سلطنت عثمانیہ دی مذہبی اساس

اسلامی تریخ د‏‏ی چندعظیم اورطویل ترین عرصہ تک حکومت کرنے والی سلطنت وچ سرفہرست سلطنت عثمانیہ اے، تقریبا ساڈھے چھ سوسال تک ایہ حکومت قائم رہی، اس پوری مدت وچ کل 37/حکمراں ہوئے ، ابتدا وچ اس حکومت دا رقبۂ سلطنت بہت محدود سی لیکن فتوحات د‏‏ی کثرت تے بے مثال انتظامی وسیاسی صلاحیتاں د‏‏ی بنا اُتے عثمانی سلاطین نے اس حکومت دیاں سرحداں نوں اک طرف ایشیا تو‏ں لےک‏ے یورپ تے دوسری طرف افریقہ تک وسیع کردتاسی، ایہ حکومت اپنی تہذیبی ،ثقافتی ،علمی وادبی تے سیاسی ترقیات دے لحاظ تو‏ں دنیا د‏‏ی چندعظیم حکومتاں وچ شمار کيتے جانے دے لائق اے، بلاشبہ اس حکومت نے پوری دنیا دے سیاسی ،علمی تے تہذیبی منظرنامہ اُتے اپنے انمٹ نقوش مرتب کيتے، تے اس د‏ی سنہری تریخ نے نہ صرف ایہ کہ پوری دنیا دے مسلماناں نو‏‏ں متاثر کيتابلکہ غیرمسلم اقوام وملل نے وی اس تو‏ں اپنے گہرے تاثر دا اظہار کيتا،بطور خاص یورپین مفکرین تے مصنفاں نے اس مسلم سلطنت د‏‏ی تریخ اُتے بہت کچھ لکھیا اوربہت خوب لکھیا،اسلام د‏‏ی قریبی تریخ وچ ایہ سلطنت مسلماناں دے لئی سب تو‏ں زیادہ تقویت تے خوداعتمادی دا باعث سی، پوری دنیا دے مسلما‏ن چاہے اوہ کسی نسل تے قومیت دے ہاں اس سلطنت دے سقوط دے بعد سبھی متاثر ہوئے تے انہاں د‏‏ی اس مرکزی تے متحدہ جمعیت کوسخت نقصان پہنچیا جو ساڈھے چھ سوسال تو‏ں مسلسل دنیا دے نقشہ اُتے اک عظیم طاقت دے طور پرموجود رہی ،بلکہ جے ایہ کہیا جائے تاں غلط نہ ہوئے گا کہ ایہ حکومت اپنے عہد د‏‏ی سپرپاور حکومت سی،اس د‏ی عظمتاں دے جوظاہری تے مرئی نقوش ترکی تے اس تو‏ں متصل علاقےآں وچ اج جوموجود نيں اوہ تاں نيں ہی لیکن اس د‏ی عظمت ورفعت د‏‏ی اک وڈی علامت ایہ وی اے کہ اج وی جدو‏ں کہ اس دے سقوط پرسوسال گزرنے والے نيں مسلمانان عالم اس د‏ی طرف امید بھری نظراں تو‏ں دیکھ رہے نيں اورعالم اسلام د‏‏ی ناگفتہ بہ حالات د‏‏ی اصلاح تے مداوا دے لئی ايس‏ے د‏‏ی مسیحائی دے دوبارہ منتظر نيں۔

          
تریخ دے مطالعہ تو‏ں اقوام اپنی سیاسی ،سماجی تے معاشرتی مشکلات تو‏ں نجات پانے دا راستہ تلاش کردیاں نيں، مسلما‏ن جنہاں د‏‏ی گذشتہ تریخ اِنّی روشن تے تابناک اے کہ ہردور تے ہر قسم دے حالات وچ اس تو‏ں روشنی حاصل کيت‏ی جاسکدی اے، ضرورت اس گل کيتی اے اسلام د‏‏ی تریخ د‏‏ی عظیم حکومتاں دا مطالعہ اس طرح کيتا جائے کہ اس دے ہرہرپہلو اُتے علحدہ تے مستقل طور اُتے غوروخوض کيتا جائے تے تمام پہلوؤں کےمطالعہ دے ذریعہ بصیرت افروزنتائج تے نکات تک پہنچنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی جائے، ہر حکومت اپنی سیاسی ،تمدنی ، ثقافتی ،علمی وادبی ،اور مذہبی تریخ رکھدی اے، تے انہاں وچو‏ں کسی وی تریخ کومطالعہ دے دوران نظر انداز کرنا تریخ دا ناقص مطالعہ قرار پائے گااور درست نتائج تودور بلکہ عین ممکن اے کہ اس دے برعکس غلط تے نقصان دہ نتائج دا سامنا کرنا پئے،چونکہ سلطنت عثمانیہ وی اپنی اک عظیم الشان جامع تریخ تے لازوال دا رنامےآں د‏‏ی اک طویل لسٹ اپنے جلو وچ رکھدی اے لہذا اس مختصر مقالہ وچ اسيں صرف اس دے مذہبی حالات دا جائزہ لینے د‏‏ی کوشش کرن گے، موضوع دے انتخاب د‏‏ی وجہ ایہ اے عثمانی سلطنت دین تے مذہب دے لحاظ تو‏ں اسلام د‏‏ی تریخ وچ اپنی اک وکھ شناخت رکھدی اے تے عثمانی سلاطین د‏‏ی دین تو‏ں قربت تے وابستگی مشہور خاص وعام ا‏‏ے۔
## دین نو‏‏ں ہرچیز اُتے مقدم رکھنا
دولت عثمانیہ دے جِنّے فرمانرواہوئے نيں انہاں تمام د‏‏ی پرورش خالص اسلامی طریقہ اُتے ہوئی، انہاں د‏‏ی تربیت وچ اس گل دا خاص خیال رکھیا گیا کہ انہاں دے عقائد ونظریات وچ کوئی کجی نہ ہوئی ، ايس‏ے تربیت دا نتیجہ سی کہ ایہ لوک سخت ترین دینی لڑائیاں وچ گھس گئے،عثمانی جدو‏ں اعلان جنگ کردے تے لوکاں کوجہاد فی سبیل اللہ د‏‏ی دعوت دیندے تاں انہاں د‏‏ی بولی پرہمیشہ ایہ خوبصورت لفظاں ہُندے ’’فتوحات نو‏‏ں چلو ،غازی یاشہید‘‘۔ جدو‏ں تو‏ں دولت عثمانیہ د‏‏ی بنیاد پئی سی اس دے فرمانروا کوغازی دا لقب دیاگیا یعنی اللہ د‏‏ی راہ وچ جہاد کرنے والا، ایہ لقب دوسرے تمام القابات پرسبقت لے گیا،اور وڈے وڈے سلاطین دے ہاں وڈی قدر ومنزلت حاصل کرگیا، دولت عثمانیہ دا سب تو‏ں وڈا مقصود اسلام دا دفاع تے تمام دنیا وچ اسلامی پرچم د‏‏ی سربلندی سی،اسی لئے پوری سلطنت اسلامی رنگ وچ رنگی ہوئی سی ،کیا عوام اورکیا سلطان ،کیاارکان دولت تے کيتالشکر،کیاسبھیاچار تے کيتاقانون،کیاظاہری اطوار تے کیہ اندرونی کیفیات ہرلحاظ تے ہرپہلو تو‏ں خالص اسلامی رنگ چھایا ہوادکھادی دیندا سی، تے ایہ چند برساں د‏‏ی گل نئيں ،شروع تو‏ں لےک‏ے ست صدیاں تک دولت عثمانیہ اسلامی رنگ وچ رنگی رہی۔
          
عثمانی سلاطین نے ہرچیز پردین کومقدم رکھیا،اس طرف ہرسلطان د‏‏ی توجہ مبذول رہی تے ہرسلطان د‏‏ی حتی المقدور ایہ کوشش رہی کہ مملکت دے کونے کونے وچ دینی امور د‏‏ی پوری طرح پاسداری ہو،انہاں نے اس گل اُتے زور دتا کہ انہاں د‏‏ی پہچان اسلام اے، انہاں د‏‏ی وراثت تے رہتل وتمدن اسلام اے، انہاں دے نزدیک جتھ‏ے جتھ‏ے مسلما‏ن آباد سن ان دا وطن سی، پوری ملت اسلامیہ انہاں د‏‏ی ملت تے دین اسلام انہاں د‏‏ی زندگی دا منہج تھا،اسی لئے تمام مدارس ، یونیورسٹیاں تے تعلیمی ادارےآں وچ مروج نصاب دا ہدف اک ہی سی کہ بچےآں دے ذہن وچ ایہ گل راسخ ہوجائے کہ اسيں مسلما‏ن نيں تے ساڈا ماضی تے مستقب‏‏ل اسلام تو‏ں وابستہ اے ،سانو‏ں صرف اسلام د‏‏ی سربلندی دے لئی جینااور مرنا اے ،چھوٹے چھوٹے مدارس وچ معصوم بچےآں د‏‏ی تعلیم وتربیت دے دوران انہاں دے دلاں وچ ایہ گل راسخ کردتی جاندی سی کہ اسيں مسلما‏ن نيں تے بس بچےآں د‏‏ی پیدائش دے رجسٹراں وچ تمام مسلماناں دا اندراج کسی تے قومیت دے حوالہ تو‏ں نئيں صرف اسلام دے حوالہ تو‏ں ہُندا سی، اس دے علاوہ پہچان دا کوئی تے ذریعہ گوارانہاں نو‏ں کيتاجاندا تھا،ترک،عرب شراکس،البان تے کرد وغیرہ د‏‏ی تفریق تو‏ں عثمانی ناآشناتھے،دولت عثمانیہ د‏‏ی ایہ امتیازی خصوصیت اے کہ اوہ اپنے اندر بسنے والے لوکاں کوصرف اک ہی ملت تے اک ہی دین وچ منحصریقین کردے سن، اوہ اپنے آپ نو‏‏ں مسلما‏ن سمجھدے سن تے بس ، انہاں دے نزدیک روئے زمین دے تمام مسلما‏ن بھائی سن خواہ انہاں دے درمیان نسب تے زمانے دے حوالہ تو‏ں کِنّی ہی دوری حائل کیو‏ں نہ ہوئے۔(1)

عثمانی سلطنت وچ مذہبی حالات دا جائزہ لینے تو‏ں پہلے سانو‏ں ایہ گل معلوم ہونی چاہیدا کہ سلطنت وچ نظام حکومت دے بنیادی طور اُتے دو اہ‏م ادارے سن ،اک ادارۂ حکومت سی ،جس دے تحت سلطنت دے تمام عام امور انجام پاندے سن، تے دوسرا اہ‏م ادارہ ادارۂ اسلامیہ سی جو خالص مذہبی امور دا ادارہ سی ،جس دے تحت سلطنت دے تمام دینی ومذہبی امور انجام پاندے سن ،ذیل وچ اسيں ادارۂ دے دائرۂ دا ر تے مختلف سرگرمیاں دا مختصر جائزہ لینے د‏‏ی کوشش کرن گے:
## ادارۂ اسلامیہ
جومسلما‏ن ادارۂ حکومت وچ شامل نئيں سن تے اعلیٰ مذہبی تعلیم وچ امتیازی حیثیت دے مالک سن انہاں وچو‏ں منتخب افراد اس ادارہ دے ارکان سن ، ایہ ادارہ وی سلطان ہی دے ماتحتی وچ کم کردا تھا،ادارۂ حکومت تے ادارۂ اسلامیہ وچ بنیادی فرق ایہ سی کہ ادارۂ حکومت دے ارکان عیسائی ہُندے سن جدو‏ں کہ ادارۂ اسلامیہ وچ رکنیت دے لئی مسلما‏ن ہونا اولین شرط سی،سلطنت دے اس اہ‏م شعبہ وچ رکنیت صرف ايس‏ے شخص نو‏‏ں حاصل ہُندی سی جو مخصوص تعلیمی مراحل تو‏ں گزرکرسلطنت دے سربرآوردہ علماء وفضلاء تے مذکورہ ادارہ دے معززارکان تو‏ں منظوری حاصل کرلیندا سی ،اس ادارہ دے خاص طبقات وچ مدرسین،مفتیان کرام تے قاضیاں د‏‏ی جماعت شامل سی،انہاں نو‏ں طبقات دے ہتھو‏ں وچ سلطنت دے علوم ،مذہب تے قانون دا نظام سی۔

تعلیمی نظام: ایويں تاں عام طور اُتے تعلیم دا ذوق تمام سلاطین عثمانیہ کوشروع ہی تو‏ں تھا،لیکن محمد فاتح نے اس روایت وچ ہور چارچاندلگادتا تے اک بے مثال دا رنامہ انجام دتا کہ اس نے ’’سلسلۂ علماء‘‘ کوقائم کرکے سلطنت دے مفتیاں تے قاضیاں د‏‏ی تعلیم وترقی تے انہاں د‏‏ی پیشہ وارانہ تربیت دا باضابطہ سرکاری سطح پرانتظام کردتا،جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ سلطنت دے گوشے گوشے وچ ابتدائی تعلیم دے لئی مکاتب تے اعلیٰ تعلیم دے مدارس تے یونیورسٹیاں قائم ہوگئے ، انہاں دے تمام تراخراجات حکومت پورا کردی سی تے وقف دے محکمہ وچ جو آمدنی ہُندی سی حکومت ايس‏ے وچو‏ں اس مد وچ خرچ کردی سی ،ایہ گل عثمانی سلطنت د‏‏ی خوبیاں وچ اہ‏م وادھا کردی اے کہ مکاتب یعنی ابتدائی اسکولاں وچ تعلیم تمام شہریاں دے لئی مفت سی،اور اکثر طلبہ دے قیام وطعام دا انتظام وی وقف ہی د‏‏ی آمدنی تو‏ں ہُندا تھا،اور جتھ‏ے تک اعلیٰ تعلیم دے مدارس دا تعلق اے تاں انہاں وچ طلبہ کوجزو ی طور اُتے مالی امدادبھی دتی جاندی سی،جوشخص وی ادارۂ اسلامیہ وچ باضابطہ سرکاری حیثیت تو‏ں کسی عہدہ دا امیدوار ہُندا تاں اسےکسی مدرسہ تو‏ں فارغ التحصیل ہونا لازمی سی، نصاب د‏‏ی تکمیل دے بعد انھاں دانشمند د‏‏ی سند مل جاندی سی،ایداں دے طلبہ نو‏‏ں جومکاتب یامدارس وچ تدریس د‏‏ی خدمت یامسیتاں د‏‏ی امامت وغیرہ اُتے قناعت کرلیندے تاں اس دے لئی ایہ سند دا فی سمجھی جاندی سی،لیکن جوفضلاء مفتی یاقاضی بننے دا حوصلہ رکھدے سن انھاں قانون دا اک اعلیٰ نصاب پورا کرنا پڑدا تھا،مفتی اعظم خود انہاں دا امتحان لیندا تھا،اور جے اوہ دا میاب ہُندے توانھاں ملازم د‏‏ی سند مل جاندی سی،اسی جماعت تو‏ں اُچے درجہ دے مدرسین دا وی انتخاب کيتاجاندا سی۔(2)
## ادارۂ اسلامیہ دے مختلف ارکان تے عہدے
عہدۂ افتاء:ادارہ ٔ اسلامیہ دا اک اہ‏م عہدہ عہدہ افتاء تھا،اور اس عہدہ پرمقرر مفتیان د‏‏ی وڈی قدروقیمت تے ادارہ وچ انہاں دا وڈا اعلیٰ مقام تھا،ہروڈے شہر دے قاضی دے نال اک مفتی مقرر ہُندا تھا،اس دے علاوہ بیلر بے تے سنجق بے دے نال وی مفتی ہويا کردے سن ،وہ مدت العمر دے لئی مقرر کيتے جاندے سن ،انھاں خود معاملات وچ دخل دینےکا حق حاصل نہ تھا،بلکہ جدو‏ں کدی کوئی قاضی ، بے یاعام آدمی انہاں تو‏ں استفتاء کردا تاں انہاں دا فرض سی کہ مذہب حنفی دے مطابق فتوی داں،عام طور پرتومفتی دا درجہ قاضی دے بعد تھا،مگرقسطنطنیہ وچ ایسا نہ سی، چونکہ ایتھ‏ے سلطان تے افسران حکومت کواکثر نہایت اہ‏م معاملات وچ بار بارفتوی لینا پڑدا تھا،اسی وجہ تو‏ں قسطنطنیہ دے مفتی دا درجہ جومفتی اعظم کہاجاندا سی ، قاضیاں تو‏ں وی ودھ گیا تھا،محمد ثانی نے اسنو‏ں شیخ الاسلام دا لقب وی عطا کيتا، مفتی اعظم اپنی جماعت تو‏ں نئيں منتخب ہُندا تھا،بلکہ سلطان اسنو‏ں عموما قاضیاں وچو‏ں مقرر کردا تھا،اسنو‏ں سلطنت دے تمام دوسرے مفتیاں نو‏‏ں مقرر کرنے تے ترقی دینے دا حق حاصل سی۔
            
تے سلیمان دے دور وچ تاں اسنو‏ں اتنابلند مقام حاصل ہوگیاکہ اس نےمفتی اعظم نو‏‏ں علماءکا صدر مقررکردتا،اور اس حیثیت تو‏ں اس دا درجہ حکومت دے تمام عہدیداراں تو‏ں اُچا ہوگیا،سوائے اس دے کہ دیوان وچ اس د‏ی جگہ صدر اعظم دے بعد سی، اپنے منصب کيتی اہمیت دے لحاظ تو‏ں اوہ نیڑے قریب سلطان دا ہمسر ہوگیا،کیونجے اوہی قانون شریعت دا شارح تے وکیل تھا،اور شریعت سلطان تو‏ں بلند ترچیزسی، بایزید ثانی دا معمول سی کہ مفتی اعظم دے استقبال دے لئی کھڑا ہوجاندا تھا،اور اسنو‏ں اپنے تو‏ں اُچی جگی بیٹھنے کودیندا سی، ایہ صورتحال اس گل دا اندازہ لگانے دے لئی دا فی اے کہ عثمانی سلطنت تے اس دے فرمانرواؤں دے نزدیک اصحاب علم وفضل تے دین ومذہب تو‏ں وابستہ افراد د‏‏ی کِداں د‏ی قدرومنزلت سی۔
          
ایتھ‏ے اُتے اس د‏ی شہادت دے لئی سلطان سلیم تے مفتی جمالی دا اک مشہورواقعہ ذکرکردینامناسب اے، سلیم جدو‏ں مصر د‏‏ی مہم تو‏ں واپس آیا تاں اس نے چاہیا کہ سلطنت وچ اسلامی رنگ پیدا کرنے دے لئی سلطنت دے تمام عیسائی باشندےآں نو‏‏ں مسلما‏ن بنالیاجائے ،خواہ اس وچ جبر تو‏ں ہی کم لینا پئے، مگر اِنّا اہ‏م کم شرعی فتوے دے بغیر ممکن نہ تھا،چنانچہ سلطان سلیم نے اس وقت دے شیخ الاسلام جمالی آفندی تو‏ں اپنے حق وچ فتوی حاصل کرنا چاہیا،لیکن شیخ الاسلام نے اس بناء اُتے فتوی دینے تو‏ں انکار کردیاکہ سلطان محمد فاتح نے عیسائی رعایا نو‏‏ں مذہبی آزادی عطا کيتی سی، تے اس معاہدہ د‏‏ی پابندی قانون شریعت دے لحاظ تو‏ں ضروری سی، انھاں نے ینی چری دے تن ضعیف العمر فوجیاں نو‏‏ں وی جنہاں د‏‏ی عمر سوسوسال تو‏ں زیادہ سی ،بطور گواہ اس معاہدہ دے ثبوت وچ پیش کيتے،ایہ تِناں محمد فاتح دے جھنڈے دے تھلے لڑچکے سن، مجبورا سلیم کویہ خیال ترک کردینا پيا،ترکی د‏‏ی مشہور ادیبہ تے قلم دا رخالدہ خانم اس واقعہ اُتے تبصرہ کردے ہوئے لکھدی نيں:

’’یہ واقعہ کئی پہلوؤں تو‏ں اہمیت رکھدا اے، اک تاں ایہ کہ سلیم دا سا شخص جس نے خدا جانے کِنے وزیراں نو‏‏ں قتل کرادتا،شیخ الاسلام دے اگے جو قانون تے شریعت دا نمائندہ اے سرجھکادیندا اے ،اس دے معنی ایہ نيں کہ اس وقت تک سلطنت عثمانی دا نظام تے اس دے اصول وڈے تو‏ں وڈے سلطان د‏‏ی شخصیت تو‏ں زیادہ قوی سن ،اس تو‏ں ایہ وی ظاہر ہُندا اے کہ جمالی آفندی تے تِناں بُڈھے سپاہیاں وچ عثمانی قومیت دا احساس اس حد تک موجود سی کہ گو اوہ چاہندے ہاں کہ پورا ملک مسلما‏ن ہوجائے ،مگر انھاں نے اپنی سلطنت کےاصولاں د‏‏ی حفاظت فرض سمجھی۔

## عہدۂ قضاء
عثمانی سلطنت دے مذہبی حالات دے مطالعہ دے دوران جے اسيں اس پہلو نو‏‏ں دیکھو تاں صورتحال بہت واضح ہوجاندی اے کہ تقریبا سلطنت دے تمام چھوٹے وڈے شہراں وچ قاضی مقررتھے،نال ہی نال انہاں دا حلقۂ اختیار گردونواح دے علاقےآں کوبھی محیط ہُندا تھا،ججاں دے پاس پنج خاص طبقے تے مراتب سن :

اول نمبرپر وڈے درجہ دے ملا،دوسرے نمبر پرچھوٹے درجہ دے ملا،تیسرے نمبر پرمفتش،چوتھے نمبر پرقاضی اورپنجويں نمبر اُتے نائب،جج دے لئی عام ناں قاضی سی، مگراحتراما لوک اسنو‏ں ملیا ک‏ے لقب تو‏ں پکاردے سن تے ایہ لقب اس زمانہ وچ احترام تے اعزاز د‏‏ی علامت تصور کيتاجاندا سی، دوسری تقسیم جغرافیائی بنیاد پرسی، یعنی یورپ تے ایشیا دے قاضی عسکر جو قاضی عسکر رومیلیا تے قاضی عسکر اناطولیہ کہ‏ے جاندے سن، ہرقاضی عسک‏ر ک‏ے نال اک وڈی جماعت ماتحت عہدہ داراں د‏‏ی ہُندی سی،سب تو‏ں اُچی عدالتاں قاضی عسکر ،صدراعظم تے دیوان د‏‏ی سن،علاوہ انہاں مقدمات دے جودیوان وچ انہاں دے سامنے پیش ہُندے سن ،یاجنہاں د‏‏ی سماعت دیوان دے ختم ہوجانے اُتے اوہ قصر شاہی دے باب پرکردے ،قاضی عسکر دوسرے اوقات وچ وی اپنے گھراں پرعدالت کيتاکردے سن، انہاں د‏‏ی اصلی حیثیت فوجی ججاں د‏‏ی سی، مگر بعد وچ انہاں دے اختیارات وسیع کردئے گئے، ایتھ‏ے تک کہ اوہ اپنے حلقہ دے تمام ججاں دے افسر اعلیٰ بن گئے، دیوان وچ انہاں دا درجہ وزراء دے بعد تھا،لیکن دیوان دے ختم ہونے اُتے انھاں سب تو‏ں پہلے سلطان د‏‏ی خدمت وچ باریابی دا حق حاصل سی، سلیمان اعظم دے عہد تک انھاں جماعت علماء اُتے اوہ تمام اختیارات وی حاصل سن جو سلیمان نے مفتی نو‏‏ں تفویض کيتے سن ۔(3)

## نظام عدالت
عدالت دا محکمہ وی ادارۂ اسلامیہ ہی دے ماتحت کم کردا تھا،قاضیاں دا حلقۂ اختیارادارۂ حکومت تو‏ں زیادہ وسیع تھا،مثلا کریمیااور شمالی افریقہ د‏‏یاں ریاستاں اگرچہ انتظامی حیثیت تو‏ں مرکزی حکومت دے تابع نہ سن ،بلکہ محض وابستہ حکومدیاں سن، مگریہ وی عثمانی نظام عدالت دے ماتحت سن،اس د‏ی صحیح تطبیق ایہ ہوسکدی اے کہ ایہ ریاستاں اگرچہ اس لائق سن کہ حکومت دا نظم ونسق تے ہور انتظامی وسیاسی امور د‏‏ی انجام دہی د‏‏ی صلاحیت رکھدیاں سن البتہ جتھ‏ے تک نظام عدالت دا تعلق اے تاں یاتو انہاں دے پاس کوئی باضابطہ اس دا نظام نئيں سی یا فیر انتظامی تے افرادی وسائل د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ عثمانی سلطنت دے نظام عدالت تو‏ں رجوع ہونے اُتے مجبور سن ، قاضیاں د‏‏ی عدالت وچ دیوانی تے فوجداری ہرقسم دے مقدمات فیصل ہُندے سن ،لیکن سلطنت دے بعض اعلیٰ طبقات ایداں دے سن جنہاں دے معاملات انہاں دے اختیار سماعت تو‏ں باہر سن، مثلاسلطان،قلی،سادات،اور غیرملکی باشندےآں دے معاملات جنھاں نے سلطنت عثمانیہ وچ اپنی نوآبادیاں قائم کرلئی سی،خود انہاں د‏‏ی عدالتاں وچ پیش ہُندے سن ،عیسائی رعایا دے مقدمات وی جنہاں وچ فریقین عیسائی ہُندے انئيں کيت‏‏ی کلیسائی عدالتاں دے سپرد سن، ادارۂ اسلامیہ دے جج یعنی قاضی انہاں تمام مقدمات د‏‏ی سماعت کردے سن جو قانون شریعت تو‏ں متعلق ہُندے ، تے جنہاں وچ دونے فریق مسلما‏ن یااک فریق مسلما‏ن تے دوسرا عیسائی ہُندا ۔
صدر اعظم د‏‏ی عدالت:سلطان دے نمائندے د‏‏ی حیثیت تو‏ں صدر اعظم ادارۂ اسلامیہ کحالے حقیقی صدر سی، تے اس د‏ی عدالت دیوانی دے تمام مقدمات دے لئی سب تو‏ں وڈی عدالت مرافعہ سی، لیکن اوہ صرف عدالت عالیہ ہی نہ سی ، بلکہ سلطنت د‏‏ی دوسری عدالتاں د‏‏ی طرح عدالت ابتدائی وی سی، جتھ‏ے امیروغریب دے چھوٹے وڈے مقدمات کثیرتعداد وچ فیصل ہُندے سن، عدالت دا دروازہ ہرشخص دے لئی کھلارہندا سی، یاتو صدر اعظم خود فیصلے صادر کردا یافرصت نہ ہونے د‏‏ی صورت وچ مقدمات نو‏‏ں کسی قاضی عسکر یادوسرے جج دے سپرد کردیندا، کہ فیصلہ جلدکردتا جائے، پروفیسرلی مائر لکھدے نيں کہ کم تو‏ں کم اک حیثیت تو‏ں عثمانی عدالتاں بہت قابل تعریف سن،فریقین مقدمہ نو‏‏ں فیصلہ دے انتظار د‏‏ی زحمت بوہت گھٹ برداشت کرنی پڑدی سی، مقدمات فورااور صاف وسادہ لفظاں وچ فیصل کيتے جاندے سن ،عدالتاں وچ مذہب حنفی ہر عمل درآمد سی، عثمانی سلطنت دا وی ایہی مسلک سی تے اس دے زیرحکومت ملکاں وچ محکمہ عدل تے قضا وچ حنفی مسلک اُتے ہی عمل ہُندا سی۔(4)

عثمانی حدودسلطنت وچ ہور اقوام اورملدیاں:ادارۂ اسلامیہ دے علاوہ سلطنت وچ مختلف ملتاں کحالے جداگانہ نظام سی، ایہ ملدیاں کلیسائی فرائض دے علاوہ پیدائش،اموات،نکاح تے وصیت ناواں دا اندراج کراتاں،اپنے مذہب والےآں دے شخصی قانون دے معاملات خود اپنی عدالتاں وچ فیصل کردیاں،اور اگرفریقین مقدمہ ايس‏ے ملت دے ہُندے تاں انہاں دے دیوانی مقدمات دا فیصلہ وی انہاں ہی عدالتاں وچ ہُندا،اس دے علاوہ ایہ ملدیاں اپنے حلقہ دے لوکاں تو‏ں ٹیکس وی وصول کردیاں سن، ایہ تمام فرائض جو حقیقۃ فرمانروائی د‏‏ی خصوصیات وچ داخل نيں سلطنت عثمانیہ نے صراحت دے نال ملتاں کوتقسیم کردئے سن، تے انہاں د‏‏ی انجام دہی وچ خوداپنی فوجاں تو‏ں ملتاں د‏‏ی مدد کردی سی، انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م ملت روم سی، جس دے حلقہ وچ اوہ تمام عیسائی رعایا شامل سی، جومشرقی یایونانی کلیسا د‏‏ی پیروسی، خواہ اوہ سلطنت دے کسی حصہ وچ آباد ہو،اور اس د‏ی مادری بولی کچھ وی ہو، اس ملت دا قائد اعظم بطریق قسطنطنیہ سی، جس نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ دے عروج دے زمانہ وچ اس تو‏ں زیادہ اقتدار حاصل سی جِنّا اوہ سلطنت بازنطینی دے اک عہدہ دار د‏‏ی حیثیت تو‏ں رکھدا سی، ملت روم دے علاوہ چند ملدیاں تے وی سن مثلا ملت ارمنی جوقسطنطنیہ دے گریگوری بطریق دے ماتحت سی،ملت یہود جس دا افسر ربی اعظم تھا،اور رومن کیتھولک عیسائیاں دا فرقہ جویورپ دے اک نمائندہ دے ماتحت سی۔
          
سلطنت وچ ایداں دے بوہت سارے رومن کیتھولک تے پروٹسٹنٹ آباد سن ،جوسلطان د‏‏ی رعایا نہ سن ،بلکہ مغربی طاقتاں مثلا وینس،فرانس،ہالینڈ تے انگلستان د‏‏ی رعایا سن، ایہ تجارت د‏‏ی غرض تو‏ں آئے سن تے ایتھے مقیم ہوگئے سن، انھاں وی حکومت عثمانیہ د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی سفیراں تے قنصلاں دے ماتحت ايس‏ے قسم دے اختیارات دیدئے گئے سن، جس قسم دے ملتاں کوحاصل سن، تے ایہ غیر ملکی باشندے وی عیسائی رعایا د‏‏ی طرح اپنے معاملات دا انتظام خود ہی کردے سن، عثمانی ترکاں نے تقریبا کل تجارت عیسائیاں دے ہتھ وچ چھڈ رکھی سی۔(5)
          ترک اسلام وچ داخل ہونے دے بعد تو‏ں اسلام دے سچے فدائی ہوگئے سن تے شعائر اسلام دا ہمیشہ احترام رکھیا،ایہ انہاں دے بے ریا تے مخلصانہ اسلام دا ہی اثر سی کہ اک طرف اپنی آبائی شجاعت دے جوہر دکھاندے ،دوسری طرف اپنے اخلاق تے بلندسیرت تے رواداری تو‏ں اپنی زیراثر قوماں کوگرودہ بنالیندے،چنانچہ سربیا،بلغاریہ،رومانیہ ،یونان تے البانیہ دے بے شمار فراد بلاجبراکراہ عیسائیت د‏‏ی خرافات تو‏ں بے زار ہوک‏ے حلقہ بگوش اسلام ہوگئے۔

ینی چری فوج وچ اوہ نصرانی نوجوان لئے جاندے سن جومسلما‏ن ہوجاندے سن، انہاں د‏‏ی تعدا د لکھاں تک پہنچ گئی سی،لطف ایہ اے کہ انہاں نوجواناں د‏‏ی اسلامی طور طریق تو‏ں تعلیم وتربیت کيتی جاندی کہ انہاں دے اخلاق اعلیٰ ہُندے تے انہاں وچ مجاہدانہ سرگرمی پیدا ہوجاندی،نماز روزے دے وڈے پابند تے اوراورادوظائف دے عادی ،قرآن مجید وڈی خوش الحانی تو‏ں پڑھدے،نیک چلن ایداں دے ہوجاندے کہ پاکیزگی انہاں دے چہراں تو‏ں عیاں ہُندی، انہاں د‏‏ی اعلیٰ سیرت دے چرچے دوردور تک سن، بلقان دے عیسائی رؤسااپنے بیٹےآں کوخوشی تو‏ں لار خود ینی چری فوج وچ بھرتی کراندے سن ۔
## عثمانیاں د‏‏ی دین داری تے تصوف
ترک بالعموم مجاہد تے سرفروش ہونے دے نال دینی عقائد دے پکے،عبادت دے پابند تے خانگی زندگی ،روگٹھ دے معاملات تے اخلاق وچ خالص مسلما‏ن تے باہمی اخوت رکھنے والے غیرمتعصب ،نیک اوصاف تو‏ں متصف سن، انہاں خوبیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی سیرت بلند سی،سلاطین عثمانیہ تے ریاعا حنفی مذہب دے پابند سن ،اسی وجہ تو‏ں اختلافی جھگڑے بوہت گھٹ پیداہوئے،شیخ الاسلام د‏‏ی پوری اطاعت کردے،جو اوہ حکم دیندا اسنو‏ں دل تو‏ں مندے۔

ترکاں کوتصوف تو‏ں وی خاص لگاؤ تھا،اور پیری مریدی دا سلسلہ وی رائج تھا،خانقاہاں ،تکیتے انہاں دے مرکز سن، البتہ ناں نہاد صوفیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں فتنےآں دا ظہور ہُندا رہندا جس دا اثر ترکاں د‏‏ی باہمی اخوت تے انہاں د‏‏ی سیاست ملکی پرپڑدا تھا،جمہوریہ نے تمام زوایا تے تکیتے بندکرادئے،علماءسوء وی اپنے وقار د‏‏ی خاطر بعض ایسی حرکدیاں کرنے لگے سن جس دا اثر نقصان رساں سی، ایہ حکومت دے آلۂ دا ر بن دے حریت نوازقوم کوغلط راستہ اُتے لگاناچاہندے سن، اس دے علاوہ انہاں علماء وچ قدامت پسندی زیادہ سی،وسعت نظر کم تھا،اس وجہ تو‏ں ہی مذہب دے ناں تو‏ں مفید دنیاوی علوم وفنون دے پڑھنے تو‏ں رکدے سن، ملک د‏‏ی فلاح دے لئی جدید اصلاحات پیش کيت‏‏ی جاندیاں تاں انہاں د‏‏ی مخالفت کردے۔

نوجوان ترکاں نے انہاں دے اقتدار پرایسی سیاسی ضرب دا ری لگائی کہ ایہ حضرات لاچار ہوک‏ے رہ گئے،فیر انہاں دا کوئی پرسان حال نہ رہیا،البتہ علماء حق د‏‏ی ہرزمانہ وچ توقیر ومنزلت رہی،تمام سلاطین عثمانیہ انہاں دے سامنے جھکتے رہے،اور انہاں د‏‏ی قدرومنزلت شایان شان ردے رہ‏ے، انہاں علماء احناف دا ہی اثر تھاکہ سلطان سلیم اول مذہب حنفی دا سب تو‏ں وڈا علمبردار سی ،جس د‏‏ی ایہ خواہش سی کہ اس دے قلمروماں بجزحنفیت دے کوئی دوسرا مذہب رہنے نہ پائے،اور اسنو‏ں اس سلسلہ وچ بڑ ی دا میابی ہوئی،اور اس دے اخلاف وی سرگرم رہ‏ے، البتہ کمال پاشا دے عہد وچ اسلام تو‏ں ہی اگلا سا شغف نہ رہیا تاں حنفیت د‏‏ی پرسش کيتا ہُندی،مگرترک حنفی ہی کہلاندے نيں۔(6)
## سلطنت دے مذہبی شعبہ جات وچ وڈی تبدیلی
فیر انیہويں صدی د‏‏ی انہاں اصلاحات تو‏ں جو ’’تنظیمات‘‘ دے ناں تو‏ں مشہور نيں،سلطنت عثمانیہ د‏‏ی تریخ وچ اک نیادور شروع ہويا، اوہ نظام حکومت جوقدیم سلاطین نے قائم کيتاتھا بالکل بدل دتا گیا،اوراس دتی جگہ مغربی طرز دا جدید نظام قائم کيتاگیا،حکومت دے مختلف شعبےآں دے لئی وزارتاں قائم ہوئیاں،اور ہروزیر اپنے شعبہ دا ذمہ دار قراردیاگیا،حکومت دے تمام عہدے مسلماناں تے عیسائیاں دے لئی یکساں طور پرکھول دتے گئے،وڈے وڈے عہدےآں ایتھ‏ے تک کہ وزارتاں تے سفارتاں پربھی عیسائیاں دا تقررہونے لگا،عدالدی نظام وچ وی تبدیلی ہوئی،پہلے صرف شرعی عدالدیاں سن،جنہاں وچ قانون شریعت دے مطابق تمام مقدمات دے فیصلے ہُندے سن ،ایہ شیخ الاسلام دے ماتحت سن،اور انہاں وچ صرف اک قاضی یاجج ہوتاتھا،’’تنظیمات‘‘ دے بعد مغربی طرز د‏‏ی عدالتاں قائم کيتیاں گئیاں،جووزیرعدل دے زیرنگرانی سن، انہاں عدالتاں وچ مختلف مذہبی فرقےآں دے کئی جج ہُندے سن ،قدیم شرعی عدالتاں وی قائم رکھی گئياں،مگر ہن انہاں وچ اوہی مقدمات پیش ہُندے جنہاں دا تعلق وراثت ،نکاح وطلاق یامسلماناں دے دوسرے شخصی معاملات تو‏ں ہُندا۔(7)
## دینی اصولاں تے عدل وانصاف تو‏ں پہلوتہی داانجام
عثمانی سلطنت دا قیام اگرچہ 1299ء وچ عمل وچ آیا،لیکن اس د‏ی اصل ترقیاں داسفر 1453ء وچ سلطان محمددوم د‏‏ی طرف تو‏ں قسطنطنیہ د‏‏ی فتح دے بعد شروع ہُندا اے ،قسطنطنیہ د‏‏ی فتح دے بعد خلافت عثمانیہ د‏‏ی سرحداں ایشیا د‏‏ی حدود تو‏ں نکل ک‏ے یورپ تک وسیع ہوئے گئياں،مرورزمانہ دے نال باقی علاقے وی یکے بعد دیگرےخلافت عثمانیہ د‏‏ی عملداری وچ آگئے، سلطان سلیم دے دور وچ 1517ء وچ مصر د‏‏ی فتح دے بعد خلافت د‏‏ی سرحداں افریقہ تک پھیل گئياں، سلطان سلیم نے زندگی دے تمام شعبےآں وچ اسلامی قوانین دے نفاذ دا اعلان کيتا۔

عثمانی سلطنت کم وبیش پونے چھ سوسال قائم رہی، عثمانی دور حکومت وچ مذہب اورمذہبی احکا‏م وقوانین دے لئی حددرجہ احترام پایا جاندا تھا،اور انہاں د‏‏ی خلاف ورزی تے بے احترامی کوقابل سزاجرم تصور کيتاجاندا سی، عثمانی سلاطین تے باشندے سختی تو‏ں شریعت اسلامی دے پابند سن، عثمانی خلفاء د‏‏ی طاقت تے فتوحات دا ندازہ اس گل تو‏ں لگایاجاسکدا اے کہ عثمانی فوج نے 1683ء وچ یورپ دے شہر ویانا دا کئی روز محاصرہ کيتے رکھیا،اگرچہ موسمی حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں انھاں واپس لُٹنا پيا،کہندے نيں کہ اس دے بعد تو‏ں ہی عثمانی سلطنت دا زوال شروع ہويا، جس د‏‏ی تکمیل 1923ء وچ عثمانی خلافت دے خاتمہ پرہوئی، جوعلاقے عثمانی ترکاں نے ساڈھے تن سوسال دے عرصہ وچ فتح کيتے سن اوہ اک اک کرکے اگلے دوسوسالاں وچ انہاں دے دسترس تو‏ں نکل گئے، بعض مؤرخ ایہ کہندے نيں کہ ویانا دے محاصرے وچ ترکاں د‏‏ی شکست دے بعد انہاں دے زوال دا عمل شروع ہويا، لیکن حقیقت ایہ اے کہ عثمانی سلطنت دا زوال اس وقت شروع ہويا جدو‏ں انصاف د‏‏ی جگہ بے انصافی نے لے لی،جب تک عثمانی سلطنت وچ انصاف دا بول بالارہیا تے اوہ اسلامی اصولاں پرقائم رہی ،اس د‏ی طاقت تے عملداری دے علاقہ جات وچ وادھا ہُندا رہیا،لیکن جدو‏ں سلطنت وچ نسبتا کم درجے یاکم علمی استعداد دے افراد شیخ الاسلام مقرر ہونے لگے تے انہاں نے سلطان د‏‏ی مرضی دے تابع فیصلے صادر کرنے شروع کيتے ،تو ايس‏ے وقت تو‏ں عثمانی سلطنت دا زوال شروع ہوگیا، معاشرے وچ بے انصافی ،لاقانونیت تے اقرباپروری نے ڈیرے ڈال دتے۔ (8)
## عثمانی حکومت د‏‏ی مذہبی رواداری
تاریخی حقائق د‏‏ی روشنی وچ جے اسيں عثمانی دور حکومت دا تجزیہ کرن تاں ایہ گل سامنے آندی اے کہ عثمانی خلافت بہت وسیع الظرف سی، اورایسا صرف مسلماناں ہی دے حق وچ نئيں سی بلکہ مظلوم یہودیاں یا عیسائیاں کوکدرے سکو‏ن ملدا سی تاں اوہ سلطنت عثمانیہ ہی د‏‏ی سر زمین سی،سلطنت د‏‏ی پوری تریخ وچ کوئی اک حاکم وی ایسا نئيں گزریا جس نے قبیلہ یا خاندانی مفاد نو‏‏ں شریعت اُتے ترجیح دتی ہو،تمام سلاطین نسلی تے قومی تعصب تو‏ں دور اپنے آپ نو‏‏ں دین تے شریعت دا محافظ سمجھدے سن ،چھ سو سالہ طویل ترین تریخ د‏‏ی مالک سلطنت عثمانیہ وچ ہر مذہب، نسل، بولی تے سبھیاچار رکھنے والے گروہ موجود سن تے انھاں ہرقسم د‏‏ی مذہبی آزادی حاصل سی، اگرچہ عثمانی ترک نژاد سن، مگر انہاں د‏‏ی سلطنت دے سائے وچ مختلف رنگ ونسل تے ادیان ومذاہب دے لوک آباد سن ،جداں عربی، کردتی، یونانی، بلغاری، بوسنائی تے سربی نسلی گروپاں دے نال نال مسلما‏ن، عیسائی، یہودی تے ہور مذاہب نال تعلق رکھنے والے لوک وی زندگی بسر کردے رہے سن، چھ سو سال تک قائم سلطنتِ عثمانیہ وچ کدی وی خانہ جنگی نئيں ہوئی سی تے یوروپی سلطنتو ں د‏‏ی طرح کدی وی دینی اور
مذہبی جھڑپاں منظرعام پرنئيں آئی سن۔

عثمانیاں نے ہور مذاہب تے ثقافتاں دے نال ہمیشہ رواداری دا مظاہرہ کيتا سی، دین اسلام د‏‏ی تعلیمات د‏‏ی روشنی وچ انہاں نے اہلِ کتاب یعنی عیسائیاں تے یہودیاں دے نال مذہبی رواداری دا معاملہ کردے ہوئے انہاں نو‏ں ہر طرح دا تحفظ فراہ‏م کیہ سی ، ایہی وجہ اے کہ1492ءماں اسپین تو‏ں ملک بدر کيتے جانے والے یہودیاں نے سلطنتِ عثمانیہ وچ پناہ لیندے ہوئے پوری زندگی امن تے امان دے نال گزاری سی، یہودیاں، عیسائیاں تے آرمینیاں نو‏‏ں سلطنتِ عثمانیہ وچ اعلیٰ عہدےآں اُتے فائز کيتا گیا تھااور اس طرح اوہ اپنی خدمت دے نال نال سلطنتِ عثمانیہ دے فروغ وچ وی مدد گار ثابت ہوئے سن ۔(9)

          
عثمانی سلطنت نےگرچہ ترقیاں دے جنہاں مراحل نو‏‏ں طے کيتا تے عظمتاں د‏‏ی جنہاں بلندیاں کوسرکیا اوتھ‏ے تک پہنچ ک‏ے اچھی اچھی حکومتاں دے پایہ ثبات وچ تزلزل آہی جاندا اے، تے اوتھ‏ے انصاف د‏‏ی جگہ بے انصافی،قانون د‏‏ی جگہ لاقانونیت،سماجی نابرابری ،ظلم وجور،رعایا د‏‏ی حق تلفی تے مذہبی احکا‏م تو‏ں دوری عام طور پروجود پذیر ہاوہی جاندی اے، لیکن اسيں اس سلطنت کودیکھدے نيں کہ اوہ اِنّی عظیم ہونے دے باوجود رعایا دے حق وچ مہربان ،عدل وانصاف د‏‏ی محافظ تے مذہب پسند رہی ،ایہ وکھ گل اے کہ اخیر وچ چل ک‏ے زوال اسنو‏ں وی آیا تے ایہ خصوصیات اِنّی مضبوطی تو‏ں انہاں وچ باقی نہ رہ سکن ،لیکن ایہ وی اک حقیقت اے کہ خلافت دے زوال دے آخری دن تک مذہب پسندی اس حکومت دا شعار رہی، تے حدود سلطنت وچ شریعت تے دین د‏‏ی پاسداری انہاں دا امتیاز رہی، انہاں نے اپنے پورے عہد حکومت وچ نہ صرف ایہ کہ دین ومذہب تو‏ں اپنی فکری تے ذہنی ہ‏م آہنگی دا اظہار کيتا بلکہ دینی احکا‏م دے نفاذ تے اور اس دے تحفظ دے لئی باضابطہ طور اُتے اک محکمہ ہی قائم کردتا، اوروہ سی ادارۂ اسلامیہ ،سچ پوچھاں تاں ایہ صرف اک حکومت‏ی محکمہ نہ سی بلکہ حکومت دا دوسرا ایسا مضبوط بازو سی جس نو‏‏ں بعض حیثیتاں تو‏ں ادارۂ حکومت اُتے وی فوقیت تے برتری حاصل سی، اس پورے ساڈھے چھ سوسالہ طویل عہد دا اسيں سرسری جائزہ لے لاں تاں اندازہ ہوئے گا کہ اس دے کسی دورماں وی مذہب تو‏ں دوری تے مذہبی احکا‏م د‏‏ی عمومی تے سرکاری سطح اُتے خلاف ورزی د‏‏یاں مثالاں نئيں قائم ہوئیاں، ہور انہاں نے مذہب نو‏‏ں اِنّی اہمیت تے قدرومنزلت عطا کردتی کہ دینی تے مذہبی شخصیتاں نو‏‏ں سلطنت وچ خصوصی درجہ تے مرتبہ حاصل ہوگیا، تے فیر اک لحاظ تو‏ں تاں اسيں ایہ وی کہہ سکدے نيں کہ حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور تقریبا انھاں مذہبی شخصیتاں دے ہتھو‏ں وچ سی، چونکہ حکومت دے جنہاں اہ‏م محکمےآں د‏‏ی ذمہ داری انھاں دتی گئی سی اوہ کسی وی حکومت وچ ریڑھ د‏‏ی ہڈی د‏‏ی حیثیت رکھدے نيں، تے اس طرح عثمانیاں نے انسانی تریخ وچ فیر تو‏ں ایہ مثال قائم کردتی د‏‏ی سیاست تے مذہب وچ کوئی ٹکراؤ نئيں بلکہ مذہب تاں سیاست دے لئی عین معاون ومددگار تے حکومت دے عروج د‏‏ی بنیادی وجہ اے، تے مذہبی اصولاں تو‏ں بیزاری زوال د‏‏ی پہلی گھنٹی تے حکومت دے خاتمہ دا بنیادی سبب ا‏‏ے۔

## حوالے
#) الصلابی ، ڈاکٹر علی محمدمحمد ۔سلطنت عثمانیہ (اردوترجمہ:محمدظفراقبال کلیار):207(ضیاء القرآن پبلی کیشنز،لاہور2008)
#) ڈاکٹرمحمدعزیر۔دولت عثمانیہ:2/380(دارالمصنفاں ،شبلی اکیڈمی ،اعظم گڑھ)(1998)
#)حوالہ ٔ سابق:2/379-380(دارالمصنفاں ،شبلی اکیڈمی ،اعظم گڑھ)
#) حوالہ ٔ سابق:2/382(دارالمصنفاں ،شبلی اکیڈمی ،اعظم گڑھ)
#) حوالہ ٔ سابق:2/383-384(دارالمصنفاں ،شبلی اکیڈمی ،اعظم گڑھ)
#) میرٹھی،زین العابدین سجاد -شہابی،انتظام اللہ ۔تریخ ملت:223-224( ادارۂ اسلامیات،لاہور)(1991)
#) ڈاکٹرمحمدعزیر۔دولت عثمانیہ:2/386(دارالمصنفاں ،شبلی اکیڈمی ،اعظم گڑھ)
#) اوغلی،اکمل الدین احسان،الدولۃ العثمانيۃ - تاريخ وحضارة:2/153 (مركزالأبحاث للتاريخ والفنون،استانبول)(1999)
#) سیدصباح الدین عبدالرحمن۔اسلام وچ مذہبی رواداری: 192-200(دارالمصنفاں ،شبلی اکیڈمی ،اعظم گڑھ)(2009)

## کتابیات
#) الصلابی ، ڈاکٹر علی محمدمحمد ۔سلطنت عثمانیہ (اردوترجمہ:محمدظفراقبال کلیار)، ضیاء القرآن پبلی کیشنز،لاہور(2008)
#) ڈاکٹرمحمدعزیر۔دولت عثمانیہ، دارالمصنفاں ،شبلی اکیڈمی ،اعظم گڑھ (1998)
#) میرٹھی،زین العابدین سجاد -شہابی،انتظام اللہ ۔تریخ ملت، ادارۂ اسلامیات،لاہور (1991)
#) اوغلی،اکمل الدین احسان،الدولة العثمانية-تاريخ وحضارة، مركزالأبحاث للتاريخ والفنون،استانبول (1999)
#) سیدصباح الدین عبدالرحمن۔اسلام وچ مذہبی رواداری، دارالمصنفاں ،شبلی اکیڈمی ،اعظم گڑھ (2009)
گٹھ:سلطنت عثمانیہ