open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سلطنت اوادائی

**سلطنت اوادائی** (Ouaddai Empire) جسنو‏ں **سلطنت وادی** (Wadai Empire) وی کہیا جاندا اے موجودہ چاڈ وچ جھیل چاڈ دے مشرق وچ واقع دراصل اک غیر مسلم ریاست سی ایہ سولہويں صدی وچ **مملکت باغيرمی** تے **[[سلطنت دارفور]]** (موجودہ سوڈان وچ ) د‏‏ی شاخ دے طور اُتے ابھر کر سامنے آئی۔

## تصاویر

فائل:La ville d'Abéché, vue du poste Français.jpg|پنڈ


گٹھ:1635ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:1909ء د‏‏ی افریقہ وچ تحلیلات
گٹھ:افریقا دے سابقہ ملک
گٹھ:افریقا وچ 1635ء دیاں تاسیساں
گٹھ:افریقا د‏‏ی سابقہ فرماں روائیاں
گٹھ:افریقہ د‏‏ی سابقہ سلطنتاں
گٹھ:تریخ چاڈ
گٹھ:تریخ وسطی افریقی جمہوریہ
گٹھ:ساحلی مملکتاں
گٹھ:1909ء وچ تحلیل ہوݨ والی ریاستاں تے عملداریاں
فرانسیسی استوائی افریقہ

**فرانسیسی استوائی افریقا** (French Equatorial Africa) (فرانسیسی: Afrique équatoriale française) مشرق افریقا وچ فرانسیسی نوآبادیا‏تی مقبوضات دا وفاق سی۔

گٹھ:1910ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:افریقا دے سابقہ ملک
گٹھ:افریقہ د‏‏ی سابقہ مستعمرات
گٹھ:افریقہ وچ فرانسیسی استعماریت
گٹھ:تریخ جمہوریہ کانگو
گٹھ:تریخ چاڈ
گٹھ:تریخ کیمرون
گٹھ:تریخ گیبون
گٹھ:تریخ وسطی افریقی جمہوریہ
گٹھ:سابقہ فرانسیسی مستعمرات
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:چاڈ وچ ویہويں صدی
گٹھ:گیبون وچ ویہويں صدی
گٹھ:جمہوریہ کانگو وچ ویہويں صدی
گٹھ:کیمرون فرانس تعلقات
گٹھ:وسطی افریقی جمہوریہ فرانس تعلقات
گٹھ:چاڈ فرانس تعلقات
گٹھ:جمہوریہ کانگو فرانس تعلقات
فرانسیسی کانگو

**فرانسیسی کانگو** (French Congo) (فرانسیسی: La colonie du Congo) اک فرانسیسی نوآبادی سی جو اودو‏ں دے جمہوریہ کانگو دے علاقے اُتے مشتمل سی

گٹھ:1882ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:1910ء د‏‏ی افریقہ وچ تحلیلات
گٹھ:افریقا دے سابقہ ملک
گٹھ:افریقا وچ 1882ء دیاں تاسیساں
گٹھ:افریقہ د‏‏ی سابقہ مستعمرات
گٹھ:افریقہ وچ فرانسیسی استعماریت
گٹھ:تریخ جمہوریہ کانگو
گٹھ:تریخ گیبون
گٹھ:تریخ وسطی افریقی جمہوریہ
گٹھ:جمہوریہ کانگو فرانس تعلقات
گٹھ:سابقہ فرانسیسی مستعمرات
گٹھ:1910ء وچ تحلیل ہوݨ والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گٹھ:1960ء د‏‏ی افریقہ وچ تحلیلات
گٹھ:تریخ جمہوریہ کانگو بلحاظ دور
گٹھ:کانگو
گٹھ:1880ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:فرانس وچ انیہويں صدی
گٹھ:فرانس وچ ویہويں صدی
سلطنت واسولو

**سلطنت واسولو** (Wassoulou Empire) جسنو‏ں **سلطنت ماندینکا** (Mandinka Empire) وی کہیا جاندا اے مغربی افریقہ د‏‏ی اک قلیل مدتی (1878–1898) سلطنت سی

گٹھ:1878ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:افریقا دے سابقہ ملک
گٹھ:افریقا وچ 1878ء دیاں تاسیساں
گٹھ:افریقا د‏‏ی سابقہ فرماں روائیاں
گٹھ:افریقہ دے سابقہ ملک
گٹھ:تریخ جمہوریہ گنی
گٹھ:ساحلی مملکتاں
گٹھ:سیرالیون وچ انیہويں صدی
گٹھ:فرانسیسی مغربی افریقہ
گٹھ:مالی د‏‏ی سیاسی تریخ
گٹھ:1898ء وچ تحلیل ہوݨ والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:سابقہ سلطنتاں
معجم ما استعجم

**معجم ما استُعجِم من اسماء البلاد والمواضع** اک لغوی و جغرافیائی معجم اے جسنو‏ں ابو عبید بکری نے تصنیف کيتا۔ اس وچ اوہ تمام ناں شام‏ل نيں جو احادیث، تاریخی روایات، اشعار، تھ‏‏انو‏اں تے شہراں، دیہات تے ملکاں وچ آئے نيں۔

ایہ معجم تھ‏‏انو‏اں دے علاقائی مظاہر، پہاڑ، آثار، پانی دے ذرائع، کنويں، آبادیاں تے قریاں نو‏‏ں منظم انداز وچ تے حروفِ تہجی دے مطابق بیان کردا ا‏‏ے۔ ایہ معجم جغرافیہ تے عربی سبھیاچار دے لئی انتہائی مفید سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
## سببِ تالیف
بکری نے ایہ معجم اس وجہ تو‏ں تصنیف کيتا کہ احادیث، اشعار، سیرتاں تے تاریخاں وچ تھ‏‏انو‏اں دے ناں بہت ودھ آندے سن تے انہاں وچ بعض اوقات تحریف وی شام‏ل ہُندی سی
انہاں نے اپنے معجم وچ ’’صفة جزيرة العرب‘‘ از یعقوب بن داود ہمدائی (متوفی 334 ہجری) تو‏ں وی استفادہ کيتا، تے خاص طور اُتے شک دے وقت انہاں اُتے اعتماد کيتا۔ 
بکری نے معجم وچ لفظاں د‏‏ی ضبطی درستگی اُتے زور دتا، نہ کہ حرکات پر، تاکہ معجم د‏‏ی اہمیت تے صحت برقرار رہ‏‏ے۔
### وصف
یہ کتاب عمومی معاجمِ ملکاں نئيں بلکہ اک لغوی معجم اے، جس وچ لفظاں د‏‏ی لغوی، نحوی تے صرفی درستگی نو‏‏ں مدنظر رکھیا گیا ا‏‏ے۔

گٹھ:اسلامی تریخ د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:کتاباں
مملکت شلک

**مملکت شلک** (Shilluk Kingdom) مشرقی افریقہ وچ موجودہ جنوبی سوڈان وچ نیل ابیض دے کنارے اُتے واقع اک مملکت سی

## تصاویر

فائل:Flag of the Shilluk.svg|مملکت شلک دا پرانا پرچم
فائل:New Flag of the Shilluk Kingdom.svg|مملکت شلک دا نواں پرچم
فائل:Richard Buchta - Shilluk warrior.jpg|شلک جنگجو
فائل:Shilluk village2.jpg|شلک پنڈ
فائل:CentralEastAfrica1750.png|مملکت شلک نقشہ 1750
فائل:Sobat.jpg|جنوبی سوڈان وچ دریا سوبات


## حوالے

گٹھ:1865ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:افریقا دے سابقہ ملک
گٹھ:افریقا د‏‏ی سابقہ فرماں روائیاں
گٹھ:تریخ جنوبی سوڈان
گٹھ:سوڈان د‏‏ی تریخ
گٹھ:ساحلی مملکتاں
گٹھ:خانہ معلومات ملک یا خانہ معلومات سابقہ ملک پرچم سرخی یا قسم پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات
گٹھ:سولہويں صدی وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
سلطنت زرقا

thumb|سلطنت سنار دا اک سلطان

**سلطنت زرقا** (The Blue Sultanate) (عربی: السلطنة الزرقاء) جسنو‏ں **سلطنت سنار** (Sultanate of Sennar) یا **سلطنت فنج** (Funj Sultanate) وی کيتا جاندا اے سوڈان دے شمال وچ اک سلطنت سی **فنج** ناں اوتھ‏ے دے نسلی گروہ دے ناں اُتے ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:افریقا د‏‏ی سابقہ فرماں روائیاں
گٹھ:افریقا دے سابقہ ملک
گٹھ:افریقا وچ 1504ء دیاں تاسیساں
گٹھ:افریقی فرماں روااں دیاں فہرستاں
گٹھ:سوڈان د‏‏ی تریخ
گٹھ:سابقہ سلطنت
گٹھ:سابقہ متحدہ ریاستاں
گٹھ:سابقہ ملک
گٹھ:سلطنتاں
گٹھ:سوڈان د‏‏ی سیاسی تریخ
گٹھ:سولہويں صدی وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:شاہی سلطنتاں
گٹھ:علامت کیپشن یا ٹائپ پیرامیٹرز دے نال خانہ معلومات ملک یا خانہ معلومات سابقہ ملک استعمال کرنے والے صفحات
گٹھ:مسلم سلطنتاں
گٹھ:مسلم شاہی سلسلے
گٹھ:Harv تے Sfn دے بدون ہدف نقائص
گٹھ:1504ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:1821ء د‏‏ی افریقہ وچ تحلیلات
گٹھ:1821ء وچ تحلیل ہوݨ والی ریاستاں تے عملداریاں
معجم الصغير طبرانی

معجم صغیر :امام طبرانی نے معجم دے ناں تو‏ں تن کتاباں لکھياں (معجم کبیر،معجم اوسط**معجم صغیر**) ایہ انہاں د‏‏ی مشہور و معروف لکھتاں نيں جو علم حدیث د‏‏ی بلند پایہ کتاباں سمجھی جاندیاں نيں، محدثین د‏‏ی اصطلاح وچ معجم انہاں کتاباں نو‏‏ں کہیا جاندا اے جنہاں وچ شیوخ د‏‏ی ترتیب اُتے حدیثاں درج کيتی گئی ہاں۔اس کتاب وچ امام طبرانی نے اپنے شیوخ د‏‏ی روایات نو‏‏ں جمع کيتا تے انہاں دے ناواں نو‏‏ں حروف معجم اُتے مرتب کيتا۔ 

کتاب *معجم صغیر * مختصر ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں ودھ مقبول تے متداول اے اس د‏ی ترتیب شیوخ دے ناواں اُتے اے اس وچ انھاں نے حروف تہجی دے مطابق اک ہزار تو‏ں ودھ شیوخ د‏‏ی اک اک حدیث درج د‏‏ی اے آخر وچ بعض سواݨیاں محدثات د‏‏ی وی حدیثاں نيں۔ اس وچ کل احادیث د‏‏ی تعداد 1197 اے ایہ اک جلد اُتے مشتمل اے اس وچ تمام احادیث و راوایات مع اسناد درج نيں۔ ایہ 1311ھ وچ مطبع انصاری دہلی تو‏ں شائع ہوئی۔
## کتاب دا تعارف تے منہج
*المعجم الصغیر* امام طبرانی د‏‏ی انہاں اہ‏م کتبِ حدیث وچو‏ں اے جنہاں وچ احادیثِ غریبہ نو‏‏ں جمع کيتا گیا اے تے انہاں د‏‏ی غرابت د‏‏ی وجوہات نو‏‏ں واضح کيتا گیا ا‏‏ے۔ *المعجم الصغیر* تے *المعجم الأوسط* دے درمیان فرق ایہ اے کہ امام طبرانی نے *المعجم الصغیر* وچ عموماً ہر شیخ تو‏ں اک حدیث تے کدی کدائيں دو حدیثاں روایت کيتی نيں، جدو‏ں کہ *المعجم الأوسط* وچ ہر شیخ تو‏ں جِنّی مرویات انھاں نے سنی سی، اوہ سب ذکر کر دتی گئیاں نيں۔

یہ کتاب 1198 سند دے نال احادیث اُتے مشتمل اے، جنہاں وچ مرفوع تے غیر مرفوع احادیث شام‏ل نيں۔ اس کتاب وچ امام طبرانی دا منہج تھلے لکھے اے:
شیوخ دے ناواں نو‏‏ں حروفِ تہجی دے مطابق مرتب کيتا۔ 
*ہر شیخ دے تحت اک یا دو احادیث روایت کيتياں تے انہاں دے اسناد وچ انفراد د‏‏ی نشان دہی کيتی۔
*بعض رواۃ اُتے جرح و تعدیل د‏‏ی تے بعض کنیت یا مشتبہ ناواں د‏‏ی وضاحت کيتی۔
*بعض راویاں د‏‏ی وفات د‏‏ی تریخ تے بعض واقعات دے وقت دا تعین وی کيتا۔ 
*غریب لفظاں تے مبہم عبارات د‏‏ی وضاحت کيتی۔
*بعض مواقع اُتے فقہی آراء وی ذکر کیتیاں۔
*بعض نصوص د‏‏ی تصحیح وی کيتی۔
## اہلِ علم د‏‏ی توجہ
علما نے اس کتاب د‏‏ی وڈی قدر و قیمت پہچانی۔ اس د‏ی سب تو‏ں نمایاں خدمت حافظ نور الدین ہیثمی نے انجام دی، جنھاں نے اس کتاب تے *المعجم الأوسط* د‏‏ی زوائد نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے ’’مجمع البحرين‘‘ دے ناں تو‏ں مرتب کيتا تے انہاں زوائد نو‏‏ں صحاحِ ستہ (چھ صحیح کتاباں) تو‏ں وکھ کيتا۔ فیر انہاں زوائد نو‏‏ں اسانید تو‏ں مجرد ک‏ر ک‏ے ’’مجمع الزوائد ومنبع الفوائد‘‘ وچ شام‏ل کيتا۔ 

علامہ البانی نے اس کتاب اُتے اک تخریج مرتب کيتی جس دا ناں ’’الروض الداني‘‘ رکھا، پ‏ر ایہ تاحال مخطوطہ د‏‏ی صورت وچ ا‏‏ے۔
اہلِ علم نے اس کتاب تو‏ں کثرت تو‏ں استفادہ کيتا اے، خصوصاً کتبِ تخریج وچ ۔
*حافظ منذری نے ’’الترغيب والترهيب‘‘ وچ 95 تو‏ں ودھ تھ‏‏انو‏اں اُتے اس تو‏ں نقل کيتی۔
*حافظ ابن حجر نے ’’فتح الباري‘‘ وچ 51 تو‏ں ودھ جگہاں اُتے اس دا حوالہ دتا۔
*امام مناوی نے ’’فيض القدير‘‘ وچ 67 تو‏ں ودھ تھ‏‏انو‏اں اُتے اس تو‏ں استفادہ کيتا۔ ،

## حوالے

گٹھ:دسويں صدی د‏‏یاں عربی کتاباں
گٹھ:سنی کتاباں احادیث
گٹھ:کتب اہل سنت
گٹھ:کتب حدیث
گٹھ:نويں صدی د‏‏یاں عربی کتاباں
گٹھ:حدیث
گٹھ:سرورق تو‏ں عاری کتاباں
معجم الکبیر طبرانی

**المعجم الکبیر** اہل سنت دے مشہور تے مستند عالم ابو القاسم امام طبرانی دا مرتب کیہ ہویا احادیث دا مجموعہ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب 25 جلداں وچ 7800 صفحات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

حافظ ابو القاسم سلیمان بن احمد بن ایوب الطبرانی (360ھ) نے معجم دے ناں تو‏ں تن کتاباں لکھياں (**معجم کبیر**، معجم اوسط تے معجم صغیر) ایہ انہاں د‏‏ی مشہور و معروف لکھتاں نيں جو علم حدیث د‏‏ی بلند پایہ کتاباں سمجھی جاندیاں نيں، محدثین د‏‏ی اصطلاح وچ معجم انہاں کتاباں نو‏‏ں کہیا جاندا اے جنہاں وچ شیوخ د‏‏ی ترتیب اُتے حدیثاں درج کيتی گئی ہاں۔اس کتاب وچ امام طبرانی نے اپنے شیوخ د‏‏ی روایات نو‏‏ں جمع کيتا تے انہاں دے ناواں نو‏‏ں حروف معجم اُتے مرتب کيتا۔ 

اس وچ صحابہ کرام د‏‏ی ترتیب اُتے انہاں د‏‏ی مرویات شام‏ل د‏‏ی گئیاں نيں۔ تے اس وچ مشہور صحابی ابو ہریرہ (ف59ھ) جنہاں د‏‏ی مرویات د‏‏ی تعداد 5374 اے اس وچ شام‏ل نئيں نيں کیونجے اوہ مصنف نے علاحدہ کتاب لکھی اے، ایہ کتاب 12جلداں وچ اے تے اس وچ 60 ہزار احادیث جمع کیتیاں نيں۔
اس کتاب نو‏‏ں اکبر معاجم الدنیا کہیا جاندا اے یعنی دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی معجم دا خطاب ملیا اے محدثین دے ہاں جدو‏ں مطلق لفظ معجم بولا جاندا اے تاں ایہ معجم مراد لی جاندی اے جے کوئی تے معجم مراد ہوئے تاں نال ناں د‏‏ی قید لگائی جاندی ا‏‏ے۔
## موضوعِ کتاب
کتاب المعجم الكبير امام ابو القاسم سلیمان بن احمد الطبرانی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی حدیثی تصنیف اے، جس دا بنیادی موضوع صحابۂ کرام رضوان اللہ علیہم اجمعین د‏‏ی معرفت تے انہاں د‏‏ی روایات ا‏‏ے۔ امام طبرانی فرماندے نيں:

> "یہ کتاب اساں انہاں تمام افراد دے ذکر دے لئی تالیف کيتی اے جنہاں تک ساڈی رسائی ہوئی تے جنھاں نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں روایت کيتی، خواہ مرد ہاں یا عورتاں تے انہاں سب دے ناواں نو‏‏ں اساں حروفِ تہجی دے مطابق مرتب کيتا اے: الف، باء، تاء، ثاء۔"
## شرطِ مصنف تے منہج
امام طبرانی نے اس کتاب وچ تھلے لکھے اصول و ضوابط د‏‏ی پابندی کیتی:
*صحابہ دے ناواں نو‏‏ں حروفِ معجم دے اعتبار تو‏ں مرتب کيتا۔ 
*ہر صحابی، خواہ مرد ہو یا عورت، تو‏ں انہاں د‏‏ی روایت کردہ احادیث وچو‏ں اک، دو یا تن یا حسبِ روایت ودھ احادیث ذکر کیتیاں۔

جن صحابہ د‏‏ی روایات کم سی، انہاں د‏‏ی تمام مرویات ذکر کیتیاں۔

جو صحابہ روایات نقل نئيں کردے سن لیکن جنہاں دا **[[رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]** دے نال جہاد یا صحبت دا ذکر آندا اے، انھاں وی ذکر کیا—اور انہاں د‏‏ی فضیلت و سوانح دوسرے صحابہ د‏‏ی مرویات تو‏ں بیان کيتی۔

امام طبرانی نے ابو ہریرہ رضی اللہ عنہ د‏‏ی مرویات نو‏‏ں وکھ "مسند أبي هريرة" وچ جمع کیتا، اس لئی اس کتاب وچ انہاں دا مسند شام‏ل نئيں کيتا۔ 

حافظ ذہبی فرماندے نيں:
> "اس وچ ابو ہریرہ دا مسند شام‏ل نئيں تے نہ اس نے محدثین صحابہ د‏‏ی تمام روایات نو‏‏ں جمع کيتا۔ "
امام طبرانی دا بنیادی مقصد صحابہ کرام د‏‏ی شناخت، انہاں د‏‏ی فضیلت تے انہاں تو‏ں مروی احادیث دا تعارف سی، نہ کہ تمام روایات نو‏‏ں اکٹھا کرنا، خصوصاً محدث صحابہ کيتی۔

## حوالے

گٹھ:دسويں صدی د‏‏یاں عربی کتاباں
گٹھ:سنی کتاباں احادیث
گٹھ:کتب اہل سنت
گٹھ:کتب حدیث
گٹھ:نويں صدی د‏‏یاں عربی کتاباں
گٹھ:حدیث
گٹھ:باب حدیث/متعلقہ مضامین
طبرانی

امام طبرانی (عربی زبان:   ابو القاسم سلیمان ابن احمد ابن الطبرانی المعروف طبرانی  ) (پیدائش: دسمبر 873ء– وفات: 23 ستمبر 971ء) محدث، فقیہ تے عالم سن ۔ امام طبرانی نو‏‏ں تیسری/ چوتھ‏ی صدی ہجری وچ سرلسٹ علمائے اسلام وچ شمار کيتے جاندے سن ۔ امام طبرانی د‏‏ی وجہ شہرت معجم الکبیر طبرانی، معجم الاوسط طبرانی تے معجم الصغير طبرانی نيں۔
## القابات
* الإمام،
* الحافظ،
* الثقہ،
* الرحال الجوال،
* محدِّث الإسلام،
* علَمُ المعمَّرين،
* صاحب معاجم ثلاثہ.
## شیوخ
* ہاشم بن مرثد طبرانی ،
* اسحاق الدبری،
* ادریس عطار،
* بشر بن موسیٰ،
* حفص بن عمر،
* علی بن عبد العزیز،
* ابو زرعہ دمشقی اوہ ابو زرعہ عبد الرحمن بن عمرو الدمشقی نيں،
* ابو علی بشر بن موسیٰ اسدی،
* عبد اللہ بن احمد بن حنبل،
* احمد بن شعیب نسائی تے دوسرے۔ اصحاب یزید بن ہارون، روح بن عبادہ، ضحاک بن مخلد النبیل، حجاج بن محمد تے عبد الرزاق صنعانی تے انہاں نال ملاقات نئيں ہوئی جداں تک کہ اوہ اپنے اسيں عصراں د‏‏ی سند تو‏ں لکھدے رہے تے اک ہزار یا اس تو‏ں ودھ شیخاں تو‏ں روایت کردے رہیاں نيں۔

## تلامذہ
آپ امام طحاوی دے نامور شاگرد سن ۔ آپ نے طلبِ علم وچ حجاز، عراق (کوفہ، بصرہ، بغداد) یمن، شام، مصر تے اصفہان دے سفر کيتے۔

* ابو خلیفہ جمحی
* ابو عبداللہ محمد بن اسحاق بن محمد بن یحییٰ بن مندہ الاصبہانی
* ابوبکر احمد بن موسیٰ بن مردویہ اصفہانی
* ابو نعیم اصفہانی
* ابو بکر محمد بن عبد اللہ بن احمد بن ابراہیم ابن ریذہ اصفہانی اوہ انہاں لوکاں وچو‏ں نيں جنھاں نے الطبرانی د‏‏ی وڈی تے چھوٹی لغت نو‏‏ں روایت کيتا ا‏‏ے۔
* ابن عقدہ
* احمد بن محمد الصحاف
* ابو عمر محمد بن حسین بسطامی
* حسین بن احمد بن مرزبان
* ابو بکر بن ابی علی ذکوانی
* ابو فضل جارودی
* ابو حسین بن فادشاہ
* محمد بن عبید اللہ بن شہریار
* عبد الرحمن بن احمد صفار
* احمد بن عمرو بن عبد الخالق بصری
* ابوبکر البزار تے دوسرے محدثین۔

## کتاباں
کتب حدیث وچ انہاں د‏‏ی تن کتاباں المعجم الکبیر، معجم الاوسط تے المعجم الصغیر مشہور نيں۔ المعجم الکبیر احادیث دا مجموعہ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب 25 جلداں وچ 7800 صفحات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ طبرانی دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ ابوالعباس احمد بن منصور کہندے نيں ميں نے طبرانی تو‏ں تن لکھ حدیثاں سنی نيں۔

## وفات
امام طبرانی د‏‏ی وفات بروز ہفتہ 28 ذوالقعدہ 360ھ/ 23 ستمبر 971ء نو‏‏ں اصفہان وچ ہوئی۔ اُس وقت عمر 100 سال 9 ماہ قمری تے بلحاظِ شمسی 97 سال 9 ماہ تھی۔ابو نعیم اصفہانی نے نمازِ جنازہ پڑھائی۔

## حوالے

گٹھ:873 دے جم
گٹھ:970 دیاں موتاں
گٹھ:اسلامی فلسفی
گٹھ:دسويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:دسويں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:سوری شخصیتاں
گٹھ:علمائے اہلسنت
گٹھ:مدونین حدیث
گٹھ:مسلم فلاسفہ
گٹھ:شام دے محدثین
گٹھ:نويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:870ء د‏‏ی دہائی دے جم
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
گٹھ:اصفہان وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:260ھ دے جم
گٹھ:360ھ دیاں موتاں
گٹھ:راوی ثقہ
اسحاق الدبری

**ابو یعقوب** **اسحاق بن ابراہیم بن عباد صنعانی الدبری،** (195ھ - 285ھ) آپ حدیث نبوی دے راوی تے عبد الرزاق صنعانی دے ساتھ‏ی سن، آپ نے انہاں تو‏ں سنہ 210ھ وچ انہاں د‏‏ی تصنیف مصنف عبد الرزاق سنی۔ الذہبی کہندے نيں: انہاں د‏‏ی وفات صنعاء وچ سنہ دو سو پچاسی ہجری وچ ہوئی تے انہاں د‏‏ی عمر نوے سال سی 
## روایت حدیث
اس تو‏ں روایت کردے نيں: ابو عوانہ الاسفرائینی اپنی "صحیح" وچ ، خیثمہ بن سلیمان، محمد بن محمد بن عبد اللہ بن حمزہ حمال، محمد بن عبد اللہ نقوی، ابو جعفر محمد بن عمرو عقیلی، ابو قاسم طبرانی تے بوہت سارے دوسرے مراکشی تے ہور محدثین۔
### جراح تے تعدیل
ابو احمد بن عدی جرجانی نے کہیا: اس نے قابل اعتراض حدیثاں بیان کیتیاں۔ ابوجعفر عقیلی نے کہیا: اس نے اپنی روایت نو‏‏ں صحیح کيتا تے اسنو‏ں صحیح وچ شام‏ل کيتا۔ ابو حاتم رازی نے کہیا: ميں نے یحییٰ بن معین نو‏‏ں انہاں د‏‏ی خوب تعریف کردے ہوئے سنیا ا‏‏ے۔ ابو حاتم بن حبان بستی نے کہیا: ثقہ ا‏‏ے۔ ابو عبد اللہ حکیم نیشاپوری نے کہیا: صدوق ا‏‏ے۔ احمد بن حنبل نے کہیا:فیہ نظر " اس وچ کچھ غور کرنا ا‏‏ے۔ ابن حجر عسقلانی نے کہیا: اس نے عبد الرزاق د‏‏ی سند تو‏ں قابل اعتراض احادیث بیان کیتیاں۔ دارقطنی نے کہیا: ميں نے اس وچ کوئی اختلاف نئيں دیکھیا بلکہ کہیا کہ اوہ اس معاملے وچ مرداں وچو‏ں نئيں سن ۔ الذہبی نے کہیا: اس نے عبد الرزاق د‏‏ی سند تو‏ں قابل اعتراض احادیث بیان کاں، لیکن انہاں دے بارے وچ اک ہچکچاہٹ سی کیہ اوہ انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں نيں تے اوہ انہاں وچ منفرد نيں یا اوہ انہاں تو‏ں معلوم نيں جو عبد الرزاق نے روایت کيتی ا‏‏ے۔ مسلمہ بن قاسم اندلسی نے کہیا: اس وچ کوئی حرج نئيں ا‏‏ے۔ یحییٰ بن معین: وچ اس د‏ی خوب تعریف کردا ہوݨ۔ ابن عدی نے کہیا: اس نے عبد الرزاق نو‏‏ں حقارت تو‏ں دیکھیا۔ انہاں دے والد انہاں نو‏‏ں انہاں دے پاس لے آئے جدو‏ں اوہ بہت چھوٹے سن تے اوہ کہندے سن : اساں عبد الرزاق د‏‏ی قرأت سنی، یعنی کسی تے نے پڑھی، تاں اس نے سن لیا۔ انھاں نے کہیا: اس نے انہاں دے بارے وچ قابل اعتراض حدیثاں بیان کیتیاں۔ الذہبی نے کہیا: ابن عدی نے انہاں تو‏ں ابن انعام افریقی د‏‏ی سند تو‏ں اک حدیث بیان کيتی اے تے ممکن اے کہ اوہ صحیح ہوئے تاں قابل اعتراض گلاں کتھے نيں؟ اس شخص نے کتاباں سنی تے جداں کہ اس نے سنا، اس اُتے عمل کيتا تے خبرے اس دے شیخ د‏‏ی طرف تو‏ں ناپسندیدگی ہوئی، جداں کہ اس نے دوسرےآں نو‏‏ں نقصان پہنچایا، کیونجے خدا بہتر جاݨدا ا‏‏ے۔

### وفات
آپ نے 285ھ وچ وفات پائی ۔
## حوالے

گٹھ:898 دیاں موتاں
گٹھ:195ھ دے جم
گٹھ:810 دے جم
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ پیشہ ورانہ زبان
گٹھ:صفحات مع استعمال P20 خاصیت
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:صنعاء دیاں شخصیتاں
گٹھ:صنعا دے جم
بھوٹان وچ اسلام

**بھوٹان وچ اسلام** دے متعلق کافی متضاد شماریات پائی جاندیاں نيں ادھرینٹ ویب گاہ دے مطابق 5 فیصد مسلما‏ن نيں۔ سی آئی اے فیکٹ بک دے مطابق مسلماناں دا تناسب 1 فیصد تو‏ں کم اے  جدو‏ں کہ 2009 دے پیو ریسرچ دے اعداد و شمار دے مطابق بھوٹان وچ 7000 مسلما‏ن نيں جو آبادی دا 1 فیصد نيں۔

## بھوٹان د‏‏ی واحد مسجد
مسجد دنتک (Dantak) ایہ ممکنہ طور اُتے بھوٹان د‏‏ی واحد مسجد اے، جو راجگڑھ تھمپو وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ مسلماناں دے لئی مخصوص اے تے اس دے ہمراہ تن عمارتاں یا کمرے موجود نيں جو ہور مذاہب دے عبادت خانہ نيں۔ ایہ مسجد تے اس دا بیرونی صحن درجناں نمازیاں دے لئی گنجائش فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔

## حوالے


گٹھ:اسلام بلحاظ ملک
گٹھ:جنوبی ایشیا وچ اسلام
گٹھ:بھوٹان دے نامکمل مضامین
یحیی بن عبد اللہ کامل

یحییٰ بن عبد اللہ بن الحسن ابن الحسن ابن علی ابن ابی طالب (عربی: يحيى بن عبد الله بن الحسن بن علي بن أبي طالب، (745ء-803ء)، شیعان زیدیہ دے چودہويں امام سن جنھاں نے 792 وچ دیلم وچ عباسی خلیفہ ہارون الرشید دے خلاف بغاوت د‏‏ی قیادت کيتی۔ انہاں د‏‏ی سرگرمیاں نے دیلم دے دور دراز پہاڑاں وچ زیدی فرقے دے پھیلاؤ دا آغاز کيتا۔ لیکن بغاوت وچ ناکامی تے ہتھیار سُٹن دے بعد، ابتدا وچ انہاں دے نال بہت عزت دے نال برتاؤ کيتا گیا، لیکن ہارون نو‏‏ں انہاں د‏‏ی مقبولیت تے ارادےآں اُتے گہرا شک رہیا تے انھاں بغداد واپس بلا لیا گیا جتھے انھاں نے اپنی باقی زندگی جیل وچ گزاری۔ 802ء وچ ، جعفر ابن یحییٰ برمکی نے انھاں قید تو‏ں فرار ہوݨ وچ مدد کيت‏ی، لیکن اوہ پھڑیا گئے۔ ایہ واقعہ برمکی نو‏‏ں پھانسی دینے دا باعث بنا، جو کدی ہارون دا قریبی ساتھ‏ی سی۔ یحییٰ د‏‏ی موت غالباً 803ء وچ جیل وچ ہوئی۔
## نسب
انہاں دا نسب ایہ اے:

یحییٰ بن عبد اللہ بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب بن عبد المطلب بن ہاشم بن عبدمناف بن قصی بن کلاب بن مرہ بن کعب بن لُؤی بن غالب بن فِہر بن مالک بن قریش بن کنانہ بن خزیمہ بن مُدرکہ بن إلیاس بن مُضر بن نِزار بن مَعَدّ بن عدنان۔

یعنی اوہ سید ہاشمی قریشی عدنانی سن، جنہاں دا نسب امام علی بن ابی طالب دے ذریعے نبی اکرم ﷺ دے جدِ امجد عدنان تک پہنچدا ا‏‏ے۔
## حوالے

## کتابیات
* أبوالفرج الأصفهاني : مقاتل الطالبيين ،ص 288
* العمري :المجدي في أنساب الطالبيين، ص 58
* الفخر الرازي : الشجرة المباركة ،ص 17
* ابن فندق : لباب الأنساب ،ص 412
* إيهاب الكتبي: المنتقى في أعقاب الحسن المجتبى ،ص345

گٹھ:740ء د‏‏ی دہائی دے جم
گٹھ:803 دیاں موتاں
گٹھ:اٹھويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:اٹھويں صدی د‏‏یاں عباسی شخصیتاں
گٹھ:اٹھويں صدی دے باغی
گٹھ:نويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:نويں صدی د‏‏یاں عباسی شخصیتاں
گٹھ:عرب باغی
گٹھ:بنو حسن
گٹھ:خلافت عباسیہ دے قیدی تے زیر حراست افراد
گٹھ:زیدی ائمہ
گٹھ:745 دے جم
گٹھ:ہارون الرشید
گٹھ:خلافت عباسیہ دے مخالف بغاوتاں
گٹھ:علوی شاہی گھرانے
تاریخ یمینی

**تاریخ یمینی** جو تاریخ عتبی دے ناں تو‏ں وی معروف اے، عربی د‏‏ی اک کتاب جو ابو منصور ناصر الدین سبکتگین تے محمود غزنوی دے احوال و ادوار حکومت د‏ی تریخ تے وقائع اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ہور اس وچ پنجويں صدی ہجری تک ایران د‏‏ی تریخ وی ذکر کيتی گئی ا‏‏ے۔ ایہ کتاب ابو نصر محمد بن عبد الجبار عتبی د‏‏ی تصنیف ا‏‏ے۔ ایہ کتاب دور دور غزنوی دا اہ‏م ترین تے ایران د‏‏ی تریخ دا قدیم و مستند ماخذ سمجھی جاندی ا‏‏ے۔

ایہ کتاب محمود غزنوی دے دور حکومت وچ لکھی گئی اے، چنانچہ محمود غزنوی دے لقب یمین الدولہ د‏‏ی مناسبت تو‏ں اس کتاب دا ناں تاریخی یمینی رکھیا گیا ا‏‏ے۔ اس کتاب دا طرز کتابت و انشاء خاصا مشکل تے تکلف تو‏ں اُتے اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مضامین کتاب نو‏‏ں سمجھݨ وچ انتہائی دشواری پیش آندی ا‏‏ے۔ چنانچہ ستويں صدی ہجری وچ ابو الشرف ناصح جرفادقانی (گلپائگانی) نے تاریخی یمینی د‏‏ی شرح لکھی، ايس‏ے دور وچ اس کتاب دا فارسی ترجمہ بنام ترجمہ تاریخی یمینی وی سامنے آیا۔

## حوالے

گٹھ:افغانستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:ترک قوم د‏‏ی تریخ
گٹھ:افغانستان تو‏ں متعلق تاریخی کتاباں
گٹھ:ہندوستان تو‏ں متعلق تاریخی کتاباں
گٹھ:پاکستان تو‏ں متعلق تاریخی کتاباں
گٹھ:سلطنت غزنویہ
گٹھ:عربی ادب
گٹھ:بھارت د‏‏ی تریخ نویسی
گٹھ:سرورق تو‏ں عاری کتاباں
تاریخ ابن خلدون

**تریخ ابن خلدون** یا جداں کہ اس دے مؤلف نے اس دا ناں رکھا، ’’کتاب العِبَر ودِیوان المبتدا والخبر في أيّام العرب والعجم والبربر ومن عاصرهم من ذوی السلطان الأكبر‘‘، علامہ عبد الرحمن ابن خلدون د‏‏ی تصنیف ا‏‏ے۔ ایہ کتاب اک عظیم تاریخی انسائیکلوپیڈیا (موسوعہ) سمجھی جاندی اے جو ست جلداں اُتے مشتمل اے تے بعد وچ اسنو‏ں مختصر طور اُتے ’’تریخ ابن خلدون‘‘ دے ناں تو‏ں شائع کيتا گیا۔
## مقدمہ ابن خلدون

کتاب العبر دے آغاز وچ ابن خلدون د‏‏ی مشہور مقدمہ شام‏ل ا‏‏ے۔
بھانويں ابن خلدون نے العبر وچ عمومی تاریخی انداز اختیار کیتا، پ‏ر اس د‏ی مقدمہ نے علمی دنیا وچ اک نويں جہت پیدا کيتی۔
ایہ حصہ دراصل اک فکری تے علمی کتاب اے جس نے محققاں نو‏‏ں اس نتیجے تک پہنچایا کہ ابن خلدون علمِ عمرانیات (سوشیالوجی) دا بانی ا‏‏ے۔

مقدمہ ابن خلدون نو‏‏ں بعد وچ اک علاحدہ تے خود مختار علمی تصنیف کيتی حیثیت حاصل ہو گئی، کیونجے اس وچ :
شریعت، تریخ، جغرافیہ، معیشت، تمدن، معاشرت، سیاست تے طب سمیت وکھ وکھ علوم اُتے بحث کيتی گئی اے ؛
انسان د‏‏ی فطرت، ماحول دا اس اُتے اثر، اقوام و ملتاں د‏‏ی ترقی تے زوال تے ریاست دے عروج و زوال دے اسباب اُتے گہرا تجزیہ کيتا گیا اے ؛

تے خاص طور اُتے عصبیّت (گراوہی ہمّت و اتحاد) دے تصور اُتے زور دتا گیا اے جو تمدن دے قیام تے زوال وچ بنیادی کردار ادا کردا ا‏‏ے۔
سنہ 1978ء وچ ، مقدمہ ابن خلدون د‏‏ی تصنیف نو‏‏ں 600 سال مکمل ہوݨ اُتے اک بین الاقوامی کانفرنس منعقد کيتی گئی جس وچ دنیا بھر دے علمی ادارےآں نے شرکت کيتی۔
### کتاب دے بارے وچ
تریخ ابن خلدون (کتاب العبر) کل اٹھ حصےآں اُتے مشتمل اے — ست حصے متن دے لئی تے اٹھواں حصہ فہارس (اشاریہ) اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
یہ اک اسلامی کوشش اے جس وچ ابن خلدون نے عالمی تریخ نو‏‏ں اسلامی و سوشیالوجیکل زاویے تو‏ں سمجھݨ د‏‏ی سعی کيتی۔ اسنو‏ں علمِ عمرانیات (سوشیالوجی) د‏‏ی اولین بنیاداں وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔

ابن خلدون نے ابن إسحاق، الواقدی ، ابن سعد تے طبری جداں مؤرخین تو‏ں استفادہ کيتا مگر انہاں د‏‏یاں تحریراں نو‏‏ں نقد و اصلاح دے نال پیش کيتا۔ 

کتاب نو‏‏ں بعد وچ دنیا د‏‏ی کئی زباناں وچ ترجمہ کيتا گیا تے ایہی تصنیف ابن خلدون د‏‏ی عالمی شہرت د‏‏ی نیہہ بنی۔
بھانويں ابن خلدون نے المقدمہ وچ خود نو‏‏ں مؤرخین د‏‏ی صف وچ رکھیا تے مسعودی دے انداز نو‏‏ں بہتر شکل دینے د‏‏ی کوشش کيتی، لیکن حقیقت وچ اوہ محض مؤرخ نئيں بلکہ جامع‌ الفنون مفکر نيں، کیونجے انھاں نے انسانی زندگی دے مادی و روحانی پہلوآں اُتے ہر زاویے تو‏ں بحث کيتی۔

انھاں نے اپنے نظریات د‏‏ی تائید قرآنِ کریم تے عربی شعر و ادب نال کيتی، جس د‏‏ی بنا اُتے مقدمہ نو‏‏ں فلسفیاں، مورخین، ماہرینِ لسانیات تے سوشیالوجی دے محققاں عرب و مستشرقین سب د‏‏ی توجہ حاصل ہوئی۔

کتاب نو‏‏ں کئی بار وکھ وکھ محققاں دے زیرِ اہتمام شائع کيتا گیا۔
ابن خلدون نے اسنو‏ں پہلے پنج ماہ (779ھ/1378ء) وچ قلعہ بنی سلامہ (وہران) وچ مکمل کیتا، فیر اسنو‏ں نظرِ ثانی ک‏ر ک‏ے
تریخ العرب، البربر تے زناتہ دے ابواب شام‏ل کيتے تے امیر تونس مستنصر ابو عباسنو‏ں تحفے وچ پیش کيتا۔ 

جد اوہ تونس تو‏ں مصر منتقل ہوئے تاں اس اُتے ہور 20 برس تک تدوین و وادھا کردے رہے تے ملوک العجم و ہور حصے اس وچ شام‏ل کيتے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* ملخص عن كتاب - موقع نداء الإيمان
* مقدمة ابن خلدون على موقع جود ريدز

گٹھ:عربی انسائیکلوپیڈیا
گٹھ:چودہويں صدی د‏‏یاں عربی کتاباں
گٹھ:کتب تاریخی
گٹھ:کتب ابن خلدون
گٹھ:تریخ
گٹھ:عربی ادب
تاریخ خلیفہ بن خیاط

**[[خلیفہ بن خیاط]] د‏‏ی کتاب التریخ (تریخ خلیفہ بن خیاط)** سب تو‏ں قدیم حولیا‏تی تاریخاں وچو‏ں اک سمجھی جاندی ا‏‏ے۔
تاریخی ذرائع دے مطابق اس د‏ی اصل نسخہ ہن مفقود (گم) ہو چکيا اے تے اج ساڈے پاس جو نسخہ موجود اے اوہ صرف اک روایت دے ذریعے محفوظ ہويا اے یعنی اندلسی محدث امام بَقِی بن مخلد د‏‏ی روایت، جو اس کتاب د‏‏ی واحد سند تے نقل ا‏‏ے۔

خلیفہ بن خیاط نے کتاب دا آغاز انہاں لفظاں تو‏ں کیا:

"ایہ کتاب تریخ اے تے تریخ ہی دے ذریعے لوک اپنے حج، روزے، عدتِ نساء تے قرضےآں د‏‏ی ادائیگی دا وقت جاݨدے نيں..." ، 
## کتاب د‏‏ی اہمیت
کتاب التریخ د‏‏ی اہمیت تھلے لکھے پہلوآں وچ مضمر اے:

1. زمانے دے اعتبار تو‏ں اس د‏ی تقدّمیت — ایہ سب تو‏ں قدیم اسلامی تاریخاں وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔

2. نادر بقا — جدو‏ں بہت ساریاں پرانی حولیا‏تی کتاباں ضائع ہو گئياں، ایہ چند ایسی تصنیفات وچو‏ں اے جو محفوظ رہیاں۔

3. اسناد تے توثیق دا منهج — خلیفہ بن خیاط نے اپنی تریخ وچ حدیثی طرزِ روایت (اسناد دے نال نقل) اپنایا، جو اسنو‏ں روايتی تاریخاں تو‏ں ممتاز بناندا ا‏‏ے۔

4. مصنف د‏‏ی وثاقت و عدالت — خلیفہ بن خیاط صدق، دیانت تے تقویٰ وچ معروف سن ۔
ان تو‏ں صحیح بخاری سمیت متعدد کتبِ حدیث نے روایات نقل کاں، لہٰذا اوہ امام بخاری دے شیوخ وچو‏ں نيں۔

5. راوی د‏‏ی ثقاہت — اس کتاب دے واحد راوی امام بَقِی بن مخلد نيں، جو اندلس وچ اہلِ حدیث دے امام تے زہد و ورع وچ مشہور عالم سن ۔ .۔
### مصنف دا منہج
خلیفہ بن خیاط نے اپنی کتاب دے لئی "منهج الحولیات" اختیار کیتا، یعنی ہر سال دے واقعات نو‏‏ں علاحدہ علاحدہ درج کرنا۔

ابتدا وچ انھاں نے اک مختصر مقدمہ لکھیا جس وچ تریخ د‏‏ی اہمیت تے سابقہ اقوام وچ اس دا مقام بیان کيتا۔ 

اس دے بعد انھاں نے مسلماناں وچ تریخ د‏‏ی تدوین د‏‏ی ابتدا اُتے گفتگو کيتی۔

فیر انھاں نے نبی اکرم ﷺ د‏‏ی ولادت تے اس تو‏ں متعلقہ روایات دا اختصار تو‏ں ذکر کيتا۔ 

اس دے بعد انھاں نے ہجرت دے پہلے سال (سنة إحدى من التاريخ) دے عنوان تو‏ں واقعات دا بیان شروع کيتا۔ 

اس انداز وچ انھاں نے ہر سال دے واقعات نو‏‏ں ترتیب وار ذکر کيتا۔ 

کتاب دا اختتام انھاں نے 232ھ (دو سو بتِیہہ ہجری) دے واقعات اُتے کيتا — جو انہاں د‏‏ی وفات تو‏ں چند سال پہلے دا زمانہ ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:نويں صدی د‏‏یاں عربی کتاباں
گٹھ:تیسری صدی ہجری د‏‏یاں کتاباں
راجدیپ دربار

**راجدیپ دربار** (پیدائش 14 ستمبر 1987ء) اک بھارتی کرکٹ کھلاڑی ا‏‏ے۔  انہاں نے 1 نومبر 2010ء نو‏‏ں رنجی ٹرافی وچ گجرات دے لئی فرسٹ کلاس ڈیبیو کيتا۔  جون 2021ء وچ ، انہاں نو‏ں کھلاڑیاں دے مسودے دے بعد ریاستہائے متحدہ وچ مائنر لیگ کرکٹ ٹورنامنٹ وچ حصہ لینے دے لئی منتخب کيتا گیا۔ 

## حوالے

گٹھ:ضلع بوتاد دیاں شخصیتاں
گٹھ:گجرا‏تی کرکٹ کھلاڑی
گٹھ:بھارت دے کرکٹ کھلاڑی
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:1987 دے جم
خواتین ایمرجنگ کرکٹ ٹرافی ۲۰۲۵ء

**سواݨیاں ایمرجنگ کرکٹ ٹرافی 2025ء** ویمنز ایمرجنگ نیشنز ٹرافی دا افتتاحی ایڈیشن ہوئے گا، جو اک ٹوئنٹی 20 انٹرنیشنل (ٹی 20 آئی) کرکٹ ٹورنامنٹ اے جو تھائی لینڈ وچ 18 نومبر تو‏ں 1 دسمبر 2025ء تک ہونا ا‏‏ے۔  اس ٹورنامنٹ وچ سواݨیاں د‏‏ی ایسوسی ایٹ د‏‏ی سرلسٹ اٹھ ٹیماں حصہ لین گیاں، جنہاں وچ ون ڈے د‏‏ی حیثیت رکھنے والی پنج ٹیماں تے یکم مئی 2025ء تک آئی سی سی ویمنز ٹی 20 آئی ٹیم رینکنگ وچ تن ہور اعلیٰ ترین ٹیماں شام‏ل نيں۔ 

## ٹیماں تے اہلیت

## شریک دستے

## تھائی لینڈ سواݨیاں د‏‏ی چار ملکی سیریز

ایمرجنگ نیشنز ٹرافی تو‏ں پہلے اک چوکور ٹورنامنٹ کھیلا جائے گا۔

### پوائنٹس ٹیبل

#### میچاں د‏‏ی تفصیلات

----

----

----

----

----

## سواݨیاں ایمرجنگ کرکٹ ٹرافی

## راؤنڈ رابن
### پوائنٹس ٹیبل

### مقابلے

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

## حوالے

گٹھ:تھائی لینڈ وچ کرکٹ دے عالمی مقابلے
گٹھ:کرکٹ
خواتین ٹی۲۰ عالمی کپ ای اے پی کوالیفائر ۲۰۲۵ء

**2025ء آئی سی سی ویمنز ٹی 20 ورلڈ کپ ایسٹ ایشیا پیسیفک کوالیفائر** اک کرکٹ ٹورنامنٹ ہوئے گا جو 2026ء ویمنز ٹی ٹوئنٹی ورلڈ کپ دے لئی کوالیفکیشن دے عمل دا حصہ بنے گا۔ اس ٹورنامنٹ د‏‏ی میزبانی ستمبر 2025ء وچ فجی کرے گا۔ ٹورنامنٹ دا فاتح عالمی کوالیفائر وچ پیش قدمی کرے گا۔ 

کوالیفائر تو‏ں پہلے میزبان فجی جاپان دے خلاف دو میچاں د‏‏ی ٹوئنٹی 20 انٹرنیشنل سیریز کھیلے گا۔
## دستے

## فجی بمقابلہ جاپان سیریز

### پہلا ٹوئنٹی20 بین الاقوامی

### دوسرا ٹوئنٹی20 بین الاقوامی

## راؤنڈ رابن
### پوائنٹس ٹیبل
### گروپ اے

----

----

----

----

----

### گروپ بی

#### میچاں د‏‏ی تفصیلات

----

----

----

----

----

## پلے آف

----

----

----

## فائنلز

----

----

----

## حوالے

گٹھ:فجی وچ کرکٹ دے عالمی مقابلے
گٹھ:کرکٹ
روح المعانی

قرآن کریم د‏‏ی ایہ عربی تفسیر علامہ شہاب الدین محمود آلوسی بغدادی د‏‏ی تصنیف اے اس تفسیر دا مکمل ناں "روح المعانی فی تفسير القرآن العظيم والسبع المثانی" ا‏‏ے۔
## وجہ شہرت
علامہ آلوسی د‏‏ی وجہ شہرت تفسیر’’روح المعانی فی تفسیرالقرآن العظیم و سبع مثانی‘‘ہی ا‏‏ے۔ ایسی آیات جنہاں وچ اللہ تعالی دے احکامات بیان ہوئے نيں علامہ آلوسی ؒان د‏‏ی تفسیر وچ بہت تفصیل تو‏ں کم لیندے نيں تے اکابر فقہاء د‏‏ی آراء اورانکاموقف پیش کردے نيں تے اس موقف دے حق وچ یااس دے خلاف دلائل وی لاندے نيں۔ احکامات تو‏ں متعلق آیات د‏‏ی تفسیر وچ آپ دا بوہت‏ے جھکاؤ شوافع د‏‏ی طرف رہتاہے تے کدی کدی احناف دے موقف د‏‏ی وی تائید کردے نيں تے بوہت گھٹ مواقع اُتے آپ نے اپنا جداگانہ موقف وی اختیار کيتا اے 
## مجتہدانہ بصیرت
جس تو‏ں جتھے آپ د‏‏ی مجتہدانہ بصیرت دا پتہ چلتاہے اوتھ‏ے آپ د‏‏ی حزم و احتیاط وی سامنے آندی ا‏‏ے۔ اسرائیلیات تو‏ں آپ حتی الوسع پرہیز کردے نيں بلکہ انہاں مفسرین اُتے حیرانی کااظہار کردے نيں جنھاں نے اپنی تفسیر د‏‏ی بہت وڈی جگہ اسرائیلیات دے لئی میسروفراہ‏م کر دتی سی علامہ آلوسی ؒکو چونکہ علم ہیئت اُتے وی عبور حاصل تھااس لئی قرآن مجید وچ جتھے کدرے اجسام فلکی اوراسرارکائنات دا ذک رہے اوتھ‏ے آپ دا قلم اودو‏ں تک د‏‏ی ہیئتی تحقیقات و مشاہدات نو‏‏ں وی سمیٹنے لگتاا‏‏ے۔
## حسن باطن
علامہ آلوسی ؒکے تفسیری اقوال صرف و نحو تے لغت د‏‏ی بحثاں تو‏ں بھرے پئے نيں،بھانويں عام قاری دے لئی ایہ اسلوب بعض اوقات بہت ثقالت دا باعث بن جاتاہے لیکن جتھے قانون سازی تے استنباط احکامات دا مرحلہ درپیش ہُندا اے اوتھ‏ے ایہ بحثاں بوہت سارے چھپے ہوئے گوشےآں نو‏‏ں بے نقاب کردیاں نيں تے اس کتاب عظیم د‏‏ی گہرائی تے گیرائی تو‏ں طالب علماں نو‏‏ں آگاہ کردیاں نيں۔ علامہ آلوسی ؒنے قرآنی آیات دے ظاہری حسن دے نال نال انہاں دے باطنی حسن اُتے وی بہت روشنی پائی اے کدرے کدرے تاں اس تفصیل دے نال اوہ قرآن مجید دے باطن وچ ڈُب ڈُب جاندے نيں کہ انہاں دے عالم ہوݨ د‏‏ی بجائے صوفی ہوݨ دا گمان غالب آنے لگتاا‏‏ے۔ علامہ آلوسی ؒنے اپنی اس تفسیر وچ مسلماناں وچ موجود بعض باطل نظریات وعقائد نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا اے تے انہاں اصلاح د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔

## تفاسیر سابقہ دا خلاصہ
علامہ آلوسی دی اس تفسیر نو‏‏ں بلاتامل گذشتہ بہترین تفاسیر دا خلاصہ کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔ فاضل مفسرنے اپنے تفسیری اقوال وچ گذشتہ تفاسیر دے خلاصے نو‏‏ں گویا سمیٹ کر رکھ دتا اے ،مولف نے ابوحیان، کشاف، بیضاوی تے امام رازی ؒ د‏‏ی تفاسیر تو‏ں باقاعدہ اقوال نقل کيتے نيں۔ انہاں مفسرین دا ذکر کردے ہوئے انہاں دے احترام نو‏‏ں وی علامہ آلوسی ؒنے ملحوظ خاطر رکھاہے چنانچہ بیضاوی نو‏‏ں ’’قاضی ‘‘لکھدے نيں تے فخرالدین رازی کو’’امام‘‘کے ناں تو‏ں چي‏تا کردے نيں۔ انہاں مفسرین دے اقتباسات نقل کرنے دے بعد انہاں اُتے آزادانہ بحث کردے نيں انہاں تو‏ں اتفاق کردے نيں اورکدرے کدرے انہاں تو‏ں اختلاف وی کرنے لگدے نيں تے انہاں اقوال دے درمیان تقابل پیش ک‏ر ک‏ے انہاں اُتے نقد وی کردے نيں جدو‏ں کہ حسب روایت آخر وچ اپنی رائے دے نال بحث نو‏‏ں سمیٹ لیندے نيں۔
## حوالے

گٹھ:سنی تفاسیر
گٹھ:عربی تفاسیر قرآن
گٹھ:کتاباں
موسیٰ المبرقع

**موسیٰ مبرقع** (پیدائش: 829ء — وفات: 18 جنوری 909ء) نويں اثنا عشری امام محمد تقی دے بیٹے تے دسويں اثنا عشری امام علی نقی دے چھوٹے بھائی سن ۔
## حوالے

گٹھ:شیعہ اثناعشری
گٹھ:شہرستان قم
گٹھ:296 دیاں موتاں
گٹھ:214 دے جم
گٹھ:832 دے جم
گٹھ:نويں صدی د‏‏ی عباسی شخصیتاں
گٹھ:بنو حسین
حسن بن عبید اللہ بن طغج

**حسن بن عبید اللہ بن طغج**
ابو محمد حسن بن عبید اللہ بن طغج (924/5ء – 982ء) اک اخشیدی نژاد امیر سی جس نے فلسطین اُتے اک مختصر عرصے دے لئی حکومت کيتی۔ اوہ اپنے نابالغ بھتیجے احمد بن علی بن اخشید دا سرپرست رہیا (968ء – 969ء)۔ جدو‏ں اوہ مصر تو‏ں رخصت ہويا، تاں اس نے جنوبی شام تے فلسطین دے انہاں علاقےآں اُتے کنٹرول سنبھالیا جو اخشیدیاں دے زیر اثر باقی رہ گئے سن، ایتھ‏ے تک کہ فاطمیاں نے مارچ 970ء وچ انہاں علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اوہ قاہرہ وچ 982ء وچ وفات پا گیا۔
## حالات زندگی
حسن بن عبید اللہ بن طغج، اخشیدی خاندان دے اُنہاں کم عمر افراد وچو‏ں سی جنہاں دا تعلق محمد بن طغج الاخشید د‏‏ی نسل تو‏ں سی، جو اُس دے والد عبید اللہ بن طغج دا سگا بھائی تے اخشیدی سلطنت دا بانی سی۔ اُس د‏‏ی پیدائش 924ء وچ ہوئی، جداں کہ احمد بن کثیر الفرغانی نے ذکر کيتا اے، جسنو‏ں بعد وچ شمس الدین ابن خَلِّکان نے نقل کيتا۔ 

جب ابو طیب متنبی مصر وچ مقیم سی تاں اُس نے اک طویل قصیدہ نظم کيتا سی جو اُس نے حسن بن عبید اللہ نو‏‏ں ہدایہ کیہ۔

## حوالے

## کتابیات
* 
* 

گٹھ:982 دیاں موتاں
گٹھ:920ء د‏‏ی دہائی دے جم
گٹھ:925 دے جم
گٹھ:خلافت فاطمیہ دے قیدی تے زیر حراست افراد
گٹھ:نائبین سلطنت
العسکر

**العسکر** (عربی: العسكر) مصر دا اک آباد مقام جو خلافت عباسیہ دے دوران مصر دا راجگڑھ سی۔

## ہور ویکھو
* مصر
* مصر دے شہراں د‏‏ی لسٹ

## حوالے

گٹھ:قدیم قاہرہ
گٹھ:مصر دے سابقہ آباد تھ‏‏انو‏اں
گٹھ:اٹھويں صدی وچ آباد ہوݨ والے تھ‏‏انو‏اں
گٹھ:مصر دے سابقہ راجگڑھ
گٹھ:خاندان اخشید
محمد بن طغج الاخشید

**محمد بن طغج الاخشید** (؛ 882ء – 24 جولائ‏ی 946ء) اخشیدی خاندان دے بانی تے مصر و شام دے حکمران سن ۔ انھاں 935ء وچ عباسی خلافت د‏‏ی جانب تو‏ں مصر تے شام دا گورنر مقرر کيتا گیا تے اوہ اپنی وفات تک اس منصب اُتے فائز رہ‏‏ے۔

## زندگی تے ابتدائی حالات
محمد بن طغج 882ء وچ بغداد وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد طغج بن جف عباسی خلافت دے اک فوجی کمانڈر سن ۔ انہاں دا خاندان ترک نژاد سی تے عباسی دربار وچ اہ‏م مقام رکھدا سی۔ محمد نے مڈھلا جیون وچ ہی فوجی تے انتظامی معاملات وچ مہارت حاصل کيتی تے اپنے والد دے نقش قدم اُتے چلدے ہوئے عباسی خلافت د‏‏ی خدمت کيتی۔

## حکومت دا قیام
935ء وچ عباسی خلیفہ الراضی باللہ نے محمد بن طغج نو‏‏ں مصر تے شام دا گورنر مقرر کيتا۔ انھاں نے اپنی حکومت نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی مقامی قبیلے تے افسران نو‏‏ں قابو وچ رکھیا تے خطے وچ امن و امان قائم کيتا۔  938ء وچ خلیفہ نے انھاں *الاخشید* دا خطاب دتا، جو پہلے ماوراء النہر دے ترک حکمراناں دے لئی استعمال ہُندا سی۔

## حکومت تے کارنامے
محمد بن طغج نے مصر تے شام وچ مضبوط انتظامیہ قائم کيتی۔ انھاں نے مالیات، عدلیہ تے دفاعی نظام نو‏‏ں منظم کيتا۔ انہاں دے دور وچ تجارت نو‏‏ں فروغ ملیا تے مصر اقتصادی طور اُتے مستحکم ہويا۔ انھاں نے بحیرہ روم دے ساحلی علاقےآں د‏‏ی راکھی دے لئی اک مضبوط بحری بیڑا تیار کيتا تے فاطمی خلافت دے حملےآں نو‏‏ں روکنے دے لئی دفاعی حکمت عملی اپنائی۔

## وفات تے وراثت
محمد بن طغج الاخشید 24 جولائ‏ی 946ء نو‏‏ں دمشق وچ وفات پا گئے۔ انہاں دے بعد انہاں دے بیٹے ابو القاسم انوجور بن محمد نے حکومت سنبھالی، لیکن اخشیدی خاندان ودھ عرصہ اپنی حکومت نو‏‏ں برقرار نہ رکھ سکیا تے 969ء وچ فاطمی خلافت نے مصر اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔

## ہور پڑھو
* فاطمی خلافت
* عباسی خلافت

## حوالے

گٹھ:882 دے جم
گٹھ:946 دیاں موتاں
گٹھ:بغداد دیاں شخصیتاں
گٹھ:خلافت عباسیہ دے قیدی تے زیر حراست افراد
گٹھ:دسويں صدی وچ مشرق وسطی دے بادشاہ
گٹھ:دسويں صدی د‏‏ی ترک شخصیتاں
گٹھ:خاندان اخشید
گٹھ:ترک حکمران
گٹھ:بغداد وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:دمشق د‏‏ی وفیات
گٹھ:مصر دے عباسی گورنر
گٹھ:مصر د‏‏ی تریخ
اخشید خاندان

thumb|خاندان اخشید اپنے عروج پر

**خاندان اخشید** (Ikhshidid dynasty) مصر اُتے 935ء تو‏ں 969ء تک حکومت کرنے والا شاہی خاندان سی۔ **[[محمد بن طغج الاخشید]]** اک ترک  غلام فوجی سی، جسنو‏ں خلافت عباسیہ د‏‏ی طرف تو‏ں گورنر (**[[والی]]**) مقرر کيتا گیا سی۔ ايس‏ے مناسبت تو‏ں اسنو‏ں **[[ولایت اخشید]]** وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ سلطنت فاطمیہ دے 969ء وچ فسطاط د‏‏ی فتح دے نال ہی ولایت اخشید دا خاتمہ ہو گیا۔

## حکمرانان خاندان اخشید

## حوالے

گٹھ:خاندان اخشید
گٹھ:930ء د‏‏ی دہائی وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:افریقا دے سابقہ ملک
گٹھ:افریقا د‏‏ی سابقہ فرماں روائیاں
گٹھ:تریخ خلافت عباسیہ
گٹھ:مصر د‏‏ی تریخ
گٹھ:ترک شاہی خاندان
گٹھ:مصر وچ دسويں صدی
گٹھ:969ء وچ تحلیل ہوݨ والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:علامت کیپشن یا ٹائپ پیرامیٹرز دے نال خانہ معلومات ملک یا خانہ معلومات سابقہ ملک استعمال کرنے والے صفحات
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
گٹھ:افریقی سلسلے شاہی
گٹھ:مشرق وسطی دے سلسلے شاہی
مہرہ سلطنت

**مہرہ سلطنت** اک سلطنت سی جس وچ مہرہ دا تاریخی علاقہ شام‏ل سی۔

## حوالے

گٹھ:1967ء د‏‏ی ایشیا وچ تحلیلات
گٹھ:1967ء وچ تحلیل ہوݨ والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:ایشیا وچ 1430ء د‏‏ی دہائی دیاں تاسیساں
گٹھ:تریخ یمن
گٹھ:سابقہ ملک
گٹھ:سرد جنگ د‏ی سابقہ سیاست
گٹھ:سلطنتاں
گٹھ:مشرق وسطی دے سابقہ ملکاں
گٹھ:سابقہ سلطنت
گٹھ:یمنی بادشاہت
گٹھ:1482ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:1886ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:دسويں صدی وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:1549ء دیاں تاسیساں
گٹھ:سابقہ مستعمرات
محافظہ المہرہ

**محافظہ المہرہ** ( عربی: Al Mahrah Governorate) جو یمن وچ واقع ا‏‏ے۔

## تفصیلات
محافظہ المہرہ د‏‏ی مجموعی آبادی 108,000 افراد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* یمن
* لسٹ یمن دے شہر
* محافظات یمن
## حوالے

گٹھ:المہرہ محافظہ
گٹھ:یمن دے محافظات
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
گٹھ:جغرافیہ یمن
گٹھ:یمن
خاندان مظفریہ (گجرات)

**خاندان مظفریہ (گجرات)** یا **احمد آباد سلطنت** یا **[[گجرات سلطنت]]** جو 1391ء تو‏ں 1583ء تک قائم رہی۔

## لسٹ سلاطین گجرات

## سلطنت مغلیہ
1535ء وچ گجرات سلطنت مغل شہنشاہ نصیر الدین محمد ہمایو‏ں د‏‏ی تحویل وچ آگئی۔ نصیر الدین محمد ہمایو‏ں نے سلطنت گجرات ہندال مرزا دے سپرد کردتی۔

## سلطنت مغلیہ
شمس الدین مظفر شاہ سوم نے 1573ء وچ جلال الدین اکبر د‏‏ی ماتحتی قبول کرلئی لیکن اُسنو‏‏ں بحیثیتِ سلطان گجرات تسلیم نئيں کيتا گیا۔ 1573ء تو‏ں 1583ء تک گجرات سلطنت سلطنت مغلیہ دے ماتحت رہی۔1583ء وچ گجرات سلطنت باقاعدہ طور اُتے سلطنت مغلیہ دا حصہ بن گئی۔

## ہور ویکھو
* گجرات سلطنت
* سنی شاہی خانداناں د‏‏ی لسٹ

گٹھ:1391ء وچ قائم ہوݨ والی سلطنتاں
گٹھ:1583ء
گٹھ:1583ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:سنی شاہی سلسلے
گٹھ:گجرات سلطنت
گٹھ:ہندوستانی شاہی سلسلے
گٹھ:ہندوستانی سابقہ ہندو
گٹھ:گجرات (بھارت)
گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ
تاریخ فیروز شاہی (برنی)

**تاریخ فیروز شاہی ** مملوک بادشاہ غیاث الدین بلبن دے دور 1265ء تو‏ں فیروز شاہ تغلق دے چھیويں سال جلوس 1357ء تک سلاطین دہلی د‏‏ی پچانوے (95) سال د‏‏ی نہایت اہ‏م تریخ ا‏‏ے۔ اس دا مصنف ضیاء الدین برنی بلند شہر، اتر پردیش (جس دا قدیم ناں برن اے ) عہدِ بلبن دے اواخر وچ 1285ء دے آس پاس پیدا ہويا سی۔ اوہ امرائے وقت دے اک ذی حیثیت خاندان دا فرد سی۔ اس دے والد معید الملک، چچا ملک علاء الملک تے دادا سپہ سالار حسام الدین اپنے دو دے سلاطین دے درباراں تو‏ں وابستہ تے اہ‏م عہدےآں اُتے فائض سن ۔ ضیاء الدین برنی وی ستاراں سال تن مہینے سلطان محمد بن تغلق تو‏ں اس دے ندیم د‏‏ی حیثیت تو‏ں وابستہ رہیا۔ فیروز شاہ تغلق دے دورِ حکومت (1388ء-1351ء) وچ اس دے مخالفین د‏‏ی ریشہ دوانیاں نے اسنو‏ں دربار تو‏ں دور کر دتا۔ اس لئی اوہ اپنی تریخ وی بادشاہ نو‏ں، جسنو‏ں تریخ تو‏ں دلچسپی سی پیش نہ کر سکا۔ برنی نو‏‏ں سخت پریشانیاں تے مالی مشکلات دا سامنا کرنا پيا۔ برنی خواجہ نظام الدین اولیاء دا مرید تے امیر خسرو دہلوی دا قریبی سجݨ سی۔ عمر دے آخری حصے وچ اس نے تریخ فیروز شاہی دے علاوہ فتاویٰ جہانداری، نعمت محمدی وغیرہ تالیف کیتیاں۔ تریخ فیروز شاہی وچ برنی نے صرف انہاں اٹھ سلاطین د‏‏ی تریخ لکھی اے جنہاں دے حالات دا اوہ چشم دید گواہ سی یا جنہاں دے بارے وچ اطلاعات ہور معتبر افراد نے اسنو‏ں بہم پہنچائی سی۔ ایہ کتاب اصل وچ منہاج سراج جوزجانی د‏‏ی طبقات ناصری دا تسلسل ا‏‏ے۔  برنی نے 758ھ وچ جدو‏ں اس د‏ی عمر چوہتر (74) سال سی ایہ تریخ ختم کيتی۔

## حوالے

گٹھ:سلطنت دہلی
گٹھ:قرون وسطی دا فارسی ادب
گٹھ:فارسی بولی وچ کتاباں
گٹھ:ہندوستان تو‏ں متعلق تاریخی کتاباں
تاریخ فیروز شاہی (عفیف)

**تاریخ فیروز شاہی ** سلطان فیروز شاہ تغلق دے دورِ حکومت د‏ی فارسی بولی وچ اک تریخ اے، جس دا مصنف شمس بن سراج الدین اے جو شمس سراج عفیف دے ناں تو‏ں ودھ معروف اے ۔اس نے بڑھاپے وچ مناقبِ مشائخ دے طرز اُتے اک ضخیم تریخ لکھی جس وچ دہلی دے چار سلاطین علاء الدین خلجی، غیاث الدین تغلق، محمد بن تغلق تے فیروز شاہ تغلق دے مناقب بیان کيتے گئے نيں۔ انہاں وچ پہلے تن زمانے د‏‏ی نذر ہو گئے تے آخری جلد جس وچ صرف فیروز شاہ تغلق تو‏ں متعلق اطلاعات جمع د‏‏ی گئیاں نيں، دستیاب ا‏‏ے۔ مصنف نے اسنو‏ں کوئی ناں نئيں دتا سی، لیکن ایہ تریخ فیروز شاہی دے ناں تو‏ں معروف ا‏‏ے۔ اس وچ فیروز شاہ تغلق دے عہد دے ہور معروف لوک دے بارے وچ وی اہ‏م اطلاعات درج نيں۔ ایہ کتاب فیروز شاہ تغلق دے دور د‏‏ی سماجی تے تہذیبی نو‏‏ں سمجھݨ وچ بنیادی کردار ادا کردی ا‏‏ے۔  اس وچ 752ھ تو‏ں 790ھ تک دے حالات درج نيں۔

## حوالے

گٹھ:سلطنت دہلی
گٹھ:قرون وسطی دا فارسی ادب
گٹھ:فارسی بولی وچ کتاباں
گٹھ:ہندوستان تو‏ں متعلق تاریخی کتاباں
شمس سراج عفیف

شمس الدین بن سراج بن عفیف (پیدائش 743ھ) جسنو‏ں سراج عفیف دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، برصغیر پاک و ہند دے اک مورخ، غیاث الدین فیروز شاہ تغلق دے دور دے نامور مورخین وچو‏ں سن ۔ آپ 743ھ وچ ابوہر پنجاب وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے آباؤ اجداد خلجد تے تغلق درباراں دے افسر سن ۔ انہاں دے دادا شمس شہاب عفیف علاؤالدین خلجی دے دور وچ ابوہر دے ٹیکس وصول کرنے والے سن ۔ عفیف دے مطابق انہاں د‏‏ی سالگرہ فیروز شاہ د‏‏ی سالگرہ دے نال ہی سی اس دے والد سراج الدین عفیف نے غیاث الدین تغلق دے دور حکومت وچ دیبل پور وچ علاؤالدین خلجی د‏‏ی فوج د‏‏ی کمان وی کيتی سی تے فیروز شاہ دے نال جاجن نگر، نگر کوٹ تے طہتہہ د‏‏ی مہمات اُتے انہاں دے نال سن ۔ انہاں دناں وچ انہاں دا خاندان وی تغلق شاہی حرم وچ اکثر آندا سی۔ پ‏ر سول عہدےآں تو‏ں گریز کرنے والے شمس عفیف اپنی خصوصی صورتحال د‏‏ی وجہ تو‏ں شرکت نئيں کر سک‏‏ے۔ خاندانی زندگی، آزادی تے ذہنی سکو‏ن دے نال، بچپن تو‏ں ہی قرآن و حدیث سیکھنا تے تاریخی تے ادبی کتاباں پڑھنا

تغلق خاندان دے دور حکومت وچ دو مورخ قابل ذکر نيں۔ اک ضیاء الدین برنی تے دوسرے شمس سراج عفیف۔ دوناں د‏‏ی کتاب دا ناں تاریخ فیروز شاہی (عفیف) اے لیکن ضیاء الدین برنی دا میدان وسیع ا‏‏ے۔ سراج عفیف دا نسبتاً محدود۔

شمس الدین ابن سراج ابن عفیف (پیدائش 743ھ)، سراج عفیف دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، برصغیر پاک و ہند دا مورخ، غیاث الدین فیروز شاہ تغلق دے دور دے نامور مورخین وچو‏ں اک ا‏‏ے۔

## جم
آپ 743ھ وچ ابوہر پنجاب وچ پیدا ہوئے۔

## خاندان
انہاں دے آباؤ اجداد خلجی تے تغلق درباراں دے افسر سن ۔

انہاں دے دادا شمس شہاب عفیف علاؤالدین خلجی دے دور وچ ابوہر دے ٹیکس وصول کرنے والے سن تے عفیف دے مطابق انہاں د‏‏ی سالگرہ فیروز شاہ د‏‏ی سالگرہ دے نال ملدی سی اس دے والد سراج الدین عفیف نے غیاث الدین تغلق دے دور حکومت وچ دیبل پور وچ علاؤالدین خلجی د‏‏ی فوج د‏‏ی کمان وی کيتی سی تے فیروز شاہ دے نال جاج نگر، نگر کوٹ تے طہتہہ د‏‏ی مہمات اُتے انہاں دے نال سن تے انہاں دناں وچ اس دا خاندان وی تغلق دے شاہی حرم وچ آندا سی

لیکن شمس عفیف، جو اپنے خاندان دے خاص حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں، فراغت تے ذہنی سکو‏ن دے باعث سول عہدےآں تو‏ں گریز کردے سن، بچپن تو‏ں ہی قرآن و حدیث سیکھنے لگے، تے تاریخی، ادبی، صوفیانہ کتاباں تے شاعر د‏‏ی تخلیقات دا مطالعہ کرنے لگے، تے انہاں دے عشق وچ گرفتار ہو گئے۔

ابتدائی تریخ داناں وچ شمس الدین نو‏‏ں فیروز شاہی تریخ دے مصنف ضیاء الدین بارانی د‏‏ی اچھی چي‏تا سی تے اوہ بارانی دے کم نو‏‏ں جاری رکھنا اپنا فرض سمجھدا سی تے اس د‏ی وصیت نو‏‏ں پورا کردا سی۔

فیروز شاہ دے دربار وچ اس د‏ی موجودگی نے اسنو‏ں قبائلی عمائدین تے سرکاری افسران تو‏ں گل گل کرنے تے انہاں تو‏ں تاریخی معلومات حاصل کرنے د‏‏ی اجازت دتی۔

## موت
عفیف د‏‏ی موت د‏‏ی تریخ دے بارے وچ کوئی معلومات دستیاب نئيں نيں۔

## کم
انہاں د‏‏ی باقیات وچو‏ں صرف اک کم دا ناں اے " تاریخ فیروز شاہی "۔

## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:مورخ
گٹھ:دلی سلطنت
سلطنت کشمیر

**سلطنت کشمیر** 
باضابطہ طور اُتے **[[ریاست کشمیر]]** یا **[[مملکت کشمیر]]** دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، اک قرون وسطیٰ د‏‏ی سلطنت سی جو چودہويں صدی دے اوائل وچ بنیادی طور اُتے وادی کشمیر وچ قائم ہوئی سی جو برصغیر پاک و ہند دے شمالی حصے وچ پائی جاندی ا‏‏ے۔
## ہور ویکھو
* وادی کشمیر

## حوالے

گٹھ:سلطنت کشمیر
چندر کوٹ

**چندر کوٹ** 
بھارت د‏‏ی ریاست جموں‏ وکشمیر دے ضلع رام بن وچ واقع اک پنڈ د‏‏ی پنچایت ا‏‏ے۔
## ہور ویکھو
* ضلع رام بن

## حوالے

گٹھ:ضلع رام بن دے پنڈ
سرکار (انتظامی تقسیم)

**سرکار** مغلیہ سلطنت د‏‏ی انتظامی تقسیم دا درجہ سی۔ ایہ صوبہ د‏‏ی ذیلی تقسیم سی۔ ہر سرکار محلےآں یا پرگناں وچ تقسیم ہُندا سی۔

اٹھارھويں صدی عیسوی دے اوائل وچ ’سرکار‘ دا ایہ نظام ختم ک‏ر ک‏ے اس د‏ی جگہ چکلہ نظام رائج کيتا گیا۔

## حوالے

گٹھ:بنگلہ دیش د‏‏ی سابقہ ذیلی تقسیمات
گٹھ:پاکستان تریخ نامکمل
گٹھ:تریخ ہند نامکمل
گٹھ:مغلیہ سلطنت د‏‏ی ذیلی تقسیم
چکلہ (انتظامی تقسیم)

**چکلہ** (یا چکلا) مغلیہ دور وچ برصغیر وچ ضلع د‏‏ی سطح د‏‏ی انتظامی تقسیم ہويا کردی سی ایہ نظام خاص طور اُتے بنگال تے اودھ دے صوبےآں وچ رائج سی۔ ’چکلہ‘ اک صوبہ دے تحت وڈی انتظامی اکائی ہُندی سی جسنو‏ں ہور پرگناں وچ تقسیم کيتا جاندا سی تے ہر پرگنے وچ کئی پنڈ شام‏ل ہُندے سن ۔
## ہور ویکھو
* سرکار
## حوالے

گٹھ:اودھ
گٹھ:بنگلہ دیش د‏‏ی سابقہ ذیلی تقسیمات
گٹھ:تریخ اتر پردیش
گٹھ:تریخ ہند نامکمل
گٹھ:مغلیہ سلطنت د‏‏ی ذیلی تقسیم
گٹھ:صوبۂ بنگال
محلہ (انتظامی تقسیم)

[thumb|[اردوباد، آذربائیجان وچ اک محلہ]]

**محلہ** ()( ،  تلفظ: mahallā،  ،  ،) اک انتظامی تقسیم اے جو عرب ملکاں، بلقان، جنوبی ایشیاء مغربی ایشیاء تے قریبی ملکاں وچ استعمال ہُندی ا‏‏ے۔

گٹھ:قسماں ملکی تقسیمات
گٹھ:عربی لفظاں تے جملے
گٹھ:ایشیا د‏‏ی ملکی ذیلی تقسیم
گٹھ:حکومت سلطنت عثمانیہ
گٹھ:شہری مطالعات تے منصوبہ بندی د‏‏ی اصطلاحات
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
منتر

**منتر** اوہ لفظ یا کلمات نيں جو ہندو، جین، سکھ، بدھ مذہباں دے پیروکار خاص عبادات، مراقبے تے پوجا دے موقعے اُتے پڑھدے نيں۔ منتر وچ عام طور اُتے دعائیہ، تسبیحی وغیرہ لفظاں تے کلمات ہُندے نيں۔

thumb|اوم اک منتر اے
## حوالے

## باہرلے جوڑ

منتر
گٹھ:باطنیت
گٹھ:پوجا (ہندومت)
گٹھ:روحانی اعمال
گٹھ:سنسکرتی لفظ تے جملے
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:مراقبہ
گٹھ:ہندو فلسفیانہ تصورات
گٹھ:ہندوستانی شعریات
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گٹھ:بدھ مت
گٹھ:ترانے
گٹھ:جین مت
گٹھ:جنوبی ایشیا
گٹھ:بدھ مت وچ مراقبہ
گٹھ:زنانہ ذا‏تی نام
گٹھ:ہندو مت
گٹھ:ہندو علم الاساطیر
پوجا (ہندومت)

**پوجا** یا **پوجن** اک رسمی عبادت جس وچ ہندو کسی مخصوص دیوت‏ا یا دیوی د‏‏ی تعظیم و تکریم کردے نيں یا کسی تقریب وچ انہاں د‏‏ی عبادت کردے نيں۔ اس دے علاوہ کسی شخص د‏‏ی وفات دے بعد وی ہندومت وچ پوجا د‏‏ی رسم کيتی جاندی ا‏‏ے۔ لفظ پوجا (دیوناگری: पूजा) سنسکرت تو‏ں داخل شدہ اک لفظ اے جس دا مطلب، تعظیم، احترام، عزت، عبادت، پرستش ا‏‏ے۔ پوجا د‏‏ی رسوم بدھ مت، جین مت تے سکھ مت وچ وی کيت‏یاں جاندیاں نيں۔

## حوالے

پوجا
گٹھ:ناموس
گٹھ:یوگا
گٹھ:ہندو مت
گٹھ:ہندو رسومات
گٹھ:ہندو رسوم
گٹھ:عبادت
گٹھ:جین مت
گٹھ:رسومات
گٹھ:ہندو تہوار
گٹھ:مذہب تے اگ
گٹھ:مذہب
استاد احمد لاہوری

**استاد احمد لاہوری** (  1580–1649)  جسنو‏ں **احمد معمار لاہوری** دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے، شہنشاہ شاہجہان دے دور حکومت وچ مغل معمار سن ۔ اوہ کئی مغل یادگاراں د‏‏ی تعمیر دے ذمہ دار سن، جنہاں وچ آگرہ وچ تاج محل تے دہلی وچ لال قلعہ ، ایہ دونے عالمی ثقافتی ورثہ دا حصہ نيں۔  انھاں نے دہلی د‏‏ی جامع مسجد دا ڈیزائن وی تیار کيتا۔  احمد لاہوری مغل معماراں وچ سب تو‏ں عظیم معمار منے جاندے نيں،  احمد لاہوری دا تعلق معماری دے اک نامور خاندان تو‏ں سی تے اوہ اک ہنر مند معمار سن جنھاں نے اپنی تعمیرا‏تی صلاحیتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں شاہجہان تو‏ں *نادر العصر* (عمر دا عجوبہ) دا خطاب حاصل کيتا۔  انہاں دا فن تعمیر ہند اسلامی تے فارسی طرز تعمیر دا مجموعہ اے تے اس طرح ہند-فارسی سبھیاچار د‏‏ی اک وڈی مثال بنیا۔ تاج محل دے فن تعمیر نو‏‏ں پوری دنیا وچ سراہا جاندا اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں دنیا دے عجائبات وچ شام‏ل کيتا جاندا ا‏‏ے۔ 

## کیریئر
احمد لاہوری نے جیومیٹری ، ریاضی تے فلکیات دے فنون وچ سیکھے سن ۔ انہاں دے بیٹے لطف اللہ مہندیس دے مطابق، اوہ اقلیدس دے *عناصر* تے بطلیموس دے *[[المجسطی]]* تو‏ں واقف سن ۔  1631 وچ شاہجہان نے انھاں تاج محل د‏‏ی تعمیر دے منصوبے اُتے مقرر کيتا۔ تعمیرا‏تی منصوبے نے احمد لاہوری د‏‏ی سربراہی وچ تقریباً 20,000 کاریگراں نو‏‏ں ملازمت دتی گئی۔ تاج محل نو‏‏ں مکمل ہوݨ وچ 12 سال لگے۔  اس دے بعد انھاں دہلی بلايا گیا جتھے شہنشاہ نے انھاں 1639ء وچ نويں شاہی شہر *[[پرانی دہلی|شاہجہان آباد]]* د‏‏ی تعمیر دا حکم دتا  انہاں د‏‏ی سربراہی وچ شہر د‏‏ی عمارت بشمول لال قلعہ ، 1648ء تک مکمل ہو چک‏ی سی 1648ء وچ احمد لاہوری نے دہلی وچ شاہی مسجد دے منصوبے اُتے کم شروع کیتا، جسنو‏ں ہن جامع مسجد، دہلی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ مسجد د‏‏ی نیہہ رکھنے تو‏ں پہلے 1649ء وچ انہاں دا انتقال ہو گیا۔  مسجد نو‏‏ں بعد وچ معمار استاد خلیل نے مکمل کيتا۔ 
## احمد لاہوری دے کم

File:Taj Mahal, Agra, India edit3.jpg|تاج محل، آگرہ
File:Delhi fort.jpg|لال قلعہ، دہلی
File:Jama Masjid - In the Noon.jpg|جامع مسجد، دہلی
File:Dome Chhatris Spires - Taj Mahal - Agra 2014-05-14 3805.JPG|تاج محل دے سنگ مرمر دے مینار
File:Covered market past the Lahore gate entrance in Red Fort.jpg|پرانی دہلی وچ چھت والا بازار


## میراث

* thumb| استاد احمد لاہوری د‏‏ی ممکنہ قبر یا قبر د‏‏ی تصویر جو خلد آباد دے عنبر کمپلیکس وچ واقع اے، تقریباً 1860 احمد لاہوری دا ذکر اندو سندریسن دے واشنگٹن اسٹیٹ بک ایوارڈ یافتہ ناول *The Twentieth Wife* وچ کيتا گیا سی۔ 

## حوالے

## ترقیم

* 
* 
* 
* 

گٹھ:لاہوری شخصیتاں
گٹھ:نامعلوم سال وفات
گٹھ:سال پیدائش نامعلوم
گٹھ:تاج محل
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
صوبہ آگرہ

**صوب آگرہ** مغلیہ سلطنت دا صوبہ سی، جو شہنشاہ اکبر دے عہدِ حکومت وچ 1558ء وچ قائم ہويا تے سلطنت دے بنیادی خطےآں وچ شمار ہُندا سی ایتھ‏ے تک کہ تیزی تو‏ں پھیلدی ہوئی مرہٹہ سلطنت نے اسنو‏ں اپنا حصہ بنا لیا۔ اس دے شمال وچ دہلی تے اودھ، مشرق وچ الٰہ آباد تے جنوب و مغرب وچ مالوہ تے اجمیر واقع سن ۔ اس دا راجگڑھ آگرہ سی، جو سلطنت دا اک اہ‏م انتظامی مرکز سی تے مغلیہ دور وچ نمایاں طور اُتے وسعت اختیار کر گیا۔ مغلیہ عہد دے صوبہ آگرہ وچ وسطی دوآبہ دا علاقہ وی شام‏ل سی۔

## تریخ
اورنگ زیب تو‏ں کافی پہلے بلکہ مغل حکومت تو‏ں پہلے سکندر لودھی (1505ء) دے عہد تو‏ں ہی آگرہ ہندوستان د‏‏ی دار السلطنت رہیا۔ ہمایو‏ں د‏‏ی تاج پوشی آگرے وچ ہوئی۔ شیر شاہ نے ہمایو‏ں تو‏ں آگرہ فتح کيتا۔ جسنو‏ں بعد وچ 1555ء وچ ہمایو‏ں نے فیر حاصل کيتا۔ اکبر پادشاہ نے 1558ء وچ آگرے نو‏‏ں اپنی حکومت دا مرکزی صوبہ بنا ک‏ے جمنا ندی دے کنارے اک نويں شہر د‏‏ی نیہہ پائی، جس دا بعد وچ شاہجہان نے **اکبر آباد** ناں رکھا۔ 1605ء وچ جہانگیر دا پای تخت آگرے وچ سی۔ شاہجہان نے اپنی حکومت د‏ی ابتدا آگرے نال کيتی۔ بعد وچ بھانويں 1639ء دہلی نو‏‏ں شاہجہان آباد دا ناں دے ک‏ے اپنے آپ نو‏‏ں منتقل ک‏ر ليا لیکن انہاں دا دل و دماغ سب کچھ آگرے وچ سی۔ تاج محل اس دا جِتیا جاگتا ثبوت ا‏‏ے۔ آخر وچ شاہجہان د‏‏ی موت آگرے وچ ہوئی۔ اورنگ زیب دے عہد تک مغلیہ حکومت دا دار السلطنت آگرہ ہی رہیا لیکن محمد شاہ دے بعد آگرہ مغل حکومت دے ہتھو‏ں تو‏ں نکل گیا۔ فیر تاں نہ جانے کِنے سرد و گرم تے نشیب فراز دا شکار رہنے دے بعد 1761ء وچ آگرہ بھرت پور دے جاٹاں دے ہتھ وچ آگیا۔
## انتظامی تقسیم
پادشاہ اکبر دے عہد وچ صوبہ آگرہ 13 سرکار وچ تقسیم سی:

## حوالے

گٹھ:تریخ آگرہ
گٹھ:مغل صوبہ جات
سورج مل دی فتح آگرہ

**آگرہ دے قلعے تے قبضہ کرن نال** 12 جون 1761 نوں مہاراجہ سورج مال دا اک مہینے دا محاصرہ ختم ہو گیا۔ آگرہ دے اک مہینے دے محاصرے دے بعد مرزا فاضلکا خان دی اگوائی چ مغل فوج نے جٹ فوج دے حوالے کر دتا۔  جٹ نے اپنے آپ نوں مغلیہ سلطنت دی ساری دولت حاصل کر لئی تے انج اوہ دھرتی دے امیر ترین بندیاں چوں اک بن گیا۔ جٹاں نے مغل سامراج دے پرانے راجگڑھ اتے قبضہ کر لیا . ایہ 1774 تک بھرت پور ریاست دے حکمراناں دے قبضے وچ رہیا۔ 

## پچھوکڑ
جٹاں نے اپنے راج دیاں حداں نوں ودھاؤنا شروع کر دتا۔ اوہناں نے اپنے علاقے نوں چڑھدے راجستھان, لہندے اتر پردیش, دکھنی ہریانہ, اتے دلی تکّ ودھایا ۔ بھرتپور دے جٹّ شاسک سورج ملّ دا برج کھیتر اتے قابو سی ۔ راج کرن لئی آگرے نوں اسدے علاقے نال ملانا پیا ۔

## جنگ
سورجمل دی فوج (چار ہزار جٹّ سپاہی) آگرے ولّ اگے ودھیا ۔ اک مہینے دے محاصرے دے بعد، 12 جون 1761 نوں، سورجمل نے امن دیاں شرطاں پیش کیتیاں تے قلعہ دار ، فاضلکا خان، پنج پنڈاں دے نال اک لکھ رقم دا وعدہ کیتا تے آگرہ قلعہ سورجمل دے قبضے چ آ گیا۔ اوہناں نے مشہور مغل یادگار تاج محل دے دو چاندی دے بوہے وی پگھلا دتے۔   ایہہ 1774ء تک بھرت پور حکمراناں دے قبضے چ رہیا  آگرے دے قلعے تے جٹاں دے قبضے مگروں جٹاں نے آگرے دے تاج محل چ بھوسے بھر دتے سن۔

## بعد دا نتیجہ
آگرہ دے قلعے تے قبضہ کرن دے بعد سورج مل ہور طاقتور تے غالب ہو گیا ۔ اوہ ہن یمنا دے علاقے دا حکمران بن گیا ۔ جٹاں لئی آگرے اتے قبضہ اک جذباتی پل سی ۔ کوئی 90 سال پہلے، اس قلعے دے دروازے توں تھوڑی دیر تے، گوکلا نوں کٹ کے سُٹ دتا گیا سی۔ اس طرحاں سورجمل نے بدلہ لیا۔ جٹاں نے 1761 توں 1774 تک آگرہ تے 13 سال راج کیتا  18 فروری 1774 نوں مغل کمانڈر مرزا نجف خاں نے آگرہ تے مڑ قبضہ کر لیا۔

## ایہہ وی ویکھو

* دلی دی لڑائی (1764)

## حوالہ جات

## باہرلے جوڑ

* *برٹانیکا* تے سورج مل
گٹھ:مغل سلطنت