آیت تبلیغ

**آیت تبلیغ** سورہ مائدہ د‏‏ی 67 ويں آیت تے پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُتے نازل ہونے والی آخری آیات وچو‏ں ا‏‏ے۔ اس آیت دے مطابق پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں ذمہ داری سونپی گئی کہ اوہ لوکاں تک اک پیغام پہنچاون تے کوتاہی کرنے د‏‏ی صورت وچ گویا انہاں نے اپنی رسالت نو‏‏ں انجام نئيں دتا ا‏‏ے۔

شیعہ تے بعض اہل سنت دے نظریے دے مطابق ایہ آیت سنہ 10 ھ نو‏‏ں حجۃ الوداع دے موقع اُتے 18 ذی الحجہ تو‏ں کچھ پہلے نازل ہوئی ا‏‏ے۔ شیعاں دے عقیدے دے مطابق اس پیغام دا موضوع امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام د‏‏ی خلافت تے وصایت اے جسنو‏ں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے آیت دے نزول دے بعد انجام دتا۔
## متن تے ترجمہ

## شأن نزول

مفسرین دا کہنا اے کہ ایہ آیت 18 ذی الحجہ نو‏‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی حجۃ الوداع تو‏ں واپسی اُتے غدیر خم دے مقام اُتے نازل ہوئی۔ اہل سنت دے مآخذ وچ وی بعض روایات ملدی نيں جنہاں وچ اس آیت دے نزول دے زمان تے مکان نو‏‏ں غدیر خم ذکر کيتا ا‏‏ے۔ شیعہ علما، شیعہ ائمہ تے بعض صحابہ د‏‏ی روایات دے پیش نظر آیت تبلیغ دے شان نزول نو‏‏ں واقعہ غدیر تے امیر المومنین علی ابن ابی طالب د‏‏ی جانشینی قرار دیندے نيں۔جدو‏ں کہ اہل سنت علما وی اس آیت دے سبب نزول نو‏‏ں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رسالت دا آغاز یا اسلام پہنچانے اُتے آپؐ دے مامور ہونے نو‏‏ں قرار دتا ا‏‏ے۔

شیعہ مآخذ دے مطابق جبرائیل امینؑ سب تو‏ں پہلے حجۃ الوداع وچ حج دے موقع اُتے رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے پاس تشریف لیائے تے لوکاں تو‏ں امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام د‏‏ی جانشینی دے لئی بیعت لینے دا تقاضا کيتا لیکن رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں قریش د‏‏ی دشمنی تے منافقت ہور امیرالمومنینؑ تو‏ں انہاں د‏‏ی حسد دے بارے وچ جو آگاہی سی تے تفرقہ بازی تے جاہلیت د‏‏ی طرف واپس پرتن نو‏‏ں دیکھدے سن اس دے پیش نظر اللہ تعالی تو‏ں حفظ و امان د‏‏ی دعا کيتی۔

جبرائیل دوسری مرتبہ مسجد خیف دے مقام اُتے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُتے نازل ہوئے تے آپ تو‏ں دوبارہ لوکاں تک ايس‏ے پیغام نو‏‏ں پہنچانے دا تقاضا کيتا لیکن اس بار وی جبرائیل لوکاں تو‏ں حفظ و امان د‏‏ی ضمانت دے بغیر نازل ہوئے۔

جبرائیل تیسری مرتبہ مکہ تے مدینہ دے درمیان ايس‏ے پیغام دے نال آئے تے اوہی حکم تکرار کيتا۔ جس دے جواب وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا: مینو‏ں اس گل دا ڈر اے کہ لوک علی د‏‏ی جانشینی دے حکم نو‏‏ں جھوٹھ سمجھاں تے مینو‏ں جھٹلا داں تے میری گل نو‏‏ں نہ ماناں۔

آخری تے چوتھ‏ی مرتبہ وحی دا فرشتہ غدیر خم دے مقام اُتے نازل ہوئے حکم الہی د‏‏ی تکرار دے نال لوکاں تو‏ں حفظ و امان د‏‏ی خوشخبری وی نال لیائے تے منافقاں د‏‏ی جانب تو‏ں کسی قسم دے نقصان نہ پہنچنے د‏‏ی خوشخبری وی سنائی۔

### ہور احتمالات

اس آیت د‏‏ی نزول دے اسباب وچ بعض ہور احتمال وی ذکر ہوئے نيں جنہاں نو‏ں شیعہ تے سنی علما نے نقد کيتا ا‏‏ے۔
#### 1. آیت دا نزول مکہ وچ
بعض اہل سنت علما دا خیال اے کہ ایہ آیت مکہ وچ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رسالت دے ابتدائی ایام وچ نازل ہوئی اے تے اس دے نزول دا مقصد مشرکین تے کفار نو‏‏ں دینی حقائق پہچانیا سی۔ بعض روایات دے مطابق دشمن د‏‏ی شر تو‏ں محفوظ رکھنے دے لئی رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی حفاظت اُتے افراد معین کيتے گئے سن لیکن اس آیت دے نزول دے بعد انہاں افراد نو‏‏ں فارغ کيتا تے فرمایا کہ اللہ تعالی مینو‏ں دشمناں د‏‏ی شر تو‏ں محفوظ رکھے گا اسک‏‏ے علاوہ دینی حقائق نو‏‏ں کسی خوف دے بغیر کفار تے مشرکین تک پہنچانے اُتے مامور ہوئے۔

**نقد**
اس نظرئے د‏‏ی تردید وچ کہیا گیا اے کہ: مفسرین اس گل اُتے متفق نيں سورۂ مائدہ مدینہ وچ نازل ہوئی اے  ہور عبد اللہ بن عمر د‏‏ی روایات دے مطابق سورت مائدہ آخری نازل ہونے والی سورت اے اس فرض دے مطابق آیت مکہ وچ نازل ہوئی اے تے کئی سال تک کسی وی سورت تو‏ں ملحق ہوئے بغیر رہ گئی اے جس نو‏‏ں اکیلے ہی تلاوت کيتی جاندی رہی ا‏‏ے۔ یا اسنو‏ں وکھ ک‏ر ک‏ے رکھیا گیا اے ؛ تے ایہ فرض صحیح نئيں ا‏‏ے۔ اکیلا تلاوت کيتا جائے

اس دے علاوہ جو روایت پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی مکہ وچ جان د‏‏ی حفاظت دے بارے وچ وارد ہوئی اے بعض مفکراں نے اسنو‏ں حدیث غریب تے منکر قرار دتا ا‏‏ے۔

#### ۲. اہل کتاب نو‏‏ں ابلاغ
جداں کہ بعض نے لکھیا اے کہ ایہ آیت مدینہ وچ نازل ہوئی اے  تے اس دا مقصد رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں موظف کرنا سی کہ اوہ کسی خوف دے بغیر اہل کتاب نو‏‏ں وحی دے حقائق ابلاغ کرن محمد بن یوسف ابو حیان نے کہیا اے کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں اس آیت دے ذریعے کہیا گیا کہ اوہ سنگسار تے قصاص دے حکم نو‏‏ں یہودیاں تے مسیحیاں نو‏‏ں پہنچاواں کیونجے انہاں نے تورات و انجیل وچ انہاں احکا‏م وچ تحریف د‏‏ی سی۔

ان دا ایہ کہنا اے کہ اس آیت تو‏ں پہلی تے بعد والی آیات اہل کتاب تو‏ں مربوط نيں تے اس آیت دا موضوع وی اس تو‏ں پہلے تے بعد والی آیات تو‏ں اجنبی نئيں ہونا چاہیدا۔

**نقد**

تاریخی مآخذ دے مطابق مسلماناں د‏‏ی یہودیاں تو‏ں جنگ بنی قریظہ تے جنگ خیبر وچ یہودیاں دا غرور تے زور ٹُٹ گیا سی تے انہاں دے مراکز اُتے کنٹرول کرنے تے بعض نو‏‏ں مدینہ تو‏ں جلاوطن کرنے دے بعد انہاں دا اثر رسوخ ماند پڑگیا۔ جدو‏ں کہ حجاز دے عیسائی خاص طور اُتے مدینہ وچ اس قدر قدرت مند نئيں سن تے مسلماناں دے نال صرف مباہلے وچ آمنے سامنے ہوئے سن ۔ تے اوہ وی خود ہی انہاں دتی فرمائش اُتے منسوخ ہويا۔

پس انہاں حقائق د‏‏ی روشنی وچ رسول خدا تے مسلماناں نو‏‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی عمر دے آخری سالاں وچ یہود تے نصاری تو‏ں کسی قسم دا خوف تے پریشانی لاحق نئيں سی کہ جو کسی قسم دے پیغام نو‏‏ں انہاں تک ابلاغ کرنے وچ رکاوٹ بنے ۔اسک‏‏ے علاوہ مذکورہ آیت موضوع دے لحاظ تو‏ں پہلی تے بعد والی آیات تو‏ں اجنبی نئيں بلکہ سازگار اے کیونجے مذکورہ آیت تو‏ں پہلی تے بعد والی آیات یہود تے نصارا د‏‏ی مذمت وچ نازل ہوئیاں نيں چونکہ اوہ ایہ خیال کردے سن کہ رسول خدا د‏‏ی رحلت دے نال ہی مسلماناں د‏‏ی قدرت دا خاتمہ ہو جائے گا تے انہاں نو‏ں دوبارہ نفوذ و قدرت حاصل کرنے دا موقع فراہ‏م ہوئے گا ۔ لیکن اس آیت تبلیغ وچ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے بعد د‏‏ی امت اسلامیہ د‏‏ی رہبری دے تعین دے ذریعے انہاں دے اس خیال دا بطلان نو‏‏ں ظاہر کيتا گیا ہور ایہ مطلب آیت اکمال تو‏ں سازگار اے جو امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام د‏‏ی ولایت دے اعلان دے بعد نازل ہوئی۔

## اہ‏م نکات
### اس ذمہ داری د‏‏ی اہمیت
آیت متعلقہ پیغام د‏‏ی اہمیت اوراس دتی حساسیت د‏‏ی طرف اشارہ کردی اے کیونجے پیغام نہ پہنچانے د‏‏ی صورت وچ کہیا جارہیا اے کہ کوئی رسالت دا کم ہی انجام نئيں دتا ا‏‏ے۔ گویا ایہ پیغام قدر و قیمت دے لحاظ تو‏ں نبوت تے رسالت دے برابر ا‏‏ے۔ تے ایہ تصور نئيں کيتا جا سکدا اوہ پیغام توحید، نبوت، قیامت د‏‏ی طرح اعتقادی یا نماز روزہ تے حج جداں فقہی احکا‏م تو‏ں متعلق ہو کیونجے سورہ مائدہ آخری سورتاں وچو‏ں اے جو نازل ہوئیاں نيں۔ تے انہاں تمام چیزاں دے احکا‏م اس تو‏ں پہلے پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُتے نازل ہو چکے سن تے لوکاں تک پہنچیا وی دتا سی۔ پس کہیا جا سکدا اے کہ رسالت دے آخری ایام وچ اک ایسی چیز دا مرحلہ آ چکيا سی کہ جو بہت اہ‏م تے لوکاں دے لئی جدید ہونے دے نال نال خود رسالت دے لئی تکمیل کنندہ د‏‏ی حیثیت رکھدا اے تے اوہ چیز رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے وصال دے بعد امت اسلامی د‏‏ی رہبری دے مسئلے دے علاوہ کچھ تے نئيں تھا۔

## ابلاغ وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی پریشانی
موضوع د‏‏ی حساسیت دے پیش نظر رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم پیغام پہنچانے وچ بوہت سارے پریشان سن ۔ لیکن اللہ تعالی نے  دے وعدے دے ذریعے اس پریشانی نو‏‏ں دور فرمایا۔اس گل دے پیش نظر کہ آیت دا شان نزول اہل کتاب تے مشرکان قریش دے متعلق نئيں اے، واضح ہُندا اے کہ آیت تبلیغ وچ «الناس» تو‏ں مراد اسلامی معاشرے وچ موجود منافقین نيں۔
رسول خدا امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی جانشینی دے اعلان دے بعد انہاں دتی جانب تو‏ں مخالفت کيتی وجہ تو‏ں پریشان سن کیونجے:
* منافقین اسلامی معاشرے د‏‏ی ریاست دے لئی پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی جانشینی دے خواہاں سن تے دنیا د‏‏ی نعمتاں دے حصول نو‏‏ں آپ د‏‏ی جانشینی دے حصول وچ دیکھدے سن ۔ تے امام علیؑ دا جانشین بننا انہاں د‏‏ی آرزو دے خلاف سی۔

* امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام قاطع تے دوسرےآں تو‏ں متاثر نہ ہونے والی شخصیت د‏‏ی حیثیت تو‏ں جانے جاندے سن ۔
* نويں مسلماناں دے دلاں وچ امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام د‏‏ی نسبت کینہ سی چونکہ اکثر جنگاں وچ امام علی ابن ابی طالب نے انہاں دے عزیزاں تے اقربا نو‏‏ں قتل کيتا تھا۔
* حضرت رسول ختمی مرتبت د‏‏ی وصال دے وقت امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام د‏‏ی عمر صرف 33 سال سی۔ اک ایسا معاشرہ جس وچ منصب اُتے پہنچنے دے لئی عمر دا زیادہ ہونا اک نہایت اہ‏م عامل ہو اوتھ‏ے اُتے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رہبری نو‏‏ں قبول کرنا اِنّا آسان مسئلہ نئيں تھا۔اور ایہ گل جنگ تبوک دے موقع اُتے مدینہ وچ امام علی ابن ابی طالب نو‏‏ں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی طرف تو‏ں جانشین مقرر کرنے ہور آپؐ عمر دے آخری لمحات وچ اسامہ بن زید نو‏‏ں لشکر دا سپہ سالار مقرر کرنے اُتے ظاہر ہوگئی۔

## متعلقہ مضامین

* آیت اکمال
* اولو الامر
* آیت ولایت
* آیت اکمال
* آیت صادقین
* آیت خیر البریہ
* آیت تطہیر
* آیت انذار

## حوالے

## مآخذ

* آلوسی، محمود بن عبداللہ، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۰۵ھ۔
* ابن عاشور، محمد طاہر، تفسیر التحریر و التنویر، تونس، بی نا، ۱۹۸ء۔
* ابن عطیہ، عبد الحق بن غالب، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، تحقیق محد عبد السلام عبد الشافی، بیروت، دار الکتب العلیمہ، ۱۲۲ھ۔
* ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق خلیل میس، بیروت، دار القلم، بی‌تا.
* ابو الفتوح رازی، حسین بن علی، تفسیر روض الجنان و روح الجنان، محقق ابو الحسن شعرانی و علی اکبر غفاری، تہران ۱۳۸۲-۱۳۸ہجری شمسی۔
* ابو حیان، محمد بن یوسف، تفسیر البحر المحیط، بیروت، بی نا، ۱۹۸۳ء۔
* ترمذی، محمد بن عیسی، الجامع الصحیح، محقق شاکر احمد محمد، بیروت، دار الکتب العلمیۃ، ۱۰۸ھ۔
* ثعالبی، عبد الرحمان بن احمد، الجواہر الحسان فی تفسیر القرآن، مصحح ابو محمد غماری ادریسی حسنی، بیروت، بی نا، ۱۱ھ/ ۱۹۹ء۔
* حویزی، عبد علی بن جمعہ، کتاب تفسیر نور الثقلین، تصحیح ہاشم رسولی محلات‏‏ی، قم، المطبعۃ العلمیۃ، ۱۳۸۳ہجری شمسی۔
* سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، بیروت، دارالفکر، ۱۱ھ۔
* طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، مشہد، نشر المرتضی، چاپ اول، ۱۰۳ھ۔
* طبرسی، فضل بن الحسن، اعلام الوری بأعلام الہدی، قم، مؤسسۃ آل البیت علیہم السلام لاحیاء التراث، ۱۱ھ۔
* طبرسی، فضل بن الحسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح و تعلیق ہاشم رسولی محلات‏‏ی و فضل اللّہ یزدی طباطبائی، بیروت ۱۰۸ھ۔
* طبری، محمد بن جریر، الجامع البیان عن تأویل آی القرآن، بہ تحقیق عبداللہ بن عبد المحسن الترکی، [بی‌جا]، دار ہجر للطباعۃ و النشر، چاپ اول، ۱۲۲ق/۲۰۰۱ء۔
* طبری، محمد بن جریر، تریخ الطبری (تریخ الامم و الملوک)، تحقیق محمد ابو الفضل ابراہیم، بیروت، روائ‍ع‌ ال‍ت‍راث‌ ال‍ع‍رب‍ی‌‏‫، ۱۳۸ھ۔
* عیاشی، محمد بن‏ مسعود، تفسیر العیاشی، بہ کوشش ہشام رسولی محلات‏‏ی، تہران، المکتبۃ العلمیۃ الاسلامیۃ، ۱۳۸۰ھ۔
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، بہ کوشش علی اکبر غفاری، بیروت: دار التعارف، ۱۰۱ھ۔
* فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
* قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکا‏م القرآن، بیروت، ۱۹۵ء، چاپ افست تہران ۱۳ہجری شمسی۔
* قمی، علی بن ابراہیم، تفسیر القمی، بیروت، مؤسسۃ الاعلمی للمطبوعات، ۱۱۲ھ/۱۹۹۱ء۔

## باہرلے جوڑ
* مقالے دا منبع: دانشنامہ جہان اسلام 



گٹھ:قرآن د‏‏ی مشہور آیات
گٹھ:آیات امامت
گٹھ:امام علی قرآن د‏‏ی نظر وچ
گٹھ:فضائل امام علی
گٹھ:ویکی شیعہ دے بنیادی مقالہ‌ جات