1991 سوویت بغاوت دی کوشش

**1991 د‏‏ی سوویت بغاوت د‏‏ی کوشش** ، جسنو‏ں **اگست د‏‏ی بغاوت** وی کہیا جاندا اے ،  سوویت یونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی (سی پی ایس یو) دے سخت گیراں د‏‏ی اک ناکام کوشش سی جس وچ اوہ میخائل گورباچوف تو‏ں ملک دا زبردستی کنٹرول سنبھال لیندے سن ، جو اس وقت سی پی ایس یو دے سوویت صدر تے جنرل سیکرٹری سن ۔ بغاوت دے رہنماواں چ اعلیٰ فوجی تے شہری عہدیدار شامل سن، جنہاں چ نائب صدر گینادی یانایف وی شامل سن، جنہاں نے مل کے ہنگامی صورتحال دی ریاستی کمیٹی بنائی . اوہناں نے گورباچوف دے اصلاحی پروگرام دی مخالفت کیتی، مشرقی یورپی ریاستاں تے کنٹرول دے نقصان تے ناراض سن تے نویں یونین معاہدے توں خوفزدہ سن، جہڑا سوویت یونین (یو ایس ایس آر) دے دستخط کرن دے دہانے تے سی۔ اس  معاہدے دے تحت مرکزی سوویت حکومت د‏‏ی زیادہ تر طاقت نو‏‏ں وکندریقرت کرنا سی تے اسنو‏ں اس دے پندرہ جمہوریہ وچ تقسیم کرنا سی ۔ بورس یلسن دے جمہوریہ لئی زیادہ خود مختاری دے مطالبے نے بغاوت دے   انعقاد لئی سازش کرن آلیاں لئی اک کھڑکی کھولی۔

جی کے سی ایچ پی دے  سخت گیراں نے کے جی بی دے ایجنٹاں نو بھیجیا جنہاں نے گورباچوف نو اس دے ڈاچا تے حراست وچ لیا لیکن روس دے حال ہی وچ منتخب صدر ، بورس یلسن نو حراست وچ لین وچ ناکام رہے، جو گورباچوف دے اتحادی تے نقاد دوناں سن۔ جی کے  سی ایچ پی ناقص منظم سی تے یلسن تے آمرانہ مخالف مظاہرین دی اک شہری مہم دوناں ولوں موثر مزاحمت دا سامنا کرنا پیا، خاص طور تے ماسکو چ۔  بغاوت دو دناں وچ ختم ہوگئی ، تے گورباچوف عہدے اُتے واپس آگیا جدو‏ں کہ سازش ساز سب اپنی عہدےآں تو‏ں محروم ہوئے گئے۔ اس دے بعد یلسن غالب رہنما بن گیا تے گورباچوف نے اپنا بہتا اثر و رسوخ کھو دتا۔ اس ناکام بغاوت نے سی پی ایس یو دے فوری خاتمے تے چار مہینے بعد یو ایس ایس آر د‏‏ی تحلیل دونے دا باعث بنی۔

جی کے سی ایچ پی دے ہتھیار ڈالنے دے بعد ، جسنو‏ں عام طور اُتے "اٹھ دا گروہ" کہیا جاندا اے ، روسی سوویت وفاقی سوشلسٹ جمہوریہ (آر ایس ایف ایس آر) د‏‏ی سپریم کورٹ تے صدر گورباچوف دونے نے اس دے اقدامات نو‏‏ں بغاوت د‏‏ی کوشش قرار دتا۔

## پچھوکڑ
1985 وچ سوویت یونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے جنرل سیکرٹری دے طور اُتے اقتدار سنبھالنے دے بعد تو‏ں ، گورباچوف نے *[[پیریستروئیکا|پیریسٹروئکا]]* (معاشی تے سیاسی تنظیم نو) تے *[[گلاسنوست]]* (کھلاپن) دے جڑواں تصورات وچ مجسم اک مہتواکانکشی اصلاحی پروگرام شروع کيتا سی۔  انہاں حرکتاں نے *نومنکلچر* دے سخت گیر ممبراں دی طرفوں مزاحمت تے شک پیدا کیتا۔ اصلاحات نے سوویت یونین دی غیر روسی اقلیتاں دی طرفوں قوم پرست تحریک نوں وی ودھایا، تے خدشہ سی کہ کجھ یا سارے یونین جمہوریہ علیحدگی دا شکار ہو سکدے نیں۔ 1991ء چ سوویت یونین اک شدید معاشی تے سیاسی بحران دا شکار سی ۔ خوراک، دوائیاں تے دوجیاں ورتوں دیاں شیواں دی قلت بہت پھیلی ہوئی سی،  لوکاں نوں ضروری سامان خریدن لئی لمیاں قطاراں وچ کھڑے ہونا پیا،  ایندھن دے ذخیرے آن آلے سردیاں لئی لوڑیندی اندازا رقم توں 50 فیصد گھٹ سن، تے افراط زر ہر سال 300 فیصد توں ودھ گیا سی ، فیکٹریاں نوں پیک کرن لئی لوڑیندی تنخواہاں دی کمی سی۔ 

1990ء چ ایسٹونیا ،  لاتویا ،  لتھوانیا  تے آرمینیا  نے پہلے ای سوویت یونین توں آزادی دی بحالی دا اعلان کر دتا سی۔ جنوری 1991ء چ لتھوانیا نو سوویت یونین چ طاقت نال واپس کرن دی پرتشدد کوشش کیتی گئی ۔ تقریباً اک ہفتے بعد، مقامی سوویت حامی افواج نے لاتویا دے حکام نو ختم کرن دے  لی اسی طرح دی کوشش کیتی۔

روس نے 12جون 1990 نوں اپنی خود مختاری دا اعلان کیتا  تے اس دے بعد روسی علاقے اُتے سوویت قوانین ، خاص طور اُتے فنانس تے معیشت نو‏‏ں کنٹرول کرنے والےآں دے اطلاق نو‏‏ں محدود کردتا۔ روسی ایس ایف ایس آر دے سپریم سوویت نے سوویت قوانین دے خلاف قوانین اپنائے (نام نہاد قوانین دی جنگ )۔

مارچ 1991 نو‏‏ں یونین وائڈ ریفرنڈم وچ ، جس دا بائیکاٹ بالٹک ریاستاں ، آرمینیا ، جارجیا تے مالدووا نے کيتا ، دوسرے جمہوریہ دے باشندےآں د‏‏ی اکثریت نے تجدید شدہ سوویت یونین نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی خواہش دا اظہار کيتا ، جس دے حق وچ 77.85٪ ووٹ دتے گئے۔ مذاکرات دے بعد، باقی نو جمہوریہ چوں اٹھ ( یوکرین نے پرہیز کیتا) نے کجھ شرطاں دے نال نویں یونین معاہدے دی منظوری دتی۔  معاہدہ سوویت یونین نو سوویت خود مختار جمہوریہ دی یونین دے ناں توں آزاد جمہوریہ دا اک فیڈریشن بنانا سی، جس چ اک سانجھا صدر، خارجہ پالیسی تے فوج سی۔ روس ، قازقستان تے ازبکستان نے 20 نوں ماسکو چ معاہدے تے دستخط کرنے سن ۔ اگست 1991.  

برطانوی مورخ ڈین سٹون نے سازش سازاں  د‏‏ی حوصلہ افزائی دے بارے وچ درج ذیل لکھیا اے:ایہ بغاوت انہاں لوکاں دا آخری ہف سی جو مشرقی یورپ وچ سوویت یونین د‏‏ی سلطنت دے تیز خاتمے تے اس دے بعد ہونے والے وارسا معاہدے تے کومیکن د‏‏ی تیزی تو‏ں تباہی تو‏ں حیران سن تے دھوکہ محسوس کردے سن ۔ بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں سب تو‏ں ودھ ک‏ے گورباچوف د‏‏ی جرمن پالیسیاں دے نتائج تو‏ں خوف سی ، نہ صرف افسران نو‏‏ں بے روزگار چھڈنے دے لئی بلکہ عظیم محب وطن جنگ وچ حاصل کردہ فوائد نو‏‏ں جرمن انتقامی تے غیر جانبداری د‏‏ی قربانی دینے دے لئی - آخر کار ، ایہ جنگ دے خاتمے دے بعد تو‏ں کریملن دا سب تو‏ں وڈا خوف رہیا سی۔ 

## تیاری

### منصوبہ بندی
کے جی بی نے ستمبر 1990 وچ بغاوت تے غور کرنا شروع کیتا۔ سوویت سیاستدان الیگزینڈر یاکوولیف نے جون 1990 وچ 28ویں پارٹی کانگریس دے بعد اک بغاوت دے امکان دے بارے وچ گورباچوف نو خبردار کرنا شروع کیتا  11 دسمبر 1990 وچ ، کے جی بی دے چیئرمین ولادیمیر کریوچکوف نے ماسکو پروگرام ٹیلی ویژن اسٹیشن اُتے "آرڈر دے لئی کال" کيتی۔  اس دن ، اس نے دو کے جی بی افسراں  نو ں یو ایس ایس آر وچ ہنگامی حالت دا اعلان کرنے د ی صورت وچ کیتے جانے والے اقدامات د ی تیاری کرنے دے لئی کہیا۔ بعد چ، کریوچکوف نے سوویت وزیر دفاع دمتری یازوف ، سینٹرل کنٹرول کمیشن دے چیئرمین بورس پوگو ، وزیر اعظم ویلنٹین پاولوف ، نائب صدر جینادی یانائیف ، سوویت دفاعی کونسل دے ڈپٹی چیف اولیگ باکلانوف ، گورباچوف سیکرٹریٹ دے سربراہ ویلری بولڈن ، تے سی پی ایس یو سیکرٹری کمیٹی دی سازش چ لیاندا ۔  

جدوں کریوچکوف نے سوویت یونین دی ودھدی ہوئی عدم استحکام دے بارے چ کانگرس آف پیپلز ڈیپٹیز نوں شکایت کیتی، تے گورباچوف نے صدارتی فرمان جاری کرکے اس نوں خوش کرن دی کوشش کیتی جس چ کے جی بی دے اختیارات ودھائے گئے تے پگو نوں وزیر داخلہ دے طور تے کابینہ چ تعینات کیتا گیا۔ سیکرٹری خارجہ ایڈورڈ شیورڈناڈزے نے احتجاج دے طور تے استعفیٰ دے دتا تے نائب صدر دے طور تے تقرری دی پیشکش نو مسترد کر دتا، تے خبردار کیتا کہ "اک آمریت آ رہی اے۔" گورباچوف نو‏‏ں اپنی جگہ یانایف نو‏‏ں مقرر کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ 

لتھوانیا چ جنوری دے واقعات توں شروع ہو کے، گورباچوف دی کابینہ دے ارکان نے امید کیتی کہ اوہ ہنگامی حالت دا اعلان کرن تے "نظم و ضبط بحال کرن" لئی راضی کیتا جا سکدا اے، تے ہنگامی حالت تے ریاستی کمیٹی (جی کے سی ایچ پی) تشکیل دتی۔ 

نوں جون 1991، سوویت وزیر اعظم پاولوف نے سپریم سوویت توں غیر معمولی اختیارات دی درخواست کیتی۔ کئی دناں دے بعد ، ماسکو دے میئر گاوریل پوپوف نے سوویت یونین وچ امریکی سفیر جیک ایف میٹلاک جونیئر نو‏‏ں آگاہ کيتا کہ گورباچوف دے خلاف بغاوت دا منصوبہ بنایا جا رہیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں میٹلاک نے اسنو‏ں خبردار کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں ، گورباچوف نے غلط فرض کيتا کہ اس د‏ی اپنی کابینہ اس وچ ملوث نئيں اے تے بغاوت دے خطرے نو‏‏ں کم سمجھیا۔  گورباچوف نے پاولوف د‏‏ی ہور اختیارات د‏‏ی درخواست نو‏‏ں الٹا دتا تے مذاق وچ اپنی کابینہ نو‏‏ں کہیا "بغاوت ختم ہوگئی اے ،" انہاں دے منصوبےآں تو‏ں غافل رہ‏‏ے۔ 

23 نوں جولائی 1991 وچ، پارٹی دے کئی کارکناں تے ساہتکاراں نے سخت گیر *سوویٹسکایا روسیا* اخبار وچ اک ٹکڑا شائع کیتا، جس دا عنوان سی " لوکاں لئی اک لفظ "، جس وچ آفت نو روکن لئی فیصلہ کن کارروائی دا  مطالبہ کیتا گیا۔ 

چھ دن بعد، 29 نوں جولائ‏ی ، گورباچوف ، روسی صدر بورس یلسن تے قازق صدر نورسلطان نظربائیف نے پاولوف ، یازوف ، کریوچکوف تے پوگو جداں سخت گیراں د‏‏ی جگہ زیادہ لبرل شخصیات دے امکان اُتے تبادلہ خیال کيتا ،  نظربائیف نو‏‏ں وزیر اعظم دے طور اُتے (پاولوف د‏‏ی جگہ)۔ کریوچکوف، جس نے کئی مہینے پہلے گورباچوف نو سبجیکٹ 110 دے طور تے قریبی نگرانی دے تحت رکھیا سی، آخر کار گورباچوف دے محافظ، ولادیمیر میدویدیف دے لگائے گئے الیکٹرانک بگ توں گل بات دی خبر ملی۔    یلسن نے اک خفیہ دفاعی کمیٹی قائم کرکے، فوجی تے کے جی بی کمانڈز نو آر ایس ایف ایس آر دے حکام دے نال ہونے دا حکم دے ک ے تے نائب وزیر اعظم اولیگ لوبوف دے تحت سویردلوفسک وچ "ریزرو حکومت" قائم کرکے بغاوت د ی تیاری وی کيتی۔

### شروعات
4 نوں اگست، گورباچوف فوروس، کریمیا چ اپنے ڈاچا چ چھٹیاں تے گیا۔  اس نے 20 نو‏‏ں نويں یونین معاہدے اُتے دستخط کرنے دے لئی ماسکو واپس آنے دا منصوبہ بنایا اگست۔ 15 نوں اگست ، معاہدے دے مسودہ دا متن شائع ہويا ، جس تو‏ں بغاوت دے منصوبہ سازاں تو‏ں انہاں دے زیادہ تر اختیارات محروم ہوجاندے۔  

نوں اگست، جی کے سی ایچ پی دے ممبراں نے ماسکو دے اک کے جی بی گیسٹ ہاؤس وچ ملاقات کیتی تے معاہدے دی دستاویز دا مطالعہ کیتا۔ توں ہنگامی حالت متعارف کروان دے فیصلے کیتے گئے۔ اگست، ریاستی ہنگامی کمیٹی بنان لئی، تے گورباچوف نوں متعلقہ احکامات تے دستخط کرن یا استعفیٰ دین تے نائب صدر یانایف نوں اختیارات منتقل کرن دی لوڑ اے۔  انہاں دا خیال سی کہ ایہ معاہدہ سوویت یونین دے ٹوٹنے د‏‏ی راہ ہموار کرے گا ، تے فیصلہ کیتا کہ ہن عمل کرنے دا وقت ا‏‏ے۔ اگلے دن ، باکلانوف ، بولڈن ، شینین تے سوویت نائب وزیر دفاع جنرل ویلنٹین وارینکوف گورباچوف دے نال ملاقات دے لئی کریمیا روانہ ہوئے گئے۔ یازوف نے سوویت ایئر بورن فورسز دے کمانڈر جنرل پیول گراچیف نو مارشل لاء نافذ کرن دے لیی کے جی بی دے ڈپٹی چیئرمین وکٹر گروشکو تے جینی ایگیف دے نال تال میل شروع کرن دا حکم دتا۔ 

4:32 وجے شام 18 نوں اگست وچ ، جی کے سی ایچ پی نے ٹیلیفون لینڈ لائنز تے ایٹمی کمانڈ اینڈ کنٹرول سسٹم سمیت گورباچوف دے ڈاچا تک مواصلات نو‏‏ں کاٹ دتا۔  اٹھ منٹ بعد کے جی بی دے نويں چیف ڈائریکٹوریٹ دے سربراہ لیفٹینینٹ جنرل یوری پلیخانوف نے گروپ نو‏‏ں گورباچوف دے ڈاچا وچ داخل ہونے د‏‏ی اجازت دتی۔ گورباچوف نوں ٹیلیفون بند ہون دی کھوج کرن دے بعد احساس ہویا کہ کی ہو رہیا اے۔ بکلانوف ، بولڈن ، شینین تے وارینیکوف نے مطالبہ کيتا کہ گورباچوف یا تاں ہنگامی صورتحال دا اعلان کرے یا استعفیٰ دے دے تے یانایف نو‏‏ں قائم مقام صدر دے طور اُتے نامزد کرن تاکہ جی کے سی ایچ پی دے ارکان نو‏‏ں ملک وچ "نظم و ضبط بحال کرنے" د‏‏ی اجازت مل سک‏‏ے۔    

گورباچوف نے ہمیشہ دعوی کیتا اے کہ اس نے الٹی میٹم نو قبول کرن توں بالکل انکار کر دتا۔   وارینیکوف نے اصرار کیتا اے کہ گورباچوف نے آکھیا: "تہاڈے تے لعنت۔ جو چاہو کرو۔ پر میری رائے دی رپورٹ کرو!"  تاہم، اس ویلے ڈاچا تے موجود لوکاں نے گواہی دتی کہ باکلانوف، بولڈن، شینین تے وارینیکوف گورباچوف نال ملاقات دے بعد واضح طور تے مایوس تے گھبرا گئے سن۔  گورباچوف دے بارے چ آکھیا جاندا اے کہ اوہنے اپنا ناں بھلن دا ڈرامہ کر کے وارینیکوف دی توہین کیتی سی، تے اپنے سابقہ قابل اعتماد مشیر بولڈن نوں آکھیا سی "چپ کر، توں چبھ! توں مینوں ملک دی صورتحال دے بارے چ لیکچر دین دی ہمت کیویں کیتی!"  گورباچوف دے انکار دے نال ، سازشیاں نے حکم دتا کہ اوہ ڈاچا تک محدود رہن۔  کے جی بی دے وادھو سکیورٹی گارڈز نو ڈاچا گیٹاں تے رکھیا گیا سی جہناں نو حکم دتا گیا سی کہ کسی نو وی باہر نکلن توں روکیا جائے۔ 

7:30 وجے شام وجے، بکلانوف، بولڈن، شینین تے وارینیکوف پلیخانوف دے نال ماسکو لئی اُڈ گئے۔ اس دے نائب ، ویچسلاو جنرلوف ، فوروس وچ "فارم اُتے" رہے۔ 

8:00 وجے شام، یانایف، پاولوف، کریوچکوف، یازوف، پوگو تے سوویت سپریم سوویت دے چیئرمین اناتولی لوکیانوف وزیر اعظم دی کریملن کابینہ وچ اکٹھے ہوئے، ریاستی ہنگامی کمیٹی دے دستاویزات تے تبادلہ خیال تے ترمیم کردے ہوئے۔  10:15 وجے شام نوں، اوہناں نال بکلانوف، شینین، بولڈن، وارینیکوف تے پلیخانوف شامل ہوئے۔ ایہ فیصلہ کیتا گیا کہ گورباچوف نو‏‏ں عوامی طور اُتے بیمار قرار دتا جائے۔ یانایف جھجکدا سی، لیکن دوجیاں نے اس نوں قائل کیتا کہ قیادت تے ذمہ داری اجتماعی ہووے گی۔ 

11:25 وجے شام نوں، یانایف نے اپنے آپ نو صدارتی اختیارات دے سپرد کرن آلے اک فرمان تے دستخط کیتے۔ 

جی کے سی ایچ پی دے ممبراں نے حکم دتا کہ پسکوف دی اک فیکٹری توں 250,000 جوڑے ہتھکڑیاں ماسکو بھیجے جان،  نے 300,000 گرفتاری دے فارماں دا وی حکم دتا۔ کریوچکوف نے تمام کے جی بی اہلکاراں دی تنخواہ دوگنی کر دتی، انہاں نو چھٹی توں واپس بلایا، تے انہاں نو الرٹ تے رکھ دتا۔ لیفورٹوو جیل نو قیدیاں نو وصول کرن دے لیی خالی کر دتا گیا۔ 

## بغاوت دی تریخ
جی کے سی ایچ پی دے ارکان نے کریملن وچ باکلانوف ، بولڈن ، شینین تے وارینیکوف دے کریمیا تو‏ں واپس آنے دے بعد ملاقات کيت‏ی سی۔ یانایف (جس نو صرف اس منصوبے اچ شامل ہون لئی راضی کیتا گیا سی)، پاولوف تے باکلانوف نے نام نہاد "سوویت قیادت دے اعلان" تے دستخط کیتے، جس نے پورے یو ایس ایس آر وچ ہنگامی حالت دا اعلان کیتا تے اعلان کیتا کہ ہنگامی صورتحال دی ریاستی کمیٹی  "ملک دا انتظام کرن تے ہنگامی حالت دی حکومت نو موثر انداز نال برقرار رکھن" دے لیی تشکیل دتا گیا سی۔ جی کے سی ایچ پی چ درج ذیل ممبر شامل سن:

* گینادی یانایف ، نائب صدر
* ویلنٹین پاولوف ، وزیراعظم
* کے جی بی دے سربراہ ولادیمیر کریوچکوف
* دمتری یازوف ، وزیر دفاع 
* بورس پوگو ، وزیر داخلہ
* اولیگ بکلانوف ، یو ایس ایس آر دے صدر دے تحت دفاعی کونسل دے پہلے ڈپٹی چیئرمین
* کسان یونین دے چیئرمین واسیلی سٹارودوبٹسیف 
* الیگزینڈر تیزیاکوف ، ایسوسی ایشن آف دی اسٹیٹ انٹرپرائزز اینڈ آبجیکٹس آف انڈسٹری، ٹرانسپورٹ، اینڈ کمیونیکیشنز دے صدر  

یانایف نے "بیماری" د‏‏ی وجہ تو‏ں گورباچوف د‏‏ی صدارتی فرائض انجام دینے وچ نااہلی دا ڈرامہ استعمال کردے ہوئے اپنے آپ نو‏‏ں قائم مقام سوویت صدر نامزد کردے ہوئے فرمان اُتے دستخط کیتے۔  اُتے ، روسی تفتیش کاراں نے بعد وچ کریوچکوف نو‏‏ں بغاوت دے کلیدی منصوبہ ساز دے طور اُتے شناخت کيتا۔  یانایف نے بعد وچ دعوی کیتا کہ اسنو‏ں گرفتاری د‏‏ی دھمکی دے تحت بغاوت وچ حصہ لینے اُتے مجبور کيتا گیا سی۔  اٹھ مذکورہ بالا جی کے سی ایچ پی ممبراں نو " اٹھ دا گینگ " دے ناں توں جانا جان لگ پیا۔

جی کے سی ایچ پی نے نو   پارٹی کنٹرول اخباراں دے علاوہ تمام ماسکو اخباراں اُتے پابندی عائد کردتی۔   اس نے اک عوامی اعلان وی جاری کيتا جس وچ کہیا گیا سی کہ " سوویت انسان د‏‏ی عزت تے وقار نو‏‏ں بحال کرنا ضروری ا‏‏ے۔" 
thumb|سوویت علاقیاں وچ بغاوت دے رد عمل: سرخ - بغاوت دے سازشاں دی حمایت، نیلا - بغاوت دی کوشش دے خلاف مزاحمت، سرمئی - غیر جانبداری یا کوئی رد عمل نئیں

### پیر 19 اگست

#### سویر دے اوقات
1:00 وجے صبح، یانایف نے ہنگامی حالت (جی کے سی ایچ پی) لئی ریاستی کمیٹی دے قیام دے دستاویزات تے دستخط کیتے، جس چ اوہ خود، پاولوف، کریوچکوف، یازوف، پگو، باکلانوف، تیزیاکوف تے سٹارودوبٹسیف شامل سن۔ دستاویزات وچ شامل "سوویت عوام تو‏ں اپیل" سی۔  

موجود جی کے سی ایچ پی دے ارکان نے جی کے سی ایچ پی دی قرارداد نمبر 1 تے دستخط کیتے، جس نے درج ذیل متعارف کروایا: "یو ایس ایس آر دے بعض علاقیاں وچ" ہنگامی حالت جو 4:00 وجے توں چھ مہینے تک چلدی اے۔ ماسکو ویلے نال 19 وجے اگست؛ ریلیاں، مظاہریاں تے ہڑتالاں دی پابندی؛ سیاسی جماعتاں، عوامی تنظیماں تے عوامی تحریکاں دی سرگرمیاں دی معطلی جہڑیاں صورتحال نو معمول تے لیان اچ رکاوٹ پیدا کردیاں نیں; تے ذاتی استعمال دے لی تمام دلچسپی رکھن آلے شہر دے رہائشیاں نو  تک دی زمین دی ونڈ۔  

4:00 وجے صبح، کے جی بی سرحدی فوجیاں دی سیواستوپول رجمنٹ نے فورس چ گورباچوف دے صدارتی ڈاچا نوں گھیر لیا۔ سوویت ایئر ڈیفنس دے چیف آف اسٹاف کرنل جنرل اگور مالٹسیف دے حکم اُتے ، دو ٹریکٹراں نے رن وے نو‏‏ں روک دتا جس اُتے صدر دے طیارے واقع سن: اک ٹی یو -134 جیٹ تے ایم آئی -8 ہیلی کاپٹر۔ 

#### صبح
6:00 وجے شروع ہون آلا صبح، جی کے سی ایچ پی دیاں ساریاں دستاویزات ریاستی ریڈیو تے ٹیلی ویژن تے نشر کیتیاں گئیاں۔  کے جی بی نے فوری طور تے اک گرفتاری دی فہرست جاری کیتی جس چ روسی ایس ایف ایس آر دے نویں منتخب صدر بورس یلسن ، اس دے اتحادی، تے چھتری کارکن گروپ ڈیموکریٹک روس دے رہنما شامل سن۔  روسی ایس ایف ایس آر دے زیر کنٹرول ریڈیو روسسی تے ٹیلی ویڈینی روسسی ، دے علاوہ ایکو ماسکوی ، واحد آزاد سیاسی ریڈیو سٹیشن، نوں فضائیہ توں ہٹا دتا گیا۔ اُتے ، بعد وچ اسٹیشن نے بعد وچ اپنی نشریات دوبارہ شروع کيتیاں تے بغاوت دے دوران قابل اعتماد معلومات دا ذریعہ بن گیا۔ بی بی سی ورلڈ سروس تے وائس آف امریکہ وی مسلسل کوریج فراہم کرن دے قابل سن۔ گورباچوف تے اس دے خاندان نے ایہ خبر بی بی سی دے اک بلیٹن تو‏ں اک چھوٹے تو‏ں سونی ٹرانجسٹر ریڈیو اُتے سنی جسنو‏ں ضبط نئيں کیتا گیا سی۔ اگلے کئی دناں تک، اس نے زہر توں بچن لئی ڈاچا دے باہروں کھانا لین توں انکار کر دتا، تے اپنی خراب صحت دیاں رپورٹاں نوں رد کرن لئی لمے لمے باہر ٹہلنے لگے۔  

یانایف دے حکم دے تحت،  تامانسکایا مکینائزڈ انفنٹری تے کانٹیمیرووسکایا بکتر بند ڈویژن دے یونٹاں نے ہوائی فوجیاں دے نال ماسکو وچ رول کیتا۔ تقریباً 4000 فوجی ، 350 ٹینک ، 300 بکتر بند اہلکار کیریئر تے 420 ٹرک ماسکو بھیجے گئے ۔ چار روسی ایس ایف ایس آر عوامی ڈپٹیاں نو کے جی بی نے دارالحکومت دے نیڑے سوویت فوج دے اک اڈے تے حراست چ لیا۔  تاہم، بغاوت دے دوران کے جی بی ولوں تقریباً کوئی ہور گرفتاری نئیں کیتی گئی۔ یولیس گوسیٹ تے ولادیمیر فیڈرووسکی نے بعد چ الزام لایا کہ کے جی بی بغاوت دے دو ہفتیاں بعد گرفتاریاں دی اک بہت وڈی لہر نوں انجام دین دی منصوبہ بندی کر رہیا سی، جس دے بعد اس نے اک انتہائی مرکزی کونسل آف منسٹرز دے تحت تقریباً تمام قانون ساز تے مقامی انتظامی ڈھانچے نو ختم کر دتا سی۔  یانایف نے وزیر خارجہ الیگزینڈر بیسمرتنیخ نو ہدایت دتی کہ اوہ غیر ملکی حکومتاں تے اقوام متحدہ توں باقاعدہ سفارتی تسلیم دی درخواست کرن دا بیان کرے۔ 

جی کے سی ایچ پی دے سازشیاں نے 17 نوں قازقستان دے دورے توں واپسی تے یلسن نوں حراست وچ لین تے غور کیتا۔ اگست لیکن اس وقت ناکام رہیا جدو‏ں یلسن نے ماسکو دے شمال مشرق وچ چکلووسکی ایئر بیس تو‏ں اپنی پرواز نو‏‏ں شہر دے جنوب مغرب وچ ونوکووو ہوائی اڈے تک ری ڈائریکٹ کیتا۔ اس دے بعد ، انہاں نے اسنو‏ں ماسکو دے نیڑے اس دے ڈاچا وچ گرفتار کرنے اُتے غور کيتا۔ کے جی بی الفا گروپ نے سپٹسناز دے نال اس دے ڈاچا نو گھیر لیا، لیکن نامعلوم وجوہات دی بنا تے اس نو گرفتار نئیں کیتا۔ کمانڈنگ افسر، وکٹر کارپخین ، نے بعد چ الزام لایا کہ اس نوں کریوچکوف توں یلسن نو گرفتار کرن دا حکم ملیا سی لیکن اس نے اس دی نافرمانی کیتی، حالانکہ اس دے اکاؤنٹ تے سوال چُکیا گیا اے۔  یلسن نو گرفتار کرن چ ناکامی سازش کرن آلیاں دے منصوبیاں لئی جان لیوا ثابت ہوئی۔    6:30 بجے بغاوت دے اعلان دے بعد صبح، یلسن نے اپنے ڈاچا وچ ممتاز روسی عہدیداراں نو مدعو کرنا شروع کیتا، جنہاں وچ لینن گراڈ دے میئر اناتولی سوبچک ، ماسکو دے ڈپٹی میئر یوری لوزکوف، کرنل جنرل کونسٹنٹین کوبٹس ، آر ایس ایف ایس آر دے وزیر اعظم آئیون سیلایف ، آر ایس ایف ایس آر دے نائب صدر الیگزینڈر روٹسکوی ، تے آر ایس ایف دے سپریم سوویت خابولاں شامل سن۔  
[thumb|[ماسکو دا امریکی نقشہ 1980 دی گلیاں دے ناں نال]]
یلسن ابتدائی طور تے ڈاچا تے رہنا چاہندا سی تے اک حریف حکومت دا اہتمام کرنا چاہندا سی، لیکن کوبیٹس نے اپنے گروپ نو بغاوت دے مخالفین دے نال رابطے برقرار رکھن دے لیی روس دی پارلیمنٹ دی عمارت وائٹ ہاؤس دا سفر کرن دا مشورہ دتا۔ اوہ پہنچے تے 9:00 وجے عمارت تے قبضہ کر لیا آں۔ سیلایف تے خاصبولاتوف دے نال مل ک‏ے ، یلسن نے "روس دے شہریاں دے لئی" اک اعلان جاری کيتا جس وچ جی کے سی ایچ پی دے اقدامات نو‏‏ں اک رجعتی آئین مخالف بغاوت دے طور اُتے مذمت کيتی گئی۔ فوج نو‏‏ں بغاوت وچ حصہ نہ لینے اُتے زور دتا گیا ، تے مقامی حکام نو‏‏ں جی کے سی ایچ پی د‏‏ی بجائے آر ایس ایف ایس آر دے صدر دے قوانین اُتے عمل کرنے دے لئی کہیا گیا۔ اگرچہ اس نے ابتدائی طور تے خانہ جنگی نو جنم دین توں بچن دے اقدام توں گریز کیتا، یلسن نے بعد چ آر ایس ایف ایس آر چ تمام سوویت فوجی تے حفاظتی افواج دی کمان وی سنبھالی۔  مشترکہ اعلان وچ عام ہڑتال دا مطالبہ کیتا گیا سی ، جس وچ گورباچوف نو‏‏ں عوام تو‏ں خطاب کرنے دینے دا مطالبہ کيتا گیا سی۔  ایہ اعلان پرچیاں دی شکل وچ ماسکو دے آسے پاسے تقسیم کیتا گیا سی، تے RELCOM کمپیوٹر نیٹ ورک دے ذریعے میڈیم ویو ریڈیو تے یوزینیٹ نیوز گروپس دے ذریعے ملک بھر وچ پھیلایا گیا سی۔  *ایزوستیا* اخبار دے کارکناں نے ہڑتال کرن دی دھمکی دتی جدوں تک یلسن دا اعلان اخبار وچ چھاپیا نہ جائے۔ 

جی کے سی ایچ پی نے علاقائی تے مقامی سوویتاں تے انحصار کیتا، جنہاں چ زیادہ تر ہُن وی کمیونسٹ پارٹی دا غلبہ سی، اختلاف رائے نو دباون لئی ہنگامی کمیٹیاں تشکیل دے کے بغاوت دی حمایت کرن لئی۔ بولڈن دے ماتحت سی پی ایس یو سیکرٹریٹ نے بغاوت دی مدد لئی مقامی پارٹی کمیٹیاں نوں کوڈڈ ٹیلی گرام بھیجے۔ بعد چ یلسن دے حکام نے دریافت کیتا کہ تقریباً 70 فیصد کمیٹیاں نے یا تے اس دی حمایت کیتی یا غیر جانبدار رہن دی کوشش کیتی۔ آر ایس ایف ایس آر دے اندر، سمارا ، لپیٹسک ، ٹمبوف ، سراتوف ، اورینبرگ ، ارکتسک ، تے ٹومس دے اوبلاستاں تے التائی تے کراسنودار دے کرائی نے بغاوت دی حمایت کیتی تے *رائکوم* تے دباؤ پایا کہ اوہ وی انج کرے، جد کہ ماسکو تے لینن گراڈ توں علاوہ صرف تن اوبلاستاں نے ایس دی مخالفت کیتی۔ اُتے ، کچھ سوویتاں نو‏‏ں ہنگامی حکمرانی دے خلاف اندرونی مزاحمت دا سامنا کرنا پيا۔ خود مختار سوویت سوشلسٹ جمہوریہ تاتارستان ، چیچنو انگوشیتیا تے ابخازیا سب نے جی کے سی ایچ پی دا ساتھ دتا ۔  سوویت مسلح افواج دے افسراں نے بالٹک ریاستاں دے ٹیلی ویژن سٹیشناں دے نال نال ملک بھر دے سٹی ہالاں تے سرکاری عمارتاں دے کنٹرول تے قبضہ کر لیا۔ [۴][۵]

سوویت عوام اس بغاوت تے تقسیم ہو گئی سی۔ مننی ولوں 19 دی سویر نوں آر ایس ایف ایس آر وچ اک سروے اگست توں پتہ چلدا اے کہ 23.6 فیصد روسیاں دا خیال اے کہ جی کے سی ایچ پی معیار زندگی نو بہتر بنا سکدا اے، جد کہ 41.9 فیصد لوکاں دی کوئی رائے نئیں سی۔ اُتے ، انٹرفیکس دے وکھ وکھ سروے تو‏ں پتہ چلدا اے کہ لینن گراڈ دے 71 فیصد باشندےآں سمیت بوہت سارے روسی وڈے پیمانے اُتے جبر د‏‏ی واپسی تو‏ں خوفزدہ ني‏‏‏‏ں۔ جی کے سی ایچ پی نو اسٹونیا تے ٹرانسنیسٹریا دے روسی اکثریت آلے علاقیاں چ مضبوط حمایت حاصل سی، جد کہ یلسن نو سویردلوفسک تے نیژنی نووگورد چ مضبوط حمایت حاصل سی۔ 

10:00 وجے وجے، رٹسکوئی، سیلایف، تے خسبولاتوف نے لوکیانوف نوں اک خط پہنچایا جہدے وچ عالمی ادارہ صحت ولوں گورباچوف دا طبی معائنہ تے 24 گھنٹیاں دے اندر اندر اپنے آپ، یلسن، گورباچوف تے یانایف دے وچکار ملاقات دا مطالبہ کیتا گیا۔ رٹسکوی نے بعد چ روسی آرتھوڈوکس چرچ دے روحانی رہنما ماسکو دے پیٹریارک الیکسی II دا دورہ کیتا تے اس نوں یلسن دی حمایت دا اعلان کرن تے راضی کیتا۔ دراں اثنا ، لینن گراڈ وچ ، ملٹری ڈسٹرکٹ کمانڈر وکٹر سامسونوف نے سوبچک د‏‏ی جمہوری طور اُتے منتخب میونسپل حکومت نو‏‏ں ٹالنے دے لئی ، لینن گراڈ دے فرسٹ سیکرٹری بورس گیداسپوف د‏‏ی صدارت وچ شہر دے لئی ہنگامی کمیٹی تشکیل دینے دا حکم دتا۔ بالآخر سینکڑاں ہزاراں مظاہرین نے سمسونوف د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں پولیس د‏‏ی حمایت تو‏ں روک دتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں لینن گراڈ ٹیلی ویژن نو ‏‏ں سوبچک دا اک بیان نشر کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ کیروف پلانٹ دے مزدوراں نے یلسن دی حمایت چ ہڑتال کر دتی ۔ ماسکو دے پہلے سیکرٹری یوری پروکوف نے دارالحکومت وچ اسی طرح د‏‏ی کوشش کيتی لیکن جدو‏ں بورس نکولسکی نے ماسکو دے میئر دے عہدے نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کردتا تاں اسنو‏ں مسترد کردتا گیا۔  11:00 وجے صبح، آر ایس ایف ایس آر دے وزیر خارجہ آندرے کوزیروف نے غیر ملکی صحافیاں تے سفارتکاراں دے لیی اک پریس کانفرنس منعقد کیتی، تے یلسن لئی مغرب دے زیادہ تر ملکاں دی حمایت حاصل کیتی۔ 

#### دوپہر تے شام
اوس دوپہر نوں، ماسکو دے شہریاں نے وائٹ ہاؤس دے آلے دوالے اکٹھے ہونا شروع کر دتا، تے اوہدے آلے دوالے رکاوٹاں کھڑیاں کر دتیاں۔  اس دے جواب وچ ، یانایف نے ماسکو وچ 4:00 بجے ہنگامی حالت دا اعلان کیتا شام نوں   اس نے 5:00 وجے اعلان کیتا شام نوں پریس کانفرنس کیتی کہ گورباچوف "آرام" کر رئے سی۔ اوہناں نے آکھیا: "ایہناں سالاں چ اوہ بہت تھک گیا اے تے اپنی صحت نوں واپس لین لئی کجھ ویلے دی لوڑ اے۔" یانائیف دے کمبدے ہتھاں نے کجھ لوکاں نوں ایہہ سوچن لئی پریرت کیتا کہ اوہ نشے وچّ ہے اتے اسدی کمبدی آواز اتے کمزور آسن نے اسدے شبداں نوں ناقابل یقین بنا دتا۔ وکٹوریہ ای بونیل تے گریگوری فریڈن نے نوٹ کیتا کہ پریس کانفرنس نے صحافیاں توں اچانک پچھ گچھ کرن دی اجازت دتی جنہاں نے کھل کے جی کے سی ایچ پی تے بغاوت کرن دا الزام لایا، اس دے نال نال خبراں دے عملے ولوں سنسر شپ دی کمی، جنہاں نے یانایف دیاں بے ترتیب حرکتاں نوں اس طرح نئیں لُکایا جس طرح اوہناں نے ماضی دے رہنماواں دے نال کیتا سی جیویں کہ لیون، بریژن نے کوکنگ رہنماواں نوں زیادہ ظاہر کیتا۔ سوویت سامعین دے لئی نااہل۔  گورباچوف دی حفاظتی تفصیل نے اک عارضی ٹیلی ویژن اینٹینا بنان چ کامیابی حاصل کیتی تاں جے اوہ تے اوہدا ٹبر پریس کانفرنس ویکھ سکن۔  کانفرنس نو‏‏ں دیکھنے دے بعد ، گورباچوف نے اعتماد دا اظہار کيتا کہ یلسن بغاوت نو‏‏ں روکنے دے قابل ہوئے گا۔ اس رات ، اس دے خاندان نے گورباچوف د‏‏ی بغاوت د‏‏ی مذمت کردے ہوئے اک ویڈیو ٹیپ سمگل کيتی۔

یانایف تے ریاستی کمیٹی دے باقی لوکاں نے کابینہ وزیراں نوں رہائش دی قلت نو دور کرن دے لی اس ویلے دے پنج سالہ منصوبے نو تبدیل کرن دا حکم دتا۔ سارے شہریاں نوں ہر اک نوں دتا گیا پھلاں تے سبزیاں اگان نال سردیاں دی قلت دا مقابلہ کرن لئی    ۔ ویلنٹین پاولوف دی بیماری دی وجہ توں، حکومت دے سوویت سربراہ دے فرائض پہلے نائب وزیر اعظم ویتلی ڈوگوزیف نوں سونپے گئے۔  

دراں اثنا ، بغاوت نو‏‏ں انجام دینے والی سوویت افواج نو‏‏ں آر ایس ایف ایس آر دے وڈے پیمانے اُتے دھرم بدلی دے نال نال شہریاں نو‏‏ں گولی مارنے دے احکامات د‏‏ی تعمیل کرنے تو‏ں انکار کرنے والے فوجیاں دا سامنا کرنا پيا۔ یلسن نے اپنے پیروکاراں نو‏‏ں کہیا کہ اوہ فوجیاں نو‏‏ں تنگ نہ کرن تے بغاوت د‏‏ی مخالفت دے لئی کسی وی فوجی فوجی نو‏‏ں معافی د‏‏ی پیشکش کيتی۔  وائٹ ہاؤس دی حفاظت کرن آلے تامانسکیا ڈویژن دے اک ٹینک بٹالین دے چیف آف سٹاف میجر ایوڈوکیموف نے روسی ایس ایف ایس آر دی قیادت دے نال اپنی وفاداری دا اعلان کیتا۔   یلسن نے ٹینکاں چوں اک تے چڑھ کے ہجوم نال خطاب کیتا۔ غیر متوقع طور تے، ایہ قسط ریاستی میڈیا دی شام دی خبراں وچ شامل ہو گئی۔  جی کے سی ایچ پی دے وفادار سوویت مسلح افواج دے افسراں نے فوجیاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی بیرک تک محدود کرکے دھرم بدلی نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن اس نے صرف بغاوت نو‏‏ں انجام دینے دے لئی افواج د‏‏ی دستیابی نو‏‏ں محدود کردتا۔ 

### منگل 20 اگست
[left|thumb|250x250px|[سرخ چوک|ریڈ اسکوائر چ ٹینک]]
8:00 وجے صبح ، سوویت جنرل اسٹاف نے حکم دتا کہ سوویت جوہری ہتھیاراں نو‏‏ں کنٹرول کرنے والا چیگیٹ بریف کیس ماسکو نو‏‏ں واپس کردتا جائے۔ اگرچہ گورباچوف نے دریافت کیتا کہ جی کے سی ایچ پی دے اعمال نے ایٹمی ڈیوٹی افسراں دے نال مواصلات نو‏‏ں منقطع کردتا سی ، لیکن چیگیٹ نو‏‏ں 2:00 بجے تک دارالحکومت واپس کردتا گیا سی۔ شام نوں اُتے ، سوویت فضائیہ دے کمانڈر ان چیف یوگنی شاپوشنکوف نے بغاوت د‏‏ی مخالفت د‏‏ی تے اپنی یادداشتاں وچ دعوی کيتا کہ اوہ تے سوویت بحریہ تے اسٹریٹجک راکٹ فورسز دے کمانڈراں نے یازوف نو‏‏ں کہیا کہ اوہ ایٹمی لانچ دے احکامات اُتے عمل نئيں کرن گے۔ بغاوت دے بعد ، گورباچوف نے اس گل نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کردتا کہ اوہ ملک دے ایٹمی ہتھیاراں اُتے کنٹرول کھو چکيا ا‏‏ے۔ 

دوپہر نوں، ماسکو دے فوجی ضلعے دے کمانڈر جنرل نکولائی کلینن ، جس نوں یانایف نے ماسکو دا فوجی کمانڈنٹ مقرر کیتا، نے ماسکو وچ 11:00 وجے توں کرفیو دا اعلان کیتا۔ شام توں 5:00 تک وجے، 20 توں موثر اگست۔    اسنو‏ں اس گل د‏‏ی علامت سمجھیا جاندا سی کہ وائٹ ہاؤس اُتے حملہ آسنن ا‏‏ے۔

وائٹ ہاؤس دے محافظاں نے اپنے آپ نو تیار کیتا، جنہاں چوں بوہتے غیر مسلح سن۔ ایودوکیموف دے ٹینکاں نوں شام نوں وائٹ ہاؤس توں لے جایا گیا ۔   عارضی وائٹ ہاؤس دے دفاعی ہیڈ کوارٹر دی سربراہی جنرل کونسٹنٹین کوبیٹس کر رئی سی، جہڑا روسی ایس ایف ایس آر دے عوامی ڈپٹی سی ۔    باہر، ایڈورڈ شیورڈناڈزے ، مستیسلاو روسٹروپوچ ، تے یلینا بونر نے یلسن دی حمایت چ تقریراں کیتیاں۔ 

دوپہر دے ویلے، کریوچکوف، یازوف تے پوگو نے آخر کار وائٹ ہاؤس تے حملہ کرن دا فیصلہ کیتا۔ اس فیصلے د‏‏ی تائید دوسرے جی کے سی ایچ پی ممبراں نے کيتی (پاولوف نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، جسنو‏ں شراب نوشی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے ڈاچا بھیج دتا گیا سی )۔ کریوچکوف تے یازوف دے ڈپٹیاں، کے جی بی جنرل جینادی اگیف تے آرمی جنرل ولادیسلاو اچالوف نے حملے دی منصوبہ بندی کیتی، جس دا کوڈ نام "آپریشن گروم" (گرج) سی، جہڑا الفا گروپ تے ویمپیل اشرافیہ خصوصی افواج دے یونٹاں دے عناصر نو اکٹھا کرے گا، جہناں دی حمایت پیراشوٹرز، ماسکو، اون دے تن اندرونی فوجیاں نے کیتی ۔ ٹینک کمپنیاں تے اک ہیلی کاپٹر سکواڈرن۔ الفا گروپ دے کمانڈر جنرل وکٹر کارپخین تے ہور سینئر یونٹ افسراں نے ایئر بورن دے ڈپٹی کمانڈر جنرل الیگزینڈر لیبڈ دے نال مل کے وائٹ ہاؤس دے نیڑے ہجوم نال گھل مل گئے تے ایس طرحاں دے آپریشن دے امکان دا اندازہ لایا۔ اس دے بعد ، کارپخین تے ویمپل دے کمانڈر کرنل بورس بیسکوف نے اگیف نو‏‏ں قائل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی کہ اس آپریشن دا نتیجہ خون خرابہ ہوئے گا تے اسنو‏ں منسوخ کردتا جانا چاہیے۔     لیبید نے اپنے اعلیٰ پاول گراچیف دی رضامندی نال وائٹ ہاؤس واپس آیا تے دفاعی ہیڈ کوارٹر نوں خفیہ طور تے دسیا کہ حملہ 2:00 وجے شروع ہووے گا۔ اگلی سویر۔  

جدوں واقعات دارالحکومت وچ پیش آ رہے سن، ایسٹونیا دی سپریم کونسل نے 11:03 وجے اعلان کیتا وجے 51 سال بعد جمہوریہ اسٹونیا دی آزادانہ حیثیت دی مکمل بحالی۔

ریاست دے زیر کنٹرول ٹی اے ایس ایس 20 توں ڈسپیچ کردا اے اگست جرائم دے خلاف سخت گیر نقطہ نظر تے زور دیندا اے، خاص طور تے معاشی جرائم تے روسی مافیا ، جہنوں جی کے سی ایچ پی نے مغرب دے نال ودھدی ہوئی تجارت تے الزام لایا۔ بعد چ مسودہ فرمان دریافت کیتے گئے جہدے نال فوجی تے پولیس دے گشتاں نو جمہوریت دے حامی مظاہرین سمیت " غنڈیاں " نو گولی مارن دی اجازت مل جاندی۔ 

### بدھ 21 اگست
تقریباً 1:00 وجے وائٹ ہاؤس توں دور نئیں، ٹرالی بساں تے سڑکاں دی صفائی کرن آلیاں مشیناں نوں تامن گارڈز دے انفنٹری فائٹنگ وہیکلز (آئی ایف وی) دے خلاف اک سرنگ نوں روکن لئی استعمال کیتا گیا سی، جہدی کمانڈ کیپٹن سرگئی سورووکن نے کیتی سی،  جو سال بعد یوکرین تے 2022 دے حملے وچ آرمی جنرل تے روسی افواج دے کمانڈر بن گئے۔  آن آلے جھڑپ چ تن بندے مارے گئے: دمتری کومار، ولادیمیر اوسوف، تے الیا کریچوسکی؛ کئی ہور زخمی ہو گئے۔ کومار، اک 22 سالہ سوویت افغان جنگ دا تجربہ کار، اک چلدے ہوئے آئی ایف وی دے مشاہدے دے سلاٹ نو ڈھکن دی کوشش کردے ہوئے گولی مار دتی گئی تے کچل دتا گیا۔ یوسوف، اک 37 سالہ ماہر معاشیات، کومار دی مدد لئی آندے ہوئے اک آوارہ گولی نال ماریا گیا۔ بھیڑ نے اک آئی ایف وی نوں اگ لا دتی تے 28 سالہ آرکیٹیکٹ کرچیوسکی نوں گولی مار کے ہلاک کر دتا گیا جدوں فوجی پچھے ہٹ گئے۔ تناں بندیاں نو مرن دے بعد سوویت یونین دا ہیرو دا خطاب دتا گیا۔     صحافی تے جمہوریت دے مہم جو سرگئی پارکومینکو دے مطابق، جو وائٹ ہاؤس دا دفاع کرن آلے ہجوم چ شامل سن، "اوہناں موتاں نے اک اہم کردار ادا کیتا: دوویں دھراں اینیاں خوفزدہ سن کہ اس نے سب کجھ روک دتا۔"  الفا گروپ تے ویمپل منصوبے دے مطابق وائٹ ہاؤس وچ منتقل نئيں ہوئے ، تے یازوف نے فوجیاں نو‏‏ں ماسکو تو‏ں باہر نکلنے دا حکم دتا۔ ایہ وی اطلاعات سامنے آئیاں کہ گورباچوف نو‏‏ں کریمیا وچ نظر بند کر دتا گیا ا‏‏ے۔   اپنے خاندان دی جلاوطنی دے آخری دن دے دوران، رئیسہ گورباچیوا نوں اک معمولی فالج دا سامنا کرنا پیا۔ 

8:00 وجے وجے، [۴][۵]فوجیاں نے ماسکو چھڈنا شروع کر دتا۔ 

8:00 توں 9:00 دے وچکار وجے، جی کے سی ایچ پی دے ارکان نے وزارت دفاع وچ ملاقات کیتی تے، ایہ نئیں جان کے کہ کی کرنا اے، کریوچکوف، یازوف، بکلانوف، تیزیاکوف، اناتولی لوکیانوف ، تے ڈپٹی سی پی ایس یو جنرل سیکرٹری ولادیمیر ایواشکو نوں گورباچوف نال ملن لئی کریمیا گھلن دا فیصلہ کیتا،  جدوں اوہ پہنچے تے اوہناں نال ملن توں انکار کر دتا۔

10:00 وجے صبح، آر ایس ایف ایس آر دے سپریم سوویت دا سیشن وائٹ ہاؤس وچ کھولیا گیا، جس وچ صدر یلسن نے  گل بات کیتی۔ [۴][۵]

1:00 وجے شام نوں، سوویت کابینہ وزراء نے پچ وچ اپنی عدم شمولیت دے بارے وچ اک بیان گردش کیتا۔  1:20 وجے شام، کریوچکوف، یازوف، بکلانوف، ٹزیاکوف، لوکیانوف تے سی پی ایس یو سینٹرل کمیٹی دے ڈپٹی جنرل سیکرٹری ولادیمیر ایواشکو اپنے اڈے تے واپس آن آلی تامن ڈویژن بکتر بند گڈیاں دے ذریعہ پیدا ہون آلے ٹریفک جام وچ پھس گئے، ہوائی اڈے لئی روانہ ہو گئے۔ 

2:00 وجے شام نوں، سی پی ایس یو دی مرکزی کمیٹی دے سیکرٹریٹ نے اک بیان جاری کیتا جہدے وچ مطالبہ کیتا گیا کہ جی کے سی ایچ پی توں کمیونسٹ پارٹی دے سربراہ، میخائل گورباچوف دی قسمت واضح کیتی جائے۔ 

2:30 وجے شام، سوویت وزیر داخلہ بورس پوگو نے آخری جی کے سی ایچ پی دے حکم تے دستخط کیتے  ٹیلی ویژن تے ریڈیو تنظیماں دی حفاظت نو مضبوط کرن تے انفارمیشن کنٹرول دے بارے چ جی کے سی ایچ پی قرارداد دی تمام خلاف ورزیاں دی رپورٹ کرن دے مطالبے دے نال اندرونی معاملات دے علاقائی محکمیاں نو اک خفیہ ٹیلی گرام۔ 

4:08 وجے شام نوں، جی کے سی ایچ پی دے وفد دے نال جہاز کریمیا چ اتریا۔  4:00 دے نیڑے  ، یو ایس ایس آر دے سپریم سوویت دے پریزیڈیم نے، جس دی صدارت یونین پارلیمنٹ دے چیمبراں دے سربراہواں نے کیتی،  نے اک قرارداد منظور کیتی جس وچ اس نے سوویت صدر نوں اپنے فرائض توں ہٹان تے اوہناں دی نائب صدر دی منتقلی نوں غیر قانونی قرار دتا،  تے اس سلسلے وچ مطالبہ کیتا کہ یانایو ۴ حکم نامے نوں منسوخ کرے تے اوہناں دی بنیاد تے ہنگامی احکامات  جدوں اوہناں تے دستخط کیتے گئے سن اودوں توں غلط اے۔ 

4:52 تے pm، آر ایس ایف ایس آر دے نائب صدر الیگزینڈر روٹسکوئی دی اگوائی چ روسی ڈپٹیاں تے عوامی شخصیتاں دا اک گروپ، اس دے نال نال سوویت سلامتی کونسل دے ارکان یوگنی پریماکوف تے وادیم باکاٹن، فورس چ گورباچوف دے ڈاچا ول اُڈ گئے۔ انہاں دے نال آر ایس ایف ایس آر دے داخلہ امور دے نائب وزیر آندرے ڈونایف د‏‏ی کمان وچ مشین گناں تو‏ں مسلح آر ایس ایف ایس آر د‏‏ی وزارت داخلہ دے 36 افسران سن ۔ [۴][۵]

اٹھ منٹ بعد، 5:00 وجے شام نوں، جی کے سی ایچ پی دا وفد صدارتی ڈاچا پہنچیا۔ صدر گورباچوف نے اسنو‏ں وصول کرنے تو‏ں انکار کردتا تے مطالبہ کيتا کہ بیرونی دنیا تو‏ں رابطہ بحال کیتا جائے۔  اسی وقت ، یانایف نے ریاستی ہنگامی کمیٹی   نو‏‏ں تحلیل کرنے تے اس دے تمام فیصلےآں نو‏‏ں ناجائز قرار دینے دے لئی اک فرمان اُتے دستخط کیتے۔  

7:16 وجے شام وجے، رٹسکوی دی اگوائی چ روسی وفد دا جہاز کریمیا چ اتریا۔ 

8:00 وجے شام[۴][۵] نوں، سوویت جنرل پراسیکیوٹر دے دفتر نے بغاوت دی کوشش  وچ فوجداری مقدمہ شروع کیتا۔  

8:10 تے شام وجے، روٹسکوی تے اوہدا وفد گورباچوف نوں ملن گیا۔ عینی شاہدین دے مطابق، ایہ ملاقات دوستانہ تے خوشگوار سی، جس دی وجہ توں انہاں نو سوویت تے روسی حکام دے وچکار تقسیم نو لمحہ بھر لئی بھلا دتا گیا۔ 

9:40 توں 10:10 تک ، گورباچوف نے لوکیانوف تے ایواشکو نو روٹسکوئی تے پریماکوف دی موجودگی چ استقبال کیتا، یو ایس ایس آر دے سپریم سوویت سپیکر تے غداری دا الزام لایا، تے پارٹی دے ڈپٹی تے پچ دے دوران بے عملی دا الزام لایا۔ [۴][۵]

10:00 دے نیڑے شام، آر ایس ایف ایس آر دے پراسیکیوٹر جنرل ویلنٹین سٹیپنکوف نے ہنگامی کمیٹی دے ممبراں لئی گرفتاری  دے وارنٹ تے دستخط کیتے۔ 

اس دن، جمہوریہ لاتویا دی سپریم کونسل نے اپنے ڈپٹیاں ولوں منظور کیتے گئے اک قانون دے نال اپنی خود مختاری نوں سرکاری طور تے مکمل ہون دا اعلان کیتا، جس نے 4 دے آزادی دی بحالی دے ایکٹ دی تصدیق کیتی۔ اک سرکاری ایکٹ دے طور تے مئی۔  اسٹونیا وچ ، ملک د ی مکمل آزادی د ی بحالی دے صرف اک دن بعد ، سوویت روسی فضائی فوجیاں نے ٹلن ٹی وی ٹاور اُتے قبضہ کرلیا۔ لیکن جدو ں کہ ٹیلی ویژن نشریات نو ں اک وقت دے لئی کٹ دتا گیا سی ، اسٹونین دفاعی لیگ (اسٹونیا د ی متحدہ نیم فوجی افواج) دے مٹھی بھر ممبراں دے ٹاور دے نشریاتی سٹوڈیو وچ خود نو ں روکنے دے بعد ریڈیو سگنل نو ں ہوا اُتے رکھیا گیا سی۔  اس شام ، جدو‏ں ماسکو تو‏ں بغاوت د‏‏ی ناکامی دے بارے وچ خبر ٹلن پہنچی تاں ، روسی پیراشوٹرز نے ٹی وی ٹاور تے اسٹونیا دے دارالحکومت نو‏‏ں چھڈ دتا۔

### جمعرات 22 اگست
thumb|22 اگست 1991
ادھی رات دے اک منٹ بعد ، گورباچوف ، اس دے خاندان تے معاونین روٹسکوی دے طیارے اُتے ماسکو روانہ ہوئے گئے۔  جی کے سی ایچ پی دے ارکان نو اک مختلف جہاز تے واپس بھیج دتا گیا; صرف کریوچکوف نے صدارتی جہاز وچ پولیس دی تحویل[۴][۵] وچ اڈاری ماری (روٹسکوئی دے مطابق، "اوہناں نوں [یقینی طور تے] جہاز وچ اوہدے نال گولی ماری نئیں جائے گی")۔ پہنچنے اُتے ، کریوچکوف ، یازوف تے تیزیاکوف نو‏‏ں ہوائی اڈے اُتے گرفتار کرلیا گیا ، جو سوویت قانون دے تحت غیر قانونی سی کیونجے مرکزی حکومت د‏‏ی نمائندگی کرنے والے عہدیداراں نو‏‏ں صرف سوویت قانون دے تحت گرفتار تے مقدمہ چلایا جاسکدا سی ، جو اتحادی جمہوریہ دے قوانین اُتے غالب سی۔  

2:00 وجے صبح، جدوں گورباچوف ماسکو دے ونوکوو ہوائی اڈے تے پہنچیا، ٹیلی ویژن نے اس دی براہ راست فوٹیج وکھائی جہدے وچ اوہ اک بنے ہوئے سویٹر پا کے ہوائی پوڑیاں توں تھلے ٹر رئے سی۔ بعد چ، اوہنوں وائٹ ہاؤس نئیں جان تے تنقید دا نشانہ بنایا جائے گا، بلکہ اپنے ڈچا چ آرام کرن لئی۔ [۴][۵]

6:00 وجے وجے، سوویت[۴][۵] نائب صدر یانایف نو اوہناں دے دفتر چ گرفتار کر لیا گیا۔  

بغاوت دی کوشش وچ اپنے[۴][۵] کردار دے حوالے نال آر ایس ایف ایس آر ولوں اک میٹنگ لئی رابطہ کرن دے بعد بورس پگو تے اوہدی بیوی خودکشی کر کے مر گئے۔ 

### جمعہ 23 اگست
پاولوف، سٹارودوبتسیف،[۴][۵] بکلانوف، بولڈن، تے شینین سب نو اگلے 48 گھنٹیاں دے اندر حراست چ لے لیا جائے گا۔ 

## بعد دا نتیجہ
thumb|متاثرین دی موت دی تھاں
چونکہ علاقائی ایگزیکٹو کمیٹیاں دے کئی سربراہان نے جی کے سی ایچ پی دی حمایت کیتی، 21 اگست 1991 وچ روسی ایس ایف ایس آر دے سپریم سوویت نے فیصلہ نمبر 1626-1 منظور کيتا ، جس نے روسی صدر بورس یلسن نو‏‏ں علاقائی انتظامیہ دے سربراہ مقرر کرنے دا اختیار دتا ،  حالانکہ روسی ایس ایف ایس آر دے آئین نے صدر نو‏‏ں ایسا اختیار نئيں دتا سی۔ روسی سپریم سوویت نے اگلے دن اک ہور فیصلہ منظور کیتا جس وچ پرانے شاہی رنگاں نو‏‏ں روس دا قومی جھنڈا قرار دتا گیا سی ؛  اس نے دو مہینے بعد روسی ایس ایف ایس آر دے جھنڈے دی تھاں لئی۔[۴][۵]

دی رات نوں اگست وچ ، ڈزرژنسکی چوک (لوبیانکا) وچ کے جی بی د‏‏ی عمارت دے سامنے فیلکس ڈزرزینسکی دا مجسمہ ڈھا دتا گیا سی ، جدو‏ں کہ ہزاراں ماسکو شہریاں نے سرنگ دے واقعے وچ ہلاک ہونے والے تن شہریاں دمتری کومار ، ولادیمیر اوسوف تے الیا کریچوسکی دے جنازے وچ حصہ لیا۔ گورباچوف نے مرن دے بعد انہاں نو‏ں سوویت یونین دے ہیرو دے خطاب تو‏ں نوازیا۔ یلسن نے اپنے رشتے داراں نو‏‏ں معاف کرنے دے لئی کہیا کہ اوہ انہاں د‏‏ی موت نو‏‏ں روکنے دے قابل نئيں سن ۔ [۴][۵]

### سی پی ایس یو دا خاتمہ
گورباچوف نے شروع چ سی پی ایس یو دا دفاع کرن دی کوشش کیتی، 22 تے اعلان کیتا۔ اگست دی پریس کانفرنس وچ دسیا گیا کہ بغاوت وچ اپنے رہنماواں دی شرکت دے باوجود ایہ اجے وی اک " ترقی پسند قوت" دی نمائندگی کردا اے۔  گورباچوف نے سی پی ایس یو دے جنرل سیکرٹری دے عہدے توں استعفیٰ دے دتا 24 اگست۔   ولادیمیر ایواشکو نے اوہناں دی تھاں قائم مقام جنرل سیکرٹری دے طور تے کم کیتا، پر 29 نوں استعفیٰ دے دتا۔ اگست جدوں یو ایس ایس آر دے سپریم سوویت نے پورے سوویت یونین چ پارٹی دیاں سرگرمیاں معطل کر دتیاں۔  [۴][۵]

اک فرمان وچ ، یلسن نے سی پی ایس یو دے آرکائیوز نو‏‏ں ریاستی آرکائیو اتھارٹیز نو‏‏ں منتقل کرنے دا حکم دتا ،  تے روسی ایس ایف ایس آر وچ سی پی ایس یو دے تمام اثاثےآں نو‏‏ں قومی قرار دتا  (ان وچ نہ صرف پارٹی کمیٹی ہیڈ کوارٹر بلکہ تعلیمی ادارےآں تے ہوٹلاں جداں اثاثے وی شامل سن )۔ &#x5B; **' &#x5D;</sup> پارٹی دے مرکزی کمیٹی دے ہیڈ کوارٹر نو ماسکو دی حکومت دے حوالے کر دتا گیا۔  6 نوں نومبر، یلسن نے روس چ پارٹی تے پابندی لان دا اک فرمان جاری کیتا۔ [۴][۵]

=== سوویت یونین دی تحلیل ===
 
ایسٹونیا نے 20 اگست نوں دوبارہ آزادی دا اعلان کیتا سی۔ ، لیٹویا اگلے دن، جد کہ لتھوانیا نے پہلے ای پچھلے سال11  مارچ کیتا سی۔[۴][۵]

24 نوں اگست 1991 وچ ، میخائل گورباچوف نے نام نہاد "سوویت معیشت دے آپریشنل مینجمنٹ دے لئی کمیٹی"  تشکیل دتی ، تاکہ یو ایس ایس آر دے وزراء د‏‏ی کابینہ  د‏‏ی جگہ لے لئی ، جس د‏‏ی سربراہی ویلنٹین پاولوف ، جو جی کے سی پی ایچ دے رکن سن ۔ روسی وزیر اعظم آئیون سیلائیف نے کمیٹی دی سربراہی کیتی۔[۴][۵]

ايس‏ے دن یوکرین دے ورخوونا راڈا نے یوکرین د‏‏ی آزادی دے قانون نو ‏‏ں منظور کيتا تے اس قانون آزادی د‏‏ی حمایت دے لئی ریفرنڈم دا مطالبہ کيتا۔[۴][۵]

25 نوں اگست ، بیلوروسی ایس ایس آر دے سپریم سوویت نے آئینی قانون دے طور اُتے خود مختاری دے اعلان دا اعلان کيتا۔  [۴][۵]

28 اگست نوں  ، یو ایس ایس آر دے سپریم سوویت نے وزیر اعظم پاولوف  نو‏‏ں برخاست کردتا تے سوویت حکومت دے افعال کمیٹی برائے آپریشنل مینجمنٹ آف دی سوویت معیشت نو‏‏ں سونپ دتا۔  اگلے دن، سپریم سوویت چیئرمین اناطولی لوکیانوف نو گرفتار کر لیا گیا۔ [۴][۵]

27 اگست نوں ، مالدووا دے سپریم سوویت نے سوویت یونین توں مالدووا دی آزادی دا اعلان کیتا ۔ آذربائیجان تے کرغیزستان دے سپریم سوویتاں نے 30 تے 31 نوں وی ایہو کیتا اگست، بالترتیب۔ [۴][۵]

5 نوں ستمبر ، سوویت یونین دے عوامی ڈپٹیاں دی کانگریس نے سوویت قانون نمبر 2392-1 "عبوری دور وچ سوویت یونین دے حکام دے بارے وچ" منظور کيتا ، جس نے خود نو‏‏ں سوویت یونین دے سپریم سوویت دے نال تبدیل کيتا۔ دو نویں قانون ساز چیمبر  یونین دا سوویت (سوویت سوویت) تے جمہوریہ دا سوویت (سوویت ریپبلک)  یونین دے سوویت تے نیشنلٹیز دے سوویت (دوناں یو ایس ایس آر کانگریس آف پیپلز ڈپٹیز دے ذریعہ منتخب کیتے گئے) د‏‏ی جگہ لے لی۔ یونین دا سوویت عوامی طور اُتے منتخب یو ایس ایس آر دے عوامی نائباں دے ذریعہ تشکیل دتا جانا سی تے صرف شہری حقوق تے آزادیاں تے ہور معاملات تو‏ں متعلق معاملات اُتے غور کرے گا جو جمہوریہ دے سوویت دے دائرہ اختیار وچ نئيں آندے سن ۔ اس دے فیصلیاں دا سوویت آف ریپبلکس ولوں جائزہ لینا پوے گا۔ سوویت آف ریپبلکس وچ ہر یونین ریپبلک دے 20 ڈپٹی تے ہر یونین ریپبلک دے ہر [[روس دے لوکراج|خود مختار علاقے]] (سوویت عوامی ڈپٹی تے جمہوریہ دے عوامی نائب دونے) د ی نمائندگی کرنے دے لئی اک ڈپٹی شامل ہونا سی جو یونین ریپبلک دے مقننہ دے ذریعہ تفویض کيتا گیا سی۔ روس، 52 نمائندیاں دے نال، اک استثنا سی۔ اُتے ، ہر یونین ریپبلک دے وفد نو‏‏ں سوویت آف ریپبلکس وچ صرف اک ووٹ ملنا سی۔ ایہ قوانین پہلے یونین دے سوویت تے فیر جمہوریہ دے سوویت نے منظور کیتے سن ، جو مرکزی حکومت دے لئی طریقہ کار مقرر کرے گا ، مرکزی وزیراں د‏‏ی تقرری د‏‏ی منظوری دے گا تے بین جمہوریہ معاہداں اُتے غور کرے گا۔  سوویت اسٹیٹ کونسل (Государственный совет СССР) وی بنائی گئی سی ، جس چ سوویت صدر تے یونین ریپبلکس دے صدر شامل سن ۔ "سوویت معیشت دے آپریشنل مینجمنٹ دے لئی کمیٹی" د‏‏ی جگہ یو ایس ایس آر انٹر ریپبلک اکنامک کمیٹی (Межреспубликанский ويسک یا СССР) نے لے لئی ،  جس د‏‏ی سربراہی آئیون سیلایف وی کررہی سی۔[۴][۵]

6 ستمبرنوں ، نویں بنائی گئی سوویت اسٹیٹ کونسل نے [[استونیا|اسٹونیا]] ، [[لیٹویا]] تے [[لیتھوینیا|لتھوانیا]] دی آزادی نوں تسلیم کیتا۔  9 نوں ستمبر ، [[تاجک سوویت اشتراکی جمہوریہ|تاجکستان د‏‏ی سپریم سوویت]] نے سوویت یونین تو‏ں [[تاجکستان]] د‏‏ی آزادی دا اعلان کيتا۔ ستمبر وچ وی، [[آرمینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|آرمینیا]] دے 99 فیصد توں ودھ ووٹراں نے اک ریفرنڈم وچ جمہوریہ دی آزادی لئی ووٹ دتا۔ ووٹنگ دے فوری بعد آرمینیا دی سپریم سوویت دا 21 نوں آزادی دا اعلان کیتا گیا سی۔ ستمبر۔ اتے 27 اکتوبر ، ترکمانستان د‏‏ی سپریم سوویت نے سوویت یونین تو‏ں [[ترکمانستان]] د‏‏ی آزادی دا اعلان کيتا۔ 1 نوں دسمبر، یوکرین نے اک ریفرنڈم منعقد کیتا، جس وچ 90 فیصد توں ودھ رہائشیاں نے یوکرین دی آزادی دے قانون دی حمایت کیتی۔[۴][۵]

نومبر تک ، واحد سوویت جمہوریہ جنہاں نے آزادی دا اعلان نئيں کيت‏‏ا سی اوہ روس ، قازقستان تے ازبکستان سن ۔ ايس‏ے مہینے ست جمہوریہ (روس ، بیلاروس ، قازقستان ، ازبکستان ، کرغیزستان ، ترکمانستان تے تاجکستان) نے اک نويں یونین معاہدے اُتے اتفاق کيتا جس تو‏ں اک کنفیڈریشن تشکیل دتا جائے گا جسنو‏ں یونین آف سوورین اسٹیٹ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ تاہم، ایہ کنفیڈریشن کدی وی پورا نئیں ہویا۔[۴][۵]

نوں دسمبر، [[بورس یلسن]] ، لیونڈ کراوچک تے سٹینیسلاو شوشکیوچ – روس، یوکرین تے [[بیلارس|بیلاروس]] دے رہنما (جس نے اگست 1991 وچ ایہ ناں اپنایا سی)  اس دے نال نال تن جمہوریہ دے وزیر اعظم، [[منسک]] ، بیلاروس وچ ملے، بیلوویزا معاہدےآں تے دستخط کرن لئی۔ معاہداں نے اعلان کیتا کہ سوویت یونین "بین الاقوامی قانون تے جغرافیائی سیاسی حقیقت دے موضوع" دے طور اُتے وجود تو‏ں ختم ہوچکيا ا‏‏ے۔ اس نے 1922 دے یونین معاہدے نو ‏‏ں مسترد کردتا جس نے سوویت یونین دا قیام کيتا تے یونین د‏‏ی جگہ [[آزاد دیساں دی کامنویلتھ|دولت مشترکہ آزاد ریاستاں]] (سی آئی ایس) دا قیام کيتا۔ 12 نوں دسمبر ، روسی ایس ایف ایس آر دے سپریم سوویت نے معاہدےآں د‏‏ی توثیق د‏‏ی تے یو ایس ایس آر دے سپریم سوویت تو‏ں روسی ڈپٹیاں نو‏‏ں واپس بلا لیا۔ اگرچہ اس د‏ی تشریح اس لمحے دے طور اُتے کيتی گئی اے جدو‏ں روس نے یونین تو‏ں علیحدگی اختیار کيتی ، لیکن روس نے ایہ موقف اختیار کيتا کہ اک ایسی ریاست تو‏ں علیحدگی ممکن نئيں اے جو ہن موجود نئيں ا‏‏ے۔ سپریم سوویت دے لوئر چیمبر ، کونسل آف دی یونین نو‏‏ں اپنی کارروائیاں نو‏‏ں روکنے اُتے مجبور ہونا پيا ، کیونجے روسی نائباں دے روانگی نے اسنو‏ں کورم دے بغیر چھڈ دتا۔[۴][۵]

8 دسمبر اکارڈ دی جائزیت دے بارے چ شکوک و شبہات باقی سن۔ دسمبر دے معاہدیاں، کیونکہ صرف تن جمہوریہ نے حصہ لیا۔ اس طرح، 21 نوں دسمبر وچ [[آلماتی|الما عطا]] وچ ، الما عطا پروٹوکول نے سی آئی ایس نو [[آرمینیا]] ، [[آذربائیجان]] ، [[مالدووا]] تے [[وچکارلا ایشیا|وسطی ایشیا]] دے پنج جمہوریہ شامل کرنے دے لئی ودھایا۔ اوہناں نے گورباچوف دے استعفے نوں وی پہلاں توں قبول کر لیا۔ باقی 12 وچوں 11 جمہوریہ ( [[جارجیا]] دے علاوہ سارے) نے اس گل تے اتفاق کیتا کہ یونین ہن موجود نئیں اے، گورباچوف نے ناگزیر دے سامنے جھکیا تے آکھیا کہ اوہ سی آئی ایس دے حقیقت بنن دے نال ای استعفیٰ دے دیوے گا (جارجیا نے 1993 وچ سی آئی ایس وچ شمولیت اختیار کیتی، صرف 2008 وچ [[روسی-جارجیائی جنگ|روس دے تن بالٹک ریاستاں دے نال اپنی جنگ]] دے بعد واپس لے لیا؛ دولت مشترکہ، اس دی بجائے 2004 وچ [[یورپی یونین]] تے [[نیٹو]] دوناں وچ شامل ہو گئے۔)[۴][۵]

24 نوں دسمبر 1991، روسی ایس ایف ایس آر  ہن روسی فیڈریشن دا ناں رکھ دتا گیا  دولت مشترکہ آزاد ریاستاں دے دوجے جمہوریہ دی رضامندی نال، [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ نوں]] دسیا کہ اوہ اقوام متحدہ وچ سوویت یونین دی رکنیت دا وارث ہووے گا – [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ دی سلامتی کونسل]] تے سوویت یونین دی مستقل سیٹ سمیت۔  اقوام متحدہ دے کسے وی رکن ملک نے اس قدم تے باقاعدہ اعتراض نئیں کیتا۔ اس ایکٹ دی جائزیت تے کجھ قانونی ودواناں نے سوال چُکیا اے کیونکہ سوویت یونین خود آئینی طور تے روسی فیڈریشن دے ذریعہ کامیاب نئیں ہویا سی، بلکہ محض تحلیل کر دتا گیا سی۔ دوجیاں نے دلیل دتی کہ بین الاقوامی برادری نے پہلے ای سوویت یونین نو [[روسی سلطنت]] دے قانونی جانشین دے طور تے تسلیم کرن دی مثال قائم کر دتی سی، تے اس لی [[روس|روسی فیڈریشن نو]] سوویت یونین دے جانشین ریاست دے طور تے تسلیم کرنا درست سی۔[۴][۵]

25 نوں دسمبر ، گورباچوف نے سوویت یونین دے صدر دے عہدے تو‏ں استعفیٰ دینے دا اعلان کيتا۔ سوویت یونین دا لال ہتھوڑا تے درانتی والا جھنڈا کریملن چ سینیٹ دی عمارت توں اتار دتا گیا تے اوہدی تھاں تے روس دا ترنگا جھنڈا لگا دتا گیا۔ اگلے دن ، 26 دسمبر ، سوویت آف ریپبلکس ، سپریم سوویت دے بالائی چیمبر نے باضابطہ طور اُتے سوویت یونین نو‏‏ں وجود تو‏ں باہر قرار دتا (روسی ڈپٹیاں دے انخلاء دے بعد لوئر چیمبر ، یونین د‏‏ی کونسل نو‏‏ں کورم دے بغیر چھڈ دتا گیا سی ) ، اس طرح دنیا د‏‏ی پہلی تے سب تو‏ں قدیم سوشلسٹ ریاست د‏‏ی زندگی ختم ہوگئی۔ سارے سابق سوویت سفارت خانے روسی سفارت خانے بن گئے، تے روس نے 1996 تک دوجے سابقہ جمہوریہ وچ واقع تمام ایٹمی ہتھیار حاصل کر لئے۔ 1993 دے آخر وچ اک آئینی بحران تشدد وچ ودھ گیا، تے سال دے آخر وچ نافذ العمل ہون آلے نویں روسی آئین نے سوویت سیاسی نظام دے آخری آثار ختم کر دتے۔[۴][۵]

=== روس وچ بنیاد پرست معاشی اصلاحات دا آغاز ===
1 نوں نومبر 1991 وچ ، آر ایس ایف ایس آر کانگریس آف پیپلز ڈیپٹیز نے فیصلہ نمبر 1831-1 "اقتصادی اصلاحات د‏‏ی قانونی حمایت اُتے" جاری کيتا جس دے تحت روسی صدر ( [[بورس یلسن]] ) نو‏‏ں معاشی اصلاحات دے لئی مطلوبہ فرمان جاری کرنے دا حق دتا گیا سی چاہے اوہ موجودہ قوانین د‏‏ی خلاف ورزی کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح دے فرمان نافذ العمل ہوئے جے انہاں نو‏ں روسی ایس ایف ایس آر دے سپریم سوویت یا اس دے پریزیڈیم دے ذریعہ 7 دن دے اندر منسوخ نئيں کیتا گیا۔  پنج دن بعد ، بورس یلسن نے صدر دے طور اُتے اپنے فرائض دے علاوہ ، وزیر اعظم دے فرائض وی سنبھال لئے۔ یگور گیدر نائب وزیر اعظم تے بیک وقت معاشی تے خزانہ وزیر بنے ۔ 15 نوں نومبر 1991ء ، بورس یلسن نے فرمان نمبر 213 "آر ایس ایف ایس آر دے علاقے اُتے غیر ملکی اقتصادی سرگرمی د‏‏ی آزادی دے بارے وچ" جاری کيتا ، جس دے تحت تمام روسی کمپنیاں نو‏‏ں سامان درآمد تے برآمد کرنے تے غیر ملکی کرنسی حاصل کرنے د‏‏ی اجازت سی (اس تو‏ں پہلے تمام غیر ملکی تجارت اُتے سختی تو‏ں کنٹرول کيتا گیا سی )۔  فرمان نمبر 213 دے اجراء دے بعد ، 3 دسمبر 1991 نو‏‏ں بورس یلسن نے فرمان نمبر 297 "قیمتاں نو‏‏ں آزاد کرنے دے اقدامات دے بارے وچ" جاری کيتا ، جس دے تحت 2 جنوری 1992 وچ، زیادہ تر پہلے توں موجود قیمتاں دے کنٹرول ختم کر دتے گئے۔ [۴][۵]

=== جی کے سی ایچ پی ممبراں دا مقدمہ ===
جی کے سی ایچ پی دے ارکان تے انہاں دے ساتھیاں اُتے اقتدار اُتے قبضہ کرنے دے مقصد تو ں اک سازش د ی شکل وچ غداری دا الزام عائد کيتا گیا سی۔ تاہم، جنوری 1993 تک، اوہ سارے مقدمے دے زیر التواء حراست توں رہا ہو چکے سن۔   روسی سپریم کورٹ دے ملٹری چیمبر وچ مقدمے دی سنوائی 14 اپریل 1993 نوں شروع ہوئی  23 فروری 1994 وچ، ریاستی ڈوما نے اکتوبر 1993 دے بحران دے شرکاء دے نال نال تمام جی کے سی ایچ پی ممبراں تے انہاں دے ساتھیاں دے لئی معافی دا اعلان کیتا۔  اوہناں ساریاں نے معافی قبول کر لئی، سوائے جنرل وارینیکوف دے، جس نے مقدمے دی سنوائی نوں جاری رکھن دا مطالبہ کیتا سی تے جس نوں آخر کار 11 نوں بری کر دتا گیا سی۔ اگست 1994.  روسی پراسوکیری وی سابقہ نائب وزیر دفاع ولادیسلاو اچالوف نو چارج کرنا چاہندی سی، لیکن روسی سپریم سوویت نے اس دی استثنیٰ ختم کرن توں انکار کر دتا۔  مزید برآں، پروکیورسی نے آرمی چیف آف اسٹاف سمیت بغاوت وچ شراکت داری دے الزام وچ متعدد دوجے افراد نو چارج کرن توں پرہیز کیتا۔[۴][۵]

=== مارے گئے شہریاں دی یادگار ===
[[فائل:Vladimir_Usov,_Ilya_Krichevsky,_Dmitri_Komar_Stamps.png|thumb|سوویت ٹکٹاں (کھبے توں سجے) الیا کریچوسکی، دمتری کومار تے ولادیمیر اوسوف دی یادگار]]
ہزاراں لوکاں نے دمتری کومار، الیا کریچوسکی، تے ولادیمیر اوسوف دے جنازے چ 24 اگست 1991. گورباچوف نے "جمہوریت دا گلا گھٹنا چاہن آلے لوکاں دا راہ روکن" چ اوہناں دی بہادری لئی [[سوویت اتحاد دے ہیرو|سوویت یونین دے تن ہیروز]] بنا دتے۔ [۴][۵]

=== پارلیمانی کمیشن ===
1991 وچ ، لیو پونوماریو دے تحت اک پارلیمانی کمیشن قائم کيتا گیا سی جسنو‏ں بغاوت د‏‏ی کوشش دے اسباب د‏‏ی تحقیقات دا کم دتا گیا سی ، لیکن 1992 وچ روسلان خاصبولاتوف دے اصرار اُتے اسنو‏ں تحلیل کردتا گیا سی۔[۴][۵]

24 اگست 1991 نو‏‏ں ، سرگئی اخرومیف نو‏‏ں اپنے دفتر وچ مردہ پایا گیا ، جو یو ایس ایس آر دے صدر دے مشیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دے رہیا سی۔

اگست نوں، نکولائی کروچینا نوں سویرے اپنی رہائش گاہ دے نیڑے مردہ پایا گیا، کجھ گھنٹے پہلاں اپنے اپارٹمنٹ دی کھڑکی توں چھلانگ لا دتی سی۔ اوہ سی پی ایس یو دی مرکزی کمیٹی دے منیجنگ ڈائریکٹر دے طور تے کم کردے رہے۔ اس دے پیشرو ، جارجی پاولوف نے وی ايس‏ے سال 6 اکتوبر نو‏‏ں ايس‏ے قسمت د‏‏ی پیروی کيتی۔[۴][۵]

17 اکتوبر نو‏‏ں ، سی پی ایس یو د‏‏ی مرکزی کمیٹی دے بین الاقوامی محکمے دے سابق ڈپٹی سربراہ دمتری لیسوولک نو‏‏ں مردہ پایا گیا سی ، جو اپنے اپارٹمنٹ د‏‏ی کھڑکی تو‏ں وی چھلانگ لگائی سی۔ 

مذکورہ موتاں نو مورخین تے ہم عصراں ولوں وسیع جانچ پڑتال دا سامنا کرنا پیا اے، جنہاں نے ایہناں لوکاں دی موت دے نال مماثلت نو نوٹ کیتا۔[۴][۵]

=== مغربی بلاک تے نیٹو ملکاں ===
[[فائل:Bush_Gorba_P15623-25A.jpg|thumb|[[جارج ایچ ڈبلیو بش]] ، کھبے، 1990 وچ میخائل گورباچوف دے نال ویکھیا جاندا اے۔ بش نے بغاوت تے "اٹھ دے گینگ" دے اعمال دی مذمت کیتی۔]]

* : [[آسٹریلیا دے وزیر اعظم]] [[باب ہاک]] نے کہیا کہ "سوویت یونین وچ ہونے والی پیش رفت ... اس سوال نو‏‏ں جنم دیندی اے کہ کیہ اس دا مقصد انہاں سیاسی تے معاشی اصلاحات نو‏‏ں الٹنا اے جو ہو رہیاں نيں۔ آسٹریلیا گورباچوف یا اس تو‏ں وابستہ افراد دے خلاف جبر ، ظلم و ستم یا انتقامی کارروائیاں نئيں دیکھنا چاہندا ا‏‏ے۔""
* : کئی حکومتی ممبراں نے بغاوت تے جلدی رد عمل ظاہر کیتا; [[وزیر اعظم کینیڈا|وزیر اعظم]] [[برائن ملرونی]] نے میخائل گورباچوف نوں معزول کرن تے اعلیٰ مشیراں نال رلتی کیتا، پر حکام نے آکھیا کہ وزیر اعظم ممکنہ طور تے حیرت انگیز پیش رفت تے احتیاط نال رد عمل ظاہر کرن گے۔ ملرونی نے بغاوت د‏‏ی مذمت د‏‏ی تے سوویت یونین نو‏‏ں خوراک د‏‏ی امداد تے ہور امداد معطل کردتی۔ وزیر خارجہ [[باربرا میک ڈوگل]] نے 20 اگست 1991 نو‏‏ں تجویز پیش کيت‏‏ی کہ "کینیڈا کسی وی سوویت جنتا دے نال کم کرسکدا اے جو گورباچوف د‏‏ی وراثت نو‏‏ں جاری رکھنے دا وعدہ کردا ا‏‏ے۔" [[لائیڈ ایکس ورتھی]] تے [[لبرل پارٹی آف کینیڈا|لبرل]] رہنما [[جین کریٹین|جین کریٹین]] نے آکھیا کہ کینیڈا نوں روسی صدر بورس یلسن، سابقہ ​​سوویت وزیر خارجہ تے جارجیا دے صدر ایڈورڈ شیورڈناڈزے تے سوویت جمہوریت لئی لڑن آلے دوجیاں دی حمایت کرن لئی دوجیاں مغربی حکومتاں نال رلنا چاہیدا اے۔ اوٹاوا وچ سوویت سفارت خانے]] دے معاملات، واسیلی سریڈن [[شمالی امریکی ایرو اسپیس ڈیفنس کمانڈ|NORAD]] دفاعی نیٹ ورک دے حصے دے طور تے، حکومت نے تسلیم کیتا کہ کوئی وی امریکی سوویت ایٹمی محاذ آرائی براہ راست کینیڈا دے نال نال کینیڈا دے رہنماواں تے وی کینیڈا تے امریکی رہنماواں تے اثر انداز ہووے گی۔ اہداف دا سیٹ۔
* : اسرائیلی حکام نے آکھیا کہ اوہناں نوں آس اے کہ گورباچوف نوں ہٹان دی کوشش نال [[1991 دی میڈرڈ کانفرنس|1991 اسرائیلی-میڈرڈ وچ فلسطینی امن کانفرنس]] (امریکہ تے یو ایس ایس آر دے شریک سپانسر) یا سست [[1990 د ی دہائی دے بعد سوویت عالیہ|سوویت یہودی امیگریشن]]۔ ارد حکومتی [[یہودی ایجنسی برائے اسرائیل|یہودی ایجنسی]] ، جس نے سوویت یونین تو‏ں آنے والے  یہودیاں  دے وڈے پیمانے اُتے بہاؤ دا تال میل کيتا ، نے اک ہنگامی اجلاس بلایا تاکہ ایہ اندازہ لگایا جاسک ے کہ بغاوت یہودی امیگریشن اُتے کیو‏ں اثر انداز ہوئے گی۔ وزیر خارجہ [[ڈیوڈ لیوی (اسرائیلی سیاست دان)|ڈیوڈ لیوی]] نے آکھیا، "اسی سوویت یونین وچ جو کجھ ہو رہیا اے اوہدے بارے تشویش دے نال نیڑے توں پیروی کر رئے آں۔" “کوئی کہہ سکدا اے کہ ایہہ سوویت یونین دا اندرونی مسئلہ اے، پر سوویت یونین وچ ... اندرونی ہر چیز دا پوری دنیا لئی اثر ہندا اے۔" سوویت یونین نے 26 دسمبر 1991 نوں اسرائیل نال تعلقات بحال کیتے۔
* : [[وزیراعظم جاپان|وزیراعظم]] [[توشیکی کیفو]] نے [[وزارت خارجہ (جاپان)|وزارت خارجہ]] نو‏‏ں پیش رفت دا تجزیہ کرنے دا حکم دتا۔ کیفو نے خود کہیا کہ اس گل دا بہت زیادہ امکان اے کہ بغاوت غیر آئینی ہوئے۔ چیف کابینہ سیکرٹری [[میسوجی ساکاموتو]] نے آکھیا، "میں سختی نال امید کرنا واں کہ قیادت دی تبدیلی پیریسٹروئکا تے نویں سوچ آلی سفارتکاری دی مثبت پالیسیاں تے اثر انداز نئیں ہووے گی۔" اس دے علاوہ ، سوویت یونین نو‏‏ں جاپانی امداد تے تکنیکی قرضےآں نو‏‏ں منجمد کردتا گیا۔ جاپان نے بغاوت دی جائزتا دا سوال کھلا چھڈ دتا؛ حکومت دے ترجمان تائیزو واتانابے نے آکھیا کہ "[سوویت حکومت نوں] ایہ فیصلہ کرن دا حق اے کہ ایہ آئینی اے یا غیر آئینی۔ جاپان بغاوت دی مکمل مذمت دا اعلان نہ کر کے مغربی ریاستاں توں نمایاں طور تے مختلف اے۔"
* : [[جنوبی کوریا دے صدر|صدر]] [[روہ تائی وو]] نے بغاوت دے خاتمے نو‏‏ں سوویت عوام د‏‏ی علامتی فتح دے طور اُتے خوش آمدید کہیا۔ اس نے کہیا "ایہ آزادی تے جمہوریت دے لئی سوویت شہریاں د‏‏ی ہمت تے عزم د‏‏ی فتح سی۔"
* :[[برطانیہ دے وزیر اعظم|وزیراعظم]] [[جان میجر|جان میجر]] نے 19 اگست نوں اپنے [[برطانیہ دی کابینہ|کابینہ]] نال بحران نال نبڑن لئی ملاقات کیتی تے آکھیا "اس گل وچ کوئی شک نئیں لگدا کہ صدر گورباچ نوں غیر آئینی طاقت توں ہٹا دتا گیا اے۔ سوویت یونین دے صدر نو ہٹان دے آئینی طریقے موجود نیں؛ میرا خیال اے کہ سوویت یونین چ ہون آلے واقعات چ پوری دنیا دا بہوں سنجیدہ حصہ اے۔ سب توں ودھ کے اسی سوویت یونین توں توقع کراں گے کہ اوہ صدر گورباچوف ولوں کیتے گئے سارے وعدیاں دا احترام تے احترام کرے گا۔" برطانوی حکومت نے ماسکو نوں 80 ملین ڈالر دی معاشی امداد منجمد کر دتی، جد کہ [[یورپی اقتصادی برادری|یورپی برادری]] نے 1.5 ارب ڈالر دے امدادی پروگرام نوں معطل کرن لئی ہنگامی اجلاس شیڈول کیتا۔ 1991 دے اک انٹرویو وچ، میجر نے آکھیا کہ "بہت ساریاں ناکامیاں دی وجوہات [] بعد چ اس گل دا تجزیہ کرن تے بہت سارا ویلہ خرچ کیتا جائے گا۔ میرے خیال چ، بغاوت دا انعقاد کرن آلیاں دے نقطہ نظر توں ایہ بہوں چنگی طراں سنبھالیا گیا سی۔ جو مینوں مسٹر شیورڈناڈزے، [[الیگزینڈر یاکوولیف|مسٹر یاکوولیف]]، صدر یلسن تے کئی ہور لوکاں نے وی دسیا اے جنہاں نال میں پچھلے 48 گھنٹیاں توں گل بات کیتی اے مغرب دا اخلاقی دباؤ تے ایہ حقیقت کہ اسی واضح طور تے ایہ بیان کرن لئی تیار ساں کہ بغاوت غیر قانونی سی تے اسیں سوویت حکومت دی غیر قانونی مدد چاہندے ساں۔ یونین۔ میرا خیال اے کہ اس نے اک کردار ادا کیتا۔"
* :[[واکر پوائنٹ اسٹیٹ]] [[کینبنکپورٹ، مین]] وچ اپنی چھٹیاں دے دوران، [[صدر امریکا|یو.ایس. صدر]] [[جارج ایچ ڈبلیو بش]] نے گورباچوف د‏‏ی اقتدار وچ بحالی دا دوٹوک مطالبہ کيتا تے کہیا کہ ریاستہائے متحدہ خود نو‏‏ں نويں سوویت حکومت د‏‏ی جائزیت نو‏‏ں قبول نئيں کردا ا‏‏ے۔ بش اپنے چھٹیاں دے گھر توں وائٹ ہاؤس ول نسیا، [[ایئر فورس ون]] تے سوار کوزیرو توں اک خط وصول کیتا۔ اس دے بعد انہاں نے اک سخت لفظاں وچ بیان جاری کیتا جو معاشی امداد دے پروگراماں نو منجمد کرکے نويں سوویت قیادت نو ں دبانے د ی مشترکہ کوشش دے درمیان مغربی اتحاد دے دوسرے رہنماواں دے نال مشاورت دے اک دن دے بعد ہويا۔ بش نے بغاوت نو "گمراہ تے ناجائز کوشش" دے طور تے مذمت کیتی جہڑی "سوویت قانون تے [[سوویت لوکاں|سوویت لوکاں]] دی مرضی دوناں نو بائی پاس کردی اے۔" اس نے تختہ الٹنے نو‏‏ں "بہت پریشان کن" قرار دتا تے بغاوت دے خاتمے تک سوویت یونین نو‏‏ں امریکی امداد اُتے روک لگا دتی۔ بش دا بیان، جہڑا اعلیٰ معاونین دے نال ملاقاتاں دے سلسلے دے بعد تیار کیتا گیا سی، مین چ اوس سویرے صدر دے ابتدائی رد عمل توں کدرے زیادہ زبردست سی۔ ایہ ملک اُتے کنٹرول حاصل کرنے دے خواہاں سوویت عہدیداراں اُتے سفارتی تے معاشی دونے دباؤ ڈالنے د‏‏ی مغربی کوشش دے مطابق سی۔ ستمبر نوں، جدوں بش نے کینیبنکپورٹ وچ پریس کانفرنس دتی تے امریکہ نے [[استونیا|اسٹونیا]]، [[لیٹویا]] تے [لتھوانیا]] دی آزادی نوں دوبارہ تسلیم کیتا۔ سیکرٹری آف سٹیٹ [[جیمز بیکر]] نے اک بیان جاری کیتا جہدے وچ خبردار کیتا گیا "ساری دنیا ویکھ رئی اے۔ 1991 وچ جائزتا بندوق دے بیرل توں نئیں بلکہ لوکاں دی مرضی توں نکلدی اے۔ تریخ نوں الٹا نئیں دتا جا سکدا۔ جلدی یا بعد وچ تہاڈی کوشش ناکام ہو جائے گی۔" نون]]، [[لیس اسپن]]، تے [[رچرڈ لوگر]] [[روس تے وڈے پیمانے تے تباہی دے ہتھیار|سوویت وڈے پیمانے تے تباہی دے ہتھیار]] دی حفاظت تے موجودہ غیر مستحکم حالات وچ [[ایٹمی پھیلاؤ]] دی صلاحیت دے بارے وچ فکر مند ہون لئی۔ سوویت یونین نوں ہور امداد دین لئی عوامی مخالفت تے بش انتظامیہ دی دوغلے پن دے باوجود، انہاں نے [[سوویت نیوکلیئر تھریٹ ریڈکشن ایکٹ آف 1991]] دی توثیق دی نگرانی کیتی، جس نے [[نون-لگر کوآپریٹو تھریٹ ریڈکشن|نون-لگر کوآپریٹو تھریٹ ریڈکشن پروگرام]] دا اختیار دتا تے [[سوویت یونین دے بعد دیاں ریاستاں]] ڈبلیو ایم ڈی ذخیرے نوں ختم کرن لئی۔ سابقہ ​​صدر [[رونالڈ ریگن]] نے کہیا: 

* ایس دوران، سی پی یو ایس اے دے چیئرمین گس ہال نے بغاوت دی حمایت کیتی، جس دی وجہ توں پہلے ای گھٹدی ہوئی پارٹی دے اندر ونڈ پیدا ہو گئی۔ سی پی ایس یو نے 1989 وچ سی پی یو ایس اے دے نال تعلقات توڑ دتے سن کیونکہ بعد وچ پیریسٹروئکا د ی مذمت کيتی گئی سی۔
*   : [[Minister of Foreign Affairs (Denmark)|وزیر خارجہ]] [[یوفی ایلمین جینسن نے]] آکھیا کہ سوویت یونین چ تبدیلی دے عمل نو الٹا نئیں دتا جا سکدا۔ اک بیان وچ ، انہاں نے کہیا "سوویت یونین وچ تبدیلیاں وچ بہت کچھ ہويا اے تے بہت سارے لوک ملوث ہوئے نيں کہ میں مکمل الٹاؤ نئيں دیکھ سکدا۔" 
*  : [[صدر فرانس|صدر]] [[فرانسوا مٹرنڈ]] نے نويں سوویت حکمراناں نو‏‏ں گورباچوف تے یلسن د‏‏ی ''زندگی تے آزادی د‏‏ی'' ضمانت دینے دا مطالبہ کيتا ، جو "بدلدے ہوئے سوویت یونین وچ گورباچوف دا حریف" سی۔ میٹرینڈ نے ہور آکھیا کہ "فرانس میسرز گورباچوف تے یلسن دی زندگی تے آزادی نوں اک اُچی قیمت دیندا اے جہدی ضمانت نویں ماسکو رہنماواں ولوں دتی جاندی اے۔ ایہناں دا اندازہ اوہناں دے کماں توں کیتا جائے گا، خاص طور تے ایس فیشن تے جس[۴][۵] وچ زیر بحث دو اعلیٰ شخصیتاں نال سلوک کیتا جائے گا۔"  بغاوت دے خاتمے دے بعد ، مٹرنڈ نو‏‏ں اس دے ہچکچاہٹ والے رد عمل دے لئی تنقید دا نشانہ بنایا گیا؛ اس نال دائیں بازو دی اپوزیشن جماعتاں نو [[1993 French legislative election|1993 دے فرانسیسی قانون ساز انتخابات]] جتن چ مدد ملی ہووے گی۔ 
*  : [[جرمن چانسلر|چانسلر]] [[ہیلمٹ کوہل|ہیلمٹ کوہل نے]] اپنی آسٹریا دی چھٹی گھٹ کر دتی تے ہنگامی اجلاس لئی [[بون]] واپس آ گئے۔ اوہناں نے آکھیا کہ اوہناں نوں یقین اے کہ ماسکو اپنے باقی 272,000 فوجیاں نوں [[سابقہ مشرقی جرمنی]] توں شیڈول دے مطابق واپس لے لوے گا۔  جرمنی دی اپوزیشن [[Social Democratic Party of Germany|سوشل ڈیموکریٹک پارٹی]] دے رہنما [[بیورن اینگھولم نے]] [[یورپی کمیونٹی]] دے رکن ملکاں تے زور دتا کہ اوہ اس صورتحال تے "اک آواز نال گل کرن" تے آکھیا، "مغرب نوں سوویت یونین تے معاشی تے سیاسی پابندیاں عائد کرن دے امکان نو خارج نئیں کرنا چاہیدا تاکہ ماسکو چ دائیں طرف جھٹکے توں بچیا جا سکے۔" 
*  : یونان نے سوویت یونین دی صورتحال نوں "خوفناک" قرار دتا۔ یونانی کھبے پکھی ونڈیا ہویا سی- کھبے پکھی اتحاد تے سابقہ سوشلسٹ وزیر اعظم [[Andreas Papandreou|اینڈریاس پاپانڈریو نے]] بغاوت دی مذمت کردے ہوئے بیان جاری کیتے۔ اُتے ، یونان د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی مرکزی کمیٹی نے سوویت ریاست نو‏‏ں ختم کرنے تے سرمایہ داری نو‏‏ں دوبارہ قائم کرنے دے لئی گورباچوف د‏‏ی مذمت کيتی۔  
*  : [[Prime Minister of Italy|وزیر اعظم]] [[جولیو اینڈریوٹی نے]] اک بیان جاری کیتا جہدے وچ آکھیا گیا، "میں حیران، تلخ تے پریشان آں۔ اسی سارے جاننے آں کہ گورباچوف نوں کیہڑیاں اوکڑاں دا ساہمنا کرنا پیا۔ پر میں نئیں جانندا کہ اک نواں صدر، جہدے کول، گھٹ توں گھٹ ہنڑ لئی، (گورباچوف) دا وقار تے بین الاقوامی رابطے نئیں نیں، رکاوٹاں تے کیویں قابو پا سکدا اے۔" [[Italian Communist Party|اطالوی کمیونسٹ پارٹی]] دے براہ راست وارث، [[Democratic Party of the Left|ڈیموکریٹک پارٹی آف دی لیفٹ]] دے سربراہ [[Achille Occhetto|اچیل اوکیٹو]] نے گورباچوف دے معزول ہون نو "عالمی تناسب دا اک انتہائی ڈرامائی واقعہ قرار دتا (جہڑا) بین الاقوامی زندگی تے بے پناہ اثرات مرتب کرے گا۔ میں ذاتی طور تے تے سختی نال متاثر آں، نہ صرف اس واقعے دے ناقابل شمار بوجھ لئی، بلکہ گورباچوف دے ساتھی لئی وی۔" 

=== کمیونسٹ ریاستاں ===
[[فائل:The_Soviet_Union_1988_CPA_5942_stamp_(Perestroika_(reformation)._Worker._Industries_and_agriculture).jpg|thumb|پیریسٹروئکا نو فروغ دین آلا اک سوویت ٹکٹ۔ کچھ کمیونسٹ ریاستاں دے لئی ، گورباچوف د‏‏ی اصلاحات دے نتیجے وچ سوویت امداد وچ شدید کمی واقع ہوئی۔ اس بغاوت د‏‏ی ناکامی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے سابقہ کمیونسٹ اتحادیاں دے لئی کسی وی باقی روسی حمایت دا اچانک خاتمہ ہويا۔]]
بہت ساریاں ریاستاں لیکن تمام ریاستاں نے حالے وی سرکاری طور اُتے [[مارکسزم لیننزم|مارکسسٹ لیننسٹ]] (وارسا معاہدے دے[۴][۵] سابقہ ارکان نئيں جنہاں نے کثیر جماعتی نظام وچ منتقلی شروع کر دتی سی ) نے بغاوت د ی حمایت کيت ی سی ، جدو ں کہ دوسرےآں نے دو ٹوک یا غیر سرکاری حمایت چھڈ دتی تے بغاوت ناکام ہونے اُتے اپنا موقف الٹا دتا۔

* : بغاوت د‏‏ی ناکامی دے نتیجے وچ سوویت سیاسی تے فوجی افسران نو‏‏ں ہٹا دتا گیا جو افغانستان وچ [[پیپلز ڈیموکریٹک افغانستان|پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی]] حکومت د‏‏ی مسلسل امداد دے حامی سن ۔ اس وقت ، افغان حکومت حالے وی جاری [[افغانستان وچ خانہ جنگی (1989–1992)|افغان خانہ جنگی]] وچ اپنی بقا دے لئی سوویت یونین اُتے مکمل طور اُتے انحصار کردی سی۔ آخری سوویت فوجی امداد اکتوبر وچ پہنچی، جنوری 1992 وچ [[بورس یلسن|بورس یلسن]] نے ساری روسی امداد روک دتی۔ یلسن نے امید کیتی کہ اوہ سوویت [[جنگی قیدی|جنگ دے قیدی]] نوں واپس بھجن گے جہڑے اجے وی [[افغان مجاہدین|مجاہد] دے کول سن تے سوویت نوں تحفظ وچ دلچسپی نہیں سی۔. بغاوت دے بعد، [[محمد نجیب اللہ]] سوویتاں نوں چھڈن تے ناراض ہون لگے، سابق سوویت وزیر خارجہ شیواردنادزے نوں لکھیا "میں صدر نئیں بننا چاہندا سی، تسی مینوں ایس وچ گل بات کیتی، ایس تے اصرار کیتا، تے حمایت دا وعدہ کیتا۔ ہن تسی مینوں تے جمہوریہ افغانستان دی قسمت دے حوالے کر رئے او۔" 1992ء دے موسم سرما وچ ، نويں آزاد [[تاجکستان|تاجکستان]] ، [[ازبکستان|ازبکستان]] تے [ترکمانستان|ترکمانستان]] نے حکومت نو‏‏ں بچانے د‏‏ی کوشش وچ محمد نجیب اللہ نو‏‏ں اپنی مرضی تو‏ں خوراک د‏‏ی امداد فراہ‏م کيتی ، مجاہدین دے نال رابطے وی قائم کیتے۔ سوویت ہتھیاراں دی ترسیل دے خاتمے دی وجہ توں ملیشیا دے رہنما [[عبدالرشید دوستم]] دا [[محمد نجیب اللہ]] توں [[احمد شاہ مسعود]] وچ دھرم بدلی ہوئی، جس نال اپریل 1920 وچ ڈی آر اے دا خاتمہ ہویا۔
* : بغاوت دے دوران ، کمیونسٹ [[پارٹی آف لیبر آف البانیا]] رہنما [[رمیز عالیہ]] حالے وی اقتدار وچ سی ، جس نے [[1991 البانیہ دے پارلیمانی انتخابات]] جیتے سن ۔ بغاوت دے سلسلے توں حوصلہ افزائی کردے ہوئے، تن اپوزیشن جماعتاں نے تیزی نال اصلاحات دا مطالبہ کیتا۔ [[1992 البانیہ دے پارلیمانی انتخابات]] دے نتیجے وچ ہن جمہوری [[سوشلسٹ پارٹی آف البانیا]] د ی کچلنے والی شکست ہوئی ، جس د ی وجہ تو ں عالیہ نے [[سالی بریشا] دے حق وچ صدر دے عہدے تو ں استعفیٰ دے دتا۔
* : دسمبر 1991 وچ ، حکمران [[ایم پی ایل اے]] ، اپنی پارٹی کانگریس وچ اپنی نظریہ نو‏‏ں مارکسزم – لینن ازم تو‏ں [[سوشل ڈیموکریسی|سماجی جمہوریت]] وچ تبدیل کردتا تے کثیر جماعتی جمہوریت دے لئی پرعزم ہو گیا۔ [[انگولا-روس دے تعلقات]] بغاوت دے بعد دونے ملکاں دے لئی گھٹ متعلقہ ہوئے گئے۔ سوویت اسلحہ د‏‏ی ترسیل دے خاتمے تے کیوبا دے اہلکاراں د‏‏ی روانگی د‏‏ی وجہ تو‏ں انگولا د‏‏ی اپنے کچھ علاقےآں اُتے حکومت نافذ کرنے د‏‏ی صلاحیت کم ہوگئی۔
* : چینی حکومت نے بغاوت دی خاموشی نال حمایت کیتی جدوں اس نے اک بیان جاری کیتا کہ ایہ اقدام سوویت یونین دا اندرونی معاملہ اے تے جدوں [چین دی کمیونسٹ پارٹی|چینی کمیونسٹ پارٹی]] (سی سی پی) نے کوئی فوری تبصرہ جاری نئیں کیتا۔ خفیہ چینی دستاویزات نے اشارہ دتا اے کہ چین دے سخت گیر رہنماواں نے گورباچوف دے سیاسی آزادی دے پروگرام نو‏‏ں سختی تو‏ں ناپسند کيتا تے اسنو‏ں "سرمایہ داری تو‏ں مشرقی یورپ دے نقصان" دا الزام عائد کيتا۔ مغربی وظیفے نے الزام لایا اے کہ بیجنگ نوں منصوبہ بند بغاوت دا علم سی۔ اس مفروضے دی تائید دو واقعات توں ہوندی اے: پہلا، جنرل [[چی ہاؤتیئن|چی ہاؤتیئن دا]] جی کے سی ایچ پی دے رکن [[دمتری یازوف]] نوں ویکھن لئی 5 اگست تے 12 اگست دے وچکار ماسکو دا دورہ، تے دوجا، [[چین وچ ماس میڈیا|چینی میڈیا] وچ بغاوت دی تیز تے زیادہ تر مثبت کوریج، جس نے بورس دی سرگرمیاں نوں نظر انداز کیتا۔ جدو‏ں بغاوت دا آغاز ہويا تاں ، سی سی پی دے اعلیٰ رہنما [[سرما رہنما]] [[ڈینگ ژاؤپنگ|ڈینگ ژاؤپنگ د‏‏ی]] سالگرہ منانے دے لئی اکٹھے ہوئے سن ۔ خبر سنن تے، سی سی پی دے بزرگ [[بو ییبو]] نے گورباچوف نوں لعنتاں پائیاں۔ فیر ڈینگ نے آکھیا "سوویت بغاوت اک چنگی گل اے پر سانوں ظاہری طور تے خوش نئیں ہونا چاہیدا بلکہ صرف اپنے دلاں دی تہہ توں خوش ہونا چاہیدا اے۔" چین نے عدم مداخلت دی پالیسی دا اعلان کیتا[۴][۵] لیکن امید کیتی کہ 'استحکام' (یعنی کمیونسٹ حکومت دی بحالی) سوویت یونین چ واپس آ جائے گی۔ بند دروازیاں دے پچھے، [[چینی کمیونسٹ پارٹی دے پولٹ بیورو|چینی پولٹ بیورو]] نے اتفاق کیتا کہ بغاوت نوں اک 'مارکسسٹ' ایکٹ دے طور تے تسلیم کیتا جانا چاہیدا اے تے [[1969–1991 توں چین-سوویت تعلقات | چین-سوویت تعلقات]] نوں مضبوط کیتا جانا چاہیدا اے۔ اُتے ، ڈینگ نے سی سی پی دے جنرل سیکرٹری [[جنگ زیمین|جیانگ زیمین]] نو‏‏ں وی محتاط رہنے د‏‏ی ترغیب دتی کیونجے بغاوت ناکام ہوسکدی ا‏‏ے۔ جی کے سی ایچ پی [[چینی سوویت|چین-سوویت ونڈ]] نوں حل کرن تے [[چین-سوویت تعلقات|سفارتی تعلقات]] نوں بہتر بنان وچ وی دلچسپی رکھدا سی، نائب وزیر خارجہ [[الیگزینڈر بیلونگوف]] نوں [[بیجنگ|بیجنگ] نوں مکمل تسلیم تے حمایت دی درخواست کرن لئی گھلدا سی۔ ڈینگ نے بیلونوگوف تو‏ں ملاقات کيت‏ی تے پُچھیا کہ بغاوت د‏‏ی کامیابی دے امکانات د‏‏ی پیمائش کرنے دے لئی آپ گورباچوف دے نال کیہ کرنے دا منصوبہ رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اک دن لئی ہچکچاہٹ دے بعد، چین جی کے سی ایچ پی دی حمایت دے سرکاری اعلان توں کجھ لمحے دور سی جدوں اس دے خاتمے دی خبر آئی۔ بغاوت دے ناکام ہون دے بعد، گورباچوف نے چین دے نال تبادلے معطل کر دتے؛ مبینہ طور تے بغاوت دے سازش کرن آلیاں نے چین نس جان دی کوشش کیتی، لیکن دوہاں حکومتاں نے اس گل توں صاف انکار کر دتا۔ کئی چینی لوکاں نے آکھیا کہ سوویت بغاوت دے رہنماواں دی ماسکو چ اختلاف رائے نو کچلن لئی ٹینکاں دا استعمال کرن دی ناکام کوششاں تے سخت گیر چینی رہنماواں دے کامیاب ٹینکاں دے استعمال دے وچکار اک کلیدی فرق اے۔ فوج]] افواج دے دوران [[1989 تیانمن چوک احتجاج تے قتل عام]] ایہ سی کہ سوویت عوام دے پاس روسی صدر بورس یلسن ورگا اک طاقتور رہنما سی جس دے آس پاس جمع ہونا سی ، جدو ں کہ چینی مظاہرین دے پاس نئيں سی۔ جون 1989 وچ شہریاں دے خلاف سوویت فوج دے ذریعہ کسی وی وڈے تشدد دے بغیر سوویت بغاوت تن دن وچ ختم ہوگئی ، [[پیپلز لبریشن آرمی]] نے جمہوریت د‏‏ی تحریک نو‏‏ں کچلنے دے لئی ہزاراں افراد نو‏‏ں قتل کيتا۔[[فائل:Bundesarchiv_Bild_183-L0614-040,_Berlin,_Fidel_Castro_an_der_Grenze.jpg|thumb|فیڈل کاسترو مشرقی برلن 1972 وچ۔ کیوبا نے سوویت یونین تے انحصار کیتا تے سرد جنگ دے دوران اک پکے اتحادی سی۔ کاسترو نے منظم طریقے نال گورباچوف دے پریسٹروئکا دی مخالفت کیتی پر اس نے 1991 وچ اگست دی بغاوت دی عوامی طور تے حمایت نہیں کیتی۔]]
* : کانگو پہلے ای مارکسزم لینن ازم توں دور ہو رہیا سی تے جون چ اک جمہوری کانفرنس دا اہتمام کیتا سی۔ کمیونزم دے تمام حوالے اپریل 1992 وچ کانگو دے آئین تو‏ں ہٹا دتے گئے سن ، لیکن سابق سوویت پروٹیج [[ڈینس ساسو نگوسو]] نے بعد وچ اقتدار دوبارہ حاصل کيتا تے اج تک [[کانگو]] اُتے حکومت کيتی۔
* :اگست 20 نو‏‏ں ، کیوبا د‏‏ی حکومت نے اپنی غیر جانبداری اُتے اصرار کردے ہوئے اک بیان جاری کيتا ، تے کہیا کہ تنازعہ "فیصلہ کرنے دے لئی کیوبا دا نئيں ا‏‏ے۔" ايس‏ے بیان وچ ، کیوبا نے سوویت یونین دے اندر تقسیم نو‏‏ں بھڑکانے اُتے مغرب نو‏‏ں وی تنقید دا نشانہ بنایا۔ اک مغربی سفارتکار نے الزام عائد کيتا کہ نجی طور اُتے ، کیوبا دے حکام نو‏‏ں امید سی کہ بغاوت کامیاب ہوجائے گی کیونجے سازش ساز اپنے ملک دے نال [[کیوبا - سوویت یونین دے تعلقات |خاص سوویت تعلقات]] نو‏‏ں جاری رکھن گے۔ ستمبر 1991 وچ ، کیوبا د‏‏ی تن چوتھائی صارفین د‏‏ی اشیاء یو ایس ایس آر تو‏ں آئیاں ، جس نے کیوبا دے رہنماواں دے لئی سوویت واقعات د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں اجاگر کيتا۔ جداں ہی سوویت بغاوت شروع ہوئی ، کیوبا دے حکام نو‏‏ں یقین نئيں سی کہ اس دے رہنما غالب ہون گے۔ جدو‏ں گورباچوف اقتدار وچ سی ، [[فڈل کاسٹرو|فیڈل کاسترو]] نے کدی وی پیریسٹروئکا تو‏ں اتفاق نئيں کیتا تے جولائ‏ی 1991 وچ اپنے موقف نو‏‏ں دہرایا سی کہ کیوبا وچ کوئی تبدیلی نئيں ہوئے گی ، کہندے ہوئے "اس انقلاب وچ ناں یا خیالات د‏‏ی کوئی تبدیلی نئيں ہوئے گی۔" سوویت امداد دے خاتمے نے [[خاص مدت]] بحران نو‏‏ں جنم دتا جو دس سال تک جاری رہیا۔
* : جدوں بغاوت شروع ہوئی، اخباراں نے جی کے سی ایچ پی توں دستاویزات بغیر کسی تبصرے یا حمایت دے بیانات دے شائع کیتیاں۔ نجی طور اُتے ، حکومت نے اپنے عہدیداراں نو‏‏ں "سوشلسٹ کامیابیاں دا دفاع" کرنے دے لئی بغاوت د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی ہدایت کيتی۔ شمالی کوریا دے سفارتکار ماسکو وچ موجود سن تے واقعات دے پیش نظر روسیاں دے نال غیر رسمی رابطے رکھدے سن، جس وچ زمینی فوجیاں وی شامل سن۔ پہلے دن دے اختتام تک ، [[شمالی کوریا دا سفارت خانہ ، ماسکو|ماسکو وچ شمالی کوریا دا سفارت خانہ]] نے [[پیانگ یانگ|پیونگ یانگ]] نو‏‏ں اطلاع دتی کہ بغاوت کامیاب نئيں ہوئے گی۔ اس وقت ، جنوبی کوریا دے بارے وچ شمال وچ رویاں وچ تبدیلی سی تے [[ڈیملیٹرائزڈ زون|ڈی ایم زیڈ]] سرحد اُتے اک مختصر فائرنگ سی۔ بغاوت دی ناکامی دے بعد، نائب صدر [[پاک سونگ-چول]] نے آکھیا "ساڈے اپنے سوشلزم دے انداز دی ناقابل تسخیر طاقت دا انتہائی مظاہرہ کیتا جا رہیا اے،" تے "شمال بنیادی طور تے مستحکم اے" [[جوچے]] دے حوالے نال۔ اینٹی سوشلسٹ پالیسی" اک "[[ریویژنزم (مارکسزم)|ریویژنسٹ]]" اک۔ سوویت امداد دا خاتمہ [[شمالی کوریا دے قحط|مشکل مارچ]] دا براہ راست سبب سی جو 1994 وچ شروع ہويا سی۔
* : پیرسٹروئکا دے تجربے دی وجہ توں ویتنام چ کثیر جماعتی نظام نو اپنانا۔ اک نامعلوم عہدیدار نے کہیا کہ "ویتنام شاید [سوویت صدر دے کیریئر دا خاتمہ] دیکھنے اُتے افسوس محسوس نئيں کرے گا کیونجے گورباچوف نے بہت ساریاں غلطیاں کيتیاں نيں ... مغرب دے نال بہت سارے سمجھوتے۔ اس نے دنیا وچ سوویت یونین د‏‏ی پوزیشن تے کردار نو‏‏ں وی کمزور کردتا ا‏‏ے۔" عہدیدار نے ایہ وی کہیا کہ سوویت یونین وچ کمیونسٹ حکومت د‏‏ی واپسی تو‏ں ویتنام نو‏‏ں فائدہ ہوئے گا۔ "ایہ تبدیلیاں ویتنام دی معیشت نو وی مثبت طور تے متاثر کرن گیاں کیونکہ مغرب سوویت یونین دے بارے چ اک سخت پالیسی چلائے گا، فیر سوویت یونین ویتنام تے چین ورگے ملکاں دے نال تجارتی تعلقات دی تلاش کرے گا۔" بغاوت دے بعد، کمیونسٹ پارٹی دے اعلیٰ عہدیدار تھائی نینہ توں غیر ملکی پریس نے پچھیا کہ کی ویتنام گورباچوف تے یلسن ولوں دھوکہ محسوس کردا اے۔ اس نے جواب دتا، "ایہ بہتر اے کہ سوویت لوکاں نو ایہ فیصلہ کرن دتا جائے۔" ناکام بغاوت نے ویتنام نو نومبر وچ [[چین-ویتنام تعلقات|چین دے نال تعلقات نو معمول تے لیان]] اُتے مجبور کیتا، [[چین-ویتنام دے تنازعات (1979–1991)|چین-ویتنام] دے تنازعات دا خاتمہ 1980۔ چین د‏‏ی اک وڈی سیاسی فتح وچ ، ویتنام نے [[ریاست کمبوڈیا (1989–1993)|ریاست کمبوڈیا]] (ایس او سی) نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ تیزی نال، [[بیجنگ|بیجنگ]] تے [[ہنوئی|ہانوئی]] نے اک دوجے دے نال اک نظریاتی تعلق تے امریکی قیادت [[پرامن ارتقاء تھیوری|پرامن ارتقاء]] دے خلاف مزاحمت کرن دی باہمی خواہش محسوس کیتی۔ ویتنام [[سوویت اتحاد دی تحلیل|سوویت تحلیل]] دے بعد نویں تجارتی شراکت داراں لئی [[تنظیم برائے جنوب مشرقی ایشیائی اقوام|آسیان]] دی کوشش کرے گا۔
* : بغاوت پورے یوگوسلاویہ لئی اک ڈوہنگا واقعہ سی، [[یونائیٹڈ پریس انٹرنیشنل]] نے ماہر معاشیات ڈریگن ریڈک سمیت عام یوگوسلاویاں دے رد عمل دی اطلاع دتی جنہاں نے آکھیا کہ "گورباچوف نے عالمی امن لئی بہوں کجھ کیتا اے تے پچھلے کجھ سالاں چ سخت گیر کمیونسٹ حکومتاں دی تھاں لین چ مدد کیتی اے۔ فیر وی، مغرب معاشی طور تے گوباچوف دی حمایت کرن چ ناکام رہیا تے اس لئی اوہ عہدے توں استعفیٰ دے سکدے سن سوویت لوکاں نوں نہ کھانا۔" سرکاری طور تے، صدر [[سلابودان میلوسووچ]]، [[سوشلسٹ جمہوریہ سربیا|سربیا]] دے انچارج، چپّ سن۔ غیر سرکاری طور اُتے ، یوگوسلاویہ تے یو ایس ایس آر دے درمیان بغاوت دے آغاز تک متعدد تعاملات سن ۔ پرتشدد [[یوگوسلاویہ دی تحلیل]] پچھلے سال شروع ہویا سی۔ دوہاں قوماں دے سیاسی اداکاراں نے اپنے سیاسی حالات دی مماثلت دا احساس کیتا۔ کمیونسٹ مخالف پہلو اُتے ، یو ایس ایس آر وچ علیحدگی پسند یوگوسلاویہ دے علیحدہ جمہوریہ دے نال تعلقات بنا رہے سن ۔ جولائی دے آخر چ لتھوانیا نے سلووینیا تے اگست چ جارجیا نے سلووینیا تے کروشیا دی ازادی نوں من لیا ۔ سخت گیراں دے پاسے، دوناں قوماں دے دھڑے سن جہڑے یو ایس ایس آر تے یوگوسلاویہ دوناں دی علاقائی سالمیت نوں برقرار رکھن لئی روایتی کمیونسٹاں تے الٹرا نیشنلسٹاں دے وچکار [[ریڈ-گرین-براؤن اتحاد# اسی طرح دے اصطلاحات|ریڈ-براؤن اتحاد]] نوں اپناندے سن۔ بغاوت تو‏ں پہلے دے ہفتےآں وچ ، یو ایس ایس آر وچ قدامت پسند یوگوسلاویہ د‏‏ی ترجیح نو‏‏ں غیر روسیاں د‏‏ی بغاوتاں نو‏‏ں تشدد تو‏ں دبانے دے لئی بہانہ دے طور اُتے استعمال کررہے سن ۔ دراصل ، یوگوسلاویہ گینگ آف ایٹ دے لئی ایہ یقین کرنے دا اک وڈا سبب ہوسکدا اے کہ انہاں دے اقدامات یو ایس ایس آر دے خاتمے نو‏‏ں روکنے دے لئی ضروری سن ۔ جدوں یوگوسلاویہ دے وزیر اعظم [[آنتے مارکووچ]] نے اگست دے شروع چ ماسکو دا دورہ کیتا، تے گورباچوف نے دوناں ملکاں چ پیدا ہون آلے مسائل دے وچکار مماثلتاں دی نشاندہی کیتی۔ کروشیا دے صدر [[فرانیو تودمان]] نے اکتوبر وچ دعوی کیتا کہ "کمیونسٹ یوگوسلاو جرنیلاں" نے کھلے عام بغاوت د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے انہاں نو‏ں ماسکو تو‏ں ہدایات حاصل کيتیاں۔ یو ایس ایس آر چ ڈیموکریٹس دی جت دے یوگوسلاویہ لئی وڈے اثرات سن۔ یلسن نو‏‏ں معلوم سی کہ ملوشویچ نے خفیہ طور اُتے سوویت قدامت پسنداں د‏‏ی حمایت د‏‏ی سی تے انہاں دونے دے درمیان تعلقات اداس سن ۔ یو ایس ایس آر دے خاتمے تک ، یوگوسلاویہ دا مسئلہ روسی سیاسی منظر نامے دا اک حصہ بن گیا سی۔ یلسن تے لبرل اشرافیہ عوامی طور تے اک مساوی نقطہ نظر اختیار کرن گے تے بحران نو حل کرن دے لیی بین الاقوامی تعاون دی حوصلہ افزائی کرن گے۔ اس دے برعکس ، سوویت یونین دے بعد دے قدامت پسنداں نے باقی یوگوسلاو قوماں نو‏‏ں کنٹرول کرنے د‏‏ی جدوجہد وچ آرتھوڈوکس سرباں د‏‏ی حمایت کرکے روس دے لئی فائدے پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ سماجیات دے پروفیسر ویلجکو ووجچچ نے یوگوسلاویہ دے ٹٹن تے سوویت یونین دی تحلیل دے وچکار مماثلتاں تے اختلافات دا اندازہ لایا۔ دونے قوماں کثیر القومی مارکسسٹ لیننسٹ ریاستاں سن جنہاں وچ سلاو حکمراناں نو‏‏ں وڈی علیحدگی پسند تحریکاں دا سامنا کرنا پيا۔ سربیا چ حب الوطنی نوں ریاست نال جوڑیا جاندا سی ۔ ملوشویچ نے اپنے قوم پرست پیروکاراں نو‏‏ں دسیا کہ سرباں د‏‏ی ہر نسل دا اپنا "[[کوسوو متھ|کوسوو جنگ]]" رہیا اے ، جو 14 واں صدی تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے برعکس، [[الیگزنڈر سولزنتسن]] سمیت روسی قوم پرستاں نے 'وطن پرست' روسی لوکاں تے 'ظالم' روسی ریاست دے وچکار فرق کیتا۔ بورس یلسن تے اس دے پیروکاراں نے یو ایس ایس آر نو‏‏ں روس دے ظالم دے طور اُتے دیکھیا ، اس طرح سابق سوویت یونین د‏‏ی زیادہ تر پرامن تقسیم نو‏‏ں تیز کيتا۔27 اپریل 1992 نو‏‏ں ، یوگوسلاویہ باضابطہ طور اُتے ٹوٹ گیا تے اس دے نال ہی اس دے [[سربیا تے مونٹی نیگرو | سربیا تے مونٹی نیگرو]] جانشین ریاست وچ مارکسسٹ لینن ازم دا کوئی ذکر ختم ہو گیا۔

=== سابقہ وارسا معاہدے دے ارکان ===
[[وارسا معاہدہ]] جولائ‏ی وچ تحلیل ہوچکيا سی ، تے اس دے ممبراں وچ تیزی تو‏ں تبدیلی آئی سی ، جس وچ [[مارکسزم لیننزم|مارکسسٹ لیننسٹ]] سوویت حامی حکومتاں معزول یا عہدے تو‏ں باہر منتخب ہوگئياں سن ۔ نتیجے دے طور تے، سب نے ماسکو دے واقعات دے بارے چ تنقید [۴][۵]کیتی یا تھکے ہوئے جذبات دا اظہار کیتا۔ کجھ سابق وارسا معاہدے دے ارکان نے مسلح افواج نو حکمت عملی دے لحاظ نال اہم علاقیاں تے تعینات کیتا۔

* : [[بلغاریہ دے صدر|صدر]] [[ژیلو ژیلیو]] نے بیان کیتا کہ "ایس طرح دے جمہوریت مخالف طریقے نہ تاں سوویت یونین دے لئی ، نہ مشرقی یورپ دے لئی ، تے نہ ہی دنیا وچ جمہوری پیش رفت دے لئی کدی وی کسی اچھی چیز دا باعث نئيں بن سکدے ني‏‏‏‏ں۔"
*  [[چیکوسلواکیہ|چیکوسلواکیا]]: [[چیکوسلواکیہ دے صدراں دی فہرست|صدر]] [[واکلاو ہیول]] نے خبردار کیتا کہ اس دی قوم نوں ممکنہ طور تے "پناہ گزیناں دی لہر" دا سامنا کرنا پے سکدا اے جہڑا اس دی سرحد  [[یوکرینین ایس ایس آر]] دے نال۔ اُتے ، ہیول نے کہیا "سوویت یونین وچ پہلے ہی ہونے والی تبدیلیاں نو‏‏ں الٹنا ممکن نئيں ا‏‏ے۔ ساڈا خیال اے کہ آخر کار سوویت یونین وچ جمہوریت غالب ہوجائے گی۔" وزارت داخلہ دے ترجمان مارٹن فینڈریچ نے کہیا کہ سوویت یونین دے نال چکووا سرحد نو‏‏ں تقویت دینے دے لئی غیر متعین تعداد وچ اضافی فوج منتقل کيتی گئی ا‏‏ے۔ ناں="سوویت بغاوت_بین الاقوامی" />
* : پارلیمنٹ دے ڈپٹی سپیکر [[ماتیاس شوروس]] نے آکھیا، "بلاشبہ، [[سوویت یونین دی معیشت|سوویت معیشت]] ٹُٹ گئی اے پر ایہ گورباچوف دی پالیسی دا نتیجہ نئیں اے بلکہ قدامت پسنداں دے مفلوج کرن آلے اثر و رسوخ دا نتیجہ رہیا اے، "سوویت جنگ وچ اچانک سوویت جنگ دی طرح" یونین ودھ گئی اے۔"
* : [[پولینڈ دے صدر|صدر]] [[لیخ ولیسا]] ولوں جاری کیتا گیا اک بیان، جس دی [[سولڈرٹی (پولش ٹریڈ یونین)|سولڈرٹی]] یونین نے مشرقی یورپ وچ کمیونسٹ حکومتاں دے خاتمے وچ مدد کیتی، پرسکون ہون دی اپیل کیتی۔ "ساڈی ریاست لئی اتحاد تے ذمہ داری برتری حاصل کرے۔" ترجمان آندرے ڈریزیمسکی ولوں پولش ریڈیو تے پڑھیا گیا بیان جاری اے، "یو ایس ایس آر دی صورتحال ساڈے ملک لئی اہم اے۔ ایہ ساڈے دو طرفہ تعلقات نوں متاثر کر سکدی اے۔ اسی چاہنے آں کہ اوہ دوستانہ ہون۔" لیکن والسا نے زور دتا کہ پولینڈ معاشی تے سیاسی اصلاحات دے حصول دے نال نال اپنی سختی نال حاصل کردہ خود مختاری نو برقرار رکھے گا۔
* : [[رومانیا دے وزیراعظم|وزیراعظم]] [[پیٹرے رومن]] نے آکھیا کہ بغاوت سب توں زیادہ [[سٹالنزم|سٹالنسٹ]] طریقے نال سخت گیر [[کمیونزم]] نوں دوبارہ قائم کرن دی کوشش اے۔

=== دوجیاں خود مختار ریاستاں ===

*: کمیونسٹ [[فارابونڈو مارٹی نیشنل لبریشن فرنٹ|ایف ایم ایل این]] دے نال [[سلواڈور خانہ جنگی]] دے خاتمے اُتے گل بات کيتی جا رہی سی۔ [[ایل سلواڈور دے صدر|صدر]] [[الفریڈو کرسٹیانی]] نے خدشہ دا اظہار کیتا کہ بغاوت ایف ایم ایل این نو‏‏ں مذاکرات ختم کرنے د‏‏ی حوصلہ افزائی کرسکدی اے ، یا سوویت یونین دے نال کیوبا دے تعلقات بحال ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ کیوبا لمبے عرصے توں ایف ایم ایل این دا سپلائر رہیا اے۔ کرسٹیانی دے ڈپٹی چیف آف سٹاف ارنسٹو آلٹشول نے آکھیا، "ظاہر اے، ایہ ساڈی صورتحال نوں متاثر کر سکدا اے۔" بغاوت دے ناکام ہون دے بعد، [[چپلٹیپیک امن معاہدے]] جنوری 1992 وچ دستخط کیتے گئے، جس نے بارہ سال دے سفاکانہ تنازعات نو ختم کیتا۔  
*: چونکہ بغاوت جاری سی ، ہندوستانی رہنماواں نے سوویت سخت گیراں دے لئی کچھ حد تک ہمدردی دا اشارہ دتا۔ [[وزیراعظم بھارت|وزیراعظم]] [[پی. وی۔ نرسمہا راؤ]] نے آکھیا "مسٹر گورباچوف دا معزول ہونا اوہناں لوکاں لئی اک انتباہ سی جہڑے بغیر کنٹرول دے اصلاحات دے حق وچ سن۔" ايس‏ے طرح ، ماسکو وچ ہندوستان دے سفیر نے ریمارکس دتے کہ گورباچوف نے "[کمیونسٹ] پارٹی د‏‏ی خرابی دا باعث بنیا"۔ [[لہندے بنگال دے مکھ منتریاں دی لسٹ|لہندے بنگال دے مکھ منتری]] اتے [[کمیونسٹ پارٹی آف انڈیا (مارکسسٹ)]] سہِ-بانی [[جیوتی باسو]] نے بغاوت دی دلوں حمایت کیتی۔ جدوں بغاوت ناکام ہو گئی تاں بھارت دی سرکار نے راہ بدل دتا، "جمہوری قدراں دے دوبارہ دعوے اتے لوکاں دی مرضی دی جت" دا جشن منایا۔ یلسن د‏‏ی فتح د‏‏ی سرکاری حمایت دے باوجود ، ہندوستانی سیاست داناں نو‏‏ں خدشہ سی کہ [[سوویت یونین د‏‏ی تحلیل]] تو‏ں پھیلنے والا اثر گھر وچ علیحدگی پسند تحریکاں د‏‏ی حوصلہ افزائی کرے گا۔ اک معاشی شراکت دار تے نظریا‏تی دوست دے نقصان نے راؤ انتظامیہ تے ہندوستان د‏‏ی کھبے بازو د‏‏ی تحریک نو‏‏ں پریشان کردتا ، کیونجے [[انڈین نیشنل کانگریس]] نے محسوس کيتا کہ اوہ سی پی ایس یو د‏‏ی کچھ اقدار وچ شریک ا‏‏ے۔ ''کرسچن سائنس مانیٹر'' نے لکھیا کہ "بھارت یتیم محسوس کردا اے - نظریاتی، رننیتک طور تے، معاشی طور تے" 
*: [[صدام حسین]] سوویت یونین دے قریبی اتحادی سن جدو‏ں تک کہ گورباچوف نے [[خلیجی جنگ]] تو‏ں پہلے [[کویت اُتے حملے]] د‏‏ی مذمت نئيں کيت‏ی سی ، تے دونے ملکاں دے درمیان تعلقات کشیدہ ہوئے گئے سن ۔ اک عراقی ترجمان نے عہدیدار [[عراقی نیوز ایجنسی]] دے حوالے نال آکھیا کہ "عراق دا حق تے استحکام [گورباچوف] دے زوال دے پچھے اہم وجوہات چوں اک سی ... کیونکہ [عراق] نے غداری تے سازش دی [اوہدی] پالیسی نوں بے نقاب کیتا۔ ایہ فطری اے کہ اسی ایسی تبدیلی دا خیرمقدم کردے آں جیویں ریاستاں تے لوکاں نے حکومت دی پالیسیاں توں متاثر ہوئے۔" دوجے لفظاں چ، حسین نے بظاہر بغاوت دی حوصلہ افزائی دا سہرا لیا۔ اس موقف نو اردن دے اخبار ''[[الرائع (اردنی اخبار)|الرائع]]'' نے گونجیا۔
*: حکومتی ریڈیو نے رہنما [[معمر قذافی]] دے حوالے نال بغاوت دے رہنماواں دی "بہادر تاریخی کارروائی" دی تعریف کیتی۔
*: [[فلپائن دے صدر|صدر]] [[کورازون ایکوینو]] نے "گہری تشویش" دا اظہار کردے ہوئے آکھیا، "سانوں امید اے کہ صدر گورباچوف دی اگوائی ہیٹھ حاصل کیتی گئی عالمی امن دی طرف پیش رفت نوں محفوظ تے ہور ودھایا جائے گا۔" ناں=سوویت بغاوت_بین الاقوامی/>
*: [[وزیر بین الاقوامی تعلقات تے تعاون|وزیر خارجہ]] [[پک بوٹا]] نے آکھیا، "میں بہت امید کردا ہاں کہ [سوویت پیش رفت] نہ تے سوویت یونین دے اندر یا یورپ وچ وڈے پیمانے تے ہنگامہ خیز پیدا کرے گی، تے نہ ای بین الاقوامی تعاون دے دور نوں خطرے وچ پاوے گی جہدے نال بین الاقوامی دنیا نے سخت تعاون کیتا اے۔ سوار ہویا۔""

=== سپر نیشنل باڈیز اینڈ آرگنائزیشنز ===

* : [[بوداپست|بڈاپسٹ]] وچ میس مناندے ہوئے ، [[جان پال دوم|پوپ جان پال II]] نے اسکرپٹ ریمارکس وچ کہیا کہ اوہ امید کردے نيں کہ سوویت یونین د‏‏ی اصلاحات گورباچوف دے زوال تو‏ں بچ جان گیاں۔ "میں خاص طور تے اس مخلص خواہش دی تعریف کیتی جس نے اس دی رہنمائی کیتی تے اس اعلیٰ پریرنا جس نے اس نوں انسانی حقوق تے وقار دے فروغ دے نال نال ملک تے بین الاقوامی برادری دی بھلائی لئی اس دے عزم وچ متحرک کیتا۔ خدا کرے کہ اس دے ذریعہ شروع کیتا گیا عمل زوال وچ نہ آوے۔" پوپ نے خود سوویت یونین دے لئی وی دعا منگی، تے درخواست کیتی کہ "ساڈی دعاواں خدا توں منگن لئی ہور وی شدید ہو جاندیاں نیں کہ اوہ عظیم ملک ہور دُکھانت توں بچ جائے۔"
* :اتحاد نے برسلز وچ اک ہنگامی اجلاس منعقد کیتا جس وچ سوویت بغاوت د‏‏ی مذمت کيتی گئی۔ ریاستہائے متحدہ دے وزیر خارجہ [[جیمز اے بیکر سوم]] نے آکھیا، "جے واقعی ایہ بغاوت ناکام ہو گئی، تے ایہ بہادر سوویت لوکاں لئی اک وڈی فتح ہووے گی جنہاں نے آزادی دا مزہ چکھیا اے تے جہڑے اوہناں توں آزادی کھوہن لئی تیار نئیں ہن۔" بیکر نے ایہ وی آکھیا، "[ایہ] کجھ حد تک، بین الاقوامی برادری تے اوہناں ساریاں حکومتاں لئی وی اک جت ہووے گی جنہاں نے ایہناں واقعات تے سختی نال رد عمل ظاہر کیتا۔" نیٹو دے سیکرٹری جنرل [[مینفریڈ ورنر]] نے وی آکھیا، "سانوں ویکھنا چاہیدا اے کہ سوویت یونین دی صورتحال کس طرحاں ترقی کردی اے۔ ساڈے اپنے منصوبے ایس گل نوں دھیان وچ رکھن گے کہ اوتھے کی ہوندا اے۔"
* :فلسطینی لبریشن آرگنائزیشن اس بغاوت توں مطمئن سی ۔ [[یاسر عابد ربو]]، جو [[فلسطین لبریشن آرگنائزیشن دی ایگزیکٹو کمیٹی|پی ایل او ایگزیکٹو کمیٹی]] دے رکن سن، نے آکھیا کہ اوہ امید کردے نیں کہ پچ "اسرائیل وچ سوویت یہودیاں دے مسئلے دے فلسطینیاں دے بہترین مفادات وچ حل کرن دی اجازت دیوے گا۔""

== اٹھ دے جی کے سی ایچ پی گینگ دی بعد دی قسمت ==

* جینادی یانائیف ، 1994 وچ روسی ریاستی ڈوما ولوں معافی دتی گئی، روسی انٹرنیشنل اکیڈمی آف ٹورزم  لئی تریخ تے بین الاقوامی تعلقات دے محکمے دی سربراہی کرن لئی چلے گئے تے 2010 وچ اوہناں دی موت ہو گئی۔
* ویلنٹین پاولوف ، 1994 [۴][۵]وچ روسی اسٹیٹ ڈوما ولوں معافی دتی گئی، بعد وچ کئی بینکاں تے دوجے مالی اداریاں لئی اک مالیاتی ماہر دے طور تے خدمات انجام دتیاں تے فری اکنامک سوسائٹی دے چیئرمین بن گئے،  2003 وچ مر گئے۔
* ولادیمیر کریوچکوف ، 1994 وچ روسی ریاستی ڈوما ولوں معافی دتی گئی، 2007 وچ مر گیا۔
* دمتری یازوف ، 1994 وچ روسی اسٹیٹ ڈوما ولوں معافی دتی گئی، روسی وزارت دفاع تے اکیڈمی آف جنرل سٹاف دے مشیر بن گئے؛  اوہ 2020 چ مر گیا۔
* بورس پوگو 22 نوں سر تے گولی لگن نال مر گیا اگست 1991۔ اوہدی موت نوں خودکشی قرار دتا گیا۔ 
* اولیگ بکلانوف ، 1994 وچ روسی اسٹیٹ ڈوما ولوں معافی دتی گئی، بعد وچ "روسوبشچیمش" دے بورڈ آف ڈائریکٹرز دے چیئرمین دے طور تے خدمات انجام دتیاں۔ اوہ 2021 چ مر گیا۔
* واسیلی سٹارودوبتسیف ، 1992 وچ صحت دی پیچیدگیاں دی وجہ توں گرفتاری توں آزاد ہویا، روس دی فیڈریشن کونسل (1993–95) دے ڈپٹی، [[تولا اوبلاست]] دے گورنر (1997–2005)، تے فیر روسی فیڈریشن دی کمیونسٹ پارٹی دے رکن (2007 توں لے کے)  تک اپنی موت تک خدمات انجام دتیاں۔
* الیگزینڈر تیزیاکوف ، 1994 وچ روسی ریاستی ڈوما ولوں معافی دتی گئی، بعد وچ روسی فیڈریشن دی کمیونسٹ پارٹی دا رکن سی، "انٹال" (مشین مینوفیکچرنگ)، "سیورنایا کازنا" (انشورنس)، "وڈیکون" ( الیکٹرک آرک فرنیس مینوفیکچرنگ) تے " فاسٹ موڈلنگ ) ورگے کاروباری ادارےآں دی سیریز دا بانی سی۔ سامان دی پیداوار)؛  اوہ 2019 چ مر گیا۔

== مقبول میڈیا وچ ==

* ''دی مین ہُو ڈوزنٹ ریٹرن'' [[Sergey Snezhkin|سرگئی سنیزکن]] دی 1991ء دی اک ڈرامہ فلم اے۔
* ''تھری ڈےز (1992 فلم)'' شروناس بارتاس دی اک ڈرامہ فلم اے۔
* ''تھری ڈیز ان اگست (1992 فلم)'' 1992 وچ [[Jan Jung|جان جنگ]] ولوں روس اتے امریکہ وچکار سہِ-پروڈکشن فلم اے۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; **' &#x5D;
* سرگئی میدویدیف دی 2001 دی چینل ون فلم *سوان لیک* ، ہنگامی صورتحال دی ریاستی کمیٹی ولوں کمیشن کیتی گئی۔ 
* *یلسن: تھری ڈےز ان اگست* ( *Ельцин. Три дня в августе* ) 2011 دی اک روسی فلم اے جہڑی بغاوت نوں ڈرامائی کردی اے ۔
* *دی ایونٹ* (Событие) سرگئی لوزنیتسا دی 2015 دی اک روسی دستاویزی فلم اے جہدے وچ 19–24 دی فوٹیج ورتی گئی اے۔ اگست 1991 وچ سینٹ پیٹرزبرگ ڈاکومینٹری فلم سٹوڈیو دے کیمرہ آپریٹرز ولوں لینن گراڈ وچ بغاوت دی کہانی سنان لئی۔
* *روس 1985–1999: ٹراما زون* 2022 وچ بی بی سی دی اک دستاویزی ٹیلی ویژن سیریز اے۔
* "ہاؤس ڈویڈڈ" وچ، فار آل مین کائنڈ دی سیزن 4 دی قسط ، اک متبادل تریخ دی ٹی وی سیریز، بغاوت کامیاب ہو جاندی اے تے میخائل گورباچوف دا تختہ الٹ دتا جاندا اے۔

## ایہہ وی ویکھو

* سوویت یونین دی تحلیل
* سوویت یونین دی تاریخ
* 1993 روسی آئینی بحران
* ویگنر گروپ دی بغاوت
* ریاست دا خاتمہ
* سوان جھیل
* 6 جنوری امریکہ کیپیٹل تے حملہ

## نوٹ تے حوالے

## کتابیات
: See also: 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### مڈھلے زریعے
*  Includes transcript of the videotaped statement made 19/20August 1991 as his Foros dacha.
*  Includes the chronology of the coup, photos, and accounts from a broad cross-section of participants and eyewitnesses, including the editors.

: ایہہ وی ویکھو: Bibliography of the Post Stalinist Soviet Union § سوویت یونین تے بلاک دی تحلیل

## باہرلے جوڑ

* اگست بغاوت دے متن 
* سوویت بغاوت دی کوشش توں آوازاں۔ رکاوٹاں دے دوہاں پاسیاں توں فرسٹ پرسن اکاؤنٹس تے دستاویزات۔ انیا چرنیاکوفسکایا، ڈاکٹر جان جیرک تے نکولائی لام نے مرتب تے ترمیم کیتی۔
* آئی آر سی لاگز : بغاوت دے ویلے توں انٹرنیٹ چیٹ دی نقل
* بغاوت دے ویلے TASS ٹرانسمیشنز (شارٹ ویو ریڈیو ٹرانسمیشنز توں حاصل کیتیاں گئیاں، خفیہ کاری دیاں غلطیاں تے مشتمل)
* [اینڈریو کوین: اک مستحق ناکامی دی جڑاں تک پہنچنا](https://web.archive.org/web/20051125113124/http://www.andrewcoyne.com/Essays/Newspapers/Globe%2091-96/Soviet%20coup%20analysis%20(1991).rtfd/TXT.html)
* ''سینٹ پیٹرزبرگ ٹائمز'' #696(63)، 17 اگست 2001 *سینٹ پیٹرزبرگ ٹائمز* دا شمارہ بغاوت دی کوشش دی دسویں سالگرہ لئی وقف سی۔
* اسٹالن ازم دا خاتمہ بغاوت دا تریخ 1991 وچ یو ایس ایس آر: ڈاکٹر رابرٹ ایف ملر ولوں اک سپر پاور دا دھماکہ
* ماسکو بغاوت ، اگست 1991 ، گمنام : وکی میموری آرکائیو وچ اک گمنام روسی د‏‏ی یاداں
* بغاوت دے چشم دید گواہ مورخ ڈگلس سمتھ دا ذاتی بیان تے تصویراں
*  بغاوت دے خلاف مزاحمت وچ انٹرنیٹ دے کردار دے بارے وچ گل کردے ہوئے۔
* "ایٹمی بریف کیس" دی مہم جوئی: اک روسی دستاویز دا تجزیہ ، *اسٹریٹجک انسائٹس* ، جلد III، شمارہ 9 (ستمبر 2004)، میخائل ٹسیپکن ولوں
* یورپ دا نقشہ سوویت بغاوت دی کوشش توں متاثرہ علاقے وکھاندا اے
گٹھ:سوویت اتحاد دی سیاست