open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
حسین مرزا بایقرا

**سلطان حسین مرزا بایقرا** (فارسی: حسن بایقرا / Husayn Baiqara) دا جم ہرات وچ جون-جولائی 1438 ہوئیا۔ ایہ غیاث الدین منصور مرزا بن بایقرا مرزا بن عمر شیخ مرزا بن امیر تیمور دا پتر سی۔ ماسوائے 1470 وچ اک مختصر تعطل دے ، اوہ 1469 توں لے کے 4 مئی، 1506 تک ہرات دے تیموری حکمران سی ۔ 
## ہورویکھو
*تیموری سلطنت
## باہرلےجوڑ
## حوالے

گٹھ:بادشاہ
گٹھ:تیموری شاہی ٹبر
بیرن جزیرہ

**بیرن جزیرہ** (کوآرڈینیٹس: ) بھارت دا ایکماتر متحرک جوالا مکھی اے۔ ایہ جزیرہ لگ بھگ 3 کلومیٹر وچ پھیلیا اے۔ ایتھے دا جوالا مکھی 28 مئی 2005 وچ پھٹیا سی۔ تد توں ہن تک اس توں لاوا نکل رہیا اے۔

## حالت
thumb|left|بیرن جزیرہ (لال گھیرے وچ) دکھاندے ہوئے، انڈمان جزیرہ گروہ دا نقشہ
ایہ انڈمان نکوبار جزیرے دے راجگڑھ پورٹ بلیئر توں لگ بھگ ١٣٨ کلومیٹر شمال مشرق وچ بنگال دی کھاڑی وچ واقع اے ۔

بیرن جزیرہ انڈمان جزیریاں وچ سب توں مشرقی جزیرہ اے۔ ایہ بھارت ای نئی‏‏ں سگوں دکھن ایشیا دا اک ماتر متحرک جوالا مکھی اے۔ جوالا مکھی ہر کسے پہاڑ توں نئی‏‏ں نکلدے نیں؛ ایہ زیادہ تر اوتھے پائے جاندے اے جتھے ٹیکٹونک پلیٹاں وچ تناؤ ہوۓ جاں فیر زمین دا اندرونی حصہ بوہت گرم ہوۓ۔ ایہ جزیرہ بھارتی و برمی ٹیکٹونک پلیاٹاں دے کنارے اک جوالا مکھی سلسلے دے وچکار واقع اے۔

تن کلومیٹر وچ پھیلے اس جزیرہ دا جوالا مکھی دا پہلا ریکارڈ سنہ 1787 دا اے۔ تد توں ہن تک ایتھے دس بار جوالا مکھی پھٹ چکے اے۔ اج وی ایتھے دھوواں نکلدا دیکھیا جا سکدا اے۔ 'بیرن' شبد دا مطلب ہُندا اے - بنجر، جتھے کوئی رہندا نئی‏‏ں ہو۔ ایہ جزیرہ اپنے ناں اُتے گیا اے، ایتھے کوئی انسان نئی‏‏ں رہندا۔ کچھ بکریاں، چوہے تے پرندے ای ایتھے دکھدے نیں ۔

بیرن جزیرہ آس پانی دا پانی دنیا دے  سکوبا ڈائیونگ تھاواں وچ منفرد اے۔ سکوبا ڈائیونگ توں ایتھے دے صاف پانی وچ مانتا رے مچھلی، کورل، تے لاوا توں بنی چٹاناں دیکھیاں جا سکدیاں نیں۔

## ایہ وی دیکھو
٭ بھارت وچ جوالا مکھی

## باہری کڑیاں
* Global Volcanism Program
* Geological Survey of India
* Department of Earth Sciences، IIT Bombay
* BBC

گٹھ:بھارت دے جوالا مکھی
گٹھ:انڈمان تے نکوبار دے جزیرے
گٹھ:ایشیاء دے جوالا مکھی
گٹھ:جوالا مکھی
گٹھ:آتش فشاں
گٹھ:بھارت دا جغرافیہ
بلغاریا

بلغاریا ،سرکاری ناں جمہوریہ بلغاریا ، جنوب مشرقی یورپ چ بلقان وچ واقع اک ملک اے ،جسدیاں سرحداں پنجاں ملکاں نال ملدیاں نیں ۔ شمال دریاۓ ڈینیوب دے نال نال رومانیہ ، مغرب چ سربیا تے مقدونیا ، جنوب چ ترکی تے یونان تے مشرق چ کالا سمندر ایہدیاں سرحداں تے واقع نیں ۔

بلغاریا قدیم رومن صوبے موئیسیا ، تھریس تے میکدونیہ دے کچھ حصیاں تے مشتمل اے ۔

یورب چ پہلی بلغار بادشاہت قرون وسطی چ 7ویں صدی عیسوی چ قائم ہوئی تے پہلی بلغار سلطنت 681ء توں 1081ء تک قائم رہی ، جس نے آہستہ آہستہ بلقان دا زیادہ تر حصہ اپنے زیر قبضہ لے آندا تے اپنے حروف تہجی ، ادب تے ثقافت مشرقی یورپ دے سلاڡ تے دوجے قبیلیاں چ پھیلاۓ ۔ کئی صدیاں بعد دوجی بلغار سلطنت[1185ء توں 1395ء/1422ء]دے خاتمے تے نال ای بلغاری بادشاہتاں تقریبا 5 صدیاں لئي ترکاں دی عثمانی سلطنت دے قبضہ ہیٹھ چلیاں گئیاں ۔ 1877ء-1878ء دیاں ترک روس جنگاں نے ، آئینی بادشاہت دے طور تے بلغاروی ریاست دے قیام چ مدد کیتی تے 1878ء چ معاہدہ سان سٹیفانو دے نتیجے چ تیجی بلغار ریاست قائم ہوئی ۔ 1908ء چ سلطنت عثمانیہ دے اندرونی خلفشار توں فائدہ چکدے ہوۓ بلغاریہ دی الیکزنڈر مالینوف حکومت تے بلغاروی شہزادے فرڈینینڈ نے باضابطا طور تے پرانے راجگھر "ویلیکو" چ مکمل آزادی دا اعلان کردتا۔

دوجی جنگ عظیم دے بعد 1945ء چ بلغاریہ اک کیمونسٹ ریاست بن گئيا تے مشرقی بلاک چ شامل ہوگئیا ۔ ٹوڈور ژیوکوف 1956ء توں 1989ء تک 33 سال بلغاریہ دی سیاست تے چھائیا رہیا ۔ 1990ء چ 1989ء دے انقلاب توں بعد کیمونسٹ پارٹی دی اقتدار توں مناپلی ختم ہوگئی تے بلغاریہ جمہوریہ بن گئیا تے فری مارکیٹ کیپیٹلزم نظام معیشت اپنا لئیا ۔ ہن بلغاریہ اک پارلیمانی جمہوریہ اے تے 2007 وچ یورپی یونین دا تے 2004 وچ نیٹو دا رکن بنیا ۔

بلغاریہ دی آبادی تقریبا 76 لکھ اے ۔ بلغاریہ دا انسانی ترقی دا اعشاریہ بہت بہتر اے تے 2008ء دنیا چ 56ویں نمبر تے سی ۔

## باہرلے جوڑ

بلغاریا دا حکومتی ڈھانچا

گٹھ:یورپ دے دیس
گٹھ:یورپ
گٹھ:یورپ دا جغرافیہ
گٹھ:جغرافیا
محمد شیبانی خان

thumb|محمد شیبانی خان

**ابو الفتح محمد شیبانی خان** سولہویں صدی وچ وسط ایشیا وچ قائم ازبکاں دی سلطنت سلسلہ شیبانیان دا سب توں وڈا بادشاہ سی جو ابو الخیر خان دے دوسرے بیٹے شاہ بداغ خان دا بیٹا سی۔ ازبک قبائل ابو الخیر خان دے انتقال دے بعد دریائے سیحوں دی زیراں وادی وچ منتقل ہو گئے سن تے ایتھوں اوہ کدی مشرقی ترکستان دے منگول حکمراناں تے تیموریاں دے حلیف دی حیثيت توں تے کدی انہاں دے خلاف لشکر وچ حصہ لیندے رہندے۔

1468ء وچ منگول حکمران محمود خان ابن یونس خان نے محمد شیبانی نوں اس دی خدمت دے سلسلے دریائے سیحوں دے کنارے شہر ترکستان دی حکومت دے دتی۔ شیبانی خان 1494ء ماوراء النہر وچ داخل ہویا تے پنج چھ سال دے عرصے وچ پورے ماوراء النہر اُتے قبضہ کر لیا۔ بخارا تے سمرقند دے درمیان سر پل دی جنگ وچ بابر نوں شکست دے کے 1500ء وچ سمرقند اُتے وی قبضہ کر لیا تے ترکستان وچ تیموریاں دی حکومت دا خاتمہ کر دتا۔ 1505ء وچ اس نے خوارزم فتح کرنے دے بعد دریائے جیحوں نوں پار کیتا تے مرو دے قریب حسین مرزا بایقرا دے بیٹے بدیع الزماں تے دوسرے تیموری شہزادیاں دے متحدہ لشکر نوں شکست دتی تے 24 مئی 1507ء نوں ہرات وچ داخل ہوکر تیموری اقتدار دا خاتمہ کر دتا۔

1508ء وچ شیبانی نے صوبہ جرجان اُتے وی قبضہ کر لیا۔ ہن اوہ اک وسیع و عریض سلطنت دا مالک سی جو جھیل ارال توں بلخ تے ہرات تک تے فرغانہ توں جرجان تک پھیلی ہوئی سی۔ ایہ اوہ زمانہ سی جدو‏‏ں ایران وچ شاہ اسماعیل صفوی اک طاقتور حکومت قائم کر چکیا سی تے سنیاں نوں زبردستی شیعہ بنا رہیا سی۔ اس دے اس تعصب تے کٹر پن نے عثمانی ترکاں تے ازبکاں وچ اگ لگا دتی سی کیونجے اوہ کٹر سنی سن۔ ازبکاں دا رد عمل خاص طور اُتے ویسا ای متعصبانہ سی جداں صفوی حکمران دا سی تے اوہ کسے صورت صفویاں توں تصفیہ دے لئی تیار نہ سن۔ چنانچہ جدو‏‏ں ازبکاں نے ایران ول پیش قدمی کیتی تے شاہ اسماعیل توں ٹکراؤ ہو گیا۔ مرغاب دے کول 1510ء نوں ازبکاں تے صفویاں وچ اک خونریز جنگ ہوئی۔ ازبک بے جگری نال لڑے لیکن انہاں نوں شکست ہو گئی تے شیبانی خان ماریا گیا۔ شاہ اسماعیل دی نفرت دا ایہ عالم سی کہ اس نے شیبانی دی کھوپڑی اتار لئی تے اس اُتے سونا چڑھا لیا تے اس نوں پیالے دی جگہ استعمال کردا سی۔

ایہ گل حقیقت اے کہ ازبک جاہل تے نیم وحشی سن تے انہاں دی زندگیاں اُتے اسلام دے اثرات بوہت سطحی سن بلکہ انہاں دی رسوم ترکاں تے منگولاں دیاں اسلام توں پہلے دیاں رسومات تے اسلام دا مجموعہ سن۔ اس لئی ایرانی مورخاں توں انہاں دیاں برائیاں نوں بوہت زیادہ ودھا چڑھا کے پیش کیتا جس وچ مبالغہ تے تعصب شامل اے انہاں نے شیبانی خان دی بوہت کریہہ تصویر کھینچی اے جو حقیقت توں دور اے۔ ہنگری دا مشہور مستشرق ویمبری اپنی کتاب وچ شبانی دے متعلق لکھتا اے کہ 

"شیبانی ہر گز وحشی نہ سی جداں کہ اس دے ایرانی دشمن بیان کر دے نیں۔ اس نوں راگ رنگ تے شاعری نال دلچسپی سی۔ لڑائیاں تک وچ اس دے نال اس دا چھوٹا کتب خانہ رہندا سی۔ اوہ شاعر وی سی تے اس دا کلام مشرقی ترکی ادب دا چنگا نمونہ اے۔ اوہ علما دی عزت کردا سی۔ سلطان حسین مرزا بایقرا دے مرنے دے بعد جو علما تے فضلاء بے خانماں ہو گئے سن، انہاں شیبانی نے روزگار فراہم کیتا۔ بخارا، سمرقند تے تاشقند وچ اس نے مدرسے بنائے۔ جدو‏‏ں اوہ تریخ دے منظر اُتے پہلی بار ظاہر ہویا تو لفظ ازبک جاہل تے وحشی دے ہم معنی سی لیکن ایہ تعریف شیبانی اُتے صادق نئی‏‏ں آندی۔ اوہ ویسا ای شائستہ تے مہذب سی جداں تیموری گھرانے دے دوسرے شہزادے"۔

## حوالے

گٹھ:1450ء دی دہائی دے جم
گٹھ:1510 دیاں موتاں
گٹھ:آل شیبان
گٹھ: ازبکستان دی تریخ
گٹھ: وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:چنگیز خان دی اولاد
گٹھ:منگولی خان
گٹھ:شیبانی
ابو الغازی بہادر خان

**ابوالغازی بہادر خان** (پیدائش: 24 اگست 1603ء— وفات: 1663ء) وسطی ایشیا دی   خانیت خیوا دا چغتائی حکمران سی۔
## سوانح

### ناں ، نسب تے پیدائش
بہادر خان شیبانی اُزبکاں دے خاندان وچوں عرب محمد خان دا بیٹا سی تے اُس دی والدہ وی اِسی خاندان دی شاہزادی سی۔ بہادر خان گرکانج وچ 16 ربیع الاول 1012ھ مطابق 24 اگست 1603ء نوں پیدا ہویا۔ بہادر خان دے والد عرب محمد خان خیوا وچ گرکانج دے حاکم سن۔
### تاج و تخت دے حصول دیاں کوششاں
1619ء وچ بہادر خان نوں اُس دے والد نے کاث شہر وچ اپنا نائب مقرر کیتا لیکن چند روز دے بعد اپنے دو بیٹیاں دی سرکشی دے استیصال وچ عرب محمد خان جاں بحق ہو گیا تے بہادر خان نوں مجبوراً سمرقند وچ امام قلی خاں دے کول پناہ لینا پئی۔ بعد ازاں طویل جنگ دے بعد اوہ تے اُس دا بھائی اسفندیار باہم متحد ہوکے بعض ترکمانی قبائل دی مدد نال اپنے سرکش بھائیاں نوں حکومت توں برطرف کردینے وچ کامیاب ہو گئے۔ 1623ء وچ اوہ گرکانج وچ اپنے بھائی دا نائب مقرر ہویا لیکن بعض ترکمانی قبائل نال  اختلاف دے باعث اوہ اپنے بھائی نال جھگڑ پیا تے اِس جھگڑے دا نتیجہ برا نکلیا تے اوہ 1626ء وچ ناچار حالت وچ تاشقند فرار ہویا جتھے اُس نے دو سال قازق دربار (Kazakhs) وچ بسر کیتے۔ خیوا دا تخت و تاج حاصل کرنے دی اک ہور کوشش دے بعد اوہ بحالت جلاوطنی  دس سال تک صفویاں دے کول ایران وچ مقیم رہیا۔ اِس دور وچ بہادر خان دا قیام زیادہ تر اصفہان وچ رہیا جتھے اُس نے اُنہاں معلومات نوں فارسی ماخذاں دے ذریعے تے زیادہ تر وسیع کیتا جو اُس نے قازقاں دے دربار وچ اپنی قوم دے ماضی دے متعلق حاصل کیتیاں سن۔

## دور حکومت
1642ء وچ حاکم خیوا اسفندیار دے انتقال دے بعد بہادر خان خیوا دا حاکم بن گیا۔ خان خیوا دی حیثیت توں اُس نے روس دے نال نال دوسرے ہمسایہ ملکاں نال وی سفارتی تعلقات قائم رکھے حالانکہ اِنہاں سفارتی تعلقات وچ بار بار دیاں جنگاں توں خلل اندازی وی واقع ہُندی رہی۔ ترکمان قبائل دے خلاف 1644ء، 1646ء، 1648ء، 1651ء تے 1653ء دی مسلسل مہمات دے نتیجے وچ قرہ قوم تے منغیشلاق دے بعض قبائل نے بہادر خان دی اِطاعت قبول کرلی۔ 1649ء، 1653ء تے 1656ء وچ اُس دے قلموقاں دے خلاف صف آرائی جاری رہی۔ 1655ء تے 1662ء وچ اوہ بخارا دے خلاف محاذ آرائی وچ شریک رہیا۔کدی کدی اوہ اُنہاں روسی قافلیاں نوں وی جو اُس دے علاقیاں توں گزردے سن، لوٹ لینے دی اجازت دے دیندا سی مگر فیر کسے ہور بنا اُتے نئی‏‏ں تے اپنے ملک دے تجارتی مفاد ای دے پیش نظر اِس قسم دی لوٹ مار دا ہرجانہ وی اداء کردیندا۔ باقی تمام اُمور وچ اوہ اپنے ملک و سلطنت دی بہبود دی خاطر علم و ہنر دی ترقی وچ کوشاں رہیا۔ عسکری صلاحیتاں جو معمولی درجے دیاں سن، اُس نے خود نال منسوب کیتیاں نیں جنہاں دا ثبوت اُس دی تاریخی کتب توں وی ملدا اے۔

## وفات
1663ء وچ بہادر خان 60 جاں 61 سال دی عمر وچ خیوا وچ انتقال کرگیا۔

## ہور ویکھو
* خانان خیوا

## حوالے

گٹھ:1603 دے جم
گٹھ:1663 دیاں موتاں
گٹھ:ستارہویں صدی دے مؤرخین
گٹھ:وسطی ایشیا دے مؤرخین
گٹھ:ازبکستان دی تریخ
اورگنج

**اُرگینچ** (، ئۇرگەنج؛ ، *Gorgnch/Gorgānč/Gorgnc*) مغربی ازبکستان دا اک شہر اے۔ 24 اپریل، 2014 نوں شہر دی آبادی 150110 سی اتے 1999 وچ 139100 سی۔ ایہہ خوارزم صوبہ دا راجگڑھ اے۔ ایہہ آمو دریا اتے شاوات نہر دے کنڈھے واقع اے۔ ایہہ شہر بخارا توں 450&nbsp;km لہندے وچ اتے قزل قم صحرا دے دوجے پاسے واقع اے۔

## پرانا اتے نواں ارگینچ
اس شہر دا اتہاس 19ویں صدی دے دوجے ادھ نال جڑدا اے۔ دھیان یوگ اے کہ اس شہر دا ناں کہنہ ارگینچ (جسنوں *پرانا ارگینچ* جاں *گرگینچ* وی کیہا جاندا اے)، جہڑا کہ ترکمانستان دا شہر اے دے ناں ورگا اے پر ایہہ شہر الگ اے۔ پرانا ارگینچ دا شہر اسدے وسنیکاں ولوں چھڈّ دتا گیا سی کیونکہ آمو دریا نے 16ویں صدی وچ اپنا رستہ بدل لیا جس کرکے شہر وچ پانی دی گھاٹ ہو گئی۔ نویں ارگینچ دا قیام روسیاں نے 19ویں صدی دے دوجے ادھ وچ خیوا خانیت دے اک چھوٹے جہے وپار اڈے تے کیتا سی۔

## جدید ارگینچ
جدید ارگینچ سوویت یونین دے نمونے دا شہر اے۔ سوویت یونین نے آس-پاس دے کھیتر وچ کپاہ دی کھیتی تے زور دتا سی، جس کرکے پورے شہر دیاں بتیاں اتے مکاناں اپر کپاہ متعلق آکرتیاں اتے چتر اکرے ہوئے ہن۔ اتھے اک یادگار اے جہڑی اوہناں 20 بچیاں دی کمیونسٹ ٹولی نوں یاد کردی اے، جہڑے 1922 وچ سر دریا دے کنارے بسماچی باغیاں ولوں مارے گئے سن۔ اتھے محمد الخوارزمی دی وی اک مورتی اے، جہڑا کہ اس کھیتر دا 19ویں صدی دا اک مشہور ریاضی دان سی۔ بہت سارے سیلانی اتھوں 35 ک م۔ دکھن-مشرق وچ واقع خیوا شہر وچ گھمن لئی ارگینچ شہر وچوں لنگھدے ہن۔

## حوالے

گٹھ:ازبکستان
گٹھ:ازبکستان دے شہر
گٹھ:خورازم
گٹھ:وچکار ایشیا دے شہر
رجب علی بیگ سرور

مرزا **رجب علی بیگ سرور** دبستان لکھنؤ دے سب توں اہم نثر نگار نیں۔ اوہ 1782ء وچ لکھنوء وچ پیدا ہوئے۔ والد دا ناں مرزا اصغر علی بیگ سی۔ سرور دی تعلیم و تربیت لکھنؤ وچ ای ہوئی۔ اوہ عربی فارسی دے عالم سن تے اس زمانے دے مشہور خوش نویساں وچ شمار ہُندے سن۔ شاعری تے موسیقی توں وی دلچسپی سی۔
کہیا جاندا اے کہ غازی الدین حیدر ناراض ہو گئے تے سرور نوں حکماَ َ لکھنؤ چھڈنا پیا۔ لکھنؤ توں کان پور پہنچے۔ ایتھے حکیم سید اسد علی نال ملاقات ہوئی۔ انہاں دے ایما اُتے فسانہ عجائب لکھنا شروع کیتی۔ کچھ عرصہ بعد لکھنوء آ گئے تے 1846ء وچ واجد علی شاہ  دے دربار وچ داخل ہوئے۔ 1857ء دے بعد تسی‏‏ں بنارس چلے گئے تے ایشری نرائن سنگھ مہاراجا بنارس دی ملازمت اختیار کر لئی۔ 1867 وچ بنارس وچ انتقال ہویا۔ 
مشہور لکھتاں وچ۔

١۔فسانہ عجائب
٢۔ سرور سلطانی
٣۔ شرر عشق
٤۔ شگوفہء محبت
٥۔ انشائے سرور

گٹھ:اردو ساہت
گٹھ:اردو لکھاری
گٹھ:اردو ادب
ایسوس دی لڑائی

300px | left|
**ایسوس دی لڑائی** ایران دے راجے دارا اتے اتے سکندر دے وچ ہوئی سی ۔ ایہہ لڑائی 333 ق م  دے اکتوبر / نومبر وچ دکھن اناطولیہ وچ ہوئی سی ۔ اسوچ سکندر دی فوج جیتو رہی سی ۔
## جنگ
شام وچ فرات دریا توں تھوڑھی دور اتے مریاندرس دے کول الیگزانڈریا سی اتھے ہی شمال دے ول ایسوس دے میدان وچ دارا دیاں فوجاں کھڑیاں سن اتے دکھن دے ول اپنے رسالیاں اتے پیادےآں دے نال مقدونیا دا راجا سکندر ڈٹیا سی ۔ دارا دی فوجاں دیلی دی دھارے دے دوناں ول چلکے یونانی فوج اتے حملے لئی ودھیاں ۔ ایدھر سکندر نے دارا دے ہراول اتے حملہ کیتا ۔ ہراول ٹٹ گئیا ۔ ایرانی فوج وڈی گنتی وچ ماری گئی ۔ دیودورس اتے پلوتارک نے ایہہ گنتی 1 لکھ 10 ہزار دسی اے ۔ موئیاں مقدونیائی فوجیاں دی گنتی ساڑھے چار سو ہی دسی جاندی اے جنوں صحیح نہیں منیا جاندا ۔

ایران دے خلاف سکندر دا ایہہ پہلی مہم سی ، آخری مہم 331 ق م وچ ہوئی ۔ دارے دے آباؤ اجداد نے کدے یونان اتے چڑھائی کر ایتھنز نوں ساڑ دتا سی اتے ایران دی فتح کردے ویلے سکندر بھلیا نہیں سی کہ اسنوں ایران اتے اسدی بادشاہت دے نمائندے دارا سوم  توں بدلہ لینا اے ۔ ایران دے راجگڑھ پرسپولس نوں جلاکے اسنے ایتھینز دا بدلہ لیا اتے اوہ اربیلا دی لڑائی دے بعد ہویا جو باختر اتے اسدے حملے توں پہلے ایران دے خلاف آخری مہم سی ۔

ایسوس دی لڑائی وچ ایران دی تباہی دا شروع سی جسدے نتیجہ وچ شام توں ہندوکش اتے آمو دریا تک ایشیا دی زمین سکندر دے قبضے وچ آ گئی ۔ ایسوس دی لڑائی نے ثابت کر دتا کہ ویری دی فوج دی گنتی چاہے جنی وڈی ہوۓ ، فتح گنتی توں نہیں ، فوجی چلاون دی اہلیت توں ہندی اے ۔ دارے دے کول گنتی سی ، سکندر دے کول جنگی اہلیت  سی ۔

## ہور ویکھو
*ایپسوس دی لڑائی

 گٹھ : لڑائیاں
گٹھ:ایران دی تریخ
ایپسوس دی لڑائی

**ایپسوس دی لڑائی** راجےآں دی لڑائی کہاندی اے جو سکندر دے مرنے دے بعد اسدے جرنیلاں  وچ 301 ق م  وچ ہوئی سی ۔ سکندر دے کوئی اولاد نہیں سی اسلئی اسدا وڈا سامراج بابل وچ اسدے مردے ہی اسدے جرنیلاں  وچ ونڈیا گیا اتے اوہناں وچ اودوں تک برابر لڑائی چلدی رہی جدوں تک انتیگونس دا ناس نہیں ہو گیا ۔ اس وچ شام دے سیلیوکس نے بھارت دے چندر گپت موریا توں ہارکے صلح وچ استوں اپنے چار صوبےآں دے بدلے 500 ہاتھی پائے سن ۔ اوہناں ہاتھیاں دا اس لڑائی وچ اسنے ورتوں کیتا ۔ انتیگونس دے بیٹے دیمیترئس نے جدوں تھیسالی وچ کساندر نوں جا گھیریا تدّ کساندر نے اپنی قابلیت دا اک انوکھا کرشمہ وکھایا ۔ اپنے کول بہت تھوڑھی گنتی وچ فوج رکھ اسنے اپنے متر راجا لیسیماکھس نوں  ایشیائے کوچک اتے حملہ کرن نوں بھیجیا اتے سیلیوکس نوں بابل توں انتیگونس اتے پچھے توں حملہ کرن لئی سنواد بھیجیا ۔ اسدی چال چل گئی ۔ دیمیترئس نوں یونان چھڈّ بابل دی مدد نوں دوڑنا پیا اتے بابل پتّ دی فوجاں لیسیمیکھس اتے سیلیوکس دیاں فوجاں ولوں وادی فرغانہ وچ ایپسوس دے میدان وچ گتھ گئیاں ۔ انتیگونس دے کول 70 ہزار پیدل ، 10 ہزار گھڑسوار اتے 75 ہاتھی سن ۔ ادھر سیلیوکس دے کول 64 ہزار پیدل ، 10 ہزار 5 سو گھڑسوار اتے 480 ہاتھی سن ۔ اس لڑائی وچ ہاتھیاں نے جت دا پاسہ پلٹ دتا ورنہ دیمیترئس دا حملا دشمناں دی سنبھال دا نہیں سی ۔ پہلی اتے آخری وار لہندے  ایشیا دی لڑائی وچ ہاتھیاں دا استعمال انا لابھکر سدھ ہویا ۔ نتیجہ ایہہ ہویا کہ سامراج ٹکڑیاں وچ بٹ گیا اتے وڈا   حصہ سیلیوکس دے ہتھ آیا ۔ یونانی سامراج دا مرکزیکرن نہیں ہووے سکیا ۔ اس مرکزیکرن دا خواب دیکھنیوالا انتیگونس ایپسوس دی لڑائی وچ ہی ماریا گیا ۔

## ایہناں نوں وی ویکھو
*ایسوس دی لڑائی

 گٹھ : لڑائیاں
کرم

**کرم** (Karam) پنجاب وچ لمبائی ناپݨ دا دیسی پیمانہ ا‏‏ے۔ 1 کرم ، ساڈھے پنج فٹ (66 انچ) اُتے مُشتمل ہُندا اے۔ ایہدا معیار اوسط انسانی قد دے برابر رکھیا گیا اے۔ کرم نوں عام طور تے کھیتی باڑی وچ ورتیا جاندا اے۔ 

* 1 کرم = 5.5 فٹ 
* 1 کرم = 66 انچ

## بطور رقبے دی اکائی
کرم نوں کرم ناݪ ضرب دے کے اک مربع کرم بݨدا اے جیہنوں سرسائی کہیا جاندا اے۔ سرسائی پنجابی دیسی ناپ تول وچ رقبے دی پیمائش دی بنیادی اکائی اے۔

* 1 کرم ضرب 1 کرم = 1 مربع کرم 
* 1 مربع کرم = 1 سرسائی
* 1 کرم = 66 انچ

* اک سرسائی (مربع کرم) : 30.25 مربع فٹ دے برابر
* اک مرلا : 9 سرسائیاں دے برابر (272.25 مربع فٹ)
* اک کناݪ : 20 مرلے دے برابر (5,445 مربع فٹ)
* اک بیگھا : 4 کنال دے برابر (21780 مربع فٹ)
* اک ایکڑ (کِلا) : 8 کنال دے برابر (43,560 مربع فٹ)
* اک مربعہ : 25 ایکڑ دے برابر (1,089,000 مربع فٹ)

* 1 **[[سرسائی]]** = 30.25 مربع فٹ [3.36 مربع گز]
* 1 **[[مرلا]]** :: (**9 سرسائیاں**) = 272.25 مربع فٹ [30.25 مربع گز]
* 1 **[[کناݪ]]** :: (**180 سرسائیاں**) - (20 مرلے) = 5445 مربع فٹ [605 مربع گز]
* 1 **[[بیگھا]]** :: (**720 سرسائیاں**) - (80 مرلے) - (4 کناݪ) = 21780 مربع فٹ [2420 مربع گز]
* 1 **[[ایکڑ]]** :: (**1440 سرسائیاں**) - (160 مرلے) - (8 کناݪ) - (2 بیگھے) = 43560 مربع فٹ [4840 مربع گز]
* 1 **[[مربعہ]]** :: (**36000 سرسائیاں**) - (4000 مرلے) - (200 کناݪ) - (50 بیگھے) - (25 ایکڑ) = 1089000 مربع فٹ [121000 مربع گز]

## حوالے

گٹھ:ناپ تول
گٹھ:ناپ
گٹھ:پیمائش
گٹھ:پنجابی رہتل
گٹھ:لمبائی
گٹھ:لمبائی دیاں اکائیاں
گٹھ:رقبہ
گٹھ:رقبے دیاں اکائیاں
جھیل ناترون

**جھیل ناترون**  تنزانیہ دی اک نمکین جھیل اے جو شمالی تنزانیہ وچ واقع اے۔
 
## ہور ویکھو
* تنزانیہ
* لسٹ تنزانیہ دے شہر

## حوالے

 

گٹھ:افریقی حارہ ماحولیاتی خطہ
گٹھ:تنزانیہ دیاں جھیلاں
گٹھ:عظیم وادئ شق دیاں جھیلاں
گٹھ:نمکین جھیلاں
گٹھ:جھیلاں
جھیل ووستک

thumb|جھیل ووستک کا خلا سے منظر

**جھیل ووستک**  براعظم انٹارکٹیکا وچ پائیاں جانے والیاں 140 توں ودھ نیم یخ تودی (سب-گلیشیئل) جھیلاں وچ سب توں وڈی اے۔ ووستک روسی زبان وچ مشرق نوں کہیا جاندا اے۔ جھیل دا ناں اسی مقام اُتے واقع روسی تجرباتی مرکز ووستک توں موسوم اے۔

ایہ جھیل 250 کلومیٹر طویل تے زیادہ توں زیادہ 50 عریض اے، اس طرح ایہ جھیل اونٹاریو دے حجم دے برابر دی جھیل اے۔ جھیل ووستک 14 ہزار مربع کلومیٹر (5400 مربع میل) دے رقبے اُتے پھیلی ہوئی اے۔ ایہ مٹھے پانی دی جھیل اے۔ مئی 2005ء وچ جھیل دے مرکز وچ اک جزیرہ دریافت ہویا اے۔

جھیل نوں 1996ء وچ روس تے برطانیہ دے سائنسداناں نے دریافت کیتا۔ انہاں نے اس امر دی تصدیق کیتی اے کہ تن کلومیٹر موٹی برف دی تہ دے تھلے جھیل وچ پانی دی وڈی مقدار موجود اے۔

جھیل دے پانی دا اوسط درجہ حرارت منفی 3 درجہ سینٹی گریڈ اے؛ اُتے برف دے بے پناہ دباؤ دے باعث ایہ اس درجہ حرارت اُتے وی مائع ای دی صورت وچ رہندا اے۔ زمین دے اندر دی حرارت اس دے نچلے حصے نوں پانی وچ تبدیل کردیندی اے۔ برف دی موٹی تہ وی اسنوں سطح دے سرد اثرات توں محفوظ رکھدی اے۔

گٹھ:2011 وچ انٹارکٹکا
گٹھ:20121 وچ انٹارکٹکا
گٹھ:2013 وچ انٹارکٹکا
گٹھ:انٹارکٹیکا دیاں جھیلاں
گٹھ:دراڑاں والیاں جھیلاں
گٹھ:زمین دے نقاط انتہا
گٹھ:جھیلاں
ڈیوڈ لونگ اسٹون

**ڈیوڈ لونگ اسٹون** (19 مارچ 1813ء – یکم مئی 1873ء) (انگریزی: David Livingstone) اسکاچستان توں تعلق رکھنے والے اک طبی مسیحی مبلغ تے وسطی افریقہ وچ تحقیقات کرنے والے اک مہم جو سن۔ اوہ وکٹوریا آبشار نوں دیکھنے والے پہلے یورپی سن تے اس آبشار نوں وکٹوریا دا ناں وی انہاں نے ای دتا سی۔

اوہ 19 مارچ 1813ء نوں جنوبی لنارکشائر، اسکاچستان دے پنڈ بلانٹائر وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے گلاسکو یونیورسٹی توں یونانی زبان، طب تے الٰہیات وچ تعلیم حاصل کیتی۔

بعد ازاں انہاں نے افریقا وچ تلاش دی مہمات دا آغاز کیتا تے 1852ء توں 1856ء تک افریقہ دے اندرونی علاقیاں وچ دریافتاں کیتیاں۔ اوہ موسی-او-تونیا ("گھن گھرج والا دھواں") آبشار نوں دیکھنے والے پہلے یورپی سن جسنوں انہاں نے ملکہ وکٹوریا دے ناں اُتے "وکٹوریا آبشار" دا ناں دتا۔

تسی‏‏ں یکم مئی 1873ء نوں 60 سال دی عمر وچ زیمبیا وچ چل بسے۔

اوہ 19 ویں صدی دے اواخر وچ برطانیہ مشہور ترین قومی شخصیتاں وچوں اک سن۔

تسی‏‏ں وسطی افریقہ وچ دریائے نیل دا منبع تلاش کرنے دی مہمات وچ حصہ لیا۔ انہاں مہمات دے نتیجے وچ افریقہ وچ مسیحیت دی تبلیغ دے نال نال اوتھے نوآبادیاتی دور دا وی آغاز ہویا تے افریقہ طویل دور غلامی وچ چلا گیا۔

افریقہ دے علاوہ دنیا دے کئی ملکاں وچ شہر تے قصبے تسا‏‏ں دے ناں توں موسوم نیں جنہاں وچ زیمبیا تے ملاوی وچ دو شہر تساں دے ناں اُتے لونگ اسٹون کہلاندے نیں۔

## حوالے

گٹھ:ارکان شاہی جغرافیائی جمعیت
گٹھ:پیچش نال موتاں
گٹھ:رائل سوسائٹی دے رفقا
گٹھ:زیمبیا وچ وبائی مرض موتاں
گٹھ:مستکشفین افریقہ
گٹھ:ملیریا نال موتاں
گٹھ:انگریز
جارج فرنانڈیز

**جارج میتھیو فرنانڈیز** (جنم 3 جون 1930ء - 29 جنوری 2019ء) اک بھارتی ٹریڈ یونین پسند، سیاست دان، صحافی، ماہر زراعت تے بہار توں راجیہ سبھا دے رکن سن۔ اوہ جنتا دل دے کلیدی رکن تے سمتا پارٹی دے بانی سن۔ اوہ بھارت دی حکومتاں وچ وزیر برائے مواصلات، صنعت، ریلوے، دفاع دے مناصب اُتے فائز رہے سن۔

## حوالے

گٹھ:1930 دے جم
گٹھ:2019 دیاں موتاں
گٹھ:بارہویں لوک سبھا دے ارکان
گٹھ:بنگلور دے سیاست دان
گٹھ:بھارت دے وزرائے دفاع
گٹھ:بھارت دے وزرائے ریلوے
گٹھ:بھارت وچ ہنگامی صورت حال دے دوران قید بھارتی
گٹھ:بہار توں راجیہ سبھا دے ارکان
گٹھ:بہار توں لوک سبھا دکے ارکان
گٹھ:تیرہویں لوک سبھا دے ارکان
گٹھ:جنتا دل دے سیاست دان
گٹھ:چوتھی لوک سبھا دے ارکان
گٹھ:چودہویں لوک سبھا دے ارکان
گٹھ:چھیویں لوک سبھا دے ارکان
گٹھ:دسویں لوک سبھا دے ارکان
گٹھ:ستویں لوک سبھا دے ارکان
گٹھ:کرناٹک دے سیاست دان
گٹھ:کرناٹک دے صحافی
گٹھ:گیارہویں لوک سبھا دے ارکان
گٹھ:منگلور دے سیاست دان
گٹھ:مہاراشٹر توں لوک سبھا دے ارکان
گٹھ:نویں لوک سبھا دے ارکان
گٹھ:وی پی سنگھ انتظامیہ
گٹھ:بھارتی لوک
سمتا پارٹی

**سمتا پارٹی**  بھارت دی اک سیاسی جماعت اے جو سنہ 1994ء وچ وجود وچ آئی۔ اس دے بانی جارج فرنانڈس تے نتیش کمار نیں۔ ایہ جماعت درحقیقت جنتا دل توں علاحدہ ہو کے بنی سی تے اس علاحدگی دی وجہ ایہ بیان کیتی گئی کہ جنتا دل ذات پات دی سیاست توں متاثر ہو چکی اے۔ جماعت دا رجحان اشتراکیت پسندانہ سی تے کسے وقت شمالی ہندوستان بالخصوص صوبہ بہار وچ خاصے اثر و رسوخ دی مالک رہی اے۔ سنہ 2003ء وچ سمتا پارٹی دے اکثر ارکان جنتا دل (متحدہ) وچ شامل ہو گئے پر برہمانند منڈل، رگھوناتھ جھا تے این کے سنگھ دی سربراہی وچ اک چھوٹا جہا گروہ سمتا پارٹی دے ناں توں باقی رہیا۔

بعد وچ رگھوناتھ جھا تے این دے سنگھ نے وی سمتا پارٹی نوں خیرباد کہہ کر دوسریاں جماعتاں وچ شمولیت اختیار کر لی۔ ہن برہمانند منڈل ای سمتا پارٹی دے سربراہ نیں۔

## تریخ
سنہ 1996ء دے عام انتخابات وچ سمتا پارٹی نے بھارتیہ جنتا پارٹی دے نال اتحاد قائم کیتا تے اٹھ نشستاں حاصل کیتیاں جنہاں وچوں چھ نشستاں بہار دیاں تے بقیہ اترپردیش دی سن۔ انہاں انتخابات توں پہلے ایہ جماعت عموماً بہار تک ای محدود سی۔ سنہ 1998ء دے عام انتخابات وچ دوبارہ بی جے پی نال اتحاد کرکے بارہ نشستاں حاصل کیتیاں جنہاں وچ دس بہار دیاں تے دو اترپردیش توں سن۔

## جنتا دل (متحدہ) وچ شمولیت
### انضمام
اکتوبر 2003ء وچ اس وقت دے سربراہ جماعت جارج فرنانڈس نے جنتا دل متحدہ دے نال انضمام دا اعلان کیتا۔ جنتا دل (متحدہ) قومی جمہوری اتحاد وچ بر سر اقتدار وقتی اتحاد دا حصہ سی۔ پر سمتا پارٹی دے کچھ ارکان نے اس انضمام نوں قبول نئی‏‏ں کیتا۔ نیز الیکشن کمیشن آف انڈیا نے وی اس انضمام نوں مکمل قرار نئی‏‏ں دتا تے ایوی‏‏ں‏ سمتا پارٹی دے ناں توں اس گروہ نوں اپنی جماعت باقی رکھنے دا اختیار مل گیا جس دے سربراہ برہمانند منڈل رہے۔

### جارج فرنانڈس دی واپسی
ایہ اطلاع آئی سی کہ جارج فرنانڈس شرد یادو دے سربراہ جماعت (جنتا دل) بننے اُتے نتیش کمار توں ناراض نیں تے انہاں دا خیال اے کہ اس تذلیل دے ذمہ دار نتیش نیں۔ ایسی وی اطلاع سی کہ فرنانڈس سمجھدے نیں جنتا دل وچ شمولیت دے بعد سمتا پارٹی دے درجہ تے اہمیت نوں نظر انداز کیتا گیا اے، لہذا ہن اوہ سمتا پارٹی دا احیا کرے گا۔ چنانچہ 2007ء وچ اوہ پارٹی وچ دوبارہ شامل ہو گئے۔

## افکار
سمتا پارٹی اشتراکیت پسند تے خصوصاً رام منوہر لوہیا دے افکار دی پیروکار اے۔

## سیاست وچ
چودھویں لوک سبھا دے لئی سنہ 2009ء دے عام انتخابات وچ سمتا پارٹی نے گیارہ نشستاں اُتے مقابلہ کیتا تے شکست کھادی۔ اسنوں محض 31324 ووٹ ملے سن جو اس صوبے دے کل ووٹاں دے اعشاریہ دو فیصد سن۔ سنہ 2014ء دے عام انتخابات وچ سمتا پارٹی نے کسے توں اتحاد نوں قبول نئی‏‏ں کیتا تے اعلان کیتا کہ اوہ کانگریس نال کسے وی قیمت اُتے اتحاد نئی‏‏ں کرے گی۔ 

## ہور ویکھو
* بھارت دیاں سیاسی جماعتاں

## حوالے

## باہرلےجوڑ
* جارج فرنانڈس پروفائل

گٹھ:سمتا پارٹی
گٹھ:1994 وچ قائم ہونے والیاں سیاسی جماعتاں
گٹھ:بھارت دیاں  سیاسی جماعتاں
گٹھ:بھارت وچ 1994 دیاں تاسیساں
گٹھ:بھارت وچ اشتراکی جماعتاں
گٹھ:جنتا پروار
گٹھ:جنتا دل
بھارت دیاں سیاسی جماعتاں

بھارت وچ کثیر پارٹی نظام اے۔ ایتھے قومی سطح اُتے تے علاقائی سطح اُتے کئی پارٹیاں موجود نیں۔
بھارت وچ انتخابات لڑنے دے لئی پارٹیاں لئی ضروری اے کہ الیکشن کمیشن نال نشان دہی تے رجسٹریشن کرن۔

## قومی پارٹیاں

## ریاستی جماعتاں (فہرست بلحاظ ریاست)

## حوالے
* Data collect from ECI 17-09-2010
* ElectoralLaws-VOL I
* ElectoralLaws-VOL II

## باہرلےجوڑ
* بھارت ایلکشن کمیشن - Election Commission of India
* Election Analysis
* Indian Politician Directory 

گٹھ:بھارت دیاں سیاسی جماعتاں
گٹھ:بھارت دی سیاست
گٹھ:لسٹ بھارت وچ قائم تنظیماں
گٹھ:بھارت
جزیرہ نما عرب وچ القاعدہ

**جزیرہ نما عرب وچ القاعدہ** ( جاں ،، "جزیرہ نما عرب وچ جہاد دی بنیاد اُتے تنظیم") جاں **AQAP**، جو **[[انصار الشریعہ (یمن)|انصار الشریعہ یمن وچ]]** (، "شریعت دا مددگار گروہ") دے ناں توں وی مشہور اے، اک جنگجو اسلام پسند تنظیم اے، بنیادی طور اُتے یمن تے سعودی عرب وچ فعال اے۔ اس دا ناں القاعدہ دے ناں اُتے اے تے تے انہاں دا کہنا اے کہ ایہ القاعدہ دے ماتحت نیں تے اس دا ہن فوت شدہ رہنما اسامہ بن لادن دے بعد وارث، اک سعودی شہری اے۔

## نظریہ تے قیام
[thumb|left|225px|Current territorial situation in Yemen. AQAP territory is shown in white، primarily in the [محافظہ البیضاء|Al Bayda and محافظہ حضرموت provinces.]]
القاعدہ وانگ، القاعدہ جزریہ نمہ عرب وی آل سعود بادشاہت دی مخالف اے۔ القاعدہ جزیرہ نما عرب، القاعدہ دی یمنی تے سعودی شاخاں دے اتحاد توں جنوری 2009ء وچ قائم ہوئی۔

## کلیدی رہنما
[thumb|left|200px|[ناصر عبد الکریم الوحیشی، former leader and founder of AQAP. He was later killed by an airstrike in June 2015.]]

## ارکان

## ہور ویکھو
* Barry Walter Bujol

## حوالے

## کتابیات

* Johnsen، Gregory (2012)۔ *The Last Refuge: Yemen، al-Qaeda، and America's War in Arabia*، Scribe، Melbourne. ISBN 978-1-922070-01-2.

## ہور پڑھیے

* Peter Knoope، "AQAP: A Local Problem، A Global Concern" (International Centre for Counter-Terrorism – The Hague، 2013) 

## باہرلےجوڑ

* Al-Qaeda in the Arabian Peninsula ، Council on Foreign Relations
* AQAP in Yemen، Center for Strategic and International Studies (CSIS)
* Al-Qa‘ida in the Arabian Peninsula (AQAP)، U.S. National Counterterrorism Center
* 
* "Al-Qaeda" in Yemen: Timeline of Strikes and Statements، Jane Novak، *Armies of Liberation*، ستمبر 21، 2008
* Profile: Al-Qaeda in the Arabian Peninsula، *[[بی بی سی نیوز]]*، 31 اکتوبر 2010
* Factbox: AQAP، Al Qaeda's Yemen-based wing، *[[Reuters]]*، 22 مارچ 2011

گٹھ:اسلام نال منسوب دہشت گرد تنظیماں
گٹھ:ایشیا وچ دہشت گرد قرار دتیاں جانے والیاں تنظیماں
گٹھ:تنظیماں جو امریکا ولوں دہشت گرد نامزد نیں
گٹھ:جہادی تنظیماں
گٹھ:ضد اشتمالی تنظیماں
گٹھ:تنظیماں
گٹھ:یمن وچ باغی گروہ
گٹھ:یمن وچ دہشت گردی
سید نگر

محل وقوع 
گاؤں کے مشرق میں سید نگر مغرب میں سوءیانوالہ شمال میں ہرا کوٹ ،مدرسہ چٹھہ جنوب میں گاجر گولہ ہے
2017 کی مردم شماری کے مطابق اس کی آبادی  7550 افراد ہے
جلال پور چهٹه کی تاریخ 
جلال پور چٹھہ کو 1910ء میں نواب چوات نے بسایا شروع میں اسے چواتی کا ڈیرہ کہا جاتا تها بعد میں چواتیاں کہا جانے لگا  قیام پاکستان کے بعد 1985 میں اسے جلال پور چٹھہ کا نام دیا گیا 
یہ گاؤں ضلع گوجرانوالہ اور حافظ آباد باڈر پر واقع ہے 
یہاں کےزیادہ تر  لوگوں کا پیشہ زراعت ہے یا پهر اس وابستہ پیشہ ہے یہاں کے لوگ بہت محنتی ہیں 
قیام پاکستان کے بعد یہاں راجپوت قوم کو بهی آباد کیا گیا ہے راجپوت قوم کا الگ محلہ ہے جو جنوب مشرق میں ہے جس کا نام رانا ٹاءون ہے  گاؤں کے جنوب میں نہر واقع ہے جبکہ مقامی لوگ اس قوم کی مخالفت کرتے تهے لیکن اب راجپوت قوم اب مضبوط ہونے سے مخالفت کا خاتمے ہورہا ہے
سکے دار

**سکے دار** (انگریزی: Sikkedar) دا اصلی ناں رحیم بخش کھوکھر ایں 1927ء نوں لاہور دے قریب اک چھوٹے جیاں پنڈ نیاز بیگ دے علاقے وچ جم پال ہوی۔ سکےدار دی پہلی فلم جبرو (1956ء) وچ بنای جندے وچ اے کہانیاں تے مکالمہ لکھے ایں، جہناں دا ریکارڈ اج وی پاکستان دی تاریخی تے ہسٹری فلماں وچ اے تے نالے لگدا اے برطانوی راج دور دی اے پہلی فلم ایں۔ تاں پہر انہاں نے پاکستان دیاں منیاں تنیاں فلماں نوں لکھاں۔ ملنگی (1965ء) وچ، نظام لوہار (1966ء) وچ، امام دین گوہاوہا (1967ء) وچ، نظام (1971ء) وچ، غلام (1973ء) وچ، باغی تے فرنگی (1976ء) وچ، چن وریام (1981ء) وچ ایں پاکستان دیاں وڈیاں فلماں دے ناں نے جندے وچ اناں نے حصہ لیاں تے نالے لکھیاں وے نے۔ 3 جولائی 2006ء نوں شہر لاہور تاں دنیا وچ اناں دا آخری دن سی۔

گٹھ:پاکستانی اداکار
گٹھ:پاکستانی لکھاری
گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
مستعصم باللہ

**ابواحمد المستعصم بالله** عبد اللہ بن منصور المستنصر (1213-1258) آخری **[[خلافت عباسیہ|عباسي]]** خلیفہ سن جنہاں دے دور وچ منگول وحشی بغداد اُتے حملہ آور ہوئے تے اسنوں تباہ و برباد کیتا۔ انہاں نوں قالین وچ لیپیٹ کر گھوڑاں دی سماں توں ہلاک کیتا گیا کیونجے توہم پرست منگولاں نوں باآور کرایا گیا سی کہ اگر خلیفہ دا خون دوران ہلاکت زمین اُتے گرا تو رنگ لیائے بغیر نئی‏‏ں رہے گا۔

انہاں دا سولہ سالہ دور خلافت (1244-1258) زیادہ تر عیش وعشرت تے غفلت وچ لنگھیا۔ انہاں منگول یلغار تے انہاں دے ہاتھاں اسلام دی بیخ کنی دا بالکل ادراک نہ ہو سکیا۔ حتیٰ کہ انہاں دا وزیر **ابن العلقلمی** انہاں دے پہلو وچ بیٹھ کر منگولاں توں خط کتابت کردا رہیا تے انھاں بغداد اُتے حملہ کرنے دی ترغیب دیتا رہیا۔


## حوالے

گٹھ:1213دے جم
گٹھ:1258دیاں موتاں
گٹھ:تیرہویں صدی کے عباسی خلفا
گٹھ:خلافت عباسیہ
گٹھ:ساتویں صلیبی جنگ کے مسلمان
گٹھ:عباسی خلفا
گٹھ:مغول سلطنت سے سزائے موت یافتہ شخصیتاں
محمد المتوکل علی اللہ تیجا

**محمد المتوکل علی اللہ ثالث** جاں **محمد ابن [[یعقوب المستمسک باللہ]]**(وفات: 1539ء، استنبول) مملوکی مصر وچ خلافت عباسیہ دا آخری خلیفہ سی جس نے 1508ء توں 1517ء تک حکومت دی۔

## نسب
محمد بن يعقوب بن عبد العزيز بن يعقوب بن محمد بن ابو بكر بن سليمان بن احمد بن حسن بن ابی بكر بن حسن بن علی القبی بن الفضل بن احمد بن عبد الله بن محمد بن عبد الله بن احمد بن اسحاق بن جعفر بن احمد بن محمد بن جعفر بن محمد بن هارون بن محمد بن عبد الله بن محمد بن علی بن عبد الله بن العباس بن عبد المطلب۔

## واقعاتِ حکومت
* ہور پڑھاں: '''جنگ مرج دابق'''، '''سلیم اول'''، '''یعقوب المستمسک باللہ''' 
متوکل اپنے والد یعقوب المستمسک باللہ دے بعد خلیفہ مقرر ہویا۔ متوکل دے عہدِ حکومت وچ 24 اگست 1516ء نوں مرج دابق دے مقام اُتے الاشرف قانصوہ غوری تے عثمانی سلطان سلیم اول دے درمیان اک خونریز جنگ ہوئی جس وچ سلیم اول فتح یاب ہویا تے الاشرف قانصوہ غوری گھوڑے توں گر کر جاں بحق ہویا۔ ایہ عثمانیوں تے مملوکوں دے وچکار حلب، بلاد الشام وچ آخری وڈا معرکہ سی جس دے نتیجے وچ بلاد الشام دے مقبوضات سلیم اول دے ہاتھاں وچ چلے گئے۔

### خلیفہ متوکل دی [[جنگ مرج دابق]] وچ شرکت
مرج دابق دے معرکے وچالاشرف قانصوہ غوری خلیفہ متوکل تے مذاہب اربعہ دے قاضیاں نوں لے کے حلب گیا سی۔ جنگ مرج دابق وچ الاشرف قانصوہ غوری دے قتل دے بعد سلیم اول نے حلب دے مضافات دے باہر ای خلیفہ متوکل دا اپنی فرودگاہ وچ خیرمقدم کیتا تے خلعت شاہانہ پیش دی۔ سلطان سلیم اول نے خلیفہ متوکل نوں حلب وچ اقامت اختیار کرنے دی اجازت دے دی لیکن جدو‏‏ں سلیم اول دمشق دے لئی روانہ ہویا تو خلیفہ متوکل نوں اپنے ہمراہ لیندا گیا۔ 

### خلیفہ متوکل دی [[خلافت]] توں دستبرداری
* ہور پڑھاں:'''جنگ ریدانیہ'''، '''الاشرف طومان بائ ثانی'''
1516ء وچ الاشرف قانصوہ غوری جنگ مرج دابق دے لئی جدو‏‏ں مصر توں روانہ ہویا سی تو اپنے برادر زادے الاشرف طومان بائ ثانی نوں مصر وچ اپنا نائب بنا کر گیا سی۔ الاشرف قانصوہ غوری دی وفات دی خبر سنتے ای الاشرف طومان بائ ثانی دی بحیثیتِ مملوکی سلطانِ مصر بیعت کرلی گئی۔ سلیم اول جو مصر دی فتح دے لئی بلاد الشام توں مصر پہنچ رہیا سی، 22 جنوری 1517ء نوں جنگ ریدانیہ دے معرکے وچ الاشرف طومان بائ ثانی شکست کھا گیا تے فرار ہوکر اسکندریہ بھجدے ہوئے گرفتار کر لیا گیا۔ سلیم اول نے اُسنوں 10 دن اپنے کول رکھیا تے بطور قیدی 15 اپریل 1517ء نوں اُسنوں پھانسی دے دتی گئی تے مصر توں مملوکوں دی حکومت ختم ہو گئی۔ 22 جنوری 1517ء نوں مصر اُتے سلیم اول دا قبضہ ہو گیا تے خلیفہ متوکل نے اُس دے حق وچ خلافت توں دستبردار ظاہر دی تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے تبرکات، علم، تلواراں، ردائے مبارک تے حرمین الشریفین دی کنجیاں سلطان سلیم اول دے حوالے کر دتیاں۔ سلطان سلیم اول اِس دستبرداری دے بعد خلیفہ دے خطاب توں وی تے خادم الحرمین الشریفین دے لقب توں وی سرفراز ہویا۔ خلیفہ متوکل بعد ازاں استنبول منتقل ہو گئے جتھے اوہ سلطان سلیمان اول دے عہد حکومت وچ مصری معاملات دے مشیر خاص وی رہے۔

## وفات
خلیفہ متوکل نے 38 جاں 39 سال دی عمر وچ 945ھ/ 1539ء وچ استنبول وچ وفات پائی۔

## ہور دیکھو
* خلافت عباسیہ
* سلطنت مملوک (مصر)
* سلیم اول
* سلیمان اول
* فہرست سلاطین مملوک (مصر)
## حوالے




گٹھ:1543دیاں موتاں
گٹھ:سولہویں صدی کے خلفاء
گٹھ:سولہویں صدی میں افریقہ کے شاہی خاندان
گٹھ:قاہرہ کے عباسی خلفا
بار متسواہ

thumb|بائیں|یروشلم میں بار متسواہ
**بار مِتْسواہ** جاں بار مسواہ یہودیاں دی اک رسم اے جو لڑکاں دا بلوغت پہنچنے دی علامت کردتی اے۔ لڑکیاں دی مساوی رسم **بات متسواہ** کہلاندی اے۔ 

رسمی طور اُتے، بار متسواہ ہُندا اے جدو‏‏ں لڑکا تیرہ دی عمر پہنچے، جدونکہ لڑکیاں دے لئی انہاں دے فرقے اُتے نربھر کردا اے کہ بارہ جاں تیرہ دی عمر اُتے ہو، مگر عموماً بارہ اُتے ہُندا اے۔ یہودی شریعت دے مطابق اس عمر توں پہلے، بچے دی ہر حرکت تے فعل دے لئی اس دے والدین جوابدہ ٹھہرائے جاندے نیں، مگر اس دے بعد بچہ خود یہودی شریعت تے اخلاقی اصولات ماننے دا تے رسماں نباہنے دا ذمہ دار ہُندا اے۔ اس دے علاوہ، اوہ یہودی سماجی زندگی دے ہر حلقے وچ ہن حصہ دار ہو سکدے نیں تے لڑکے باجماعت نماز وی پڑھیا سکدے نیں۔ بار متسواہ دی تقریب عام طور اُتے لڑکے دی تیرہواں جاں لڑکی دی بارہواں سالگرہ دے بعد پہلی سبت (سنیچر) اُتے منائی جاندی اے۔ بار متسواہ دا ذکر مشنا تے تلمود وچ کیتا جاندا اے۔ 

بار متسواہ دا جشن عام طور اُتے خاندان، دوست تے یہودی برادری دے افراد دے نال دعوت اُتے مشتمل ہُندا اے، مگر کچھ لوک ہور طریقے توں مناندے نیں، جداں کہ سیاحی دے دورے اُتے جانا جاں کوئی تے خاص فنکشن جاں پارٹی دینا۔ کچھ برادریاں وچ نو بالغ نوں سند نامہ وی نوازا جاندا اے۔ کچھ بالغ یہودی اپنی بعد دی بلوغت وچ وی بار متسواہ مناندے نیں۔ کدی ایہ انہاں دی دوسری بار متسواہ ہُندی اے، مگر کدی ایسا ہُندا اے کہ بچپن وچ رسم نباہا نہ ہو تے بلوغت وچ اپنی یہودی شناخت وچ انہاں دی دلچسپی وچ اضافہ ہویا اے۔ بالغ نو مذہب یہودیاں دی وی بلوغت وچ رسم ہُندی اے۔ 
## حوالے

گٹھ:مذہب اور بچے
گٹھ:یہودی قانون و رسومات
گٹھ:یہودیت اور خواتین
ہلاخاہ

**ہلاخاہ** جسنوں **ہلاخا**، **ہالاخاہ**، **ہالوخو** جاں **ہلوخو** وی کہیا جاندا اے، تحریری تے زبانی توریت اُتے مشتمل یہودی قوانین دا مجموعہ اے۔ ایہ احکامات جاں بابلی قوانین، تلمود تے ربی قوانین اُتے مبنی اے تے اس توں متعلق رسوم تے روایات نوں بوہت سی کتب دی شکل وچ جمع کیتا گیا اے۔ انہاں وچوں مشہور ترین کتاب شولخان عاروخ اے۔

ہلاخاہ دا اکثر ترجمہ یہودی قوانین دے طور اُتے کیتا جاندا ہےتاہم اس دا بہتر ترجمہ ‘چلنے دا طریقہ‘ جاں ‘کیسا رویہ اختیار کرنا چاہیے‘ اے۔ اس دی بنیاد جڑ توں نکلی اے جس دا مطلب کیسا رویہ ہونا چاہیے بنتا اے۔ انہاں قوانین نوں محض مذہبی نہ سمجھیا جائے بلکہ اوہ روز مرہ دے معلومات توں وی متعلق ہُندے نیں۔

تاریخی اعتبار توں یہودی اقوام دے بوہت سارے فرقاں وچ ہلاخاہ نے نہ صرف مذہب بلکہ قنون دی شکل وی اختیار کر لی سی کیونجے روایندی یہودیت وچ ایہ دوناں الگ الگ نئی‏‏ں۔ یہودی روشن خیالی (حثکالا) تے یہودی آزادی وچ ہلاخاہ نوں روزمرہ زندگی توں زیادہ متعلق نئی‏‏ں سمجھیا گیا سی کہ ایہ ربیاں ول توں تشریح اُتے مبنی سی نہ کہ خالص تے تحریری عبرانی بائبل اُتے۔

موجودہ اسرائیلی قوانین دے تحت عائلی تے ذاتی حیثیت دے قوانین دے مخصوص حصے ربی دی عدالت وچ طے کیتے جاندے نیں تے انہاں ہلاخاہ دے مطابق طے کر دے نیں۔ پر ہلاخاہ وچ کچھ فرقاں وچ کسے حد تک اختلاف پایا جاندا اے۔ انہاں فرقاں وچ اشکنازی، مزراحی، سفاردی وغیرہ نیں۔ پر ایہ ایسے فرقے نیں جو معاشرے توں الگ تھلگ رہنے دے عادی نیں جداں کہ ایتھوپیا۔

## حوالے
* J. David Bleich, *Contemporary Halakhic Problems* (5 vols)، Ktav. ، ، ، ، Feldheim 
* Menachem Elon, *Ha-Mishpat ha-Ivri* (trans. *Jewish Law: History, Sources, Principles* )، Jewish Publication Society. 
* Jacob Katz, *Divine Law in Human Hands — Case Studies in Halakhic Flexibility*، Magnes Press. 
* Moshe Koppel, "Meta-Halakhah: Logic, Intuition, and the Unfolding of Jewish Law," 
* Mendell Lewittes, *Jewish Law: An Introduction*، Jason Aronson. 
* Daniel Pollack ed.، *Contrasts in American and Jewish Law*، Ktav. 
* Emanuel Quint, *A Restatement of Rabbinic Civil Law* (11 vols)، Gefen Publishing. ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، 
* Emanuel Quint, *Jewish Jurisprudence: Its Sources & Modern Applications *، Taylor and Francis. 
* Steven H. Resnicoff, *Understanding Jewish Law*، LexisNexis, 2012. 
* Joel Roth, *Halakhic Process: A Systemic Analysis*، Jewish Theological Seminary. 
* Joseph Soloveitchik, *Halakhic Man*، Jewish Publication Society trans. Lawrence Kaplan. 

گٹھ:یہودی قانون و رسومات
گٹھ:عبرانی الفاظ اور جملے
گٹھ:مذہبی شریعت
گٹھ:راسخ العقیدہ یہودیت
ست احکام نوح

**ست احکام نوح**  ست اخلاقی حکماں دا اک مجموعہ، جو تالمود دے مطابق، خدا ول توں نازل شدہ نیں۔ جو نوح دے بیٹاں دے لئی سی، مگر ہن ساری انسانیت دے لئی اے۔

اس دے مطابق کوئی وی غیر یہودی انہاں قوانین اُتے عمل کردا اے تو اوہ غیر قوم دا راستباز منیا جاندا اے تے اسنوں آخرت وچ اک مقام دی تے حتمی ثواب دی یقین دہانی کراندا اے () جو عولم ہبا اے۔

روایندی طور اُتے اوہ ست قوانین ایہ نیں۔
# خدا دا انکار نہ کرنا۔
# خدا دی توہین نہ کرنا۔
# قتل نہ کرنا۔
# حرام کاری وچ ملوث نہ ہونا، زنا جاں اسی‏‏ں جنس پرستی وچ نہ پڑنا۔
# چوری نہ کرنا۔
# کوئی زندہ جانور مت کھانا۔
# عدالتاں قائم کرنا/قانونی نظام تے اطاعت نوں یقینی بنانا۔

تلمود دے مطابق یہودی فقہا دا اس بات اُتے اتفاق اے کہ ایہ ست قوانین نوح دی اولاد نوں دتے گئے سن۔ لیکن انہاں دا اس بات اُتے اختلاف اے کہ آدم و حوا نوں کون توں احکامات دتے گئے۔ انہاں ساتاں وچوں چھ تورات دی کتاب پیدائش توں اے جدونکہ ستواں انصاف دی عدالتاں دا قائم کرنا اے۔

## مآخذ

### تورات
تورات  دے کتاب طوفان نوح دے مطابق اک سیلاب نے پوری دینا نوں اپنی چپیٹ وچ لے لیا تے نوح، انکی زنانی، انہاں دے بیٹے تے بیٹاں دی بیویاں تے  کشتی نوح اُتے سوار جانوراں  دے علاوہ سطح زمین اُتے پائی جانے والی تمام مخلوق نوں موت دی نیند سلا دتا۔ اسی وچ اگے بیان  اے کہ اس دور دی ساری انسانیت نوح دی اولاد نیں۔ اسی لئی انہاں قوانین نوں نوح ول منسوب کرکے نوح دے ست احکام کہیا جاندا اے۔ طوفان تھمنے دے بعد اللہ عز و جل نے نوح دے نال کچھ معاہدے کیتے۔ جن وچ درج ذیل نصیحدیاں سن۔

*زندہ جانوراں دا گوشت: "لیکن وچ نے تہانو‏‏ں جس بات دا حکم دتا اے اوہ ایہ کہ تو اوہ گوشت مت کھا نا جس وچ جان (خون) ہن تک موجود ای ہو"۔
*قتل تے عدالتاں: "اگر نوں ئی تمہا را قتل کرے تو وچ اُس توں قتل دا بدلہ لوں گا ۔ تے اگر نوں ئی حیوان انسان نوں مار ڈالے تو وچ اُس حیوان دی جان کڈ لوں گا۔ " اِس لئی کہ خدا نے انسان نوں اپنی مُشابہت اُتے پیدا کیتا اے ۔ اس لئی جو نوں ئی وی کسے شخص دا خون بہا تا اے تو دوسرا شخص اس دا خون بہا ئے گا ۔(9:5–6)

## ہور دیکھو
* دس احکام

## حوالے

گٹھ:بائبل میں قوانین
گٹھ:تلمود تصورات اور اصطلاحات
گٹھ:عبرانی بائبل کے موضوعات
گٹھ:کتاب پیدائش
گٹھ:نوح
گٹھ:یہودی قانون و رسومات
مدجن

[بائیں|تصغیر|260px| [الحمرا دا گمان اجاگر کرنے والے طرز تعمیر اُتے بنائی گئی پیرس مسجد جو فرانس وچ واقع اے]]
**مدجن** دا لفظ اصل وچ راضی ہوجانے دے معنی رکھدا اے جس نوں سپردگی جاں اطاعت جداں تصورات تک وسعت دے کر وی استعمال کیتا جاندا اے تے اسنوں بطور خاص یورپ توں اسلام دی رسمی طور اُتے حکومت توں نااہل ہوجانے دے تے اندلس اُتے عیسائیاں دے قابض ہو جانے دے بعد اوتھے توں نا نکلنے والے انہاں مسلمانان یورپ دے لئی اختیار کیتا جاندا اے کہ جنہاں نے استرداد دے بعد وی اپنا ایمان قائم رکھدا تے نال نال نواں حکومت توں وی راضی رہے۔ اس دے علاوہ اسی لفظ مدجن (Mudéjar) توں مراد اک خاص قسم دے اسلامی طرز تعمیر دی وی لی جاندی اے جو 12 تا 16 صدی تک خاصہ پھلا پھولا، اس انداز تعمیر وچ اسلامی تے بالخصوص مراکش دی تے کچھ گوتھ طرز دی آمیزش جاں جھلک نظر آندی اے۔ مدجن لفظ دی اسپینی زدہ بگڑی ہوئی شکل Mudéjar اے۔

## مورتاں

 File:Torre de El Salvador. Teruel.jpg|
File:Alcázar of Seville.jpg|
Image:Iglesia de San Pedro, Teruel, España, 2014-01-10, DD 10.JPG|
Image:Zaragoza-La-Seo-1.JPG|
Image:La Seo - Pared de la Parroquieta 04.JPG|
File:La Seo del Salvador.jpg|
Image:Las Claras-Artesonado.jpg|
Image:Cuellar sanesteban lou.jpg|
File:Vista de Albarracín.jpg|
File:Templete mudéjar del Claustro de los Milagros, Guadalupe (España).jpg|
Image:Iglesia de San Marcos, Sevilla.JPG|
File:Iglesia de San Martín, Teruel, España, 2014-01-10, DD 51.JPG|
File:Calatayud - San Andrés.jpg|
Image:SintraPalace-Chapel1.jpg|
Image:Capilla Inmaculada Torre Mudejar Cali.jpg|
Image:Catedral, Teruel, España, 2014-01-10, DD 64.JPG|
File:La Almunia de Doña Godina - Iglesia de La Asuncion 4.jpg|
File:Torre Nueva de Zaragoza (E. George).jpg|


گٹھ:استرداد
گٹھ:اسلامی معماری
گٹھ:انداز معماری
گٹھ:مسلمان برادریاں
گٹھ:ہسپانوی معماری
گٹھ:ہسپانیہ میں اسلام
درپردہ یہودیت

[thumb|ہسپانیہ وچ [مارانوس اُتے بنی تصویر جو عہدِ باز پرس وچ یہودیاں دتی عید فسح دتی خفیہ تنیڑے لیل ہسیدر (לֵיל הַסֵּדֶר) دتی نقشہ کشی کردتی اے۔ از قلم موشیہ میمون]]
**در پردہ یہودیت** جاں **مخفی یہودیت**  بظاہر دوسرے مذہب دی پیروی کرنا لیکن درحقیقت اندر ای اندر یہودیت دی تقلید کرنے دا ناں اے۔ اس طرز دی یہودیت اُتے عمل پیرا شخص نوں ”در پردہ/مخفی یہودی“ کہیا جاندا اے۔

اصطلاح وچ در پردہ جاں مخفی یہودی دا اطلاق اسپین دے انہاں یہودیاں اُتے ہُندا اے جو خود نوں کاتھولک مسیحیت دا پیرو ظاہر کر دے سن، انہاں آنوسیم جاں مارانوس کہیا جادا سی۔

اوہ یہودی جنہاں نے چودہواں تے پندرہواں صدی وچ اسپین وچ باضابطہ طور اُتے مذہب بدلا انہاں نو مسیحی کہیا گیا، لیکن انہاں عموماً ”کنورسو“ کہیا جادا سی۔ اسپین تے پرتگال نے قانون سازی کر دے انہاں دے حقوق انہاں دے آبائی وطناں تے کالونیاں تک محدود کر دتے؛ صرف مسیحیاں نوں عالم جدید وچ جانے دی اجازت سی۔ باز پُرس دے خطراں دے باوجود کئی ”کنورسوواں“ نے خفیہ طور اُتے تے محتاط طریقے توں یہودی رسوم ادا کرنا جاری رکھیا، جداں کہ سینٹا ایسٹریکا کا تہوار۔

سنہ 1492ء دے فرمان الحمرا دے بعد کئی کنورسوواں (جنہاں چوئتا وی کہیا گیا) نے اسپینی دور دے جزائر بلیبار وچ خود نوں رومی کاتھولک ظاہر کیتا لیکن اوہ حقیقت وچ یہودیت دے معتقد سن، ایتھے تک کہ انہاں نے اسپین دے محکمہ تفتیش دے سامنے وی خود نوں رومی کاتھولک ای ظاہر کیدا سی۔ اوہ سب توں معروف مخفی تے در پردہ یہودیاں وچوں اک سن۔

در پردہ یہودیت قدیم ادوار وچ وی پائی جاندی سی، جدو‏‏ں یہودیاں اُتے انہاں دے رہائشی علاقاں اُتے مسلط حکمران اکثریندی مذہب قبول کرنے دے لئی ظلم ڈھاندے  جاں زبردستی کر دے سن تو انہاں نوں مجبوراً اس علاقہ دا اکثریندی مذہب اپنانا پڑدا سی مگر اوہ عقیدے توں مخفی یہودی سن۔ سباتائی زیوی دے یہودی پیروکاراں (سباتائین) وچوں کچھ رسمی طور اُتے مسلمان ہو گئے سن۔ بعد وچ یعقوب فرینک دے پیروکاراں (فرینکیاں) نے رسمی طور اُتے مسیحیت قبول کر لی، مگر انہاں نے مسیحانہ یہودیت دی رسوم ادا کرنا برقرار رکھیا۔

سنہ 1917ء دے روسی انقلاب وچ اشتراکیت نے سر اٹھانے دے بعد
در پردہ یہود سویت یونین دے روسی تے مشرقی یورپی ملکاں وچ موجود رہے۔ حکومت (جس وچ سیکولر اشتراکی یہودی وی شامل سن) نے یہودیاں اُتے مذہب بدلنے اُتے دباؤ نئی‏‏ں پایا بلکہ کسے وی مذہب اُتے عمل کرنے نوں حکومت ناپسندیدہ سمجھتی سی۔ عہد حکومت وچ کچھ مذاہب اُتے سخت نگرانی وچ عمل جاری رکھنے دی اجازت سی۔ اشتراکیت دے اختتام دے بعد سویت ریاستاں دے کئی افراد (بشمول یہودیاں دی اولاداں) نے اپنی اجداد دے عقیدے اُتے فیر توں عمل کرنا شروع کر دتا۔

پرتگال دے ”بلمونٹ یہودی“ مضبوطی توں اپنے عقائد اُتے پوشیدگی دے نال بارہواں صدی عیسوی توں لے کے کئی صدیاں تک کاربند رہے۔ پوری برادری انتہائی سمجھ داری دے نال خود نوں پوشیدہ رکھتی سی، اوہ دراں زواجی (endogamous) شادی کر دے تے اپنے مذہب دی تمام بیرونی علامت نوں چھپاندے سن۔ اوہ تے انہاں دے راز توں پردہ ویہوی‍‏‏ں صدی عیسوی وچ ہٹا۔ انہاں دی در پردہ سفاردی یہودی عقائد منفرد اے۔ ہن کچھ خود نوں راسخ العقیدہ یہودی ظاہر کر دے نیں، اگرچہ کئی ہن تک اپنی سابقہ صدیاں دی یہودیت دے معتقد نیں۔

## حوالے

گٹھ:در پردہ یہودیت
گٹھ:الاندلس میں پندرہویں صدی
گٹھ:پورٹو ریکی یہودی
گٹھ:ہسپانیہ میں یہودیت
گٹھ:یہودیت
فرمان الحمرا

[thumb|ہسپانوی [کنیسہ  وچ بہن ہگاداہ  اک دعائیہ تقریب وچ "فرمان الحمرا  ہسپانوی یہودیت نوں ختم کر دیگا".( 1350ء).]]
**فرمان الحمرا ** (جسنوں **اخراج دے فتوی دے طور اُتے وی جانا جاندا **; ہسپانوی: دیکریٹو*  ڈی لا الحمبرا , ایڈیکٹو ڈی گرینادا*) اک شاہی فرمان تے فتوی سی جو 31 مارچ 1492ء , سپین دے  کیتھولک فرمانرواہاں (قشتالہ کی اضابیلا  اول تے  آرآگؤن دے فرڈیننڈ  دوم ) ول توں مشترکہ طور اُتے جاری ہویا - جس دے مطابق یہودیت اُتے عمل پیرا یہود نوں  قشتالہتے آراگؤن  دی ریاستاں  تے  مفتوحہ علاقاں توں اس سال 31 جولائی تک بیدخل کیتا جائے . اس فرمان دا بنیادی مقصد سپین دی  بوہت وڈی نو مسیح آبادی اُتے یہود دے اثر و رسوخ نوں ختم کرنا سی اس بات نوں یقینی بنانا کہ اوہ دوبارہ یہودیت اختیار نئی‏‏ں کرے گا،.1391 ء دے  مذہبی ظلم و ستم ، پروگروم تے منظم قتل عام دے تحت نصف توں ودھ ہسپانوی یہودیاں دے مذہب نوں تبدیل کر دتا گیا سی . 50,000 ہور  درج بالا مظالم دے بعد وی جاری حملاں دے نتیجے وچ 1415 تک مذہب تبدیل  کر چکے سن . مسیحی مظالم توں بچ جانے والے یہود  نے   جلاوطنی دے خوف توں مسیحیت قبول کیتا . اس فرمان الحمرا دے نتیجے وچ ہونے والی ظلم و ستم توں پہلے سالوںماں 200,000 یہود نوں کیتھولک مسیحیاں وچ تبدیل کیتا گیا جدونکہ  40,000 توں اک لکھ  یہود نوں ملک بدر کیتا گیا ، جلاوطنی دے بعد آنے والے سالاں وچ اک غیر متعین تعداد دی سپین واپسی ہوئی.:17

## حوالے

گٹھ:ہسپانیہ میں 1492ء
گٹھ:پندرہویں صدی میں یہودیت
گٹھ:اراغون میں پندرہویں صدی
گٹھ:قشتالہ میں پندرہویں صدی
گٹھ:ہسپانیہ میں اسلام
گٹھ:یہودیت متعلقہ تنازعات
گٹھ:تیشا بآو
امارت قرطبہ

**امارت قرطبہ** (Emirate of Córdoba) (عربی: إمارة قرطبة) جزیرہ نما آئبیریا 756ء تے 929ء دے درمیان وچ اک خود مختار امارت سی جس دا دار الحکومت قرطبہ سی۔ خلافت امویہ 711–718 وچ فتح اندلس دے بعد جزیرہ نما آئبیریا خلافت امویہ دا اک صوبہ بن گیا۔ ایتھے دے حکمراناں نے قرطبہ نوں دار الحکومت بنایا تے خلافت عباسیہ توں امیر دا لقب حاصل کیتا۔

756ء وچ عبد الرحمٰن الداخل خلافت عباسیہ نوں نظر انداز کر دے امارت قرطبہ دا اک خود مختار امیر بن گیا۔

## حوالے

گٹھ:امارت قرطبہ
گٹھ:750ء کی دہائی میں قائم ہونے والے ممالک اور علاقے
گٹھ:756ء کی تاسیسات
گٹھ:929ء کی تحلیلات
گٹھ:929ء کی یورپ میں تحلیلات
گٹھ:افریقا کے سابقہ ممالک
گٹھ:الاندلس میں آٹھویں صدی
گٹھ:الاندلس میں دسویں صدی
گٹھ:الاندلس میں نویں صدی
گٹھ:امارات
گٹھ:تاریخ اندلس بلحاظ دور
گٹھ:سابقہ امارات
گٹھ:سابقہ بادشاہتیں
گٹھ:یورپ کی سابقہ بادشاہتیں
گٹھ:یورپ کے سابقہ مسلم ممالک
گٹھ:یورپ کے سابقہ ممالک
گٹھ:یورپ میں 756ء کی تاسیسات
گٹھ:ہسپانیہ میں اسلام
اخی اب

**آخیاب** جاں **اخی ہن** سلطنت اسرائیل دا ستواں بادشاہ عمری دا بیٹا تے آخزیاہ دا باپ سی۔ 918 پہلے مسیح تخت نشین ہویا۔ اس دا ناں مشاہیر تریخ وچوں اے۔اس دے زمانے وچ سلطنت اسرائیل بت پرستی ول مائل ہو گئی۔ بت پرستی نوں تحریک دینے والی اس دی بیوی ایزابل جو اک فنیقی بادشاہ دی بیٹی سی۔ ایہ عورت فنیقیاں دے دیوندا بعل زبول دی پوجا نوں وڈی تیزی توں فروغ دے رہی سی۔ چنانچہ اس نے سمرون وچ جو اسرائیل دا نیا پایہ تخت سی اک مذبح تے ھیکل اس بت دے لئی تعمیر کروایا۔ آخیاب نے صرف بائیس برس حکومت دی تے 898 پہلے مسیح وچ اک جنگ وچ مارا گیا۔

تواریخ بائبل وچ لکھیا اے کہ اس دے زمانے وچ ایلیاہ (الیاس) نبی سن۔جنہاں نے آخیاب نوں اس دی بت پرستی دی وجہ توں بارش نہ ہونے دی بددعا دی تے مکمل تن برس تک خشک سالی رہی۔ اس دے بعد خدا نے بارش عطا دی تے ایوی‏‏ں‏ ایلیاہ نوں آخیاب اُتے فتح حاصل ہوئی۔ لیکن ایزبل دے حسد تے غصہ نے ایلیاہ نوں ہجرت اُتے مجبور کر دتا تے اوہ سینا دی وادیاں ول چلے گئے۔

تفہیم القران وچ مولانا مودودی لکھدے نیں کہ اس موقع اُتے الیاس علیہ السلام نے جو دعا مانگی اس دے الفاظ ایہ نیں۔ "بنی اسرائیل نے تیرے عہد نوں ترک کیتا۔ تیرے نبیاں نوں تلوار توں قتل کیتا۔ اک وچ ای اکیلا بچا ہوں۔ سو اوہ میری جان لینے دے درپے نیں۔" (سلاطین باب 19، آیت 1۔10)

اسی اثنا وچ آخیاب دی توجہ مذہبی معاملات توں اٹھ کر سلطنت دی حفاظت ول مبذول ہو گئی۔بن ہدو شاہ آرام فیر اس مملکت اُتے حملہ آور ہویا۔ اس دے جھنڈے تلے بتیس بادشاہ موجود سن۔اس نے سمرون دا محاصرہ کر لیا تے آخیاب نوں اطاعت کرنے دا اک ناشائستہ پیغام بھیجیا۔آخیاب نے غصے وچ اسنوں رد کر دتا۔ اس اُتے گھمسان دی جنگ ہوئی تے بن ہدو نے شکست کھادی لیکن دوسرے ای سال بن ہدو فیر حملہ آور ہو گیا۔ اس بار اوہ پہاڑی علاقہ توں کنارہ کش ہو کے اسدرلان دے میدان وچ خیمہ زن ہویا۔ بوہت زور و شور توں جنگ ہوئی تے بوہت سارے آرامی کم آئے۔ بن ہدو مجبور ہو کے آخیاب دے سامنے جھک گیا۔ لیکن آخیاب نے غلطی دی تے اسنوں معاف کر دتا۔ اوہ تیسری بار رامات جلعاد دے مقام اُتے نمودار ہویا جو اردن دے مشرقی کنارے اُتے واقع اے۔آخیاب نے اپنے ہمسایہ شاہ یہوداہ یہوسفط نوں وی لڑائی وچ شریک ہونے اُتے اکسایا۔

زوراں دی جنگ ہوئی۔ آخیاب اس جنگ وچ مارا گیا۔تے اردن دی انہاں اطراف وچ بن ہدو نے جو چاہا سو کیتا۔ تواریخ بائیبل دی اطلاع دے مطابق آخیاب دے ستر بیٹے سن جو سمرون دی اس جنگ وچ مارے گئے۔

## حوالے

گٹھ:نویں صدی ق م کی عبرانی شخصیتاں
گٹھ:850 ق م کی دہائی کی وفیات
گٹھ:معرکوں میں قتل ہونے والے حکمران
گٹھ:نویں صدی ق م کے بائبلی حکمران
گٹھ:قدیم اسرائیل کے بادشاہ
گٹھ:قدیم یہوداہ کے بادشاہ
تہذیب الاخلاق

thumb|تہذیب الاخلاق کا لوگو جو سر سید 1870 میں لندن سے بنوا کر لائے تھے۔

**تہذیب الاخلاق** اردو زبان دا مشہور، مقبول، معاشرتی تے اصلاحی ماہنامہ اے جسنوں سر سید احمد خان نے انگلستان توں واپسی اُتے 24 دسمبر، 1870ء نوں علی گڑھ توں جاری کیتا۔ اس ماہنامہ دا انگریزی ناں محمڈن سوشل ریفارمر سی۔

## خصوصیات
اس ماہنامہ وچ تمام مضامین اردو وچ چھپدے سن۔ اٹھ جاں بارہ صفحات اُتے مشتمل پرچہ چار آنے وچ فروخت ہُندا سی۔ اس دا مدعا مسلمانان ہند نوں جدید تہذیب تے سائنس دے فیوض توں روشناس کرانا سی۔ تاکہ اوہ اک تہذیب یافتہ تے ترقی یافتہ قوم بن سکاں۔ 1876ء وچ بند ہویا۔ چھ سال ست مہینے دی زندگی وچ کل 226 مضامین چھپے۔ جس وچوں 112 سرسید نے تحریر کیتے سن۔ تن سال بعد دوبارہ جاری ہویا۔ لیکن اوہ تن برس پنج مہینے دے بعد فیر بند ہو گیا۔ تیرہ چودہ برس بعد اس دا تیسرا دور شروع ہویا۔ جو تن برس بعد ختم ہو گیا۔ اس پرچے دی وساطت توں سرسید نے انگریزی تعلیم دے حق وچ رائے عامہ نوں ہموار دی تے محمڈن کالج قائم ہویا۔ نیز سادہ و سلیس زبان لکھنے دا رواج شروع ہویا تے مسلماناں وچ اسلامی اخوت تے قومیت دا احساس پیدا ہویا۔ تحریری تجزیے دا رواج ہویا تے مسلماناں وچ اسلامی اخوت تے قومیت دا احساس بیدار ہویا۔ اس دی اشاعت 1960ء وچ اک بار فیر شروع ہوئی۔ اسنوں اس دا چوتھا دور قرار دتا جا سکدا اے تے ہن ایہ پابندی توں جاری ہو رہی اے۔

## مقاصد
اس پرچے دی وساطت توں سرسید دا مقصد مسلمانان ہند نوں جدید تہذیب تے سائنس دے فیوض توں روشناس کرانا سی۔ تاکہ اوہ اک تہذیب یافتہ تے ترقی یافتہ قوم بن سکاں۔ تے مسلماناں وچ اسلامی اخوت تے قومیت دا احساس پیدا ہو۔

## اشاریے
تہذیب الاخلاق دے اشاریے مختلف لوگاں نے ترتیب دتے نیں، پہلا اشاریہ **مندرجات تہذیب ا لا خلاق** دے ناں توں ڈاکٹر ضیاء الدین انصاری نے مرتب کیتا، جو 1870ء تک دی اشاعتاں اُتے مشتمل اے اس دی ترتیب عنوانات تے مصنفین دی الف بائی ترتیب اُتے اے، جا بہ جا حواشی وی فاضل مرتب نے لکھ کر اس توں استفادہ نوں ہور آسان بنانے دی کوشش دی اے۔ دوسرا اشاریہ جامعہ علی گڑھ توں **رسالہ تہذیب ا لاخلاق دا توضیحی اشاریہ** دے ناں توں آفتاب عالم نے 1991ء وچ 1870ء توں 1876ء تک دے شماناں دا ترییب دتا۔ انہاں دے بعد فرح تبسم نے**رسالہ تہذیب ا لاخلاق دا توضیحی اشاریہ** دے ناں توں تیسرا اشاریہ 1997ء وچ 1879ء توں 1894 ء تک دے شماراں اُتے ترتیب دتا۔ پہلے اشاریے دے علاوہ باقی دوناں اشاریے غیر مطبوعہ حالت وچ نیں۔

## حوالے

## خارجی رابطے
* تہذیب الاخلاق دا اک شمارہ

گٹھ:اخبارات و رسائل
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:سرسید احمد خان کی تخلیقات
گٹھ:مجلات
گٹھ:مسلمان مصلحین