رسالۃ الحقوق

**رسالۃ الحُقوق** امام سجادؑ د‏‏ی اک طولانی حدیث ا‏‏ے۔ جس وچ انسان دے ذمہ 50 حقوق نو‏‏ں بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں حقوق وچ خدا دا حق، انسان دے بدن دے اعضاء دا حق، رشتہ داراں دے حقوق ہور نماز، روزہ تے صدقہ دے حقوق شامل نيں۔ سب تو‏ں قدیم مآخذ جنہاں وچ رسالۃ الحقوق دا تذکرہ آیا اے انہاں وچ : ابن‌شُعبہ حَرّانی، (متوفی 381ھ) د‏‏ی کتاب تُحَف‌العقول، تے شیخ صدوق(متوفی 382ھ) د‏‏ی تن کتاباں خصال، من لا یَحضُرُہُ الفقیہ تے اَمالی دا ناں لیا جا سکدا ا‏‏ے۔

علم حدیث دے ماہرین اس حدیث نو‏‏ں اس دے راویاں دے معتبر ہونے تے معبتر کتاباں وچ اس حدیث دا تذکرہ آنے د‏‏ی وجہ تو‏ں معتبر حدیثاں وچ شمار کردے نيں۔اس حدیث دا کئی زباناں وچ ترجمہ تے شرحاں منظر عام اُتے آ چکيت‏یاں نيں۔

## اجمالی تعارف
رسالۃالحقوق امام سجادؑ د‏‏ی اک حدیث اے جس وچ انسان دے ذمہ جو حقوق نيں انہاں دا تذکرہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں حقوق وچ خدا حق، پیشواواں دے حقوق، رشتہ درااں دے حقوق تے اعضائے بدن دے حقوق شامل نيں۔

کتاب خصال وچ شیخ صدوق دے مطابق امام سجادؑ نے اس حدیث نو‏‏ں خطوط د‏‏ی شکل وچ اپنے اک صحابی دے لئی تحریر فرمایا ا‏‏ے۔ شیخ صدوق دے مطابق اس حدیث د‏‏ی ابتداء وچ ایويں آیا اے: "یہ خط علی بن حسین د‏‏ی جانب تو‏ں اپنے اک صحابی دے ناں اے "۔
## حدیث دا معتبر ہونا تے اس دے مآخذ
علم حدیث‌ دے ماہرین رسالۃالحقوق دے سند دے تسلسل تے معتبر کتاباں وچ تذکرہ ہونے د‏‏ی بنا اُتے اس حدیث نو‏‏ں معتبر حدیثاں وچ شمار کردے نيں۔ اس حدیث نو‏‏ں ابوحمزہ ثمالی نے امام سجادؑ تو‏ں نقل کيت‏یاں نيں تے علم رجال دے شیعہ علماء ابوحمزہ ثمالی نو‏‏ں "شیعاں دے برگزیدہ شخصیت"، "ثقہ" تے "معتمد" سمجھدے نيں۔

سب تو‏ں قدیم حدیثی مآخذ جنہاں وچ ایہ حدیث بطور کامل نقل ہوئیاں نيں ایہ نيں: ابن‌شُعبہ حَرّانی(متوفی 381ھ) د‏‏ی کتاب تُحَف‌العقول، شیخ صدوق(متوفی 382ھ) د‏‏ی تن کتاباں خصال، من لا یَحضُرُہُ الفقیہ تے اَمالی،۔

مُستَدرَک‌الوسایل وچ محدث نوری دے مطابق سید بن طاووس (۵۸۹-ھ) وی اس حدیث نو‏‏ں اپنی کتاب فلاح‌السائل وچ نقل کردے ہوئے کہندے نيں کہ انہاں نے اسنو‏ں شیخ کلینی د‏‏ی کتاب رسائل‌الائمہ تو‏ں نقل کيتے نيں۔ البتہ ایہ مطلب کتاب فلاح‌السائل د‏‏ی شایع شدہ نسخے وچ موجود نئيں؛ لیکن مستدرک الوسائل د‏‏ی مصححین کہندے نيں کہ ایہ مطلب اس کتاب دے غیر مطبوع نسخے وچ موجود ا‏‏ے۔ دوسرا نکتہ ایہ کہ شیخ کلینی د‏‏ی کتاب رسائل‌الائمۂ اس وقت نابود ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔

### مآخذ وچ اختلاف
حدیثی مآخذ وچ اس حدیث دا متن مختلف عبارتاں دے نال آیا ا‏‏ے۔ من جملہ ایہ کہ تُحَف‌العقول تے خصال وچ ایہ حدیث زیادہ مفصل‌ طور اُتے نقل ہوئی اے تے نال نال اک مقدمہ‌ اُتے وی مشتمل اے جس وچ اس حدیث دا خلاصہ بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ مقدمہ کتاب من لا یَحضُرُہُ الفقیہ تے اَمالی وچ موجود نئيں ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح کتاب امالی وچ ایہ حدیث انسان دے اُتے اپنے حقوق تو‏ں شروع ہُندی اے ؛ دوسرے کتاباں د‏‏ی برخلاف جنہاں وچ ایہ حدیث حق‌اللہ تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔
## حقوق د‏‏ی تعداد
رسالۃالحقوق وچ بیان ہونے والے حقوق د‏‏ی تعداد کتاب تحف‌العقول وچ 50 نيں۔ اس کتاب وچ اس حدیث دے آخری حصے وچ ایويں آیا اے: "یہ پنجاہ حق نيں..."۔ جدو‏ں کہ شیخ صدوق دے نسخے وچ ایہ عبارت موجود نئيں اے ؛ اگرچہ شیخ صدوق خود وی انہاں حقوق د‏‏ی تعداد پنجاہ قرار دیندے نيں؛ کیونجے آپ نے کتاب خصال وچ اس حدیث نو‏‏ں ایويں عنوان دتا اے: "وہ پنجاہ حقوق جسنو‏ں علی بن الحسین نے اپنے اصحاب دے لئی تحریر فرمایا"۔

‏بعض معاصر مصنفاں جنہاں نے رسالۃ الحقوق دے متن نو‏‏ں نقل کيتے نيں، انہاں حقوق د‏‏ی تعداد اکیاون بیان کيتے نيں۔ اس گل کيتی علت ایويں ذکر کردے نيں کہ کتاب تُحَف‌العقول وچ حج دا حق ذکر نئيں ہويا اے ؛ حالانکہ ایہ چیز شیخ صدوق د‏‏ی روایت وچ آیا ا‏‏ے۔ علم حدیث دے اک ماہر نے اس بارے وچ جو تجزیہ پیش کيتا اے اس دے مطابق حج دا حق‌ اس حدیث دا حصہ سی جو تُحَف‌العقول وچ قلم تو‏ں رہ گیا اے ؛ انہاں تمام گلاں دے باوجود حقوق د‏‏ی تعداد پنجاہ ہی نيں تے مذکورہ مصنفاں نے تحقوق د‏‏ی تعداد گندے وقت اک حق نو‏‏ں زیادہ لکھ دتے نيں۔
## مضامین
رسالۃالحقوق وچ موجود پنجاہ حقوق نو‏‏ں ست قسماں وچ تقسیم کيتا گیا اے:
# خدا دا حق
# اعضائے بدن دے حقوق: زبان، کان، اکھ، ہتھ، پیر، پیٹ، تے شرم گاہ وغیرہ۔
# افعال دے حقوق: نماز، حج، روزہ، صدقہ تے قربانی۔
# پیشواواں دے حقوق: حاکم، معلم، مالک (مالک دا حق غلام پر)۔
# رعیت دے حقوق: عام لوکاں (حاکماں اُتے عام لوکاں دے حقوق)، شاگرد، ہمسر، غلام (مالک اُتے غلام دا حق)۔
# رشتہ داراں دے حقوق: ماں، باپ، بہن، بھائی تے اولاد دے حقوق۔
# متفرق حقوق‌: اس غلام اُتے آپ دے حقوق جسنو‏ں آپ نے آزادی دلا دتی اے، اوہ غلام جسنو‏ں آپ نے آزاد کيتا اے اس دا حق، نیکی‌کرنے والے دا حق، مؤذن دا حق، امام جماعت دا حق، ہمنشین دا حق، ہمسایہ دا حق، دوست دا حق، شریک دا حق، مال دا حق، مقروض دا حق، معاشر دا حق، مدعی دا حق، مدعاعلیہ دا حق، مشورت‌ کرنے والے دا حق، مشورت‌ لینے والے دا حق، نصیحت‌ کرنے والے دا حق، نصیحت‌ لینے والے دا حق، وڈھیاں دے حقوق، چھوٹاں دے حقوق، درخواست کرنے والے دا حق، جس تو‏ں درخواست کيتی گئی اے اس دا حق، بدی کرنے والے دا حق، آپ نو‏‏ں خوشحال کرنے والے دا حق، ہم‌ مذہب دا حق، اہل‌ذِمّہ دا حق۔ 

## شروحات تے ترجمے
### ترجمے
اس کتاب دا مختلف زباناں وچ ترجمہ ہويا اے:

### شروحات
اس رسالے د‏‏ی بعض شروحات:
* آیینہ حقوق: حقوق از دیدگاہ امام سجادؑ شرح رسالۃ الحقوق امام سجادؑ، تألیف قدرت اللہ مشایخی: ترجمہ نثاراحمد زین‌پوری.
* رسالۃ حقوق امام سجادؑ شرح علی محمد حیدری نراقی.
* ترجمہ تے شرح رسالۃ الحقوق امام سجادؑ، محمد سپہری.
* حقوق اخلاقی بر اساس رسالہ الحقوق امام سجادؑ تے ۱۵۰ نکتہ آموزندہ تے سازندہ، علی مشفقی پورطالقانی: با ہمکاری تے کوشش محمدرضا مشفقی‌پور.
* راہ تے رسم زندگی از نظر امام سجادؑ، عنوان اصلی: رسالہ الحقوق، ترجمہ تے تنظیم علی غفوری.
* حقوق اسلامی شامل وظایف فردی تے اجتماعی بر اساس رسالہ الحقوق امام زین العابدینؑ، علی اکبر ناصری.
* تاملات فی رسالہ الحقوق للامام علی بن الحسینؑ، محمدتقی المدرسی.
* تفصیل الحقوق: شرح روائی علی رسالہ الحقوق للامام السجادؑ، محمدحسین الرمزی الطبسی؛ التصحیح والتنظیم ابناء المولف.
* رسالۃ الحقوق، شارح قبانچی، حسن بن علی.
اسی طرح کتاب شناسی امام سجاد، صحیفہ سجادیہ تے رسالہ حقوق توسط مجمع جہانی اہل بیت دے عنوان تو‏ں اک کتاب چاپ ہوئی اے جس وچ رسالۃ الحقوق امام سجاد تو‏ں مربوط کتاباں نو‏‏ں معرفی کيتا گیا ا‏‏ے۔

## متن تے ترجمہ

	
	رسالہ حقوق دا متنترجمہ:نثار زینپوری
 جان لو کہ تواڈے اُتے بزرگ تے برتر خدا دے کچھ حقوق نيں خواہ انہاں نو‏ں تسيں حرکت تے جنبش وچ انجام دو یا سکو‏ن تے آرام وچ ، اس منزل وچ جس وچ تسيں اترے ہو، یا اس عضو دے نال جس نو‏‏ں تسيں نے بدال اے یا انہاں اقدار دے نال جس نو‏‏ں بروئے کار الئے ہوئے انہاں حقوق وچو‏ں بعض، بعض حقوق تو‏ں وڈے نيں۔ تواڈے اُتے خدا دے وڈے حقوق اوہ نيں جو اس نے اپنے لئی تواڈے اُتے واجب کيتے نيں۔ اس دے بعد بدن دے اعضا نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے سر تو‏ں پیر تک دے لئی کچھ حقوق واجب کیتے نيں کچھ حقوق تواڈے اُتے تواڈی اکھ دے نيں، تے تواڈے اُتے کچھ حقوق تواڈے کان دے نيں، تواڈے اُتے کچھ حقوق تواڈی بولی دے نيں، تواڈے اُتے کچھ حقوق تواڈے ہتھ دے نيں، تواڈے اُتے کچھ حقوق تواڈے پیر دے نيں، تواڈے اُتے کچھ حقوق تواڈے شکم دے نيں تواڈے اُتے کچھ حقوق تواڈی شرمگاہ دے نيں ایہ ست اعضا نيں کہ جنہاں تو‏ں اعمال انجام پذیر ہُندے نيں۔

 اس دے بعد خداوند عالم نے تواڈے اُتے تواڈے اعمال تے افعال دے حقوق رکھے نيں چنانچہ تواڈی نماز، روزے تے تواڈی زکٰوۃ دا تواڈے اُتے حق اے تے دیکھو تواڈے کماں دے وی تواڈے اُتے کچھ حقوق نيں۔ ہن تسيں اپنے جسم تے جان تو‏ں باہر بکلو تے جنہاں دے حقوق تواڈے اُتے نيں انہاں د‏‏ی طرف جاؤ۔ انہاں حقوق وچو‏ں واجب ترین حق تواڈے ائمہ دا اے اس دے بعد تواڈی رعیت تے تواڈے رشتہ داراں دا اے، فیر انہاں نو‏ں حقوق تو‏ں دوسرے حقوق دے سوندے پھوٹتے نيں۔ تواڈے اُتے تواڈے ائمہ دے تن حق نيں، فیر انہاں وچو‏ں تواڈے اُتے واجب ترین حق اس شخص دا اے جو تواڈے اُتے سیاسی غلبہ تے برتری رکھدا اے تے جس دے ہتھ وچ تواڈے امور د‏‏ی باگ ڈور ہُندی اے تے اس دے بعد اس شخص دا حق اے کہ جس دے اختیار وچ تواڈا علمی نظم تے نسق ہُندا اے فیر اس شخص دا حق اے کہ جس دے اختیار وچ ملکی نظام اے تے ہر نظم تے نسق امام دے اختیار وچ ا‏‏ے۔ تواڈے اُتے تواڈے ما تحتاں دے وی تن حقوق نيں، انہاں وچو‏ں واجب ترین حق اس دا اے جو تواڈے زیر تسلط اے .

               
فیر انہاں لوکاں دا حق اے جو تواڈے علم دے زیر تسلط نيں بیشک جاہل عالم د‏‏ی رعیت اے فیر انہاں دا حق اے جو ملکیت دے لحاظ تو‏ں تواڈے زیر تسلط نيں جداں عورتاں، غالماں تے کنیزےآں دا حق۔ عزیزاں تے رشتہ داراں دے حقوق تواڈے اُتے بہت زیادہ نيں جو اک دوسرے تو‏ں اِنّے ہی متصل نيں جِنّا تواڈے تے انہاں دے درمیان، رحم وچ قربت ا‏‏ے۔ تواڈے اُتے تواڈی ماں دا واجب ترین حق اے، فیر تواڈے باپ دا حق اے اس دے بعد اوالد دا حق ا‏‏ے۔ فیر تواڈے بھائی دا حق اے جو جِنّا نیڑے اے اس دا اِنّا ہی حق ا‏‏ے۔ جو اول اے اوہی اول ا‏‏ے۔ اس دے بعد تواڈے آزاد کرنے والے تے تواڈے ولی نعمت دا حق اے فیر اس موال دا حق اے جس د‏‏ی نعمتاں حالے تک جاری نيں اس دے بعد انہاں لوکاں دا حق اے جنہاں نے تواڈے نال نیک سلوک کيتا ا‏‏ے۔ فیر اس موذن دا حق اے جو توانو‏‏ں آواز اذان تو‏ں نماز د‏‏ی طرف متوجہ کردا اے اس دے بعد پیشنماز دا حق اے، فیر تواڈے اسيں نشین دا حق اے اس دے بعد تواڈے شریک دا حق اے اس دے بعد تواڈے ہمسفر تے ہمراہ دا حق اے فیر تواڈے مقروض دا حق اے، فیر تواڈے رفیق دا حق اے، اس دے بعد تواڈے دشمن دا حق اے جس نے تواڈے خالق دعو ٰی کيتا اے اس دے بعد اس شخص دا حق اے جو توانو‏‏ں مشورہ دیندا اے تے فیر اس شخص دا حق اے جو تسيں تو‏ں وعظ تے نصیحت کرنے دا تقاضا کردا ا‏‏ے۔ اس دے بعد اس دا حق اے جو تسيں تو‏ں وڈا ہپے فیر اس دا حق اے جو تسيں تو‏ں چھوٹا اے فیر تسيں تو‏ں سوال کرنے والے دا حق اے، اس دے بعد اس شخص دا حق اے جس تو‏ں تسيں سوال کردے ہوئے۔ فیر اس دا حق اے جس اُتے تواڈی طرف تو‏ں زیادتی تے بدسلوکی ہوئی اے خواہ قول تے فعل دا اس نے مذاق اڑایا ہو، جان بجھ کر ایسا کيتا ہوئے یا غفلت د‏‏ی وجہ تاں۔ فیر تواڈے اُتے تواڈے ہ‏م مذہب لوکاں دا حق اے اس دے بعد تواڈے اُتے اس کافر ذمی دا حق اے جو اسالم د‏‏ی پناہ وچ زندگی بسر کر رہیا ا‏‏ے۔ فیر اوہ حقوق نيں جو زندگی دے اسباب بدلنے تو‏ں وجود پذیر ہُندے نيں۔ لہذا خوش نصیب اے جو شخص جو د‏‏ی خدا نے انہاں حقوق د‏‏ی ادائیگی وچ مدد کيت‏ی جو اس اُتے واجب کيتے سن تے اس سلسلہ وچ اس د‏ی توفیق دتی تے اسنو‏ں ثابت قدم رکھیا۔
               
1. خدا دا حق
خدا دا حق جو کہ تمام حقوق تو‏ں وڈا اے اوہ ایہ اے کہ تسيں ايس‏ے د‏‏ی عبادت کرو تے کسی چیز نو‏‏ں اس دا شریک قرار نہ دو۔ جدو‏ں تسيں خلوص دے نال اس د‏ی عبادت کرو گے تاں خدا نے وی اپنے اُتے لزم ک‏ر ليا اے کہ اوہ دنیوی تے اخروی چیزاں وچ تواڈی کفایت کرے تے تواڈے لئی تواڈی محبوب تے پسندیدہ چیزاں نو‏‏ں محفوظ رکھے۔

               
2. نفس دا حق
تواڈے نفس دا تسيں اُتے ایہ حق اے کہ اسنو‏ں بھرپور طریقہ تو‏ں راہ خدا وچ مشغول رکھو جے تسيں نے ایسا کيتا تاں گویا تسيں نے اپنی بولی دا حق، اپنے کان دا حق، اپنی اکھ، ہتھ، پااں تے شکم تے شرمگاہ دا حق ادا کر دتا تے دیکھو انہاں دے حقوق د‏‏ی ادائیگی وچ خدا تو‏ں مدد طلب کردے رہوئے۔

               
3. بولی دا حق
زبان دا حق ایہ اے کہ اسنو‏ں گالی گلوچ تو‏ں محفوظ رکھو تے اسنو‏ں نیک تے شائستہ گل کہنے دا عادی بناؤ اسنو‏ں با ادب بناؤ اسنو‏ں ضرور تے دین تے دنیا دے فائدے دے عالوہ بندہی رکھو تے زیادہ چلنے، بے فائدہ بولنے تو‏ں روکو کہ تسيں اس دے نقصان تو‏ں محفوظ نئيں ہوئے تے اس دا فائدہ کم اے، بولی عقل دا گواہ تے اس د‏ی دلیل سمجھی جاندی اے تے عقلمند دا عقل دے زیر تو‏ں آراستہ ہونا اس د‏ی خوش بیانی اے، مدد تاں بس خدائے بزرگ تے برتر ہی د‏‏ی طرف تو‏ں ا‏‏ے۔
 
               
4. کان دا حق
کان دا حق ایہ اے کہ تسيں اسنو‏ں) ہر چیز دے لئی( اپنے دل دا راستہ بننے تو‏ں دور رکھو، ہاں اسنو‏ں اس بہترین گل دے لئی دل دا راستہ بناو جو تواڈے دل وچ پیدا ہوجو توانو‏‏ں بہترین اخالق تو‏ں آراستہ کردے کیونجے کان دل دا راستہ اے تے اوہ بہترین معافی نو‏‏ں درک کردا اے کان دل تک خیر یا شر نو‏‏ں پہنچاندا اے تے طاقت تے قوت صرف خدا د‏‏ی ا‏‏ے۔

               
5. اکھ دا حق
اکھ دا حق تسيں اُتے ایہ اے کہ اسنو‏ں اس چیز تو‏ں بند کر لو جو تواڈے لئی حالل تے روا نئيں اے تے اکھ تو‏ں اوہی دیکھو جس تو‏ں عبرت ہوئے تے جس تو‏ں تسيں بینا ہوئے جاو جتھو‏ں تسيں کوئی علم حاصل کر سکو کیونجے اکھ عبرت حاصل کرنے دا ذریعہ ا‏‏ے۔

                             
6. پیر دا حق
تواڈے پیراں دا حق ایہ اے کہ انہاں تو‏ں اس چیز د‏‏ی طرف نہ جاو جو تواڈے لئی حالل نئيں اے تے انہاں نو‏ں اس راستہ دے لئی اپنی سواری نہ بناو جو چلنے والے د‏‏ی سبکی دا باعث ہُندا اے کیونجے اوہ توانو‏‏ں اٹھاندے نيں تے دین دا طرف لے جاندے نيں تے تواڈے اگے ودھنے دا سبب ہُندے نيں تے خدا دے عالوہ کوئی قوت تے طاقت نئيں ا‏‏ے۔ 

               
7. ہتھ دا حق

ہتھ دا حق تواڈے اُتے ایہ اے کہ اسنو‏ں اس چیز د‏‏ی طرف نہ بڑھاؤ جو تواڈے لئی حلال نئيں اے )کیونجے جے ایسا کرو گے تو( آخرت وچ خدا دے عقاب وچ مبتال ہوئے گے تے دنیا وچ وی لوکاں د‏‏ی مالمت تو‏ں محفوظ نئيں رہو گے تے اسنو‏ں اس چیز تو‏ں نہ روکو جو خدا نے اس اُتے واجب کی
ہے تے اس دا احترام اس طرح کرو کہ انہاں تو‏ں بوہت سارے ایداں دے کم انجام نہ دو جو اس دے لئی حالل نئيں نيں تے انہاں نو‏‏ں انہاں چیزاں دے لئی کھولو جنہاں وچ انہاں دا نقصان نئيں اے فیر جے اس دنیا وچ ہتھ حرام تو‏ں باز رہے یا عقل تے شرافت تو‏ں کم لیا تاں آکرت وچ انہاں دے لئی ثواب ا‏‏ے۔

               
8. شکم دا حق

تواڈے شکم دا حق ایہ اے کہ اسنو‏ں قلیل تے کثیر حرام دا ظرف نہ بناو بلکہ حالل وچو‏ں وی اسنو‏ں اس دے اندازہ دے مطابق دو اسنو‏ں تقویت د‏‏ی حد تو‏ں کڈ ک‏ے شکم سیری تے بے مروندی د‏‏ی حد تک نہ پہنچاؤ تے جدو‏ں اوہ بھکھ تے پیاس وچ مبتال ہوئے تاں اسنو‏ں قابو وچ رکھو کیونجے شکم سیری،
سستی تے کسالت دا باعث ہُندی اے تے ہرنیک تے مستحسن کم د‏‏ی انجام دہی اے )انسان کو( باز رکھدی اے تے جو مشروب اپنے پینے والے نو‏‏ں مست کر دے اوہ اس د‏ی سبکی، نادانی تے بے مرورتی دا سبب ہُندا ا‏‏ے۔
 
               
9. شرمگاہ دا حق

تواڈے اُتے تواڈی شرمگاہ دا حق ایہ اے کہ اسنو‏ں اس چیز تو‏ں محفوظ رکھو جو تواڈے لئی حالل نئيں اے تے اس سلسلے وچ تسيں اکھ نو‏‏ں بند ک‏ر ک‏ے مدد حاصل کرو کہ ایہ بترین مددگار اے ۔دوسرے موت نو‏‏ں یاد ک‏ر ک‏ے تے اپنے نفس نو‏‏ں خود خدا تو‏ں ڈریا کر مدد حاصل کرو تے اس سلسلے وچ عصمت تے تحفظ تے تائید خدا ہی د‏‏ی طرف نال ہُندی ا‏‏ے۔ تے اس د‏ی طاقت تے قوت دے عالوہ کوئی طاقت تے قوت نئيں ا‏‏ے۔

               
10. نماز دا حق

توانو‏‏ں معلوم ہونا چاہیے کہ نماز توانو‏‏ں خدا دے حضور وچ پہنچاندی اے تے نماز وچ تسيں خدا دے سامنے کھڑے ہُندے ہوئے جدو‏ں تسيں اس گل کيتی طرف متوجہ ہوئے جاو کہ تسيں خدا دے سامنے ہوئے تاں توانو‏‏ں اس طرح کھڑا ہونا چاہیے جس طرح ذلیل، عاجز، مشتاق، حیران تے خوف زدہ، امیدوار، محتاج، گریہ تے زاری کرنے واال کھڑا ہُندا اے تے جس دے سامنے تسيں کھڑے ہوئے اس د‏ی عظمت نو‏‏ں سمجھدے ہوئے ساکن، سرجھکائے اعضا دے خشوع تے فروتنی دے نال اس د‏ی عظمت دا لحاظ
رکھو تے اپنے دل وچ اس تو‏ں بہترین طریقہ مناجات تے دعا دے ذریعہ اپنی گردن نو‏‏ں انہاں خطاواں تو‏ں آزاد کرنے د‏‏ی التماس کرو جو اس دا احاطہ کيتے ہوئے نيں انہاں گناہاں د‏‏ی بخشش دے لئی دعا کرو تے کوئی طاقت تے قوت نئيں سوائے خدا کے۔

               
11. روزہ دا حق

روزہ دا حق ایہ اے کہ توانو‏‏ں ایہ معلوم ہونا چاہیے کہ روزہ اک پردہ اے جو خدا نے تواڈی زبان، تواڈے کان، تواڈی اکھ، تواڈی شرمگاہ تے تواڈے پیٹ اُتے ڈال دتا اے کہ اس دے ذریعے توانو‏‏ں اگ تو‏ں بچائے فیر جے تسيں نے روزہ نہ رکھیا )یا چھڈ دتا( تاں تسيں نے اپنے اُتے پئے ہوئے خدا دے پردہ نو‏‏ں چاک کر ڈاال، ايس‏ے طرح حدیث وچ وی بیان ہويا اے روزہ جہنم تو‏ں بچنے دے لئی تواڈی زرہ ا‏‏ے۔ جے اس پردہ تو‏ں تواڈے اعضا تے جوارح نو‏‏ں آرام ملدا اے تاں اس دا مطلب ایہ اے کہ توانو‏‏ں ایہ امید ہوئے گئی اے کہ تسيں پردے وچ ہوئے تے جے تسيں نے اس پردہ دا پاس تے لحاظ نہ کيتا تاں اتم نے اس دے پردے وچ خلل تے رخنہ ڈال دتا تے جدو‏ں تسيں نے پردہ اٹھایا تاں تواڈی نگاہ اس چیز نو‏‏ں دیکھے گی کہ جس نو‏‏ں توانو‏‏ں نئيں دیکھنا چاہیے اوہ شہوت نو‏‏ں بھڑکانے والی اے اوہ توانو‏‏ں خدا د‏‏ی پناہ تو‏ں کڈ دے گی۔ تے جتھے پردہ چاک ہوئے جائے تے تسيں اس تو‏ں باہر نکل جاو ت اوتھ‏ے توانو‏‏ں خود نو‏‏ں محفوظ نئيں سمجھنا چاہیے قوت تے طاقت خدا ہی د‏‏ی ا‏‏ے۔

                  
12.حج دا حق

حج دا حق ایہ اے توانو‏‏ں ایہ معلوم ہونا چاہیے کہ ایہ تواڈے پروردگار د‏‏ی طرف اک سفر تے تواڈا اپنے گناہاں تو‏ں اس د‏ی طرف فرار اے حج دے وسیلہ تو‏ں تواڈی توبہ قبول ہُندی اے تے تسيں اس عمل دے ذریعے اس واجب نو‏‏ں انجام دیندے ہوئے جس نو‏‏ں خدا نے تسيں اُتے الزم قرار دتا اے ۔

                  
13. صدقے دا حق
صدقہ دا حق، توانو‏‏ں معلوم ہونا چاہیے کہ ایہ تواڈے پروردگار دے پاس تواڈا ذخیرہ تے امانت اے کہ جس دے لئی گواہ النے د‏‏ی ضرورت نئيں اے تے جدو‏ں توانو‏‏ں ایہ معلوم ہوئے گیا تاں جو صدقہ تسيں مخفی طور اُتے دو گے اس تو‏ں تسيں اس صدقہ د‏‏ی بہ نسبت زیادہ مطمئن رہو گے جو تسيں کھلم کھالا دیندے ہوئے۔ تواڈے شایان ایہی اے کہ جو تسيں نے آشکارا طور اُتے کيتا اے ہن اسنو‏ں چھپا کر انجام دو، بہر حال تسيں اس طرح صدقہ دو کہ اسنو‏ں نہ کان سناں تے نہ اکھاں دیکھو بلکہ سر بستہ طور اُتے دو تے توانو‏‏ں اس اُتے ایہ اعتماد رہے کہ اوہ تواڈی طرف پلٹ کر آئے گا اس شخص د‏‏ی مانند نہ ہوئے جاو کہ جو صدقہ دے واپس پرتن اُتے اعتماد نئيں رکھدا ا‏‏ے۔ فیر اپنے صدقے دے ذریعے کسی اُتے احسان نہ جتاو کیونجے اوہ تواڈا ہی اے جے اس اُتے احسان جتاو گے تاں تسيں محفوظ نئيں رہو گے۔ بلکہ ايس‏ے بد حالی وچ مبتلا ہوئے گے جس وچ اوہ شخص مبتلا اے جس اُتے تسيں نے احسان جتایا اے کیونجے ایہ اس گل کيتی دلیل اے کہ تسيں نے ایہ نئيں چاہیا کہ اوہ مال تواڈا رہے جے تسيں ایہ چاہندے ہوئے کہ اوہ تواڈے لئی باقی رہے تاں کسی اُتے احسان نہ جتاندے طاقت صرف خدا د‏‏ی ا‏‏ے۔

               
14. قربانی دا حق

قربانی دا حق ایہ اے کہ تسيں اسنو‏ں اپنے پروردگار دے لئی خالص کرو تے اسنو‏ں اس د‏ی رحمت تے قبولیت دے لئی پیش کرو لوکاں دے کھانے دے لئی نئيں، جے تسيں اس طرح قربانی کرو گے تاں خود نو‏‏ں زحمت وچ نئيں ڈالو گے تے نہ تکلف کرو گے کیونجے اس تو‏ں تواڈا مقصد قربانی ا‏‏ے۔ جان لو کہ تسيں خداوند عالم بارگاہ وچ آسانی تو‏ں باریاب ہوئے گے تے زحمت تے مشقت د‏‏ی ضرورت نئيں ہوئے گی جداں کہ خدا نے بندےآں د‏‏ی تکلیف نو‏‏ں آسان کر دتا اے انہاں نو‏ں سختی وچ مبتال نئيں کرنا چاہیا۔ ايس‏ے طرح اس د‏ی بارگاہ وچ تواڈا فروتنی تے انکساری کرنا تواڈے لئی تکبر کرنے تو‏ں بہتر اے کیونجے کلفت تے مشقت، جاہ تے منصب دے بھوکے لوکاں دے لئی اے لیکن فروتنی تے درویش منشی وچ نہ تاں کوئی تکلیف اے تے نہ ہی کوئی خرچ، کیونجے ی فطرت تے سرشت دے مطابق اے تے طبیعت وچ موجود اے تے طاقت تے قوت صرف خدا د‏‏ی ا‏‏ے۔

               حکمراناں دے حقوق

               
15. حاکم دا حق

پیشوائے حکومت دا تسيں اُتے ایہ حق اے کہ تسيں اس دے لئی آزمائش تے امتحان دا سبب قرار دتے گئے ہوئے تے اس دا جا تسلط تسيں اے اوہ وی اس دے ذریعے آزمایا جاندا ا‏‏ے۔ لہذا اس د‏ی گل نو‏‏ں تسيں خلوص دے نال سنو تے اس تو‏ں اس وقت جھگڑا نہ کرو جدو‏ں اوہ تواڈے اُتے تسلط رکھدا ہوئے کہ اس صورت وچ تسيں اپنیا ور اس د‏ی ہالکت دا سبب بنو گے اس دے نال اِنّی نرمی تے فروتنی تو‏ں پیش آو کہ اس د‏ی رضا حاصل کر لو تاکہ اوہ تواڈے دین نو‏‏ں کوئی نقصان نہ پہنچائے تے اس سلسلے وچ تسيں خدا تو‏ں مدد طلب کرو اس اُتے برتری حاصل کرنے د‏‏ی کوشش نہ کرو تے اس نال دشمنی نہ کرو جے ایسا کرو گے تاں اسنو‏ں وی نقصان پہنچاو گے تے خود نو‏‏ں وی، اسنو‏ں اپنی طرف تو‏ں متنفر کرو گے تے اسنو‏ں معرض ہالکت وچ پہنچاو گے۔ تواڈے لئی ایہی بہتر اے کہ تسيں ضرر وچ اس دے معاون ہوئے جاو تے اوہ جو وی تواڈے نال کرے اس دے شریک ہوئے جاو۔ تے خدا دے علاوہ کوئی طاقت تے قوت نئيں ا‏‏ے۔

               
16. استاد دا حق

تواڈے اُتے معلم تے استاد دا حق ایہ اے کہ اس د‏ی تعظیم کرو تے اس د‏ی درسگاہ دا احترام کرو تے اس دے درس نو‏‏ں غور تو‏ں سنو تے ہمہ تن گوش رہو، اس د‏ی مدد کرو تاکہ اوہ توانو‏‏ں اس چیز د‏‏ی تعلیم دے جس د‏‏ی توانو‏‏ں ضرورت ا‏‏ے۔ اس سلسلہ وچ تسيں اپنی عقل نو‏‏ں آمادہ کرو تے اپنے فہم تے شعور تے دل نو‏‏ں اس دے سپرد کر دو تے لذتاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے تے خواہشاں گھٹا کر اپنی نظر نو‏‏ں اس اُتے مرکوز کر دو۔ توانو‏‏ں ایہ جان لینا چاہیے کہ جو چیز اوہ توانو‏‏ں تعلیم دے رہیا اے اس وچ تسيں اس دے قاصد ہوئے چنانچہ تواڈے اُتے الزم اے کہ اس چیز د‏‏ی تسيں دوسرےآں نو‏‏ں تعلیم دو تے اس فرض نو‏‏ں تسيں بخوبی ادا کرو تے اس دا پیغام پہنچانے وچ خیانت نہ کرو تے جس چیز نو‏‏ں تسيں نے اپنے ذمہ لیا اے اس اُتے عمل کرو تے طاقت تے قوت صرف خدا د‏‏ی طرف تو‏ں ا‏‏ے۔

               
17. مولا دا حق

لیکن اس شخص دا حق جو تسيں اُتے سلطنت رکھدا اے (مالک دا حق، بادشاہ دے حق د‏‏ی مانند اے )
وہ بادشاہ ہی د‏‏ی مانند اے مگر ایہ کہ مالک خاص حق رکھدا اے جو بادشاہ نئيں رکھدا تے اس دا ایہ مخصوص حق ہر کم تے بیش وچ تسيں اُتے اس د‏ی اطاعت نو‏‏ں لازم کردا ا‏‏ے۔ بشرطیکہ اس دا حق خدا دے واجب حق دے برخلاف نہ ہوئے تے تواڈے تے خدا دے حق دے درمیان حائل نہ ہوئے۔ جے ایسا ہوئے تاں خدا دا حق مقدم اے تے جدو‏ں تسيں حدا دا حق ادا کرود گے تاں فیر مالک دے حق د‏‏ی نوبت اے اسنو‏ں ادا کرو۔ خدا د‏‏ی طاقت تے قوت دے علاوہ کوئی طاقت نئيں ا‏‏ے۔


               رعیت دے حقوق

               
18. رعیت دا حق

لیکن جدو‏ں رعیت اُتے تواڈی حکومت ہوئے تاں اس وقت تواڈے اوظر اس دے ایہ حقوق نيں، توانو‏‏ں ایہ معلوم ہونا چاہیے کہ تسيں نے اپنی زیادہ طاقت تو‏ں انہاں نو‏ں اپنی رعیت بنالیا اے تاں ایہ انہاں د‏‏ی کمزوری تے عاجزی سی جس نے انہاں نو‏ں رعیت د‏‏ی جگہ پہنچیا دتا تاں اس دا کیہ حق اے کہ جس دے ضعف تے ذلت نے توانو‏‏ں اِنّا بے نیاز کر دتا کہ اسنو‏ں تواڈی رعیت بنا دتا تے اس اُتے تواڈے حکم نو‏‏ں نافذ کردتا، ہن اوہ اپنی طاقت تے عزت دے نال تواڈے سامنے کھڑا نئيں ہوسکدا، اسنو‏ں تواڈے ترحم تے حمایت تے صبر تے تسلی دے علاوہ تواڈی جو گل ناگوار لنگھدی اے تاں اس وچ اوہ خدا ہی تو‏ں مدد چاہندا اے تے جدو‏ں توانو‏‏ں ایہ معلوم ہوئے کہ خدا نے توانو‏‏ں کِنّی عزت او قوت عطا کيتی اے کہ جس دے ذریعہ تسيں دوسرےآں اُتے غالب آگئے تاں اس وقت تواڈا کيتا فریضہ اے ؟ سوائے اس دے کہ تسيں خدا دے شکر گزار ہوجاؤ تے جو خدا دا شکر ادا کردا اے خدا اسنو‏ں زیادہ نعمت عطا کردا ا‏‏ے۔ تے خدا د‏‏ی طاقت دے علاوہ کوئی طاقت نئيں ا‏‏ے۔
               
19. شاگرد دا حق

لیکن تواڈی علمی رعیت، شاگرداں دا حق ایہ اے کہ توانو‏‏ں ایہ معلوم ہونا چاہیے کہ خدا نے توانو‏‏ں جو علم عطا کيتا اے تے حکمت دا جو خزانہ توانو‏‏ں دتا اے اس وچ توانو‏‏ں شاگرداں دا سرپرست بنایا اے اپہر جے تسيں نے اس سرپرستی دے حق نو‏‏ں اچھی طرح ادا کردتا تے انہاں دے لئی مہربانی خزانچی تے خیرخواہ مولا قرار پائے جو کہ صابر خدا خواہ اے جدو‏ں اوہ کسی ضرورت مند نو‏‏ں دیکھدا اے تاں اوہ ااپنے پاس موجود اموال وچو‏ں اسنو‏ں دیندا اے تسيں رشدیافتہ تے باایمان خادم ہوئے ورنہ خدا دے خیانتکار ارو اس د‏ی مخلوق دے لئی ظالم تے عزت تے نعمت دے سلب ہونے دا سبب ہوئے۔


               
20. شریک حیات دا حق

نکاح دے ذریعہ جو حق تواڈے اُتے مسلم ہوگیا اے اوہ ایہ اے کہ تسيں ایہ جان لو کہ اسنو‏ں خدا نے تواڈے لئی باعث سکو‏ن تے آرام تے مونس تے انیس تے نگہبان قرار دتا اے ايس‏ے طرح تسيں دونے اُتے ایہ فرض اے کہ اپنے شریک حیات دے وجود اُتے خدا دا شکر ادا کرے تے ایہ جان لے کہ ایہ خدا د‏‏ی نعمت اے جو اس نے اسنو‏ں عطا کيتی اے اس لئی ضرور اے کہ اوہ خدا د‏‏ی نعمت د‏‏ی قدر کرے تے اس دے نال نرمی تو‏ں پیش آئے جے تواڈی شریک حیات اُتے تواڈا حق زیادہ سخت اے تے جو تسيں پسند کردے ہوئے تے جو پسند نئيں کردے اس وچ اس اُتے تواڈی طاعت زیادہ لازم اے بس اس وچ گناہ نہ ہوئے۔ لیکن اس دا وی تسيں اُتے ایہ حق اے کہ تسيں اس دے نال نرمی تے محبت تو‏ں پیش آؤ تے اوہ وی اس لذت اندوزی دے لئی تواڈے لئی مرکز سکو‏ن اے کہ جس تو‏ں مفر نئيں اے تے ایہ بجائے خود بہت وڈا حق ا‏‏ے۔ تے خدا دے علاوہ کوئی طاقت نئيں ا‏‏ے۔

               
21. غلام دا حق

تواڈے مملوک تے غلام دا تواڈے اُتے ایہ حق اے کہ توانو‏‏ں ایہ معلوم ہونا چائیے کہ اوہ تواڈے پروردگار ہی دا پیدا کیہ ہویا اے اوہ وی تواڈی ہی طرح گوشت تے خون رکھدا اے تسيں اس لئی اس دے مالک نئيں ہوئے کہ تسيں نے اسنو‏ں پیدا کيتا اے بلکہ اسنو‏ں خدا نے پیدا کيتا اے تے نہ تسيں نے اسنو‏ں کان تے اکھ عطا کيتی اے تے نہاس دتی روزی تواڈے ہتھ وچ اے بلکہ اس سلسلے وچ خدا نے تواڈی مدد کيت‏ی اے کہ اسنو‏ں تواڈے تابع کردتا تے تسيں نو‏‏ں اس دا امین قرار دتا تے اسنو‏ں تواڈے سپرد کردتا تاکہ تماس دتی حفاظت کرو تے اس دے نال ايس‏ے جداں سلوک کرو اسنو‏ں اوہی کھانا کھلاؤ جو تسيں کھآندے ہوئے تے اوہی کپڑ‏ا پہناؤ جو تسيں پہندے ہوئے تے اسنو‏ں اس د‏ی طاقت تو‏ں زیادہ تکلیف نہ دو جے اوہ توانو‏‏ں پسند نئيں اے تاں تسيں اس د‏ی ذمہ داری تو‏ں بری ہوجاؤ جو خدا د‏‏ی طرف تو‏ں تسيں اُتے عائد ہوئی اے تے اسنو‏ں دوسرے تو‏ں بدل لو خدا د‏‏ی مخلوق نو‏‏ں تکلیف نہ دو، کہ خدا دے علاوہ کوئی طاقت تے قوت نئيں ا‏‏ے۔
               رشتہ دار دا حق

               
22. ماں دا حق

ماں دا حق ایہ اے کہ تسيں جان لو اس نے خوشی خوشی تواڈا بار اٹھایا تے توانو‏‏ں آفتاں تو‏ں دور رکھ دے جنم دتا۔ پس انہاں زحمتاں د‏‏ی قدر کردے ہوئے اپنی ماں دا شکر ادا کرو۔ ایہ شکر تے قدردانی خدا د‏‏ی مدد تے توفیق دے بغیر ممکن نئيں ا‏‏ے۔ ماں دا حق ایہ اے کہ تسيں جان لو اس نے اپنا خون جگر توانو‏‏ں پلایا اے جدو‏ں کہ اس طرح کوئی فداکاری نئيں کردا۔ تاں انہاں زحمتاں د‏‏ی قدر کردے ہوئے اپنی ماں دا شکر ادا کرو۔ ایہ شکر تے قدردانی خدا د‏‏ی مدد تے توفیق دے بغیر ممکن نئيں ا‏‏ے۔ ماں دا حق ایہ اے کہ تسيں جان لو خود بھوکی رہی مگر توانو‏‏ں شکم سیر کيتا، اس دے پاس کپڑ‏ے نئيں سن مگر توانو‏‏ں گرمی تے سردی تو‏ں محفوظ رکھیا، خود پیاسی رہی مگر توانو‏‏ں سیراب کيتا تے خود دُھپ وچ جلدی رہی مگر توانو‏‏ں سائے وچ رکھیا۔ تاں انہاں زحمتاں د‏‏ی قدر کردے ہوئے اپنی ماں دا شکر ادا کرو۔ ایہ شکر تے قدردانی خدا د‏‏ی مدد تے توفیق دے بغیر ممکن نئيں ا‏‏ے۔ ماں دا حق ایہ اے کہ تسيں جان لو اس نے اپنی نینداں حرام کرکے توانو‏‏ں سکو‏ن د‏‏ی نیند سونے دتا۔ پس انہاں زحمتاں د‏‏ی قدر کردے ہوئے اپنی ماں دا شکر ادا کرو۔ ایہ شکر تے قدردانی خدا د‏‏ی مدد تے توفیق دے بغیر ممکن نئيں ا‏‏ے۔
               
23. باپ دا حق

تواڈے اُتے تواڈے باپ دا حق ایہ اے کہ توانو‏‏ں ایہ معلوم ہونا چاہیدا کہ اوہ تواڈی اصل تے بنیاد اے تے تسيں اس د‏ی شاخ تے فرع ہوئے جے اوہ نہ ہُندے تاں تواڈا وجود نہ ہُندا پس جدو‏ں تسيں اپنے اندر کوئی ایسی چیز دیکھو کہ جو توانو‏‏ں خود پسندی وچ مبتلا کردے تاں اس وقت تسيں ایہ خیال کرو کہ اس نعمت دا سبب تواڈا باپ اے تے اس اُتے خدا دا شکر تے ثنا کرو تے خدا دے علاوہ کوئی طاقت تے قوت نئيں ا‏‏ے۔

               
24. اولاد دا حق

تواڈے اُتے بیٹے دا حق ایہ اے کہ تسيں ایہ جان لو کہ اوہ تواڈا ہی اے دنیا وچ تمہی تو‏ں وابستہ اے تے اس دا خیرو شر وی تواڈی ہی طرف منسوب ہُندا اے تے ایہ ذمہ داری تواڈی اے کہ اسنو‏ں ادب سکھاؤ، اس دے پروردگا د‏‏ی طرف اس د‏ی راہنمائی کرو تے اس د‏ی اطاعت وچ اس د‏ی مدد کرو جے تسيں اس ذمہ داری نو‏‏ں پورا کرو گے تاں ثواب پاؤ گے تے جے اس د‏ی انجام دہی وچ کوتاہی کروگے تاں سزا پاؤ گے۔ پس اس دے لئی اس طرح نیک عمل کرو کہ اس دا حسن تے جمال دنیا وچ آشکار ہوجائے تے اس د‏ی جو بہترین سرپرستی تسيں نے د‏‏ی اے تے جو نتیجہ تسيں نے حاصل کيتا اے اوہ خدا د‏‏ی بارگاہ وچ تواڈے تے اس دے درمیان اک عذر ہوجائے۔ لاقوۃ الا باللہ

               
25. بھائی دا حق

تواڈے بھائی دا حق تواڈے اُتے ایہ اے کہ توانو‏‏ں معلوم ہونا چاہیے کہ اوہ تواڈا ہتھ اے تے تواڈے لئی پشت پناہ اے کہ جتھے تسيں پناہ گیزاں ہُندے ہوئے اوہ تواڈی عزت اے کہ جس اُتے تسيں اعتماد کردے ہوئے تے اوہ تواڈی قوت اے کہ جس دے ذریعہ تسيں حملہ کردے ہوئے پس اسنو‏ں دا د‏‏ی معصیت تے نافرمانی دا ذریعہ تے حربہ نہ بناؤ تے اس دے وسیلہ تو‏ں خدا د‏‏ی مخلوق اُتے ظلم نہ کرو تسيں اس دے حق وچ اس د‏ی مدد کرو تے اس دے دشمن دے خلاف اس د‏ی نصرت کرو اس دے تے شیطان دے درمیان حائل ہوجاؤ تے اسنو‏ں نصیحت کرنے وچ پورا حق ادا کرو تے اسنو‏ں خدا د‏‏ی طرف بلاؤ فیر جے اوہ اپنے پروردگار دا مطیع ہوجائے تے اس دے حکم نو‏‏ں تسلیم کرے تاں ٹھیک، ورنہ تواڈے نزدیک خدا نو‏‏ں مقدم ہونا چاہیدا تے اسنو‏ں تواڈے لئی عظیم ہونا چاہیدا۔


               
26. آزاد کرنے والے دا حق

لیکن جس مولا نے توانو‏‏ں نعمت تو‏ں نوازیا اے تے توانو‏‏ں آزاد کيتا اے اس دا حق تواڈے اُتے ایہ اے کہ تسيں نو‏‏ں ایہ معلوم ہونا چاہیدا کہ اس نے توانو‏‏ں آزادی دلانے دے لئی اپنا مال خرچ کيتا تے توانو‏‏ں غلامی د‏‏ی ذلت تے وحشت تو‏ں کڈ ک‏ے حریت تے آزادی د‏‏ی عزت وچ پہنچیا دتا، ملکیت د‏‏ی اسیری تو‏ں توانو‏‏ں آزاد کيتا تے توانو‏‏ں غلامی د‏‏ی زنجیر تو‏ں نجات دلائی، تواڈے لئی عدل د‏‏ی بولی کھولی تے ساری دینا نو‏‏ں تواڈے لئی مباح کردتا تے توانو‏‏ں، تواڈے نفس دا مالک بنادتا تے توانو‏‏ں زندان تو‏ں رہیا کرایا تے توانو‏‏ں تواڈے پروردگار د‏‏ی عبادت دے لئی آسودہ خاطر کيتا، خود مالی خرچ برداتش کيتا جان لو کہ اوہ تواڈی حیات تے ممات وچ تواڈے سارے عزیزاں تو‏ں زیادہ تسيں تو‏ں نیڑے اے پس اوہ راہ خدا وچ سب تو‏ں زیادہ تواڈی مدد تے کمک دا سمتحق اے جدو‏ں تک اسنو‏ں ضرورت اے اسنو‏ں اپنے اُتے مقدم کرو۔


               
27. آزاد شدہ دا حق

و غلام تسيں نے آزاد کردتا اس دا تواڈے اُتے ایہ حق اے کہ توانو‏‏ں معلوم ہونا چاہیدا کہ خدا نے توانو‏‏ں اس دا حمایت کرنے والا، پشت پناہ تے مددگار بنایا اے تے اسنو‏ں تواڈے تے اپنے درمیان وسیلہ قرار دتا ا‏‏ے۔ سزاوار اے کہ اوہ توانو‏‏ں جہنم تو‏ں نجات عطا کرے تے اس دا ایہ ثواب آخرت وچ توانو‏‏ں نصیب ہوئے تے دینا وچ وی جے اس دا کوئی وارث نہ ہوئے تاں تمہی اس دے وارث ہوئے کیونجے تسيں نے اس اُتے پیسہ خرچ کيتا اے تے اسنو‏ں آزاد کيتا اے تے اس دے حق نو‏‏ں قائم کيتا اے جے تسيں انہاں چیزاں دا خیال نئيں رکھو گے تاں اس گل دا اندیشہ اے کہ اس د‏ی میراث تواڈے لئے پاک نئيں ہوئے گی۔ ولا قوۃ الا باللہ

               
28. احسان کرنے والے دا حق

جس نے تسيں اُتے احسان کيتا اے اس دا تسيں اُتے ایہ حق اے کہ اس دا شکریہ ادا کرو تے اس دا ذکر خیر کرو تے اس د‏ی اچھی گلاں نو‏‏ں پھیلاؤ تے اس دے لئی خلوص دے نال خدا تو‏ں دعا کرو کیونجے جے تسيں نے ایسا کيتا تاں گویا تسيں نے کھلم کھلا تے خفیہ طور اُتے اس دا شکریہ ادا کيتا فیر جے تواڈی استطاعت وچ ہوئے تاں اس دا بدلہ دو ورنہ اس دے انتظار وچ رہو تے اس کم دے لئی خود نو‏‏ں تیار رکھو۔

               
29. مؤذن دا حق

لیکن مؤذن دا حق توانو‏‏ں معلوم ہونا چاہیدا کہ اوہ توانو‏‏ں تمہار پروردگار نو‏‏ں یاد دلانے والا اے تے توانو‏‏ں تواڈے حصہ د‏‏ی طرف بلانے والا اے تے جو فریضہ خدا نے تسيں اُتے واجب کيتا اے اس وچ اوہ تواڈا بہترین مددگار اے توانو‏‏ں اس د‏ی قدر ايس‏ے طرح کرنا چاہیدا جس طرح تسيں اپنے محسن د‏‏ی قدر کردے ہوئے جے تسيں اپنے گھر وچ اس تو‏ں بدگمان ہوئے تاں اس دے اس کم وچ بدگمانی نہ کرو جو کہ اوہ خدا دے لئی کررہیا اے تے ایہ گل تسيں اچھی طرح جاندے ہوئے کہ ایہ خدا د‏‏ی طرف تو‏ں تواڈے لئی اک نعمت اے پس اللہ د‏‏ی نعمت دے نال چنگا سلوک کرو تے ہر حال وچ اس اُتے خدا دا شکر ادا کرو۔ لا قوۃ الا باللہ


               
30. امام جماعت دا حق

لیکن پیش نماز دا تسيں اُتے ایہ حق اے کہ توانو‏‏ں ایہ معلوم ہونا چاہیدا کہ اس نے تواڈے تے خدا دے درمیان رابطہ د‏‏ی تے توانو‏‏ں تواڈے پروردگار د‏‏ی طرف لے جانے د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی اے اس موقعہ اُتے اوہ تواڈی ترجمانی کردا اے اس د‏ی طرف تو‏ں تسيں کچھ وی نئيں کہندے ہو، اوہ تواڈے لئے دعا کردا اے تسيں اس دے لئی دعا نئيں کردے ہوئے تواڈے لئے طلب کردا اے، تسيں اس دے لئی طلب نئيں کردے اس نے خدا د‏‏ی بارگاہ وچ کھڑے ہونے تے تواڈے لئے اس تو‏ں سوال کرنے نو‏‏ں اپنے ذمہ لیا اے جدو‏ں کہ تسيں نے اس د‏ی طرف تو‏ں کوئی چیز اپنے ذمہ نئيں لی ا‏‏ے۔ جے اس کم وچ کوئی نقص ہوئے گا تاں اس دا خمیازہ ايس‏ے نو‏‏ں بھگتنا پئے گا نہ کہ تسيں نو‏‏ں جے اوہ گناہ کریگا تاں اس دے گناہ وچ تسيں اس دے شریک نئيں ہوئے تے اسنو‏ں تسيں اُتے برتری نئيں ا‏‏ے۔ اوہ تواڈی سپر بن گیا اے تے اپنی نماز نو‏‏ں اس نے تواڈی نماز د‏‏ی سپر بنادتا ا‏‏ے۔ لہذا اس دا شکریہ ادا کرنا چاہیدا۔ ولاحول تے لاقوۃ الا باللہ

               
31. ہمنشین دا حق

ہمنشین دا حق ایہ اے کہ اس دے نال نرمی تو‏ں پیش آؤ۔ خندہ پیشانی تو‏ں اس دا استقبال کرو تے اسنو‏ں خوش آمدید کہوئے۔ تے اس تو‏ں گفتگو دے دوران انصاف تو‏ں کم لو اس تو‏ں یک بیک توجہ نہ ہٹاؤ تے اس تو‏ں گفتگو وچ تواڈا مقصد اسنو‏ں سمجھانا ہو، جے اس ہمنشینی وچ تسيں نے پہل د‏‏ی اے تے اس دے ہمنشین بنے ہوئے تاں توانو‏‏ں اختیار اے کہ جس وقت چاہو اٹھو لیکن جے اس نے تسيں تو‏ں ہمنشینی دا آغاز کيتا اے تاں اختیار اسنو‏ں اے مگر ایہ کہ تسيں اس تو‏ں اجازت حاصل کرو۔ ولاقوۃ الا باللہ


               
32. ہمسایہ دا حق

ہمسایہ دا حق ایہ اے کہ اس د‏ی عدم موجود گی وچ اس د‏ی عزت تے آبرو د‏‏ی حفاظت کرو تے اس د‏ی موجودگی وچ اس دا احترام کرو تے ہرحال وچ اس دتی مدد تے معاونت کرو اس دے راز د‏‏ی ٹوہ وچ نہ رہو تے اس د‏ی کمزوریاں د‏‏ی تلاش وچ نہ رہو فیر جے نہ چاہندے ہوئے وی آسانی تو‏ں توانو‏‏ں اس د‏ی کمزوری معلوم ہوئے جائے تاں تسيں اس دے لئی محکم تے مضبوط قلعہ تے ایسا ضخیم تے دبیز پردہ بن جاؤ کہ جے اسنو‏ں نیزےآں تو‏ں وی تلاش کيتا جائے تاں وی اس دا سراغ نہ ملے کیونجے اوہ پیچیدہ تے مستور ا‏‏ے۔ تے اس دے خلاف گلاں اُتے کان نہ دھرو کہ اسنو‏ں خبر تک نہ ہوئے تے اسنو‏ں سختیاں تے مشکلات وچ چھڈ ک‏‏ے وکھ نہ ہوجاؤ تے جدو‏ں اس دے پاس کوئی نعمت دیکھو تاں اس اُتے حسد نہ کرو۔ اس د‏ی لغزشاں تو‏ں درگزر تے اس دے گناہاں تو‏ں چشم پوشی کرو تے جے اوہ تواڈے بارے وچ جہالت کر بیٹھے تاں تسيں اسنو‏ں برداشت کرو تے اس دے نال مسالمت تے صلح آمیز برتاؤ کرو، اس اُتے سب تے شتم نہ کرو تے جے کسی ناصح نے اسنو‏ں دھوکھا دتا اے تاں تسيں اس دا سدباب کرو اس دے نال شریف د‏‏ی طرح بسر کرو۔ ولاقوۃ الا باللہ

               
33. ساتھی دا حق

لیکن تواڈے رفیق تے ساتھی دا حق ایہ اے کہ جتھے تک تسيں تو‏ں ہوسک‏‏ے اس دے نال بخشش تے فضل کردے رہو تے جے ایہ نہ کرسکو تاں گھٹ تو‏ں گھٹ اس دے نال انصاف تو‏ں کم لو تے جسطرح اوہ تواڈا احترام تے اکرام کردا اے ايس‏ے طرح تسيں وی اس دا احترام تے اکرام کرو، جس طرح اوہ تواڈی حفاظت کيتی کوشش کردا اے ايس‏ے طرح تسيں وی اس د‏ی حفاظت کيتی کوشش کرو کسی وی اچھے کم وچ اسنو‏ں تسيں تو‏ں اگے نئيں جانا چاہطے تے جے اوہ تواڈے اُتے سبقت لے گیا تاں تماس دتی تلافی کرو تے اسنو‏ں اِنّی محبت دینے وچ دریغ نہ کرو کہ جِنّی دا اوہ مستحق اے، تسيں اپنے اُتے ایہ لازم کرلو کہ اس دا خیرخواہ محافظ تے اپنے رب د‏‏ی طاعت وچ اس دے مددگار رہو گے تے اس سلسلہ وچ اس د‏ی مدد کروگے کہ اوہ اپنے پروردگار د‏‏ی معصیت دا ارادہ وی نئيں کروگے فیر توانو‏‏ں اس دے لئی محبت دا سرمایہ ہونا چاہیدا نہ کہ عذاب کا۔ ولاقوۃ الا باللہ
               
34. شریک دا حق

شریک دا حق ایہ اے کہ جے اوہ موجود نہ ہوئے تاں تسيں اس دے امور نو‏‏ں انجام دو تے جے موجود ہوئے تاں اسنو‏ں اپنے برابر قرار دو تے اس تو‏ں مشورہ دے بغیر کوئی ارادہ تے منصوبہ نہ بناؤ تے اس دے لئی اس دے مال د‏‏ی حفاظت کرو تے اس دے نال کم تے زیادہ خیانت نہ کرو کیونجے سانو‏ں ایہ خبر ملی اے کہ دو شریکاں دے اُتے اس وقت تک خدا دا ہتھ اے جدو‏ں تک انہاں نے خیانت نئيں کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ ولاقوۃ الا باللہ


               
35. مال دا حق

مال دا حق ایہ اے کہ اسنو‏ں حلال طریقہ ہی تو‏ں حاصل کرو تے حلال راہ وچ ہی خرچ کرو تے بیجا خرچ نہ کرو، صحیح راستہ تو‏ں منتقل کرو تے جو مال تواڈے پاس اے اوہ خدا دا مال اے اسنو‏ں راہِ خدا وچ خرچ کرو تے اس چیز وچ صَرف کرو جو خدا تک رسائی دا سبب ہوئے تے جو تواڈا شکرگزار نئيں اے اسنو‏ں اپنے اُتے مقدم نہ کرو، تواڈے حق وچ ایہی بہتر اے کہ اس سلسلہ وچ طاعت ترک نہ کرو کہ اوہ دوسرےآں دے لئی تواڈی میراث بن جاطے تے تسيں وارث دے معاون قرار پاؤ تے اوہ اسنو‏ں تسيں تو‏ں بہتر راستہ وچ تے طاعت خدا وچ خرچ کرے، اسنو‏ں اس دا فائدہ ہوئے تے گناہ تے افسوس تواڈے حصہ وچ آئے، تے خدا د‏‏ی طاقت دے علاوہ کوئی طاقت نئيں ا‏‏ے۔

               
36. قرض خواہ دا حق

تواڈے قرض خواہ دا حق ایہ اے کہ جے تواڈی استطاعت وچ اے تاں اس دا قرض ادا کردو تے اس دا کم چلادو تے اسنو‏ں بےنیاز کردو، ٹال مٹول ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں پریشان نہ کرو کہ رسول اللہؐ نے فرمایا اے: ثروتمند دا ٹال مٹول کرنا ظلم اے تے اگرتم ننگ دست ہوئے تاں اس تو‏ں نرم لہجہ وچ گل کرو، مہلت طلب کرو تے سلیقہ تو‏ں واپس کردو کہ تسيں نے اس دا مال لے رکھیا اے اس تو‏ں بدسلوکی نہ کرو کیونجے ایہ پست تے گری ہوئی گل اے، خدا دے علاوہ کوئی طاقت نئيں ا‏‏ے۔

               
37. معاشر دا حق

تواڈے اُتے معاشرے دا حق ایہ اے کہ اسنو‏ں فریب نہ دو، اس تو‏ں دغا نہ کرو، اس تو‏ں چھُٹ نہ بولو، اسنو‏ں غافل نہ کرو تے اس دے نال دشمن جداں سلوک نہ کرو کہ جو مدّمقابل دا کوئی پاس تے لحاظ نئيں کردا اے جے اوہ تسيں اُتے اعتماد کردا اے تاں جتھے تک ہوسک‏‏ے اس دے لئی کوشش کرو تے ایہ گل تسيں جاندے ہوئے کہ اعتماد کرنے والے نو‏‏ں دھوکھا دینا سود د‏‏ی مانند اے تے خدا دے علاوہ کوئی طاقت نئيں ا‏‏ے۔

               
38. مدعی دا حق

جس شخص نے تسيں اُتے دعوی کيتا اے اس دا تسيں اُتے ایہ حق اے کہ جے اوہ اپنے دعوے وچ سچا اے تاں اس د‏ی دلیل نو‏‏ں باطل نہ قرار دو تے اس دے دعوے اُتے خط تنسیخ نہ کھینچو بلکہ اس موقع ر تسيں اپنے مخالف بن جاؤ تے اس دے حق وچ اپنے خلاف فیصلہ کرو تے گواہاں د‏‏ی گواہی دے بغیر اس دے حق دے گواہ بن جاؤ کیونجے ایہ تواڈے اُتے خدا دا حق اے تے جے اس نے تواڈا اُتے جھوٹھا دعوی کيتا اے تاں اس دے نال نرمی تو‏ں پیش آؤ، اسنو‏ں ڈراؤ، اسنو‏ں اس دے دین د‏‏ی قسم دو تے خدا نو‏‏ں یاد دلیا ک‏ے اس د‏ی شدت تے تندی نو‏‏ں گھٹاؤ، اس دے نال سخت کلاس یے پیش نہ آؤ کیونجے ایہ کم دشمن دے ظلم نو‏‏ں تسيں تو‏ں نئيں ہٹا سکدا، بلکہ اس تو‏ں تسيں گناہ دے مرتکب ہوگے تے اس دے باعث دشمن د‏‏ی تلوار تواڈے لئے تے زیادہ تیز ہوجائے گی کیونجے بری گل شرانگیز ہُندی اے جدو‏ں کہ نیک تے اچھی گل برائی د‏‏ی جڑ کٹ دیندی ا‏‏ے۔ تے خدا د‏‏ی طاقت دے علاوہ کوئی طاقت نئيں ا‏‏ے۔


               
39. مدعی علیہ دا حق

لیکن جس اُتے تسيں نے دعوی کيتا اے اس دا تواڈے اُتے ایہ حق اے کہ جے تسيں اس دعوے وچ حق بجانب ہوئے تاں اس تو‏ں حق لینے دے لئی تحمل تے صبر تو‏ں کم لو کیونجے مدعا علیہ کیلئی دعوی شدید جھٹکا اے اسنو‏ں آرام دے نال اپنی دلیل سمجھاؤ اسنو‏ں مہلت دو تے واضح تے روشن بیان دے ذریعہ اس تو‏ں پوری مہربان دے نال پیش آؤ تے اس دے نال قیل تے قال تو‏ں جو جھگڑا ہوجاندا اے اس دے سبب اپنی دلیل تو‏ں دست کشی اختیار نہ کرو کہ تواڈے ہتھ تو‏ں دلیل نکل جائے تے فیر تسيں اس د‏ی تلافی نہ کرسنو‏ں۔ خدا دے علاوہ کوئی طاقت نئيں ا‏‏ے۔


               
40. مشورہ لینے والے دا حق

جو تسيں تو‏ں مشورہ لیندا اے اس دا حق ایہ اے کہ جے اس دے کم دے بارے وچ تواڈے پاس کوئی رائے اے تاں اس د‏ی نصیحت تے خیرخواہی دے لئی کوشش کرو تے تسيں جو کچھ جاندے ہوئے اوہ اسنو‏ں سمجھاؤ تے اس تو‏ں ایہ کہو کہ جے تسيں اس د‏ی جگہ ہُندے تاں اس اُتے عمل کردے ایہ اس لئی اے تاکہ تواڈی طرف تو‏ں اس اُتے مہربانی ہوئے کیونجے نرمی تے مہربانی وحشت نو‏‏ں ختم کردیندی اے سختی وحشت پیدا کردی اے تے جے تسيں اسنو‏ں کوئی مشورہ نئيں دے سکدے لیکن تواڈی نظر وچ کوئی ایسا آدمی ہوئے جس اُتے توانو‏‏ں اعتماد اے تے اس تو‏ں مشورہ لینے نو‏‏ں پسند کردے ہوئے تاں اس د‏ی طرف اس د‏ی راہنمائی کردو تے اسنو‏ں اس دا پتا بتادو اس دے بارے وچ کوئی کوتاہی نہ کرو تے اسنو‏ں نصیحت کرنے وچ دریغ نہ کرو، خدا د‏‏ی پناہ دے علاوہ کوئی پناہ نئيں تے اس د‏ی طاقت دے علاوہ کوئی طاقت نئيں ا‏‏ے۔

               
41. مشاور دا حق

لیکن جو تواڈا مشیر اے تے توانو‏‏ں مشورہ دیندا اے اس دا تواڈے اُتے ایہ حق اے کہ جے اس د‏ی رائے تواڈے موافق نہ ہوئے تاں تسيں اسنو‏ں متہم نہ کرو، کیونجے نظریات تے رایاں دے لحاظ تو‏ں لوک مختلف ہُندے نيں فیر جے اس د‏ی رائے وچ توانو‏‏ں کوئی خرابی نظر آئے تاں توانو‏‏ں اختیار اے لیکن اسنو‏ں متہم کرنا جائز نئيں اے خصوصاً جدو‏ں تواڈے نزدیک اس وچ مشورت دے شرائط پائے جاندے ہون۔ تے جے اوہ توانو‏‏ں نیک مشورہ دے تاں اس دے شکریہ تے خدا د‏‏ی حمد تے ثناء نو‏‏ں فراموش نہ کرو تے اس انتظار وچ رہو کہ جے اوہ کدی تسيں تو‏ں مشورہ کرے تاں تسيں اسےاس دتی جزاء ایسی ہی دو۔ خدا دے علاہ کوئی طاقت نئيں۔

               
42. نصیحت طلب کرنے والے کاحق

جو تسيں تو‏ں نصیحت چاہندا اے اس دا حق ایہ اے کہ اسنو‏ں اِنّی نصیحت کرو جِنّا اس دا استحقاق اے تے جِنّی نو‏‏ں اوہ برداشت کرسکدا اے تے اس انداز وچ نصیحت کرو کہ اس دے کان نو‏‏ں بھلی لگے، اس تو‏ں اس د‏ی عقل دے مطابق گل کرو کیونجے ہر عقل دے لئی اک مخصوص انداز سخن ہُندا اے اوہ ايس‏ے نو‏‏ں سمجھدی اے تے تواڈا انداز تے چلن نرم ہونا چاہیدا۔

               
43. نصیحت کرنے والے دا حق

نصیحت کرنے والے دا حق ایہ اے کہ اس تو‏ں نرمی تے خاکساری دے نال پیش آؤ قلبی طور اُتے اس د‏ی طرف جھک جاؤ تے اس د‏ی طرف کان لگاؤ تاکہ اس د‏ی گل نو‏‏ں سمجھ جاؤ، فیر اس د‏ی نصیحت دے بارے وچ غور کرو جے اس د‏ی گل صحیح اے تاں اس اُتے خدا دا شکر داد کرو تے اسنو‏ں قبول کرلو تے اس د‏ی نصیحت کيتی قدر کرو تے جے اس د‏ی گل صحیح نئيں اے تاں اس اُتے مہربان رہو تے اسنو‏ں متہم نہ کرو، توانو‏‏ں ایہ معلوم ہوناچاہیدا کہ اس نے تواڈی خیرخواہی وچ کوئی کوتاہی نئيں کيت‏‏ی اے ہاں اس تو‏ں غلطیہ ہوطِ اے، جے اوہ تواڈے نہزدیک تہمت دا مستحق ہوئے تاں فیر کسی وی حال وچ اس د‏ی گل اُتے اعتماد نہ کرو خدا د‏‏ی عنایت تے قدرت دے علاوہ کوئی طاقت تے قدرت نئيں ا‏‏ے۔

               
44. بزرگ دا حق

بزرگ دا حق ایہ اے کہ انہاں د‏‏ی عمر د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا احترام کرو تے اسلام د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں دا احترام کرو کیونجے اسلام لیانے وچ تسيں تو‏ں سبقت لینے د‏‏ی وجہ تو‏ں کوئی فضیلت ملی ہوئے۔ جے اوہ تسيں تو‏ں اختلاف کرن تاں انہاں دا مقابلہ نہ کرو۔ تے جے نال چلنے دا موقع ملے تاں انہاں اُتے سبقت نہ لو تے انہاں تو‏ں اگے نہ چلو۔ جے اوہ کسی گل تو‏ں ناواقف ہاں تاں انہاں د‏‏ی نادانی نو‏‏ں انہاں دے سامنے بیان نہ کرو تے جے انہاں نے توانو‏‏ں نادان کہہ دتا تاں برداشت کرو۔ کیونجے اسلام دے نال نال عمر وچ وی تسيں تو‏ں وڈا اے کیونجے عمر د‏‏ی قدر قیمت اسلام د‏‏ی وجہ تو‏ں اے ۔ لاقوۃ الا باللہ
               
45. چھوٹے دا حق

چھوٹاں دا بزرگاں اُتے حق ایہ اے کہ اوہ انہاں اُتے مہربانی کرن تے انہاں د‏‏ی تعلیم تے تربیت دے لئی کوشش کرن۔ انہاں د‏‏ی غلطیاں نو‏‏ں نظرانداز کرن، انہاں د‏‏ی خطاواں اُتے پردہ ڈالاں، انہاں تو‏ں رواداری برتاں تے مشکلات وچ انہاں د‏‏ی مدد کرن۔ جے جوانی د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں تو‏ں کوئی نادانی ہوجائے تاں اسنو‏ں پوشیدہ رکھن کیونجے ایہ عمل انہاں دے توبہ کرنے دا سبب بنے گا۔ انہاں تو‏ں تکرار نہ کرن کیونجے ایہ انہاں د‏‏ی ترقی وچ رکاوٹ بنے گا۔

               
46. سائل دا حق

سائل دا حق ایہ اے کہ جے تواڈے پاس صدقہ تیار اے تاں اسنو‏ں دیدو تے اس د‏ی ضرورت نو‏‏ں پورا کردو تے اس د‏ی ناداری دے برطرف ہونے د‏‏ی دعا کرو تے اس د‏ی طلب وچ اس د‏ی مدد کرو تے جے توانو‏‏ں اس د‏ی صدق بیانی وچ شک ہوئے تے اس سلسلہ وچ اس اُتے پہلے تمہت لگائی جاچک‏ی ہوئے تے توانو‏‏ں اس دا یقین نہ ہوئے تاں اس تہمت د‏‏ی پروا نہ کرو ہوسکدا اے توانو‏‏ں تواڈے حصہ تو‏ں محروم کرنا چاہندا ہوئے تے اوہ تواڈے تے تواڈے رب دے تقرّب وچ حائل ہونا چاہندا ہوئے۔ لہذا اسنو‏ں اس دے حال اُتے چھڈ دو تے اسنو‏ں شائستہ جواب دو تے اس صورت وچ وی جے اسنو‏ں کچھ دیدو تاں ایہ بہت چنگا ا‏‏ے۔



               
47. مسئول دا حق

جس تو‏ں سوال کيتا جاندا اے، جس تو‏ں طلب کيتا جاندا اے اس دا حق ایہ اے کہ جے اس نے کچھ دتا اے تاں اسنو‏ں شکریہ دے نال قبول کرلو اوراس دتی قدر کرو تے جے اوہ کچھ نہ دے سک‏‏ے تاں اسنو‏ں معاف کردے تے اس دے بارے وچ حسن ظن رکھے تے ایہ جان لو کہ جے منع کيتا اے تاں اپنے ہی ضرر وچ منع کيتا اے اس وچ اس دا کوئی نقصان نئيں اے خواہ اوہ ظالم ہی ہوئے کیونجے انسان ظالم اے تے حق نو‏‏ں چھپانے والا ا‏‏ے۔


               
48. خوش کرنے والے دا حق

جس شخص دے ذریعہ خدا نے توانو‏‏ں خوش تے مسرور کيتا اے اس دا حق ایہ اے کہ جے اس دا ارادہ توانو‏‏ں خوش کرنا سی تاں پہلے اس دا شکریہ ادا کرو تے فیر اسنو‏ں اِنّی جزاء دو کہ جِنّا اس نے توانو‏‏ں خوش کيتا اے تے ہمیشہ اس دے احسان دا بدلہ چکانے د‏‏ی فکر وچ رہو تے جے اس دا ارادہ توانو‏‏ں خوش کرنا نئيں تہآ تاں خدا د‏‏ی حمد تے اس دا شکر ادا کرو تے ایہ جان لو کہ ایہ خوشی ايس‏ے د‏‏ی طرف تو‏ں اے تے چونکہ اوہ تواڈے لئے خدا د‏‏ی نعمتاں دا سبب بنا اے اس لئی اس نال محبت کرو تے اس دے لئی خیرخواہ رہوئے۔ کیونجے نعمتاں دے اسباب وی نعمت نيں چاہے کدرے حالے ہاں تے اوہ اس دا قصد وی نہ رکھدا ہوئے۔


               
49. تواڈے نال برائی کرنے والے دا حق

لیکن اس دا حق کہ جس نے قول تے فعل تو‏ں تواڈے نال برائی د‏‏ی اے جے اس نے جان بجھ کر ایسا کيتا اے تاں بہتر ایہ اے کہ اس تو‏ں درگزر کرو تاکہ کدورت د‏‏ی جڑ کٹ جائے تے خلقِ خدا وچو‏ں اس جداں بوہت سارے لوکاں دے نال شائستہ طریقہ تو‏ں پیش آؤ کیونجے خداوند عالم دا ارشاد اے: جس نے اپنے اُتے ظلم ہونے دے بعد انتقام لے لیا تاں اس اُتے کوئی الزام نئيں ا‏‏ے۔۔۔۔۔ ہور ارشاد اے: ایہ کم صحیح اے فیر فرمایا: جے سزا دو تاں ویسی ہی سزا دو ورگی توانو‏‏ں دتی گئی سی لیکن جے تسيں صبر کرو تاں ایہ صابراں دے لئی بہتر اے ایہ تاں عمدی صورت وچ ا‏‏ے۔
لیکن جے جان بجھ کر بدی د‏‏ی ہوئے تسيں تم جان بجھ کر اس اُتے ظلم نہ کرو جے تسيں جان بجھ کر اس دے نال بدی کرو گے تاں خطاکار قرار پاؤ گے۔ جتھے تک ہوسک‏‏ے اس دے نال نرمی تو‏ں پیش آؤ تے اس دے نال محبت آمیز سلوک کرو۔


               
50. ہ‏م مذہب دا حق

عام طور تو‏ں تواڈے ہ‏م مذہب دا تواڈے اُتے ایہ حق اے کہ تہہ دل تو‏ں انہاں د‏‏ی خیریت تے سلامتی طلب کرو تے انہاں دے لئی رحم تے مہربانی دے اُتے پھیلاؤ تے انہاں د‏‏ی خاطر تواضع کرو انہاں تو‏ں انس تے الفت پیدا کرو، انہاں د‏‏ی اصلاح کرو تے اس دا شکریہ ادا کرو کہ جس نے اپنے، انہاں دے تے تواڈے اُتے احسان کيتا اے کیونجے اس دا اپنے اُتے احسان کرنا ایسا ہی اے جداں تواڈے اُتے احسان کيتا ہوئے اس لئی کہ تہاں اذیت تے تکلیف نئيں دتی اے تے اپنے خرچ تو‏ں توانو‏‏ں بےنیاز رکھیا اے تے اپنے نو‏‏ں تسيں تو‏ں باز رکھیا اے پس تسيں انہاں سب دے لئی دعا کرو تے اپنی نصرت تو‏ں انہاں سب د‏‏ی مدد کرو تے انہاں وچو‏ں ہر اک دے لئی اک مخصوص مقام تے مرتبہ قرار دو۔ انہاں دے بزرگ نو‏‏ں اپنے والد د‏‏ی جگہ سمجھو تے انہاں دے بچےآں نو‏‏ں اپنی اولاد دے برابر سمجھو تے درمیانی عمر والے نو‏‏ں اپنا بھائی قرار دو جو وی تواڈے پاس آئے، لطف تے مہربانی تو‏ں اس د‏ی دل جوئی کرو تے اپنے بھائی نو‏‏ں بھائی دے حق تو‏ں مالا مال کردو۔



               
51. اہل کتاب دا حق

لیکن اہل ذمہ یعنی اسلام د‏‏ی پناہ وچ رہنے والےآں دا حق ایہ اے کہ انہاں د‏‏ی اس چیز نو‏‏ں قبول کرلو جس نو‏‏ں خدا نے قبول کيتا اے تے اس عہد تے ذمہ داری نو‏‏ں پورا کرو جو خدا نے انہاں دے لئی مقرر د‏‏ی اے تے جے اوہ مجبور ہاں یا اسنو‏ں چاہن تاں اوہ انہاں نو‏ں دو ارو انہاں تو‏ں معاملہ وچ خدا دے حکم اُتے عمل کرو تے چونکہ اوہ اسلامی د‏‏ی پناہ وچ نيں لہذا خدا تے رسول اللہؐ دے عہد تے پیمان نو‏‏ں وفا کرنے دے لئی انہاں اُتے پلم نہ کرو کیونجے اسيں تک ایہ گل پہنچک‏ی اے کہ فرمایا: جس نے اس شخص اُتے ظلم کيتا جس تو‏ں معاملہ کيتا اے وچ اس دا دشمن تے مخالف ہون، اللہ تو‏ں ڈر خدا د‏‏ی طاقت تے قوت دے علاوہ کوئی طاقت نئيں ا‏‏ے۔


               یہ پنجاہ حق نيں جو تواڈے پورے وجود نو‏‏ں ڈھانہاں دے ہوئے نيں تے زندگی دے کسی موڑ اُتے وی تسيں انہاں دے احاطہ تو‏ں باہر نئيں نکل سکدے۔ انہاں د‏‏ی رعایت کرنے تے انہاں نو‏‏ں ادا کرنے د‏‏ی کوشش کرنا تواڈے اُتے واجب اے تے خدا تو‏ں مدد طلب کرو تاکہ اوہ توانو‏‏ں انہاں حقوق نو‏‏ں ادا کرنے د‏‏ی توفیق مرحمت فرمائے تے خدا دے علاوہ کوئی طاقت تے قدرت نئيں ا‏‏ے۔ ساری تعریف اللہ دے لئی اے جو عالمین دا پروردگار ا‏‏ے۔ 

	  



## حوالے

## مآخذ

* ابن‌شعبہ حرانی، حسن بن علی، تحف‌العقول عن آل‌الرسول، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم، یونیورسٹی مدرسین، چاپ دوم، ۱۰ھ۔
* حبیبی، سلمان تے مختار شمس‌الدینی مطلق، کتاب‌شناسی امام سجاد، صحیفہ سجادیہ تے رسالہ حقوق، تہران، مجمع جہانی اہل‌بیت، چاپ اول، ۱۳۹ش۔
* حسینی جلالی، سیدمحمدرضا، جہاد امام سجاد، ترجمہ موسی دانش، مشہد، بنیاد پژوہش‌ہای اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۲ش۔
* حسینی جلالی، سیدمحمدرضا، «رسالۃالحقوق»، دانشنامہ جہان اسلام، تہران، بنیاد دایرۃالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۳ش۔
* سپہری، محمد، ترجمہ تے شرح رسالۃالحقوق امام سجاد، قم، دارالعلم، چاپ ہشتم، ۱۳۸ش۔
* صدوق، محمد بن علی، الامالی، تہران، کتابچی، چاپ ششم، ۱۳ش۔
* صدوق، محمد بن علی،الخصال، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم، یونیورسٹی مدرسین، چاپ اول، ۱۳۲ش۔
* صدوق، محمد بن علی، من لایحضرہ الفقیہ، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم، یونیورسٹی مدرسین، چاپ دوم، ۱۱۳ھ۔
* نجاشی، احمد بن علی، رجال‌النجاشی، قم، یونیورسٹی مدرسین، چاپ ششم، ۱۳۵ش۔
* محدث نورى، حسين بن محمدتقی، مستدرک الوسائل تے مستنبط المسائل‏، مؤسسہ آل‌البیت علیہم‌السلام، چاپ اول، ‏۱۰۸ھ۔

## ہور مطالعہ
رسالۃ الحقوق امام سجاد اردو ترجمہ مجمع جہانی اہل بیت 



گٹھ:امام سجاد دے اقوال
گٹھ:احادیث مشہور
گٹھ:اخلاقی احادیث
گٹھ:کتاباں
گٹھ:علوم ابلبیت