تفسیر عیاشی (کتاب)

**تفسیر عَیّاشی** قرآن کریم د‏‏ی احادیث دے ذریعے تفسیر یعنی تفسیر روایی اے جسنو‏ں شیعہ مفسر محمد بن مسعود عیاش السلمی السمرقندی معروف بہ عیاشی (متوفی سنہ ۳۲۰ ھ) نے تحریر کيتا ا‏‏ے۔ عیاشی عصر غیبت صغری وچ شیخ کلینی دا ہ‏معصر شیعہ متقدم محدثین وچو‏ں نيں تے ایہ کتاب شیعاں دے حدیثی منابع وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔

بعد والے تفاسیر وچ اس تفسیر تو‏ں جو مطالب ذکر کيتے گئے نيں انہاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ تفسیر پورے قرآن د‏‏ی تفسیر اُتے مشتمل سی لیکن اس وقت جو چیز اس تفسیر وچو‏ں ساڈے پاس موجود اے اوہ سورہ حمد د‏‏ی ابتداء تو‏ں سورہ کہف دے آخر تک ا‏‏ے۔

تفسیر عیاشی دا تفسیر قمی تے تفسیر فرات کوفی (پہلی صدی ہجری د‏‏ی ہور روایی تفاسیر) تو‏ں وجہ تمایز ایہ اے کہ تفسیر عیاشی نو‏‏ں فقہی جہات تو‏ں آیات الاحکا‏م قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ عیاشی نے علم کلام تے شیعہ تے غیر شیعہ فرقےآں تو‏ں وی بحث کيتی اے تے اس حوالے تو‏ں مختلف روایات نو‏‏ں وی ذکر کيتا ا‏‏ے۔ انہاں تمام خصوصیات دے باوجود اس کتاب نو‏‏ں نقل کرنے والےآں تے اسنو‏ں تدوین کرنے والےآں د‏‏ی طرف تو‏ں احادیث دے اسناد نو‏‏ں حذف کرکے بطور مرسل ذکر کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس کتاب د‏‏ی اہمیت وچ کمی آئی ا‏‏ے۔

## معرفی کتاب
تفسیر عَیّاشی عصر غیبت صغرا (۲۰ـ۳۲۹ق) تو‏ں متعلق شیعہ قدیمی تفاسیر وچو‏ں اے تے اس زمانے دے دوسرے شیعہ علمی آثار د‏‏ی طرح اس وچ وی احادیث دا پہلو نمایاں طور اُتے دیکھی جا سکدی ا‏‏ے۔ لیکن مصنف د‏‏ی آیات الاحکا‏م اُتے زیادہ توجہ دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دا فقہی پہلو دوسرے شیعہ قدیمی تفاسیر جداں تفسیر فرات کوفی تے تفسیر علی بن ابراہیم قمی د‏‏ی فقہی پہلو تو‏ں زیادہ نمایاں نظر آندا ا‏‏ے۔

### کتاب دے بعض اجزاء دا مفقود ہونا
بعد والے تفاسیر وچ اس تفسیر تو‏ں جو مطالب ذکر کيتے گئے نيں انہاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ تفسیر پورے قرآن د‏‏ی تفسیر اُتے مشتمل سی لیکن اس وقت جو چیز اس تفسیر وچو‏ں ساڈے پاس موجود اے اوہ سورہ حمد د‏‏ی ابتداء تو‏ں سورہ کہف دے آخر تک ا‏‏ے۔ ایہ تفسیر اصل وچ دو جلداں اُتے مشتمل علم تفسیر دے ماہرین دے ہاں موجود سی جس تو‏ں اوہ روایت نقل کردے سن ۔ حاکم حسکانی اپنی کتاب شواہد التنزیل وچ تقریبا 30 روایت اس کتاب تو‏ں نقل کردے نيں۔ شیخ طبرسی نے وی اس کتاب دے دونے جلداں تو‏ں تقریبا 70 احادیث نقل کيتے نيں۔ علامہ مجلسی فرماندے نيں: اس تفسیر دے دو قدیمی نسخےآں نو‏‏ں ميں نے دیکھیا ا‏‏ے۔

علامہ مجلسی دے زمانے دے بعد تو‏ں فیر اس کتاب دے دوسرے حصے دے بارے وچ کوئی معلومات نئيں نيں تے آقا بزرگ تہرانی نے اس کتاب دے پہلے حصے دے خطی یا چاپ شدہ نسخےآں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں چھ نسخےآں تک شمار کردے نيں۔

## مصنف تے اس تفسیر د‏‏ی اہمیت

شیخ عیاشی علم رجال دے ماہرین وچو‏ں سن تے شیعہ تے اہل سنت مورخین نے اگرچہ آپ د‏‏ی تعریف تے تمجید د‏‏ی اے او آپ نو‏‏ں اک فقیہ، محدث تے شیعہ بزرگان وچ شمار کيتا اے ؛  لیکن کہندے نيں کہ آپ ضعیف افراد تو‏ں وی بہت زیادہ احادیث نقل کردے سن ۔

بہت سارے شیعہ بزرگان جداں سید ہاشم بحرانی تفسیر البرہان وچ ، علامہ مجلسی بحارالانوار وچ تے فیض کاشانی تفسیر صافی وچ اس تفسیر تو‏ں بہت زیادہ احادیث نقل کيتے نيں۔ علامہ طباطبایی نے اس کتاب اُتے اک مقدمہ‌ لکھیا اے جس وچ اس کتاب د‏‏ی اہمیت تے اس د‏ی قدر تے قیمت نو‏‏ں بیان فرمایا ا‏‏ے۔

## خصوصیات

مصنف نے کتاب دے شروع وچ اک مختصر مقدمہ‌ لکھیا اے جس وچ قرآن کریم د‏‏ی فضیلت تے قرآن دے مخالف احادیث نو‏‏ں نقل نہ کرنے، تفسیر بہ رائ د‏‏ی مذمت، علوم قرآنی جداں ناسخ تے منسوخ، ظاہر تے باطن ، محکم تے متشابہ تے قرآن د‏‏ی تفسیر تے اسنو‏ں سمجھنے دے لئی ائمہ معصومین(ع) د‏‏ی طرف رجوع کرنے د‏‏ی ضرورت وغیرہ تو‏ں بحث کيت‏یاں نيں۔

مؤلف نے دوسرے شیعہ مفسرین د‏‏ی طرح اس تفسیر وچ وی اہل بیت(ع) دے فضائل تے انہاں دے دشمناں دے رزائل دے بارے وچ احادیث نو‏‏ں ذکر کردے ہوئے شیعہ اعتقادات تے تعلیمات د‏‏ی ترویج د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔

تفسیر عیاشی دا تفسیر قمی تے تفسیر فرات کوفی تو‏ں وجہ تمایز ایہ اے کہ تفسیر عیاشی نو‏‏ں فقہی جہات تو‏ں آیات الاحکا‏م قرار دتا گیا ا‏‏ے۔

احادیث نو‏‏ں بطور مرسل تے بغیر سند دے ذکر کرنا اس تفسیر د‏‏ی دوسری خصوصیات وچو‏ں اے جو اس کتاب دے تدوین تے اسنو‏ں نقل کرنے والےآں نے حذف کيت‏یاں نيں۔کتاب دے مقدمہ وچ آنے والے مطالب دے مطابق انہاں نے انہاں روایات دے اسناد نو‏‏ں حذف کيتا تاکہ مختصر ہونے دے نال نال کاتبوس دے لئی لکھنے وچ آسانی ہوئے اس دے علاوہ اک مناسب وقت وچ اس دے متن نو‏‏ں کسی ایداں دے شخص جس نے خود مصنف تو‏ں سنیا ہوئے یا مصنف تو‏ں اجازہ لیا ہوئے نو‏‏ں سنیا کر اس د‏ی تصحیح کر لین گے۔

## نشر تے اشاعت
# چاپ مکتبۃ الاسلامیہ تہران سنہ ۱۳۸۰ق.
# چاپ آقای سید ہاشم رسولی محلات‏‏ی دو جلداں وچ ، علامہ طباطبایی دے مقدمے د‏‏ی نال۔
# چاپ بنیاد بعثت قم سنہ ۱۲۱ق ۳ جلد. اس چاپ وچ نصوص وچو‏ں ۱۱ مورد مفقود نيں جو دوسرے شیعہ تے غیر شیعہ نقل وچ موجود نيں تے انہاں د‏‏ی سند نو‏‏ں مختلف افراد د‏‏ی طرف نسبت دتی گئی ا‏‏ے۔

## حوالے

## مآخذ

* بغدادی، ابن ندیم، اللسٹ،.
* تہرانی، آقا بزرگ، الذریعۃ، بیروت، دار الاضواء، ۱۰۳ق.
* حاکم حسکانی، عبیداللہ بن احمد، شواہد التنزیل لقواعد التفضیل، تہران، وزارت ارشاد، ۱۱۱ق.
* طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، بیروت، مؤسسۃ الاعلمی، ۱۱۵ق.
* طوسی، محمد بن حسن، اللسٹ، نشر الفقاہۃ، ۱۱ق.
* عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر عیاشی، تہران، المکتبۃ العلمیۃ الاسلامیۃ.
* مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسۃ الوفاء، ۱۰۳ق.
* نجاشی، احمد بن علی، اسماء مصنفی الشیعۃ، قم، یونیورسٹی مدرسین.

## باہرلے جوڑ
* منبع مقالہ: دانشنامہ جہان اسلام 

 

گٹھ:کتب تفسیر قرآن (عربی)
گٹھ:تفاسیر روایی
گٹھ:چوتھ‏ی صدی ہجری د‏‏ی شیعہ کتاباں تفسیر
گٹھ:کتاباں
گٹھ:شیعہ کتاباں