ہند-یورپی ہجرتاں

thumb| ہند یوروپی ہجرت دا نقشہ تقریبا 4000 تو‏ں 1000 ق م وڈے پیمانے اُتے منعقد شدہ کورگن مفروضے دے مطابق
**ہند یوروپی ہجرت** پروٹو - ہند-یوروپی زبان (PIE) بولنے والےآں د‏‏ی ہجرت سی ، جداں کہ عصری مورخین نے تجویز کيتا سی ، تے بعد وچ ہند و یورپی زباناں بولنے والے لوکاں د‏‏ی ہجرت ، جس وچ ایہ وضاحت کيتی گئی اے کہ ہندوستان تے ایران تو‏ں لے ک‏ے یورپ تک اک وڈے علاقے وچ ہند یورپی زباناں کیو‏ں بولی جاندی ني‏‏‏‏ں۔

اگرچہ اس تو‏ں پہلے دے قدیم بولی دا کوئی براہ راست ثبوت نئيں مل سکدا اے ، لیکن پروٹو ہند یوروپیئن دا وجود تے اس د‏ی ذیلی بولیاں نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے نقل مکانی دے ذریعے منتشر کرنا لسانیات ، آثار قدیمہ ، بشریات تے جینیات تو‏ں متعلق اعداد و شمار د‏‏ی ترکیب دے ذریعہ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ تقابلی لسانیات انہاں زباناں وچ ہونے والی تبدیلیاں وچ مختلف زباناں تے لسانی قوانین دے وچکار مماثلت نو‏‏ں بیان کردی اے ( ہند۔ یورپی مطالعات دیکھو)۔ آثار قدیمہ دے اعداد و شمار وچ ثقافتاں دے پھیلاؤ دا پتہ چلدا اے جو متعدد مراحل وچ پروٹو انڈو-یورپی بولی بولنے والےآں دے ذریعہ تخلیق کيتا جاندا اے: پروٹو - ہند-یورپی وطن دے فرضی تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں ، انہاں دے بعد دے تھ‏‏اںو‏اں مغربی یورپ ، وسطی ، جنوبی تے مشرقی ایشیاء تک ہجرت دے ذریعہ تے بولی وچ تبدیلی دے ذریعہ ، ایلیٹ-بھرتی دے ذریعہ جو بشریاندی تحقیق دے ذریعہ بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔   حالیہ جینیات‏ی تحقیق نے مختلف تریخ تاں پہلے ثقافتاں دے وچکار تعلقات نو‏‏ں سمجھنے وچ تیزی تو‏ں تعاون کيتا ا‏‏ے۔

وڈے پیمانے اُتے منعقد شدہ کورگان مفروضے دے مطابق ، اسٹیپ د‏‏ی قیاس آرائی د‏‏ی تجدید د‏‏ی ، سب تو‏ں قدیم شاخ اناطولی زباناں سن ( حتی زبان تے لوویائی زبان ) جو ابتدائی پروٹو - ہند-یورپی تقریری برادری ( قدیم پروٹو - ہند-یوروپی زبان (PIE) تو‏ں وکھ ہوئیاں ، جو خود ہی وولگا وچ تیار ہويا۔ بیسن. دوسری قدیم شاخ ، توخاریائی زباناں ، تاریم طاس (موجودہ مغربی چین ) وچ بولی جادیاں سن ، تے ابتدائی پروٹو - ہند-یوروپی زبان تو‏ں وکھ ہوگئياں ، جو مشرقی پونٹک اسٹیپ وچ بولی جاندی سی۔ ہند یوروپی بولی دے زیادہ تر حصہ دیر تو‏ں پروٹو - ہند-یوروپی زبان تو‏ں تیار ہوئی ، جو یامنایا افق اُتے بولی جاندی سی ، تے ہور متعلقہ ثقافتاں جو پینٹک - کیسپین سٹیپ وچ ، تقریبا 4000 ق م وچ بولی جادیاں سن۔

پروٹو کیلٹک تے پروٹو اٹل شاید یمنیا د‏‏ی وادی دانیو وچ ہجرت دے بعد وسطی یورپ تو‏ں مغربی یورپ وچ ترقی پائی تے پھیل گئياں ،   جدو‏ں کہ پروٹو-جرمنیائی تے پروٹو بالٹو-سلاوی نے کارپیتھین دے پہاڑاں ، موجودہ دور دے یوکرین وچ ، دے مشرق د‏‏ی ترقی د‏‏ی ہوئے گی،  شمال د‏‏ی طرف بڑھدے ہوئے تے مشرق یورپ وچ کورڈڈ ویئر د‏‏ی سبھیاچار (تیسری صدی ق م) دے نال پھیلی ہونگی۔       متبادل طور اُتے ، ہند یوروپی بولیاں د‏‏ی اک یورپی شاخ ، جسنو‏ں "شمال مغربی ہند یورپی" کہیا جاندا اے تے بیکر سبھیاچار تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ نہ صرف سیلٹک تے اٹالک ، بلکہ جرمنیائی تے بالٹو سلاوی دے وی ماں رہی ا‏‏ے۔ 

انڈو-ایرانی زبان تے سبھیاچار غالبا سنتشت سبھیاچار (2100–1800 ق م) دے اندر ، یامنایا رہتل د‏‏ی مشرقی سرحد تے کورڈیڈ ویئر رہتل دے اندر ابھر کر سامنے آئی ، تے انڈروونو سبھیاچار وچ پھلی پھولی       (سن 1900  –800 ق م) جو دو پہلے مرحلے وچ فیڈروو آندروونو سبھیاچار (تقریبا:1900–1400 ق م) تے الاکول آندروونو سبھیاچار (تقریبا: 1800–1500 ق م) ني‏‏‏‏ں۔  ہند آریائی باختر-مارگیانا آثار قدیمہ کمپلیکس (تقریبا: 2400-1600 ق م)ماں منتقل ہوئے لیوانت ( میتانی )، شمالی بھارت ( ویدک لوک ، تقریبا: 1500 ق م) تے چین ( ووسون ) وچ پھیلے۔  ایرانی زباناں سیتھیاں دے نال تے پورے قدیم ایران وچ میدیاں ، پارتھیائیاں تے فارسیاں دے نال تقریبا 800 ق م وچ پھیلاں۔ 

متعدد متبادل نظریات تجویز کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ رینفریو د‏‏ی اناطولیہ د‏‏ی قیاس آرائی ہند یوروپی زباناں دے لئی اک بہت پہلے د‏‏ی تریخ د‏‏ی تجویز کردی اے ، اناطولیہ وچ اک اصل د‏‏ی تجویز پیش کردی اے تے ابتدائی کساناں دے نال ابتدائی پھیلاؤ جو یوروپ منتقل ہوئے سن ۔ ایہ سٹیپ تھیوری دا واحد سنگین متبادل رہیا اے ، لیکن وضاحتی طاقت د‏‏ی کمی دا شکار ا‏‏ے۔ اناطولیہ دے مفروضے نے ارمینی مفروضے د‏‏ی وی حمایت د‏‏ی ، جس وچ ایہ تجویز پیش کيتی گئی اے کہ ہند یورپی بولی دا اورہیمیٹ قفقاز دے جنوب وچ سی۔ اگرچہ آرمینیائی مفروضہ نو‏‏ں آثار قدیمہ تے تاریخی بنیاداں اُتے تنقید دا نشانہ بنایا گیا اے ، حالیہ جینیات‏ی تحقیق نے نويں دلچسپی دا باعث بنا ا‏‏ے۔ پیلیوتھک کانٹیونٹی تھیوری پیلیولیتھک عہد د‏‏ی ابتداء د‏‏ی تجویز دیندی اے ، لیکن اسنو‏ں مرکزی دھارے دے وظیفے وچ بوہت گھٹ دلچسپی ملی ا‏‏ے۔ آؤٹ آف انڈیا نظریہ بنیادی طور اُتے ہندوستانی قوم پرستاں دے ذریعہ پروپیگنڈا کيتا جاندا اے ، تے مرکزی دھارے دے وظیفے وچ اس دا تعاون نئيں ا‏‏ے۔

## بنیادی
thumb| ہند یوروپی زباناں د‏‏ی درجہ بندی۔ <br />'''سرخ:''' ناپید زباناں۔ '''سفید:''' گٹھ جات یا غیر سیز پروٹو زباناں۔ <br /><br /><br /><br />  '''ادھا کھبے:''' صد زباناں۔ '''نصف نصف:''' سیتیم زباناں۔

### لسانیات: زباناں دے وچکار تعلقات

#### ہند یورپی زباناں
[thumb| اک نقشہ جس وچ موجودہ وقت وچ [ہند یورپی زباناں|ہندوستان تے یوروپی شاخاں د‏‏ی انہاں دے آبائی علاقےآں یورپ تے ایشیاء وچ تقسیم د‏‏ی نمائش ہُندی ا‏‏ے۔ مندرجہ ذیل علامات ہر شاخ دے ابتدائی زندہ بچ جانے والے تحریری تصدیق ناواں دے تاریخی ترتیب وچ دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ 









&nbsp;&nbsp;Non-Indo-European languages نقطہ دار تے دھاری دار علاقےآں تو‏ں ظاہر ہُندا اے جتھ‏ے بہزبانی پسندی عام اے (نقشہ د‏‏ی مکمل توسیع اُتے زیادہ دکھادی دیندا اے )۔ ]]
مختلف یورپی زباناں ، سنسکرت تے فارسی دے وچکار مماثلت سب تو‏ں پہلے مارکس زیویرس وین بوکسورن نے نوٹ کيتی۔ اک صدی بعد ، سر ولیم جونز نے ایشیٹک سوسائٹی نو‏‏ں 1786 وچ ہندوستان وچ سنسکرت سیکھنے دے بعد ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ ایہ ساری زباناں ايس‏ے ماخذ تو‏ں نکلی ني‏‏‏‏ں۔  اپنی ابتدائی بصیرت تو‏ں ہند یوروپی زبان دے خاندان دا قیام عمل وچ آیا ، جو کئی سو زباناں تے بولیاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔، 2009 دے *[[ایتھنولوک]]* تخمینے دے مطابق ،ایہ نیڑے 439 زباناں تے بولیاں نيں، انہاں وچو‏ں نصف( 221) دا تعلق جنوبی ایشیاء وچ شروع ہونے والے ہند آریائی زباناں سے اے ۔  ہند یوروپی خاندان وچ یورپ د‏‏ی بیشتر وڈی موجودہ زباناں ، ایرانی سطح مرتفع ، برصغیر پاک و ہند ، سری لنکا دے شمالی نصف حصے شامل نيں تے قدیم اناطولیہ دے کچھ حصےآں وچ وی بولی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ کانسی دے زمانے تو‏ں اناطولی زبان تے مائسیئن یونانی د‏‏ی شکل وچ تحریری تصدیق دے نال ظاہر ہونے دے نال ، ہند-یورپی خاندان تاریخی لسانیات دے میدان وچ اہ‏م اے کیونجے اس نے افرو-ایشیائی خاندان دے بعد دوسری طویل ترین تریخ رقم د‏‏ی ہے ۔

ہند یوروپی زباناں دے تقریبا 3 ارب بولی بولنے والے ،  کسی وی تسلیم شدہ بولی دے خاندان دے لئی ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تعداد ا‏‏ے۔ *[[ایتھنولوک|ایتھنولوک دے]]* مطابق 20 زباناں جنہاں وچ سب تو‏ں زیادہ تعداد مقامی بولنے والےآں د‏‏ی اے ، انہاں وچ بارہ ہند یورپی نيں: ہسپانوی ، انگریزی ، ہندی ، پرتگالی ، بنگالی ، روسی ، جرمن ، پنجابی ، مراٹھی ، فرانسیسی ، اردو ، اطالوی ، جنہاں دے 1.7 ارب مقامی بولنے والے۔ 

#### ہند یوروپی زباناں د‏‏ی ترقی

##### پروٹو ہند یورپی بولی
وہ (بعد کی) پروٹو - ہند-یورپی بولی (PIE)ہند یورپی زباناں دے اک مشترکہ اجداد د‏‏ی لسانی تعمیر نو اے ، جداں کہ اناطولیانی تے توخاریائی د‏‏ی تقسیم دے بعد پروٹو - ہند-یورپی باشندے بولدے ني‏‏‏‏ں۔ ماہر لسانیات دے ذریعہ PIE پہلا مجوزہ پروٹو لینگوئج سی جسنو‏ں وسیع پیمانے اُتے قبول کيتا گیا سی۔ کسی وی دوسرے پروٹو لینگویج د‏‏ی نسبت اس د‏ی تشکیل نو وچ حالے تک بہت زیادہ کم ہوچکيا اے تے ہن تک ایہ اپنی عمر د‏‏ی تمام پروٹو لینگویجاں دے بارے وچ سب تو‏ں زیادہ سمجھیا گیا ا‏‏ے۔ 19 ويں صدی دے دوران ، لسانی کم د‏‏ی زیادہ تر اکثریت پروٹو-انڈو-یوروپی یا اس د‏ی شاخ پروٹو زباناں جداں پروٹو-جرمینک د‏‏ی تعمیر نو تے تاریخی لسانیات دی حالیہ تکنیکوںغ دے لئی وقف سی۔ &nbsp;تقابلی طریقہ تے داخلی تعمیر نو دا طریقہ نتیجے دے طور اُتے تیار کيتا گیا سی۔

اسکالرز دا اندازہ اے کہ پروٹو - ہند-یوروپی زبان (PIE) شاید 3500 ق م وچ اک ہی بولی (بٹ جانے تو‏ں پہلے) دے طور اُتے بولی جاندی سی ، حالانکہ مختلف حکا‏م دے تخمینے اک ہزار سال تو‏ں وی زیادہ مختلف ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ بولی د‏‏ی ابتدا تے پھیلاؤ دے لئی سب تو‏ں مشہور مفروضہ قورگان مفروضہ اے ، جو مشرقی یورپ دے پونٹک – کیسپین میدان وچ اک اصل نو‏‏ں مسلمہ وچ رکھدا ا‏‏ے۔

پروٹو - ہند-یوروپی زبان (PIE)کے وجود نو‏‏ں پہلی بار 18 ويں صدی وچ سر ولیم جونس نے سنسکرت ، قدیم یونانی تے لاطینی دے درمیان مماثلتاں دا مشاہدہ کيتا سی۔ 20 واں صدی دے اوائل تک ، PIE د‏‏ی بہتر وضاحتاں تیار کيتیاں گئیاں جو اج وی قبول کيتی گئياں (کچھ تطہیر دے نال)۔ 20 واں صدی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی پیشرفت اناطولیان تے توخاریائی زباناں د‏‏ی دریافت تے لارینجیل تھیوری نو‏‏ں قبول کرنا ا‏‏ے۔ اناطولی زباناں نے مختلف مشترکہ ہندoو یورپی بولی د‏‏ی خصوصیات د‏‏ی نشوونما تو‏ں متعلق نظریات د‏‏ی اک وڈی سرجری د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی اے تے ایہ خصوصیات PIE ہی وچ موجود سی۔

خیال کيتا جاندا اے کہ پی آئی ای وچ مورفولوجی دا اک پیچیدہ نظام موجود اے جس وچ انفلیکشن (جڑاں د‏‏ی لاحقہ ، جداں ، *کون ، کس دا ، کس کی* ) تے ابلاوٹ (سر د‏‏ی تبدیلی ، جداں *گانا ، گایا ، گایا جاندا اے * ) شامل ني‏‏‏‏ں۔ اسم دا اک جدید ترین نظام استعمال کيتا جاندا اوندی تے فعل دے اک ايس‏ے طرح جدید ترین نظام گردان نو‏‏ں استعمال کيتا .

##### پری پروٹو انڈو-یورپی
کھبے|thumb|275x275px| قدیم ہند یورپی دریا دے ناواں د‏‏ی تقسیم دا علاقہ۔
یورالیک زباناں سمیت ہور بولی دے گھراناں تو‏ں وی تعلقات د‏‏ی تجویز کيتی گئی اے لیکن اوہ متنازعہ ہی رہے ني‏‏‏‏ں۔ پروٹو انڈو-یورپی دے بارے وچ کوئی تحریری ثبوت موجود نئيں اے ، لہذا بولی دا تمام علم بعد د‏‏ی زباناں تو‏ں تقابلی طریقہ جداں تقابلی طریقہ تے داخلی تعمیر نو دا طریقہ استعمال کردے ہوئے تعمیر نو دے ذریعہ حاصل ہويا ا‏‏ے۔

انڈو حتی د‏‏ی قیاس آرائی دونے اناطولی زباناں تے دوسری ہند یورپی زباناں دے لئی اک مشترکہ پیش رو اے ، جسنو‏ں ہند ہیٹی یا انڈو اناطولیان کہیا جاندا ا‏‏ے۔  اگرچہ پروٹو - ہند-یوروپی زبان (PIE) دے پیش رو سن ،  ہند حتی د‏‏ی قیاس آرائی نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے قبول نئيں کيتا گیا اے ، تے ایہ تجویز کرنے دے لئی بوہت گھٹ اے کہ PIE دے لئی تعمیر نو تو‏ں پہلے تو‏ں تشکیل پانے والے پروٹو ہندو ہیٹی مرحلے د‏‏ی تشکیل نو ممکن ا‏‏ے۔ 

فریڈرک کورلینڈٹ نے انڈو یورپی تے یورالک ، انڈو یورالک دے مشترکہ مشترکہ آباؤ اجداد نو‏‏ں ممکنہ طور اُتے پروٹو - ہند-یوروپی بولی (PIE) د‏‏ی حیثیت تو‏ں پوسٹ کيتا ا‏‏ے۔  کورلینڈ دے مطابق ، "ہند-یورپی ، انڈو یورالک د‏‏ی اک شاخ اے جو شمالی قفقاز دے زیر زمین دے اثر تو‏ں اس وقت بنیادی طور اُتے تبدیل ہوگئی سی جدو‏ں اس دے بولنے والے بحر الکاہل دے شمال وچ اس علاقے تو‏ں بحیرہ اسود دے شمال وچ منتقل ہوگئے سن ۔ "  

##### یورالک ، کاکیشین تے سیمیٹک ادھار
پروٹو-فینو-یوگرک تے پروٹو - ہند-یوروپی زبان (PIE) وچ عام طور اُتے اک لغت اے ، جو عام طور اُتے تجارت تو‏ں متعلق اے ، جداں "قیمت" تے "ڈریا ، لیڈ" دے لفظاں۔ ايس‏ے طرح ، پروٹو یوگریک وچ "فروخت" تے "واش" لیا گیا سی۔ اگرچہ کچھ نے اک مشترکہ آباؤ اجداد (فرضی نوسٹریٹک میکرو فیملی ) د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی اے ، اسنو‏ں عام طور اُتے گہری قرض لینے دا نتیجہ سمجھیا جاندا اے ، جس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انہاں دے آبائی علاقےآں اک دوسرے دے نیڑے واقع سن ۔ پروٹو-انڈو-یورپی وی قفقازی زباناں ، خاص طور اُتے پروٹو-شمال مغربی کاکیشین تے پروٹو-کارٹوییلین دے لئی نسلی قرضےآں د‏‏ی نمائش کردے نيں ، جو قفقاز دے نیڑے جگہ دا مشورہ دیندے ني‏‏‏‏ں۔  

گرامکیلیڈز تے ایوانوف ، جس نے ہن وڈے پیمانے اُتے غیر تعاون یافتہ گلوٹوٹک نظریہ ہند یوروپی فونیولوجی دا استعمال کيتا اے ، نے وی پروٹو انڈو-یورپی وچ سیمیٹک ادھار لفظاں د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی ، تاکہ انہاں قرضےآں د‏‏ی وضاحت دے ل a اک ہور جنوبی وطن نو‏‏ں تجویز کيتا جائے۔ میلوری تے ایڈمز دے مطابق ، انہاں وچو‏ں کچھ ادھار بہت قیاس آرائی یا بعد د‏‏ی تریخ تو‏ں ہوسکدے نيں ، لیکن اوہ مجوزہ  قرضےآں  'بیل' تے  'شراب اُتے غور کردے ني‏‏‏‏ں۔ بیل 'زیادہ امکان اے .  انتھونی نوٹ کردے نيں کہ انہاں سامیٹک قرضےآں دا خاتمہ اناطولیہ دے کساناں د‏‏ی ثقافتاں دے ذریعہ وادی ڈینوب دے راستے سٹیپی زون وچ ہونے تو‏ں ہويا ا‏‏ے۔ 

##### پروٹو انڈو-یورپی مراحل

انتھونی دے مطابق ، مندرجہ ذیل اصطلاحات استعمال کيت‏ی جاسکدی نيں: 

* "اناطولیان تے غیر اناطولیانی IE شاخاں دے آخری عام آباؤ اجداد" دے لئی قدیم پروٹو - ہند-یوروپی زبان (PIE)؛
* ابتدائی ، بنیادی ، یا پوسٹ اناطولیین ، PIE برائے "غیر اناطولین PIE زباناں دے آخری عام اجداد ، بشمول توخاریائی"؛
* "ہور تمام IE شاخاں دے مشترکہ آباؤ اجداد" دے لئی بعد د‏‏ی PIE۔

اناطولی زباناں ہند یورپی بولی دا پہلا خاندان اے جو مرکزی گروہ تو‏ں وکھ ہوئے گیا ا‏‏ے۔ موجودہ ناپید ہونے والی اناطولیائی زباناں وچ محفوظ شدہ آثار قدیمہ عناصر د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اوہ "بیٹی(شاخ)" د‏‏ی بجائے پروٹو انڈو-یورپی بولی دے "کزن" ہوسکدے نيں ، لیکن اناطولین نو‏‏ں عام طور اُتے ہند -و-یورپی بولی دے گروپ دا ابتدائی حصہ سمجھیا جاندا اے . 

##### ہند یورپی زباناں د‏‏ی پیدائش
ارتقائی حیاتیات تو‏ں حاصل کردہ ریاضی دے تجزیاں دا استعمال کردے ہوئے ، ڈان رنگ تے ٹینڈی وارنو نے ہند-یورپی شاخاں دے درج ذیل ارتقائی درخت د‏‏ی تجویز پیش کی: 

* پری اناطولیان (3500 ق م تو‏ں پہلے)
* پری توخاریان
* پری کیلٹک تے پہلے از اٹلک (2500 ق م تو‏ں پہلے)
*  پری جرمنک ؟] 
* پری آرمینیائی تے پری یونانی (2500 ق م دے بعد)
* [پری جرمنک؟] [نوٹ 1]
* پری بالٹو-سلاوی 
* پروٹو ہند-ایرانی (2000 ق م)

ڈیوڈ انتھونی ، رنگ تے وارنو دے طریقہ کار اُتے عمل کردے ہوئے ، مندرجہ ذیل ترتیب د‏‏ی تجویز کردے نيں: 

* پری اناطولیان (4200 ق م)
* پری توچاریان (3700 ق م)
* پری جرمنک (3300 ق م)
* پری سیلٹک تے پہلے از اٹلک (3000 BCE)
* پری آرمینیئن (2800 ق م)
* پری بالٹو-سلواک (2800 ق م)
* پری یونانی (2500 ق م)
* پروٹو ہند ایرانی (2200 ق م)؛ 1800 ق م وچ ایرانی تے اولڈ انڈک دے درمیان تقسیم

رنگ تے وارنو دا طریقہ کار پرانا ہوسکدا اے ، تے IE زباناں د‏‏ی ترقی د‏‏ی درست عکاسی نئيں کردا ا‏‏ے۔
&#x5B; *[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]* &#x5D;

### آثار قدیم: سٹیپی ایرہیئمٹ تو‏ں ہجرت
thumb| یمنیا د‏‏ی ابتدائی سبھیاچار دا مقام
آثار قدیمہ د‏‏ی تحقیق نے تاریخی ثقافتاں د‏‏ی اک وسیع رینج دا پتہ لگایا اے جس دا تعلق ہند یورپی زباناں دے پھیلاؤ تو‏ں ہوسکدا ا‏‏ے۔ مختلف اسٹپپی ثقافتاں پونٹک سٹیپے وچ یامنا افق دے نال سخت مماثلت دکھاندی نيں ، جدو‏ں کہ متعدد ایشیائی ثقافتاں دا وقتی دائرہ ہندوستان تے یوروپی ہجرت دے مجوزہ راستہ تے وقت د‏‏ی حد دے نال وی ملدا ا‏‏ے۔  

وڈے پیمانے اُتے قبول کورگان مفروضے یا اسٹیپ نظریہ دے مطابق ، ہند-یورپی زبان تے سبھیاچار یوریشیائیپونٹک وچ واقع پروٹو انڈو-یورپی یوریمیٹ س مغربی یورپ ، وسطی تے جنوبی ایشیا وچ لوک ہجرت تے ايس‏ے طرح دے متعدد مراحل وچ پھیل گئی۔ جسنو‏ں اشرافیہ د‏‏ی بھرتی کہیا جاندا اے   ایہ عمل 5200 ق م دے نیڑے یوریشیائی گھاٹیاں وچ مویشیاں دے تعارف ، تے پہیے والی ویگناں تے گھوڑےآں د‏‏ی پشت اُتے سواری دے نال کھڑی ہوئی چرواہے د‏‏ی ثقافتاں نو‏‏ں متحرک کرنے دے نال شروع ہويا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ اک نويں قسم د‏‏ی سبھیاچار دا باعث بنی۔ 4،500 تے 2،500 ق م دے درمیان ، ایہ " افق " ، جس وچ متعدد مخصوص ثقافتاں شامل نيں ، پونٹک اسٹیپس اُتے تے اس دے باہر یورپ تے ایشیاء تک پھیلی ہوئی ني‏‏‏‏ں۔  آسکو پارپولا تے ڈیوڈ انتھونی دونے ہی خوالینسک سبھیاچار نو‏‏ں اوہ سبھیاچار سمجھدے نيں جس نے نچلے تے درمیانی وولگا وچ 4500 ق م وچ ارلی پروٹو انڈو-یورپی ملکاں د‏‏ی جڑاں قائم کيت‏یاں۔  

ابتدائی ہجرت تقریبا 4،200 ق م وچ ڈینوب د‏‏ی نچلی حصے وچ سٹیپے ریوڑ لیائے گئے ، یا تاں اوہ پرانے یورپ دے خاتمے دا فائدہ اٹھا رہے نيں ۔  انتھونی دے مطابق ، اناطولیہ د‏‏ی شاخ ،   جس تو‏ں ہیٹی تعلق رکھدے نيں ،  شاید ڈینویب وادی تو‏ں اناطولیہ پہنچے سن ۔      متبادل طور اُتے ، ڈیوڈ ریخ نے ذکر کيتا اے کہ ایہ امکان موجود اے کہ آثار قدیمہ پی آئ ای دا آغاز قفقاز وچ ہويا سی ، جتھ‏ے تو‏ں قدیم روٹو - ہند-یوروپی زبان (PIE) بولنے والے افراد اناطولیہ وچ ہجرت کر گئے سن ۔   

ریپین کلچر تو‏ں مشرق د‏‏ی طرف ہجرت نے افاناسیو سبھیاچار د‏‏ی بنیاد رکھی   جو توچاریاں وچ پھیل گئی۔ تاریم ممیاں افاناسیو سبھیاچار تو‏ں توخاریائی بولنے والےآں دے تاریم بیسن وچ ہجرت د‏‏ی نمائندگی کرسکدی ني‏‏‏‏ں۔  ہوسکدا اے کہ جنوب د‏‏ی طرف ہجرتاں نے مایکوپ سبھیاچار د‏‏ی بنیاد رکھی ہوئے ،  لیکن مائی کوپ د‏‏ی ابتدا کاکیساس وچ وی ہوئے سکدی سی۔  

مغربی ہند-یورپی زباناں ( جرمن ، کیلٹک ، اٹیلک ) جنوب مشرقی یورپ وچ ثقافتاں دے اک مجموعے ، بالکان - ڈینوبیان کمپلیکس تو‏ں شاید یورپ وچ پھیل گئياں۔  تقریبا 3،000 ق م وچ یمنا کلچر تو‏ں پروٹو انڈو-یورپی بولنے والےآں د‏‏ی نقل مکانی مغرب د‏‏ی طرف ، ڈینوب دریا دے کنارے ہوئی ،  تھوڑی دیر بعد سلاوی تے بالٹک نے وسط ڈینیپر (موجودہ یوکرین) وچ ترقی د‏‏ی ،  بالٹک ساحل د‏‏ی طرف شمال د‏‏ی طرف بڑھدے ہوئے۔  مشرقی یوروپ وچ کورڈڈ ویئر د‏‏ی سبھیاچار (تیسری صدی ق م) ،  جس نے یوریشین علاقےآں تو‏ں وسطی یورپ وچ وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی د‏‏ی ،    جس نے شاید پری-جرمنیائی تے پری-بالٹو-سلاو بولیاں دے پھیلانے وچ مرکزی کردار ادا کيتا۔  

یامنایا افق دا مشرقی حصہ تے کارڈیڈ ویئر سبھیاچار نے سنتشت کلچر (تقریبا 2100–1800 ق م) وچ اہ‏م کردار ادا کيتا ، جتھ‏ے ہند-ایرانی زبان تے سبھیاچار ابھری ، تے جتھ‏ے رتھ ایجاد ہويا سی۔  ہند - ایرانی بولی تے سبھیاچار نو‏‏ں اینڈروونو سبھیاچار (سن 1800-800 ق م) وچ ہور ترقی ملی سی ، تے ایہ باختریا مارجیانا آثار قدیمہ کمپلیکس (تقریبا 2400–1600 ق م) تو‏ں متاثر سن ۔ ہند آریائی ایرانیاں تو‏ں 1800-1600 ق م دے ارد گرد علیحدہ ہوئے،  ہند آریائی گروہ لیوانت ( میتانی )، شمالی بھارت ( ویدک لوکاں ، 1500 ق م) تے چین ( ووسون ) چلے گئے ایرانی زباناں پورے سٹیپ وچ سیتھیاں دے نال تے پورے ایران وچ مادیاں، پارتھیاں تے فارسیاں دے نال 800 ق م وچ پھیل گئياں۔

### بشریات: ایلیٹ بھرتی تے بولی منتقلی
ماریجا گمبوٹاس دے مطابق ، یورپ د‏‏ی " *ہند-* یورپیائزیشن " دا عمل بنیادی طور اُتے اک ثقافتی سی ، جسمانی تبدیلی نئيں سی۔  ایہ یمنیا دے لوکاں د‏‏ی یورپ وچ نقل مکانی دے طور اُتے سمجھیا جاندا اے ، بطور فوجی واسکٹ ، کامیابی دے نال اک نواں انتظامی نظام ، بولی تے مذہب نو‏‏ں مقامی آبادی اُتے مسلط کردے نيں ، جنہاں نو‏ں جبوتس نے *پرانا یوروپین* کہیا جاندا ا‏‏ے۔   یمنیا د‏‏ی عوام د‏‏ی سماجی تنظیم ، خاص طور اُتے اک سرپرست تے پُرتشدد ڈھانچہ ، نے جنگ وچ انہاں د‏‏ی تاثیر نو‏‏ں بہت سہولت فراہ‏م کيتی۔  جیمبوٹاس دے مطابق ، *پرانے یوروپ کی* معاشرتی ڈھانچے "ہند-یوروپی کورگناں تو‏ں متضاد اے جو موبائل تے غیر مساوی سن " اک منظم انداز وچ منظم سہ فریقی سماجی ڈھانچے دے نال ۔ IE جنگجو سی ، اوقات چھوٹے چھوٹے دیہات وچ رہندا سی ، تے اک نظریہ سی جو تاریک مرد اُتے مرکوز سی ، انہاں د‏‏ی پینتھن وچ وی جھلکدی ا‏‏ے۔ اس دے برعکس ، *پرانا یورپ کے* دیسی گروپاں دے پاس نہ تاں جنگجو طبقہ سی تے نہ ہی گھوڑے۔  

ہندوستانی تے یوروپی زباناں بولی د‏‏ی تبدیلی دے ذریعہ پھیلدی ني‏‏‏‏ں۔     چھوٹے گروہ اک وڈے ثقافتی علاقے نو‏‏ں تبدیل کرسکدے نيں ،   تے چھوٹے گروہاں دے ذریعہ اشرافیہ دے مردانہ غلبے د‏‏ی وجہ تو‏ں شمالی ہندوستان وچ بولی د‏‏ی تبدیلی پیدا ہوسکدی ا‏‏ے۔   

گوس کروونین دے مطابق ، ہند-یورپی باشندےآں نو‏‏ں موجودہ آبادی دا سامنا کرنا پيا جو یمنایا دے مقام تو‏ں یوروپ ہجرت کردے وقت مختلف ، غیر منسلک زباناں بولدے سن ۔  باسک نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے یورپ دے پہلے از ہند یورپی لسانی منظرنامے دے بارے وچ نسبتا. بوہت گھٹ جانیا جاندا اے ، کیو‏ں کہ یوروپ د‏‏ی *ہند* یوروپیائزیشن نے وڈے پیمانے اُتے غیر منظم ، وڈے پیمانے اُتے لسانی معدومیت دا واقعہ پیش کيتا ، جس دا امکان غالبا بولی د‏‏ی تبدیلی تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔  گوس کروون دے مطالعے تو‏ں پتا چلدا اے کہ پی آئ ای تقریر وچ ایجیئن بولی دے خاندان تو‏ں نکلی گئی واضح نئولیتھک دستخط موجود اے تے ایويں یورپ د‏‏ی پہلی کاشتکاری آبادیاں دے پراگیتہاسک ہجرت دے نمونے ني‏‏‏‏ں۔

ایڈگر پولومی دے مطابق ، جدید جرمن وچ پائے جانے والے غیر ہندوستانی-یورپی سبسٹراٹیم دا 30٪ نسخہ جنوبی اسکینڈینیویا نال تعلق رکھنے والے فننیل بیکر کلچر دے غیر ہندوستانی-یورپی بولنے والےآں تو‏ں اخذ کيتا گیا ا‏‏ے۔  تیسری صدی ق م دے دوران جدو‏ں یمنیا ہند یورپی بولنے والے مقامی لوکاں دے نال رابطے وچ آئے تاں ، اوہ مقامی آبادی اُتے حاوی ہوئے گئے لیکن دیسی لغت دے کچھ حصے پروٹو جرمنک د‏‏ی تشکیل وچ قائم نيں ، اس طرح اوہ جرمن بولی نو‏‏ں قرض دیندے ني‏‏‏‏ں۔ *ہند-یوروپیائی* زباناں د‏‏ی حیثیت۔  ماریجا جیمبوٹاس دے مطابق ، کورڈڈ ویئر نے سبھیاچار دے نال اسکینڈینیویا وچ ہجرت د‏‏ی ، فنلیک بیکر سبھیاچار دے نال "ترکیب" د‏‏ی ، جس تو‏ں پروٹو جرمن بولی نو‏‏ں جنم ملا۔ 

ڈیوڈ انتھونی نے اپنے "نظر ثانی شدہ سٹیپے فرضی قیاس" وچ  نوٹ کيتا اے کہ ہند -و یورپی زباناں دا پھیلاؤ شاید "زنجیر قسم د‏‏ی لوک ہجرت" دے ذریعہ نئيں ہويا سی ، بلکہ رسمی تے سیاسی اشرافیہ دے ذریعہ انہاں زباناں نو‏‏ں متعارف کروانے تاں۔ لوکاں دے وڈے گروہاں نے انہاں د‏‏ی تقلید د‏‏ی ،   اک ایسا عمل جسنو‏ں اوہ "ایلیٹ بھرتی" کہندے ني‏‏‏‏ں۔ 

پارپولا دے مطابق ، مقامی اشرافیہ نے ہندوستانی - یورپی بولنے والے تارکین وطن دے "چھوٹے لیکن طاقتور گروہاں" وچ شمولیت اختیار کيتی۔  انہاں تارکین وطن دے پاس اک پرکشش معاشرتی نظام تے اچھے ہتھیار تے عیش و آرام د‏‏ی چیزاں سن جو انہاں د‏‏ی حیثیت تے طاقت نو‏‏ں نشان زد کردی ني‏‏‏‏ں۔ مقامی رہنماواں دے لئی انہاں گروپاں وچ شامل ہونا پرکشش سی ، کیونجے اس تو‏ں انہاں د‏‏ی پوزیشن مستحکم ہُندی اے ، تے انہاں نو‏ں اضافی فائدے ملدے ني‏‏‏‏ں۔  انہاں نويں ممبراں نو‏‏ں ہور ازدواجی اتحاد دے ذریعہ شامل کيتا گیا سی۔  

جوزف سالمنس دے مطابق ، بولی د‏‏ی تبدیلی نو‏‏ں بولی د‏‏ی برادریاں دے "سندچیوندی" دے ذریعہ سہولت فراہ‏م کيتی جاندی اے ، جس وچ اشرافیہ نو‏‏ں اقتدار وچ لیا جاندا ا‏‏ے۔  سالمنس دے مطابق ، اس تبدیلی نو‏‏ں "کمیونٹی ڈھانچے وچ منظم تبدیلیاں" دے ذریعہ سہولت فراہ‏م کيتی گئی اے ، جس وچ اک مقامی کمیونٹی اک وڈے معاشرتی ڈھانچے وچ شامل ہوجاندی ا‏‏ے۔  

### تاریخی آبادیاں دے درمیان جینیات‏ی تعلقات
چونکہ 2000 د‏‏ی دہائی دے جینیات‏ی مطالعات ہند و یورپی ہجرت اُتے تحقیق وچ نمایاں کردار ادا کررہے ني‏‏‏‏ں۔ مکمل جینوم مطالعات تو‏ں مختلف ثقافتاں تے وقت د‏‏ی حد دے وچکار تعلقات دا انکشاف ہُندا اے جس وچ اوہ تعلقات قائم سن ۔ ہاک اٹ ال د‏‏ی ریسرچ۔ (2015) نے دکھایا کہ کارڈیڈ ویئر دے 75٪ نسب یمنا تو‏ں وابستہ آبادی تو‏ں آئے نيں ،  جدو‏ں کہ اللینفٹ ایٹ ال۔ (2015) تو‏ں پتہ چلدا اے کہ سنتشتٹا سبھیاچار جینیات‏ی طور اُتے کارڈیڈ ویئر د‏‏ی سبھیاچار تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ 

### ماحولیا‏ت‏ی مطالعات: وسیع پیمانے اُتے خشک سالی ، شہری تباہی تے چرواہی نقل مکانی
موسمیا‏‏تی تبدیلی تے خشک سالی نے دونے ہند یورپی بولنے والےآں د‏‏ی ابتدائی منتشر تے جنوبی وسطی ایشیاء تے ہندوستان وچ ہند و یورپی باشندےآں د‏‏ی نقل مکانی نو‏‏ں جنم دتا ا‏‏ے۔

4200–4100 ق م وچ اک موسمیا‏‏تی تبدیلی واقع ہوئی ، جس تو‏ں یورپ وچ سردیاں د‏‏ی سردی پڑ رہی سی۔  اسٹیپی ہیرڈرز ، آثار قدیمہ پروٹو - ہند-یورپی بولنے والے ، تقریبا 4200–4000 ق م وچ نچلی وادی وچ پھیل گئے ، یا تاں اوہ پرانے یورپ دے خاتمے دا فائدہ اٹھا رہے نيں یا فائدہ اٹھا رہے ني‏‏‏‏ں۔ 

یامنایا افق موسمیا‏‏تی تبدیلی دے لئی موافقت سی جو 3500 تے 3000 ق م دے وچکار ہويا سی ، جس وچ خالی جگنيں سرد تے ٹھنڈا ہوجاندی ني‏‏‏‏ں۔ ریوڑاں نو‏‏ں انھاں مناسب طریقے تو‏ں کھلانے دے لئی کثرت تو‏ں منتقل کرنے د‏‏ی ضرورت سی ، تے ویگناں تے گھوڑےآں د‏‏ی سواری دے استعمال تو‏ں ایہ ممکن ہويا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں "چرواہیت(pastoralism) د‏‏ی اک نويں تے زیادہ موبائل شکل" بن گئی۔ 

دوسرے ہزاریہ ق م وچ وسیع پیمانے اُتے سوزش دے نتیجے وچ یوریشی علاقےآں تے جنوبی ایشیاء دونے وچ پانی د‏‏ی قلت تے ماحولیا‏ت‏ی تبدیلیاں پیدا ہوئیاں۔     قدماں وچ ، نمی د‏‏ی بدولت پودےآں د‏‏ی تبدیلی دا باعث بنی ، جس تو‏ں "زیادہ نقل و حرکت تے خانہ بدوش جانوراں د‏‏ی افزائش وچ منتقلی" پیدا ہوگئی۔    پانی د‏‏ی قلت دا جنوبی ایشیاء وچ وی سخت اثر پيا ، "جنوبی وسطی ایشیاء ، افغانستان ، ایران تے ہندوستان وچ بیہودي شہری ثقافتاں دے خاتمے تے وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی دا باعث بنی"۔

## ہند یورپین د‏‏ی اصل
thumb| کورگان مفروضہ (گہرا سبز) تے موجودہ دور وچ یوریشیا وچ ہند یورپی زباناں د‏‏ی تقسیم (ہلکا سبز) دے مطابق پروٹو انڈو - یورپی وطن
کھبے|thumb| کورگان سبھیاچار د‏‏ی ترقی ماریجا جِبوٹاس دے قرگان مفروضے دے مطابق

### اورہیمات (اصل وطن)
پروٹو انڈو-یورپی اورہیمیٹ فرضی تصورات فرضی ہند-یورپی بولی دی فرضی *ہضمیت کی* ابتدائی *شناختاں نيں* ۔ اس طرح د‏‏ی شناخت بولی دے درخت د‏‏ی گلوٹٹوکرونولوجی تے انہاں جگہاں تے اوقات د‏‏ی آثار قدیمہ دے مطابق ہونے د‏‏ی کوشش کردی ا‏‏ے۔ شناخت اس بنیاد اُتے کيتی گئی اے کہ ، جے بالکل وی ، ہجرت دے متوقع راستے تے ہجرت دے اوقات او -ل ، یوروپی زباناں د‏‏ی تقسیم دے مطابق تے پروٹو انڈو-یورپی لسانی اشیا تو‏ں اصل معاشرے دا معاشرتی نمونہ کس قدر نیڑے تو‏ں تعمیر ہويا اے ، اس د‏ی نشاندہی کيتی گئی ا‏‏ے۔ آثار قدیمہ د‏‏ی پروفائل اُتے فٹ بیٹھدا ا‏‏ے۔ پروٹو - ہند-یورپی بولی دے زمانے تے ابتدائی تصدیق شدہ متون دے درمیان ، کلٹیپ ، سی وچ تمام مفروضے اک اہ‏م دور (گھٹ تو‏ں گھٹ 1500–2000 سال) 19 ويں صدی ق م فرض کردے ني‏‏‏‏ں۔

#### کورگان مفروضہ تے "نظر ثانی شدہ سٹیپ نظریہ"
سن 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل  تو‏ں ہند - یورپی باشندےآں دے وچکار مرکزی دھارے وچ شمولیت اُتے اتفاق ، ماریجا جیمبوٹاس دے " کورگن مفروضے " ،     کیو ڈیوڈ انتھونی دے "نظر ثانی شدہ اسٹیپی تھیوری" د‏‏ی حمایت کردا اے ، جو جبوٹاس دے ابتدائی کم تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ ،  چالیکولیتھک دور (چوتھ‏ی تا پنجويں صدی ق م) دے ، ڈنپر (یوکرائن) تے یورال ندی (روس) دے وچکار ، خاص طور اُتے ، پونٹک اسٹیپ وچ ہند ، یوروپی وطن نو‏‏ں رکھنا ،  جتھ‏ے مختلف متعلقہ ثقافتاں ترقی کردی گئياں۔  

پونٹک اسٹیپ ، دور مشرقی یورپ وچ گھاہ دے میداناں دا اک بہت وڈا علاقہ اے جو بحیرہ اسود ، قفقاز دے پہاڑاں تے بحیرہ کیسپین دے شمال وچ واقع اے تے اس وچ مشرقی یوکرین ، جنوبی روس تے شمال مغربی قازقستان دے کچھ حصے شامل ني‏‏‏‏ں۔ گھوڑے دے ابتدائی گھرانے دا ایہ اوہی وقت تے مقام اے ، جو اس قیاس دے مطابق ابتدائی ہند-یورپیناں دا کم سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ باہر د‏‏ی طرف ودھنے تے بہت ساریاں دوسری ثقافتاں نو‏‏ں ملحق کرنے یا فتح کرنے د‏‏ی اجازت دیندے سن ۔ 

کورگان مفروضہ (نظریہ یا ماڈل بھی) ایہ استدلال کردا اے کہ پورٹیک سٹیپے وچ اک آثار قدیمہ "کرگن سبھیاچار" (جس د‏‏ی اصطلاح یمنیا یا پٹ قبر سبھیاچار تے اس دے پیش رو گروپاں د‏‏ی جماعت اے ) دے لوک پروٹو انڈو-یورپی دے سب تو‏ں زیادہ امکان بولنے والے سن زبان اصطلاح تو‏ں ماخوذ اے *کرغن*  ) ، تومولس یا تدفین دے ٹیلے دے لئی روسی بولی وچ ترک لون ورڈ۔ پونٹک-کیسپئین سٹیپیس د‏‏ی اصل ہند و یورپی نسل دا سب تو‏ں زیادہ قبول شدہ منظر اے ۔     

ماریجہ جیمبوتاس نے 1950 د‏‏ی دہائی وچ اپنا قورگن مفروضہ تشکیل دتا ، جس نے پونٹک دے علاقےآں وچ متعدد متعلقہ ثقافتاں نو‏‏ں جمع کيتا۔اس نے "کرگن سبھیاچار" د‏‏ی وضاحت چار متواتر دوراں اُتے مشتمل د‏‏ی ، جس وچ کاپر ایج وچ ڈنپر / وولگا خطے دے سماریا تے سیروگلازو ثقافتاں (ابتدائی چوتھ‏ی صدی ق م) سمیت ابتدائی (کرگن اول) شامل سن ۔ انہاں ثقافتاں دے چلانے والے خانہ بدوش جانوراں دے پالنے والے سن ، جو ماڈل دے مطابق ، تیسری صدی دے اوائل تک ، پونٹک-کیسپین میدان وچ تے مشرقی یورپ وچ پھیل گئے۔ 

## ہور ویکھو

* انسانی ہجرت
* کانسی دا دور
* ولاچاں د‏‏ی ابتدا
گٹھ:سنگی و برنجی دور
گٹھ:برنجی دور
گٹھ:تیسرا ہزارہ ق م
گٹھ:دوسرا ہزارہ ق م
گٹھ:پہلا ہزارہ ق م
گٹھ:مقالے جنہاں وچ چینی بولی دا متن اے
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات