ابوالصلاح حلبی

**تقی الدین بن نجم الدین** (٣- ھ)، **ابو الصلاح حلبی** دے ناں تو‏ں مشہور چوتھ‏ی تے پنجويں صدی ہجری دے شیعہ امامی فقیہ تے متکلم نيں۔ آپ سید مرتضی تے شیخ طوسی دے شاگرد سن ۔ آپ دے مشہور شاگرد ابن براج تے محمد بن علی کراجکی سن ۔

حلبی دے فقہی نظریے کافی حد تک مکت‏‏ب بغداد دے نزدیک تے سید مرتضی دے نظریاں تو‏ں متاثر نيں۔ حلبی دے مطابق، آئمہ معصومین تے آپ (ع) دے نائب ہی صرف قضاوت د‏‏ی صلاحیت رکھدے نيں تے امام معصوم(ع) دے ایداں دے نائب جو قضاوت د‏‏ی صلاحیت رکھدے نيں انہاں وچ درج ذیل خصوصیات ہونی چاہیے: عقل، بصیرت، ورع، عدالت، صبر تے احکا‏م نو‏‏ں جاری کرنے دا محکم ارادہ۔ حلبی دے مشہور آثار الکافی فی الفقہ تے تقریب المعارف نيں۔

**تقی بن نجم الدین بن عبید اللہ حلبی** المعروف **ابو الصلاح حلبی** فقیہ تے متکلم شام دے شہر حلب وچ پیدا ہوئے.ان د‏‏ی تریخ ولادت مصدقہ و معلوم نئيں، تریخ وفات تو‏ں جے حساب کیتا جائے تاں غالباً انہاں د‏‏ی پیدائش چوتھ‏ی صدی ہجری دے وسط وچ سال 347 د‏‏ی نکلتی اے ۔ابوالصلاح حلبی د‏‏ی شہرت تے ناں وری انہاں د‏‏ی اوہ علمی لکھتاں نيں جنہاں تو‏ں تریخ دے بوہت سارے جیّد علما، محدثین، اساتذہ تے مصنفین نے استفادہ کیندا، انہاں لوکاں وچ علامه مجلسی، شهید اول، شهید ثانی، علامه حلی ورگی نابغہ روزگار شخصیتاں تے بوہت سارے ہور محققین و مصنفین شامل نيں۔ اگرچہ انہاں دیاں لکھتاں دا بیشتر حصہ ضائع ہو گیا لیکن جو باقی بچا اوہ فقہ تے کلام وچ انہاں د‏‏ی عظمت دا نشان ا‏‏ے۔

## ولادت تے وفات
ابوالصلاح سنہ ٣ ق وچ حلب وچ پیدا ہوئے۔  بعض مآخذ  وچ آپ د‏‏ی ولادت سنہ ٣ق کہی گئی اے جو احتمالاً تصحیف تو‏ں منسلک اے .

آپ نے ظاہراً اپنی تعلیم دا آغاز اپنے آبائی شہر تو‏ں ہی کيتا ا‏‏ے۔ حلبی شام دے اوہ عالم جنہاں وچ وثاقت، زہد تے صبر ورگی خصوصیات پائی جاندیاں سن تے آپ نو‏‏ں طب تے فقہ دے علوم وچ مہارت حاصل سی۔

اور سنہ  ق وچ حج دے سفر تو‏ں واپسی پر، فلسطین دے شہر "رملہ" وچ وفات پائی۔ 

## حصول علم
ابتدائی تعلیم اپنے آبائی ملک تو‏ں مکمل کرنے دے بعد اوہ ملک عراق دے شہر بغداد وچ موجود شیعہ اکابر علما تو‏ں تحصیل دے لئی گئے تے اوتھ‏ے سید مرتضی، شیخ طوسی تے سلار بن عبدالعزیز دے حلقہ درس وچ شامل رہ‏‏ے۔ شام تو‏ں عراق تک ابوالصلاح دے علمی سفراں د‏‏ی تعدا تن بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔

## اساتذہ
ابوالصلاح دے حالات زندگی تے بیان تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انہاں نے گھٹ تو‏ں گھٹ تن مرتبہ شام تو‏ں عراق دا سفر کیتا تے بغداد دے وڈے اساتذہ دے حلقہ درس وچ شامل رہنے دا اعزاز پایا.

ابوالصلاح دے بیان دے مطابق جنہاں شیوخ و اساتذہ تو‏ں انہاں نے تحصیل علم تے دورہ حدیث کیہ انہاں دے ناں درج ذیل نيں:
* سید مرتضی
* شیخ طوسی
* سلاّر بن عبدالعزیز
* ابوالحسن محمد بن محمد مفید محمد بن محمد بصروی

ابو الصلاح حلبی حلب تو‏ں بغداد چلے گئے تے اوتھ‏ے اُتے سید مرتضی دے پاس تعلیم حاصل کيتی۔ آپ سید مرتضی دے خاص شاگرداں وچو‏ں سن ۔ بعد وچ سید مرتضی نے حلب دے لوکاں دے سوالےآں دے جوابات آپ دے سپرد کيتے تے حلبی حلب وچ سید مرتضی دے نمائندہ سن ۔

آپ دے دوسرے استاد شیخ طوسی سن جنہاں نے کتاب رجال وچ  حلبی نو‏‏ں اپنے شاگرد دے ناں تو‏ں ذکر کيتا۔ بعض نے حمزہ بن عبد العزیز سلار دیلمی نو‏‏ں وی حلبی دا استاد کہیا ا‏‏ے۔

## شاگرد
* ابوالحسن ثابت بن اسلم حلبی
* ابوالقاسم بن براج
* عزالدین عبدالعزیز طرابلسی
* محمد بن علی کراجکی
* ابومحمّد ریحان بن عبدالله حبشی
* عبدالرّحمن بن احمد نیشابوری
* الداعی بن زید حسینی آوی
* تراب (تواب) بن حسین بصروی

ابو الصلاح فقہ تے دوسرے علوم حاصل کرنے دے بعد، حلب واپس پرت آئے تے اوتھ‏ے اُتے تدریس شروع کر دتی۔ آپ نے مدرس‏ے وچ بوہت سارے شاگرداں د‏‏ی تربیت کیتی۔ آپ دے بعض شاگرد تے حدیث دے راوی درج ذیل نيں:
* ثابت بن اسلم حلبی، جنہاں نے حلبی د‏‏ی وفات دے بعد آپ د‏‏ی جگہ لے لی
* قاضی عبد العزیز ابن براج
* عبد الرحمان بن احمد مفید نیشابوری
* محمد بن علی کراجکی
* ابو محمد ریحان بن عبداللہ حبشی 

## فقہی نظریے
حلبی دے فقہی نظریے کافی حد تک مکت‏‏ب بغداد دے نزدیک تے آپ دے استاد سید مرتضی دے نظریاں تو‏ں ملدے نيں۔ مثال دے طور اُتے خبر واحد دا حجت نہ ہونا  اس دے باوجود، انہاں دونے دے نظریات وچ اختلاف پایا جاندا اے، جنہاں نو‏ں ابو الفتح کراجکی نے "غایۃالانصاف فی مسائل الخلاف" وچ ذکر کيتا اے تے سید مرتضی دے نظریے دا دفاع کيتا ا‏‏ے۔

اگرچہ حلبی دے فقہی نظریے مشہور نظریے تو‏ں کافی حد تک سازگاری رکھدے نيں، لیکن فیر وی بعض جگہ اُتے آپ دے نظریے مشہور نظریاں دے خلاف نيں۔

حلبی دے نظریے دے مطابق، قضاوت صرف آئمہ معصومین(ع) تے آپ دے نائب تو‏ں متعلق اے تے امام معصوم(ع) دے اوہ نائب جو قضاوت د‏‏ی صلاحیت رکھدے نيں انہاں وچ درج ذیل خصوصیات دا ہونا ضروری اے: عقل، بصیرت، ورع، عدالت، صبر تے احکا‏م نو‏‏ں جاری کرنے دا محکم ارادہ۔

## آثار علمی
thumb|قبرستان جبل الجوشن، انہاں دا مدفن
حلبی دے بعض فقہی تے کلامی آثار موجود نيں۔
* آپ دا مشہور تے اہ‏م اثر "کتاب الکافی فی الفقہ" جو اک جامع فقہ اے تے اس وچ بعض کلامی مباحث وی ذکر ہوئیاں نيں. آپ نے اس اثر وچ پہلے ہر مسئلے دے مختلف پہلو نو‏‏ں کلی طور اُتے تے فیر انہاں د‏‏ی تفصیل بیان کيتی اے تے اپنے نظریے نو‏‏ں دلیل دے نال بیان کيتا اے . شیعہ فقہاء "کتاب الکافی" اُتے تکیہ کردے نيں تے اس تو‏ں استفادہ کردے نيں، من جملہ ابن ادریس حلی  نے اسنو‏ں اک اچھی تے محققانہ تالیف کہیا ا‏‏ے۔
* حلبی نو‏‏ں دوسری تالیف، "تقریب المعارف" اے جو کلامی مباحث بالخصوص توحید، نبوت، امامت تے عدل دے متعلق ا‏‏ے۔
اس اثر د‏‏ی خصوصیات ایداں دے مآخذ د‏‏ی وجہ تو‏ں اے جو اج کل ساڈے پاس موجود نئيں نيں، جداں تریخ ثقفی تے تریخ واقدی۔
* البدایۃ فی الفقہ
* العمدۃ تے اللوامع
* الکافیۃ
* الشکافیۃ
* شرح بر الذخیرہ سید مرتضی
* شبہ الملاحدۃ
* منتخب المعارف
* المعراج (حدیث وچ )
* البرہان علی ثبوت الایمان۔

ابوالصلاح حلبی نے بے شمار علمی و تحقیقی مقالہ جات تے بہت ساریاں فقہی تے کلامی کتاباں تصنیف کيتیاں اس دے علاوہ انہاں نے علم طب اُتے وی کتاباں لکھياں۔ ابوالصلاح دیاں لکھتاں دو حصے نيں۔

***الف)*** اوہ کتاباں جنہاں دا کوئی نسخہ موجود نئيں لیکن مورخین تے شارحین نے انہاں دا تذکرہ کیتا اے ، جداں:
* البدایة (علم فقه)
* تدریس الصحة (علم طب)
* التلخیص (علم فقه)
* التهذیب
* الشافیة
* دفع شبه الملاحدة
* شرح الذخیرة (در علم کلام)
* العمدة (در علم فقه)
* الکافیه
* اللوامع
* مختصر الفرائض الشرعیة
* المرشد فی طریق التعبد
* المعراج (در علم حدیث)

***ب)*** اوہ لکھتاں و تالیفات جنہاں دے قلمی نسخے وی موجود نيں تے کچھ انہاں وچو‏ں طبع وی ہو چکیاں نيں، جداں:
* الکافی فی التکلیف
* تقریب المعارف
* البرهان علی ثبوت الایمان

## وفات
ابوالصلاح سال 447 ہجری -قمری نو‏‏ں شام دے شہر حلب وچ فوت ہوئے تے اوتھے مدفون نيں۔ 

## حوالے

## مآخذ

* ابن‌ ادریس حلّی، كتاب السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم، ۱۱۰ـ۱۱۱ق.
* ابن‌ حجر عسقلانی، لسان‌ المیزان، حیدرآباد، دكن ۱۳۲۹ـ۱۳۳۱، چاپ افست بیروت، ۱۳۹۰/۱۹۱.
* ابن‌ شہر آشوب، كتاب معالم‌العلماء، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تہران، ۱۳۵۳ش.
* ابو الصلاح حلبی، تقریب‌ المعارف، چاپ فارس تبریزیان حسون، قم، ۱۳۵ش.
* ابو الصلاح حلبی، الكافی فی الفقہ، چاپ رضا استادی، اصفہان، ۱۳۲ش.
* عبداللّه‌ بن عیسی افندی‌ اصفہانی، ریاض‌ العلماء تے حیاض الفضلاء، چاپ احمد حسینی، قم، ۱۰۱ق.
* امین.
* حرّ عاملی، امل‌ الآمل، چاپ احمد حسینی، بغداد، ۱۳۸۵، چاپ افست قم، ۱۳۲ش.
* حسن‌ بن علی دیلمی، اعلام‌الدین فی صفات المؤمنین، قم، ۱۱ق.
* ذهبی.
* فخر الدین‌ بن محمد طریحی، مجمع‌ البحرین، چاپ احمد حسینی، تہران، ۱۳۲ش.
* محمد بن حسن طوسی، رجال‌ الطوسی، نجف ۱۳۸۰/۱۹۱، چاپ افست قم، بی‌ تا.
* حسن‌ بن یوسف علامہ حلّی، مختلف الشیعۃ فی احكام الشریعۃ، قم، ۱۱۲ـ۱۲۰ق.
* اسداللّه‌ بن اسماعیل كاظمی تستری، مقابس الانوار تے نفایس الأسرار فی احكام النبی المختار تے عترتہ الاطہار، قم، آل‌البیت، بی‌تا.
* محمد علی مدرس تبریزی، ریحانۃ الادب، تہران، ۱۳۹ش.
* علی‌ بن عبیداللّه منتجب‌ الدین رازی، اللسٹ، چاپ جلال‌ الدین محدث ارموی، قم، ۱۳ش.
* حسین‌ بن محمد تقی نوری، خاتمۃ مستدرك الوسائل، قم، ۱۱۵ـ۱۲۰ق.

گٹھ:پنجويں صدی ہجری دے شیعہ فقہا
گٹھ:پنجويں صدی ہجری دے شیعہ متکلمین
گٹھ:سید مرتضی دے شاگرد
گٹھ:شیخ طوسی دے شاگرد
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں

گٹھ:مسلم شخصیتاں