فاطمہ زہرا

حضرت فاطمہ بنت **[[محمد|رسول اللہ ]]** جنہاں دا معروف نام فاطمۃ الزھراء اے **[[محمد|رسول اللہ ]]** تے خدیجہ بنت خویلد رضی ﷲ تعالیٰ عنہا دی بیٹی سن۔تمام مسلماناں دے نزدیک آپ اک برگزیدہ ہستی نیں۔۔ آپ دی ولادت 20 جمادی الثانی بروز جمعہ بعثت دے پنچویں سال چ مکہ چ ہوئی۔ آپ دی شادی حضرت علی ابن ابی طالب رضی ﷲ تعالیٰ عنہ نال ہوئی جنہاں توں آپ دے دو بیٹے حسن رضی ﷲ تعالیٰ عنہ تے حسین رضی ﷲ تعالیٰ عنہ تے دو بیٹیاں زینب رضی ﷲ تعالیٰ عنہ تے ام کلثوم رضی ﷲ تعالیٰ عنہا پیدا ہوئیاں۔ آپ دی وفات اپنے والد **[[محمد|رسول اللہ ]]** دی وفات دے کچھ مہینے بعد 632ء چ ہوئی۔ آپ دے کثیر القابات مشہور نیں۔

## ولادت تے خاندان
فاطمۃ الزہرا دی تاریخ پیدائش دے بارے چ اختلافات موجود نیں۔ مختلف روایات انہاں دی ولادت نوں 608ء توں لے کے 615ء تک دسدیاں نیں۔۔ زیادہ مستند روایات ایہ نیں کہ آپ 20 جمادی الثانی بعثت دے پنچویں سال 615ء نوں بروز جمعہ صبح صادق دے وقت مکہ چ پیدا ہوئیاں۔۔ طبری نے بھی بعثت دا پنچواں سال لکھیا اے

اک روایت دے مطابق **[[محمد|رسول اللہ ]]** اکثر خاتونِ جنت نوں سونگھ کے فرماتے کہ اس توں بہشت ھی خوشبو آندی اے کیونکہ ایہ اس میوۂ جنت توں پیدا ہوئی اے جو جبرائیل نے مینوں شبِ معراج کھلایا سی۔۔ 
 
اس بارے وچ وی اختلافات موجود نيں کہ آپ **[[محمد|رسول اللہ ]]** د‏‏ی اکلوندی بیٹی سن یا نئيں۔ اس بارے وچ تن قسم د‏‏ی روایات نيں۔ اک قسم اوہ اے جس وچ ایہ خیال کیتا جاندا اے کہ انہاں د‏‏ی تے بہناں سن جنہاں دے ناں زینب، رقیہ تے ام کلثوم سی ۔ دوسری قسم د‏‏ی روایات دے مطابق ایہ باقی بہناں خدیجہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا د‏‏ی پہلی شادی تو‏ں سن جو خدیجہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا د‏‏ی **[[محمد|رسول اللہ ]]** نال شادی دے بعد انہاں د‏‏ی بیٹیاں بنیاں۔ تیسری قسم د‏‏ی روایات دے مطابق ایہ خدیجہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا د‏‏ی بہن ہالہ د‏‏ی بیٹیاں سن جو اپنے والدین (ابوالہند تے ہالہ) دے اختلافات دے بعد خدیجہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا د‏‏ی زیرِ کفالت آئیاں تے بعد وچ **[[محمد|رسول اللہ ]]** د‏‏ی بیٹیاں بن گئياں۔ ۔ لیکن قرآن وچ **[[محمد|رسول اللہ ]]** د‏‏ی بیٹیاں دے لئی جمع دا صیغہ آیا ا‏‏ے۔ آپ نے اپنی بہناں دے ناں اُتے بعد وچ اپنی بیٹیاں دے ناں وی ام کلثوم تے زینب رکھے۔

آپ د‏‏ی تربیت خاندانِ رسالت وچ ہوئی جو **[[محمد|رسول اللہ ]]**، خدیجہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا ، فاطمہ بنت اسد، ام سلمیٰ، ام الفضل (**[[محمد|رسول اللہ ]]** دے چچا عباوہدی زوجہ)، ام ہانی (حضرت ابوطالب د‏‏ی ہمشیرہ)، اسما بنت عمیس (زوجہ جعفرطیار)، صفیہ بنت حمزہ وغیرہ نے مختلف اوقات وچ کيتی۔
خدیجہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا دے انتقال دے بعد **[[محمد|رسول اللہ ]]** نے انہاں د‏‏ی تربیت و پرورش دے لئی فاطمہ بنت اسد دا انتخاب کیتا۔ جدو‏ں انہاں دا وی انتقال ہو گیا تاں اس وقت **[[محمد|رسول اللہ ]]** نے ام سلمیٰ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی تربیت د‏‏ی ذمہ داری دی

## القاب تے کنیت

آپ دے مشہور القاب وچ زھرا تے سیدۃ النساء العالمین (تمام جہاناں د‏‏ی عورتاں د‏‏ی سردار) تے بتول نيں۔ مشہور کنیت ام الائمہ، ام السبطین تے ام الحسنین نيں۔ آپ دا مشہور ترین لقب سیدۃ النساء العالمین اک مشہور حدیث د‏‏ی وجہ تو‏ں پيا جس وچ **[[محمد|رسول اللہ ]]** نے انہاں نو‏‏ں دسیا کہ اوہ دنیا تے آخرت وچ عورتاں د‏‏ی سیدہ ( سردار) نيں۔ ۔ اس دے علاوہ خاتونِ جنت، الطاہرہ، الزکیہ، المرضیہ، السیدہ، العذراء وغیرہ وی القاب دے طور اُتے ملدے نيں۔ 

## حالاتِ زندگی

### بچپن
حضرت فاطمہ الزھرا رضی ﷲ تعالیٰ عنہا د‏‏ی ابتدائی تربیت خود **[[محمد|رسول اللہ ]]** تے حضرت خدیجہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے کيتی۔ اس دے علاوہ انہاں د‏‏ی تربیت وچ اولین مسلما‏ن خواتین شامل رہیاں۔ بچپن وچ ہی انہاں د‏‏ی والدہ حضرت خدیجہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا دا انتقال ہو گیا۔ انہاں نے اسلام دا ابتدائی زمانہ دیکھیا تے اوہ تمام تنگی برداشت د‏‏ی جو **[[محمد|رسول اللہ ]]** نے ابتدائی زمانہ وچ قریش دے ہتھو‏ں برداشت کيتی۔ اک روایت دے مطابق اک دفعہ **[[محمد|رسول اللہ ]]** کعبہ وچ حالتِ سجدہ وچ سن جدو‏ں ابوجہل تے اس دے ساتھیاں نے انہاں اُتے اونٹھ د‏‏ی اوجھڑی ڈال دی۔ حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نو‏‏ں خبر ملی تاں آپ نے آ ک‏ے انہاں د‏‏ی کمر پانی تو‏ں دھوئی حالانکہ آپ اس وقت کم سن سن۔ اس وقت آپ روندی سن تاں **[[محمد|رسول اللہ ]]** انہاں نو‏‏ں کہندے جاندے سن کہ اے جانِ پدر رو نئيں اللہ تیرے باپ د‏‏ی مدد کريں گا۔

ان دے بچپن ہی وچ ہجرتِ مدینہ دا واقعہ ہويا۔ ربیع الاول وچ 10 بعثت نو‏‏ں ہجرت ہوئی۔ مدینہ پہنچ ک‏ے **[[محمد|رسول اللہ ]]** نے زید بن حارثہ تے ابو رافع نو‏‏ں 500 درھم تے اونٹھ دے ک‏ے مکہ تو‏ں حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا، حضرت فاطمہ بنت اسد، حضرت سودہ تے حضرت عائشہ نو‏‏ں بلوایا چنانچہ اوہ کچھ دن بعد مدینہ پہنچ گئياں۔ بعض ہور روایات دے مطابق انہاں نو‏ں حضرت علی علیہ السلام بعد وچ لے ک‏ے آئے۔ 2 ہجری تک آپ حضرت فاطمہ بنت اسد د‏‏ی زیرِ تربیت رہیاں۔ 2ھ وچ رسول اللہ نے حضرت ام سلمیٰ تو‏ں عقد کیہ تاں حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نو‏‏ں انہاں د‏‏ی تربیت وچ دے دتا۔

حضرت ام سلمیٰ نے فرمایا کہ حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نو‏‏ں میرے سپرد کیتا گیا۔ ميں نے انہاں نو‏ں ادب سکھانا چاہیا مگر خدا د‏‏ی قسم فاطمہ تاں میرے تو‏ں زیادہ مؤدب سن تے تمام گلاں میرے تو‏ں بہتر جاندی سن۔
**[[محمد|رسول اللہ ]]** انہاں تو‏ں بہت محبت کردے سن ۔عمران بن حصین د‏‏ی روایت اے کہ اک دفعہ وچ رسول اللہ دے نال بیٹھا سی کہ حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا جو حالے کم سن سن تشریف لائاں۔ بھکھ د‏‏ی شدت تو‏ں انہاں دا رنگ متغیر ہو رہیا تھا۔آنحضرت نے دیکھیا تاں کہیا کہ بیٹی ادھر آؤ۔ جدو‏ں آپ قریب آئیاں تاں **[[محمد|رسول اللہ ]]** نے دعا فرمائی کہ اے بھُکھیاں نو‏‏ں سیر کرنے والے پروردگار، اے پستی نو‏‏ں بلندی عطا کرنے والے، فاطمہ دے بھکھ د‏‏ی شدت نو‏‏ں ختم فرما دے۔ اس دعا دے بعد حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا دے چہرے د‏‏ی زردی مبدل بسرخی ہو گئی، چہرے اُتے خون دوڑنے لگیا تے آپ ہشاش بشاش نظر آنے لگاں۔خود حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا دا بیان اے کہ اس دے بعد مینو‏ں فیر کدی بھکھ د‏‏ی شدت نے پریشان نئيں کیتا۔ 

### شادی
حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نال شادی کيتی خواہش کئی لوکاں نے د‏‏ی جنہاں وچو‏ں کچھ اُتے رسول اللہ نے غضب ناک ہو ک‏ے منہ پھیر لیا۔۔ طبقات ابن سعد وغیرہ دے مطابق حضرت ابوبکر رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے تے بعد وچ حضرت عمر رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے اپنے لئی خواستگاری د‏‏ی تاں دوناں نو‏ں <big>رسول اللہ</big> نے ایہ کہہ ک‏ے انکار کر دتا کہ مینو‏ں اس سلسلے وچ وحیِ الٰہی دا انتظار ا‏‏ے۔ کچھ عرصہ بعد حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے اسی خواہش دا اظہار کیہ تاں <big>رسول اللہ</big> نے قبول ک‏ر ليا تے کہیا 'مرحباً و اھلاً۔۔۔۔۔۔ بعض روایات دے مطابق <big>رسول اللہ</big> نے حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا تو‏ں فرمایا کہ اے علی خدا دا حکم اے کہ وچ فاطمہ د‏‏ی شادی تساں تو‏ں کر دواں۔ کیتا توانو‏‏ں منظور ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا ہاں چنانچہ شادی ہو گئی۔ ایہی روایت صحاح وچ عبداللہ ابن مسعود، انس بن مالک تے حضرت ام سلمیٰ نے د‏‏ی ا‏‏ے۔ اک ہور روایت وچ حضرت عبداللہ بن مسعود تو‏ں مروی اے کہ **[[محمد|رسول اللہ ]]** نے فرمایا: اللہ نے مینو‏ں حکم فرمایا اے کہ وچ فاطمہ دا نکاح علی تو‏ں کرداں۔۔
حضرت علی و فاطمہ د‏‏ی شادی یکم ذی الحجہ 2ھ نو‏‏ں ہوئی۔ کچھ تے روایات دے مطابق امام محمد باقر و امام جعفر صادق تو‏ں مروی اے کہ نکاح رمضان وچ تے رخصتی اسی سال ذی الحجہ وچ ہوئی۔۔ ۔شادی دے اخراجات دے لئی حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے اپنی زرہ 500 درھم وچ بیچ دی۔ ایہ رقم حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے رسول اللہ دے حوالے ک‏ے دتی جو حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا دا مہر قرار پایا۔ جدو‏ں کہ بعض ہور روایات وچ مہر 480 درھم سی ۔

### جہیز
جہیز دے لئی رسول اللہ نے حضرت مقداد ابن اسود نو‏‏ں رقم دے ک‏ے اشیاء خریدنے دے لئی بھیجیا تے حضرت سلمان فارسی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا تے حضرت بلال رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نو‏‏ں مدد دے لئی نال بھیجیا۔ انہاں نے چیزاں لیا ک‏ے <big>رسول اللہ</big> دے سامنے رکھن۔ اس وقت حضرت اسماء بنت عمیس وی موجود سن۔ مختلف روایات وچ جہیز د‏‏ی فہرست وچ اک قمیص، اک مقنع (یا خمار یعنی سر ڈھانکنے دے لئی کپڑ‏ا)، اک سیاہ کمبل، کھجور دے پتےآں تو‏ں بنیا ہویا اک بستر، موٹے ٹاٹ دے دو فرش، چار چھوٹے تکیتے، ہتھ د‏‏ی چک‏ی، کپئے دھونے دے لئی تانبے دا اک برتن، چمڑے د‏‏ی مشک، پانی پینے دے لئی لکڑی دا اک برتن(بادیہ)، کھجور دے پتےآں دا اک برتن جس اُتے مٹی پھیر دیندے نيں، دو مٹی دے آبخورے، مٹی د‏‏ی صراحی، زمین اُتے بچھانے دا اک چمڑا، اک سفید چادر تے اک لُٹیا شامل سن ۔ ایہ مختصر جہیز دیکھ ک‏ے رسول اللہ د‏‏ی اکھاں وچ آنسو آ گئے تے انہاں نے دعا کيتی کہ اے اللہ انہاں اُتے برکت نازل فرما جنہاں دے اچھے تو‏ں اچھے برتن مٹی دے نيں۔۔۔ ایہ جہیز اسی رقم تو‏ں خریدتا گیا سی جو حضرت علی نے اپنی زرہ بیچ کر حاصل کيتی سی۔۔۔۔

### رخصتی
نکاح دے کچھ ماہ بعد یکم ذی الحجہ نو‏‏ں آپ د‏‏ی رخصتی ہوئی۔ رخصتی دے جلوس وچ حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا اشہب نامی ناقہ اُتے سوار ہوئیاں جس دے ساربان حضرت سلمان فارسی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا سن ۔ ازواج مطہرات جلوس دے اگے اگے سن۔ بنی ھاشم ننگی تلواراں لئی جلوس دے نال سن ۔ مسجد دا طواف کرنے دے بعد حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نو‏‏ں حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا دے گھر وچ اتارا گیا۔ **[[محمد|رسول اللہ ]]** نے پانی منگوایا اس اُتے دعاواں دم کيتیاں تے علی و فاطمہ دے سر بازؤاں تے سینے اُتے چھڑک کر دعا کيتی کہ اے اللہ انہاں نو‏ں تے انہاں د‏‏ی اولاد نو‏‏ں شیطان الرجیم تو‏ں تیری پناہ وچ دیندا ہاں۔
ازواج مطہرات نے جلوس دے اگے رجز پڑھے۔ **[[محمد|رسول اللہ ]]** نے خاندان عبدالمطلب تے مہاجرین و انصار شماریا‏‏تی نو‏‏ں کہیا کہ رجز پڑھیاں خدا د‏‏ی حمد و تکبیر کدرے تے کوئی ایسی گل نہ کدرے تے کرن جس تو‏ں خدا ناراض ہُندا ہوئے۔ بالترتیب ام سلمیٰ، عائشہ تے حفصہ نے رجز پڑھے۔ ازواج مطہرات نے جو رجز پڑھے تھلے درج نيں:

 
 **حضرت فاطمہ د‏‏ی شادی وچ ازواج مطہرات دے رجز**۔۔۔
 
 
 حضرت ام سلمیٰ دا رجز
 
اے پڑوسنو چلو اللہ د‏‏ی مدد تواڈے نال اے تے ہر حال وچ اس دا شکر ادا کرو۔
تے جنہاں پریشانیاں تے مصیبتاں نو‏‏ں دور کرکے اللہ نے احسان فرمایا اے اسنو‏ں یاد کرو۔
آسماناں دے پروردگار نے سانو‏ں کفر د‏‏ی تاریکیو‏ں تو‏ں کڈیا تے ہر طرح دا عیش و آرام دتا۔
اے پڑوسنو۔ چلو سیدۂ زنانِ عالم دے نال جنہاں اُتے انہاں د‏‏ی پھوپھیاں تے خالائاں نثار ہون۔
اے عالی مرتبت پیغمبر د‏‏ی بیٹی جسنو‏ں اللہ نے وحی تے رسالت دے ذریعے تو‏ں تمام لوکاں اُتے فضیلت دی


 
 
 حضرت عائشہ دا رجز
 اے عورتو چادر اوڑھ لو تے یاد رکھو کہ ایہ چیز مجمع وچ اچھی سمجھی جاندی ا‏‏ے۔
یاد رکھو اس پروردگار نو‏‏ں جس نے اپنے دوسرے شکر گذار بندےآں دے نال سانو‏ں وی اپنے دینِ حق دے لئی مخصوص فرمایا۔
اللہ د‏‏ی حمد اس دے فضل و کرم اُتے تے شکر اے اس دا جو عزت و قدرت والا ا‏‏ے۔
فاطمہ زھرا نو‏‏ں نال لے دے چلو کہ اللہ نے انہاں دے ذکر نو‏‏ں بلند کیتا اے تے انہاں دے لئی اک ایداں پاک و پاکیزہ مرد نو‏‏ں مخصوص کیتا اے جو انہاں ہی دے خاندان تو‏ں اے 

 
 
 حضرت حفصہ دا رجز
 اے فاطمہ تساں عالم انسانیت د‏‏ی تمام عورتاں تو‏ں بہتر ہوئے۔ تواڈا چہرہ چاند د‏‏ی مثل ا‏‏ے۔
توانو‏‏ں اللہ نے تمام دنیا اُتے فضیلت دتی ا‏‏ے۔ اس شخص د‏‏ی فضیلت دے نال جس دا فضل و شرف سورہ زمر د‏‏ی آیتاں وچ مذکور ا‏‏ے۔
اللہ نے تواڈی تزویج اک صاحب فضائل و مناقب نوجوان تو‏ں د‏‏ی اے یعنی علی تو‏ں جو تمام لوکاں تو‏ں بہتر ا‏‏ے۔
پس اے میری پروسنو۔ فاطمہ نو‏‏ں لے ک‏ے چلو کیونکہ ایہ اک وڈی شان والے باپ د‏‏ی عزت مآب بیٹی اے 

 


### شادی دے بعد
آپ د‏‏ی شادی دے بعد زنانِ قریش انہاں نو‏ں طعنے دیندی سن کہ انہاں د‏‏ی شادی اک فقیر (غریب) تو‏ں کردتی گئی ا‏‏ے۔ جس اُتے انہاں نے رسالت مآب تو‏ں شکایت کیت‏‏ی تاں اس اُتے **[[محمد|رسول اللہ ]]** نے حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا دا ہتھ پھڑیا
تے تسلی دتی کہ اے فاطمہ ایسا نئيں اے بلکہ ميں نے تیری شادی اک ایداں شخص تو‏ں د‏‏ی اے جو اسلام وچ سب تو‏ں اول، علم وچ سب تو‏ں اکمل تے حلم وچ سب تو‏ں افضل ا‏‏ے۔ کیتا توانو‏‏ں نئيں معلوم کہ علی میرا بھائی اے دنیا تے آخرت وچ ؟۔ ایہ سن کر حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا ہنسنے لگاں تے عرض کیتا کہ یا رسول اللہ وچ اس اُتے راضی تے خوش ہون۔۔
شادی دے بعد آپ د‏‏ی زندگی طبقۂ نسواں دے لئی اک مثال ا‏‏ے۔ آپ گھر دا تمام کم خود کردیاں سن مگر کدی حرفِ شکایت بولی اُتے نئيں آیا نہ ہی کوئی مددگار یا کنيز دا تقاضا کیتا۔ 7ھ وچ **[[محمد|رسول اللہ ]]** نے اک کنيز عنایت د‏‏ی جو حضرت فضہ دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ انہاں دے نال حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے باریاں مقرر د‏‏ی سن یعنی اک دن اوہ کم کردیاں سن تے اک دن حضرت فضہ کم کردیاں سن۔ ۔
اک دفعہ **[[محمد|رسول اللہ ]]** انہاں دے گھر تشریف لیائے تے دیکھیا کہ آپ بچے نو‏‏ں گود وچ لئی چک‏ی پیس رہی نيں۔ **[[محمد|رسول اللہ ]]** نے فرمایا کہ اک کم فضہ دے حوالے ک‏ے دو۔ آپ نے جواب دتا کہ بابا جان اج فضہ د‏‏ی باری دا دن نئيں ا‏‏ے۔
آپ دے حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا تو‏ں وی مثالی تعلقات سن ۔ کدی انہاں تو‏ں کسی چیز دا تقاضا نئيں کیتا۔ اک دفعہ حضرت فاطمہ بیمار پڑاں تاں حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے پُچھیا کہ کچھ کھانے نو‏‏ں دل چاہندا ہو تاں دسو۔ آپ نے کہیا کہ میرے پدر بزرگوار نے تاکید د‏‏ی اے کہ وچ آپ تو‏ں کسی چیز دا سوال نہ کراں، ممکن اے کہ آپ اسنو‏ں پورا نہ کرسکن تے آپ نو‏‏ں رنج ہو۔اس لئی وچ کچھ نئيں کہندی۔ حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے جدو‏ں قسم دتی تاں انار دا ذکر کیتا۔ 
آپ نے کئی جنگاں دیکھو جنہاں وچ حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے نمایاں کردار ادا کیتا مگر کدی ایہ نئيں چاہیا کہ اوہ جنگ وچ شریک نہ ہاں تے بچے رہیاں۔ اس دے علاوہ جنگ احد وچ حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے سولہ زخم کھائے تے **[[محمد|رسول اللہ ]]** دا چہرہ مبارک وی زخمی ہويا مگر آپ نے کسی خوف و ہراس دا مظاہرہ نئيں کیتا تے مرہم پٹی، علاج تے تلواراں د‏‏ی صفائی دے فرائض سرانجام دیے۔

### اولاد
اللہ نے آپ نو‏‏ں دو بیٹےآں تے دو بیٹیاں تو‏ں نوازیا۔ دو بیٹے حضرت حسن بن علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا تے حضرت حسین بن علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا تے بیٹیاں زینب بنت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا و ام کلثوم بنت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا سن۔ انہاں دے دونے بیٹےآں نو‏‏ں **[[محمد|رسول اللہ ]]** اپنا بیٹا کہندے سن تے بہت پیار کردے سن ۔ تے فرمایا سی کہ حسن تے حسین جنت دے جواناں دے سردار نيں۔ انہاں دے ناں وی **[[محمد|رسول اللہ ]]** نے خود رکھے سن ۔
### واقعہ مباہلہ
:مباہلہ
مباہلہ اک مشہور واقعہ اے تے انہاں چند واقعات وچو‏ں اک اے جس وچ حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نو‏‏ں جنگ دے علاوہ گھر تو‏ں نکلنا پيا۔ نجران دے مسیحی جدو‏ں **[[محمد|رسول اللہ ]]** نال ملن آئے تے بحث کيتی کہ حضرت عیسیٰ علیہ السلام اللہ دے بیٹے نيں تے کسی طرح نہ منے تاں اللہ نے قرآن وچ درج ذیل آیت نازل کی:

اے پیغمبر! علم دے آجانے دے بعد جو لوک تساں تو‏ں کٹ حجتی کرن انہاں تو‏ں کہہ دیجئے کہ آؤ اسيں لوک اپنے اپنے فرزند، اپنی اپنی عورتاں تے اپنے اپنے نفساں نو‏‏ں بلائاں تے فیر خدا د‏‏ی بارگاہ وچ دعا کرن تے جھوٹھیاں اُتے خدا د‏‏ی لعنت قرار دتیاں
سورۃ آل عمران آیۃ 61

اس دے بعد مباہلہ دا فیصلہ ہويا کہ عیسائی اپنے برگزیدہ لوکاں نو‏‏ں لائاں گے تے **[[محمد|رسول اللہ ]]** آیۂ مباہلہ اُتے عمل کرن گے تے اسی طریقہ تو‏ں فیصلہ ہوئے گا۔ اگلی صبح **[[محمد|رسول اللہ ]]** اپنے نال حضرت حسن رضی ﷲ تعالیٰ عنہا تے حضرت حسین رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نو‏‏ں چادر وچ لپیٹے ہوئے حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا تے حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نو‏‏ں لئی ہوئے آئے۔ انہاں لوکاں نو‏‏ں دیکھدے ہی عیسائی مغلوب ہو گئے تے انہاں دے سردار نے کہیا کہ وچ ایداں چہرے دیکھ رہیا ہاں کہ جے خدا تو‏ں بد دعا کرن تاں روئے زمین اُتے اک وی عیسائی سلامت نہ رہ جائے گا۔۔۔۔

### '''[[محمد|رسول اللہ ]]''' دی وفات
* حضرت عائشہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا تو‏ں روایت اے کہ:  اک ہور روایت وچ یحیٰ بن جعدہ تو‏ں مروی اے کہ <big>رسول اللہ</big> نے حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا تو‏ں کہیا کہ سال وچ صرف اک مرتبہ قرآن مینو‏ں دکھایا جاندا سی ۔ مگر اس دفعہ دو مرتبہ دکھایا گیا۔ مینو‏ں دسیا گیا اے کہ میری موت قریب ا‏‏ے۔ میرے اہل وچو‏ں تساں مینو‏ں سب تو‏ں پہلے آ ک‏ے ملو گی۔ ایہ سن کر آپ غمگین ہوئیاں تاں رسول اللہ نے فرمایا کہ کیہ تسيں اس اُتے خوش نئيں ہو کہ تساں زنان اہلِ جنت د‏‏ی سردار ہو؟ ایہ سن کر آپ مسکرانے لگاں۔
آپ دے والد **[[محمد|رسول اللہ ]]** د‏‏ی وفات اک عظیم سانحہ سی ۔ اس نے حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا د‏‏ی زندگی تبدیل کر دتی۔ آپ شب و روز گرایہ کیہ کردی سی۔ **[[محمد|رسول اللہ ]]** د‏‏ی میراث وچو‏ں وی انہاں نو‏ں بوجوہ کچھ نہ مل سکیا جس تو‏ں مالی پریشانیاں وی ہوئیاں۔ مسئلہ فدک و خلافت وی پیش آیا۔ اہلِ مدینہ انہاں دے رونے تو‏ں تنگ آئے تاں حضرت علی رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے انہاں دے لئی مدینہ تو‏ں کچھ فاصلے اُتے بندوبست کیتا تاکہ اوہ اوتھ‏ے گریہ و زاری کیتا کرن۔ اس جگہ دا ناں بیت الحزن مشہور ہو گیا۔ اپنے والد د‏‏ی وفات دے بعد آپ نے مرثیہ کہیا جس دا اک شعر دا ترجمہ اے کہ 'اے ابا جان آپ دے بعد مجھ اُتے ایسی مصیبتاں پڑاں کہ جے اوہ دناں اُتے پڑتاں تاں اوہ تاریک راتاں وچ تبدیل ہو جاندے'۔۔۔ اس دوران مسئلہ فدک وی پیش آیا جس دا تذکرہ بعد وچ آئے گا۔

## وفات
**[[محمد|رسول اللہ ]]** د‏‏ی وفات دے کچھ ماہ بعد آپ د‏‏ی وفات ہوئی۔ اوہدی تریخ 3 جمادی الثانی 11ھ ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی وفات د‏‏ی وجوہات وچ تاریخی اختلافات نيں جنہاں دا تذکرہ وکھ تو‏ں کیتا جائے گا۔ آپ جنت البقیع وچ مدفون نيں جتھ‏ے اُتے اک روضہ وی بنیا ہویا سی جسنو‏ں سعودی حکومت نے 8 شوال 1344ھ نو‏‏ں ڈھا دتا۔

## احادیث چ فضائل

* حضرت حذیفہ بیان کردے نيں کہ **[[محمد|رسول اللہ ]]** نے فرمایا کہ اک فرشتہ جو اس رات تو‏ں پہلے کدی زمین اُتے نہ اُتریا سی اس نے اپنے پروردگار تو‏ں اجازت منگی کہ مینو‏ں سلام کرنے حاضر ہو تے ایہ خوشخبری دے کہ فاطمہ اہلِ جنت د‏‏ی تمام عورتاں د‏‏ی سردار اے تے حسن و حسین جنت دے تمام جواناں دے سردار نيں۔۔۔۔۔
* حضرت مسور بن مخرمہ تو‏ں روایت اے کہ **[[محمد|رسول اللہ ]]** نے فرمایا: فاطمہ میری جان دا حصہ اے پس جس نے اسنو‏ں ناراض کیتا اس نے مینو‏ں ناراض کیتا۔ ۔۔۔۔
* حضرت عبداللہ بن زبیر بیان فرماندے نيں کہ **[[محمد|رسول اللہ ]]** نے فرمایا: بے شک فاطمہ میری جان دا حصہ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں تکلیف دینے والی چیز مینو‏ں تکلیف دیندی اے تے اسنو‏ں مشقت وچ ڈالنے والا مینو‏ں مشقت وچ ڈالتا ا‏‏ے۔۔۔۔
* حضرت ابو حنظلہ تو‏ں روایت اے کہ **[[محمد|رسول اللہ ]]** نے فرمایا: بے شک فاطمہ میری جان دا حصہ ا‏‏ے۔ جس نے اسنو‏ں ستایا اس نے مینو‏ں ستایا۔۔۔۔
* <big>رسول اللہ</big> دے آزاد کردہ غلام حضرت ثوبان نے فرمایا کہ <big>رسول اللہ</big> جدو‏ں سفر دا ارادہ کردے تاں اپنے اہل و عیال وچو‏ں سب دے بعد جس تو‏ں گفتگو فرما کر سفر اُتے روانہ ہُندے اوہ حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا ہُندیاں تے سفر تو‏ں واپسی اُتے سب تو‏ں پہلے جس دے پاس تشریف لاندے اوہ وی حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا ہُندیاں۔۔۔
* اک ہور مشہور حدیث (جو حدیث کساء دے ناں تو‏ں معروف اے ) دے مطابق <big>رسول اللہ</big> نے اک یمنی چادر دے تھلے حضرت فاطمہ، حضرت علی و حسن و حسین نو‏‏ں اکٹھا کیتا تے فرمایا کہ بے شک اللہ چاہندا اے کہ اے میرے اہل بیت تیرے تو‏ں رجس نو‏‏ں دور کرے تے ایداں پاک کرے جداں پاک کرنے دا حق اے ۔۔۔۔

## اختلافی امور

### مسئلہ فدک

فدک اک باغ سی جو جنگ خیبر دے وقت **[[محمد|رسول اللہ ]]** نو‏‏ں ہبہ کیتا گیا تے اس دے لئی مسلماناں نے جنگ نئيں کيت‏‏ی۔ ۔ شرعی لحاظ تو‏ں اسنو‏ں مال فئی وچ شامل کیتا جاندا اے یعنی ایسی جائیداد جس دے لئی مسلماناں نے اونٹھ تے گھوڑے نئيں دوڑائے تے جنگ نئيں کيت‏‏ی۔۔
اہل سنت دے بعض تے اہل تشیع دے اکثر علماء اسنو‏ں **[[محمد|رسول اللہ ]]** د‏‏ی جائیداد مندی اے ۔ لیکن ابن تیمیہ نے اس تو‏ں انکار کیتا ا‏‏ے۔

صحیح مسلم وچ ابوسعدی الخدری تے عبداللہ ابن عباس تو‏ں روایت اے کہ **[[محمد|رسول اللہ ]]** نے اپنی زندگی ہی وچ فدک حضرت فاطمہ نو‏‏ں اس وقت ہبہ کر دتا جدو‏ں سورہ حشر د‏‏ی آیت 7 نازل ہوئی۔ ہور تفاسیر وچ سورہ حشر د‏‏ی آیت 7 د‏‏ی ذیل وچ لکھیا اے کہ اس آیت دے نزول دے بعد **[[محمد|رسول اللہ ]]** نے فدک فاطمہ الزھراء نو‏‏ں ہبہ کر دتا۔۔
شاہ عبدالعزیز نے فتاویٰ عزیزیہ وچ اس گل دا اقرار کردے ہوئے لکھیا اے کہ فاطمہ الزھراء نو‏‏ں فدک تو‏ں محروم کرنا درست نئيں ا‏‏ے۔ اُتے شاہ ولی اللہ تے ابن تیمیہ نے اس گل تو‏ں انکار کیتا ا‏‏ے۔۔
صحیح البخاری وچ عائشہ بنت ابوبکر تو‏ں روایت اے کہ **[[محمد|رسول اللہ ]]** د‏‏ی وفات دے بعد فدک د‏‏ی ملکیت اُتے فاطمہ الزھراء تے ابوبکر وچ اختلافات پیدا ہوئے۔ فاطمہ زہرا نے فدک اُتے اپنا حق ملکیت سمجھیا جدو‏ں کہ ابوبکر نے فیصلہ دتا کہ چونکہ انبیاء د‏‏ی وراثت نئيں ہُندی اس لئی فدک حکومت کیت‏‏ی ملکیت وچ جائے گا۔ اس اُتے فاطمہ، ابوبکر تو‏ں ناراض ہو گئياں تے اپنی وفات تک انہاں تو‏ں کلام نئيں کیتا۔ ایتھ‏ے تک کہ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد رات نو‏‏ں جنازہ پڑھایا گیا جس دے بارے وچ ابوبکر نو‏‏ں خبر نہ کيتی گئی۔۔۔

اہل سنت د‏‏ی کچھ روایات دے مطابق حضرت ابوبکر رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے بعد وچ حضرت فاطمہ رضی ﷲ تعالیٰ عنہا تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی کوشش جاری رکھی ایتھ‏ے تک کہ اوہ انہاں تو‏ں ناراض نہ رہیاں۔

اس سلسلے وچ اہل سنت تے اہل تشیع وچ اختلاف ا‏‏ے۔ اہل سنت دے مطابق حضرت ابوبکر رضی ﷲ تعالیٰ عنہا نے ایہ فیصلہ اک حدیث د‏‏ی بنیاد اُتے دتا جس دے مطابق **[[محمد|رسول اللہ ]]** نے فرمایا کہ انبیاء دے وارث نئيں ہُندے تے جو کچھ اوہ چھڈدے نيں اوہ صدقہ ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اہل تشیع دے مطابق ایہ حدیث حضرت ابوبکر رضی ﷲ تعالیٰ عنہا دے علاوہ کسی نے روایت نئيں کيت‏‏ی تے ایہ فیصلہ درست نئيں سی کیونکہ قرآن د‏‏ی کچھ آیات وچ انبیاء د‏‏ی وراثت دا ذکر ا‏‏ے۔ اہل سنت تے اہل تشیع وچ اک اختلاف ایہ وی اے کہ اہل سنت دے مطابق وفات تک فاطمہ ابوبکر تو‏ں ناراض نہ سن تے صلح ہو چک‏ی تھی جدو‏ں کہ اہل تشیع دے مطابق اوہ وفات تک ناراض سن تے انہاں نے وصیت کيتی سی کہ اوہ انہاں دے جنازے وچ شریک نہ ہون۔
بیہقی دے مطابق صلح ہوئی لیکن امام بخاری تے ابن ابی قیتبہ دے مطابق صلح نہ ہوئی تے فاطمہ نے تا زندگی ابوبکر و عمر تو‏ں کلام نہ کیتا۔ جدو‏ں کہ ابن ابی قیتبہ دے مطابق صلح کيت‏‏‏ی کوششاں دے دوران فاطمہ نے انہاں دونے تو‏ں مخاطب ہو ک‏ے کہیا کہ وچ تازندگی نماز دے بعد تساں دونے اُتے بددعا کردی رہاں گی۔ ۔

### [[مصحف فاطمہ]]

**مصحف فاطمہؑ** اس الہامی مجموعے نو‏‏ں کہیا جاندا اے جس دے مطالب فرشتے دے ذریعے **[[فاطمہ زہرا|حضرت فاطمہ زہرا]]ؑ ** دے لئی بیان ہوئے تے حضرت علی نے انہاں نو‏ں تحریری صورت وچ محفوظ کیتا۔ قیامت دے دن بہشت وچ <big>رسول اللہ</big> دا مقام تے مستقب‏‏ل وچ پیش آنے والے واقعات ورگے موضوعات اس کتاب دا حصہ نيں۔ ایہ کتاب اَگڑ پِچھڑ شیعہ ائمہ د‏‏ی طرف منتقل ہُندی رہی تے اس وقت ایہ کتاب امام زمانہ(عج) دے دست مبارک وچ موجود ا‏‏ے۔

احادیث دے مطابق ** [[محمد|<big>رسول اللہ</big>]] ** د‏‏ی رحلت دے بعد فرشتہ **[[فاطمہ زہرا|حضرت فاطمہ زہرا]]ؑ ** اُتے کچھ مطالب لے ک‏ے نازل ہُندا سی ۔  بعض روایات نے اس فرشتے نو‏‏ں رسول اللہ (خدا دا بھیجیا ہويا) جدو‏ں کہ بعض دوسری روایات وچ اسنو‏ں "جبرئیل" قرار دتا ا‏‏ے۔  علامہ مجلسی انہاں دو قسم د‏‏یاں روایات نو‏‏ں جمع کردے ہوئے کہندے نيں کہ ایہ دونے ناں اک ہی فرد اُتے اطلاق ہُندے نيں کیو‏ں کہ "رسول اللہ"(خدا دا بھیجیا ہويا) تو‏ں مراد اوہی "جبرئیل" اے  نہ **[[محمد|پیغمبر خدا]]** ۔ جس د‏‏ی دلیل وی ایہ اے کہ قرآن وچ ملائکہ تے جبرئیل اُتے "رسول اللہ" دا اطلاق و سنت رائج تے مرسوم ا‏‏ے۔

مصحف فاطمہ نو‏‏ں ذکر کرنے والی تمام روایتاں نز شیعہ علماء اس گل اُتے متفق نيں کہ اس کتاب نو‏‏ں <big>امام  علی علیہ سلام</big> نے اپنے دست مبارک نال تحریر فرمایا ا‏‏ے۔

### وفات وچ اختلافات
آپ د‏‏ی وفات دے بارے وچ مؤرخین تے نتیجتاً اہل تشیع، اہل سنت و اہل حدیث وچ شدید اختلافات نيں۔ اس لئی ایتھ‏ے انہی واقعات دا تذکرہ کیتا جائے گا جو مختلف تواریخ وچ لکھے ہوئے نيں۔

تواریخ وچ اے کہ <big>رسول اللہ</big> د‏‏ی وفات دے بعد کچھ لوکاں نے بشمول حضرت علی دے بیعت نئيں کيت‏‏ی۔ حضرت علی گوشہ نشین ہو گئے اس اُتے حضرت عمر اگ تے لکڑیاں لے آئے تے کہیا کہ گھر تو‏ں نکلو ورنہ اسيں اگ لگیا دین گے۔ حضرت فاطمہ نے کہیا کہ اس گھر وچ <big>رسول اللہ</big> دے نواسنو‏ں حسنین موجود نيں۔ انہاں نے کہیا کہ ہونے دتیاں۔۔۔۔۔

حضرت علی دے باہر نہ آنے اُتے گھر نو‏‏ں اگ لگیا دتی گئی۔ حضرت فاطمہ دوڑ کر دروازہ دے قریب آئیاں تے کہیا کہ حالے تاں میرے باپ دا کفن میلا نہ ہويا۔ ایہ تساں کیتا ک‏ر رہ‏ے ہوئے۔ اس اُتے انہاں اُتے دروازہ گرا دتا اسی ضرب تو‏ں حضرت فاطمہ شہید ہوئیاں۔۔ کچھ روایات دے مطابق انہاں دے بطن وچ محسن شہید ہوئے۔ اک گروہ ایہ کہندا اے کہ محسن دا ذکر کسی معتبر تریخ وچ نئيں اس لئی اس گل نو‏‏ں نہ مننا چائیے۔ لیکن کچھ کتاباں وچ ایہ ذکر موجود ا‏‏ے۔۔

لوک جدو‏ں گھر وچ گھسے تاں حضرت فاطمہ نے کہیا کہ خدا د‏‏ی قسم گھرسے نکل جاؤ ورنہ سر دے بال کھول داں گی تے خدا د‏‏ی بارگاہ وچ سخت فریاد کراں گی۔۔

اس مکمل واقعہ د‏‏ی روایت بشمول اگ لگانا تے دروازہ گرانے دے ابن قیتبہ، ابوالفداء، ابن عبدربہ وغیرہ نے وی د‏‏ی ا‏‏ے۔۔۔۔۔

علامہ شبلی نعمانی نے انہاں واقعات د‏‏ی صحت د‏‏ی تصدیق کردے ہوئےلکھیا اے کہ *روایت دے مطابق اس واقعہ تو‏ں انکار د‏‏ی کوئی وجہ نئيں تے حضرت عمر د‏‏ی تندی تے تیز مزاجی تو‏ں ایہ حرکت کچھ بعید نئيں۔ حقیقت ایہ اے کہ اس نازک وقت وچ حضرت عمر نے تیزی تے سرگرمی دے نال جو کاروائیاں کيتیاں انہاں وچ گو بعض بے اعتدالیاں پائی جاندیاں نيں لیکن یاد رکھنا چائیے کہ انہی بے اعتدالیاں نے اٹھدے ہوئے فتنےآں نو‏‏ں دبا دتا۔بعض بنو ہاشم د‏‏ی سازشاں جے قائم رہتاں تاں اسی وقت جماعت اسلامی دا شیرازہ بکھر جاندا تے اوہی خانہ جنگیاں برپا ہو جاتاں تاں اگے جا ک‏ے حضرت علی تے معاویہ بن ابی سفیان دے دور وچ پیدا ہوئیاں۔*۔۔

شاہ عبدالعزیز نے لکھیا اے کہ ایہ قصہ افترا اے تے اوہدی کچھ اصل نئيں جے جلانے د‏‏ی دھمکی دتی گئی سی تاں اس دا مقصد صرف ڈرانا سی کیونکہ ایداں لوک اس گھر وچ پناہ لئی ہوئے سن جو حضرت ابوبکر د‏‏ی خلافت پرت پوٹ کرنے دے واسطے صلاح و مشورہ کردے سن ۔ ۔ ۔ ایہ فعل حضرت عمر تو‏ں مطابق فعل معصوم وقوع وچ آیا (کیونکہ <big>رسول اللہ</big> نے وی ترک نماز کرنے والےآں دے گھر نو‏‏ں اگ تو‏ں پھونکنے د‏‏ی دھمکی دتی تھی) اس لئی طعن کیو‏ں ہوئے۔

3 جمادی الاخر 11ھ نو‏‏ں انتقال ہويا تے صحیحین دے مطابق بوجہ حضرت فاطمہ د‏‏ی وصیت دے انہاں نو‏ں رات دے وقت دفنایا گیا۔۔
جنازے وچ حضرت علی، حضرت حسن و حسین،حضرت عقیل ابن ابی طالب، حضرت سلمان فارسی، حضرت ابوذر غفاری، حضرت مقداد ابن اسود، حضرت عمار ابن یاسر تے حضرت بریدہ شریک سن ۔۔ ہور روایات وچ حضرت حذیفہ یمانی، حضرت عباس، حضرت فضل، حضرت عبد اللہ ابن مسعود دا ذکر ا‏‏ے۔ حضرت عبد اللہ ابن زبیر دا ذکر وی آندا ا‏‏ے۔۔
صحیح بخاری وچ درج اے کہ حضرت فاطمہ نے وصیت کيتی سی کہ ابوبکر و عمر انہاں دے جنازے وچ شریک نہ ہون۔۔ کچھ تے جگہ آندا اے کہ حضرت فاطمہ نے فرمایا کہ انہاں وچو‏ں کوئی جنازے وچ نہ آئے جنہاں تو‏ں ميں ناراض ہون۔۔۔

اکثر تے مشہور روایات دے مطابق جنت البقیع وچ دفن کیتا گیا۔۔ چالیس ہور قبراں وی بنائی گئياں تاکہ اصل قبر دا پتہ نہ چل سک‏‏ے۔۔ ) جدو‏ں کہ کچھ روایات دے مطابق گھر وچ دفن ہوئیاں۔ جدو‏ں عمر ابن عبدالعزیز نے مسجد نبوی د‏‏ی توسیع د‏‏ی تاں گھر مسجد وچ شامل ہو گیا۔



## حوالے



## کتاباں
### اولین مآخذ

* 
* 
*  (In Arabic)


### کتاباں تے رسالے
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Buehler, Arthur, Fatima, in Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God (2 vols.), Edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014. ISBN 1-61069-177-6
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (In Persian)
* 

### شیعی مآخذ
* The Life of Fatimah
* Fatimah al-Ma`sumah (as): a role model for men and women by Mohammad Hussein Fadlallah
* The world’s most outstanding Lady: Fatima az-Zahra’ by Naser Makarem Shirazi
* Fatima is Fatima by Ali Shariati
* Fatima (S.A) The Gracious by Abu Muhammad Ordoni

### دائرۃ المعارف
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## باہرلے جوڑ
* قریش فاطمہ دے خلاف 
* فضائل فاطمہ 
* فاطمہ از زاں کلمارڈ، مضمون در انسائیکلوپیڈیا ایرانیکا

## حوالے

گٹھ:صحابیات
گٹھ:شیعیت
گٹھ:پنج تن پاک
گٹھ:632ء دیاں موتاں
گٹھ:633ء دیاں موتاں
گٹھ:ساویں صدی دے جم

گٹھ:اہل سنت
گٹھ:600ء دی دہائی دے جم
گٹھ:عرب شخصیتاں
گٹھ:بنو ہاشم
گٹھ:علی
گٹھ:عرب
گٹھ:ہاشمی شخصیتاں
گٹھ:فاطمہ
گٹھ:تریخ اسلام
گٹھ:معروف خواتین
گٹھ:مسلم خواتین
گٹھ:خانۂ نبوی
گٹھ:اہل بیت
گٹھ:جنت البقیع چ مدفون شخصیتاں
گٹھ:11ھ دیاں موتاں
گٹھ:محمد گٹھ:خاندان محمد