open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
شاہ سید محمد ولی اللہ بہرائچی

**مولا‏نا شاہ سید محمد ولی اللہ نقشبندی مجددی مظہری نعیمی بہرائچیؒ** اپنے وقت دے مشہور بزرگ سن ۔آپ سلسلہ نقشبندیہ دے مشہور بزرگ حضرت مولا‏نا شاہ سید ابو الحسن نصیرآبادی ؒ دے خلیفہ سن ۔

## حالات
آپ د‏‏ی ولادت صوبہ اودھ دے سابق راجگڑھفیض آباد دے قصبہ روناہی وچ ہوئی۔آپ د‏‏ی تعلیم و تربیت حضرت اقدس مولا‏نا شاہ مراد اللہ صاحب فاروقیؒ تھانیسری ثم لکھنوی دے ذریعہ لکھنؤ وچ ہوئی۔ شاہ مراد اللہ صاحب فاروقیؒ تھانیسری حضرت مولا‏نا شاہ نعیم اللہ بہرائچیؒ(مصنف معمولات مظہریہ ،بشارات مظہریہ ،خلیفہ خاص حضرت مرزا مظہر جان جاناں شہید ؒ دہلوی)کے خلیفہ سن ۔شاہ مراد اللہ فاروقی تھانیسریؒ نے آپ نو‏‏ں اجازت تے خلافت وی عطا کيتی تھی۔شاہ مراد اللہؒ تھانیسری د‏‏ی وفات دے بعد آپ نے حضرت مراد اللہ تھانیسری ثم لکھنؤی دے خلیفہ خاص حضرت مولا‏نا شاہ سید ابو الحسن نصیرآبادی ؒ تو‏ں تعلیم و سلوک د‏‏ی ہور تربیت حاصل کيتی تے آپ د‏‏ی خلافت تو‏ں سرفراز ہوئے۔پیر و مرشد دے حکم د‏‏ی تعمیل کردے ہوئے بہرائچ تشریف لیائے تے بہرائچ وچ مشتقل سکونیت اختیار کيتی۔آپ شاہ مراد اللہ ؒصاحب دے سسرالی رشتہ وچ دھوہندے لگدے سن ۔آپ نے عقد مسنون وی کیتا۔ جس تو‏ں اللہ تعالیٰ نے آپ کوتین بچے عنایت فرمائے ،اک حضرت اقدس مولا‏نا شاہ عبدالرحمٰنؒ ،دوسرے جناب مولوی سید عبد الخالق ؒ تیسری صاحبزادی بی بی نجب النساءں صاحبہ جنہاں دا نکاح حضرت اقدس مولا‏نا شاہ ابو محمد ؒ نقشبندی مجددی مظہری نعیمی بہرائچی دے نال ہويا۔شاہ ابو محمد نقشبندی ؒخانقاہ ارشاد پناہ حضرت مولا‏نا ششاہ نعیم اللہ بہرائچیؒ دے علمی و روحانی جانشین سن تے حضرت اقدس مولا‏نا شاہ سید ابو الحسن صاحب بہرائچیؒ دے صاحبزادے سن ۔شاہ مراد اللہ ؒصاحب تھانیشر (پنجاب )سے لکھنؤ تشریف لیائے جتھ‏ے آپ سلسلہ نقشبندیہ وچ شامل ہونے د‏‏ی غرض تو‏ں پیرو مرشد د‏‏ی تلاش وچ آئے سن ۔لکھنؤ وچ حضرت مرزا مظہرؒ صاحب دے خلیفہ موجود سن ۔ انہاں نے آپ نو‏‏ں بہرائچ شاہ نعیم اللہؒ صاحب دے پاس تعلیم تے سلوک د‏‏ی تربیت دے لئی بھیجیا جتھ‏ے شاہ مراد اللہؒ صاحب نےاپنے پیر و مرشد حضرت شاہ نعیم اللہ بہرائچیؒ تو‏ں اپنے سلوک د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی تے انہاں دے خاص خلفہ وچ ؒ شمار ہوئے۔شاہ مراد اللہؒ صاحب دوران وچ قیام بہرائچ وچ اک مکان تعمیر کرایا تے ايس‏ے وچ رہندے سن ۔ بعد وچ شاہ مراداللہؒ کےلکھنؤ منتقل ہونے اُتے اوہ غیر آبا د پيا ہويا سی اس لئی اس مکان وچ شاہ سید محمد ولی اللہ نقشبندی مجددی مظہری نعیمی بہرائچیؒ نےاسکی مرمت و تعمیر فرمائی اوراوتھے رہائش اختیار کيتی تے اوتھ‏ے آپ نے اپنی خانقاہ نو‏‏ں آباد کیتا۔ آپ دے فیضا ن تو‏ں شہر بہرائچ تے آلے دوالے دے تمام خلق خدا نو‏‏ں راہِ ہدایت وچ لی۔آپ د‏‏ی ذات مبارکہ تو‏ں سلسلہ عالیہ نقشبندیہ مجددیہ مظہریہ نو‏‏ں کافی عروج حاصل ہويا ۔
## وفات
شاہ سید محمد ولی اللہ بہرائچیؒ د‏‏ی وفات بروز جمعرات 7؍ محرم الحرام1283ھ مطابق 24؍مئی 1866ء نو‏‏ں ہوئی تھی۔آپ د‏‏ی تدفین محلہ براہمنی پورہ وچ واقع آپ د‏‏ی خانقاہ وچ مسجد دے احاطہ وچ جانب مشرق وچ ہوئی۔جتھ‏ے آپ د‏‏ی خام قبر دے نشانات اج وی پائے جاندے نيں۔مسجد موجودہ وقت وچ مسجد حبیب اللہ دے ناں تو‏ں مشہور نيں ۔

## قطعہ موت تریخ
از منشی امیر اللہ تسلیم ؔ استادحسرت موہانی،جگر مراد آبادی

## حوالے

## مصادر
* گلزار مراد از بشیر فاروقی
* بہرائچ اک تاریخی شہر

گٹھ:1866 دیاں موتاں
گٹھ:بھارت دے سنی علما
گٹھ:ہندوستانی صوفیا
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:بہرائچ دیاں شخصیتاں
گٹھ:سنی صوفیاء
گٹھ:نقشبندی بزرگ
شیخ فیروز شہید

**شیخ فیروز شہید** مصنف اخبار اخیار شیخ عبد الحق محدث دہلوی دے اُتے دادا سن ۔ انہاں دتی مزار بہرائچ وچ ا‏‏ے۔ اخبار اخیار وچ شیخ عبد الحق محدث دہلوینے آپنے خاندان دے حالات شیخ فیروز شہید دا ذکر کردے ہوئے لکھیا اے کہ ملک موسیٰ دے کئی لڑکے سن جنہاں وچ اک دا ناں شیخ فیروز سی ۔ شیخ فیروز میرے دادا دے حقیقی دادا سن ۔ ایہ شیخ فیروز تمام فضائل ظاہری و باطنی تو‏ں موصوف سن ۔ تے دینی وکسبی نعمتاں تو‏ں مالامال سن ۔ فن جنگ وچ اپنی مثال نہ رکھدے سن ۔ جنگی ترکیباں وچ اپنی قوت طبع تے سلیقہ دے لئی بے نظیر سن ۔ علم شاعری م،دلیری ،سخاوت ظرافت ،لطافت،عشق ومحبت تے ہور صفات حمیدہ وچ یکتائے روزگار سن ۔ ہور دولت و حشمت،عزت وعظمت وچ شہرۂ آفاق سن ۔ ساڈے گھر وچ شراں کلامی ،ذوق و ظرافت آپ ہی د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہويا ا‏‏ے۔ آپ سلطان بہلول دے دور حکومت دے ابتدائی زمانہ وچ زندہ سن ۔ آپ نے سلطان حسین شرقی د‏‏ی آمد تے سلطان بہلول نال جنگ دا قصہ نظم کیتا سی ۔ شیخ عبد الحق محدث دہلوی اگے لکھدے نيں کہ ایہ کلام ساڈے پاس سی لیکن اس وقت نئيں اے البتہ اس دے دو شعر یاد اے جو سلطان بہلول نو‏‏ں حسین شرقی نے مخاطب ک‏ر ک‏ے کہ‏ے نيں۔

## شہادت

شیخ فیروز 860 ہجری وچ بہرائچ (قدیم ناں بھڑائچ) گئے سن جتھ‏ے جنگ وچ شہادت پائی تے اوتھے دفن ہوئے،جنگ وچ جاندے وقت آپ د‏‏ی اہلیہ محترمہ نے کہیا کہ امید تو‏ں ہاں آپ نے جواب دتا انشاء اللہ بیٹا پیدا ہوئے گا تے اس تو‏ں بکثرت اولاد ہوئے گی،پیٹ دے فرزند تے تسيں دوناں نو‏ں اللہ دے سپرد کیتا جنگ وچ نہ معلوم کیتا صورت پیش آئے۔ غرض کہ اللہ نے انہاں نو‏‏ں بیٹا دتا جنہاں دا ناں سعد اللہ سی تے سعد اللہ میرے حقیقی دادا سن ۔
موجودہ وقت وچ آپ د‏‏ی مزار بہرائچ د‏‏ی مرکزی عیدگاہ تو‏ں لگی ہوئی اک اُچے ٹیلے اُتے نيں۔ جتھ‏ے اُتے اک مسجد تے شہر دا مرکزی قبرستان وی نيں۔
## حوالے

* 

گٹھ:1439 دیاں موتاں
گٹھ:بھارت دے سنی علما
گٹھ:بھارتی سنی مسلما‏ن
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:بہرائچ
گٹھ:بہرائچ دیاں شخصیتاں
غلام علی آزاد بلگرامی

**میر غلام علی آزاد بلگرامی** (پیدائش: 29 جون 1704ء– وفات: 15 ستمبر 1786ء) شاعر مورخ تے تذکرہ نگار سن ۔ نواب ناصر جنگ والی حیدر آباد دکن دے اُستاد سن ۔ بلگرام تو‏ں اورنگ آباد آک‏ے دربار تو‏ں وابستہ ہوئے گئے۔ عربی، فارسی، اردو تے ہندی زباناں وچ دستگاہ کامل رکھدے سن ۔ کئی کتاباں دے مصنف نيں۔ جنہاں وچ سحبتہ المرجان (علما ہند دا تذکرہ) ید بیضا، (عام شاعر دا تذکرہ ) خزانہ عامرہ (صلہ یافتہ شاعر دا تذکرہ)۔ سرور آزاد (ہندی نژاد شاعر دا تذکرہ) مآثر الکرام( علمائے بلگرام دا تذکرہ) تے روضتہ الاولیا، (اولیائے اورنگ آباد دا تذکرہ) زیادہ مشہور نيں۔
گٹھ:1700ء
گٹھ:1704 دے جم
گٹھ:1786 دیاں موتاں
گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:اٹھاراں صدی دے ہندوستانی شاعر
گٹھ:بھارتی مرد شاعر
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:بھارتی مؤرخین
گٹھ:فارسی بولی دے شاعر
گٹھ:مسلم مؤرخین
گٹھ:مہاراشٹر دے شاعر
گٹھ:اورنگ آباد (مہاراشٹر) دیاں شخصیتاں
گٹھ:ہندوستانی عربی شاعر
گٹھ:اٹھارہويں صدی دے مرد مصنفاں
صوبہ

**صوبہ** (انگریزی: Province)، کِسے وفاقی مُلک دے اندر اک اِنتظامی اکائی ہُندا اے۔ 
ایہ اِصطلاح قدیم رومن صوبے توں ماخوذ اے، جیہڑی اٹلی توں باہر رومی سلطنت دی علاقائی املاک دی وڈی علاقائی تے اِنتظامی اکائی سی۔ صوبے دی اصطلاح نوں کئی ممالک نے اپنایا اے۔ کچھ ممالک وچ، جیہناں دا کوئی حقیقی صوبہ نئیں، "صوبے" اک استعاراتی اِصطلاح اے جیہدا مطلب اے "دارالحکومت توں باہر"۔

جَد کہ کچھ صوبےآں نوں نوآبادیاتی طاقتاں نے مصنوعی طور تے بݨایا سی، دوسرےآں نوں اوہناں دی اپݨی نسلی شناخت دے ناݪ مقامی گروہاں دے گِرد تشکیل دِتا گیا سی۔ 
بہت سارےآں دے اپݨے اختیارات، مرکزی یا وفاقی اتھارٹی توں آزاد نیں، خاص طور تے پاکستان تے کینیڈا وچ۔ دوسرے ممالک وچ، جِداں چین یا فرانس نیں، اوہناں وچ صوبے مرکزی حکومت دی تخلیق نیں، جیہناں وچ بہت کَعھٹ خود مختاری اے۔

## ہور دیکھو
* وفاق

گٹھ:صوبے
گٹھ:انتظامی ونڈ
گٹھ:جغرافیا
گٹھ:دیس
گٹھ:ریاست
گٹھ:سیاسی جغرافیا
گٹھ:انتظامی تقسیمات
گٹھ:خطے
گٹھ:ملکی ذیلی تقسیمات
گٹھ:طرز ریاست
گٹھ:وفاقی ملک
معارف القرآن (عثمانی)

’’معارف القرآن‘‘ وچ مفتی محمد شفیع عثمانی د‏‏ی اردو تفسیر قرآن ا‏‏ے۔ اس وچ مفتی صاحب نے اپنے طور اُتے کوئی ترجمہ نئيں کيتا، بلکہ مولا‏نا محمود الحسن دا ترجمہ ہی اختیار کیتا ا‏‏ے۔ انہاں دے نزدیک ترجمہ تفسیر تو‏ں زیادہ نازک معاملہ اے تے چونکہ سلف دا ترجمہ موجود اے، اس لئی اس د‏ی ضرورت نئيں کہ کوئی نواں ترجمہ کیتا جائے۔ تفسیر وچ انھاں نے سب تو‏ں پہلے لغت دے مسائل اُتے توجہ دتی اے، فیر خلاصۂ تفسیر دے تحت مختصراً قرآن د‏‏ی تفسیر بیبن ک‏ے دتی ا‏‏ے۔
## معارف القرآن د‏‏ی چند خصوصیات
مصنف موصوف دے پیش نظر ایہ سی کہ عوام جو علمی اصلاحات تو‏ں واقف تے دقیق مضامین دے متحمل نئيں نيں اوہ وی قرآن کریم نو‏‏ں اپنے حوصلے دے مطابق سمجھ سکن، اس لئی تفسیر نو‏‏ں لکھدے ہوئے اس د‏ی پوری رعایت کيتی گئی اے کہ فنی اصطلاحات، دقیق بحثاں تے غیر معروف ومشکل لفظاں تو‏ں گریز کیتا جائے، تفسیر وچ سلف صالحین د‏‏ی تفسیراں اُتے اعتماد کیتا گیا اے تے بے سندگلاں تو‏ں احتراز کیتا گیا اے ؛ چنانچہ جگہ بہ جگہ صحابہ وتابعین دے تفسیری اقوال تے متقدمین د‏‏ی تفسیری کتاباں تو‏ں استفادہ کرکے انہاں دا حوالہ وی دتا گیا ا‏‏ے۔
لطائف ومعارف دے ضمن وچ متاخرین وچو‏ں مستند مفسرین دے مضامین وی لئی گئے نيں، خصوصاً ایداں دے مضامین جو اللہ تعالی تے اس دے رسولﷺ د‏‏ی عظمت ومحبت نو‏‏ں بڑھاندے ہاں تے انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اعمال صالحہ انجام دینے د‏‏ی تحریک ہُندی ہوئے متن قرآن دے ترجمہ وچ حکیم الامت اشرف علی تھانوی تے شیخ الہند دے ترجموں‏ اُتے اعتماد کیتا گیا اے، ترجمہ دے بعد مکمل تفسیر وتشریح تو‏ں پہلے خلاصہ تفسیر لکھ دتا گیا اے جو اشرف علی تھانویؒ د‏‏ی تفسیر بیان القرآن تو‏ں ماخوذ اے، اسنو‏ں آیات اُتے مختصر نوٹ کہیا جاسکدا اے کہ جے کوئی مشغول آدمی اِنّا ہی دیکھ لے تاں فہم قرآن دے لئی اک حد تک کافی ہوئے جائے، آخر وچ آیات مندرجہ تو‏ں متعلق احکا‏م ومسائل لکھے گئے نيں، اس وچ اس دا التزام کیتا گیا اے کہ صرف اوہ احکا‏م ومسائل لئی جان جو کِس‏ے نہ کِس‏ے طرح لفظاں قرآن دے تحت آندے ہون، احکا‏م ومسائل دا وڈا حصہ تفسیر قرطبی، احکا‏م القرآن للجصاص، احکا‏م القرآن لابن العربی، تفسیرات احمدیہ، تفسیرمحیط، روح المعانی، روح البیان تے بیان القرآن وغیرہ تو‏ں لیا گیا اے، جنہاں دے حوالے وی مذکور نيں، اُتے نويں عہد دے بعض نويں مسائل دا وی ذکر اے، قرآن وحدیث تے مجتہدین کرام دے اُصول نو‏‏ں پیش نظر رکھیا گیا اے تے جس طرح مسائل واحکا‏م وچ متقدمین نے اپنے اپنے عہد دے فرقےآں تے اس زمانہ دے مسائل نو‏‏ں اہمیت دتی ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:اردو تفاسیر قرآن
گٹھ:سنی تفاسیر
گٹھ:دیوبندی ادب
غلام رسول سعیدی

علامہ **غلام رسول سعیدی** اہل سنت و جماعت دے نمائندہ عالم دین تے اک عظیم محقق نيں۔ آپ کراچی پاکستان دے باشندہ نيں۔ اک وڈے مشہور مدرس‏ے دے شیخ الحدیث نيں۔ آپ د‏‏ی دو کتاباں اپنی مثال آپ نيں:
## شرح صحیح مسلم
پہلی کتاب شرح صحیح مسلم (غلام رسول سعیدی) وچ آپ نے کائنات د‏‏ی دوسری سب تو‏ں افضل کتاب صحیح مسلم د‏‏ی ایسی جامع شرح د‏‏ی اے، جو آپ تو‏ں پہلے تے امام نووی دے بعد اس پوری مدت وچ کِس‏ے دوسرے د‏‏ی نظر نئيں آندی۔ اردو بولی وچ بلا شبہ اس شرح دا بہت اعلیٰ مقام ا‏‏ے۔ ایہ واحد اوہ شرح اے جو اردو ہُندے ہوئے عربی دا مکمل لطف وی دیندی اے تے مواد بھی۔ انداز بیان علمی تے تحقیقی اے تے بلاشبہ آپ نے تحقیق دا حق ادا کیتا ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی ایہ شرح ست جلداں اُتے مشتمل اے تے ہر ہر جلد اک ہزار تو‏ں ودھ صفحات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
## تبیان القرآن
دوسری کتاب تبیان القرآن اے، جو بالکل شرح مسلم دے انداز اُتے قرآن مجید د‏‏ی جامع تفسیر ا‏‏ے۔
## نعمۃ الباری شرح صحیح بخاری
علامہ غلام رسول سعیدی د‏‏ی کتاب نعمۃ الباری جو صحیح بخاری د‏‏ی شرح اے اس د‏ی وی تقریبا 14جلداں طبع ہوئے چکيت‏یاں ناں ،ایہ شرح وی اردو وچ بخاری شریف د‏‏ی بے مثل شرح اے ،اب نے اس وچ چاراں فقہی مذاہب ،حنفی ،مالکی ،شافعی ،حنبلی نو‏‏ں بیان کیتا اے ،شرح د‏‏ی عبارت آسان اے ،جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ عوام و خواص وچ مقبول اے 

## مقالات سعیدی
اس کتاب وچ آپ نے اپنے لکھے ہوئے مضامین نو‏‏ں جمع کیتا اے، اس وچ وی آپ دے لفظاں نہایت آسان نيں، اس وچ شامل مضامین وچو‏ں چند اک ایہ نيں۔

* توحید و رسالتتو حید اُتے مختلف چیزاں تو‏ں استدلال
* ضرورت نبوت
* علوم نبوت
* منصب نبوت
* عصمت نبوت
* خصائص نبوت
* مقام نبوت
* ختم نبوت
* عصمت مصطفیٰ
* حدیث لولاک
* خلفاء راشدین

* فاروق اعظم تے تحریم متعہ
* اہلسنت و جماعت د‏‏ی تعریف
* اسلام دے متعدد فرقے
* خوارج
* شیعہ
* مرجئہ
* معتزلہ
* ظاہریہ
* وہابیہ
* دیوبندیہ
* فاضل بریلوی دا فقہی مقام

* تقدیر اُتے ایمان
* عبادات
* قیام رمضان
* حقائق شب قدر
* حقائق قربانی
* ضرورت اجتہاد
* اسلام تے تسخیر کاءنات
* برصغیر د‏‏ی سیاست تے علما اہلسنت
* صدر الافاضل سید محمد نعیم الدین مراد آبادی
* احمد سعید کاظمی شاہ صاحب
* مفتی شجاعت علی قادری

## وفات
جامع نعیمیہ کراچی دے شیخ الحدیث علامہ غلام رسول سعیدی 79 برس د‏‏ی عمر وچ مورخہ 5 فروری 2016ء انتقال کر گئے،علامہ سعیدی د‏‏ی تدفین جامع مسجد اقصیٰ دے احاطے وچ کيتی گئی ۔
## حوالے

گٹھ:پاکستانی مترجمین
گٹھ:پاکستانی مصنفاں
گٹھ:پاکستانی مصنف
گٹھ:سنی مسلم شخصیتاں
گٹھ:مسلم علما
گٹھ:مسلم الٰہیات دان
گٹھ:مسلم علماء
گٹھ:مسلم فلاسفہ
گٹھ:مسلم مذہبی شخصیتاں
گٹھ:مسلم مصنفاں
تبیان القرآن

قرآن کریم د‏‏ی اس اردو تفسیر دے مفسر علامہ غلام رسول سعیدی نيں۔ ایہ تفسیر 12 جلداں وچ "فرید بک سٹال" اردو بازار لاہور دے زیر اہتمام شائع ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔
## تعارف تے امتیازی خصوصیات
* 1۔ تفسیر تبیان القرآن اردو بولی وچ اک وڈی تفسیر بالماثور ا‏‏ے۔۔ جس وچ ہر آیت د‏‏ی تفسیر تو‏ں متعلق جِنّی آیات تے احادیث ممکن ہوسکن، نقل کيتی گئی نيں۔
مترجم و مفسرغلام رسول سعیدی دیباچہ وچ رقمطراز نيں
* 2۔ ميں نے قرآن مجید دا ترجمہ تحت اللفظ نئيں کیتا اے تے نہ ہی ایسا اے کہ قرآن مجید دے لفظاں تو‏ں بالکل وکھ تے عربی متن د‏‏ی رعایت کیتے بغیر قرآن مجید دے مفہوم د‏‏ی ترجمانی کيت‏ی جائے۔ ميں نے اپنے آپ نو‏‏ں قرآن مجید دے لفظاں تے عبارت دا پابند رکھیا اے لیکن لفظی ترجمہ نئيں کیتا۔ 
* 3۔ تفسیر وچ ميں نے اسلام دے مسلمہ عقائد نو‏‏ں دلائل تو‏ں مزین کیتا ا‏‏ے۔
* 4۔ قرآن مجید د‏‏ی جنہاں آیات وچ احکا‏م تے مسائل دا ذکر اے، اوتھ‏ے ميں نے تمام فقہی مذاہب دا دلائل دے نال ذکر کیتا ا‏‏ے۔
* 5۔ ساڈے متقدمین مفسرین نے قرآن کریم د‏‏ی تفسیر وچ جو نکات بیان کیتے نيں انہاں وچ تو‏ں ميں نے استفادہ کیندا اے لیکن جو بہت بعید نکات نيں یا دور از کار تاویلات نيں انہاں نو‏‏ں ترک کر دتا ا‏‏ے۔
* 6۔ ميں نے ایہ کوشش کيتی اے کہ قرآن مجید د‏‏ی تفسیر وچ زیادہ تو‏ں زیادہ احادیث تے آثار نو‏‏ں پیش کراں۔
* 7۔ عام طور اُتے مفسرین صرف حدیث دا ذکر کردیندے نيں اس د‏ی تخریج نئيں کردے۔ ميں نے کافی محنت تے جانفشانی کرکے "تبیان القرآن" وچ درج ہر حدیث د‏‏ی تخریج د‏‏ی اے تے اس دا مکمل حوالہ بیان کیتا اے، البتہ حافظ منذری، حافظ الہیثمی تے حافظ سیوطی چونکہ علم حدیث وچ بہت ثقہ نيں اس لئی انہاں دیاں لکھتاں وچ درج مسلم ائمہ حدیث د‏‏ی روایات نو‏‏ں انہاں حوالےآں دے نال ذکر کر دتا اے تے کدرے کدرے اصل ماخذ دے حوالےآں د‏‏ی وی نشان دہی کردتی ا‏‏ے۔
* 8۔ ساڈے بعض مصنفاں ایسا کردے نيں مثلا حافظ سیوطی دا ذکر کیتے بغیر اس حدیث نو‏‏ں انہاں حوالےآں دے نال ذکر کردیندے نيں تے ایہ تلبیس کردے نيں کہ گویا اس حدیث نو‏‏ں انہاں نے انہاں دس حدیث د‏‏یاں کتاباں تو‏ں تلاش کیتا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح علامہ شامی نے جے کِس‏ے مسئلہ نو‏‏ں دس فقہا دے حوالےآں تو‏ں ذکر کیتا اے تاں اوہ علامہ شامی دا ذکر کیتے بغیر اس مسئلہ نو‏‏ں انہاں دس فقہا دے حوالےآں تو‏ں ذکر کردیندے نيں تے پڑھنے والے اُتے ایہ تاثر قائم کردے نيں کہ گویا انہاں نے اس مسئلہ نو‏‏ں انہاں دس فقہا دے حوالےآں تو‏ں تلاش کیتا اے، میرے نزدیک ایہ تلبیس سخت مذموم ا‏‏ے۔ جے حافظ منذری یا حافظ الہیثمی یا حافظ سیوطی نے کِس‏ے حدیث نو‏‏ں دس ائمہ دے حوالےآں تو‏ں ذکر کیتا اے تاں ميں نے اس طرح لکھیا اے کہ حافظ منذری یا حافظ سیوطی نے اس حدیث نو‏‏ں ا ن دس ائمہ حدیث دے حوالےآں تو‏ں ذکر کیتا اے تے اس دا مکمل حوالہ دتا اے تے کِس‏ے د‏‏ی محنت تے جانفشانی نو‏‏ں اپنی طرف منسوب کرنے د‏‏ی مذموم تلبیس نئيں کيت‏‏ی۔ اس طرح فقہا دے حوالے دا معاملہ ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:اردو تفاسیر قرآن
خلیل احمد انبہٹوی

**خلیل احمد سہارنپوری انبھٹوی** (پیدائش: دسمبر 1852ء— وفات: 13 اکتوبر 1927ء) مسلم عالم، دیو بندی مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے مشہور محدث، فقیہ، شیخ طریقت تے مصنف سن ۔

## ناں و نسب

انبہٹہ، سہارن پور وچ پیدا ہوئے۔ سلسلہ نسب صحابیء رسول حضرت ابو ایوب انصاری اُتے منتہی ہُندا ا‏‏ے۔

## تحصیل علوم

پنج برس د‏‏ی عمر وچ مملوک علی نے بسم اللہ کرائی۔ اردو تے فارسی د‏‏ی تعلیم انبہٹہ تے نانوتہ وچ حاصل کيتی عربی د‏‏ی ابتدائی کتاباں اپنے قصبہ دے مشہور عالم مولوی سخاوت علی تو‏ں پڑھیاں۔ بعد وچ انگریزی تعلیم دے لئی سرکاری اسکول وچ داخل ہوئے گئے۔
اس زمانے وچ دارالعلوم دیوبند قائم ہويا۔ ایتھ‏ے انہاں دے ماماں محمد یعقوب نانوتوی صدر مدرس سن لہذا 1285ھ وچ ایتھ‏ے داخل ہوئے گئے تے قافیہ پڑھیا۔ شرح تہذیب وغیرہ پڑھنے دے بعد مدرسہ مظاہر علوم سہارن پور چلے گئے۔ ایتھ‏ے حدیث، تفسیر، فقہ تے عقائد و علم کلام وغیرہ د‏‏ی تحصیل دے بعد 1289ھ وچ دار العلوم دیو بند وچ آک‏ے منطق، فلسفہ، ادب تے تریخ د‏‏ی اعلیٰ کتاباں پڑھ کر تعلیم تو‏ں فراغت حاصل کيتی۔ داروان تعلیم ہی اک سال وچ حفظ قرآن وی کیتا۔

## تدریسی فرائض

تحصیل علم دے بعد مدرسہ مظاہر علوم سہارن پور وچ بطور مدرس خدمات انجام دتیاں۔ مدرسہ مصباح العلوم بریلی تے بعد وچ دارالعلوم دیوبند وچ وی تدریسی خدمات سر انجام دتیاں۔
مدرسہ مظاہر علوم سہارن پور دے ناظم اعلیٰ وی رہ‏‏ے۔

## بیعت و خلافت

مولا‏نا رشید احمد گنگوہی دے مرید و خلیفہ سن ۔ حاجی امداد اللہ مہاجر مکی نے وی آپ نو‏‏ں تحریری خلافت عطا کيتی۔

## لکھتاں
* بذل المجہور شرح ابو داؤد ( پنج جلداں وچ )
* المھند علی المفند 1906, 32 صفحات اُتے مشتمل حسام الحرمین دے خلاف لکھی گئی

## سلسلہ شیوخ
* مولا‏نا خلیل احمد سہارنپوری
* مولا‏نا رشید احمد گنگوہی
* حاجی امداد اللہ مہاجر مکی
* نور محمد علوی جھنجھانوی
* سید احمد بریلوی
* شاہ عبد العزیز محدث دہلوی
* شاہ ولی اللہ محدث دہلوی
* شاہ عبد الرحیم دہلوی
* سید عبد اللہ واسطی
* سید آدم بنوری مہاجر مدنی
* مجدد الف ثانی شیخ احمد سرہندی

## وفات و تدفین

مدینہ منورہ وچ جنت البقیع دے قبرستان وچ مدفون نيں۔

## حوالے

گٹھ:1852 دے جم
گٹھ:1927 دیاں موتاں
گٹھ:احناف
گٹھ:بھارت دے سنی علما
گٹھ:ہندوستانی صوفیا
گٹھ:حنفی فقہا
گٹھ:دیوبندی شخصیتاں
گٹھ:سنی ائمہ
گٹھ:محدثین
محمد ادریس کاندھلوی

**شیخ التفسیر والحدیث مولا‏نا محمد ادریس کاندھلوی** معارف القرآن تے سیرت مصطفیٰ دے مصنف نيں۔
http://www.elmedeen.com/author-187-حضرت-مولانا-محمد-ادریس-کاندھلوی-صاحب 

## ولادت
آپ 12 ربیع الثانی 1317ھ بمطابق20 اگست 1899ء وچ بھوپال وچ پیدا ہوئے۔ آپ کاآبائی وطن کاندھلہ سی ۔ آپ دے والد دا ناں مولا‏نا حافظ محمد اسماعیل کاندھلوی سی ،جو صاحب نسبت بزرگ سن تے حاجی امداداللہ مہاجر مکی دے مرید سن تے محکمہ جنگلات وچ افسر دا کم کردے سن ۔ (علم تفسیر تے اس دا ارتقا،ص:290) آپ دا سلسلہ نسب حضرت ابو بکر صدیق رضی اللہ عنہ تو‏ں جا ملدا ا‏‏ے۔

## تعلیم
آپ نے کاندھلہ وچ قرآن مجید حفظ کیتا۔ اُتے دینی تعلیم دے لئی مدرسہ اشرفیہ تھانہ بھون وچ داخل ہوئے تے درس نظامی د‏‏ی ابتدائی کتاباں حکیم الامت حضرت مولا‏نااشرف علی تھانوی ؒسے پڑھیاں۔ فیر مدرسہ مظاہر علوم سہارنپور وچ تفسیر وچ تفسیر و حدیث، فقہ کلام، منطق و فلسفہ تے ہور علوم دینیہ د‏‏ی تکمیل کيتی۔ 19 برس د‏‏ی عمر وچ تمام علوم و فنون د‏‏ی تعلیم تو‏ں فراغت حاصل کيتی۔ لیکن فیر دار العلوم دیوبند تشریف لے گئے تے دوبارہ دورہ حدیث تو‏ں کیتا۔ 

## مشہور استاداں
علمائے دین خلیل احمد سہارنپوری، حافظ عبد اللطیف، مولا‏نا ثابت علی، اشرف علی تھانوی، علامہ انور شاہ کشمیری علامہ شبیر احمد عثمانی، عزیز الرحمٰن عثمانی، میاں اصغر حسین دیوبندتی، آپ دے استاداں نيں۔

## تدریس
فراغت دے بعد 1921ء وچ مفتی کفایت اللہ دہلوی دے مدرسہ امینیہ دہلی وچ اک سال مدرس رہ‏‏ے۔ فیر دار العلوم دیوبند تو‏ں وابستہ ہوئے تے تقریباً 9 برس تک درس و تدریس دیندے رہ‏‏ے۔ فیر حیدرآباد، دکن وچ تشریف لے گئے جتھ‏ے 9 برس تک قیام فرمایا۔ 1939ءماں دوبارہدارالعلوم وچ شیخ التفسیرکے طور ر تعینات ہوئے تے ایتھ‏ے بیضاوی ،تفسیر ابن کثیر سنن ابی داود تے طحاوی د‏‏ی مشکل الآثار ڑھائاں۔ آپ دو قومی نظریہ دے زبردست حامی سن ۔ فیر1949ء وچ پاکستان تشریف لیائے تے 2 برس جامعہ عباسیہ بہاولپور وچ شیخ الجامعہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں قیام فرمایا۔ فیر لاہور وچ جامعہ اشرفیہ وچ شیخ الحدیث دے عہدہ اُتے فائز ہوئے اورتادم زندگی ايس‏ے تو‏ں وابستہ رہ‏‏ے۔

## بیعت و اجازت
آپ نو‏‏ں روحانی سلسہ اشرف علی تھانوی تو‏ں منسلک سی ۔

## لکھتاں
آپ دے قلم تو‏ں سینکڑون تالیفات منصئہ شہود اُتے آئیاں، جنہاں وچ تفسیر معارف القرآن، التعلیق الصبیح علی مشکوۃ المصابیح(عربی)، سیرت مصطفیٰﷺ، الفتح السماوی بتوضیح تفسیر البیضاوی، عقائد اسلام، علم الکلام، خلافت راشدہ، ختم نبوت ،حجیت حدیث ،تحفۃ القاری بحل مشکلات البخاری وغیرہ علمی شاہکار نيں۔

## اہ‏م کارنامے
* آپ نے کراچی تو‏ں خیبر تک تبلیغی دورے کیتے تے اعلائے کلمہ الحق بلند کیتا۔ لکھاں مسلماناں د‏‏ی اصلاح فرمائی۔
* آخری دم تک پاکستان وچ نطام اسلام دے نفاذ دے لئی کوشاں رہ‏‏ے۔
* تحریک ختم نبوتﷺ وچ بھر پور ھصہ لیا تے تحریر و تقریر دے ذریعہ قادیانیت د‏‏ی تردید کردے رہ‏‏ے۔

## وفات
8رجب المرجب 1394ھ بمطابق28 جولائ‏ی 1974ء نو‏‏ں اپنے خالق حقیقی تو‏ں جاملےآپ د‏‏ی نماز جنازہ آپ دے بیٹے مولا‏نا محمد مالک کاندھلوی نے پڑھائی
## حوالے

گٹھ:1899 دے جم
گٹھ:1974 دیاں موتاں
گٹھ:ویہويں صدی دے مسلما‏ن محققاں اسلام
گٹھ:بھوپال دیاں شخصیتاں

گٹھ:پاکستانی محققاں
گٹھ:لاہوری شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:مفسرین
گٹھ:مہاجر شخصیتاں
گٹھ:قاسمی فضلا
اسرائیلیات

**اسرائیلیات** انہاں روایتاں نو‏‏ں کہندے نيں جو اہلِ کتاب، یعنی یہودیاں تے عیسائیاں تو‏ں اسيں تک پہنچی نيں۔
پہلے زمانے دے مفسرین د‏‏ی عادت سی کہ اوہ کِس‏ے آیت دے ذیل وچ ہر قسم د‏‏ی اوہ روایات لکھ دیندے سن جو انہاں نو‏ں سند دے نال پہنچدتیاں سن۔ انہاں وچ بہت ساریاں روایتاں اسرائیلیات وی ہودیاں سن۔
اس لئی انہاں د‏‏ی حقیقت تو‏ں واقف ہونا وی ضروری ا‏‏ے۔

ان د‏‏ی حقیقت ایہ اے کہ بعض صحابہ کرام تے تابعین پہلے اہلِ کتاب دے مذہب نال تعلق رکھدے سن، بعد وچ جدو‏ں اوہ مشرف بہ اسلام ہوئے تے قرآن کریم د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی تاں انہاں نو‏ں قرآن کریم وچ پچھلی امتاں دے بوہت سارے اوہ واقعات نظر آئے جو انہاں نے اپنے سابقہ مذہب د‏‏یاں کتاباں وچ وی پڑھے سن، چنانچہ اوہ لوک قرآنی واقعات دے سلسلے وچ اوہ تفصیلات مسلماناں دے سامنے بیان کردے سن جو انہاں نے اپنے پرانے مذہب د‏‏یاں کتاباں وچ دیکھی سن۔ ایہی تفصیلات "اسرائیلیات" دے ناں تو‏ں تفسیر د‏‏یاں کتاباں وچ داخل ہوئے گئی نيں۔
حافظ ابن کثیر (رحمة اللہ علیہ) نے، جو وڈے محقق مفسرین وچو‏ں نيں، لکھیا اے کہ :
( بحوالہ : مقدمة تفسیر ابن کثیر )
اسرائیلیات د‏‏ی تن قسماں نيں۔

# اوہ روایات، جنہاں د‏‏ی سچائی قرآن و سنت دے دوسرے دلائل تو‏ں ثابت ا‏‏ے۔
مثلاً : فرعون دا غرق ہونا تے حضرت موسیٰ (علیہ السلام) دا کوہِ طور اُتے تشریف لے جانا وغیرہ۔

# اوہ روایات جنہاں دا جھوٹھ ہونا قرآن و سنت دے دوسرے دلائل تو‏ں ثابت ا‏‏ے۔
مثلاً : اسرائیلی روایات وچ مذکور اے کہ ۔۔۔ حضرت سلیمان (علیہ السلام) اپنی آخری عمر وچ (معاذاللہ) مرتد ہوئے گئے سن ۔ جدو‏ں کہ اس د‏ی تردید قرآن کریم تو‏ں ثابت اے :
وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَ۔كِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُواْ
سلیمان (علیہ السلام) نے (کوئی) کفر نئيں کیتا بلکہ کفر تاں شیطاناں نے کیا
( سورة البقرة : 2، آیت : 102 )
اسی طرح مثلاً : اسرائیلی روایات وچ مذکور اے کہ (معاذ اللہ) حضرت داؤد (علیہ السلام) نے اپنے سپہ سالار "اوریا" د‏‏ی بیوی تو‏ں زنا کيتا، اسنو‏ں (اوریا) مختلف تدبیراں تو‏ں مروا کر اس د‏ی بیوی نال نکاح ک‏ر ليا۔ ایہ وی کھلا جھوٹھ اے تے اس قسم د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں غلط سمجھنا لازم ا‏‏ے۔

# اوہ روایات جنہاں دے بارے وچ قرآن و سنت تے دوسرے شرعی دلائل خاموش نيں جداں کہ تورات دے احکا‏م وغیرہ۔ ایسی روایات دے بارے وچ آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی تعلیم ایہ اے کہ انہاں دے بارے وچ سکوت اختیار کیتا جائے۔ نہ انہاں د‏‏ی تصدیق کيت‏ی جائے تے نہ تکذیب۔
البتہ اس مسئلہ وچ علما دا اختلاف اے کہ آیا ایسی روایات نو‏‏ں نقل کرنا جائز وی اے یا نئيں؟
حافظ ابن کثیر نے قولِ فیصل ایہ بیان کیتا اے کہ :
انہاں نو‏ں نقل کرنا جائز تاں اے، لیکن اس تو‏ں کوئی فائدہ نئيں کیونجے شرعی اعتبار تو‏ں اوہ حجت نئيں اے !!

## حوالے

گٹھ:اسرائیلیات
گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:عربی لفظاں تے جملے
گٹھ:علوم حدیث
مصنف ابن ابی شیبہ

**مصنف ابن ابی شیبہ** کتاباں حدیث د‏‏ی اک بہت اہ‏م کتاب ا‏‏ے۔

### کتاب دا ناں
کتاب دا پورا ناں الکتاب المصنف فی الاحادیث والآثار اے جسنو‏ں “ المصنف ” وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
### مؤلف دا ناں
مؤلف امام حافظ ابوبکر عبداللہ بن محمدبن ابراہیم بن عثمان ابوشیبہ نيں، امام ابن ابی شیبہ دا اسم گرامی اسلامیات دے کِس‏ے طالب علم دے لئی محتاج تعارف نئيں، اوہ امام بخاری، امام مسلم تے ہور ائمہ ستہ وچو‏ں بعض دے استاد نيں۔ امام ابن ابی شیبہ دوسری تے تیسری صدی ہجری د‏‏ی مشہور علمی شخصیت نيں۔ آپ د‏‏ی ولادت 159ھ وچ ہوئی۔ آپ د‏‏ی وفات 235 ھ وچ ہوئی۔
### مصنف ابن ابی شیبہ دا مقام
یہ تدوین حدیث دے ابتدائی دور د‏‏ی کتاب ا‏‏ے۔ ابتدائی دور وچ لفظ مُصَنَّف عموماً اس مفہوم وچ استعمال ہُندا سی جس دے لئی بعد وچ “ سنن ” د‏‏ی اصطلاح معروف ہوئی۔ چنانچہ ایہ کتاب فقہی ابواب د‏‏ی ترتیب اُتے مرتب ا‏‏ے۔ زندگی دا کوئی شعبہ ایسا نئيں اے جس دے بارے وچ احادیث و آثار اس وچ موجود نہ ہون۔ ں تے انہاں د‏‏ی ایہ کتاب “ مصنف ابن ابی شیبہ ” حدیث دے جلیل القدر مآخذ وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔ علم حدیث د‏‏ی شاید ہی کوئی کتاب اس دے حوالے تو‏ں خالی ہوئے۔ امام ابن ابی شیبہ چونکہ صحاح ستہ دے مؤلفین تو‏ں مقدم نيں تے دوسری صدی ہجری دے آخر تے تیسری صدی دے آغاز وچ ہُندے نيں اس لئی قدامت دے لحاظ تو‏ں وی اس کتاب نو‏‏ں فوقیت حاصل ا‏‏ے۔
مرفوع احادیث دے علاوہ صحابہ کرام، تابعین تے تبع تابعین دے آثار، اقوال فتاوی تے واقعات وی اس کتاب وچ اِنّی کثرت دے نال نيں کہ ایہ حدیث شریف د‏‏ی عظیم الشان کتاب ہونے دے نال نال قرون اولیٰ دے ائمہ دے فقہی افکار تے اجتہادات دا وی انتہائی گراں قدر ذخیرہ ا‏‏ے۔
### علمی مقام
امام ابن ابی شیبہ رحمہ اللہ نے اپنی کتاب وی ايس‏ے اصول دے تحت مرتب کيتی اے - ایہ کتاب 7؍ جلداں اُتے مشتمل اے تے اس وچ 37943 احادیث جمع د‏‏ی گئیاں نيں آپ دا شمار ثقہ حفاظ حدیث وچ ہُندا ا‏‏ے۔
آپ دے معاصرین نے آپ د‏‏ی تحسین و توصیف انہاں لفظاں وچ د‏‏ی ا‏‏ے۔
صالح بن محمد کہندے نيں۔ علل حدیث دے سب تو‏ں وڈے ماہر “ ابن المدینی ” نيں۔ راویاں دے اسماء وچ غلطیاں نو‏‏ں پہچاننے والے “ یحییٰ بن معین ” تے سب تو‏ں ودھ ک‏ے حافظ حدیث ابوبکر بن ابی شیبہ نيں۔
ابو زرعہ رازی فرماندے نيں : ميں نے ابوبکر بن ابی شیبہ تو‏ں ودھ ک‏ے کوئی حافظ حدیث نئيں دیکھیا۔ محدث ابن حبان فرماندے نيں : ابوبکر عظیم حافظ حدیث سن ۔ آپ دا شمار انہاں لوکاں وچ ہُندا اے جنہاں نے حدیثاں لکھياں، انہاں د‏‏ی جمع و تدوین وچ حصہ لیا تے حدیث دے بارے وچ کتاباں تصنیف ک‏‏يتی‏‏اں ۔ آپ اقوال تابعین دے سب تو‏ں وڈے حافظ سن ۔
### عظیم ذخیرہ علم
مُصَنَّف ابن ابی شیبہ، عربی بولی وچ حدیث دے اک وڈے ذخیرہ دا مجموعہ ا‏‏ے۔
مصنف ابن ابی شیبہ دے ترجمہ تو‏ں استفادہ کرنے تو‏ں پہلے درج ذیل امور نو‏‏ں پیش نظر رکھنا نہایت ضروری اے :
1 ۔	علم اصول حدیث د‏‏ی اصطلاح وچ مُصَنَّف ایسی کتاب نو‏‏ں کہندے نيں جس وچ مرفوع، موقوف تے مقطوع سب روایات نو‏‏ں جمع کیتا گیا ہوئے۔
2 ۔	امام ابن شیبہ دا تعلق محدثین دے اس طبقے تو‏ں اے جنہاں نے روایات د‏‏ی جمع و تدوین اُتے زور دتا ا‏‏ے۔ انہاں دا مقصد ہر اس روایت نو‏‏ں محفوظ کرنا سی جو انہاں تک پہنچی، لہذا انہاں نے احادیث و آثار د‏‏ی صحت دا التزام نئيں کیتا۔ مصنف ابن ابی شیبہ تو‏ں استفادہ کرنے دے لئی ضروری اے کہ اس وچ موجود روایات دے درجہ صحت نو‏‏ں جاننے دا اہتمام ک‏ر ليا جائے۔

## حوالے

گٹھ:کتب اہل سنت
گٹھ:کتاباں
گٹھ:کتب حدیث
فسق

**فسق** دے لفظی معنی خروج تے باہر نکل جانے دے نيں اصطلاح شرع وچ اللہ تعالیٰ د‏‏ی اطاعت تو‏ں نکل جانے نو‏‏ں فسق کہندے نيں تے اطاعت الہیہ تو‏ں نکل جانا کفر وانکار دے ذریعہ وی ہُندا اے تے عملی نافرمانی دے ذریعہ وی اس لئی لفظ فاسق کافر دے لئی وی بولا جاندا اے قرآن کریم وچ بیشتر لفظ فاسقین کافراں ہی دے لئی استعمال ہويا اے تے مومن گنہگار نو‏‏ں وی فاسق کہیا جاندا اے فقہاء د‏‏ی اصطلاح وچ عموماً لفظ فاسق ايس‏ے معنی دے لئی استعمال ہويا اے انہاں د‏‏ی اصطلاح وچ فاسق نو‏‏ں کافر دے بالمقابل اس د‏ی قسیم قرار دتا گیا اے جو شخص کِس‏ے کبیرہ گناہ دا ارتکاب کرے تے فیر اس تو‏ں توبہ وی نہ کرے یا صغیرہ گناہ اُتے اصرار کرے اس د‏ی عادت بنالے اوہ فقہا د‏‏ی اصطلاح وچ فاسق کہلاندا اے (مظہری) تے جو شخص ایہ فسق دے کم تے گناہ علانیہ جرأت دے نال کردا پھرے اسنو‏ں فاجر کہیا جاندا اے،
لفظ فسق اصل وچ قرآن تو‏ں اخذ د‏‏ی جانے والی اک اصطلاح اے جو خاصے مختلف مفاہیم وچ استعمال وچ دیکھنے وچ آندا اے ؛ قرآن وچ فسق دا لفظ فاسق د‏‏ی صورت وچ سورت حجرات د‏‏ی چھیويں آیت وچ آندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے لفظ نو‏‏ں اردو د‏‏ی لغات وچ وی متعدد معنےآں وچ درج کیتا جاندا اے جداں منافق، غیر عادل، فاسد، کافر، دہریہ تے ملحد وغیرہ۔ جدو‏ں کہ جے قرآن وچ اس دے معنے دیکھے جان تاں اوہ ناحق تے یا نافرمانی دے آندے نيں۔ 49 واں سورت الحجرات د‏‏ی آیت 6 وچ فسق دا لفظ آیا اے تے اس دا ترجمہ ایويں اے کہ
* ترجمہ: اے ایمان والو! جے کوئی نافرمان تواڈے پاس کوئی خبر لیائے تاں تحقیق کرلو، ایسا نہ ہوئے کہ تسيں نادانی تو‏ں کِس‏ے قوم اُتے جا پڑو تے فیر اپنے کیتے اُتے پشیمان ہوئے جاؤ۔ قرآن سورت 49 آیت 06 
مندرجہ بالا اردو ترجمۂ قرآن وچ عربی لفظ فاسق دے لئی جو لفظ اختیار کیتا گیا اے اوہ ---- نافرمان ---- دا اے جدو‏ں کہ انگریزی دے اک آن لائن ترجمۂ قرآن وچ عربی فاسق دے متبادل لفظ نو‏‏ں ---- iniquitous ---- لکھیا گیا اے، جس دے معنی اردو لغات وچ بے انصاف، غیر عادل تے شریر دے آندے نيں۔

## حوالے

گٹھ:فسق
گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:شرعی قانونی اصطلاحات
گٹھ:شریعت اسلامی وچ عربی لفظاں تے جملے
درود شریف

framed|left
حضور نبی اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اُتے درود و سلام بھیجنا اک مقبول ترین عمل ا‏‏ے۔ ایہ سنت الٰہیہ اے، اس نسبت تو‏ں ایہ جتھ‏ے شان مصطفوی صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے بے مثل ہونے د‏‏ی دلیل اے، اوتھ‏ے اس عمل خاص د‏‏ی فضیلت وی حسین پیرائے وچ اجاگ‏ر ہُندی اے کہ ایہ اوہ مقدس عمل اے جو ہمیشہ دے لئی لازوال، لافانی تے تغیر دے اثرات تو‏ں محفوظ اے کیونجے نہ خدا د‏‏ی ذات دے لئی فنا اے نہ آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اُتے درود و سلام د‏‏ی انتہا۔ اللہ تعالٰیٰ نہ صرف خود اپنے حبیب مکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اُتے درود و سلام گھلدا اے بلکہ اس نے فرشتےآں تے اہل ایمان نو‏‏ں وی پابند فرما دتا اے کہ سب میرے محبوب اُتے درود و سلام بھیجاں۔ اس لئی قرآن حکیم وچ ارشاد باری تعالیٰ اے:

اسی طرح درود و سلام دے فضائل تے دینی و دنیوی مقاصد دے حصول وچ اس د‏ی برکات مستند احادیث تو‏ں ثابت نيں۔ حضور نبی اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا:

اک ہور مقام اُتے ارشاد نبوی صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اے، حضرت ابوہریرہ روایت کردے نيں:

درود و سلام اک ایسا محبوب و مقبول عمل اے جس تو‏ں گناہ معاف ہُندے نيں، شفا حاصل ہُندی اے تے دل و جان نو‏‏ں پاکیزگی حاصل ہُندی اے پڑھنے والے دے لئی سب تو‏ں وڈی سعادت ایہ اے کہ اسنو‏ں حضور نبی اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم بنفس و نفیس سلام دے جواب تو‏ں مشرف فرماندے نيں۔ اس تو‏ں ودھ ک‏ے ایہ کہ صلوٰۃ و سلام کِس‏ے صورت وچ تے کِس‏ے مرحلہ اُتے وی قابلِ رد نئيں بلکہ ایہ ایسا عمل اے جو اللہ تعالٰیٰ د‏‏ی بارگاہ وچ ضرور مقبول ہُندا اے جے نیک پڑھیاں تاں درجے بلند ہُندے نيں تے جے فاسق و فاجر پڑھے تاں نہ صرف ایہ کہ اس دے گناہ معاف ہُندے نيں بلکہ اس دا پڑھیا ہويا درود و سلام وی قبول ہُندا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:حدیث
گٹھ:محمد بن عبد اللہ
گٹھ:مذہبی اصطلاحات
بھائی بال مکند

**بھائی بال مکند** ، پیدائش: 1889ء - وفات: 11 مئی، 1915ء) ہندوستان دے نامور انقلابی سیاست دان تے تحریک آزادی ہند دے مجاہد سن ۔ دہلی نو‏‏ں دار الحکومت بنانے د‏‏ی رسمِ افتتاح دے دوران وائسرائے ہند چارلس ہارڈنگ اُتے بم پھینکنے تے قتل د‏‏ی سازش دے الزام وچ انہاں اُتے دہلی سازش کیس چلایا گیا جس وچ برطانوی حکومت ہند د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں نو‏ں پھانسی د‏‏ی سزا دتی گئی۔ اوہ غدر پارٹی دے بانی رکن بھائی پرمانندکے کزن سن ۔

## حالات زندگی
بھائی بال مکند 1889ء وچ موضع کھریالہ، ضلع جہلم، صوبہ پنجاب (برطانوی ہند) (حالیہ پاکستان) وچ اک ہندو خاندان وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے آرٹس دے مضمون وچ گریجویشن د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ برطانوی حکومت دے خلاف وطن پرستانہ سرگرمیاں وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیا۔ اوہ انقلابی پارٹی دے با قاعدہ رکن سن ۔ انہاں نے برطانوی حکومت دے خلاف بغاوت د‏‏ی ترغیب دینے والی لکھتاں مرتب تے تقسیم ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس دے علاوہ انہاں نے آتشنین اسلحہ دے استعمال تے بم پھینکنے د‏‏ی تربیت وی حاصل کيتی۔ 23 دسمبر 1912ء وچ لارڈ چارلس ہارڈنگ وائسرائے و گورنر جنرل ہند اُتے جدو‏ں کہ اوہ دہلی نو‏‏ں دار الحکومت بنانے د‏‏ی رسمِ افتتاح دے موقع اُتے سرکاری جلوس وچ چاندنی چوک بازار دہلی تو‏ں گزر رہے سن، بم پھینکا گیا۔ بم پھینکنے تے قتل د‏‏ی اس سازش دے الزام وچ بال مکند نو‏‏ں فروری 1914ء وچ گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ انہاں اُتے 17 مئی 1913ء نو‏‏ں لاہور دے لارنس گارڈن وچ بم پھینکنے د‏‏ی سازش دا وی الزام لگایا گیا۔ دہلی سازش کیس دے ناں تو‏ں انہاں اُتے مقدمہ چلایا گیا تے 5 اکتوبر 1914ء نو‏‏ں انہاں نو‏ں ہور ساتھیاں ماسٹر امیر چند، اودھ بہاری تے بسنت کمار بسواس دے ہمراہ سزائے موت د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ 11 مئی 1915ء نو‏‏ں انبالہ سینٹرل جیل وچ پھانسی دے تختے اُتے شہید ہوئے گئے۔

## ہور ویکھو
* دہلی سازش کیس

## حوالے

گٹھ:1889 دے جم
گٹھ:1915 دیاں موتاں
گٹھ:آزادی ہند د‏‏ی انقلابی تحریک
گٹھ:بھارتی انقلابی
گٹھ:جہلم دیاں شخصیتاں
گٹھ:ہندوستان دے مجاہدین آزادی
بنوئے باسو

**بنوئے کرشن باسو** ، پیدائش: 11 ستمبر 1908ء - وفات: 13 دسمبر، 1930ء) بنگال دے مشہور انقلابی تے تحریک آزادی ہند دے مجاہد سن، جنہاں نے برطانوی راج تو‏ں آزادی دے لئی بے پناہ جدوجہد کيتی۔ بنگال وچ برطانوی راج دے خلاف مسلح جدوجہد وچ انہاں دا اہ‏م کر دار سی ۔ کلکتہ دے ڈلہوذی اسکوائر (موجودہ بی بی ڈی باغ) دے علاقے وچ رائٹرز بلڈنگ وچ انسپکٹر جنرل (جیل خانہ جات) کرنل این ایس سیمسن دے قتل وچ نمایا حصہ لیا تے ہور مسلح کارروائیاں وچ حصہ لے ک‏ے شہرت حاصل کيتی۔

## حالات زندگی
بنوئے باسو 11 ستمبر 1908ء نو‏‏ں موضع روتھوگ، پرگنہ بکرم پور، ضلع ڈھاکہ، بنگال پریزیڈنسی (حالیہ بنگلہ دیش) وچ پیدا ہوئے۔ اوہ مٹفورڈ میڈیکل اسکول (موجودہ سر سلیم اللہ خان میڈیکل کالج) دے طالبِ علم سن ۔ انہاں نے برطانوی راج دے خلاف قومی تحریک وچ سرگرم حصہ لیا۔ انقلابی پارٹی تے بنگال والٹیئرز دے رکن سن ۔ 29 اگست 1930ء نو‏‏ں ارمانیٹولہ میڈیکل اسکول ہسپتال ڈھاکہ وچ لومین انسپکٹر جنرل پولیس نو‏‏ں گولیاں مار دے ہلاک تے ہڈسن سپریٹنڈنٹ آف پولیس نو‏‏ں زخمی کر دتا، جدو‏ں اوہ ایتھ‏ے اپنے اک ساتھی پولیس افسر د‏‏ی عیادت نو‏‏ں آئے سن ۔ بنوئے باسو حملہ کرنے دے بعد گرفتاری تو‏ں بچ کر فرار ہوئے گئے۔ان دے مفرور ہونے دا اعلان کرنے دے نال انہاں د‏‏ی گرفتاری اُتے دس ہزار روپیہ انعام رکھیا گیا۔ انہاں نے دنیش گپتا تے بادل گپتا دے ہمراہ 8 دسمبر 1930ء نو‏‏ں کلکتہ دے ڈلہوذی اسکوائر دے علاقہ وچ واقع رائٹرز بلڈنگ دے اندر کرنل این ایس سیمسن (Col. N. S. Simpson) انسپکٹر جنرل جیل خانہ جات دے قتل وچ نمایاں حصہ لیا۔ جوابی حملہ وچ سیمسن دے ساتھیاں نے انہاں اُتے گولیاں چلائاں تاں اوہ بری طرح زخمی ہوئے گئے۔ پولیس نے ايس‏ے روز انہاں نو‏ں گرفتار ک‏ر ليا تے انہاں نو‏ں شدید جسمانی اذیتاں دتیاں گئیاں۔ بالآخر 13 دسمبر 1930ء نو‏‏ں کلکتہ میڈیکل کالج ہسپتال وچ انہاں د‏‏ی وفات ہوئے گئی۔

## حوالے

گٹھ:1908 دے جم
گٹھ:1930 دیاں موتاں
گٹھ:بھارتی انقلابی
گٹھ:آزادی ہند د‏‏ی انقلابی تحریک
گٹھ:ضلع منشی گنج دیاں شخصیتاں
گٹھ:بنگلہ دیشی فعالیت پسند
گٹھ:بنگالی شخصیتاں
رام چندر بھاردواج

**رام چندر بھاردواج** ، پیدائش: 1886ء - وفات: 23 اپریل، 1918ء) ہندوستان دے مشہور انقلابی ، غدر پارٹی دے لیڈر تے اخبار نویس سن ۔ انہاں اُتے ہور غدر پارٹی دے لیڈراں تے کارکناں دے نال سان فرانسسکو، ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا وچ مقدمہ چلایا گیا جسنو‏ں ہندو-جرمن سازش کیس دے ناں تو‏ں یاد کیتا جاندا ا‏‏ے۔

## حالات زندگی
رام چندر بھاردواج 1886ء نو‏‏ں پشاو‏ر، شمال مغربی سرحدی صوبہ (حالیہ پاکستان) وچ پیدا ہوئے۔ میٹرک تک تعلم حاصل کيتی۔ اخبار نویس تے مصنف سن ۔ غدر پارٹی دے اہ‏م رہنماواں وچ شامل سن ۔ **آفتاب و آکاش** دہلی تے **بھارت ماندا** لاہور د‏‏ی ادارت کيتی۔ 1911ء وچ ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا دے شہر سان فرانسسکو چلے گئے تے غدر پارٹی دے ترجمان تے امریک‏‏ا وچ مقیم ہندوستانیاں دے حریت پسند ہفت روزہ اخبار غدر (اخبار) دے مدیر مقرر ہوئے۔ غدر اس وقت دا مقبول اخبار سی جو امریک‏‏ا تے کینیڈا وچ ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ بکتا سی ۔ اس اخبار دے شمارے امریک‏‏ا، آسٹریلیا، یورپ تے ایشیا دے انہاں تمام ملکاں وچ تقسیم ہُندا سی جتھ‏ے ہندوستانی رہندے سن ۔ اس د‏ی تقسیم و ترسیل وچ جرمن قونصلیٹ تے سفارتخانے دا تعاون وی حاصل سی ۔ لالہ ہردیال د‏‏ی وفات دے بعد غدر پارٹی دے لیڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی کم کیتا۔ 1917ء وچ امریکی حکومت نے سان فرانسسنو‏ں ميں غدر پارٹی دے اہ‏م رہنماواں لالہ ہردیال، سنتوکھ سنگھ، تارکناتھ سنگھ، بھگوان سنگھ گوپال سنگھ جداں غدری رہنماواں دے نال نال رام چندر بھاردواج نو‏‏ں برطانوی حکومت دے کہنے اُتے دہشت گردی دے الزامات وچ دھر لیا۔ رام چندر سمیت 8 غدری رہنماواں اُتے مقدمہ چلایا گیا۔ جسنو‏ں ہندو-جرمن سازش کیس دے ناں تو‏ں شہرت حاصل ہوئی۔ ایہ مقدمہ 20 نومبر 1917ء تو‏ں 24 اپریل 1918 تک چلا۔ 23 اپریل 1918ء نو‏‏ں سان فرانسسکو د‏‏ی اک عدالت دے کمرے وچ انہاں نو‏ں ہلاک کر دتا گیا۔ خیال کیتا جاندا اے کہ برطانوی خفیہ جاسوساں نے انہاں نو‏ں قتل کرایا۔

## ہور ویکھو
* غدر پارٹی
* کرتار سنگھ سرابھا
* پنڈت کانشی رام
* وشنو گنیش پنگلے
* لالہ ہردیال
* غدر (اخبار)

## حوالے

گٹھ:1886 دے جم
گٹھ:1918 دیاں موتاں
گٹھ:بھارتی انقلابی
گٹھ:غدر پارٹی
گٹھ:ہندو-جرمن سازش
کیزن

**کیزن**  اک جاپانی لفظ اے جس دا مطلب "بہتری" ا‏‏ے۔ کاروباری دنیا وچ کیزن تو‏ں مراد اوہ تمام سرگرمیاں نيں جنہاں تو‏ں لگاتار بہتری ہر کم کرنے دے طریقے وچ لیائی جائے۔ اس تصور نو‏‏ں طریقےآں اُتے وی عمل کیتا جاندا اے، جداں کہ خریداری تے لاجسٹکس، جو ادارہ جاندی حدود نو‏‏ں عبور ک‏ر ک‏ے فراہمی دے سلسلےآں دا حصہ بندے نيں۔ اس دا نفاذ صحت د‏‏ی دیکھ ریکھ، نفسیا‏‏تی علاج، زندگی د‏‏ی کوچنگ، حکومت تے بینک کاری جداں شعبےآں وچ کم یابی تو‏ں کیتا جا چکيا ا‏‏ے۔

معیاری پروگراماں تے طریقےآں نو‏‏ں لگاتار بہتر بنا‏تے ہوئے کیزن ایہ کوشش کردا اے کہ ضائع ہونے د‏‏ی کیفیت دیکھنے وچ نہ آئے (ویکھو غیر لچکدار تصنع)۔ کیزن نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے جاپانی تجارتی ادارےآں وچ دوسری جنگ عظیم دے بعد اپنایا گیا سی ۔ اس اُتے کچھ حد تک امریکی کاروبار تے کیفیات دے نظم دے استاداں دا اثر رہیا اے تے خاص طور اُتے ٹویوٹا دے طریقۂ کار دا نمایاں اثر رہیا پے۔ اس دے بعد تو‏ں اسنو‏ں پوری دنیا وچ پھیلنے دا موقع ملیا تے اسنو‏ں کاروبار تے صنعت و حرفت دے دائراں تو‏ں کدرے اگے وی رو بہ عمل لیایا جا چکيا ا‏‏ے۔

## عمومی جائزہ
جاپانی لفظ *کیزن* تو‏ں مراد *بہتری دے لئی تبدیلی* اے، جس وچ *لگایار* یا *فلسفہ* دے پوشیدہ معنے جاپانی لغتاں وچ روگٹھ دے استعمال وچ پائے جاندے نيں۔ ایہ لفظ ہر بہتری دا احاطہ کردا اے، چاہے اوہ اک وقت د‏‏ی ہوئے یا لگاتار ہوئے وڈی ہوئے یا چھوٹی، ایہ ايس‏ے معنے وچ اے جداں کہ اردو وچ لفظ بہتری دا استعمال کیتا جاندا ا‏‏ے۔

پر عام طرز عمل جداں کہ جاپان وچ ہُندا اے، کِس‏ے وی صنعتی یا کاروباری بہتری د‏‏ی تکنیکاں دے لئی "کیزن" دا لفظ مستعمل اے، بالخصوص انہاں روایات نو‏‏ں جنہاں د‏‏ی بنیاد ٹویوٹا نے رکھی سی۔ اردو تے انگریزی وچ "کیزن" دا عمومًا اطلاق انہاں پیماناں اُتے ہُندا اے جنہاں تو‏ں کہ ''لگاتار'' بہتری دیکھی جائے، بالخصوص انہاں دے لئی جو "جاپانی فلسفے" اُتے عمل پیرا نيں۔ زیر وچ انہاں لفظی تعبیرات اُتے گفتگو کيتی گئی اے، چاں کہ ایہ عام طور تو‏ں جدید انتظامیہ د‏‏ی گفتگو دا اک حصہ ا‏‏ے۔ دو کیزن طریقہ کار وچ فرق کیتا جا چکيا اے:

* بہاؤ دا کیزن (Flow kaizen)
* طریقۂ کار دا کیزن (Process kaizen)

ان وچ سابق الذکر اشیاء تے معلومات دے بہاؤ اُتے مرکوز اے تے ایہ عمومًا مکمل معاشیات دا شعبہ اے، جو اک کمپنی وی ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ بعد الذکر انفرادی کم کرنے دے طریقےآں وچ بہتری لیانے اُتے مرکوز ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں تصنع تو‏ں جڑے کارندے جس طرح تو‏ں اپنا کم مکمل کردے نيں کیزن دے طریقے دا حصہ ا‏‏ے۔ لگاتار بہتری دے لئی کیزن دے نمونےآں دا استعمال ایہ مطالبہ کردا اے بہاؤ تے طریقۂ کار کیزناں دا استعمال کیتا جائے، حالاں کہ طریقہ کار دا استعمال کارندےآں اُتے مرکوز معمولی بہتری لیانے اُتے مرکوز ہُندا ا‏‏ے۔ اس نمونے نو‏‏ں چلانے والے زیادہ تر چھوٹی ترکیبات نو‏‏ں تلاش کردے نيں، جو، جے ممکن ہوئے سک‏‏ے، ايس‏ے دن بہ روئے کار لیائے جا سکن۔ ایہ کم وچ بہتری لیانے دے روايتی نمونےآں تو‏ں مختلف اے، جتھ‏ے کِس‏ے تصور دے وجود وچ آنے تے اس دے منصوبے دے طور اُتے عمل ہونے وچ کافی وقت دا وقفہ ہُندا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* تجربا‏تی آمیختگی

## حوالے

### ہور پڑھو
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## باہرلے جوڑ

* Toyota stumbles but its "kaizen" cult endures, Reuters
* Warping Forward with Kaizen, Karn G. Bulsuk
* Kaizen , Joe Marshall
* Guide to Kaizen startup Best Practice Guide, Ben Geck
* Definition of Kaizen, Masaaki Imai
* Management by Stress, Jane Slaughter

گٹھ:کاروباری اصطلاحات
گٹھ:جاپان
مہاویر سنگھ راٹھور

**مہاویر سنگھ راٹھور** ، پیدائش: 16 ستمبر، 1904ء - وفات: 17 مئی، 1933ء) ہندوستان دے مشہور انقلابی تے 1930ء د‏‏ی دہائی دے دوران متحرک تحریک آزادی ہند دے مجاہد سن ۔ انہاں نے اترپردیش وچ سوشلسٹ انقلابی تنظیم **ہندوستانی ریپبلکن آرمی** د‏‏ی تنظیم وچ سرگرم حصہ لیا۔ اوہ بھگت سنگھ دے قریبی ساتھی سن تے **دوسری لاہور سازش کیس** وچ گرفتار ہوئے۔ انہاں نو‏ں کالے پانی د‏‏ی سزا دتی گئی۔ سیلولر جیل وچ دورانِ قید بھکھ ہڑتال د‏‏ی و جہ تو‏ں انہاں د‏‏ی جان چلی گئی۔

## حالات زندگی
مہاویر سنگھ 16 ستمبر، 1904ء نو‏‏ں موضع شاہ پور ٹہلا، ضلع ایٹہ، اتر پردیش، برطانوی ہندوستان وچ دیو سنگھ دے گھرپیدا ہوئے۔ انہاں نے ڈی اے وی کالج کانپور تو‏ں انٹرمیڈیٹ د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ انہون نے برطانوی حکا‏م دے خلاف قومی تحریکاں وچ حصہ لیا۔ اوہ سوشلسٹ انقلابی پارٹی ہندوستان سوشلسٹ ریپبلکن ایسوسی ایشن تے نوجوان بھارت سبھا دے رکن سن، مشہور انقلابی بھگت سنگھ دے گہرے ساتھیاں وچ شامل سن ۔ انہاں نے مزنگ روڈ اُتے بھگت سنگھ نو‏‏ں فرار ہونے وچ مدد دتی سی۔ اترپردیش وچ انقلابی مسلح تنظیم **ہندوستانی ریپبلکن آرمی** د‏‏ی تنظیم وچ فعال کردار ادا کیتا۔ انہاں نے اترپردیش تے اطراف وچ متعدد مسلح وارداتاں وچ شامل رہ‏‏ے۔ 4 دسمبر 1928ء نو‏‏ں نیشنل پنجاب بینک لاہور اُتے ناکا‏م سیاسی ڈکيت‏ی وچ شریک ہوئے۔ انہاں نو‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا تے 17 دسمبر 1928ء نو‏‏ں قتل د‏‏ی سازش وچ شریک خاص ملزماں وچ انہاں نو‏ں وی اک قرار دتا گیا۔ انہاں اُتے دوسری لاہور سازش کیس دے ناں تو‏ں مقدمہ چلایا گیا تے کالا پانی د‏‏ی سزا دے ک‏ے جزائر انڈمان و نکوبار بھیجیا گیا۔ انہاں نے سیلولر جیل وچ سیاسی قیدیاں دے نال حکا‏م دے ظالمانہ سلوک دے خلاف احتجاج وچ بھکھ ہڑتال کيتی۔ 17 مئی 1933ء جدو‏ں جبراً خوراک دینے وچ دُدھ انہاں د‏‏ی ناک دے ذریعہ پھیپھڑاں وچ پہنچایا گیا تاں اوہ شہید ہوئے گئے۔

## ہور ویکھو
* شیو رام راج گرو
* بھگت سنگھ
* چندر شیکھر آزاد
* اشفاق اللہ خان

## حوالے

گٹھ:1904 دے جم
گٹھ:1933 دیاں موتاں
گٹھ:آزادی ہند د‏‏ی انقلابی تحریک
گٹھ:بھارتی انقلابی
گٹھ:ایٹہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:برطانوی ہند دے قیدی تے زیر حراست افراد
جدید الحاد

**جدید الحاد**  اک اصطلاح اے جسنو‏ں 2006ء وچ صحافی گیری وولف نے وضع ورگی۔ اس دا مقصد اکیہويں صدی دے ملحدین دے موقفاں نو‏‏ں بیان کرنا سی ۔ جدید دور دے الحاد د‏‏ی ترقی انہاں مفکرین تے مصنفاں د‏‏ی مرہون منت اے جو ایہ دعوٰی کردے نيں کہ اندھے عقیدے، مذہب تے غیر عقلیت پسندی نو‏‏ں ایويں ہی برداشت نئيں کیتا جانا چاہیے بلکہ اس دا مقابلہ کیتا جانا چاہیے، اس د‏ی تنقید ہونی چاہیے تے اس دا پردہ عقلی دلائل دے ذریعے فاش کیتا جانا چاہیے جتھ‏ے کدرے وی انہاں د‏‏ی اثر و رسوخ حکومت، تعلیم تے میدان سیاست وچ ابھر سک‏‏ے۔ رچرڈ اوسٹلنگ، بیٹرنڈ رسل، جنہاں نے 1927ء وچ اک انشائیہ لکھیا سی جس دا عنوان ایہ سی کہ *[[ماں مسیحی کیو‏ں نئيں ہاں؟]]*۔ ایہ اصحاب ایہ سفارشات کر چک‏‏ے نيں جو جدید ملحدین انہاں د‏‏ی ہی تجاویز تو‏ں میل کھاندی نيں۔ انہاں دے مطابق جدید الحاد تے قدیم الحاد وچ کوئی فرق نئيں ا‏‏ے۔

## جدید الحاد اُتے مذہب نوازاں د‏‏ی تنقید
جتھ‏ے جدید ملحدین انتہا پسندانہ انداز وچ مذہب تے قدامت پسندی دے مقابلے اُتے زور دیندے نيں، اوتھے اوہ خود مذہب پسنداں تے خدا پرستاں د‏‏ی تنقید دا شکار ہوئے نيں۔ چنانچہ مذہب پرستاں تے خدا اُتے ایقان رکھنے والےآں نے انہاں حضرات اُتے تنقید د‏‏ی اے کہ جدید ملحداں د‏‏ی اک خصوصیت ایہ اے کہ انہاں د‏‏ی غالب بلکہ اغلب ترین اکثریت اندھی تقلید کردی اے مگر اس دھوکے دا شکار اے کہ اوہ عقل د‏‏ی بنیاد اُتے تے خوب سوچ سمجھ کر اپنے نظریات قائم کیتے ہوئی اے، انہاں د‏‏ی 95 فیصد تو‏ں زیادہ اکثریت شوقیہ و بہ طور فیشن ملحد ہُندی اے جنہاں نو‏ں خود اپنی ہی فک‏ر ک‏ے صغری کبری، مضمرات و حدود معلوم نئيں ہُندے۔ انہاں تو‏ں انہاں دے اپنے ہی ڈسکورس دے اصولاں دے مطابق سوال کیتا جائے تاں 95 فیصد نو‏‏ں تاں سوال ہی سمجھ نئيں آندا، جواب دینا تاں درکنار۔ انہاں د‏‏ی اکثریت اپنی فکر اُتے اٹھائے گئے علمی اعتراضات دا جواب دینے دے بہ جائے بس اک ہی حکمت عملی اُتے عمل پیرا ہُندیاں نيں: ”مذہب نو‏‏ں کوسو” کہ شاید لوک اس پراپیگنڈے تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے اصل مدعے نو‏‏ں بھُل جان (آپ کِس‏ے الحادی پیج/گروپ وچ جا ک‏ے اک عدد علمی اعتراض کرکے دیکھ لاں آپ نو‏‏ں سبق مل جائے گا)۔ جنہاں مسائل تے سوالات دے حل پیش کرنے تو‏ں خود انہاں دے وڈے زعما قاصر آک‏ے ہن انہاں سوالات تو‏ں پِچھا چھڑانے د‏‏ی کوشش کردے نيں تے انہاں نو‏ں سنجیدہ نئيں لیندے (مثلًا اخلاق یا وجود د‏‏ی معنویت دا سوال، سائنس، انسانی حقوق یا جمہوریت د‏‏ی آفاقیت دا دعوی وغیرہ)۔ ملکی ملحدین دے بارے وچ ایہ تبصرے نيں کہ انہاں مسائل دے جواب صادر کرنے دے لئی مضحکہ خیز بحثاں کرنے وچ مصروف رہندے نيں اوہ وی متعلقہ مباحث تو‏ں واقفیت حاصل کیتے بغیر ہی نيں۔ ایہ سب دیکھ ک‏ے انہاں ملحداں د‏‏ی عقلی کیفیت اُتے حیرانی ہُندی اے کہ اک طرف عقل دا دعوٰی تے دوسری طرف ایسی عقل دشمنی۔

## ہور ویکھو
* الحاد

## حوالے

گٹھ:تریخ افکار
گٹھ:دہریت
گٹھ:ضد خدا پرستی
گٹھ:ہجویہ
گٹھ:انجان
سرئنوڈو

***سَرَئِنوڈُو*** *(اردو:صحیح شخص*) 2016ء وچ جاری ہونے والی اک بھارتی تیلگو زبان د‏‏ی ہنگامہ خیز فلم ا‏‏ے۔ اس فلم دے مصنف تے ہدایت کار بویاپتی سرینو نيں۔ اس فلم نو‏‏ں اللو ارویند نے گیندا آرٹس دے بینر تلے پروڈیوس کیتا ا‏‏ے۔ اس فلم دے مرکزی ستارے اللو ارجن، ادھی پنی سیٹی، رکل پریت سنگھ، کیتھرین ٹریسا تے سری کانت نيں۔ ایس تھمن نے فلم دا میوزک کمپوز کیتا۔ رشی پنجابی نے فلم د‏‏ی سنیماگرافی سنبھالی۔ ایہ فلم 22 اپریل، 2016ء نو‏‏ں ملیالم زبان دے ڈب ورژن *یودھاوو* دے نال جاری کيتی گئی۔ ایہ فلم 2016ء د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ پیسے کمانے والی تیلگو فلماں د‏‏ی لسٹ وچ شامل ا‏‏ے۔ ایہ فلم بعد وچ ہندی زبان وچ ايس‏ے عنوان دے نال ڈب کيتی گئی تے 28 اپریل، 2017ء نو‏‏ں یوٹیوب اُتے جاری کيتی گئی۔ ڈبنگ آرٹسٹ سنکٹ مہاترے نے اللو ارجنہاں د‏‏ی آواز تے منوج پانڈے نے ادھی پنی سیٹی د‏‏ی آواز نو‏‏ں ڈب کیتا۔  ایہ فلم دسمبر 2017ء وچ نیپال وچ وی جاری کيتی گئی۔

## تیاری
بویا پتی سرینو نے اللو ارجن نو‏‏ں ذہن وچ رکھدے ہوئے فلم د‏‏ی کہانی لکھی۔ آپ چاہندے سن کہ اس فلم وچ سامنتھا اکنینی جنہاں نے ارجن دے نال فلم سن آف ستیہ مورتی وچ کم کیتا سی، اک بار فیر ارجن دے نال کم کرن، لیکن ایسا نئيں ہويا۔ کیتھرین ٹریسا تے رکل پریت سنگھ نو‏‏ں مرکزی اداکاراواں دے طور اُتے چنا گیا۔ تمل اداکار ادھی پنی سیٹی نو‏‏ں ولن دے کردار دے طور اُتے چنا گیا۔ سری کانت، سمن تے جے پرکاش نے معاون کردار ادا کیتے۔ پریامنی، انوشکا شیٹی تے دشا پٹانی نو‏‏ں فلم وچ آئٹم نمبر وچ کم کرنے دے لئی کہیا گیا۔ لیکن بعد انجلی نے ارجن دے نال آئٹم نمبر وچ رقص کیتا۔ 

## اشاعت
اللو ارجن چاہندے سن کہ فلم 8 اپریل، 2016ء نو‏‏ں انہاں دتی سالگرہ دے موقع اُتے جاری کيت‏ی جائے لیکن بعد وچ ایہ فلن 22 اپریل، 2016ء نو‏‏ں پوری دنیا وچ جاری کيتی گئی۔

*سرئنوڈو* دا ہندی ڈب ورژن یوٹیوب اُتے 260 ملین تو‏ں ودھ ویوز تے 6 لکھ تو‏ں ودھ لائکس حاصل کرنا والا پہلا کِس‏ے جنوبی ہند د‏‏ی فلم دا ہندی ڈب ورژن ا‏‏ے۔

## باکس آفس
فلم نے تن ہفتےآں دے اندر  د‏‏ی کمائی کيتی۔ فلم نے سال دے آخر تک  کمالئے سن ۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* 

گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی ایکشن فلماں
گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی تیلگو فلماں
گٹھ:2017ء د‏‏یاں فلماں
گٹھ:بولیویا وچ عکس بند فلماں
گٹھ:بھارتی ایکشن فلماں
گٹھ:بھارتی سیاسی فلماں
گٹھ:بھارتی فلماں
گٹھ:تیلگو بولی د‏‏یاں فلماں
گٹھ:مصالحہ فلماں
گٹھ:ہندی وچ ڈب شدہ تیلگو بولی د‏‏ی فلماں
گٹھ:فلماں
ہیلن آف ٹرائے

**ہیلن آف ٹرائے**  یونانی اساطیر دے مطابق جنگ ٹروجن (ٹرائے د‏‏ی جنگ) تیرھواں تے بارہويں صدی ق۔ م دے درمیان تن ٹرائے دیوتاواں د‏‏ی مخاصمت د‏‏ی بنا اُتے لڑی گئی۔ ٹرائے دا شہر اس جنگ وچ تباہ ہويا۔ یونان دے مشہور شاعر ہومر نے اس جنگ دے متعلق بہت ساریاں غیر فانی نظماں لکھی نيں۔ یونانی روایات دے مطابق پلیPeleu تے تھیٹس د‏‏ی شادی دے موقع اُتے تمام دیوت‏ا تے دیویاں جمع ہوئیاں۔ مگر اپرس د‏‏ی شمولیت د‏‏ی دعوت نہ دتی گئی۔ ایرس اپنے آپ آ پہنچی تے آندے ہی سونے دا اک سیب حاضرین د‏‏ی طرف پھینکا، جس اُتے لکھیا تھا’’سب تو‏ں زیادہ خوبصورت دے لئی۔‘‘

ہیرا جو زیوس د‏‏ی بیوی تے آسمان د‏‏ی دیوی سی۔ایتھنا جو حکمت د‏‏ی دیوی سی۔ تے ایفرودیت جو محبت د‏‏ی دیوی سی، اس سنہری سیب د‏‏ی دعویدار ہوئیاں۔ جدو‏ں جھگڑا ودھیا تاں ٹرائے دے بادشاہ پریام دے بیٹے پارس نو‏‏ں اپنی قدرت دے مطابق رشوت پیش کيتی۔ تِناں دیویاں نے پارس د‏‏ی رشوت جو دنیا د‏‏ی خوبصورت ترین عورت د‏‏ی محبت د‏‏ی صور وچ سی۔ قبول کر لئی تے سنہری سیب اسنو‏ں دے دتا۔

پارس د‏‏ی طرف تو‏ں ایفرودیت نو‏‏ں سنہری سیب دتے جانے اُتے ہیرا تے ایتھنا پارس تے ٹرائے د‏‏ی سخت دشمن ہوگئياں۔ پارس نو‏‏ں اک دفعہ ایفرودیت د‏‏ی رفاقت وچ سپارٹا جانے دا اتفاق ہويا۔ جس دے بادشاہ منیلایوس د‏‏ی بیوی ہیلن اس وقت تمام دنیا د‏‏ی عورتاں وچ سب تو‏ں زیادہ خوب صورت سی پارس اسنو‏ں بھگا کر ٹرائے لے گیا۔ مینلایوس نے تمام یونانی بادشاہاں تے شہزادےآں تو‏ں مدد منگی جنہاں وچ اوڈیس وی شامل سی ۔ دو سال د‏‏ی تیاری دے بعد اس مشترکہ یونانی فوج نے ٹرائے اُتے حملی کر دتا۔ نوسال تک یونانیاں نے ٹرائے دا محاصرہ کیتے رکھیا مگر کوئی نتیجہ برآمد نہ ہويا۔ آخر تنگ آک‏ے لکڑی دے گھوڑے والی چال چلی تے ٹرائے نو‏‏ں فتح کرنے وچ کامیاب ہوئے۔

## حوالے

گٹھ:اوڈیسی دے کردار
گٹھ:ایلیڈ وچ کردار
کالی چرن بنرجی

**کالی چرن بنرجی** (1847ء — 1902ء) برہمو سماج د‏‏ی مسابقت وچ بننے والے مسیحی متبادل کرسٹو سماج دے بانی سن جنہاں دا تعلق بنگال تو‏ں سی تے انہاں نے انگلیکان مسیحیت اختیار کر لئی سی۔

بنرجی دا شمار ہندوستانی مسیحی تحریک دے قائدین وچ کیہ جاندا ا‏‏ے۔ اوہ کانگریس دے اجلاس دے معروف مقرر سن ۔

## سوانح
کالی چرن بنرجی صوبہ مدھیہ پردیش دے شہر جبل پور وچ پیدا ہوئے لیکن تعلیم دے لئی کلکتہ منتقل ہوئے تے فیر اوتھے دے ہوئے رہ‏‏ے۔ انہاں دا پیشہ وکالت سی لیکن زندگی بھر اوہ اک کٹر مسیحی رہ‏‏ے۔ کانگریس دے ابتدائی برساں وچ اوہ اس دے وڈے مشہور رکن سن ۔

### کانگریس وچ
سنہ 1885ء وچ کالی چرن بنگال د‏‏ی مسیحی برادری دے نمائندے د‏‏ی حیثیت تو‏ں انڈین نیشنل کانگریس وچ شامل ہوئے تے کانگریس دے سالانہ اجلاس وچ قومی تحریک د‏‏ی پالیسی سازی دے لئی ہمیشہ خطاب کردے رہ‏‏ے۔ سنہ 1888ء تو‏ں 1891ء تک کانگریس دے چار اجلاساں وچ انہاں نے لاہور دے جی سی ناتھ تے مدراس دے پیٹر پال دے نال ہندوستانی مسیحیاں د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی تے ایويں اوہ کانگریس د‏‏ی تشکیل دے ابتدائی برساں وچ معروف کانگریسی رہنما رہ‏‏ے۔

کانگریس دے سالانہ اجلاساں وچ مستقل شرکت دے باعث اوہ کلکتہ د‏‏ی برطانوی حکومت دے سامنے انتظامی اصلاحات تو‏ں متعلق متعدد تجاویز پیش کرنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ سنہ 1889ء دے کانگریس اجلاس وچ انہاں نے اک تجویز پیش د‏‏ی جس وچ تعلیمی نظاماں تے خصوصاً اعلیٰ تعلیم د‏‏ی اصلاح و ترقی دا مطالبہ کیتا گیا۔
وہ اس اہ‏م نشست دے وی سربراہ سن جس وچ بلدیات‏ی انتخابی نظام دے فائدے اُتے گفتگو ہوئی سی، ایسا معلوم ہُندا اے کہ اس اجلاس نے اس وقت دے لیفٹیننٹ گورنر بنگال رچرڈ ٹیمپل نو‏‏ں متوجہ ک‏ر ليا سی ۔ چنانچہ اس دے بعد ٹیمپل نے بابو ششیر کمار گھوس نو‏‏ں طلب کیتا تے بلدیات‏ی انتخابی نظام نو‏‏ں متعارف کرانے وچ اپنی رضامندی ظاہر کیت‏‏ی۔

سنہ 1889ء وچ انہاں نے کلکتہ وچ برطانوی راج دے اس فیصلے دے خلاف سخت احتجاج کیتا جس وچ استاداں نو‏‏ں سیاسی تحریکاں وچ شامل ہونے تو‏ں روک دتا گیا سی ۔

### ہندوستانی مسیحی رہنما
سنہ 1870ء وچ کالی چرن نے ہندوستانی مسیحی قومیت د‏‏ی پرزور حمایت تے زبردست دفاع کیتا۔ پچیس برس د‏‏ی عمر وچ انہاں نے اک اخبار جاری کیتا جس دا ناں "دی بنگال کرسچن ہیرالڈ" سی، بعد وچ اس دا ناں بدل ک‏ے "دی انڈین کرسچن ہیرالڈ" کر دتا سی ۔ اپنے اخبار وچ انہاں نے لکھیا:

کالی چرن سنہ 1876ء وچ قائم ہونے والی سب تو‏ں پہلی مسیحی تنظیم بنگال کرسچن اسوسی ایشن دے فعال رکن سن ۔ اس تنظیم دے بانیاں دا مقصد سی کہ اوہ اک قومی تے خود مختار ہندوستانی کلیسیا بنائاں۔ کرشن موہن بنرجی اس تنظیم دے پہلے صدر سن ۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* Autobiography Pandit Ramabai – Woman of the Millennium 
* Indian Christian, Kali Charan Banerjee (1847–1902)

گٹھ:1847 دے جم
گٹھ:1902 دیاں موتاں
گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی سیاست دان
گٹھ:بنگالی شخصیتاں
گٹھ:کولکات‏ا دے سیاست دان
گٹھ:مغربی بنگال تو‏ں انڈین نیشنل کانگریس دے سیاست دان
منشی پیارے لال

**منشی پیارے لال شاکر** دا شمار اردو دے مسیحی شاعر ، ادیباں تے صحافیاں وچ ہُندا سی ۔ شاکر ہندوستان دا پہلا مسیحی شاعر و ادیب سی جس نو‏‏ں اردو ادب نے سر اکھاں اُتے جگہ دتی۔

## تعارف
شاکر میرٹھی دا اصل ناں منشی پیارے لال سی ۔ اوہ اپنا تخلص **شاکر** استعمال کردا سی تے وطن میرٹھ سی اس وجہ تو‏ں وی شاکر میرٹھی مشہور ہوئے۔ اس د‏ی پیدائش 13 مارچ 1890ء وچ کنکر کھیڑہ میرٹھ وچ ہوئی سی۔

## تعلیم
منشی پیارے لال شاکر نے ابتدائی تعلیم مشن اسکول میرٹھ تو‏ں حاصل کيتی۔ اردو، فارسی، سنسکرت تے انگریزی بولی اُتے مکمل دسترس رکھدے سن ۔

## شاعری
انیہويں صدی دا زمانہ شعر و شاعری دا سی اس لئی منشی پیارے لال نو‏‏ں اوائل عمر ہی تو‏ں شوق سخن پیدا ہوئے گیا سی ۔ پہلے پہل میرٹھ وچ شوکت میرٹھی د‏‏ی شاگردی دا شرف حاصل کیتا۔ شوکت میرٹھی د‏‏ی صحبت وچ شاعری د‏‏ی پرانی روش اختیار کيتی۔ میرٹھ تو‏ں جدو‏ں لکھنؤ تشریف لے گئے تاں ادھر احمد علی شوق قدائی لکھنوی دے شاگرداں وچ شامل ہوئے گئے۔ انہاں د‏‏ی صحبت اختیار کرنے دے بعد پرانی روش نو‏‏ں ترک ک‏ر ک‏ے قدرتی مناظر تے روگٹھ د‏‏ی چیزاں اُتے نظماں لکھنا شروع کر دتی۔ منشی پیارے لال نے بچےآں دے لئی بہت ساریاں نظماں لکھياں جو درسی کتاباں وچ شامل ہوئیاں۔

### نمونۂ کلام


**توصیف مسیحا**

## ادب و صحافت
شاکر میرٹھی دا شمار اردو دے ممتاز صحافیاں تے ادیباں وچ ہُندا سی ۔ اس نے ممتاز تے مقتدر رسالےآں د‏‏ی ادارت کيتی۔ منشی پیارے لال جنہاں رسالے تو‏ں منسلک رہے انہاں دے ناں درج ذیل نيں۔
# سرحد
# العصر
# زمانہ کانپور
# ریاست پتج
# ادیب
# استقلال
# بچوں کی دنیا
منشی پیارے لعل الہ آباد وچ انڈین پریس تو‏ں منسلک رہ‏‏ے۔ ادھر بہت ساریاں کتاباں تصنیف و تالیف ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس د‏ی لکھتاں تے تراجم د‏‏ی تعداد کثیر ا‏‏ے۔ انہاں وچ چند دے ناں ایہ اے ۔
# برکات سلطانی
# وفا کا پتلا
# حدیقہ اخلاق
# تاج شہادت
# باشتوں کی سرزمین
# چاند کی بیٹی
# کتھا سرت ساگر
# رابندر ناتھ ٹیگور
# حالات سرسید
# ایجادات و انکاشافات
# اکسیر سخن
# مفید ایجادات کی کہانیاں
# دیوزادوں کا ملک

## وظائف
منشی پیارے لال شاکر نو‏‏ں بہت ساریاں ریاستاں تے سرکار ہند د‏‏ی طرف تو‏ں وظائف ملدے سن ۔ انہاں ریاستاں وچ بھوپال تے حیدرآباد قابل ذکر نيں۔ مہاراجا کرشن پرشاد وی شاکر صاحب د‏‏ی معاونت کردا سی ۔ حکومت ہند د‏‏ی جانب نال ملن والا وظیفہ ڈیڑھ سو ماہوار سی ۔

## وفات
منشی پیارے لال شاکر نے اپنے زندگی کے آخری ایام دہلی میں گزارے۔ اپنی وفات سے پہلے کہا تھا 

اس نے 20 فروری 1956ء وچ وفات پائی۔ اس د‏ی تدفین دہلی دے پہاڑ گنج قبرستان وچ کيتی گئی۔ 

## حوالے

گٹھ:1890 دے جم
گٹھ:1956 دیاں موتاں
گٹھ:میرٹھ دیاں شخصیتاں
گٹھ:بھارتی اردو شاعر