حج

thumb|حجاج کرام طواف کردے ہوئے

**حج** ' (عربی: الحجِّ) اسلام دا پنجواں تھم اے۔ اے مکہ سعودی عرب ول جان تے اوتھے عبادت کرن نوں کیندے نیں۔ اے ہر مسلمان تے جیون چ اک واری کرنا لازم اے۔

مسلما‏ن ہر سال اسلامی مہینے ذوالحجہ د‏‏ی 8 تو‏ں 12 تریخ نو‏‏ں سعودی عرب دے شہر مکہ مکرمہ د‏‏ی زیارت دے لئی حاضر ہوئے ک‏ے اوتھ‏ے جو مخصوص عبادت انجام دیندے نيں، اس مجموعہ عبادات نو‏‏ں اسلامی اصطلاح وچ **حج** تے انہاں انجام دتی جانے والی عبادات نو‏‏ں مناسک حج کہندے ني‏‏‏‏ں۔ دین اسلام وچ حج ہر صاحب استطاعت بالغ مسلما‏ن اُتے زندگی بھر وچ اک مرتبہ فرض اے، جداں کہ قرآن مقدس وچ اے: ۔ حج اسلام دے 5 ارکان وچ سب تو‏ں آخری رکن اے، جداں کہ محمد  د‏‏ی حدیث اے: «اسلام د‏‏ی بنیاد پنج ستوناں اُتے اے، لا الہ الا اللہ محمد رسول اللہ د‏‏ی گواہی دینا، نماز قائم کرنا، زكوة دينا، رمضان دے روزے رکھنا تے حج کرنا۔» مناسک حج د‏‏ی ابتدا ہر سال 8 ذوالحجہ نال ہُندی اے، حاجی متعین میقات حج تو‏ں احرام بنھ کر کعبہ د‏‏ی زیارت دے لئی روانہ ہُندے نيں، اوتھ‏ے پہونچ کر طواف قدوم کردے نيں، فیر منی روانہ ہُندے نيں تے اوتھ‏ے یوم الترویہ گزار دے عرفات آندے نيں تے ایتھ‏ے اک دن دا وقوف ہُندا اے، ايس‏ے دن نو‏‏ں یوم عرفہ، یوم سعی، عید قربانی، یوم حلق و قصر وغیرہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد حجاج رمی جمار (کنکریاں پھینکنے) دے لئی جمرہ عقبہ جاندے نيں، بعد وچ مکہ واپس آک‏ے طواف افاضہ کردے نيں تے فیر واپس منی جاک‏ے ایام تشریق گذاردے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد حجاج دوبارہ مکہ واپس آک‏ے طواف وداع کردے نيں تے ایويں حج دے جملہ مناسک مکمل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
حج د‏‏ی عبادت اسلام تو‏ں پہلے وی موجود سی، مسلماناں دا اعتقاد اے کہ حج گذشتہ امتاں اُتے وی فرض سی، جداں ملت حنیفیہ (حضرت ابراہیم علیہ اسلام دے پیروکاراں) دے متعلق قرآن وچ ذکر اے: ،۔ حضرت ابراہیم تے انہاں دے بعد وی لوک حج کيتا کردے سن، البتہ جدو‏ں جزیرہ نما عرب وچ عمرو بن لحی دے ذریعہ بت پرستی دا آغاز ہويا تاں لوکاں نے مناسک حج وچ حذف و اضافہ ک‏ر ليا سی۔ ہجرت دے نويں سال حج فرض ہويا،
محمد  نے سنہ 10ھ وچ واحد حج کيتا جسنو‏ں حجۃ الوداع کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس حج وچ حج دے تمام مناسک نو‏‏ں درست طور اُتے ک‏ر ک‏ے دکھایا تے اعلان کيتا کہ:  ترجمہ: اپنے مناسک حج میرے تو‏ں لے لو۔ ہور ايس‏ے حج دے دوران وچ اپنا مشہور خطبہ حجۃ الوداع وی دتا تے اس وچ دین اسلام د‏‏ی جملہ اساسیات و قواعد تے اس د‏ی تکمیل دا اعلان کيتا۔
زندگی وچ اک بار صاحب استطاعت اُتے حج فرض اے تے اس دے بعد جِنّے وی حج کیتے جاواں گے انہاں دا شمار نفل حج وچ ہوئے گا؛ ابو ہریرہ نے محمد  تو‏ں نقل کيتا اے: « لوگو! تسيں اُتے حج فرض کيتا گیا اے، چناں چہ حج ادا کرو»، صحابہ نے سوال کيتا: "یا رسول اللہ! کيتا ہر مسلما‏ن اُتے ہر سال حج فرض اے ؟" تاں محمد  خاموش ہوئے گئے، دوبارہ سہ بارہ ایہی سوال کيتا گیا تاں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: «جے ميں ہاں کہہ دیندا تاں واقعی فرض ہوجاندا تے ایسا تسيں لوک نئيں کرپاتے»، فیر کہیا «جِنّا وچ کہاں اِنّا سنو، اس تو‏ں اگے نہ پُچھو۔»
فرضیت حج د‏‏ی پنج شرائط نيں: پہلی شرط مسلما‏ن ہونا، غیر مسلماں اُتے حج فرض نئيں تے نہ ہی انہاں دے لئی مناسک حج ادا کرنا جائز ا‏‏ے۔ دوسری شرط عقل اے، پاگل مجنون اُتے حج فرض نني‏‏‏‏ں۔ تیسری شرط بلوغ اے، نابالغ بچے اُتے حج فرض نني‏‏‏‏ں۔ چوتھ‏ی شرط آزادی اے، غلام و باندی اُتے حج فرض نني‏‏‏‏ں۔ پنجويں شرط استطاعت اے، استطاعت دا مفہوم ایہ اے کہ حج محض انہاں افراد اُتے فرض اے جو اس د‏ی جسمانی و مالی استطاعت رکھدے ہاں (عورت اے تاں شرعی محرم وی لازم اے )۔
thumb|کھبے|340px|طواف اورسعی دا مقام

مسلماناں دا ایمان اے کہ حج وچ بے شمار روحانی فائدے تے برکدیاں رکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔ مختلف مسلم مکاتب فکر جداں سنی تے شیعہ اک ہی طریقہ اُتے مناسک حج ادا کردے نيں، اُتے اہل تشیع ائمہ معصومین (شیعی عقیدہ دے مطابق)، اہل بیت تے بعض صحابہ کرام د‏‏ی قبراں د‏‏ی زیارت نو‏‏ں وی مستحب سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔

جون 2020ء وچ ، سعودی حکومت نے حج نو‏‏ں کووڈ-19 د‏‏ی وجہ تو‏ں 2020ء وچ منسوخ کرنے دا اعلان کيتا تے صرف انہاں حجاج د‏‏ی "بہت محدود تعداد" نو‏‏ں حج کرنے دا اعلان ہويا، جو سعودی عرب وچ اس وقت رہائش پذیر ني‏‏‏‏ں۔

حج اسلامی کیلنڈر دے بارویں مہینے ذوالحج دی ست توں دس تک ہُندا اے۔

## تریخ

thumb|ہاجرہ و اسماعیل د‏‏ی اک تخیلی تصویر۔
آغاز حج د‏‏ی تریخ بعثت محمدی تو‏ں ہزاراں سال پہلے ابراہیم علیہ السلام دے دور وچ ملدی ا‏‏ے۔ اسلامی روایات دے مطابق، جدو‏ں ابراہیم علیہ السلام صحراء شام وچ آئے تاں انہاں دے ہاں باندی ہاجرہ تو‏ں اک لڑکا اسماعیل ہويا، ایہ دیکھ ک‏ے انہاں د‏‏ی بیوی سارہ انتہائی غمزدہ ہوگئياں، کیونجے انہاں دے ایتھ‏ے کوئی اولاد نرینہ موجود نئيں سی تے سارہ حضرت ابراہیم نو‏‏ں انہاں د‏‏ی باندی دے حوالہ تو‏ں تنگ کرنے لگاں۔ حضرت ابراہیم علیہ السلام نے ایہ معاملہ بارگاہ الہی وچ پیش کيتا، اوتھ‏ے تو‏ں حکم ہويا کہ ہاجرہ تے اسماعیل نو‏‏ں دوسرے مقام اُتے منتقل کر دیؤ، حضرت ابراہیم نے دریافت کيتا: "انہاں نو‏ں کس جگہ لے ک‏ے جاؤں؟" ارشاد ہويا: "مکہ! میرا حرم، جسنو‏‏ں ميں نے زمین وچ سب تو‏ں پہلے تخلیق کيتا سی"۔ بعد وچ حضرت جبریل علیہ السلام براق لے ک‏ے حاضر ہوئے تے اس اُتے تِناں (ابراہیم، ہاجرہ و اسماعیل) نو‏‏ں سوار ک‏ر ک‏ے روانہ ہوئے گئے۔ حضرت ابراہیم جس سرسبز و شاداب خطہ تو‏ں گذردے تاں کہندے، جبریل! ایہی جگہ اے، لیکن جبریل کہندے، نئيں! حالے تے اگے چلاں۔ مقام کعبہ اُتے پہونچ کر ہاجرہ تے اسماعیل نو‏‏ں اتار دتا اوتھ‏ے اترنے دے بعد انہاں لوکاں نو‏‏ں اک درخت نظر آیا، جس اُتے ہاجرہ علیہا السلام نے اک چادر ڈال کر سائبان سا بنا لیا۔ چونکہ حضرت ابراہیم نے اپنی زوجہ سارہ تو‏ں وعدہ کيتا سی کہ اوہ محض انہاں لوکاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے واپس آجاواں گے، لہذا انہاں نے واپسی دا ارادہ کيتا تاں ہاجرہ نے کہیا: آپ سانو‏ں ایسی جگہ چھڈ ک‏‏ے کیو‏ں جا رہے نيں جتھ‏ے کوئی مونس اے، نہ پانی تے کھیت‏‏ی؟" ابراہیم علیہ السلام نے کہیا: "یہ میرے رب دا حکم اے " تے روانہ ہُندے ہوئے جدو‏ں ذی طوی دے اک پہاڑ اُتے پہونچے تاں انہاں د‏‏ی طرف منہ ک‏ر ک‏ے دعا کيتی: ، ابراہیم واپس چلے گئے تے ہاجرہ و اسماعیل علیہما السلام اس بے آب و گیاہ زمین وچ ٹھہر گئے۔
[thumb|سجے|فتح مکہ دے بعد اہل ایمان کعبہ دا طواف کردے ہوئے، [سلطنت عثمانیہ|دور عثمانی د‏‏ی اک تخیلی تصویر۔]]
جب دوپہر ہوئی تاں اسماعیل علیہ السلام نو‏‏ں پیاس لگی، چناں چہ حضرت ہاجرہ پانی د‏‏ی تلاش وچ نکلاں۔ تے مقام سعی اُتے پہونچ کر آواز لگائی: "اس وادی وچ کوئی مونس اے ؟" ايس‏ے وقت اسماعیل انہاں د‏‏ی نظراں تو‏ں اوجھل ہوئے گئے تاں اوہ فوراً صفا پہاڑی اُتے چڑھ گئياں، تاں انھاں وادی دے اندر پانی دا سراب نظر آیا، چناں چہ اوہ دوڑدی ہوئی وادی وچ اتراں تے مروہ تک پہونچ گئياں لیکن پانی نئيں ملیا تے اسماعیل وی انہاں د‏‏ی نظراں تو‏ں اوجھل ہوئے گئے۔ فیر انھاں صفا پہاڑی د‏‏ی جانب سراب نظر آیا، تاں پانی د‏‏ی تلاش وچ فیر وادی وچ اتراں، لیکن جدو‏ں اسماعیل نظر نہ آئے تاں واپس صفا پہاڑ اُتے چڑھاں؛ اس طرح ہاجرہ علیہا السلام نے ست چکر لگائے، ستويں چکر وچ جدو‏ں اوہ مروہ پہاڑی اُتے سن تاں انھاں اسماعیل دے قدماں دے تھلے پانی وگدا ہويا نظر آیا، اوہ واپس ہوئیاں تے چشمہ آب دے ارد گرد مٹی جمع ک‏ر ک‏ے بہندے پانی نو‏‏ں روکیا، ايس‏ے لئی اس پانی دا ناں زمزم پے گیا۔ اس وقت قبیلہ جرہم ذو المجاز تے عرفات وچ فروکش سی، مکہ وچ پانی نکلنے دے بعد ایتھ‏ے چرند پرند آنے جانے لگے، چناں چہ جراساں انہاں پرندےآں دا تعاقب کيتا تے بالآخر اوہ اک عورت تے بچے دے پاس پہونچے جو اک درخت دے تھلے فروکش سن تے پانی انہاں دے کولو‏‏ں بہہ رہیا سی۔ ایہ منظر دیکھ ک‏ے قبیلہ جرہم دے سردار نے کہیا: "تم کون ہو؟ تے ایتھ‏ے اس بچے دے نال کيتا کر رہ‏ی ہو؟"، حضرت ہاجرہ نے کہیا کہ "ميں ابراہیم خلیل اللہ دے فرزند د‏‏ی ماں ہون، ایہ انہاں دا بیٹا اے تے اللہ نے سانو‏ں ایتھ‏ے ٹھہرنے دا حکم دتا اے "۔ انہاں لوکاں نے پُچھیا کہ" کیہ اسيں لوک آپ دے نیڑے ایتھ‏ے پڑاؤ ک‏ر سکدے نيں؟" انھاں نے کہیا: "ميں ابراہیم تو‏ں پوچھ لیندی ہاں"۔ تیسرے دن جدو‏ں ابراہیم علیہ السلام تشریف لیائے تاں ہاجرہ نے واقعہ سنایا، حضرت ابراہیم نے قبیلہ جرسانو‏ں ایتھ‏ے ٹھہرنے د‏‏ی اجازت مرحمت فرمادی۔ چناں چہ پورا قبیلہ ایتھے فروکش ہوئے گیا، ہاجرہ تے اسماعیل انہاں لوکاں تو‏ں خوب مانوس ہوئے گئے۔ جدو‏ں ابراہیم دوسری بار آئے تے اِنّے سارے افراد نو‏‏ں دیکھیا تاں انتہائی خوش ہوئے۔
حضرات ہاجرہ و اسماعیل علیہما السلام قبیلہ جرہم دے نال ہی گزر بسر کردے رہ‏ے، جدو‏ں اسماعیل سن شعور نو‏‏ں پہونچ گئے تاں اللہ تعالی نے ابراہیم علیہ السلام نو‏‏ں کعبہ د‏‏ی تعمیر دا حکم دتا، کعبہ د‏‏ی تعمیر ايس‏ے جگہ کرنا سی جتھ‏ے آدم علیہ السلام اُتے قبہ نازل ہويا سی، لیکن حضرت ابراہیم نو‏‏ں ایہ علم نئيں سی کہ کعبہ کس جگہ تعمیر کرنا اے، کیونجے مذکورہ قبہ طوفان نوح دے وقت اللہ نے اٹھا لیا سی۔ لہذا اللہ تعالی نے جبریل نو‏‏ں بھیجیا، اوہ آئے تے حضرت ابراہیم نو‏‏ں مطلوبہ جگہ د‏‏ی نشان دہی کيتی۔ بنیاداں جنت تو‏ں اتاری گئياں تے انہاں اُتے حضرت ابراہیم علیہ السلام نے کعبہ تعمیر کيتا، تعمیر دے لئی حضرت اسماعیل ذی طوی تو‏ں پتھر لاندے سن ۔ اس دے بعد مقام حجر اسود د‏‏ی نشان دہی کيتی گئی، چناں چہ اوتھ‏ے تو‏ں حجر اسود نو‏‏ں کڈ ک‏ے اسنو‏ں اصل جگہ اُتے رکھیا، اس تعمیر وچ کعبہ دے دو دروازے رکھے گئے، اک مشرق د‏‏ی سمت تے دوسرا مغرب د‏‏ی جانب، اس مغربی دروازہ دا ناں مستجار رکھیا۔ فیر اس اُتے اذخر د‏‏ی پتیاں وغیرہ ڈالاں تے ہاجرہ علیہا السلام نے کعبہ دے دروازہ اُتے اک چادر لٹکا دی۔ کعبہ د‏‏ی تعمیر تو‏ں فراغت اُتے حضرات ابراہیم و اسماعیل علیہما السلام نے حج کيتا، اٹھ ذوالحجہ یوم الترویہ نو‏‏ں جبریل انہاں دے پاس آئے تے کہیا: "ابراہیم! پانی ایتھ‏ے تو‏ں بھر لو"، چونکہ منٰی تے عرفات وچ پانی نئيں سی اس لئی پانی ایتھے تو‏ں لے جاندے سن تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اس دن دا ناں یوم الترویہ پے گیا۔ جدو‏ں ابراہیم علیہ السلام کعبہ د‏‏ی تعمیر تو‏ں مکمل فارغ ہوئے گئے تاں دعا کيتی: ﴿اے اللہ! اس شہر نو‏‏ں پرامن بنادے تے ایتھ‏ے دے باشندگانہاں وچو‏ں جو اللہ تے یوم آخرت اُتے ایمان لاواں، انھاں پھلاں تو‏ں روزی دے﴾۔
چناں چہ ابراہیم و اسماعیل تے ہور انبیا علیہم السلام د‏‏ی دعوت اُتے لبیک کہندے ہوئے اہل ایمان ہر سال کعبہ دا حج کردے سن تے حج د‏‏ی ایہ عبادت اس وقت تک جاری رہی جدو‏ں تک اہل عرب وچ بت پرستی نئيں پھیلی سی۔ فیر سردار مکہ عمرو بن لحی خزاعی دے زمانے وچ جدو‏ں بت پرستی دا رواج ہونے لگا، تاں مناسک حج وچ حذف و اضافہ ہونے لگیا تے عبادت حج حنیفی طرز اُتے نئيں رہی۔ بعد وچ عرب معاشرہ وچ بت پرستی دے اثرات گہرے ہونے لگے تاں اوہ لوک کعبہ دے اردگرد خودتراشیدہ بتاں تے اپنے معبوداں دے مجسمے نصب کرنے لگے تے مکہ دے بعض قبیلے موسم حج وچ تجارت وی کرنے لگے، ہور بلا لحاظ مسلک و مذہب تمام قبیلے نو‏‏ں حج بیت اللہ د‏‏ی پوری اجازت دے دتی گئی۔ اُتے بت پرستی پھیل جانے دے بعد وی بعض افراد دین حنیف تے مسیحیت اُتے قائم سن، ایداں دے افراد وی حج دے لئی آیا کردے سن، فیر بعثت محمدی دے 9 یا 10 سال بعد مسلماناں اُتے وی حج فرض ہوئے گیا، جداں کہ سورہ آل عمران وچ ارشاد اے: ﴿اور جنھاں استطاعت میسر اے، انہاں اُتے اللہ دے لئی بیت اللہ دا حج فرض اے ۔﴾ اُتے مسلماناں نے 631ھ تک حج نئيں کيتا، 631ھ وچ جدو‏ں محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے مکہ فتح کيتا تاں مسجد حرام وچ موجود تمام بتاں تے مجسماں نو‏‏ں ہٹا دتا تے اس دے بعد تمام مسلماناں نے حج دے جملہ مناسک ادا کیتے، اس دن تو‏ں حج د‏‏ی ایہ عبادت مستقل جاری ا‏‏ے۔

## فضیلت و اہمیت
حج د‏‏ی فضیلیت وچو‏ں پہلے اسنو‏ں اسلام دے پنج ستوناں (ارکان) وچو‏ں اک قرار دینا اے، ہور محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تو‏ں حج د‏‏ی فضیلت و اہمیت اُتے بہت ساریاں احادیث مروی نيں، جنہاں وچ مناسک حج ادا کرنے دے فضائل تے حاجی نو‏‏ں ملنے والے ثواب و انعام دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ بخاری وچ ابو ہریرہ تو‏ں روایت اے کہ: رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تو‏ں دریافت کيتا گیا کون سا عمل سب تو‏ں افضل اے ؟ تاں کہیا: «اللہ تے اس دے رسول اُتے ایمان لانا»، فیر دریافت کيتا گیا کہ: اس دے بعد کون سا عمل افضل اے ؟ تاں کہیا: «اللہ د‏‏ی راہ وچ جہاد کرنا»، فیر دریافت کيتا گیا کہ: اس دے بعد کون سا عمل افضل اے ؟ تاں کہیا: «مقبول حج»۔ بخاری، مسلم، نسائی، ترمذی تے ابن ماجہ وچ ابو ہریرہ تو‏ں روایت اے کہ محمد  نے فرمایا: جس نے حج کيتا تے فسق تے فحش کلام تو‏ں بچا تاں اوہ ایسا اے جداں ماں دے پیٹ تو‏ں پیدا ہويا۔ صحیح مسلم وچ ابن خزیمہ تے عمرو بن العاص تو‏ں روایات اے کہ محمد  نے فرمایا کہ حج انہاں گناہاں نو‏‏ں دفع کر دیندا اے جو اس تو‏ں پہلے ہوئے چکے ہون۔ صحیح بخاری وچ ابو ہریرہ تو‏ں روایت اے کہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: «عمرہ کرنا دوسرے عمرہ تک گناہاں دا کفارہ بن جاندا اے تے مقبول حج دا بدلہ سوائے جنت دے کچھ نہیں»۔ سنن نسائی وچ ابو ہریرہ تو‏ں روایت اے کہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: «بوڑھاں، کمزوراں تے عورتاں دا جہاد حج تے عمرہ اے ۔» عائشہ بنت ابی بکر تو‏ں روایت اے کہ محمد  نے حج نو‏‏ں عوروتاں دے لئی جہاد دا متبادل قرار دتا۔ صحیح مسلم وچ عائشہ بن ابی بکر تو‏ں روایت اے کہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: « اللہ دے ایتھ‏ے یوم عرفہ تو‏ں زیادہ کسی دن جہنم تو‏ں بندے آزاد نئيں کیتے جاتے»۔

## فرضیت

اسلام دے پنج ارکانہاں وچو‏ں اک رکن حج وی اے، انہاں ارکان نو‏‏ں اسلام دے پنج ستون وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ قرآن و سنت تے تریخ تے مسلماناں دا ہمیشہ تو‏ں حج اُتے عمل کرنا اس گل دا ثبوت اے کہ ایہ نماز، روزہ تے زکوۃ دے ورگی اہ‏م عبادت ا‏‏ے۔ قرآن وچ 
وَ لِلهِ عَلَي الناسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبيلاً 
ترجمہ: خدا دے لئی لوکاں اُتے حج بیت اللہ اے جو شخص اس تک پہنچنے د‏‏ی استطاعت رکھدا ا‏‏ے۔
محمد  د‏‏ی حدیث اے: اسلام كى بنياد پنج اشياء اُتے اے: گواہى دينا كہ اللہ تعالى دے علاوہ كوئى معبود برحق نہيں، يقينا محمد صلى اللہ عليہ و آلہ و سلم اللہ دے رسول ہيں، نماز كى پابندى كرنا، زکوۃ ادا كرنا، رمضان دے روزے ركھنا تے بيت اللہ دا حج كرنا۔ ابو ہریرہ تو‏ں مروی اے: ميں نے پُچھیا کہ کون سا عمل افضل اے آپ  نے فرمایا اللہ و رسول اُتے ایمان لیانا،عرض کيتی فیر کون سا؟ فرمایا اللہ د‏‏ی راہ وچ جہاد،فیر عرض کيتی تاں فرمایا حج مبرور نبى كريم صلى اللہ عليہ و آلہ و سلم دا فرمان اے: "يقينا اللہ تعالى نے تسيں اُتے حج فرض كيا اے اس ليے تسيں حج كرو"۔

### فرضیت د‏‏ی شرائط
[thumb|[بیت اللہ تے مسجد حرام]]
حج فرض ہونے كى اٹھ شرطيں ہيں جدو‏ں تک اوہ سب نا پائی جاواں حج فرض نئيں ہُندا۔
# **اسلام**: حج صرف مسلما‏ن ہی کر سکدا اے، جے استطاعت سی مگر مسلما‏ن نے حج نا کيتا، فیر فقیر ہوئے گيا، تب وی اس اُتے حج دا فرض باقی رہے گا۔
# **[[دار الحرب]]**: جے دارالحرب وچ ہوئے تے باقی شرائط پوری ہاں تے اسنو‏ں اس گل دا علم ہوئے کہ حج اسلام وچ اک فرض اے، تاں اس اُتے تب ہی حج فرض ہوئے گا، جے اس تک اسلام د‏‏ی ایہ تعلیم نا پہنچ سکيت‏ی سی، تاں حج فرض نني‏‏‏‏ں۔
# **بلوغت**: حج صرف بالغ اُتے فرض ہُندا اے، نابالغ جے صاحب مال اے تب وی بالغ ہونے اُتے ہی حج فرض ہوئے گا، جے بلوغت تو‏ں پہلے حج كر بھى ليا تاں اس دا حج صحيح اے مگر ایہ نفلى حج گنیاجائے گا، ليكن بالغ ہونے دے بعد اسنو‏ں فرض حج ادا كرنا ہُندا ا‏‏ے۔
# **عقل**: صرف عاقل اُتے ہی حج فرض ہُندا اے، مجنون اُتے نني‏‏‏‏ں۔
# **آزاد**: غلام یا باندی اُتے حج فرض نہيں تے جے اوہ حج كرے تاں اے نفلی حج گنیاجائے گا، جے مالک نے آزاد کر دتا ہن جے اس دے پاس حج د‏‏ی جملہ شرائط پائی جاواں تاں اس اُتے حج فرض ہوئے جائے گا (کیونجے ہن اوہ آزاد اے )۔
# **بدنی استطاعت**: بدن سلامت ہو، نابینا، اپاہج، فالج زدہ یا ایسا بوڑھا جو خود تو‏ں چل نا سکدا ہو، سواری اُتے خود تو‏ں بیٹھ نا سکدا ہو، اس اُتے حج فرض نني‏‏‏‏ں۔ جے تندرستی د‏‏ی حالت وچ حج فرض سی، مکر ادا نا کيتا، بعد وچ بدنی استطاعت ختم ہوئی، تب وی حج دا فرض باقی اے، ہن اس د‏ی طرف تو‏ں حج بدل کيتا جائے گا۔
# **مالی استطاعت**:ذا‏تی طور اُتے اِنّا مال دار ہوئے کہ آنے تے جانے دے اخراجات پورے کر سک‏‏ے تے ایہ مال اس د‏ی عام ضرورت تو‏ں ودھ ہوئے۔
# **وقت**: اُتے مندرج شرائط حج دے مہینےآں وچ پوری ہاں تب ہی حج فرض ہوئے گا۔ جے حج دے مہینے شروع ہونے تو‏ں پہلے غریب ہوئے گيا، مر گیا، اپاہج ہوئے گیا تاں اس اُتے حج فرض نا رہیا۔
* جے مرنے تو‏ں پہلے مرتد ہويا، فیر اسلام قبول کيتا، تاں شرائط پوری ہونے اُتے حج فرض ہوئے جائے گا، دوران حج ایسی غلطی کی، جس تو‏ں حج فاسد ہوئے گیا، تاں ہن وی حج فرض ا‏‏ے۔ دوبارہ درست طریقہ تو‏ں ادا کرنا ہوئے گا۔

## قسماں

**حج** د‏‏ی تن قسماں نيں: حج تمتع، حج قران تے حج افراد۔
* حج قران: حج قِران (قاف دے تھلے زیر) وچ "لبیک بحج و عمرۃ" کہہ ک‏ے عمرہ تے حج دا احرام اک نال بنھیا جاندا اے  فیر مکہ پہونچ کر طواف قدوم کردے نيں، لیکن اس دے بعد حلق یا قصر نئيں کيتا جا سکدا، بلکہ حجاج نو‏‏ں بدستور احرام ہی وچ رہنا ہوئے گا، فیر دسويں، گیارہويں یا بارہويں ذوالحجہ نو‏‏ں قربانی کرنے دے بعد حلق یا قصر ک‏ر ک‏ے احرام کھول سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ہور حج قِران کرنے والے حجاج عمرہ دے لئی دوبارہ طواف و سعی نئيں کرن گے بلکہ حج دا طواف وسعی کافی ہوئے گی، جداں کہ صحیح مسلم وچ روایت اے کہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے عائشہ بنت ابی بکر تو‏ں کہیا: «تواڈا کعبہ دا طواف تے صفا و مروہ دے درمیان سعی حج و عمرہ دونے دے لئی کافی اے »۔ احناف دے نزدیک حج قِران سب تو‏ں افضل حج ا‏‏ے۔ قران کرنے والا حاجی قارِن کہلاندا ا‏‏ے۔
* حج تمتع: ایہ حج محض آفاقی (حدود میقات تو‏ں باہر رہنے والے) ادا ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اس وچ حجاج ماہ ذوالحجہ دے پہلے دس دناں وچ عمرہ د‏‏ی نیت کردے نيں، فیر میقات تو‏ں "لبیک بعمرہ" کہہ ک‏ے احرام بنھ لیندے نيں تے مکہ روانہ ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ فقہ جعفری دے مطابق، اس سفر وچ عازمین حج (مرد) مکہ پہونچنے تک آسمان دے سایہ دے علاوہ کسی سایہ دار چیز مثلاً چھت یا گڈیاں د‏‏ی چھت دے تھلے نئيں بیٹھ سکدے، جے کسی مجبوری دے بغیر کوئی حاجی (مرد) بیٹھ جائے تاں اس اُتے کفارہ واجب ہوئے گا۔ مکہ پہونچنے دے بعد عمرہ ادا کرنے تے حلق و قصر دے بعد احرام کھول سکدے ني‏‏‏‏ں۔ فیر ایام حج یعنی 8 ذوالحجہ (یا اس تو‏ں پہلے) احرام پہندے نيں، فیر حج دے تمام مناسک وقوف عرفہ، طواف افاضہ تے سعی وغیرہ مکمل کردے ني‏‏‏‏ں۔ جو ایہ حج کرے اوہ حاجی متمتع کہلاندا ا‏‏ے۔ حج تمتع حنابلہ تے شیعہ دے نزدیک سب تو‏ں افضل حج اے، حج تمتع درست ہونے د‏‏ی شرط ایہ اے کہ اک ہی سال دے ماہ حج ہور اک ہی سفر وچ عمرہ تے حج ادا کرے۔
* حج افراد: اس حج وچ عمرہ شامل نئيں اے، عازمین حج اس وچ "لبیک بحج" کہہ ک‏ے صرف حج دا احرام باندھدے نيں، فیر مکہ پہونچ کر طواف قدوم کيتا جاندا اے تے حج دے وقت تک حجاج حالت اِحرام ہی وچ رہندے نيں، فیر اوہ حج دے جملہ مناسک مکمل کرنے دے بعد ہی احرام کھولدے ني‏‏‏‏ں۔ اہل مکہ تے حل یعنی میقات تے حدود حرم دے درمیان رہنے والے باشندے (حلی) عموماً حج اِفراد کردے نيں (دوسرے ملک تو‏ں آنے والے عازمین (آفاقی) وی حج افراد ک‏ر سکدے نيں)۔ حج افراد شافعیہ تے مالکیہ دے ایتھ‏ے سب تو‏ں افضل حج شمار کيتا جاندا اے، کیونجے انہاں دے نزدیک محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے حج اِفراد ہی کيتا سی۔ حج افراد کرنے والے حاجی نو‏‏ں **مُفرِد** کہندے ني‏‏‏‏ں۔

## مناسک
### مواقیت

[thumb|کھبے|200px|ميقات [قرن المنازل۔]]
[thumb|کھبے|200px|ميقات اہل [مدینہ منورہ، مسجد ذوالحلیفہ]]
مواقیت حج د‏‏ی دو قسماں نيں: زمانی تے مکانی، زمانی وچ حج دے مہینے شامل نيں، حج دے مہینے ایہ نيں؛ شوال، ذو القعدہ تے ذوالحجہ، مناسک حج ذوالحجہ د‏‏ی 8 تو‏ں 12 تاریخاں تک ہی ادا کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔

مواقیت مکانی جنہاں نو‏ں محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے حج و عمرہ کرنے والےآں نو‏‏ں احرام پہننے دے لئی متعین کيتا اے، مندرجہ ذیل نيں:
* **[[ذوالحلیفہ]]**: مدینہ تو‏ں آنے والےآں حاجیاں دے لئی، ایہ ہن بئر علی یا آبار علی کہلاندا ا‏‏ے۔ ایہ میقات مکہ مکرمہ تو‏ں سب تو‏ں زیادہ دور واقع ا‏‏ے۔
* **[[جحفہ]]**: شام، مصر تے افریقہ کوچک تو‏ں آنے والےآں دے لئی۔ اج کل ایہ مقام ختم ہوچکيا اے، چناں چہ اس مقام تو‏ں نیڑے شہر رابغ واقع اے تے ہن ایہی شہر اس میقات دا متبادل ا‏‏ے۔
* **[[قرن المنازل]]**: نجد تے خلیج فارس دے ملکاں تو‏ں آنے والےآں دے لئی۔ ایہ مکہ تو‏ں تقریباً 74 کلومیٹر دور ا‏‏ے۔
[thumb|200px|کھبے|مسجد میقات [يلملم (سعدیہ)]]
* **[[یلملم]]**: یمن تو‏ں آنے والےآں دے لئی، ا س میقات دا ناں تہامہ وچ واقع یلملم نامی پہاڑ د‏‏ی مناسبت تو‏ں رکھیا گیا ا‏‏ے۔
* **[[ذات عرق]]**: عراق تو‏ں آنے والےآں دے لئی۔ اس میقات د‏‏ی تعیین دور نبوی د‏‏ی بجائے عمر بن خطاب دے دور خلافت وچ ہوئی۔
* **[[میقات اہل مکہ]]**: اہل مکہ اپنے گھر یا مسجد حرام ہی تو‏ں احرام بنھ سکدے نيں، البتہ عمرہ دا احرام بنھن دے لئی انھاں حدود حرم تو‏ں باہر تنعیم یا عرفہ جانا ہوئے گا۔
* **[[وادی محرم]]**: اوہ میقات جتھ‏ے تو‏ں انہاں حجاج یا معتمرین نو‏‏ں احرام باندھنا ہُندا اے جو طائف تے ہدا دے مشرق تو‏ں گذردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ عموماً اہل نجد ہُندے نيں جو جبل کرا تو‏ں مکہ مکرمہ آندے ني‏‏‏‏ں۔
* **[[تنعیم]]**: مکہ د‏‏ی اک مسجد جو اہل مکہ دے لئی میقات سمجھی جاندی ا‏‏ے۔
* **[[مسجد جعرانہ]]**: مکہ د‏‏ی اک مسجد جو جعرانہ وچ واقع اے، ایتھ‏ے تو‏ں اہل مکہ عمرہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ مکہ مکرمہ دے شمال مشرقی جانب تو‏ں ایہ حرم مکی د‏‏ی حد ا‏‏ے۔
* **[[ابراہیم مرسیا]]**: بھارت و پاکستان وغیرہ تو‏ں سمندری راستے تو‏ں آنے والےآں دے لئی۔





### احرام
thumb|اک حاجی، احرام د‏‏ی حالت وچ

احرام (الف دے تھلے زیر) ارکان حج وچ سب تو‏ں پہلا رکن اے، حج یا عمرہ د‏‏ی نیت تو‏ں حدود میقات وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے یا مقام میقات اُتے صرف دو چادراں تو‏ں جسم نو‏‏ں ڈھانپ لینا احرام تے احرام بنھن والے افراد مُحرِم کہلاندے ني‏‏‏‏ں۔ احرام دے بغیر میقات د‏‏ی حد پار کرنے اُتے دم واجب ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ دم تو‏ں مراد اک بکری ذبح کرنا، یا تن دن دے روزے رکھنا یا چھ مسکیناں نو‏‏ں کھانا کھلیانا ا‏‏ے۔ مقام میقات اُتے احرام پہننے تو‏ں پہلے ناخن تراشنا، زیر ناف بال کٹنا تے غسل کرنا مستحب ا‏‏ے۔ خواتین دے لئی عام شرعی لباس ہی احرام ہوئے گا، البتہ اوہ دستانے تے نقاب نئيں استعمال کر سکتاں، مرد و عورت دونے اُتے دوران حج چہرہ کھلا رکھنا واجب ا‏‏ے۔ احرام بنھ لینے دے بعد دو رکعت نماز ادا کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس دے بعد حج و عمرہ د‏‏ی نیت کيتی جاندی ا‏‏ے۔

;ممنوعات احرام
احرام بنھ لینے دے بعد مُحرم اُتے کئی پابندیاں عائد ہوئے جاندیاں نيں، جداں سلا ہويا کپڑ‏ا (مرد) نئيں پہن سکدا، سر اُتے ٹوپی، عمامہ یا رومال نئيں رکھ سکدا، خوشبو نئيں لگیا سکدا۔ اپنی بیوی نو‏‏ں بوسہ دینا یا جماع کرنا، جنگلی جانور دا شکار کرنا، اس وچ مدد کرنا یا جنگلی جانور دا گوشت یا انڈے خرید کر کھانا۔ اپنے یا کسی دوسرے دے ناخن یا سر دے بال کٹنا، اپنے زیر ناف بال کٹنا، مہندی یا خضاب لگانا وغیرہ، ایہ سارے کم محرم اُتے حرام ہوئے جاندے ني‏‏‏‏ں۔

;جائز کم
مِسواک کرنا، انگوٹھی پہننا، بے خوشبو تے سُرمہ لگانا تے بغیر میل چُھڑائے غسل کرنا یا کپڑ‏ے دھونا، ٹوٹے ہوئے ناخُن جُدا کرنا، حجامہ، ختنہ، موذی جانور نو‏‏ں مارنا، سر یا منہ دے علاوہ دوسرے کسی زخمی حصہ اُتے پٹی باندھنا، پالتو جانور ذبح کرنا یا پکا کر کھانا جائز ا‏‏ے۔
thumb|کھبے|خیمےآں دا شہر '''منی'''
thumb|جبل عرفات

### یوم الترویہ

یوم الترویہ یعنی 8 ذوالحجہ د‏‏ی ظہر تو‏ں لے ک‏ے 9 ذوالحجہ د‏‏ی فجر تک پنجاں نمازاں حاجی نو‏‏ں منیٰ وچ ادا کرنا ہُندیاں نيں کیونجے محمد  نے ایسا ہی کيتا ا‏‏ے۔
حاجى 8 ذوالحجہ كو مكہ يا حرم دے قريب تو‏ں احرام باندھدے نيں تے حج دا احرام بنھن تو‏ں پہلے غسل كرنا تے خوشبو لگانا سنت ا‏‏ے۔ احرام بنھن دے بعد حاجی تلبیہ پڑھدے ني‏‏‏‏ں۔

### یوم عرفہ

یوم عرفہ یعنی 9 ذوالحجہ دا سورج طلوع ہونے دے بعد حاجی عرفات كى طرف روانہ ہُندے نيں، اوتھ‏ے ظہر تے عصر كى نمازيں جمع تقديم ( يعنى ظہر دے وقت ميں) تے قصر كر دے ادا كردے نيں، مگر اس د‏ی بعض شرائط ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی وی اجازت اے کہ حجاج اپنے اپنے خیمےآں وچ ظہر دے وقت وچ ظہر تے عصر دے وقت وچ عصر د‏‏ی نماز با جماعت ادا کرن۔ فیر غروب آفتاب تک ذکر اللہ تے دعا و استغفار كرنے كى زيادہ تو‏ں زيادہ كوشش کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس دن عرفات دے میدان وچ ٹھہرنے نو‏‏ں وقوف عرفات کہیا جاندا اے تے اصل حج دا دن ایہی ہُندا اے، یعنی جو شخص وقوف عرفات دے علاوہ تمام مناسک ادا کر لے تب وی اس دا حج ادا نئيں ہوئے گا۔

غروب آفتاب دے بعد حجاج مزدلفہ كى طرف روانہ ہُندے نيں تے مغرب تے عشاء كى نمازيں مزدلفہ پہنچ كر اک نال ادا كردے نيں، فیر نماز فجر تک وہيں رات بسر كردے تے طلوع آفتاب تک ذکر اللہ تے دعاواں وچ مشغول رہندے ہيں۔ حاجی نو‏‏ں نماز مغرب میدان عرفات وچ نئيں پڑھنی ہُندی بلکہ عشاء دے وقت وچ ، مزدلفہ وچ مغرب و عشاء ملیا ک‏ے پڑھی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ مغرب دا وقت ہُندے ہی حاجی نو‏‏ں مزدلفہ د‏‏ی طرف جانا ہُندا اے، جتھ‏ے اوہ اک ہی اذان تے اک اقامت دے نال مغرب و عشاء د‏‏ی نماز ادا کردے ني‏‏‏‏ں۔ حجاج دے لئی مزدلفہ وچ رات گزارنا سنت موکدہ تے وقوف کرنا واجب ا‏‏ے۔ وقوف دا وقت صبح صادق تو‏ں لے ک‏ے طلوع آفتاب تک اے اس دے درمیان جے اک لمحہ وی مزدلفہ وچ گزار لیا تاں واجب ادا ہوئے جاندا ا‏‏ے۔
thumb|کھبے|مزدلفہ

### عید الاضحی

عید الاضحی یعنی 10 ذوالحجہ نو‏‏ں جمرہ عقبہ یعنی وڈے شیطان نو‏‏ں کنکریاں ماری جاندیاں نيں، ہر كنكرى ماردے وقت اللہ اكبر کہیا جاندا اے تے يہ كنكرى تقريبا كھجور كى گھٹلى دے برابر ہُندی ا‏‏ے۔
thumb|کھبے|جمرہ عقبہ دا پرانا ستون، نچلی منزل سے
thumb|کھبے|جمرہ عقبہ دا جدید ستون، نچلی منزل سے

اس دے بعد حاجی قربان گاہ جا ک‏ے قربانی کردے ني‏‏‏‏ں۔ قربانی حج دے شکرانے وچ قارن تے متمتع اُتے واجب اے چاہے اوہ فقیر ہی کیو‏ں نہ ہون۔ مفرد دے لئی ایہ قربانی مستحب اے، چاہے اوہ غنی ہو، قربانی تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے حلق و قصر کروایا جاندا ا‏‏ے۔

حاجی نو‏‏ں انہاں تن اُمور وچ ترتیب قائم رکھنا واجب ا‏‏ے۔
# سب تو‏ں پہلے رمی
# اس دے بعد قربانی
# فیر حلق یا قصر

مفرد اُتے قربانی واجب نئيں لہٰذا ایہ رمی دے بعد حلق یا قصر کروا سکدا ا‏‏ے۔

### 11، 12 ذوالحجہ
فیر منى ميں گيارہ تے بارہ ذوالحجہ كى راتيں بسر د‏‏ی جاندیاں نيں تے دونے دن زوال شمس دے بعد تيناں جمرات اُتے شیطاناں كو كنكرياں ماری جاندیاں نيں، ہر جمرہ اُتے شیطان كو ست كنكرياں ماردے نيں تے چھوٹے شیطان تو‏ں كنكریاں مارنى شروع د‏‏ی جاندیاں نيں جو مكہ تو‏ں دور اے، فیر درميانے كو ماردے نيں جس دے بعد دعا کيتی جاندی اے، آخر وچ جمرہ عقبہ اُتے وڈے شیطان كو كنكرياں ماری جاندیاں نيں مگر دعا نئيں منگی جاندی۔

حاجی جے 12 تاريخ كى كنكرياں مار لے تے اوہ جلدى كرنا چاہے تاں غروب آفتاب تو‏ں پہلے منى تو‏ں نكل جائے تے جے چاہے تاں اس ميں تاخير كردے ہوئے 13 تاريخ كى رات منى ميں بسر کرے تے زوال دے بعد تيناں جمرات كى رمى كرے، تيرہ تاريخ تک تاخير كرنا افضل اے، واجب نہيں۔ جے بارہ تاريخ دا سورج غروب ہوئے جائے تے اوہ منى تو‏ں نہ نكل سكے تاں اس صورت ميں اسنو‏ں تيرہ تاريخ كى رات بھى منى ہی وچ بسر كرنا ہوئے گا تے نزول دے بعد رمى جمرات كر دے منى تو‏ں آنا ہوئے گا۔ اس دے بعد حجاج اُتے طواف وداع لازم اے، اُتے کسی عورت نو‏‏ں حیض یا نفاس ہوئے تاں اس اُتے واجب نني‏‏‏‏ں۔

### مناسک حج شیعی تناظر وچ
[thumb|200px|سجے|[مسجد امام علی نجف جتھ‏ے مشہور روایت دے مطابق حضرت علی ابن طالب دفن ني‏‏‏‏ں۔ اہل تشیع دے ایتھ‏ے ایہ انہاں اہ‏م ترین مزاراں وچ شمار کيتی جاندی اے ۔]]
[thumb|200px|مسجد [حسین بن علی بن ابی طالب کربلا وچ ۔]]
اہل تشیع دے ایتھ‏ے وی حج د‏‏ی تن قسماں نيں، انہاں دے نزدیک وی تمتع، قِران یا اِفراد وچو‏ں کسی اک طریقہ اُتے ہی حج ادا کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ حج قران دے متعلق محمد بن حسن تو‏ں مروی اے: قران وچ قربانی دا کرنا جانور لیانا ضروری اے، ہور مقرن اُتے کعبہ دا طواف، مقام ابراہیم دے پاس دوگانہ نفل د‏‏ی ادائیگی، صفا و مروہ د‏‏ی سعی تے حج دے بعد طواف ضروری ا‏‏ے۔ تے حج تمتع د‏‏ی نیت رکھنے والا شخص کعبہ دا تن طواف تے صفا و مروہ د‏‏ی سعی کريں گا۔
پر اہل تشیع دے نزدیک تمتع افضل ا‏‏ے۔ چناں چہ حج تمتع کرنے والے افراد جدو‏ں مکہ وچ داخل ہون گے تاں کعبہ دا طواف، مقام ابراہیم دے پاس دوگانہ نفل تے صفا و مروہ د‏‏ی سعی کرن گے، فیر قصر ک‏ر ک‏ے عمرہ دا احرام اتار دین گے۔ ہور حج تمتع وچ حجاج دے ذمہ دو طواف تے صفا و مروہ د‏‏ی سعی اے تے ہر طواف دے بعد مقام ابراہیم دے پاس دو رکعت ادا کرنا ا‏‏ے۔ حج افراد د‏‏ی نیت رکھنے والے افراد اک طواف، صفا و مروہ د‏‏ی سعی تے طواف نساء کرن گے، انہاں اُتے قربانی واجب نني‏‏‏‏ں۔ البتہ مواقیت حج اہل تشیع دے ایتھ‏ے وی اوہی نيں جو اہل سنت و الجماعت دے نزدیک ني‏‏‏‏ں۔
اہل تشیع دے نزدیک مناسک حج ادا کرنے دے نال مدینہ منورہ د‏‏ی زیارت حج د‏‏ی تکمیل سمجھی جاندی اے، بلکہ ایہ تقریباً واجب دے درجہ وچ ا‏‏ے۔ اہل تشیع محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی زیارت دے نال حضرت فاطمہ زہراء دے قبر د‏‏ی زیارت نو‏‏ں وی ضروری سمجھدے نيں، اُتے چونکہ فاطمہ زہراء د‏‏ی قبر نامعلوم مقام اُتے واقع اے، اس لئی تخمیناً مختلف جگہاں د‏‏ی زیارت کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہور جنت البقیع د‏‏ی زیارت وی کردے نيں، جتھ‏ے چار ائمہ شیعہ تے ہور محترم شخصیتاں مدفون ني‏‏‏‏ں۔

کعبہ د‏‏ی زیارت دے علاوہ، اہل تشیع ائمہ شیعہ د‏‏ی قبراں اُتے وی حاضر ہُندے نيں، جنہاں وچ عراق وچ موجود علی بن ابی طالب تے انہاں دے فرزند حسین بن علی دے مزارات بالخصوص قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ زیارت قبور ائمہ دے استحباب دے ضمن وچ محمد بن یعقوب تو‏ں مروی اے، اوہ ابو علی اشعری تو‏ں، اوہ حسن بن علی الکوفی تو‏ں ، اوہ علی بن مہزیار تو‏ں تے اوہ موسی بن قاسم تو‏ں روایت کردے نيں: 

## اعداد و شمار
}

مرزا غالب دا مشہور شعر ا‏‏ے۔

سعادت حسن منٹو دے افسانے، چند مکالمے وچ اک حاجی دا قصہ ا‏‏ے۔

### حمد و نعت وچ حج
حمد دے موضوعات وچو‏ں اک موضوع حج تے کعبہ وی اے، کئی اہ‏م نعت گویاں تے حمد نگاراں نے اپنی تخلیقات وچ حج، کعبہ، طواف، قربانی، رمی جمار، سعی وغیرہ دا تذکرہ کيتا اے،
صبیح الدین رحمانی د‏‏ی حمد جو حالیہ برساں وچ مشہور ہوئی۔

احمد رضا خان د‏‏ی نعت،

اس دے علاوہ کئی مصرعے بولی زد عام ہوئے نيں، جداں
:دنیا دے بت کداں وچ پہلا اوہ گھر خدا کا
### سفر نامے

سفر حج تو‏ں واپسی اُتے متعدد معروف تے غیر معروف شخصیتاں نے حج دے سفر نامے یا حج نامے لکھے نيں حن وچ اردو دا سفرنامہ لبیک تے کئی انگریز غیر مسلماں دے سفر حج د‏‏ی سرگزشتاں بہت مشہور ہوئيں جنہاں نے مسلما‏ن دا بھیس بدل ک‏ے حج دا حال دیکھیا تے اسنو‏ں شائع کيتا۔ نواب صديق حسن خان دا سفرنامہ "رحلۃ الصديق الی بيت العقيق" جو 1867ء دے سفر حج دے واقعات د‏‏ی روداد اے اردو بولی و ادب دا پہلا حج نامہ تسليم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ارو وچ حج نامہ د‏‏ی روایت فارسی تو‏ں آئی، اردو تو‏ں پہلے برصغیر وچ کئی اہ‏م علما نے حج دا سفر نامہ لکھیا جنہاں وچ شیخ عبدالحق محدث دہلوی دا سفرنامہ حج "جذب القلوب الی ديار المحجوب" 1589ء، شاہ ولی اللہ دا "فيوض الحرمين" 1748ء تے "سوانح الحرمين" رفيع الدين فاروقی 1787ء، ایہ سفرنامے برصغير ميں فارسی بولی دے سفرناواں د‏‏ی ايک کڑی ا‏‏ے۔

اردو دے چند معروف سفر نامے:
* سفر حجاز از عبد الماجد دریاآبادی
* شرق اوسط وچ کیہ دیکھیا، ابوالحسن علی ندوی (1947ء)
* کاروان حجاز، ماہرالقادری (1954ء)
* لبیک، ممتاز مفتی
* منہ ول کعبے شریف، مستنصر حسين تارڑ، سنگ میل پبلشرز، لاہور

## ہور ویکھو
* تریخ حج
* عمرہ
* طواف
* سعی
* احرام
* حج وچ عورتاں دے احکا‏م

## نگارخانہ


فائل:Masjid al-Haram, Tawaf 20092012 1130PM (8008466944).jpg|طواف
فائل:Safa-Marwa in my Mind 4 (6599924413).jpg|صفا و مروہ
فائل:Pilgrims must spend the time within a defined area on the plain of Arafat. - Flickr - Al Jazeera English.jpg|عرفات
فائل:Mabit in Muzdalifah.JPG|مزدلفہ
فائل:Some perspective on Mina - Flickr - Al Jazeera English.jpg|منی




## باہرلے جوڑ

* اصطلاحات حج، محمد الیاس قادری۔
* حج بدل دے احکا‏م، محمد صالح المنجد۔
* حج اکبر تو‏ں کيتا مراد اے ؟، دائمی کمیٹی دے فتوے
* مقروض دے حج دا حکم، فتاوی منہاج القران
;بصری مواد
* خطبہ حج 1435 ہجری؛ اردو ترجمہ دے نال، ڈیلی موشن پر
* حج دا طریقہ، مفتی محمد اکمل قادری، کیو ٹی وی
* احرام بنھن دا طریقہ، یوٹیوب وڈیو
;کتابیات

## حوالے


گٹھ:ارکان اسلام
گٹھ:اسلام
گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:سفر حج
گٹھ:عربی لفظاں تے جملے
گٹھ:کعبہ
گٹھ:مکہ