open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
حسن بن فضل طبرسی

**حَسَن بنِ فَضلِ طَبَرسی** چھیويں صدی ہجری دے شیعہ محدثین وچو‏ں نيں۔ آپ تفسیر مجمع البیان دے مصنف فضل بن حسن طبرسی دے صاحبزادے نيں۔ آپ طبرسی خاندان دے علماء وچو‏ں نيں۔ کتاب مکارم الاخلاق آپ دے مشہور قلمی آثار وچو‏ں ا‏‏ے۔

## زندگی‌ نامہ
ابو نصر حسن بن فضل طبرسی خاندان دے علماء وچو‏ں نيں آپ تفسیر مجمع البیان دے مصنف فضل بن حسن طبرسی (متوفی 548ھ) دے صاحبزادے نيں۔ کتاب مشکاۃ الانوار دے مصنف علی بن حسن طبرسی آپ دے صاحبزادے نيں۔

آپ دی زندگی، تاریخ پیدائش تے وفات تو‏ں متعلق دقیق معلومات میسر نئيں نيں۔ آپ نو‏‏ں اپنے والد محترم دے شاگرداں وچو‏ں جانا جاندا اے  تے کہیا جاندا اے کہ آپ دے والد نے تفسیر جوامع الجامع نامی کتاب آپ ہی دی درخواست اُتے تحریر کيتی سی۔ آپ دے خاندان نو‏‏ں طبرسی کہنے دی علت دے بارے وچ اختلاف پایا جاندا اے، بعض اسنو‏ں طبرس (تفرش) تو‏ں جدو‏ں کہ بعض طبرستان تو‏ں منسوب سمجھدے نيں۔

## تألیفات
کتاب مکارم الاخلاق آپ دی سب تو‏ں مشہور تألیفات وچو‏ں اے جو اخلاقیات وچ شیعاں دی اک نایاب تألیفات وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔ اسی طرح کتاب جامع الاخبار وی آپ دی طرف نسبت دتی گئی ا‏‏ے۔ لیکن سید محسن امین تے آیت اللہ جعفر سبحانی اس نسبت نو‏‏ں رد کردے نيں۔ ابوالقاسم گرجی جوامع الجامع دے مقدمے وچ کتاب اسرار الامامۃ نو‏‏ں آپ دی طرف نسبت دینے دی گل کردے نيں۔ آپ دے فرزند ارجمند علی بن حسن طبرسی دے بقول کتاب مکارم الاخلاق نو‏‏ں لوگاں دی طرف تو‏ں خوب پذیرائی ملنے دے بعد آپ نے کتاب "جامع لسائر الاقوال و حاو لمحاسن الافعال" دی تحریر شروع دی سی لیکن اسنو‏ں اختتام تک پہنچانے تو‏ں پہلے آپ دی وفات ہوئی۔

آپ نے اپنے والد تو‏ں احادیث وی نقل کيتیاں نيں اسی طرح مہذب‌ الدین حسین بن ابو الفرج نے آپ تو‏ں حدیث نقل کيتیاں نيں۔

## متعلقہ صفحات
* فضل بن حسن طبرسی

## حوالے

## مآخذ
* امین، سید محسن، اعیان الشیعہ، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۶ق۔
* حر عاملی، محمد بن حسن، امل الآمل، بغداد، مکتبۃ الاندلس، ۱۳۸۵ق۔
* حسینی جلالی، سید محمدحسین، فہرس التراث، قم، انتشارات دلیل ما، ۱۴۲۲ق۔
* سبحانی، جعفر، موسوعۃ الطبقات الفقہاء، قم، مؤسسہ امام صادق، ۱۴۱۸ق۔
* طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر جوامع الجامع، تصحیح ابوالقاسم گرجی، قم و تہران، مرکز مدیریت حوزہ علمیہ قم و انتشارات دانشگاہ تہران، ۱۳۷۷ش۔
* مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانۃ الادب، تہران، کتابفروشی خیام، ۱۳۶۹ش۔

گٹھ:چھیويں صدی ہجری دے شیعہ محدثین
گٹھ:طبرسی خاندان
گٹھ:شیعہ شخصیتاں
علی بن حسن طبرسی

**عَلی بنِ حَسَن طَبرِسی** چھیويں صدی ہجری دے شیعہ علماء تے محدثین وچو‏ں نيں۔ اوہ کتاب مکارم الأخلاق دے مؤلف حسن بن فضل طبرسی دے فرزند تے تفسیر مجمع البیان دے مصنف امین‌الاسلام، فضل بن حسن طبرسی دے پو‏تے نيں۔ کتاب مشکاۃ الأنوار جو عبادت و بندگی تے فردی تے سماجی اخلاقی آداب اُتے مشتمل نيں، آپ دی تآلیف ا‏‏ے۔ آپ دی تاریخ ولادت تے تاریخ وفات تو‏ں متعلق دقیق معلومات میسر نئيں۔

## زندگینامہ
آپ دی تاریخ ولادت تے تاریخ وفات تو‏ں متعلق دقیق معلومات میسر نئيں لیکن اس دے باوجود عزیزاللہ عطاردی، مترجم کتاب مشکاۃ الانوار معتقد نيں کہ چونکہ آپ دے جد یعنی امین الاسلام طبرسی سنہ 548 ہجری وچ وفات پائی نيں تے احتمال قوی اے کہ آپ نے اپنے جد امجد نو‏‏ں درک کیتا سی اس بنا اُتے آپ دی وفات دی تاریخ نو‏‏ں 600ھ دے لگ بھک قرار دتا جا سکدا ا‏‏ے۔ البتہ آقابزرگ تہرانی آپ نو‏‏ں ستويں صدی ہجری دے علماء وچ شمار کردے نيں۔

علی بن حسن طبرسی نو‏‏ں بہت ساری رجالی تے تاریخی کتاباں وچ فضل بن حسن طبرسی دے پو‏تے دے طور اُتے جانا گیا اے ؛ لیکن کتاب ریاض العلماء دے مصنف میرزا عبداللہ افندی اسی طرح طبقات أعلام الشیعۃ دے مصنف آقابزرگ تہرانی نے آپ نو‏‏ں فضل بن حسن طبرسی دا نواسہ قرار دیئے نيں۔

## اساتید
علی بن حسن طبرسی دے مشایخ تے اساتید وچ صرف سید جلال الدین بن حمزۃ الموسوی دا نام حدیثی تے رجالی کتاباں وچ آبا اے تے کتاب مشکاۃ الأنوار وچ انہاں تو‏ں احادیث نقل کيتیاں نيں۔
[thumb|150px|کتاب [مشکاۃ الانوار فی غرر الاخبار (کتاب)|مشکاۃ الانوار]]

## تألیفات
علی بن حسن طبرسی نے کتاب مشکاۃ الأنوار تحریر فرمائی جو عبادت و بندگی ہور فردی تے سماجی اخلاقی آداب تو‏ں متعلق احادیث اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ کتاب مذکور واحد کتاب اے جسنو‏ں علی بن حسن طبرسی دی طرف نسبت دینے وچ کوئی اختلاف نئيں۔ اس کتاب دے مقدمے دے مطابق آپ نے اس کتاب نو‏‏ں اپنے والد دی کتاب مکارم الأخلاق دا تکملہ قرار دتا ا‏‏ے۔ لیکن صالح الجعفری نے اس کتاب اُتے لکھے گئے مقدمے وچ تصریح کیتا اے کہ انہاں دی مذکورہ کتاب تے انہاں دے والد دی کتاب مکارم الاخلاق دا وجہ اشتراک صرف موضوع دی حد تک اے دوسری طرف تو‏ں انہاں دے والد دی کتاب ناقص وی نئيں جو تکمیل دا محتاج ہوئے۔ علی بن حسن طبرسی نے اپنی کتاب مشکاۃ الأنوار وچ محاسن برقی تے شیخ صدوق، شیخ مفید تے اپنے جد امجد امین الاسلام طبرسی دی کتاباں تو‏ں استفادہ کیتا ا‏‏ے۔

## حوالے

## مآخذ
* احمدپور، مہدی و دیگران، کتابشناخت اخلاق اسلامی: گزارش تحیلی میراث مکاتب اخلاق اسلامی، قم، پژوہشگاہ علوم و فرہنگ اسلامی، ۱۳۸۵ش۔
* آقابزرگ تہرانی، محمدمحسن، طبقات أعلام الشیعۃ، ج۳، بیروت، دار إحیاء التراث العربي، ۱۴۳۰ق/۲۰۰۹م۔
* افندی الاصبہانی، میرزا عبداللہ، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ج۵، بہ اہتمام سید محمود مرعشی و تحقیق سید احمد حسینی، قم، مکتبۃ آیت اللہ الرعشی العامۃ، ۱۴۰۱ق۔
* طبرسی، علی بن حسن، مشکاۃ الأنوار فی غرر الأخبار، نجف، المکتبۃ الحیدریۃ، ۱۳۸۵ق۔
* طبرسی، علی بن حسن، مشکاۃ الأنوار فی غرر الأخبار، ترجمہ عزیزاللہ عطاردی، تہران، عطارد، ۱۳۷۴ش۔
* اللجنۃ العلمیۃ فی مؤسسۃ الإمام الصادق، طبقات الفقہاء، با اشراف جعفر سبحانی، قم، مؤسسۃ الإمام الصادق، ۱۴۱۹ق۔
* محدث نوری، حسین بن محمدتقی، خاتمۃ مستدرک الوسائل، ج۱، تحقیق مؤسسہ آل البیت لإحیاء التراث، بیروت، مؤسسۃ آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۲۹ق/۲۰۰۸م۔

 

گٹھ:خاندان طبرسی
گٹھ:چھیويں صدی ہجری دے شیعہ محدثین
گٹھ:شیعہ شخصیتاں
غدیر خم

thumb|کبھے|غدیر دا نقشہ
**غدیر خم** مکہ تے مدینہ دے درمیاں اک مقام دا نام اے جتھ‏ے  18 ذی الحجہ دے دن **[[محمد  |حضور صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم]]** نے حضرت علی (ع) نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر فرمایا سی .

## جغرافیا
thumb|کبھے
غدیر خم اک چھوٹی سی جھیل دا نام اے  جو مقام جحفہ تو‏ں چار کلومیٹر دے فاصلہ اُتے واقع اے . خود جحفہ مکہ مکرمہ دے مغربی شمال دی طرف 200 کلومیٹر دے فاصلے اُتے اے جو احرام باندھنے دے لئے پنج میقاتاں وچو‏ں اک میقات اے . غدیر دے مقام اُتے پانی تے درختاں دی موجودگی دی وجہ تو‏ں، گزرنے والے قافلے ایتھ‏ے  رکیا کردے سن .

## وقائع
18 ذی الحجہ سنہ 10 ہجری نو‏‏ں **[[محمد|حضور صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم]]** نے اسی مقام اُتے حضرت علی علیہ السلام نو‏‏ں اپنے "ولی" تے "جانشین" دے طور اُتے لوگاں نو‏‏ں اعلان فرمایا سی . اس واقعہ نو‏‏ں واقعہ غدیر دے نام تو‏ں جانیا جاندا اے .

## متعلقہ صفحات

* امام علی(ع)
* واقعہ غدیر
* خطبہ غدیر
* متن خطبہ غدیر
* حجۃ الوداع
* آیت اکمال
* آیت تبلیغ

## حوالے

گٹھ:غدیر
حدیث غدیر

واقعہ غدیر کچھ اس طرح تو‏ں اے کہ **[[محمد|رسول اللہ ]]** جدو‏ں حج کر کے اپنے ساتھاں دے ھمراہ واپس مدینہ تشرہف لا رھے سن تو حضرت جبرائیل ع۔س غدیر دے مقام اُتے تشریف لاے تے اللہ دا سلام پیش کیتا تے اللہ کئی وحئ آپ ع۔س نو‏‏ں پہنچائ جس دا زکر قران شریف کئی سورہ ماعدہ وچ موجود اے " اے رسول پہنچا دو جو کچھ اُتریا تواڈے اُتے تمھارے رب کئی طرف تو‏ں تے ایسا نہ ھوا تو تساں نے اس دا کوی پیغام نہ پہنچایا "اس دے بعد آپ ع۔س نے وھاں پڑاو ڈالنے دا حکم دتا اس دے بعد جو لوگ آگے جا چکے سن انہان نوں  واپس اوتھے بلانے دے لیے کہیا تے جو لوگ پیچھے رہ گئے سن انہاں دے اوتھے پہنچنے تک دا انتظار کیتا گیا اس دے بعد جدو‏ں سب لوگ اوتھے جمع ھو گئے تو اونٹھ دے پالاناں ( اونٹھ دی کاٹھئ ) دا رکن بنوایا تاکہ انہاں دی گل سب لوگ سن سکھن تے دیکھ لین اس دے بعد آپ ع۔س نے انہاں پلاناں اُتے چڑھ کر حضرت علی ع۔س دا ہتھ اپنے ہتھ تو‏ں بلند کیتا تے فرمایا "من کنتم مولا فا ھذا علئ مولا " یعنئ میں جس جس دا مولا ھاں علئ بھئ اسئ طرح اس اس دا مولا نيں " اس موقع اُتے حضرت عمر نے حضرت علی نو‏‏ں مبارکباد دیندے ھوے کہیا " اے علئ مبارک ھو آپ ساڈے اج تو‏ں ساڈے مولا ھو گئے نيں۔

 

گٹھ:فضائل اہل بیت
گٹھ:فضائل امام علی
گٹھ:ہجرت تا وفات نبی دے واقعات
گٹھ:غدیر
گٹھ:دسويں ہجری دے واقعات
گٹھ:علی
مصحف علی

[thumb|مصحف علی دا اک نسخہ، اس نسخے دی کتابت نو‏‏ں [علی بن ابی طالب تو‏ں منسوب کیتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ صفحہ سورہ بروج دی پہلی آیات اے، 85:1–3۔]]
**مصحف علی** قرآن مجید دا اک غیر موجود نسخہ اے، جو علی بن ابی طالب تو‏ں منسوب کیتا جاندا ا‏‏ے۔ علی بن ابی طالب قرآن دے اولین جمع کنندیاں وچو‏ں سن تے شیعہ روایات دے مطابق انھاں نے مکاشفہ دے حکم دے مطابق آیات دا اہتمام کیتا۔ تے **[[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم]]** دی وفات دے بعد، علی بن ابی طالب نے قرآن دے جمع کرنے دے والے حکومتی اہلکاراں نو‏‏ں اس نسخہ دی پیشکش کیتی، لیکن خیر مقدم کیتا نئيں کیتا گیا سی ۔

## جمع و ترتیب
**کتاب المصاحف** وچ **ابن ابی داؤد** نے *جمع علی بن ابی طالب* دے نام تو‏ں اک عنوان بنھیا اے تے اس دے تحت اک روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔ اس روایت دے مطابق **[[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم]]** دی وفات دے بعد علی ابن ابی طالب نے ایہ قسم کھا لی سی کہ اس وقت تک اپنی چادر نہ اوڑھن گے جدو‏ں تک قرآن جمع نہ کر لین۔ قرآن جمع کرنے تو‏ں انہاں دی مراد کیہ سی ؟ اس بارے وچ جمہور اہل سنت علما دا کہنا اے کہ اس تو‏ں انہاں دی مراد قرآن نو‏‏ں یاد کرنا سی ۔ روایت دے الفاظ درج ذیل نيں:

 حدثنا عبد اﷲ قال حدثنا محمد بن إسماعیل الأحمسي قال حدثنا ابن فضیل عن أشعث عن محمد بن سیرین قال: لما توفي النبي ﷺ أقسم علی أن لا یرتدي برداء إلا لجمعۃ حتی یجمع القرآن في مصحف ففعل، فأرسل إلیہ أبوبکر بعد أیام أکرھت أمارتي یا أبا الحسن؟ قال: لا واﷲ! إلا أني أقسمت أن لا أرتدي برداء إلا لجمعۃ، فبایعہ ثم رجع۔ (قال أبوبکر: لم یذکر المصحف أحد إلا أشعث وھو لین الحدیث و إنما رووا حتی أجمع القرآن یعني: أتم حفظہ فإنہ یقال للذي یحفظ القرآن قد جمع القرآن(کتاب المصاحف‘ باب جمع علی بن ابی طالب)

اس روایت دی سند وچ **اشعث** ضعیف ا‏‏ے۔ علاوہ ازاں اوہدی سند **معضل** وی اے یعنی اس وچ ابن سیرین دے بعد دو راوی غائب نيں۔ ابن حجر عسقلانی نے وی فتح الباری وچ اس جمع تو‏ں مراد حفظ ہی لیا ا‏‏ے۔ امام ابن حجر دا کہنا ایہ وی اے کہ جنہاں روایات وچ **بین اللوحین** جمع کرنے دا تذکرہ اے اوہ راوی دا وہم ا‏‏ے۔ ابن حجر نے وی ابن سیرین دی روایت نو‏‏ں ضعیف کہیا ا‏‏ے۔ (فتح الباري: 9؍13)

اہلسنت دا ایہ وی کہنا اے کہ اکر کوئی الگ تو‏ں مصحف ہُندا تو اج اہل تشیع اوہی استعمال کر رہے ہُندے، لیکن سبھی مسلما‏ن گروہ اک جمع عثمانی اُتے متفق نيں۔ کثرت طرق تو‏ں مروی اے کہ علی ابن ابی طالب نے جمع عثمانی ہی نو‏‏ں ترتیب نزولی دے اعتبار تو‏ں جمع کیتا سی لیکن انہاں دی ایہ جمع اس وقت کتھے اے ؟ اس دے بارے کچھ علم نئيں ا‏‏ے۔ امام سیوطی نے الاتقان وچ اس جمع دی طرف اشارہ کیتا ا‏‏ے۔ (الإتقان‘ باب النوع الثامن عشرمن جمعہ و ترتیبہ)

## حوالے

گٹھ:عربی الفاظ تے جملے
گٹھ:علی ابن ابی طالب
گٹھ:قرآن
گٹھ:علی
سریہ علی ابن ابی طالب (فلس)

ربیع الاخر 9 ہجری نو‏‏ں قبیلہ طے دے اک بت الفلس نو‏‏ں منہدم کرنے دے لیے سریہ علی بن ابی طالب بھیجیا گیا۔ اس وچ ڈیڑھ سو انصار شامل سن سو اونٹھنیاں اُتے تے پنجاہ گھوڑےآں اُتے سوار سن ،اس وچ وڈا جھنڈا سیاہ تے چھوٹا سفید رنگ دا سی ایہ صبح ہُندے ہی آل حاتم اُتے ٹُٹ پڑے بت نو‏‏ں توڑ دتا انہاں دے ہتھ قیدی تے اونٹھ بکریاں آئیاں انہی قیدیاں وچ عدی بن حاتم دی بہن وی سی جدو‏ں کہ عدی بن حاتم اس وقت شام بھج گئے۔ الفلس دے خزانے تو‏ں تلواراں ملیاں جنہاں وچو‏ں اک دا نام رسوب دوسری دا المخذم تے تیسری دا الیمانی سی ۔
## ہور ویکھو
* سرایا نبوی
* غزوات نبوی

## حوالے

گٹھ:630ء
گٹھ:اسلامی فتوحات
گٹھ:ایشیا وچ 630ء
گٹھ:سرایا
گٹھ:محمد
سریہ حمزہ ابن عبد المطلب

**سریہ حمزہ ابن عبد المطلب** یا سریہ سیف البحر سب تو‏ں پہلا سریہ اے جو رمضان 1ھ بمطابق 623ء وچ ہويا جسنو‏ں **[[محمد|حضور]]** نے ہجرت دے ست مہینہ بعد حمزہ بن عبدالمطلب دی زیر قیادت رمضان وچ قریش دے تجسس دے لئی روانہ کیتا سی ۔ حضور نے سفید پرچم عنایت کیتا جسنو‏ں **ابو مرثد [[کناز بن حصین]]** نے تھام لیا۔ اس سریہ وچ شریک صحابہ کرام دی تعداد کل 30 سی تے سب  مہاجر  سن ۔

## واقعات
قریش مکہ دا تجارتی قافلہ شام تو‏ں واپس مکہ مکرمہ آ رہیا سی ۔ اس قافلہ وچ بشمول ابوجہل 300 آدمی سن ۔ سیف البحر دے ساحل اُتے مقام عیص (بحیرہ احمر دے درمیاں ینبع تے مروہ دے درمیان اک جگہ)پہونچدے ہی دونے لشکر آمنے سامنے صف آرا ہو گئے۔ لیکن قبیلہ جہینہ دے سردارمجدی بن عمرو جہنی دی سفارتی کوششاں تو‏ں (جو مسلماناں تے قریش دا حلیف سی ) ایہ جنگ ٹل گئی تے قریش مکہ دا قافلہ مکہ مکرمہ لوٹ گیا تے مسلما‏ن مدینہ منورہ واپس آ گئے۔

## حوالے

گٹھ:620ء دی دہائی دے تنازعات
گٹھ:623ء
گٹھ:ایشیا وچ 623ء
گٹھ:سرایا نبوی
گٹھ:سیرت نبوی
گٹھ:محمد
خلیفہ بن خیاط

**خلیفہ بن خیاط** (پیدائش: 777ء– وفات: 854ء) اک عرب مورخ نيں۔ انہاں دے خاندان دا تعلق بصرہ،عراق تو‏ں سی ۔ انہاں دے دادا اک معروف محدث سن ۔ انہاں دے معروف شاگرداں وچ وچ امام بخاری، امام حنبل، ابویعلیٰ الموصلی، عبد الرزاق الصنعانی صاحب کتاب المصنف شامل نيں۔

## ولادت

**خلیفہ بن خیاط** د‏‏ی ولادت غالبًا سنہ 160ھ یا 161ھ مطابق 777ء وچ ہوئی۔

## وفات

خلیفہ بن خیاط د‏‏ی وفات سنہ 239ھ مطابق 854ء وچ ہوئی۔

گٹھ:770ء د‏‏ی دہائی د‏‏ے جم
گٹھ:850ء د‏‏ی دہائی د‏‏یاں موتاں
گٹھ:اٹھويں صدی د‏‏ی عرب شخصیتاں
گٹھ:بصری شخصیتاں
گٹھ:خلافت عباسیہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:عرب مسلما‏ن مؤرخین اسلام
گٹھ:عرب مؤرخین
گٹھ:مسلم مؤرخین
گٹھ:نويں صدی د‏‏ی عباسی شخصیتاں
گٹھ:نويں صدی دے مؤرخین
مصنف عبد الرزاق

**مصنف عبد الرزاق** جو جامع الکبیر تے جامع عبد الرزاق دے نام تو‏ں وی معروف ا‏‏ے۔ اہلسنت والجماعت د‏‏ی مشہور کتب حدیث وچ شامل ا‏‏ے۔ اس دے بارے وچ کہیا گیا کہ روایت حدیث وچ اسلام د‏‏ی تاریخ وچ سب تو‏ں پہلے لکھتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ احادیث دے اس مجموعہ نو‏‏ں امام عبد الرزاق بن ہمام الصنعانی (متوفی 211ھ) نے فقہی ترتیب تو‏ں تصنیف کیتا اس وچ انہاں نے 31 کتاب مرکزی عنوان بنائے جس وچ پھر کئی ابواب شامل کیتے، پوری کتاب 19202 احادیث اُتے مشتمل اے کتاب الطہارۃ تو‏ں آغاز کیتا اے تے کتاب اہل الکتابین اُتے اختتام کیتا انتہائی اہمیت د‏‏ی وجہ تو‏ں حافظ الذہبی اس کتاب نو‏‏ں "خزانۃ العلم تو‏ں تعبیر کیتا۔ اس وچ احادیث مرفوعہ مقطوعہ تے موقوفہ شامل نيں، جو صحیح حسن تے ضعیف احادیث اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

اس کتاب نو‏‏ں انہاں نے اسحاق بن ابراہيم الدبری، ابراہيم بن منصور الرمادی،محمد بن يوسف الجذافی،محمد بن على النجار۔ ابن مفرج الاندلسی تو‏ں روایت کیااسنو‏ں جدید دور حبيب الرحمن الاعظمی نے تحقیق دے بعد شائع کیتا

## حوالے

گٹھ:حدیث
گٹھ:سنی کتب احادیث
گٹھ:کتب اہل سنت
گٹھ:کتب حدیث
گٹھ:کتاباں
مسجد حنانہ

**مسجد حَنّانہ**، عراق دے شہر نجف د‏‏ی اک مسجد ا‏‏ے۔ تاریخی روایات دے مطابق اس مسجد نے دو مرتبہ عزائے آئمہ وچ نالہ کیتا ا‏‏ے۔ اک مرتبہ امیر المؤمنین د‏‏ی تشییع دے موقع اُتے تے دوسری مرتبہ واقعہ کربلا دے بعد۔ اسی مناسبت تو‏ں اس مسجد دا نام حنانہ رکھیا گیا ا‏‏ے۔ ایہ مسجد محلہ حنانہ وچ واقع اے جو حرم امیرالمؤمنین(ع) تو‏ں ڈھائی کیلو میٹر دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ اس دے شمال وچ نجف تے اس دے پاس کمیل بن زیاد نخعی دا مزار واقع ا‏‏ے۔ گذشتہ سالاں وچ نجف شہر د‏‏ی وسعت د‏‏ی وجہ تو‏ں نجف دا حصہ بن گئی ا‏‏ے۔

## مسجد تو‏ں متعلق واقعات
thumb|اوہ مسجد جس وچ امام حسین دا سر مبارک زمین اُتے رکھیا گیا۔
تاریخی روایات دے مطابق اس جگہ دو واقعے رونما ہوئے نيں:

* اس جگہ اک ستون (یا دیوار) موجود سی کہ جدو‏ں رات نو‏‏ں امیر المؤمنین دے جنازے نو‏‏ں کوفہ تو‏ں لے ک‏ے نجف د‏‏ی طرف جاندے ہوئے اس دے پاس تو‏ں گزرے تو اوہ حصہ تاسف و حزن د‏‏ی وجہ تو‏ں خم ہو گیا۔ ظاہرا اسی ستون د‏‏ی جگہ مسجد نو‏‏ں بنایا گیا ا‏‏ے۔ امام صادق تو‏ں مروی روایت وچ امام تو‏ں نجف دے راستے وچ موجود ستون دے بارے وچ پُچھیا گیا تو آپ نے فرمایا:
:**جدوں [[امام علی|حضرت علی (ع)]] دے جنازے نو‏‏ں ایتھ‏ے تو‏ں رات نو‏‏ں لے ک‏ے گزرے تو ایہ ستون غم و حزن د‏‏ی وجہ تو‏ں اس طرح جھک گیا جس طرح حضرت [[عبد المطلب]] دے آنے دے وقت تخت [[ابرہہ]] خم ہويا سی ۔**»

* کربلا تو‏ں شہدا دے سراں نو‏‏ں کوفہ لے جاندے ہوئے اس مسجد د‏‏ی زمین اُتے امام حسین علیہ السلام دے سر مبارک نو‏‏ں ایتھ‏ے رکھیا گیا تو کہندے نيں اس وقت اس جگہ تو‏ں ایسی اونٹھنی دے نالہ د‏‏ی آواز سنی گئی جس دا بچہ گم ہو گیا ہوئے۔ منقول اے کہ امام صادق(ع) کوفہ و نجف دے راستے وچ تن جگہ اُتے رکے تے اوتھ‏ے نماز ادا کيتی۔ انہاں وچو‏ں اک مقام ایہ ا‏‏ے۔ جدو‏ں ایتھ‏ے رکے تو اس دا سبب پوچھنے اُتے فرمایا:** [[امام حسین|میری جد]] دے سر مبارک نو‏‏ں ایتھ‏ے رکھیا گیا**».

## وجہ تسمیہ
:*حنانہ (گریہ‌ کرنے والی) نام رکھنے د‏‏ی وجہ اوہ ستون اے جس نے امیر المؤمنین دے تشییع جنازہ دے موقع اُتے نالہ کیتا۔
:*واقعہ کربلا دے بعد اس جگہ شہدا دے سراں د‏‏ی موجودگی دے موقع اُتے اس علاقہ نے نالہ کیتا۔ اس مناسبت تو‏ں ایہ نام رکھیا گیا۔
:*قدیم زمانے وچ ایتھ‏ے حنا نام دا دیر (مسیحی معبد) موجود سی ۔ اس تو‏ں ایہ نام لیا گیا ا‏‏ے۔

## اعمال
thumb|رأس الحسین
اس مسجد تو‏ں متعلق اعمال وچ زیارت امام حسین (ع) تے نماز زیارت سید الشہداء ا‏‏ے۔ روایات وچ مروی اے کہ امام صادق(ع) نے نجف و کوفہ جاندے ہوئے تن مقامات اُتے اپنے گھوڑے تو‏ں نیچے اتر ک‏‏‏‏ے سلام کیتا تے نماز ادا کيتی، پہلی جگہ: مزار امام علی(ع)، دوسری جگہ: مسجد حنانہ تے رأس الحسین(ع) دا مقام، تیسری جگہ: وادی السلام وچ مقام امام زمانہ۔

## حوالے

## مآخذ

* ابن‌قولویہ، جعفر بن‌محمد، کامل الزیارات، نجف، المطبعہ المرتضویہ، بی‌تا.
* زمانی، احمد، سیری در سرزمین خاطرہ‌ہا، تہران، مشعر، چاپ چہارم، ۱۳۹۲ش.
* طوسی، محمد بن‌ حسن، الامالی، قم، دار الثقافۃ، ۱۴۱۴ق.
* قمی، شیخ عباس، * مفاتیح الجنان*.
* کلینی، محمد بن‌یعقوب، الکافی، مصحح محمد آخوندی و علی‌اکبر غفاری، تہران، دارالکتب الاسلامیہ، ۱۴۰۷ق.
* مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، موسسۃ الوفاء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.

 

 

گٹھ:مساجد نجف
گٹھ:نجف وچ شیعہ زیارتگاہاں
گٹھ:نجف وچ شیعہ تاریخی عمارتاں
گٹھ:مسیتاں
عین الوردہ

بندانگشتی|thumb|جزیرہ(نقشہ)
**عَینُ الوَردَه**، دجلہ تے فرات دے درمیان واقع اک علاقہ دا نام اے جس دا شمار ماضی وچ کوفہ و دمشق (شام) دے درمیان منزل یا قیام گاہ دے طور اُتے ہُندا سی ۔ ایہ علاقہ اوتھ‏ے  قیام توابین دے واقع ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں شہرت رکھدا ا‏‏ے۔ اسی مقام اُتے سلیمان بن صرد خزاعی تے انہاں دے بعض ساتھیاں نے شہادت پائی ا‏‏ے۔ ایہ علاقہ راس العین دے نام تو‏ں وی پہچانا جاندا ا‏‏ے۔ راس العین شامی ریاست دے شمال مشرقی ضلع حسکہ وچ واقع ا‏‏ے۔

## جغرافیائی محل وقوع
کہیا جاندا اے کہ عین الوردہ کوفہ و دمشق (شام) دے درمیان واقع اک منزل یا قیام گاہ ا‏‏ے۔ معجم البلدان وچ آیا اے: عین الوردہ اوہی راس العین، جزیرہ (بین النہرین یا دجلہ و فرات دا درمیانی علاقہ) دا مشہور شہر ا‏‏ے۔ جس وچ اعراب دے درمیان اک جنگ واقع ہوئی۔ تے اس دا شمار تاریخی ایام (ایام العرب) وچ ہُندا ا‏‏ے۔ راس العین شامی ریاست دے شمال مشرق دے ضلع حسکہ وچ واقع ا‏‏ے۔

## محل قیام توابین

عین الوردہ، سلیمان بن صرد خزاعی د‏‏ی رہبری وچ توابین تے عبید اللہ بن زیاد دے لشک‏ر ک‏ے درمیان جنگ د‏‏ی جگہ ا‏‏ے۔ توابین نے امام حسین علیہ السلام د‏‏ی شہادت دا بدلہ لینے تے نصرت امام وچ کوتاہی کرنے دے سبب قیام کیتا سی ۔ اس جنگ وچ سلیمان بن صرد خزاعی تے انہاں دے بوہت سارے ساتھیاں نے اسی مقام اُتے جام شہادت نوش کیتا۔

## حوالے

## منابع
* با کاروان حسینی، جمعی از نویسندگان، ترجمه عبدالحسین بینش، قم، زمزم هدایت، ۱۳۸۶ ش
* محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، قم، نشر معروف، ۱۳۸۸ ش
* حموی، یاقوت، معجم البلدان، بیروت،‌دار احیاء التراث العربی، ۱۳۹۹ ق

 

گٹھ:شام دے تاریخی مقامات
گٹھ:شام دی تریخ
باب الساعات

**بابُ السّاعات** یا **دروازہ ساعات** دمشق وچ اس دروازے دا نام اے جتھ‏ے اسیران کربلا نو‏‏ں یزید دے دربار وچ لے جانے تو‏ں پہلے کئی گھنٹیاں دے لئی انتظار وچ رکھے گئے۔ **[[محمد|پیغمبر اکرم]]** دے صحابی سَہل ساعدی نے اسیران کربلا دا "باب الساعات" تو‏ں گزارنے جانے د‏‏ی کیفیت نو‏‏ں نقل کیتا اے اسی وجہ تو‏ں عاشورا تو‏ں متعلق موضوعات وچ "باب الساعات" دا ذکر کیتا جاندا ا‏‏ے۔

## وجہ نام‌ گذاری
باب الساعات مسجد اُمَویِ دمشق دا صدر دروازہ اے جس دے اوپر اک بہت وڈی گھڑی نصب کيتی گئی سی۔ اسنو‏ں باب جیرون وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ بعض احادیث تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ دمشق دا حَلَب تے کوفہ د‏‏ی طرف تو‏ں داخلے دا راستہ وی "باب الساعات" دے نام تو‏ں مشہور تھا جتھ‏ے یزید دے دربار وچ لے جانے تو‏ں پہلے امام حسین دا سر رکھیا گیا سی ۔ کہیا جاندا اے کہ چونکہ سنہ 61 ہجری قمری نو‏‏ں اسیران کربلا دے قافلے نو‏‏ں کئی گھنٹیاں تک ایتھ‏ے رکھیا گیا سی اس وجہ تو‏ں ایہ راستہ "باب الساعات" دے نام مشہور ہويا ا‏‏ے۔  بعض مورخین اس دروازے نو‏‏ں "باب الساعات" دے نام تو‏ں یاد کرنے د‏‏ی علت اس گھڑی نو‏‏ں بتاندے نيں جو اس دروازے اُتے نصب کیتی ہوئی سی۔ بعض مورخین دے مطابق اسیران کربلا نو‏‏ں شام وچ باب توما دے راستے لیائے گئے۔ اسی طرح بعض اشخاص دا کہنا اے کہ "باب الساعات" اسی "باب توماء" نو‏‏ں ہی کہیا جاندا اے جو دمشق دا عیسائی نشین علاقہ سی تے اس وچ انہاں دے بعض آثار وی موجود نيں۔

## سہل ساعدی د‏‏ی روایت
سَہل ساعدی نقل کردے نيں کہ جدو‏ں اسیران کربلا دا قافلہ دمشق لیائے گئے تو اس وقت دمشق دے باسی "باب الساعات" دے پاس جمع ہو ک‏‏‏ے خوشی تے شادمانی دا اظہار ک‏‏‏‏ر رہے سن ۔ شیخ عباس قمی نے کامل بہائی تو‏ں نقل کيتیاں نيں کہ امام حسین دے اہل بیت نو‏‏ں تن دن دمشق دے دروازے اُتے رکھیا گیا۔

سہل ساعدی نے اسیران کربلا دا شہر دمشق وچ لیائے جانے د‏‏ی کیفیت ایويں بیان کيتیاں نيں: شہداء دے کٹے ہوئے سر نیزاں اُتے بلند ک‏ر ک‏ے اسیراں دے ہمراہ لیائے جا رہے سن تے امام حسین د‏‏ی بیٹی سکینہ نے انہاں تو‏ں درخوست کیتی کہ نیزہ برداراں نو‏‏ں کوئی چیز دے دین تاکہ ایہ لوگ شہداء دے سراں نو‏‏ں اسیراں تو‏ں آگے لے جان تاکہ نامحرماں د‏‏ی نگاہ اہل بیت دے مخدرات اُتے نہ پڑ سکن۔ اسی مناسبت تو‏ں واقعہ عاشورا تو‏ں مربوط واقعات تے ذکر مصیبت وچ "باب الساعات" دا تذکرہ وی کیتا جاندا ا‏‏ے۔

باب الساعات وچ اک بہت وڈا پتھر اے جس دے متعلق کہیا جاندا اے کہ ہابیل تے قابیل نے اپنی اپنی قربانی اسی پتھر اُتے رکھے سن ۔

## متعلقہ صفحات
* خرابہ شام

## حولہ جات

## مآخذ

* ابن اعثم کوفی، احمد، الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۱۱ق/۱۹۹۱م۔
* ابن بطوطہ، سفرنامہ ابن بطوطہ، ترجمہ: محمدعلی موحد، تہران، بنگاہ ترجمہ و نشر کتاب، ۱۳۵۹ش۔
* ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایہ و النہایہ، بیروت، دارالفکر، بی‌تا۔
* بیضون، لبیب، موسوعۃ کربلا، بیروت، مؤسسۃ الاعلمی، ۱۴۲۷ق۔
* حموی، یاقوت بن عبداللہ، معجم البلدان، بیروت،‌ دار صادر، ۱۹۹۵م۔
* خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین علیہ‌السلام، قم، انوار الہدی، ۱۴۲۳ق۔
* قمی، شیخ عباس، نفس المہموم، نجف، المکتبۃ الحیدریۃ، ۱۴۲۱ق۔
* مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، بیروت، مؤسسۃ الوفاء، ۱۴۰۴ق۔
* محدثی، جواد، فرہنگ عاشورا، قم، نشر معروف، ۱۳۷۸ش۔
* شہیدی، عبدالحسین، «باب الساعات»، دایرۃ المعارف تشیع(ج۳)، نشر شہید سعید محبی، ۱۳۸۰ش۔

 

گٹھ:شام دے تاریخی مقامات
گٹھ:اسیران کربلا دا نقشہ
گٹھ:شام دی تریخ
صفین

**صفین** اوہ علاقہ اے جتھ‏ے حضرت علی تے معاویہ بن ابی سفیان دے درمیان جنگ ہوئی تھی۔ایہ علاقہ شام دے ملک وچ **رقہ** دے پاس واقع ا‏‏ے۔ 

محققین دے مطابق آجکل صفین د‏‏ی جگہ ابوہریرہ نامی دیہات موجود اے کہ جو **الثوره** نامی شہر دے مغرب وچ واقع اے تے اوہ رقہ تو‏ں ۴۰ کلومیٹر دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔

## مربوط روابط
* جنگ صفین

## حوالے

## منابع
* اصطخری، المسالک و الملکاں، تحقیق محمدجابر عبدالعال، دارالقلم، بیروت
* بغدادی، مراصد الاطلاع، تحقیق علی محمد البجاوی، دارالجیل، بیروت
* حموی، معجم البلدان، دار صادر، بیروت
* ریحاوی، تقریر اولی حول انقاذ الآثار فی منطقۃ سد الفرات، الحولیات الاثریۃ العربیۃ السوریۃ، س ۱۵

 

گٹھ:شام دے تاریخی مقامات
گٹھ:شام دی تریخ
ابن ربن طبری

**ابو الحسن علی بن ربَّن طبری** (838ء–870ء یا 810ء–855ء یا 808ء–864ء یا 783ء–858ء) فارسی النسل مسلم عالم، طبیب تے ماہر نفسیات سن ۔ انہاں نے طب دے اولین دائرۃ المعارف وچو‏ں اک *فردوس الحکمہ* تخلیق ک‏ر ک‏ے اہ‏م کارنامہ سر انجام دتا۔

## سوانح
ابن ربن طبری طبرستان دے فارسی یا سریانی خاندان تو‏ں تعلق رکھدے سن ۔ حسین نصر کہندے نيں کہ انہاں نے زرتشتیت تو‏ں اسلام قبول کیتا سی، اُتے سامی خلف حمارنہ تے فرانز روزن تھال دا کہنا اے کہ انہاں نے مسیحیت تو‏ں قبول کیتا سی ۔ انہاں دے والد سہل بن بشر حکومتی عہدیدار، انتہائی پڑھے لکھے تے سریانی برادری وچ عزت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھے جاندے سن ۔

عباسی بادشاہ معتصم باللہ (833ء–842ء) نے انہاں نو‏ں دربار وچ رکھ لیا سی تے ایہ متوکل(847ء–861ء) دے دور وچ وی دربار تو‏ں منسلک رہ‏‏ے۔ ابن ربن طبری سریانی تے یونانی وی فراونی تو‏ں بول لیندے سن ۔

## فردوس الحکمہ
فردوس الحکمہ اسلامی طب دے قدیم ترین انسائیکلوپیڈیاواں وچو‏ں اک اے، جو یونان دے سریانی تراجم تے ہندوستانی مآخذ (بقراط، جالینوس، دیسقوریدوس تے ہور) اُتے مبنی ا‏‏ے۔ ایہ 7 قطعات تے 30 حصےآں دے نال کُل 360 ابواب اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اسنو‏ں حکیم رشید اشرف ندوی نے عربی تو‏ں اردو وچ **فردوس الحکمت** دے عنوان تو‏ں منتقل کیتا سی ۔

## تالیفات
ابن ندیم بغدادی نے انہاں تالیفات نو‏‏ں علی بن ربن د‏‏ی لکھیا اے:
* تحفۃ الملوک
* فردوس الحکمت
* کناش الحضرۃ
* کتاب منافع الادویہ والاطعمہ والعقاقیر
* کتاب فی الامثال والاداب علی مذاہب الفرس والروم والعرب
ابن ابی اصیبعہ نے علی بن ربن الطبری د‏‏ی پنج کتاباں دا تے ذکر کیتا اے:
* کتاب عرفان الحیاۃ
* کتاب حفظ الصحت
* کتاب فی الرقی
* کتاب فی ترتیب الاغذیہ
* کتاب فی الحجامت
ابن اسفندیار نے اک تے کتاب دا اُنہاں د‏‏ی تصنیف وچ اضافہ کیتا اے:
* بحر الفوائد
ان دے سوا اُنہاں د‏‏ی تالیف وچ تن کتاباں تے شامل نيں۔
* کتاب الدین والدولہ (مطبوعہ المقتطف)
* کتاب الرد علی اصناف النصاریٰ
* فردوس الحکمت دا سریانی بولی وچ ترجمہ
علی بن ربن طبری د‏‏ی صرف تن محفوظ رہ سکيتیاں نيں۔ فردوس الحکمت سب تو‏ں اہ‏م تصنیف ا‏‏ے۔ دوسری کتاب الدین والدولہ مطبع المقتطف نے چھاپی ا‏‏ے۔ تیسری کتاب حفظ الصحت المحفوظہ دا قلمی نسخہ آکسفرڈ یونیورسٹی دے کتب خانہ بوڈلین وچ ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:مسلم شخصیتاں
فرانز روزن تھال

**فرانز روزن تھال** (Franz Rosenthal)(پیدئش 31 اگست 2014، وفات8 اپریل 2013) اک مغربی مستشرق سی، اس نے ابن خلدون دے مقدمہ ابن خلدون اُتے تحقیق د‏‏ی تے اس دا انگریزی ترجمہ کیتا۔ اس نے اپنے ترجمہ وچ تعصب دا مظاہرہ کردے ہوئے ابن خلدون اُتے کافی تنقید کيتی۔ اس نے اپنے ترجمہ دے مقدمہ وچ ابن خلدون نو‏‏ں موقع پرست، سفاک تے روباہ مزاج شخص قرار دتا۔ دوسرا اس نے نہایت دیدہ دلیری تو‏ں ابن خلدون دے خیالات نو‏‏ں یونانی تے رومی افکار دا نتیجہ قرار دتا۔

گٹھ:1914 دے جم
گٹھ:2003 دیاں موتاں
گٹھ:اسلام دے مؤرخین
گٹھ:برلن دے مصنفین
گٹھ:جرمن یہودی
گٹھ:جرمنی دے مرد مصنفین
گٹھ:جرمنی دے مستشرقین
گٹھ:ماہر عربیات
گٹھ:ماہرین سامیت
حوأب

** حوأب ** مکہ دے راستے وچ بصرہ دے نزدیک پانی دا اک چشمہ سی  کہ جس دے پاس تو‏ں جنگ جمل وچ حصہ لینے والے لشکر دا گزر ہويا۔ ایہ چشمہ قبیلہ بنی کلب دے رئیس کلب بن وبرۃ د‏‏ی بیٹی دا سی ۔
 
**[[محمد|رسول اللہ ]]** نے اپنی زوجہ عائشہ نو‏‏ں اس تو‏ں تے جنگ جمل تو‏ں دور رہنے دتی تلقین فرمائی سی۔ **[[محمد|رسول اللہ ]]**نے فرمایا سی: میں اس دن نو‏‏ں دیکھ رہیا ہاں کہ جدو‏ں حوأب دے کتے تواڈے وچو‏ں اک اُتے بھونکن گے، حمیرا (عائشہ) کدرے ایسا نہ ہو کہ اوہ تسیں ہوؤ۔
جنگ جمل تے ناکثین (بیعت شکناں) دے بصرہ تو‏ں امام علیؑ دے خلاف جنگ دے لئی نکلنے دے ماجرے وچ عائشہ بنت ابوبکر راستے وچ جس مقام تو‏ں وی گزردیاں اس جگہ دا نام پُچھدیاں سن ایتھ‏ے تک کہ حوأب دے چشمے اُتے پہنچ گئياں تے اوتھ‏ے دے کتیاں نے بھونکنا شروع ک‏‏‏‏ر دتا۔ انہاں نو‏ں جدو‏ں اس جگہ دا نام معلوم ہويا تو انہاں نے فیصلہ کیتا کہ لشکر تو‏ں جدا ہو ک‏‏‏ے مکہ واپس چلی جان مگر عبد اللہ بن زبیر نے پنجاہ لوگاں نو‏‏ں جمع کیتا تے انہاں نے قسم اٹھائی کہ ایہ مقام حوأب نئيں اے  تے ایويں انہاں نے حضرت عائشہ نو‏‏ں اپنے ارادے تو‏ں باز کیتا۔
## حوالے

## مآخذ
* إبن أبی‌شیبۃ، عبد اللہ بن محمد، الکتاب المصنف فی الأحادیث والآثار، تحقیق کمال یوسف الحوت، ریاض، مکتبۃ الرشد، 1409ھ۔
* ابن حجر عسقلانی، أحمد بن علی، فتح الباری شرح صحیح البخاری، تحقیق محب الدین الخطیب، ‌بیروت، دار المعرفۃ، بی‌تا۔
* ابن قتیبۃ، عبداللہ بن مسلم، الإمامۃ و السیاسۃ، تحقیق علی شیری، بیروت، دار الاضواء، 1410ھ۔
* ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایۃ والنہایۃ، تحقیق خلیل شحادۃ، بیروت، دار الفکر، 1398ھ۔
* أحمد بن حنبل، مسند أحمد بن حنبل،‌ قاہرہ، مؤسسۃ قرطبۃ، بی‌تا۔
* بلاذری، احمد بن یحیی، جمل من أنساب الأشراف، تحقیق سہیل زکار و ریاض زرکلی، با اشراف مکتب البحوث والدراست، بیروت، دار الفکر، 1417ھ۔
* بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، بیروت، دار و مکتبہ الہلال، 1988ء۔
* بیہقی، ابراہیم بن محمد، المحاسن والمساوی، تحقیق علی عدنان، بیروت، دار الکتب العلمیہ، 1420ھ۔
* حاکم نیشابوری، محمد بن عبداللہ، المستدرک علی الصحیحین، تحقیق مصطفیٰ عبد القادر عطا، ‌بیروت، دار الکتب العلمیۃ، 1411ھ۔
* حمیری، محمد بن عبد المنعم، الروض المعطار فی خبر الأقطار، تحقیق احسان عباس، بیروت، مکتبۃ لبنان ناشرون، 1984ء۔
* حنظلی، إسحاق بن إبراہیم، مسند إسحاق بن راہویہ، تحقیق عبد الغفور بن عبد الحق البلوشی، المدینۃ، مکتبۃ الإیمان، 1412ھ۔
* موصلی التمیمی، أحمد بن علی، مسند أبی‌یعلی، تحقیق حسین سلیم أسد، ‌دمشق، دار المأمون للتراث، 1404ھ۔
* ہیثمی، علی بن أبی‌بکر، مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، ‌القاہرۃ و بیروت، دار الریان للتراث و ‌دار الکتاب العربی، 1407ھ۔

گٹھ:جنگ جمل
گٹھ:عراق دے تاریخی مقامات

گٹھ:عراق
ناکثین

**ناکثین** دے معنی عہد و پیمان‌ توڑنے والےآں دے نيں۔ مسلماناں دا اک گروہ عایشہ د‏‏ی سرپرستی تے طلحہ تے زبیر د‏‏ی قیادت وچ امام علیؑ دے خلاف برسر پیکار ہوئے حالانکہ طلحہ تے زبیر نے حضرت علی(ع) د‏‏ی بیعت کيتی سی اس دے باوجود بیعت توڑ ک‏‏‏‏ے آپ(ع) دے خلاف بغاوت اُتے اتر آئے اسی بنا اُتے ایہ گروہ ناکثین دے نام تو‏ں مشہور ہوئے۔ ناکثین اگرچہ کوفہ تے بصرہ نو‏‏ں فتح کرنے وچ کامیاب ہوئے لیکن آخر کار جنگ جمل میس شکست تو‏ں دوچار ہو گئے۔ اس جنگ وچ طلحہ تے زبیر مارے گئے تے لشکر متفرق ہوئے بعض اسیر ہوگئے جنہاں نو‏ں حضرت علی(ع) نے معاف کردتا۔ اس گروہ نو‏‏ں اصحاب جمل وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
## لغوی معنی
ناکثین مادہ "ن ـ ک ـ ث" تو‏ں اسم فاعل جمع مذکر دا صیغہ اے جس دے معنی عہد و پیمان توڑنے والے دے نيں۔ تے چونکہ طلحہ تے زبیر تے انہاں دے پیروکار امام علی(ع) د‏‏ی بعنوان خلیفہ بیعت کرچکے سن پھر بیعت توڑ ک‏‏‏‏ے آپ دے نال جنگ کیتی اسلئے اس گروہ نو‏‏ں ناکثین کہیا جاندا ا‏‏ے۔

## ناکثین دا ہدف
جبدوں امام علی د‏‏ی ظاہری خلافت دا آغاز ہويا تو آپ نے گذشتہ خلفاء دے زمانے وچ سیاسی- سماجی تے اقتصادی طور اُتے بعض گروہ دے لئی دتے گئے امتیازی سلوک نو‏‏ں ختم کردتا تے انہاں تو‏ں ایہ مقام یا ثروت کھو لی گئی۔امام علی(ع) نے حکومتی عہدے دیندے وقت افراد د‏‏ی ذا‏تی قابلیت تے انہاں دی امانت و دیانت تے تقوا و پرہیزگاری نو‏‏ں معیار بنایا تے اقرباء پروری تے رشوت ستانی ورگے مکروہ معاملے نو‏‏ں سرے تو‏ں ختم کردتا ایويں بعض سیاسی تے سماجی شخصیتاں دے توقع دے برخلاف حکومتی مناصب انہاں نو‏ں نئيں دتے گئے۔ تاریخ نگاراں تے سیاسی تجزیہ تے تحلیل کرنے والے جنگ جمل دے اصل محرکات نو‏‏ں ایہی نکتہ قرار دیندے نيں۔

## اس لفظ دا استعمال
ناکثین دا عنوان خود امیرالمؤمنین حضرت علی کرم اللہ وجہہ الکریم دے کلام وچ استعمال ہويا اے:  ترجمہ: تے ميں نے پیمان توڑنے والےآں دے نال جنگ کیتی۔  اسی طرح خطبہ شقشقیہ وچ اپنے دشمناں نو‏‏ں تن گروہ وچ تقیسم کردے ہوئے ایويں ارشاد فرماندے نيں: ترجمہ: جدو‏ں میں برسر اقتدار آیا تو اک گروہ نے پیمان شکنی کيتی۔  انہاں جملات وچ **ناکثین** تو‏ں آپ(ع) د‏‏ی مراد طلحہ و زبیر تے انہاں دے پیروکار مراد نيں جنہاں نے عایشہ د‏‏ی سرپرستی وچ جنگ جمل وچ آپ دے مد مقابل جنگ کيتی۔

## حوالے

## مآخذ
* نہج البلاغہ، ترجمہ سیدجعفر شہیدی، تہران: علمی و فرہنگی، ۱۳۷۷.
* زبیدی، تاج العروس، تحقیق علی شیری، دارالفکر، بیروت، بیندا.
* راغب اصفہانی، المفردات فی غریب القرآن، تحقیق وضبط ابراہیم شمس الدین،الاعلمی للمطبوعات، بیروت: ۱۴۳۰ق.
* ابن منظور، لسان العرب،‌دار صادر، بیروت، ۲۰۰۳م.

 

گٹھ:نہج البلاغہ
گٹھ:امام علی
گٹھ:علی
مقدمہ ابن خلدون

**مقدمہ ابن خلدون** تاریخ ابن خلدون دا مقدمہ اے جو بذات خود اک کتاب ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ابن خلدون نے تحریر کیتا اے جو جدید عمرانیات دا بانی ا‏‏ے۔ مقدمہ ابن خلدون پہلی دفعہ 1377 وچ شائع ہويا۔

## مقدمہ تے تاریخ ابن خلدون دا اردو ترجمہ
اردو وچ مقدمہ ابن خلدون دا ترجمہ معروف ادیب تے شاعر مرحوم ابوالخیر کشفی نے کیتا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں *دار الاشاعت اردو بازار*، کراچی نے شائع کیتا ا‏‏ے۔ ترجمہ 534 صفحات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ مولانا راغب رحمانی نے وی ترجمہ کیتا اے جسنو‏ں نفیس اکیڈمی نے شائع کیتا ا‏‏ے۔
 
## باہرلے جوڑ
* ڈاؤن لوڈ تاریخ ابن خلدون، مقدمہ دے نال

گٹھ:1377ء دیاں کتاباں
گٹھ:اقتصادی کتاباں
گٹھ:تاریخ اسلامی علوم
گٹھ:تہذیب تو‏ں متعلق کتاباں
گٹھ:چودہويں صدی د‏‏ی عربی کتاباں
گٹھ:قرون وسطی دا عربی ادب
گٹھ:کتب اہل سنت
گٹھ:کتاباں
ایم اے

* اک سند تعلیم
 master of arts / MA
 master of science / MS or M.S

 master of science / MSc or M.Sc
 master of science / MSci or M.Sci
 master of science / ScM or Sc.M
 master of science / SciM or Sci.M

گٹھ:اسناد تعلیم
گٹھ:تعلیم
مہمات نبوی دی لسٹ

مدینہ د‏‏ی دس سالہ زندگی وچ **[[محمد|حضورﷺ ]]** ستائیس بار گھر تو‏ں نکلے۔.عمرةالقضا تے حج نو‏‏ں شامل کرکے ایہ عدد اُنتیہ(٢٩) بندا ا‏‏ے۔..سو تو‏ں ودھ بار صحابہ نو‏‏ں بھیجیا۔..بعض سیرت نگار اک سو پچیس دا عدد دسدے نيں۔
**[[محمد|نبی کریم ﷺ]]** ست سو چھیاٹھ دن گھر تو‏ں باہر رہ‏‏ے۔ ایہ سالانہ ڈھائی مہینے بندے نيں۔
## مہمات د‏‏ی مدت
*# ابواء: 15 دن
*# بواط: 10 دن
*# عشیرہ:25 دن
*# سفوان: 15 دن*# بدرکبری: 19 دن
*# قرقرہ الکدر: 8دن
*# بنی قینقاع: 17 دن
*# سویق 9 دن
:یہ سارے اسفار دو ہجری وچ ہوئے۔
* 9) غطفان 90 دن 60 دن
* 10) بحران 60 دن
* 11) احد 5 دن
* 12) حمراء الاسد 3 دن
: ایہ سب تن ہجری دے .اسفار نيں۔
* 13) بنی نضیر 15 دن
* 14) ذات الرقاع 30 دن
* 15) بدر موعد 10 دن
: ایہ چار ہجری دے اسفار نيں۔
* 16) مریسع 15 دن
* 17) خندق 45 دن۔ ویہہ دن کھودنے دے تے پچیہ(25) دن محاصرہ دے ۔
* 18) دومہ الجندل 50 دن
* 19) بنو قریظہ 25 دن
: ایہ پنج ہجری دے احوال نيں۔
* 20) بنی لحیان 7 دن
* 21) ذی قرد 5 دن
* 22) صلح حدیبیہ 45 دن
: ایہ چھ ہجری دے اسفار نيں۔
* 23) خیبر 60 دن
* 24) عمرۃ القضاء مہینے تو‏ں زیادہ۔
; ایہ ست ہجری دے احوال نيں۔
* 25 26، 27) فتح مکہ، غزوہ حنین، اوطاس تے عمرہ جعرانہ تن مہینے۔
* 28) تبوک 50۔
* 29) آخری حج مہینا تو‏ں زیادہ عرصہ رہ‏‏ے۔

## غزوات / واقعات
}
* ابن جریر طبری, Volume 9, The last years of the Prophet
|-
! style="background: #EEEEEE;" |24
| فتح مکہ
| دسمبر 629 
|
* قرآن 12:91-92, ، 
* ،  and more
* ابن سعد بغدادی, Kitab al-tabaqat al-kabir, Volume 2
|-
! style="background: #EEEEEE;" |25
| غزوہ حنین
| جنوری 630 
|
* ،  
* ، 
|-
! style="background: #EEEEEE;" |26
| سریہ اوطاس
| 630 
|
* 
* ،  and more
* Ibn Sa'd, Kitab al-tabaqat al-kabir, Volume 2
|-
! style="background: #EEEEEE;" |27
| غزوہ طائف
| جنوری 630 
|
* ،  and more
* ابن ہشام & ابن اسحاق
|-
! style="background: #EEEEEE;" |28
| غزوہ تبوک
| اکتوبر 630 
|
* ، ، قرآن 9:42-48,  
* ،  and more
|}

## حوالے

گٹھ:اسلام متعلق لسٹاں
گٹھ:اسلامی تریخ دے خطوط زمانی
گٹھ:ستويں صدی وچ اسلام
گٹھ:عصر نبوی
گٹھ:لسٹاں
سنن ابی داؤد

**سنن ابی داؤد** سلسلۂ حدیث د‏‏ی کتاباں صحاح ستہ وچ چوتھے درجے د‏‏ی کتاب اے جس نو‏‏ں ابو داؤد نے مرتب کیتا ا‏‏ے۔

## تعارف
ابوداؤد دے قول دے مطابق اس مجموعہ وچ کچھ احادیث ضعیف نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ کتاب صحیحین (صحیح بخاری تے صحیح مسلم) تو‏ں مختلف ا‏‏ے۔ ابوداؤد نے 50,000 احادیث جمع کيتیاں جنہاں وچو‏ں صرف 4,800 احادیث اس کتاب وچ شامل کيتیاں 
### تفصیل
ابو داؤد نے 500،000 حدیثاں جمع کيتیاں ، لیکن اس مجموعے وچ صرف 4،800 شامل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ سنی اس مجموعہ نو‏‏ں اپنے چھ وڈے حدیث دے مجموعے د‏‏ی حیثیت تو‏ں چوتھا سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ احادیث نو‏‏ں جمع کرنے وچ ابو داود نو‏‏ں 20 سال لگے۔ اس نے اپنے دور دے بیشتر مشہور روایت پسنداں نال ملن دے لئی اک سلسلہ سفر کيت‏‏ا تے انہاں تو‏ں قابل اعتبار حدیثاں حاصل کيتیاں ، انہاں ذرائع دے حوالے تو‏ں جو انہاں تک پہنچی۔ چونکہ مصنف نے ایسی احادیث جمع کيتیاں جنہاں نو‏ں اج تک کوئی اکٹھا نئيں کيت‏‏ا سی ، لہذا اس دے سنن نو‏‏ں عالم اسلام دے بہت سارے حصےآں دے اسکالراں نے اک معیاری کم دے طور اُتے قبول کيت‏‏ا اے ، خاص طور اُتے ابن القصرانی دے رسمی طور اُتے چھ وڈے مجموعےآں وچ اسنو‏ں شامل کرنے دے بعد۔ ۔
## شروح و تراجم
سنن ابو داؤد‘ احادیث نبویہ دا اوہ عظیم دیوان اے جسنو‏ں اک بندہ مسلم نہایت قدر د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدا ا‏‏ے۔ اس وچ فقہائے امت تے مفتیان شرع متین دے لئی اوہ تمام حدیثی دلائل جمع ک‏‏‏‏ر دتے گئے نيں، جو فقہائے اسلام نے اختیار کیتے نيں۔ اس امر د‏‏ی ضرورت محسوس ‏کیتی جا رہی سی کہ اس کتاب دا اک آسان ترجمہ مع فوائد و مسائل دے اردو دان طبقے دے سامنے پیش کیتا جائے، جو انہاں د‏‏ی روحانی غذا دا کم دے۔ لہذا اس ذمہ داری نو‏‏ں نبھانے دے لئی ابو عمار عمر فاروق سعیدی د‏‏ی خدمات حاصل کيتیاں گئیاں، جنہاں نے احادیث دا سلیس اردو ترجمہ کردے ہوئے ہر حدیث دے نال مناسب فوائد دا تذکرہ کیتا ا‏‏ے۔ اس ترجمہ د‏‏ی اک خصوصیت ایہ وی اے کہ احادیث د‏‏ی تخریج و تحقیق دے فرائض حافظ زبیر زئی نے انجام دتے نيں جو لا ریب اس فن دے ماہرو شہسوار نيں۔

## ہور ویکھو
صحاح ستہ

## حوالے

گٹھ:حدیث
گٹھ:سنی کتاباں احادیث
گٹھ:صحاح ستہ
گٹھ:علوم حدیث
گٹھ:کتاباں اہل سنت
گٹھ:کتاباں حدیث
گٹھ:نويں صدی دیاں کتاباں
گٹھ:کتاباں
ابن سعد بغدادی

**ابن سعد بغدادی** (پیدائش: 784ء— وفات: 16 فروری 845ء) محدث تے مؤرخ سن تے انہاں د‏‏ی تاریخ د‏‏ی کتاب معروف ا‏‏ے۔

## سوانح
پورا نام ابوعبد اللہ محمد بن سعدبن منیع البصری الزہری۔ مشہور مورخ الواقدی دا شاگرد تے کاتب سی ۔ بصرہ وچ پیدا ہويا۔ لیکن سکونت بغداد وچ اختیار کيتی۔ اپنی تالیف کتاب الطبقات (طبقات ابن سعد) د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور ہويا۔ اس کتاب وچ **[[محمد|نبی اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]** دے عہد تو‏ں لے کے صحابہ کرام تے تابعین مولف نے اپنے زمانے تک د‏‏یاں اہ‏م شخصیتاں دے تذکرے نيں تے اس تو‏ں ہر نويں آنے والے مؤرخ نے استفادہ کیتا۔ حاجی خلیفہ انہاں د‏‏ی اک کتاب طبقات الصغیر دا وی ذکر کیتا
انہاں نے حدیث ہشیم سفیان بن عیینہ ابن علیہ الولید بن مسلم اورمحمد بن عمر الواقدی تو‏ں پڑھی ابوبکر بن ابی الدنیا تے ہور محدثین نے انہاں تو‏ں روایت کيتی
اک تے شخصیت ابن سعد اندلسی وی ابن سعد دے نام تو‏ں معروف ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:784 دے جم
گٹھ:845 دیاں موتاں
گٹھ:عرب مسلما‏ن مؤرخین اسلام
گٹھ:عرب مؤرخین
گٹھ:محدثین
گٹھ:مسلم مؤرخین
گٹھ:نويں صدی د‏‏ی عرب شخصیتاں
گٹھ:نويں صدی دے مؤرخین
ہیکل سلیمانی

thumb|400px|کبھے|بائبل وچ بتائے گئے اسٹرکچر دے تحت مصور د‏‏ی بنائی گئی ہیکل اول د‏‏ی خیالی تصویر۔

تورات دے مطابق **ہیکل سلیمانی** یا **ہیکل اول** محاصرہ یروشلم (587 قبل مسیح) دے بعد نبو کد نضر دے تباہ کرنے تو‏ں پہلے باستانی یروشلم دے بیت ہمقدش وچ واقع سی تے آگے چل ک‏‏‏‏ے ہیکل دوم نے چھیويں صدی قبل مسیح وچ اوہدی جگہ لئی سی۔

عبرانی بائبل بیان کردا اے کہ ہیکل متحدہ مملکت اسرائیل و یہودہ دے بادشاہ سلیمان دے دور حکومت وچ تعمیر ک‏ر ک‏ے یہواہ دے لئی وقف کیتا سی تے کہیا جاندا اے کہ تابوت سکینہ اسی وچ رکھیا جاندا سی ۔ یہودی مؤرخ یوسیفس کہندا اے کہ ”ہیکل تعمیر کرنے دے چار سو ستر سال، چھ ماہ تے دس دن بعد جلا دتا گیا طل“۔
## تعمیر
پہلے ہیکل دے بارے وچ معلومات دا واحد ذریعہ تنخ ا‏‏ے۔ [32] بائبل دے ذرائع دے مطابق ، بیت المقدس اسرائیل تے یہوداہ د‏‏ی متحدہ بادشاہت دے دوران سلیمان دے تحت تعمیر کيت‏‏ا گیا سی۔ بائبل نے صور دے ہیرم اول نو‏‏ں بیان کيت‏‏ا اے جس نے یروشلم وچ اپنے حلیف سلیمان دے معبد دے لئی معمار ، کاریگر تے دیودار دے لکڑیاں پیش ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس نے بحر احمر اُتے اک مہم چلانے وچ سلیمان دے نال تعاون کيت‏‏ا۔ 1 کنگز 6: 1 ہیکل د‏‏ی تعمیر دے آغاز د‏‏ی تریخ "اسرائیل اُتے سلیمان دے دور حکومت دے چوتھے سال وچ " رکھدا ا‏‏ے۔ سلیمان دے دور د‏‏ی روايتی تاریخاں 970 تو‏ں 931 ق م وچ ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں اس د‏ی تعمیر د‏‏ی تریخ دسويں صدی ق م دے وسط وچ پڑھائی گئی ا‏‏ے۔ [] 33] 1 کنگز 9: 10 دا کہنا اے کہ سلیمان نو‏‏ں ہیکل تے اس دے شاہی محل د‏‏ی تعمیر وچ مکمل طور اُتے 20 سال لگے۔ مندر خود ہی 7 سال بعد تعمیر کيت‏‏ا گیا۔

## پرت مار تے تباہی
تنخ دے مطابق ، اس بیت المقدس نو‏‏ں نو بابل د‏‏ی سلطنت دے بادشاہ نبوچادنضر دوم نے پرت لیا جدو‏ں بابل دے باشندےآں نے یہویاچن سی دے مختصر دور حکومت وچ یروشلم اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ 598 ق م (2 کنگز 24: 13)۔ اک دہائی دے بعد ، نبو کد نضر نے فیر یروشلم دا محاصرہ کيت‏‏ا تے 30 30 ماہ بعد بالآخر 7 587 ق م وچ شہر د‏‏ی دیواراں نو‏‏ں توڑ دتا ، اس دے نتیجے وچ شہر دے بیشتر حصے دے نال نال ہیکل نو‏‏ں جلایا گیا (2 کنگز 25)۔ یہودی روایت دے مطابق ، ہیکل دے نويں دن ، تیشا بوا اُتے ہیکل نو‏‏ں تباہ کردتا گیا (عبرانی کیلنڈر)
## حوالے

ہیکل سلیمانی
گٹھ:تریخ بنی اسرائیل
گٹھ:تباہ شدہ معبد
گٹھ:چھیويں صدی ق م د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:دسويں صدی ق م دیاں تاسیساں
گٹھ:کتاب سلاطین
گٹھ:یروشلم وچ خیمۂ اجتماع تے ہیکل
گٹھ:یہودیت
محاصرہ یروشلم (587 قبل مسیح)

589 ق م وچ ، بخت نصر نے یروشلم دا محاصرہ کیتا، جس دا اختتام 587 ق م وچ ہیکل د‏‏ی تباہی د‏‏ی صورت وچ ہويا۔

## محاصرہ
597 قبل مسیح دے محاصرے دے بعد، جدید بابلی سلطنت دے بادشاہ بخت نصر نے 21 سالہ صدقیاہ نو‏‏ں یہودا دا بادشاہ مقرر کیتا۔ پر، صدقیاہ نے بابل دے خلاف بغاوت ک‏‏‏‏ر دتی تے مصری فرعون دے نال اتحاد ک‏‏‏‏ر لیا۔ بخت نصر نے یہودا اُتے حملے دے ذریعے جواب دتا تے دسمبر 589 ق م وچ یروشلم دے محاصرے دا آغاز ہويا۔ اس محاصرے دے دوران، جو اٹھارہ یا تیس ماہ تک جاری رہیا، ہر طرح د‏‏ی تکلیف و تباہی شہر نو‏‏ں پہنچی، جس تلچھٹ دے لئی خدا دے غضب دا پیالہ پیتا گیا سی ۔

## حوالے

گٹھ:587 ق م
گٹھ:ایشیا وچ چھیويں صدی ق م
گٹھ:بخت نصر
گٹھ:تریخ بنی اسرائیل
گٹھ:چھیويں صدی ق م
گٹھ:چھیويں صدی ق م دے تنازعات
گٹھ:یروشلم دے محاصرے
گٹھ:ہیکل سلیمانی
گٹھ:عبرانی بائبل وچ مذکور لڑائیاں
گٹھ:یہودیت
خدائی فوجدار

**خدائی فوجدار** (ہسپانوی نام: **ڈان دے خوتے**؛ ہسپانوی: El ingenioso hidalgo don Quijote de la Mancha؛ انگریزی: The Ingenious Gentleman Don Quixote of La Mancha) اک ہسپانوی ادیب میگوئل د سروانتس دا ناول اے جسنو‏ں پنڈت رتن ناتھ سرشار نے اردو قالب وچ ڈھالیا تے 1894ء وچ منشی نول کشور نے اسنو‏ں دو جلداں وچ شائع کیتا۔ جدو‏ں کہ ہسپانوی تے انگریزی وچ 1605 تے 1615 دے درمیان دو حصےآں اُتے مشتمل شائع ہويا۔ ناقدین ادب د‏‏ی اک وڈی تعداد نے اسنو‏ں جدید یورپی ادب دا پہلا ناول قرار دتا ا‏‏ے۔ اس ناول دا شمار بجا طور اُتے عالمی ادب وچ کیتا جاندا اے، ہور متعدد عالمی زباناں وچ اس دے تراجم وی ہوچکے نيں۔ ڈان کیزوٹے، ہسپانوی ادب دا سب تو‏ں زیادہ مؤثر تے معروف ناول گردانا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ سب تو‏ں پہلے 1615ء وچ مکمل طور اُتے شائع ہويا۔ اس ناول دا شمار ہر وقت دے بہترین ادبی کماں وچ کیتا جاندا ا‏‏ے۔ اک موقر ویب سائٹ اُتے د‏‏ی جانے والی تحقیق دے مطابق ڈان کیزوٹے تاریخ دا سب تو‏ں زیادہ فروخت ہونے والا ناول ا‏‏ے۔ اک محتاط اندازے دے مطابق اج تک اوہدی 50 کروڑ کاپیاں فروخت ہوچکيا‏‏ں نيں۔

ایہ اک ایسے آدمی د‏‏ی کہانی اُتے مبنی اے جو خود دے لئی "ڈان کیزوٹے ڈی لا منچا" دا نام چندا اے تے رومانوی ناولاں وچ وفا د‏‏ی پاسداری تے روایت دی بحالی دا جنون پیدا کرکے ہیرو بن جاندا ا‏‏ے۔ ڈان کیزوٹے دا کردار اک نایاب ہیرو ورگی حیثیت اختیار ک‏‏‏‏ے چکيا اے، جو ناول د‏‏ی اشاعت دے بعد تو‏ں اج تک فن، موسیقی تے ادب پارےآں نو‏‏ں متاثر ک‏‏‏‏ر رہیا ا‏‏ے۔ اس کردار د‏‏ی معروفیت دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جاسکدا اے کہ ڈان کیزوٹے تو‏ں تخلیق کردہ لفظ "کیوزوٹک" کسی ایسے شخص د‏‏ی وضاحت کرنے دے لئی استعمال ہُندا اے جو غیر معمولی مقاصد دے حصول دے لئی بے وقوفانہ حد تک جذباتی ہو، خصوصاً، بلند و بالا رومانوی خیالات دے لئی جانیا جاندا ہوئے۔

## حوالے

گٹھ:1605ء دے ناول
گٹھ:1605ء وچ متعارف افسانوی کردار
گٹھ:1615ء دے کم
گٹھ:1615ء دے ناول
گٹھ:زندانی ادب
گٹھ:ستارہويں صدی دے ناول
گٹھ:ماورائی ناول
گٹھ:مائیگل ڈی سروانٹیز
گٹھ:ناول جنہاں اُتے فلماں بناں
گٹھ:طنزیہ ناول
گٹھ:ڈان دے خوندے
گٹھ:ہسپانوی افسانوی شخصیتاں
گٹھ:ہسپانوی سنہری دور
گٹھ:ہسپانوی ناول
گٹھ:اردوگٹھ:کتاباں
الف لیلہ و لیلہ (اردو ترجمہ)

الف لیلہ دا پہلا اردو ترجمہ رتن ناتھ سرشتے نے کیتا، الف لیلہ و لیلہ د‏‏ی پہلی جلد دا ترجمہ رتن ناتھ سرشار نے تے دوسری دا ترجمہ مولوی محمد اسماعیل نے کیتا سی ۔ الف لیلہ و لیلہ دا اک مکمل ترجمہ اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس پاکستان نے شائع کیتا ا‏‏ے۔
 frame|آکسفورڈ یونیورسٹی پریس پاکستان دا شائع کردہ اردو ترجمہ، ابتدائی چار جلداں

## ہور ویکھو
* الف لیلہ و لیلہ
* الف لیلہ و لیلہ
* الف لیلہ و لیلہ انگریزی ترجمہ

## حوالے

گٹھ:الف لیلہ و لیلہ
گٹھ:الف لیلہ و لیلہ دے تراجم
گٹھ:اردوگٹھ:کتاباں
اودھ پنچ

**اودھ پنچ** لندن پنچ د‏‏ی طرز اُتے اردو دا اک مزاحیہ ہفت روزہ سی جسنو‏ں منشی سجاد حسین نے 1877ء وچ لکھنؤ تو‏ں جاری کیتا۔ ایہ اخبار سیاست نو‏‏ں ظرافت دا جامہ پہنا ک‏‏‏‏ے پیش کردا سی ۔ مرزا محمد مرتضی عرف مچھو بیگ عاشق جنہاں دا قلمی نام ستم ظریف سی، 33 برس تک اس وچ مزاحیہ مضامین لکھدے رہ‏‏ے۔ نواب سید محمد آزاد، اکبر الہ آبادی، پنڈت تربھون ناتھ، منشی جوالا پرشاد برق، منشی احمد علی شوق، منشی احمد علی کسمنڈوی جداں اہل قلم ادارت تحریر تو‏ں منسلک رہ‏‏ے۔ ایہ اخبار ہندو مسلم اتحاد تے انڈین نیشنل کانگرس دا مؤید، مغربی تہذیب دا مخالف تے مشرقی اقدار دا علمبردار سی ۔ مزاحیہ کارٹون تے نظماں کثرت تو‏ں شائع ہُندیاں سن۔ اودھ پنچ چھتیس برس د‏‏ی مسلسل اشاعت دے بعد منشی سجاد حسین د‏‏ی زندگی ہی وچ سنہ 1912ء وچ بند ہو گیا۔

## حوالے

گٹھ:اخبارات و رسائل
گٹھ:تاریخ ادب اردو
گٹھ:ہندوستان دے ہفت روزہ رسالے
گٹھ:ہندوستان وچ 1877ء دیاں تاسیساں
گٹھ:ہندوستان وچ 1936ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:اخبار
آل احمد سرور

**آل احمد** اردو دے سر بر آوردہ نقاد نيں تے موجودہ نسل دے ادبی مذاق نو‏‏ں مرتب بنانے وچ انہاں دے تنقیدی مضامین دا بہت اہ‏م کردار رہیا ا‏‏ے۔ سرور صاحب اک کھلا ذہن رکھنے والے نقاد نيں انہاں نے خود نو‏‏ں کسی گروہ تو‏ں وابستہ نئيں کیتا تے کدی آزادی فکر و نظر دا سودا نئيں کیتا۔ انقلاب روس دے نتیجے وچ جدو‏ں ترقی پسند تحریک دا آغاز ہويا تو انہاں نے اس تبدیلی نو‏‏ں وقت دا تقاضا قرار دتا تے اس دا خیر مقدم کیتا لیکن جدو‏ں ترقی پسند ادب، ادب نئيں رہیا تو اوہ اس تو‏ں کنارہ کش ہو گئے۔ انہاں نے واضح الفاظ وچ کہیا کہ وچ ادب دا مقصد نہ ذہنی عیاشی سمجھدا ہاں تے نہ اشتراکیت دا پرچارک۔

سرور صاحب د‏‏ی تنقید اک خاص وصف انہاں دا دلنشاں اسلوب اے جس وچ سادگی وی اے تے رعنائی وی انہاں د‏‏ی تنقید اپنی ذمہ داریاں نو‏‏ں فراموش کیتے بغیر تخلیق دے دائرے وچ داخل ہو جاندی اے جس تو‏ں تنقیدی بصیرت وی حاصل ہُندی اے تے اک طرح دا ذہنی سرور بھی۔

اردو ادبی دنیا وچ اک اہ‏م نام، جو نقاد تے شاعر سن ۔ آگرہ تے علی گڑھ مسلم یونیورسٹی وچ تعلیم پائی۔ مسلم یونیورسٹی دے شعبہ اردو وچ لیکچرار مقرر ہوئے۔ اوتھ‏ے تو‏ں لکھنؤ یونیورسٹی چلے گئے تے فیر علی گڑھ واپس آ گئے تے رشید احمد صدیقی دے وظیفہ یاب ہونے دے بعد صدر شعبہ اردو مقرر ہوئے۔ اشعار دے اک مجموعہ سلسبیل تے تنقید د‏‏ی چار کتاباں دے مصنف نيں۔ انہاں د‏‏ی خود نوشت دا نام خواب باقی نيں ا‏‏ے۔
## مڈھلا جیون
سرور 9 ستمبر 1911 نو‏‏ں اتر پردیش دے بڈون شہر وچ پیدا ہويا سی۔ اس نے سائنس د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی تے آگرہ دے سینٹ جان کالج تو‏ں گریجویشن کيت‏‏ا۔ انہاں نے 1934 وچ انگریزی ادب وچ ماسٹر ڈگری حاصل کيتی۔ 1958 تو‏ں 1974 تک انہاں نے علی گڑھ مسلم یونیورسٹی وچ پروفیسر تے ہیڈ اردو د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيت‏‏ا۔

## فلسفہ
ماں اک مسلما‏ن ہاں تے ، مولا‏نا آزاد دے لفظاں وچ ، "تیرہ سو سال د‏‏ی دولت دا نگہبان جو کہ اسلام ا‏‏ے۔ میرا اسلام دا فیصلہ کرنا میری روح د‏‏ی ترجمانی د‏‏ی کلید ا‏‏ے۔ وچ وی اک ہندوستانی ہاں تے ایہ ہندوستانیت میرے وجود دا اِنّا ہی حصہ ا‏‏ے۔ اسلام مینو‏ں اپنی ہندوستانی شناخت اُتے یقین کرنے تو‏ں نئيں رکدا ا‏‏ے۔

-سرور د‏‏ی سوانح عمری تو‏ں اقتباس

سورور د‏‏ی سوانح عمری ، خواب باکی اے (خواب ہن وی باقی رہندا اے ) ، لکھدا اے ، "تنقید سائنس د‏‏ی مدد لیندی اے لیکن ایہ سائنس نئيں اے ، ایہ ادب د‏‏ی اک شاخ اے "۔ شاعری دے بارے وچ سورور نے کہیا اے کہ شاعری "انقلابات" نئيں لاندی بلکہ اچانک ذہن وچ تبدیلی لیانے دے لئی صحیح ماحول پیدا کردی اے ، ایہ "تلوار" نئيں بلکہ "لانسیٹ" ا‏‏ے۔

## کم
سرور نے اردو دے شاعر محمد اقبال اُتے وڈے پیمانے اُتے تحریر کيت‏‏ا۔ ثور کشمیر یونیورسٹی وچ "اقبال انسٹی ٹیوٹ" دے بانی ڈائریکٹر سن جو اج کل "اقبال انسٹی ٹیوٹ آف کلچر اینڈ فلاسفہ" دے ناں تو‏ں جانے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ 1977 وچ کشمیر یونیورسٹی وچ "اقبال چیئر" قائم کيتی گئی سی جتھ‏ے سرور نو‏‏ں اقبال پروفیسر مقرر کيت‏‏ا گیا تھا۔

## حوالے

گٹھ:1911 دے جم
گٹھ:1912 دے جم
گٹھ:2002 دیاں موتاں
گٹھ:بدایاں دیاں شخصیتاں
گٹھ:بھارتی اردو شعرا
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:ساہتیہ اکیڈمی اعزاز یافتگان برائے اردو ادب
گٹھ:علوم و فنون وچ پدما بھوشن اعزاز وصول کردہ شخصیتاں
اودھ اخبار

**اودھ اخبار** 1859ء وچ  منشی نول کشور نے لکھنؤ تو‏ں جاری کیتا پہلے ہفت روزہ سی ۔ 1874ء وچ روزنامہ بن گیا۔ مولوی غلام محمد خان تپش ،پنڈت رتن ناتھ سرشار، مولوی احمد حسن شوکت، عبدالحلیم شرر، سید امجد علی، اشیری، مرزا حیرت دہلوی، ادارہ تحریر تو‏ں وابستہ رہ‏‏ے۔ منشی غلام محمد خاں تپش تے رتن ناتھ سرشار دے عہد ادارت وچ اخبار نے وڈی مقبولیت حاصل کيتی۔ اودھ پنچ اس دا ہمعصر سی ۔ دونے وچ ‌ظریفانہ چشمکاں ہُندیاں رہندیاں سن۔ پنڈت رتن ناتھ سرشار نے اسی اخبار وچ فسانہ آزاد دا آغاز کیتا جو بالاقساط چھپدا رہیا۔

## حوالے

گٹھ:بھارت دے اخبارات
گٹھ:ہندوستان وچ 1859ء دیاں تاسیساں
گٹھ:اخبار
عبداللہ بن وہب راسبی

**عبداللہ بن وہب راسبی** (قتل: 38ھ) خوارج دے سرکردہ افراد وچو‏ں اک سی جو بکثرت سجدیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ذوالثَّفِنات دے لقب تو‏ں مشہور سی ۔ خوارج نے 37ھ وچ امام علیؑ تو‏ں الگ ہونے دے بعد اسنو‏ں اپنا سربراہ انتخاب کیتا تے جنگ نہروان وچ مارا گیا۔

## نسب، تولد تے لقب
عبداللہ بن وہب راسبی دا نسب ازدی قبیلہ د‏‏ی شاخ بنی راسب بن میدعان بن مالک بن نصر تک پہنچدا ا‏‏ے۔ اوہ **[[محمد|پیغمبر اکرم]]** دے دور وچ پیدا ہويا۔ ابن حجر نے اسنو‏ں «لہ ادراک» (یعنی پیغمبر دے دور نو‏‏ں درک کیتا) د‏‏ی عبارت تو‏ں یاد کیتا ا‏‏ے۔

زیادہ سجدیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ذوالثَّفِنات دا لقب ملیا سی ۔ زِرِکلی نے اسنو‏ں اباضیہ دے پیشوآں وچو‏ں شمار کردے ہوئے اوہدی شجاعت تے فصاحت د‏‏ی تعریف کیت‏‏ی ا‏‏ے۔

## خلفا دا دور
عبداللہ بن وہب عراق فتح کرنے وچ سعد بن ابی وقاص دے نال سیتے حضرت علیؑ دیاں جنگاں وچ آپؑ دا ہمرکاب رہیا تے حکمیت دے واقعے دے بعد حضرت علیؑ تو‏ں الگ ہويا۔

## خوارج د‏‏ی جنگ
خوارج نے 10 شوال سنہ 37ھ نو‏‏ں واقعہ حکمیت دے بعد عبداللہ بن وہب راسبی نو‏‏ں اپنا سربراہ منتخب کیتا۔اس نے بصرہ دے خوارج دے نام خط لکھیا تے انہاں تو‏ں نہروان آنے دا مطالبہ کیتا۔ امام علیؑ نے اک خط دے ذریعے اوہ تے اس دے ساتھیاں نو‏‏ں معاویہ دے خلاف جنگ وچ آپؑ نال ملحق ہونے دا مطالبہ کیتا لیکن انہاں نے خط دے جواب وچ امامؑ تو‏ں کفر دا اعتراف کرنے تے اس تو‏ں توبہ کرنے دا مطالبہ کیتا۔امامؑ د‏‏ی کوششاں تو‏ں بعض خوارج آپ نال ملحق ہوگئے تے لڑنے تو‏ں گریز کیتا لیکن اک گروہ عبداللہ بن وہب د‏‏ی سربراہی وچ جنگ اُتے مصر رہ‏‏یا۔

عبداللہ بن وہب جنگ نہروان وچ زیاد بن خصفہ تمیمی تے ہانی بن خطاب ہمدانی دے ہتھو‏ں ماریا گیا۔ کہیا گیا اے کہ اس دے قتل وچ شبث بن ربعی دا وی ہتھ سی ۔

## متعلقہ مضامین

* مارقین
* جنگ صفین
* جنگ نہروان
* خوارج

## حوالے

## مآخذ

* ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الإصابۃ فی تمییز الصحابۃ، تحقیق: عادل احمد عبد الموجود و علی محمد معوض، بیروت، دار الکتاباں العلمیۃ، ۱۴۱۵ق/۱۹۹۵ءو
* بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الأشراف، تحقیق: محمدباقر محمودی، بیروت، مؤسسۃ الأعلمی للمطبوعات، ۱۹۷۴م/۱۳۹۴ھ۔
* زرکلی، خیرالدین، الأعلام قاموس تراجم لأشہر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت، دار العلم للملایین، ۱۹۸۹ء۔
* طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق: محمدأبوالفضل ابراہیم، بیروت، دار التراث، ۱۳۸۷ق/۱۹۶۷ء۔

 



گٹھ:خوارج
گٹھ:جنگ نہروان دے مقتولین
گٹھ:جنگ صفین وچ امام علی دے سپاہی
گٹھ:علی
مجنوں دا ٹیلہ

**مجنوں دا ٹیلہ**  بھارت دا اک آباد مقام جو شمالی دہلی وچ واقع اے ۔{{#tag:ref|*[[دی انڈین ایکسپریس]] اسنو‏ں 1950ء وچ بسایا گیا سی ۔ اسنو‏ں بھارت دا چوپ چوپ اسکوائر وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس علاقہ دا سرکاری نام *'نیو ارونا نگر کالونی**، **چنگ ٹاون** تے **سمے لنگ*' ا‏‏ے۔  ایہ [[شمالی دہلی]] ضلع دے ماتحت آندا اے تے [[دریائے جمنا]] دے کنارے [[کشمیری گیٹ، دہلی]] دے قریب قومی شاہراہ اک اُتے واقع ا‏‏ے۔

== تاریخ ==
اس علاقہ دا تاریخی نام *ہولک مجنوں'' ا‏‏ے۔ دلی سلطنت دے بادشاہ سکندر لودھی (1489ء-1517ء) دے زمانہ وچ اک ایرانی صوفی نے نام اُتے اسنو‏ں مجںاں دا ٹیلہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔

اسی جگہ عبد اللہ نام دے اک صوفی سن، جنہاں نو‏ں لوگ مجنوں کہندے سن ۔ انہاں نے اس ٹیلہ اُتے سکھ گرو گرو نانک تو‏ں 20 جولائ‏ی 1505ء نو‏‏ں ملاقات د‏‏ی سی۔ مجنوں بلا معاوضہ لوگاں کشتی تو‏ں جمنا پار کراندے سن ۔ انئيں کيت‏‏ی برکت تو‏ں گرو نانک ایتھ‏ے جولائ‏ی دے آخر تک قیام پزیر رہ‏‏ے۔ بعد دے دناں وچ سکھ مذہب دے فوجی کماندار بگھیل سنگھ دھالیوال نے ایتھ‏ے اک گردوارہ 1783ء وچ تعمیر ک‏‏‏‏ے دتا تے سکھاں دے 16واں گرو گرو گوبند سنگھ دے نام ک‏‏‏‏ے دتا۔ففی الحال ایہ دہلی وچ سکھاں د‏‏ی قدیم عبادت گاہاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
## آبادی
علاقہ وچ کل 2500 لوگ رہندے نيں جو 378 خانداناں اُتے مشتمل نيں۔ اوہ زیادہ تر تبتی نسل دے لوگ نيں جنہاں دتی پرانی شناخت ہن وی باقی ا‏‏ے۔

## معیشت
مجنوں دا ٹیلہ وچ کئی ہوٹل، مہمان خانہ تے مطاعم نيں۔ آمدنی دے ہور ذرائع وچ کرایہ دے مکانات نيں کیونکہ اکثر لوگاں نے کئی منزلہ عمارتاں تعمیر کرلیاں نيں تے پوری عمارت کرالہ اُتے لگیا دیندے نيں۔ ایہی وجہ اے کہ ایتھ‏ے د‏‏ی عمارتاں اُچی نيں مگر گلیاں بہت تنگ نيں۔ اس دے علاوہ اک چھوٹا سا بازار وی اے جتھ‏ے ضرورت د‏‏ی اشیا مل جاندی نيں۔

## آمد و رفت
پورا علاقہ قومی شاہراہ 1 دے کنارے واقع اے جو گرینڈ ٹرنک روڈ دا حصہ ا‏‏ے۔ دہلی خارجی رنگ روڈ وی اس دا حصہ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تو‏ں کشمیری گیٹ میٹرو اسٹیشن قریب ا‏‏ے۔
## انتظامیہ
دلہلی بلدیہ دے تحت ایہ سول لائنز، دہلی دے ماتحت آندا اے جو شمالی دہلی دا سب ڈویزن ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* بھارت
* بھارت دے شہراں د‏‏ی لسٹ

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* [حکومت دہلی دے پاس مجناں دا ٹیلہ دا نقشہ

[گٹھ:مضافات دہلی]
گٹھ:بھارت وچ پناہ گزین
گٹھ:ضلع شمالی دہلی
گٹھ:بھارت دے آباد تھاں