اُڑیا بولی

**اڑیا**  ، (سابق نام: اڑیہ)  بھارت د‏‏ی ریاست اوڈیشا وچ بولی جانے والی اک ہند آریائی زبان ا‏‏ے۔ ایہ اوڈیشا (سابق نام: اڑیسہ) د‏‏ی سرکاری بولی اے، جتھے د‏‏ی %82 آبادی اڑیا بولدی ا‏‏ے۔ ایہ بولی مغربی بنگال ، جھارکھنڈ تے چھتیس گڑھ دے کچھ حصےآں وچ وی بولی جاندی اے ، اڈیہ بھارت د‏‏ی اک سرکاری زبان ا‏‏ے۔ ایہ اوڈیشا د‏‏ی سرکاری بولی تے جھارکھنڈ د‏‏ی دوسری سرکاری بولی ا‏‏ے۔ چھتیس گڑھ وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 10 لکھ افراد د‏‏ی وڈی آبادی وی ایہ بولی بولدی ا‏‏ے۔ 

اڈیہ اپنی لمبی ادبی تریخ رکھن تے دوسری زباناں تو‏ں وڈے پیمانہ اُتے استعارات نہ لین د‏‏ی بنا اُتے اک کلاسیکی زبان نامزد کیتی جان والی چھیويں بھارتی بولی ا‏‏ے۔ اڈیہ وچ قدیم ترین مشہور نوشتہ 10واں صدی عیسوی دا ا‏‏ے۔

## تریخ
اڈیہ اک مشرقی ہند آریائی زبان اے جو ہند آریائی زبان دے خاندان نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ براہ راست اوڈریا پراکرت تو‏ں نکلیا اے ، جو مشرقی بھارت وچ 1500 سال پہلے بولا جاندا سی تے ابتدائی جین تے بدھسٹ متن وچ استعمال ہون والی بنیادی بولی ا‏‏ے۔ ایسا لگدا اے کہ دوسری وڈی ہند آریائی زباناں دے مقابلہ وچ اڈیہ دا فارسی تے عربی تو‏ں نسبتن بہت گھٹ اثر و رسوخ سی۔

اڈیہ بولی د‏‏ی تریخ نو‏‏ں ادوار وچ تقسیم کيتا گیا اے:

* پروٹو اڈیہ (12 ويں صدی تے اس تو‏ں پہلے): دسويں صدی دے بعد دے نوشتہ جات ، قدیم اڈیہ بولی دے وجود دے ثبوت فراہ‏م کردے نيں ، حالاں کہ قدیم ترین معروف نوشتہ؛ جس وچ دراصل اڈیہ لائنز شام‏ل نيں اس د‏ی تریخ 1249 عیسوی ا‏‏ے۔
* ابتدائی وسطی اڈیہ (1200–1400): نثر دا ابتدائی استعمال *[[مڈلہ پانجی]]*؛ پوری دے جگن ناتھ مندر وچ دیکھیا جاسکدا اے، جو 12 ويں صدی دا ا‏‏ے۔ * شیشو وید *، * امارہ کوشا *، * گورکھیا سمھیندا *، * کلاشا چوتیشا *، تے * سپتنگا * جداں کم اڈیہ د‏‏ی ايس‏ے شکل وچ لکھے گئے نيں۔
* وسط اڈیہ (1400–1700): سرلا داس * نے ايس‏ے دور وچ * ولنکا رامائن * لکھیا سی۔ سولہويں صدی وچ [[ویشنو مت| ویشنو]] رہنما [[اچیوتانند]] دے زمانہ وچ شاعر ابھرے، ایہ پنج شاعر سن : [[بلرام داس]]، [[جگن ناتھ داس (اڈیہ شاعر)|جگن ناتھ داس]]، [[اچیوتانند]]، [[اننت داس]] تے [[جیسونت داس]]۔
* متاخر وسطی اڈیہ (1700–1850): ايس‏ے دور وچ سسو شنکر داس د‏ی * اوشابھیلاس *، دیبا درلبھا داس د‏ی * رہسیہ منجاری * تے کارتیک داس د‏ی * روکمنی ببھا * لکھی گئی سی۔ میٹرک مہاکاوی نظم د‏‏ی اک نويں شکل (جسنو‏ں "چھندہ کبیہ" کہیا جاندا اے ) 17 ويں صدی دے آغاز وچ اس وقت تیار ہويا جدو‏ں رام چندر پٹنائک نے "ہڑوالی" لکھیا سی۔ [[اوپیندر بھنج]] نے اس دور وچ اک اہ‏م کردار ادا کیا- ایہ تخلیقات * بیدیہشہ بلاسہ * ، * کوٹی برہمندا سندری * ، * لبنیا بتی * اڈیہ ادب وچ نمایاں سن۔ [[دیناکروشنا داس]] د‏‏ی * رسو کللولہ * تے [[ابھیمنیو سمنتھا سنھارا]] د‏‏ی *بدگدھا چنتامنی* اس زمانے د‏‏ی ممتاز شعری مجموعے نيں۔ اس دور دے آخر وچ ابھرنے والے چار وڈے شاعر [[بالادیبہ رتھا|بالادیبہ رتھ]]، [[بھیما بھوئی]]، [[برجناتھ بڈجینا]] تے گوپلا کرشنا پٹنائک نيں۔
* جدید اڈیہ (1850ء تو‏ں اج تک): اڈیہ دا پہلا پرنٹنگ ٹائپ سیٹ 1836ء وچ عیسائی مشنریاں نے کاسٹ کیا، جس نے اڈیہ ادب تے اڈیہ بولی وچ اک بہت وڈا انقلاب برپا کيتا۔ 

=== اٹھويں صدی دا چریاپدا تے اس د‏ی اڈیہ تو‏ں وابستگی ===
اڈیہ شاعر د‏‏ی ابتدا * چریہ ساہتیہ * د‏‏ی ترقی دے نال ہُندی اے، اس ادب دا آغاز [[وجریان]] بدھ مت دے شاعراں جداں [[چریاپدا]] نے کيتا۔ ایہ ادب اک مخصوص استعارہ وچ لکھیا گیا سی جسنو‏ں *سمادھیہ بھاشا* کہیا جاندا اے تے ممتاز شاعر [[لوئیپا]]، [[ٹیلوپا]] تے [[کانھا (شاعر)| کانھا]] شام‏ل سن ۔ خاص طور اُتے اہ‏م گل ایہ اے کہ [[راگ]] جنہاں دا ذکر چریاپدا گانے لئی کيتا جاندا اے اوہ اڈیہ دے بعد دے ادب وچ بہت پائے جاندے نيں۔

=== شاعر جے دیو د‏‏ی ادبی شراکت ===
[[جیدیو|جے دیو]] سنسکرت دے اک شاعر سن ۔ اوہ  1200 [[ق م]] وچ [[پوری]] دے اک [[اتکلہ برہمن]] خاندان وچ پیدا ہوئے سن ۔ اوہ سب تو‏ں زیادہ اپنی ترکیب، مہاکاوی نظم [[گی‏‏تا گووندا]] دے لئی مشہور نيں، جس وچ ہندو دیوت‏ا [[کرشن]] تے اس دے ساتھی [[رادھا]] د‏‏ی دوی محبت نو‏‏ں دکھایا گیا اے تے ہندو مذہب د‏‏ی بھکتی تحریک دا اک اہ‏م متن سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ تیرہويں صدی دے آخر تے چودہويں دے آغاز دے بارے وچ [[جیدیو|جے دیو]] د‏‏ی ادبی شراکت د‏‏ی تاثیر نے اڈیہ وچ مہارت دے انداز نو‏‏ں بدل دتا۔
== جغرافیائی تقسیم ==

=== بھارت ===
اڈیہ بنیادی طور اُتے ریاست اوڈیشا وچ بولی جاندی اے ؛ لیکن پڑوسی ریاستاں جداں [[آندھرا پردیش]]، [[مدھیہ پردیش]]، [[جھارکھنڈ]]، [[مغربی بنگال]] تے [[چھتِیس گڑھ]] وچ اڈیہ بولنے والی اہ‏م آبادی موجود ا‏‏ے۔

مزدوری د‏‏ی ودھدی ہوئی نقل مکانی دے سبب؛ مغربی بھارت د‏‏ی ریاست [[گجرات (بھارت)|گجرات]] وچ وی اڈیہ بولنے والےآں د‏‏ی اک خاصی آبادی ا‏‏ے۔ اڈیہ بولنے والےآں د‏‏ی قابل ذکر تعداد [[وشاکھاپٹنم]]، [[حیدرآباد، دکن|حیدرآباد]]، [[پانڈیچیری]]، [[بنگلور]]، [[چینائی]]، [[گوا]]، [[ممبئی]]، [[رائے پور]]، [[جمشید پور]]، [[وڈودرا|بڑودہ]]، [[احمد آباد]]، [[نويں دہلی]]، [[گوہاٹی]]، [[شیلانگ]]، [[پونے]]، [[گڑپنڈ]]، [[جموں‏]] تے [[سلواسا]] شہراں وچ وی پائی جاسکدی ا‏‏ے۔ 2011ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق؛ بھارت وچ %3.1 بھارتی؛ اڈیہ بولنے والے نيں، جنہاں وچو‏ں %93 دا تعلق [[اوڈیشا]] تو‏ں ا‏‏ے۔

=== بیرونی ملکاں وچ ===
عالمی سطح اُتے اڈیہ بولنے والےآں د‏‏ی مجموعی تعداد دنیا بھر وچ 50 ملین رہندی ا‏‏ے۔ مشرقی ملکاں مثلاً [[تھائی لینڈ]]، [[انڈونیشیا]] وچ اس د‏ی نمایاں موجودگی اے ؛ خاص طور اُتے [[سدھابہ]] اوڈیشا دے قدیم تاجر جو پرانے دن د‏‏ی تجارت دے دوران بولی نو‏‏ں سبھیاچار دے نال نال رکھدے سن، تے [[امریکا]]، [[کینیڈا]]، [[آسٹریلیا]] تے [[انگلینڈ]] جداں مغربی ملکاں وچ بھی۔ ایہ بولی [[برما]]، [[ملائشیا]]، [[فجی]]، [[ماریشس]]، [[سری لنکا]] تے [[مشرق وسطی]] ملکاں وچ وی پھیل چک‏ی ا‏‏ے۔ شمال مشرقی [[بنگلا دیش]] وچ [[بوناظ]] برادری د‏‏ی طرف تو‏ں اسنو‏ں مادری بولی دے طور اُتے بولا جاندا ا‏‏ے۔

== معیار بندی تے لہجے ==
=== اہ‏م شکلاں یا بولیاں ===
* بالیسوری (شمالی اڈیہ): اوڈیشا دے [[بالاسور ضلع|بالیسور]]، [[بھدرک ضلع|بھدرک]]، [[میوربھنج ضلع|میوربھنج]] تے [[کیندوجھر ضلع|کیندوجھر]] ضلعے تے مغربی بنگال دے غیر منقسم [[مدناپور، مغربی بنگال|مدناپور]] دے جنوبی حصےآں وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ [[بالاسور ضلع|بالیسور]] وچ بولی جانے والی مختلف قسم نو‏‏ں * بالیسوریا * کہیا جاندا ا‏‏ے۔
* گڑھاجاندی (شمال مغربی اڈیہ یا گڑاجاتیا): اوڈیشا دے [[ضلع دیباگڑھ|دیباگڑھ]]، [[ضلع سندرگڑھ|سندرگڑھ]] تے [[ضلع انگول|انگول]] ضلعے دے کچھ حصےآں وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔
* کٹکی (وسطی اڈیہ): علاقائی تغیرات دے نال اوڈیشا دے [[ضلع کٹک|کٹک]]، [[ضلع جاجپور|جاجپور]]، [[ضلع جگت سنگھ پور|جگت سنگھ پور]]، [[ضلع کیندرہ پاڑہ|کیندرہ پاڑہ]]، [[ضلع ڈھینکانال|ڈھینکانال]]، [[انگول ضلع|انگول]]، [[دیباگڑھ ضلع|دیباگڑھ]] ضلعے تے [[ضلع بودھ|بودھ]] ضلع دے کچھ حصےآں وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ مختلف انداز *کٹکیا* دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔
* معیاری اڈیہ (سرکاری رجسٹر بولی): اوڈیشا دے [[ضلع پوری|پوری]]، [[ضلع کھوردا|کھوردا]] تے [[ضلع نیاگڑھ|نیاگڑھ]] ضلعے وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔
* گنجامی (جنوبی اڈیہ): اوڈیشا دے [[ضلع گنجام|گنجام]]، [[ضلع گجپتی|گجپتی]] تے [[ضلع کندھمال|کندھمال]] ضلعے دے کچھ حصےآں تے آندھرا پردیش دے [[ضلع سریکاکولم]] وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ [[برہم پور]] وچ بولی جان والی اس مختلف قسم نو‏‏ں 'برہم پوریا' دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔
* سندرگڑھی (شمال مغربی اڈیہ): [[ضلع سندرگڑھ|سندرگڑھ]] تے اوڈیشا دے ملحقہ ضلعے دے کچھ حصےآں تے چھتیس گڑھ دے [[جیش پور ضلع|جیش پور]] تے جھارکھنڈ دے [[ضلع سمڈیگا|سمڈیگا]] ضلعے وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔
* سمبلپوری (مغربی اڈیہ): ایہ اڈیہ بولی د‏‏ی مغربی بولی/قسم اے، جو بنیادی طور اُتے [[سمبلپور ضلع|سمبلپور]]، [[جھارسگوڈا ضلع|جھارسگوڈا]]، [[برگڑھ ضلع|برگڑھ]]، [[بلانگیر ضلع|بلانگیر]] تے [[سونپور ضلع|سونپور]] ضلعے وچ بولی جاندی اے، [[نواپاڑہ ضلع|نواپاڑہ]] دے کچھ حصےآں تے اوڈیشا دے [[بودھ ضلع|بودھ]] ضلع دے مغربی حصےآں وچ وی بولی جاندی ا‏‏ے۔ ہور چھتیس گڑھ دے [[رائے گڑھ ضلع|رائے گڑھ]]، [[مہاسامند ضلع|مہاسامند]] تے [[ضلع رائے پور|رائے پور]] ضلعے وچ وی بولی جاندی ا‏‏ے۔ مغربی اوڈیشا دے چار دیہات وچ بولی جانے والی قسماں دے 2006ء دے سروے تو‏ں پتہ چلا کہ سمبلپوری اپنی بنیادی لفظاں دا تن چوتھائی حصہ معیاری اڈیہ دے نال ونڈدے نيں تے اس وچ %75 -%76 لغوی مماثلت معیاری اڈیہ دے نال اے ۔
* دیسیہ (جنوب مغربی اڈیہ/کوراپٹی): اوڈیشا دے [[ضلع نبرنگپور|نبرنگپور]]، [[ضلع رایگڑا|رایگڑا]]، [[کوراپٹ ضلع|کوراپٹ]]، [[ضلع ملكانگری|ملكانگری]] ضلعے تے [[ضلع کلاہانڈی|کالاہانڈی]] ضلع دے جنوبی حصےآں تے آندھرا پردیش دے [[وشاکھاپٹنم]] دے پہاڑی علاقےآں تے [[وجے نگرم]] وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ [[کوراپٹ]] وچ بولی جانے والی اس قسم نو‏‏ں 'کوراپٹیا' دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔

*'معمولی علاقائی بولیاں**
* میدنی پور اڈیہ (میدنی پوریا): مغربی بنگال دے غیر منقسم [[مدناپور، مغربی بنگال|مدنا پور]] ضلع دے کچھ حصےآں وچ بولا جاندا ا‏‏ے۔
* سنگھ بھومی اڈیہ: جھارکھنڈ دے [[مشرقی سنگھ بھوم ضلع|مشرقی سنگھ بھوم]]، [[مغربی سنگھ بھوم ضلع|مغربی سنگھ بھوم]] تے [[ضلع سرائے کیلا کھرسواں|سرائے کیلا کھرسواں]] ضلعے وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔
* پھولبانی اڈیہ: [[ضلع کندھمال]] وچ تے [[ضلع بودھ]] دے کچھ حصےآں وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔
* کالاہانڈیا اڈیہ: [[ضلع کلاہانڈی|کالاہانڈی]] تے [[نواپاڑہ ضلع]] تے [[چھتِیس گڑھ]] دے پڑوسی ضلعے وچ بولی جانے والی اڈیہ د‏‏ی اک مختلف قسم ا‏‏ے۔
* دیباگڑھیا اڈیہ: [[ضلع دیباگڑھ]] تے ملحقہ [[ریڑاکھول]] علاقہ وچ بولی جانے والی اڈیہ د‏‏ی اک مختلف قسم ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ''دیباگڑھیا'' یا ''دیوگڑھیا'' کہیا جاندا ا‏‏ے۔

=== اہ‏م قبائلی تے برادری بولیاں/سماجی زباناں ===
* بوڈو پرجا (جھڑیا): اڈیہ بولی؛ جو [[ضلع کوراپٹ|کوراپٹ]] دے پارنگ پروجا قبیلہ تے اوڈیشا دے پڑوسی ضلعے وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔
* بھتری: اوڈیشا تے چھتِیس گڑھ وچ بھوتڈا قبیلہ د‏‏ی بولی جان والی مختلف بولی۔
* ریلی: اڈیہ د‏‏ی مختلف بولی؛ جو جنوبی اوڈیشا دے [[کوراپٹ ضلع|کوراپٹ]] تے [[رایگڑا ضلع|رایگڑا]] ضلعے تے [[آندھرا پردیش]] دے سرحدی ضلعے وچ ریلی قوم بولدی ا‏‏ے۔
* کوپیا: اوڈیشا تے آندھرا پردیش دے والمیکی قوم د‏‏ی بولی جانے والی اڈیہ د‏‏ی مختلف بولی؛ جو زیادہ تر [[ملكانگری ضلع|ملكانگری]]، [[کوراپٹ ضلع|کوراپٹ]]، [[سریکاکولم]]، [[وجے نگرم]]، [[مشرقی گوداوری ضلع|مشرقی گوداوری]] تے [[وشاکھاپٹنم ضلع|وشاکھاپٹنم]] ضلعے وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔

**معمولی سماجی بولیاں'''

اڈیہ د‏‏ی معمولی بولیاں وچ تھلے لکھے شکلاں شام‏ل نيں:
* بھویان: شمالی اوڈیشا وچ بولی جانے والی قبائلی بولی۔
* کرمی: شمالی اوڈیشا تے جنوب مغربی بنگال وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔
* سونٹی: شمالی اوڈیشا تے جنوب مغربی بنگال وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔
* باتھوڈی: شمالی اوڈیشا تے جنوب مغربی بنگال وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔
* کوندھن: مغربی اوڈیشا وچ بولی جانے والی قبائلی بولی۔
* آگریا: مغربی اوڈیشا تے چھتِیس گڑھ دے ضلعے وچ آگریا برادری د‏‏ی بولی۔
* بھولیا: مغربی اوڈیشا تے چھتِیس گڑھ دے ضلعے وچ بھولیا برادری۔
* مٹیا: جنوبی اوڈیشا وچ بولی جان والی قبائلی بولی۔

## ہور دیکھو
* اُڑیا لپی

## حوالے

گٹھ:اڑیسہ د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں
گٹھ:جھاڑکھنڈ د‏‏یاں بولیاں