open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سکھ سلطنت دی منکیرہ دی فتح

**منکیرے اتے قبضہ**
سن1821 (سنوت1878بکرمی) وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ  نے پٹھان راج دے ٹھکانے منکیرے دے علاقے نوں فتح کرن لئی فوج بھیجی۔ بعد وچ اوہ آپ وی جہلم دریا پار کرکے خوشاب ولوں ہندے ہوئے کندیاں پجے۔ سردار ہری سنگھ نلوا اتے مشر دیوان چند وی اپنی فوج لے کے پہنچ گئے۔ سارا لشکر کندیاں ولوں چل کے منکیرے دے علاقے وچ جا داخل ہویا۔ پہلاں بھکھر دا قلعہ فتح کیتا گیا۔ پھر سکھ فوج دے اک حصے نے ڈیرہ اسماعیل خاں اتے ہلاّ کیتا اتے جلدی ہی اس اتے قبضہ کر لیا۔ فوج دے اک ہور دستے نے ‘لیہ، خانگڑھ’ وغیرہ قلعے فتح کر لئے۔

پھر خالصہ فوجاں منکیرے دے ول ودھیاں۔ نواب احمد خاں نے ڈٹ کے سامنا کیتا۔ پندرہ دن لڑائی ہندی رہی۔ اخیر وچ نواب نے ہار مان لئی۔ اسنے سرکار دے ماتحت ہوکے رہنا من لیا۔ مہاراجہ  نے منکیرے اتے تاں قبضہ کر لیا پر نواب احمد خاں نوں ڈیرہ اسماعیل خاں جاگیر دے روپ وچ دے دتا۔ اس حملے وچ لگبھگ دس لکھ روپئے سالانہ آمدنی دا علاقہ سکھ راج وچ شامل کیتا گیا۔

## ہورویکھو
* سکھ سلطنت

## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ:سکھ سلطنت
ہسٹری آف دی سکھز

**ہسٹری آف دی سکھس **  ڈبلیو ایل میکگریگر دی رچنا اے جو بریٹیش بھارتی فوج وچ اک ڈاکٹر ( سرجن ) دے طور تے نوکری کردا سی ، اس نوں پہلی واری جیمز میڈن نے 1846 وچ دو حصےآں وچ لندن توں چھپوایا سی اتے بولی ڈیپارٹمنٹ پنجاب ، پٹیالہ نے اس نوں 1970 وچ مڑ چھپوایا سی ۔ پہلے حصہ دا ذیلی  سرلیکھ اے “ کنٹیننگ دی لائیوز آف دی گروز : دی ہسٹری آف دی انڈیپینڈینٹ سردارز، آر مسلز اینڈ دی لائیف آف دی گریٹ فاؤنڈر آف ید سکھ مونارکی ، مہاراجہ رنجیت سنگھ” اتے ایہہ مکمل طور تے ایہناں موضوعاں نال متعلق اے ۔ ایہہ گل واضع اے کہ ایہہ رچنا احمد شاہ دی تاریخ--ہند  اتے پرنسیپ دی رچنا ‘ ‘ لائیف آف رنجیت سنگھ” اتے مشتمل اے ۔ دوسرا حصہ جسدا ذیلی سرلیکھ اے “ کنٹیننگ این اکاؤنٹ آف دی وار بٹوین دی سکھس اینڈ دی بریٹیش ان 1845-46” ، وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ دی موت توں بعد پہلی اینگلو سکھ  جنگ دے انت تک دا ویروا اے ۔
## پہلا حصہ
پہلے حصہ وچ کردار توں علاوہ اٹھارھاں باب ہن ، جنہاں وچوں پہلے چھ باب سکھ گروآں نال متعلق ہن جنہاں وچوں اک سکھ دھرم دے بانی گرو نانک نال متعلق اے ، دوسرا اگلے اٹھ گروآں اتے اگلے چار باب گرو صاحبان دے کرم مطابق دسویں اتے اخیرلے گرو ، گرو گوبند سنگھ نال متعلق اے ۔ اگلے دو باب بندہ سنگھ بہادر دے جیون نال اتے ترقی دے فلسروپ سکھ مسلاں دی ستھاپتی نال متعلق ہن ۔ اس توں اگلے تن باب جو پوری طرحاں تاریخ--ہند  کتاب اتے مشتمل ہن ، ایہناں دا تعلقات بارھاں وچوں چھ سکھ مسلاں جویں کہ بھنگی ، فاضلاپوریا ، رامگڑھیا ، کنھیا ، آہلووالیا اتے سکرچکیا نال اے ۔ لکھاری نے باقی مسلاں دا ذکر اس کرکے نہیں کیتا کیونکہ ایہناں نے بریٹیش پربھوستا نوں منّ لیا سی اس کرکے اس دے وچار مطابق ایہہ اسدے مطالعہ کھیتر وچ نہیں آؤندیاں سن ۔ اخیرلے ستّ باب جنہاں دا زیادہ حصہ پرنسیپ اتے احمد شاہ دیاں کتاباں اتے ہی مشتمل اے ، سکھ مہاراجہ رنجیت سنگھ نال متعلق ہن ۔
## دوسرا حصہ
دوسرا حصہ ، جس وچ اٹھارھاں باب ہن ، مہاراجہ رنجیت سنگھ دے اکال چلانے نال شروع ہندا اے اتے اس وچ درباری سازشاں دا ذکر اے جو رنجیت سنگھ دے اکال چلانے اپرنت شروع ہوئیاں ۔ اس وچ اینگلو سکھ  جنگاں دا ذکر اے اتے بریٹیش دے پنجاب نوں اپنے راج نال ملاؤن نال ایہہ ذکر ختم ہندا اے ۔ مہاراجہ دلیپ سنگھ دا راج اس رچنا دا پرمکھ موضوع اے ۔ لکھاری نے اس ویلے نوں پرچلت بریٹیش نظرئیے توں بیان کیتا اے ۔

تتھاں اتے وضاحت دیاں غلطیاں توں علاوہ اس رچنا وچ سکھاں دی بالکل ہی تعریف نہیں کیتی گئی ، اتے پہلے فارسی اتہاسکاراں دی نقل کرکے اوہناں بارے خاص طور تے بندہ سنگھ بہادر بارے ہلکی ووکیبولری ورتی اے ۔ لکھاری گرو گوبند سنگھ دی مہانتا توں منکر نہیں اے مگر ایہہ سکھ دھرم اتے فلسفے دے سوخم تتاں نوں سمجھن توں اہل اے ۔ ایہہ رنجیت سنگھ دی پیڑھی وچ نوں نہال سنگھ نوں اخیرلا راجا مندا اے اتے لکھدا اے کہ دلیپ سنگھ دے راج ویلے سکھ فوج “ اتنی ہنکار وچ آ گئی سی کہ ایہہ اپنے آپ نوں پنجاب تک محدود ن رکھ کے سارے ہندوستان نوں جتنا چاہندی سی اتے اپنے آپ نوں بریٹیش راج نوں ختم کرن دے یوگ سمجھدی سی ۔ ” میکگریگر دی کتاب اک سدھا اتہاس نہیں اے مگر پھر وی ایہہ اک قیمتی سروت کتاب اے ۔ اس کتاب دا سارتھک لابھ حاصل کرن لئی لکھاری دے ادیش ، پکھپاتاں اتے رویئے نوں دھیان وچ رکھنا پویگا ۔
 
## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجاب دی تریخ
کینیڈا ریونیو ایجنسی

**کینیڈا ریوینیو ایجنسی **جاں** ** **Canada Revenue Agency **جاں***Agence du revenu du Canada*** (**CRA; **پہلاں**ریوینیو کینیڈا** اتے **کینیڈا کسٹمز اتے ریوینیو ایجنسی**) اک کینیڈیئن فیڈرل ایجنسی اے جوٹیکس قانون پربندھ کردی اے۔

## حوالے

## باہری کڑیاں
* 
* ٹیکس جاچک
گٹھ:کینیڈا
کینوپی گروتھ کارپوریشن

**کینوپی گروتھ کارپوریشن** (GSC)،پہلاں **ٹویڈ میروآناانک۔**،  سمتھس فلز، انٹاریؤ وچ قایم اک میڈیکل میروآنا کمپنی اے۔  

## حوالے

گٹھ:کینیڈا
حکم نامہ

## جان-پچھان
حکم نامہ پرانے پنجابی وارتک دا نمونہ اے۔ شبدی نظر توں حکم نامہ شبد عربی 'حکم' اتے فارسی 'نامہ' شبد دا اکٹھا روپ اے اتے اسدا عام مطلب اے 'فرماش والا پتر'۔اک اجیہا پتر جس راہیں سمچی سنگت نوں کوئی حکم دتا جاوے۔سکھ گروآں ،ہور مذہبی آگوآں ولوں اپنے مقیدت منداں نوں لکھے گئے پتر نوں وی حکم نامہ کیہا جاندا اے۔

## شروع
حکم نامے لکھے جان دی روایت چھویں گرو ہرگوبند توں شروع ہوئی منی جا سکدی اے۔ کیونکہ گرو ارجن دیو  ولوں کوئی حکم نامہ نہی لکھیا گیا۔پر اوہناں دے نیسان ضرور ملدے ہن۔ نیسان تو مطلب نشان۔ پرانے سمیاں وچ جدوں کوئی راجا چٹھی بھیجدا سی۔اوہ چٹھی تے جاں تاں اپنے دستخط کر دندا سی اتے جاں کوئی نشانی لا دندا سی۔ جس کارن چٹھی بھیجی گئی جگہ تے صحیح پرمانت ہو جاندی سی۔ اس توں علاوہ   بندہ سنگھ بہادر اتے گرو پتنیاں دے حکم نامے ملدے ہن۔اج وی پرمکھ تختاں توں حکم نامے جاری کیتے جاندے ہن۔

## سٹائل اتے بنتر
گرو تیغ بہادر توں پہلاں حکم نامہ گرو صاحبان خود لکھدے سی۔ پر بندہ سنگھ بہادر ویلے حکم نامہ لکھن دا کم خاص لکھاری کرن لگ پئے۔گرو صاحب کیتی ہوئی لکھت تے صرف نیسان پا دندے سن۔ ہر حکم نامے وچ 'ੴستگور پرسادِی' پا کے سمچی سنگت نوں مخاطب کیتا جاندا اے۔ باقی دا سارا حکم نامہ لکھاری دی لکھت ہندا اے۔ وستو پکھ توں حکم نامے دے تن حصہ منے جا سکدے ہن۔ جس وچ پہلا حصہ خطاب دا اے۔ اس حصہ وچ اوہناں سارے بندےآں دا دے ناواں دا ویروا ہندا اے۔ جناں نوں حکم نامہ مخاطب کردا ہووے۔دوجے حصہ چ اوہناں وستاں دا ویروا ہندا اے جناں دی منگ مخاطب سنگت توں کیتے گئی اے۔ ایہہ حصہ حکم نامے دا وہارک حصہ ہندا اے۔ ساہتی پکھوں اس حصہ دی بہت اہمیت اے۔ اس طرحاں کئی حکم نامے دا دوجے حصہ توں بعد ای خاتم ہو جاندے ہن۔ پر کئی واری تیجے حصہ وچ حکم نامہ لے کے جان والا میوڑے بارے لکھیا جاندا اے کہ اسنوں اس سیوا بدلے کیہ نذر کرنا اے۔ انت وچ تاریخ لکھ کے کل سطراں دی گنتی لکھی جاندا اے۔

## حکم نامے
سکھ اتہاس وچ منے گئے حکم نامیاں دا کجھ ویروا اس پرکار اے:

چھویں گرو صاحب دے دو نیسان اتے دو حکم نامے
*بابا گردتا جی دے چار حکم نامے
*اٹھویں گرو ہر کرشن دے چھ حکم نامے
*نوویں گرو تیغ بہادر دے 22 حکم نامے
*ماں گزری جی دے دو حکم نامے
*دسم گرو جی دے 34 حکم نامے
*بندہ سنگھ بہادردے دو حکم نامے
*ماں سندری جی دے نوں حکم نامے
*اک حکم نامہ اکال تختدا
*اک حکم نامہ تخت ہرمندر صاحب پٹنا دا

اس پرکار 85 دے لگپگ حکم نامیاں بارے جانکاری ملی اے۔ جنا وچ سبھّ توں زیادہ حکم نامے دسم گرو دے ہن۔ اس توں علاوہ 1606 توں 1762 دا سماں اہنا دے گھیرے وچ آ جاندا اے۔

## حوالے

گٹھ:پنجابی ساہت
گٹھ:گرمتی ساہت
گٹھ:سکھ اتہاس
حافظ میاں اللہ بخش

**حافظ میاں ﷲ بخش** اک پنجابی شاعر سی۔ شاعر دا اصل نام حافظ ﷲ بخش تے شاعری متعلق نام 'پیارا' سی۔ ایہناں دا جم 1799 وچ ہویا۔ سن 1860   وچ ایہناں دی موت ہوئی۔ سکھاں دے راج وچ ایہناں نے لاہور وچ اک مدرسہ کھولھیا ہویا سی جہڑا مشہور ہویا اتے دوروں دوروں لوک پڑھن لئی آؤندے سن۔ ایہناں دی شاعری وچ شاگرد تے ودھیرے ہوئے ہن پر ایہناں دی اپنی لکھی شاعری گھٹ ملدی اے ٹاواں 2 بینت ملدے ہن۔ ایہہ نرول بینت لکھدے ہن اتے ایہناں نے کوئی قصہ اتے کہانی نہیں لکھی دیالداس مالک نال ایہناں دے سوال-جواب ہندے رہے سن۔ ایہناں سوال-جواب دے نمونے اسیں ہیٹھ لکھے دیکھدے ہاں:
## شاعری نمونہ

سوال:- الف اساں دتا تیرے ہتھ پیسہ،
ایہدی لیا خاں چیزا توں چار میاں۔
کانپھول تے کھکھڑی، پان بیڑا،
نالے لیاوینکھاں پھلاندیہار میاں۔
**جواب:-** دال دشمناں نے دتا ہتھ پیسہ،
جاکے لبھّ لتی جوہ وکھری میں۔
اک عجب اجائب تھیں اکّ ڈٹھا،
اوہ دی توڑ لتی سکی لکڑی نوں


ایہہ بجھارتاں ہندیاں سن ایہناں دا شاعری وچ اچا رس نہیں ہندا سی۔ ایہہ ترت پھرت ہی تکاں نوں گھڑ لیندے سن اتے شاعری دی رچناں کر دندے سن۔ بینت نوں کہن لئی حرف دی مدد لئی جاندی سی۔ اس ویلے توں لے کے اج تک ایہہ دستور چلیا آ رہا اے۔ اوہناں نے سدھّ مہوارا ورتن تے جوڑ توڑ لفظا توں چھٹکارا پاؤن دا سبق وی سکھایا۔ اس پکھوں ایہناں دے سکول دی شاعری دوجی سکولاں توں اتم منی گئی اے۔ اﷲ بخش پیارا بہت ہی مشہور شاعر منیا گیا اے۔
## ہورویکھو
## حوالے
 
## باہرلےجوڑ

گٹھ:جم 1799
گٹھ:موت 1860
گٹھ:شاعر
گٹھ:پنجابی شاعر
بھسین دی لڑائی

جدوں باقی مسلاں دے سرداراں نوں معلوم ہویا کہ رنجیت سنگھ نے لاہور اتے قبضہ کر لیا اے تاں اک گٹ بناکے رنجیت سنگھ اتے حملہ کرن دی سکیم بناؤن لگے۔ ایہناں سرداراں وچ رامگڑھیا مسل دے جودھ سنگھ اتے بھنگی مسل دے گلاب سنگھ مکھ سن۔ ایہناں دے علاوہ قصور  دا نواب نظام الدین وی ایہناں وچ شامل ہو گیا۔ ایہہ سارے فوج لے کے بھسین دے میدان وچ پہنچے۔ چھوٹی چھوٹی کئی جھڑپاں شروع ہوئیاں۔

اس وچ رانی سداکور نے اپنے جنوائی رنجیت سنگھ دا ساہس ودھاؤندے ہوئے کیہا– تینوں چنتا کرن دی کوئی لوڑ نہیں، جس اکال پرکھ نے تینوں لاہور دے تختے اتے بٹھایا اے، اوہی تینوں اخیر وچ جیتو بنائےگا۔ اس اتے رنجیت سنگھ نے کیہا– اوہ تاں ٹھیک اے پر اس ویلے خزانہ بلکل خالی پیا ہویا اے، لڑائی کس زور اتے لڑی جاوے گی۔ ادوں اک 80 سال دا بزرگ مغل پرکھ رنجیت سنگھ دے ساہمنے لیایا گیا، اسنے رنجیت سنگھ ولوں کیہا، میں تہاڈی حکمرانی انتظام ولوں اتی خوش ہویا، اسلئی تہانوں اک بھید دی گل دسنا چاہندا ہاں، پر تسی وعدہ کرو کہ مینوں وی تسیں مطمعن کروگے۔

رنجیت سنگھ تاں بہت ساؤُ پرکھ سن، اسنے منافع ہون دی حالت وچ بزرگ پرکھ نوں اس وچوں حصہ دین دا وعدہ دتا۔ اس اتے اس بزرگ نے کیہا کہ میں راجمستری ہاں، بہت سماں پہلاں نادرشاہ دے حملے دے دناں وچ پیسے نوں لکاکے رکھن لئی اک خاص تہہ خانا بنوایا گیا سی، جس وچ اسیں وڈا خزانہ زمین وچ گاڑ دتا سی، اسدا میں تہانوں پتہ دسّ سکدا ہاں۔ رنجیت سنگھ نے بزرگ دی مدد نال اوہ پیسہ حاصل کر لیا۔ جسدے نال پیسے دی کمی دی مشکل سہج وچ ہی سلجھ گئی۔ اس پرکار رنجیت سنگھ نے اپنی فوج نوں پیسے دے حاصل ہون اتے بہت مضبوط کیتا۔

اسدے برخلاف ویری پکھ دے کیمپ وچ اک حادثہ  ہو گئیا۔ متحدہ فوج دا کمانڈر گلاب سنگھ رات نوں زیادہ نشہ کرن دے کارن مریا ہوآ پایا گیا۔ اس اتے ویری پکھ بکھر گیا اتے اوہناں دا متحدہ مورچہ ہمیشہ لئی ٹٹ گیا۔

## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:سکھ سلطنتگٹھ:پنجاب دی تریخ
پنجابی راج بولی ایکٹ 1960

**پنجاب راج بولی ایکٹ 1960** سانجھے پنجاب (پنجاب، ہریانہ اتے ہماچل پردیش) دی سرکار ولوں پنجابی نوں راج بولی دا درجہ دتا گیا۔ سرکار ولوں نوٹیفکیشن جاری کرکے عدالتاں وچ ہندے کم کاج نوں پنجابی وچ کرن دا حکم دتا۔ جس نال لوکاں نوں انصاف اپنی ماں بولی وچ ملنا شروع ہو سکدا اے۔ قانون تاں بن گیا، پر اس دی پالنا نہیں ہو رہی۔ مرکز اتے راج سرکار ولوں" پاس کیتے گئے قنوناں، آرڈینیساں، اصولاں اتے ذیلی اصولاں دا مقرر پنجابی ترجمہ نہ کروایا جا رہا اے اتے نہ ہی گزٹ وچ چھاپیا جا رہا اے۔ اس انتظام نوں لاگوُ کرن لئی پنجاب سرکار ولوں لوڑیندا نوٹیفکیشن جاری کر کے متعلق وحصےآں نوں سخت ہدایت کرکے، لوڑیندے پربندھ کرکے تے قنوناں نوں پنجابی وچ ترجمہ  کروا کے جلدی توں جلدی گزٹ وچ چھاپیا جاوے تاں جو عدالتی کم کاج نوں پنجابی وچ کرنا ممکن ہو سکے۔ صوبائی اسمبلی وچ پیش ہندے بلاں اتے پاس کیتے جاندے قنوناں دی بولی راج پنجاب صوبائی اسمبلی وچ پیش ہندے بلاں، صوبائی اسمبلی ولوں پاس کیتے جاندے قنوناں ، جاری کیتے جاندے آرڈینیساں، حکماں، اصولاں، ذیلی-اصولاں وغیرہ لئی پنجابی دی ورتوں پہلاں ہی ضروری کر چکا اے۔
## راج کمیٹی
اس قانون دی پالنا یقینی بناؤن لئی راج پدھری مقررہ کمیٹیاں حال بولی ایکٹ دی دھارا مطابق بولی ایکٹ دے انتظام دی تجزیہ اتے عمل نوں یقینی بناؤن لئی اک راج پدھری ادھکارت کمیٹی دے گٹھن دا کرنگیاں جس وچ اک منتری، چھ اپنے اپنے وحصےآں دے مکھی، تن صحافی، چار لوک نمائندیاں اتے دو میمبر لکھاری سجذبات دے پرتیندھ ہونگے۔
## ضلع کمیٹی
ضلع پدھر دا کم دیکھن لئی 13 میمبری کمیٹی جس دا چیئرمین وزیر جاں  ایم۔ایل۔اے۔ ، 5 ضلع پدھری دفتراں دے مکھی، 3 صحافی، 2 لوک نمائندے اتے 2 ساہتکار میمبر ہونگے۔ بولی سائنسدان، بولی تکنالوجی دے پسار دے ماہر، لمبا پربندھکی تجربہ رکھن والے پنجابی لیکھک/مفکر بطور میمبر لئے جان۔
## حوالے

گٹھ:قانون
گٹھ:ایکٹ
گٹھ:پنجاب، بھارت
توں مگھدا رہیں وے سورجا

thumb|150px|سنت رام اداسی
**توں مگھدا رہیں وے سورجا** پنجابی شاعر سنت رام اداسی دا لکھیا گیت اے۔ اداسی ایہہ گیت اپنی اچی ہیک نال آپ گاؤندا، تاں ٹھکّ بنھ دندا اتے سنن والےآں نوں کیل کے بٹھا لیندا سی۔

## حوالے

گٹھ:پنجابی گیت
گٹھ:گیت
گٹھ:پنجابی ساہت
مہارانی مہندر کور

مہارانی مہیندر کور جہناں نوں ستکار نال راج ماں کیہا جاندا سی دا جم 14 ستمبر 1922 نوں پرجاتنتر لہر دے موڈھی سر ہرچند سنگھ جیجی اتے ماں مہتاب کور دے گھر سنگرور ضلعے دے دور دراڈے اتے پچھڑے ہوئے پنڈ کڑل وکھے ہویا۔ آپدے پیؤ اک رجے پجے گھرانے وچوں سن، اس لئی اوہناں نے آپدی پڑھائی لاہور دیں کوئن میری کالج توں کروائی۔ آپدا ویاہ پٹیالہ ریاست دے مہاراجہ یادوندر سنگھ نال 16 سال دی عمر وچ ہی 1938 وچ ہو گیا سی۔ آپدے دو لڑکے کیپٹن امریندر سنگھ وزیر اعلیٰ  پنجاب، راجا مالوندر سنگھ، دو لڑکیاں ہمندر کور اتے رپندر کور ہن۔ آپدی وڈی لڑکی کنور نٹور سنگھ نوں ویاہی ہوئی اے جو بھارت دے وزیر خارجہ رہے ہن۔ آپدا وڈا لڑکا کیپٹن امریندر سنگھ پنجاب دا مکھ منتری اے اتے نونہہ مہارانی پرنیت کور مرکزی ودیش راج منتری رہے ہن۔ دیس دی ونڈ ویلے بہت سارے رفیوجی پٹیالہ آئے تاں آپ نے 1947 توں 49 تک ریفیوجیاں دے مڑ وسیبے دے پٹیالہ ریاست  ولوں کیتے جا رہے پربندھاں دے کم-کار دی نگرانی نجی دلچسپی لے کے کردے رہے۔ آپ 1953–66 تک چیئرپرسن سمال سیونگ بورڈ پیپسو اتے پنجاب اتے 1953–70 میمبر نیشنل سیونگز سینٹرل ایڈوائیزری کمیٹی رہے۔

استوں علاوہ پنجاب شوشل ویلفیئر بورڈ دے چیئرپرسن 57-60 اتے اپ چیئرپرسن نیشنل سیونگز ایڈوائیزری کمیٹی 57-70 ہندے ہوئے پنجاب اتے مدھ پردیش دے انچارج رہے۔ اسے طرحاں بہت ساریاں سماجی ادارےآں جہناں وچ سینٹرل شوشل ویلفیئر بورڈ، بھارتی گرامین خواتین سنگھ،ایسوشیئیشن فار شوشل ہیلتھ،ورلڈ ایگریکلچر فیئر میموریال فارمرز ویلفیئر ٹرسٹ،انٹرنیشنل فیڈریشن جنیوا اتے سینٹرل انسٹیچیوٹ ریسرچ اینڈ ٹریننگ ان پبلک کوآپریشن وغیرہ  دے چیئرپرسن جاں میمبر وی رہے۔ آپ 1964-67,78-82 راج سبھا دے میمبر اتے 67-71 پٹیالہ توں لوک سبھا دے میمبر رہے۔ آپ 1973 توں 77 تک انڈین نیشنل کانگرس دے جنرل سیکٹری رہے اتے پھر پارٹی چھڈکے جنتا دل وچ شامل ہو گئے تے پھر آپ تھوڑھا سماں 1977 وچ جنتا پارٹی دے جنرل سیکٹری وی رہے۔ اس ویلے آپ پریزیڈینٹ ایسوسی ایشن فار شوشل ہیلتھ ان انڈیا اتے سردار ولبھ بھائی پٹیل یادگار ٹرسٹ دے وی میمبر سن۔ 25 جولائی 2017 نوں  95 سال دی عمر وچ دل دا دورہ پین کارن موت واقع ہو گئی۔
## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:بھارتی شخصیتاں
پابلو ایسکوبار

**پابلو ایملیو ایسکوبار گاویریا** (دسمبر 1, 1949- دسمبر 2, 1993) کولمبیا دا اک مشہور سمگلر سی، ایہہ چٹے پاؤڈر  دی سمگلنگ توں امیر ہویا۔ اسنے اپنے راج دی چڑھت ویلےامریکہ وچ آؤن والے چٹے وچوں 80% دی سمگلنگ کیتی۔ اسنوں اکثر "چٹے دا بادشاہ" بولیا جاندا اے۔ ایہہ اتہاس وچ سبھ توں امیر مزرم سی، جسدی جائداد اندازاً 30 توں 100 بلیئن سی۔ اسدے نال ہی اپنی چڑھت ویلے اوہ دنیا دے 10 سبھ توں امیر بندیاں وچوں اک سی۔

## حوالے

گٹھ:جم 1949
گٹھ:کولمبیا
دیس لسٹ بلحاظ رقبہ

ایہ **فہرست دیس بلحاظ رقبہ** اے۔ ترسیمی لسٹ دیکھو۔

## ہور ویکھو
شماریات استعمال زمین بلحاظ ملک

## حوالے




گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں بلحاظ جغرافیہ
گٹھ:لسٹاں بلحاظ رقبہ
گٹھ:جغرافیائی لسٹاں
 
گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں
ہندو مندر

**مندر**   (سنسکرت: मंदिरम توں، IAST: Maṁdiraṁ) ہندواں دے مذہبی استھان نوں آکھدے ہن۔ ایہہ ارادھنا اتے پوجا-ارچنا لئی مقررہ کیتی ہوئی تھاں جاں دیوستھان اے۔ یعنی جس تھاں کسے آرادھیا دیوَ دے متعلق دھیان جاں سوچ وچار کیتا جاوے جاں اتھے مورتی وغیرہ رکھ کے پوجا-ارچنا کیتی جاوے اسنوں مندر کہندے ہن۔ مندر دا شبدی مطلب 'گھر' اے۔ وستوت: صحیح شبد 'دیومندر'، 'شومندر'، 'کالیمندر' وغیرہ ہن۔

اتے مٹھّ اوہ تھاں اے جتھے کسے قوم، دھرم جاں پرمپرا خاص وچ عقیدت رکھن والے چیلا آچاریہ جاں دھرمگرو اپنے قوم دے حفاظت اتے سنوردھن دے مقصد نال دھرم گرنتھاں تے وچار تشریح کردے ہن جاں اوہناں دی وضاحت کردے اے جسدے نال اس قوم دے منن والیاں دا فائیدہ ہوئے اتے اوہناں نوں پتہ چل سکے کہ اوہناں دے دھرم وچ کیہ اے۔ اداہرن لئی بدھ مت دیاں  وہاراں دا موازنہ  ہندو مٹھاں جاں عیسائی مونیسٹریز نال کیتا جا سکدا اے۔ پر مٹھّ شبد دا استعمال شنکراچاریہ دے دور یعنی ستویں جاں اٹھویں صدی توں شروع ہویا منیا جاندا اے۔

تامل بولی وچ مندر نوں 'کوئیل' جاں 'کوول' (கோவில்) کہندے ہن۔

گٹھ:ہندو دھرم
انگریزی تعلیم ایکٹ 1835

**انگریزی تعلیم ایکٹ** (انگریزی: English Education Act) 1835 وچ بھارتی کونسل دا اک آئینی قانون سی جس نال 1835 وچ ولیئم بینٹک ولوں کیتے فیصلے نوں لاگوُ کیتا گیا۔ اس نال ایسٹ انڈیا کمپنی ولوں برطانوی پارلیمنٹ توں بھارت وچ سکھیا اتے ساہت اتے خرچ کرن لئی لوڑیندے فنڈ منگے گئے۔ اس توں پہلاں کمپنی ولوں روایتی  مسلمان تے ہندو سکھیا اتے ایہناں دیاں بولیاں سنسکرت اتے عربی وچ ساہت دی اشاعت  دی حمایت کیتی گئی  سی۔ پھر اوہناں نے مغربی سکھیا دینی شروع کیتی جس وچ سکھیا دا زریعہ انگریزی رکھیا گیا۔ انگریزی نوں حکومت اتے کچہریاں دی بولی (فارسی دی جگہ اتے) بناؤن دے نال انگریزی حکمراناں دی بولی رہن دی جگہ اتے بھارت دیاں بولیاں وچ شامل ہو گئی۔

## بھارتی سکھیا لئی برطانوی مدد
جدوں برطانوی پارلیمنٹ نے 1813 وچ ایسٹ انڈیا کمپنی دا چارٹر 20 سالاں لئی بدلیا تاں اس دے مطابق کمپنی نوں بھارت دے پڑھے-لکھے مول نواسیاں وچ ساہت دی ترقی لئی اتے برطانیہ دے ماتحت علاقیاں وچ سائنس دی سکھیا لئی ہر سال 1,00,000 روپئے لگاؤن دا حکم ہویا۔۔"

1820ویاں تک کجھ  حکمراناں نے ایہہ سوال کھڑے کرنے شروع کیتے کہ کی ایہہ پیسیاں دی صحیح ورتوں اے جاں نہیں۔ جیمز مل نے کیہا کہ کمپنی ولوں کلکتہ وچ مدرسہ(محمدن کالج) اتے بنارس وچ ہندو کالج بنواؤن دا مقصد سی کہ بھارتی ساہت پڑھاؤن نال بھارتیاں دے من وچ انگریزاں متعلق چنگے مطلب بنن پر ہولی-ہولی ایہہ وچار ساہمنے آؤن لگیا کہ کمپنی نوں پوربی سکھیا نہیں سگوں فائدیمند سکھیا دینی چاہیدی اے۔

## حوالے

گٹھ:بھارت وچ تعلیم دی تریخ
گٹھ:بھارت وچ تعلیمی قانون
گٹھ:بھارتی قانون
گٹھ:بھارت وچ تعلیم
ایمیزون الیکسا

**الیکسا** ایمازون کمپنی ولوں ڈیولپ کیتا اک بدھی مان نجی معاون اے۔ ایہہ آواز کمیونیکیشن، سنگیت پلیبیک، لسٹ بناؤنا، الارم لگاؤن، پوڈکاسٹاں نوں ترتیب وار کرنا، آڈیؤبکاں نوں چلاؤن اتے موسم، ٹریفک اتے ہور جو تہانوں ضرورت اے لوڑیدی جانکاری دین دے یوگ اے۔ الیکسا کجھ سمارٹ ڈوائیساں نوں گھریلو آٹومیشن سسٹم دے طور تے ورت کے کنٹرول کر سکدا اے۔ ایہہ ورتونکار نوں آواز راہی سن کے کم کردا اے۔ ایہہ تہاڈے گھر دے اوہ سارے کم جو سمارٹ ہن اوہناں نوں چالو کرن جاں بند کرن دا کم کردا اے۔ ایہہ نوں چالو کرن لئی کسے بٹن دی ضرورت نہیں صرف اس دا نام پکارن نال ہی ایہہ معاون چالو ہو جاندا اے اتے تہاڈی دتی ہوئی ہدایت مطابق کم کردا اے۔ اس ویلے الیکسا نال گل بات اتے کمیونیکیشن صرف انگریزی، جرمن وچ ہی مہیا اے۔ مستقبل وچ ایہہ سمارٹ معاون ہور وی بولی وچ ملن دا امکان اے۔

## حوالے

گٹھ:سافٹویئر
گٹھ:سمارٹ معاون
گٹھ:سافٹوئیر
گٹھ:ٹکنالوجی
گرو تیغ بہادر کالج فار وومین

**گرو تیغ بہادر کالج فار وومین لہل خورد** لہراگاگا منڈی توں تن کو کلومیٹر دور پنڈ لہل خورد اتے لیہل کلاں دے وچکار اے۔ گرو تیغ بہادر گروپ آف انسٹیچیوٹ دے چیئرمین راجیش کمار بھولا نے 2009 وچ اس ڈگری کالج دا قیام کیتا۔

## سہولتاں
لڑکیاں لئی کامن روم، کمپیوٹر لیب۔، سیمینار ہال، کچن ، لائبریری اتے کھیڈن لئی کئی ایکڑ وچ پھیلیا وڈا میدان اے۔
## کورس
بی۔اے۔، بی۔ایسسی۔ (اکنامکس) بی۔ ایس۔سی۔ بی۔ایسسی۔ ریگولر، بی۔بی۔اے، بی۔ایسسی۔ نان میڈیکل، بی۔ایسسی۔ میڈیکل۔، بی۔سی۔اے۔، بی۔ایس۔ سی۔ آئی۔ٹی۔، بی۔ایسسی۔ کمپیوٹر سائنس کروائے جاندے ہن۔
## ساہتی سرگرمیاں
کالج وچ سیمینار، ساہت، تہذیبی سماگم، ودیک ٹور، این۔ ایس۔ ایس۔کیمپ سمیت ہور سماجسیوی سرگرمیاں لگاتار کیتیاں جاندیاں ہن۔

## حوالے

گٹھ:پنجاب، بھارت وچ یونیورسٹیاں اتے کالج
گٹھ:سکھیا ادارے
پاکستان وچ ہندو دھرم

**پاکستان وچ ہندو دھرم** دی پالنا کرن والے کل  آبادی دے لگبھگ 2% ہن۔ پچھلی ہوئی جنگننا دے ویلے پاکستانی ہندواں نوں جاتی (1.6%) اتے شیڈولڈ جاتی (0.25%) وچ ونڈیا گیا سی۔

پاکستان نوں برطانیہ توں آزادی 14 اگست 1947 نوں ملی۔ اسدے بعد 44 لکھ ہندواں تے سکھاں نے اجوکے بھارت ول ہجرت کیتی، جدوں کہ بھارت وچوں 41 لکھ مسلماناں نے پاکستان وچ رہن لئی ہجرت کیتی۔

1951 وچ کیتی جنگننا دے مطابق مغربی پاکستان وچ 1.6% ہندو  آبادی سی، جدوں کہ مشرقی پاکستان (جدید بنگلہ دیش) وچ 22.05% سی ۔ سنتالی سالاں دے بعد 1997 وچ پاکستان وچ ہندو  آبادی وچ کوئی وادھا نہیں ہویا تے 1.6% ہندو سن اتے بنگلہ دیش وچ ہندو  آبادی وچ بھاری گراوٹ آئی اتے اتھے صرف 10.2% ہندو ہی بچے ہن۔

1998 وچ کیتی پاکستان دی جنگننا مطابق صرف 2.5 لکھ ہندو  آبادی پاکستان وچ بچی اے۔ زیادہتر ہندو پاکستان دے صوبہ سندھ وچ رہندے ہن۔ پاکستان وچ کئی دہاکیاں توں ہندو، عیسائی وغیرہ دکھ سہِہ راے ہن۔ جو 2014 تک بہت ہی گمبھیر پدھر اتے پہنچ گیا سی۔
## اتہاس
### پرانے جگّ

سوستیک دا پرتیک، یوگ آسن وچ واقع یوگی دا چتر، جو پشوپتی دے سامان دسدا اے وغیرہ سندھ دے مہنجودڑو توں حاصل ہویا اے، جو ہندو دھرم دے موجودگی نوں ثابت کرن دے اشارہ کر رہا اے۔ سندھو گھاٹی دے لوکاں دا مذہبی یعقین اتے لوک گیت ہندو دھرم دا اک پرمکھ انگ ہن، جو کہ دکھن ایشیا دے اس حصہ وچ ترقی یافتہ ہویا۔ سندھ راج اتے اسدے حکمراناں نے اک اہم کردار بھارتی مہانکاوِی مہابھارت دی کہانی وچ نبھائی اے۔ اسدے علاوہ پرانیاں کہانیاں دے بنیاد اتے ایہہ منیا جاندا اے کہ پاکستانی دا مہاننگر لاہور دا قیام لوَ دے ولوں اتے قصور مہاننگر دی قیام اسدے جوڑا (twin) بھرا کش دے ولوں ہوئی سی؛ ایہہ دونوں رامائن دے ہیرو  رام دے پتّ سن۔ گندھارہ راج جو شمالی-مغربی حصہ وچ واقع اے، جو پرانے دور توں گاندھار لوک وی ہندو ساہت دے رامائن اتے مہامبھارت گرنتھاں دا اہم حصہ رہا اے۔ سارے پاکستانی نگراں دے نانواں (جویں پشاور اتے ملتان) دا مول سنسکرت نال جڑدا اے۔

گٹھ:ہندو دھرم
گٹھ:پاکستان
گٹھ:پاکستان وچ مذہب
ریاست بیجا

**بیجا ریاست ** بھارت دیاں ریاستاں وچوں اک ریاست سی جو اجوکے ہماچل پردیش وچ پیندی سی اتے 18ویں صدی وچ 15 اپریل 1948 تک ہوند وچ رہی۔ اس ریاست تے تومارا راجٹبر دی اک شاخ نے **ٹھاکر**، نام ہیٹھ راج کیتا۔

ایہہ ریاست کسولی دے کول پیندی اے جسنوں ہور ریاستاں جنوے مہلوگ ریاست،پٹیالہ ریاست،کتھار اتے بڑولی  وغیرہ ہور ریاستاں دی سرحد لگدی سی۔ اس ریاست وچ 45 پنڈ اتے 13&nbsp;مربع کلومیٹر جاں 5 مربع میل رقبہ رقبہ سی۔
## تصویراں

File:Ruines of fort of Beja State ,Simla Hill States,Himachal Prades,India.jpg|بیجا ریاست دے محل دے حصے دے کھنڈر
File:Fort of Beja Princely State ,Simla Hill States,Himachal Prades,India.jpg|بیجا ریاست ڈاکٹر محل
File:Ruines of fort of Beja State ,Simla Hill States,Himachal Prades,India.jpg|بیجا ریاست دے محل دے حصے دے کھنڈر
File:Sh. Vijay Chand,Son of Sh.Luxmi Chand, last king of Beja Princely State ,Himachal Prades, India.jpg|بیجا ریاست دے آخری راجا سری لکشمی چاند دے سپتر سری وجی چاند
File:View from the roof of fort of Beja State part of Simla Hill States,Himachal Prades,India.jpg|بیجا ریاست دا محل، چھت توں مورت


## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ

گٹھ:ہماچل پردیشگٹھ:برطانوی ہند دیاں دیسی ریاستاں
گٹھ:دیسی ریاستاں
گٹھ:برطانوی راج
مہلوگ ریاست

**مہلوگ ** (Mahlog)، برطانوی راج ویلے ہندوستان وچ اک ریاست سی۔ ایہ علاقہ ہُن ہماچل پردیش وچ شامل اے ۔1940ء وچ ایہدی آبادی 8,631 تے رقبہ 49 مربع کلومیٹر سی۔ ایہ کسولی توں 14 کلومیٹر دی دوری تے واقع اے۔ ایہدا راجگڑھ ضلع سولان دا پنڈ پٹا سی جو شملہ توں 53 کلومیٹر دی دوری اُتے واقع اے۔  । 

15 اپریل 1948ء نوں مہلوگ ریاست نوں نویں مُلک بھارت وچ شامل کر دتا گیا، بعد وچ ایہنوں ہماچل پردیش صوبے دا حصہ بنا دتا گیا۔

## تریخ
مہلوگ ریاست مول روپ وچ 1183 وچ وجود وچ آئی۔ اس توں پہلاں ایہدے راجے کالکا دے کول راج کردے سن۔ محمد غوری دے حملے توں بعد ایہ راجے پٹا وچ آ گئے اتے مہلوگ ریاست قائم کیتی۔ شروع وچ اس ریاست وچ 193 پنڈ سن تے آزادی دے ویلے اس ریاست وچ 300 توں ودھ پنڈ سن تے ایہ شملہ ریاستی راجاں وچوں سبھ توں وڈی ریاست سی۔ ایہ ریاست 1803 توں 1815 تک نیپال دے گورکھا راج ماتحت رہی۔
آزادی ویلے جد اس ریاست نوں آزاد بھارت دا حصہ بنا دتا گیا اس ویلے ایہدی آبادی 15 ہزار دے قریب تے رقبہ 123 مربع کلومیٹر سی۔

### راجے
مہلوگ ریاست تے سورج بنسی راجپوت نسل دے راجےآں نے راج کیتا جیہناں نوں ٹھاکر خطاب نال جانیا جاندا سی۔

### ٹھاکر

File:Milestone of establishment of Palace and fort of Mahlog State, under Simla Hill States ,Himachal Pradesh,India.jpg|مہلوگ دے شاہی محل شلالیکھ 
File:List of rulers of Mahlog State, under Simla Hill States ,Himachal Pradesh,India.jpg|مہلوگ ریاست دے شاشکاں دی لسٹ

* ۔.۔. - 1801 ناہر چاند (d. 1801)
* 1801 – 1803 دنیا چاند (پہلی وار ) (d. 1849)
* 1803 – 1815 نیپال ولوں قبضہ
* 1815 – 1849 دنیا چاند (دوجی وار ) (s.a.)
* 1849 – 1880 دلیپ چاند (b. 1829 – d. 1880)
* 16 مئی 1880 – 16 ستمبر 1902 رگھوناتھ چاند (b. 1861/66 – d. 1902) (personal style Rana)
* 1902 – 16 دسمبر 1934 درگا چاند (b. 1898 – d. 1934)
* 16 دسمبر 1934 – 15 اگست 1947 نریندر چاند (b. 1921 – d. 2011)
* 16 دسمبر 1934–1942 ۔.۔. -ریجینٹ

## تصویراں

File:Palace and fort of Mahlog State, under Simla Hill States ,Himachal Pradesh,India.jpg|مہلوگ ریاست، محل
File:Palace of Mahlog State under Simla Hill States Superintendency of the Punjab States Agency,Himachal Pradesh,India.jpg|محل
File:Architecture style of Mahlog State, under Simla Hill States ,Himachal Pradesh,India.jpg|اماراتساجی نمونہ
File:Wood work art style,enterance door of Mahlog palace, under Simla Hill States ,Himachal Pradesh,India.jpg|لکڑ کلاکاری نمونہ
File:Wood work art style,windows of Mahlog palace, under Simla Hill States ,Himachal Pradesh,India.jpg|لکڑ کلاکاری نمونہ
File:Photo of Rana Narinder Chand at Aitchison college Lahor, the last ruler of Mhlog State,under Simla Hill States ,Himachal Pradesh,India.jpg|لہور دے ایچیسن کالج وچ مہلوگ ریاست دے آخری راجا (دوجی پال وچ پہلے ) نریندر سنگھ تے ہور
File:Photo of Rana Narinder Chand ,6th in 2nd row ,at Aitchison college Lahor, the last ruler of Mhlog State,under Simla Hill States ,Himachal Pradesh,India.jpg|لہور دے ایچیسن کالج وچ مہلوگ ریاست دے آخری راجا (دوجی پال وچ 6ویں ) نریندر سنگھ تے ہور


## باہرلے جوڑ
https://books.google.co.in/books?id=ayYbAvECXQwC&pg=PA249&lpg=PA249&dq=Mehlog+History&source=bl&ots=08cGcBzFGn&sig=L7br_Pnri0tUBo6KQikQuGCwJFU&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi2nbT1mfXOAhUiT48KHTDeB38Q6AEIKDAB#v=onepage&q=Mehlog%20History&f=false

## حوالے

گٹھ:بھارت دیاں دیسی ریاستاں
گٹھ:ہماچل پردیش
گٹھ:دیسی ریاستاں
افغانستان وچ ہندو دھرم

**افغانستان وچ ہندو دھرم** دے پیروکار بہت گھٹ ہن ۔ ایہناں دی گنتی اندازاً 1,000 دے قریب اے ۔ ایہہ لوک زیادہتر کابل اتے افغانستان دے ہور پرمکھ نگراں وچ رہندے ہن ۔

افغانستان اتے اسلام  ولوں کیتی فتح توں پہلاں اتھوں دی جنتا بہو-مذہبی سی ۔ ہندو اتے بودھ  دھرم دے دو پیروکار ودھیرے سن ۔ 11ویں صدی وچ سارے ہندو مندراں نوں تباہ کر دتا گیا جاں مسیتاں وچ بدل دتا گیا۔

## اتہاس
اتھے ہندو دھرم دی شروعات بارے کوئی بھروسے یوگ جانکاری نہیں اے، پر اتہاسکاراں دا مننا اے کہ پرانے دور وچ دکھن ہندوکش دا کھیتر سنسکرتک روپ توں سندھو گھاٹی رہتل دے نال جڑیا سی ۔ بوہتے اتہاسکاراں دا کہنا اے کہ ، خاندان پرمپرا توں ہی افغانستان پرانے آریاں دا نواس  تھاں سی ، جو 330 ق م وچ سکندر اعظم اتے اوہناں دی یونانی (گریک) فوج دے آؤن توں پہلاں ہخامنشی سلطنت دے ماتحت ہو گیا سی ۔ تن سال دے بعد سکندر دے جان توں بعد سیلوقی سلطنت  دا انگ بن گیا۔ 305 عیسیٰ سابق ، یونانی راج نے بھارت دے موریا راج دے نال معاہدہ کرکے دکھنی ہندوکش دا کنٹرول حاصل کر لیا۔

5ویں اتے 7ویں صدی دے وچکار وچ جدوں چینی یاتری فاہیان، گیت یوں اتے ہیونسانگ نے افغانستان کیتی سفر کیتی سی، تد اوہناں نے کئی سفر خبراں لکھے سن، جنہاں وچ افغانستان اتے بھروسے یوگ جانکاری اکٹھی کیتی ہوئی سی۔ اوہناں نے کیہا کہ، شمال وچ آمو دریا  اتے سندھ دریا  دے وچکار دے راجاں وچ بدھ دھرم دی پالنا ہندی سی۔ حالانکہ، اوہناں نے ہندتو دے موضوع وچ زیادہ چرچہ نہیں کیتی سی، پر گیت یوں نے چرچہ کیتا سی کہ ہفتھالی (hephthalite) حکمراناں نے کدے بدھ دھرم نوں نہیں جانیا، پر اوہناں نے چھدم دیوترپن دا پرچار کیتا اتے پسوآں دا اوہناں دے ماس لئی شکار کیتا ۔ چینی بھکشو بدھ دھرم دے ساتھی سن ۔ ایہہ ممکن اے کہ کسے ہور دھرم دے موضوع وچ لکھن وچ اوہناں دی دلجسپی نہیں سی۔ اسدے علاوہ جنگجوآں اتے ڈاکواں دے کارن افغانستان  دا سفر اوہناں دے لئی بہت خطرے والی سی۔

گٹھ:ہندو دھرم
گٹھ:افغانستانگٹھ:افغانستان وچ مذہب
ریاست نالاگڑھ

**نالاگڑھ ریاست **، برطانیہ راج ویلے اک ریاست سی۔ ایہہ ریاست مول روپ وچ 1100 عیسوی وچ چندیل راجٹبر دے راجپوت حکمراناں ولوں قائم کیتی گئی سی ۔ 1936 وچ اس دا رقبہ 436 کلومیٹر سی۔اسدے شمال وچ ریاست بلاسپور سی ، مشرق وچ ریاست مہلوگ اتے ریاست بھاگل، اتے دکھن وچ پٹیالہ ریاست پیندی سی۔ 1901 وچ اسدی آبادی 52,551 سی| ایہہ ریاست 20th اگست 1948 وچ آزاد بھارت دا حصہ بن گئی۔ 
## حوالے

گٹھ:بھارتی ریاستاں
گٹھ:دیسی ریاستاں
راجا بھیم چند

**راجا بھیمچند   **( م۔ 1692  ) : کہلور (ریاست بلاسپور ) دی اک شوالک ریاست دا راجہ ، جو سن 1665 ۔ وچ گدی اتے بیٹھا ۔ اس دے راج-گدی اتے بیٹھن توں پہلاں تک ، اس دے پرکھیاں دا تعلقات گورو-گھر  نال سکھاواں سی ۔ سن 1635   وچ گرو ہرگوبند صاحب نے کیرتپور وچ اپنا نواس بنا لیا ۔ گرو ہررائے  وی اتھے رہے ۔ گرو تیغ بہادر  نے سن 1665 وچ ماکھووال پنڈ دی دھرتی خرید کے ‘ چک نانکی ’ دا قیام کیتا ، جو بعد وچ ‘ آنندپور’ اکھوایا ۔

گرو گوبند سنگھ  نے اپنیاں سرگرمیاں دا مرکز آنندپور نوں ہی بنایا ۔ پر گرو  دے ودھدے احترام اتے سیاسی ٹھاٹھ راجا بھیم چند توں جرے نا گئے ۔ کجھ ورھیاں لئی ناہن دے راجا میدنی پرکاش دے نمنترن’ تے گرو جی اس دی ریاست وچ چلے گئے اتے یمنا دریا دے کنڈھے پاؤنٹا صاحب دا قیام کیتا ۔ سرینگر ( گڑوال ) وچ اپنے پتر دا ویاہ کرن اپرنت مڑدے ہویاں بھیمچند نے کجھ ہورناں راجیاں دیاں فوجاں سمیت 18 ستمبر 1688ء نوں گرو گوبند سنگھ جی اتے بھنگانی دے مقام اتے حملہ کر دتا ، پر ہار کھا کے بھج گیا ۔ سن 1688ء وچ گرو جی آنندپور پرط آئے اتے راجا بھیم چند نے اوہناں نال سکھاویں تعلقات قائم کر لئے ۔ گرو جی نے مغل سپہ سالار آلف خان نال ندون دے مقام اتے 20 مارچ 1691 نوں ہوئی لڑائی وچ مدد کیتی ۔ 16 ستمبر 1692ء نوں اس دے انتقال ہو گیا ۔ اس توں بعد اس دا لڑکا اجمیر چند راجا بنیا ۔
## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجاب دی تریخ گٹھ:ہماچل پردیشگٹھ:راجےگٹھ:ہندو شخصیتاں
چک نانکی

بہتیریاں لوکاں دا یعقین اے کہ آنند پور صاحب دی نیہہ گرو تیغ بہادر صاحب نے رکھی سی، جو کہ سراسر غلط اے، لوگ چکّ نانکی نوں ہی آند پور صاحب سمجھن دی بھلّ کردے ہن۔

گرو تیغ بہادر صاحب نے چکّ نانکی پنڈ رانی چمپا دی ارداس تے بساؤنا منظور کیتا سی۔ گرو تیغ بہادر صاحب نے ہتھوت (جتھے کدے ہاتھیاں دے جھنڈ پھردے ہوندے سن) ماکھووال دی تھیہ دے دوآلے، میانپور، لودیپور تے سوہٹا پنڈاں دی وچکارلی تھاں چنی اتے اس دی رقم بلاسپور ریاست نوں تار دتی۔ جون 1665 وچ بھائی گردتا(پوتا بابا بڈھا  ) دے ہتھوں موڑھی گڈوا کے نوے پنڈ "چکّ نانکی" دی نیہہ رکھی۔ گرو تیغ بہادر صاحب نے اپنی ماں نانکی دے ناں تے اس پنڈ دا ناں "چکّ نانکی" رکھیا سی۔

غور کرن والی اک گل اے کہ سرکاری کاغذاں وچ چکّ نانکی دا نام صرف چکّ اے اتے چکّ نانکی دا نمبردار بھی آنندپور صاحب توں وکھرا اے۔ اج تک بھی سرکاری کاغذاں وچ دونوں ہی وکھ وکھ قصبے ہن۔

جد کشمیر توں براہمن گرو تیغ بہادر صاحب کول فریادی ہوکے آئے سی، تاں چکّ نانکی وچ آئے سی اتے بھٹّ وہیاں وچ اندراج چک نانکی دی درج اے۔

بھٹّ وحی ملتانی سندھی دی اندراج "بھائی کرپا رام بیٹا آڑو رام کا پوتا نرین داس کا پڑپوتا براہم داس کا بنس ٹھکر داس کی دتّ گوترا مجھال براہمن باسی مٹن دیس کشمیر سمت سترہ سو بتیس (1732 سں/1675 اِ) جیٹھ ماسے سدی اکادسی کے دہُ کھوڑس براہمنوں کو گیل گام چک نانکی پرگنا کہلور گرو تیغ بہادر جی محل نامہ کے دربار آئِ فریادی ہوا۔ گرو جی نے انھیں دھیرج دئی بچن ہوآ تساں کی رکھسا بابا نانک کریگا۔"

جد گرو گوبند سنگھ صاحب ناہن دے راجا میدنی پرساد دی عرض تے ناہن پجے، تاں راجے نے گرو صاحب اگے عرض کیتی کہ اوہ ریاست وچ نواس رکھن۔ راجے دے جذباتاں نوں ویکھدے ہوئے گرو صاحب نے اک جگہ جمنا دے کنڈے اتے پسند کرکے نواں نگر بساؤن دا فیصلہ کیتا۔ پاؤنٹا صاحب دی نیہہ 29 اپریل 1685 دے دن، دیوان نند چند سنگھاں کولوں ارداس کروا کے بھائی رام کنور (کھنڈے دی پاہل مگروں بھائی گربخش سنگھ) دے ہنتھو موڑھی گڈوا کے رکھی۔

گرو گوبند سنگھ صاحب دی بھنگانی دی لڑائی جتن دی خبر سن کے راجا بھیم چند نے اپنی حفاظت نوں مکھ رکھدے ہوئے اپنی ماں نوں کہہ کے گرو صاحب نوں خط بھیج کے مڑ آؤن واسطے عرض کیتی۔ گرو صاحب رانی دی عرض دا ستکار کردے ہوئے پاؤنٹا صاحب توں واپس چک نانکی نومبر 1688 وچ آئے سن۔

رانی چمپا نے نویں نگر واسطے جگہ دی ارداس دی خواہش ظاہر کیتی، پر جد گرو صاحب نے کہیا کہ اوہ نگر وساؤن واسطے زمین مفت نہیں لینگے تاں رانی نوں قبول کرنا پیا۔ بلاسپور دی رانی کولوں گرو صاحب نے سہوٹا، میانپور، لودیپور، ماکھووال، اگمپرا اتے تاراگڑھ زمین خرید لئی۔ آنند پور صاحب دی نیہہ گرو گوبند سنگھ صاحب نے 30 مارچ 1689 وچ چکّ نانکی دے نیڑے، کیسگڑھ والی جگہ رکھی سی۔

ایہہ تے صاف اے کہ گرو گوبند سنگھ صاحب جد پاؤنٹا صاحب گئے، تاں کوئی آنند پور صاحب نام دا نگر موجد نہیں سی۔

بچتر ناٹک دا اڈیٹر تقریباً اک صدی بعد ایہہ جعل سازی لکھ رہیا اے اتے اس وجہ نال اوہ دھوکھا کھا گیا۔ اسنوں ایہہ نہیں پتہ سی کہ گرو گوبند سنگھ صاحب نے آنند پور صاحب پاؤنٹا صاحب توں آکے لگبھگ 5-6 مہینے بعد بسایا سی۔
## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ:ہماچل پردیش
ریاست اندور

**ریاست اندور** برطانوی راج دے دوران اک مراٹھا نوابی ریاست سی۔

**اندور ریاست** جسنوں کی ہولکر ریاست وی کیہا جاندا سی، برطانوی راج دوران اک مراٹھا ریاست سی۔ ایہہ ریاست اج دے مدھ پردیش وچّ موجود سی۔ اس ریاست دے راجے ہولکر ٹبر نال تعلق رکھدے سن۔
 

## بیرونی رابطے

* The Fabulous Cars of the Holkars of Indore
* Santa Ana's Richest Resident, The Maharajah of Indore 
* Royal Family of Indore

گٹھ:مدھیہ پردیش دیاں نوابی ریاستاں
گٹھ:بھارتی ریاستاں گٹھ:برطانوی ہند

## حوالے

گٹھ:بھارتی ریاستاں
گٹھ:مدھ پردیش دیاں ریاستاں
مہاراجہ پٹیالہ

پٹیالے دی شاہی راج دے حکمران نوں مہاراجہ پٹیالہ کیہا جاندا اے۔ بابا اعلیٰ سنگھ پہلے مہاراجہ پٹیالہ ہوئے۔

## تاجپوشی دی ترتیب وچ پٹیالہ دے مہاراجے دی لسٹ

* بابا اعلیٰ سنگھ
* مہاراجہ امر سنگھ
* مہاراجہ صاحب سنگھ
* مہاراجہ کرم سنگھ
* مہاراجہ نرندر سنگھ
* مہاراجہ مہیندر سنگھ
* مہاراجہ رجندر سنگھ
* مہاراجہ بھپندر سنگھ
* مہاراجہ یادوندر سنگھ
* مہاراجہ امریندر سنگھ
## حوالے

گٹھ:پنجاب دی تریخ
پٹیالا ریاست دے باغ

پٹیالہ شہر دی نیہہ بابا اعلی سنگھ نے 1757ء وچ رکھی اتے ایہہ شہر 1765ء توں لے کے 1948 تک پٹیالہ ریاست دے راجگڑھ وجوں اپنی وراثتی پچھان گوڑی کردا گیا۔ اس ویلے دوران وکھ-وکھ مہاراجیاں نے اپنے راج دور وچ شاندار اتے سندر عمارتاں دی اساری کروایئ۔ اس اساری وچ نیڑیوں-دوروں آئے کاریگراں نے اپنے ہنر نال اجیہے نمونے اسارے جو اج وی پٹیالہ دی شاہی شان اتے وجود دے پرتیک ہن۔ سن 1847 وچ پٹیالہ ریاست دے  مہاراجہ نرندر سنگھ نے لاہور دے شالیمار باغ دی طرز اُتے 5 لکھ دی لاگت نال موتی محل (پرانا موتی محل) دی اساری کروائی۔ اس وچ شیش محل، چار باغ، بناسر باغ، جھیل اتے لچھمن جھولا بنوایا گیا۔ کلا دے قدردان مہاراجہ نرندر سنگھ دی سنگیت ساہت اتے مصوری وچ خاص روچی کارن ہی اس دے دربار وچ شاعر ودوان اتے اتہاسکاراں نوں خاص تھاں ملی۔

## چارباغ
اپنی رہنگاہ موتی محل دے بالکل پچھے مہاراجہ نرندر سنگھ نے 1858 ء وچ مغل باغاں توں پریرنا لے کے چارباغ بنوایا۔ اس ویلے دے راج  دی شاہی ٹھاٹھ باٹھ جیون سٹائل دی جھات پاؤندا ایہہ باغ منورنجک سرگرمیاں توں لے کے دربار دیاں اہم سرگرمیاں دا مرکز سی۔ باغ دی چارے سمتاں توں سویاں نال حدبندی کیتی گئی سی اتے ایہہ سوئے باغ دے عین مرکز (وچکار) وچ جتھے آپس وچ ملدے سن، اتھے مکھ آنند سبھا، منڈپ جاں باراندری بنائی گئی سی۔ باغ اندر نایاب پھلّ، پھل اتے رکھ اس دے منموہک ماحول دی خاص خاصیت ہندے سن۔ چارباغ دے اس رومانی ماحول وچ سمیں-ویلے اُتے میلیاں دا انعقاد کیتا جاندا سی۔ انہاں میلیاں موقعے سبھا منچاں اتے کلاکاراں ولوں سنگیت، ناچ، سانگ اتے ہور منورنجک جھلکیاں پیش کیتیاں جاندیاں سن جنہاں دا آنند درشک منڈماں وچ بیٹھ کے ماندے سن۔

## شیش محل
مہاراجہ نرندر سنگھ نے چارباغ  توں اگے چڑھدے ول منہ کرکے شیش محل دی اساری کروائی۔ ایہہ محل وکھ-وکھ کلاواں دی جیوندی جاگدی تصویر اے۔ کانگڑا اتے راجستھان توں علاوہ دور دراڈے دے ہنرمند کلاکاراں نے اس محل اُتے اپنی کلا دے اجیہے نمونے اکرے جو اج وی آکرشن دا مکھ مرکز ہن۔ شیش محل دیاں کندھاں اُتے ہندو دیوی دیوتیاں، سکھ گرو صاحبان اتے متھہاس نال متعلق بہت سندر مصوری کیتی گئی اے۔ شیش محل دا سبھ توں اہم حصہ میڈل گیلری اے۔ اس گیلری وچ 3200 دے قریب بیش قیمتی  میڈل اتے سکے موجود ہن جو مہاراجہ بھپندر سنگھ نے دنیا دے نامی دیساں توں اکٹھے کیتے سن۔ انحاں میڈلاں وچ مکھ طور اُتے 'وکٹوریا کراس'، موسٹ نوبل آرڈر آف دی گراٹر (انگلینڈ) آرڈر آف دی رائیسنگ سن' (جاپان)، آرڈر آف دی ڈبل ڈریگن (چین)، دی آرڈر آف دی گولڈن فلیس (آسٹریلیا)، دی آرڈر آف دی وائیٹ ایلیفینٹ(تھائیلینڈ) شامل ہن۔ اس توں علاوہ مہاراجہ رنجیت سنگھ ولوں لارڈ آرلینڈ گورنر جنرل نوں دتا  'کوکب  اقبال ' پنجاب وی اتھے موجود اے۔ شیش محل دے عجائب گھر وچ ہاتھی دند تے اکری کاریگری دے شاندار نمونے وی پردرشت کیتے گئے ہن۔

## جھیل
اسے محل دے بالکل ساہمنے مہاراجے نے چھ ایکڑ وچ اک جھیل بنوائی جس دے این وچکار لچھمن جھولا بنایا گیا۔

## بناسر باغ
جھیل دے اگلے پاسے بناسر باغ تیار کیتا گیا۔ اس وچ دنیا دے نایاب جانوراں اتے پنچھیاں نوں چمڑے جاں کپڑے وچ پھوس بھر کے کندھاں اپر قدرتی چوگردے وانگ پردرشت کیتا گیا سی۔ ایہہ کم انی صفائی نال کیتا گیا کہ اتھے سجائے جانور اتے پنچھی جؤندے جاگدے محسوس ہندے سن۔ حال ویلے اس موتی محل نوں لیڈر جی سبھاش قومی کھیڈ ادارے وجوں ورتیا جا رہا اے۔ 
## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:پٹیالہگٹھ:ریاست پٹیالہگٹھ:پنجاب دی تریخ
کھنوا دی لڑائی

کھنوا دی لڑائی بابر تے رانا سانگا وچکار 17 مارچ، 1527 نوں کنواہ وکھے ہوئی جو کہ آگرہ توں 60 کلومیٹر دور اے۔

## لڑای دا مختصر سار
پانیپت دی لڑای وچ بابر نے جت ضرور حاصل کر لی سی مگر اسدا اجے بھارت اُتے قبضہ نہیں ہویا سی۔ شمالی بھارت وچ اسدے راہ وچ سبھ توں وڈی روک میواڑ دا رانا سانگا سی۔ رانا سانگا اکّ ویر جنگجو سی، اسدی فوجی طاقت وی اسیم سی۔ انج وی بابر اتے رانا سانگا اکّ-دوجے دے دشمن بن چکے سن، کیونکہ رانا سانگا نے پانیپت دی لڑائی وچ بابر دی مدد نہیں کیتی۔ اس لئی دوہاں وچ لڑائی اٹلّ سی۔ بابر اپنیاں فوجاں لے کے کنواہ دے میدان وچ آ ڈٹیا۔

رانا سانگا نال سلطان محمود اتے حسن خاں میواتی وی رلے سن۔ اس طرحاں اسدے فوجیاں دی گنتی بابر دے فوجیاں توں کتے زیادہ ہو گئی سی۔ اجے تک بابر نے منگولاں، ازبیکاں اتے افغاناں نال ہی لڑائیاں لڑیاں سن۔ مگر ہن اس  نے ویر راجپوتاں دا ساہمنا کرنا سی جو جان توں ودھ اعزاز نوں تھاں دندے سن۔ جدوں مغل فوجیاں نے راجپوتاں دی ویرتا دے چرچے سنے تاں اوہ حونصلہ کھو بیٹھے۔ اوہنیں دنیں کابل توں محمد شریف ناں دا اکّ جوتشی بھارت آیا۔ اسنے ایہ پشین گوئی کیتی کہ رانا سانگا دے خلاف لڑائی وچ بابر دی ہار ہوویگی۔ س نال مغل فوجی ہور وی حونصلہ ڈھا گے۔ اوہنیں دنیں سیکری ناں دے    تھانں اُتے راجپوتاں نے مسلماناں نوں ہرا دتا۔ مغل فوجیاں نوں ہن وشواش ہو گیا کہ محمد دی بھوکھبانی سچی سدھ ہو کے رہیگی۔ مگر بابر نے اپنے فوجیاں نوں سلام دے نام اُتے لڑن لئی راغب کیتا۔ بابر نے آپ شراب نوں کدے نہ چھوہن دی قسم کھادھی۔ اسنے شراب دے سارے برتن بھنوا سٹے۔ نال ہی اسنے مسلماناں توں تمغہ نانمک کر لینا بند کر دتا۔ اسدی دعا دا فوجیاں اُتے پورا اثر ہویا اتے اوہ لڑائی وچ مر مٹن لی تیار ہو گے۔
17 مارچ، 1527 نوں ٹھیک 9 وجے دے لگبھگ مغل اتے راجپوت فوجاں کنواہ دے رنکھیتر وچ آپس وچ بھڑ پئیاں۔ اس لڑائی وچ وی بابر نے اپنی فوج دا تنظیم پانیپت دی لڑائی وانگ رکھیا۔ دوجے پاسے رانا سانگا دی فوج 2 لکھ دے لگبھگ سی۔ س وچ راجپوت، محمود لودھی اتے حسن خاں میواتی دیاں فوجاں شامل سن۔ کیہا جاندا اے کہ صرف بھیلسا دے سردار ہی س لڑائی وچ 30,000 گھوڑے لیائے سن۔ ایہ ساری فوج چار حصےآں وچ ونڈی ہوی سی۔

لڑائی دے شروع راجپوتاں نے کیتا۔ اوہناں نے بابر دے سجے پاسے تے حملہ کیتا۔ کجھ ویلے لئی اجیہا پرتیت ہون لگا کہ راجپوتاں دی جت ہوویگی۔ مگر استاد علی دے توپخانے دے گولیاں نے اوہناں وچ ہپھڑا دپھڑی مچا دتی۔ توپاں دے وار توں بچن لئی دشمن دے فوجی ساریاں سمتاں وچ نٹھّ گے ۔ رانا سانگا وی زخمی ہو کے رن کھیتر وچوں بھج گیا ۔ اس طرحاں بابر جیتو رہیا ۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* کھنوا دی لڑای دا پھلار

گٹھ:بھارت دی تریخ
گٹھ:بابر دیاں لڑائیاں
مالوے دا جغرافیا

## مالوے دا جغرافیا
### نامکرن
'مالاواں' ناں دا لفظ پرانے گرنتھاں وچ وی آؤندا اے ۔ مہابھارت وچ اس ناں دا تن وار ذکر آیا اے۔ چھیویں صدی توں پنجاب وچ اجیہے ست بھو کھنڈ سن، جیہناں نوں 'مالوا' آکھیا جاندا سی۔ اجوکے ویلے وچ مالوا ناں دے دو کھیتر نیں، اک تاں مدھ پردیش وچ دوجا پنجاب وچ۔ پنجاب والے مالوا نوں 'گرو دا مالوا' اس لئی کہیا جاندا اے کہ سکھاں دے پہلے، دوجے، چھویں، ستویں، نوویں تے دسویں گرو ایسے کھیتر وچ بہت سماں وچردے رہے ۔ 'مالوا' لفظ بارے ودوان کھوجیاں دے وکھرے وکھرے وچار ہن۔ ڈاکٹر ۔پریم پرکاش سنگھ لکھدے نیں کہ اس کھیتر دے وسنیک کھلے تے موکلے ہڈاں پیراں دے سن۔ یعنی ملاں (پہلواناں) ورگے سن۔ اس کرکے اس کھیتر دا ناں مالوا پے گیا۔

### مالوے دا جغرافیا
ملوئی شبد بارے ایچ۔اے۔روز وی لکھدے ہن؛ MALWAI:An inhabitant of the malwa, south of the sutlej as opposed to majjhail. مالوا کھیتر ستلج دی دھرتی اے۔اج کل اس وچ لدھیانہ، فیروزپور، موگا،مانسا،مکتسر،فتح گڑھ صاحب،بٹھنڈہ تے فریدکوٹ ضلعیاں تے بناں سنگرور تے پٹیالہ ضلعیاں دے علاقے وی آؤندے ہن۔

### مالوے دیاں حداں
پنجاب وچوں ہماچل پردیش دا کچھ علاقہ نکل جان کرکے تے ہریاݨا صوبہ بنن نال اج دے مالوے دیاں موٹیاں جہیاں حداں ایہی بندیاں ہن کہ ستلج دریا دے دکھن ول دا پنجاب وچ رہندا سارا علاقہ مالوا اے جدونکھ اس مالوا کھیتر دے شمال وچ پوادھ تے مشرق وچ سنگرور ضلعے توں پار دا علاقہ بانگر آ جاندا اے۔پنڈت کرتار سنگھ داکھا نے مالوا کھیتر دا گھیرا بہت وڈا وگلیا اے۔اوہناں مطابق اسدے چڑھدے ول جمنا اتے ستلج دا ہٹھاڑ۔ ڈاکٹر۔ بدھ سنگھ پرکاش گھگر اتے ستلج دے وچکارلے علاقے نوں مالوا کہندے ہن۔ مالوے دا وسترت کھیتر بناؤندے ہوئے پنڈت کرتار سنگھ داکھا جی نے گیاراں چھوٹیاں-وڈیاں ندیاں دا ذکر کیتا اے،جو اس کھیتر وچ وگدیاں ہن۔اہنا وچوں کئی تاں مکّ گئیاں۔اوہ گیاراں ندیاں- ستلج، بڈھا نالہ،کنک باہنی،بھڈلی،گھگر،کوشلیا، سرسوتی، سرسا، ٹانگری، مارکنڈا، مکندا، وغیرا نیں۔

انت وچ سارے مطالعہ توں بعد ڈاکٹر۔ گردیو سنگھ سدھو دی ٹپنی بہت واجب بندی اے۔اوہ لکھدے ہن، "مالوے دا حد-بناں بیان کردیاں ایہہ انشچتتا اس لئی اے کیوں جو اس بھو-کھنڈ نوں گوانڈھی کھیتراں توں وکھ کرن لئی کوئی قدرتی حد نہیں۔مالوے دا اعلیٰ-دوالا مقررہ کرن لئی سانوں لوک-روڑیاں اتے لوک-دھارناواں وچ بھنتا ہونی سبھاوک ہی اے۔اداہرن وجوں جے اسیں فریدکوٹ ضلعے دی تحصیل موگا دے لوکاں نوں پچھیئے تاں اوہ آپ نوں ملوئی دسنگے اتے لدھیانے ضلعے وچ ملانپور-رائیکوٹ  سڑک دے مشرقی کھیتر نوں پوادھ وچ شامل کرنگے۔جدوں پچھلیرے علاقے نوں مالوے دا حصہ اتے چڑھدے ول دی تحصیل سمرالا نوں پوادھ دا انگ دسنگے ۔

اجوکے ویلے وچ مالوے دا حدبنداں مقررہ کرن لئی ملی جاں ملوئی لوکاں دی ہوند ویکھن دی تھاں ملوئی  بولی دا کھیتر متھ لیا جاناں ودھیرے ڈھکواں اے۔

## حوالے

گٹھ:پنجاب دا جغرافیا
ہیمو بقال

**بادشاہ ہیم چندر وکرمادتّ** (7 اکتوبر 1556 – 5 نومبر 1556) سولویں صدی دے دوران شمالی بھارت دا اک ہندو راجا سی۔ ہیمو دا جم اک عام پروار وچ ہویا سی۔ پہلاں اوہ سپہ سالار سی پھر اوہ ترقی کرکے عادل شاہ سوری دا وزیراعظم بنیا۔

اوہ افغان باغیاں خلاف پورے شمالی بھارت وچ پنجاب توں بنگال تک لڑیا۔ اسنے ہمایوں اتے اکبر نال وی دلی اتے آگرہ وچ لڑائی کیتی۔ اسنے اپنے جیون وچ 22 لڑایاں وچ جت حاصل کیتی۔ اوہ 7 اکتوبر 1556 نوں دلی دے سنگھاسن تے بیٹھیا اتے *وکرمادت* دی خطاب دھارن کیتا تے 5 نومبر 1556 وچ قتل کر دتا گیا۔

ہیم چندر وکرمادتیہ جاں صرف ہیمو ( 1501–1556 ) اک ہندو راجا سی ، جنھے وجکار ویلےآں وچ 16ویں صدی وچ بھارت اتے راج کیتا سی ۔ ایہہ بھارتی اتہاس دا اک اہم سماں رہا جدوں مغل اتے افغان خاندان ، دوناں ہی دلی وچ راج لئی ططپر سن ۔ کئی اتیہسکاروں نے ہیمو نوں بھارت دا نیپولئن کیہا اے ۔ 

## جان پہچان
راجا وکرمجیت ہیمو دا جم میوات واقع رواڈی دے اک اتی اکو جہے سناڈھئ پروار وچ ہویا سی ۔ اوہناں دی جاتی آدی دے بارے وچ اتہاسکاراں وچ اختلاف اے ۔ اپنے وئکتیک گناں اتے کاریاکشلتا دے کارن ایہہ سور بادشاہ عادلشاہ دے دربار دا وزیراعظم بنّ گیا سی ۔ ایہہ راج کارجاں دا چلاون وڈے اہلیت بھریا کردا سی ۔ عادلشاہ آپ نا لایق سی اتے اپنے کماں دا بھار اوہ ہیمو اتے پائے رہندا سی ۔

جس ویلے ہمایوں دی موت ہوئی اس ویلے عادلشاہ مرزاپور دے کول چنار وچ رہِ رہا سی ۔ ہمایوں دی موت دی خبر  سنکے ہیمو اپنے مالک نوں لڑائی کرن لئی دلی دے ول چل پیا ۔ اوہ گوالیار ہندا ہویا اگے ودھیا اتے اسنے آگرہ اتے دلی اتے اپنا اختیار جماں لیا ۔ تردی بیگ خاں دلی دی سرکھیا لئی تعینات کیتا گیا سی ۔ ہیمو نے بیگ نوں ہرا دتا اتے اوہ دلی چھڈ کے نس گیا ۔

اس فتح سے ہیمو دے کول کافی پیسہ ، لگبھگ 1500 ہاتھی اتے اک وڈی فوج اکٹھے ہو گئی سی ۔ اسنے افغان فوج دی کجھ ٹکڑیاں نوں پرچر پیسہ دیکے اپنی ول کر لیا ۔ اسدے بعد اسنے پرانے دور دے کئی مشہور ہندوراجاواندی اپادھ دھارن کیتی اتے راجا وکرمادتیہ اتے وکرمجیت کہلانے لگا ۔ اسدے بعد اوہ اکبر اتے بیرم خاں نال لڑن لئی پانیپت دے تریخی میدان وچ جا ڈٹا ۔ 5 نومبر 1556 نوں لڑائی شروع ہویئ ۔ اتہاس وچ ایہہ لڑائی پانیپت دی دوجی لڑائی دے نام سے مشہور اے ۔ ہیمو دی فوج گنتی وچ زیادہ سی اتے اسدا توپ خانا وی اچھا سی پر اک تیر اسدی اکھ وچ لگ جان سے اوہ بے ہوش ہو گیا ۔ اس اتے اسدی فوج تیتر - بتر ہو گئی ۔ ہیمو نوں پھڑکے اکبر دے ساہمنے لیایا گیا اتے بیرم خاں دے حکم سے مار دتا گیا ۔

شہر دے کتوپر واقع عام پورنداس سناڈھئ پروار وچ جمے آخری ہندو بادشاہ ہون دا گرو حاصل کرن والے اگرونشی راجا ہیمچند وکرمادتء 7 اکتوبر 1556 نوں مغلاں نوں ہراکے دلی دی گدی اتے وراجمان ہوئیا سی ۔ ہیمو نوں لے کے لگاتار شودھ کر رہی ہیمچندر وکرمادتیہ فانؤنڈیشن دے مطابق بھارتی قرون وسطی اتہاس وچ پرتھوی راج چوہان دی سن 1192 وچ ہار دے بعد بھارتی رہتل اتے شہریت نوں مکمل ٹھوکر لگی سگوں مقامی لوکاں وچ حملہ آوراں دا مقابلہ کرن دی خواہش طاقت وی کمزور ہو گئی سی ۔ 16 ویں صدی دے شروع  وچ بابر دے حملیاں سے ترست اپنے مندراں اتے سانسکرتیک ستمبھوں نوں دھوست ہندے ویکھ جنتا بیچین اتے مجبور حالات وچ سی ۔

## ایہناں نوں وی ویکھو
* پانیپت دی دوسری لڑائی
* بندہ بیراگی
* ہیمچندراچاریا

## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:بھارت دی تریخ
واٹر ٹربائن

**پن ٹربائین** اک گھمن والی مشین ہندی اے جہڑی کہ پانی دی کائینیٹک  توانائی  اتے پوٹینشل توانائی نوں مکینیکل توانائی جاں مکینیکل کم وچ بدلدی اے۔

پانی والیاں ٹربائیناں دی اساری 19ویں صدی وچ کیتی گئی سی اتے ایہناں دا استعمال بجلئی گرڈاں وچ صنعتی کماں لئی کیتا جان لگا سی۔ اجکلھ ایہناں دا استعمال مکھ طور تے بجلئی توانائی دے اساری لئی کیتا جاندا اے۔

پن ٹربائیناں پن بجلی بناؤن والے ڈیماں وچ ورتیاں جاندیاں ہن جہڑیاں کہ پانی دی پوٹینشل اتے کائینیٹک  توانائی  توں بجلی پیدا کرن وچ مکھ کردار ادا کردیاں ہن۔

 
## حوالے

گٹھ:الیکٹریکل انجنیئرنگ
گٹھ:مکینیکل انجنئرنگ
گٹھ:پاور پلانٹ
گٹھ:ٹربائیناں
گٹھ:ٹیکنالوجی
پینا نیشنل پیلس

thumb|The Pena National Palace
**پینا نیشنل پیلیس** دی اساری راجا فرڈنینڈ (دوجا) ولوں کروائی گئی ۔ اس محل دا اساری 1840ویاں وچ شروع ہوئی جو 1847 تک لگپگ مکمل ہو گیا سی۔ راجے دے انتقال توں بعد ایہہ س دی دوجی بیوی دی ملکیت بن گیا جس نے اس نوں راجا لویس کول ویچ دتا۔ ایہہ محل 1855 وچ آئے زبردست بھوچال نال برباد ہوئیا اک جگہ تے بنیا اے۔ ایہہ محل اک قومی یادگار اے اتے یونیسکو ولوں وی اس نوں عالمی وراثت اعلانیا ہویا اے۔

## اتہاس
left|thumb|The entrance
right|thumb|The palace seen from above
left|thumb|A view of the Seteais Palace seen through the arch
thumb|Sundial cannon clock in the Queens's Terrace

## بنتر
right|thumb|The Arches Yard, chapel and clock tower
thumb|The depiction of a newt, symbolizing the allegory of creation of the world

## اندرلی دکھّ

File:Pena Palace chapel.JPG|The Chapel
File:Speisezimmer schloss sintra.jpg|The Royal Dining Room
File:Pena Palace Noble Room.JPG|The Noble Room
File:Pena Palace kitchen.JPG|The Kitchen


## پینا پارک
thumb|The stream that flows through the Queen's Fern Garden

## ہور ویکھو
* Monuments of Portugal
* History of Portugal
* Timeline of Portuguese history
* List of Portuguese monarchs

## باہری کڑیاں
* Sintra Parks
* Info about the Pena Palace on the Sintra Town Hall website  (Portuguese)

گٹھ:پرتگال دے محل
گٹھ:پرتگال دے پارک
گٹھ:پرتگالگٹھ:پرتگال دی تریخ
افانسی نیکیتین

**افناسی نکیتین** (روسی*Афана́сий Ники́тин* ) (موت 1472) اک روسی وپاری سی اتے (نکولو دے کونٹی) توں بعد بھارت دا سفر کرن والے پہلے یاتریاں وچوں اک سی۔ 15ویں صدی وچ ہندوستان آؤن والا ایہہ روسی یاتری روس توں ہندوستان آؤن والا شاید پہلا انسان سی۔ خواجہ احمد عباس اتے واسلی پرونن دی بنائی فلم ‘پردیسی (1957 فلم)’ اسے یاتری دے جیون نوں بنیاد بنا کے بنائی گئی جسدا انگریزی وچ نام نکیتین دے سفر ذکر دے نام دی بنیاد تے ‘اے جرنی بیانڈ تھری سیز’ (روسی:*کھوزینیئے زا تری موریا*) رکھیا گیا سی۔

اسدا سفرنامہ *تن سمندر پار* ایہہ بھارت دے اتہاس دی اہم دستاویز اے۔ 1466 وچ نکیتین اپنے نگر تویر توں وپاری سفر لئی نکلیا۔ اتھوں ماسکو دے شہزادہ ایوان تیسرے دے بیڑے دے نال ہو لیا۔ استراخان دے نزدیک کجھ لٹیریاں نے نکیتین دے مال اتے پورے جہاز اتے قبضہ کر لیا۔ پھر وی نکیتین نے ودیس دا سفر ختم نہیں کیتا۔ اوہ پورے ایران دا سفر کردے ہوئے اسدے ساحلی شہر ہرمز پجیا۔ اس نے اتھے اک خالص نسل دا گھوڑا خریدیا اتے بھارت ول روانہ ہو گیا۔ اسنوں پتہ چل گیا سی کہ عرب وپاری ہی بھارت وچ گھوڑے ویچدے ہن، اس نے وی اپنی قسمت آزماؤن دی سوچی ۔ 1469 دی بسنت رتّ وچ نکیتین حال ممبئی دے نزدیک چوپا ناں دے بھارتی ساحل تے پجیا۔ ایہہ بہمنی سلطنت دا علاقہ سی اتے اوہ 3 سال اتھے رہا۔ واپسی تے، اوہ مسقط، پھرتک دی عرب سلطنت، صومالیہ اتے ترابزون، وچوں ہندا ہویا 1472 وچ کالا سمندر پار کرکے فیدوسیا پجّ گیا۔ تویر پرتدے ہوئے، نکیتین دی اسے سال دی بسنت رتے سمولینسک دے نیڑے تیڑے موت ہو گئی۔

اپنی لکھت وچ بھارت بارے اپنے وچار اس نے بوہت زیادہ دلچسپ، متحرک اتے مقصدی نظرئیے توں پیش کیتے ہن۔

## حوالے

گٹھ:بھارت دی تریخ
گٹھ:روسی لکھاری
پردیسی (1957 فلم)

thumb
***پردیسی*** (;  یعنی تن سمندر پار) 1957 بھارت-سوویت تعاون نال بنی فلم سی جس دا خواجہ احمد عباس اتے واسلی پرونن نے سانجھے طور تے ڈریکشن کیتا سی۔ ایہہ ہندی اتے روسی دوناں زباناں وچ بنی سی۔ ایہہ روسی یاتری افانسی نیکتین دے جیون نوں بنیاد  بنا کے بنائی گئی جسدا انگریزی وچ نام نکیتین دے سفر ذکر دے نام دی بنیاد تے ‘اے جرنی بیانڈ تھری سیز’ (روسی:*کھوزینیئے زا تری موریا*) رکھیا گیا سی۔
## ہورویکھو
*افانسی نیکیتین
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:فلماں
علائی مینار

**علائِی مینار** 


 دیس 
 بھارت

 تھاں 
 دلی

نقاشی 
 بھارتی نقاشی 


ایہہ مینار دلی دے مہرولی علاقے وچ قطب مینار علاقہ وچ واقع اے۔ اس دا اساری علاؤالدین خلجی نے ایہہ مینار دی اساری سکیم بنائی سی، جو کہ اس مینار ولوں دگنی اچی بننی مقررہ کیتی گئی سی، پر اس دی اساری 24.5 میٹر اتے پہلی منزل اتے ہی نامعلوم کارناں ولوں رک گیا۔

گٹھ:بھارت دی تریخ
پانڈۋ راجٹبر

**پانڈۋ خاندان** جاں **پانڈو سلطنت** پرانے تامل راجٹبراں وچوں اک راجٹبر سی۔ ایہہ تن راجٹبر چولا سلطنت اتے چیر سلطنت وچوں تیسرا تامل راجٹبر سی۔
اس خاندان دے راجیاں نے دکھنی بھارت دے راجاں وچ راج کیتا سی۔

## حوالے

گٹھ:بھارت دی تریخ
آگرہ تے اودھ متحد صوبے

**آگرہ اتے اودھ متحد صوبہ** (انگریزی: United Provinces of Agra and Oudh) برطانوی ہند وچ  توں پہلاں اک  صوبہ دا نام سی جو 22 مارچ 1902 نوں آگرہ اتے اودھ نام دیاں دو پریزیڈینسیاں نوں ملاکے بنایا گیا سی۔ اس ویلے عامَ طور تے اسنوں متحدہ صوبہ (یوپی) دے نام نال جاندے سن۔ ایہہ متحد صوبہ لگپگ اک صدی 1856 توں 1947 تک وجود وچ رہا۔ اسدا کل رقبہ حال بھارتی صوبےآں اتر پردیش اتے اتراکھنڈ دے کل رقبے دے برابر سی۔ جسنوں اجکلھ اتر پردیش جاں انگریزی وچ یوپی کہندے ہن اس وچ برطانوی دور دے دوران رامپور، اترکاشی اتے ٹہری اتے گڑوال ورگی آزاد ریاستاں وی شامل سن۔ 25 جنوری 1950 نوں بھارتی آئین دے اعلان توں اک دن پہلاں بھارت سرکار دے وزیر داخلہ  سردار ولبھ بھائی پٹیل نے ایہناں سارے ریاستاں نوں ملاکے اسنوں اتر پردیش نام دتا سی۔

گٹھ:بھارت دی تریخ