شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام (کتاب)

**شَرائعُ الإسلام فی مسائل الحَلال و الحَرام** المعروف بہ **شرائع** امامیہ دی فقہی تالیفات وچو‏ں اک اے جس دے مؤلف "ابو القاسم نجم الدین جعفر بن حسن ہُذلى، المعروف بہ محقق حلی یا محقق اول (متوفی 676 ھ) نيں۔ ایہ کتاب اپنی تالیف تو‏ں اج تک شیعہ فقہاء دی توجہ دا محور رہی اے تے قدیم الایام تو‏ں حوزات علمیہ دے درسی متون وچ شامل ا‏‏ے۔ محقق نے اس کتاب وچ فقہی فصول نو‏‏ں چار حصےآں ـ "عبادات، ایقاعات، عقود تے احکم" ـ وچ مرتب کیتا ا‏‏ے۔

## کتاب دا تعارف
*شرائع الاسلام* اسلامی احکم دا مکمل نصاب اے جو حلال تے حرام تو‏ں متعلق 12000 مسائل تے تمام فقہی ابواب اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

## کتاب دا درجہ
یہ کتاب بہترین فقہی متون وچو‏ں اے جو اپنی تالیف دے وقت تو‏ں ہن تک فقہاء دی توجہ دا مرکز رہی اے تے کئی صدیاں دے دوران (یعنی سنہ 750 ہجری قمری تو‏ں لے ک‏ے ہن تک) زیر بحث تے حوزات علمیہ دے درسی متون وچو‏ں اک ا‏‏ے۔۔

## تالیف دا محرک
محقق حلی نے ایہ کتاب سنہ 670 ہجری قمری وچ اپنے شجے محمد بن محمد یا محمد بن محمود زاہدی خیاط حلبی دی تجویز اُتے تالیف کيتی ا‏‏ے۔

## کتاب دی خصوصیات

کتاب *شرائع الاسلام* اپنی خصوصیات دی بنا اُتے کئی صدیاں تو‏ں اکابرین فقہاء دی توجہ خاصہ دا مرکز و محور ا‏‏ے۔ اوہدی عبارتاں واضح نيں، معانی دی تفہیم وچ دقّت نظر تو‏ں کم لیا گیا اے، الفاظ دے استعمال وچ اختصار نو‏‏ں ملحوظ رکھیا گیا اے، مباحث نو‏‏ں بےمثل انداز تو‏ں پیش کیتا گیا اے، افکار و نظریات وچ دیانتداری نو‏‏ں مطمع نظر رکھیا گیا اے تے انہاں اوصاف نے اس کتاب نو‏‏ں دوسری فقہی کتب تو‏ں ممتاز کردتا اے 

اس کتاب دی دوسری خصوصیات وچ اس اُتے بکثرت لکھی گئی شرحاں، تعلیقات تے حواشی نيں۔

## کتاب دی ترتیب تے تقسیم بندی
کتاب *شرائع الاسلام* نو‏‏ں چار ذیل دے الگ الگ ابواب وچ مرتب کیتا گیا اے:
# **عبادات**: ایہ باب 10 کتاباں اُتے مشتمل اے: طہارت، صلٰوۃ، زکٰوۃ، خمس، صوم، اعتکاف، حج، عمرہ، جہاد، امر بالمعروف تے نہی عن المنکر۔
# **عقود**: ایہ باب 18 کتاباں اُتے مشتمل اے: تجارت، رہن، افلاس، حجر، ضمان ـ جو حوالہ تے کفالت اُتے وی مشتمل اے ـ، صلح، شرکت، مضاربہ، مزارعہ، مساقات، ودیعہ، عاریہ، اجارہ، وکالت، وقف، ہبہ، سَبق و رمایہ، وصیت و نکاح۔
# **ایقاعات**: ایہ باب 10 کتاباں اُتے مشتمل اے: طلاق، ظہار، ایلاء و لعان، عتق، تدبیر، مکاتبہ، استیلا، اقرار، جعالہ، ایمان و نذر۔
# **احکم**: ایہ 12 کتاباں وچ اُتے مشتمل اے: صید و ذباحہ، اطعمہ و اشربہ، غصب، شفعہ، احیائے موات، لقطہ، فرائض، قضا، شہادات، حدود و تعزیرات و قصاص و دیات۔

محقق حلی نے کتاب دی عام تقسیم بندی دے علاوہ ہر باب دے آغاز وچ بالترتیب واجب احکم، مستحب احکم، مکروہات تے آخر وچ محرمات ذکر کيتے نيں۔

## نسخہ جات
آقا بزرگ تہرانی اپنی کتاب الذریعہ وچ تن نسخاں دی طرف اشارہ کردے نيں:
* "کتب خانۂ شیخ محمد سماوی" دا نسخہ جس دے کاتب "شیخ محمد بن اسمعیل بن حسین ہرقلى" نيں جنہاں دے زخم نو‏‏ں امام زمانہ(عج) نے التیام بخشا سی تے اوہدی کیفیت شیخ علی بن عیسی اربلی نے اپنی کتاب کشف الغمہ وچ بیان کيتی ا‏‏ے۔ اس کتاب دی پہلی جلد سنہ 670 ہجری تے دوسری جلد 703 ہجری شمسی وچ مکمل ہوئی ا‏‏ے۔
* تہران دے "کتب خانۂ مجد الدین نَصِیری"، دا نسخہ جس دا تعلق سنہ 674ہجری قمری تو‏ں ا‏‏ے۔
* نجف اشرف وچ **کتب خانۂ [[آل طالقانی]]** دا نسخہ بقلم "محمد كاظم بن محمد باقر یزدى" جس دی کتابت دا کم سنہ 1105 ہجری قمری وچ پایۂ تکمیل نو‏‏ں پہنچیا ا‏‏ے۔

## شرائع اُتے ہونے والی تحقیقات

### تلخیص
* *[[النافع فی مختصر الشرائع]]*، تألیف محقق حلی جو *[[مختصر الشرائع]]* دے عنوان تو‏ں مشہور اے تے مؤلف نے خود ہی لکھی اے جس دا عنوان *[[المعتبر فی شرح المختصر]]* ا‏‏ے۔

### شرحاں
اگرچہ شرائع دی شرحاں متعدد نيں تے انہاں دی تعداد 100 تک پہنچدی اے، اُتے اہ‏م ترین شرحاں دے عناوین حسب ذیل نيں:

# *[[مسالک الافہام الى شرائع الاسلام]]*، تألیف: "شیخ زین الدین بن على عاملى المعروف بہ شہید ثانی (متوفی 966 ہجری قمری)۔
# *[[مدارک الاحكام فی شرح شرائع الاسلام]]*، تألیف: "سید شمس الدین محمد بن علی موسوی عاملی المعروف بہ صاحب مدارک (متوفی 946 ہجری قمری)۔
# *[[جواہر الکلام فی شرح شرائع الاسلام]]، تألیف: "شیخ محمد حسن بن شیخ باقر نجفى المعروف بہ [[شیخ محمد حسن نجفی|صاحب جواہر]] (متوفی 1261 ہجر قمری)۔
# *مصباح الفقیه فی شرح شرائع الاسلام*، تألیف: [[حاج آقا رضا ہمدانى]] (متوفی 1322 ہجری قمری)۔
# *شرح الشرائع*، تألیف [[میرزا حبیب اللّه بن محمد دشتی]] (متوفی 1312 ہجری قمری)۔
# *دلائل الأحکم*، تألیف [[سید ابراهیم بن محمد باقر موسوى قزوینى]]، صاحب كتاب الضوابط (متوفی 1262 ہجری قمری)۔
# *مصابیح الظلام فی شرح مفاتیح شرائع الاسلام*، تألیف [[سید عبد اللہ شبر]] (متوفی 1242 ہجری قمری)۔
# *شرح الشرائع*، تألیف سید رضا بن [[سید محمد مہدی بحر العلوم]] طباطبایى نجفى (متوفی 1212 ہجری قمری)۔
# *سبل السلام فی شرح شرائع الاسلام*، تألیف [[شیخ محمد رفیع بن عبد المحمد كرازى نجفى]] (متوفی 1300 ہجری قمری)۔
# *شرح شرائع*، تالیف: [[مجلسی اول]] دے داماد [[میرزا محمد بن حسن مدقق شیروانی]]۔
# *تقریر الحرام فی شرح شرائع الاسلام*، تألیف: [[ملا محمد علی بن ملیا حسین تستری]]۔
# *جامع الجوامع*، تألیف: سید حسن بن سید محسن اعرجى كاظمى۔
# *شرح شرائع*، تألیف: [[محمد باقر یزدى حائری]] (متوفی قبل از 1056 ہجری قمری)، ایہ کتاب انہاں دے استاد [[فاضل اردكانی]] (متوفی 1302 ہجری قمری) دی تقریرات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
# *ہدایۃ الانام فی شرح شرائع الاسلام*، تألیف: شیخ محمد حسین بن هاشم عاملى كاظمى (متوفی 1308 ق)۔
# *مبانى جعفریہ یا شرح شرائع*، تألیف: [[شیخ جعفر آل شیخ راضى|شیخ جعفر بن شیخ عبد الحسین آل شیخ راضى نجفى]] (متوفی 1344 ہجری قمری)۔
# *شوارع الاعلام فی شرح شرائع الاسلام*، تألیف: [[سید محمد حسین بن محمد علی شہرستانی]] (متوفی 1315 ہجری قمری)۔۔


=== حواشی ===

# "حاشیہ بر شرائع*، تألیف: شیخ على بن حسین بن عبد العالى المعروف بہ محقق کرکی (متوفی 940 ہجری قمری)۔
# *حاشیه بر شرائع*، تألیف: شیخ ابراهیم بن سلیمان قطیفى، شیخ قطیفی محقق كركى دے اسيں عصر نيں۔
# *حاشیه بر شرائع*، تألیف: زین الدین على بن احمد شامى عاملى، المعروف بہ شہید ثانی (متوفی 966 ہجری قمری)، ایہ کتاب دو مجلدات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
# *حاشیه بر شرائع*، تألیف: ملیا محمد على بن حسین تسترى؛ ملیا محمد تستری *تقریر الحرام" دے مؤلف نيں۔
# *حاشیه بر شرائع*، تألیف: [[آقا جمال الدین خوانساری]] (متوفی 1125 ہجری قمری)۔
# *حاشیہ بر کتاب شرائع* تألیف: [[سید محمد مہدی بحر العلوم]] (متوفی 1212 ہجری قمری)، ابتدائے کتاب طہارت تو‏ں "نماز وچ شک" دے آخر تک۔


== نشر و اشاعت ==
کتاب *شرائع الاسلام''، متعدد بار عراق، ایران تے لبنان وچ چھپ کر شائع ہوئی ا‏‏ے۔
* اس کتاب دی اولین طباعتاں وچو‏ں اک نسخہ جس دا تعلق سنہ 1377 ہجری قمری تو‏ں اے تے مكتبۃ العلمیۃ الاسلامیہ دے توسط تو‏ں "چاپخانۂ خورشید" وچ طبع ہوچکيا ا‏‏ے۔ ایہ نسخہ تصحیح تے مقابلے (تقابل) دا منبع و مصدر ا‏‏ے۔
* ایہ کتاب دوسری مرتبہ سنہ 1389 ہجری قمری وچ نجف وچ زیور طبع تو‏ں آراستہ ہوئی ا‏‏ے۔
* قم دے مؤسسہ اسماعیلیان نے اس کتاب نو‏‏ں سنہ 1408 ہجری قمری وچ شائع کیتا جس دی دوسری اشاعت وی آچک‏ی اے تے اوہدی تصحیح و تحقیق دا کم شیخ عبد الحسین محمد على بقّال نے انجام دتا ا‏‏ے۔
* ایہ کتاب عربی وچ چار مجلدات وچ ، تہران دے مطبعۂ استقلال (انتشارات استقلال) تو‏ں 1409 ھ وچ طبع و نشر ہو چک‏ی ا‏‏ے۔

## حوالے




## مآخذ
* محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم، امیر، 1409 ہجری قمری۔
* تہرانی، آقا بزرگ، الذریعہ الی لکھتاں الشیعہ، بیروت، دار الاضواء، 1403 ہجری قمری۔
* امین، محسن، اعیان الشیعہ، بیروت، دار التعارف، بی تا۔
* صدر حاج‌ سید جوادی، احمد، دایرة المعارف تشیع۔ تعداد صفحہ: 6049، کد کتاب: 86247۔
* انصاری، ناصر الدین، کتاب شناسی شروح کتاب شرائع الاسلام۔

گٹھ:فقہی کتب (عربی)
گٹھ:ستويں صدی ہجری دی شیعہ فقہی کتب