیا کہ ایہہ اجیہا نیبیؤلا ہے جسدے نال کوئی وی تارہ جڑیا نہیں ہے۔ ولیئم ہرشیل ، 1783 وچّ، پہلا بندہ سی جسنے گچھے وچلے الگّ-الگّ تاریاں دا حلّ کڈھیا سی۔

ایم.2 نوں، کافی چنگے حالات ہیٹھ، ننگی اکھ نال دیکھیا جا سکدا ہے۔ دو-اکھی دوربین جاں چھوٹے ٹیلیسکوپ اس گچھے نوں غیر-تارے دے طور 'تے پہچانیگا، جدونکھ وڈیاں ٹیلیسکوپاں ویکتی گت تاریاں نوں الگّ-الگّ پہچانن گئیاں، جہناں وچّ سبھ توں زیادہ چمکیلے تارے  13.1 صاف پرمان دے ہندے ہن۔

## خصوصیات
ایم.2 دی دھرتی توں دوری تقریباً 37,500 نوری سال ہے۔ 175 نوری سال دے ویاس نال، ایہہ معلوم گولاکار گچھیاں 'چوں سبھ توں وڈیاں وچوں اک ہے۔ ایہہ گچھا  امیر، سنگھنا اتے کافی انڈاکار ہے۔ اسدی عمر 13 ارب سال ہے تے ایہہ ملکی وے نال جڑے سبھ توں پرانے گچھیاں وچوں اک ہے۔

ایم.2 وچّ لگبھگ 1,50,000 تارے ہن جناں وچوں 21 پرورتنی تارے ہن۔ اسدے چمکیلے تارے لال اتے پیلا دیو ہن۔ اسدی سپیکٹرل قسم F4 ہے۔

## تصویراں

Image:Messier 002 2MASS.jpg|2MASS آسمان سروے ولوں M2
Image:M2map.png|ایم.2 دا ٹکانا درساؤندا نقشہ
File:M2 Globular Cluster.jpg|thumb|ٹیلینٹ، او.آر 'چوں میسیئر 2 گولاکار گچھے دی تصویر


## باہری جوڑ

* M2,SEDS Messier pages
* M2, Galactic Globular Clusters Database page
* Historic observations of M2
* 

## حوالے

گٹھ:گول گچھا
گٹھ:این.جی.سی چیزاں
گٹھ:میسیئر چیزاں
گٹھ:تارہ پڑھت
گٹھ:خلائی سائنس
گٹھ:سائنس
گٹھ:سائنسی علم
گٹھ:ایم 81 گروہ
گٹھ:فلکیات
گٹھ:تارہ جھرمٹ
گٹھ:1746 دیاں فلکیاتی کھوجاں
میسیئر 3

**میسیئر 3** (**ایم.3** جاں **این.جی.سی.5272** وی کیہا جاندا ہے) تاریاں دا اک گولاکار گچھا ہے جو کہ کینیز ونیٹیسائی دا شمالی تارہ جھرمٹ ہے۔ اسدی کھوج چارلس میسیئر ولوں 3 مئی 1764 اتے 1784 دے آس-پاس ولیئم ہارشیل ولوں تاریاں دی پہچان کیتی گئی سی۔ ادوں توں ہی، مطالعہ کرن لئی ایہہ سبھ توں چنگا گولاکار گچھا بن گیا ہے۔ اس گچھے دے عامَ پرورتنی تاریاں دی گنتی دی شناخت کرن دا کم 1913 وچّ اک امریکی ماہر فلکیات سولن ارونگ بیلی ولوں شروع کیتی گئی سی اتے اسدے پرورتنی میمبراں دی شناخت 2004 تکّ جاری رہی ہے۔ 
## حوالے

## باہری جوڑ
* SEDS Messier pages on M3
* M3, Galactic Globular Clusters Database page
* M3 Photo detail Dark Atmospheres
* 
* 

 	
گٹھ:گول گچھا
گٹھ:این.جی.سی چیزاں
گٹھ:میسیئر چیزاں
گٹھ:تارہ پڑھت
گٹھ:خلائی سائنس
گٹھ:سائنس
گٹھ:سائنسی علم
گٹھ:ایم 81 گروہ
گٹھ:تارہ جھرمٹ
گٹھ:فلکیات

گٹھ:1746 دیاں فلکیاتی کھوجاں
ہندوستانی ادب

**ہندوستانی ادب** توں مراد 1947 توں پہلاں تکّ برصغیر پاک و ہند تے اس توں مگروں بھارت وچّ تخلیق کیتا گیا ادب اے۔ بھارت وچّ بہت ساریاں زباناں بولیاں جاندیاں نیں، اوہناں دا اپݨا اپݨا ادب اے جیہڑا ہندوستانی ادب کہلاؤندا اے۔

## پراݨیاں ہندوستانی بولیاں وچّ بھارتی ادب

### ویدک ادب

### ایپک سنسکرت ادب

### کلاسیکل سنسکرت ساہت

### پراکرت ادب

### پالی ادب

## حوالے

گٹھ:ادب
گٹھ:بھارتی ادب
میسیئر 4

**میسیئر 4**  (**ایم.4** تے **این.جی.سی.6121** وی کیہا جاندا ہے) اک گولاکار گچھا ہے جو کہ برشچک تارہ جھرمٹ وچّ واقع ہے۔ اسدی کھوج فلیپ لوا دا چیزو ولوں 1745 وچّ کیتی گئی سی اتے 1764 وچّ چارلس میسیئر ولوں اسنوں لسٹ بند کیتا گیا سی۔ ایہہ ہلا گولاکار گچھا ہے جس وچّ سبھ تاریاں دی پہچان کیتی جا چکی ہے۔ 
## گیلری

File:The globular star cluster Messier 4.jpg|میسیئر 4 دا اک تارہ جس وچّ اک درلبھّ پرکاش تتّ لتھیئم انومان نالوں ودھ پایا جاندا ہے۔
File:Messier 4 HST.jpg|Messier 4 contains several tens of thousand stars and is noteworthy in being home to many white dwarfs.
File:M4HunterWilsonNew.jpg|گولاکار گچھا **میسیئر 4** with amateur telescope.


## حوالے

گٹھ:فلکیات
گٹھ:گول گچھا
گٹھ:این.جی.سی چیزاں
گٹھ:میسیئر چیزاں
گٹھ:تارہ پڑھت
گٹھ:خلائی سائنس
گٹھ:سائنس
گٹھ:سائنسی علم
گٹھ:ایم 81 گروہ
گٹھ:تارہ جھرمٹ
گٹھ:1745 دیاں فلکیاتی کھوجاں
میسیئر 81

**میسیئر 81** ( **این.جی.سی.3081** جاں **بوڈ دی کہکشاں** وی کیہا جاندا ہے) اک چکری کہکشاں ہے جو کہ سپترشی تارہ جھرمٹ توں 1.2 کروڑ نوری سال دی دوری 'تے ہے۔ دھرتی دے نیڑے ہون، وڈے آکار اتے کریاشیل اکاشی نابھک ہون کارن اس اتے کافی کھوج کیتی گئی ہے۔ کہکشا دے وڈے آکار اتے چمکیلے ہون کارن ایہہ خلابازاں دی اسنوں دیکھن وچّ کافی دلچسپی ہندی ہے۔ 
## کھوج
میسیئر 81 دی کھوج جوہان الرٹ بوڈ نے 1774 وچّ کیتی سی۔ اسے کرکے اس کہکشاں نوں بوڈ دی کہکشاں وی کیہا جاندا ہے۔ پائری میکین اتے چارلس میسیئر نے اس کہکشاں دی مڑ-پہچان کرکے اسنوں میسیئر شرینی وچّ لسٹ بند کر دتا۔

## دھوڑ نکاسی
[thumb|left|[سپٹزر خلائی دوربین دی مدد نال کھچی میسیئر 81 دی انفراریڈ تصویر۔ نیلے رنگ 3.6 μm  'تئے سٹیلر نکاسی درساؤندا ہے۔ ]]

انفراریڈ لہراں دی ہون والی زیادہ تر نکاسی خلائی دھوڑ دے کارن پیدا ہندی ہے۔  ایہہ خلائی دھوڑ، چکری کہکشاں دیاں  گول مڑیاں باہاں دے دوآلے اتے تارہ اسار علاقےآں وچّ ملدی ہے۔ جیکر عام شبداں وچّ کیہا جاوے تاں گرم تے چھوٹے جیون ویلے والے نیلے تارے تارہ اسار تعمیر وچّ ہندے ہن اتے دھوڑ ذرےآں نوں گرم کرن سمرتھّ ہندے ہن جس کرکے اس علاقے وچوں انفراریڈّ دھوڑ نکاسی وچّ وادھا ہو جاندا ہے۔

## سپرنووا
میسیئر 81 وچّ صرف اک ہی سپرنووا دی پہچان کیتی گئی ہے۔ اس سپرنووا دا ناں ایس.این 1993.جے ہے اتے اسدی کھوج سپین دے ایف گارشیا نے 28 مارچ 1993 نوں کیتی سی۔ اس سمیں دوران ایہہ ابھ توں زیادہ چمک والا دوجا سپرنووا سی۔ سمیں-سمیں 'تے اسدیاں سپیکٹرل (spectral) خاصیتاں بدلدیاں رہندیاں ہن۔

## ایم.81 گروہ
میسیئر 81 ایم.81 گروہ دی سبھ توں وڈی کہکشاں  ہے۔ 
اس گروہ وچّ 34 کہکشاں ہن اتے ایہہ گروہ  سپترشی تارہ جھرمٹ وچّ واقع ہے۔

## ایہہ وی دیکھو
* کہکشاواں دی لسٹ
* میسیئر چیزاں دی لسٹ

## حوالے

گٹھ:فلکیات
گٹھ:کہکشاں
گٹھ:ایم.81 گروہ

گٹھ:گول گچھا
گٹھ:این.جی.سی چیزاں
گٹھ:میسیئر چیزاں
گٹھ:تارہ پڑھت
گٹھ:خلائی سائنس
گٹھ:سائنس
گٹھ:سائنسی علم
گٹھ:ایم 81 گروہ
ویتنامی ساہت

**ویئتنامی ساہت** ویئتنامی لوکاں دے موکھک اتے لکھت ساہت نوں کیہا جاندا ہے۔ آسٹریلیا اتے امریکہ وچّ انگریزی اتے فرانسیسی بولن والے ویئتنامی لوکاں دے ساہت نوں وی اس وچّ شامل کر لیا جاندا ہے۔ 11ویں صدی توں پہلاں 1000 سال ویتنام اتے چین دا دبدبا سی اتے اس دے سٹے وجوں اس سمیں وچّ زیادہ تر ساہت کلاسیکل چینی بولی وچّ لکھیا جاندا ہے۔ 10 ویں صدی وچّ چینی اکھراں دے آدھار اتے ہی چو نوم لپی دی سرجنا دے نال لیکھکاں نوں ویئتنامی وچّ لکھن دا موقع ملیا۔ حالانکہ اسنوں چینی توں ہیٹھلے درجے دی ہی منیا جاندا سی پر ہولی ہولی اس دا درجہ اچا ہون لگیا۔ 18 ویں صدی وچّ اسنے بہت ترقی کیتی جدوں مشہور ویئتنامی لیکھکاں نے اپنیاں رچناواں چو نوم وچّ لکھیاں اتے ایہہ تھوڑھے سمیں لئی سرکاری لپی وی بنی۔ 17ویں صدی وچّ لاطینی لپی دے آدھار اتے کوؤک نگو لپی بنائی گئی پر ایہہ 20ویں صدی دے مڈھ تکّ مشنری سموہاں توں باہر مشہور نہیں ہوئی، جدوں فرانسیسی بستیوادیاں نے فرانسیسی انڈوچین وچّ اس لپی دی ورتوں لازمی کر دتی۔ 20ویں صدی دے مدھ تکّ لگبھگ ساریاں ویئتنامی لکھتاں اس لپیوچّ ہون لگیا۔

## چینی وچّ ساہت
ویئتنامی لیکھکاں دیاں سبھ توں پرانیاں پراپت ہوئیاں لکھتاں چینی بھاشا وچّ ہی لکھیاں ہوئیاں ہن۔ ویئتنام دے اتہاس وچّ لگبھگ سارے سرکاری دستاویز کلاسیکل چینی وچّ ہی لکھے جاندے سن اتے پہلیاں کویتاواں وی چینی وچّ ہی لکھیاں گئیاں۔ آدھونک ویئتنامی لوکاں لئی صرف چینی لپی ہی ودیشی نہیں، جیکر ایہناں لکھتاں دا سدھا آدھونک کوؤک نگو لپی وچّ لپانترن کیتا جاوے، تاں وی ایہنوں سمجھیا نہیں جا سکدا۔ اس دا کارن چینی واک بنتر اتے شبداولی دی ورتوں ہے۔ اس لئی ایہناں لکھتاں نوں جدید بولی وچّ ترجمہ کرن دی ضرورت ہے۔

## حوالے

گٹھ:ویتنامی ساہت
گٹھ:ساہت
گٹھ:ایشیائی ساہت
ایم.81 گروہ

**ایم.81** اک کہکشاں گروہ (Galaxy group) ہے جو کہ وڈا رچھ (دب اکبر) تے کیملوپرڈلس تارہ جھرمٹ وچّ واقع ہے۔ اس گروہ وچّ میسیئر 81 اتے میسیئر 82 ناں دیاں کہکشکاواں شامل ہن۔ ایہناں توں علاوہ اس وچّ ہور وی کئی چمکیلیاں کہکشکاواں ہن۔ اسدا مرکز لگپگ 3.6 Mpc دی دوری اُتے واقع ہے اتے ایہہ مقامی گروہ دے نیڑے ہے۔ اک اندازے مطابق اسدا کلّ پنج (1.03 ± 1.7) × 1012M ہے۔ ایم.81 گروہ ، مقامی گروہ تے ہور نیڑلے گروہ ورگو سپرکلسٹر وچّ آؤندے ہن۔

## میمبر
آئی.ڈی.کارچینتسیو ولوں ایم.81 گروہ نال جوڑیاں کہکشاواں دی لسٹ ہیٹھاں ٹیبل وچّ دتی گئی ہے۔

## حوالے

گٹھ:ایم 81 گروہ
گٹھ:فلکیات
گٹھ:میسیئر چیزاں
گٹھ:تارہ پڑھت
گٹھ:خلائی سائنس
گٹھ:سائنس
میسیئر 82

**میسیئر 82** (این.جی.سی.3034, سگر کہکشاں جاں ایم.82 دے ناں نال وی جانیا جاندا ہے) اک سٹاربسٹ کہکشاں ہے جو کہ دب اکبر تارہ جھرمٹ توں 1.2 کروڑ  نوری سال دی دوری 'تے ہے اتے ایہہ ایم.81 گروہ دا میمبر ہے۔ ایہہ ااپنی کہکشاں ملکی وے نالوں پنج گنا زیادہ چمکدی ہے اتے اسدا مرکز وی اپنی کہکشاں نالوں 100 گنا زیادی چمکدا ہے۔
## حوالے

گٹھ:ایم 81 گروہ
گٹھ:فلکیات
گٹھ:میسیئر چیزاں
گٹھ:تارہ پڑھت
گٹھ:خلائی سائنس
گٹھ:سائنس
گٹھ:سائنسی علم
مقامی گروہ

**مقامی گروہ جاں لوکل گروپ**  کہکشاواں دا اک گروہ ہے جس وچّ ساڈی کہکشاں ، ملکی وے ، وی شامل ہے۔ اس کروہ وچّ 30 توں زیادہ کہکشاں شامل ہن جہناں وچوں بہت ساریاں بونیاں کہکشاں ہن۔ مقامی گروہ دا پنج مرکز ملکی وے اتے اینڈرومیڈا کہکشاں  دے وچّ وچّ کتے واقع ہے اتے ایہہ دونوں ہی گروہ دیاں سبھ توں وڈیاں کہکشاواں ہن۔ کل ملاکے مقامی گروہ دا    ڈایامیٹر  اک کروڑ نوری سال تکّ پھیلیا ہویا ہے . اس وچّ تنّ سرپل کہکشاواں ہن - ملکی ، اینڈرومیڈا اتے ٹرائینگلم کہکشاں ۔

## حوالے

گٹھ:ایم 81 گروہ
گٹھ:فلکیات
گٹھ:میسیئر چیزاں
گٹھ:تارہ پڑھت
گٹھ:خلائی سائنس
گٹھ:سائنس
کہکشاواں دی زمرہ بندی

**کہکشاواں دی زمرہ بندی** اک اجیہا پربندھ ہے جس وچّ کھگول شاستریاں دوارا کہکشاواں نوں اوہناں دی دکھّ دے حساب نال وکھ-وکھ جماعتاں وچّ ونڈیا جاندا ہے۔ ہن تکّ اس طرحاں زمرہ بندی دے کئی پربندھ ساہمنے آئے ہن پر سبھ توں زیادہ چرچت ہبل زمرہ بندی ہی رہا ہے جو کہ ایڈون ہبل ولوں پیش کیتا گیا اتے بعد وچّ اس دا وستھار گراڈ ڈی ووؤکلیئر اتے الین سینڈیج ولوں  کیتا گیا۔ 

## ہبل زمرہ بندی
* چپٹی کہکشاواں 
* چکری کہکشاواں 
* لینٹیکولر کہکشاواں 

## ہور ویکھو
*مقامی گروہ
## حوالے

 
گٹھ:فلکیات
گٹھ:میسیئر چیزاں
گٹھ:تارہ پڑھت
گٹھ:خلائی سائنس
گٹھ:سائنس
گٹھ:ایم 81 گروہ
سپٹزر خلائی دوربین

**سپٹزر خلائی دوربین** (جاں خلائی انفراریڈ دوربین سہولت) اک انفراریڈ خلائی کھوجکار آلہ ہے جو کہ 2004 وچّ خلاء وچّ بھیجیا گیا سی۔ ناسا ولوں بھیجے مہان خلائی آلات وچّ ایہہ چوتھا اتے حالے تکّ دا آخری آلہ ہے۔

گٹھ:خلائی دوربین
گٹھ:فلکیات
گٹھ:تارہ پڑھت
گٹھ:خلائی سائنس
گٹھ:سائنسی مشاہدے
گٹھ:سائنسی طریقہ
گٹھ:سائنسی ایجاداں
گٹھ:سائنسی آلات
گٹھ:ٹیکنالوجی
ساحلی جھیل

**ساحلی جھیل** جاں **لگون** پیتلے پانیاں مراد گھٹّ ڈونگھے پانیاں والی اک جھیل ہندی ہے جو پانی دے کسے وڈے پنڈ نالوں کسے واڑی جزیرہ جاں مونگا-ولھیٹے راہیں نکھڑی ہوئی ہندی ہے۔ ایہہ این ساحل اتے ہو سکدیاں ہن جاں گول مونگیاں وچّ وی اتے ایہہ دنیا بھر دے ساحلاں اتے عامَ وکھائی دے جاندیاں ہن۔ ایہناں دا پانی کھارا جاں تازہ ہو سکدا ہے۔
## باہرلے جوڑ

 

گٹھ:ساحلی جھیلاں
گٹھ:جھیلاں
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
ہریکے پتن

**ہریکے جھیل** جس نوں ہریکے پتن دے نام نال وی جانیا جاندا ہے کیونجے ایہہ بہت ڈونگھی اتے وڈی پانی دی سلھی تھاں ہے۔ ایہہ جھیل ضلع ترنتارن  وچّ واقع  ہے۔ 1953 وچ ہریکے دے مقام تے ستلج دریا دے پانی نوں بنّ کے اس جھیل نوں بنایا گیا۔ اتھے ستلج اتے بیاس دریاواں دا سنگم ہندا ہے۔
## اتہاس
ایہہ جھیل آدمی ولوں  بنائی ہوئی ہے جو کہ  4100 ہیکٹیر دے علاقے وچ تنّ ضلعےآں امرتسر، فیروزپور، اتے کپورتھلہ وچ پھیلی ہوئی ہے۔
## پرواسی پنچھی
ہریکے جھیل وچّ سرد رتّ شروع ہندیاں ہی دیساں-ودیساں توں وکھ-وکھ نسلاں دے پرواسی پنچھیاں دی آمد شروع ہو جاندی  ہے۔ ایہہ پرواسی پنچھی، جو روس، سائبیریا تے ہور دیساں توں ہر سال اس جھیل وچ آؤندے ہن۔ ایہہ مہمان پنچھی ٹھنڈ دا موسم شروع ہون ‘تے اس مشہور جھیل دے پانی ‘چ اپنا رین بسیرا کردے ہن اتے سرد رتّ دا سارا موسم اس جھیل دی خبصورتی نوں چار چن لگاؤن والے ایہہ وکھ-وکھ نسلاں دے پنچھی سیلانیاں لئی کھچّ دا مرکز ہن۔ اس جھیل ‘چ زیادہ تر پنچھی روس، سائبیریا تے قازقستان توں آؤندے ہن تے سرد رتّ ختم ہون توں مڑ اپنے وطن پرط جاندے ہن۔ ہر سال لگبھگ دس ہزار پرواسی پنچھی آؤندے ہن۔ 

پرواسی پنچھیاں وچ سپن، بل، کٹ ریک لینگ گیز، شاولر،پنٹیل، بار ریڈڈگیز، کمٹرڈ، گریللیگ، کوٹس وغیرہ نسل دے پنچھی آئے ہن۔ ٹھنڈ کارن یورپ وچ جھیلاں جم جاندیاں ہن،جس کارن ایہہ پنچھی پنجاب دیاں وکھ-وکھ جھیلاں وچ پہنچدے ہن اتے سبھ توں زیادہ پنچھی ہریکے جھیل وچ پہنچدے ہن۔ 
## ایہہ وی ویکھو
رامسر سمجھوتہ

## حوالے

گٹھ:پانی
گٹھ:جھیلاں
گٹھ:بھارت دیاں جھیلاں
بھارت وچ رامسر ٹکانےآں دی لسٹ

**بھارت وچّ رامسر ٹکانیاں دی لسٹ**(جلگاہاں نال متعلق ) وچّ اوہ جلگاہاں آؤندیاں ہن جو ''قومانتری اہمیت والیاں ہن اتے رامسر سمجھوتہ تحت شامل ہن۔ رامسر ٹکانیاں دی دنیا دی سمچی لسٹ لئی قومانتری اہمیت والے رامسر ٹکانیاں دی لسٹ    
ڈبلیو ڈبلیو ایف بھارت مطابق جلگاہاں بھارت دے ماحولیاتی توازن دے وگاڑاں والیاں مداں وچّ سبھ توں ودھ خطرے وچّ ہن۔ ہریاول دا خاتمہ ،پانی دا کھاراپن ،پانی دی آلودگی، زمین دی زیادہ ورتوں ،گھسپیٹھیا نسلاں   دا وادھا اتے آواجائی لئی سڑکاں دی تعمیر  سبھ کارناں کرکے دیس دیاں جلگاہاں دی تباہی ہوئی ہے۔
 
  

## رامسر ٹکانیاں دی لسٹ
(اپریل 2015 دے ویلے تکّ  )

## حوالے اتے لنک
*  The Ramsar Convention on Wetlands, "India plans 10 new Ramsar designations in WWD ceremonies" Press release  (February 2, 2000)
* [ [WWF-India], "India highlights new Ramsar sites on World Wetlands Day" (2 February 2006)]
* Conservation of wetlands of India – a review by S.N. PRASAD1, T.V. RAMACHANDRA2, N. AHALYA2, T. SENGUPTA1, ALOK KUMAR1, A.K. TIWARI3, V.S. VIJAYAN1 & LALITHA VIJAYAN1; 1Salim Ali Centre for Ornithology and Natural History, Coimbatore 641108, 2Center for Ecological Sciences, Indian Institute Of Science, Bangalore 560012, 3Regional Remote Sensing Service Centre, Dehradun, Uttaranchal 248001; Tropical Ecology 43(1): 173-186, 2002 ISSN 0564-3295;  © International Society for Tropical Ecology. PDF http://144.16.93.203/energy/water/paper/Conservation_of_wetlands_of_India.pdf

گٹھ:بھارت وچّ رامسر ٹکانیاں دی لسٹ
گٹھ:رامسر ٹکانے
گٹھ:جلگاہاں
گٹھ:جھیلاں
گٹھ:بھارت دا جغرافیہ