نی اینڈر تھال آدمی

تھال قدیم جرمن زبان وچ وادی نو‏‏ں کہندے نيں، اس کلمہ دا موجودہ تلفظ تال ا‏‏ے۔ نی اینڈر اک وادی دا ناں اے جو جرمنی وچ دسل وارف دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے سب تو‏ں پہلے اس انسان دے چودہ مجحرات دریافت ہوئے۔ بعد وچ دوسرے ملکاں تو‏ں وی اس دے اعضائ ملے تے اس خاص آدمی دا ناں نی اینڈر آدمی رکھ دتا گیا ۔

	یہ انسان آخری برف دے زمانے تو‏ں ذرا ہی پہلے نمودار ہويا اس دا زمانہ اک لکھ سال پہلے تو‏ں لے ک‏ے 35 ہزار سال پہلے تک ثابت ہُندا ا‏‏ے۔ اس دا ارتکاز یورپ وچ تے بحیرہ روم دے ارد گرد دے علاقےآں وچ سی ۔ تقریباً پچتھر ہزار پہلے ایہ لوک یورپ اُتے چھا گئے سن ۔ انہاں د‏‏ی کھوپڑیاں جوڈے تے دانت چیکو سلوکیہ، جرمنی فرانس تے اٹلی تو‏ں ملے نيں۔ جو پچتھر ہزار سال پرانے نيں۔ انہاں نے نويں اوزاری صنعت نو‏‏ں جنم دتا، جسنو‏ں ماؤ سیٹرین اوزاری صنعت دا ناں دتا گیا اے ۔

	ایہ غاراں وچ رہنے والے لوک سن ۔ اُتے ایہ کھلی جگہاں اُتے جھگیاں بنا ک‏ے رہنے دے وی کچھ ثبوت وی ملے ہٰاں۔ انہاں دا قد چھوٹا، بدن مظبوط تے گھٹا ہويا، خانہ مغز لمبا، نیچا تے چوڑا سی تے پِچھے د‏‏ی تو‏ں چپٹا سی ۔ پیشانی دا نچلا کنارہ بھاری بھرکم سی ۔ دانت وڈے سن تے رخسار د‏‏ی ہڈیاں چھوٹی سن۔ انہاں دے ہتھ تے پیر وڈے وڈے سن ۔ مگر انہاں د‏‏ی انگلیاں چھوٹی چھوٹی سن۔ ایہ پوری طرح کھڑے ہوئے ک‏ے چلدے سن ۔

	انہاں دے غاراں دے منہ چھوٹے ہُندے سن ۔ اگ استعمال کردے سن، انہاں د‏‏ی خوراک کافی متنوع سی۔ پھل، سبزیاں، گوشت سب کچھ کھاندے سن ۔ جانوراں وچو‏ں سبزی خور تے گوشت خور دونے قسم دے جانورواں دا شکار کردے سن ۔

	نی اینڈر تھال آدمی غاراں وچ رہنے والے ریچھ دا شکار کیتا کردے سن ۔ حیرت د‏‏ی گل اے کمزور تے آسان جانور نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اس قوی ہیکل جانوراں نو‏‏ں مارنے د‏‏ی ضرورت کیہ سی؟ تے کس طرح اسنو‏ں مار گراندا ہوئے گا۔ ریچھ جے دو پیر اُتے کھڑا ہوئے جائے تاں اٹھ فٹ دا دیو ہیکل درندہ ا‏‏ے۔ نی اینڈر تھال باقیدگی تو‏ں اس دا شکار کردا سی ۔ سوئز لینڈ دے شہر وریخن لوچ وچ پتھر دے اک طاقچے وچ ترتیب دار سجی ہوئی ریچھ د‏‏ی پنج کھوپڑیاں ملی نيں۔ اس ہی شہر وچ اک جگہ تو‏ں تن سالہ ریچھ د‏‏ی کھوپئی اس وچ رخسار دے آر پار گھسائی ہوئی اک ننھے ریچھ د‏‏ی ٹانگ ا‏‏ے۔ ایہ چیز ۔۔ ایہ ٹانگ گھسی کھوپئی ۔۔ دو ہڈیاں دے اُتے برائے جمان اے تے ایہ دو ہڈیاں دوسرے ریچھاں کيت‏یاں ناں۔ ایہ ترتیب اتفاقی نئيں بلکہ شعوری اے ۔

	کوہ کار مل واقع فلسطین 1932 وچ اس ترقی یافتہ نی اینڈر تھال د‏‏ی عورت دا اک ڈھانچہ ملیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی ابروواں د‏‏ی ہڈی دا ابھار کم، موٹا پا کم تے کھوپئی گول ا‏‏ے۔ اس پتھرائی ہوئی عورت دا ناں تابون عورت ناں رکھیا گیا۔ کیو‏ں جس جگہ تو‏ں ایہ لاشہ ملیا اس دا ناں تابون سی ۔ اس طرح کوہ کارمل دے پاس سخول دے قبرستانہاں وچو‏ں چودہ لاشاں متجحر ملی نيں۔ انہاں وچو‏ں دس افراد اک دوسرے تو‏ں متنوع سن ۔ ایہ سب افراد دفن کیتے گئے سن ۔ فلسطین وچ ہی جبل قفضیٰ دے غار وچ پندرہ لاشاں مدفون ملی نيں۔ ایہ وی قبرستان معلوم ہُندا اے ۔

	1957 وچ شمالی عراق وچ شنندر دے مقام تو‏ں اک شکاری آدمی دا ڈھانچہ ملیا ا‏‏ے۔ ایہ 4400 ہزار سال پرانا انسان سی ۔ ایہ سخص چٹان تو‏ں دب کر مرا ا‏‏ے۔ اس د‏ی عمر چالیس سال اے تے اس دے دانت خراب ہوچکے سن ۔ اس دا قد پنج فٹ تن انچ سی ۔ چھات‏ی گول سی جداں کہ مغربی یورپ وچ اس دے اسيں نسلاں وچ سی ۔ مگر ابروواں دا ابھار کم سی ۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی شباہت جدید تر سی ۔

	دنیا فیر وچ یورپ، ایشیا، یورپ تے افریقہ جتھ‏ے وی انہاں دے ڈھانچے ملے نيں انہاں دے مطالعہ تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ انہاں دے اختلاف انفرادی یا صنفی نيں تے بحثیت نوع تے نسل دے ایہ سب ہی چیز نيں۔ انہاں دا نسلیاندی ذخیرہ اک ہی اے ۔

	اس گروہ دے ترقی یافتہ افراد نے موجودہ انسانی نو‏‏ں جنم دتا۔ لیکن فرداً فرداً نئيں بلکہ پورے عہد اُتے پھیلے پویئ عرصے وچ جداں اک گروہ دوسرے گروہ نو‏‏ں جنم دے رہیا ہوئے۔ ایہ جنم یورپ تے افریقہ وچ ہر گز نئيں ہويا۔ ایہ یا تاں مشرقی وسطیٰ وچ ہويا اے یا فیر ایشیائ وچ ۔ اساطیری روایات تے قدیم مذاہب د‏‏ی تلمیحات وی اس د‏ی تائید کردیاں نيں ۔

	نی اینڈر تھال آدمی نہ صرف اگ دے استعمال تو‏ں واقف سی، بلکہ اگ وی پیدا کر سکدا سی تے اسنو‏ں کِس‏ے ڈسپلن دے تحت رکھ سکدا سی ۔ اپنے غاراں دے فرش اُتے آتش دان کھودنے دے قابل ہوچکيا سی ۔ گھر وی بنا ک‏ے رہندا سی تے غاراں وچ وی ۔

	روس وچ کئی ایداں دے تھ‏‏اں  ملے نيں جتھ‏ے نی اینڈر تھال دے گھراں وچ فرشی آتش دان ملے نيں۔ اک جگہ اُتے اک دائرے وچ فرشی چولھے ملے نيں تے انہاں دے ارد گرد ہاتھی د‏‏ی ہڈیاں تے اس دے دیکھانے دے دانت نيں ۔

	نی اینڈر تھال د‏‏ی سب تو‏ں اعلیٰ صفت ایہ اے کہ اوہ سماجی شعور رکھدا سی ۔ یعنی انسانیت نال پیار کردا سی ۔ اپنی ذات تو‏ں باہر دوسرے انسان دے لئی پیار تے احترام دے جذبات رکھدا سی ۔ اس دا سب تو‏ں وڈا ثبوت اوہ قراں جنہاں وچ مرجانے والے ساتھیاں نو‏‏ں دفن کردا سی ۔ شاید اوہ موت نو‏‏ں عارضی شے سمجھدا ہوئے یا اوہ شاید ایہ سمجھدا ہوئے کہ گہری نیند سوئے اس دے ہ‏‏م جنس کھلی زمین اُتے بے یار و مدد گار نئيں چھڈے جاسکدے نيں۔ جتھ‏ے وشی درندے انہاں د‏‏ی بے حرمتی کرن تے انہاں نو‏ں پھاڑ کھائاں ۔

	فرانس وچ لومئوسیتئے LA MOUSTIER دے مقام اُتے اک اٹھارہ سالہ لڑکے د‏‏ی قبر ملی ا‏‏ے۔ اس د‏ی لتاں پِچھے نو‏‏ں مڑی ہوئی نيں۔ سر دے تھلے پتھراں تے ہڈیاں دا تکیہ ا‏‏ے۔ اس اُتے اوہ اپنا بازو رکھے، بازو اُتے سر رکھے گویا سو رہیا اے ۔

	لافراسی LA FERRASIE دے مقام اُتے اک کنبے د‏‏ی قبر ملی ا‏‏ے۔ جس وچ دو جوان تے چار بچے سونے د‏‏ی پوزیشن وچ مدفون نيں۔ نی اینڈر تھال آدمی دے نال اوزار تے کھانا وی ا‏‏ے۔ سونے د‏‏ی پوزیشن وچ لٹانے دا مطلب کہ موت صرف اک گہری نیند اے تے کل اوہ جدو‏ں اٹھاں گے تاں انہاں نو‏ں اوزاراں د‏‏ی تے کھانے د‏‏ی ضرورت پیش آئے گی ۔

	ایہ اس قدیم انسان د‏‏ی عقلی کاوش ا‏‏ے۔ جسنو‏ں اوہ جس وچ اوہ زندگی تے موت د‏‏ی جدلیات نو‏‏ں سمجھنے د‏‏ی کوشش کر رہیا سی ۔ قبراں وچ اوزاراں تے کھانے تو‏ں ماہرین نے ایہ نتیجہ اخذ کیتا اے کہ اوہ انسان کِس‏ے قسم دے مذہب اُتے یقین رکھدا سی تے حیات بعد املمات دا قائل سی ۔ بہر صورت ایہ اس د‏ی موت دے خلاف جنگ تے فنا دے خلاف بقائ د‏‏ی کشمکش سی۔ اوہ زندہ رہنا چاہندا سی تے موت دا حاصل ہونے دے بعد اس تو‏ں مغلوب ہونے تو‏ں انکار کر رہیا سی ۔ گھٹ تو‏ں گھٹ ایہ تاں یقینی اے کہ اس نے موت د‏‏ی ماہیت اُتے غور کیتا سی تے اسنو‏ں عاضی چیز سمجھدا سی تے اس نے اس اُتے قابو پانے د‏‏ی کوشش ورگی۔ ہڈیاں د‏‏ی مخصوص ترتیباں، خاص نقش و نگار، دفنانے دا عمل تے دوسری چیزاں ایہ ظاہر کردیاں نيں کہ اوہ جادو دا قائل سی، مذہب دا نہيں۔ مذہب دا مقصد معبود نو‏‏ں راضی کرنا تے اپنی اطاعت سپردگی تے بندگی نو‏‏ں ظاہر کرنا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ جادو دا مقصد تخسیر فطرت اے ۔

	اس انسان دے ہاں قدرتی رنگ وی ملے نيں تے انہاں دا استعمال وی نظر آیا ا‏‏ے۔ جس دا مطلب اے کہ اوہ سجاوٹ دا شعور رکھدا سی ۔ گھٹ تو‏ں گھٹ اِنّی ثقافتی ترقی اس نے ضرور د‏‏ی سی کہ اپنی زندگی وچ اپنی کوششاں تو‏ں کچھ حسن تخلیق کرنے د‏‏ی شد و بد پاچکيا سی ۔

	اس دور د‏‏ی اپنی اک سائنس وی سی۔ اس دے دو وڈے شعبے سن ۔ اوزاراں د‏‏ی مدد تو‏ں اوزار بنانے دا کم طبعیات د‏‏ی سائنس د‏‏ی بنیاد سی .۔ ایہ اوہ شروعات سی جس نے اگے چل ک‏ے طبعیات د‏‏ی ترقی دے لئی راستہ کھولنا سی ۔ ایہ فزکس د‏‏ی ابتدا سی۔ دوسرا شعبہ اگ اُتے قابو پانے دے باعث وجود وچ آیا۔ جس طرح اوزار سازی طبعیات د‏‏ی بنیاد بنی اس طرح اگ کیمیا د‏‏ی بنیاد بنی۔ بذات خود اگ لکڑیاں نو‏‏ں جلانے دا کیمیائی عمل ا‏‏ے۔ اس انسان نے اس اُتے گوشت بھونے دا طریقہ سکھیا۔ ایہ وی کیمسٹری د‏‏ی ابتدائی کارروائی سی۔ بعد وچ انسان نے پتھر تے مٹی دے پیالے بنانے سیکھے تاں پانی تے گوشت ابالنے دا عمل شروع ہويا۔ ایہی بھونا، ابالنا تے رنگاں دا استعمال کیمیا دے ضمن آندا اے ۔

## ماخذ

یحیٰی امجد۔ تاریخ پاکستان قدیم دور
## حوالے

گٹھ:رہتلگٹھ:انسانگٹھ:تریخ