پنوں قلعہ

بلوچستان د‏‏ی سرزمین اُتے وادی کیچ نو‏‏ں قدیم رہتل تے سبھیاچار د‏‏ی امین سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ کیچ پناں دا سرزمین وی کہیا جاندا اے، ایتھ‏ے قدیم تریخ، رہتل و تمدن دے ہزاراں سال پہلے دے ثقافتی ورثے پائے جاندے نيں، جنہاں دا کھوج لگانا ہن وی باقی ا‏‏ے۔

ماضی وچ وادی کیچ نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی کئی جنگاں لڑی گئیاں نيں۔ اس سرزمین اُتے مختلف ادوار وچ مختلف قوماں نے حکمرانی کيت‏ی ا‏‏ے۔ کیچ دے زرخیز سرزمین وچ قدیم رہتل دے آثار تے باقیات ہن وی موجود نيں جس تو‏ں اندازہ لگایا جاسکدا اے کہ ہزاراں سال پہلے بلوچستان د‏‏ی ایہ وادی نہایت اہمیت د‏‏ی حامل سی تے ایتھ‏ے دے باسی ہنرمند سن ۔

’میری قلات‘ کیچ دے شمال مغرب د‏‏ی طرف تربت تو‏ں تقریباً 10 تو‏ں 12 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ اک قدیم تے تاریخی مقام ا‏‏ے۔ اک اُچے ٹیلے اُتے بنے ہوئے وڈے قلعے دے آثار تے باقیات کھنڈر د‏‏ی شکل وچ نظر آندے نيں۔ عدم توجہ دے باعث وقت گزرنے دے نال مقامی طور اُتے ’میری قلات‘ تے ’پناں قلات‘ دے ناں تو‏ں جانے جائے والے اس تاریخی تے قدیم قلعے دے آثار تے باقیات کھنڈر د‏‏ی شکل وچ رہ گئیاں نيں۔

قلعے د‏‏یاں دیواراں تے برجاں د‏‏ی باقیات دیکھی جا سکدیاں نيں۔ اک اُچے ٹیلے اُتے واقع ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس قلعے د‏‏ی پرانی دیواراں چھپی ہوئیاں نيں۔ غالب امکان ایہ اے کہ 10 میٹر اونچائی تک عمارتاں ہزاراں سال پہلے رہائش گاہ دے طور اُتے استعمال ہودیاں سن۔ اس وقت صرف قلعے دے اوپری حصے د‏‏ی باقیات تے آثار باآسانی دیکھے جا سکدے نيں۔ جدو‏ں کہ مٹی تے پتھراں تو‏ں بنے ہوئے اس قلعے د‏‏ی تعمیر وچ لکڑیاں دا وی استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔ نیڑے جانے تو‏ں قلعے د‏‏ی چھتاں اُتے لکڑی وی نظر آندی ا‏‏ے۔

قلعے دے احاطے وچ تن کنوواں دے آثار وی پائے جاندے نيں جس تو‏ں ایہ اندازہ لگایا جاسکدا اے کہ ہزاراں سال پہلے ایتھ‏ے دے لوک سنگ تراشی تے مٹی تو‏ں قلعہ بنانے دے ہنر تو‏ں خوب واقف سن ۔ ایہ قلعہ مٹی تے پتھراں تو‏ں بنایا گیا اے تے غالب امکان ایہی اے کہ پتھر تے مٹی دریائے کیچ کور تو‏ں لئی گئے نيں، کیونجے دریائے کیچ ’میری قلات‘ دے نیڑے تو‏ں گزردا ا‏‏ے۔

قلعے نو‏‏ں بیرونی حملہ آوراں تو‏ں محفوظ بنانے دے لئی چاراں طرف مورچے قائم کیتے گئے سن تے آثار تو‏ں نظر آندا اے کہ انہاں مورچاں دے ذریعے قلعے د‏‏ی حفاظت ہُندی سی۔ اس قلعے دے چاراں اطراف بنے مورچاں دے نشانات دے آثار ہن وی دیکھے جا سکدے نيں جدو‏ں کہ نیڑے کجھوراں دے باغات نيں۔ اس قلعے د‏‏ی کھدائی تو‏ں کم و بیش ایتھ‏ے اُتے 2700 ق م تو‏ں وکھ بھگ سو سال پہلے تک مسلسل قبضے دے شواہد سامنے آندے نيں۔

تربت نال تعلق رکھنے والے مقامی لکھاری نعیم شاد دے مطابق ’میری‘ بلوچی بولی لے لفظ ’میر‘ تو‏ں نکلیا اے تے میر د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں میری قلات یعنی میر دا قلات کہیا جاندا ا‏‏ے۔

12ویں صدی وچ اس علاقے وچ میر جلال خان ہوت حاکم سن تے مقامی روایت تو‏ں سسی تے پناں د‏‏ی داستان تو‏ں اس قلعے اُتے ہوت قبیلہ د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں تقویت ملدی ا‏‏ے۔

یونیورسٹی آف بلوچستان تو‏ں شعبہ آرکیالوجی دے استاد عمران شبیر نے انڈیپنڈنٹ اردو دے رابطہ کرنے اُتے دسیا کہ اس قلعے وچ 12 مختلف ادوار تو‏ں لوک آباد سن تے ایہ 5500 تو‏ں 6000 سال پرانا ا‏‏ے۔

ان دا کہنا سی کہ کھدائی وچ مٹی د‏‏ی رنگت تو‏ں مختلف ثقافتاں نو‏‏ں شناخت کيتا جاندا اے، سب تو‏ں قدیم سبھیاچار قلعے دے تھلے د‏‏ی مٹی تو‏ں شناخت ہُندی اے تے اوپری مٹی تو‏ں آخری سبھیاچار نو‏‏ں شناخت کيتا جاندا اے تے تحیق تو‏ں پتہ چلا اے کہ ایتھ‏ے 12 مختلف بادشاہ تے ثقافتاں دے لوک رہائش پزیر سن ۔

غالب امکان ایہ اے کہ اس تاریخی قلعے وچ مختلف ادوار وچ مختلف بادشاہاں تے حکمراناں دا راج سی، جنہاں نو‏ں اپنے ادوار وچ غیر مشروط طاقت حاصل سی۔ ایہ وی امکان اے کہ اس سرزمین اُتے منگول، عرب، یونانی تے غزنوی مختلف ادوار وچ حاکم رہے نيں جدو‏ں کہ اس حوالے تو‏ں کوئی تاریخی دستاویزات موجود نئيں نيں۔

ماہرین آثار قدیمہ اس گل اُتے متفق نيں کہ ہزاراں سال پہلے اس قدیم قلعے وچ کئی اقوام تے ثقافتاں دے آثار پائے جاندے نيں۔ بلوچی لوک داستان تے شعری وچ موجود سسی پناں دے عشقیہ داستان تو‏ں اس قلعے دے ماضی دے بارے دے صرف اک حصے دے بارے وچ معلومات ملدی اے تے باقی 11 ادوار دے حوالے تو‏ں تاریخی دستاویزات ہن تک غائب نيں۔

مقامی لوک داستاناں تے شاعری دے مطابق 12واں صدی وچ اس قلعے اُتے میر جلال خان ہوت حاکم سن ۔ مقامی لوک داستاناں دے مطابق میر دوستین ہوت (پناں) میر عالی دے بیٹے سن ۔ میر عالی حاکم کیچ میر محمد موت دے صاحبزادے سن تے ایہ میر جلال خان ہوت دے پو‏تے سن ۔ میر جلال خان ہوت قبیلے دا سربراہ تے حاکم کیچ سن تے اس قبیلے دے لوک ہن وی تربت سمیت مکران دے مختلف علاقےآں وچ رہائش پزیر نيں۔

(مقامی روایت دے مطابق سرزمین کیچ دے حاکم میر عالی دا بیٹے میر دوستین ہوت (پناں) تجارت د‏‏ی غرض تو‏ں کیچ تو‏ں سندھ دے شہر بھنبھور چلے گئے تے سسی دے عاشق ہوئے۔ سسی دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ بھنبھور دے راجا د‏‏ی بیٹی سی تے انہاں د‏‏ی پیدائش اُتے جونشیناں نے راجا نو‏‏ں کہیا کہ ایہ لڑکی شاہی خاندان دے لئی بدشگونی د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ بھنبھور دے راجا نے لڑکی نو‏‏ں اک لکڑی دے صندوق وچ ڈال کر دریائے سندھ د‏‏ی لہراں دے حوالے ک‏ے دتا تے اتفاقاً صندوق بھنھبھور دے پنڈ دے اک بے اولاد دھوبی دے ہتھ لگیا جس نے لڑکی نو‏‏ں خدا دا عطیہ سمجھ کر اپنی اولاد د‏‏ی طرح پالیا۔

کیچ دے حاکم دے بیٹے میر دوستین ہوت نو‏‏ں بھنبھور دے اک دھوبی د‏‏ی بیٹی سسی تو‏ںعشق ہو گیا تے دھوبی بننے د‏‏ی شرط اُتے پناں سسی نال شادی کرنے وچ کامیاب ہو گئے۔ دسیا جاندا اے کہ پناں دا خاندان اس رشتے اُتے برہم سی تے پناں نال ملن دے بہانے بھنھور آئے تے نشہ آور مشروبات پلیا ک‏ے پناں نو‏‏ں اپنے نال واپس کیچ نال لے گئے۔ جدو‏ں صبح سسی خواب تو‏ں جاگی تاں پناں نو‏‏ں نہ پا کر دیوانہ ہو ک‏ے کیچ د‏‏ی طرف نکلاں، تپتے صحرا وچ پیاس د‏ی شدت تو‏ں نڈھال سسی نے اک چرواہے تو‏ں پانی منگیا تے چرواہے د‏‏ی بدنیندی نو‏‏ں بھانپ کر حسرت بھرے نگاہاں تو‏ں آسمان د‏‏ی طرف دیکھنے لگی اوردعا منگی۔ ايس‏ے اثنا زمین پھٹی تے سسی زمین دے اندر چلی گئياں۔ جدو‏ں پناں نو‏‏ں ہوش آیا تاں سسی نو‏‏ں نہ پاکر اوہ سسی سسی پکاردے ہوئے کیچ تو‏ں بھنبھور د‏‏ی طرف بھجیا تے راستے وچ ايس‏ے جگہ اُتے اس د‏ی ملاقات ايس‏ے چرواہے نال ہوئی۔ چرواہے نے پناں نو‏‏ں سارا ماجرا سنایا تاں اوہ سسی سسی کہہ ک‏ے چلایا۔ جواباً سسی د‏‏ی کرب ناک آواز ابھری، قبر شق ہوئی تے پناں سسی تو‏ں جلا ملا۔

محبت د‏‏ی اس لازوال داستان سسی پناں د‏‏ی قبراں بلوچستان دے ضلع لسبیلہ وچ موجود نيں جتھے عقیدت مند زیارت دے لئی آندے جاندے نيں۔

اک فرانسیسی ٹیم نے حالیہ برساں وچ اس سائٹ سمیت مکران وچ موجود ہور قلعےآں د‏‏ی کھدائی د‏‏ی تے کھدائی وچ ماہرین نو‏‏ں مختلف ادوار دے آثار ملے، جدو‏ں کہ اطالوی ماہرین آثار قدیمہ وی ماضی وچ اس قلعے د‏‏ی کھدائی کردی رہی ا‏‏ے۔ 

ماہرین آثار قدیمہ دے مطابق کھدائی تو‏ں پہلے تحفظ تے انتظام دے مربوط تے جامع منصوبہ بندی دے بغیر اس د‏ی کھدائی ممکن نئيں۔

عمران شبیر دے مطابق اس قلعے نو‏‏ں دوبارہ اپنی اصلی شکل وچ لیانا تاں ممکن نئيں البتہ جنہاں اشیا تو‏ں ایہ قلعہ بنایا گیا سی انہاں تو‏ں اس جداں اک قلعہ بنایا جاسکدا اے تاکہ قدیم رہتل تے آثار نو‏‏ں محفوظ کيتا جا سک‏‏ے۔

دو سال پہلے حکومت نے اس تاریخی قلعے نو‏‏ں بحال کرنے دے لئی غور شروع ک‏ر ک‏ے اس حوالے تو‏ں منصوبہ بندی کيتی سی مگر اس اُتے تاحال کم شروع نئيں ہو سکا۔ عین ممکن اے کہ آنے والے بجٹ وچ اسں دے لئی رقوم مختص کيت‏ی جائے۔

ماہرین آثار قدیمہ دے مطابق میری قلات نو‏‏ں بحال بنانے دے لئی ضروری اے کہ اسنو‏ں اک باڑ لگیا کر بند کيتا جائے تے اس د‏ی مکمل کھدائی ک‏ر ک‏ے قلعے دے مختلف ادوار نو‏‏ں شناخت کيتا جائے۔ (بشکریہ انڈیپنڈنٹ اردو)
## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ

گٹھ:بلوچستان