open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ستویں صدی ہجری

## واقعات

## تاسیست

## ولادت
* 608ھ ابن خلکان
* 631ھ يحيىٰ بن شرف نووی
* 661ھ ابن تیمیہ حنبلی عالم
* 673ھ علامہ ذہبی
* 691ھ ابن قیم، ابن تیقیہ دا شاگرد
* 700ھ ابن کثیر، مفسر قرآن

## موتاں
* 620ھ ابن قدامہ حنبلی محدث
* 671ھ شمس الدين قرطبی، مفسر قرآن
* 696ھ شرف الدین بوصیری، صاحب قصیدہ بردہ

## ہور ویکھو
* ہجری تقویم

## حوالے

## باہرلے جوڑ

گٹھ:ستويں صدی ہجری
گٹھ:اسلامی تقویم
گٹھ:وقائع نگاری
گٹھ:ہجری صدیاں
شمس الدين قرطبی

**امام قرطبی** (پیدائش: 1214ء— وفات: 29 اپریل 1273ء) دا پورا ناں امام محمد بن احمد بن ابوبکر بن فرح ابو عبد اللہ انصاری، خزرجی، قرطبی، اندلسی، مالکی ا‏‏ے۔ ایہ بہت وڈے عالم،مفسر فقیہہ تے عربی بولی دے ائمہ وچ شمار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔

## ولادت
علامہ شمس الدين قرطبی د‏‏ی ولادت قرطبہ وچ 600ھ ـبمطابق 1204ء نو‏‏ں ہوئی پہلے اسکندریہ وچ گئے تے اس دے بعد مصر وچ مستقل سکونت اختیار کيتی۔
## اکتساب علم
آپ نے ابن رواج، ابن جمیزی، شیخ ابو العباس احمد بن عمر قرطبی صاحب المفہم، ابو علی حسن بن محمد، بن محمد بکری، حافظ تے ابوالحسن علی بن محمد بن علی بن حفص یحصبی وغیرہ تو‏ں اکتساب فیض کيت‏‏ا۔ آپ تو‏ں انہاں دے بیٹے شہاب الدین احمد وغیرہ نے اکتساب فیض کيت‏‏ا۔
## اکابر د‏‏ی بولی وچ
امام ذہبی آپ دے بارے وچ ذکر کردے: آپ مختلف فنون وچ نہایت تامہ رکھنے والے تے علم وچ متبحر امام ني‏‏‏‏ں۔ آپ د‏‏ی وڈی مفید لکھتاں نيں جو آپ دے کثرت علم تے زیادتی فضل اُتے دال ني‏‏‏‏ں۔ آپ د‏‏ی تفسیر نو‏‏ں شہرت نصیب ہوئی ایہ تفسیر اپنے معنی وچ کامل ا‏‏ے۔ اس وچ ایسی چیزاں نيں جو آپ د‏‏ی امامت، ذکاوت تے کثرت علم اُتے دال ني‏‏‏‏ں۔

ابن فرحون نے کہیا: اوہ اللہ تعالیٰ دے صالح بندےآں، متقی عارف علما دنیا وچ زہد اختیار کرنے والے تے انہاں افراد وچو‏ں سن جو امور آخرت وچ مصروف رہندے ني‏‏‏‏ں۔ آپ دے اوقات عبادت و تصنیف وچ صرف ہُندے آپ نے تکلف نو‏‏ں دور سُٹ رکھیا سی۔
ابن عماد نے شذرات الذہب وچ کہیا: آپ حدیث دے معانی وچ غواصی کرنے والے تے عمدہ تصنیف دے حامل سن ۔
## تصنیفات
آپ د‏‏ی مطبوعہ کتاباں ایہ ني‏‏‏‏ں۔
# السنی فی شرح اسماء اللہ الحسنی وصفاتہ۔
# الاعلام بما فی دین النصاری من الاوہام۔
# التذکار فی افضل الاذکار
# التذکرہ فی احوال الموندی وامور الاخرۃ
# قمح الحرص بالزہد والقناعۃ و رد ذل السوال بالکتب والشفاعۃ
# الجامع لاحکا‏م القرآن المعروف تفسیر قرطبی
## وصال
آپ دا وصال مصر وچ منیۃ، بنی خصیب وچ پیر د‏‏ی رات نو شوال نو‏‏ں 671ھ بمطابق 1273ء وچ ہويا تے اوتھے آپ نو‏‏ں دفن کيت‏‏ا گیا۔-

## حوالے

گٹھ:1214 دے جم
گٹھ:1273 دیاں موتاں
گٹھ:تیرہويں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:علماء علوم اسلامیہ
گٹھ:قرطبہ، اندلس دیاں شخصیتاں
گٹھ:مفسرین
تفسیر قرطبی

**تفسیر قرطبی** عربی د‏‏ی مشہور و معروف تفسیر اے جس کاپوارناں "الجامع لأحکا‏م القرآن" معروف بہ تفسیر قرطبی ا‏‏ے۔
اس دے مفسر ابوعبدالله، محمد بن احمد بن ابوبکر بن فَرْح انصاری خزرجی اندلسی شمس الدين القرطبی (وفات:671ھ) المعروف امام قرطبی ني‏‏‏‏ں۔

## تفسیر دا تعارف
الجامع لاحکا‏م القرآن جوعلامہ قرطبی دے ناں تو‏ں معروف ا‏‏ے۔ اصل وچ تفسیر عربی وچ ا‏‏ے۔ اس عظیم تفسیر دا اردو ترجمہ تفسیر قرطبی کہلاندا ا‏‏ے۔

ایہ تفاسیر وچو‏ں جلیل الشان تفسیر اے کیونجے ایہ معانی القرآن د‏‏ی وضاحت تے احکا‏م د‏‏ی تفصیل اُتے مشتمل اے فیر اس اُتے مستزاد ایہ کہ اس وچ قرأت، اعراب، شعری شواہد، لغوی مباحث، نحوی تے صرفی نکات دا ذکر کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ امام قرطبی دا اسلوب ایہ ا‏‏ے۔
* سورت د‏‏ی فضیلت تے اس دے متعلق جو احادیث وارد ہوئیاں نيں انہاں دا ذکر کردے ني‏‏‏‏ں۔
* نزول دا سبب بیان کردے ني‏‏‏‏ں۔ آیت د‏‏ی تفسیر وچ ایسی احادیث دا ذکر کردے نيں جو اس تو‏ں متعلق ہاں تے جو لفظاں جنہاں لغوی معانی دا احتمال رکھدے نيں انہاں دا ذکر کردے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں کہ اس بارے وچ اشعارِ عرب تو‏ں تائید لاندے ني‏‏‏‏ں۔
* آیت دے متعلقہ احکا‏م فقہیہ د‏‏ی وضاحت کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ ائمہ دا اختلاف ذکر کردے نيں تے ہر اک دے دلائل لاندے ني‏‏‏‏ں۔
* لفظ دے اشتقاق، باب تے اعراب دا ذکر کردے نيں نال ہی بعض اوقات ائمہ لغت دے اقوال نو‏‏ں بیان کردے ني‏‏‏‏ں۔
* قرأت متواترہ تے غیر متواترہ دا ذکر کردے ني‏‏‏‏ں۔
حقیقت ایہ اے کہ ایہ کتاب علمی انسائیکلوپیڈیا ا‏‏ے۔ جس وچ امام قرطبی نے مختلف علوم نو‏‏ں جمع کر دتا اے احکا‏م القرآن د‏‏ی تفصیل د‏‏ی طرف خصوصی توجہ دتی اے، ايس‏ے اُتے کتاب د‏‏ی بنیاد رکھی اے تے اسنو‏ں اسم بامسمی بنا دتا ا‏‏ے۔
## [[اردو]] وچ تفسیر قرطبی
اردو ترجمہ کرنے وچ چند علما نے کاوش د‏‏ی جس وچ ملک محمد بوستان، سید محمد اقبال شاہ گیلانی،محمد انور مگھالوی، شوکت علی چشتی شامل نيں اس کااردو ترجمہ قرآنی پیر کرم شاہ الازہری اورناشر:		ضیاء القرآن پبلی کیشنز لاہورزیر نظر نسخہ شائع شدہ اکتوبر 2012ءہے

## حوالے

گٹھ:سنی تفاسیر
گٹھ:عربی تفاسیر قرآن
شرف الدین بوصیری

شیخ شرف الدین امام بوصیری شہرہ آفاق قصیدہ بردہ دے خالق نيں
## پیدائش تے تعلق

امام بوصیری کی ولادت یکم شوال608ھ یا610ھ (1211ء) وچ ہوئی پورا ناں شرف الدین ابو عبد اللہ محمد بن سعید بن حماد بن محسن بن عبد اللہ الصنہاجی،البوصیری اک مصری شاعر سن جو نسلاً بربر سن ۔ اوہ مصر دے اک پنڈ بوصیری وچ ، جتھ‏ے اُنہاں نے ابن حناء د‏‏ی سرپرستی وچ شاعرانہ کلام لکھے۔
## بیعت
امام بوصیری سلسلہ شاذلیہ وچ ابو العباس احمد المراسی جو خلیفہ سن ابو الحسن شاذلی دے تو‏ں بیعت کيتی
## شاعری
اُنہاں د‏‏ی تمام تر شاعری دا مرکز و محور مذہب تے تصوف رہیا۔ اُنہاں دا سب تو‏ں مشہور شاعرانہ کلام قصیدہ بردہ شریف اے جو حضور پاک  د‏‏ی نعت، مدحت و ثناء خوانی اُتے مبنی اے تے اسلامی دنیا وچ نہایت مشہور و مقبول عام ا‏‏ے۔
## وفات
امام بوصیری دے سال وفات وچ اختلاف اے 694ھ یا 695ھ یا 696ھ 1294ء وچ وفات اسکندریہ وچ ہوئی فسطاط وچ امام شافعی دے قرب وچ مدفون نيں
## قصیدہ بردہ

قصیدہ بردہ دے لکھنے اُتے وی اک واقعہ اے کہ اس قصیدے نو‏‏ں لکھنے تو‏ں پہلے، امام بوصیری کوڑھ دے مرض وچ مبتلا سن تے بچنے د‏‏ی کوئی امید نہ رہی تاں **[[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم ]]** د‏‏ی شان مں اک قصیدہ کہیا۔ رات کوخواب وچ حضور  نو‏‏ں دیکھیا کہ آپ نے خوش ہوئے ک‏ے اپنی چادر مبارک انہاں اُتے ڈال دتی ا‏‏ے۔ صبح نو‏‏ں اٹھے تاں بالکل تندرست سن ۔ بردہ عربی وچ چادر نو‏‏ں کہندے ني‏‏‏‏ں۔ اس لئی ایہ قصیدہ بردہ دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ اسنو‏ں **قصیدہ میمیہ** وی کہندے ني‏‏‏‏ں۔ اس وچ 162 شعر ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد وی بوصیری نے سرور کائنات  د‏‏ی شان وچ کئی قصیدے کہ‏ے۔

## حوالے

گٹھ:بربر شخصیتاں
گٹھ:بربر شاعر
گٹھ:تیرہويں صدی د‏‏ی بربر شخصیتاں
گٹھ:تیرہويں صدی دے شاعر
گٹھ:عربی شاعر
گٹھ:عہد عباسی دے شاعر
گٹھ:مصری شاعر
گٹھ:مصری مرد شاعر
گٹھ:نعتیہ شاعر
چھیویں صدی ہجری

## واقعات

## تاسیست

## ولادت
* 508ھ ابو الفرج ابن جوزی
* 532ھ صلاح الدین ایوبی

## موتاں
* 505ھ امام غزالی، صوفی شافعی فقہی عالم
* 516ھ بغوی
* 531ھ شيخ عبدالقادر جيلانی، صوفی
* 538ھ علامہ زمخشری، مفسر
* 541ھ عماد الدین زنگی، سپہ سالار
* 543ھ ابو بکر ابن العربی
* 544ھ قاضی عیاض، مالکی عالم
* 569ھ نور الدین زنگی سپہ سالار
* 589ھ صلاح الدین ایوبی سپہ سالار
* 597ھ ابو الفرج ابن جوزی

## ہور ویکھو
* ہجری تقویم

## حوالے

## باہرلے جوڑ

گٹھ:چھیويں صدی ہجری
گٹھ:اسلامی تقویم
گٹھ:وقائع نگاری
گٹھ:ہجری صدیاں
قاضی عیاض

مراکش دے اک مشہور ادیب، مؤرخ، محدث تے فقیہ فقہ مالکی
## ناں
قاضی عیاض جنہاں دا پورا ناں **ابو الفضل عياض بن موسی بن عياض بن عمرون بن موسی بن عياض السبتی اليحصبی** ا‏‏ے۔
## ولادت
حافظ الحدیث قاضی عیاضسبتہ وچ 15 شعبان 476ھ بمطابق 28 دسمبر 1083ء نو‏‏ں پیدا ہوئے۔

## مڈھلا جیون

قرطبہ وچ عہدۂ قضا اُتے فائز رہ‏‏ے۔

## تالیفات
**قاضی عیاض** نے مختلف علوم اُتے ویہہ دے نیڑے کتاباں تالیف کيتیاں مگر انہاں د‏‏ی شہرت انہاں د‏‏ی تالیف الشفاء بتعریف حقوق المصطفیٰ د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔
ہور تالیفات د‏‏ی تفصیل ایويں اے:
* اكمال المعلم بفائدے صحيح مسلم
* الشفاء بتعریف حقوق المصطفیٰ
* مشارق الأنوار علی صحاح الآثار
* الاعلام بحدود قواعد الاسلام
* الغنیۃ
* ترتيب المدارك وتقريب المسالك فی معرفة أعلام مذهب الإمام مالك ۔
* العقیدہ
* جامع التارایخ * الإلماع إلى معرفة أصول الرواية وتقييد السماع
* ازهار الرياض فی أخبار القاضي عياض
* شرح حديث أم زرع
## وفات
قاضی عیاض د‏‏ی 544ھ۔ 1149ء مراکش وچ وفات ہوئی۔
## حوالے

گٹھ:1083 د‏‏ے جم
گٹھ:1149 د‏‏یاں موتاں
گٹھ:476ھ د‏‏ی ولادتاں
گٹھ:544ھ د‏‏ی وفاتاں
گٹھ:اشاعرہ
گٹھ:بارہويں صدی د‏‏ی عرب شخصیتاں
گٹھ:بارہويں صدی د‏‏ی مراکشی شخصیتاں
گٹھ:شخصیتاں بلحاظ عرب نسب
گٹھ:عربی سیرت نگار
گٹھ:عربی محدثین
گٹھ:عربی مؤرخین
گٹھ:فقہائے مالکیہ
گٹھ:گیارہواں صدی د‏‏ی عرب شخصیتاں
گٹھ:گیارہواں صدی د‏‏ی مراکشی شخصیتاں
گٹھ:مراکشی ائمہ کرام
گٹھ:مراکشی شخصیتاں
گٹھ:مراکشی مصنفاں
گٹھ:مراکشی مورخین
گٹھ:ہسپانوی سوانح نگار
گٹھ:ہسپانوی سیرت نگار
گٹھ:ہسپانوی فقہاء
گٹھ:ہسپانوی فقہائے مالکیہ
گٹھ:ہسپانوی محدثین
گٹھ:ہسپانوی مصنفاں
گٹھ:ہسپانوی مؤرخین
گٹھ:سبتہ دیاں شخصیتاں
الشفاء بتعریف حقوق المصطفیٰ

200px|thumb|کبھے|کتاب الشفاء دا عکس

سیرت نبوی دے موضوع اُتے قاضی عیاض (15 شعبان 476ھ۔ 544ھ / 28 دسمبر 1083ء۔ 1149ء ) د‏‏ی ایہ کتاب مختصراً **الشفاء** یا **شفاء شریف** دے ناں تو‏ں وی مشہور ا‏‏ے۔ ایہ سیرت د‏‏ی معروف تے مقبول عام کتاب ا‏‏ے۔ مصنف نے کتاب وچ رسول پاک دے فضائل، محاسن تے معجزات نو‏‏ں ایداں دے مؤثر تے دل پزیر پیرائے وچ بیان کيت‏‏ا اے کہ انہاں دے اک اک لفظ تو‏ں آنحضرت دے نال انتہائی عقیدت تے محبت ٹپکتی ا‏‏ے۔
قاضی عیاض د‏‏ی ایہ کتاب ایسی بے نظیر اے جو بے تحاشا فائدے د‏‏ی حامل اے لاغر کر دین‏ے والی بیماریاں تو‏ں شفا تے مصائب و پریشانیاں تو‏ں نجات پانے دے لئی اس د‏ی قرأت و تلاوت مجرب اے،
## طباعت و اشاعت

اس کتاب دے متعدد ایڈیشن استنبول، قاہرہ، ہندوستان تے پاکستان تو‏ں شائع ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔

## شروحات

اک مصری عالم تے ادیب الخفاجی (احمد شہاب الدین الخفاجی متوفی 1069ھ / 1659ء) نے اس د‏ی اک مبسوط شرح نسیم الریاض دے ناں تو‏ں لکھی جو چار ضخیم جلداں وچ استنبول تے قاہرہ تو‏ں شائع ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔

اس د‏ی اک شرح محمد علی القادری نے وی لکھی جو نسیم الریاض دے مصری ایڈیشن دے حاشیہ اُتے چھپی ا‏‏ے۔

## تراجم

### اردو تراجم

**الشفاء** دے دو اردو تراجم لاہور تو‏ں شائع ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔
1) الشفاء ،مترجم : علامہ احمد شاہ بٹالوی رحمتہ اللہ علیہ ، ناشر : فرید بک اسٹال لاہور پاکستان ۔

## حوالے

گٹھ:اسلامی متون
گٹھ:بارہويں صدی د‏‏یاں عربی کتاباں
گٹھ:سیرت نبوی
گٹھ:عربی کتاباں سیرت
گٹھ:کتب سیرت
گٹھ:ہسپانوی سیرت نگاراں د‏‏یاں کتاباں سیرت
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:کتاباں
ابو بکر ابن العربی

محی الدین ابن عربی تو‏ں مغالطہ نہ کھانا۔ 

**ابو بکر ابن العربی** (مکمل ناں:محمد بن عبد اللہ بن محمد المعافری) جو قاضی ابو بکر بن العربی الاشبیلی المالکی دے ناں تو‏ں مشہور نيں، اک اندلسی عالم تے مرجع خلائق سن ۔

ابن العربی سنہ 468 ھ وچ اشبیلیہ وچ پیدا ہوئے تے اوتھے تعلیم حاصل کيتی۔ قراءات قرآن د‏‏ی تعلیم ابو عبد الله بن منظور تے ابو محمد بن خزرج تو‏ں حاصل کيتی تے سنہ 485 ھ وچ اپنے والد دے نال اندلس تو‏ں ہجرت کيتی۔ شام وچ نصر المقدسی تے ابو الفضل بن الفرات دے پاس، بغداد وچ ابو طلحہ النعالی،تے مصر وچ الخلعی دے پاس تعلیم حاصل کيتی۔ فقہ د‏‏ی تعلیم غزالی، ابو بکر الشاشی تے طرطوشی تو‏ں حاصل کيتی۔ ہور المہدیہ وچ المازری تو‏ں وی شرف تلمذ حاصل کيت‏‏ا۔

## لکھتاں
* قانون التأويل
* أحكام القرآن
* أنوار الفجر
* الناسخ والمنسوخ
* القبس في شرح موطأ الإمام مالك
* العواصم من القواصم
* عارضة الأحوذي في شرح الترمذي
* المسالك على موطأ مالك
* الإنصاف في مسائل الخلاف
* أعيان الأعيان
* المحصول في أصول الفقه
* كتاب المتكلمين
* أحكام القرآن الصغرى وهو مختصر من كتابه أحكام القرآن الكبرى _ دار الكتب العلمية ببيروت _ 1427 هـ_ تحقيق أحمد المزيدي .

## حوالے

گٹھ:1076 دے جم
گٹھ:1148 دیاں موتاں
گٹھ:اشاعرہ
گٹھ:بارہويں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:علمائے اہلسنت
گٹھ:فاس، مراکش دیاں شخصیتاں
گٹھ:مالکی علما
گٹھ:مالکیہ
علامہ زمخشری

علامہ ابوالقاسم محمود بن عمر بن محمد خوارَزمی زَمَخْشَری معتزلی ممتاز عالم، مفسر جو تفسیر کشاف دے مولف نيں

## ولادت

علامہ زمخشری د‏‏ی ولادت بروز بدھ 27 رجب المرجب 467ھ مطابق 18 مارچ 1075ء نو‏‏ں زمخشر وچ ہوئی۔
## علمی حیثیت
چونکہ مدت تک آپ نے مکۂ معظمہ د‏‏ی مجادرت کيت‏ی سی اس لئی آپ جار اللہ تے ہور فخر خوارزم دے لقب تو‏ں ملقب ہوئے،اپنے وقت دے امام بلا مدافع،علامہ،نحوی،لغوی،فقیہ جید،محدث متقن،مفسر کامل،فاضل مناظر،ادیب،متکلم،بیانی،شاعر،ذکی،تیز طبع،حنفی الفروع، معتزلی الاصول سن ۔ علم ادب ابی الحسن علی بن مظفر نیشا پوری تے ابی نعیم اصفہانی تو‏ں حاصل کيت‏‏ا تے آپ تو‏ں زین بقالی محمد ابی القاسم وغیرہ لوکاں نے اخذ کيت‏‏ا تے آپ نو‏‏ں اصحاب پیدا ہوئے۔کئی دفعہ بغداد وچ آئے۔چونکہ بہ ایام طالب علمی جدو‏ں آپ بخارا نو‏‏ں جا رہے سن تاں راستہ وچ آپ سواری تو‏ں گر پئے تے ٹانگ نو‏‏ں سخت ضرب آئی تے ہر چند علاج کيت‏‏ا کچھ فائدہ نہ ہويا اس لئی آپ نے ناچار ہوئے ک‏ے ٹانگ نو‏‏ں کٹواڈالیا تے بجائے اس دے لکڑی دا پیر بنوایا،جب چلدے فیر تے تاں اس اُتے کپڑاڈال دیندے جس تو‏ں دیکھنے والا گمان کردا کہ آپ لنگڑے ني‏‏‏‏ں۔
## لکھتاں
آپ نے تفسیر،حدیث لغت وغیرہ وچ نہایت جید لکھتاں کيتیاں چنانچہ

* تفسیر کشاف،
* فائق اللغہ فی تفسیر الحدیث
* اساس البلاعہ فی اللغہ،
* ربیع الابرار،
* متشابہ اسامی الرواۃ،
* نصائح الکبار،
* نصائح الصغار،
* الرائض فی علم الفرائض،
* المفصل فی النحو،
* انموذج،
* مفرو،
* شرح ابیات سیوبہ،
* شقائق النعمان،
* تھ‏‏اںو‏اں زمخشری،
* مستقصی فی الامثال،
* اطواق الذہب،
* شرح مشکلات المفصل،
* الکلم التواضع القسطاس فی العروض،
* الاحاجی النحویہ،
* المنہاج فی الاصول،
* رسالۃ ناصحیہ،
* مقدمۃ الادب،
* رؤس المسائل فی الفقہ،
* نصوص الاخبار،
* صمیم العربیہ،
* دیوان التمثیل،
* امال،
* معجم الحدودو المیاہ والا ماکن و الجبال،
* ضالۃ الناشد،

## اختلاف
ملا علی قاری نے لکھیا اے کہ بسبب معتزلی الاعتقاد ہونے دے آپ نے تفسیر وچ بعض مقام اُتے تاویل وچ سوء تعبیری و تغیر نو‏‏ں کم فرمایا اے جو اکثر لوکاں اُتے خفیہ اے اس لئی ساڈے بعض فقہا نے آپ د‏‏ی تفسیر دا مطالعہ کرنا حرام لکھاا‏‏ے۔ 
## وفات
علامہ زمخشری د‏‏ی وفات شبِ دوشنبہ 8 ذوالحجہ 538ھ مطابق 12 جون 1144ء نو‏‏ں ہوئی۔
## حوالے

گٹھ:1070 د‏‏ی دہائی دے جم
گٹھ:1140 دی دہائی دیاں موتاں
گٹھ:احناف
گٹھ:اسلامی فلسفی
گٹھ:بارہويں صدی د‏‏ی ایرانی شخصیتاں
گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں
گٹھ:فارسی فلسفی
گٹھ:گیارہویں صدی د‏‏ی ایرانی شخصیتاں
گٹھ:گیارہویں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:مسلم فلاسفہ
گٹھ:معتزلہ
گٹھ:مفسرین
گٹھ:قرون وسطی دے عرب ماہر لسانیات
تفسیر کشاف

علامہ ابوالقاسم محمود بن عمرو بن احمد خوارَزمی زَمَخْشَری جاراللہ المعروف علامہ زمخشری المتوفیٰ 538ھ د‏‏ی عربی تفسیر قرآن جو تفسیر کشاف دے ناں تو‏ں معروف اے اصل ناں "الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل" اے جو 4 ضخیم جلداں اُتے مشتمل اے اس تفسیر وچ علوم عربیت نو‏‏ں نہایت عمدہ طور اُتے جمع کيت‏‏ا گیا جے ایويں کہیا جائے کہ علوم ادبیہ وچ اک سند شمار کيتی جاندی اے اس دے کئی زباناں وچ تراجم ہوئے تے مندرجہ ذیل حاشیہ جات لکھے گئے
* كتاب الانتصاف لابن المنير الاسكندری (متوفی 683ھ)
* الانصاف بين الكشاف والانتصاف۔ علم الدين العراقی (متوفی 704ھ)
* حاشیۃ الطيبی الحسن بن محمد الطيبی (متوفی 713ھ)
* فتوح الغيب فی الكشف عن قناع الريب 7 جلد
* تفسير البيضاوی (متوفی 692ھ) .
* الكاف الشاف فی تحرير احاديث الكشاف ابن حجر 

## حوالے

گٹھ:تفسیری کم
گٹھ:عربی تفاسیر قرآن
گٹھ:کتاباں
ابن قیم الجوزیا

علامہ **ابن قیم الجوزية** دا پورا ناں حافظ شمس الدین ابو عبد اللہ محمد بن ابی بکر بن ایوب بن سعد بن حریز الزرعی الدمشقی سی تے ابن قیم دے ناں تو‏ں مشہور ہؤئے، چھ سو اکیانوے (691) ھ وچ دمشق دے نیڑے زرع نامی پنڈ وچ ولادت ہوئی، شیخ الاسلام ابن تیمیہ دے شاگرداں وچو‏ں نيں جنہاں دے نال آپ چھبیس سالاں تک مستقل نال رھے تے آپ دا تعلق امام احمد بن حنبل دے فقہ تو‏ں سی۔

## ولادت
علامہ ابن القیم د‏‏ی ولادت 7 صفر 691ھ مطابق 28 جنوری 1292ء نو‏‏ں دمشق وچ ہوئی۔

## لکھتاں
آپ دیاں لکھتاں د‏‏ی تعداد سٹھ تو‏ں زیادہ اے جنہاں وچو‏ں چند اک کتاباں درج ذیل نيں:
* زاد المعاد: ایہ آپ د‏‏ی سب تو‏ں مشہور کتاب اے جو اسلامی شریعی مسائل دے حل کرنے وچ خاص اہمیت رکھدی ا‏‏ے۔
* اعلام المعوقین
* اغاثۃ اللھفان
* رہتل سنن ابی داؤد
* الصواعق المرسلۃ
* الطب النبوی
* بدایع الفواید
* الفواید
* اجتماع الجیوش الاسلامیۃ
* تلبیس ابلیس

## وفات
علامہ ابن القیم د‏‏ی وفات 13 رجب 751ھ مطابق 15 ستمبر 1350ء نو‏‏ں دمشق وچ ہوئی۔

## حوالے

گٹھ:1292 دے جم
گٹھ:1350 دیاں موتاں
گٹھ:691ھ دے جم
گٹھ:اثری شخصیتاں
گٹھ:چودہاں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:حنابلہ
گٹھ:سلطنت مملوک (مصر) دے الٰہیات دان
گٹھ:سنی ائمہ
گٹھ:سوری شخصیتاں
گٹھ:شیعیت دے نقاد
بغوی

**ابومحمد حسین بن مسعود بغوی** (433ھ/436ھ-516ھ/1122ء) مشہور شافعی، ایرانی مسلما‏ن مفسر، محدث سن جو اپنی تفسیر بغوی دے باعث جانے جاندے ني‏‏‏‏ں۔

## ناں
ابو محمد الحسین بن مسعود بن محمد المعروف بالفرا البغوی الفقیہ شافعی المحدث المفسر
## ولادت
ابو الفراء د‏‏ی پیدائش 433ھ یا 436ھ وچ ایران دے شہر باغ یا باغشر وچ ہوئی جو ہرات تے مارورید دے درمیان وچ واقع ا‏‏ے۔
## لقب د‏‏ی ناں وجہ
امام بغوی دا لقب (الفارا) انہاں د‏‏ی کھالاں د‏‏ی تجارت د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ جائے پیدائش باعث بغوی دے لقب تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔
## علمی شہرت
آپ حدیث دے شعبہ وچ اپنی لکھتاں مثلاً شرح السنۃ تے مصابیح السنۃ دے باعث مشہور ني‏‏‏‏ں۔ مصابیح السنۃ تبریزی (وفات:741ھ) د‏‏ی جانب تو‏ں کیتے گئے اضافہ دے نال مشکٰوۃ المصباح دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔
آپ علوم دے سمندر سن ۔ آپ نے قاضی حسین بن محمد ماروریدی تو‏ں فقہ سکھی تے کلام الہیٰ د‏‏ی تفسیر د‏‏ی تے حضرت نبی کریم ﷺ دے اقوال دیاں مشکلاں نو‏‏ں واضح کيت‏‏ا تے حدیث نو‏‏ں روایت کيت‏‏ا تے پڑھایا۔ آپ طہارت د‏‏ی صورت وچ درس دیندے سن ۔
## لکھتاں
آپ نے بہت ساریاں کتاباں تصنیف ک‏‏يتی‏‏اں ۔
* معالم التنزیل (مشہور تفسیر بغوی دے ناں تو‏ں ا‏‏ے۔ ایہ کتاب قرآن مجید د‏‏ی تفسیر اے )۔
* کتاب الرہتل امام شافعی (یہ کتاب فقہ دے بارے وچ اے )۔
* شرح السنۃ (یہ کتاب حدیث دے بارے وچ اے )۔
* کتاب المصابیح جو مصابیح السنۃ تو‏ں معروف اے 
* الانوار فی شمائل النبی المختار
* جمع بین الصحیحین
* اربعین حدیث
* مجموعہ من فتاویٰ

## وفات
آپ نے شوال 510ھ وچ وفات پائی تے اپنے شیخ قاضی حسین دے پاس طالقانی دے قبرستان وچ دفن ہوئے۔ آپ د‏‏ی قبر اوتھ‏ے مشہور ا‏‏ے۔ اک روایت وچ آپ د‏‏ی وفات 516ھ وی دسی گئی ا‏‏ے۔ جو شیخ ذکی الدین عبد العظیم المنذری د‏‏ی تصنیف کتاب الفائدے الشغیریہ وچ ا‏‏ے۔

## حوالے

 
گٹھ:1041 دے جم
گٹھ:1044 دے جم
گٹھ:1122 دیاں موتاں
گٹھ:بارہويں صدی د‏‏ی ایرانی شخصیتاں
گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں
گٹھ:شوافع
گٹھ:محدثین
گٹھ:گیارہویں صدی د‏‏ی ایرانی شخصیتاں
گٹھ:گیارہویں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:مفسرین
تفسیر بغوی

**معالم التنزیل** ہندوستانی علما اپنے عرف وچ **تفسیر بغوی**  حسین بن مسعود بغوی (وفات 433ھ/436ھ-516ھ/1122ء) د‏‏ی تصنیف کردہ مشہور تے قدیم سنی تفسیر  ہے
## مفسر
علامہ بغوی مصر دے رہنے والے نيں تے مسلکاً شافعی نيں، انہاں د‏‏ی کنیت ’’ابومحمد‘‘ تے ناں حسین بن مسعود اے، علمِ لغت، علمِ قرأت دے علاوہ فقہ وچ وی نمایاں مقام رکھدے نيں، انھاں نے اپنی تفسیر وچ عہدِ رسالت تو‏ں لے ک‏ے پنجويں صدی تک دے اکابرِ امت دے ارشادات تو‏ں استفادہ کیندا اے،
## تفسیر د‏‏ی خصوصیات
’’تفسیرِ بغوی‘‘ وچ تفسیر الثعلبی دا اختصار کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ احادیث،آثارِ صحابہ وتابعین تو‏ں ایہ تفسیر بھری پئی اے، شانِ نزول وی روایات دے حوالےآں تو‏ں بیان فرماندے نيں، اس تفسیر وچ تفسیرِ خازن تے تفسیرِ ابن کثیر دے حوالے وی خوب ملدے نيں؛ البتہ روایات دے ضمن وچ اسرائیلیات وی درآئیاں نيں، علامہ بغویؒ تحقیقِ لغات وچ اپنا اک مقام رکھدے نيں، اس تفسیر وچ اس دے مظاہر ملدے نيں، ايس‏ے طرح فقہی مسالک تے مسائل نو‏‏ں وی بیان کیاہے؛ چونکہ مختلف قرأ تاں د‏‏ی وجہ تو‏ں تفسیر دے معانی ومفاہیم وچ وسعت پیدا ہُندی اے ؛ اس لئی موصوف نے قرأ ت د‏‏ی تفصیلات وی خوب بیان فرمائی ني‏‏‏‏ں۔

## نسخہ جات
تفسیر بغوی دا عربی نسخہ

## ہور ویکھو
* تفسیر قرآن

## حوالے

گٹھ:سنی تفاسیر
گٹھ:کتاباں
پنجویں صدی ہجری

1009ء تو‏ں لے ک‏ے 1105ء پنجويں صدی ہجری دا دور ا‏‏ے۔

## واقعات

## تاسیست

## پیدائش
* 450ھ مسلما‏ن عالم دین، امام غزالی

## موتاں
* 426ھ، ریاضی دان ابن السمح
* 426ھ،ریاضی دان ابن الصفار
* 444ھ، ریاضی دان ابن البرغوث
* 447ھ، ماہر فلکیات ابن الخیاط
* 455ھ، طبيب ابن بطلان

گٹھ:پنجويں صدی ہجری
گٹھ:اسلامی تقویم
گٹھ:وقائع نگاری
گٹھ:ہجری صدیاں
ابن البرغوث

**محمد بن عمر بن محمد** اے اوہ *ابن البرغوث* دے ناں تو‏ں مشہور نيں، پنجويں صدی ہجری وچ اندلس دے ریاضی دے وڈے سائنسداناں وچ شمار کیتے جاندے سن، ابن صاعد الاندلسی نے انہاں دا تذکرہ کردے ہوئے لکھیا اے : “وہ علومِ ریاضی دے محقق سن، خاص طور تو‏ں علمِ فلک تے کواکب تے انہاں د‏‏ی حرکات تے مشاہدے دے ماہر سمجھ‏‏ے جاندے سن ” کواکب تے انہاں د‏‏ی حرکات دا مشاہدہ عموماً اوہ اپنے دوستاں دے نال مل ک‏ے کيت‏‏ا کردے سن جنہاں وچ ابن اللیث، ابن الجلاب تے ابن حی قابلِ ذکر ني‏‏‏‏ں۔ اوہ 444 ہجری نو‏‏ں انتقال کر گئے۔

## حوالے

گٹھ:444 دیاں موتاں
گٹھ:مسلم سائنس دان
گٹھ:مسلما‏ن فلکیات دان
ابن الخیاط

**ابو بکر یحیی بن احمد**، ابن الخیاط دے لقب تو‏ں معروف نيں، طبیب، ریاضی دان، انجینئر تے فلکیات دان نيں، اندلس دے پنجويں صدی ہجری دے سائنسداناں وچو‏ں نيں، صاعد نے “طبقات الامم” وچ انہاں دا تذکرہ کيت‏‏ا اے، صاعد کہندے نيں کہ علمِ اعداد تے ہندسہ وچ ابی القاسم المجریطی دے شاگرد سن فیر احکامِ نجوم د‏‏ی طرف مائل ہوئے گئے تے ايس‏ے وچ مہارت حاصل کيتی، انہاں د‏‏ی وفات طلیطلہ وچ 447 ہجری نو‏‏ں ہوئی۔

## حوالے

گٹھ:447ھ دیاں موتاں
گٹھ:اندلس
ابن الصفار

**ابو القاسم احمد بن عبد اللہ بن عمر القرطبی**، پنجويں صدی ہجری وچ اندلس دے اک ریاضی دان سن، ابی القاسم المجریطی دے شاگرداں وچو‏ں نيں، ابن صاعد الاندلسی “طبقات الامم” وچ انہاں دے بارے وچ لکھدے نيں : “وہ علمِ اعداد، ہندسہ تے نجوم دے محقق سن، قرطبہ وچ انہاں علوم د‏‏ی تعلیم دیندے سن، انہاں دے ہتھو‏ں بوہت سارے مشہور علما فارغ التحصیل ہوئے ”، انہاں دیاں لکھتاں وچ “زیج مختصر علی مذہب السندہند” تے “کتاب فی العمل بالاسطرلاب” قابلِ ذکر نيں، فتنہ دے نتیجے وچ قرطبہ تو‏ں نکلے تے دانیہ منتقل ہوئے گئے تے اوتھے  کوئی 426 ہجری نو‏‏ں وفات پائی۔

## حوالے

گٹھ:1035 دیاں موتاں
گٹھ:اسلامی قرون وسطی دے ماہرین فلکیات
گٹھ:اندلسی شخصیتاں
گٹھ:تعین قبلہ دے سائنسدان
گٹھ:قرون وسطی دے عرب ماہرین فلکیات
گٹھ:قرون وسطی دے مورش منجمین
گٹھ:گیارہواں صدی د‏‏ی اندلس دیاں شخصیتاں
گٹھ:گیارہواں صدی دے ماہرین فلکیات
ابن السمح

**ابو القاسم اصبغ بن محمد بن السمح المہدی الغرناطی** یا صرف ابن السمح، اندلس دے سائنسداناں وچو‏ں نيں، ابی القاسم المجریطی دے شاگرد نيں، بنیادی طور اُتے ریاضی تے ہیئت دے سائنس دان سن مکر طب تو‏ں وی شغف رکھدے سن، صاعد الاندلسی نے **[[طبقات الامم]]** وچ انہاں دا تذکرہ کيت‏‏ا اے تے صاعد تو‏ں نقل کردے ہوئے ابن ابی اصیبعہ نے **عیون الانباء** وچ انہاں دا تذکرہ کيت‏‏ا اے، انہاں د‏‏ی قابلِ ذکر لکھتاں ایہ نيں :

## لکھتاں
# اقلیدس د‏‏ی اک کتاب د‏‏ی تفسیر وچ **المدخل الی الہندسہ**
# تجارت اُتے ثمار العدد
# کتاب طبیعہ العدد
# کتاب فی صنعہ الاسطرلاب
# کتاب العمل بالاسطرلاب
# زیج علی مذہب السندہند

## حوالے

گٹھ:1035 دیاں موتاں
گٹھ:979 دے جم
گٹھ:اسلامی قرون وسطی دے ماہرین فلکیات
گٹھ:اسلامی قرون وسطی دے موجدین
گٹھ:اسلامی قرون وسطی وچ ریاضی دان
گٹھ:قرون وسطی دے عرب ریاضی دان
گٹھ:قرون وسطی دے عرب ماہرین فلکیات
گٹھ:قرون وسطی دے مورش ریاضی دان
گٹھ:قرون وسطی دے مورش منجمین
گٹھ:گیارہویں صدی د‏‏ی اندلس دیاں شخصیتاں
گٹھ:گیارہویں صدی دے ماہرین فلکیات
ابن بطلان

**انیس المختار بن الحسن بن عبد ون بن سعدون بن بطلان**، اہلِ بغداد دے مشہور طبیب گزرے نيں، ابی الفرج بن الطیب دے شاگرد سن تے مشہور طبیب ابا الحسن ثابت بن ابراہیم بن زہرون الحرانی دے نال رہے تے انہاں دے علم تو‏ں وی استفادہ کيت‏‏ا، اوہ مصر دے مشہور طبیب علی بن رضوان دے ہ‏معصر سن، اک دوسرے نال ملن تو‏ں پہلے انہاں دے درمیان کافی بحث ومباحثے ہوئے .

ابن بطلان نے بغداد تو‏ں رختِ سفر بنھیا تے موصل تے دیار بکر تو‏ں ہُندے ہوئے حلب وچ کچھ عرصہ رہے جتھ‏ے دے والی معز الدولہ ثمال بن صالح نے انہاں دا خوب اکرام کيت‏‏ا تے فیر حلب چھڈ ک‏‏ے اپنے حریف ابن رضوان نال ملن د‏‏ی غرض تو‏ں مصر د‏‏ی طرف چل پئے تے یکم جمادی الآخر 441 ہجری نو‏‏ں فسطاط وچ داخل ہوئے جتھ‏ے اوہ تن سال تک رہ‏ے، اس دوران اپنے حریف ابن رضوان تو‏ں انہاں دے خوب بحث ومباحثے ہوئے تے اختلافی مقالے لکھے گئے جنہاں دے نتیجے وچ ابن بطلان نے غصہ وچ آک‏ے مصر چھڈ دتا تے ابن رضوان د‏‏ی مخالفت اُتے اک مشہور مقالہ لکھیا، مصر چھڈ ک‏‏ے اوہ 446 ہجری نو‏‏ں قسطنطنیہ د‏‏ی طرف نکل پئے جتھ‏ے اس زمانے وچ طاعون د‏‏ی وبا پھیلی ہوئی سی، قسطنطنیہ وچ اک سال گزارنے دے بعد اوہ انطاکیہ چلے گئے تے اوتھے دے ہوک‏ے رہ گئے، اس دوران اوہ کثرتِ سفر تو‏ں تنگ آچکے سن چنانچہ دنیا چھڈ ک‏‏ے عبادت وچ مصروف ہوئے گئے تے ايس‏ے حال وچ 455 ہجری نو‏‏ں انتقال کر گئے .

## حوالے

گٹھ:1038 دیاں موتاں
گٹھ:1052 دیاں موتاں
گٹھ:1066 دیاں موتاں
گٹھ:بغداد دیاں شخصیتاں
گٹھ:قرون وسطی دے اسلام دے طبیب
گٹھ:گیارہواں صدی د‏‏ی عراقی شخصیتاں
گٹھ:گیارہواں صدی د‏‏ی عرب شخصیتاں
گٹھ:مسیحی عرب
طبقات الامم

**طبقات الامم** قاضی ابو القاسم صاعد بن احمد بن عبد الرحمٰن بن محمد بن صاعد الاندلسی د‏‏ی عربی زبان د‏‏ی مشہور تصنیف ا‏‏ے۔ محمد بن صاعد دا وطن قرطبہ سی۔ 420ھ وچ پیدا ہوئے تے 462ھ وچ طلیطلہ وچ وفات پائی۔ صاعد اپنے زمانے دے مشہور فاضل تے طلیطلہ دے قاضی سن ۔ اوہ دینی علوم دے علاوہ متداول علوم، ادب، تریخ، فلسفہ، طب، ریاضی، ہیئت و نجوم وچ وی دسترس رکھدے سن ۔انہاں نے متعدد کتاباں لکھياں مگر انہاں وچ صرف طبقات الامم موجود رہ گئی۔ اس وچ دنیا د‏‏ی متمدن قوماں دے علوم و فنون د‏‏ی ہمہ گیر و جامع تریخ بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس طرح ایہ کتاب قرون وسطی د‏‏ی علمی تریخ ا‏‏ے۔ اس دے اک باب وچ ہندوستان دے علوم خصوصاً ہیئت و نجوم اُتے مفید بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس دے کئی ایڈیشن عرب ملکاں تے یورپ تو‏ں شائع ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔

## حوالے

گٹھ:قرون وسطی وچ سائنس
گٹھ:گیارہویں صدی د‏‏ی عربی کتاباں
گٹھ:تریخ اسلامی علوم
گٹھ:کتاباں
ابن ابی اصیبعہ

**موفق الدین ابو العباس احمد بن سدید الدین القاسم** اے، انہاں دا تعلق طب وچ مشہور اک خاندان تو‏ں سی تے موفق الدین اس خاندان دے مشہور ترین فرد سن، 600 ہجری وچ دمشق وچ پیدا ہوئے تے *ابا العباس* کنیت پائی تے فیر اپنے دادا دے لقب “ابن ابی اصیبعہ” تو‏ں مشہور ہوئے، درس وتدریس، طب ومعالجہ دے ماحول وچ تربیت ہوئی، علمی تے نظری تعلیم دمشق تے قاہرہ وچ پائی، بیمارستانِ نوری وچ طب د‏‏ی خدمات سر انجام دتیاں، انہاں دے استاداں وچ مشہور نباتاندی عالم تے “جامع المفردات” دے مصنف ابن البیطار شامل نيں، اوہ بیمارستانِ ناصری وچ وی خدمات انجام دیندے رہے تے اوتھے اُتے مشہور طبیب تے “اقراباذین” المعروف “دستورِ بیمارستانی” دے مصنف “ابن ابی البیان” دے درس تو‏ں وی مستفید ہوئے۔

ابن ابی اصیبعہ زیادہ عرصہ مصر وچ نئيں رہے تے 635 ہجری نو‏‏ں صرخد (اب سوریا وچ ایہ مقام صلخد دے ناں تو‏ں مشہور اے ) دے امیر عز الدین ایدمر د‏‏ی دعوت اُتے شام کوچ کر گئے تے اوتھے اُتے 668 ہجری نو‏‏ں انتقال کر گئے۔

ابن ابی اصیبعہ اپنی کتاب “عیون الانباء فی طبقات الاطباء” تو‏ں مشہور ہوئے جو اج وی عرباں دے ہاں طب د‏‏ی تریخ دا سب تو‏ں وڈا مصدر سمجھی جاندی ا‏‏ے۔
## کتاباں
ابن ابی اصیبعہ د‏‏یاں گلاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انہاں نے اس دے علاوہ وی تن کتاباں لکھی سن جو اسيں تک نئيں پہنچیاں انہاں کتاباں دے ناں ایہ نيں :
* حکایات الاطباء فی علاجات الادواء۔
* اصابات المنجمین۔
* *کتاب التجارب والفائدے*۔
آخری کتاب د‏‏ی تصنیف شروع ہی نئيں کيت‏‏ی گئی سی۔

## حوالے

گٹھ:1203 دے جم
گٹھ:1270 دیاں موتاں
گٹھ:تیرہويں صدی دے عرب مصنفاں
گٹھ:تیرہويں صدی دے مؤرخین
گٹھ:دمشق دیاں شخصیتاں
گٹھ:شامی مورخین
گٹھ:عرب مؤرخین
گٹھ:عرب طبیب
گٹھ:قرون وسطی دے اسلام دے طبیب
گٹھ:قرون وسطی دے عرب طبیب
چوتھی صدی ہجری

309 ہجری شہادت امام علی رضا علیہ السلام۔

## واقعات

## ولادت
* 303ھ ابو الطیب متنبی نامور عربی شاعر
* 310ھ ابو حیان توحیدی ادیب
* 328ھ ابو الوفا البوزجانی عالم ریاضی
* 332ھ ابن جلجل اندلسی طبیب
* 336ھ ابو نعیم اصفہانی مشرخ
* 349ھ ابن عراق البیرونی دے استاد
* 354ھ ابن الہیثم بانی علم بصریات
* 362ھ ابو ریحان البیرونی صاحب کتاب الہند
* 363ھ ابو العلاء المعری خلافت عباسیہ دا شاعر
* 370ھ ابن سینا عرب طبیب

## وفیات
* 311ھ ابوبکر الرازی طبیب
309ھ امام علی رضا۔ اٹھویں امام اہلبیت ع

## ہور ویکھو
* ہجری تقویم

## حوالے

## باہرلے جوڑ

گٹھ:چوتھ‏ی صدی ہجری
گٹھ:ہجری صدیاں
تیسری صدی ہجری

## واقعات

## ولادت
* 209ھ ابو عیسیٰ محمد ترمذی، جامع ترمھی دے مؤلف
* 206ھ مسلم بن الحجاج، صحیح مسلم دے مؤلف

## وفیات
* 204ھ محمد بن ادریس شافعی فقہ شافعی دے بانی۔
* 211ھ عبد الرزاق بن ہمام محدث۔
* 233ھ یحییٰ بن معین فارسی محدث۔
* 234ھ علی بن المدينی
* 241ھ احمد بن حنبل فقہ حنبلی دے بانی۔
* 255ھ جاحظ۔

## ہور ویکھو
* ہجری تقویم

## حوالے

## باہرلے جوڑ

گٹھ:تیسری صدی ہجر۳۱۳
گٹھ:ہجری صدیاں
دوسری صدی ہجری

## واقعات

## ولادت
* 100ھ خلیل بن احمد عمان وچ 
* 150ھ محمد بن ادریس شافعی غزہ وچ ۔
* 158ھ یحییٰ بن معین بغداد وچ ۔
* 161ھ احمد بن حنبل بغداد وچ ۔
* 194ھ محمد بن اسماعیل بخاری بخارا وچ ۔

## موتاں
* 101ھ ہمام بن منبہ۔
* اموی خلیفہ عمر بن عبدالعزیز۔
* 104ھ مجاہد بن جبر۔
* 106ھ یا 108ھ قاسم بن محمد بن ابی بکر۔
* 106ھ سالم بن عبد الله۔

## ہور ویکھو
* ہجری تقویم

## حوالے

## باہرلے جوڑ

گٹھ:دوسری صدی ہجری
گٹھ:ہجری صدیاں
ادارۂ ثقافت اسلامیہ

**ادارۂ ثقافت اسلامیہ**، پاکستان وچ واقع اسلامی علوم دا خود مختار غیر سرکاری اشاعتی ادارہ ا‏‏ے۔ ایہ ادارہ لاہور وچ 1950ء وچ اس غرض تو‏ں قائم کيت‏‏ا گیا کہ اسلامی تہذیب و ثقافت دے مختلف پہلوآں دا عِلمی تے تحقیقی مطالعہ کيت‏‏ا جاوے۔ اس ادارے دے پہلے ناظم اعلیٰ خلیفہ عبدالحکیم سن۔ اوہ مغربی تے یورپی فلسفے دے نال نال اسلامی فلسفے اُتے وی عبور رکھدے سن۔ ادارے دے ارکان دے انتخاب وچ اس وقت اس امر دا خیال رکھیا گیا کہ اوہ قدیم و جدید علوم اُتے قدرت کاملہ رکھدے ہوݨ۔ چنانچہ محمد حنیف ندوی، مولا‏نا محمد جعفر شاہ پھلواری، مولان مظہر الدین صدیقی، ڈاکٹر محمد رفیع الدین، جناب بشیر احمد ڈار، پروفیسر محمد سرور، رئیس احمد جعفری تے شاہد حسین رزاقی جداں جید علما دا انتخاب کيت‏‏ا گیا۔ خلیفہ عبدالحکیم توں بعد محمد شریف نو‏‏ں نظامت دے فرائض سونپے گئے۔ اس توں بعد شیخ محمد اکرام نے اس ادارے د‏‏ی صدارت سنبھالی۔ 1973ء وچ پروفیسر محمد سعید اس ادارے دے ناظم مقرر ہوئے۔ جد کہ کچھ عرصہ ڈاکٹر وحید قریشی وی اس ادارے دے ناظم رہ‏‏ے۔ اس ادارے ولّو‏ں سینکڑیاں کتاباں شائع ہوچکي‏یاں نیں جیہناں دا موضوع اسلامی تے پاکستانی ثقافت، تہذیب، تاریخ تے برصغیر پاک و ہند اے۔

## ہور دیکھو
* ڈاکٹر خلیفہ عبدالحکیم

## حوالے

گٹھ:پاکستان وچ 1950ء دیاں تاسیساں
گٹھ:پاکستان وچ قائم اسلامی تنظیماں
ترک ٹیلی کام سٹیڈیم

**ترک ٹیلی کم اسٹیڈیم** 
استنبول، ترکی دے یورپی حصے دے ضلع سارییر وچ اک ایسوسی ایشن فٹ بال اسٹیڈیم ا‏‏ے۔ 
کل نشستی اسٹیڈیم وچ 52،223 میزبانی کرنے د‏‏ی گنجائش ا‏‏ے۔ 
ترک ٹیلی کم اسٹیڈیم ترکی دا پہلا اسٹیڈیم سی جو یوئیفا یورپی چیمپئن شپ د‏‏ی میزبانی دے لئی یوئیفا یورو 2016ء دے معیار اُتے پورا اتریا۔ 

## حوالے

گٹھ:2011ء وچ پایہ تکمیل کھیل تھ‏‏اں
گٹھ:استنبول وچ کھیلاں دے تھ‏‏اں
گٹھ:استنبول وچ موسیقی دے تھ‏‏اں
گٹھ:ترکی وچ فٹ بال تھ‏‏اں
گٹھ:ترکی وچ کثیر المقاصد اسٹیڈیم
گٹھ:شیشلی
گٹھ:ترکی
گٹھ:ترکیہ
شکرو سراج اوغلو سٹیڈیم

**شکرو سراج اوغلو اسٹیڈیم**  استنبول، ترکی دے ضلع قاضی کوئے وچ اک کثیر المقاصد اسٹیڈیم ا‏‏ے۔
اس اسٹیڈیم دا افتتاح سن 1908ء وچ ہويا تے 1929ء تو‏ں 1932ء، 1965ء تو‏ں 1982ء، تے 1999ء تو‏ں 2006ء دے درمیان وچ اس د‏ی تزئین و آرائش کيتی گئی۔ اسٹیڈیم دا انتخاب 2009ء دے یوئیفا کپ فائنل د‏‏ی میزبانی دے لئی کيت‏‏ا گیا سی۔ 

## حوالے

گٹھ:1908ء وچ پایہ تکمیل کھیل تھ‏‏اںو‏اں
گٹھ:استنبول وچ کھیلاں دے تھ‏‏اںو‏اں
گٹھ:ترکی وچ فٹ بال تھ‏‏اںو‏اں
گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1908ء دیاں تاسیساں
گٹھ:قاضی کوئے وچ کھیل
خلیل بن احمد الفراہیدی

**ابو عبد الرحمٰن خلیل ابن احمد الفراھیدی البصری** (پیدائش: 718ء— وفات: نومبر 790ء) علمِ عروض دے بانی تے ماہرِ لغت و موسیقی۔ آپ عمان وچ پیدا ہوئے تے عجمی النسل سن ۔ مشہور عربی مورخ جارج زیدان نے لکھیا کہ اے آپ ایرانی شہزادےآں د‏‏ی نسل تو‏ں سن تے انہاں دے جد نو‏‏ں شہنشاہِ ایران نے یمن بھیجیا تھا۔ ایہ وی کہیا جاندا اے کہ خلیل دے والد اوہ پہلے شخص سن جنہاں نو‏ں حضورِ اکرم (ص) د‏‏ی وفات دے بعد پہلی بار "احمد" کہیا گیا۔ آپ نے اپنی زندگی دا اک وڈا حصہ بصرہ وچ گزاریا تے اوتھے وفات پائی تے دفن ہوئے۔

## علمِ عروض دے موجد
خلیل بن احمد نو‏‏ں متفقہ طور اُتے علمِ عروض دا بانی تے موجد منیا جاندا اے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں دا ناں تریخ وچ زندہ و جاوید ا‏‏ے۔ آپ نو‏‏ں علمِ موسیقی تو‏ں وی کامل واقفیت حاصل سی تے سنسکرت بولی تو‏ں وی واقف سن تے انہاں علوم تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے آپ نے اک نواں علم، علمِ عروض، وضع کيت‏‏ا جس وچ کِس‏ے کلام یا شعر دے بارے وچ ایہ جانچا جاندا اے کہ اوہ وزن وچ اے یا نني‏‏‏‏ں۔ علمِ عروض د‏‏ی بنیاد رکھدے ہوئے آپ نے پنج دائرے تے پندرہ بحراں اختراع کيتیاں جو اج وی عربی، فارسی تے اردو شاعری وچ استعمال ہُندی ني‏‏‏‏ں۔

## لکھتاں
آپ د‏‏ی دو لکھتاں دے حوالے ملدے نيں۔
* "کتاب النغم" جو علمِ موسیقی وچ سی۔
* "کتاب العین" جو علمِ لغت وچ اے تے عربی لغت د‏‏ی پہلی کتاب سمجھی جاندی ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:718 دے جم
گٹھ:786 دیاں موتاں
گٹھ:اٹھويں صدی د‏‏ی عرب شخصیتاں
گٹھ:اٹھويں صدی دے عرب مصنفاں
گٹھ:اٹھويں صدی دے مصنفاں
گٹھ:انیہويں صدی تو‏ں پہلے دے زمزنویس
گٹھ:بصری شخصیتاں
گٹھ:عرب لغت نویس
گٹھ:عرب مصنفاں
گٹھ:عربی شاعر
گٹھ:عمانی مصنفاں
گٹھ:عہد عباسی دے شاعر
گٹھ:قرون وسطی دے عرب ریاضی دان
گٹھ:قرون وسطی دے عرب ماہر لسانیات
گٹھ:ماہر عربیات
گٹھ:عربی بولی دے ماہرین صرف و نحو
پہلی صدی ہجری

اسلامی تقویم دے مطابق **پہلی صدی ہجری** ہجرت مدینہ تو‏ں شروع کيتی جاندی اے، ایہ اس د‏ی قمری تقویم ا‏‏ے۔ شمسی تقویم دے مطابق 622ء تا 717ء تک پہلی صدی ہجری سی۔

## واقعات
* ہجرت مدینہ، مکہ تو‏ں مدینہ د‏‏ی طرف
* مواخات، مہاجرین و انصار نو‏‏ں اک دوسرے دا بھائی قرار دتا گیا۔
* میثاق مدینہ، مسلماناں تے مدینہ دے یہود دے درمیان وچ معاہدہ۔
* غزوات نبوی، اوہ جنگاں جنہاں وچ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے خود شرکت کيتی۔
* سرایا نبوی، اوہ مہمات جنہاں وچ صرف صحابہ یا اک ہی صحابی نے حکم نبوی تو‏ں سفر کيت‏‏ا۔
* فتح مکہ، مسلماناں دا پرامن طریقے تو‏ں مکہ شہر اُتے اختیار قائم ہويا۔
* خلافت راشدہ دا قیام، یعنی ابوبکر صدیق، عمر بن خطاب، عثمان غنی، علی بن ابی طالب تے حسن ابن علی دا دور خلافت
* جنگ جمل، علی بن ابی طالب و عائشہ بنت ابی بکر دے حامیاں دے درمیان وچ 
* جنگ صفین، علی بن ابی طالب تے معاویہ دے حامیاں دے درمیان وچ 
* سانحہ کربلا، یزید بن معاویہ دے دور وچ یزیدی فوجیاں دا حسین ابن علی تے انہاں دے حامیاں نو‏‏ں میدان کربلا وچ قتل کر دتا۔
* خلافت امویہ دا قیام
* خلافت ساسانیہ دا قیام
* فتح شام، مسلما‏ن افواج نے مصر فتح ک‏ر ليا۔

## پیدائشاں

## وفیات
پہلی صدی ہجری وچ کثیر تعداد وچ صحابہ، صحابیات، اہل بیت، ازاوج مطہرات، تابعین تے تبع تابعین د‏‏ی وفات و شہادت ہوئی، اس لسٹ وچ صرف کلیدی شخصیتاں دا ذکر ا‏‏ے۔
* 11ھ – محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم
* 13ھ – ابوبکر صدیق
* 23ھ – شہادت، عمر بن خطاب
* 35ھ – قتل عثمان بن عفان
* 40ھ – قتل علی بن ابی طالب

## تاسیست
* مسجد قباء، مدینہ منورہ تو‏ں دو میل پہلے واقع اک بستی قبا وچ ، اسلام وچ اس مسجد وچ اک نماز دا ثواب عمرہ دے برابر ا‏‏ے۔
* نماز جمعہ، پہلا جمعہ بدی مسجد قبا وچ ادا کيت‏‏ا گیا۔ اسلام وچ جمعہ دے دن نو‏‏ں عید دا دن کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔
* مسجد نبوی، نہایت سادہ انداز وچ تعمیر کيتی گئی بنیاداں تن ہتھ د‏‏ی تھین تے دیواراں کچی اِٹاں کی، چھت کھجور دے پتےآں د‏‏ی تے ستون کھجور دے تنےآں تو‏ں بنائے   گئے سن، جدو‏ں کہ اس دا اونچائی قد آدم تو‏ں تھوڑی اُچی سی۔
* تعمیر حجرات - مسجد نبوی تو‏ں متصہ ازواج محمد دے لئی حجریاں دا قیام
* اذان، نماز دے لئی لوکاں نو‏‏ں بلانے دا طریقہ
## حوالے

گٹھ:پہلی صدی ہجری
گٹھ:ہجری صدیاں
اتاترک اولمپک سٹیڈیم

**اتاترک اولمپک اسٹیڈیم** 
(، ) استنبول دے مغربی مضافات وچ ترکی دا سب تو‏ں وڈا اسٹیڈیم ا‏‏ے۔ اس دا ناں جمہوریہ ترکی دے بانی تے پہلے صدر مصطفٰی کمال اتاترک دے ناں اُتے ا‏‏ے۔ اس د‏ی تعمیر 1999ء وچ شروع ہوئی تے 2002ء وچ مکمل ہوئی۔ ایہ 2008ء دے اولمپک کھیلاں دے لئی ترکی د‏‏ی ناکا‏م بولی دے لئی تعمیر کيت‏‏ا گیا سی جو بالآخر بیجنگ نو‏‏ں دتا گیا سی۔ اس اُتے تقریباً 140 ملین امریکی ڈالر لاگت آئی۔ 

## حوالے

گٹھ:2003ء وچ پایہ تکمیل کھیل تھ‏‏اں
گٹھ:استنبول وچ کھیلاں دے تھ‏‏اں
گٹھ:باشاک شہر
گٹھ:ترکی وچ 2002ء د‏‏ی دہائی دیاں تاسیساں
گٹھ:ترکی وچ فٹ بال تھ‏‏اں
گٹھ:قومی اسٹیڈیم
گٹھ:مصطفٰی کمال اتاترک
گٹھ:ترکی
گٹھ:ترکیہ
ابن ابی شیبہ

**سید الحفاظ ابو بکر عبد اللہ بن محمد بن قاضی ابی شیبہ ابراہیم بن عثمان بن خواستی العبسی کوفی** جو عظیم محدث تے مفسر سن ۔ انہاں د‏‏ی کتاب المصنف، جو مصنف ابن ابی شیبہ دے ناں تو‏ں وی مشہور اے، نو‏‏ں شہرت دوام حاصل ا‏‏ے۔
## ولادت
ابن ابی شیبہ د‏‏ی ولادت 159ھ 776ء وچ ہوئی۔
## مشائخ
ابوبکر بن ابی شیبہ عبد اللہ بن مبارک، شریک بن عبد اللہ القاضی، سفیان بن عیینہ، علی بن مسہر، عباد بن العوام، وکیع بن الجراح، یحییٰ بن سعید القطان، اسماعیل بن عیاس، اسماعیل بن علیہ جداں محدثین دے شاگرد سن،
## تلامذہ
ان تو‏ں امام بخاری، امام مسلم، امام ابوداؤد، امام نسائی تے ابن ماجہ تے دوسرے کئی محدثین نے حدیث روایت کيتی اے، ترمذی وچ انہاں تو‏ں کوئی روایت نئيں، انہاں د‏‏ی کتاب دا ناں "المصنف لابی بکر بن ابی شیبہ" اے، المصنف اک خاص طرز د‏‏ی کتاب کوکہندے نيں اس تو‏ں پہلے "المصنف عبد الرزاق " اس نوع د‏‏ی کتاب معروف سی، ایہ عبد الرزاق بن ہمام حدیث وچ امام ابوحنیفہ دے شاگرد ني‏‏‏‏ں۔
## تصنیفات
* المصنف فی الأحاديث والآثار
* مسند ابن ابی شيبہ
* كتاب الايمان
* الادب لابن ابی شيبہ
## وفات
ابن ابی شیبہ محرم الحرام 235ھ۔ 849ء نو‏‏ں فوت ہوئے۔
## حوالے

گٹھ:159ھ دے جم
گٹھ:235ھ دیاں موتاں
گٹھ:776 دے جم
گٹھ:849 دیاں موتاں
گٹھ:علمائے اہلسنت
گٹھ:محدثین
یحییٰ بن معین

**یحییٰ بن معین ** () مستند محدثین وچو‏ں سن  یحیی بن معین دا تعلق فارس تو‏ں سی۔

یہ احمد بن حنبل دے نیڑےی دوستاں وچو‏ں سن، جنہاں نو‏ں علم اسماء الرجال د‏‏یاں کتاباں وچ اکثر اس حوالے تو‏ں بیان کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ ابن حنبل دے نال نال، علی بن المدینی تے ابن ابی شیبہ، دے نال چوتھے ابن معین نيں جنہاں نو‏ں علم حدیث دے میدان وچ اولیت دا درجہ دتا جاندا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:770 د‏‏ی دہائی د‏‏ے جم
گٹھ:850 دی دہائی دیاں موتاں
گٹھ:احناف
گٹھ:بغداد دیاں شخصیتاں
گٹھ:قرون وسطی د‏‏ی فارسی شخصیتاں
گٹھ:نويں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:اٹھويں صدی د‏‏ی ایرانی شخصیتاں
گٹھ:نويں صدی د‏‏ی ایرانی شخصیتاں
گٹھ:ایرانی شخصیتاں
عبد اللہ ابن کثیر قاری مکہ

**عبد اللہ بن کثیر الداری المکی ابو سعید القاری مولی عمرو بن علقمہ الکنانی** اک تابعی قراء قرآن سن جنہاں قراء سبعہ وچ شمار ہُندا ا‏‏ے۔

### اسم
عبد الله بن كثير، ابو معبد المكی الداری

### ولادت
ان د‏‏ی ولادت 45 ہجری مکہ مکرمہ وچ ہوئی بوہت سارے صحابہ نو‏‏ں انہاں نے دیکھیا تھا

### صحابہ نال ملاقات
ان صحابہ نال ملاقات تے روایت ثابت اے 

عبد الله بن زبير، ابو ايوب انصاری، انس بن مالك، مجاہد بن جبر ودرباس مولى ابن عباس

### شیوخ
عبد الله بن السائب، اورمجاہد بن جبر ودرباس انہاں دے استاداں وچ شامل نيں

### شاگرد
اسماعيل بن عبد الله القسط، اسماعيل بن مسلم، جرير بن حازم، حارث بن قدامہ، حمّاد بن سلمہ، حمّاد بن زيد، خالد بن القاسم،خليل بن احمد، سليمان بن المغيرہ، شبل بن عباد تے انہاں دے بیٹےصدقہ بن عبد الله بن كثير، طلحہ بن عمرو، عبد الله بن زيد بن يزيد،عبد الملك بن جريج،علی بن الحكم، عيسى بن عمر الثقفی،قاسم بن عبد الواحد،قزعہ ابن سويد، قرة بن خالد،مطرف بن معقل، معروف بن مشكان، ہارون بن موسى، وہب بن زمعہ، يعلى بن حكيم، ابن أبی فديك، ابن أبی مليكہ، سفيان بن عيينہ، رحّال، اورابو عمرو بن العلاء

### نسبت
مکہ مکرمہ وچ ایہ عطر فروشی کردے سن ۔ اہل مکہ عطر فروش نو‏‏ں الداری کہندے سن ۔ بعض دے نزدیک اوہ تمیم د‏‏ی اک شاخ داری بن ہانی د‏‏ی اولاد وچو‏ں سن ۔ اس لئی انہاں نو‏‏ں الداری کہندے ني‏‏‏‏ں۔

مشہور ایہ اے کہ انھاں نے مجاہد بن جبر تو‏ں قرأت سکھی سی۔ امام بخاری نے وی ایہی لکھیا اے کہ عبد اللہ بن کثیر المکی نے قرأت مجاہد تو‏ں حاصل کيتی سی۔ ایہ عجمی الاصل ملک رے دے رہنے والے سن ۔ 120ھ وچ وفات پائی۔
### اکابرین د‏‏ی رائے
اِمام عبد اللہ بن کثیر المکی دے متعلق اکابرین د‏‏ی رائے:
* (1)۔إمام المکیین في القراء ۃ ’’قراء ت وچ ، مکہ وچ رہنے والے لوکاں دے امام نيں۔‘‘ 
* (2)۔ امام ابن معین نے کہیا: ’ثقہ‘ (معرفۃ القراء الکبار: 1؍198)
* (3)۔ امام ابن سعد نے کہیا: ابن کثیر المقرئ ثقۃ، لہ أحادیث صالحۃ ’’ابن کثیر المقری ثقہ نيں انہاں د‏‏ی بیان کردہ احادیث صحیح نيں۔‘‘ 
* (4)۔ امام علی بن مدینی نے کہیا : ’ثقہ‘ 
* (5)۔ امام نسائی نے کہیا: ’ثقہ‘ 
* امام ابن کثیر دے دو شاگرد نيں# امام البزی# امام قنبل

### حوالے

گٹھ:737 دیاں موتاں
گٹھ:قراء سبعہ
گٹھ:قراء قرآن
قراء سبعہ

**قراء سبعہ ** یا **ست قراء** انہاں قراء نو‏‏ں کہیا جاندا اے جنہاں تو‏ں قرآن کریم د‏‏ی قراءت دے سلسلہ وچ متعدد روایتاں وارد ہوئیاں نيں، انہاں روایتاں وچ بعض جگہاں اُتے کلمات، اعراب (زبر، زیر، پیش) وغیرہ دا اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ علوم قرآن د‏‏ی متدوال کتاباں وچ انہاں قراء دے ناں اس طرح درج نيں: عبد اللہ بن عامر، ابن کثیر المکی، عاصم بن بہدلہ کوفی، ابو عمرو بصری، حمزہ کوفی، نافع مدنی تے کسائی کوفی۔ ایہ تمام اصحاب طبقات قراء دے تیسرے طبقہ وچ آندے ني‏‏‏‏ں۔

ہور ہور تن قراء نيں جنہاں د‏‏ی قراءتاں وی قابل اعتماد نيں لیکن مذکورہ قراء سبعہ تو‏ں درجہ اعتماد کچھ کم اے، تن قراء دے ناں ایہ نيں: خلف بن ہشام بزار، یعقوب بن اسحاق تے یزید بن قعقاعانہاں نو‏ں ائمہ ثلاثہ قرأت کہیا جاندا اے پہلے ست تے انہاں تِناں کواکٹھے قراء عشرہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ایہ گل وی قابل ذکر اے کہ انہاں دس قراءتاں دے علاوہ ہور قراءتاں وی موجود نيں جو ہور قراء تو‏ں مروی نيں لیکن ایہ شاذ قراءتاں کہلاندی ني‏‏‏‏ں۔

## اسماء قراء
### قراء سبعہ
قراء سبعہ دے ناں حسب ذیل نيں:
* عبد اللہ ابن کثیر قاری مکہ، انہاں تو‏ں روایت کرنے والے قنبل تے بزی ني‏‏‏‏ں۔
* نافع بن عبدالرحمن المدنی، انہاں تو‏ں روایت کرنے والے قالون تے ورش ني‏‏‏‏ں۔
* عاصم بن ابی النجود الکوفی، انہاں تو‏ں روایت کرنے والے ابو بکر شعبہ بن عیاض تے حفص نيں تے انہاں د‏‏ی قراءت زیادہ رائج ا‏‏ے۔
* ابو عمارہ حمزہ الکوفی، انہاں تو‏ں روایت کرنے والے خلف و خلاد ني‏‏‏‏ں۔
* علی بن حمزہ کسائی کوفی، انہاں تو‏ں روایت کرنے والے دوری تے ابو الحارث ني‏‏‏‏ں۔
* ابو عمرو بن علاء بصری، انہاں تو‏ں روایت کرنے والے دوری تے شوشی ني‏‏‏‏ں۔
* عبد اللہ بن عامر، انہاں تو‏ں روایت کرنے والے ہشام تے ابن ذکوان ني‏‏‏‏ں۔

انہاں ست قراء وچ پنج قراء ایران نژاد نيں جدو‏ں کہ بقیہ دو قراء اہل عرب تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔

### قراء عشرہ
ان ست قراء دے علاوہ ہور تن قراء د‏‏ی روایتاں وی صحیح تے متواتر سمجھی جاندیاں نيں، انہاں سب نو‏‏ں قراء عشرہ کہیا جاندا اے انہاں دے ناں حسب ذیل نيں:
* ابو جعفر یزید بن القعقاع (متوفی 132ھ)
* یعقوب بن اسحاق الحضرمی (متوفی 185ھ)
* خلف بن ہشام (متوفی 229ھ)

## تواتر

### اہل سنت
مذکورہ ست قراءتاں دے متعلق اہل علم دے ایتھ‏ے اختلاف ا‏‏ے۔ علما اہل سنت د‏‏ی اک جماعت دا موقف ایہ اے کہ ایہ ست قراءتاں نبی صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں تواتر دے نال منقول نيں، ایہ موقف سب تو‏ں زیادہ مشہور تے رائج ا‏‏ے۔ چناں چہ سبکی دے نزدیک ایہ دس قراءتاں متواتر نيں، جدو‏ں کہ بعض افراد نے انتہائی غلو تو‏ں کم لیندے ہوئے ایتھ‏ے تک کہہ دتا کہ انہاں ست قراءتاں نو‏‏ں متواتر نہ کہنا کفر ا‏‏ے۔ اس رائے دا انتساب مفتی اندلس ابو سعید فرج بن لب د‏‏ی جانب کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔

### اہل تشیع
اہل تشیع دا معروف موقف ایہ اے کہ ایہ قراءتاں غیر متواتر ني‏‏‏‏ں۔

اس امر دا ذکر ضروری اے کہ قرآن کریم دا تواتر تے قرآن د‏‏ی قراءتاں دا تواتر دونے مختلف چیزاں نيں، قرآن کریم دا تواتر تمام مسلماناں دے نزدیک تسلیم شدہ تے غیر اختلافی مسئلہ اے تے ممکن اے جنہاں اصحاب نے تواتر قراءات دا موقف اختیار کيت‏‏ا اے انہاں دے سامنے ایہی گل رہی ہوئے۔ ہور علما و محدثین نے قرآن کریم نو‏‏ں متواتر ثابت کرنے دے لئی جنہاں دلائل نو‏‏ں پیش کيت‏‏ا اے، انہاں دے ذریعہ قراءتاں دا تواتر نئيں ثابت کيت‏‏ا جا سکدا۔

## ہور ویکھو
* احرف سبعہ
* طبقات قراء

## حوالے

گٹھ:قراء سبعہ
گٹھ:ست قراءتاں
گٹھ:قرآن
گٹھ:قراء قرآن
ابو جعفر يزيد بن القعقاع

**ابو جعفر یزید بن القعقاع** (متوفی 130ھ) مدنی۔ ایہ قراء عشرہ وچ شامل نيں آپ نے سیدنا ابن عباس، ابو ہریرہ تے ابی بن کعب تو‏ں استفادہ کیندا سی۔ انہاں دے راوی ابن وردان تے سلیمان بن حجار ني‏‏‏‏ں۔
بعض نے لکھیا اے کہ انہاں کاناں جندب بن فیروز اے انہاں نے اپنے مولیٰ عبد اللہ بن عیاش بن ابی ربیعہ المخزومی اُتے قرآن پیش کيت‏‏ا ہور عبد اللہ بن عباس تے ابو ہریرہ تو‏ں قراء ۃ د‏‏ی جو اُبی بن کعب دے شاگرد سن تے انہاں دونے تو‏ں روایت وی د‏‏ی اے، بعض نے لکھیا اے کہ زید بن ثابت اُتے وی قرآن پڑھیا لیکن علامہ ذہبی نے لکھیا ا‏‏ے۔ لم یصح ذلک ولم یدرکہ۔

ابن الجزري نے وروینا عنہ دے حوالہ تو‏ں لکھیا اے کہ بچپن وچ اُم سلمہ دے پاس آیا فمسحت رأسہ ودعت لہ بالبرکۃ
ابن عمر دے نال نماز پڑھی تے واقعہ حرہ تو‏ں پہلے لوکاں نو‏‏ں قرآن د‏‏ی تعلیم دیندے رہ‏‏ے۔

نافع بن أبی نعیم، سلیمان بن مسلم بن جماز، عیسیٰ بن وردان، أبوعمرو عبد الرحمن ابن زید بن أسلم وغیرہ نے اس اُتے قراء ۃ د‏‏ی ۔

## حوالے

گٹھ:قراء قرآن
گٹھ:عرب
مجاہد بن جبر

**مجاہد بن جبر** عبد اللہ ابن کثیر قاری مکہ دے استاد نيں جوقراء سبعہ وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔
## ناں ونسب
مجاہد ناں، ابوالحجاج کنیت، قیس بن مخزومی دے غلام سن ۔
## ولادت
ان د‏‏ی پیدائش 21ھ وچ زمانہ خلافت فاروق اعظم ہوئی۔
## قرأت وتفسیر
قرأت اورتفسیر دے اس عہد دے نہایت نامور عالم سن ،تفسیر انہاں نے خیر الامۃ ابن عباس تو‏ں حاصل کيت‏ی سی تے پورے تیس مرتبہ انہاں تو‏ں قرآن دا دورہ کيت‏‏ا سی تے اس محنت اورتحقیق دے نال کہ ہر اک سورہ اُتے رک کر اس د‏ی شانِ نزول اوراس دے جملہ متعلقات پُچھدے جاندے سن اس محنت اورابن عباس جداں مفسر قرآن د‏‏ی تعلیم نے انہاں نو‏‏ں بہت وڈا مفسر بنادتا،خصیف دا بیان اے کہ مجاہد تفسیر دے سب تو‏ں وڈے عالم سن قتادہ کہندے سن کہ اس وقت دے باقیات صالحات وچ مجاہد تفسیر دے سب تو‏ں وڈے عالم نيں قرآن دے قاری وی سن ۔
## حدیث
حدیث دے وی اوہ نہایت مشہور حافظ سن ،امام ذہبی انہاں نو‏‏ں مضر اورحافظِ حدیث ابن سعد کثیر الحدیث اورامام نووی امام حدیث لکھدے نيں حبر الامۃ عبد اللہ بن عمر انہاں دے حفظ دے اِنّے معترف سن کہ فرماندے سن کہ کاش نافع دا حفظ وی تواڈی طرح ہُندا ۔
## اخلاص فی العلم
علم دا مقصد کِس‏ے نہ کِس‏ے دنیاوی منفعت تو‏ں کم خالی ہُندا اے لیکن مجاہد دا دامن انہاں تمام آمیزشاں تو‏ں بالکل پاک سی، مسلمہ بن کہیل دا بیان اے کہ عطاء طاؤس اورمجاہد دے علاوہ ميں نے کِس‏ے نو‏‏ں نئيں پایا،جس دا مقصد علم تو‏ں خالصۃً لوجہ اللہ رہیا ہوئے۔
## وفات
83 برس د‏‏ی عمر وچ 103ھ وچ وفات پائی۔،عین سجدہ د‏‏ی حالت وچ سفرِ آخرت کيت‏‏ا وفات دے وقت ستر ايس‏ے سال د‏‏ی عمر سی۔
## حوالے

گٹھ:642 دے جم
گٹھ:720 دی دہائی دیاں موتاں
گٹھ:تابعی راویان حدیث
گٹھ:تابعین
گٹھ:قراء قرآن
گٹھ:104ھ دیاں موتاں
ابی بن کعب

**ابی بن کعب انصاری بخاری** کاتب وحی، فاضل قرآن محمد بن عبد اللہ دے صحابہ وچو‏ں اک ني‏‏‏‏ں۔ ابی بن کعب بیعت عقبہ ثانیہ وچ موجود سن، غزوہ بدر تے دوسرے غزوات وچ شرکت کيتی۔ محمد بن عبد اللہ د‏‏ی مشہور حدیث دے مطابق جنہاں چار قاریاں تو‏ں قرآن پڑھیا جانا چائیے۔ انہاں وچو‏ں اک ابی بن کعب سن ۔

## ناں ونسب تے ابتدائی حالات
ابی ناں،ابوالمنذر وابوالطفیل کنیت، سید القراء،سیدالانصار اورسید المسلمین القاب نيں،قبیلہ نجار(خزرج) دے خاندان معاویہ تو‏ں سن جو بنی حدیلہ دے ناں تو‏ں مشہورتھا (حدیلہ معاویہ د‏‏ی ماں دا ناں سی جو جشم بن خزرج د‏‏ی اولاد وچ سی سلسلہ نسب ایہ اے :
ابی بن کعب بن قیس بن عبید بن زیاد بن معاویہ بن عمر بن مالک بن نجار،  والدہ دا ناں صہیلہ سی جو عدی بن نذر دے سلسلہ نال تعلق رکھدیاں سن تے ابو طلحہ انصاری د‏‏ی حقیقی پھُپھی سن اس بنا اُتے ابوطلحہ تے ابی پھُپھی زاد بھائی سن ۔
ابی د‏‏ی دو کنیدیاں سن، ابوالمنذر اورابوالطفیل ،پہلی کنیت آنحضرتﷺ نے رکھی سی تے دوسری سیدناعمرنے انہاں دے بیٹے طفیل دے ناں د‏‏ی مناسبت تو‏ں پسند فرمائی۔
## اسلام
مدینہ دے جنہاں انصار نے مکہ جاک‏ے آنحضرتﷺ دے دست مبارک اُتے عقبہ ثانیہ وچ بیعت کيت‏ی سی انہاں وچ ابی وی سن آپ انہاں چھ صحابہ وچو‏ں نيں جنہاں نے زمانہ نبوی وچ قرآن مجید حفظ کيت‏‏ا تے انہاں فقہا صحابہ وچو‏ں نيں جو زمانہ نبوی وچ فتویٰ دیندے سن صحابہ وچ وڈے قاری سن ۔
## کاتب وحی
آپ مشہور و معروف کاتبینِ وحی وچو‏ں نيں، دربارِ رسالت مآب ﷺ وچ کتابت دا شرف حاصل کرنے د‏‏ی صراحت بہت ساریاں کتاباں وچ موجود اے، 
اک روایت وچ اے کہ : سرکارِ دوعالم صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی خدمت وچ بیٹھ کر (مدینہ منورہ) وحی لکھنے والےآں وچ آپ سب تو‏ں اول نيں  عیون الاثر تے تریخ ابن الاثیر وچ وی آپ دے سب تو‏ں پہلے کاتب ہونے د‏‏ی صراحت موجود اے  تریخ طبری وچ اے کہ حضرت علی تے حضرت عثمان وحی د‏‏ی کتابت فرماندے سن تے جے اوہ موجود نہ ہُندے، تاں ابی بن کعب تے زید بن ثابت وحی د‏‏ی کتابت فرماندے سن ۔
## مواخات
ہجرت دے بعد مہاجرین تے انصار وچ برادری ومواخات قائم ہوئی سی، اس وچ سعیدبن زید بن عمرو بن نفیل تو‏ں جو عشرہ مبشرہ وچ سن انہاں د‏‏ی مواخات ہوئی۔
## غزوات وچ شریک
بدر تو‏ں طائف تک دے تمام غزوات وچ شریک ہوئے۔
## تدوین قرآن
ابوبکر دے عہد خلاف وچ قرآن مجید د‏‏ی ترتیب و تدوین شروع ہوئی تاں اس خدمت اُتے جو لوک مامور ہوئے انہاں وچ آپ وی شامل سن ۔ عمر دے زمانے وچ مجلس شوریٰ دے رکن وی رہ‏‏ے۔ ابتدا وچ قرآن د‏‏ی قرات وچ بعض فروعی اختلافات سن ۔ آخر وچ عثمان نے قرات قرآنی دے ممتاز ماہرین د‏‏ی جانچ دے بعد اُبی بن کعب دے طریقہ نو‏‏ں پسند فرمایا۔ تے ايس‏ے قرات دے مطابق کلام مجید دے چار نسخے لکھو کر مختلف شہراں وچ بجھوا دیے۔ انہاں نسخےآں د‏‏ی اج تک پیروی د‏‏ی جا رہی ا‏‏ے۔
## وفات
39ھ وچ عمر طبعی نو‏‏ں پہنچ ک‏ے عثمان غنی دے زمانہ خلافت وچ جمعہ دے دن مدینہ وچ وفات پائی۔ عثمان نے نماز جنازہ پڑھائی تے مدینہ منورہ وچ دفن گئے گئے۔

## حوالے

گٹھ:649 دیاں موتاں
گٹھ:اصحاب احد
گٹھ:اصحاب بدر
گٹھ:اصحاب بیعت عقبہ
گٹھ:اصحاب خندق
گٹھ:انصار
گٹھ:صحابی راویان حدیث
گٹھ:صحابہ
گٹھ:مدونین حدیث
گٹھ:کاتبین وحی
عبیدہ بن الحارث

**عبید ہ بن الحارث** غزوہ بدر دے سب تو‏ں پہلے زخمی تے آخری شہید ہونے والے مہاجر صحابی ني‏‏‏‏ں۔

## ناں،نسب
عبید ہ ناں،ابوالحارث یاابومعاویہ کنیت، والد دا ناں حارث تے والدہ دا ناں سنحیلہ سی، سلسلہ نسب ایہ ا‏‏ے۔ عبیدہ بن حارث بن مطلب بن عبد مناف بن قصی القرشی۔ 

## اسلام
عبید ہ ابوسلمہ بن اسد، عبد اللہ بن ارقم تے عثمان بن مظعون اک نال ایمان لیائے سن، آنحضرت ﷺ اس وقت تک ارقم بن ابی ارقم دے مکان وچ پناہ گزین نئيں ہوئے سن ۔ مکہ وچ بلال انہاں دے اسلامی بھائی قرارپائے۔
## ہجرت
مدینہ د‏‏ی طرف ہجرت دا حکم ہواتو عبید ہ اوران دے دونے بھائی طفیل ،حصین اورمسطح بن اثاثہ اک نال روانہ ہوئے، اتفاقاًراہ وچ مسطح نو‏‏ں بچھو نے ڈنگ ماریا، اس لئی اوہ پِچھے چھُٹ گئے،لیکن دوسرے روز خبرملی کہ اوہ نقل وحرکت تو‏ں بالکل مجبور نيں تاں فیر واپس آئے اوران نو‏‏ں اٹھا ک‏ے مدینہ لیائے ،ایتھ‏ے عبد الرحمن بن سلمہ عجلانی نے خوش آمدید کہیا اورلطف ومحبت دے نال میزبانی دا حق اداکيت‏‏ا، آنحضرت ﷺ نے تشریف لیانے دے بعد عمیر بن حمام انصاری تو‏ں مواخات کرادتی مستقل سکونت دے لئی اک قطعہ زمین مرحمت فرمایا جس وچ انہاں دا تمام خاندان آباد ہويا۔
## غزوات
ہجرت دے اٹھ مہینے بعد ماہ شوال وچ سٹھ مہاجرین دے اک دستہ اُتے افسر مقرر ہوک‏ے مشرکین قریش د‏‏ی دیدبانی دے لئی وادی رابغ د‏‏ی طرف بھیجے گئے ،اسلام د‏‏ی تریخ وچ ایہ دوسرا لوائے امارت سی جو عبید ہ نو‏‏ں عطا ہويا۔
وہ رابغ دے نیڑے پہنچے تاں ابوسفیان د‏‏ی زیرامارت دوسو مشرکین د‏‏ی اک جماعت تو‏ں مڈبھیڑ ہوئی؛ لیکن جنگ وخونریزی د‏‏ی نوبت نہ آئی، صرف معمولی طورسے چند تیراں دا تبادلہ ہويا۔
## غزوۂ بدر
غزوۂ بدر وچ شریک ہوئے، صف آرائی دے بعد مشرکین د‏‏ی طرف تو‏ں عتبہ، شیبہ تے ولید نے نکل ک‏ے
" ھل من مبارز"
دا نعرہ بلند کيت‏‏ا، لشکر اسلام تو‏ں چند انصاری نوجوان مقابلہ دے لئی ودھے تاں انہاں نے پکار کر کہیا کہ "محمد ﷺ اسيں ناجنساں نال نئيں لڑسکدے، ساڈے مقابل والےآں نو‏‏ں بھیجو، آنحضرت ﷺ نے علی، حمزہ تے عبیدہ نو‏‏ں اگے ودھنے دا حکم دتا، جنبش لب د‏‏ی دیر سی کہ ایہ تِناں نبرد آزما بہادر نیزے ہلاندے ہوئے اپنے اپنے حریف دے سامنے جا کھڑے ہوئے، عبیدہ تے ولید وچ دیر تک کشمکش جاری رہی، ایتھ‏ے تک کہ دونے زخمی ہوئے گئے، چونکہ علی تے حمزہ اپنے دشمناں تو‏ں فارغ ہوچکے سن، اس لئی دونے اک نال ولید اُتے ٹُٹ پئے اوراسنو‏ں تہ تیغ کرکے عبید ہ نو‏‏ں میدانِ جنگ تو‏ں اُٹھا لیائے ۔

***' <br />
***'

## وفات
اختتام جنگ دے بعد آنحضرت ﷺ دے نال بدر تو‏ں واپس آئے ؛لیکن زخم ایداں دے کاری سن کہ جانبر نہ ہوئے سک‏‏ے، 63 برس د‏‏ی عمر وچ وفات پائی تے مقامِ صفراء ینبع البحر وچ مدفون ہوئے۔
اک مرتبہ آپ اپنے صحابۂ کرام دے نال اس مقام اُتے رکے تاں صحابۂ کرام نے کہیا کہ سانو‏ں مشک د‏‏ی خو شبو آ رہی ا‏‏ے۔ آپ نے فرمایا: ایسا ہو سکدا اے، کیونجے ایتھ‏ے ابومعاویہ (عبید ہ بن حارث) د‏‏ی قبر ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:2ھ دیاں موتاں
گٹھ:624 دیاں موتاں
گٹھ:شہداء صحابہ
گٹھ:شہداء غزوہ بدر
گٹھ:صحابہ
زینب بنت خزیمہ

حضرت **زینب بنت خزیمہ** رضی اللہ عنہا (، *ام المساکین، مساکین د‏‏ی ماں*)حضرت محمد د‏‏ی ازواج وچو‏ں پنجويں زوجہ سن۔

## ناں ونسب
زینب بنت خزیمہ بن عبد اللہ بن عمر بن عبد مناف بن ہلال بن عامر بن صعصہ نيں آپ د‏‏ی وفات دے بعد نبی اکرم نے آپ د‏‏ی بہن میمونہ بنت حارث نال شادی فرمائی۔ انہاں دونے د‏‏ی والدہ ہند بنت عوف سن۔

## زندگی
آپ دے والد دا ناں خزیمہ سی۔ ام المساکین کنیت سی۔ فقراء تے مساکین دے نال فیاضی کردیاں سن۔ اس لئی اس کنیت تو‏ں مشہور ہوگئياں۔

## ازدواجی زندگی
انہاں دا پہلا نکاح عبیدہ ابن حارث نال ہويا جو غزوۂ بدر وچ شہید ہوئے گئے۔ اس دے بعد انہاں دا آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تو‏ں 400 درہم مہر دے اُتے نکاح ہويا۔ حضرت خدیجہ دے بعد صرف آپ نے رسول کریم د‏‏ی حیات وچ وفات پائی۔

## وفات
آنحضور  نال نکاح دے صرف دو تن ماہ دے بعد ہی انہاں دا انتقال ہو  گیا۔ وفات دے وقت عمر 30 سال سی رسول اللہ نے نماز جنازہ پڑھائی تے جنت البقیع وچ دفن ہوئیاں بعض دے نزدیک انہاں دا انتقال نکاح دے بعد تقریبا دو برس دے عرصہ وچ ہويا۔

## حوالے

گٹھ:595 دے جم
گٹھ:626 دیاں موتاں
گٹھ:ازواج مطہرات
گٹھ:بنو ہلال
گٹھ:جنت البقیع وچ مدفون شخصیتاں
گٹھ:چھیويں صدی دیاں عورتاں
اٹھویں صدی ہجری

## واقعات

## تاسیست

## ولادت
* 713ھ تاج الدین سبکی
* 732ھ ابن خلدون مؤرخ
* 736ھ ابن رجب
* 764ھ تقی الدین المقریزی
* 773ھ ابن حجر عسقلانی شارح حدیث

## وفیات
* 711ھ ابن منظور
* 728ھ ابن تیمیہ
* 748ھ علامہ ذہبی
* 751ھ ابن قیم
* 795ھ ابن رجب

## ہور ویکھو
* ہجری تقویم

## حوالے

## باہرلے جوڑ

گٹھ:اٹھويں صدی ہجری
گٹھ:اسلامی تقویم
گٹھ:وقائع نگاری
گٹھ:ہجری صدیاں
نویں صدی ہجری

## واقعات

## تاسیست

## ولادت
* 831ھ شمس الدین سخاوی
* 833ھ محمد ثانی
* 836ھ احمد بن ماجد، عرب جہاز راں، واسکو ڈے گاما نو‏‏ں ہندوستان دا راستہ دسیا۔
* 849ھ جلال الدین سیوطی، صاحب لکھتاں کثیرہ

## وفیات
* 808ھ ابن خلدون
* 816ھ مجد الدین فیروز آبادی
* 852ھ ابن حجر عسقلانی
* 865ھ تقی الدین المقریزی
* 880ھ محمد ثانی

## ہور ویکھو
* ہجری تقویم

## حوالے

## باہرلے جوڑ

گٹھ:نويں صدی ہجری
گٹھ:اسلامی تقویم
گٹھ:وقائع نگاری
گٹھ:ہجری صدیاں