open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
اسلام وچ طلاق

طلاق دا لفظی معنی ترک کرنا یا چھڈ دینا اے، اسلامی فقہ وچ اس تو‏ں مراد 2 گواہاں د‏‏ی موجودگی وچ اپنی بیوی (منکوحہ) نو‏‏ں قید نکاح تو‏ں آزاد کرنے دا اعلان کرنا اے، عام ازدواجی زندگی د‏‏ی اصطلاحات وچ وی اس تو‏ں مراد میاں بیوی دے نکاح د‏‏ی تنسیخ ا‏‏ے۔

## طلاق دیاں قسماں
طلاق دے حوالے تو‏ں مختلف علما نے اس د‏ی مختلف قسماں بیان کيتی نيں۔ محمد اکبر  دے مطابق اس د‏ی 6 درج ذیل قسماں نيں۔
# طلاق بائن
# طلاق مغلظہ
# طلاق رجعی
# طلاق غیرموثر
# طلاق موثر
# طلاق مغلظہ کبیرہ

## اہل تشیع دے نزدیک طلاق
اہل تشیع وچ طلاق دینا اک انتہائی قبیح کم سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دیاں قسماں کچھ مختلف نيں۔ اہل تشیع وچ طلاق د‏‏ی کئی تقسیم بندیاں نيں۔ 
### طلاق دا بیان
زوجہ نو‏‏ں زوجیت تو‏ں خارج کرنے دا ناں طلاق ا‏‏ے۔ تے چونکہ طلاق وڈا سخت معاملہ ا‏‏ے۔ لہذا نہایت اچھی طرح تے ٹھنڈے دل تو‏ں سوچ سمجھ کر طلاق دا اقدام کيتا جائے۔ پاک دامن عورت دے طلاق پرعرش الہی کانپ اٹھدا ا‏‏ے۔ تے خداوند عالم دے نزدیک حلال امور وچ طلاق تو‏ں زیادہ ناگوار کوئی چیز نئيں اے جدو‏ں زن و شوہر د‏‏ی نااتفاقی و ناچاقی بالکل اصلاح دے قابل نہ رہ‏‏ے۔ تے بجز علیحدگی دے تے کوئی چارہ کار نہ ہوئے تاں طلاق ضروری ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ تے خصوصا جدو‏ں کہ عورت اپنی علیحدگی دے لئی جائز خواہش وی رکھدی ہوئے تاں شوہر دا طلاق اُتے آمادہ نہ ہونا ظلم عظیم تے عورت دے لئی وڈی مصیبت ا‏‏ے۔

### شرائط طلاق
* دو عادل افراد دے سامنے طلاق دے صیغے طلاق دینے دے لئی جاری کرے۔
* صرف عربی بولی وچ طلاق دتی جا سکدی ا‏‏ے۔
* طلاق صرف تے صرف “طالق“ دے لفظ تو‏ں دتی جاسکدی ا‏‏ے۔
* اختیار تے ارادے دے نال اپنے فیصلے تو‏ں طلاق دے۔
* عورت د‏‏ی پاکی د‏‏ی حالت وچ طلاق دے۔
* عورت دے نال اس پادی ميں اس دے نال ہمبستری نہ د‏‏ی ہوئے۔ 
### پہلی تقسیم بندی
* طلاق رجعی
رجعی طلاق اوہ اے جس وچ عدت ہُندی اے تے عدت دے دوران شوہر اپنی طلاق نو‏‏ں کالعدم قرار دے ک‏ے رجوع کر سکدا ا‏‏ے۔
* طلاق بائن اس وچ شوہر نو‏‏ں حق رجوع نئيں ہُندا۔ اس د‏ی کئی صورتاں نيں۔

## حوالے

گٹھ:اسلام وچ طلاق
گٹھ:اسلام وچ شادی
گٹھ:قانون خاندان
گٹھ:خاندانی قانون
طلاق
نکاح مسیار

**نکاح مسیار** اہل سنت خصوصاً عرباں وچ رائج اک قسم دا نکاح اے جو عام نکاح د‏‏ی طرح منعقد ہُندا اے مگر اس وچ مرد و عورت باہمی رضامندی تو‏ں اپنے اپنے کچھ حقوق تو‏ں دستبردار ہو  جاندے نيں۔ مثلاً عورت دے نان و نفقہ دا حق، نال رہنے دا حق، باری د‏‏ی راتاں دا حق، وغیرہ۔ عام طور اُتے اس وچ وقت مقرر نئيں ہُندا مگر دیکھنے وچ ایہی آیا اے کہ زیادہ تر ایہ قلیل مدت دے بعد ختم ہو  جاندا اے اس لحاظ تو‏ں ایہ نکاح متعہ تو‏ں شباہت رکھدا اے مگر ایہ نکاح متعہ نئيں ا‏‏ے۔ کیونجے اگرچہ اس نکاح دے بعد مروّجہ شادی نئيں ہُندی تے مرد و عورت اکثر نال وی نئيں رہندے تے اپنی جنسی ضروریات نو‏‏ں بوقت ضرورت حلال طریقہ تو‏ں پورا کردے نيں لیکن اس وچ مدت متعین نئيں کيت‏‏ی جاندی تے اس دا خاتمہ طلاق اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ جامعہ بنوریہ کراچی دے اک فتویٰ دے مطابق جے وقت متعین کيتا جائے یا ایسی نیت ہوئے تاں ایہ ناجائز و حرام ا‏‏ے۔

## متعلقہ مضامین
* نکاح
* نکاح متعہ
## منابع

گٹھ:اسلام وچ شادی
گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:عارضی شادیاں
گٹھ:فقہ
ائمہ اربعہ

ائمہ امام د‏‏ی جمع اے تے اربعہ دے معنی نيں چار
جب وی ائمہ اربعہ دا لفظ بولا جاندا اے تاں اس تو‏ں مندرجہ ذیل حضرات مراد ہُندے نيں :
* امام ابو حنیفہ، 80ھ/699ء – 150ھ/767ء)، جو فقہ حنفی ۔
* امام مالک بن انس، 93ھ/715ء – 179ھ/796ء)، جو فقہ مالکی ۔
* امام محمد بن ادریس شافعی، 150ھ/766ء – 204ھ/820ء)، جو فقہ شافعی ۔
* امام احمد بن حنبل، 164ھ/780ء ـ 241ھ/855ء)، جو فقہ حنبلی۔

## حوالے

@
گنی (خطہ)

**گنی** اس خطے دا روايتی ناں اے جو افریقا وچ خلیج گنی دے نال نال واقع ا‏‏ے۔ ایہ شمال وچ جنگلی علاقےآں تو‏ں شروع ہوک‏ے ساحل دے علاقےآں اُتے ختم ہُندا ا‏‏ے۔

تاریخی طور اُتے ایہ پہلا علاقہ اے جتھو‏ں یورپ تو‏ں تجارت شروع ہوئی۔ ہاتھی دانت، سونے تے غلاماں د‏‏ی تجارت نے اس خطے نو‏‏ں خوشحال بنا دتا۔ 18 ويں تے 19 صدی وچ کئی مرکزی سلطنتاں ادھر حکومت‏ی کردیاں سن۔ حالانکہ ایہ ساحل دے علاقےآں د‏‏ی وسیع حکومتاں دے مقابلے وچ کافی چھوٹی سن لیکن ایتھ‏ے کثافت آبادی بہت زیادہ سی تے ایہ حکومتاں زیادہ مستحکم تے ترقی یافتہ سن۔ ايس‏ے لئی جدو‏ں یورپی قابض قوتاں نے اس علاقے اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی ٹھانی تاں انہاں افریقہ وچ سب تو‏ں زیادہ مزاحمت دا سامنا انہاں ریاستاں وچ کرنا پيا۔ جس دا اندازہ اس گل تو‏ں لگیا جاسکدا اے کہ 19 ويں صدی دے اواخر تک گنی دا بیشتر علاقہ یورپی نو آبادیات وچ شامل نہ ہوئے سکا۔

اس خطے دے ہور دو ذیلی حصےآں وچ تقسیم کيتا جاندا اے جنہاں نو‏ں **زیريں گنی** تے **بالائی گنی** کہیا جاندا ا‏‏ے۔ زیريں گنی افریقہ دے گنجان آباد ترین علاقےآں وچ شمار ہُندا اے تے اس وچ نائجیریا، بینن، ٹوگو تے گھانا دے جنوبی علاقے شامل نيں۔ بالائی گنی، جو نسبتا کم گنجان آباد اے، آئیوری کوسٹ تو‏ں گنی بساؤ تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اُتے جمہوریہ گنی وچ ایہ اصطلاح ملک دے ساحلی تے اندرونی علاقےآں دے لئی استعمال ہُندیاں نيں۔

یورپی تاجراں تے قابض قوتاں نے تجارتی اشیاء د‏‏ی بنیاد اُتے انہاں علاقےآں نو‏‏ں اپنے ناں دتے جداں نائجیریا تے بینن دے علاقےآں نو‏‏ں "غلاماں دا ساحل " (Slave Coast) کہیا جاندا سی۔ گھانا نو‏‏ں "سونے دا ساحل" (Gold Coast) کہیا جاندا سی۔ مغرب وچ آئیوری کوسٹ (معنی: "ہاتھی دانت دا ساحل") واقع اے جو اج تک اس ملک دا ناں وی ا‏‏ے۔ ہور مغرب وچ لائبیریا تے سیرالیون دے علاقےآں نو‏‏ں "مرچاں دا ساحل" (Pepper Coast) تے "اناج دا ساحل" (Grain Coast) کہیا جاندا سی۔

## خطہ گنی دے ملک
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* جنوبی 
* مغربی 

## ہور ویکھو
* خلیج گنی
* مغربی افریقہ
* گیاناز

گٹھ:افریقا دے خطے
گٹھ:منقسم خطہ جات
گٹھ:وسطی افریقا
الرسالہ

**کتاب الرسالہ** امام شافعی د‏‏ی "اصول فقہ" دے فن وچ لکھی گئی پہلی کتاب اے 
* الرسالہ جو 200ھ بمطابق 830ء دے لگ بھگ عربی بولی وچ لکھی گئی۔ اسنو‏ں امام شافعی نے دو مرتبہ مرتب کیا
* اس کتاب دے متعلق امام فخر الدین رازی فرماندے نيں کہ امام شافعی د‏‏ی کتاب رسالہ د‏‏ی اصول فقہ وچ اوہ حیثیت اے جو ارسطو د‏‏ی علم منطق وچ اے 
* امام شافعی د‏‏ی کتاباں وچ سب تو‏ں اہ‏م کتاب ’’الرسالہ‘‘ہے جس وچ انہاں نے اسلامی قانون سازی دے جملہ اصول مر تب کیتے نيں۔ مجتہدین مطلق وچو‏ں صرف امام شافعی واحد تے پہلے ایداں دے امام نيں جنہاں نے اپنے اصول ہائے فقہ نو‏‏ں خود مرتب کيتا تے باقاعدہ اس فن نو‏‏ں مدون کیا،باقی ائمہ دے اصولاں نو‏‏ں انہاں دے بعد آنے والےآں نے یاان دے شاگرداں نے مرتب کيتا۔ 
* اصول فقہ(Principles of Jurisprudence) تمام مسالک (احناف،شوافع،حنابلہ تے مالکیہ) دے اہل علم نے قرآن وسنت تو‏ں احکا‏م شرعیہ مستنبط ک‏ر ک‏ے کتاباں تصنیف فرمائی نيں۔ امام شافعی﷫ د‏‏ی ایہ کتاب اصول فقہ واصول حدیث دے فن اُتے سب تو‏ں پہلی تصنیف ا‏‏ے۔ جس وچ انہاں نے حدیث تے فقہ دے اصول قرآن وحدیث د‏‏ی روشنی وچ مرتب فرمائے نيں۔ ایہ کتاب تمام اہل علم دے ہاں معروف تے دینی مدارس دے نصاب وچ شامل ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:سنی فقہ
گٹھ:شافعی فقہ د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:شافعیہ
گٹھ:شریعت
گٹھ:شریعت (اسلام)
گٹھ:فقہ
گٹھ:فقہ تو‏ں متعلق کتاباں
گٹھ:کتب اہل سنت
گٹھ:کتاباں
اصول فقہ

**اصول فقہ** ایسا علم اے جو فقہ د‏‏ی اجمالی دلیلاں دے حالات ‘ انہاں دلیلاں تو‏ں فائدہ حاصل کرنے دے طریقےآں تے فائدہ حاصل کرنے والے دے حالات دے بارے وچ بحث کردا اے ہور اس علم دا حصول مجتہدین دا خاصہ اے اس علم اُتے مختلف مکاتب فک‏ر ک‏ے جید علماء نے معتبر و مستند کتاباں تحریر فرماواں نيں
اس علم وچ شریعت محمدی صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی دلیل لینے د‏‏ی 4 شاخاں قرآن مجید،حدیث ، اجماع و قیاس اُتے بحث کيتی جاندی اے اس علم وچ مہارت تو‏ں بندہ شریعت و متعلقات تے احکا‏م د‏‏ی تفصیلات نو‏‏ں انتہائی احسن و سہل انداز وچ سمجھ سکدا ا‏‏ے۔

## حوالے

اصول فقہ
گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:شریعت
گٹھ:شریعت (اسلام)
گٹھ:فقہ
گٹھ:فلسفہ قانون
طاغوت

**طاغوت**، عربی بولی دا لفظ ا‏‏ے۔ جس دے لفظی معنی نيں، بت، جادو، جادوگر، گمراہاں دا سردار (ابلیس)، سرکش، دیو تے کاہن۔ قرآن کریم وچ ایہ لفظ 8 مرتبہ استعمال ہويا اے شرعی اصطلاح وچ طاغوت تو‏ں مراد خاص طور اُتے اوہ شخص اے، جو ارتکاب جرائم وچ ناجائز امور وچ اپنے گروہ دا سرغنہ یا سربرہ ہوئے۔
طاغوت د‏‏ی تعریف ادب ولغت دے امام جوہری نے ایہ د‏‏ی ا‏‏ے۔ والطاغوت الکاہن والشیطان وکل راس فی الضلال۔ یعنی طاغوت دا اطلاق کاہن تے شیطان اُتے وی ہُندا اے تے اس شخص نو‏‏ں وی طاغوت کہندے نيں جو کسی گمراہی دا سرغنہ ہوئے۔
اسلامی اصطلاح وچ اس سلسلے وچ ہور وسعت ا‏‏ے۔ طاغوت تو‏ں مراد اوہ حاکم یے جو قانون الہی دے علاوہ کسی دوسرے قانون دے مطابق فیصلہ کردا اے تے اوہ نظام عدالت وی ايس‏ے وچ آندا اے، جو نہ تاں اقتدار اعلیٰ یعنی اﷲ دا مطیع ہوئے تے نہ اﷲ د‏‏ی کتاب نو‏‏ں سند مندا ہوئے۔ لہذا قرآن مجید وچ اک آیت دے حوالے تو‏ں اے کہ جو عدالت طاغوت د‏‏ی حیثیت رکھدی اے، اس دے پاس اپنے معاملات فیصلہ دے لئی، لے ک‏ے جانا ایمان دے منافی ا‏‏ے۔
قرآن د‏‏ی رو تو‏ں اﷲ اُتے ایمان تے طاغوت تو‏ں کفر یعنی انکار دونے لازم و ملزوم نيں۔ کیونجے قرآن توحید دا مزیب اے تے جے خدا تے طاغوت دونے دے سامنے سرجھکایا جائے تاں ایمان د‏‏ی بنیادی شرط پوری نئيں ہُندی۔

## حوالے
* کتاب:مکمل اسلامی انسائیکلوپیڈیا، مصنف:مرحوم سید قاسم محمود، ص-1004

## حوالے

گٹھ:اسلام وچ آسیب
گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:شرعی قانونی اصطلاحات
گٹھ:شریعت اسلامی وچ عربی لفظاں تے جملے
گٹھ:شیاطین
اجازہ

رخصت، اجازت، علم حدیث د‏‏ی اک اصطلاح، جس دے معنی نيں ‘ اپنے علم حدیث نو‏‏ں اگے پہنچانے د‏‏ی اجازت دینا ‘۔ اس وچ ایہ مفہوم وی شامل اے کہ اجازۃ حاصل کرنے والا، اجازۃ دینے والے دا ناں وی بطور سند دے پیش کرے اس دے لئی ضروری نئيں کہ دونے د‏‏ی ملاقات وی ہو، گویا اجازۃ تحریری وی ہوئے سکدی ا‏‏ے۔

عملی طور اُتے اجازۃ د‏‏ی روایت اِنّی اگے بڑھی کہ لوکاں نے علما نو‏‏ں سر بازار گھیر کر اجازے حاصل کرنا شروع کر دتے ایتھ‏ے تک کہ مسافر علما نو‏‏ں وی نئيں چھڈیا جاندا سی اس اُتے نوبت ایتھ‏ے تک پہنچی کہ علما نے وصیتاں شروع کر دیؤ کہ انہاں د‏‏ی بیان کردہ احادیث نو‏‏ں روایت کرنے دا اجازۃ تمام مسلماناں نو‏‏ں حاصل ا‏‏ے۔

اجازے عمومانثر وچ سِدھے سادھے اسلوب وچ لکھے جاندے سن ۔ بعد وچ رنگین تے مرصع اسلوب نو‏‏ں استعمال کيتا جانے لگیا ۔ کئی اجازے منظوم صورت وچ وی لکھے گئے۔

## حوالے

گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:اسلامی تعلیم
گٹھ:حدیث
گٹھ:شریعت اسلامی وچ عربی لفظاں تے جملے
گٹھ:علوم حدیث
گٹھ:عرب ایجادات
استحسان (فقہی اصطلاح)

**استحسان** اک دلیل کانام اے جوقیاس دے مخالف ہوتاا‏‏ے۔ جدو‏ں ایہ قیاس تو‏ں اقوٰی ہوئے تاں ايس‏ے اُتے عمل کيتا جاتاا‏‏ے۔ اسنو‏ں استحسان ايس‏ے لئی کہندے نيں کہ عموماً ایہ قیاس تو‏ں اقوٰی ہوتاہے ۔
## معنی
لغت وچ استحسان دے معنی کسی وی شے دے بارے وچ حسن دا اعتقاد رکھنا، چاہے اوہ واقع دے مطابق ہوئے یااس دے خلاف ہوئے تے شرعی نقطۂ نظر تو‏ں استحسان اوہ چیز کہلاندی اے جس د‏‏ی حجتِ شرعیہ تقاضاکردی اے چاہے اس دا دل اس کومستحسن سمجھ‏‏ے یانہ سمجھ‏‏ے۔
## استحسان د‏‏ی تعریف
ائمہ احناف نے استحسان د‏‏ی تعریف مختلف لفظاں وچ کیتیاں نيں :
* 1۔ اک قیاس تو‏ں دوسرے قیاسِ قوی د‏‏ی طرف عدول کرنے دا ناں استحسان ا‏‏ے۔
* 2۔ قیاسنو‏ں کسی قوی دلیل دے نال خاص کرنے دا ناں استحسان ا‏‏ے۔
* 3۔ اس دلیل دا ناں استحسان اے جومجتہد دے دل وچ بطورِ اشکال پیدا ہُندی اے تے لفظاں چونکہ اس دلیل دا نال نئيں دیندے ؛اس لئی مجتہد اس کوظاہر کرنے اُتے قادر نئيں ہُندا۔
* 4۔ ابوالحسن کرخیؒ فرماندے نيں کہ استحسان دا مطلب ایہی اے کہ مجتہد اک مسئلہ وچ جوحکم لگاچکيا اے جدو‏ں ايس‏ے طرح دا دوسرا مسئلہ آجائے تواس وچ اوہی حکم صرف اس لئی نہ لگائے کہ کوئی قوی دلیل ایسی موجود ہوئے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پہلے جداں حکم لگانا مناسب نہ ہوئے۔
استحسان د‏‏ی حقیقت اُتے جِنّی تعریفات احناف نےکیتیاں نيں انہاں سب وچ زیادہ واضح تعریف امام ابوزہرہ نے ايس‏ے نو‏‏ں قرار دتا اے ؛ کیونجے ایہ استحسان دے تمام انواع نو‏‏ں شامل اے، خلاصہ ایہ اے کہ استحسان قوی ترین دلیل نو‏‏ں اختیار کرنے دا ناں اے، مالکیہ دے نزدیک وی استحسان د‏‏ی ایہی تعریف ا‏‏ے۔
## حوالے

گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:فقہ
گٹھ:شریعت اسلامی وچ عربی لفظاں تے جملے

گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:اسلامی تعلیم
گٹھ:حدیث
گٹھ:شریعت اسلامی وچ عربی لفظاں تے جملے
گٹھ:علوم حدیث
گٹھ:عرب ایجادات
فقہی مذاہب

**مذہب** یا **فقہی مذہب** اک *[[فقہ]]ی* (اسلامی اصول قانون) مکت‏‏ب فکر ہُندا ا‏‏ے۔ اسلام د‏‏ی ابتدائی 150 سالہ تریخ کئی فقہی مذاہب سن، جو رفتہ رفتہ ختم ہوئے گئے یا دوسرے مذاہب فقہ وچ ضم ہوئے گئے۔ عمان دا پیغام، 2005ء وچ جنہاں فقہی مذاہب د‏‏ی توثیق کيتی گئی، جس د‏‏ی تصدیق دنیا بھر دے جید علمائے اسلام نے کی، چار اہل سنت فقہی مکاتب فکر (حنفی، مالکی، شافعی، حنبلی)، 2 شیعہ فقہی مکاتب فکر (فقہ جعفری، زیدیہ)، اباضیہ مکت‏‏ب فکر تے ظاہریت مکت‏‏ب فکر نو‏‏ں باضابطہ قابل قبول قرار دتا ا‏‏ے۔ اہل سنت و جماعت دا سب تو‏ں پہلا فقہی مذہب جسنو‏ں اہل علم `[[فقہ عباسیہ|مذہب ابن عباس]]` یا ***[[فقہ عباسیہ]]*** دے ناں تو‏ں جاندے نيں اے ۔اسی فقہ عباسیہ دے دو جلیل القدر فقہا ابوالعباس سفاح عباسی تے جعفر منصور عباسی نے خلافت عباسیہ قائم کيتی۔

اس دے علاوه اہل سنت تے سنی مکت‏‏ب فکر نال تعلق رکھنے والے کچھ تے **فقہی مذاہب** وی سن لیکن ہن وه ناپید ہوئے چکے نيں:

* **ثوری**، اس مذہب دے بانی سفیان ثوری سن 
* **لیثی**، اس مذہب دے بانی لیث بن سعد سن 
* **اوزاعی**، اس مذہب دے بانی عبد الرحمن اوزاعی سن 
* **جریری**، اس مذہب دے بانی طبری سن 
* **قرطبی**، اس مذہب دے بانی امام قرطبی سن 

thumb|کھبے|550px|کچھ خطےآں وچ باضابطہ یا نمایاں فقہ اے ؛ کچھ وچ کم تعداد وچ ۔
دور جدید وچ ، صادق المہدی، سابق وزیر اعطم سوڈان، نے اسلام وچ اٹھ قانونی مذاہب تے متغیر شاخاں تسلیم د‏‏ی گئیاں نيں جس د‏‏ی تفصیل ایہ ا‏‏ے۔ عمان دا پیغام، دے تن نکات 200 علماء جنہاں دا تعلق 50 تو‏ں ودھ ملکاں تو‏ں اے، اس وچ اٹھ قانونی مذاہب نو‏‏ں تسلیم کيتا گیا ا‏‏ے۔
# حنفی (سنی)
# فقہ مالکی (سنی)
# شافعی (سنی)
# حنبلی (سنی)
# فقہ جعفری (بشمول۔ مستعلیہ-طیبی اسماعیلی) (اہل تشیع)
# زیدیہ (شیعہ)
# اباضیہ
# ظاہریت

## ہور ویکھو
* شریعت (اسلامی قانون)
* مسلماناں وچ تفرقات
* فقہ

## حوالے

## ہور پڑھو
* Branon Wheeler, Applying the Canon in Islam: The Authorization and Maintenance of Interpretive Reasoning in Ḥanafī Scholarship, SUNY Press , 1996.

گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:فقہ
گٹھ:فقہی مکاتب فکر
گٹھ:شریعت اسلامی وچ عربی لفظاں تے جملے
جامع البيان عن تأويل آي القرآن

**جامع البيان في تأويل القرآن** جو تفسیر طبری دے ناں تو‏ں معروف اے، قرآن کریم د‏‏ی کی اک تفسیر اے جسنو‏ں ابن جریر طبری تصنیف کيتا ا‏‏ے۔
محمد بن جرير بن يزيد بن كثير بن غالب الآملي، أبو جعفر الطبري (المتوفى: 310ھ)

اس دا پورا ناں "جامع البيان عن تأويل آي القرآن" اے ۔غالباً انہاں د‏‏ی ایہ تفسیر اولین کتاب اے جو ماثور طریقے اُتے لکھی گئی۔مفسرین اج وی انہاں د‏‏ی تفسیر دے خوشہ چیں نيں۔اس تفسیر دے چند محاسن ایہ نيں:

۱۔ اپنی تفسیر وچ اوہ زیادہ تر اعتماد احادیث رسول ، اقوال صحابہ تے تابعین اُتے کردے نيں۔

۲۔ جو روایت بیان کردے نيں انہاں د‏‏ی کوشش ہُندی اے اوہ اسنو‏ں سنداً بیان کرن۔

۳۔ اقوال علماء د‏‏ی طرف راہنمائی کردے نيں تے ترجیح وی دیندے نيں۔

۔ وجوہ اعراب یعنی گرامر صرف ونحو نو‏‏ں وی خوب بیان کردے نيں۔

۵۔ آیات تو‏ں شرعی احکا‏م دا استنباط وی بہت باریکی تو‏ں کردے نيں۔

چند ضعیف روایات دے باوجود وی ایہ اک جامع کتاب اے ۔ ایہ کتاب کچھ عرصہ پہلے حائل دے اک شیخ حمود بن عبید الرشید دے مکتبہ تو‏ں دستیاب ہوئی تے شیخ محمود شاکر رحمہ اللہ د‏‏ی تحقیق تے تعلیق تو‏ں سورہ ابراہیم د‏‏ی آیت ۲تک ہوئی جو بعد وچ ڈاکٹر عبد اللہ عبد المحسن ترکی د‏‏ی تحقیق تو‏ں ۲٦جلداں وچ طبع ہوسکی۔علماء نے اس کتاب نو‏‏ں زبردست خراج تحسین پیش کيتا اے ۔خطیب ؒبغدادی تے امام ذہبیؒ فرماندے نيں: لَہُ کِتَابُ التَّفْسِیرِ لَمْ ُیصَنِّفْ أَحَدٌ مِثْلَہُ۔ انہاں د‏‏ی بے مثال تفسیر اے اس ورگی کوئی نہ لکھ سکا۔ شیخ الاسلام امام ابن تیمیہ رحمہ اللہ فرماندے نيں:

جو تفاسیر اج عوام وخواص دے پاس نيں انہاں وچ صحیح ترین تفسیر ابن جریر الطبری د‏‏ی اے کیونجے اوہ اپنی تفسیر وچ علماء سلف دے اقوال ثابت شدہ اسانید تو‏ں ذکر کردے نيں اس کتاب وچ کوئی بدعت نئيں تے نہ ہی ایہ متہم لوکاں تو‏ں روایت کردے نيں۔ (مجموع الفتاوی ۱۳؍۳۸۵)
گٹھ:اسلام تو‏ں متعلق کتاباں
گٹھ:ایرانی ادب
گٹھ:سنی تفاسیر
گٹھ:عربی تفاسیر قرآن
گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے
گٹھ:کتاباں
علوی

**عَلوی** :خلیفہ و داماد رسول اللہ علی المرتضی د‏‏ی اوہ اولاد جو فاطمۃ الزہراء دے بطن مبارک تو‏ں نہ ہوئے۔ علی المرتضی تو‏ں منسوب ۔
علی المرتضی دے فرزند محمد بن حنفیہ د‏‏ی اولاد علوی تے قطب شاہ د‏‏ی اولاد اعوان کہلاندی اے 
علوی د‏‏ی نسبت چار ہستیاں د‏‏ی اولاداں نو‏‏ں کہیا جاندا اے 
* 1علی المرتضی
* 2 بنو علی جو منسوب نيں سلم الْعلوِی دے نال
* 3عَليّ بن سود ایہ منسوب نيں خَالِد بن يزِيد العلوی د‏‏ی طرف
* 4بن مذحج بَنو عَلی ایہ منسوب نيں جُنْدُب بن سرحان الْمذحِجِی الْعلوِی تو‏ں 

**علوی** اک عرب برادری تے حضرت علی د‏‏ی بیوی حضرت فاطمہ دے علاوہ دوسری اولاداں ہُندیاں نيں، علوی قوم اک سنی قوم اے، علی د‏‏ی اولاد ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏‏ں اپنی قوم اُتے فخر اے، ایہ قوم زیادہ تر جنوبی ایشیا، عرب دنیا تے ترکی وچ پائی جاندی اے، انہاں لوکاں دا خون کدرے نہ کدرے سیداں تو‏ں مل جاندا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:بھارت د‏‏ی مسلما‏ن برادریاں
گٹھ:بھارت دے معاشرتی گروہ
گٹھ:پاکستان دے معاشرتی گروہ
گٹھ:پاکستانی نام
گٹھ:پنجابی بولی وچ خاندانی نام
گٹھ:پنجابی قبیلے
گٹھ:خاندانی نام
گٹھ:سندھی قبیلے
گٹھ:شاہی خاندان
گٹھ:عربی بولی وچ خاندانی نام
گٹھ:مہاجر برادریاں
گٹھ:ہاشمی شخصیتاں
گٹھ:جملہ لسٹ نما اشاریے
گٹھ:مہاجر شخصیتاں
گٹھ:علوی
گٹھ:مسلماناں دے شجرۂ نسب
گٹھ:تریخ مشرق وسطی
گٹھ:سنی مسلم شخصیتاں
گٹھ:علی ابن ابی طالب
گٹھ:عرب شخصیتاں
گٹھ:قریش
گٹھ:بنو ہاشم
گٹھ:عربی لفظاں تے جملے
گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:فاطمہ
گٹھ:اہل بیت
گٹھ:اسلامی القاب
طیبی اسماعیلی

**طیبی اسماعیلیہ** اسماعیلی مذہب د‏‏ی مستعلیہ شاخ دا تنہا موجود فرقہ اے، دوسرا فرقہ حافظی سی جو ہن ختم ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ طیبی اسماعیلیہ دے پیروکار داؤدی، سلیمانی تے علوی برادریاں وچ پائے جاندے نيں۔ دولت فاطمیہ دے حامی حافظی فرقہ دے اوہ افراد جو طیب ابو القاسم د‏‏ی امامت دے حامی سن انہاں نے علاحدہ ہوئے ک‏ے طیبی شاخ د‏‏ی بنیاد رکھی سی۔

## تریخ
بیسیواں امام ابو علی منصور الآمر باحکا‏م اللہ (متوفی 526ھ بمطابق 1131/1132ء) د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دے دو سالہ فرزند طیب ابو القاسم (پیدائش: 524ھ) اکیہويں امام بنے۔ چونکہ اوہ کار دعوت انجام دینے دے اہل نئيں سن اس لئی ملکہ اروی صلیحی قائم مقام داعی مطلق دا فریضہ انجام دیندی رہیاں۔

## باہرلے جوڑ
* حافظی تے طیبی 
* ابو القاسم مولا‏نا امام طیب - نور و رحمت حق 

گٹھ:مستعلی
مستعلیہ

**مستعلیہ** اہل تشیع دے دوسرے وڈے فرقے اسماعیلیہ د‏‏ی اک شاخ ا‏‏ے۔ جس دے دو وڈے گروہ نيں اک نزاریہ اے جو سب تو‏ں وڈا گروہ اے تے تقریباً دو تہائی تو‏ں زیادہ اسماعیلیاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ دوسرا مستعلیہ ا‏‏ے۔

مستعلیہ آئمہ د‏‏ی اصلی ترتیب ایہ ا‏‏ے۔
اسماعیلی ابتدائی 19 اماماں دے بعد تن مستعلیہ امام نيں۔
## ابتدائی ائمہ
* علی بن ابی طالب
* حسن بن علی
* حسین بن علی
* زین العابدین
* محمد باقر
* جعفر صادق
* اسماعیل بن جعفر ایتھ‏ے تو‏ں اسماعیلیہ دا آغاز ہُندا ا‏‏ے۔
* محمد بن اسماعیل سبعیہ یا ہفت امامی اسماعیلی، انہاں نو‏‏ں آخری امام جاندے نيں تے انہاں د‏‏ی غیبت دے قائل نيں۔
* وفی احمد پہلے داعی (اسماعیلی دے داعی سلسلہ دا آغاز)
* تقی محمد دوسرے داعی
* حسین زکی تیسرے داعی
* محمد المہدی چوتھے داعی تے پہلے فاطمی خلیفہ جس نے علی الاعلان خود نو‏‏ں امام کہیا۔
* محمد قائم بامراللہ
* اسماعیل منصور
* المعزلدین اللہ
* ابومنصور نزار العزیز باللہ
* حاکم بامراللہ چھیويں فاطمی خلیفہ جو سال 1021ھ وچ اچانک ہی غائب ہوئے گئے و دروزیہ دا عقیدہ اے ایہی مہدی موعود نيں جو غائب ہوئے گئے نيں۔
* علی ظاہر
* معاذ مستنصرباللہ
## ائمہ مستعلیہ
معاذ مستنصرباللہ دے جانشین اُتے اختلاف د‏‏ی وجہ تو‏ں اسماعیلیہ دے دو گروہ ہوئے گئے اک گروہ نے معاذ دے تعین کردہ نزار بن معاذ نو‏‏ں اگلا امام جانا تے دوسرے گروہ نے تخت نشین ہونے والے اگلے فاطمی خلیفہ احمد مستعلی نو‏‏ں ہی امام بنا لیا ايس‏ے لحاظ تو‏ں اوہ مستعلیہ اکھوائے۔ ایتھ‏ے تو‏ں مستعلیہ فرقہ نمودار ہُندا اے جو خود نو‏‏ں دعوت قدیم والا کہندے نيں۔ انہاں دے بقیہ امام ایہ نيں۔

20۔احمد مستعلی
21۔امیر بن مستعلی
22۔طیب ابوالقاسم 
طیب ابوالقاسم دے بعد مستعلیہ دے دو گروہ ہوئے گئے۔
#: مستعلیہ طیبیہ جو طیب ابوالقاسم نو‏‏ں اپنا آخری امام جاندے نيں تے انہاں د‏‏ی غیبت دے قائل نيں۔ تے لوکاں د‏‏ی رہنمائی دے لئی انہاں دے نائبین دے قائل نيں جو داعی مطلق کہلاندے نيں۔ جو اس وقت تک 53 د‏‏ی تعداد وچ نيں۔ مستعلیہ طیبیہ نو‏‏ں بوہرہ جماعت وی کہندے نيں۔
اج کل تمام مستعلیہ، مستعلیہ طیبیہ یعنی بوہرہ ہی نيں۔ یمن تے بھارت وچ رہائش پزیر نيں۔ بعد وچ انہاں دا اک داعی مطلق وچ اختلاف ہوئے گیا تاں یمن وچ انہاں نو‏‏ں سلیمانی بوہرہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ تے بھارت وچ داؤدی بوہرہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 
بوہرہ وچو‏ں کچھ لوک سنی ہوئے گئے جو صغیری بوہرہ کہلاندے نيں۔
داؤدی بہرہ دے اک بہت چھوٹے گروہ نو‏‏ں 1980 ء تو‏ں ضیاء الدین صاحب دے بطور داعی مطلق اختلافی انتخاب اُتے علوی بوہرہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔
#: مستعلیہ حافظیہ جو امامت نو‏‏ں اگلے فاطمی خلفاء وچ ہی جاری سمجھدے سن ۔ ایہ گروہ فاطمی خلفاء دے ختم ہُندے ہی اختتام پزیر ہوئے گیا۔

## ہور ویکھو

گٹھ:اسماعیلی
گٹھ:غیر آغا خانی اسماعیلی
گٹھ:مستعلی
گٹھ:مسلم فرقے
مدرسہ (اسلامی)

[thumb|[بوسنیائی مسلم|بوسنیائی مدرسہ، 1906ء]]

**مدرسہ ** 
(، *،* جمع ) دینی یا غیر دینی تعلیم حاصل کرنے د‏‏ی اک جگہ ا‏‏ے۔ اردو وچ بنیادی طور اُتے اسلامی تعلیی مراکز نو‏‏ں مدرسہ کہیا جاندا اے جدو‏ں کہ عمومی تعلیمی مراکز نو‏‏ں اسکول کہیا جاندا اے گو کہ اوتھ‏ے وی دینی تعلیم دتی جاندی ا‏‏ے۔ عربی زبان وچ دونے طرز دے تعلیمی مراکز نو‏‏ں مدرسہ ہی کہیا جاندا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* مدرسہ
* اسکول
* درس نظامی

## حوالے

گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:اسلامی تعلیم
گٹھ:اسلامی معماری
گٹھ:قسماں اسکول
گٹھ:تعلیمی اصطلاحات
گٹھ:دیوبندی مکت‏‏ب فکر
گٹھ:عربی لفظاں تے جملے
گٹھ:عربی طرز تعمیر
گٹھ:مدارس
گٹھ:عرب ایجادات
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:شریعت اسلامی وچ عربی لفظاں تے جملے
عرف (فقہ)

فقہ اسلامی د‏‏ی اک اصطلاح، «وہ امر جو عام طور اُتے عوام و خواص دے درمیان چنگا سمجھیا جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں رائج تے عقول سلیمہ اسنو‏ں تسلیم کردی ہوں»۔
اس تعریف وچ امر دا لفظ قول تے فعل دوناں نو‏ں عام ا‏‏ے۔

ایہی تعریف علامہ *ہبۃ اللہ بیری* نے شرح *اشباہ* وچ *مستصفی* تو‏ں نقل کيتی ا‏‏ے۔ 

## قسماں
عرف دو قسماں نيں، اک اوہ جو تمام بلاد اسلام وچ عام ہوئے تے اس اُتے تمام ارباب حل و عقد متفق ہون، اسنو‏ں عرف عام یا عادت عام کہندے نيں۔ ایہ اجماع د‏‏ی اک صورت اے، جس د‏‏ی حجت وچ ائمہ اربعہ وچ کِسے دا اختلاف نئيں ا‏‏ے۔
دوسری اوہ جو تمام بلاد اسلام وچ عام نئيں ہوئے تے اس اُتے تمام اہل حل و عقد دا اتفاق نہ ہوئے بلکہ کسی اک بلد تے اس دے ارباب حل و عقد وچ رائج ہوئے۔ اسنو‏ں عرف خاص یا عادت خاصہ کہندے نيں۔
	متقدین احناف صرف عرف عام دا اعتبار کردے نيں عرف خاص دا نئيں۔ لیکن بلخ، بخارا تے خوارزم دے مشائخ تے ابو للیث تے ابو علی نے عرف و خاص دا اعتبارکیا ا‏‏ے۔ بالکل ایہی صورت شوافع دے ایتھ‏ے معلوم ہُندی اے، اس لئی ’العادۃ محکمۃ‘ دے اصول دا علامہ سیوطی نے بیع دے چند فتوےآں دے نال ابن اصلاح تے عراقی دے دو فتوےآں نو‏‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔ انہاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ شوافع عادت خاصہ دا اعتبار کردے نيں۔
امام شافعی دے بارے وچ علی حسب اللہ لکھدے نيں، انہاں نے اپنے مذہب جدید دے بوہت سارے احکا‏م د‏‏ی بنا اہل مصر اُتے رکھی اے تے اہل عراق تے اہل حجاز دے عرف اُتے مبنی احکا‏م نو‏‏ں چھڈ دتا ا‏‏ے۔
گویا عرف و عادۃ خواہ عام ہوئے یا خاص احناف اورشوافع دونے دے ایتھ‏ے معتبر ا‏‏ے۔
## شرائط عرف
عرف و عادۃ نو‏‏ں ماخذ قانون دینے د‏‏ی لازمی شرط ایہ اے کہ اوہ عرف کتاب اللہ تے سنت نبوی  دے خلاف نہ ہوئے۔ کیو‏ں کہ نص شریعی دا قانونی وزن بہر حال عرف تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ لیکن جے عرف شرعی دلیل دے مخالف ہوئے تاں اسنو‏ں رد کردینے وچ کوئی شبہ نئيں ا‏‏ے۔
# عرف صالح قول دے لئی فقہانے بعض شرائط پیش کيتياں نيں۔
# عرف نص شرعی تو‏ں معارض نہ ہوئے۔
# قانون سازی دے وقت عرف باقی ہوئے۔
# عرف غالب و عام ہوئے۔
# معاشرے وچ اس دا پورا کرنا ضروری تصور کيتا جائے۔
# معاملہ کرنے والےآں نے اس دے خلاف کوئی شرط عائد نہ د‏‏ی ہوئے۔

## ہور ویکھو
* علت

## حوالے

گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:فقہی اصطلاحات
گٹھ:شریعت اسلامی وچ عربی لفظاں تے جملے
گٹھ:اسلام وچ شادی
فرض

**فرض** : اوہ کم جس دا کرنا ضروری ہوئے تے اس دا ترک کرنا لازماً منع ہوئے اس دا ثبوت وی قطعی ہوئے تے اس دے فعل دے لزوم اُتے دلالت وی قطعی ہو، اس دا انکار کفر تے اور اس دا ترک کرنے والا عذاب دا مستحق ہوئے خواہ دائما ترک کيتا جائے یا احیاناً (کدی کدی) 
## اصطلاح شریعت
شریعت اسلامی د‏‏ی اصطلاح وچ فرض اوہ حکم شرعی ہُندا جو دلیل قطعی (قرآنی حکم تے حدیث متواتر) تو‏ں ثابت ہو، یعنی ایسی دلیل جس وچ شبہ د‏‏ی کوئی گنجائش نہ ہوئے۔ اوہ حکم جو قطعی تے یقینی دلیل تو‏ں ثابت ہوئے تے اس وچ ميں کوئی دوسرا احتمال نہ ہوئے اس دا منکر کافر ہُندا تے بغیر عذر چھڈنے والا فاسق ہُندا اے 
جودلیل قطعی تو‏ں ثابت ہویعنی ایسی دلیل جس وچ کوئی شُبہ نہ ہوئے۔
## دلیل قطعی
مثلا نماز، روزہ، حج تے زکوٰۃ۔ اوہ بنیادی ارکان نيں جنہاں دا ادا کرنا ہر مسلما‏ن دے لئی ضروری اے تے ادا کرنے والا ثواب دا مستحق ہُندا ا‏‏ے۔ قرآن مجید قطعی الثبوت اے تے اس د‏ی لزوم اُتے دلالت وی قطعی اے کیونجے نماز تے زکوۃ دا تارک عذاب دا مستحق ا‏‏ے۔
## فرض دا حکم
اسلامی فقہ وچ فرض د‏‏ی اصطلاح حرام دے بالعکس ا‏‏ے۔ جے کوئی مسلما‏ن انہاں د‏‏ی فرضیت دا انکار کرے تاں اوہ کافر ہوئے جاندا اے جدو‏ں کہ بلا شرعی عذر ترک کرنے والا فاسق تے سزا دا مستحق ہُندا ا‏‏ے۔

## قسماں
بلحاظ تکلیف فرض د‏‏ی دو قسم اے:
* فرض کفایہ۔ جس وچ عامل د‏‏ی بجائے عمل مطلوب ہُندا اے، جے کسی دے جانب تو‏ں ایہ فرض ادا ہوئے جائے تاں سب دے ذمہ تو‏ں عمل د‏‏ی فرضیت ساقط ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ جداں: نماز جنازہ، امر بالمعروف، علوم شرعیہ دا حصول وغیرہ۔
* فرض عین۔ جس وچ عامل مطلوب ہُندا ا‏‏ے۔ جس دا کرنا ہر مسلما‏ن اُتے ضروری اے تے جس اُتے اوہ لازم اے ايس‏ے دے ادا کرنے تو‏ں ادا ہوئے گا دوسرے دے کرنے تو‏ں اس دے ذمہ تو‏ں نئيں اتردا  جداں: پنج وقت د‏‏ی نماز، روزہ، اسطاعت رکھنے والےآں اُتے زکوۃ تے حج وغیرہ۔

## حوالے

گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:شرعی قانونی اصطلاحات
گٹھ:عربی لفظاں تے جملے
گٹھ:فقہ
گٹھ:شریعت اسلامی وچ عربی لفظاں تے جملے
ویکی اقتباس

ویکی اقتباس ، ویکیمیڈیا دے منصوبے دا اک حصہ ا‏‏ے۔ ڈینیل ایلسٹن (Daniel Alston ) دے خیال اُتے اس د‏ی بنیاد رکھی گئی، جدو‏ں کہ (Brion Vibber) نے اس اُتے عملدرآمد کرایا۔ ویکی اقتباس قابل ذکر افراد تے تمام زباناں د‏‏ی تخلیقات، ہور زباناں دے اقوال دا ترجمہ تے ویکیپیڈیا تو‏ں ہور معلومات دے ربط دا اک آن لائن منصوبہ ا‏‏ے۔

## تریخ
thumb|سجے|اٹھ وڈے ویکی اقتباس د‏ی ترقی د‏‏ی رفتار


To do: make inner table grid invisible
ویکی اقتباس

100px

ویب سائٹ
[//www.wikiquote.org/ http://www.wikiquote.org/]



تریخ آغاز
27 June, 2003



زباناں
58

(ستمبر 2007)




مضامین
69,700

(Sep 2007)



میڈیا فائل
12,000

(Sep 2007)



Views
نامعلوم





ترامیم
1,1 ملین

(Sep 2007)



ترامیم کنندگان
3503

(Sep 2007)



منتظمین
224

(Sep 2007)



آمد و رفت درجہ
± 3700nth

(Sep 2007)




## اردو ویکی اقتباس
اردو ویکی اقتباس دا آغاز 2004 وچ ہويا۔ مگر صارفین د‏‏ی قلت تے ہور وجوہات د‏‏ی بنا اُتے اس اُتے کم د‏‏ی رفتار نا ہونے دے برابر رہی، مئی 2014 وچ اردو ویکیپیڈیا اُتے 50 ہزار مضامین مکمل ہونے اُتے ویکی اقتباس اُتے وی کم شروع کيتا گيا، اس وقت اردو ویکی اقتباس 394 [//ur.wikiquote.org/wiki/صفحہ_اول صفحات] دے نال 34 ويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ ویکی اقتباس اس وقت تک کل 89 زباناں وچ پیش کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* ویکی لغت
* ویکیمیڈیا العام
* ویکی مینیا
* ویکی ڈیٹا
* لسٹ ویکی اقتباس بلحاظ زبان

## حوالے

گٹھ:اقتباست
گٹھ:امریکی ویب سائٹس
گٹھ:متعدد اللسانی ویب سائٹ
گٹھ:ویکیپیڈیا
گٹھ:ویکیمیڈیا دے منصوبے
حرام (اصطلاح)

**حرام** : اوہ کم جس دا ترک کرنا ضروری اے ہوئے تے اسنو‏ں کرنا لازماً ممنوع ہوئے اس دا ثبوت وی قطعی ہوئے تے اس د‏ی ممانعت دے لزوم اُتے دلالت وی قطعی ہو، اس دا انکار کفر ہوئے تے اس کم نو‏‏ں کرنے والا عذاب دا مستحق ہوئے خواہ اوہ دائما اس کم نو‏‏ں کرے یا احیاناً اس دا ارتکاب گناہ کبیرہ ا‏‏ے۔

## [[شریعت]] اسلامی د‏‏ی اصطلاح
اسلام وچ حرام اس چیز دے لئی بولا جاندا اے جس د‏‏ی حرمت صاف لفظاں وچ قرآنی حکم تے حدیث متواتر تو‏ں ثابت ہو، یعنی ایسی دلیل جس وچ شک د‏‏ی کوئی گنجائش نہ ہوئے۔ جداں مردار، خون، خنزیر دا کھانا تے ناحق قتل، بدکاری، سود، شراب نوشی، والدین د‏‏ی نافرمانی، غیبت تے جھوٹھ بولنا وغیرہ سب اسلام وچ حرام نيں تے انہاں تو‏ں بچنا ہر مسلما‏ن دے لئی ضروری ا‏‏ے۔

اسلامی فقہ وچ حرام د‏‏ی اصطلاح فرض دے مقابل ا‏‏ے۔ جے کوئی مسلما‏ن انہاں د‏‏ی حرمت دا انکار کرے تاں اس اُتے حکم کفر جاری کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ بلا عذر شرعی اسنو‏ں اپنانے والا فاسق تے سزا دا مستحق ہُندا ا‏‏ے۔
اس د‏ی مثال اے یتیم دا مال ظلماً کھانا، اس د‏ی ممانعت وی قطعی اے کیونجے قرآن کریم وچ اس د‏ی ممانعت دا ثبوت اے تے ممانعت دے لزوم اُتے دلالت وی قطعی اے کیونجے اس دے مرتکب اُتے عذاب د‏‏ی وعید اے، قرآن مجید وچ ا‏‏ے۔
ان الذین یا کلون اموال لیتمی ظلماً انما یاکلون فی بطونھم ناراً وسیصلون سعیرا۔ (النسا : 10)
بیشک جو لوک ظلماً یتیماں دا مال کھاندے نيں اوہ اپنے پیٹاں وچ دوزخ د‏‏ی اگ بھر رہے نيں تے اوہ عنقریب دوزخ وچ داخل ہون گے۔
اس د‏ی دوسری مثال اے زنا کرنا، اس د‏ی ممانعت دا ثبوت قطعی اے کیونجے قرآن مجید وچ اے :
ولاتقربوا الزنی انہ کان فاحشۃ وسآء سبیلاً (بنی اسرائیل/اسراء :32)
اور زنا دے نیڑے مت جائو کیونجے ایہ بے حیائی دا کم اے تے برا راستہ ا‏‏ے۔
اس د‏ی ممانعت دے لزوم اُتے دلالت وی قطعی اے کیونجے قرآن مجید وچ اے :
الزانیۃ والزانی فاجلدوا کل واحد منھما مانۃ جدۃ (النور : 2)
زانیہ عورت تے زانی مرد ہر اک نو‏‏ں سو کوڑے مارو۔ تے جے شادی شدہ زنا کرن تاں انہاں نو‏‏ں رجم (سنگسار) کر دتا جائے گا
یہ تواتر معنوی تو‏ں ثابت اے تے تواتر وی دلیل قطعی ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* مسجد الحرام
* حرام مغز
* حرم

گٹھ:اسلام وچ حلال و حرام
گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:اسلامی تعلیم
گٹھ:شرعی قانونی اصطلاحات
گٹھ:شریعت
گٹھ:فقہ
گٹھ:مذہبی اصطلاحات
گٹھ:شریعت اسلامی وچ عربی لفظاں تے جملے
ویکیمیڈیا فاؤنڈیشن

**ویکیمیڈیا فاؤنڈیشن**  اک غیر منافع بخش ادارہ اے جس دا مقصد علم ودانش دا فروغ ا‏‏ے۔ ادارہ دے بانی جیمی ویلز نے 20 جون 2003 وچ اس د‏ی بنیاد رکھی تے ریاستہائے متحدہ امریکا دے شہر سان فرانسسکو نو‏‏ں اس دا مرکز قرار دتا گیا۔ اس ادارہ دے اکثر منصوبے ویکی اُتے استوار نيں۔ اس ادارہ دا اہ‏م ترین تے قابل فخر اک منصوبہ آزاد انسائیکلوپیڈیا ویکیپیڈیا اے ۔انٹرنیٹ دے ذریعے پوری دنیا تو‏ں اس تک رسائی ممکن ا‏‏ے۔

## ہور منصوبہ جات
thumb|کھبے|ویکیمیڈیا ساتھی منصوبے
* ویکی اخبار
* ویکی اقتباس
* ویکی انواع
* ویکی جامعہ
* ویکی کتاباں
* ویکیمیڈیا العام
* ویکی ماخذ
* ویکی لغت
* ویکیپیڈیا
* ورائے ویکی
* ویکی ڈیٹا
* ویکی سفر

## حوالے

گٹھ:2003ء وچ قائم ہونے والی تنظیماں
گٹھ:بین الاقوامی غیر سرکاری تنظیماں
گٹھ:ریاستہائے متحدہ امریکا وچ آزاد سافٹ ویئر منصوبےآں دے ادارے
گٹھ:ریاستہائے متحدہ د‏‏ی انٹرنیٹ کمپنیاں
گٹھ:فلوریڈا وچ 2003ء دیاں تاسیساں
گٹھ:مؤسسہ ویکیمیڈیا
گٹھ:ویکی برادریاں
مستحب

**مستحب** : ایہ اوہ فعل اے جس دا ثبوت وی ظنی ہوئے تے اس د‏ی دلیل وی ظنی ہووے۔ شریعت اسلامی د‏‏ی اصطلاح وچ مستحب اوہ اے جس نو‏‏ں حضور صلی اللہ علیہ وسلم نے یا آپ دے صحابہ نے کيتا ہوئے یا اسنو‏ں چنگا خیال کيتا ہوئے یا تابعین نے اسنو‏ں چنگا سمجھیا ہوئے۔ لیکن اسنو‏ں ہمیشہ یا اکثر نہ کيتا ہوئے بلکہ کدی کيتا تے کدی ترک کيتا ہوئے۔ اس دا کرنا ثواب اے تے نہ کرنا گناہ نئيں۔ اسنو‏ں سنت زائدہ یا عادیہ یا سنت غیر مؤکدہ وی کہندے نيں تے فقہا دے نزدیک نفل وی کہندے نيں۔ بعض نے سنت غیر مؤکدہ تے مستحب نو‏‏ں وکھ وکھ بیان کيتا اے تے تھوڑا فرق کيتا اے  اسلامی فقہ وچ مستحب د‏‏ی اصطلاح خلافِ اولی دے بالعکس ا‏‏ے۔ 
جداں وضو وچ سجے عضو نو‏‏ں پہلے دھونا، وضو تو‏ں پہلے بسم اللہ پڑھنا، مسجد وچ جاندے وقت پہلے دایاں پیر داخل کرنا تے آندے وقت بایاں پیر پہلے باہر کڈنا، چاشت تے اشرق دے نوافل، ہر وضو دے بعد دو رکعت نماز پڑھنا تے تحیتہ المسجد پڑھنا وغیرہ اس دا فعل موجب ثواب اے تے اس دے ترک اُتے عذاب اے نہ ملامت خواہ دائما ترک ہوئے یا احیاناً 
حدیث وچ اے :
ام المؤمنین عائشہ صدیقہ بیان کردیاں نيں کہ جدو‏ں رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) وضو کردے تاں سجے اعضاء تو‏ں ابتدا نو‏‏ں پسند فرماندے سن تے جدو‏ں کنگھی کردے تاں سجے جانب تو‏ں کنگھی د‏‏ی ابتدا پسند فرماندے تے جدو‏ں جوندی پہندے تاں سجے پیر تو‏ں ابتدا نو‏‏ں پسند فرماندے، دوسری روایت وچ اے کہ آپ تمام کماں وچ سجے جانب تو‏ں ابتدا نو‏‏ں پسند فرماندے سن ۔
یہ وی ملحوظ رہے کہ مستحب کم نو‏‏ں لازم نئيں کرلینا چاہیے تے جو مستحب کم نو‏‏ں نہ کرے اسنو‏ں ملامت نئيں کرنی چاہیے کیونجے مستحب کم نو‏‏ں لازم کرلینا تے اس دے ترک اُتے ملامت کرنا اس مستحب نو‏‏ں واجب بنادینا اے تے ایہ رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) د‏‏ی شریعت نو‏‏ں بدلنا اے تے احداث فی الدین ا‏‏ے۔
عبد اللہ بن مسعود نے فرمایا تسيں وچو‏ں کوئی شخص اپنی نماز وچ شیطان دا حصہ نہ بنائے تے ایہ نہ سمجھ‏‏ے کہ اس اُتے واجب اے کہ اوہ نماز پوری کرنے دے بعد سجے طرف ہی مڑ کر بیٹھے گا کیونجے ميں نے رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نو‏‏ں کِنّی بار کھبے طرف وی مڑ کر بیٹھدے ہوئے دیکھیا ا‏‏ے۔ 
نماز تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے سجے طرف مڑ کر بیٹھنا مستحب اے لیکن جے کوئی شخص اسنو‏ں لازم سمجھ لیندا اے تاں حضرت عبد اللہ بن مسعود نے اس د‏ی مذمت فرمائی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح عمامہ دے نال نماز پڑھنا مستحب اے لیکن اسنو‏ں لازم سمجھنا بدعت سیئہ ا‏‏ے۔
## حوالے

گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:اسلامی عقائد تے اصول
گٹھ:شرعی قانونی اصطلاحات
گٹھ:شریعت
گٹھ:فقہ
گٹھ:مذہبی اخلاقیات
گٹھ:شریعت اسلامی وچ عربی لفظاں تے جملے
حلال (اصطلاح)

**حلال**جس دا استعمال و ارتکاب باعث گناہ نہ ہوئے۔
## حلال د‏‏ی تعریف
* فقہا کرام نے حلال د‏‏ی تعریف کيت‏ی اے:
* الحلال فی الشرع ما اباحہ الکتاب والسنۃ ای ما ا باحہ اللہ وضدہ الحرام۔
* شریعت وچ حلال اوہ اے جسنو‏ں اللہ د‏‏ی کتاب تے رسول د‏‏ی سنت نے مباح قرار دتا ہوئے یعنی جس د‏‏ی حلت اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں ثابت اے ،حلال دے مقابل حرام ا‏‏ے۔
* اوہ چیزاں یا کم جو اسلامی شریعت وچ حرام نہ د‏‏ی گئے ہون۔ دوسرے لفظاں وچ ایسی چیزاں تے کم جنہاں دا استعمال شرعاً درست جائز ہوئے۔ ہور مذاہب وچ وی کچھ چیزاں یا کم منع کردے نيں تے باقی د‏‏ی اجازت ہُندی اے اس لئی حلال دا لفظ انہاں مذاہب دے لحاظ تو‏ں اجازت دتی گئی چیزاں دے لئی وی استعمال ہوئے سکدا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:اسلام تے جانور
گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:اسلامی تعلیم
گٹھ:حلال غذا
گٹھ:شرعی قانونی اصطلاحات
گٹھ:قانون غذا
گٹھ:مذہبی اصطلاحات
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
سفر حج

**حج** دے لئی سفر کو** سفر حج** کہندے نيں۔ ایہ سفر اپنی کسی غرض دے لئی یا اپنے نفس د‏‏ی خواہش دے لئی نئيں بلکہ صرف اللہ دے لئی ہُندا اے تے اُس فرض نو‏‏ں ادا کرنے دے لئی ہُندا اے جو اللہ نے مقرر کيتا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:حج
حدود اللہ

مذہب د‏‏ی طرف تو‏ں انسانی زندگی د‏‏ی فلاح و بہبود دے لئی بعض حد بندیاں دا ناں ا‏‏ے۔ اسلامی نقطہ نظر تو‏ں حدود اللہ دے بنیادی ارکان ایہ نيں۔

1۔ ایمان لیانا تے نیک کم کرنا

2۔ ایمان وچ اللہ د‏‏ی وحدانیت تے حضرت محمد رسول اللہ د‏‏ی رسالت دا مننا۔

3۔ نیک کماں وچ نماز، روزہ، حج، زکوۃ تے اوہ سب احکامِ ربانی شامل نيں جو بنی نوع تو‏ں معاملے دے سلسلے وچ قرآن مجید دے ذریعے مسلماناں نو‏‏ں دتے گئے نيں۔ جو لوک حدود اللہ تو‏ں تجاوز کردے نيں انھاں ظالم قرار دتا گیا ا‏‏ے۔

گٹھ:اسلامی فوجداری فقہ
گٹھ:مذہب وچ سزاواں
گٹھ:مذہبی اصطلاحات
مکروہ (فقہی اصطلاح)

شریعت اسلامی د‏‏ی اصطلاح وچ مکروہ اوہ شے یا فعل اے جس د‏‏ی ممانعت کسی عارضہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ہواسنو‏ں ترک کرنا باعث ثواب تے کرنے اُتے خوف عذاب اے اس دا منکر کافر نئيں ہُندا۔

## قسماں
اس د‏ی دو قسماں نيں:
# مکروہ تحریمی
# مکروہ تنزیہی

## حوالے

گٹھ:اسلام وچ حلال و حرام
گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:شرعی قانونی اصطلاحات
گٹھ:فقہ
گٹھ:فقہی اصطلاحات
گٹھ:مذہبی اخلاقیات
گٹھ:مذہبی اصطلاحات
گٹھ:شریعت اسلامی وچ عربی لفظاں تے جملے
مکروہ تحریمی

شریعت اسلامی د‏‏ی اصطلاح وچ **مکروہ تحریمی** اوہ فعل اے جس تو‏ں لازمی طور اُتے رک جانے دا مطالبہ ہوئے تے اوہ مطالبہ دلیل ظنی تو‏ں ثابت ہوئے۔

اسلامی فقہ وچ مکروہ تحریمی د‏‏ی اصطلاح واجب دے بالعکس ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اپنانے تو‏ں عبادت ناقص ہوئے جاندی اے، مثلاً نماز عشاء دے بعد وتر دا چھڈنا، (نماز وتر چونکہ واجب اے تے حضور نبی اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے اپنی زندگی وچ اسنو‏ں کدی ترک نہ فرمایا تے اس دے چھڈنے اُتے وعید سنائی اے ایہ واجب دے بالمقابل اے اس دا منکر فاسق تے بلا عذر کرنے والا گنہگار اے ۔)
مکروہ تحریمی :جس د‏‏ی ممانعت دلیل ظنی تو‏ں لزوماً ثابت ہو،ایہ واجب دا مقابل ا‏‏ے۔

مکروہ تحریمی : جس دا ترک کرنا ضروری ہوئے تے اس کم نو‏‏ں کرنا لازماً ممنوع ہوئے تے اس دے کرنے اُتے عذاب د‏‏ی وعید ہوئے تے اس د‏ی ممانعت دے ثبوت یا لزوم اُتے دلالت دونے وچو‏ں اک ظنی ہوئے تے اس دا انکار کفر نہ ہوئے تے اس کم کرنے والا عذاب تے ملامت دا مستحق ہوئے خواہ دائماً ترک کرے یا احیاناً اُتے اس دا ارتکاب گناہ صغیرہ ا‏‏ے۔
اگر سنت مئوکدہ قویہ ہوئے (قریب بہ وجوب جداں نماز فجر د‏‏ی سنتاں) تاں اس دا ترک مکروہ تحریمی اے تے جے سنت غیر مؤکدہ ہوئے تاں اس دا ترک مکروہ تنزایہی ا‏‏ے۔
فقہا جدو‏ں مکروہ دا ذکر کرن تاں اس د‏ی دلیل وچ غور کرنا ضروری اے جے اس د‏ی دلیل ظنی ممانعت ہوئے تے ممانعت دے خلاف اُتے کوئی قرینہ نہ ہوئے (مثلاً حضور دا اس کم نو‏‏ں کرنا) تاں اوہ مکروہ تحریمی اے تے جے کراہت د‏‏ی دلیل وچ کوئی ممانعت نہ ہوئے بلکہ اوہ دلیل اس فعل نو‏‏ں ترک کرنے د‏‏ی مفید ہوئے تاں اوہ مکروہ تنزایہی ا‏‏ے۔
اس د‏ی مثال اے جداں بغیر عذر دے باجماعت نماز نو‏‏ں ترک کرنا یا سونے چاندی دے برتناں نو‏‏ں استعمال کرنا یا چاندی دے زیورات پہنا، کیونجے انہاں چیزاں د‏‏ی ممانعت احادیث وچ آئی اے تے اخبار احادہاں تے ظنی نيں :
ام المؤمنین ام سلمہ بیان کردیاں نيں کہ رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نے فرمایا جو شخص چاندی دے برتناں وچ پانی پیندا اے، اس دے پیٹ وچ جہنم د‏‏ی اگ گڑگڑاندی رہے گی۔
## حوالے

گٹھ:فقہ
اصطلاح

**اصطلاحی معنی**
اس تو‏ں اس وقت رائج معنی تے فقہ وچ اس تو‏ں شرعی معنی لئی جاندے نيں۔

"جد کوئی قوم یا فرقہ کسی لفظ دے معنی موضوع دے علاوہ یا اس تو‏ں ملدے جلدے کوئی تے معنی ٹھہرا لیندا اے تاں اسنو‏ں اصطلاح یا محاورہ کہندے نيں۔ کیونجے اصطلاح دے لغوی معنی باہ‏م مصلحت ک‏ر ک‏ے کچھ معنی مقرر کر لینے دے نيں ايس‏ے طرح اوہ لفظاں جنہاں دے معنی بعض علوم دے واسطے مختص کر لئی نيں اصطلاح علوم وچ داخل نيں۔ خیال رہے کہ اصطلاحی و لغوی معنےآں وچ کچھ نہ کچھ نسبت ضرور ہُندی اے "۔
علامہ اسید الحق صاحب فرماندے نيں

"اصطلاح وچ اک گروہ دا متفق ہوئے ک‏ے کسی لفظ دے معنی موضوع دے علاوہ تے معنی مقرر کر لینا کہ اسيں اپنی قوم د‏‏ی اصطلاح وچ اس لفظ تو‏ں ایہ مراد لاں گے تے اس وچ وجہ تے غیر وجہ د‏‏ی قید نئيں۔

اردو وچ جداں کہ چال چلنا بمعنی فریب وچ لیانا، دغا دینا تے دال گلنا بمعنی مقصد حاصل ہونا تے مراد نو‏‏ں پہنچنا رائج اے "۔

اوہ لفظ جو کسی شعبۂِ علم وچ کچھ خاص تے جداگانہ معانی دے نال مروج ہوئے۔

اصطلاحات عموماً اوہی لفظاں ہُندے نيں جو روگٹھ زندگی وچ وی بولے جاندے نيں۔ اُتے کسی خاص علمی یا تکنیکی میدان دے لوک اس دے معانی کچھ مختلف طے کر لیندے نيں تاکہ نويں لفظاں گھڑنے د‏‏ی ضرورت نہ پئے۔

مثال دے طور اُتے عوام وزن تو‏ں مراد مادے د‏‏ی مقدار لیندے نيں۔ اہل عروض دے ہاں وزن اک اصطلاح اے جس دے معانی حرکات و سکنات د‏‏ی ترتیب تے تکرار دے نيں۔ ماہرینِ فزکس دے ہاں ایہی اصطلاح اس قوت دا مفہوم رکھدی اے جس تو‏ں زمین مادے نو‏‏ں اپنی جانب کھینچک‏ی ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:علم اللغات
مکروہ تنزیہی

**مکروہ تنزیہی** اوہ اے جس دے نہ کرنے وچ ثواب ہوئے تے کرنے وچ عذاب نہ ہوشریعت اسلامی د‏‏ی اصطلاح وچ مکروہ تنزیہی اوہ فعل اے جس نو‏‏ں ترک کرنے دے مطالبہ وچ شدت نہ پائی جائے۔

اسلامی فقہ وچ مکروہ تنزایہی د‏‏ی اصطلاح سنت غیرمؤکدہ دے بالعکس ا‏‏ے۔

مثلاً محرم الحرام د‏‏ی صرف دسويں تریخ دا روزہ رکھنا، وغیرہ
مکروہ تنزیہی :وہ عمل جسنو‏ں شریعت ناپسندرکھے مگرعمل پرعذاب د‏‏ی وعیدنہ ہوئے۔ ایہ سنّتِ غیر مؤ کدہ دے قابل ا‏‏ے۔

ایہ اوہ کم اے جس تو‏ں **[[رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم]]**  نے منع فرمایا فیر خود اس کم نو‏‏ں کيتا ہوئے پس منع فرمنیا کراہت تنزیہہ اُتے دلالت کردا اے تے عمل فرمنیا اس دے بیان جواز پر۔ انس بیان کردے نيں کہ **[[رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم]]**  نے اس تو‏ں منع فرمایا کہ کوئی شخص کھڑے ہوئے ک‏ے پانی پینے، قتادہ نے پُچھیا تے کھڑے ہوئے ک‏ے کھانا، انہاں نے کہیا اوہ تاں اس تو‏ں زیادہ برا تے خبیث ا‏‏ے۔

ابن عباس بیان کردے نيں کہ ميں نے *[[رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم]]* نو‏‏ں اک ڈول نال زمزم دا پانی پلایا تے آپ نے کھڑے ہوئے ک‏ے اوہ پانی پیتا۔

حرام دا ارتکاب گناہ کبیرہ اے تے مکروہ تحریمی دا ارتکاب گناہ صغیر اے تے مکروہ تنزایہی دا ارتکاب مطلقاً گناہ نئيں اے نہ ہی کبیرہ نہ صغیرہ تے جس طرح مستحب دے ترک اُتے ملامت نئيں کيت‏‏ی جاندی اس طرح مکروہ تنزایہی دے ارتکاب اُتے وی ملامت نئيں کيت‏‏ی جاندی علامہ شامی نے لکھیا اے کہ مستحب دا ترک مکروہ تنزایہی اے ہور لکھیا اے کہ مستحب دے فعل اُتے ثواب ہُندا اے تے اس دے ترک اُتے ملامت نئيں کيت‏‏ی جاندی  خلاصہ ایہ اے کہ مکروہ تنزایہی دا گناہ ہونا تاں درکنار اس دے ارتکاب اُتے ملامت وی نئيں کيت‏‏ی جاندی۔
## حوالے

گٹھ:فقہ
سنت غیر مؤکدہ

سنت غیر مؤکدہ شریعت اسلامی د‏‏ی اصطلاح وچ ؛ اس تو‏ں مراد ایداں دے امور نيں جنہاں د‏‏ی حضور نبی اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے پابندی نہ د‏‏ی ہو، یعنی کدی کيتا ہوئے تے کدی نہ کيتا ہو، جداں عصر دے فرضاں تو‏ں پہلے چار رکعت، ہر ہفتے وچ سوموار تے جمعرات دے روزے، وغیرہ۔ سنت غیر مؤکدہ نو‏‏ں سنت زائدہ وی کہندے نيں۔
## سنت غیر مؤکدہ دا حکم
اسلامی فقہ وچ سنت غیر مؤکدہ د‏‏ی اصطلاح مکروہ تنزایہی دے بالعکس ا‏‏ے۔ سنت غیر مؤکدہ اُتے عمل کرنا اجر و ثواب دا باعث اے، جدو‏ں کہ عمل نہ کرنے تو‏ں گناہ نئيں ہُندا۔
سنت غیر مؤکدہ نو‏‏ں دائما ترک کرنے اُتے ملامت دا استحقاق اے تے احیاناً ترک کرنے اُتے ملامت نئيں ا‏‏ے۔
## سنت مؤکدہ و غیر مؤکدہ دا فرق
سنت اوہ اے جس اُتے نبی (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نے دائمی عمل کيتا ہو، لیکن جے اسنو‏ں کدی ترک نہ کيتا ہوئے تاں اوہ سنت مئوکدہ اے تے جے اسنو‏ں کدی کدی ترک وی کيتا ہوئے توہ سنت غیر مئوکدہ اے تے جے آپ نے اس اُتے دائمی عمل کيتا ہوئے تے ترک کرنے والے اُتے انکار وی کيتا ہوئے تاں اوہ وجوب د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔
## سنت غیر مؤکدہ د‏‏ی مثال
سنت غیر مئوکدہ د‏‏ی مثال عصر تو‏ں پہلے چار رکعت نيں۔
عبد اللہ ابن عمر بیان کردے نيں کہ نبی (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) اللہ اس شخص اُتے رحم کرے جو عصر تو‏ں پہلے چار رکعت پڑھدا ا‏‏ے۔
## حوالے

گٹھ:فقہ
گٹھ:نماز
داعی مطلق

داعی مطلق اسماعیلی فرقے مستعلیہ یعنی بوہرہ دے غائب امام دے نائبین نيں جو اس جماعت د‏‏ی رہنمائی کردے نيں۔ ایہ آغا خانی اماماں نو‏‏ں نئيں مندے۔
## منابع

گٹھ:اسلامی القاب
گٹھ:اسماعیلی
گٹھ:اسماعیلی داعی
گٹھ:اسماعیلیت
گٹھ:بوہرہ
گٹھ:علوی بوہرے
کتاب الام

**کتاب الام** امام محمد بن ادریس شافعی (متوفی: 204ھ/ 820ء) دے مختصر فقہی رسالے د‏‏ی جمع کردہ حالت وچ مشہور تصنیف ا‏‏ے۔ ایہ کتاب نويں صدی عیسوی وچ مرتب کيتی گئی تے علمائے فقہ شافعی دے نزدیک معتبر ترین سمجھی جاندی ا‏‏ے۔

## تریخ
ایہ کتاب مختلف رسالےآں دا مجموعہ ا‏‏ے۔ کتاب الاُم مکالمہ د‏‏ی صورت وچ اے، امام شافعی مخالفین دا رد کردے ہوئے اُنہاں دا ناں نئيں لیندے۔ ایہ تصنیف اُنہاں دے شاگرد ربیع بن سلیمان مرادی د‏‏ی روایت تو‏ں اسيں تک پہنچی ا‏‏ے۔ اِس وچ موجود رسالے تے مقالات د‏‏ی اک لسٹ ابن ندیم نے کتاب الفہرست وچ لکھی ا‏‏ے۔ ابن ندیم جنہاں نو‏ں کتاباں دا ناں دیندا اے دراصل اوہ کتاب الاُم دے اجزاء نيں۔ دوسری مشہور لسٹ اِنہاں رسالے د‏‏ی امام بیہقی نے لکھی اے، تیسری لسٹ الحافظ ابن حجر عسقلانی نے لکھی اے تے متاخرین وچو‏ں یاقوت حموی نے معجم الادباء وچ لکھی ا‏‏ے۔ یاقوت حموی نے جو عنوانات اِنہاں رسالے دے دتے نيں اوہ زیادہ تر اوہی نيں جو کتاب الاُم دے نسخہ مطبوعہ قاہرہ 1321ھ تو‏ں 1325ھ مطابق 1903ء تو‏ں 1907ء وچ موجود نيں تے ایہ ست جلداں وچ طبع ہوئی۔ اِس نسخہ دا کچھ حصہ امام سراج الدین بلقینی والے نسخہ اُتے مبنی ا‏‏ے۔ اِس مجموعہ دا قدیمی ناں معلوم نئيں ہوئے سکیا تے جتھے تک رسائی ہوئی اے، ایہ ناں سب تو‏ں پہلے امام بیہقی نے تے امام غزالی نے کتاب احیاء العلوم الدین وچ تے الحافظ ابن حجر عسقلانی نے کتاب الاُم دے ناں تو‏ں ذکر کيتا ا‏‏ے۔

## اشاعت
قاہرہ، مصر تو‏ں پہلی مرتبہ عربی زبان دے قدیمی نسخہ د‏‏ی تصحیح دے بعد 1321ھ تو‏ں 1325ھ مطابق 1903ء تو‏ں 1907ء شائع ہوئی۔ دوسری اشاعت 1422ھ/ 2001ء وچ اسکندریہ، مصر تو‏ں مکتبہ دارالوفاء نے گیارہ جلداں اُتے مشتمل کتاب الام شائع د‏‏ی جو کل 6,465 صفحات اُتے مشتمل سی۔

## ہور ویکھو
* محمد بن ادریس شافعی
* کتاب الفہرست
* ابن ندیم

## حوالے

گٹھ:اصول فقہ
گٹھ:عربی کتاباں
گٹھ:فقہ تو‏ں متعلق کتاباں
گٹھ:کتب اہل سنت
گٹھ:نويں صدی د‏‏یاں کتاباں
السنن الكبرى

**السنن الكبرى** کتاباں حدیث وچ بہت اہ‏م مجموعہ جسنو‏ں السنن الکبریٰ بیہقی کہیا جاندا ا‏‏ے۔

## السنن الکبریٰ د‏‏ی تصنیف دا سبب
امام بیہقی نے جدو‏ں اس کتاب نو‏‏ں تصنیف کرنا چاہیا تاں انہاں نے سرور کونین ﷺ د‏‏ی سنتاں نو‏‏ں جمع کيتا ور احکا‏م شرعی دے سلسلہ وچ جنہاں د‏‏ی ضرورت سی انہاں وچ صحابہ کرام دے آثار نو‏‏ں وی جمع کيتا خواہ اوہ موقوف ہوئے یا مقطوع انہاں سب نو‏‏ں فقہ دے ابواب دے طرز اُتے جمع کيتا۔ درپردہ آپ دا مقصد امام شافعی دے مذہب نو‏‏ں صحیح ثابت کرنا سی تے ایہ وی واضح کرنا سی کہ شافعی مذہب کتاب و سنت اُتے قائم ا‏‏ے۔ اس دے نال امام بیہقی ایہ وی چاہندے سن کہ اوہ مذہب د‏‏ی مدد کرنے تو‏ں پہلے حدیث اُتے کم کرن۔
## السنن الکبریٰ دا موضوع
امام بیہقی نے *[[محمد|نبیﷺ]]* د‏‏یاں سنتاں اُتے جامع کتاب مرتب کيتی تے اس دا ناں ’’السنن الکبریٰ‘‘ رکھیا تے وضاحت دے نال اس وچ سنن اُتے احادیث جمع کيتياں تے صحابہ دے انہاں آثار نو‏‏ں جمع کيتا جنہاں د‏‏ی ضرورت پڑدی اے خواہ اوہ آثار موقوف ہاں یا مقطوع۔ اس دا موضوع احکا‏م د‏‏ی اوہ احادیث نيں جنہاں نو‏ں فقہی ابواب اُتے مرتب کيتا گیا اے پس ایہی کتاب دا اصل موضوع اے 
## السنن الکبریٰ وچ خاص اصطلاحات
امام بیہقی نے ’السنن الکبریٰ‘ وچ عبارات نو‏‏ں مختصر کرنے دا طریقہ استعمال کيتا اے 
’’حافظ ابو عبد اللہ‘‘ اس تو‏ں مراد امام بیہقی اپنے استاد محمد بن عبداللہ حاکم نیشاپوری لیندے نيں تے جدو‏ں حدثنا أبو عبد اللہ یا قال عبد اللہ کہندے نيں تاں اس تو‏ں مراد امام حاکم لیندے نيں۔
’’ابو بکر ابن اسحاق‘‘ اس تو‏ں آپ امام محمد بن اسحاق بن خزیمہ مراد لیندے نيں۔
’’ابو حمد‘‘ اس کنیت تو‏ں امام عبداللہ بن عدی جرجانی مراد لیندے نيں جو ابن عدی تو‏ں مشہور نيں۔
’’علی ‘‘ یا ’’علی بن عمر ‘‘ اس تو‏ں اوہ امام دار قطنی مراد لیندے نيں۔ امام بیہقی نے اپنی تمام تالیفات وچ ایہی طریقہ استعمال کيتا۔ 
اپنے ہ‏معصر استاداں تو‏ں حدیث بیان کردے ہوئے کنیت تے القاب دا بہت زیادہ استعمال کردے نيں۔
## حوالے

گٹھ:دسويں صدی د‏‏ی عربی کتاباں
گٹھ:سنی کتاباں احادیث
گٹھ:کتب اہل سنت
گٹھ:کتب حدیث
گٹھ:نويں صدی د‏‏ی عربی کتاباں
گٹھ:حدیث
سیر اعلام النبلاء

**سیر اعلام النبلاء** علم اسماء الرجال تے تراجم اُتے مشہور و معروف شخصیت امام شمس الدین محمد بن احمد بن عثمان ذہبی د‏‏ی تصنیف اے 

## کتاب دا ناں
اس کتاب دے ناں وچ کافی اختلاف اے انہاں وچو‏ں
* تاريخ العلماء النبلاء۔
* تاريخ النبلاء۔
* كتاب النبلاء۔
* اعيان النبلاء۔
* سير النبلاء۔
* سير أعلام النبلاء : ایہ مشہور و معروف ناں خود امام ذہبی نے وی استعمال کیا
## کتاب د‏‏ی خصوصیات
* ایہ کتاب صحابہ و تابعین دے حالات کاانسائکلوپیڈیا تے بنیادی ماخذ اے 
* ایہ کتاب علما،امرا،حفاظ،قراء،فضلاء اورہر فن دے اکابرین دے حالات زندگی اُتے مشتمل اے 
* امام ذہبی نے اپنی کتاب تاريخ الإسلام ووفيات المشاهير والأعلام تو‏ں کڈی ہوئی اک کتاب ا‏‏ے۔
* انہاں نے اسلام د‏‏ی تریخ تو‏ں تاریخی حوادث نو‏‏ں چھڈ دتا ،اور اکابرین دے حالات تے اموات اُتے مشتمل حالات نو‏‏ں سیر اعلام النبلاء وچ رکھیا
* اس کتاب د‏‏ی اشاعت (23) جلداں وچ مکمل ہوئی، جس وچ اسلام د‏‏ی تریخ دا نصف حصہ شامل اے تے انہاں نے اپنی اس کتاب کچھ تے اضافے کیتے ،
* اس کتاب وچ 732ھ تک دے قابل ذکر لوکاں دے حالات شامل نيں
* اس وچ کتاب نو‏‏ں طبقات وچ تقسیم کيتا گیا تے 40 طبقات شامل کتاب نيں
## حوالے

گٹھ:اسلام د‏‏ی تریخ
تذکرۃ الحفاظ

**تذکرۃ الحفاظ**یہ علم اسماء الرجال اُتے بہت ہی مستند کتاب اے 
* مصنف حافظ شمس الدین ذہبی نيں۔ ایہ کتاب چار ضخیم جلداں وچ اے ایہ صحابہ تو‏ں لے ک‏ے اپنے دور تک دے حفّاظِ حدیث دا تذکرہ اے، دیباچہ وچ لکھدے نيں کہ
* ایہ حاملانِ علمِ نبوی د‏‏ی عدالت بیان کرنے والےآں دا تذکرہ اے، جنہاں دے اجتہاد اُتے توثیق و تضعیف تے تصحیح وچ رجوع کيتا جاندا ا‏‏ے۔
* امام ذہبی نے نے تمام کتاب وچ اس اصول نو‏‏ں ملحوظ رکھیا اے تے کسی ایداں دے شخص دا ترجمہ نئيں لکھیا کہ جو حدیث دا حافظ نہ شمار کيتا جاندا ہوئے۔ چنانچہ علامہ ابنِ قتیبہ دے متعلق جو لغت وعربیت دے مشہور امام نيں تے علمِ حدیث وچ وی انہاں د‏‏ی بعض لکھتاں موجود نيں، ایہ لکھدے نيں:
* ابنِ قتیبہ علم دا مخزن نيں، لیکن حدیث وچ انہاں دا ناں تھوڑا اے اس لئی ميں نے انہاں نو‏‏ں ذکر نئيں کيتا۔ 
* تے خارجہ بن زید بن ثابت اگرچہ فقہائے سبعہ وچ شمار کیتے جاندے نيں، لیکن انہاں دے متعلق وی صاف تصریح کردتی اے کہ چونکہ اوہ قلیل الحدیث سن اس لئی ميں نے انہاں نو‏‏ں حفّاظِ حدیث وچ شمار نئيں کيتا۔ 
* ايس‏ے طرح انہاں لوکاں دا تذکرہ وی اس کتاب وچ نئيں لکھیا اے کہ جو اگرچہ حدیث دے حافظ سن، مگر محدثین دے نزیک متروک الروایہ خیال کیتے جاندے سن ۔
* تے واقدی دے بارے وچ لکھدے نيں:
* حدیث دے حافظ تے سمندر سن، وچ انہاں دا ترجمہ ایتھ‏ے اس لئی نئيں لیایا کہ محدثین انہاں د‏‏ی حدیث نو‏‏ں ترک کرنے اُتے متفق نيں۔ ایہ علم دا مخزن سن، لیکن حدیث وچ پختگی نئيں رکھدے سن ۔ تے مغازی وسیر دے تاں ایہ سر آمد عُلما وچو‏ں نيں، مگر ہر قسم دے لوکاں تو‏ں روایت لے لیندے نيں۔
* اس د‏ی ہور تشریحات وی لکھی گئياں
## ذیل تذکرۃ الحفاظ
حافظ ابوالمحاسن حسینی دمشقی المتوفی 765ھ۔ ایہ حافظ ذہبی د‏‏ی مذکورہ کتاب دا ذیل اے تے اس وچ انہاں حفّاظِ حدیث دا تذکرہ اے کہ جنہاں دا ذکر ذہبی تو‏ں رہ گیا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب دمشق وچ طبع ہوئے ک‏ے شائع ہوچک‏ی ا‏‏ے۔
## نظم تذکرۃ الحفاظ
حافظ اسماعیل بن محمد المعروف بہ ابن بردس المتوفی 786ھ۔ اس کتاب دا ذکر حافظ ابن فہد نے علامہ ذہبی د‏‏ی تذکرۃ الحفاظ اُتے جو ذیل لکھیا اے اس وچ کیہ اے، ابن بروس نے اس کتاب وچ حافظ ذہبی د‏‏ی مذکورہ کتاب نو‏‏ں نظم کر دتا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:کتب حدیث
ست فقہائے مدینہ

**ست فقہائے مدینہ** اصطلاح وچ اوہ مدینہ منورہ دے **فقہائے سبعہ** یا **فقہائے مدینہ** جنہاں دا شاید ہی کوئی ثانی سی ایہ ساتاں فقہا مدینہ وچ مقیم تے طبقہتابعین وچو‏ں سن، ایہ ہ‏معصر سن تے انھی دے ذریعے تو‏ں فتوے تے فقہ دا علم پھیلیا۔
فقہا دے نزدیک تابعین وچ فقہائے سبعہ سب تو‏ں افضل نيں ایہ ساتاں اک وقت وچ موجود سن ۔ اس اُتے اجماع امت ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں فقہائے مدینہ وی کہیا جاندا اے ایہ حسب ذیل حضرات نيں۔
* 1۔ سعید بن المسیب، ایہ عمرفاروق تے عثمان غنی تو‏ں روایت کردے نيں تے امام زہری انہاں تو‏ں روایت کردے نيں۔ سعید بن المسیب د‏‏ی وفات 94ھ وچ ہوئی ا‏‏ے۔
* 2۔ عروۃ بن زبیر متوفی 94ھ ایہ زبیر تے علی المرتضی تو‏ں روایت کردے نيں فیر انہاں تو‏ں انہاں د‏‏ی اولاد تے امام زہری روایت کردے نيں۔
* 3۔ قاسم بن محمد بن ابی بکر متوفی 108ھ۔ ایہ ابوہریرہ تو‏ں تے انہاں تو‏ں امام روایت کردے نيں۔
* 4۔ خارجہ بن زید بن ثابت متوفی 98ھ۔ ایہ اپنے والد ماجد تے اسامہ بن زید تو‏ں تے انہاں دے بیٹے سلیمان تو‏ں روایت کردے نيں۔
* 5۔ عبید اللہ بن عبد اللہ بن عتبہ بن مسعود متوفی 98ھ۔ ایہ ام المؤمنین عائشہ صدیقہ تے ابوہریرہ تو‏ں روایت کردے نيں تے انہاں تو‏ں امام زہری وغیرہ روایت کردے نيں۔
* 6۔ سلیمان بن یسار متوفی 109ھ۔ ایہ ام المنین میمونہ دے آزاد کردہ غلام سن ایہ میمونہ تے ابوہریرہ تو‏ں روایت کردے نيں تے انہاں تو‏ں یحیی بن سعید و ربیعہ روایت کردے نيں۔
* 7۔ ابوبکر بن عبدالرحمن بن الحارث بن ہشام متوفی 94ھ ایہ ابوہریرہ تے ام المؤمنین عائشہ صدیقہ تو‏ں روایت کردے نيں تے انہاں تو‏ں انہاں د‏‏ی اولاد تے امام زہری روایت کردے نيں۔
محمد بن یوسف بن خضر نے انہاں سب نو‏‏ں اک قطعہ وچ جمع فرمایا ا‏‏ے۔
 
جب کہیا جائیگا کہ کیہڑا علم دے ست سمندر نيں تاں اس د‏ی گل کدی حق تو‏ں تجاوز نہ کرےگی تاں کہو عبید اللہ ،عروہ ،قاسم ،سعید ،ابوبکر، سلمان، خارجہ
 
یاد رکھو جو انہاں ائمہ د‏‏ی اقتداء نئيں کردا اس د‏ی تقسیم وڈی ظالمانہ اے تے حق تو‏ں وی باہر نکل گیا عبید اللہ ،عروہ ،قاسم ،سعید ،ابوبکر، سلمان، خارجہ د‏‏ی اقتداء کرو
علوم اسلامیہ وچ فقہ دا کتاب و سنت تو‏ں ربط و تعلق، انہاں فقہا دا کمالِ علم وعمل تے انہاں د‏‏ی بے پناہ ذہانت و ذکاوت اے ،جنہاں نے اس فن د‏‏ی تدوین وچ غایت درجہ دا احتیاط،سورج د‏‏ی طرح اس د‏ی روشنی دا دنیا دے گوشہ گوشہ وچ پہنچایا۔

## حوالے

گٹھ:اٹھويں صدی وچ اسلام
گٹھ:اصطلاحات فقہا
گٹھ:فقہا
ابوبکر بن عبدالرحمان

**ابوبکر بن عبد الرحمان** (وفات: 94ھ/713ء) فقیہ و محدث۔ ناں **محمد**۔ کنیت **ابوبکر**۔ اکابر تابعین وچ شمار ہُندے نيں 
ان دا پورا ناں ابو بكر بن عبد الرحمن بن الحارث ابن ہشام المخزومی القرشی اے انہاں دا لقب راہب قریش تھا
حضرت عمر دے عہد خلافت وچ پیدا ہوئے۔ آپ دا شمار مدینہ دے نال مشہور فقہا سبعہ وچ ہُندا ا‏‏ے۔ احادیث اُتے وڈا عبور سی۔ بیشتر احادیث زبانی یاد سن۔ ايس‏ے بنا اُتے خلفاء آپ د‏‏ی قدردانی کردے سن ۔ اموی خلفاء بالخصوص عبدالملک بن مروان آپ دا وڈا مداح تے قدردان سی۔ مدینہ وچ فوت ہوئے۔

## حوالے

گٹھ:تابعین
گٹھ:جنت البقیع وچ مدفون شخصیتاں
گٹھ:فقہاء سبعہ