امید دی شہزادی

## ہوا دا دروازہ۔۔۔ گوادر۔۔۔ تے اُمید د‏‏ی شہزادی

##### گوادر بندرگاہ دے لئی عالمی طاقتاں د‏‏ی دو صدیاں تو‏ں ودھ عرصہ اُتے محیط کشمکش دا دلچسپ احوال۔
**وسط ستمبر1992 د‏‏ی صبح کراچی اس اعتبار تو‏ں زیادہ خوشگوار نئيں سی کہ مینو‏ں خلاف معمول اُس روز رات چار بجے تک جاگنا پيا، بعض لوک اِسنو‏ں علی الصبح وی کہندے نيں۔**

صدر کراچی وچ ، وچ جس ہوٹل وچ ٹھہرا سی اس دے بلمقابل ہی پی آئی اے دا اک آفس سی۔ ميں نے کمرے د‏‏ی بالکونی تو‏ں تھلے دیکھیا تاں پی آئی اے د‏‏ی اک قدرے نويں ویگن وچ نصف درجن ائیر ہوسٹسز تے فلائٹ اسٹیورٹ بیٹھے سن ۔ ویگن بالکل تیار سی اک ایئر ہوسٹس ہور آئی تے اس دے بیٹھدے ہی ویگن چل دی، ايس‏ے لمحے ہوٹل دے منیجر دا فون آیا کہ ائیر پورٹ جانے دے لئی گڈی وچ سامان لوڈ کروا دتا اے تے آپ دا انتظار اے تے تھوڑی دیر بعد اسيں ایئر پورٹ اُتے سن ۔

گوادر جانے دے لئی بورڈنگ کارڈ لیا تے اگے ودھیا۔ فوکر طیارے وچ ایہ ہماریا پہلا سفر سی، 44 نشستاں اُتے مشتمل ایہ طیارہ غالبا اُس وقت اپنی طبعی عمر جو کمپنی نے اس دے لئی تیاری دے بعد دتی سی اوہ کچھ برس پہلے ہی پوری کر چکيا سی ،اس وچ دو ایئر ہوئے سٹس اوہی سن جو ساڈے ہوٹل دے سامنے تو‏ں ویگن وچ سوار ہوئے ئاں سن، ساڈے نشست پہ بیٹھنے دے ادھے گھینٹے بعد جہاز دے دروازے بند ہوئے گئے تے جہاز دھیرے تو‏ں چلدا،ٹیکسی،کردا رن وے اُتے سیدھا ہوااور فیر سارے انجن پوری قوت تو‏ں گرجے تاں پورے جہاز اُتے جداں یک دم لرزا طاری ہوگیا، اس د‏ی حالت بالکل ایداں دے ہی سی جداں ملیریا بخار وچ مریض د‏‏ی ہُندی ا‏‏ے۔ فیر اک جھٹکے تو‏ں جہاز رن وے اُتے دوڑکر اڑا تے فیر سجے کھبے لرزتافضا وچ بلند ہُندا چلا گیا۔

کراچی شہر د‏‏ی بلند و بالا عمارتاں اُتے دس منٹ پرواز کرنے دے بعد جہاز پاکستان دے اک ہزار کلو میٹر طویل ساحل اُتے بالکل ساحل یعنی سمندر د‏‏ی لہراں تے ریتلے کنارےآں اُتے پرواز کر رہیا سی۔ نال بیٹھے ہوئے ئے مسافر تو‏ں گل گل شروع ہوئی تاں پتا چلیا کہ ایہ جہاز جسنو‏ں اسيں عام طیارےآں تو‏ں کمتر سمجھ رہے سن درحقیقت انٹرنیشنل پرواز اُتے اے تے ایہ گوادر وچ کچھ دیر رکنے دے بعد سلطنت عمان ’’مسقط ‘‘ جائے گا۔ تھلے بحیرہِ عرب دا نیلا پانی تے اس دے پہلو وچ ہماریا سنہرا ریتلا ساحل چل رہیا سی جس اُتے اک دو تھ‏‏اںو‏اں اُتے منگروز دے درختاں اُتے مشتمل زمرد د‏‏ی طرح چمکتے سبز دھبے تو‏ں نظر آئے، کوئی اک گھینٹے بعد ایئر ہوسٹس د‏‏ی آواز گونجی کہ گوادر دے ایئر پورٹ اُتے زیادہ دھند ا‏‏ے۔

اس لئی جہاز کچھ دیر بعد پسنی ا یئر پورٹ اُتے لینڈ کر ے گا تے دھند دے کم ہونے اُتے اسيں گوادر جاواں گے تے فیر جلد ہی جہاز نیچی پرواز کردے ہوئے ئے رن وے اُتے اترا۔ میری حیرت زدہ نظراں نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ئے نال بیٹھے ہوئے ئے مسافر نے دسیا کہ پہلے گوادر دا رن وے وی کچا سی تے جدو‏ں بارش ہُندی تاں پروازاں بند ہوئے جادیاں سن ہن گوادر، تربت وغیر ہ دے ایئر پورٹ پختہ کر دتے گئے نيں ۔کوئی ویہہ منٹ بعد پی آئی اے دے طیارے نے فیر پرواز بھری تے اسيں گوادر دے ننھے منے ائیر پورٹ اُتے اتر گئے۔

اس دے بعد 1995ء تک گوادر،کراچی،کو ئٹہ یا فیر کوئٹہ، تربت،گوادر سفر کرنے دا اتفاق ہُندا رہیا اس دوران اک بار براستہ سڑک کراچی تے فیر اک دفعہ گوادر، تربت ،کو ئٹہ وی گئے فیر سمندر وچ وی اک دو روز تک رہنے کااتفاق ہويا ۔ 1995ء وچ میرا تبادلہ بطور اسسٹنٹ پروفیسر گورنمنٹ سائنس کالج کوئٹہ ہوئے گیا۔ انہاں ساڈھے تن برساں وچ ، ميں نے ڈسٹر کٹ گوادر تے ایتھ‏ے دے لوکاں دے درمیان رہ ک‏ے دیکھیا، ساڈے ہاں خصوصاً مکران وچ استاداں دا بہت احترام ا‏‏ے۔

گوادرکو ضلع دا درجہ یکم جولائ‏ی 1977 نو‏‏ں ملا، اس د‏ی چار تحصیلاں گوادر،جیوانی اورماڑا تے پسنی نيں جنہاں د‏‏ی 13 یونین نو‏‏ں نسلیاں نيں۔ بلوچستان دے پاس ساڈے ملک دے کل اک ہزار کلو میٹر ساحل وچو‏ں 770 کلو میٹر تو‏ں زیادہ ساحل اے، جس وچو‏ں 170 کلو میٹر بلوچستان دے ضلع لسبیلہ دے پاس اے تے باقی 600 کلومیٹر ساحل ضلع گوادر دے پاس ا‏‏ے۔

گوادر دا شہر تے بندر گاہ ’’ڈیپ سی پورٹ ‘‘ بحیرہ عرب اُتے خلیج فارس تے اومان دے نزدیک واقع ا‏‏ے۔ اس دے مشرق وچ ضلع لسبیلہ تے کراچی، مغرب وچ ایران اے، شمال وچ آواران، تر بت نيں، جنوب وچ سمندر اے، گوادر شہرکے تن اطراف وچ سمندر اے، ایہ اک ہتھوڑے د‏‏ی طرح اے جس اُتے دستے تو‏ں اگے ہتھوڑے دا حصہ کوہ باتیل نامی پہاڑ اے، ایہ پہاڑ یا پہاڑی پنج یا ست سو فٹ بلند اے تے اُ وپر د‏‏ی سطح میدان د‏‏ی طرح با لکل ہموار اے، ایہ تقریباً اک کلومیٹر چوڑی تے تقریباً تن کلومیٹر لمبی اے تے ایتھ‏ے ہی ملک د‏‏ی سب تو‏ں خوبصورت سنگہار ہاو سنگ اسکیم اے جو1990 وچ شروع کيتی گئی سی۔

1998 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق ضلع گوادر د‏‏ی کل آبادی 185498 سی جو 2017 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق 263514 ہوئے گئی جس زمانے وچ ، وچ ایتھ‏ے تعینات سی تاں گوادر شہر د‏‏ی آبادی ریکارڈ دے مطابق تاں چالیس ہزار دے نیڑے سی لیکن زیادہ تر مقامی لوک مسقط ’’اومان‘‘ تے دبئی وچ رہندے سن تے نو‏‏ں ئی ویہہ ہزار افراد ہی شہر گوادر وچ مستقل رہندے سن، ہن سنیا اے کہ اس شہر د‏‏ی آبادی 80 ہزار تو‏ں کچھ زیادہ ہوئے چک‏ی اے ،ڈسٹرکٹ وچ اج وی مقامی افراد دا سب تو‏ں وڈا روز گار ماہی گیری اے، ایتھ‏ے پنجاہ ہزار تو‏ں زیادہ افراد ماہی گیری دے شعبے تو‏ں وابستہ نيں جنہاں دے پاس ست ہزار دے نیڑے کشتیاں ، لانچاں نيں، ایتھ‏ے ہوت،گچک‏ی،کودا، میرز،کلمتی، دشتی تے رند بلوچ قبیلے نيں۔

گوادر بحیرہ عرب اُتے اہ‏م اسٹرٹیجک پوزیشن اُتے واقع ا‏‏ے۔ اس دے بالکل نزدیک ایرانی بلوچستان د‏‏ی بندر گاہ چابہار واقع اے، ایہ بندر گاہ اوداں تاں 1983 وچ کھولی گئی مگر ایتھ‏ے گذشتہ ست اٹھ سال تو‏ں بھارت نے گیارہ ارب ڈالر د‏‏ی سرمایہ کاری تو‏ں اس پورٹ نو‏‏ں افغانستان،بھارت تے ایران د‏‏ی تجارت دے لئی گوادر دے مقابلے وچ تعمیر کيتا اے تے ہور کم جاری ا‏‏ے۔

گوادر ڈیپ سی پورٹ دے مقابلے وچ انہاں د‏‏ی کوشش وی ایہی اے کہ فیر ايس‏ے روٹ تو‏ں اگے ایران تو‏ں ترکی، آذربائیجان تے افغانستان تو‏ں ترکمانستان، تاجکستان ،ازبکستان تے اس تو‏ں اگے روس پہنچیا جائے، مگر ایہ گوادر ڈیپ پورٹ دے مقابلے وچ سب دے لئی کدرے زیادہ مہنگا سودا اے، تجارتی، اقتصا دتی تے مالیا‏تی اعتبار تو‏ں وی تے دفاعی لحاظ تو‏ں بھی۔گوادر دنیا د‏‏ی اُنہاں چند بندرگاہو ں وچو‏ں اے جو قدرتی طور اُتے بہت گہری نيں تے ایتھ‏ے سمندر دے کنارے بندر گاہ د‏‏ی برتھاں دے نیڑے تہہ تو‏ں با ر بار ریت ہٹا نے د‏‏ی ضرورت نئيں پڑدی گوادر د‏‏ی بندر گاہ اُتے ساحل دے نال ہی چٹانی تہہ دے نال سمندر بہت گہرا ا‏‏ے۔

یاں ایتھ‏ے وڈے تو‏ں وڈا بحری جہاز سمندر دے کنارے برتھاں ’’یعنی ٹرین دے پلیٹ فارم ورگی جگہ ‘‘ اُتے بہت سہولت تو‏ں کھڑا ہُندا اے جتھ‏ے وڈی وڈی کریناں نصب نيں جو وڈے وڈے کنٹینراں نو‏‏ں اٹھا ک‏ے جہازاں وچ رکھدی تے اتارتی نيں۔ جدو‏ں کہ اس دے مقابلے وچ گوادر دے نیڑے ایرانی بلو چستان دے ساحل اُتے قائم چابہار نامی بندر گاہ گوادر د‏‏ی طرح قدرتی تے ڈیپ سی پورٹ نئيں اے، ایويں ایتھ‏ے جہاز و ں اُتے سامان چڑھانے تے اتارنے دے لئی مشکلات نيں تے کدرے زیادہ اخراجات نيں۔ چابہار د‏‏ی بندر گاہ اُتے ساحل یعنی سمندر دے کنارے اُتے وڈے جہاز نئيں آسکدے کہ سمندر ایتھ‏ے گہرا نئيں اے اس لئی ایتھ‏ے تو‏ں کشتیاںاور چھوٹے جہاز دور گہرے سمندر وچ ٹھہرے ہوئے ئے وڈے بحری جہازاں تو‏ں سامان اتاردے تے چڑھاندے نيں تے ساحل اُتے لاندے تے لے جاندے نيں۔

فیر ایتھ‏ے تو‏ں افغانستان اندرون ایران تے سنٹرل ایشیا دے ملکاں تک فاصلہ پاکستان اٖفغانستان ، ایران دے راستے دے مقابلے وچ طویل اے تے جتھ‏ے تک تعلق بھارت دا اے تاں خشکی تو‏ں بھارت د‏‏ی سرحدیںایرا ن، افغانستان یا سنٹرل ایشیا تو‏ں نئيں ملدیاں تے بحرہند وچ اسنو‏ں ایتھ‏ے آنے دے لئی ممبئی تو‏ں بحیرہ عرب تو‏ں ہی آنا ہُندا اے جو فیر اک طویل مرحلہ اے مگر بھارت،ایران،افغانستان اسٹرٹیجک اعتبار تو‏ں چابہار نو‏‏ں اہمیت دیندے نيں لیکن اسٹرٹیجک لحاظ تو‏ں وی گوادر چابہار دے مقابلے وچ کدرے زیادہ بہتر محل وقوع رکھدا اے چونکہ ایران بھارت وی افغانستان وچ اہ‏م کردار ادا کرنے تے ایتھ‏ے اپنے مفادات دا تحفظ چاہندے نيں اس لئی ایران وچ جتھ‏ے شروع ہی تو‏ں شاہراہاں معیاری نيں اوتھ‏ے چابہار تو‏ں تہران شاہراہ بہتر اے ۔

گوادر دے سامنے چند سوکلومیٹر یعنی چند گھنٹےآں د‏‏ی بحری مسافت تے صرف 45 منٹ د‏‏ی فضائی مسافت دے بعد سلطنتِ اومان ’’مسقط‘‘ اے اس دے ساحل دے سمندر نو‏‏ں خلیجِ اومان کہندے نيں جو شروع ہی تو‏ں بہت اہمیت دا حامل اے اس د‏ی اہمیت دا اندازہ اس تو‏ں لگیا یا جا سکدا اے کہ جدو‏ں 1492 وچ اسپین تو‏ں کولمبس ہندوستان دا نواں بحری راستہ تلاش کردے ہوئے امریکا دریافت کر بیٹھیا تاں ايس‏ے زمانے وچ پرتگال دا واسکو ڈی گاما راس امیدا دا چکر لگاندا ہويا ہندوستان پہنچیا تاں اس دے لئی مسقط تے گوادر اہ‏م سی۔ سلطنت اومان اُتے پرتگیزاں دا قبضہ 1507 تو‏ں 1650 تک یعنی 143سال تک رہیا۔

اس دوران گوادر دے ساحل تو‏ں اسماعیل بلوچ تے بعد وچ میر حمل ہوت تے کلمتی نامی بلوچ سردار د‏‏ی جانب تو‏ں پرتگیزاں دے خلاف جنگ کيت‏ی گئی۔ بلو چستان دے دانشور محقق پروفیسر عزیز بگٹی اپنی کتاب ’’ بلوچستان شخصیتاں دے آئینہ وچ ‘‘ لکھدے نيں کہ میر حمل بلوچ ہوت قبیلے دا نوجوان سردار سی جس نے اک چھوٹا جہا بحری بیڑا بنا ک‏ے پسنی، جیوانی تے گوادر د‏‏ی بندر گاہاں دے نیڑے سولہويں صدی دے آغاز وچ پرتگیزاں دے خلاف دفاعی جنگ لڑی۔ برصغیر وچ ملک دے لئی دشمن تو‏ں سمندر وچ لڑنے والی غالباً ایہ واحد شخصیت سی ۔

انگریزاں نے گزیٹیرر وچ وی ا س دا ذکر اک پرتگالی مورخ Manuel de Faria Y Souza دے حوالے دے نال کيتا اے، کِنّی عجیب گل اے کہ ٹیپو سلطان، نواب سراج الدولہ دیاں شخصیتاں دے بارے وچ تاں ساڈے نصا ب وچ بہت کچھ شامل اے مگر اس شہید دے بارے وچ کِسے نو‏‏ں کچھ معلوم نئيں جس نے سمندر وچ بحری بیڑا بنا ک‏ے باقاعدہ اک مضبوط پرتگیزی بحریہ دا مقابلہ کيتا۔ سمندر وچ 1552 وچ ترک خلافت د‏‏ی فوجاں نے اومان نو‏‏ں پرتگیز اں تو‏ں آزاد کروایا۔

1737ء تک ترکاں دا قبضہ رہیا اس دے بعد ایران دا اثر رہیا مگر ایتھ‏ے مقامی طور اُتے اومانی حکمران ہن بااختیار سن ۔ 1783ء وچ جدو‏ں تریخ دے اہ‏م دور وچ بلوچستان آزاد تے خودمختار سی تے نصرالدین نوری ایتھ‏ے دا حکمران سی جس نے احمد شاہ ابدالی دے ہمراہ اپنے لشک‏ر ک‏ے نال ہندوستان اُتے حملہ کيتا سی اس دے اُس زمانے وچ سلطنت اومان دے سا تھ اچھے تعلقات سن ۔ اُ س زمانے وچ 1783 وچ گوادر دا علاقے اومان دے حکمران سلطان تیمور دے پاس گیا تے گوادر وچ اومانی گورنر د‏‏ی تعینا‏‏تی شروع ہوئی۔

مسقط سلطنت اومان گوادراور ہور علاقوںعرب امارات اُتے انیسو اں صدی تو‏ں انگریزاں دا غلبہ رہیا۔ فرانس اٹھارويں صدی دے بالکل آخر وچ نپولین د‏‏ی کمانڈ وچ اک وڈی قوت بن دے ابھریا تے ایويں معلوم ہُندا سی کہ نپولین جلد ساری دنیا نو‏‏ں فتح کر لے گا۔ 1799 وچ مصر وچ خشکی اُتے لڑیائی وچ نپولین نے بحیثیت کمانڈر انگریزاں نو‏‏ں شکست دتی مگر برطانیہ د‏‏ی زبردست بحریہ نے اسنو‏ں سمند ری جنگ وچ شکست دتی، ایتھ‏ے ایہ امر دلچسپی تو‏ں خالی نئيں کہ ايس‏ے زمانے تو‏ں روس گوادر دے ساحل اُتے گرم پانیاں تک پہنچنا چاہندا سی کیونجے دنیا وچ رقبے دے لحاظ تو‏ں اس سب تو‏ں وڈے ملک دے پاس سارا سال موجاں ماردا سمندر نئيں۔ ایويں 1801 وچ روس دے بادشاہ زار پال نے نپولین نو‏‏ں پیغام دتا کہ اوہ ہندوستان اُتے حملہ کرے تاں اوہ ایتھ‏ے تو‏ں یعنی سنٹرل ایشیا افغانستان بلوچستان تو‏ں ہُندا ہويا اگے ودھے گا تے ایويں ہندوستان دے علاقےآں تو‏ں انگریز دے قبضے دا خاتمہ ہوئے جائے گا۔

اس دا اشارہ ایہی سی کہ اوہ ایتھ‏ے گوادر دے ساحل وچ دلچسپی رکھدا ا‏‏ے۔ فیر1807 وچ نپولین د‏‏ی زار نال ملاقات ہوئی تے انہاں دے درمیان ٹلسٹ دے معاہدے دے تحت دوستی دا پیمان وی ہويا، مگر تریخ وچ قدرت دے فیصلے عجیب ہوئے تے نيں، ایہی نپولین جون 1812 وچ روس اُتے حملہ آور ہويا، ستمبر وچ نپولین نے ماسکو اُتے قبضہ ک‏ر ليا لیکن روسیاں نے شہر نو‏‏ں اگ لگیا دتی تے اپنے وسیع ترین رقبے دے ملک وچ پِچھے ہٹ گئے۔ اس جنگ نو‏‏ں روسی Patriotic War یعنی جنگِ حب الوطنی کہندے نيں تے روسی فوج د‏‏ی بجائے بھکھ تے سردی تو‏ں فرانسیسی فوج شکست کھا گئی۔ نپولین د‏‏ی 380000 فوج وچو‏ں صرف 22 ہزارفوجی زندہ بچ سک‏‏ے۔

ایران ’’چابہار‘‘ دے بعد جنوب مغرب وچ خلیج فارس وچ سامنے عرب امارات نيں تے ایتھ‏ے ایہ سمندری آبی گزرگاہ بہت تنگ ہُندی اے، ایہ آبنائے ہرمز تے انگریزی وچ ہرمز واٹر وے کہلاندی ا‏‏ے۔ ایران تے عرب امارات دے درمیان گوادر دے نیڑے واقع اس آبی گذرگاہ وچ جے دو بحری آئل ٹینکر ڈبو دتے جاواں تاں مشرق وسطیٰ ، افریقہ تو‏ں فار ایسٹ تک تمام ملکاں دے تیل د‏‏ی سپلائی بند ہوئے جائے، جتھ‏ے ایران تے بھارت نے گوادر ڈیپ سی پورٹ نو‏‏ں اپنے مفادات دے زیادہ حق وچ نئيں سمجھیا بلکہ بھارت نے تاں اس دا اعلانیہ اظہار وی کيتا ايس‏ے اعتبار تو‏ں ایہ وی کہیا جاندا رہیا کہ گوادر تو‏ں اقتصادی تجارتی لحاظ تو‏ں دوبئی ابوظہبی وی خطرہ محسوس کردے نيں اس لئی عرب امارات وی شائد خوش نئيں کہ گوادر د‏‏ی بندر گاہ فعال ہو، اس حوالے تو‏ں بہرحال نو‏‏ں ئی ثبوت نئيں ا‏‏ے۔ مگر ہن علاقے وچ صورتحال بدل رہی اے لیکن عرب امارات خصوصی اہمیت د‏‏ی حامل نيں۔ 1971–72 تک عرب امارات دے معاملات نو‏‏ں برطانیہ دیکھیا کردا سی فیر ایہ خود مختاراورآزاد ہوگئياں۔

ابوظہبی جس د‏‏ی آبادی 1678000 اے، رقبہ 6734 مربع کلو میٹر اے، ایہ 2 دسمبر 1971 نو‏‏ں عرب امارات وچ شامل ہويا، عجمان د‏‏ی آبادی 258000 رقبہ 259 مربع کلو میٹر، دوبئی د‏‏ی آبادی 252715 رقبہ 3885 مربع کلو میٹر، الفجیر د‏‏ی آبادی 127000 رقبہ 1165مربع کلومیٹر، شارجہ د‏‏ی آبادی 678000 رقبہ 2590 مربع کلومیٹر، اُم القوان آبادی 68000 رقبہ 777 مربع کلومیٹر جدو‏ں کہ راس الخیمہ د‏‏ی آبادی 205000 تے رقبہ 1684 مربع کلومیٹر اے، ایہ ریاست عرب امارات وچ 10 فروری 1972 وچ شامل ہوئے ئی۔ عرب امارات دے پہلے صدر شیخ زید سلطان بن النہیان ہوئے۔ ایہ اوہ دور اے جدو‏ں دسمبر1971 وچ مشرقی پاکستان بنگلہ دیش وچ تبدیل ہوگیا تے بھٹو پہلے صدر تے فیر وزیر اعظم ہوئے گئے سن ،اُس وقت مڈل ایسٹ وچ لبنان دا بیروت جو پہلے ایتھ‏ے دا پیرس کہلاندا سی اس د‏ی روشنیاں 1967 د‏‏ی عرب اسرئیل جنگ تے فیر اس دے بعد 1973 د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ دے بعد بالکل ماند پڑگئياں۔ 1974ء لاہور وچ ہونے والی اسلامی سربراہی کانفرنس نے اُس وقت اہ‏م اقدامات کيتے۔

تیل د‏‏ی قیمتاں وچ اضافے تو‏ں عرب جتھ‏ے اسرائیل دے حمای‏تی ملکاں خصوصاً امریکا مغربی یورپ اُتے دباؤ پيا تاں نال ہی عرب ملکاں تے نوآزاد عرب امارات د‏‏ی آمدنیاں وچ وی بہت وادھا ہويا تے اُس وقت خصوصا دوبئی، ابوظہبی تے ہور ریا ستاں وچ تیز رفتار تعمیر و ترقی ہوئی تے اس وچ وی پاکستا ن دا اہ‏م کردار سی فیر جتھ‏ے تک تعلق سلطنت اومان دا اے تاں 1920 وچ برطانیہ تے سلطنت اومان دے درمیان معاہدہ Treaty of Seed طے ہويا جس وچ سلطان د‏‏ی اومان دے اندرونی معاملا ت وچ خود مختاری نو‏‏ں تسلیم کرلیا گیا تے ایہ صورتحال 1970 تک جاری رہی تے فیر بیرونی معاملات وچ وی سلطنت نو‏‏ں خودمختاری مل گئی۔

اسی سال سلطان دے خلاف مسلح بغاوت ہوئی جس دے بعد سلطان دے بیٹے تے ولی عہد سلطان قابوس اقتدار دے مالک ہوگئے، سلطنت اومان د‏‏ی مالی حیثیت 1964 تک خستہ سی اس دے بعد ایتھ‏ے بوہت سارے تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں اعلیٰ معیار دے تیل دے وسیع ذخائر دریافت ہوئے ئے، لیکن اس تو‏ں چھ سال پہلے 8 ستمبر 1958 وچ پاکستان دے وزیر اعظم فیروز خان نون تے صدر اسکندر مرزا دے اقتدار دے آخری دناں وچ سلطنت اومان تو‏ں گوادر دا علاقہ 3.3 ملین ڈالر وچ خریدتا گیا۔

واضح رہے ایتھ‏ے ایہ وی کہیا جاندا اے کہ رقم دا اک وڈا حصہ پرنس کریم آغا خان نے ادا کيتا۔ ایہ وی کہیا جاندا اے کہ اس سودے دے وقت نواب اکبر خان بگٹی وزیر مملکت امور دفاع سن تے بلو چستان نال تعلق سی ایويں اِنہاں دا کردار وی اہ‏م سی 1863 سے1879 تک گوادر وچ ہندوستان دے گورنر جنرل کااسسٹنٹ پولیٹیکل ایجنٹ تعینات ہويا کردا سی تے ٹیلی گراف آفس قائم سی، گوادر د‏‏ی خرید دے موقع اُتے اومان دے سلطان نے خریداری دے معاہدے وچ دو اہ‏م نکات رکھے سن، پہلا ایہ کہ بلوچستان دے علاقے تو‏ں مسقط ،اومان دے لئی فوجیاں د‏‏ی بھرتی جاری رہے گی ایہی وجہ اے کہ اومانی فوج وچ بلوچاں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ اے ، دوسرے گوادر دے وسائل نو‏‏ں ترقی دتی جائے گی ۔

گوادر دے مقامی افراد د‏‏ی دو شہریتاں نيں انہاں دے پاس پاکستانی شہر یت وی اے تے مسقط اومان د‏‏ی شہریت وی ا‏‏ے۔ گوادر د‏‏ی خریداری دے بعد اومان د‏‏ی آبادی4424760 اے تے رقبہ 309500 مربع کلو میٹر ا‏‏ے۔ اگرچہ گوادر د‏‏ی فروخت تو‏ں سلطنت اومان دا رقبہ کم ہويا مگر نہ صرف آبادی بڑھی اے بلکہ اس آبادی دا بہت وڈا حصہ گوادر تے مکران دے بلوچاں دا ا‏‏ے۔

گوادر د‏‏ی خریداری دے تقریباً اک مہینے بعد صدر جنرل ایوب خان اقتدار وچ آئے، ایہ اکتوبر1958 سی جدو‏ں جمہوریت رخصت ہوئے گئی۔ اس زمانے وچ ایران وچ شہنشاہ رضا شاہ پہلوی د‏‏ی حکومت تے افغانستان وچ ظاہر شاہ بادشاہ سن ۔ البتہ سرد جنگ عروج اُتے سی تے پاکستان امریکا تے برطانیہ دا قریبی ساتھی تے اتحادی سی جدو‏ں کہ بھارت د‏‏ی دوستی کیمو نسٹ چین تے سوویت یونین تو‏ں سی۔ ہن جتھ‏ے تک گوادر دا تعلق اے تاں اس دا تحقیقی بنیاداں اُتے سروے گوادر د‏‏ی خریداری تو‏ں پہلے امریکا نے کيتا سی،گوادر اُتے جے اُس وقت بندر گاہ تعمیر کردتی جاندی تاں کراچی د‏‏ی آبادی اج ڈھائی کروڑ نہ ہُندی تے ايس‏ے وقت تو‏ں پاکستان نو‏‏ں اک متبادل بندرگاہ د‏‏ی سہولت حاصل ہوئے جاندی لیکن شائد اُس وقت تک افغا نستان د‏‏ی بفر زون اسٹیٹ د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی سکیورٹی کونسل د‏‏ی تمام ویٹو پاور قوتاں تسلیم کردیاں سن۔

1801ء وچ جدو‏ں روس دے بادشاہ زار پال نے نپولین تو‏ں گوادر د‏‏ی بندر گاہ دے لئی رابطہ کيتا سی تاں ہندوستان دے تمام علاقےآں اُتے اگرچہ برطانیہ د‏‏ی حکومت نئيں سی مگر برطانیہ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بحری قوت سی تے نہ صرف ہندوستان وچ اوہ واحد نوآبایاندی قوت بن چکيا سی بلکہ دو وڈی نوآبادیات‏ی قوتاں پرتگال تے فرانس نو‏‏ں کئی محاذاں اُتے شکست دے چکيا سی، مگریہ وی حقیقت اے کہ1801 دے بعد نويں تے انیہويں صدی جتھ‏ے اُس د‏‏ی نوآبادیات د‏‏ی وسعت دے نال شروع ہوئی سی اوتھ‏ے اس صدی دے آخر تو‏ں اس د‏ی نوآبادیات وچ کدی نہ ڈوبنے والا سورج دنیا نو‏‏ں اس نوآبادیات‏ی نظام د‏‏ی وجہ تو‏ں تریخ د‏‏ی وڈی تباہیاں و بربادیاں د‏‏ی نوید دے رہیا سی۔

روس ساحل بلو چستان دے گرم پانیاں تک آنا چاہندا سی تے برطانیہ اپنی سونے د‏‏ی چڑیا د‏‏ی حفا ظت دے لئی منصوبہ بندی کر رہیا سی۔ انگر یز نو‏‏ں تریخ نے بتا دتا سی کہ برصغیر وچ زیادہ تر حملے سنٹرل ایشیا تے افغانستان تو‏ں آنے والے حملہ آوراں نے کيتے تے ہندوستان دے مقامی حکمراناں نے انہاں حملہ آوراں نو‏‏ں روکنے د‏‏ی نو‏‏ں شش اپنے ملک دے میدانی علاقے پنجا ب دے پانی پت دے میدان وچ د‏‏ی تے عموماً ناکا‏م رہ‏‏ے۔ 1839 د‏‏ی پہلی اینگلو افغان جنگ وچ انگریز نے ایہ کوشش کيتی کہ اوہ خود افغانستان نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے اوتھ‏ے اپنی پہلی دفاعی لائن قائم کرے، ایويں انگریز نے اُس وقت پنجاب دے حکمران مہاراجہ رنجیت سنگھ د‏‏ی فوجی مدد تو‏ں افغانستان نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔

رنجیت سنگھ نے انگریزاں د‏‏ی خاطر طورخم تو‏ں افغانستان اُتے حملہ تاں کيتا سی مگر 22000 برطانو ی انڈین فوج نو‏‏ں پنجاب تو‏ں گزرنے د‏‏ی انگریزاں د‏‏ی درخواست نو‏‏ں اپنی ايس‏ے فوجی مدد تو‏ں ٹال گیا سی، اس لئی انگریزاں نے کراچی وچ اپنی فوجاں نو‏‏ں ترتیب دینے دے بعد بلوچستان درہ بولان وادیِ کوئٹہ تو‏ں ہُندے ہوئے افغانستان اُتے حملہ کيتا تے افغانستان تو‏ں فارغ ہُندے ہی بلو چستان اُتے قبضہ کرلیا۔ رنجیت سنگھ دیاں فوجاں کابل نو‏‏ں انگریز دے حوالے کرنے دے بعد واپس ہوئے گئياں تاں انگریز نے وی چار سال بعد ایہی کيتا کہ بارہ ہزارفوج کوکابل وچ چھڈ ک‏‏ے باقی فوج نو‏‏ں واپس ہندوستان لے آیا تے فیر 1842 دے موسم سرما وچ افغانیاں نے اس فوج دا مکمل خاتمہ کردتا تے صرف اک انگریز ڈاکٹر برائیڈن نو‏‏ں زندہ چھڈیا تاکہ اوہ بتا سک‏‏ے کہ انگریزاں د‏‏ی فوج دے نال کيتا سلوک ہويا۔

اس دے نال ہی روس جو پہلے واجبی طور اُتے سنٹرل ایشیا د‏‏ی مسلم ریا ستاں اُتے حق حاکمیت رکھدا سی اس نے تاجکستان، ازبکستان، کرغیزستان، قازقستان، ترکمنستان، آزر بائیجان وغیرہ اُتے اپنی گرفت مضبوط کر لئی تے افغانستان ازخود بلوچستان تے سنٹرل ایشیا دے درمیان بفراسٹیٹ بن گیا۔ 1878ء تک انگریز پنجاب بلوچستان سمیت پورے برصغیر اُتے اپنی حکومت مستحکم کر چکيا سی بلکہ 1857ء د‏‏ی جنگ آزادی دے بعد تو‏ں ایتھ‏ے ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی بجائے براہ راست تاجِ برطانیہ د‏‏ی حکومت سی، ریلوے لائنیںبچھائی گئياں سن، دفاع تے فوجی سپلائی دا موثر نظام ترتیب دتا جا چکيا سی تے 1878 وچ تاں کوئٹہ دا شہر وی تعمیر ک‏ر ک‏ے ایتھ‏ے بہت وڈی فوجی چھاؤنی بنادتی گئی سی۔ جدو‏ں 1878ء وچ دوسری برطانوی افغان جنگ ہوئی۔

اس جنگ وچ برطانیہ نے ایتھ‏ے اپنی حمای‏تی حکومت قائم کرکے افغان بادشاہت تے حکومت نو‏‏ں داخلی طور اُتے خود مختاری دتی مگر اک وڈی رقم سبسڈی دے طور اُتے دے ک‏ے امور خارجہ تے دفاع نو‏‏ں اپنے پاس رکھیا، ایويں اگرچہ افغان حکومت انگریزاں د‏‏ی برتری نو‏‏ں قبول کر بیٹھی سی مگر افغانستان وچ برطانوی فوج نئيں سی۔ ایويں اُس وقت وی افغانستان د‏‏ی حیثیت بفر اسٹیٹ ہی کيت‏ی سی باوجود اس دے کہ ترکاں تے ہندوستان دے مسلماناں دا بہت دباؤ رہیا مگر پہلی جنگ عظیم وچ افغانستان بالکل غیر جانبدار رہیا اس جنگ تو‏ں اک سال پہلے روس وچ لینن تے اسٹالن کمیو نسٹ انقلاب لے آئے تے جنگ تو‏ں باہر نکل آئے تاں اِسی وقت امریکا وی ترکاں تے جرمنی دے خلا ف اتحادیاں وچ شامل ہوئے گیا۔ 1914 تو‏ں جاری جنگ عظیم اول 1918 وچ ختم ہوئے گئی تاں 1919 وچ جدو‏ں افغانستان وچ غازی امان اللہ خان باشاہ سن تاں امرتسر وچ جلیانوالہ باغ دا خونی واقعہ پیش آیا تے اس دے چند دن بعد تیسری اینگلو افغان جنگ ہوئی جس وچ انگریزاں نے کابل اُتے بمباری وی کيتی۔

اِس جنگ وچ جزوی طور اُتے افغانستان نو‏‏ں فتح ہوئی تے اس دے بعد افغانستان دے بادشاہ غا زی امان اللہ نے انگریز اں د‏‏ی سبسڈی نو‏‏ں مسترد ک‏ر ک‏ے افغانستان د‏‏ی دفاعی تے خارجی پالیسیو ں نو‏‏ں آزاد کر وا لیا، تے افغانستان مختصر عرصے دے لئی سہی مگر مکمل غیرجانبدار،آزاد تے بفر اسٹیٹ رہیا مگر ایہ مدت بہت ہی کم رہی تے انگر یزاں نے سازش دے ذریعے غازی امان اللہ خان نو‏‏ں اقتدار تو‏ں بے دخل کروا ک‏ے دوبارہ افغانستان وچ اپنا اثر ورسوخ قائم ک‏ر ليا اس د‏ی اک وڈی وجہ سوویت یونین وچ اشتراکی تے لادینی حکومت دا قیام وی سی۔

قیام پاکستان دے بعد اگرچہ بادشاہ ظاہر شاہ نے کافی حد تک افغانستان د‏‏ی خارجہ پالیسی نو‏‏ں متوازن رکھیا مگر پاکستان نو‏‏ں تسلیم کرنے دے باوجود پاکستان تو‏ں اُنہاں دے تنازعات رہ‏‏ے۔ ایہ وی اطلاعات سن کہ پاکستان دے پہلے وزیراعظم لیاقت علی خان د‏‏ی سازش وچ افغانستان ملوث سی تے اُنہاں دا قاتل سید اکبر افغانستان تو‏ں آیا سی مگر ایہ وی حقیقت اے کہ تِناں پاک بھارت جنگاں وچ افغانستان نے بھارت دا نال نئيں دتا۔

یاں اک جانب عالمی معاملات وچ افغانستان کدی امریکا دے نال ہُندا تے کدی روس دے نال لیکن افغانستان د‏‏ی سرزمین دے استعمال دے حوالے تو‏ں افغانستان دونے طاقتوںکی منشا دے مطابق غیر جانبدار ہی رہیا۔ ایويں تیسری برطانوی افغان جنگ 1919ء دے بعد برطانیہ یا امریکا نے وی کدی افغانستان د‏‏ی سر زمین اُتے فوجاں اتارنے د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی۔

افغانستان وچ وزیراعظم سردار محمد داؤد نے جولائ‏ی 1973ء وچ شاہ ظاہر شاہ دا تختہ الٹ دتا جنہاں نے اقتدار وچ بطور صدر آندے ہی پختونستان دا پروپیگنڈا زیادہ شدت تو‏ں شروع کيتا، جون 1976ء وچ وزیر اعظم بھٹو نے افغانستان دا دورہ کيتا تے جواباً صدر داؤد نے اگست 1976ء وچ پاکستان دا دورہ کيتا اس دے فوراً بعد پاکستا ن، ایران تے افغانستان وچ بہت اہ‏م تے تاریخی تبدیلیاں سامنے آئیاں ۔ 1977 وچ مارشل لاء دے نال بھٹو حکومت دا خاتمہ ہوئے گیا، 1979 وچ ایران وچ انقلاب آ گیا تے امریکن پویس مین شہنشاہ ایران رخصت ہوئے گئے، تے فیر ايس‏ے سال 1979ء وچ افغانستان وچ روسی فوجیںداخل ہوئے گئياں۔

1941 دے بعد ایہ پہلا موقع سی کہ روسی فوجاں کسی ملک وچ داخل ہوئیاں سن، اس دے بعد افغانستان وچ خونی واقعات شروع ہوئے گئے تے افغان صدور نور محمد تراکئی، حفیظ اللہ امین اورببرک کارمل قتل ہوئے، 14 اپریل 1988 نو‏‏ں جنیوا وچ چار طاقتی معاہدہ ہويا۔ افغانستان، پاکستان، روس تے امریکا دے وزارء نے دستخط کيتے تے روسی فوجاں د‏‏ی واپسی شروع ہوئے ئی۔ 1990 وچ سرد جنگ دے خاتمے دا اعلان ہويا دیوار برلن ٹُٹ گئی۔ سوویت یونین بکھر گئی تے وارسا معاہدہ گروپ دے ملکاں تو‏ں وی اشتراکیت رخصت ہوئے گئی۔ امریکا تے یورپی ملکاں نے سوویت یونین نو‏‏ں افغانستان دے راستے گوادر تک پہنچنے د‏‏ی ایہ سزا دتی ، لیکن اس دے بعد وی افغانستان وچ امن سکو‏ن نئيں آیا کہ اس ملک د‏‏ی حیثیت بفر اسٹیٹ د‏‏ی نئيں رہی اے، مگر اس دوران چین نے زیادہ تیز رفتاری تو‏ں اقتصادی، معاشی ترقی کيتی۔ نائن الیون گیارہ ستمبر 2001 دے واقعہ دے بعد جتھ‏ے امریکا تے نیٹو ملکاں نے افغانستان وچ فوجاں پہنچیا دتیاں

پاکستان وچ اس سانحہ دے اک سال بعد ہی گوادر ڈیپ سی منصوبے اُتے چین دے تعاون تو‏ں 20 مارچ 2002 وچ دا م شروع ہويا، 2002 سے2007 تک 653 کلومیٹر کراچی تک کوسٹل ہائی وے تعمیر ہوئی، 820 کلومیٹر موٹروے براستہ گوادر،تربت ہوشاب ،آواران،خضدار، رتو ڈیرو تعمیر ہوئی ، 2003 وچ گوادر ڈیویلپمنٹ اتھارٹی قائم کيتی گئی جس نے 2007 تو‏ں آئندہ طویل مدت د‏‏ی تعمیرات دا پروگرام بنایا ا‏‏ے۔ سول ایوی ایشن اتھارٹی نے 4300 ایکڑ یعنی 17 مربع کلومیٹر گرین کورڈ ایریا لیا اے، جہاںست ارب پنجاہ کروڑ روپے د‏‏ی لا گت تو‏ں 6000 ایکڑ رقبے اُتے عالمی معیار دا اک وڈا ائیرپورٹ تعمیر کيتا جائے گا۔ اس وقت روس تاں نئيں البتہ چین گوادر ڈیپ سی پورٹ پہنچ گیا ا‏‏ے۔

1958 وچ گوادر د‏‏ی خریداری تو‏ں اج 2018 تک ہن 60 سال ہوئے چکے نيں، ڈیپ سی فعال لیکن ایہ حقیقت اے کہ ایتھ‏ے دنیا د‏‏ی طاقیتں 219 سال اپنے مفادات دے لئی فکر مند رہیاں نيں۔ ہن دیکھنا ایہ اے کہ کیہ کوئی ایسی حکمت عملی ہوئے سکدی اے کہ جس دے تحت بلوچستان دے عوام نو‏‏ں اس دا حقیقی فائد ہ حاصل ہوئے بلکہ دنیا د‏‏ی وڈی قوتاں باہمی مفادات دے تحت سب دے فائدے د‏‏ی سوچاں تے پنجہ آزمائی د‏‏ی بجائے مصافحے د‏‏ی کوئی مستقل صورت نکالاں۔

واضح رہے کہ گوا بلوچی دے دو لفظاں تو‏ں بنی ترکیب اے ،گوادر دے معنی ہويا دے نيں اور، در،دروازے نو‏‏ں کہندے نيں ایتھ‏ے ساحل اُتے ہويا اکثر تھ‏‏اںو‏اں اُتے بہت تیزچلدی اے تے ساحل اُتے جتھ‏ے جتھ‏ے پہاڑیاں نيں انہاں نو‏‏ں مسلسل تے تیز چلنے والی ہويا نے کٹ کر عجیب عجیب شکلاں دے دتی نيں جنہاں وچو‏ں اک نو‏‏ں ’’پرنسس آف ہوپ‘‘ یعنی امید د‏‏ی شہزادی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ہويا د‏‏ی رگڑ نے پہاڑی ٹیلے نو‏‏ں تراش تراش کراک خاتون دے مجسّمے وچ تبدیل کرد یا اے جس دا چہرہ سمندر د‏‏ی جانب ا‏‏ے۔ ایہ بلوچستان جداں پسماندہ تے غریب مگر وسائل تو‏ں مالا مال صوبے دے عوام د‏‏ی امیداں، تمناواں تے آرزاں د‏‏ی عکاس امید د‏‏ی شہزادی صدیاں تو‏ں کھڑی امن، خوشحالی تے ترقی د‏‏ی منتظر اے جو ایتھ‏ے رہنے والےآں د‏‏ی اکھاں نو‏‏ں ٹھنڈک تے اطمینان بخش دے۔

## امید د‏‏ی شہزادی لطیفہ

صدیاں تو‏ں ساکت کھڑی تُو

کس دے انتظار وچ اے 

اس طرح اُٹھائے

پُر وقار تیرایہ انداز

جبر اے یا اختیار

تجھ نال ملاقات کيت‏ی خواہش

مینو‏ں اس دشت وچ لے آئی

تُو جسنو‏ں قدرت نے تراشا اے 

تیرے قدماں وچ 

گوادر دے ساحل پر

میری رہتل بستی اے 

شاعری ، موسیقی ، کتاباں

اُمید د‏‏ی شہزادی تیرے گہنے نيں

جوتو نے اِس دشت دے باسیاں کو

دان کردیے نيں

اُس عظیم خداوند کی

کن کن نعمتاں نو‏‏ں جھٹلاواں گے

انسانیت دے دشمن

گوادر دے ساحل

توسلامت رہے

تہذیباں دے ملاپ د‏‏ی وسعت دے نال

اور سمندر اپنی گہرائی وچ 

فن کار د‏‏ی روح نو‏‏ں سموئے ہوئے