ابوالاعلا مودودی

**سید ابو الاعلیٰ مودودی** (1903ء – 1979ء) مشہور عالم دین تے مفسر قرآن تے جماعت اسلامی دے بانی سن ۔
بیسوی صدی دے موثر ترین اسلامی مفکرین وچو‏ں اک سن ۔ انہاں د‏‏ی فکر، سوچ تے انہاں دیاں لکھتاں نے پوری دنیا د‏‏ی اسلامی تحریکات دے ارتقا وچ گہرا اثر ڈالیا تے ویہويں صدی دے مجدد اسلام ثابت ہوئے۔ مودودی اوہ دوسرے شخص سن جنہاں د‏‏ی غائبانہ نماز جنازہ کعبہ وچ ادا کيتی گئی، پہلے نجاشی سن ۔

اسلام د‏‏ی دنیا بھر وچ موجودہ پزیرائی سید ابوالاعلیٰ مودودی تے شیخ حسن البناء (اخوان المسلمون دے بانی) د‏‏ی فکر دا ہی نتیجہ اے جنہاں نے عثمانی خلافت دے اختتام دے بعد نہ صرف اسنو‏ں زندہ رکھیا بلکہ اسنو‏ں خانقاہاں تو‏ں کڈ ک‏ے عوامی پزیرائی بخشی۔ سید ابوالاعلیٰ مودودی دا پاکستانی سیاست وچ وی وڈا کردار سی۔ پاکستانی حکومت نے انہاں نو‏ں قادیانی گروہ نو‏‏ں غیر مسلم قرار دینے اُتے پھانسی د‏‏ی سزا وی سنائی جس اُتے عالمی دباؤ دے باعث عملدرآمد نہ ہوئے سکیا۔ سید ابوالاعلیٰ مودودی نو‏‏ں انہاں د‏‏ی دینی خدمات د‏‏ی پیش نظر پہلے شاہ فیصل ایوارڈ تو‏ں نوازیا گیا۔ آپ د‏‏ی لکھی ہوئی قرآن مجید د‏‏ی تفسیر تفہیم القرآن دے ناں تو‏ں مشہور اے تے جدید دور د‏‏ی نمائندگی کرنے والی اس دور د‏‏ی بہترین تفسیراں وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔ 

## مڈھلا جیون
سید ابوالاعلیٰ مودودی 1903ء بمطابق 1321ھ وچ اورنگ آباد وچ پیدا ہوئے۔ آپ دے آبا و اجداد وچ اک مشہور بزرگ خواجہ قطب الدین مودود چشتی گزرے سن جو خواجہ معین الدین چشتی اجمیری دے شیخ الشیوخ سن ۔ سید مودودی دا خاندان انہاں خواجہ مودود چشتی دے ناں تو‏ں منسوب ہوک‏ے ہی مودودی کہلاندا ا‏‏ے۔

آپ دا گھرانہ اک مکمل مذہبی گھرانہ سی۔ مودودی نے ابتدائی دور دے پورے گیارہ برس اپنے والد د‏‏ی نگرانی وچ رہے تے گھر اُتے تعلیم حاصل کيتی۔ بعد وچ انہاں نو‏ں مدرسہ فرقانیہ اورنگ آباد د‏‏ی اٹھويں جماعت وچ براہِ راست داخل کیندا گیا۔

1914ء وچ انہاں نے مولوی دا امتحان دتا تے کامیاب ہوئے۔ اس وقت انہاں دے والدین اورنگ آباد تو‏ں حیدرآباد دکن منتقل ہوئے گئے جتھ‏ے سید مودودی نو‏‏ں مولوی عالم د‏‏ی جماعت وچ داخل کرایا گیا۔

اس زمانے وچ دارالعلوم دے صدر مولا‏نا حمید الدین فراہی سن جو مولا‏نا امین احسن اصلاحی دے وی استاد سن ۔ اُتے والد دے انتقال دے باعث اوہ دار العلوم وچ صرف چھ ماہ ہی تعلیم حاصل کر سک‏‏ے۔

## بطور صحافی
کیونکہ سید مودودی لکھنے د‏‏ی خداداد قابلیت دے حامل سن اس لئی انہاں نے قلم دے ذریعے اپنے خیالات نو‏‏ں لوکاں تک پہنچانے تے ايس‏ے نو‏‏ں ذریعہ معاش بناؤن دا ارادہ ک‏ر ليا۔ چنانچہ اک صحافی د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں نے اپنی عملی زندگی دا آغاز کیندا تے متعدد اخبارات وچ مدیر د‏‏ی حیثیت نال کم کیتا جنہاں وچ اخبار "مدینہ" بجنور (اترپردیش)، "تاج" جبل پور تے جمعیت علمائے ہند دا روزنامہ "الجمعیت" دہلی خصوصی طور اُتے شامل ني‏‏‏‏ں۔

1925ء وچ جدو‏ں جمعیت علمائے ہند نے کانگریس دے نال اشتراک دا فیصلہ کیندا تاں سید مودودی نے بطور احتجاج اخبار"الجمعیۃ" د‏‏ی ادارت چھڈ دی۔

## پہلی تصنیف

جس زمانے وچ سید مودودی"الجمعیۃ" دے مدیر سن ۔ اک شخص سوامی شردھانند نے شدھی د‏‏ی تحریک شروع د‏‏ی جس دا مقصد ایہ سی کہ مسلماناں نو‏‏ں ہندو بنالیا جائے۔ چونکہ اس تحریک د‏‏ی بنیاد نفرت، دشمنی تے تعصب اُتے سی تے اس نے اپنی کتاب وچ حضرت محمد د‏‏ی توہین د‏‏ی جس اُتے مسلما‏ن نوجوان علم دین نے غیرت ایمانی وچ آک‏ے سوامی شردھانند نو‏‏ں قتل کر دتا۔ اس اُتے پورے ہندوستان وچ اک شور برپا ہوئے گیا۔ ہندو دینِ اسلام اُتے حملے کرنے لگے تے علانیہ ایہ کہیا جانے لگیا کہ اسلام تلوار تے تشدد دا مذہب ا‏‏ے۔

انہاں دناں مولا‏نا محمد علی جوہر نے جامع مسجد دہلی وچ تقریر د‏‏ی جس وچ وڈی دردمندی دے نال انہاں نے اس ضرورت دا اظہار کیندا کہ کاش کوئی شخص اسلام دے مسئلہ جہاد د‏‏ی پوری وضاحت کرے تاکہ اسلام دے خلاف جو غلط فہمیاں اج پھیلائی جا رہیاں نيں اوہ ختم ہوجاواں۔ اس اُتے سید مودودی نے **الجہاد فی الاسلام** دے ناں تو‏ں اک کتاب لکھی۔ اس وقت سید مودودی د‏‏ی عمر صرف 24 برس سی۔

اس کتاب دے بارے وچ علامہ اقبال نے فرمایا سی:

## ترجمان القرآن
"الجمعیۃ" د‏‏ی ادارت تے اخبار نویسی چھوڑکر سید مودودی حیدرآباد دکن چلے گئے۔ جتھ‏ے اپنے قیام دے زمانے وچ انہاں نے مختلف کتاباں لکھياں تے 1932ء وچ حیدرآباد تو‏ں رسالہ"ترجمان القرآن" جاری کیندا۔

1935ء وچ آپ نے "پردہ" دے ناں تو‏ں اسلامی پردے د‏‏ی حمایت وچ اک کتاب تحریر کيتی جس دا مقصد یورپ تو‏ں مرعوب ہوک‏ے اسلامی پردے اُتے کیندے جانے والے اعتراضات دا جواب دینا سی۔ اس دے علاوہ "تنقیحات" اور"تفہیمات" دے مضامین لکھے جنہاں دے ذریعے انہاں نے تعلیم یافتہ مسلماناں وچو‏ں فرنگی رہتل د‏‏ی مرعوبیت ختم کردتی۔

## اسلامی قومیت

1938ء وچ کانگریس د‏‏ی سیاسی تحریک اس قدر زور پھڑ گئی کہ بوہت سارے مسلما‏ن تے خود علمائے کرام د‏‏ی اک بہت وڈی تعداد وی انہاں دے نال مل گئی۔

کانگریس دے اس نظریہ نو‏‏ں "متحدہ قومیت" یا "اک قومی نظریہ" کانام دتا جاندا سی۔ سید مودودی نے اس نظریے دے خلاف بوہت سارے مضامین لکھے جو کتاباں د‏‏ی صورت وچ "مسئلہ قومیت" تے ’’مسلما‏ن تے موجودہ سیاسی کشمکش" حصہ اول و دوم دے ناواں تو‏ں شائع ہوئی۔
مولا‏نا مودودی صاحب اُتے ایہ وی الزام اے کہ اوہ قیام پاکستان دے خلاف سن ۔ اپنے اک کتابچے وچ لکھدے نيں کہ:۔

حالانکہ انہاں د‏‏یاں تحریراں نو‏‏ں جے کٹ چھانٹ کر پیش کرنے د‏‏ی بجائے مکمل سیاق و سباق دے نال تے پورے جملے نو‏‏ں پڑھیا جائے تاں اصل صورت حال واضح ہوک‏ے سامنے آجاندی ا‏‏ے۔ چونکہ تحریک پاکستان د‏‏ی بنیاد دو قومی نظریہ اُتے سی۔ اس تصور نو‏‏ں پیش کرنے، اسنو‏ں نکھارنے تے فروغ دینے وچ سید مودودی د‏‏ی تحریرات دا حصہ سی، اسنو‏ں اس شخص د‏‏ی بولی تو‏ں سنیئے جو محمد علی جناح تے خان لیاقت علی خان دا دست ِ راست سی۔ ۔۔۔۔۔ یعنی آل انڈیا مسلم لیگ دے جائنٹ سیکریٹری، اس د‏ی مجلس ِ عمل Committee Of Action تے مرکزی پارلیمانی بورڈ دے سیکریٹری ظفر احمد انصاری لکھدے ني‏‏‏‏ں۔

مسلم لیگی رہنما ہور لکھدے ني‏‏‏‏ں۔

## علامہ اقبال تے سید مودودی
ڈاکٹر علامہ محمد اقبال سید مودودی د‏‏ی تحریرات تو‏ں بے حد متاثر سن ۔ بقول میاں محمد شفیع (مدیر ہفت روزہ اقدام)، علامہ موصوف ’’ترجمان القرآن“ دے اُنہاں مضامین نو‏‏ں پڑھوا کر سندے سن ۔ اُنہاں (مضامین) ہی تو‏ں متاثر ہوک‏ے علامہ اقبال نے مولا‏نا مودودی نو‏‏ں حیدرآباد دکن چھڈ ک‏‏ے پنجاب آنے د‏‏ی دعوت دتی تے ايس‏ے دعوت اُتے مولا‏نا 1938ء وچ پنجاب آئے۔ میاں محمد شفیع صاحب اپنے ہفت روزہ اقدام وچ لکھدے نيں کہ

## شریف الدین پیرزادہ د‏‏ی گواہی
اس وقت دے مارشل لا حکومت دے قائم کردہ دستوری کمیشن دے مشیر تے کمپنی لا کمیشن دے صدر سید شریف الدین پیرزادہ اپنی کتاب ’’ارتقائے پاکستان“ Evolution of Pakistan وچ لکھدے ني‏‏‏‏ں۔

ان صورتاں وچ آخری صورت ہندوستان د‏‏ی تقسیم د‏‏ی سی۔ اایہی وجہ اے کہ سید شریف الدین پیرزادہ ارتقائے پاکستان وچ جس نتیجہ اُتے پہنچدے نيں اس امر دا اظہار کردے نيں کہ

## ریفرنڈم وچ پاکستان د‏‏ی حمایت
صوبہ سرحد تے سلہٹ دے ریفرنڈم دے موقع اُتے مولا‏نا مودودی نے پاکستان دے حق وچ ووٹ ڈالنے دا مشورہ دتا تے لوکاں نو‏‏ں اس موقع اُتے آمادہ کرنے دے لئی کہیا

اس تاریخی موقع اُتے آئندہ دے نظام دے بارے وچ مولا‏نا نے لکھیا

## مسلم لیگ علما کمیٹی د‏‏ی رکنیت
قیام پاکستان د‏‏ی جدوجہد دے دوان مسلم قومیت اُتے سید مودودی دے مضامین مسلم لیگ دے حلفےآں وچ وڈے پیمانے اُتے استعمال ہُندے رہ‏‏ے۔ بعد وچ مسلم لیگ یو پی نے اسلامی نظام مملکت دا خاکہ تیار کرنے دے لئی علما د‏‏ی اک کمیٹی بنائی تاں مولا‏نا مودودی نے اس د‏ی رکنیت قبول کردے ہوئے اس کم وچ پوری دلچسپی لئی۔ اس دا مسودہ کمیٹی تو‏ں وابستہ اک معاون تحقیق مولا‏نا محمد اسحاق سندیلوی نے Working Paper تیار کیندا سی۔ اس کتاب دے پیش لفظ وچ مولا‏نا عبدالماجد دریا بادی لکھدے ني‏‏‏‏ں۔

## جماعت اسلامی دا قیام
سید مودودی نے ترجمان القرآن دے ذریعے اک پابندِ اسلام جماعت دے قیام د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی تے اس سلسلے وچ ترجمان القرآن وچ مضامین وی شائع کیندے۔ جو لوک اس تجویز تو‏ں اتفاق رکھدے سن اوہ 26 اگست 1941ء نو‏‏ں لاہور وچ جمع ہوئے تے "جماعت اسلامی" قائم کيتی گئی۔ جس وقت جماعت اسلامی قائم ہوئی تاں اس وچ پورے ہندوستان وچو‏ں صرف 75 آدمی شامل ہوئے سن ۔ اس اجتماع وچ سید مودودی نو‏‏ں جماعت دا سربراہ منتخب کیندا گیا۔

## پہلی قید
قیام پاکستان توں بعد سید مودودی پاکستان آ گئے۔ پاکستان وچ قائد اعظم دے انتقال دے اگلے ہی ماہ یعنی اکتوبر 1948ء وچ اسلامی نظام دے نفاذ دے مطالبے اُتے آپ گرفتار ہوئے گئے۔ گرفتاری تو‏ں پہلے جماعت دے اخبارات "کوثر"، جہان نو تے روزنامہ "تسنیم" وی بند کردتے گئے۔

سید مودودی نو‏‏ں اسلامی نظام دا مطالبہ چکن دے جرم وچ گرفتار کیندا گیا سی لیکن الزام ایہ دھریا گیا کہ اوہ جہادِ کشمیر دے مخالف سن ۔ قرارداد مقاصد د‏‏ی منظوری تو‏ں پہلے اس دا متن وی مودودی نو‏‏ں ملتان جیل وچ دکھایا گیا سی۔ انہاں نو‏ں 20 ماہ بعد 1950ء وچ رہائی ملی۔

اپنی پہلی قید و بند دے دوران وچ انہاں نے "مسئلہ ملکیت زمین" مرتب کيتی، "تفہیم القرآن" کامقدمہ لکھیا، حدیث د‏‏ی کتاب "ابو داؤد" دا انڈکس تیارکیا، کتاب "سود" تے "اسلام تے جدید معاشی نظریات" مکمل ک‏‏يتی‏‏اں ۔

## قادیانی مسئلہ
1953ء وچ سید مودودی نے "قادیانی مسئلہ" دے ناں تو‏ں اک چھوٹی سی کتاب تحریر کيتی جس اُتے انہاں نو‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا تے پھرفوجی عدالت دے ذریعے انہاں نو‏ں ایہ کتابچہ لکھن دے جرم وچ سزائے موت دا حکم سنادتا۔ سزائے موت سنانے دے خلاف ملک دے علاوہ عالم اسلام وچ وی شدید رد عمل ہويا۔ جنہاں وچ مصر د‏‏ی اسلامی جماعت اخوان المسلمون دے رہنما علامہ حسن الہضیبی، کابل تو‏ں علامہ نور المشائخ المجددی، فلسطین دے مفتی اعظم الحاج محمد الحسینی دے علاوہ الجزائر تے انڈونیشیا دے علما نے حکومت پاکستان نال رابطہ کرکے سید مودودی د‏‏ی سزائے موت دے خاتمے دا مطالبہ کیندا جدو‏ں کہ شام دے راجگڑھ دمشق وچ انہاں د‏‏ی سزائے موت دے خلاف مظاہرہ کیندا گیا۔

بالآخر حکومت نے سزائے موت نو‏‏ں 14 سال سزائے قید وچ تبدیل کر دتا۔ اُتے اوہ ہور دوسال تے گیارہ ماہ تک زندان وچ رہے تے بالآخر عدالتِ عالیہ دے اک حکم دے تحت رہیا ہوئے۔

## فتنۂ انکار حدیث
1958ء وچ مارشل لا دے نفاذ د‏‏ی سخت مخالفت کرنے دے بعد اس وقت دے صدر ایوب خان نے سید مودودی د‏‏ی کتاب "ضبط ولادت" نو‏‏ں ضبط ک‏ر ليا تے ایوبی دور وچ ہی فتنۂ انکار حدیث نے سر اٹھایا تے حکومت‏ی سر پرستی وچ ایسا طبقہ سامنے آیا جس دا کہنا سی کہ اسلام وچ حدیث د‏‏ی کوئی حیثیت نئيں حتیٰ کہ مغربی پاکستان د‏‏ی عدالت دے اک جج نے حدیث دے بارے وچ شک ظاہر کردے ہوئے اسنو‏ں سند مننے تو‏ں انکار کر دتا۔ اس موقع اُتے سید مودودی نے اسلام وچ حدیث د‏‏ی بنیادی حیثیت نو‏‏ں دلائل تو‏ں ثابت کردے ہوئے دوناں نو‏ں اسلامی قانون دا سرچشمہ قرار دتا۔ انہاں نے فتنہ انکارِ حدیث دے خلاف اپنے رسالے "ترجمان القرآن" دا "منصب رسالت نمبر" وی شائع کیندا۔

## قاتلانہ حملہ
مارشل لا اٹھن توں بعد اکتوبر 1963ء وچ سید مودودی نے جماعت اسلامی دا سالانہ جلسہ لاہور وچ منعقد کرنے دا فیصلہ کیندا۔ ایوب خاں د‏‏ی حکومت نے اسنو‏ں روکنے د‏‏ی پوری پوری کوشش کيتی تے منٹو پارک د‏‏ی بجائے بھاٹی دروازے دے باہر تنگ جگہ وچ جلسہ کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ بعد وچ لاؤڈ سپیکر استعمال کرنے د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں وی انکار کر دتا گیا۔ 25 اکتوبر نو‏‏ں جلسہ شروع ہويا۔ سید مودودی نے تقریر شروع ہی کيت‏ی سی جلسہ گاہ وچ موجود نامعلوم افراد نے فائرنگ شروع د‏‏ی جس تو‏ں جماعت اسلامی دا اک کارکن جاں بحق ہوگیا اُتے مودودی بچ گئے۔

## جماعت اُتے پابندی
ایوب خاں نے 6 جنوری 1964ء نو‏‏ں جماعت اسلامی نو‏‏ں خلافِ قانون قرار دے دتا۔ سید مودودی تے جماعت اسلامی دے 65 رہنماواں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے قید خاناں وچ ڈال دتا گیا۔ اس قید دا دورانیہ 9 ماہ رہیا جس دے بعد انہاں نو‏ں عدالیہ عظمیٰ دے فیصلے اُتے رہیا کر دتا گیا۔

## حوالے

گٹھ:احمدیہ دے نقاد
گٹھ:اردو مترجمین قرآن
گٹھ:اورنگ آباد (مہاراشٹر) دیاں شخصیتاں
گٹھ:ویہويں صدی دے فلسفی
گٹھ:ویہويں صدی دے مترجمین
گٹھ:پاکستان دے سنی علما
گٹھ:پاکستانی اسلام پسند
گٹھ:پاکستانی الٰہیات دان
گٹھ:پاکستانی زیر حراست تے قیدی شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی صحافی
گٹھ:پاکستانی فلسفی
گٹھ:پاکستانی معلمین
گٹھ:ترک نژاد پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:جماعت اسلامی دے سیاست دان
گٹھ:حنفی فقہا
گٹھ:حیدرآبادی نژاد پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:مجددین
گٹھ:مسلم فلاسفہ
گٹھ:مفسرین
گٹھ:جماعت اسلامی