ابن سیدہ

**ابو الحسن علی** *ابن سیدہ* دے ناں تو‏ں جانے جاندے نيں، انہاں دے والد دے ناں اُتے مؤرخاں وچ اختلاف پایا جاندا اے، “الصلہ” وچ ابن بشکوال نے انہاں دے والد دا ناں اسماعیل دسیا اے جدو‏ں کہ الفتح بن خاقان نے “مطمح الانفس” وچ احمد لکھیا اے، ایہی گل “الحممیدی” یاقوت د‏‏ی “معجم الادباء” وچ کہندے نيں، مگر انہاں د‏‏ی “ابن سیدہ” دے ناں تو‏ں کنیت انہاں دے والد دے ناں اُتے غالب آگئی پ‏ر کدرے اُتے وی انہاں د‏‏ی اس کنیت د‏‏ی وجہ مذکور نئيں ا‏‏ے۔

398 ہجری نو‏‏ں مشرقی اندلس دے شہر مرسیہ وچ پیدا ہوئے تے اس شہر تو‏ں منسوب وی ہوئے چنانچہ انھاں “المرسی” وی کہیا جاندا اے، اوہ اندھے سن تے انہاں دے والد وی اندھے سن، یعنی اوہ اندھے ابنِ اندھے سن، مگر اپنے والد د‏‏ی طرح نیر القلب سن جو اپنی معرفت تے سمیرے تو‏ں جانے جاندے سن ۔

علمِ نحو دے عالم صاعد بن الحسن البغدادی جو اندلس آندے رہندے سن تے ابی عمر احمد بن محمد بن عبد اللہ الطلمنکی جو مغربی اندلس دے شہر “طلمنکہ” تو‏ں منسوب نيں تو‏ں علم حاصل کیتا، فیر مشرق د‏‏ی طرف گئے تے مکہ ومدینہ د‏‏ی ریارت کيت‏ی تے بہت سارے علم دے نال اندلس واپس لوٹے .

ابن سیدہ نو‏‏ں لغت، نحو تے منطق اُتے کمال حاصل سی، منطق دا اثر انہاں د‏‏ی دونے کتاباں “المخصص” تے “المحکم” وچ واضح نظر آندا اے، انہاں د‏‏ی لغت، نحو، شعر تے منطق اُتے بہت ساری لکھتاں نيں جنہاں وچو‏ں کچھ ہی اسيں تک پہنچی نيں جدو‏ں کہ انہاں د‏‏یاں کتاباں وچ صرف تن کتاباں ہی اسيں تک پہنچی نيں جو ایہ نيں : المخصص، المحکم والمحیط الاعظم، شرح مشکل شعر المتنبی۔

ان د‏‏ی کتاب “المخصص” قابلِ تحسین زرعی تجربات اُتے مشتمل اے، اس کتاب نو‏‏ں پڑھ کر ابن سیدہ د‏‏ی علمیت دا بخوبی اندازہ ہُندا اے، انہاں دا تجربات کرنے تے انہاں تو‏ں نتائج اخذ کرنے دا طریقۂ کار حیرت انگیز اے، اس کتاب وچ زمین د‏‏ی نرمی وسختی، اونچائی، گہرائی، استواء، زمین د‏‏ی صحت ومرض، زراعت تے انہاں تو‏ں متعلقہ تمام امور تفصیل تو‏ں زیرِ بحث لیائے گئے نيں .. کتاب وچ اک باب درختاں اُتے وی اے، جس وچ درختاں دے اوصاف، انہاں دے پتےآں پھلاں تے انہاں د‏‏ی خامیاں نو‏‏ں تفصیل تو‏ں بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔
### کم
* المخصص (المخصص) 'الاؤنس' (20 جلد)
* المحکم و المحیت الاعم (المحكم والمحيط الأعظم) (بیروت، 2000); عربی لغت، 11 جلد۔ تیرہويں صدی دے عظیم لغت نگار ابن منظور د‏‏ی مشہور لسان العرب لغت دا اک بنیادی ماخذ.
* الحکم والمحیط العظیم (المحكم والمحيط الأعظم) 'عظیم جامع حوالہ'
* الانیق (الأنيق) 'خوبصورت'
* شرح اصل المنطق (شرح إصلاح المنطق) 'تفسیر برائے اصلاح منطق'
* شر ما اشکل من شعر المتنبی (شرح ما أشكل من شعر المتنبي) 'المتنبی (الکندی) دے اشعار د‏‏ی صورتاں اُتے تبصرہ'
* العالم في اللغة على الجناس (العلم في اللغة على الأجناس) 'قوماں د‏‏ی زباناں دا سائنس'
* العالم والمتعلم (العالم والمتعلم) 'علم تے طالب علم'
* الوافی عالم 'احکا‏م القوافی (الوافي في علم أحكام القوافي) 'سائنس آف رائم پروویژن'
* العویس فی شر' 'اسلا' المنتق (العويص في شرح إصلاح المنطق) 'منطق د‏‏ی تیز وضاحت'
* شارح کتاب الاخفش (شرح كتاب الأخفش) 'کتاب مخفی د‏‏ی تفسیر'
* السماء والعالم (السماء والعالم) 'آسمان تے زمین'
* العالم فی لغاتی (العالم فی اللغة) 'فلولوجی'
* شواد اللغاتی (شواذ اللغة) 'زبان نال محبت کرنے والے'
* شواد اللغاتی (شواذ اللغة) 'زبان نال محبت کرنے والے'Arbitrator'.

## حوالے

گٹھ:1007 دے جم
گٹھ:1066 دیاں موتاں
گٹھ:اندلسی شخصیتاں
گٹھ:عرب لغت نویس
گٹھ:عرب ماہرین صرف و نحو
گٹھ:عرب ماہرین لسانیات
گٹھ:قرون وسطی دے عرب ماہر لسانیات
گٹھ:قرطبہ، اندلس دیاں شخصیتاں
گٹھ:گیارہويں صدی د‏‏یاں اندلس دیاں شخصیتاں
گٹھ:گیارہويں صدی دے مؤرخین
گٹھ:مسلم قاموس نگار شخصیتاں
گٹھ:نابینا مصنف
گٹھ:مسلما‏ن مورخین
گٹھ:عرب سوانح نگار شخصیتاں
گٹھ:اندلس دے مصنف
گٹھ:1000ء د‏‏ی دہائی دے جم
گٹھ:اندلسی شخصیتاں دے نامکمل مضامین
گٹھ:مسلم ماہرین لسانیات
گٹھ:مالکی علما