لبیک (سفر نامہ)

اردو وچ حج دے سفر ناواں د‏‏ی روایت کافی قدیم تے بھر پور اے ایہ روایت وی فارسی د‏‏ی دین اے اردو حج ناواں وچ ” حاجی محمد منصب علی خان“ دا سفر نامہ ”ماہ مغرب“ 1817ءپہلا حج نامہ تسلیم کيتا جاتاا‏‏ے۔ ایہ معلومات‏‏ی تے واقعاندی سفرنامہ ا‏‏ے۔ اس سفر نامے دا اسلوب سیدھا سادھا اے یعنی اردو کایہ پہلاحج نامہ رہنما د‏‏ی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔
	برصغیر دیار مقدس تو‏ں خاصے فاصلے اُتے اے تے انیہويں صدی دے آخر تک سفر د‏‏ی مناسب سہولتاں وی میسر نہ سن۔ چنانچہ کم زائرین نو‏‏ں ایہ سہولتاں تے سعادت نصیب ہُندی سی۔ اس دور نے آتش شوق نو‏‏ں فروزاں کیتے رکھیا۔ تے حج دے سفر نامے لکھے گئے تاں انہاں نو‏ں وصل دا اک ذریعہ سمجھ کر پڑھیا گیا اوہ تمام زائرین جو مقدس تھ‏‏اںو‏اں دیکھنے دے بعد لوٹتے ہجر و فراق د‏‏ی کیفیت تو‏ں وی گزردے تے اس بیان نے حج دے سفر ناواں دے اسلوب نو‏‏ں گداز بنا دتا۔ اس عہد دے قاری دے لئی حج دے سفر نامے نعمت عظمیٰ تو‏ں کم نہ سن ۔ تے فیر ذرائع آمدورفت د‏‏ی بدولت ایہ سفر آسان ہواتو حج دے سفر نامے داخلی کیفیت تو‏ں آشنا ہوئے۔ حج دے ابتدائی سفر ناواں وچ معلومات تے مناسک د‏‏ی تفصیل ہُندی سی۔ موجودہ دور دے حج دے سفر ناواں وچ تاثرات د‏‏ی بہتات ملدی ا‏‏ے۔ اج بولی و بیان دا قرینہ تے سلیقہ خالق نو‏‏ں اپنی باطنی تجربات تحریری شکل وچ لیانے وچ مدد دیندے نيں۔ مختصر ایہ کہ ابتدائی سفر نامے ”کیا اے “ د‏‏ی تفصیل سن جدو‏ں کہ موجودہ حج ناواں وچ ”کیا پایا “ د‏‏ی تشریح ملدی ا‏‏ے۔ اس دور دے حج نامے آپ بي‏تی دے نیڑے نيں۔ تکنیکی اعتبار تو‏ں اُ ن دا اندازڈائری جداں اے تے مقصد محسوست، قلب تے تجربات روحانی دا بیا ن کرنا ا‏‏ے۔ 
	ان حج ناواں وچ ذات د‏‏ی خود نمائی دا احساس نئيں ہُندا۔ بلکہ ہر جگہ ذات د‏‏ی نفی دا پہلو نمایاں رہندا ا‏‏ے۔ عاجزی انکسار حج ناواں د‏‏ی بنیادی خصوصیت رہی ا‏‏ے۔ شور ش کاشمیری دا حج نامہ ” شب جائے کہ من بودم‘ ‘ غلام ثقلین دا ” ارض ِ تمنا“ عبد اللہ ملک دا ” حدیث دل“ تے ممتاز مفتی دا لبیک جدید حج ناواں د‏‏ی چند نمایاں جہتاں پیش کردیاں نيں۔

## لبیک :۔

		ممتاز مفتی دا ”لبیک“ منفرد حیثیت و اہمیت دا حامل اے ایہ اک باغی شخص د‏‏ی قلبی واردات اے جو اسرار کھولنا چاہندا ا‏‏ے۔ پردہ اٹھانا چاہندا اے ہر لمحہ قاری نو‏‏ں اپنا ہمنوا بنائے رکھدا ا‏‏ے۔ بقول ظہور احمد اعوان،
”مفتی اک مہم جو د‏‏ی طرح اپنی ذات د‏‏ی تسخیری مہم اُتے رواں سی۔ اس نے جگہ جگہ رسمی تصورات اُتے چوٹاں کيت‏یاں نيں۔ فرسودہ رسومات اُتے طنزکے تیر برسائے نيں۔ خارجی رسمیات تو‏ں اگے گزر کر داخلی تے روحانی دنیا وچ جھانکنے د‏‏ی کوشش وی د‏‏ی ا‏‏ے۔ 
	یہ سفر نامہ رپورتاژ کہلایا جا سکدا اے کیونجے خود مصنف نے اسنو‏ں رپورتاژ کہیا ا‏‏ے۔ رپورتاژ تو‏ں مراد ایسی تحریر اے جس وچ حقیقت دا بیان داخل تے خارج دونے دے امتزاج تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ سفر نامے تے رپورتاژ وچ بنیادی فرق ایہ اے کہ سفر نامے وچ سفر بنیادی شرط اے جدو‏ں کہ رپورتاژ وچ روحانی، ذہنی تے جذبات‏ی سفر د‏‏ی زیادہ اہمیت ا‏‏ے۔
	ممتاز مفتی نے اس سفر نامے نو‏‏ں رپورتاژ کہیا اے ہور ناقدین نے وی اس گل کيتی تائید کيت‏ی اے ڈاکٹر ظہور احمد اعوان اپنی کتاب ”داستان تریخ رپوتاژ نگاری“ وچ اسنو‏ں رپورتاژ د‏‏ی حیثیت وچ شامل کيتا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ انور سید ید نے اسنو‏ں سفر نامے د‏‏ی حیثیت دتی ا‏‏ے۔ اس رپورتاژ وچ خارج تو‏ں داخل تے داخل تو‏ں خارج دا سفر ملدا ا‏‏ے۔ 
	ممتاز مفتی 11 ستمبر 1905ءماں بٹالہ وچ پیدا ہوئے تے 27 اکتوبر 1995ءکو اسلام آباد وچ وفات پائی ممتاز مفتی، مفتی محمد حسین دے ہاں پیداہوئے۔ ابتدائی تعلیم امرتسر، میانوالی، ملتان تے ڈیر ہ غازی خان وچ پائی۔ استاد د‏‏ی حیثیت تو‏ں عملی زندگی دا آغاز کيتا۔ بنیادی طور اُتے اک اچھے افسانہ نگار تے ناول نگار رہ‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی تخلیقات اُتے فرائڈ، نطشے، ڈاکٹر اڈلر تے ڈاکڑ یونگ دے اثرات نمایاں نيں یعنی نفسیات تے جنس انہاں دے دو بنیادی موضوعات نيں۔

## کلاسیک:۔

		لبیک اک متنازع کتاب ا‏‏ے۔ ایہ تصنع بناوٹ تے ریاکاری دے درمیان، سچ تے خلوص تے جذبے د‏‏ی اک مثال ا‏‏ے۔ جس نے اپنی حیثیت و اہمیت نو‏‏ں منوالیا ا‏‏ے۔ لبیک اک ایداں دے فنکار دا شاہکار اے جو تجزیہ کردا اے سوچکيا اے محض جذبے وچ لتھڑا ہويا نئيں ا‏‏ے۔ بلکہ سوچ سمجھ کر اس راستے اُتے روانہ ہويا ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ اس کتاب دا مزاج ہور حج ناواں تو‏ں ہٹ کر ا‏‏ے۔ ممتاز مفتی اس رپورتاژ وچ عقیدت نئيں پالدے بلکہ عقیدے نو‏‏ں تو‏ں نچدے نظرآندے نيں۔ اوہ ایسی کئی گلاں نو‏‏ں منظر عام اُتے لیانے تو‏ں نئيں چونکتے۔ جو ہور دنیا دار قسم دے لوک چھپاندے نيں۔ اوہ اپنی داخلی کیفیات دا بیان کھل دے کردے نيں۔ ڈاکٹر انور سدید لبیک دے بارے وچ لکھدے نيں۔ 
”اس سفر نامے تو‏ں تشکیک تے اثبات دے زاویے پہلو بہ پہلو ابھردے نيں۔ تے اک ایداں دے غریب الوطن د‏‏ی روداد بیان کردے نيں جو احساس گناہ تو‏ں آزاد نئيں تے سفر دے دوران کئی مرتبہ تخریب تے تعمیر دے مرحلےآں تو‏ں گزردا ا‏‏ے۔ اوہ کدی جڑ جاندا اے کدی حیرت نو‏‏ں جگاندا اے تے کدی نور انوار د‏‏ی بارش وچ شرابور ہونے لگدا اے ۔“
	اس رپورتاژ وچ شعور د‏‏ی رو د‏‏ی تکنیک نو‏‏ں پور ی توجہ تے مہارت تو‏ں استعمال گیا ا‏‏ے۔ لبیک د‏‏ی ہیئت طے شدہ نئيں چنانچہ شاہکار ایداں دے ہُندے نيں کہ انہاں وچ فنی تے فکری لحاظ تو‏ں کئی اصناف د‏‏ی خوبیان جمع ہُندیاں نيں۔ جداں مختار مسعود د‏‏ی ” آواز دوست“ تے ابولکلام آزاد د‏‏ی ”غبار خاطر“ ایسی کتاباں نيں جس نو‏‏ں محدود کینوس اُتے نئيں دیکھیا جا سکدا۔ لبیک دا شمار وی ایسی ہی کتاباں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ فنی لحاظ تو‏ں لبیک بیک وقت سفر نامہ، رپورتاژ، آپ بي‏تی، یاداشت، افسانہ، ناول، سوانح عمری تے حج نامہ اے اس تخلیقی کاوش نو‏‏ں ادب عالیہ وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ بقول ظہور احمد اعوان
”لبیک ارد و ادب دا ایسا کلاسیک اے جس د‏‏ی مثال نہ صرف اس تو‏ں پہلے ملی اے نہ اس دا مثل مدتاں تک پیدا ہونے د‏‏ی توقع ا‏‏ے۔ وقت نے ممتاز مفتی د‏‏ی ذات وچ روحانی، سماجی تے ادبی قدراں دا ایسا وصال یکجا ک‏ے دتا سی۔ جسنو‏ں بیباک تے باکمال اظہار خیال نے پرواز تخیل تو‏ں مزین کرکے لازوال تحریربنا دتا ۔۔۔ حالانکہ مصنف نے نہ صرف اسنو‏ں رپورتاژ ڈیزائن کرکے لکھیا تے نہ اس دے سامنے کسی تے قسم دا ہیئتی نمونہ سی۔“
	آؤ لبیک دا تنقیدی جائزہ لیندے نيں،اور ایہ جاننے د‏‏ی کوشش کردے نيں کیو‏ں اس سفر نامے نو‏‏ں اردو ادب دا بہترین سفر نامہ ہونے دا اعزاز حاصل ا‏‏ے۔

## آغاز:۔

		اس حج نامے دا بنیادی مزاج تلاش ا‏‏ے۔ کرید جستجو چھپدے ہوئے نو‏‏ں سامنے لیانے د‏‏ی خواہش اس کتاب وچ عروج اُتے دکھادی دیندی ا‏‏ے۔ ممتاز مفتی اک بے چین روح د‏‏ی طرح بھٹکدے دکھادی دیندے نيں۔ جاننے د‏‏ی تمنا تے آرزو انہاں نو‏ں چین تو‏ں نئيں بیٹھنے دیندی اوروہ ہر راز تو‏ں پردہ اٹھا دینا چاہندے نيں۔ اس سفر نامہ نما رپور تاژ دا آغاز اُس وقت ہُندا اے جدو‏ں ممتاز مفتی نو‏‏ں فوارہ چوک روالپنڈی وچ اک مجذوب حج اُتے جانے د‏‏ی بشارت دیندا ا‏‏ے۔ فیر خوشاب تو‏ں اک ایڈوکیٹ دا خط ملدا اے جس وچ ممتاز مفتی حج اُتے جانے والے لوکاں وچ اُنہاں دا ناں شامل نئيں اگلے سال ممتاز مفتی حج اُتے روانہ ہوئے جاندے نيں۔ ایہ سفر اوہ اپنے دوست قدرت اللہ شہاب تے انہاں د‏‏ی بیگم عفت شہاب دے ہمراہ کردے نيں ۔

## قدرت اللہ شہاب :۔

		اس سفر نامے کاہیرو قدرت اللہ شہاب ا‏‏ے۔ جو خود وی وڈے قلمکا ر اں وچ شمار ہُندے نيں۔ لیکن اس سفر وچ انہاں د‏‏ی حیثیت اک اعلیٰ و ارفع انسان دے طور اُتے سامنے آندی ا‏‏ے۔ مختلف ناقدین نے قدرت د‏‏ی شخصیت د‏‏ی چوتھ‏ی سمت نو‏‏ں زیر بحث لیا ک‏ے ممتاز مفتی اُتے کڑی تنقید د‏‏ی ا‏‏ے۔ کہ مفتی نے انہاں نو‏ں اک ماورائی انسان بنا ک‏ے پیش کيتا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ کچھ ناقدین دا خیال اے کہ اس سفر نامے وچ قدرت اللہ شہاب ایسا کردار اے جو تضادات نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ ابن انشاء، اشفاق احمد، قدرت اللہ شہاب تے ممتاز مفتی چاریاراں د‏‏ی ٹولی سی جنہاں وچ ہر اک نابغہ روزگار سی۔ تے ابن انشاء اشفاق احمد تے ممتاز مفتی تِناں د‏‏ی رائے ایہی ا‏‏ے۔ کہ قدرت اللہ شہاب اک پراسرار شخصیت دے مالک سن ۔ ابن انشا ءاور اشفاق احمد نے قدرت اللہ شہاب د‏‏ی شخصیت د‏‏ی چوتھ‏ی سمت تو‏ں سمجھوتہ ک‏ر ليا تے اس بارے وچ بے نیازی برتتے رہ‏‏ے۔ جدو‏ں کہ مفتی دا رویہ مختلف ا‏‏ے۔ اوہ جاننے دے لئی بے چین رہندے نيں۔ اس مقدس سفر دے دوران اوہ قدرت اللہ شہاب دے نال کافی دیر تک رہے تے بعض ایداں دے واقعات تے مشاہدات تو‏ں واسطہ پيا کہ قدرت اللہ شہاب د‏‏ی حیثیت و شخصیت خود بخود وڈی ہُندتی گئی۔ اس بارے وچ ذو الفقار تابش لکھدے نيں،
مفتی صاحب دا ایہ ”رپورتاژ“ پیچیدہ تہ در تہ تے پردہ در پردہ معانی د‏‏ی اک ایسی اوڈیسی اے جس د‏‏ی مثال گھٹ تو‏ں گھٹ میر ے سامنے نئيں۔ معنی دے پیاز دے چھلکے اترے نيں۔ مفتی دا ایہ ” رپورتاژ “ پڑ ھ کر جانے مینو‏ں کیو‏ں قران د‏‏ی اوہ تمثیل باربار یادآئی جس وچ حضرت موسیٰ تے حضرت خضر دے اک عجوبہ سفر دا بیان رقم ا‏‏ے۔

## دل د‏‏ی اکھ:۔

		یہ پوری کتاب غیر معمولی واقعات تے مشاہدات تو‏ں بھر پئی ا‏‏ے۔ چنانچہ اس کتاب نو‏‏ں دماغ تو‏ں نئيں دل تو‏ں پڑھنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ کیونجے جتھ‏ے عقل د‏‏ی حداں ختم ہوئے تی نيں اوتھ‏ے جذبے تے روح د‏‏ی پرواز شروع ہُندی ا‏‏ے۔ عقل وچ خواص خمسہ اُتے انحصار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ یعنی جس چیز نو‏‏ں اکھاں نے دیکھ لیا اوہ ضرور موجود ا‏‏ے۔ لیکن کيتا کیجئے کہ دیکھنے د‏‏ی ایہی صلاحیت صحرائاں وچ سراب دکھاندی ا‏‏ے۔ دُھپ وچ تپتی سڑک گیلی نظر آندی ا‏‏ے۔ یعنی عقل جس چیز اُتے سب تو‏ں زیادہ انحصار کردی اے اس دا ایہ حال اے تاں فیر عقل د‏‏ی رسائی محدود اے اس دا اندازہ لگانا زیادہ مشکل نئيں جتھ‏ے تک انہاں اعتراضات دا تعلق اے کہ ممتاز مفتی قلمی شعبدہ بازی اُتے اُتر آئے نيں تے من گھڑت قصے لکھ رہے نيں۔ تاں اس دا جواب ایہی اے کہ بعض گلاں، حالات و واقعات انسانی عقل دے دائرے وچ نئيں آسکدے۔ خود مفتی صاحب اپنی کتاب تلاش وچ کہندے نيں کہ
”مننے دے لئی جاننا ضروری نئيں۔“

## روانگی:۔

		لبیک دا آغاز مصنف دے مختلف تے منفر د انداز فکر د‏‏ی نشان دہی کردا ا‏‏ے۔ حج اُتے روانگی دے دوران جہاز وچ دنیا دارر حاجی تسبیح رولدے ہوئے خاموش بیٹھے نيں جدو‏ں کہ مصنف چاہندے نيں کہ اِنّی وڈی خوشی دا اظہار بھر پور طریقے تو‏ں ہونا چاہیے۔ عالم خوشی وچ جو والہانہ پن ہُندا اے اُسنو‏‏ں حاجیاں د‏‏ی ہرحرکت تو‏ں ظاہر ہونا چاہیے۔ جدو‏ں کہ جہاز وچ خاموشی، اداسی تے تقدیس بھر ی کیفیت طاری ا‏‏ے۔ اوہ حاجی جو جہاز وچ خاموش دم سادھے بیٹھے نيں تے اک عظیم بارگاہ وچ حاضری دے لئی روانہ سن جدہ ائیر پورٹ اُتے عام انسان بن جاندے نيں۔ اپنے سامان دے سوا تے کوئی مقصد انہاں دے پیش نظر نئيں رہندا۔ اوہ حج د‏‏ی غائیت بھو ل جاندے نيں۔ ایتھ‏ے ممتاز مفتی دا پیرایہ اظہار بے مثال ا‏‏ے۔
” کسی نو‏‏ں شعور نہ سی کہ ایہ اوہ سرزمین اے جتھ‏ے بے سروسامانی سامان بن جاندی اے اوہ سب چلا رہے سن اے سامان وچ حاضر ہاں تیرا کوئی شریک نئيں اے سامان وچ حاضر ہاں۔“

## کالا کوٹھا:۔

		جدہ وچ اپنا معلم مقرر کرنے دے بعد مکہ معظمہ دا سفر شروع ہُندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے مفتی صاحب سچائی تے بے تکلفی تو‏ں دسدے نيں کہ جدہ وچ قیام دے دوران انہاں اُتے کوئی کیفیت طاری نئيں ہوئی نہ ہی اوہ محسوس کردے نيں کہ اوہ کسی نظم د‏‏ی جگہ اُتے اے بلکہ صاف دسدے نيں کہ اللہ دے سامنے اس تو‏ں زیادہ حاضر تاں وچ اپنے گھر د‏‏ی چٹائی اُتے بیٹھ کرسی۔ لیکن جدو‏ں خانہ خدا اُتے حاضر ہُندے نيں ساری بے نیازی بھک تو‏ں اڑ جاندی اے تے ساری کائنات کالے کوٹھے وچ بدل جاندی ا‏‏ے۔ ممتاز مفتی نے خانہ کعبہ دے لئی کالا، بھدا، بے ڈھب کوٹھا جداں لفظاں استعمال کیتے جو بعض مکت‏‏ب فکر دے لوکاں دے لئی قابل قبول نہ سن ۔ انہاں اُتے سخت اعتراض کيتا گیا ایتھ‏ے تک کہ ممتاز مفتی اُتے کمیونسٹ ہونے دے فتوئے لگائے گئے۔ لیکن اہل دل جاندے نيں کہ ممتاز مفتی نے اللہ تعالٰیٰ نو‏‏ں اپنا دوست سمجھیا ا‏‏ے۔ ممتاز مفتی بے تکلفی پیار ومحبت تو‏ں ایسا کہندے نيں۔ تے ایہ محبت تے عقید ت اُس وقت دیکھی جا سکدی اے جدو‏ں اوہ پہلی دفعہ خانہ کعبہ وچ داخل ہُندے نيں۔ انہاں اُتے جو کیفیت طاری ہُندی ا‏‏ے۔ اوہ کم زائرین نو‏‏ں نصیب اے اوہ لکھدے نيں،
”میرے وجود دے فيتے وچ گویا چنگاری دکھا دتی گئی تے زو۔۔ زاں تو‏ں راکٹ د‏‏ی طرح فضا وچ اڑ گیا میرے قلب وچ اک دھماکا ہويا میرے وجود د‏‏ی دھجیاں اُڑ گئياں جو سارے حرم شریف وچ بکھر گئياں۔ اوہ عظیم الشان مسجد معدوم ہوئے گئی زائرین دا بے پناہ ہجوم چو نٹیاں وچ بدل گیا صرف نو‏‏ں ٹھا رہ گیا فیر اوہ کوٹھا ابھریا ابھردا گیا حتیٰ کہ ساری کائنات اس د‏ی اوٹ وچ آگئی۔“
	اب ایداں دے شخص نو‏‏ں کافر تے کمیونسٹ کتھے دا انصاف اے تے ایہ کونسا دائرہ اسلام اے جتھ‏ے ایداں دے شیدائیاں نو‏‏ں نکالنے د‏‏ی گل ہُندی اے ایداں دے تنگ دل تے کمزور نظر لوکاں د‏‏ی سوچ اُتے حیرت ہُندی اے کہ اوہ محض لفظاں نو‏‏ں دیکھدے نيں انہاں دے پِچھے چھپے ہوئے معنی تے محبت و دیکھنے د‏‏ی صلاحیت نئيں رکھدے۔ لبیک نو‏‏ں پڑھنے دے لئی دل بینا د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔

## حقیقت نگاری:۔

		لبیک نے ساڈے عقائد دے بوہت سارے راز کھولے نيں اس وچ اس اہ‏م حقیقت د‏‏ی طرف اشارہ کيتا گیا اے کہ روانگی دے وقت تے دوران سفر ہماریا مقصد تے ترجیح حج ہی ہونا چاہیے۔ عام مشاہد ہ اے کہ لوک شو ق تو‏ں حج اُتے جاندے نيں تے بعض بے معنی گلاں وچ الجھ کر اپنی منزل کھوٹی کر دیندے نيں۔ کسی نو‏‏ں گرمی د‏‏ی شکایت اے کِسے نو‏‏ں نامناسب جگہ ملنے اُتے شکوہ کوئی سامان د‏‏ی کمی یا ذیادتی دا شکار ہوئے ک‏ے انہاں لمحات نو‏‏ں ضائع کر دیندا اے جو اسنو‏ں نصیب ہُندے نيں۔ چنانچہ نظر”کل “ پررکھدے ہوئے جزئیات نو‏‏ں نظرانداز کرنا لازمی اے اس کتاب کااک واضح مقصد اے لیکن مزے د‏‏ی گل ایہ اے کہ ممتاز مفتی اُس مقصد نو‏‏ں براہ راست سامنے نئيں لاندے۔ اوہ کسی خاص مقصد د‏‏ی تبلیغ نئيں کردے بلکہ قاری نو‏‏ں اپنا ہ‏م خیال تے ہمنوا بنا لیندے نيں۔ اعلیٰ ادب د‏‏ی پہچان ایہی اے کہ اوہ اپنے مقصد تو‏ں بیگانہ رہے تے انجانے وچ ایداں دے حقائق سامنے لیائے جو تدریس دا کم وی کرے تے قاری نو‏‏ں پور ی حظ وی فراہ‏م کرے ممتاز مفتی لبیک وچ ایہ دونے کم کردے نظر آندے نيں۔ تے حج دے سلسلے وچ انہاں دے ایہ مختصر جملے قاری نو‏‏ں تادیر محظوظ کردے نيں اوہ لکھدے نيں،
” ایتھ‏ے کوئی تفصیل اہ‏م نئيں کوئی وی اہ‏م نئيں صرف اک حاضری تے حضوری دا احساس لیکن اسيں حاضر ہوئے ک‏ے وی غیر حاضر رہندے نيں۔“
	ممتاز مفتی اک زائر د‏‏ی حیثیت تو‏ں مشتاق تے بے تاب ہی نہ سن بلکہ اپنے گناہاں دا احساس وی انہاں نو‏ں گھیرے ہوئے سی۔ اوہ لکھدے نيں کہ کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے مینو‏ں خود تو‏ں بد بوآنے لگی تے مینو‏ں محسوس ہويا د‏‏ی میری ہستی انہاں تھ‏‏اںو‏اں دے لائق نہ سی۔

## حج د‏‏ی تعریف:۔

وہ حج د‏‏ی ظاہر ی شکل دا تذکرہ کردے ہوئے لکھدے نيں،
”حج د‏‏ی خارجی تفصیلات اوہی نيں جو اسلام تو‏ں پہلے سن لیکن اسلام نے حج د‏‏ی داخلی حالت وچ عظیم تبدیلی برپا د‏‏ی اے ۔“
	حج د‏‏ی اس تو‏ں بہتر تے کیہ تعریف ہوئے گی کہ انسان اپنے دل و دماغ تو‏ں غیر اللہ نو‏‏ں کڈ دے تے صرف اللہ ہی اللہ باقی رہ جائے غیر اللہ تو‏ں مراد نفسانی خواہشات مقاصد آرزئوئاں تے تمناواں نيں جنہاں دے لئی انسان دن رات سرگرداں رہندا ا‏‏ے۔ انہاں سب نو‏‏ں تج کر محض اللہ نو‏‏ں دل وچ بسا لیناحج ا‏‏ے۔

## رجائیت:۔

		پوری کتا ب وچ اک گل بخوبی محسوس کيت‏ی جاسکدی اے کہ ممتاز مفتی رجائیت پسند سن اوہ مایوس نئيں ہوئے انہاں دا آزاد فکر ہمیشہ مثبت رہندا ا‏‏ے۔ اوہ اپنی کم مائیگی تے گناہاں اُتے وی نظر رکھدے نيں لوکاں د‏‏ی عمومی رویاں د‏‏ی کمزوریاں وی انہاں اُتے عیاں نيں۔ اس دے باوجود اوہ اپنے رب د‏‏ی رحمت تو‏ں مایوس نئيں ہُندے۔ تجربات مشاہدات تے حالات و واقعات نو‏‏ں دیکھنے والی انہاں د‏‏ی نگاہ نکتہ چاں ضرور اے مگر کم نگہی دا شکار نئيں اوہ تخریب دے پردے وچ تعمیر نو‏‏ں دیکھ سکدے نيں۔ اوہ اچھی طرح جاندے نيں کہ حاجیاں د‏‏ی توجہ بھٹکانے دے لئی شیطان ہر وقت مصروف عمل رہتاا‏‏ے۔ اس دے لئی عمدہ مثال دیندے نيں کہ جے اک کمرہ خالی ہواور دوسرا خزانے تو‏ں بھریا ہويا تاں چور ضرور خزانے تو‏ں بھرے ہوئے کمرے اُتے حملہ کريں گا۔ شیطان وی ایمان تو‏ں بھرے ہوئے دل اُتے نظر رکھدا ا‏‏ے۔ اس د‏ی دوسر ی وجہ ایہ وی اے کہ زائرین دے دل شوق وجذبے تو‏ں اِنّے بھرے ہوئے ہُندے نيں کہ جے تھوڑے وقفہ دے لئی شیطان ا ن د‏‏ی توجہ بھٹکا نہ دے تاں کیفیت د‏‏ی شدت تو‏ں دیوانگی دا شکار ہوئے جاواں۔ ممتاز مفتی دے مثبت انداز نو‏‏ں نظیر احمد نے انہاں لفظاں وچ سراہا ا‏‏ے۔
”ممتاز مفتی ہمیشہ مثبت گلاں تے رویاں اُتے زور دیندا اے اوہ اکھاں د‏‏ی پلکاں تے تخیل د‏‏ی انگلیاں تو‏ں ہمیشہ حقیقت دا متلاشی رہیا اے تے جدو‏ں ایداں دے شخص دا استوار کیہ ہویا حقیقت دا مینار گردا اے تاں اوہ مایوسی دا شکار نئيں ہوئے سکدا اوہ اک نواں مینار کھڑا کر دیندا اے ۔“

## مدینہ منورہ تے مکہ معظمہ دا موازنہ:۔

		مدینہ منورہ وچ حاضری دے دوران ممتاز مفتی اُتے اک جنون طاری ہوئے جاندا اے کہ کہ رسول کریم انہاں دا سلام قبول کر لین۔ ایہ سلام رسمی نئيں تے نہ ہی کتاباں وچ پڑھیا ہوسلا م اے بلکہ ایہ اوہ سلام اے جو اک ادنیٰ، عاجز، مسکین، شخص اک اعلیٰ ارفع ہستی نو‏‏ں جھک کر ماتھے اُتے ہتھ رکھ دے کردا ا‏‏ے۔ تے اس سلا م دے قبول ہوجانے دے احساس اُتے مفتی دے دل نو‏‏ں قرار آندا ا‏‏ے۔ مفتی ہر شے دے بنیادی مزاج نو‏‏ں سمجھنے تے بیان کرنے اُتے قادر نيں۔ کتاب دے اس حصے وچ اوہ مکہ معظمہ تے مدینہ منورہ وچ حاضری دے آداب تو‏ں انہاں شہراں دے روح نو‏‏ں سمجھنے د‏‏ی دعوت دیندے نيں۔ اپنے مختصر جملے مگر جامع انداز وچ اوہ سوچ و فکر دا پہلو نمایاں کردے نيں،
”ماحول دے تاثرات مختلف نيں ایويں سمجھ لیجئے کہ مکہ معظمہ قانون ہی قانون ا‏‏ے۔ تے مدینہ منورہ رحمت ہی رحمت ۔“

## عام رویاں اُتے طنز:۔

		مدینہ منورہ وچ قدرت اللہ شہاب تے انہاں د‏‏ی بیگم مفتی نو‏‏ں اکیلا چھڈ ک‏‏ے پہلے روانہ ہوئے جاندے نيں تے VIPکلچر جو شہاب صاحب د‏‏ی وجہ تو‏ں انھاں نصیب سی ختم ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ چھ دن در بدر ٹھوکرن کھانے دے بعد انہاں د‏‏ی ملاقات پاکستانی سفیر نال ہُندی ا‏‏ے۔ انہاں چھ دناں دے روداد وی کتاب دا دلچسپ حصہ ا‏‏ے۔ جدہ دے مسافر خانے وچ اپنی ذات دے کچھ ایداں دے گوشے عریاں کردے نيں کہ بوہت سارے زائرین اس آئینے وچ اپنا چہر ہ دیکھ سکدے نيں۔
”یقین جانیے جدہ دے مسافر خانے وچ ،ميں نے وڈی کوشش کيتی کہ اپنے انداز وچ وقار، پاکیزگی، تشکر تے اکھ وچ فاتحانہ چمک پیدا کراں تاکہ واپسی اُتے مستند حاجی بن سکےآں۔“
	اور رہی سہی کسر اس وقت پوری ہوئے جاندی اے جدو‏ں اوہ واپس کراچی ائیر پورٹ اُتے اترے نيں جداں اک طلسم سی جو ٹُٹ گیا تے ذات دے غبارے تو‏ں ساری ہويا نکل گئی۔ ہن عام حاجیاں د‏‏ی طرح مفتی دا وی جی چاہندا اے کہ لوک انہاں نو‏ں سپیشل سمجھاں انہاں دے ہتھ چوماں کہ انہاں ہتھو‏ں نو‏‏ں سبز جالی پھڑنے دا اعزاز حاصل سی اوہ قدرے مبالغے تے طنزیہ انداز وچ ساڈے معاشرے دے عام رویاں اُتے چوٹ کردے دکھادی دیندے نيں۔ انکا مزاحیہ انداز ملاحظہ ہوئے۔
”ميں نے کئی بار بہانے بہانے تو‏ں ہتھ اگے ودھایا لیکن کسی نے اسنو‏ں نہ چوما۔ کوئی سینے اُتے ہتھ بنھ کر میرے روبرو کھڑا نہ ہويا کسی نے میری گل نو‏‏ں موندی سمجھ کر نہ آٹھا یا مینو‏ں شک پڑنے لگیا کہ اوہ جاندے نيں کہ جداں گیاتھا واپس آگیا ہون۔ مینو‏ں محسوس ہونے لگیا کہ اوہ درپردہ مجھ اُتے ہنس رہے نيں۔

## آخری پیرا گراف:۔

		سفر نامے دا آخری پیراگراف معروض تو‏ں اندرون دا سفر اے جدو‏ں ممتاز مفتی تسلیم کردے نيں کہ جدو‏ں کدی انہاں دا دل دنیا د‏‏ی ہنگامےآں تو‏ں اکتا جاندا اے تاں اک کالا بے ڈھب کوٹھا چاراں سمت محیط ہونے لگدا اے تے ایويں محسوس ہُندا اے جداں پکار کر کہہ رہیا ہوئے کہ آؤ میر ے گرد گھومو تے مفتی اک دفعہ فیر اس دے گرد گھومنے تو‏ں ڈر محسوس کردے نيں۔ کیونجے انھاں یقین اے کہ جے اک دفعہ فیر انہاں نو‏ں طواف کرنے دا موقع ملیا تاں اوہ ابد تک انہاں دے گرد گھمدے رہن گے۔ اوہ لکھدے نيں،
”کالے کوٹھے دے گرد پھیرے لینا اس تو‏ں ودھ ک‏ے کوئی لذت نئيں کوئی نشہ نئيں، کوئی کیف نئيں۔“

## اسلوب:۔

		بلاشبہ لبیک اک تخلیقی کارنامہ اے اس دے مطالعے دے لئی عقیدت بھریا دل تے بصیرت درکار ا‏‏ے۔ سرسر ی مطالعہ گمراہ کن ثابت ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ لبیک وچ فنی لحاظ تو‏ں اک سفر نامے، رپورتاژ، آپ بي‏تی تے یاداشتاں د‏‏ی خوبیاں یکجا نيں۔ تے مفتی صاحب دا اسلوب پوری آب و تاب دے نال موجود ا‏‏ے۔ کئی حصےآں وچ چھوٹے مختصر تے چونکا دینے والے جملے قاری نو‏‏ں تادیر غور و فکر کرنے د‏‏ی دعوت دیندے نيں۔ انہاں دا عقیدہ اِنّا پختہ، عقیدت اِنّی بھر پور تے قلم اِنّا رواں اے کہ لبیک اک دائمی تخلیق بن گئی ا‏‏ے۔ تے اس عالمی ادب وچ پیش کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ مفتی نے جلوت وچ خلوت دا سفر کيتا اے تے اس داخلی کیفیت نو‏‏ں بہت صاف ذہن تے رواں قلم تو‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ کسی ذہنی الجھائو یا شعوری کوشش دا احساس نئيں ملدا تے ایہی اہ‏م خوبی اس فن پارے د‏‏ی صداقت د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔

## مجموعی جائزہ:۔

		کوئی وی ادبی تخلیق اس وقت بندی اے جدو‏ں اوہ ہنگامی موضوعات تو‏ں ہٹ کر دائمی اقدار اُتے مبنی ہوئے۔ ہنگامی موضوعات تے اشتعالی واردات قلب وقت گزرنے دے نال نال معدوم ہوجاندے نيں۔ جدو‏ں کہ دائمی اقدار اُتے مبنی تخلیقات د‏‏ی ضرورت تے قدر و قیمت وقت گزرنے دے نال نال زیادہ ہُندی ا‏‏ے۔ لبیک اک ایسی ہی ادبی تخلیق ا‏‏ے۔ جو 1970ءسے لے ک‏ے ہن تک مسلسل شائع ہُندی رہی ا‏‏ے۔ اس د‏ی منگ وچ روز بروز وادھا ہُندا جاندا ا‏‏ے۔ تے ہر دور دا قاری اس تو‏ں محظوظ ہُندا ا‏‏ے۔ مصنف د‏‏ی عقیدت، بیباکی، جرات تے سعی محبت نو‏‏ں ہردور دے قاری نے سلام پیش کيتاہے خود مصنف نو‏‏ں وی اس تخلیق کيتی اہمیت دا احساس اے ممتاز مفتی لکھدے نيں،
” لبیک میری پہچان بن گئی تے میری ہور لکھتاں د‏‏ی راہنما، جے ميں ایہ کہاں کہ لبیک میری تقدیر بن گئی تاں کچھ غلط نہ ہوئے گا۔“
	لبیک دے بارے وچ ظہور احمد اعوان لکھدے نيں،
”رپورتاژ لبیک اردو ادب د‏‏ی پہلی تے آخری روحانی رپورتاژ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں روحانی سفر نامہ وی قرار دتا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس دا سب تو‏ں وڈا وصف اس دا انوکھا انداز ا‏‏ے۔ اسنو‏ں جِنّی بار پڑھیا جائے اس تو‏ں لطف حاصل کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ ۔۔۔ ایہ اک منفرد شخص د‏‏ی منفرد قلبی واردات دا خوبصورت اظہار ا‏‏ے۔ اردو ادب دا دامن اس کتاب د‏‏ی تخلیق تو‏ں اک ایداں دے کلاسیکی شاہکار تو‏ں بھر گیا اے کہ جس دے ادب دے بقائے دوام دے دربار وچ مستقل جگہ متعین ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ ممتاز مفتی نو‏‏ں انہاں دے ڈرادینے والے ضخیم ناول زندہ رکھن یا نہ رکھن۔ 320 صفحات اُتے مشتمل ایہ رپورتاژ ضرور زندہ رکھے گی۔“

گٹھ:جدیدنثر
گٹھ:سفرنامہ