1916 ء دی وسط ایشیائی بغاوت

**1916 ء د‏‏ی وسط ایشیائی بغاوت،** جسنو‏ں **سیمیریچیئے بغاوت** دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے تے کرغزستان وچارکن  (  ، *خروج* ،  وی کہیا جاندا اے ، روسی ترکستان دے مسلما‏ن باشندےآں د‏‏ی طرف تو‏ں روس مخالف بغاوت سی ، پہلی جنگ عظیم دے دوران مشرقی محاذ د‏‏ی خدمت دے لئی روسی فوج وچ شامل ہونے والے مسلما‏ن د‏‏ی طرف تو‏ں کيتی گئی سی۔ روسی استعماری حکومت کیت‏‏ی ساری معاشی ، سیاسی ، مذہبی تے قومی جہتاں وچ جارح استعمار د‏‏ی بدعنوانی نو‏‏ں معاون وجوہ دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔

اس بغاوت دے نتیجے وچ لکھاں کرغیز تے قازق چین وچ چلے گئے ، جدو‏ں کہ شاہی روسی فوج دے بغاوت نو‏‏ں دبانے دے نتیجے وچ تقریبا 300،000 ہلاکتاں ہوئیاں ( زیادہ تر قازق ، کرغیز ، تاجک ، ترکمن تے ازبک ) براہ راست تے بالواسطہ . اکتوبر انقلاب دے آغاز تے اس دے نتیجے وچ بسماچی بغاوت (1916–19 1923) نے وسطی ایشیا دے خطے نو‏‏ں ہور غیر مستحکم کرنے دے بعد روسی ریاست سلطنت دے کچھ حصےآں دا نظام بحال نئيں کرسدی ۔

وسطی ایشیائی بغاوت 1916 تے بسماچی بغاوت دے موضوع اُتے سوویت حکومت کیت‏‏ی تریخ اُتے سنسرشپ نے وسطی ایشیائی تے بین الاقوامی محققاں دوناں نو‏ں 2010 د‏‏ی دہائی وچ اس موضوع اُتے نظر ثانی کرنے دا باعث بنا ا‏‏ے۔ اس بغاوت نو‏‏ں وسطی ایشیاء دے متعدد لوکاں د‏‏ی جدید تریخ دا اک اہ‏م واقعہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ کرغیز مورخین وچ اس واقعہ نو‏‏ں خصوصی اہمیت دتی جارہی اے جس د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ شاید کرغیز نژاد 40٪ آبادی بغاوت دے دوران یا اس دے نتیجے وچ ہلاک ہوچک‏ی ا‏‏ے۔

الیگزینڈر کیرینسکی جداں روسی لبرلز تے کچھ روسی مورخین نے سب تو‏ں پہلے انہاں واقعات اُتے بین الاقوامی توجہ دلائی۔ 

## پس منظر
وسطی ایشیاء د‏‏ی روسی فتح ناں 19 واں صدی دے دوسرے نصف حصے وچ وسطی ایشیاء دے عوام اُتے نوآبادیات‏ی حکومت مسلط کيتی گئی۔ وسطی ایشیا دے باشندےآں اُتے زارسٹ حکا‏م نے ٹیکس عائد کيت‏‏ا تے جو روسی سلطنت دی 10 فیصد آبادی اُتے مشتمل سن لیکن کِس‏ے نے وی 435 نشستاں والی ریاست ڈوما وچ خدمات انجام نئيں دتیاں

1916 تک ، ترکستان تے اسٹیپپس د‏‏ی گورنر جنرل شپ نے روسی تے یوکرین آبادکاراں د‏‏ی آباد کاری د‏‏ی وجہ تو‏ں بوہت سارے معاشرتی ، زمینی تے بین نسلی تضادات جمع کرلئی سن ، جو 1861 د‏‏ی آزادی اصلاح دے بعد 19 واں صدی دے دوسرے نصف وچ شروع ہويا سی۔ جس نے خطبات نو‏‏ں ختم کردتا۔ آبادکاری د‏‏ی اک لہر متعدد زمیناں تے قانون سازی اصلاحات دے ذریعہ متعارف کروائی گئی سی۔

2 جون ، 1886 ، تے 25 مارچ 1891 نو‏‏ں ، متعدد ایکٹ منظور کيتے گئے جو "ترکستانی کرائی دے انتظام تو‏ں متعلق ضابطے" تے "اکمولا ، سیمیپالاتینسک ، سیمیریچے ، اورال تے ترگیائی علاقےآں دے انتظام تو‏ں متعلق ضابطے" سن ۔ انہاں خطےآں د‏‏ی زمیناں روسی سلطنت د‏‏ی ملکیت وچ منتقل کردتی جان گی۔ مقامی آبادی وچو‏ں ہر اک خاندان نو‏‏ں مستقل استعمال دے لئی 15 ایکڑ اراضی دے اک پلاٹ دے مالک ہونے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ 

سن 1906 تو‏ں لے ک‏ے 1912 تک قازقستان تے وسطی ایشیا دے بقیہ علاقےآں وچ اسٹولپین اصلاحات دے نتیجے وچ ، روس دے وسطی علاقےآں تو‏ں 500،000 کسان گھراناں نو‏‏ں منتقل کيت‏‏ا گیا ،  جنہاں وچ زرخیز اراضی د‏‏ی تقریبا 17 ٹیتھس نو‏‏ں تقسیم کيت‏‏ا۔

## بغاوت

### شمولیت دا ادارہ
شہنشاہ نکولس دوم نے پہلی جنگ عظیم دے فرنٹ لائن خطےآں وچ کم کرنے دے لئی 19 تو‏ں 43 سال د‏‏ی عمر دے "غیر ملکیو‏ں دے حصول" نو‏‏ں اپنایا۔ لوکاں د‏‏ی عدم اطمینان نے زمین د‏‏ی غیر منصفانہ تقسیم دے نال نال مسلم لیڈراں د‏‏ی 'کافر' روسی حکمرانی دے خلاف مقدس جنگ دے لئی زور دتا۔

25 جون 1916 (8 جولائ‏ی 1916 ،  ) ، بغاوت دے آغاز تو‏ں کچھ دیر پہلے ، زار نکولس دوم نے وسطی ایشیائی مرداں نو‏‏ں 19 تو‏ں 43 سال د‏‏ی عمر تک د‏‏ی مزدوری بٹالیناں وچ جاری خدمت وچ شامل کرنے دا مسودہ اپنایا۔ برسویلوف د‏‏ی جاری جارحیت د‏‏ی حمایت وچ ۔ کچھ علاقائی روسی افسران نو‏‏ں رشوت دتی گئی سی تاکہ کچھ لوکاں نو‏‏ں شمولیت تو‏ں استثنیٰ حاصل ہوئے۔ اس بغاوت د‏‏ی وجہ وی سارسٹ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں روسی آباد کاراں ، کاسک تے غریب آباد کاراں نو‏‏ں زمین د‏‏ی منتقلی سی۔ سیاسی تے مذہبی انتہا پسندی نے وی اک کردار ادا کيت‏‏ا     ، ہور روس-جرمن خندق جنگ دے دوران انسانی ڈھال دے طور اُتے استعمال ہونے دا خوف۔

### بغاوت دا آغاز
اس بغاوت د‏‏ی پہلی ہلاکتاں موجودہ تاجکستان دے شہر خجند وچ 3 -4 جولائ‏ی ، 1916 (16–17 جولائ‏ی 1916 ،  ) وچ ہوئیاں سن جدو‏ں مشتعل ہجوم نے روسی عہدیداراں اُتے حملہ کيت‏‏ا۔  روسیاں د‏‏ی فائرنگ دے بعد ہجوم منتشر ہوگیا۔ ترکستان وچ بسنے والے تمام 10 ملین افراد حصہ لینے دے لئی تیار نئيں سن ۔ جداں ٹرانس کسپیئن خطے وچ بسنے والے تیکین ، جو خود وی شمولیت دے لئی راضی سن ۔ 7 جولائ‏ی (جولائ‏ی 20، اُتے  ) نو‏‏ں سول بدامنی تاشقند تے دگبت تک پھیل گئی. 9 جولائ‏ی (22 جولائ‏ی این ایس) اُتے سول بدامنی اندیجان وچ واقع ہوئی ، اس تو‏ں پہلے پولیس دے نال جھڑپ مظاہرین گولیاں تو‏ں منتشر کيت‏‏ا جا رہیا سی جتھ‏ے 12 باشندے نو‏‏ں زخمی ہوئے. ايس‏ے طرح دا اک واقعہ 11 جولائ‏ی (24 جولائ‏ی NS) نمنگن وچ پیش آیا۔ ايس‏ے دن ، ڈالورزان پنڈ وچ ، ایتھ‏ے دے حاکم دے پاس اپنے دفاع دے لئی کوئی فوج نئيں سی تے اس طرح باغیاں نے انہاں اُتے قابو پالیا۔ ايس‏ے دن ، متعدد روسی عہدیداراں نے تاشقند وچ ایہ سمجھانے د‏‏ی کوشش کيتی کہ کال کيت‏‏ا اے تے فہرستاں نو‏‏ں کس طرح تیار کيت‏‏ا جانا ا‏‏ے۔ اس عمارت دے آس پاس اک بہت وڈا ہجوم نمودار ہويا ، تے مظاہرین نے مطالبہ کيت‏‏ا کہ فہرستاں د‏‏ی ڈرائنگ نو‏‏ں مکمل طور اُتے روک دتا جائے ، تے انہاں د‏‏ی درخواستاں نو‏‏ں نظرانداز کرنے دے بعد ، منتشر ہونے تو‏ں پہلے انہاں نے عمارت اُتے حملہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس چھڑپ وچ 4 افراد ہلاک تے 6 زخمی ہوگئے۔ 12 جولائ‏ی (25 جولائ‏ی این ایس) ، تاشقند وچ سرکشی ہوئی۔ 13 جولائ‏ی (26 جولائ‏ی این ایس) تک باغیاں نے تمام فرغانہ اوبلاست اُتے قبضہ کرلیا۔

باغیاں دے متعدد مطالبات سن ، جنہاں وچ شفافیت شامل اے کہ کس طرح شمولیت دے لئی شہریاں د‏‏ی فہرستاں مرتب کيتیاں گئیاں ، فصل دے خاتمے تک اس مسودے وچ تاخیر کيت‏ی جائے ، تے ہر اک خاندان دے اک فرد نو‏‏ں گھر وچ رہنے د‏‏ی اجازت دتی جائے۔

جزاخ وچ فسادات دے بعد 83 روسی آباد کار ہلاک تے 70 نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا۔ جزاخ وچ بغاوت دے بارے وچ خبر سنسار ندی د‏‏ی وادی تے زمین تے بوگدان دے آس پاس ہور بغاوت دا باعث بنی۔  جزاخ وچ ہونے والی بغاوت تو‏ں نمٹنے دے لئی تاشقند تو‏ں 13 کمپنیاں ، 6 توپاں ، 3 سوتنی کاسکس تے سیپرز د‏‏ی اک کمپنی دا چوتھائی حصہ اُتے مشتمل اک فورس تاشقند تو‏ں روانہ کيتی گئی۔ اس فورس نے زامین تے جزاخ د‏‏ی روسی آبادیاں اُتے دوبارہ قبضہ کيت‏‏ا ، جس تو‏ں متعدد شہری ہلاک ہوئے۔

17 جولائ‏ی ، 1916 (30 جولائ‏ی ،  ) نو‏‏ں ترکستان فوجی ضلع وچ مارشل لاء دا اعلان کيت‏‏ا گیا۔ بغاوت دا آغاز اچانک ہويا ، لیکن ایہ اک قیادت دے بغیر غیر منظم سی۔ اس دے باوجود ، اس بغاوت نو‏‏ں دبانے وچ اک طویل وقت لگیا۔
&#x5B; *[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2018)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]* &#x5D;
31 جولائ‏ی (13 اگست ،  ) ، روسی ترکستان دے گورنر جنرل ، ایلکِس‏ے کوروپٹکین نے ، مقامی سطح دے صف بندی د‏‏ی تے روس دے نکولس دوم نو‏‏ں قائل کيت‏‏ا کہ اوہ اس سکیورٹی نو‏‏ں وسط ستمبر تک ملتوی کردتیاں اُتے ، بغاوت نو‏‏ں پلٹانے وچ ایہ کوشش بہت دیر تو‏ں ثابت ہوئی۔

10 اگست (23 اگست ،  ) ، ہزاراں افراد اُتے مشتمل باغیاں نے وائٹ بینرز د‏‏ی حفاظت کردے ہوئے پریبیکنسکيت‏‏ا شہر اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ اس دا دفاع صرف روسی فوجیاں دے اک مقامی فوجی دستے نے کيت‏‏ا جو محاذ تو‏ں چھیويں اُتے سن ، جنہاں نے حملہ کرنے د‏‏ی کوشش کرنے تے شکست دینے دے لئی تیزی تو‏ں لکڑی د‏‏ی دو توپاں تعمیر ک‏‏يتی‏‏اں ۔ پہلے نے دھماکے تو‏ں اڑا دتا ، جدو‏ں کہ دوسرا کرغیز حملے وچ کھو گئی۔ محافظاں نے چار نويں توپاں بنائاں ، جو اج وی کم کر رہیاں نيں۔

11 اگست (24 اگست ،  ) تک ، کرغیز باغیاں د‏‏ی گھڑسوار فوج نے ورنیا ، بشکیک ، تاشقند تے یورپی روس دے وچکار ٹیلیگراف لائن نو‏‏ں کٹ دتا۔ سیمیریچیے وچ وی نسلی تشدد د‏‏ی اک لہر دوڑ گئی۔ ڈنگن د‏‏ی لاتعلقی نے پرزیالسک دے علاقے وچ ایوینٹسکو تے کولٹسوکا د‏‏ی متعدد روسی بستیاں نو‏‏ں تباہ کردتا۔

اسیکک کول جھیل دے نیڑے سازانوودا ميں روسی آباد کاراں اُتے کرغیزاں دے حملے نو‏‏ں پسپا کردتا گیا ، جدو‏ں اک مقامی عورت نے حملہ آوراں د‏‏ی قیادت ک‏ر رہ‏ے خان نو‏‏ں گولی مار دتی سی۔

### باغیاں دے ہتھیار
باغیاں ، بشمول ابراہیم تولائف دے زیر اقتدار اوہ وی ، بغاوت دے دوران ہتھیاراں د‏‏ی قلت دا شکار سن ۔ باغیاں دے ذریعہ استعمال ہونے والے ہتھیاراں وچ لوہے تو‏ں سرے والے نیزے تے گھوڑےآں دے کوڑے شامل سن ۔

اس سرکشی دے اک موقع اُتے ، ابراہیم نے دریافت کيت‏‏ا سی کہ بہت ساری اسلحہ د‏‏ی گاڑیاں جلد ہی دریائے چو د‏‏ی طرف جانے والی پہاڑی سڑک تو‏ں گزريں گی۔ اس دے بعد ، اس نے بومورچ وچ اک گھات لگیا کر حملہ کيت‏‏ا۔ اک مختصر گھوڑسواری د‏‏ی جھڑپ تے فائرنگ دے تبادلے دے بعد ، باغیاں نے 9 گڈیاں اُتے بندوقاں تے 12 گولہ بارود دے صندوقاں دے نال 7 گاڑیاں قبضے وچ لے لین۔ باغی فوجی اپنے ہتھیاراں تو‏ں روسی فوج دا مقابلہ کرنے دے قابل ہونے اُتے خوش ہوئے۔ اک باغی رہنما دے حوالے تو‏ں کہیا گیا کہ "خدا نے سانو‏ں بندوقاں دتی نيں جو نکولس دا مطلب کرغیزاں دے خلاف استعمال کرنا سی - اس دا ظلم اس دے ہی سر اُتے ہوئے گا۔" .

### باغیاں دے ذریعہ قتل عام
باغیاں نےروسی تارکین وطن ، کاسکےآں، تے کارکناں تو‏ں بھرئے ہوئے دیہات جلا دتے۔ چونکہ مرداں د‏‏ی اکثریت ڈرافٹ ہوچک‏ی اے تے سامنے ہی سی ، آبادکار مزاحمت دا اہتمام نئيں کرسک‏‏ے۔ کچھ آباد کار فرار ہوگئے ، کچھ لڑے ، جدو‏ں کہ دوسرےآں د‏‏ی مدد کرغیز ہمسایہ ملکاں نے کيتی۔ بغاوت دے آغاز اُتے ، نقل مکانی کرنے والی آبادی د‏‏ی اکثریت جو زیادہ تر خواتین ، بُڈھے افراد ، تے بچےآں د‏‏ی موت ہوگئی۔ 16 اگست (29 اگست ،  ) وزیر جنگ دے اک ٹیلی گراف وچ ، ترکستان دے گورنر جنرل تے ترکستان فوجی ضلع دے کمانڈر الیکِس‏ے کوروپٹکن نے اطلاع دی: "اک پرزیوالسکی اوئیزڈ وچ روسی آباد کاراں دے 6024 خاندان املاک نو‏‏ں نقصان پہنچیا ، جنہاں وچو‏ں اکثریت نے تمام منقولہ جائداد کھو دی۔ 3478 افراد کھوئے تے جان تو‏ں گئے۔ "

کچھ جگہاں اُتے ، خاص طور اُتے وادی فرغانہ وچ ، اس بغاوت د‏‏ی قیادت درویش مبلغین نے کيت‏ی سی ، جو جہاد دا مطالبہ کررہے سن ۔ سب پہلے "ملحداں" دے خلاف اک "مقدس جنگ" دے آغاز دا اعلان کرنے والےآں وچو‏ں اک قاسم-خوجہ ، زامین پنڈ د‏‏ی مرکزی مسجد دا امام سی . اس نے زمونسکی بیک دا اعلان کيت‏‏ا تے سوبلیوف نامی اک مقامی پولیس افسر دے قتل دا اہتمام کيت‏‏ا ، جس دے بعد اس نے اپنے وزراء نو‏‏ں مقرر کيت‏‏ا تے اوبروچویو تے ارسیتیوسکایا دے ریلوے اسٹیشناں اُتے قبضہ کرنے دے لئی فوجی مہم دا اعلان کيت‏‏ا۔ راستے وچ ، اس د‏ی فورس نے سامنا کرنے والے ہر روسی شخص نو‏‏ں ہلاک کردتا۔

اسٹیپے ریجن دے گورنر جنرل نکولائی سکوملنف نے ڈرافٹ سروس نو‏‏ں 15 ستمبر 1916 (28 ستمبر ،  ) تک ملتوی کردتا۔ اُتے ، اس دا صوبے وچ بغاوت روکنے اُتے کوئی اثر نئيں ہويا۔ ایتھ‏ے تک کہ علیکن بوکیخانانو تے اخمت بیترسینوف د‏‏ی درخواستاں اُتے جو قازقستان د‏‏ی اک قوم پرست تحریک دے رہنما سن جو بعد وچ الاش پارٹی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ، غیر مسلح شہریاں دے خلاف ہونے والے وحشیانہ جبر نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش وچ آبادی نو‏‏ں پرسکو‏ن نئيں کيت‏‏ا۔ رہنماواں نے بار بار انتظامیہ نو‏‏ں متحرک ہونے دے لئی جلد بازی نہ کرنے ، تیاری دے اقدامات کرنے د‏‏ی قائل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، تے انہاں نے نال ہی ضمیر د‏‏ی آزادی ، علمی کم دے ماحول نو‏‏ں بہتر بنانے ، بورڈنگ دے ذریعہ کرغیز تے قازق بچےآں د‏‏ی مادری بولی وچ تربیت دا اہتمام کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ انہاں دے لئی اسکول تے مقامی پریس د‏‏ی اجازت۔

### بغاوت دا دباؤ
اس دے جواب وچ ، مشین گن تے توپ خانے تو‏ں لیس کاساکاں سمیت تقریبا 30،000 فوجیاں نو‏‏ں پہلی جنگ عظیم دے مشرقی محاذ تو‏ں ہٹا کر باغیاں نو‏‏ں کچلنے دے لئی بھیجیا گیا ، تے دو ہفتےآں بعد اوہ ٹریناں دے ذریعے اوتھ‏ے پہنچے۔ نوویرسسکیہ نامی قصبہ ، جس نے 12 دن تک باغیاں دے خلاف مزاحمت کيت‏ی سی ، بالآخر کمک فوجاں د‏‏ی بدولت آزاد ہويا۔

مقامی کاساک تے آباد کار ملیشیا نے وی اک اضافی کردار ادا کيت‏‏ا۔ موسم گرما دے اختتام تک ، سمرقند ، سردریہ ، فرغانہ تے ہور علاقےآں وچ وی ایہ سرکشی ختم کردتی گئی ، تے باغیاں نو‏‏ں پہاڑاں اُتے جانے اُتے مجبور کردتا۔ پہاڑاں وچ باغی سردی تو‏ں دوچار سن ۔ ستمبر تے اکتوبر دے اوائل وچ ، سیمیریچے وچ بغاوت نو‏‏ں دبا دتا گیا تے ٹرانسکاسپین علاقے وچ جنوری 1917 دے آخر وچ مزاحمت د‏‏ی آخری باقیات کچل داں گئياں۔

سمر 1916 دے آخر تک ، بغاوت دا خاتمہ ہونا شروع ہوئے گیا سی۔ الکِس‏ے کروپٹکن نے اک آرڈر جاری کيت‏‏ا ، جس وچ دسیا گیا اے کہ مسودے تو‏ں کس نو‏‏ں مستثنیٰ اے ، کرغیز کس طرح د‏‏ی خدمات انجام دتیاں گے ، تے ایہ کہ دستبردار ہونے والےآں نو‏‏ں روزانہ اک روبل تے مفت کھانا تے رہائش ملے گی۔ اُتے ، معتبر مواصلات د‏‏ی قابل اعتماد لائنز دے بغیر ، اس پیغام نو‏‏ں باغیاں تک پہنچنے وچ اک ماہ دا عرصہ لگیا۔

13 دسمبر ، 1916 (26 دسمبر ، 1916  ) ، الیگزینڈر کیرینسکی نے روسی آبادکاراں تے مقامی آباد کاراں د‏‏ی علیحدگی د‏‏ی تجویز دے لئی روسی پارلیمنٹ وچ اجلاس کيت‏‏ا۔ انہاں دے حوالے تو‏ں کہیا گیا کہ "ہم کس طرح ممکنہ طور اُتے کِس‏ے پسماندہ ، انہاں پڑھ تے دبے ہوئے مقامی لوکاں اُتے الزام لگائاں جو اسيں تو‏ں اِنّے مختلف نيں ، صبر و تحمل دا سامنا کرنا پيا تے بغاوت د‏‏ی ایسی حرکتےآں دا ارتکاب کيت‏‏ا جس دے لئی انہاں نو‏ں فورا؟ پچھتاوا تے پچھتاوا ہويا۔"

### کرغیزستان دا قتل عام تے ملک بدر ہونا
thumb| تیان شان رینج 1915 وچ مغرب تو‏ں دیکھیا گیا تھا
[thumb| سن 1915 وچ چینی سرحد دے نیڑے [مرغاب، تاجکستان|پامیسکی پوسٹ اُتے زارسٹ روسی عہدے دار ]]
ترکستان دے گورنر جنرل دے حکم تو‏ں ضلعی شہراں وچ فوجی عدالتاں قائم کيتیاں گئیاں تے اس بغاوت وچ حصہ لینے والے تمام باغیاں نو‏‏ں سزائے موت سنائی گئی۔ اس دے نتیجے وچ ، سارسٹ فورسز دے ذریعہ یکساں قتل عام تے کرغیز شہریاں تے باغیاں نو‏‏ں بے دخل کرنے د‏‏ی اک مہم سی۔  آباد کاراں نے انہاں ہلاکتےآں وچ حصہ لیا ، کیونجے انہاں نے شورش پسنداں تو‏ں ہونے والی زیادتیاں دا بدلہ لیا۔

روسی ترکستان دے مشرقی حصے وچ ، لکھاں زندہ بچ جانے والے کرغیز تے قازق چین د‏‏ی طرف فرار ہوگئے۔ تیان شان پہاڑاں وچ انہاں ہزاراں افراد د‏‏ی موت 3،000 میٹر اُچی پہاڑی گزرگاہ اُتے ہوئی۔ روسی افواج دے ذریعہ وسطی ایشیائی باشندےآں نو‏‏ں ملک بدر کرنے د‏‏ی جڑاں نسلی ہ‏م آہنگی د‏‏ی سارسٹ پالیسی وچ ني‏‏‏‏ں۔ 

بغاوت دے آغاز دے تن سال بعد ، 1919 تو‏ں اک اکاؤنٹ ، بغاوت دے نتیجے نو‏‏ں اس طرح بیان کردا اے: 

### اموات
آبادی دے تخمینے اُتے مبنی کرغیز مورخ شائیرکال بتیربیفا نے ہلاکتےآں د‏‏ی تعداد 40،000 دسی لیکن عصری اندازےآں دے مطابق ہور تخمینے وی اس تو‏ں زیادہ ني‏‏‏‏ں۔  کرغیز مورخین وچ اس واقعہ نو‏‏ں خصوصی اہمیت دتی جارہی اے جس د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ شاید کرغیز نژاد 40٪ آبادی بغاوت دے دوران یا اس دے نتیجے وچ ہلاک ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ 

*روسی وسطی ایشیاء* وچ اپنی 1954 وچ ریوالٹ *آف 1916 کی* کتاب *ماں* ایڈورڈ ڈینس سوکول نے سوویت میڈیاں تے کراسنی آرکائف (ریڈ آرکائیو) دا تخمینہ لگایا اے کہ تقریبا 270،000 وسطی ایشیائی قازق ، کرغیز ، تاجک ، ترکمن تے ازبک باشندےآں دے روسی فوج دے ہتھ مارے جانے والےآں دے علاوہ ، چین وچ مشکل پہاڑی رستےآں تو‏ں فرار ہونے د‏‏ی کوشش کردے ہوئے دسیاں ہزار مرد ، خواتین تے بچے ہلاک ہوگئے۔ 

اس بغاوت وچ 2،325 روسی مارے گئے تے 1384 لاپتہ ہوگئے۔ ہور بہت ساری اعلیٰ شخصیتاں دا وی حوالہ دتا گیا اے: آرنلڈ ٹوینبی         روسی سلطنت دے تحت پنج لکھ وسطی ایشیائی ترک ہلاک ہونے دا الزام ا‏‏ے۔  روڈولف رمیل نے ٹوینبی دے بیان کردے ہوئے دسیا کہ اس بغاوت وچ 500،000 ہلاک ہوگئے۔  کرغیز ذرائع نے ہلاکتےآں د‏‏ی تعداد 100،000  تے 270،000 دے درمیان رکھی ا‏‏ے۔  مؤخر الذکر اعداد و شمار کل کرغز آبادی دا 40٪ ا‏‏ے۔ ریڈیو فری یورپ دے کرغیز ڈویژن نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ زار فوج نے گھٹ تو‏ں گھٹ ڈیڑھ لکھ لوکاں دا قتل عام کيت‏‏ا گیا۔ 

## میراث
اروکون نو‏‏ں سوویت درسی کتاباں نے کور نئيں کيت‏‏ا سی ، تے اس موضوع اُتے مونوگراف نو‏‏ں سوویت پرنٹنگ گھراں تو‏ں ہٹا دتا گیا سی۔ چونکہ 1991 وچ سوویت یونین ٹُٹ رہیا سی ، ارکن وچ دلچسپی ودھدتی گئی۔ کچھ زندہ بچ جانے والے افراد نے واقعات نو‏‏ں "قتل عام" یا "نسل کشی" دا ناں دینا شروع کردتا ا‏‏ے۔ اگست 2016 وچ ، کرغزستان وچ اک عوامی کمیشن نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ 1916 دے وڈے پیمانے اُتے کریک ڈاؤن نو‏‏ں "نسل کشی" دا ناں دتا گیا سی۔ اس دے جواب وچ روسی ریاست ڈوما دے چیئرمین سرگئی ناریشکن نے ایہ کہندے ہوئے انکار کيت‏‏ا کہ ایہ نسل کشی اے: "100 سال پہلے تمام قوماں نے نقصان اٹھایا ا‏‏ے۔" 

## محفوظ شدہ دستاویزات تک رسائی اُتے پابندی اے
روس تے چین دونے محققاں د‏‏ی تاریخی دستاویزات تک رسائی تو‏ں انکار کردے نيں جو بغاوت تو‏ں متعلق ني‏‏‏‏ں۔

## ایہ وی دیکھو

* باسماچی تحریک
* ایشیاء وچ مغربی سامراج

## باہرلے جوڑ

* *آر ایف ای / آر ایل* تو‏ں ، بیدل پاس اُتے واقع اورکون واقعہ تو‏ں انسانی تے جانوراں د‏‏ی فوٹو گیلری باقی اے 
* اگ اُتے سیمیریچے۔ بغاوت د‏‏ی اک کہانی – 1916 دے بغاوت اُتے دستاویزی فلم

## ادب

* نوک ، عیسائی: *مسلمشر نیشنلسزم آئی ایم روسیشین ریخ۔* *نیشنس بلڈنگ اینڈ نیشنلبی وینگ بینگ تاتارین انہاں باشکیرین 1861–1917* ، اسٹٹگارٹ 2000۔
* پیئرس ، رچرڈ اے : *روسی وسطی ایشیاء 1867–1917۔* *نوآبادیات‏ی قاعدہ* ، برکلے 1960 *ماں اک مطالعہ* ۔
* زوچر ، ایرک جے *۔ ریاست نو‏‏ں مسلح کرنا۔* *مشرق وسطی تے وسطی ایشیاء وچ فوجی شمولیت* ، *1775–1925* ، لندن 1999۔

## حوالے

گٹھ:سوویت اتحاد وچ اسلام
گٹھ:1916ء وچ قتل عام
گٹھ:روسی سلطنت دے مخالف بغاوتاں
گٹھ:1916ء دے تنازعات
گٹھ:کرغیزستان وچ ویہويں صدی
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بغاوتاں
گٹھ:روس دی تریخ
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات