open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
بوٹا سنگھ شاد

**بوٹا سنگھ شاد** پنجابی دا ناول نگار تے فلمکار اے.

## ناول

#کتیا والے سردار
#ملّ وکدے سجن
#عشقَ
#دھرتی دھکیل سنگھ
#دل دریا سمندروں ڈونگھے
#کس نوں مندا آکھیئے
#موتیاں والی سرکار
#سخّ
#خالصہ
#روہی دا پھلّ
#نوری
#روح دے ہانی

## پنجابی فلماں
#کلی یار دی
#سچا تیرا روپ
#دھرتی ساڈی ماں
#گدھا
#ویری 
#لالی
#سیئدا 
#جوگن
#متر پیارے نوں

## ہندی فلماں
#کورا بدن
#ہمت اور محنت
#انصاف دی دیوی
بلونت گارگی

thumb|بلونت گارگی

**بلونت گارگی **(4 دسمبر 1916 - 22 اپریل 2003) پنجابی دے پرمکھ ناٹک کاراں(ڈرامہ نویساں) وچوں اک سی۔

## جیون
بلونت گارگی دا جم قصبہ شہنا (ضلع بٹھنڈہ) دی نہری کوٹھی وکھے وچّ ہویا۔ اوہناں نے ایف. سی. کالج لاہور توں سیاسیات اتے انگریزی ساہت دی ایم.اے. تکّ دی سکھیا حاصل کیتی۔ اوہناں نے اپنا جیون اک ستنتر لکھاری، ناٹک کار، نردیشک اتے پترکار وجوں شروع کیتا۔ مڈھلے دور وچّ گربخش سنگھ کول پریت نگر رہندیاں اس دی ناٹکی پرتبھا پرپھلت ہونی شروع ہوئی۔  اس نے ریڈیو تے منچ لئی ناٹک لکھے. بعد وچّ امریکہ جا کے سیاٹل وچّ تھئیٹر دے استاد رہے۔ اتھے ہی 11 جون 1966 وچّ امریکن کڑی جینی نال شادی کروا لئی۔ 
بھارت دے علاوہ اوہدے ناٹک ماسکو، جرمنی، پولینڈ، لندن تے امریکہ وچّ کھیڈے گئے۔

## رچناواں
### ناٹک
* *[[لوہا کٹّ]]* (1944)
* *سیل پتھر* 
* *بسویدار*
* *کیسرو* 
* *نواں مڈھ* 
* *گھگی* 
* *سوہنی مہینوال* 
* *[[کنک دی بلی]]* 
* *[[دھونی دی اگّ]]* 
* *گگن مے تھالُ* 
* *[[سلطان رضیہ (ناٹک)|سلطان رضیہ]]* 
* *سونکن*
* *ابھسارکا* 
### اک انگی پلے
* *کوآری ٹیسی* (1945)
* *دو پاسے* 
* *پتن دی بیڑی* 
* *دسوندھ* 
* *ددھ دیاں دھاراں* 
* *[[چاقو (کتاب)|چاقو]]*
* *پینتڑیباز* 
### کہانی مجموعے
* *مرچاں والا سادھ*
* *ڈلہے بیر* 
* *کالا امب* 
### وارتک
* *[[نمّ دے پتے]]* 
* *[[سرمے والی اکھ]]*
* *[[کوڈیاں والا سپّ]]*
* *حسین چہرے*
* *کاشنی وہڑھا* 
* *شربت دیاں گھٹاں*
### ناول
* *[[ککا ریتا]]*
* *[[ننگی دھپّ ]]*
### کھوج کتاباں
* *لوک ناٹک*
* *رنگمنچ*

## سنمان
* ساہت اکادمی پرسکار (1962) 
* پدم شری (1972)
## حوالے

گٹھ:پنجابی لکھاری
گٹھ:پنجابی ناٹک کار
ہیرا سنگھ ڈوگرا

ہیرا سنگھ ڈوگرا (1816-1844): 17 ستمبر 1843 توں 21 دسمبر 1844 تک لاہور سکھ راج (سکھ سلطنت) دا پردھان- منتری سی۔ ایہہ راجا دھیان سنگھ دا جیٹھا پتر سی اتے جموں توں لگ-پگ 25 کلومیٹر دی دوری تے رامگڑھ وکھے 1816 وچ اس دا جنم ہویا سی۔ دھیان سنگھ اک پربھاوشالی(بارسوخ) درباری سی اتے اسنے اپنے لڑکے نوں اپنے سرپرست مہاراجہ رنجیت سنگھ دی حضوری وچ لے آندا جسنے نوجوان لڑکے نوں بہت پیار اتے ستکار دتا۔ اس نے ارمبھ(شروع) وچ ہی اس نوں بڑی ادارتا نال رکھیا اتے 1828 وچ اس نوں راجا دی اپادھی(خطاب) دے دتی اتے پھر اس نوں فرزند خاسند اعلان کر دتا۔ مہاراجہ نے اس نوں بہت جگیراں دے دتیاں جنہاں دی سالانہ قیمت لگ-پگ پنج لکھ سی۔ جدوں مہاراجہ شیر سنگھ اتے راجا دھیان سنگھ دے قتل پچھوں رنجیت سنگھ دے پنج سال دے لڑکے دلیپ سنگھ نوں 17 ستمبر 1843 نوں پنجاب دا مہاراجہ بنا دتا گیا تد ہیرا سنگھ نے پردھان منتری دا عہدہ سنبھال لیا۔ پر ایہہ اپنی پدوی(عہدے) تے ٹکے رہن توں اسفل رہا۔ پنڈت جلا نوں اپنا اپ-پردھان(نائب وزیر) بناؤن نال ایہہ بدنام ہو گیا۔ اس نے سندھاوالیا سرداراں دیاں جگیراں ضبط کر لئیاں جہڑے مہاراجہ شیر سنگھ، کنور پرتاپ سنگھ اتے راجا دھیان سنگھ دے قتلاں لئی ذمیوار سن۔ ہیرا سنگھ نے اک ستکارت سکھ بھائی گرمکھ سنگھ اتے مصر بیلی رام نوں اس کرکے قتل کروا دتا کیونکہ ایہناں نے کنور نونہال سنگھ دی موت توں پچھوں راجا دھیان سنگھ دے اس نوں مہاراجہ بناؤن دے وچار دا ورودھ(مخالفت) کیتا سی۔ اس نے مہارانی جند کور دے بھرا جواہر سنگھ نوں جیل وچ بند کروا دتا اتے لاہور توں اپنے چاچے سچیت سنگھ ڈوگرے نوں جلاوطن کر دتا کیونکہ ایہہ دوویں اسدے ورودھی سمجھے جاندے سن۔ اس نے اپنے چاچے گلاب سنگھ ڈوگرا دی چکّ تے جسنے کجھ فرضی چٹھیاں پیدا کرن وچ اس دی مدد کیتی سی، رنجیت سنگھ دے دو جیوندے پتراں کنور کشمیرا سنگھ اتے کنور پشورا سنگھ دیاں جائداداں ضبط کر لئیاں سن۔ اسنے گلاب سنگھ نوں ایہناں دے خلاف فوجاں دے کے بھیجیا۔ کنوراں اتے اس حملے نے فوجاں وچ بھاری روس پیدا کیتا جس نال فوج ڈوگرا پردھان منتری دے ورودھ ہو گئی اتے اس نوں جگیراں واپس دین اتے جواہر سنگھ نوں رہاء کرن لئی مجبور کر دتا۔ ہیرا سنگھ دیاں سازشاں دی حد ہو گئی جدوں اس نے سپاہی توں سنت بنے بابا بیر سنگھ دے خلاف کاروائیاں شروع کر دتیاں۔ بابا بیر سنگھ نے اپنا ڈیرہ امرتسر ضلعے وچ دربار دیاں سازشاں توں دور اک چھوٹے جہے پنڈ نورنگ آباد وکھے ستھاپت کر لیا سی۔ ایہہ رنجیت سنگھ دے راج دا سچا خیرخواہ سی اتے درباریاں دی آپسی ایرخا نال ہوئے نقصان توں ایہہ بہت دکھی سی۔ اس دے نجی پربھاو نے ہیرا سنگھ نوں بہت دکھی کیتا ہویا سی۔ پنڈ وچ اسدے قلعے اتے حملہ کرن لئی ہیرا سنگھ نے فوجاں بھیج دتیاں جتھے کنور کشمیرا سنگھ اتے عطر سنگھ سندھاوالیا نے وی شرن(پناہ) لئی ہوئی سی۔ بابا بیر سنگھ اتے حملہ اتے ہیرا سنگھ دے چہیتے پنڈت جلا دے مہارانی جند کور نوں زہر دین دی کوشش نال سکھ فوج وچ غصے دی لہر دوڑ گئی۔ ہیرا سنگھ اپنے 400 وشواس پاتر سپاہی لے کے لاہور چھڈّ کے بھجّ گیا اتے کئی گڈے سونے اتے چاندی دے خزانے وچوں بھرکے لے گیا۔ پر جواہر سنگھ اتے شام سنگھ اٹاریوالا دی سکھ فوج نے اس نوں رستے وچ ہی گھیر لیا اتے اس نوں اسدے صلاح کار پنڈت جلا نال 21 دسمبر 1844 نوں مار دتا۔
## باہرلے جوڑ
http://punjabipedia.org/topic.aspx؟txt=٪E0٪A8٪B9٪E0٪A9٪80٪E0٪A8٪B0٪E0٪A8٪BE٪20٪E0٪A8٪B8٪E0٪A8٪BF٪E0٪A9٪B0٪E0٪A8٪98٪20٪E0٪A8٪A1٪E0٪A9٪8B٪E0٪A8٪97٪E0٪A8٪B0٪E0٪A8٪BE#sthash.gmc7GhCT.dpuf
صاحب سنگھ بھنگی

**صاحب سنگھ بھنگی** (موت 1811): سردار گجر سنگھ بھنگی دا پتر سی جس نے اٹھارھویں صدی دے پچھلے حصے وچ وشکارلے پنجاب دے گجرات علاقے وچ راج کیتا۔ ادوں پنجاب وکھ-وکھ ریاستاں وچ ونڈیا ہویا سی۔ اس دا ویاہ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے دادا چڑھت سنگھ سکرچکیا دی دھی راج کور نال ہویا سی۔ احمد شاہ درانی دے پوتے شاہ زمان دا جدوں 1794 وچ پہلا حملہ ہویا تاں ایہہ اندازہ لگایا جاندا ہے کہ صاحب سنگھ دی ریاست دی سالانہ آمدن 13 لکھ روپئے سی۔ اس کول باراں قلعے ، 2000 پکے گھوڑ سوار اتے اس توں علاوہ ‘شاہ پسند` ناں دی مشہور توپ سی۔

دریا چناب دے کھبے کنڈھے دے علاقے تے قابض چٹھہ قبیلے دے مکھی حشمت خان چٹھہ خلاف جون 1797 وچ جدوں رنجیت سنگھ نے چڑھائی کیتی تاں صاحب سنگھ وی اس مہم وچ شامل ہو گیا سی۔ 1798 وچ شاہ زمان دے آخری حملے سمیں صاحب سنگھ نے 500 گھوڑ-سواراں سمیت رنجیت سنگھ دا ساتھ دے کے حملہ کیتا۔ جنوری 1799 وچ شاہ زمان دے پنجاب توں واپسی سمیں رنجیت سنگھ دے آدیش (حکم)انوسار(مطابق) صاحب سنگھ نے کشمیر ولّ بھیجی فوج دی اگوائی کیتی اتے 1806 وچ ستلج پارلے کھیتر وچ کیتی چڑھائی سمیں وی نال گیا۔ آس-پاس دے سکھ سرداراں دے صاحب سنگھ پرتی ویر-بھاوَ دے فلسروپ اس دی اپنی ساکھ تے شکتی مند پے گئی۔ رنجیت سنگھ نے اس دے علاقے نوں اپنے راج وچ شامل کرکے اس دے راج تے طاقت نوں ختم کر دتا۔ صاحب سنگھ دی ماں لچھمی دی وچولگی صدقہ اسنوں 1810 وچ اک لکھ روپئے دی جگیر منظور کیتی گئی اتے ایہہ اگلے سال ، اس دی موت تک اس کول رہی۔ صاحب سنگھ دے چلانے مگروں مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اس دیاں دوواں تینویاں، دئیا کور تے رتن کور جو سکیاں بھیناں اتے سندرتا وچ مالا-مالا سن ، نال چادراں پا کے ویاہ کر لیا۔ دئیا کور دی ککھوں کشمیرا سنگھ تے پشورا سنگھ، اتے رتن کور توں ملتانا سنگھ پیدا ہوئے۔

## ہور پڑھو
*لیکھک : س.س.بھ. اتے انُ. ہ.س.ک.، سروت : سکھ دھرم وشوکوش، پبلیکیشن بیورو، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ۔
## باہرلے جوڑ
*http://punjabipedia.org/topic.aspx؟txt=٪E0٪A8٪B8٪E0٪A8٪BE٪E0٪A8٪B9٪E0٪A8٪BF٪E0٪A8٪AC٪20٪E0٪A8٪B8٪E0٪A8٪BF٪E0٪A9٪B0٪E0٪A8٪98٪20٪E0٪A8٪AD٪E0٪A9٪B0٪E0٪A8٪97٪E0٪A9٪80#sthash.ZUBjthLm.dpuf
## حوالے

گٹھ:سکھ سلطنت
گٹھ:سکھ
گٹھ:سکھ شخصیتاں
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ:سکھ مسلاں
گٹھ:بھنگی مسل
چڑھت سنگھ سکرچکیا

**چڑھت سنگھ سکرچکیا** (1722-1770 ): شیر پنجاب مہاراجہ رنجیت سنگھ دے دادا سی ۔اسدا دا جم سردار نودھ سنگھ دے گھر پنڈ سکرچک وچ سنّ 1722 وچ ہویا۔ اس نے چھوٹے ہندیاں توں ہی اپنے پیؤ نال جنگی مہماں اتے جانا شروع کر دتا۔ اپنے پیؤ دی موت توں بعد اس نے فیزلاپوریا (سنگھپوریا) مثل نالوں تعلق توڑ کے اتے اپنے جدی پنڈ سکرچک نوں چھڈ کے گجرانوالے وچ صدر مقام بنا لیا۔ سنّ 1756 وچ چڑھت سنگھ نے سردار امیر سنگھ دی پتری مائی دیساں نال ویاہ کرکے اپنی طاقت کافی ودھا لئی۔ اس نے ایمن آباد اتے وزیر آباد اتے حملہ کرکے اپنے ہیٹھ کیتا۔ اس توں بعد اس نے سیالکوٹ دے جرنیل نوردین بامیزئی نوں کھدیڑیا۔ لاہور دے صوبیدار خواجہ عبید خان نے جدوں گجرانوالے اتے حملہ کیتا تاں اس نے بڑی دلیری نال اس دا ساہمنا کیتا اتے س. جسا سنگھ آہلووالیا دی مدد نال اس نوں بھجا دتا۔ وڈے گھلوگھارے وچ وی اس نے اپنی بیرتا دی دھاک جمائی۔ احمد شاہ درانی دے افغانستان پرتدیاں ہی اس نے بھنگی سرداراں نال مل کے پہلاں اپریل 1763ء وچ قصور نوں جتیا اتے نومبر 1763ء وچ درانی دے سپہ سالار جہان خان نوں تکڑی ہار دتی۔

چڑھت سنگھ نے دھنی پوٹھوہار تک اپنی طاقت ودھائی اتے پنڈ دادن خان اتے کھیوڑا دیاں لون دیاں کاناں نوں اپنے تحت کیتا۔ اس کرکے بھنگی سرداراں نال مخالفت پیدا ہو گئی۔ اس ورودھ دا سکھر جموں راج-پروار دی آپسی لڑائی وچ ویکھن نوں ملیا جدوں ایہناں دوہاں مسلاں والیاں نے جموں دے اک اک دھڑے نوں اپنا لیا۔ دوہاں دیاں فوجاں جموں ول ودھیاں، پر اسے دوران کسے بھڑنت ویلے چڑھت سنگھ دی بندوق پھٹ گئی اتے اس دی سنّ 1770ء وچ موت ہو گئی۔ اس توں بعد اس دے لڑکے مہاں سنگھ نے مسلداری سمبھالی۔
## ہور پڑھو
*لیکھک : ڈاکٹر. رتن سنگھ جگی، سروت : سکھ پنتھ وشوکوش، گر رتن پبلیشرز، پٹیالہ۔
## باہرلے جوڑ
*http://punjabipedia.org/topic.aspx؟txt=٪E0٪A8٪9A٪E0٪A9٪9C٪E0٪A9٪8D٪E0٪A8٪B9٪E0٪A8٪A4٪20٪E0٪A8٪B8٪E0٪A8٪BF٪E0٪A9٪B0٪E0٪A8٪98٪20٪E0٪A8٪B8٪E0٪A9٪81٪E0٪A9٪B1٪E0٪A8٪95٪E0٪A8٪B0٪E0٪A8٪9A٪E0٪A9٪B1٪E0٪A8٪95٪E0٪A9٪80٪E0٪A8٪86#sthash.EjeNIaYM.dpuf

## حوالے

گٹھ:سکھ سلطنت
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ:سکھ مسلاں
گٹھ:سکھ شخصیتاں
گٹھ:سکرچکیا مسل
جواہر سنگھ

**جواہر سنگھ** (وزیر)(1814-45 ): مہاراجہ رنجیت سنگھ دی سبھ توں چھوٹی رانی جنداں دا وڈا بھرا ، جو سردار منا سنگھ اؤلکھ جٹّ دے گھر سنّ 1814 وچ پیدا ہویا۔ مہاراجہ شیر سنگھ اتے کنول پرتاپ سنگھ دے مارے جان توں بعد دلیپ سنگھ مہاراجہ بنیا اتے اس دی ماں مہارانی جنداں نے سرپرستی دا اختیار سمبھالیا۔ ہیرا سنگھ ڈوگرا نوں وزیر بنایا گیا جس دا صلاح کار پنڈت جلا سی۔ اپہدریاں کرکے جدوں ایہہ دوویں لاہوروں جموں نوں بھجدے ہوئے فوج ہتھوں رستے وچ مارے گئے، تاں مہارانی جنداں نے اپنے وڈے بھرا جواہر سنگھ نوں 14 مئی 1845 نوں وزیر بنایا۔ پر کنور پشورا سنگھ دے قتل وچ اس دا ہتھ ہون کارن سکھ فوج اس تے بہت ناراض ہو گئی۔ فوج دے پنچاں نے اس نوں اپنے پاس طلب کیتا۔ 21 ستمبر 1845 نوں ایہہ اپنی بھین سہت بھنیویں نوں گود وچ بٹھا کے پنچاں دے ساہمنے گیا۔ پر سپاہیاں نے اس دے کہے دی پرواہ نا کرکے اس دی گود وچوں دلیپ سنگھ نوں چک لیا اتے اس نوں برچھے نال پرو کے ہاتھی دے ہودے توں ہیٹھاں سٹ دتا۔ پھر اس دا سر تلوار نال دھڑ نالوں وکھ کر دتا۔ شاہ محمد نے اس درش(منظر) دا ورنن(ذکر) اس طرحاں کیتا اے—

جواہر سنگھ دے اتے نی چڑھ سارے

متھا خونیاں دے وانگ وٹیو نے

ڈردا بھانجے نوں لے کے ملن آیا

اگوں نال سگین دے پھٹیو نے

سیکھاں نال اڑمب کے فیل اتوں

کڈھ ہودیوں زمیں تے سٹیو نے

شاہ محمدا واسطے پائی رہیا

سر نال تلوار دے کٹیو نے

## ہور پڑھو
*لیکھک : ڈاکٹر. رتن سنگھ جگی، سروت : سکھ پنتھ وشوکوش، گر رتن پبلیشرز، پٹیالہ۔
## باہرلے جوڑ
*http://punjabipedia.org/topic.aspx؟txt=٪E0٪A8٪9C٪E0٪A8٪B5٪E0٪A8٪BE٪E0٪A8٪B9٪E0٪A8٪B0٪20٪E0٪A8٪B8٪E0٪A8٪BF٪E0٪A9٪B0٪E0٪A8٪98#sthash.AzqecOL8.dpuf

گٹھ:سکھ
گٹھ:شخصیتاں
گٹھ:تریخی شخصیتاں
گٹھ:مشہور لوک
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:سکھ شخصیتاں
گٹھ:سکھ سلطنت
گٹھ:پنجاب دی تریخ
سردار گجر سنگھ بھنگی

گجر سنگھ بھنگی (موت 1788): اس تکڑی وچوں اک سی ، جسنے مہاراجہ رنجیت سنگھ دے قبضے توں پہلاں لاہور اپر 30 سال تک راج کیتا سی۔ ایہہ اک سدھارن سادھناں(عام جہے) والے کسان نتھا سنگھ دا پتر سی۔ تکڑے اتے چنگی ڈیل ڈول والے گجر سنگھ نے اپنے نانے گربخش سنگھ روڑانوالا ہتھوں امرت چھکیا اتے سکھ بن گیا؛ نانے نے اسنوں اک گھوڑا دتا اتے اپنے جتھے دا میمبر نیوکت(نامزد) کر لیا۔ کیونکہ گربخش سنگھ بڈھا ہو رہا سی اسنے گجر سنگھ نوں اپنے جتھے دا مکھی بنا دتا۔ چھیتی ہی ایہہ جتھا بھنگی مثل دے مکھی ہری سنگھ بھنگی دی فوج نال آ ملیا۔ گجر سنگھ نے اپنے مڈھلے جیون دی شروعات قبضے کرن اتے ماردھاڑ نال شروع کیتی۔ 1765 وچ اسنے گربخش سنگھ دے گود لئے پتر لہنا سنگھ اتے جےَ سنگھ کنھیا دی مدد نال سوبھا سنگھ نال ملکے افغاناں توں لاہور جت لیا۔ جویں کہ لہنا سنگھ رشتے وچ ماما ہون کرکے وڈی تھاں تے سی، گجر سنگھ نے لہنا سنگھ نوں شہر اتے قلعے اپر قبضہ لین دی منظوری دے دتی اتے آپ اس سمیں دے جنگل ، شہر دے چڑھدے حصے اتے قبضہ کر لیا۔ گجر سنگھ نے اتھے اک گڑھی دی اساری کروائی اتے لوکاں نوں اتھے آ کے وسن لئی سدا دتا۔ اس نے پانی مہیا کرن لئی کھوہاں دی پٹائی کروائی۔ مسلماناں لئی مسجد بنوائی۔ ایہہ جگہ اج-کلّ لاہور دے ریلوے سٹیشن والی تھاں تے اے، جسدا اج وی ناں اسدے ناں اتے ہے، جسنوں قلعہ گجر سنگھ وجوں جانیا جاندا اے۔ پھر گجر سنگھ نے ایمن آباد ، وزیر آباد ، سوہدرہ اتے گجرانوالہ ضلعے دے تقریباً 150 پنڈاں اتے قبضہ کر لیا۔ اسنے سلطان سکرب خان توں وی گجرات دا قبضہ لیا، جسنوں اسنے دسمبر 1765 وچ شہر دے اندرونی حصے وچ ہی ہرا دتا سی اتے شہر اتے نال لگدے علاقیاں اپر قبضہ کرکے گجرات نوں اپنا مکھ مرکز بنا لیا۔ اگلے سال اسنے جموں نوں اجاڑ دتا، اسلام گڑھ، پونچھ ، دیوَ بٹالا اتے قبضہ کر لیا اتے اپنے علاقیاں دا وستار اتر وچ بھمبر دیاں پہاڑیاں اتے دکھن وچ ماجھا دے علاقیاں تک کر لیا۔ احمد شاہ درانی دے اٹھویں حملے دوران، گجر سنگھ نے اپنے کجھ ہور سکھ سرداراں نال اسدا سخت مقابلہ کیتا سی۔ جنوری 1767 وچ جدوں درانی دا مکھ سپہ سالار، جہان خان، اپنے 1500 فوجیاں سمیت امرتسر پہنچیا تاں سکھ سرداراں نے افغانی لشکر نوں بھانج دتی۔ اس توں ترنت بعد گجر سنگھ نے روہتاس دے مشہور قلعے دی گھیرابندی کر لئی جو اس سمیں گکھڑاں دے قبضے وچ سی۔ اس وچ اسنے چڑھت سنگھ سکرچکیا دی مدد لئی، جس نال اس سمیں اسدے گوڑھے مترتاپورن سنبندھ(تعلق) سن اتے اسنے اپنی پتری راج کور دا ویاہ وی اسدے پتر صاحب سنگھ بھنگی نال کر دتا سی۔ گجر سنگھ نے اتلے لہندے پنجاب دے لڑاکے قبیلیاں نوں اپنے ماتحت کر لیا اتے پوٹھوہار ، راولپنڈی اتے حسن ابدال دے حصیاں اتے اپنا اختیار قایم کر لیا سی۔ گجر سنگھ دا 1788 نوں لاہور وکھے اکال چلانا ہو گیا۔
## ہور پڑھو
*لیکھک : س.س.بھ. اتے انُ.: ج.پ.ک.سں.، سروت : سکھ دھرم وشوکوش، پبلیکیشن بیورو، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ۔
## باہرلے جوڑ
*http://punjabipedia.org/topic.aspx؟txt=٪E0٪A8٪97٪E0٪A9٪81٪E0٪A9٪B1٪E0٪A8٪9C٪E0٪A8٪B0٪20٪E0٪A8٪B8٪E0٪A8٪BF٪E0٪A9٪B0٪E0٪A8٪98٪20٪E0٪A8٪AD٪E0٪A9٪B0٪E0٪A8٪97٪E0٪A9٪80#sthash.NEgaQvwd.dpuf\\\

## حوالے

گٹھ:سکھ سلطنت
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ:سکھ مسلاں
گٹھ:سکھ شخصیتاں
گٹھ:بھنگی مسل
گریفٹی

**گریفٹی** توں مراد ایسا آرٹ اے جو عوامی تھانواں تے کنداں چھل کے یا رنگ کر کے کیتا جاندا اے۔
جھیل جارج

thumbnail
**جھیل جارج** ایڈیرونڈیک پہاڑاں دے تھلے امریکی صوبے نیو یارک دے اتر چڑھدے ول اک پتلی لمی جھیل اے۔ ایہ اتر توں دکھن ول 32.2 میل (51.8 کلومیٹر) لمی تے 1 توں 3 میل (1.7 توں 5 کلومیٹر) تے چوڑی اے۔ ایہ جھیل 44 مربع میل تھاں تے پھیلی ہوئی اے۔ ایہ جھیل ہڈسن دریا دے نال نال اتر ول سینٹ لارنس تے مونٹریال ول جانوالے رستے تے اے۔ ایس دا پانی لا شوٹ دریا راہیں اتر ول جھیل شمپلین وچ جاڈگدا اے۔
لیو گانگ

**لیو گانگ** چین دا سائنسدان، سیاستدان۔

## ہور ویکھو

گٹھ:شخصیتاں
گٹھ:مشہور لوک
چودھری تلوک سنگھ

تلوک سنگھ (م. 1710 ): بابا پھول دا وڈا پتر، جس دا ویاہ مائی بھگتو نال ہویا اتے جس دی ککھوں دو پتراں گردت سنگھ اتے سکھچین سنگھ نے جنم لیا۔ گردت سنگھ توں نابھے دا راج ٹبر چلیا اتے سکھچین سنگھ توں جیند ریاست دی راج-گدی تری۔ بڈرکھاں اتے دیالپرا دے ر ئیساں دے ٹبر وی اسے توں چلے نیں۔

گرو گوبند سنگھ  دی اس اتے اس دے چھوٹے بھرا رام سنگھ اتے مہر  سی۔ پہاڑی راجیاں نال ہوئی لڑائی ویلے ایہناں دوہاں دے ناں حکم نامہ بھیج کے اپنے بندیاں اتے گھوڑیاں سمیت پہنچن لئی لکھیا سی ۔
زین خان

**زین خان** (م. 1764 ): سنّ 1759 وچ جدوں احمد شاہ درانی نے کریم داد خان نوں پنجاب دا صوبیدار بنایا تاں زین خان نوں چار علاقےآں سیالکوٹ، گجرات ، پسرور تے اورنگ آباد دا فوجدار تھاپیا۔ مارچ 1761 وچ درانی نے اس نوں سرہند دا صوبیدار لگایا۔ اس نے سکھاں نوں ختم کرن دی تکڑی مہم چلائی اتے 5 فروری 1762 وچ کپ رہیڑا دے مقام اتے ہوئے وڈے گھلوگھارے وچ اس نے ودھ-چڑھ کے حصہ لیا۔ گھلوگھارے توں چار مہینیاں بعد سکھاں نے اس نوں سبق سکھاؤن لئی سرہند اتے حملہ کیتا اتے اس نوں پراجت کرکے خراج وصول کیتا۔ 14 جنوری 1764 نوں جسا سنگھ آہلووالیا دی کمان ہیٹھ ستّ مسلاں دی فوجی طاقت نے سرہند اتے حملہ کیتا اتے سرہند توں 10 کلومیٹر دی وتھ اتے پیر جین دے مقام اتے لڑی گئی لڑائی وچ زین خان زخمی ہو گیا۔ اتھوں کھسک کے ایہہ امباں دے اک باغ وچ جا لکیا۔ ماڑی دے سردار تارہ سنگھ نے اس دا پچھا کیتا اتے اس دا سر وڈھّ دتا۔ اس طرحاں سرہندے دے صوبے دا سارا علاقہ سکھ مسلاں دے ماتحت ہو گیا۔

## باہرلے جوڑ
*http://punjabipedia.org/topic.aspx؟txt=٪E0٪A9٪9B٪E0٪A9٪88٪E0٪A8٪A8٪20٪E0٪A9٪99٪E0٪A8٪BE

گٹھ:افغان شخصیتاں
گٹھ:پشتون لوک
جھیل شیمپلین

thumbnail
**جھیل شیمپلین ** اتلے امریکہ دی اک جھیل اے، جیڑی نیویارک تے ورمونٹ صوبیاں وچ اے۔ تھوڑی جی کینیڈا دے صوبے کیوبک وچ وی اے۔ ایہ اتر توں دکھن ول 125 میل (201 کلومیٹر) لمی تے 14 میل (23 کلومیٹر) تے چوڑی اے۔ ایہ جھیل (1,269 مربع کلومیٹر) 490 مربع میل تھاں تے پھیلی ہوئی اے۔ ایہ جھیل شیمپلین کنال توں ہڈسن دریا دے نال ملدی اے۔ ایس دا پانی ریشیلوو دریا راہیں اتر ول دریائے سینٹ لارنس وچ جاڈگدا اے۔ 

گٹھ:جھیلاں
ایڈیرونڈیک پہاڑ

thumbnail
**ایڈیرونڈیک پہاڑ** امریکی صوبے نیو یارک دے اتر وچ اک زمینی بنتر نیں۔ ایہ کوئی پربت دھارا نہیں، ایہ نکیاں نکیاں چوٹیاں دا اکٹھ نیں۔ ایہناں تے چڑھدے پاسے جھیل شیمپلین تے جھیل جارج اے۔ ایہدے دکھن وچ موہاک دریا اے تے لیندے پاسے بلیک دریا اے۔ ٹلہ مارسی 5343 فٹ نال ایہناں دی سب توں اچی چوٹی اے۔

گٹھ:پہاڑ
البنی سٹی ہال

**البنی سٹی ہال** البنی نیویارک دا راجگڑھ اے۔ ایتھے میئر دا دفتر تے شہر نوں چلان والے دوجے دفتر نیں۔ ایدی بلڈنگ دا ڈیزائن ہنری ہوبسن رچرڈسن نے رومانوی سٹائل تے بنایا تے بلڈنگ 1883 وچ بنی۔ ایدی بلڈنگ مستطیل تے ساڈے تین منزلاں دی اے۔ تے 202 فٹ د اک منار ایدے لیندے دکھن ول اے۔

گٹھ:امریکہ
کاہن سنگھ نابھا

بھائی ***کانھ سنگھ نابھہ*** (1861-1938) انیویں صدی دا اک سکھ ودوان اتے لکھاری سی جو اپنے رچے عالمی انسائکلوپیڈیا گرنتھ(وشو گیانکوش گرنتھ)، مہان کوش کرکے جانیا جاندا اے۔ اے دے لکھے گرنتھ مہان کوش (گرشبد رتناکر مہان کوش) نوں سکھ مت، پنجابی زبان اتے ورثے دا عالمی انسائکلوپیڈیا(وشو گیان کوش) دا درجہ حاصل اے۔ اوہناں نے سنگھ سبھا لہر وچّ وی اپنا حصہ پایا۔

## مڈھلی زندگی

بھائی کانھ سنگھ دا جنم 10 بھادوں 1918 بکرمی سمت مطابق 30 اگست 1861 نوں پٹیالہ ریاست دے اک پنڈ بنیرا خورد وکھے اک سکھ پروار وچ، پیؤ نرائن سنگھ اتے ماں ہر کور دے گھر، ہویا۔ کانھ سنگھ اپنے دو بھراواں اتے اک بھین توں وڈا سی۔

اوہناں نے پنڈتاں توں سنسکرت، مولویاں اتے پروفیسر گرمکھ سنگھ توں فارسی اتے مہنت گجا سنگھ توں سنگیت دی سکھیا لئی۔

## کم

اوہناں نے اپنی زندگی وچّ کئی کتاباں لکھیاں اتے اخباراں اتے رسالےآں واسطے وی کم کیتا۔ *راج دھرم* (1884) اوہناں دی پہلی کتاب سی اتے استوں بعد 1898 وچّ ہم ہندو نہیں کتاب لکھی جو کہ سکھ دھرم اتے سکھ دی اصلی پچھان اتے ادھارت اے۔ اس ویلے جدوں ہندو، سکھ دھرم نوں اپنا حصہ کہہ رہے تاں کانھ سنگھ نے ایہہ کتاب لکھ کے سکھ دھرم نوں ہندو دھرم نالو وکھرا دسدیاں ایہناں دوہاں دھرماں وچلے وکھرینویں توں جانو کروایا۔ اس وچّ ہندو اتے سکھ دے سوال جواب اتے ویداں، پراناں، دسم گرنتھ اتے گورو گرنتھ صاحب وچوں انگنت حوالے دتے گئے نیں۔

سکھی اتے پنجابی دے عالمی انسائکوپیڈیا(وشو گیان کوش) دا درجہ حاصل کرن والی ڈکشنری(شبد کوش)، مہان کوش، 14 سالاں دی کھوج توں بعد 1926 وچّ مکمل ہوئی۔

اس توں بناں گرمت پربھاکر، گرمت سدھاکر، گرچھند دیواکر، گرشبد آلنکار، گرمت مارتنڈ،سراب نشیدھ، روپ دیپ پنگل وغیرہ کئی کتاباں لکھیاں۔

## باہرلے جوڑ
*GREAT SCHOLAR AND LEXICOGRAPHER BHAI KAHAN SINGH NABHA
*ودوان بھائی کانھ سنگھ نابھہ،-ڈاکٹر. روندر کور روی
*ویبسائیٹ بھائی کانھ سنگھ نابھہ 

## حوالے

گٹھ:تریخ دان
گٹھ:پنجابی لکھاری
گٹھ:سکھ ودوان
ٹراۓ، نیویارک

**ٹراۓ** امریکہ دے صوبے نیویارک دا اک شہر اے تے رنسیلائر کاؤنٹی دا راجگڑھ اے۔ ایہ شہر رنسیلائر کاؤنٹی دے لیندے پاسے تے ہڈسن دریا دے چڑھدے کنڈے تے اے۔ ٹراۓ دے نیڑے البنی تے سکینکٹڈی شہر نیں تے ایہ تینوں شہر رل کے کیپیٹل ڈسٹرکٹ بناندے نیں۔
سکینکٹڈی ، نیویارک

**سکینکٹڈی ** امریکہ دے صوبے نیویارک دا اک شہر اے تے شنکٹیڈی کاؤنٹی دا راجگڑھ اے۔ ایہ شہر ستارویں صدی وچ موہاک دریا دے دکھن ول ڈچاں نے وسایا۔2010 دی لوک گنتی وچ ایتھے 66,135 لوک سن۔
اللہ یار خاں جوگی

**اللہ یار خاں جوگی** (1870-1956)  انینویں صدی دے اخیر اتے ویہویں صدی دے شروع وچّ ہوئے ہن۔ آپ بہت اچ کوٹی دے لکھاری ہوئے ہن۔ سارے چنگے منکھاں پرتی اوہناں دے من وچّ محبت اتے پیار سی۔ اوہناں نے گرو گوبند سنگھ جی دے صاحبزادیاں دی شہیدی متعلق دو مرثیئے لکھے۔ اللہ یار خاں جوگی اک بھلے-وسرے مہان شاعر سی جس دا پورا نام حکیم اﷲ یار خاں جوگی سی، جس نے سنّ 1913 وچّ چھوٹے صاحبزادیاں صاحبزادہ زورآور سنگھ (9 سال) اتے صاحبزادہ فتح سنگھ (7 سال) دی شہادت بارے سچے ہنجھوآں وچّ بھجی لمی نظم **شہیدانِ وفا** لکھ کے ساہتک حلقیاں وچّ ہل چل مچا دتی سی۔
## پہناوا
اوہناں دا پہناوا رئیسانہ سی تے اوہ اچکن اتے سلوار نال امامِ مجلس لگدے سن۔ اوہناں نوں ایہہ پوشاک بہت پھبدی سی۔اوہناں دا قد لمبا، سریر گندواں، مچھاں چھوٹیاں تے داڑھی خسخسی سی اتے ایوں اوہناں دی شکل صورتَ اک ایرانی میر دے جھلکارے بخشدی سی۔
## شہیدانِ وفا
سنّ 1913 وچّ اﷲ یار خاں جوگی نے چھوٹے صاحبزادیاں دی شہادت بارے سچے ہنجھوآں وچّ بھجی لمی نظم- شہیدانِ وفا لکھ کے ساہتک حلقیاں وچّ ہل چل مچا دتی سی۔ 37 پنیاں اتے پسری ایہہ اردو نظم ساکہ سرہند دی دل کمباؤُ گھٹنا دی لامثال جھاکی پیش کردی اے۔ اس نظم دے 110 بند ہن اتے ہر بند دے 6-6 مصرعے ہن۔ شاعر نے اس نظم نوں مرثیئے دی دل-ٹمبویں طرز وچّ قلم بند کیتا اے۔ دراصل، اﷲ یار خاں جوگی اپنی نظم دے پاتراں نوں جیوندیاں تے مردیاں ویکھدا اے اتے نال ہی آپ وی اسے طرحاں جیوندا تے مردا رہندا اے۔ اوہ، شہادت تے شاعری دے فلسفے نوں خوب سمجھدا اے۔ تاہیؤں، اس نے شہادت دی گھٹنا نوں بیان کرن لئی مرثیئے دی طرز دی چون کیتی اے ۔ 'شہیدانِ-وفادانِ' سال 1913 دے درمیان چھپیاں ہن |
## [[سکھاں دی کربلا]]
شعر؎ اینا لچھیدار اے کہ سدھا پاٹھک دے دل وچّ لتھّ جاندا اے۔ *اﷲ یار خاں* نوں صاحبزادیاں دی شہادت وچوں ‘کربلا دی جنگ’ دے درش نظر آئے گلّ کی، اﷲ یار خاں جوگی نے فرقہ واریت توں بے نیاز رہِ کے عقیدت تے پیار دیاں اتی ڈنگھاناں وچّ وہِیہ کے اس نظم دی رچنا کیتی اے۔ اس طرحاں اس صوفی شاعر نے چھوٹے صاحبزادیاں دی شہادت دی گھٹنا نوں، دھرماں دیاں حداں توں دور رکھ کے، لوکاں دے سانجھے درد دی آواز بنا دتا اے، یعنی سمچی مانوتا دی سانجھی وراثت بنا دتا اے۔ شاعر دا غیر-سکھ ہندے ہوئے وی سکھ مناں دی چیس نوں پہچاننا اس دی مہان شخصیت دی منہ بولدی تصویر پیش کردا اے۔ اس نے صاحبزادیاں دی شہادت دی گھٹنا نوں ‘سکھاں دی کربلا’ دی داستان بنا دتا اے۔
## گنجِ شہیداں
**اﷲ یار خاں جوگی** اتے اس دی نظم ‘شہیدانِ وفا’ ساڈا قیمتی ورثہ اے (اس نے 1915 وچّ ساکہ چمکور صاحب نوں وی ‘گنجِ شہیداں’ ناں ہیٹھ اپنی قلم وچّ ڈھالیا)۔ اپنے اتہاس دی امیری ’چ گواچی سکھ قوم نوں ایہہ نہیں بھلنا چاہیدا کہ اپنے ورثے نوں سامبھنا جاگدیاں قوماں دا پہلا فرض ہندا ہے۔ 'گنجِ-شہیداں' 1915 دے درمیان چھپیاں ہن|
*شہیدان وفا جس وچّ چھوٹے صاحبزادیاں دی شہیدی دا دل ٹمبواں ورنن کیتا گیا اے۔

ٹھوڈی تک اینٹیں چن دی گئیں منہ تک آ گئیں ۔

بینی کو ڈھانپتے ہی وہ آنکھوں پہ چھا گئیں ۔

ہر چاند سی جبین کو گھن سا لگا گئیں ۔

لخت جگر گورو کے وہ دونوں چھپا گئیں ۔

جوگی جی اس کے بعد ہوئی تھوڑی دیر تھی ۔

بستی سرہند شہر کی اینٹوں کا ڈھیر تھی ۔

(جبین=متھا، گھن=گرہن، لخت-اے-جگر=
جگر دے ٹکڑے)
* گنج شہیداں وچّ وڈے صاحبزادیاں دی شہیدی دا دل ٹمبواں ذکر(ورنن) کیتا گیا اے ۔

گلہ نہیں تو توجہ دلانا چاہتا ہوں،

اپیل کرتا ہوں سنگھوں کی کربلا کے لیئے

غلط اک حرف ہو جوگی تے پھر ہزاروں میں،

جواب دہ ہوں سخنہائے نہ رواں کے لیئے'

## مرثیئے

بسّ ایک ہند میں تیرتھ ہے یاترا کے لییے ۔

کٹائے باپ نے بچے جہاں خدا کے لییے ۔
## حوالے

گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
جلھن جٹ

**جلھن جٹّ** جاں **جلھن** پنجویں سکھ گورو گرو ارجن دیو جی اتے چھیویں گورو،گرو ہرگوبند سنگھ دا ہم زمانہ پنجابی شاعر سی۔ اوہدیاں مشہور شعری سطراں ،'پیلیاں میریاں ہوئیاں کتاباں جٹّ بوٹ میرے یار وے لوکو'- ساہتک مسّ رکھن والے ہریک پنجابی لئی جانیاں پچھانیاں ہن۔ اوہدے جم دی تریخ نامعلوم اے۔ اوہ بھڈانا پنڈ (ہن پاکستان دے لاہور ضلعے وچّ) دا سندھو جٹ سی اتے اپنے دیسی مخولیہ شعری انداز لئی مشہور اے۔
اس دی تینویں دا ناں رامکی سی۔ 
## حوالے

گٹھ:پنجابی شاعر
منگل پانڈے

**منگل پانڈے** 19 جولائی 1827 - 8 اپریل 1857) سنّ 1857ء دی جنگ آزادی دا شروع کون آلا سی۔ ایہہ لڑائی پورے برطانوی ہند دے جواناں اتے کساناں نے مل کے لڑی سی۔ اسنوں برطانوی سامراج ولوں دبا دتا گیا۔ اس توں بعد ہی ہندستان وچّ برطانیہ حکومت دا آغاز ہویا۔

## جیونی
ویرور منگل پانڈے ہرجوت کولی کلولی دا پکا دوست سی، ویرور منگل پانڈے دا جنم 19 جولائی 1827 نوں اج دے اتر پردیش، جو اوہناں دناں متحد صوبہ جات آگرہ اتے ایودھیا دے نام نال جانیا جاندا سی، دے بلیا ضلعے وچّ واقع ناگوا پنڈ وچّ ہویا سی۔ ہندستان دی آزادی دی پہلی لڑائی 1857 دے غدر دی شروعات منگل پانڈے نال ہوئی جدوں گاں اتے سوئر دی چربی لگے کارتوس لین توں انکار کرن تے اوہناں نے ورودھ جتایا۔
اسدے پاروں اوہناں دے ہتھیار کھوہ لئی جان اتے وردی اتار لین دا فوجی حکم ہویا۔ منگل پانڈے نے اس حکم نوں منن توں انکار کر دتا اتے 29 مارچ سنّ 1857 نوں اوہناں دی رائیفل کھوہن لئی اگے ودھے انگریز افسر میجر ہیوسن اتے حملہ کر دتا۔ حملہ کرن توں پہلے اوہناں نے اپنے ہور ساتھیاں اوس دا ساتھ دین دا اعلان وی کیتا سی پر کورٹ مارشل دے ڈر توں جدوں کسے نے وی اوہناں دا ساتھ نہیں دتا تاں اوس نے اپنی ہی رائیفل نال اس انگریز اہل کار میجر ہیوسن نوں موت دے گھاٹ اتار دتا جو اوس دی وردی اتارن اتے رائیفل کھوہن نوں اگے آیا سی۔ استوں بعد مخالف منگل پانڈے نوں انگریز سپاہیاں نے پھڑ لیا۔ اوہناں دے اتے "کورٹ مارشل" دا مقدمہ چلا کے 6 اپریل 1857 نوں موت دی سزا سنا دتی گئی۔ کورٹ مارشل انوسار اوہناں نوں 18 اپریل 1857 نوں پھانسی دتی جانی سی، پر ایہہ جھیڑا کوئی ہور رنگ نا لے لوے اس لئی انگریز سرکار نے اسنوں متھی تریخ 18 اپریل توں 10 دن پہلے ای پھانسی دے دتی ۔

## باہرلے جوڑ
*غدر دے پرودھا (امر اجالا)

گٹھ:ہندستان دی تریخ
گٹھ:تریخ ہندستان
گٹھ:1857 دی جنگ آزادی
گٹھ:ہندو شخصیتاں
گٹھ:۱۸۵۷ دیاں موتاں
بھُبنیشوَر

** بھُبَنیشوَر** جاں **بھُوَنیشوَر** (اوڑیا بولی ଭୁବନେଶ୍ୱର)، بھارت دے اوڑیسہ صوبے دا راجگڑھ اے۔ اس شہر دا اتہاس 3،000 سالاں توں ودھ پرانا اے جو مہانمیگھا-بہانایگھا چیدی سلطنت (دوجی صدی قبل مسیح)، جہدی راجگڑھ نیڑلا شہر ششوپالگڑھ سی، توں شروع ہندا اے۔ بھُبَنیشوَر دا ناں *تربھُبَنیشوَر * توں آیا اے جہدا اکھری ارتھ 'تنّ لوکاں دا مالک' بھاوَ "شو" اے۔ ایہدے ہور ناں "توشالی، کلنگا نگری، نگر کلنگا، ایکمرا کنن، ایکمرا کھیتر" اتے "مندر مالنی نگری" (مندراں دا شہر) نیں۔ ایہہ اوڑیسہ دا سبھ توں وڈا شہر اے اتے چڑھدے بھارت دا پرمکھ معاشی اتے مذہبی مرکز اے۔
## حوالے

گٹھ:ہندستان
گٹھ:اوڑیسہ دے شہر
گٹھ:بھارت دے شہر
گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
گٹھ:شہر
گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
گٹھ:بھارت
توپ

175px|thumb|left|زار توپ، ہن تک بنائیاں گیاں توپاں چوں سبتوں وڈی توپ۔

توپ : (Cannon) : اک فوجی اسلحہ، جس دی وشکارلے ویلےآں چ جنگاں چ بوہت ورتوں سی۔ اج کل اس دی شکل نویں اے۔

## باہرلے جوڑ

* Handgonnes and Matchlocks - History of firearms to 1500
قطب نما

thumb|left|270px|قطب‌نما
**قطب نما** اک آلہ اے جس نال سمتاں معلوم کرن چ آسانی ہندی اے۔ ایہ اک مقناطیسی سوئی نال کم کردتااے۔ کیونجے مقناطیسی سوئی دا اک سرا قطب شمالی ول اشارہ کردا اے اس لئی اس نال شمال تے دوسریاں سمتاں معلوم کرنا ممکن اے۔ اسنوں چینیاں نے سب توں پہلے ورتیا ۔ بعد چ مسلماناں نے کئی صدیاں تک تارےآں دی مدد دے علاوہ قطب نما نوں سمت شناسی لئی ورتیا۔ چودھویں صدی چ لہندے دیساں نے اسنوں ورتنا کرنا شروع کیتا۔

گٹھ:ایجاداں
گٹھ:چینی ایجاداں
اسمانی لالٹین

[thumb|اسمانی لالٹین، [یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، لاہور]]

**اسمانی لالٹین** (Sky lantern) جسنوں **کونگمنگ لالٹین** (Kongming lantern) یاں**چینی لالٹین** (Chinese lantern) وی آکھیا جاندا اے، کاغذ نال بنیا اک نکا جہا گرم ہوا دا پگانہ (غبارہ) اے جسدا تھلواں حصہ کھلا ہندا اے جتھے اک چھوٹی اگ رکھی جاندی اے۔

## باہرلے جوڑ
* اسمانی لالٹین بنان دا طریقہ 
* [چیانگ مائی، [تھائی لینڈ] چ آسمانی لالٹین میلہ]
عالمی چڑی دن

**عالمی چڑی دن** ہر سال 20 مارچ نوں منایا جاندا اے۔ چڑی اک اجیہا پنچھی اے جس دا پنجابی سبھیاچار وچّ اہم تھاں اے۔ لوک گیتاں وچّ وی چڑی دا ذکر آؤندا اے۔ چڑی اک بہت ہی پرامن پکھی اے۔ اسے کارن چڑی دی تُلنا پنجابی کڑی نال کیتی گئی اے۔ 
## گیتاں وچّ چڑیاں
کڑی دے ویاہ موقعے گیت گا کے چڑیاں نوں یاد کیتا جاندا اے۔ پنجاب دی کوئل سریندر کور ولوں گائے مشہور گیت وچّ وی چڑیاں دا ذکر اے جویں "‘ساڈا چڑیاں دا چمبا وے بابل اساں اڈّ جانا۔’" *[[گرو ارجن دیو]]* صاحب نے وی امرت ویلے چڑیاں دے چہکن بارے ورنن(ذکر) کیتا اے۔ 
## ذاتیاں اتے اکار(سائز)
عالمی پدھر تے چڑیاں دیاں کلّ 24 پرجاتیاں پائیاں جاندیاں نیں۔ ایہہ اک 5-6 انچ آکار دا چھوٹا پکھی اے جو دانے، کیڑے-مکوڑے، بیج وغیرہ کھا کے گزارا کردی اے۔ چڑیاں عامَ کرکے پنڈاں اتے شہراں وچّ گھراں دیاں بالے والیاں چھتاں، جھاڑیاں وچّ چھوٹے-چھوٹے تنکیاں اتے گھاہ-پھوس نال آلنے بنا کے رہندیاں نیں۔ نر چڑی دا آکار مادہ چڑی نالوں وڈا ہندا اے۔ مادہ چڑی 5-7 انڈے دندی اے اتے 14-17 دناں بعد بوٹ نکل آؤندے نیں جو دیکھن نوں بہت سوہنے لگدے نیں۔ 
## چڑیاں دی ہوند نوں خطرہ
#چڑیاں دی ہوند نوں سبھ توں ودھ خطرہ موبائیل فون دے ٹاوراں وچوں نکلدیاں لہراں توں اے۔ تکنیک ایجاد کیتی جا سکدی اے جس نال ٹاوراں وچوں نکلن والیاں ترنگاں دا چڑیاں تے اثر نہ ہووے۔ 
#سمیں دے نال جھاڑیاں/درختاں دی جگہ اجیہے درختاں نے لے لئی ہے جس اپر چڑیاں اپنا آلنا نہیں بنا سکدیاں۔ اجیہے درخت لاؤن دی ضرورت اے جس اپر چڑیاں آلنے بنا سکن۔ 
#شہراں وچّ گھراں دے وہڑیاں وچّ مصنوعی لکڑ دے بکسے دے آلنے بنا کے ٹنگنے چاہیدے نین۔ اجیہا کرن نال پنچھیاں خاص کرکے چڑیاں نوں رین بسیرا مہیا کروایا جا سکدا اے۔ 
#**عالمی چڑی دن** تے سکولاں اتے کالجاں وچّ سیمینار، پینٹنگ مقابلے کروا کے بچیاں وچّ اس ختم ہو رہے پنچھی نوں بچاؤن لئی چیتنا پیدا کرنی چاہیدی اے۔ اس کم لئی غیر-سرکاری سنگٹھناں(تنظیماں) دا سہیوگ(مدد) وی لیا جا سکدا اے۔
#منکھ(انسان) دی جیون شیلی(لائف سٹائل) وچّ آئے بدلاء، کساناں ولوں پیداوار وچّ وادھا کرن دے لئی انہیواہ کیمیائی زہراں دی ورتوں کرن، موبائیلاں دی ودھ رہی ورتوں اتے خوراک دی گھاٹ کارن چڑیاں دا وجود خطرے وچّ پے گیا اے۔
#جیکر اس پنچھی دی پرجاتی ختم ہو گئی تاں بَھوِکھ(مستقبل) دی پیڑھی چڑی نوں فوٹواں وچّ ہی دیکھیا کریگی۔
## لوکاں اندر چیتنتا پیدا کرو
اج اسیں *‘عالمی چڑی دن’* منا کے لوکاں اندر چیتنتا پیدا کریئے تاں جو اس معصوم پنچھی دی ختم ہو رہی پرجاتی نوں بچایا جا سکے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* عالمی چڑی دن

گٹھ:پنچھی
گٹھ:عالمی دن
قومانتری تینویں دیہاڑا

**قومانتری عورت دیہاڑا** جاں **بین القوامی عورت دن** جاں **عالمی یوم خواتین** (انگریزی:International Women's Day (IWD)، مڈھ وچّ International Working Women's Day کیہا جاندا سی ) اک مئی دی طرحاں اوہناں دناں وچوں اک اے جہڑے سبھ توں پہلاں قومانتری طور تے منائے جان لگے۔ ایہہ ہر سال اٹھ مارچ نوں منایا جاندا اے۔ 
## اتہاس
[thumb|[کلارا جیٹکن اتے روزہ لکسمبرگ،1910]]
اس اتسوَ دا اتہاس 8 مارچ 1857 توں شروع ہندا اے، جدوں نیویارک وچّ بنکر عورتاں نے تتھاکتھت “خالی پتیلا جلوس” کڈھیا سی اتے کپڑا ملاں وچّ اپنے کم دیاں حالتاں وچّ سدھار دی منگ کیتی سی۔

17 اگست 1907 نوں کلارا جیٹکن نے سٹٹگرٹ وچّ پہلا بین القوامی سماج وادی عورتاں دی قومانتری کانفرنس دا اعلان کیتا۔ پورے یورپ اتے برطانیہ توں 58 وفداں نے اس وچّ شرکت کیتی اتے عورتاں دے ووٹ دے حق اتے اک پرستاو(قرارداد) منظور کیتا۔ اس پرستاو نوں ایس پی ڈی دی سٹٹگرٹ کانگرس ولوں منظور کر لیا گیا۔ صدی دے پلٹے سمیں، اس سمیں جدوں اک ہی کم لئی عورتاں دی اجرت مرداں دی اجرت نالوں ادھی سی، انیک استری(عورت) سنگٹھن اتے بہت وڈی تعداد وچّ عورتاں سارے مزدور سنگھرشاں(جدوجہد) وچّ سرگرم روپ نال شامل سن۔

1910 وچّ کم کرن والیاں عورتاں دی کوپن ہیگن وچّ ہون والی دوجی انٹرنیشنل توں پہلاں عورتاں دی اک قومانتری کانفرنس کیتی گئی۔ شوشل ڈیموکریٹک پارٹی جرمنی لیڈر لوئیس زیتز (Luise Zietz) نے اس میٹنگ وچّ قومانتری عورت دیہاڑے دا سجھا دتا سی اتے کمیونسٹ آگوُ کلارا جیٹکن نے اسدا سمرتھن کیتا۔ پر کوئی نسچت تاریخ اس کانفرنس وچّ نہیں سی متھی گئی۔ اس کانفرنس وچّ 17 دیساں دیاں 100 توں ودھ عورتاں نے حصہ لیا تے اپروکت سجھاء نوں قبولدیاں قومانتری دیہاڑ نوں مناؤن لئی حامی بھر دتی۔

سبھ توں پہلا قومانتری عورت دیہاڑ 1911 وچّ 18 مارچ نوں منایا گیا۔ اس دن یورپ بھر وچّ اک لکھ عورتاں نے انیک مظاہرے کیتے۔

کجھ دن بعد 25 مارچ نوں نیویارک دی ٹرائنگل کپڑا فیکٹری وچّ لگی اگّ وچّ فیکٹری وچّ سرکھیا اپرالیاں دی کمی دے کارن 140 توں زیادہ عورت مزدوراں دی جلکے موت ہو گئی۔ عورتاں دے شوشن دیاں بھینکر پرستھتیاں اتے اوہناں نوں اوہناں دی سیاسی آزادی توں ونچت رکھن دے برجوا سنسدی یتناں دے خلاف بغاوت نوں اس گھٹنا نے ہور زیادہ بھڑکا دتا۔ 1913 وچّ دنیاں بھر دیاں عورتاں ووٹ دے اپنے ادھیکار(حق) دی منگ نوں اٹھا رہیاں سن۔

روس وچّ 1913 وچّ پہلی وار قومانتری عورت دہاڑا منایا گیا۔ سوویت ستا دی ستھاپنا دے بعد ایہہ سرکاری تیوہار ہو گیا سی، پھر 1965 توں اسنوں چھٹی دا دن وی بنا دتا گیا۔ 
8 مارچ 1915 نوں الیگزینڈرا کولونتائی نے اوسلو دے کول کرسٹریانا وچّ لڑائی دے خلاف عورتاں دا اک مظاہرہ منعقد کیتا۔ کلارا جیٹکن نے عورتاں دا اک نویں قومانتری کانفرنس بلائی۔ 
## گیلری

File:Afghan girls in traditional clothes.jpg|افغانستان، وومین افیئرز دی وزارت وکھے 2002 دی رسم
|قومانتری عورت دیہاڑ، کیمرون، 2006.
File:International Women's Day-2009-01.jpg|بگوٹا، کولمبیا، 2009.
File:Intl womens day warsaw march.jpg|وارسا، پولینڈ، 2010.
|ایمسٹرڈیم، نیدرلینڈ، 2010.
File:Intl womens day sydney.jpg|سڈنی، آسٹریلیا، 2011.
File:Intl womens day march maldives.jpg|مالدیپ چ، 2012.
File:Massai women rally.jpg|آروشا، تنزانیہ، 2012.
File:Drummers protest intl womens day brazil.jpg|برازیل، 2013.
File:Intl womens day afghanistan.jpg|صوبہ دایکنڈی ، افغانستان، 2010.

 
## حوالے

## باہرلے جوڑ

* UN Women, International Women's Day page
* International Women's Day – "A global hub for sharing International Women's Day news, events and resources"

گٹھ:قومانتری دہاڑے
گٹھ:عالمی دن
بیبی کا مقبرہ

**بیبی کا مقبرہ**اورنگ آباد، مہاراشٹر ،بھارت وچّ واقع اک مقبرہ ہے۔ ایہہ چھویں مغل بادشاہ اورنگزیب نے اپنی پہلی بیوی دلراز بانو بیگم (مرن مگرروں رابعہ-الدورانی وی کہندے سن) دی یاد وچّ اخیر 17ویں صدی وچّ بنوایا سی۔
ایہہ تاج محل دا ہم شکل ہے۔ اورنگزیب دی آرکیٹیکچر وچ بہت دلچسپی نہیں سی، بھاویں اسنے دلی وچّ چھوٹی پر بڑی سوہنی موتی مسجد وی بنوائی سی۔ بیبی کا مقبرہ اسدی بنوائی سبھ توں وڈی عمارت ہے۔]
## اتہاس
بیبی کا مقبرہ غلام مصطفے دے "تاریخ نامہ 'مطابق 1651 اتے 1661 عیسوی وچ وچکار بنایا وشواس کیتا جاندا ہے، مقبرہ دی اساری دی لاگت 6،68،203-7 (چھ لکھ اٹھاہٹ ہزار دو سو تنّ روپئے اتے ستّ آنے) روپئے سی- اورنگزیب اس دی تعمیر لئی 7،00،000 روپئے جاری کیتے۔ مکھ دروازے تے اکری اک عبارت مطابق اسدا ڈزاین استاد احمد لاہوری دے پتر عطا اللہ  نے تیار کیتا اتے ہنسپت رائے دی دیکھ-ریکھ ہیٹھ اس دی اساری کروائی گئی۔
 
**بی بی کا مقبرہ** دی تعمیر مغل بادشاہ اورنگزیب دے شاہزادے اعظم شاہ نے، ستارہویں صدی دے آخیر وچ  کروائی سی۔ ایہ شہزادے نے اپنی ماں دِل راز بانو بیگم زوجہ اورنگ زیب عالم گیر دی یاد وچ بنوایا سی۔ ایہ تاج محل دا ہم شکل ہے۔ ایہ اورنگ آباد، مہاراشٹر وچ موجود ہے۔ ایہ مقبرہ اکبر تے شاہ جہاں دے ویلے دیاں  شاہی تعمیراں دی طرز تعمیر دا عکس جھلکاندا ہے۔ تاج محل نال توازن دی وجہ نوں اس نوں دکن دا تاج محل یا غریباں دا تاج محل کہیا جاندا ہے۔ 
 
 
 

## مورتاں

File:Bibi Ka Maqbara (Inside).jpg|One of the galleries
File:Window architecture Bibi Ka Maqbara Aurangabad.jpg|Window architecture
File:Side view of Mosque at Bibi Ka Maqbara.jpg|Mosque of the mausoleum

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* Link Press Information Bureau
* Article on Bibi Ka Maqbara
* Bibi ka Maqbara
*http://rampuriapc.blogspot.com/search/label/बीबी%20का%20मकबरा

گٹھ:مغل سلطنت
گٹھ:عمارتاں
گٹھ:ہندستان دی تریخ
گٹھ:تریخ ہندستان
مخمل

thumbnail

**مخمل** اک کپڑا اے جیڑا بنیا ہویا ہوندا اے۔ اے دھاگیاں دے گچھیاں نال بندا اے جیڑے اک پاسوں اکو جۓ ہو کے کٹے ہوندے نیں۔ جس باجوں ایہ نرم تے تلکنا ہوندا اے۔ ایہ کپڑا سب توں پہلاں بغداد وچ بنیا۔
ڈینم

thumbnail
**ڈینم** کپڑے دی اک طاقتور ونڈ اے۔ ڈینم امریکہ وچ اٹھارویں صدی توں ورتی جا رئی ایہ۔ ڈینم نوں بنفشی رنگیا جاندا اے تے اودے توں فیر جین بندی ایہ۔
مٹالیکا

250px|left|thumbnail
**مٹالیکا** اک امریکی ہیوی میٹل بینڈ اے جیڑا لاس اینجلس، کیلیفورنیا چ بنیا۔ مٹالیکا 1981 چ شروع ہویا جدوں گانے گان آلے جیمز ہیٹفیلڈ نیں ڈرمر لارس الرخ دی اخبار چ مشوری ویکھی تے گل بات کیتی۔ اج کل بینڈ چ 4 بندے نیں: گانے گان آلا/گیٹار آلا جیمز ہیٹفیلڈ، ڈرمر لارز الرخ، لیڈ گٹار آلا کرک ہیمٹ تے باس گٹار آلا رابرٹ ٹروجیلو۔ اس توں پہلاں ڈیوو مسٹین، ران مکگوونی، کلف برٹن تے جیسن نیوسٹڈ مٹالیکا دے سنگی رۓ نیں۔ 

مٹالیکا دی موسیقی دی تیز رفتار، اوزاراں دا ورتنا تے چیخنے دی وجہ توں مٹالیکا ہیوی میٹل/تھریش میٹل دے "وڈے چار" بینڈاں چوں اک اے: مٹالیکا، میگاڈیتھ، اینتھریکس تے سلیئر۔ مٹالیکا دیاں پہلیاں 4 البماں بوت مشہور ہوئیاں تے اوناں دی تیجی البم *Masters of Puppets* (1986) ہیوی میٹل دی سب توں چنگی البم سمجی جاندی اے۔
ارنیکا

**ارنیکا** پھلاں والے تارہ پھل ٹبر دا اک ٹوکرہ اے۔ ایدیاں 31 دے نیڑے ونڈاں نیں۔
پعاڑی ارنیکا

**پعاڑی ارنیکا** ارنیکا ٹوکرے دا اک پھل اے۔ ایہ برطانیہ، اٹلی تے بلقان دے علاوہ سارے یورپ چ اگدا اے۔
دریائے سندھ

*دریائے سندھ، بھارت
*دریائے کالا سندھ
*دریائے سندھ، کشمیر
*دریائے انڈس

گٹھ:گُنجھل کھول
آلان کردی

**آلان کردی** (شروع شروع وچ اسدا نام اعلان کردی دسیا گیا) کرد قومیت دا اک ٣ سال دا شامی بچہ سی جسدے رومی سمندر وچ ڈبن توں بعد اسدا نام خبراں وچ رہا- ترکی دے ساحل اتے اسدی تصویر پترکار نیلوفیر دیمیر نے کھچی تے یہ تصویر جلدی ہی دنیاں وچ مشہور ہو گئی-

## حوالے



گٹھ:شام
آنندپور صاحب

**انندپور صاحب** بھارت دے اتر-پچھمی راج پنجاب (بھارت) دے [ضلع [روپنگر|روپنگر ضلعے]] دا اک نگر اے۔ 
## اتہاس
آنندپور صاحب دی ستھاپنا سکھ گرو گورو تیغ بہادر جی نے 1665 وچّ کیتی۔ شوالک دیاں پہاڑیاں دے پیراں وچّ وسے آنندپور صاحب دی سکھ پنتھ دی اتہاسک مہتتا ہے۔ آنندپور صاحب دی ستھاپنا 19 جون 1665 نوں گورو تیغ بہادر صاحب ولوں بھورا صاحب دے ستھان ‘تے سمیں دی پرمپرا انوسار موڑھی گڈّ کے رکھی گئی سی۔ گورو تیغ بہادر جی نے گریائی دی ذمہ واری سنبھالن اپرنت 1665 وچّ آنندپور صاحب دی ستھاپنا کیتی سی۔ گورو تیغ بہادر جی نے کیرتپور صاحب توں 9 کلومیٹر دور پہاڑاں ولّ آنندپور صاحب وسایا سی۔ اس دا پہلا نام ماکھووال سی۔ دندکتھا مطابق اتھے ماکھو نام دا اک ڈاکو رہندا سی، جہڑا اتھے کسے نوں وسن نہیں دندا سی۔ گورو تیغ بہادر صاحب نے اپنی پوجنیک ماتا نانکی جی دے ناں ‘تے چکّ نانکی نامی نگر وسایا تاں ماکھو ڈاکو بھجّ گیا۔ جتھے 9 سال دی عمر وچّ بالک گوبنگ رائے نے چکّ نانکی توں اپنے پتا سری گورو تیغ بہادر صاحب نوں شہادت دین لئی اپنے ہتھیں دلی ولّ توریا سی تاں چکّ نانکی نوں اانندپر بنا دتا۔ گورو تیغ بہادر جی نے بالک گوبند رائے نوں آنندپور صاحب وکھے ہر پرکار دی لوڑیندی سکھیا دین دا پورا پربندھ کیتا ہویا سی۔
## قلعے
آنندپور صاحب نوں سکھ بودھکتا، ودوتا اتے وقت دے ودواناں دا کیندر بناؤنا لئی پنج قلعیاں آنندگڑھ، لوہگڑھ، ہولگڑھ، تاراگڑھ اتے فتہگڑھ دی اساری کیتی گئی۔ گورو گوبند سنگھ جی نے کیس گڑھ نوں کیندر وچّ رکھ کے اس دے آلے-دوآلے پنج قلعے اسارے۔ کیس گڑھ دے استھان ‘تے سنّ 1699 دی وساکھی والے دن پنج پیاریاں دی چون کر کے خالصہ پنتھ دی ساجنا کیتی سی۔ 
٭گورو گوبند سنگھ جی نے آنندپور صاحب وچّ سبھ توں پہلا قلعہ آنندگڑھ صاحب ہی اساریا سی۔ ایہہ اپریل 1689 وچّ بننا شروع ہویا سی۔ ایہہ قلعہ سبھ توں مضبوط اتے اچا منیا جاندا سی۔ 
٭قلعہ لوہگڑھ خاص اہمیت رکھدا سی۔ ایہہ قلعہ ستلج دریا دے کنڈھے ‘تے سی۔ 
٭تیجے قلعے ہولگڑھ دا فلسفہ سدا کریاشیل رہن دا سنیہا دندا ہے۔ 
٭چوتھا قلعہ فتہگڑھ صاحب آشاوادی اتے چڑھدی کلا وچّ رہن دا سنیہا دندا ہے۔ 
٭پنجواں قلعہ آنندپور صاحب توں تقریباً 5 کلومیٹر دور قلعہ تاراگڑھ وی سکھ نوں بھگتی-شکتی دے سمیل دی جاچ سکھن دا فلسفہ دندا ہے۔
## تھاں ٹکانہ
پنجاب اتے ہماچل پردیش دی سرحداتے واقع اے۔

## ہولا محلہ
ہولا محلہ

## باہرلےجوڑ
٭ انندپور صاحب

گٹھ:بھارت دے شہر
گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
نواب شیر محمد خان

**نواب شیر محمد خان** (موت 1710)، مغلاں دا اک افغان سامنت، ریاست ملیرکوٹلا دا نواب سی اتے سرہند دی سرکار جاں ڈویزن وچّ اک اچّ فوجی عہدے دا مالک سی۔ اس نے چمکور دی لڑائی وچ حصہ لیا سی۔ اتے اوہ ادوں سرہند عدالت وچ موجود سی، جدوں نواب وزیر خان، فوجدار نے گرو گوبند سنگھ دے چھوٹے پتراں 9 اتے 7 سال دے صاحبزادہ زورآور سنگھ اتے صاحبزادہ فتح سنگھ لئی موت دی سزا دتی سی۔ کیہا جاندا ہے کہ شیر محمد خان نے اینے چھوٹے بچیاں نوں اجیہی کٹھور سزا دتے جان تے اعتراز کیتا سی اتے اس ادھار تے موت دی سزا دے خلاف اپیل کیتی سی اپنے پیؤ دے کماں لئی چھوٹے بچیاں نوں کسے وی معاملے چ ذمہ وار نہیں سی ٹھہرایا جا سکدا۔ پر وزیر خان نے اسدی اپیل ردّ کر دتی سی اتے صاحبزادیاں نوں بے رحمی نال کندھاں وچّ چنوا کے موت دے گھاٹ اتار دتا گیا سی۔

بندہ سنگھ بہادر نے جدوں 1710 وچ سرہند تے چڑھائی کیتی، تاں فوج دی ملیرکوٹلا ٹکڑی دے مکھی وجوں نواب شیر محمد خان، وزیر خان دی فوج دا حصہ بنیا سی۔ اوہ 12 مئی 1710 نوں چپڑ چڑی دی لڑائی وچّ ماریا گیا سی۔

## حوالے

گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ:مسلم شخصیتاں
چھجو دا چوبارا

بلخ تے بخارا توں وی ودھ سُکھ تے سکون دین آلا چھجو دا چوبارا خیالی نئیں بلکہ اصل وچ چھجو دا چوبارا اے جیہڑا لہور شہر چ ہندواں دا مشہور تھاں ہویا کردا سی، ایہ اج وی شہر لہور وچ موجود اے۔ اس ویلس اس تھاں تے لہور دے میو ہسپتال نے اپنا قبضہ کر رکھیا اے۔ جدونکہ ایس دا کافی حصہ بیگم شمس شہاب الدین کانولیسئنٹ ہوم دے قبضے ہیٹھ اے۔ 

## تریخ
اتہاس نوں کھنگھالیئے تاں پتہ چلدا اے کہ چھجو بھاٹیا (کھتری) لہور دا واسی سی تے مغل بادشاہ جہانگیر تے شاہ جہان دے ویلے لہور وچ ای سنیارے دا کاروبار کردا سی۔ ہر ویلے پربھو بھگتی تے سادھو، فقیراں تے یاتروآں دی سیوا وچ رجھیا رہن کرکے اوہ چھجو بھاٹیا دی بجائے چھجو بھگت دے ناں توں جانیا جان لگا۔
 
## مہاݨ کوش وچ
کانھ سنگھ نابھہ 'مہان کوش' دے صفحہ 485 'تے چھجو بھگت دے چوبارے سبندھی لکھدے ہن کہ چھجو بھگت دا چوبارا لاہور دی پرانی انارکلی وچ میؤ ہسپتال دے نال ہی رتن چند دی سراں دے دکھن ولّ اے۔ چھجو بھگت دے فرقے نوں لوک چھجو پنتھی تے دادو پنتھی کہہ کے سمبودھن کردے ہن۔ اس فرقے دا مکھ استھان منٹگمری (نواں ناں ساہیوال) دی تحصیل ملکہ ہانس وچ اے۔ کانہہ سنگھ نابھہ نے لکھیا اے کہ چھجو بھگت دے فرقے دے نیم(اصول) ہندواں اتے مسلمان دھرم دے ملویں ہن۔ اس فرقے دے لوک نہ کوئی نشہ ورتدے اتے نہ ہی ماس کھاندے ہن۔ چھجو بھگت دے بارے ایہہ وی پڑھن نوں ملدا ہے کہ ایہناں نے ہی پہلی وار صوفی کوی لال حسین نوں شاہ حسین کہہ کے سمبودھن کیتا سی۔ سکھ ودواناں انوسار چھجو بھگت نے لاہور وچ ہی پہلی وار گرو ارجن دیو جی دے وی درشن کیتے۔

## سید محمد لطیف دی تریخ
سید محمد لطیفَ (سنّ 1892) نے اپنی کتاب 'لہور' دے صفحہ 207 ' تے چھجو بھگت دے بارے وچ اوہناں نے پرکار لکھیا اے۔ ربی سبھاء ہون کرکے چھجو بھگت لئی بادشاہ جہانگیر تے شاہ جہان دے دل وچ خاص عزت سی۔ ہندو مسلمان کسے اوتار وانگ ایہدی پوجا کردے سن۔ 1640 وچ اپنے انت ویلے چھجو بھگت اپنے کمرے وچ گیا تے کافی سمیں تکّ باہر نہ آیا۔ اس دے عقیدت منداں نے جدوں کمرہ کھولھیا تاں اوہ اتھوں الوپ ہو چکیا سی۔ جیس توں بعد اوہناں نے ایس کمرے وچ ای اک سفید سنگمرمر دا تھڑھا تیار کرکے اس اپر چھجو بھگت دی سمادھ بنا دتی۔
 
## ایس تھاں آݨ آلےآں دی سیوا
چھجو بھگت دے چوبارے 'چ ٹھہرن والے سادھوآں، فقیراں تے راہگیراں نوں مفت بھوجن، پھل اتے پہنن لئی کپڑے دتے جاندے سن۔ اس دے نال ہی مہاراجہ رنجیت سنگھ نے اس  تھاں  تے کجھ شاہی حکیم وی رکھے ہوئے سن، جو سبھ دا مفت علاج کردے سن۔ سنبھوَ ہے اسے دوران اتھوں اس پرکار دیاں ملن والیاں سیواواں اتے اس دے آس پاس دے سکون تے خشگوار واتاورن کرکے ایس  تھاں دے متعلق ایہہ کہاوت **جو سکھ چھجو دے چوبارے، نہ بلخ نہ بخارے** مشہور ہو گئی۔

## ہور دیکھو
* بدھو دا آوا

## حوالے

## باہرلے جوڑ

گٹھ:تریخی عمارتاں
گٹھ:پنجاب دیاں تریخی عمارتاں
دریائے چناب

**دریائے چناب** (انگریزی: Chenab River)، پنجاب دے پنج وڈے دریاواں وِچوں اک دریا اے۔ 

چناب دا نام 'چن' تے 'آب' ناݪ مِݪ کے بݨیا اے، چن دا مطلب چند تے آب دا مطلب پاݨی اے۔ دریائے چناب نوں چنھاں تے چندر بھاگا وی کہیا جاندا اے۔ بالائی پہاڑی علاقےآں وچ ایہنوں چندربھاگا دے نام ناݪ وی پکاریا جاندا اے۔ 

دریائے چناب، بالائی ہمالیا وچ دو پہاڑی ندیاں، چندر تے بھاگا دے مݪاپ ناݪ بݨدا اے۔ چناب دریا جموں توں گُزر کے پنجاب دے میدانی علاقےآں وچ وَگدا اے۔

پنجاب دے ضلع جھنگ وچ اٹھاراں ہزاری دے کوݪ تریموں بیراج دے مقام اُتے ایہ دریائے جہلم نوں ناݪ مݪا کے فیر دریائے راوی نوں مݪاؤندا ہویا اچ شریف، جلالپور پیروالا تے علی پور دے نزدیک دریائے ستلج ناݪ رَݪ جاندا اے۔ 

دریائے چناب دے کنڈھے اُتے پنجاب دے شہر گجرات، وزیرآباد، چنیوٹ، جھنگ، شورکوٹ، ملتان تے مظفرگڑھ واقع نیں۔ چناب دی کُل لمبائی 1200 کلومیٹر اے۔ انڈس طاس معاہدے دی مطابق ایہدے پاݨی اُتے پاکستان دا اختیار اے۔ 

ویدک زمانے وچ ایہنوں اشکنی یا اسکمتی دے نام ناݪ تے قدیم یونانی وچ آچےسائنز دے نام ناݪ جاݨیا جاندا سی۔ پنجابی رہتل وچ چنھاب دریا دی اہم حیثیت اے، سوہݨی مہینوال دی پنجابی رومانوی داستان دریائے چناب دے گرد ای گُھمدی اے۔

## تصویر گیلری

File:Confluence Chandra Bhaga Lahaul Oct22 A7C 03346.jpg
File:Salaldam.jpg
File:Sunset at Head Marala.jpg
File:River Chenab Ramban.jpg


## حوالے

گٹھ:پنجاب دے دریا
گٹھ:پنجاب، پاکستان دے دریا
گٹھ:پاکستان دے دریا
گٹھ:دریا
گٹھ:پنجاب
گٹھ:آبی جغرافیا
گٹھ:جغرافیا
میراں شاہ جلندھری

**میراں شاہ جلندھری** (1839 – 1914) انیویں صدی دے پنجابی دے مشہور صوفی شاعر ہوئے ہن ۔ اوہ جلندھر دے جم پل تے وسنیک سن۔ اوہناں نوں پنجابی، ہندی، اردو، فارسی اتے عربی بولیاں دا بہت ودھیا علم سی ۔ اوہناں نے پنجابی، ہندی اتے اردو وچ شعر رچنا کیتی ۔ اوہناں دی پنجابی شاعری وچ ہیر وا رانجھا، مرزا صاحباں، سوہنی مہینوال، کلیات میراں شاہ اتے گلدستہ میراں شاہ شامل ہن ۔ کلیات میراں شاہ وچ اوہناں دی اردو رچنا وی شامل اے ۔اوہناں دی مشہوری اوہناں دیاں کافیاں کرکے ودھیرے اے ۔

**میراں شاہ جلندھری** (1839–1925) 19ویں صدی دا اک پنجابی صوفی شاعر سی۔ اس نوں پنجابی، ہندی، اردو، فارسی اتے عربی بولیاں دا بہت ودھیا علم سی۔ 

## زندگی
اوہ جلندھر دا رہن والا سی۔ اوسدے پیؤ دا ناں ولی محمد سی۔ اس نے بابا شیخ فرید وانگ گرہستی جیون بتیت کیتا۔ میراں شاہ جالندھری نے پیر مستان شاہ قابلی نوں مرشد دھارن کیتا۔

## رچناواں
میراں شاہ دی کاوَ-رچناں پنجابی توں علاوہ ہندی تے اردو وچ دوہڑے، سی-حرفیاں، کافیاں گیتاں تے ڈڈھا دے روپ وچ ملدی اے۔ اس دی رچنا ‘گلدستاں میراں شاہ` وچ پنجابی کافیاں، سی-حرفیاں تے بینتاں توں بنھاں کجھ اردو غزلاں وی اکتر کیتاں گئیاں ہن۔ اسے طرحاں اس نے قصہ ‘ہیر رانجھا` تے ‘مرزا صاحبہ` لکھ کے وی عشقَ مجازی تے عشقَ حقیقی متعلق اپنے صوفیانہ وچاراں دی ترجمانی کیتی اے۔

سید میراں شاہ جالندھری دے کلام وچ عشقَ وغیرہ توں انت تک اک سوتر وجوں سمایا ہویا اے۔ اس لئی عشقَ ہادی اے؛ عشقَ آسرا اے؛ عشقَ ولوں روحانی بھیت کھلھدے ہن۔.۔عشقَ ساقی اے، عشقَ تیاگ تے قربانی سکھاؤندا اے۔”

*ہیر رانجھا
*مرزا صاحباں
* سوہنی میہینوال
* کلیات میراں شاہ
* گلدستہ میراں شاہ
## شعری نمونہ

دیکھو نیں کیہی ماہی نے،
گجھڑی سانگ چلائی۔
سدھّ بدھ میری سبھّ اٹھ گئیا،
ایسے آن دکھائی۔
رلکے سئیاں دیون طعنے،
میں عشقَ نے پھوک جلائی۔
رانجھا میرا میں رانجھے دی،
فرق نہیں وچ رائی۔
رانجھا ماہی اس نوں ملدا،
جس دل توں دوج گوائی۔
آن سیالیں مرلی واہی،
میں سن ایمان لیائی۔
آن ہزاریوں نال کرم دے،
میں آزز لے گل لائی۔
میراں شاہ گر اپنے توں،
میں جندڑی گھول گھمائی۔


## حوالے

گٹھ:پنجابی شاعر
گٹھ:صوفی شاعر
گٹھ:شاعر
گٹھ:پنجابی شاعر
گٹھ:پنجابی صوفی شاعر
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
مقبول فدا حسین

مقبول فدا حسین (17 ستمبر 1915 – 9 جون 2011)]) عامَ لوکاں وچّ ایم ایف حسین دے نام نال جانے جان والے، بھارتی پینٹر اتے فلم ڈائریکٹر سی۔ اوہ اک بنداس تے حساس من والا بھاوناتمی تے سنجیدہ کلاکار سی۔ اوہ ننگے پیراں والا فقیر سی۔ حسین اپنے اندرلے کلاکار نوں زندہ رکھدے سن۔ سنّ 1935 وچّ غلامی دے دناں دے بھارت وچّ اوہناں نے ممبئی دے جے.جے. آرٹ سکول وچّ پڑھائی کیتی۔ ادوں اوہ 20 ورھیاں دے سن۔ اندور نیڑے مالوا دی دھرتی پنڈرپر وکھے بچپن بیتیا سی۔ اوہناں دا دل ہمیشہ ہندوستانی رہا۔ پچھلے کئی ورھیاں توں اوہ سچ مچّ دیس نکالے ‘تے سن تے اوہناں نے قطر دی شہریت لے لئی سی۔
## چتر اتے کلاکار
مقبول فدا حسین ہمیشہ وواداں(جھیڑےآں) وچّ رہے پر اوہناں دیاں سادھارن(عام) توں سدھارن کرتیاں لکھاں،کروڑاں پونڈاں تے ڈالراں دیاں وکیاں۔ ساڈے موجودہ کاروباری سمیں دے اوہ سبھ توں مہنگے کلاکار سن پر اپنے دیس بھارت وچّ اوہ پچھلے کئی سالاں توں وواداں وچّ سن۔ فوربرز رسالے نے اوہناں نوں ‘پکاسو آف انڈیا’ کیہا سی۔ فلمی اداکاراں وچّ دیہہ درشاں دی فینٹسی جہڑی مقبول نے ویکھی سی اوہ کمال دی سی۔ مادھوری ڈیکشت توں لے کے آسن تک سبھ نائکاواں اوہنوں دیوتا وانگ مندیاں رہیاں، پر ایہہ وی سنیوگ ہی ہے زندگی وچّ اوہ کٹڑپنتھیاں دی سازشاں دا شکار وی ہوئے۔ حالانکہ حسین نوں لے کے ایہہ روہ ضرور رہا ہے کہ اوہناں نے جاݨبجھّ کے سماج وچّ کجھ لوکاں نوں دکھ پہنچاؤن والے چتر بنائے۔ ایہہ وی سنیوگ ہی ہے کہ اوہناں نے آخری چتر جس بھارتی زنانی دا بنایا، اوہ ممتا بینرجی دی ججھارو اکرتی والا درگا دے روپ دا ہے۔ اندور توں شروع ہویا حسین دا سفر سفلتا دی لمبی داستان ہے۔ لندن تے ہور تھاواں ‘تے اوہ موسماں نوں وی چتردے سن۔ اوہناں دیاں ساریاں پینٹنگز چرچہ وچّ رہیاں۔ فدا نے پہلی چرچت پینٹنگ ‘ووٹ جیتنے کے لیئے’ سنّ 1970 وچّ بنائی سی۔ مقبول چترکار فدا حسین اتے اوہناں دا عورتاں دا ساتھ وی عجیب سی۔ اوہناں نے آخری دناں تیک عورت دیاں انیک چھویاں نوں چتریا۔ اوہناں ہندو دیوی دیوتیاں تے آدی نال جڑے چتراں نوں چتریا تے چرچہ وچّ رہے۔ اوہناں ‘تے کئی طرحاں دے الزام لگائے گئے، جو اوہناں نے بڑی بیباکی نال جھلے۔ اک کلاکار دے طور اتے اوہناں نوں سبھ توں پہلاں 1940 دے دہاکے وچّ پرسدھی ملی۔ 1952 وچّ اوہناں دی پہلی ایکل نمائش زیورخوچّ ہوئی۔ اسدے بعد اوہناں دی کلاکرتیاں دی انیک پردرشنیاں یورپ اتے امریکہ وچّ ہوئیاں۔

## اعزاز
*1966 وچّ بھارت سرکار نے اوہناں نوں پدم شری نال سنمانت کیتا۔
*1973 وچّ پدم وبھوشن
*1991 وچّ پدم وبھوشن
اسدے اک سال بعد اوہناں نے اپنی پہلی فلم بنائی: تھرو د آئیج آف ا پینٹر (پینٹراں دیاں نظراں راہیں)۔ ایہہ فلم برلن اتسوَ وچّ وکھائی گئی اتے اسنوں گولڈین بئر نال پرسکرت کیتا گیا۔ اس توں علاوہ دنیاں دے ہور انعام وی چترکاری دے کھیتر وچّ اوہناں نوں دتے گئے پر اپنی مٹی وچّ ملن دا فدا دا سپنا ادھورا ہی رہا۔
## حوالے

گٹھ:مصور
گٹھ:پینٹر
قلعہ گوبندگڑھ

**قلعہ گوبندگڑھ** بھارتی پنجاب دے امرتسر شہر دے مرکز وچّ ستھت اک تریخی فوجی قلعہ اے۔ 

## اتہاس
پہلاں ایہہ قلعہ سردار گجر سنگھ بھنگی وجوں مشہور سی اتے ایہدا نرمان 1760ویاں اتے 1770ویاں وچ بھنگی مثل دے سرداراں نے کروایا سی۔ 
ایہہ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے بھنگی مثل دے سر. گجر سنگھ دوارا بنائے گئے قلعے دے کھنڈراں تے نواں قلعہ اپر بنوایا۔ قلعے نوں بنواؤن وچّ 1805 توں 1809 تک 4 سال لگے۔ مہاراجے نے شمیر سنگھ ٹھیٹھر نں بنواؤن دی ذمہ واری سونپی تے اسنوں پہلا قلعیدار تھاپیا۔ اس قلعے وچّ جھولدار گمبز توں علاوہ 8 ہور منارے سن۔ شاہی ہتھیار، گولہ برود جمع کرن توں علاوہ اتھے ٹکسال وی لگائی گئی تے اس قلعے نوں شاہی خزانے لئی وی ورتیا جاندا سی۔ سکھ راج سمیں دے تنّ مکھ فقیر بھراواں وچوں پرمکھ میاں امام دین کئی سال قلعے دے مکھی رہے۔
قلعے دی اہمیت برطانوی ہند ویلے وی بنی رہی۔ اجکل ایہہ قلعہ بھانوے بھارتی جنتا دے سمرپن کر دتا گیا ہے پر اجے وی بھارتی فوج ولوں ورتیا جا رہا اے۔

## حوالے

گٹھ:تریخ
گٹھ:ایشیا دی تریخ
بھارت دے ست عجوبے

**بھارت دے ستّ عجوبےآں** وچّ بھارت وچّ وشیش(خاص) عجوبیاں دا ناں اے جہناں دی لوکاں ولوں چون کیتی گئی۔ ایہہ چون اک روزانہ اخبار ٹائمز آف انڈیا ولو کروائی گئی۔ ایہناں دی سوچی ہیٹھ لکھے انوسار اے۔
## جیتو

## ہور

## حوالے

گٹھ:ہندستان دی تریخ
گٹھ:تریخ ہندستان
گٹھ:عجوبے
روزانہ خبراں

ایہہ اخبار 2004 وچ شروع ہویا تے ہُن بند ہوگیا اے ۔ 
روزانہ خبراں پاکستان دے پنجابی دیہاڑی وار اخباراں وچوں اک سی .
ایہہ اخبار لہور, کراچی تے اسلام آباد توں نکلدا سی .ایہہ اخبار شاہ مکھی لپی وچ چھاپیا جاندا سی ۔
ناگ منی (رسالہ)

ناگ منی لہور توں پنجابی بولی ج شاہ مکھی لپی چ چھپن آلا اک مہینہ وار رسالہ اے تے روزانہ بھلیکھا دی انتظامیہ اسنوں کڈدی اے ۔

مہنیہ وار ناگ منی دا آغاز جولائی 2007 توں ہویا تے عاطف ریحان بٹ دی ادارت وچ ایہہ ریگولر (ستمبر 2008وچ دسمبر 2009)ایک سال چار مہینہ چھپدا ریا
پنجاب حکومت نے پنجابی اخباراں رساں دے اشتہار بند کر دتے تے مجبورً روزانہ بھلیکھا انتظامیہ نوں ناگ منی بند کرنا پیا تے فیر ایک سال چار مہینے ستمبر 2008توں دسمبر2009تک چھپ سکیا جنوری 2010وچ ناگ منی دبارہ شروع کرن دا آمر کیتا گیااسے محدود وسائل نال تے ایدے رنگین صفحے گھٹا دتے گئے تاں جے گھٹ توں گھٹ اخراجات وچ ناگ منی دی اشاعت دوبارہ بحال کیتی جا سکے ہ ہن ریگولر چھپ ریا اے جدھے لکھاریاں وچ پنجابی دے وڈے ناں شامل نیں

گٹھ:پنجابی اخبار
گٹھ:پنجابی رسالے
روزنامہ بھلیکھا

**روزانہ بھلیکھا** : ایہہ پاکستان دے کجھ پنجابی روزانہ اخباراں وچوں اک اے . ایہہ لاہور توں نکلدا اے .ایہہ اخبار شاہ مکھی لپی وچ چھاپیا جاندا اے. ایہدے وچ پاکستان ، پنجاب  تے دنیا دے وکھ‌‌ووکھ تھاں واں توں خبراں نوں شامل کیتا جاندا اے ۔

بھلیکھا ڈیکلریشن 1989 وچ لیا گیا تے ہفتہ وار بھلیکھا دا باقاعدہ آغاز نومبر 1993 وچ ہویا یکم رمضان المبارک بمطابق یکم جنوری 1997 نوں بھلیکھا روز وار کر دتا گیا تے ہن تک بھلیکھا ریگولر چھپ رہیا اے روزوار بھلیکھا اک مشن تے تحریک دا ناں اے ایہدے ایڈیٹرز ،کالم نگار ،رائیٹرز اوہ لوک نیں جیہناں دا  پنجابی زبان نال گُوڑھا رشتہ اے ۔ ایہدے ایڈیٹر مدثر بلال بٹ نیں ۔
 
روز وار بھلیکھانے پنجابی زبان دے ودھا ترقی لئی بھر پور کردار ادا کیتا جھدی سلاہنا پوری دنیا وچ وس واسے کردے نیں بھلیکھادے ایڈٹرزتے کامیاں وچ جمیل پال ،عاطف ریحان بٹ، نور نبی نور ،اقبال جھکڑ،حسین شاد ،بھولے شاہ شامل اے

اس اخبار دی ویبسائیٹ لئی کلک کرو http://www.dailybhulekha.com/index.php?dt=02-09-2015&page=3.jpg

گٹھ:پنجابی اخبار
گٹھ:پاکستانی اخبار
روزنامہ لوکائی

**لوکائی** پنجابی وچ چھپن والا اک اخبار اے۔ ایہ لہور پنجاب پاکستان توں چھپدا اے۔ ایہہ پاکستان دے کجھ پنجابی روزانہ اخباراں وچو اک اے . ایہہ اخبار شاہ مکھی لپی وچ چھاپیا جاندا اے. ادے چ پاکستان ، پنجاب ، اتے دنیا دے وکھ‌‌ وکھ علاقےآں توں خبراں نوں شامل کیتا جاندا اے.

گٹھ:پنجابی اخبار
گٹھ:پاکستانی اخبار