پنجابی کہانی

پنجاب وِچ بھانویں کہانی سُنن سنان دی رِیت کئی ہزار ورھے پرانی اے پر پنجابی کہانی لِکھن دی پِرت ڈیڈھ سوسال پہلے پئی سی۔ ونڈ توں پہلے وکھ وکھ کہانی کاراں دے کوئی 57 کہانی پراگے چھپ چُکے سن تے اِنج پنجابی کہانی اپنے پیراں اُتے کھلو چُکی سی۔

پاکستانی پنجابی کہانی نے 1948 وِچ روزنامہ ’ آغاز ‘ لہور دے پنجابی اِیڈیشن توں اپنے سفر دا مُڈھ بنھیا۔ 1951 وِچ ڈاکٹر فقیر محمد فقیر نے ’ پنجابی ‘ ناں دا رسالہ کڈھیا۔ جِس وِچ سجاد حیدر، اکبر لہوری تے نذر فاطمہ دیاں کہانیاں چھپیاں۔ ایس دور وِچ کہانی نے اپنی ٹور جاری رکھی۔ ایس دہاکے وِچ کئی کہانیاں لِکھیاں گئیاں۔ اِنج سماجی حوالے نال کہانی نے اپنا نک نقشہ کڈھیا۔ 

1960 وِچ نواز دا ’ ڈونگھیان شاماں ‘ کہانی پراگا چھپیا تاں ایہہ قیام پاکستان مگروں سامنے آیا، ایتھے دا پہلا کہانی پراگا سی۔ ایس پراگے دیاں کہانیاں رومانی نیں۔ نواز نے رومان دا سہارا لیا اے۔

1960 تے 1970 دے دہاکے وِچ کہانی وِچ کئی تجربے ہوئے۔ 1970 دا دہاکا ایس لحاظ نال بہت اہم ہے کہ ایس دہاکے وِچ کئی نامور کہانی کار اُبھرے تے ایہناں دساں سالاں وِچ کوئی 25 کہانی پراگے چھپ کے سامنے آئے۔ خاص طَور تے ’ کالیاں اِٹاں کالے روڑ‘ :انور علی، ’ رن تلوار تے گھوڑا‘ :اٖفضل احسن رندھاوا، ’ اکبر کہانیاں‘ :اکبر لہوری ، ’ جاگدی اکھ دا خواب ‘ :عامر فہیم،  ’ تھل کرن دریا ‘ :احسن واگھا دے ناں شامل نیں۔ انور علی ایس عہد دا اِک وڈا نام اے۔ اِک اخبار وِچ کارٹونِسٹ ہون وجوں انور دی کہانی وِچ ٹِچکر تے ہاس رس دے بھاو بہت اُبھرویں نیں۔ افضل احسن رندھاوا نے اپنے پاتراں راہیں سانجھے پنجاب دے سماج نوں ایس ڈھنگ نال پیش کیتا کہ بیتے ویلے دے رِیت رواج تے واتاورن اکھاں موہرے آن کھلوندے نیں۔ عامر فہیم تے احسن واگھا کول دارشنک چِنتن تے ابسٹریکٹ دے پکھ وی مِلدے نیں تے ایہہ عمل اکبر لہوری دی کہانی ’ جنگل وِچ جمہوریت ‘ وچ ہور تِکھا ہو جاندا اے۔

1980 دے دہاکے وِچ کُچھ لکھاریاں نے اپنے آلے دوالے نوں سمبولِک ڈھنگ نال پیش کیتا تے کہانی وِچ کُچھ نویں مضمون سموئے۔ ایس زمانے دے کہانی کاراں نے پاکستانی پنجابی کہانی دے بھنڈار وِچ ڈھیر وادھا کیتا۔ ایہناں دساں سالاں وِچ لگبھگ 60 کہانی پراگے چھپے۔ ایس زمانے دے اہم کہانی کاراں وِچ مِرزا حامد بیگ ، حسین شاد ، مقصود ثاقب ، راجا محمد احمد، منشا یاد ، افضل احسن رندھاوا، آغا مُدثر علی، فرزند علی تے کنول مشتاق دے نام لئے جاسکدے نیں۔

پاکستانی پنجابی کہانی دی ترقی وِچ عورت لکھاریاں دا وی حِصّہ اے۔ کئی پاکستانی پنجابی کہانی کار عورتاں نے وی ایس سفر وِچ اپنی وکھری پچھان بنائی اے۔ ایہناں وچ رفعت، نذر فاطمہ ، خالِدہ ملک ، کہکشاں ملک، پروین ملک، فرخندہ لودھی، عائشہ اسلم، افضل توصیف، عذرا وقار، تے زویا ساجِد دا نام اہم کہانی کار عورتاں وِچ شامل نیں۔

پردیسی پاکستانی پنجابی کہانی کاراں ایس توں علاوہ نیں تے چوکھے نیں۔

لمبیاں کہانیاں لِکھن والیاں وِچ نصیر احمد چیما تے نین سُکھ دا ناں آؤندا اے۔ مقصود ثاقب دی کہانیاں دی کتاب دا ناں ” توں گھر چلا جا “ اے۔

مقصود ثاقب ادبی میدان وچ 1970 توں نیں۔ اوہ پاکستان مزدور کسان پارٹی وچ وی رہے۔ پنجابی زبان لئی اوہناں دیاں محنتاں کسے توں ڈھکیاں چھپیاں نئیں۔ ” ماں بولی” توں ” پنچم ” تک دا سفر وی انمل جدوجہد دا ثبوت اے۔ مقصود دیاں کہانیاں دا انداز تے بول چال دل کچھویں ہُندے نیں۔ اوہناں دی ہر کہانی وچ کوئی نہ کوئی پاتر ایسا ملدا اے، کہانی جیہدے گرد گھمدی اے۔ ایہہ پاتر اپنا آلا دوالا وی آپ ہی لبھ لیندا اے۔ کہانیاں دا ایہہ پراگا مقصود دے خاص اسلُوب تے ذاتی مشاہدے دی گہرائی دی گواہی اے۔ ” ہن بڑا آرام ای “، ” چل پدیا اٹھ چلئے ”، ” پاگل “ تے ” موت دا پھیرا ” وچ ایہہ وصف نتر کے سامنے آؤندا اے۔ وسوں دے روزمرے نوں اپنی سوجھ بوجھ تے ماں بولی دے ورتارے نال گنھ کے مقصود نے ایہو جہیاں کہانیاں لکھیاں نیں کہ پڑھیار کولوں نہ صرف داد وصولدے نیں بلکہ اوہدے اتے کہانیاں دا اثر وی چھڈدے نیں۔ کہانیاں وچ کَھلرے کردار وی نظر آؤندے نیں جیہڑے اج دے زمانے وچ اچرج لگدے نیں پر مقصود دے بیانیے پاروں اجوکے وی لگدے نیں۔

مقصود ثاقب دیاں کہانیاں وچ دھرتی دی خُشبو ساڈے آل دوالے نال رلی ہوئی ملدی اے۔ ایہناں کہانیاں دی سبھ توں وڈی گل ایہہ آ کہ ایہناں وچ اپنی وسوں پھردی ٹردی، ہسدی روندی، تے اپنے تھاں مل مار کے کھلوتی نظر آؤندی اے۔ ماحول دی تفصیل تے پاتراں دے مہاندرے اگھاڑن دا طریقہ ایڈا سچجا اے کہ کہانی پڑھن والا ایہناں  دے نال نال ای ٹر پیندا اے۔ حرفاں دیاں جیویں مورتاں گھڑیاں ہوئیاں نیں۔ ” توں گھر چلا جا “، ” رجو کجو “، اوکھا نروار “، ” مائی عیداں” ، ” واچ مین” سمیت سبھ دے پاتر ہسدے بولدے، روندے ڈسکدے تے حیاتی دیاں آساں نراساں توں بھرے آ کھلوندے نیں۔ 

## حوالے

گٹھ:پنجابی ادب