open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مینڈارن چینی

**مینڈارن چینی** اک چینی بولی اے جیہڑی چین وچ سب توں زیادہ بولی جاندی اے۔

**مینڈارن چینی** (چینی، 官話 یا 官话) اک چینی زبان اے جو چین وچ سب تو‏ں زیادہ بولی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ بولی دنیا وچ اول نمبر اُتے سب تو‏ں زیادہ بولی جاندی ا‏‏ے۔

## چند روگٹھ جملے

## حوالے

مینڈارن چینی
گٹھ:تائیوان د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:جاپان د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:چین د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:روس د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:سنگاپور د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:فاعلیٰ فعلی مفعولی زباناں
گٹھ:فلپائن د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:مکاؤ د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:ملائیشیا د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:ہانگ کانگ د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:آسٹریلیا د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:جنوبی کوریا د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:میانمار د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:انڈونیشیا د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:موریشس د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:پرتگال د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:برازیل د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:جرمنی د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:منگولیا د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:جنوبی افریقہ د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:ویتنام د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:لاؤس د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:کمبوڈیا د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:برطانیہ د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:اطالیہ د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:نیدرلینڈز د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:کینیڈا د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:پیرو د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:ہسپانیہ د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:ریاستہائے متحدہ د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:فرانس د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:تھائی لینڈ د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:شمالی کوریا د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:رومانیہ د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:نیوزی لینڈ د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:مڈغاسکر د‏‏یاں بولیاں

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں

zh-yue:國語
زیانگ چینی

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
ارمچی

**ارمچی** چینی صوبے سنکیانگ دا راجگڑھ شہر اے ۔ ایتھے 2,744,280 لوک وسدے نیں ۔

گٹھ:شہر
گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گٹھ:ایشیا دے شہر
گٹھ:چین دے آباد تھاں
گٹھ:چین دے شہر
گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ
گٹھ:ایشیائی شہر
گٹھ:سنکیانگ دے آباد تھاں
گٹھ:سنکیانگ دے شہر
گٹھ:سنکیانگ
دنیا دیاں اچیاں بلڈنگاں

{| cellpadding="0" cellspacing="0"
|- valign="top"
|

* SkyscraperCity

گٹھ:عمارتاں
گٹھ:اچیاں عمارتاں
امریکی سپریم کورٹ بلڈنگ

**امریکی سپریم کورٹ بلڈنگ** واشنگٹن ڈی سی امریکہ وچ امریکی سپریم کورٹ ے بیٹھن دی تھاں اے۔ ایہ 1935 وچ بنی تے یونائیٹڈ سٹیٹس کیپیٹل دے لاگے کرکے جڑھدے پاسے ل اے۔

### بارلے جوڑ
 

گٹھ:واشنگٹن ڈی سی چ ویکھن والیاں تھاواں
گٹھ:واشنگٹن ڈی سی
یونین سٹیشن

**واشنگٹن یونین سٹیشن** واشنگٹن ڈی سی امریکہ دا اک ریلوے سٹیشن  اے۔
دوجی وڈی لڑائی دی یادگار

گٹھ:واشنگٹن ڈی سی چ ویکھن والیاں تھاواں
گٹھ:امریکہ
گٹھ:واشنگٹن ڈی سی
بروکلین پل

**بروکلین پل** نیویارک شہر، امریکہ وچ اک پل اے۔ ایہ 1883 وچ بنیا اے تے نیویارک دے دو انگاں مینہیٹن تے بروکلین نوں ایسٹ دریا دے اتوں آپس وچ رلاندا اے۔ ایہ پل 5,989 فٹ (1825 میٹر) لما اے۔
## حوالے

گٹھ:نیو یارک شہر چ ویکھن والیاں تھاواں
گٹھ:نیو یارک شہر
گٹھ:امریکی آرکیٹیکچر
گٹھ:پل
گٹھ:پݪ
مارٹن لوتھر کنگ یادگار

**مارٹن لوتھر کنگ یادگار** امریکہ دے راجگڑھ واشنگٹن ڈی سی وچ افریقی امریکی آگو مارٹن لوتھر کنگ دی یادگار اے۔

### بارلے جوڑ

گٹھ:واشنگٹن ڈی سی چ ویکھن والیاں تھاواں
گٹھ:واشنگٹن ڈی سی
جارج واشنگٹن یونیورسٹی

**جارج واشنگٹن یونیورسٹی** واشنگٹن ڈی سی امریکہ وچ اک یونیورسٹی اے۔
انڈیپینڈنس ہال

انڈیپینڈنس ہال فلاڈیلفیا امریکہ وچ اک تھاں اے جتھے امریکہ دی ازادی دا ہوکا دتا گیا سی۔

### بارلے جوڑ

گٹھ:امریکہ
گرینڈ ٹیٹن

**گرینڈ ٹیٹن** امریکی صوبے وائیومنگ وچ  گرینڈ ٹیٹن نیشنل پارک وچ اک پعاڑ اے۔
نیو میکسیکو سٹیٹ کیپیٹل

'"نیو میکسیکو سٹیٹ کیپیٹول"' امریکہ دی ریاست نیو میکسیکو دا سٹیٹ کیپیٹول اے ۔ ایہ عمارت سانسا فے شہر چ واقع اے ۔ ایہ امریکی ریاست نیو میکسیکو دا حکومتی گھر اے ۔
کلون گرجا

**کلون گرجا** کلون جرمنی وچ اک رومن کیتھولک گرجا اے۔ ایہ 1248 تے 1880 دے وشکار بندا ریا۔ ایہ جرمنی دی سب توں زیادہ ویکھی جان والی تھاں اے جتھے 20000 لوک ہر دیہاڑے آندے نیں۔ ایدا مینار 157.4 میٹر اچا اے۔

## بارلے جوڑ
آخن گرجا

**آخن گرجا** آخن جرمنی وچ اک رومن کیتھولک گرجا اے۔ 

## بارلے جوڑ
الیگزنڈر کاؤنٹی، اتلا کیرولینا

**الیگزنڈر** امریکی صوبے اتلا کیرولینا دی اک کاؤنٹی اے۔
## بارلے جوڑ

گٹھ:اتلا کیرولینا دیاں کاؤنٹیاں
گٹھ:اتلا کیرولینا
الفنی کاؤنٹی

**الفنی** امریکی صوبے اتلا کیرولینا دی اک کاؤنٹی اے۔
## بارلے جوڑ

گٹھ:اتلا کیرولینا دیاں کاؤنٹیاں
گٹھ:اتلا کیرولینا
ٹلہ فرائسل

**ٹلہ فرائسل** امریکی صوبے میساچیوسٹس دی سب توں اچی تھاں اے۔
نصیر کوی

**نصیر کوی** پنجابی تے اردو دے شاعر نیں۔ اوہ جیلم پنجاب پاکستان دی جم پل سن۔

## بارلے جوڑ
* http://www.youtube.com/watch?v=e2cHHvtBP8k&feature=share

گٹھ:پنجابی شاعر
بالی بارات نیشنل پارک

**بالی بارات نیشنل پارک** انڈونیشیا دے جزیرے بالی دے اتر لیندے ول اک نیشنل پارک اے۔

## بارلے جوڑ
* پارک دی ویب سائٹ

گٹھ:انڈونیشیا دے نیشنل پارک
مائیکل ڈی مونتین

**مائیکل ڈی مونتین** اک منیا پرمنیا فرانسیسی لھکاری سی۔اوہدیاں لکھتاں نین آن والے یورپ دے لکھاریاں تے کوڑے رنگ جھڈے۔

گٹھ:فرانس
ٹلہ گرینائیٹ

**ٹلہ گرینائیٹ** امریکی صوبے مونٹانا دی سب توں اچی تھاں اے۔
بوئنگ

**بوئنگ** امریکہ دی ہوائی جہاز، راکٹ تے خلا وچ جان والا سمان بنان والی اک کمپنی اے ایدا گڑھ شکاگو، الینوۓ، امریکہ وچ اے۔ ایس کمپنی دی نیو ولیم ای بوئنگ نے سیٹل، واشنگٹن، امریکہ وچ 1916 نوں رکھی سی۔

## بوئنگ دے جہاز
* بوئنگ 707
* بوئنگ 717
* بوئنگ 727
* بوئنگ 737
* بوئنگ 747
* بوئنگ 757
* بوئنگ 767
* بوئنگ 777
* بوئنگ 787
* ایف-15

## بارلے جوڑ

* ویب سائیٹ

گٹھ:ٹیکنالوجی
گٹھ:بوئنگ
ولیم ای بوئنگ

**ولیم ای بوئنگ** امریکی اڈاری دا آگو تے بوئنگ کمپنی دا موڈی سی۔
بوئنگ ماڈل 1

**بوئنگ ماڈل 1** امریکہ دا دوپرا، سمندر تے اترن تے سمندر توں ای اڈاری کرن والا اک انجن والا ہوائی جعاز اے۔ ایہ ولیم ای بوئنگ تے جارج کونراڈ ویسرویلٹ نے ڈیزائن کیتا تے ایہ بوئنگ کمپنی دا پہلا جعاز سی۔

ایس ماڈل دے دو جعاز بنے دونویں نیوزی لینڈ نے مل لۓ 25 جون 1919 وچ نیوزی لینڈ وچ ایہ جعاز 6500 فٹ دی اچائی تک گیا اوتھے اوہنوں چٹھیاں ونڈن دے کم تے لایا گیا۔

گٹھ:بوئنگ
اشوار

**اشوار** ایکویڈار تے پیرو دکھنی امریکہ دے پرانے دیسی لوک نیں۔

گٹھ:دکھنی امریکہ
گٹھ:دکھنی امریکہ دے دیسی لوک
بورا لوک

**بورا** پیرو کولمبیا برازیل دکھنی امریکہ دے پرانے دیسی لوک نیں۔

گٹھ:دکھنی امریکہ
گٹھ:دکھنی امریکہ دے دیسی لوک
سیمپسن کاؤنٹی

**سیمپسن** امریکی صوبے اتلا کیرولینا دی اک کاؤنٹی اے۔
## بارلے جوڑ

گٹھ:اتلا کیرولینا دیاں کاؤنٹیاں
گٹھ:اتلا کیرولینا
سٹوکس کاؤنٹی

**سٹوکس** امریکی صوبے اتلا کیرولینا دی اک کاؤنٹی اے۔
## بارلے جوڑ

گٹھ:اتلا کیرولینا دیاں کاؤنٹیاں
گٹھ:اتلا کیرولینا
ارنسسائسلا

**ارنسسائسلا** آئس لینڈ دا اک ضلع اے۔

گٹھ:آئس لینڈ دے ضلعے
گٹھ:آئس لینڈ
گوننگ رنجانی نیشنل پارک

**گوننگ رنجانی نیشنل پارک** انڈونیشیا دے لہندا نوسا تینگارا دا اک نیشنل پارک اے۔

## بارلے جوڑ
* پارک دی ویب سائٹ
کیلیموٹو نیشنل پارک

**کیلیموٹو نیشنل پارک** انڈونیشیا دا اک نیشنل پارک اے۔

## بارلے جوڑ
* پارک دی ویب سائٹ
مینوپو تانا دارو نیشنل پارک

**مینوپو تانا دارو نیشنل پارک** انڈونیشیا دا اک نیشنل پارک اے۔

گٹھ:انڈونیشیا دے نیشنل پارک
بطخاں

**بطخاں ** پنچھیاں دا اک وڈا ٹبر اے۔ ایہ پانی وچ یا پانی دے دوالے رہنوالے نیں۔ ایہناں دے تن وڈے ٹوکرے نیں: بطخ، مرغابی تے ہنس۔ ایہ کھارے تے مٹھے پانی وج ہونداے تے ایہ پتے کھانے نیں۔ کج ونڈاں نوں گھر وچ وی پالیا جاندا اے۔ کئی شکار تے شوق لئی نیں۔ 40 ٹوکریاں وج ایہناں دیاں 146 ونڈاں نیں۔ ایہ انٹارکٹکا نوں چھوڑ کے سارے بر اعظماں تے چوکھے جزیریاں تے ہوندے نیں۔ ایہ پانی اتے تیردے نیں تے تھوڑے ڈونگھے پانی وچ چبی وی مار لیندے نیں۔ ایہ پتے کھانے نیں تے اک جوڑا کٹھا ای ریندا اے۔

## ناں
بطخاں ایہناں دا عام ناں اے۔ ایہدا سائینسی ناں Anatidae دو شبداں لاطینی anas مطلب بطخ تے یونانی -idae مطلب وکھالہ توں رل کے بنیا اے۔

## وکھالہ
بطخ، مرغابی تے ہنس نکے توں وڈے ناپ دے پانی پنچھی نیں۔ اونی پگمی گوز 26.5 سینٹی میٹر (10.5 انچ) تے 164 گرام نال سب توں نکی بطخ تے 
183 سینٹی میٹر(6 فٹ) تے 17.2 کلوگرام نال پگبن بطخ سب توں وڈی بطخ اے۔

## پسار

## ونڈاں
*بطخ
** مینڈارن بطخ
** رتے تاج آلی پوچارڈ
** بائیکل بطخ
** تبیاں آلی چنج آلی بطخ
** رن ہارو بطخ
** سمیو
** فلوس سیٹی مار بطخ
** لمی پوچھل آلی بطخ
** میلرڈ
** نکی سیٹی مار بطخ
** چٹے سرے آلی بطخ
** کامب بطخ
** گلابی سری بطخ
** چٹے ٹڈوالی سیٹی مار بطخ
** فیروگینس بطخ
*مرغابی
*ہنس
* وڈیاں سمندری بطخاں
** عام وڈی سمندری بطخ
**پگبن وڈی سمندری بطخ
**سوہنی وڈی سمندری بطخ

## بارلے جوڑ

* 

گٹھ:بطخاں

be-x-old:Качкі

zh-min-nan:Ah
میکاع

**میکاع** نکے توں وڈے ناپ دے نویں دنیا دے طوطے نیں۔ ایہ رنگلے تے لمی پوچھل والے ہوندے نیں۔ ایہ طوطا ٹبر دے پنچھی نیں تے ایہناں دے 6 ٹوکرے نیں۔ ایہ وشکارلے امریکہ، دکھنی امریکہ تے کریبین دے واسی نیں۔ لامت ونڈاں مینہ جنگلاں دے واسی نیں پر کج کھلے جنگلاں تے کھلے تھانواں دے واسی نیں۔

## کھان پین
میکاع دے کھان پین وچ بی، دانے، فروٹ، پتے، گٹکاں والے فروٹ تے جڑاں آندیاں نیں۔ جنگلی ونڈاں کھان پین لئی 100 کلومیٹر دے تھاں وچ پھردیاں نیں۔

## میکاع دیاں ونڈاں
* لال میکاع
* مارٹینک میکاع
* فوجی میکاع
* ہیاسنتھ میکاع
* نیلا میکاع
* پعورا میکاع
* کیوبا میکاع
* سپکس میکاع
* نکا میکاع
* نیل گلا میکاع
* نیل پرا میکاع
* لال پرا میکاع
* نیل سرا میکاع
* لال ہرا میکاع
* نیلا پیلا میکاع
* پیلی تعون والا میکاع
* ہرا وڈا میکاع
* لال ٹڈ والے میکاع
## بارلے جوڑ

* میکاع 

گٹھ:میکاع
گٹھ:پنچھی
تاج والا کبوتر

**تاج والا کبوتر** نیوگنی دا اک کبوتر اے۔ ایہ گوڑے نیلے نلکدا اے تے ایہد سر تے لیس ورگا تاج بنیا اے۔ ایہ دنیا دا سب توں وڈا کبوتر اے تے ایہدا ناں برطانیہ دی ملکہ وکٹوریہ دے ناں تے رکھیا گیا اے۔

## دکھاݪا
ایہدا رنگ گوڑھا نیلا ہوندا اے تے مونھ اُتے کالی موٹی لیک ہُندی اے۔ ایہدے تاج اُتے چٹے نشان بݨے ہندے نیں۔ چھاتی گوڑھے جامنی کلیجی رنگ دی اے۔ ایہ 73 توں 75 سینٹی میٹر (28.7 توں 29.5 انچ) لمبا تے 2.38 کلوگرام وزن تک دا ہُندا اے۔ کچھ ایس توں ودھ وی ہوجاندے نیں۔

## مورت نگری

File:Two Goura cristata in Isfahan's birds' garden.jpg
File:Victoria_Crowned_Pigeon_Jurong.jpg
File:Victoria Crowned Pigeon Goura victoria Head 2200px.jpg
File:Victoria Crowned Pigeon Goura victoria Wings Spread 2236px.jpg
File:Victoria Crowned Pigeon closeup.jpg
File:Victoria_crowned_pigeon_closeup.JPG
File:VictoriaCrownedPigeon.jpg
File:Victoria.crowned.pigeon.750pix.jpg
File:Victoria Crowned Pigeon CentralPark Zoo.jpg


## باہرلے جوڑ

گٹھ:کگی کبوتر
گٹھ:گھُگیاں
ہولی لوک

**ہولی لوک**  پاپوانیوگنی، اوشیانا دے پرانے دیسی لوک  نیں۔
## ہور ویکھو
*پاپوا نیو گنی

گٹھ:لوک
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
اڈمائرلٹی جزیرے

**اڈمائرلٹی جزیرے** پاپوانیوگنی وچ 18 جزیریاں دی اک ٹولی اے۔
دکھی گھُگی

**دکھی کگی** اتلے امریکہ دی اک کگی اے۔

## بارلے جوڑ

گٹھ:گھُگیاں
ہیرا گھُگی

| style="background:#C9DC87" align="center" width="130px" colspan=2 |**سائنسی ناں**
|-
| style="background:white" align="center" width="130px" colspan=2 |**Geopelia cuneata**
|-
|}
**ہیرا کگی** آسٹریلیا دی اک کگی اے۔

## بارلے جوڑ

گٹھ:گھُگیاں
نیوزی لینڈ کبوتر

**نیوزی لینڈ کبوتر** نیوزی لینڈ دا اک گُھگی ٹبر دا پنچھی اے۔

## باہرلے جوڑ

گٹھ:کگی کبوتر
گٹھ:گھُگیاں
گٹھ:نیوزی لینڈ
چتری کگی

**چتری یا چینی گُھگی** جنوبی ایشیا دی اک گُھگی اے۔

**چینی گھُگی** ہور نام **چتروکا فاختہ** (سائنسی نام:Spilopelia chinensis) (انگریزی:Spotted dove) پنچھی دکھنی ایشیائی دے دیساں وچ رہندا اے۔ ایہہ پنچھی نوں  برصغیر دی ای دین منیا جاندا اے۔ ایہ پنچھی جنگلاں، میداناں، فصل کٹن مگروں کھیتاں وچ، باغاں وچ، پنڈاں تے شہراں دے نیڑے-تیڑے زمین اتوں دانے اتے گھاہ دے بیجاں نوں کھاندا اے۔ ایہہ اپنے کھنبھاں نوں تیز تیز اتے زور زور دی مار کے پھڑ-پھڑ کے سدھا اپر نوں چڑھ سکدے ہن اتے کافی اچائی اتے جان توں بعد بناں کھنبھ ماریاں اک گھمنگھیری وچ کسے نیڑے دی تھاں اتے مڑ بیٹھ جاندے ہن۔ ایہہ **کروکرو-کروکرو** اتے **کروکروک-کروکروک** ورگیاں آوازاں کڈھدے ہن۔

## حلیہ
ایہدی لمبائی 43 توں 48 سینٹی میٹر تے بھار 160 گرام ہندا اے۔ ایہدا رنگ گلابی-لال بھاہ والا بھورا ہندا اے۔ سر، گردن تے پٹھ دا رنگ گوڑھی لال بھاہ والا بھورا ہندا اے۔ چوڑی اتے لمی گوڑھی-بھوریہی پوچھ چٹے پونجھے والی ہندی اے۔ ایہناں دے بھورے کھنبھاں اتے گوڑھے بھورے چکور چٹاک ہندے ہن۔ ایہناں دی پچھان موڈھیاں دے اگے گردن دے پاسیاں اتے چمکیلیاں کالیاں چٹیاں ڈبیاں والے ڈیڑھ سینٹیمیٹر دے گھیر والے ڈبے نال دوروں ہو جاندی اے۔ اس دی چنجھ کالی، اکھاں دیاں پتلیاں لال بھوریاں تے پیر اتے لتاں بھوری رنگت والیاں لال ہندیاں ہن۔

## اگلی پیڑھی
چینی گھگیاں تے سارا سال بہار ہندی اے پر ایہہ ستمبر توں دسمبر دے مہینے وچ اپنا گھٹیا جیہا آلھنا دوپھاڑ ہندیاں چھوٹے درکھتاں دیاں ٹاہنیاں، چٹاناں دے وادھریاں جاں کندھاں دیاں ورلاں وچ بناؤندا اے۔ معدہ دو چٹے انڈے دندی اے جنہاں نوں نر اتے معدہ سیکدے ہن اتے اوہناں وچوں 15 توں 16 دناں وچ بچے کڈھ لیندے ہن۔ جم ویلے بچیاں دیاں اکھاں بند اتے سریر اتے کھنبھ وی نہیں ہندے۔ بچے تن مہینیا وچ بچے آلھنا چھڈن توں مگروں کوئی اک مہینہ اپنے ماں باپ نال ہی رہندے نیں۔

## مورتاں

File:Spotted Dove Ic4- Kolkata- preening & sunning.jpg|thumb|left|آرام دے ویلے
File:Spotted Dove (Streptopelia chinensis) on a Kapok (Ceiba pentandra) tree in Kolkata W IMG 3476.jpg|left|thumb|سب جاتی
File:Spotted Dove RWD4.jpg|thumb|سب جاتی
File:Spotted Dove (Streptopelia chinensis) nest W2 IMG 0519.jpg|انڈے سمیت آلھنا

 

 

## باہرلے جوڑ

*Photographs and other media on the Internet Bird Collection
* Pigeon taxonomy
* Spotted Dove Photos (Dark Mutation)

## حوالے

گٹھ:کگی کبوتر
گٹھ:گھُگیاں
کوئل کگی

**کوئل کگی** انڈونیشیا دی اک کگی اے۔

## حوالے

گٹھ:کگی کبوتر
گٹھ:گھُگیاں
نکوبار کبوتر

**نکوبار کبوتر** نکوبار پالاو تے سولومن آئلینڈ دا اک کبوتر اے۔ 

ایہ اک وڈا کبوتر اے جیہڑا 40 سینٹی میٹر (15.75 انچ) لمبا ہوندا اے۔ سر سانولا ہندا اے تے پر ہرے پتل ورگے۔ پونچھ نکی تے چٹی ہندی اے۔ ریندے پر لشکدے ہرے ہوندے نیں۔ لتاں تے پیر رتے ہوندے نیں۔

## باہرلے جوڑ

گٹھ:کگی کبوتر
گٹھ:گھُگیاں
امریکن میوزیم آف نیچرل ہسٹری

امریکن میوزیم آف نیچرل ہسٹری نیویارک شہر دے انگ مینہیٹن وچ اک وڈا میوزیم اے۔

**امریکن میوزیم آف نیچرل ہسٹری** (لاطینی: American Museum of Natural History) ریاست ہائے متحدہ دا اک پاکستان عجائب گھر برائے قدرتی تریخ و تعلیمی ادارہ جو مینہیٹن وچ واقع ا‏‏ے۔

## بارلے جوڑ

* ویب سائٹ

گٹھ:امریکہ
ونگا کبوتر

**ونگا کبوتر** آسٹریلیا دی اک کگی اے۔

## بارلے جوڑ

گٹھ:گھُگیاں
صوبہ چڑھدا نواں برطانیہ

**چڑھدا نواں برطانیہ** پاپوانیوگنی دا اک صوبہ اے۔
## بارلے جوڑ
صوبہ نواں آئرلینڈ

**نواں آئرلینڈ** پاپوانیوگنی دا اک صوبہ اے۔
## بارلے جوڑ

گٹھ:پاپوانیوگنی دے صوبے
ٹائم سکوائر

**ٹائم سکوائر** مینہٹن نیو یارک شہر امریکہ وچ اک وڈا کاروباری تھاں اے۔
صوبہ بوگنولیا

**بوگنویل** 

پاپوانیوگنی دا اک صوبہ اے۔ تسی ایتھے کی ویکھدے پئے جا آپݨا کم کر!
## بارلے جوڑ
میلو جزیرہ

**میلو** پاپوانیوگنی دا اک جزیرہ اے۔

گٹھ:پاپوانیوگنی
گٹھ:پاپوانیوگنی دے جزیرے
سمتھسونین انسٹیٹیوشن

**سمتھسونین انسٹیٹیوشن** واشنگٹن ڈی سی، امریکہ وچ پڑھائی تے کھوج دا ادارہ اے۔ ایس نوں چلان لئی پیسے امریکی سرکار تے ایدے کماں ولوں اندے نیں۔ ایدے کول 19 میوزیم، چڑیا کعر تے 9 کھوج دے ادارے نیں جیہڑے واشنگٹن ڈی سی تے ہور کئی تھانواں تے چل رۓ ن‏یں۔ایدے کول 14 کروڑ دے نیڑے شیواں نیں۔ ایدا اک میگزین وی اے۔

ایس ادارے دی نیو اک انگریز سینسدان جیمز سمتھسن دے پیسیاں نال رکھی گئی۔

## بارلے جوڑ

*https://web.archive.org/web/20000226194708/http://www.yale.edu/scimag/Archives/Vol71/Tesla.html
*http://www.smithsonianeducation.org/
*http://www.si.edu/

گٹھ:امریکی ادارے
گٹھ:امریکہ وچ تعلیم
سمتھسونین انسٹیٹیوشن بلڈنگ

**سمتھسونین انسٹی ٹیوشن بلڈنگ** 
نیشنل مال د‏‏ی اک عمارت اے جس وچ سمتھسونین انسٹی ٹیوشن دے انتظامی دفاتر تے معلومات‏‏ی مرکز ا‏‏ے۔
## ہور ویکھو
* سمتھسونین انسٹی ٹیوشن

## حوالے

## بارلے جوڑ

گٹھ:1855ء وچ پایہ تکمیݪ سرکاری عمارتاں
گٹھ:سمتھسونین انسٹی ٹیوشن
گٹھ:نیشنل مال
گٹھ:واشنگٹن، ڈی سی وچ 1855ء دیاں تاسیساں

گٹھ:سمتھسونین انسٹیٹیوشن
نیشنل میوزیم آف افریقن آرٹ

ਪੇਂਟਰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਮਕਾਲੀ ਅਫਰੀਕੀ ਫਾਥੀ ਹਸਨ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਫਰੀਕੀ ਕਲਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਮਕਾਲੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## بارلے جوڑ
نیشنل میوزیم آف افریقن امریکن ہسٹری اینڈ کلچر

**نیشنل میوزیم آف افریقن امریکن ہسٹری اینڈ کلچر** امریکہ دے راجگڑھ واشنگٹن ڈی سی چ واقع اک عجائب گھر اے ۔
چٹی وڈی شارک

**وڈی چٹی شارک** اک وڈی شارک اے جیہڑی سارے سمندراں وچ تے کنڈیاں تے لبدی اے۔ ایہ لمبائی وچ 6 میٹر تک تے وزن وچ 2,268 کلوگرام تک ہوسکدی اے۔
## بارلے جوڑ
ایڈورڈ منک

**ایڈورڈ منک** ناروے دا اک علامتی پینٹر سی۔ "چیک" اودی سب توں چوکھی منی ہوئی مورت اے۔اوہدیاں مورتاں وج اج دے انسان دی چنتا تے دکھاں نوں دسیا گیا اے۔

## بارلے جوڑ

گٹھ:پینٹر
گٹھ:مصور
چھمبر

**چھمبر** اوس تھاں نوں کیندے نیں جتھے کسے دریا ندی کسی یا نالے دا پانی اچائی توں تھلے ڈگے۔

*  

گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
ڈٹیفوس چھمبر

**ڈٹیفوس چھمبر** آئس لینڈ دی اک چھمبر اے۔ ایہنوں یورپ دا سب توں تکڑا چھمبر سمجیا جاندا اے۔
کوٹلے چھمبر

**کوٹلے چھمبر** انگلینڈ دی سب توں اچی کسکیڈ چھمبر اے۔ ایہ 175 میٹر اچی اے۔ ایہ یارکشائر، انگلینڈ چ اے۔
ایس آ چول الوین

**ایس آچول الوین** سکاٹ لینڈ دی اک چھمبر اے۔ ایہدی اچائ 200 میٹر اے اینج اے برطانیہ دی سب توں اچی چھمبر اے۔
گوکٹا چھمبر

**گوکٹا [[چھمبر]]** دی اچائی 771 میٹر اے۔
## ہور ویکھو
* چھمبراں دی لسٹ
الافوس چھمبر

**الافوس چھمبر** آئس لینڈ دی اک چھمبر اے۔ ایہ وارما دریا اتے اے۔ اس چھمبر نال اک اون دی فیکٹری اے۔ ایہ فیکٹری 1896 چ اک کسان نے بنائی سی۔ اونیں فیکٹری ٹورن لئی چھمبر دا زور ورتیا۔
ویل شارک

**ویل شارک** اک وڈی شارک اے جیہڑی ہولی تیرن آلی شارک اے۔ ایہ اپنے دی کلی سنگی اے۔
## بارلے جوڑ
تھؤڑاسر شارک

**تھؤڑاسر شارک** شارکاں دا اک ٹبر اے۔

*نکی اکھ تھؤڑاسر شارک
*پدری تھؤڑاسر شارک
*وڈی تھؤڑاسر شارک
*بیلچہ سر شارک
## بارلے جوڑ
نیلی شارک

**نیلی شارک** شارکاں دے اک ٹبر ریکویم شارک دی اک ونڈ اے۔
## بارلے جوڑ
تھنگفنیلر نیشنل پارک

**تھنگفنیلر نیشنل پارک** آئس لینڈ دی تریخ رہتل دی مشہور تھاں تے سب توں چوکھی ویھکی جان والی تھاں اے۔

## بارلے تھاں
* 
* ویب سائٹ
وٹناجوکل نیشنل پارک

**وٹناجوکل نیشنل پارک** آئس لینڈ دا اک نیشنل پارک اے۔

## بارلے تھاں
* ویب سائٹ
کنڈیالی شارک

**کنڈیالی شارک** شارکاں دا اک ٹبر اے۔ ایہدیاں 2 ونڈاں نیں
## بارلے جوڑ
آرا شارک

**آرا شارک** شارکاں دی اک پتی تے ٹبر دا ناں اے۔

*لمی نک آرا شارک
*جپانی آرا شارک
## بارلے جوڑ
ہکلا

**ہکلا** آئس لینڈ دا اک اگپعاڑ اے۔ ایدی اچائی 1,491 میٹر (4,892 فٹ) اے۔ ایہ آخری واری 28 فروری 2000 نوں پھٹیا سی۔
ہیلگافیل

**ہیلگافیل** آئس لینڈ دا اک ٹھنڈا اگپعاڑ اے۔ ایدی اچائی 227 میٹر (745 فٹ) اے۔
بورگارورکی

**بورگارورکی** آئس لینڈ دا اک ٹھنڈا اگپعاڑ اے۔ ایدی اچائی 177 میٹر اے۔

گٹھ:آئس لینڈ
گٹھ:آئس لینڈ دے اگپعاڑ
سکیالڈبرائیڈر

**سکیالڈبرائیڈر** آئس لینڈ دا اک اگپعاڑ اے۔ ایدی اچائی 1.060 میٹر اے۔
گلیشیئر

**گلیشیئر** (Glacier)، پہاڑاں اُتے جمے ہوئے برف دے بہت بڑے تودے نوں کہیا جاندا اے۔ گلیشیئر اُدوں بَݨدا اے جَد کِسے پہاڑی تھاں اُتے ساری برف گرمیاں وچ نئیں پگھلدی تے ہر سال ہور برف کٹھی ہو جاندی اے۔ بہت زیادا کٹھی ہو جاݨ آݪی برف اپݨے وزن دی وجہ توں سِرکݨ لگ جاندی اے۔

## ہور دیکھو
* سیاچن گلیشیر
* بالتورو گلیشیئر
* گلیشیر ایکسپریس

گٹھ:گلیشیئر
گٹھ:آبی جغرافیا
گٹھ:جغرافیا
خاقان حیدر غازی

{| cellpadding="5" cellspacing=0 style="border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px"
| style="background:#FBEC5D" align="center" width="200px" colspan=2 |**<font size="+1" color=black>خاقان حیدر غازی<font>**
|-
|-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2"
|- align="center"
|-
| جمن پو: || 28 نومبر 1965 ویہاڑی پاکستان

|-
|-
|کم : || شاعر 
|-
| گن: || پنجابی شاعری
| دیس: || پاکستان
|-

خاقان حیدر غازی پنجابی بولی دے شاعر نے

## لکھتاں
** شاعری**

*بند گلی وچ شام 
*سمے کا گیان
*دم دم نال دھمال 
*مادھو نال صلاح
*ساون لئی اڈیک
*کہے حسین
*جرمنی یاترہ

## ہور ویکھو
* انور مسعود

گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی مسلمان
آئیسلینڈی گھوڑا

**آئیسلینڈی گھوڑا** اتلے یورپ دے اک دیس آئس لینڈ دا اوتھے دے محول وچ بنیا اک نکے ناپ دا گھوڑا اے۔ آئس لینڈ دے قنون باجوں ایتھے باروں گھوڑا نئیں لیایا جاسکدا۔ ایے اک پینڈا تے تکڑا گھوڑا اے جیہڑا ٹھنڈ نوں سہ جاندا اے۔ ایہ کھیت دے کم، دوڑ، تے نمیش لئی پالیا جاندا اے۔

## بارلے جوڑ

* 

گٹھ:آئس لینڈ
جوکلسارگلیوفر نیشنل پارک

**جوکلسارگلیوفر نیشنل پارک** آئس لینڈ دا اک نیشنل پارک اے۔

## بارلے تھاں
* ویب سائٹ
وٹنایوکل

**وٹنایوکل** آئس لینڈ دا سب توں وڈا گلیشیر اے۔ ایدی تھاں 8,100 مربع کلومیٹر اے۔
اوریفایوکل

**اوریفایوکل** آئس لینڈ دا اک اگپعاڑ اے۔ ایدی اچائی 2.110 میٹر اے۔ ایہ آخری واری 11.اگست 1794 نوں پھٹیا سی۔
ٹنگنافلزیوکل

**ٹنگنافلزیوکل** آئس لینڈ دا اک گلیشیر اے۔ ایدی تھاں 19 مربع کلومیٹر اے۔
تانبہ شارک

**تانبہ شارک** شارکاں دے اک ٹبر ریکویم شارک دی اک ونڈ اے۔

گٹھ:شارک
ماڑی بلی شارک

**ماڑی بلی شارک** شارکاں دے اک ٹبر بلی شارک دی اک ونڈ اے۔

گٹھ:بلی شارک
پلانکٹن

پلانکٹن سمندراں، جھیلاں تلاواں تے پانی والیاں کھلیاں تھانواں وچ ہون والے نکے نکے جنوراں جناں وج بوٹے جنور تے بیکٹیریا وی ہوندے نیں کیندے نیں۔

پلانکٹن دوجے جانداراں لئی اک کھان پین اے۔پلانکٹن یونانی بولی دا اک شبد اے جیدا مطلب اے اوارہ۔ پلانکٹن اک تھاں تے جمے رہن  دے بجاۓ جدر پانی لے جاوے اودر ٹر پیندے نیں۔
وہاڑی

**وہاڑی**  پنجاب پاکستان دے ضلع وہاڑی دی تحصیل وہاڑی دا اک شہر اے ۔ ایہ شہر ضلع وہاڑی تے تحصیل وہاڑی دا راجگڑھ اے ۔

گٹھ:پنجاب
گٹھ:پنجاب دے شہر
گٹھ:پاکستان دے شہر
گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں
گٹھ:پنجاب دے آباد تھاں
گٹھ:ضلع وہاڑی
دریاۓ تیریک

**دریائے تیریک** (روسی: Те́рек، جارجیائی: თერგი، اوسیشیائی: Терк، چیچن: Теркa) شمالی قفقاز دے وڈے دریاواں وچو‏ں اک دریا ا‏‏ے۔ اِس دریا دا ماخذ جارجیا دا علاقہ متسختا-متیانت‏ی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ ایہ دریا شمالی قفقاز تو‏ں ہُندا ہويا روس تے بحیرہ قزوین وچ جا گردا ا‏‏ے۔ ایہ دریا عظیم سلسلہ ہائے کوہ قفقاز تو‏ں مڑدا ہويا سلسلہ کوہ خوخ تو‏ں ہُندا ہويا قازبگ پہاڑ دے جنوب مغربی سمت تے شمال وچ گرگیندی نامی پنڈ د‏‏ی طرف داخل ہُندا ہويا روس دے شہراں شمالی اوسیشیا-الانیا تے ولادیقفقاز وچ داخل ہوجاندا ا‏‏ے۔ مشرقی سمت وچ ایہ دریا بہندے ہوئے دو شاخاں وچ تقسیم ہُندا ہويا داغستان تے چیچنیا وچ داخل ہُندا اے جتھو‏ں بحیرہ قزوین د‏‏ی جانب وگدا ہويا اکثر خالی علاقےآں تو‏ں بحیرہ قزوین وچ اُتردا ا‏‏ے۔ داغستان دے علاقے قزلیار دے زیريں سمت وچ اِس دریا دا ڈیلٹا واقع اے جس د‏‏ی چوڑائی 100 کلومیٹر ا‏‏ے۔ اِس دریا دے آس پاس متعدد شہر واقع نيں جنہاں وچ ولادیقفقاز، قزلیار تے موزدک شام‏ل نيں۔
## ہور ویکھو
* متسختا-متیانت‏ی
* شمالی قفقاز
* قفقاز
* جارجیا

گٹھ:یورپ دے بین الاقوامی دریا
گٹھ:جارجیا دے دریا
گٹھ:چیچنیا دے دریا
گٹھ:ایشیاء دے بین الاقوامی دریا
گٹھ:داغستان دے دریا

دریاۓ تیریک روس دا اک دریا اے۔

گٹھ:روس دے دریا
گٹھ:ایشیا دے دریا
گٹھ:ایشیا دا آبی جغرافیہ
گٹھ:یورپ دے دریا
گٹھ:یورپ دا آبی جغرافیہ
گٹھ:دنیا دے دریا
گٹھ:روس دا آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:روس
گٹھ:دریا
قلین شارک

**قلین شارک** شارکاں دی اک پتی اے جیدے وچ 7 ٹبر، 13 ٹوکرے تے 43 ونڈاں نیں۔ ایہناں دے پنڈے دے قلیناں تے بنے نشاناں ورگے نشان بنے ہوندے نیں جس باہجوں ایس ٹبر دا ایہ ناں پیا۔
تاج والی سنڈا سر شارک

**تاج والی سنڈا سر شارک** (انگریزی: Crested bullhead shark) اک وکھری کسم دی سنڈا سر شارک مچھی اے۔
سمندری گاں

**سمندری گاں** سمندری ددپلانیاں دا اک ٹبر اے۔ ایہ 13 فٹ (4.0 میٹر) تک لمے ہوندے نیں تے 590 کلو گرام تک دے ہوسکدے نیں۔ ایہناں دے پکھی ورگے انگ نیں ہتھاں پیراں دی تھاں جنہاں نال ایہ تیرے دے نیں۔ ایہناں دیاں ترے ونڈاں نیں: ایمزنی سمندری گاں، افریقی سمندری گاں تے لیندی انڈین سمندری گاں۔

## بارلے جوڑ

گٹھ:سمندری گاں
گٹھ:سمندری دد پلان والے
افریقی سمندری گاں

**افریقی سمندری گاں** سمندری گاں دی اک ونڈ اے۔ ایہ سینیگال توں لے کے انگولا تک ملدی اے۔

گٹھ:سمندری گاں
گٹھ:سمندری دد پلان والے
ایمزنی سمندری گاں

**ایمزنی سمندری گاں** سمندری گاں دی اک ونڈ اے۔ ایہ دریاۓ ایمیزن وچ ملدی اے۔

گٹھ:سمندری دد پلان والے
گٹھ:سمندری گاں
لیندی انڈین سمندری گاں

**لیندی انڈین سمندری گاں** سمندری گاں دی اک ونڈ اے۔

گٹھ:سمندری دد پلان والے
گٹھ:سمندری گاں
چٹی وہیل

**چٹی وہیل** یا بیلوگا وڈا سمندر آرکٹک دے کنڈیاں دی اک نکی تے دنداں والی وہیل اے۔

## بارلے جوڑ
گینڈی سپرم وہیل

**گینڈی سپرم وہیل** اک سمندری دد پلان والا پسو اے۔

## بارلے جوڑ
بلہن

**بلہن** (Indus river dolphin)، ڈولفن ٹبر دی اک ڈولفن اے جیہڑی دریائے انڈس پاکستان وچ مِلدی اے۔ 

گٹھ: ڈولفن
کھچوپڑا

**کھچوپڑا** کرلیاں دی پتی وچوں اے جیدے دوالے ہڈیاں دا ڈھانچہ ہوندا اے جیہڑا اوہدا بچا کردا اے۔کھچوپڑا دوجے ٹھنڈے لہو والے ریپٹائل وانگوں آلے دوالے دے گرمی ناپ جنا ہوندا اے۔ کھجوپڑے پچہلے 21 کروڑ 50 لکھ وریاں توں ہیگے نیں۔ کرلے سپ تے مگرمچھ ایدے نال سب تون جوکھے رلدے نیں تے ریپٹائل دی ٹولی وچ گنے جاندے نیں۔ ایہنوں پنجابی وچ کچھوکُمّا  وی کیندے نیں۔

چمڑمگر سمندری کھچوپڑہ دنیا دا سب توں وڈا کھچوپڑا اے۔

## ونڈاں

* چھپڑ کھچوپڑے
* سمندری کھچوپڑے
* وڈنے کھچوپڑے
* چمڑمگر سمندری کھچوپڑہ
* وڈا سر کھچوپڑا
* ٹواٹارہ
* ڈبہ کھچوپڑے

## بارلے جوڑ
رنگی لکڑ کھچوپڑا

**رنگی لکڑ کھچوپڑا** میکسیکو دا اک کھچوپڑا اے۔

گٹھ:کھچوپڑا
بورنیو دریائی کھچوپڑا

** بورنیو دریائی کھچوپڑا** ایشیاء دا اک کھچوپڑا اے۔

گٹھ:کھچوپڑا
چمڑمگر سمندری کھچوپڑہ

**چمڑمگر سمندری کھچوپڑہ** سمندری کھچوپڑیاں وچوں سب توں وڈا اے تے ریپٹائل وجوں ایہ چوتھے نمبر تے اے۔ ایہ دوجے سمندری کھچوپڑیاں نالوں اینج وی وکھرا اے جے ایدے وچ ہڈیاں دا ٹعانچہ نئیں ہوندا۔ ایدا خول کھل تے چربی نال بنیا ہوندا اے۔ 

ایدا پنجابی ناں چمڑ مگر ایدی چمڑے دی مگر باجوں رکھیا گیا اے۔

ایہ کھچوپڑا پانی وچ ترن لئی سب توں ودیا ڈیزائن تے بنیاہویا اے۔ ایہ سارے کوسے سمندراں
وچ ہوندا اے تے ناروے توں لے کے آسٹریلیا تک لبدا اے۔ ایہ ڈونگے سمندراں وچ چبی مارسکدے نیں تے 1,280 میٹر (4,200 فٹ) تک ویکھے جاچکے نیں۔ 3 توں 8 منٹ تک عام تے کدے کدے 30–70 منٹ تک پانی وچ چبی مار سکدے نیں ایہ کھچوپڑا سب توں تیز چلن والا ریپٹائل اے۔ 1992 وچ گنیز بک وچ ایدا 35.28 کلومیٹر/کینٹہ، 21.92 میل/کینٹہ دا پانی وچ ترن دا رکارڈ اے۔
## بارلے جوڑ

* http://reptilis.net/2010/08/02/t-u-r-t-l-e-power-part-3-leatherbacks-break-all-the-rules/
ٹھمکنی شکاری

**ٹھمکنی شکاری** اک سمندی مچھی ہیگی آ جہڑی مچھیاں دی قسم شارک  ہندی ہیگی آ ۔
ہیرا مگر کھچوپڑا

**ہیرا مگر کھچوپڑا** امریکہ دے چڑھدے تے دکھنی چھمب والے کنڈیالے لونے پانیاں دا اک کھچوپڑا اے۔ ایدی مگر تے ہیرے ورگی مورتاں بنیاں ہوندیاں نں تے ایس توں ایہدا ایہ ناں پیا۔

ایہ امریکہ دے چڑھدے تے دکھنی سمندری کنڈیاں تے لبدا اے۔

## بارلے جوڑ
پیلے پیراں والا کھچوپڑا

**پیلے پیراں والا کھچوپڑا** دکھنی امریکہ  دا اک کھچوپڑا اے۔
بھورا رچھ

**بھورا ریچھ**، رچھ دے ٹبر نال تعلق رکھݨ والا اک پستانیہ اے جو زیادہ تر شمالی یوریشیا تے شمالی امریکا وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔ ایہدا وزن تقریبن 700-100 کلو گرام (1،500-200 پاؤنڈز) تک ہُندا اے ایہد‏ی زیادہ تر تعداد خاص طور تے کوڈیاک رچھ، قطبی رچھ تو‏ں بطور سبھ زیادہ پایا جاݨ والا گوشت خور دستیاب جانور ملدی اے۔ بھورے ریچھ د‏‏ی نسل بتدریج کم ہُندی جا رہی اے تے چند علاقےآں وچ ایہنو‏ں معدوم ہوݨ دے خطرات وی لاحق ني‏‏‏‏ں۔ گو کہ حلے تک کم خطرے والیاں نسلاں د‏‏ی لسٹ وچ رکھیا گیا اے، اس د‏ی کل نسل اس وقت تقریبن دو لکھ (200،000) ا‏‏ے۔ ایہناں د‏‏ی زیادہ تر آبادی والے مُلکاں وچ روس، امریکا (خصوصن الاسک‏ا)، کینیڈا تے فن لینڈ شامل نيں، جتھ‏ے اسنو‏ں قومی جانور ہوݨ دا درجہ حاصل ا‏‏ے۔

## ہور دیکھو
* رچھ
* قطبی رچھ
* کوڈیاک رچھ
* ایشیائی کالا رچھ

## حوالے
 

گٹھ:رچھ
گٹھ:ایشیاء دے ممالیا
گٹھ:شمالی امریکا دے ممالیا
گٹھ:یورپ دے ممالیا
برفانی رچھ

**برفانی رچھ**، آرکٹک چکر دے دوالے دا رچھ اے۔ انوں قطبی ریچھ وی آکھدے نیں۔ اے رِچھاں دی اوہ قِسم اے جیہڑی قطب شمالی چ وڈا سمندر آرکٹک تے ایہدے آسے پاسے پائے جاندے نیں۔ ایہ زمین اُتے پایا جاݨ والا سبھ توں وڈا شکار خور جانور اے۔ اک بالغ نر دا وزن 400 توں 680 کلوگرام تک ہُندا اے۔ مادہ نر توں تقریبن ادھی ہُندی اے۔

## حوالے

گٹھ:رچھ
گٹھ:جانور
گٹھ:درندے
سکنک

**سکنک** دد پلانوالے تے ماس کھانے جانوراں دا اک ٹبر اے۔ ایہ ایہو جیا پانی سار کڈدا اے جیدے نال چوکھی ساری بو پھیلدی اے۔ ایہدے کئی وکھالے نیں: کالک چٹا پعورا۔ ایہدیاں 12 ونڈاں نیں۔

## بارلے جوڑ

گٹھ:سکنک
مجاٹلی امریکی دریائ کھچوپڑا

**مجاٹلی امریکی دریائ کھچوپڑا** اک سمندری کھچوپڑا اے۔

گٹھ:کھچوپڑا
مالاگاسی وڈے سر والا کھچوپڑا

**مالاگاسی وڈے سر وال کھچوپڑا** اک سمندری کھچوپڑا اے۔

گٹھ:کھچوپڑا
مگرمچھ چکمار کھچوپڑا

**مگرمچھ چکمار کھچوپڑا** سجرے پانی دا کھچوپڑا اے۔

گٹھ:کھچوپڑا
کین دا سپ تؤن والا کھچوپڑا

**کین دا سپ تؤن والا کھچوپڑا** اک عام کھچوپڑا اے۔

گٹھ:کھچوپڑا
برازیلی سپ والی تؤن والا کھچوپڑا

**برازیلی سپ والی تؤن والا کھچوپڑا** برازیل دا اک کھچوپڑا اے۔
لماں کھچوپڑا

**لماں کھچوپڑا** دکھنی ایشیاء تے لیندا دکھنی ایشیاء دا اک کھچوپڑا اے۔

گٹھ:کھچوپڑا
ایشیائی جنگلی کھچوپڑا

**ایشیائی جنگلی کھچوپڑا** ایشیاہ دا اک کھچوپڑا اے۔

گٹھ:کھچوپڑا
پدھری مگر مکڑا کھچوپڑا

**پدھری مگر مکڑا کھچوپڑا** مالاگاسی افریقہ دا اک کھچوپڑا اے۔
سینیگال فلیپشیل کھچوپڑا

**سینیگال فلیپشیل کھچوپڑا** لیندے افریقہ دا اک کھچوپڑا اے۔
فلوریڈا نرم کھل کھچوپڑا

**فلوریڈا نرم کھل کھچوپڑا** تھلویں امریکہ دا اک کھچوپڑا اے۔
پدھرا نرم کھل کھچوپڑا

**پدھرا نرم کھل کھچوپڑا** تھلویں امریکہ دا اک کھچوپڑا اے۔ایہہ اپنی نرم کھل تے پدھرے ڈھانچے پاروں دوجے کھچوپڑیاں توں وکھرا پچھانیا جاندا اے۔
مگرمچھ

**مگرمچھ** وڈے، شکاری، کج پانی وچ تے کنڈیاں تے رہنوالے کرلیاں دی ٹولی دی اک پتی اے جیہڑی 83.5 ملین ورے پہلے کریٹیشیس ویلے وچ ہوۓ۔ ایہ پنچھیاں دے نیڑے دے ساک نیں۔ ایہناں دے تن ٹبر نیں۔ 

ایہ لمے کرلیاں ورگے تے پکے پینڈے بنے ہوندے نیں۔ لمی پدھری نک، پدھری پوچھل ہوندی اے۔ نک، کن تے اکھاں سر دے اتے ہونیاں نیں۔ ایہ پانی وچ ترن دے نال سکے تے آکے ٹر وی لیندے نیں۔ ایہناں دی کھل موٹی ہوندی اے تے چانے اک دوجے تے نہیں چڑھے ہوندے۔ 

## بچاؤ
جدوں کسے مگرمچھ نوں کسے ہور توں در پیندا اے تے اوہ اپنہ مونہ کھول کے دند تے پیلی جیب وکھاندا اے۔ اگر ایس نال وی کم نہ بنے تے فیر اوہ چوش وچ آکے سی سی دیاں وازاں کڈھدا اے۔ ایس مگروں اوہ ہور ڈراونا بندا اے۔ اپنے پنڈے نوں پھلا کے اوہ ہور وڈا لگدا اے۔ ایس نال وی کم نہ جلے تے فیر اوہ اپنے تے ہلہ بولن والے تے ہلہ بولدندا اے ۔

کجھ ونڈاں تے فورن چک ماردیاں نیں یا اپنے سر نوں تھوڑے وانگوں ورتدیاں ہویاں اپنے ویری دی مج کڈ دیندیاں نیں۔ کج نس کے تر کے اپنے ویری وال تیزی نال آنگیاں تے سکے تے آکے وی اوہدے تے ہلہ بولن کے اوہدے پچھے نسن گے۔ ایہنان دا وڈا ہتھیار چک مارنا ای اے تے ایہناں دے جک وچ بہت زور ہوندا اے۔ ایہناں دے دند بڑے تکھے ہوندے نیں تے چک مارن، شکار پھڑن تے لڑن لئی ورتے جاندے نیں۔

## ونڈائی
مگرمچھ دے 3 ٹبر نیں۔ گھڑیال ٹبر

## بارلے جوڑ
لونپانی مگرمچھ

**لونپانی مگرمچھ** آسٹریلیا تے ایشیاء دی کج تھاواں تے ہوندا اے تے اے سب توں وڈا ریپٹائیل اے۔ ایہ سر توں پوچھل دے انت تک 16 فٹ / (5 میٹر) لماں تے ایدا جوکھ 2000 کلوگرام دے دوالے ہوندا اے۔

## بارلے جوڑ

گٹھ:مگرمچھ
امریکی مگرمچھ

**امریکی مگرمچھ** امریکہ دا اک وڈا مگرمچھ اے۔ ایہ سر توں پوچھل دے انت تک 11.2 فٹ / (3.4 میٹر) لماں تے ایدا جوکھ 76 توں 360 کلوگرام دے دوالے ہوندا اے۔

## بارلے جوڑ
چینی مگرمچھ

**چینی مگرمچھ** چین دا اک مگرمچھ اے۔ ایہ سر توں پوچھل دے انت تک 5 فٹ / (1.5 میٹر) لماں تے ایدا جوکھ 45 کلوگرام دے دوالے ہوندا اے۔

## بارلے جوڑ
گھڑیال

**گھڑیال** ھندستان دا اک وڈا مگرمچھ اے۔ ایہ سر توں پوچھل دے انت تک 11 توں 15 فٹ / (3.5 توں 4.5 میٹر) لماں تے ایدا جوکھ 159 توں 181 کلوگرام دے دوالے ہوندا اے۔

## بارلے جوڑ
کوویر دا نکا مگرمچھ

**کوویر دا نکا مگرمچھ** وینزویلا ،سورینام ،پیرو ،پیراگوۓ ،گیآنا ،ایکویڈار ،کولمبیا ،برازیل ،بولیویا تے جنوبی امریکہ دا اک مگرمچھ اے۔ ایہ سر توں پوچھل دے انت تک  5.2 فٹ / (1.6 میٹر) لماں ہوندا اے۔

## بارلے جوڑ
یاکار مگرمچھ

**یاکار مگرمچھ** یوراگوۓ ،پیراگوۓ ،برازیل ،بولیویا تے ارجنٹاین دا اک مگرمچھ اے۔ ایہ سر توں پوچھل دے انت تک 6.6 یا 8.2 فٹ / (2 یا 2.5 میٹر) لماں ہوندا اے۔

## بارلے جوڑ
کائمان مگرمچھ

**کائمان مگرمچھ** وشکارلے امریکہ تے جنوبی امریکہ دا اک مگرمچھ اے۔ ایہ سر توں پوچھل دے انت تک 6.6 توں 8.2 فٹ / (2 توں 2.5 میٹر) لماں ہوندا اے۔

## بارلے جوڑ
مسسسپی مگرمچھ

**مسسسپی مگرمچھ** فلوریڈا،ہسپانولا،جمیکا،کیوبا،وینزویلا،پیرو،جنوبی امریکہ،میکسیکو،بحرالکاہل تے وڈا سمندر اوقیانوس دا اک مگرمچھ اے۔ ایہ سر توں پوچھل دے انت تک 20 فٹ / (6.1 میٹر) لماں ہوندا اے۔

## بارلے جوڑ
سوڑیاں ناساں والا مگرمچھ

**سوڑیاں ناساں والا مگرمچھ** افریقہ دا اک مگرمچھ اے۔ ایہ سر توں پوچھل دے انت تک (3 توں 4 میٹر) لماں ہوندا اے۔
اورینوکو مگرمچھ

**اورینوکو مگرمچھ** کولمبیا،وینزویلا،دریائے اورینوکو تے جنوبی امریکہ دا اک مگرمچھ اے۔ ایہ سر توں پوچھل دے انت تک 9.9-16 فٹ / (3 توں 4.8 میٹر) لماں تے نر دا جوکھ 380 کلوگرام تے مادہ دا جوکھ 200 کلوگرام دے دوالے ہوندا اے۔

## بارلے جوڑ
سجراپانی مگرمچھ

**سجراپانی مگرمچھ** آسٹریلیا دا اک مگرمچھ اے۔ نر سر توں پوچھل دے انت تک (3 میٹر) تے مادہ (2.1 میٹر) لماں ہوندا اے۔

## بارلے جوڑ

گٹھ:مگرمچھ
فلپائنی مگرمچھ

**فلپائنی مگرمچھ** فلپائن دا اک مگرمچھ اے۔ ایہ سر توں پوچھل دے انت تک (3 میٹر) لماں ہوندا اے۔
میکسیکی مگرمچھ

**میکسیکی مگرمچھ** میکسیکو، بیلیز تے گویٹے مالا دا اک مگرمچھ اے۔ ایہ سر توں پوچھل دے انت تک 9.8 فٹ / (3 میٹر) لماں ہوندا اے۔
کیوبنی مگرمچھ

**کیوبنی مگرمچھ** چین دا اک مگرمچھ اے۔ ایہ سر توں پوچھل دے انت تک 2.4 میٹر لماں ہوندا اے۔
ملائی گھڑیال

**ملائی گھڑیال** ملائشیا تے بورینو دا اک مگرمچھ اے۔ ایہ سر توں پوچھل دے انت تک 11 توں 16فٹ / (3.5 توں 5 میٹر) لماں ہوندا اے۔

## بارلے جوڑ
ایلن دا چھمب باندر

**ایلن دا چھمب باندر** افریقہ وچ کانگو دریا دے دوالے لوکراج کانگو تے کانگو وچ ریندا اے۔ ایدا پنڈا ہلکا ہرا ہوندا اے تے ایہ 45 توں 60 سینٹی میٹر دی لمبائی تک اپڑدا اے تے جوکھ 6 کلو تک جد کے مادہ دا جوکھ ساڈے تن کلو تک ہوسکدا اے۔

ایہ دن رات دونوں ویلے کھان پین لبدا اے تے چھمب والے تے پانی نال رجے تھانوان وچ ریندا اے تے ویلہ پین تے پانی وج چبی وی مار سکدا اے۔ اینوں ترنا اندا اے۔

## بارلے جوڑ

* 
* http://pin.primate.wisc.edu/factsheets/links/allenopithecus_nigroviridis/taxon

گٹھ:باندر
مونا باندر

**مونا باندر** لیندے افریقہ دا اک باندر اے۔ غلاماں دے جہازاں نال ایہ گریناڈا دے جزیرے وی اپڑیا اے۔ ایہ ٹولی بناکے ریندے نیں جیدے وچ 35 تک باندر ہوسکدے نیں۔ ایہ فروٹ تے جیندا پر کدے کیڑے پتے وی کھا لیندا اے۔
## بارلے جوڑ
* http://wwwnc.cdc.gov/eid/content/9/10/contents.htm
نیلا باندر

**نیلا باندر** وشکارلے تے چڑھدے افریقہ دا اک باندر اے۔ ایہ دریاۓ کانگو دے بیسن توں لے کے افریقہ دی تریڑ تک دے تھاں وچ لبدا اے۔ ایہ پورا نیلا تے نئیں پر نیلے رنگ دی پعاں ماردا اے۔ ایہ 50 توں 65 سینٹی میٹر تک لماں تے 5 توں 8 کلوگرام تک دے جوکھ دا ہوندا اے۔
## بارلے جوڑ
پاٹاس باندر

**پاٹاس باندر** افریقہ دا اک باندر اے۔ ایہ 85 سینٹی میٹر تک لماں ہوندا اے۔
## بارلے جوڑ
گریوٹ

**گریوٹ** ایتھوپیا،سوڈان،اریٹریا تے جبوتی دا اک باندر اے۔ ایہ 49 سینٹی میٹر تک لماں ہوندا اے۔
## بارلے جوڑ
وروٹ باندر

**وروٹ باندر** افریقہ دا اک باندر اے۔ ایدا جوکھ 4 توں 8 کلوگرام دے دوالے ہوندا اے۔
## بارلے جوڑ
رولوے باندر

**رولوے باندر** افریقہ دا اک باندر اے۔ ایہ 40 تے 55 سینٹی میٹر تک لماں تے ایدا جوکھ 4 تے 7 کلوگرام ہوندا اے۔
## بارلے جوڑ
تاج والا مونا باندر

**تاج والا مون باندر** نائیجیریا,گیبون,استوائی گنی,لوکراج کانگو,کانگو,مڈلا افریقی لوک راج,کیمرون تے انگولا دا اک باندر اے۔
## بارلے جوڑ
ولف دا مونا باندر

**ولف دا مون باندر** یوگنڈا تے لوکراج کانگو دا اک باندر اے۔ ایدا جوکھ 4.5 کلوگرام تے 2.5 کلوگرام ہوندا اے۔
## بارلے جوڑ
لال ٹڈ والا باندر

**لال ٹڈ والا باندر** بنین تے نائیجیریا دا اک باندر اے۔
## بارلے جوڑ
مچھاں والا باندر

**مچھاں وال باندر** انگولا,کیمرون,مڈلا افریقی لوک راج,لوکراج کانگو تے گیبون دا اک باندر اے۔
## بارلے جوڑ
برازا باندر

**برازا باندر** افریقہ دا اک باندر اے۔ ایدا جوکھ 7 کلوگرام ہوندا اے۔
الومنہ باندر

**الومنہ باندر** لوکراج کانگو دا اک باندر اے۔ ایدا جوکھ 7 توں 10 کلوگرام دے دوالے ہوندا اے۔

## بارلے جوڑ
پغاڑی باندر

**پغاڑی باندر** کانگو دے بیسن دا اک باندر اے۔ ایہ 32 توں 69  سینٹی میٹر تک لماں ہوندا اے۔
## بارلے جوڑ
وانڈرو

**وانڈرو** لیندے گھاٹ تے ہندستان دا اک باندر اے۔ ایہ 42 توں 61 سینٹی میٹر تک لماں تے ایدا جوکھ 2 توں 10 کلوگرام ہوندا اے۔
## بارلے جوڑ
چڑھدا گوریلا

**چڑھدا گوریلا**  بن مانس دے ٹبر تے گوریلا جنس دا اک پرائيمیٹ اے۔ ایہ سب توں وڈا پرائيمیٹ اے۔
بونوبو

**بونوبو** آگو مانس پتی دے بن مانس ٹبر تے چمپینزی دے ٹوکرے وچوں اے۔ پہلے اینوں نکا چمپینزی وی کیا جاندا سی۔ ایہ لوکراج کانگو وج کانگو دریا دے دوالے دے جنگلاں وچ ہوندا اے۔ ایہ ہرشے کھالیندا اے۔ عام چمپینزی تے بونوبو انسان دے سب توں نیڑے دے ساک سمجے جاندے نیں۔ ایہ 40 ورے تک جیندا اے۔ بونوبو دا ایہ ناں 1954 وچ رکھیا گیا سے پہلے اینوں نکا چمپینزی کیندے سن۔

## بارلے جوڑ

* http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/l_073_03.html

گٹھ:آگو مانس
گٹھ:چمپینزی
لیندا گوریلا

**لیندا گوریلا** بن مانس دے ٹبر تے گوریلا جنس دا اک پرائيمیٹ اے۔ ایہ گوریلے دی سب توں عام لبن والی ونڈ اے۔

## بارلے جوڑ

گٹھ:آگو مانس
گٹھ:گوریلا
لال پوچھل والا باندر

**لال پوچھل والا باندر** برنڈی، زیمبیا، یوگنڈا، تنزانیہ، سوڈان، روانڈا، کینیا، لوکراج کانگو، مڈلا افریقی لوک راج، کیمرون تے انگولا دا اک باندر اے۔
## بارلے جوڑ

گٹھ:باندر
سماٹری اورینگوٹان

**سماٹری اورینگوٹان** چڑھدے دکھنی ایشیاء دے جزیرے سماٹرا دا اک اورینگوٹان اے۔ ایہ تے بورنی اورینگوٹان ایشیاء دے دو ای بن مانس نیں۔

## بارلے جوڑ

* سماٹری اورینگوٹان سوسائٹی

گٹھ:آگو مانس
گٹھ:اورینگوٹان
بورنی اورینگوٹان

**بورنی اورینگوٹان** چڑھدے دکھنی ایشیاء دے جزیرے بورنیو دا اک اورینگوٹان اے۔ ایہ تے سماٹری اورینگوٹان ایشیاء دے دو ای بن مانس نیں۔ ایہ سیانے ہوندے نیں تے اوزار بناندے نیں۔ ایناں دے تے انساناں دے ڈی این اے 97٪ تک رلدے نیں۔

ایہ جنگل وچ 35-45 ورے  تک تے راکھی وچ 60 ورے  تک جیندے نیں۔ نر 50–100 کلوگرام جوکھ دے (4.6–5.9 فٹ) قد دے ہوندے نیں تے مادہ 30–50 کلوگرام جوکھ دی تے (3.3–3.9 فٹ) قد دی ہوندی اے۔

## بارلے جوڑ

## اتہ پتہ

گٹھ:آگو مانس
گٹھ:اورینگوٹان
زیتونی بیبون

**زیتونی بیبون** افریقہ دا اک بیبون اے جیہڑی کہ باندر دی اک ونڈ اے۔ ایہ افریقہ دے 25 دیساں وچ ہوندا اے۔
ویلس لیک

**ویلس لیک** اک سوچی لیک اے جیہڑی انڈونیشیا وچوں لنگدی اے۔ ایہ انڈونیشیا دے جزیریاں بورینو تے سولاویسی دے وشکاروں تے بالی تے لومبک دے وشکاروں لنگدی اے۔ 

ایس لیک دے اتر لیندے ول ایشیائی ونڈاں دے بوٹے تے جانور تے دکھنی چڑھدے ول آسٹریلیشیائی ونڈاں دے بوٹے تے جانور ملدے نیں۔
ہماڈریاس بیبون

**ہماڈریاس بیبون** اتلے افریقہ دا اک بیبون اے جیہڑی کہ باندر دی اک ونڈ اے۔
ڈرل

**ڈرل** پرانی دنیا دے باندراں دا اک آگومانس اے۔ ایہ مینڈرل تے بیبون ورگا اے۔ 
## بارلے جوڑ
گبن

**گبن**  آگو مانس دا اک ٹبر اے۔ ایہ دکھنی چڑھدے ایشیاء دے واسی نیں۔ ہندستان توں انڈونیشیا تے اتلے چین توں دکھنی چین تے ایدے نال بورنیو، سماٹرا تے جاوا دے جزیریاں تے ایہ ہوندے نیں۔ گبن دیاں 16 ونڈاں نیں تے سیامانگ سب توں وڈا گبن اے۔
ایناں نوں نکے بن مانس وی کیندے نیں۔ ایناں تے وڈے بن مانساں (چمپینزی، گوریلا، اورینگوٹان تے انسان) وچ ایہ فرق اے جے ایہناں وچ نر مادھ دا فرق تھوڑا دسدا اے، ایہ رہن دی تھاں نئیں بناندے تے ایناں دے ٹانچا باندراں نال چوکھا رلدا۔ بیہناں دے جوڑیاں دا آپسی رشتہ تکڑا ہوندا اے 

گبن ٹرن دے اپنے ول اک ٹانی تون دوجی ٹانی تے چھال مار کے جانا دے گرو نیں۔ ایہ 15 میٹر (50 فٹ) تک ٹانی نال لمک کے 56 کلومیٹر/کینٹہ دی دوڑ نال نال چل سکدے نیں۔ ایہ 8 میٹر (26 فٹ) لمی چھال مارسکدے نیں۔ دوپیراں تے چل سکدے نین پر ہتھ چکے کے برابر رکھن ل‏ئی تاں جے ڈک ناں سکن۔ 

ایناں دا رنگ کالا، چٹا بورا تے گوڑا بورا ہوسکدا اے۔

## بارلے جوڑ

* گبن بچاؤ گڑھ
لار گبن

**لار گبن** گبن ٹبر اک آگو مانس اے۔ ایہ دکھنی چڑھدے ایشیاء دا واسی اے۔

## بارلے جوڑ
* گبن بچاؤ گڑھ

گٹھ:گبن
گٹھ:آگو مانس
کلوس گبن

**کلوس گبن**  اک پرائيمیٹ  اے۔ ایہ دکھنی چڑھدے ایشیاء دا واسی اے۔ 

## بارلے جوڑ
* گبن بچاؤ گڑھ
اتلا سور پوچھل مکاک

**اتلا سور پوچھل مکاک** ویتنام، تھائی لینڈ، میانمر، لاؤس، ھندستان، چین، کمپوچیا تے بنگلہ دیش دا اک باندر اے۔
سولاوسی تاج والا مکاک

**سولاوسی تاج وال مکاک** انڈونیشیا دا اک باندر اے۔

گٹھ:باندر
گٹھ:مکاک باندر
اروناچل مکاک

**اروناچل مکاک** اروناچل پردیش دا اک مکاک باندر اے۔ 

## بارلے جوڑ
ٹوگیلا چھمبر

** ٹوگیلا چھمبر** دکھنی افریقہ دی اک چھمبر اے۔

## ہور ویکھو
* چھمبراں دی لسٹ
چھمبراں دی لسٹ

* اینجل چھبر - 979 میٹر
* ٹوگیلا چھمبر - 948 میٹر
* ونوفوسن چھمبر - 860 میٹر
ٹرو ڈی فر چھمبر

**ٹرو ڈی فر چھمبر** ریونین دی اک چھمبر اے۔

## ہور ویکھو
* چھمبراں دی لسٹ
اوزود چھمبر

**اوزود چھمبر** مراکش دی اک چھمبر اے۔ ایدی اچائی 110 میٹر اے۔ ایدا پانی 3 واری گردا اے۔ ایہ گرینڈ ایٹلس پنڈ دے نیڑے اے۔

## ہور ویکھو
* چھمبراں دی لسٹ

گٹھ:چھمبر
گوریزا کولوبس

**گوریزا کولوبس** وشکارلے افریقہ دا اک باندر اے۔ 

## بارلے جوڑ
تھولون دا لال کولوبس

**تھولون دا لال کولوبس** لوکراج کانگو دا اک باندر اے۔

گٹھ:باندر
گٹھ:کولوبس
رنگلا ڈوک

**رنگلا ڈوک** سارے آگومانساں وچوں سب توں رنگلا اے۔ ایہدے نویکلے دے ودھیا شنگھار باہجوں ایہنوں سجیا باندر آکھیا جاندا اے۔ ڈوک ویت نامی بولی دا شبد اے جیدا مطلب اے باندر۔ ایہ رکھوسنا تے دن نوں پھرن والا باندر اے۔

## وکھالہ
دوجے ڈوکاں ونگوں ایہ لما تے پتلا باندر اے۔ ایہ گٹیاں توں گوڈیاں تک رتہ ہوندا اے۔ بانہ تے کونی تک چٹی ہوندی اے۔ ایہدے ہتھ تے پیر کالے ہوندے نیں۔ مونہہ پیلا تے داڑھی چٹی ہوندی اے۔ اکھاں دیاں پلکاں نیلیاں تے پوچھل چٹی تے انت تے تکونی ہوجاندی اے۔

نر دا سر تے پنڈا رل کے 61 سینٹی میٹر (24 انچ) ہوجاندے نیں تے مادھ مدرے ناپ وچ 54.5 سینٹی میٹر (21.5 انچ) دی ہوندی اے۔ ایہدی پوچھل 55.8–76.2 سینٹی میٹر (22.0–30.0 انچ) لمی ہوسکدی اے۔ نر دا مدرا جوکھ 11 تے مادھ دا 8.44 کلو ہوسکدا اے۔
 
## پسار
سارے ڈوک چڑھدے دکھنی ایشیاء دے واسی نیں اچیچا کمبوڈیا، ویت نام، چین تے لاؤس وچ۔ رنگلا ڈوک لاشس تے وشکارلے ویت نام دا ای واسی اے۔ ایہ تھلویں پدھرے تھانواں توں لے کے 2,000 میٹر (6,600 فٹ) اچے پہاڑاں تے، پت چڑے توں لے کے بارشی جنگلاں وچ تے وشکار توں لے رکھاں دیاں ٹیسیاں تے ہوندے نیں۔

## ویہار
ڈوک سارے باندراں وانگوں رل مل کے رہنوالے جانور نیں۔ ایہ عام ول نال 4 توں 5 دی ٹولی وچ رہندے نیں پر 50 دیاں ٹولیاں وی ویکھیاں گیاں نیں۔ اک عام ٹولی وچ اک نر یا چوکھے نر ہوندے نیں تے نیڑے تریڑے ہر دو ماداواں نال اک نر ہوندا اے۔ سارے پرانی دنیا دے باندراں وانگوں ایہدی پوچھل انت تے موٹی نئیں ہوندی تے ایہ ایہنوں اپنی پدھر نوں ٹھیک رکھن لئی ورتدا اے۔ ایہ اپنیاں لتاں تے بانہواں نوں ٹرن لئی ورتدے نیں۔ ٹولی جدوں ٹردی اے اے نر اگے ہوندے نیں ماداواں وشکار تے نکے انت تے ہوندے نیں۔ ڈوک ہوا وچ چھالاں مارن دے گرو ہوندے نیں تے رکھاں دیاں ٹیسیاں تے ریندے نیں تے 6 میٹر(20 فٹ) تک چھال ماردے نیں۔ چھال ماردیاں ہتھ اگے تے باہر نوں تے سر توں اتے پیراں نال اگے زور لا کے چھال ماردے نیں تے پیراں پآر اگلی تھاں تے ڈگدے نیں۔

نر مادہ اگست توں دسمبر وچ ملدے نیں تے مادھ 165 توں 190 دن تک سنار ریندی اے تے فروٹاں دی رت توں کجھ پہلے اک نیانا جمدی اے۔ 4 توں 5 وریاں وچ نیانے وڈے ہوجاندے نیں۔ ڈوک 25 ورے تک جیندے نیں۔

## کھان پین

نویں انگویر پتے ایہناں دے کھان پین دا وڈا انگ نیں۔ پھل تے فروٹ وی ایہدے کھان پین وج ہے نیں۔ ایہ باندر 50 دے نیڑے ونڈاں دے پتے کھاندے نیں نیں پر کسے جانور دا شکار نہیں کردے۔

## بارلے جوڑ

* مورتاں 

## اتہ پتہ

گٹھ:باندر
گٹھ:پرانی دنیا دے باندر
لیمر

**لیمر** آگو مانس دا اک وڈا ٹبر اے جیہدیاں ونڈاں صرف مڈغاسکر دے جزیرے تے ہوندیاں نیں۔ لیمر دا ناں کارل لنیاس نے ایہناں دیاں لشکدیاں اکھاں، رولا پاں تے رات نوں پھرن ٹرن باہجوں رکھیا جیہڑا رومی کہانیاں توں لیاگیا سی تے جیدا مطلب سی بھوت۔ لیمر آگو مانس (باندر، گوریلا، انسان) نال ملاۓ جاندے نیں پر ایہ ایہناں وچوں نہیں نکلے، ایہ شکل تے عادتاں وچ ای ایہناں نال رلدے نیں۔ لیمر مڈغاسکر وچ 62 توں 65 ملین ورے پہلے جدوں سمندری موجاں باہجوں ایہ اسان سی افریقہ توں ایتھے تیردیاں لکڑاں تے اپڑے۔ مڈغاسکر دے اوکھے تے بدلدے موسماں نال ایہناں اپنے آپ نوں اینج ڈھالیا کہ ایہناں دیاں لامت ونڈاں بن گیاں جیہڑیاں دوجے آگومانساں وچ گھٹ نیں۔ 2000 ورے پہلے جدوں ایس جزیرے تے انسان پہلی واری آۓ تے ایتھے لیمر گوریلا جنے وڈے سن تے اوہناں دیاں 100 دے نیڑے ونڈاں منیاں جاچکیاں نیں۔

لیمر 30 گرام توں 9 کلوگرام دے جوکھدے ہوندے نیں، لیمر تے آگومانساں وچ سانجھ اے، دوہناں دیاں ہتھاں تے پیراں تے وکھریاں انگلاں نیں تے پنجیاں دے بجاۓ نوں نیں پر ایہناں دا سر توں پنڈے دا حساب آگومانساں دے آڈے وچ نکا اے۔ ایہناں وچ تے آگومانساں دی نکی پتی وچ سانجھ گلی نک اے۔ گلی نک آگوماساں وچوں لیمر سب چوکھے رل مل کے ریندے نیں تے بجاۓ اشاریاں دے بو تے رولا پاکے اکدوجے نال گل کردے نیں۔

18ویں تے 19ویں صدی وچ لیمراں تے کھوج ایہناں نوں لبن تے ناں رکھن تے رئی۔ 1980 دے دھاکے تک مڈغاسکر وچ سیاسی سکھ چین نہیں سی تے ایس باہجوں ایہناں تے کھوج اگے نہ ودھ سکی تے ایس مگروں ای ہونوالی کھوج تے بھال وچ ایہناں آگومانساں بارے ساڈی جانکاری ودھی۔ لیمر تے کھوج بڑی اہم اے جے ایہناں دے پرکھاں دیاں اچیچیاں گلاں تے عادتاں انسان دے پرکھ آگومانساں نال رلدیاں نیں جیہڑیاں فیر انسان تے آگومانس دے بنن تے چانن پاندیاں نیں۔ غریبی، رکھاں دی کٹائی تے تھاں مکن باہجوں لیمراں دیاں ونڈاں مکن دے نیڑے کھڑیاں نیں۔

## ناں
لیمر لاطینی بولی دا شبد اے جیدا مطلب اے بھوت۔ ایہ ناں ایدیاں رات نوں پھرن والیاں ونڈاں تے وڈیاں اکھاں باجوں دتا گیا اے۔

## وکھالہ
لیمراں دا جوکھ 30 گرام توں 9 کلو تک ہوسکدا اے۔ ایہ کالے تے چٹے رنگ دے ہوندے نیں۔میڈم برتھا دا چؤا لیمر دنیا دا سب توں نکا لیمر اے۔ اندری سب توں وڈا اے ایدا جوکھ 7–9 کلو اے۔ تاجوالا سفاکا وی وڈا لیمر اے۔ آگو مانساں وانکون اینا دیان 5 انکلان ہوندیاں نے تے نوں وی ہوندے نیں۔ ایہ گلی نک والے باندراں وچ گنے جاندے نیں۔

لیمر سنگن وچ بہت تیڑ اے ایدی لمی نک اے۔ لیمر 27 ورے تک جی سکدے نیں۔

لیمر فروٹ پتے تے بوٹے دے ہور انگ کہھندے نیں۔ ایہ 5 توں 42 دی ٹولی بنا کے ریندے نیں تے مادہ ای سردار ہوندی اے۔ نر ٹولی جھد کے جاسکدے نین پر مادہ پکی اپنی ٹولی نال ریندی اے۔

## جیون کہانی

لیمر آگومانس وجوں نیں پر ایہناں وچوں باندر تے چمپینزی دے پرکھ نہیں سن۔ لیمراں دیاں نسلاں دوجیاں توں وکھ مڈغاسکر وچ اگے ودھیاں۔ایہ ایوسین ویلے (56 توں 34 ملین ورے) یا فیر پیلیوسین ویلے (65 توں 56 ملین ورے) پہلے پرانے آگومانس توں اگے ودھے۔ اک سوچ ایہ وی ہے جے لیمر تے لوریز دے پرکھ اک سن تے اوہ 62 توں 65 ملین ورے پہلے وکھ ہوۓ۔ مڈغاسکر پہلے وڈے براعظم گونڈوانہ دا انگ سی۔ اوس توں وکھرا ہون مگروں 65 ملین ورے پہلے ایہ افریقہ دے دریائی پانیاں راہیں لکڑاں تے بیٹھ کے ایتھے اپڑے۔

## ونڈاں
لیمر دے 5 ٹبر، 15 ٹوکرے تے 100 دے نیڑے ونڈاں نیں۔

* اندری لیمر
* نیولا لیمر
* نکا لیمر
* آئی-آئی
* عام لیمر

## بارلے جوڑ

* لیمر پروگرام
* لیمر 
* 

گٹھ:لیمر
ٹوپی والا لنگور

**ٹوپی والا لنگور** بنگلہ دیش ،نیپال ،بھوٹان ،چین ،میانمر تے ھندستان دا اک باندر اے۔
آئی-آئی

**آئی-آئی** اک لیمر اے جیڑا صرف مڈغاسکر دے جزیرے وچ ہوندا اے۔ دن نوں ایہ کسے رکھ دی کڈ وچ بنی تھاں تے سوں کے لنگاندا اے تے رات نوں کھان پین لغی نکلدا اے۔ چوکھا ویلہ رکھاں اتے لنگدا اے۔

## بارلے جوڑ

* لیمر پروگرام
* لیمر 
*
وال کنا گینڈا لیمر

**وال کنا گینڈا لیمر** اک لیمر اے جیڑا صرف مڈغاسکر دے جزیرے وچ ہوندا اے۔
اصلی لیمر

**اصلی لیمر** اک لیمر اے جیڑا صرف مڈغاسکر دے جزیرے وچ ہوندا اے۔ ایہ وشکارلے ناپ دا لیمر اے۔ ایدا جوکھ 2 توں 4 کلوگرام تک ہوندا اے۔ ایہ پتراں تے فروٹ تے گزارہ کردا اے۔

## بارلے جوڑ
* لیمر پروگرام
* لیمر 
*
تاجوالا سفاکا

**تاجوالا سفاکا** سفاکا لیمراں دی اک ونڈ اے ایہ صرف مڈغاسکر دے جزیرے وچ ہوندا اے۔

## بارلے جوڑ
* لیمر پروگرام
* لیمر 
* http://www.wildmadagascar.org/wildlife/lemurs.html

گٹھ:سفاکا لیمر
گٹھ:اندری لیمر
چڑھدا انوالا لیمر

**چڑھدا انوالا لیمر** انوالے لیمراں دی ونڈ دا اک لیمر اے۔ ایہ صرف جزیرہ مڈغاسکر وچ ہوندے نیں۔
سانولا لیمر

**سانولا لیمر** اک لیمر اے۔ ایہ صرف جزیرہ مڈغاسکر وچ ہوندے نیں۔

گٹھ:لیمر
گٹھ:انوالے لیمر
توشیرو میفونی

**توشیرو میفونی** (1920 1997) اک جپانی فلم پروڈیوسر تے لکھاری سی۔

گٹھ:شخصیتاں
گٹھ:مشہور لوک
گٹھ:جاپانی شخصیتاں
گٹھ:زندہ لوک
لال موڈھے والا نیولا لیمر

**لال موڈھے والا نیولا لیمر** مڈغاسکر دے جزیرے دا اک نیولا لیمر اے۔

## بارلے جوڑ

گٹھ:لیمر
گٹھ:نیولا لیمر
نیولا لیمر

**نیولا لیمر** اک پرائيمیٹ تے وشکارلے ناپ دے لیمراں دا اک ٹبر اے۔ ایدے وچ اک جنس آندی اے تے 26 لیمراں دیاں ونڈاں آندیاں نیں۔ ایہ صرف مڈغاسکر دے جزیرے تے ہوندے نیں۔ 30 توں 35 سینٹی میٹر تک ایہ لمے ہوسکدے نیں تے ایناں دا جوکھ  0.9 کلوگرام تک ہوسکدا اے۔ ایناں دیاں اکھاں چمکنیاں ہوندیاں نیں۔

## ونڈاں

* ہبرڈ نیولا لیمر
* ہاک نیولا لیمر
* ہالینڈ نیولا لیمر
* گریوکاک نیولا لیمر
* ڈارینہ نیولا لیمر
* چٹ پیرا نیولا لیمر
* پٹر نیولا لیمر
* پسلا بورا نیولا لیمر
* نکے دنداں والا نیولا لیمر
* لال پوچھل والا نیولا لیمر
* لال موڈھے والا نیولا لیمر
* فلیورٹ نیولا لیمر
* عام نیولا لیمر
* سیل نیولا لیمر
* سکاٹ نیولا لیمر
* ساہمالازا نیولا لیمر
* رائٹ نیولا لیمر
* جیمز نیولا لیمر
* بیٹسیلیو نیولا لیمر
* بیمارحا نیولا لیمر
* اٹو نیولا لیمر
* اتلا نیولا لیمر

## بارلے جوڑ
* لیمر پروگرام
* لیمر 
* http://www.wildmadagascar.org/wildlife/lemurs.html
*
چؤا لیمر

**چؤا لیمر** اک پرائمیٹ اے۔ ایہ اک نکے ناپ دا چوۓ ورگا لیمر اے ایس ل‏ی اینوں چؤا لیمر کیا گیا اے۔ایدا سرتوں لے کے پوچھل دے انت تک ناپ 21 سینٹی میٹر / 11 انچ توں تھوڑا ہوندا اے۔ ایہ ہر شے کھا جاندے نی۔

## ونڈاں
* گڈمین چوآ لیمر
* گرپ دا چؤا لیمر
* کلئیر چوآ لیمر
* ڈینفوس چوآ لیمر
* پعورا چوآ لیمر
* ٹھمنا چؤا لیمر
* وڈا چؤا لیمر
* میک آرتھر چوآ لیمر
* میڈم برتھا دا چؤا لیمر
* متر مایئر چوا لیمر
* مارگوٹ مارش دا چؤا لیمر
* سمنز چؤا لیمر
* سامبیرانو چؤا لیمر
* ریولوب چؤا لیمر
* رتہ سانولا چوآ لیمر
* جولی چوآ لیمر
* تاواراترا چؤا لیمر
* بونگولاوا چوآ لیمر
* ارنہولڈ دا چؤا لیمر

## بارلے جوڑ

* چوۓ دے ٹانچے 
* بی بی سی دا آرٹیکل
ارنہولڈ دا چؤا لیمر

**ارنہولڈ دا چؤا لیمر** اک چؤا لیمر اے۔ ایہ صرف جزیرہ مڈغاسکر وچ ہوندے نیں۔

گٹھ:لیمر
گٹھ:نکا لیمر
میڈم برتھا دا چؤا لیمر

**میڈم برتھا دا چؤا لیمر** اک چؤا لیمر اے۔ ایہ صرف جزیرہ مڈغاسکر وچ ہوندے نیں۔ ایہ سب توں نکا چؤا لیمر تے دنیا دا سب توں نکا پرائيمیٹ اے۔

## بارلے جوڑ
* مورتاں 

گٹھ:لیمر
گٹھ:نکا لیمر
جان ایف کینیڈی انٹرنیشنل ہوائی اڈہ

**جان ایف کینیڈی انٹرنیشنل ہوائی اڈہ** نیو یارک شہر, امریکہ دا اک ہوائی اڈہ اے۔ 47,809,910 لوکاں نیں 2011 وج ایس ہواغی اڈے نون ورتیا۔
لندن ہیتھرو ہوائی اڈہ

**لندن ہیتھرو ہوائی اڈہ** لندن, برطانیہ دا اک ہوائی اڈہ اے۔ 69 ملین لوکاں نیں 2011 وج ایس ہوائی اڈے نوں ورتیا۔
پیرس چارلس ڈیگال ہوائی اڈہ

**پیرس چارلس ڈیگال ہوائی اڈہ** پیرس, فرانس دا اک ہوائی اڈہ اے۔ 60,970,551 لوکاں نیں 2011 وج ایس ہوائی اڈے نوں ورتیا۔
ہانیڈہ ہوائی اڈہ

**ہانیڈہ ہوائی اڈہ** ٹوکیو, جپان دا اک ہوائی اڈہ اے۔ 64,211,074 لوکاں نیں 2010 وج ایس ہوائی اڈے نوں ورتیا۔
اوہیر انٹرنیشنل ہوائی اڈہ

**اوہیر انٹرنیشنل ہوائی اڈہ** شکاگو, امریکہ دا اک ہوائی اڈہ اے۔ 66,561,023 لوکاں نیں 2011 وج ایس ہوائی اڈے نوں ورتیا۔
اتاترک انٹرنیشنل ہوائی اڈہ

**اتاترک انٹرنیشنل ہوائی اڈہ** استمبول, ترکی دا اک ہوائی اڈہ اے۔ 37,398,221 لوکاں نیں 2011 وج ایس ہوائی اڈے نوں ورتیا۔

گٹھ:ترکی
گٹھ:ترکیہ
ہارٹسفیلڈ-جیکسن اٹلانٹا انٹرنیشنل ہوائی اڈہ

**ہارٹسفیلڈ-جیکسن اٹلانٹا انٹرنیشنل ہوائی اڈہ** اٹلانٹا, امریکہ دا اک ہوائی اڈہ اے۔ 92,365,860 لوکاں نیں 2011 وج ایس ہوائی اڈے نوں ورتیا۔ لوک ورتن ناپ نال ایہ دنیا دا سب توں وڈا ہوائی اڈہ اے۔
بیجنگ ہوائی اڈہ

**بیجنگ ہوائی اڈہ** بیجنگ, چین دا اک ہوائی اڈہ اے۔ 77,403,668 لوکاں نیں 2011 وج ایس ہوائی اڈے نوں ورتیا۔
رتہ سانولا چؤا لیمر

**رتہ سانولا چؤا لیمر** اک چؤا لیمر اے۔ ایہ صرف جزیرہ مڈغاسکر وچ ہوندے نیں۔

گٹھ:لیمر
گٹھ:چؤا لیمر
رتہ لیمر

**رتہ لیمر** اک لیمر اے۔ ایہ صرف جزیرہ مڈغاسکر وچ ہوندے نیں۔

گٹھ:لیمر
بوئنگ 717

**بوئنگ 717** امریکہ دی کمپنی بوئنگ دا اک ہوائی جعاز اے۔

گٹھ:بوئنگ
بوئنگ ماڈل 8

**بوئنگ ماڈل 8** امریکہ دی کمپنی بوئنگ دا اک جعاز اے۔

گٹھ:بوئنگ
بیٹسیلیو نیولا لیمر

**بیٹسیلیو نیولا لیمر** مڈغاسکر دے جزیرے دا اک نیولا لیمر اے۔
پسلا بورا نیولا لیمر

**لپسلا بورا نیولا لیمر** مڈغاسکر دے جزیرے دا اک نیولا لیمر اے۔
سوڈو اورکا وہیل

**سوڈو اورکا وہیل** اک سمندری دد پلان والی ڈولفن اے۔

## بارلے جوڑ

*ڈالفن انسٹیٹیوٹ
*وہیل ڈولفن بچاؤ سنگت
رولا باندر

**رولا باندر** نویں دنیا دے وڈے باندراں دی ٹولی اے۔ ایدے وچ 15 باندر نیں۔ ایہ دکھنی تے وشکارلے امریکہ دے واسی نیں۔ ایناں نوں ایہ ناں اچیاں وازاں کڈن تے دتا گیا اے۔

رولے باندر دی تھوتھنی نکی تے چوڑی تے ناساں گول ہوندیاں نیں۔ ایہ 56 توں 92 سینٹی میٹر دے وشکار لمے تے ایناں دی پوجھل وی اینی لمی ہوندی اے۔ نویںدنیا دے باندراں وانگوں ایناں دی پوچھل ہتھ وانگوں پکڑ رکھدی اے۔ ایہ 15 توں 20 ورے تک جیندے نیں۔ مادھ دا جوکھ نر توں ڈیڑھ توں 2 کلوگرام چوکھا ہوندا اے۔

ایہ 15 توں 20 دی ٹولی بنا کے ریندے نیں۔

## بارلے جوڑ

* بیلیز دے رولا باندر
* سب توں ود رولا پان والا 
* رولا باندر دی واز سنن لئی کلک کرو  

گٹھ:رولا باندر
گٹھ:نویں دنیا دے باندر
نویں دنیا دے باندر

**نویں دنیا دے باندر** اتلے امریکہ تے دکھنی امریکہ دے باندراں نوں کیا جاندا اے۔ ایہ پرانی دنیا دے باندراں توں وکھرے نیں۔

نویں دنیا دے باندراں دے 5 ٹبر نیں: ساکی ٹبر

## ہور ویکھو

* پرانی دنیا دے باندر

## بارلے جوڑ
پرانی دنیا دے باندر

**پرانی دنیا دے باندر** ایشیاء تے افریقہ دے باندراں نوں کیا جاندا اے۔

* مکاک
* سوریلی
* بیبون
* کولوبس
* کیپونجی
* سانولی کھاکھانوالی مانگابے
* ٹانا دریا مانگابے
* سنجے مانگابے
* سانولا مانگابے
* کالروالا مانگابے
* بسنتی ٹڈ والا مانگابے
* ترکھا مانگابے
* مینڈرل
* ڈرل
## ہور ویکھو
* نویں دنیا دے باندر

## بارلے جوڑ
بورا رولا باندر

**بورا رولا باندر** رولا باندر دی اک ونڈ اے ایہ نویں دنیا دے باندراں دی اک قسم جیہڑی برازیل تے ارجنٹائن دے جنگلاں وچ ریندی اے۔