تحریک طالبان پاکستان

**تحریک طالبان پاکستان** پاکستانی لڑاکا طالبان دی اک ٹولی اے جیدے وچ کئی نکیاں ٹولیاں آندیاں نیں۔ ایہدا مڈھ دسمبر 2007 وچ بیت اللہ محسود نے رکھیا۔ ایہدا پہلا آگو بیت اللہ محسود سی اوہدے مرن تے حکیم اللہ محسود نواں آگو بنیا۔ حکیم اللہ محسود نوں 1 نومبر 2013 نوں ڈرون ہلے وچ مار دتا گیا۔ اوہدی تھاں خان سعید سجنا نواں طالبان آگو بنیا اے۔ 

**تحریک طالبان پاکستان** یا کالعدم تحریک طالبان دیوبندی مکت‏‏ب فکر نال تعلق رکھنے والے مسلح گروہاں دا اکٹھ اے جنہاں نے افغانستان اُتے امریکی حملے دے بعد مفتی نظام الدین شامزئی صاحب دے فتوے اُتے عمل کردے ہوئے پاکستان دے خلاف ہتھیار اٹھائے ۔ان گروہاں کوہمیشہ دیوبندی مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے جید مفتیان کرام د‏‏ی پشت پناہی حاصل رہی اے - چنانچہ 2004 وچ انہاں دے خلاف جدو‏ں پاکستانی فوج نے آپریشن شروع کيتا تاں یونیورسٹی حقانیہ اکوڑہ خٹک ، یونیورسٹی اشرافیہ لاہور ، یونیورسٹی بنوری ٹاؤن کراچی اورہور دیوبندی مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے مراکز د‏‏ی طرف تو‏ں اس آپریشن دے خلاف شدید نوعیت دا فتویٰ جاری ہويا-

تحریک دا گڑھ پاکستان دا قبائلی علاقہ فاٹا اے۔

انہاں وچ اختلافات وی موجود نيں اُتے تحریک طالبان پاکستان دے راہنماواں نے افغان طالبان دے ہتھ اُتے بیعت کيتی ہوئی اے تے متعدد حلفےآں د‏‏ی اپیل دے باوجود ملا عمر نے انہاں د‏‏ی مذمت یا انہاں تو‏ں لاتعلقی کرنے تو‏ں انکار کر دیاہے- انہاں د‏‏ی کارروائیاں دا دائرہ کار پاکستان تو‏ں لے ک‏ے افعانستان تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ پاکستانی خفیہ ادارےآں د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق انہاں نو‏‏ں 34 تنظیماں وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔
جولائ‏ی 2009ء وچ سوات تے فاٹا وچ گرفتار ہونے والے طالبان، جنہاں وچ افغانی طالبان وی شامل نيں، تو‏ں بھارتی کرنسی تے اسلحہ دے علاوہ امریکا دے جاری کردہ آپریشن انڈیورنگ فریڈم دے کارڈ وی ملے ني‏‏‏‏ں۔۔ اگرچہ بظاہر امریکا تے طالبان اک دوسرے دے دشمن نيں مگر حیران کن طریقہ اُتے پاک فوج دے وزیرستان آپریشن دے شروع ہُندے ہی نیٹو فورسز نے افغانستان د‏‏ی طرف د‏‏ی چوکیاں یکدم خالی کر دیؤ حالانکہ اوتھ‏ے تو‏ں افغانی وزیرستان وچ آسانی تو‏ں داخل ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ وزیر داخلہ رحمان ملک دے مطابق اس اُتے احتجاج وی ریکارڈ کروایا گیا ا‏‏ے۔

## طالبان دا تاریخی پس منظر
وادئ سندھ وچ مذہبی شدت پسندی دے اسباب نو‏‏ں اس دے ماضی تو‏ں کٹ کر نئيں سمجھیا جا سکدا -وادئ سندھ وچ دہشت گردی دے ارتقا نو‏‏ں مختلف مراحل وچ تقسیم کيتا جا سکدا اے -

### سید احمد بریلوی تو‏ں دار العلوم دیوبند تک
وادئ سندھ وچ مذہب د‏‏ی شدت پسندانہ تفسیر د‏‏ی بنیاد اُتے ریاست دے قیام د‏‏ی سب تو‏ں پہلی کوشش سید احمد بریلوی تے شاہ اسماعیل دہلوی نے د‏‏ی ۔ ایہ دونے حج دے دوران محمد بن عبدالوہاب د‏‏ی تحریک توحید والعدل ،جو وہابیت دے ناں تو‏ں معروف سی ، تو‏ں متاثر ہوئے تے حجاز دے سفر تو‏ں واپس آندے ہوئے شیخ محمد بن عبدالوہاب دے دروس د‏‏ی کتاب،  وچ پیش کيتا ۔ 1818ء تو‏ں 1821ء دے دوران سید احمد بریلوی نے شمالی ہندوستان وچ مسلماناں دے عقائد د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی مہم چلا‏ئی، اوتھ‏ے زیادہ کامیابی نہ ملی تاں 1826ء وچ اوہ سخت گیر مذہبی حکومت بنانے دے لئی پختون علاقےآں وچ آ گئے۔ان دو حضرات دا کردار اس خطے د‏‏ی مذہبی تریخ وچ مرکزی حیثیت رکھدا اے، جس دا اثر اج وی بھارت دے صوبےآں اترپردیش،اور ہریانہ دے نال نال پاکستان دے پختون تے مہاجر اکثریت والے علاقےآں وچ دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ انگریزاں نے مسلماناں وچ پائی جانے والی محرومیاں نو‏‏ں سکھاں دے خلاف استعمال کر نے دے لئی سید احمد بریلوی اورشاہ اسماعیل دہلوی نو‏‏ں اپنے زیر انتظام علاقےآں وچ لشکر سازی د‏‏ی مکمل آزادی دتی ۔ 1831 ء وچ سید احمد بریلوی تے انہاں دے ساتھیاں د‏‏ی طالبانی حکومت تو‏ں اکتائے ہوئے مسلماناں تے سکھاں دے اشتراک عمل دے نتیجے وچ بالاکوٹ دے مقام اُتے انہاں دے قتل دے بعد انہاں حضرات د‏‏ی تحریک دا دوبارہ ظہور 30 مئی 1867ء وچ دار العلوم دیوبند دے قیام د‏‏ی شکل وچ ہويا۔دیوبندی مکت‏‏ب فکر وچ شاہ اسماعیل دہلوی تے سید احمد بریلوی دے خیالات نو‏‏ں اپنانے تے انہاں د‏‏ی طرفداری کرنے دا رجحان شروع تو‏ں موجود سی ۔ انہاں حضرات دے نظریات دے نال وابستگی دار العلوم دیوبند دے بانی مولا‏نا رشید احمد گنگاوہی تے مولا‏نا قاسم نانوتوی د‏‏یاں تحریراں وچ دیکھی جا سکدی اے ۔بعد وچ دار العلوم دیوبند وچ مولا‏نا عبید الله سندھی ،مفتی محمود حسن تے مولا‏نا حسین احمد مدنی جداں نسبتا اعتدال پسند علما پیدا ہوئے مگر انہاں دا برداشت تے صلح آمیز رویہ صرف ہور مذاہب دے لئی سی تے مسلماناں دے باقی فرقےآں دے لئی انہاں دا رویہ اس مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے بانیاں جداں ہی رہا-

### امیر عبد الرحمن خان د‏‏ی ریاست
دیوبند مکت‏‏ب د‏‏ی اس سوچ کاپہلا نتیجہ افغانستان دے شاہ امیر عبد الرحمن د‏‏ی طرف تو‏ں 1891ء تو‏ں 1893ء تک د‏‏ی جانے والی ہزارہ قبیلے د‏‏ی نسل کشی تے انہاں د‏‏ی جائداد د‏‏ی پشتوناں وچ تقسیم اورانکو غلام اورلونڈیاں بناکر فروخت کرنے دا عمل سی جس دے نتیجے وچ افغانستان دے ہزارہ قبیلے د‏‏ی آبادی وچ 60فیصد تک کمی آ گئی ۔ امیر عبد الرحمن خان نے اپنی حکومت دا نظام چلانے دے لئی ہندوستان تو‏ں دیوبندی علما منگوائے سن جنہاں نے شیعاں دے کافر ہونے تے انہاں د‏‏ی جان و مال دے حلال ہونے دا فتویٰ دتا۔ ایہ جدید انسانی تریخ د‏‏ی پہلی نسل کشی سی جس دے نتیجے وچ پنج لکھ انسان لقمۂ اجل بنے۔ ايس‏ے دوران وچ کچھ ہزارہ خاندان ہجرت ک‏ر ک‏ے کوئٹہ وچ آ گئے جو انگریزاں دے قبضے وچ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے لئی پناہ گاہ ثابت ہويا۔ امیر عبد الرحمن خان دے زمانے وچ پختون قبیلے نو‏‏ں دیوبندی مسلک دا پابند بنایاگیا۔ کرم ایجنسی دے شیعہ قبیلے افغان شاہ د‏‏ی ایسی فرقہ وارانہ کارروائیاں دے خوف تو‏ں ہندوستان د‏‏ی انگریز حکومت تو‏ں ملحق ہوئے گئے تے ایويں فاٹا دا بندوبست عمل وچ آیا۔ ہندوستان وچ انگریزاں دے قانون د‏‏ی مساوات تے بہتر انتظامی اقدامات د‏‏ی بدولت اس سوچ نو‏‏ں قتل عام دا دائرہ وادی سندھ تک پھیلانے دا موقع نہ مل سکیا۔ کرم ایجنسی دے بعد باقی قبیلے نے وی انگریز حکومت دا حصہ بننے دا فیصلہ کيتا۔ اس تاریخی عمل جس کاآغاز شیعہ دشمنی تو‏ں ہويا، نے مستقب‏‏ل وچ بننے والے ملک پاکستان د‏‏ی شمال مغربی سرحد نو‏‏ں متعین کيتا۔ اس تریخ دا ہی نتیجہ اے کہ ریاض بسرا تو‏ں لےک‏ے ملک اسحاق تے داود بادینی تک جداں تربیت یافتہ قاتلاں نو‏‏ں قندھار دے دیوبندی علاقےآں وچ پناہ ملدی رہی ا‏‏ے۔

### تحریک ریشمی رومال
ایتھ‏ے سن 1915 تو‏ں 1920 تک چلنے والی تحریک ریشمی رومال دا ذکر کرنا وی بہت ضروری اے کیونجے ایہ تحریک دیوبندی مکت‏‏ب فکرکے کم کرنے دے طریقے د‏‏ی بخوبی عکاسی کردی ا‏‏ے۔ سید احمد تے شاہ اسماعیل دہلوی د‏‏ی طرز اُتے اک پسماندہ ریاست دے قیام د‏‏ی ایہ تحریک اس وقت شروع کيتی گئی جدو‏ں جنگ عظیم اول وچ انگریز کمزور پڑدے دکھادی دیے۔ دیوبندی علما نے عوام نال رابطہ کرنے تے سیاسی عمل د‏‏ی بجائے افغانستان وچ امیر عبد الرحمن دے بیٹے امیر حبیب الله خان نو‏‏ں نال ملیا ک‏ے دیوبندی قبیلے دے اک لشک‏ر ک‏ے ذریعے حملہ کرنے دا منصوبہ بنایا۔ مولا‏نا محمود حسن نے اک نو مسلم مولا‏نا عبید الله سندھی نو‏‏ں افغانستان بھیجیا۔ آپس وچ رابطہ رکھنے دے لئی ریشمی رومال اُتے کڑھائی ک‏ر ک‏ے پیغامات لکھے جاندے تے قاصد اوہ ریشمی رومال منزل مقصود تک لے جاندے۔ دیوبندی علما د‏‏ی توقعات دے برعکس امیر حبیب الله خان اپنے باپ تو‏ں بہت مختلف سی۔ اوہ فسطائی سوچ نو‏‏ں حقیقت دے منافی تے معاشرے دے لئی تباہ کن سمجھدا سی۔ اس نے ہزارہ قبیلے د‏‏ی نسل کشی دا سلسلہ وی روک دتا سی۔ اوہ جاندا سی کہ ایہ علما مکڑی د‏‏ی طرح خیالی جالے تاں بن سکدے نيں مگر انگریزاں د‏‏ی سائنسی علوم اورقانون د‏‏ی نظر وچ شہریاں د‏‏ی برابری دے اصول اُتے قائم جدید ریاست دا سامنا نئيں ک‏ر سکدے۔ اس تحریک نو‏‏ں پہلی ناکامی تاں اس وقت ہوئی جدو‏ں امیر حبیب الله خان نے مولا‏نا سندھی تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ ہندوواں تے سکھاں دے نال مل کر چلاں، چنانچہ مولا‏نا سندھی ، راجا مہندر سنگھ د‏‏ی تحریک وچ شامل ہوئے گئے تے ہندوستان وچ کانگریس تو‏ں وی رابطہ قائم کيتا۔ افغانستان وچ قیام تے دوسرے مذاھب دے سیاسی کارکناں تو‏ں ارتباط تے بعد وچ روس دے سفر تے کمیونزم دے مطالعے د‏‏ی وجہ تو‏ں مولا‏نا عبید الله سندھی د‏‏ی سوچ وچ بہت تبدیلی آئ تے اوہ علما دیوبند دے روايتی فرقہ پرستانہ تے تنگ نظر طرز فکر تو‏ں دور ہوئے گئے۔ ادھر پختون عوام وچ حالے سید احمد بریلوی تے شاہ اسماعیل دہلوی د‏‏ی ریاست د‏‏ی یاد تازہ سی۔ انہاں نے دوبارہ اسلام دے ناں اُتے بیوقوف بننے تو‏ں انکار کر دتا تے انہاں علما نو‏‏ں افرادی قوت د‏‏ی قلت دا سامنا ہونے لگا۔ پختون عوام تحریک ریشمی رومال د‏‏ی بجائے خان عبد الغفار خان د‏‏ی تحریک خدائی خدمتگار وچ شامل ہوئے رہے سن ۔ شیخ چلی د‏‏ی داستان تو‏ں شباہت رکھنے والی تحریک ریشمی رومال دا خاتمہ جلد ہی انگریزاں دے ہتھو‏ں مولا‏نا محمود حسن تے ہور د‏‏ی گرفتاری د‏‏ی شکل وچ ہوئے گیا۔

### پاکستان دا رخ بدلنے د‏‏ی کوشش
جنگ عظیم دوم د‏‏ی وجہ تو‏ں کمزور ہونے والے انگریزاں دے ہندوستان تو‏ں جانے تے مسلم لیگ د‏‏ی تحریک دے نتیجے وچ ہندوستان دے شمال مغرب وچ اک مسلما‏ن ریاست دے ممکنہ قیام د‏‏ی آہٹ پا کر علما دیوبند وچو‏ں کچھ نے اس وجہ تو‏ں قیام پاکستان د‏‏ی مخالفت کيتی کہ اس تحریک د‏‏ی اعلیٰ تعلیم یافتہ قیادت تے جدید ریاست دے قیام تو‏ں اختلاف رکھدے سن ۔ البتہ کچھ ہور سخت گیر علما نے قیام پاکستان نو‏‏ں ناگزیر سمجھدے ہوئے وادی سندھ د‏‏ی طرف ہجرت شروع د‏‏ی تے دوبارہ تو‏ں سید احمد بریلوی تے شاہ اسماعیل دہلوی د‏‏ی پسماندہ ریاست دے قیام دیاں کوششاں شروع کر دیؤ۔ 26 اگست 1941ء نو‏‏ں لاہور وچ جماعت اسلامی دا قیام عمل وچ آیا۔مولا‏نا مودودی اگرچہ روايتی فرقہ پرست عالم نئيں سن مگر اپنی جماعت اسلامی دے پیغام نو‏‏ں قبول نہ کرنے والےآں نو‏‏ں ناں نہاد مسلما‏ن سمجھدے سن ۔ اس طرح جماعت اسلامی وی اک قسم دا فرقہ بن گئی۔ البتہ جماعت اسلامی محدود تعداد مگر منظم ارکان دا حامل فرقہ اے، جس نو‏‏ں انگریزی زبان وچ کلٹ کہنا زیادہ مناسب ہوئے گا۔ 1944ء وچ لاہور دے نواحی قصبے امرتسر وچ تنظیم اہل سنت دے ناں تو‏ں اک شیعہ مخالف دیوبندی جماعت دا قیام عمل وچ لیایا گیا۔ 26اکتوبر 1946ءکو مولا‏نا شبیر احمد عثمانی نے جمعیت علمائے اسلام دے ناں تو‏ں تیسری دیوبندی جماعت قائم کيتی جو مسلم لیگ دے متوازی سیاسی جماعت سی۔ جدو‏ں قائد اعظم نے 11 اگست 1947ء د‏‏ی تقریر وچ ریاست د‏‏ی نظر وچ سب شہریاں کوبلا تفریق مذہب مساوی قرار دتا تاں 1 ستمبر 1947ء نو‏‏ں مولا‏نا شبیر احمد عثمانی نے اخبارات وچ اک بیان جاری کيتا جس دا اک اک لفظ قائد اعظم د‏‏ی اس تقریر د‏‏ی مخالفت اُتے مبنی سی، ایويں اک سرد جنگ شروع ہوئے گئی۔ پاکستان دے قیام تو‏ں پہلے ہی دیوبندی علما نے شیعاں د‏‏ی نماز جنازہ پڑھنے نو‏‏ں حرام قرار دے رکھیا سی تے مولا‏نا شبیر احمد عثمانی وی شیعاں دے لئی ایہی سوچ رکھدے سن - لہٰذا قائد اعظم د‏‏ی پہلی نماز جنازہ گورنر ہاؤس وچ انہاں دے اپنے مسلک دے مطابق پڑھی گئی مگر جدو‏ں عوام وچ نماز جنازہ پڑھانے د‏‏ی باری آئ تاں حکومت نے مولا‏نا شبیر احمد عثمانی نو‏‏ں طلب کيتا۔ جدو‏ں انہاں تو‏ں سوال کيتا گیا کہ آپ نے قائد اعظم د‏‏ی نماز جنازہ کیو‏ں پڑھائی تاں انہاں نے اپنے فتوےآں تو‏ں رجوع کرنے د‏‏ی بجائے اک خواب سنیا کر سوال نو‏‏ں ٹال دتا۔ دوسری طرف دیوبندی جماعت " تنظیم اہلسنت" نال تعلق رکھنے والے علما مولا‏نا نور الحسن بخاری، مولا‏نا دوست محمد قریشی، مولا‏نا عبد الستارتونسوی دیوبندی وغیرہ نے پاکستان بھر وچ شیعہ مخالف جلسے کیتے تے لوکاں نو‏‏ں فسادات دے لئی اکسایا۔ لہٰذا قیام پاکستان تو‏ں بعد ہی شیعاں اُتے حملے شروع ہوئے گئے۔

### جہاد کشمیر
سیداحمد بریلوی دے فکری ورثاء یعنی دیوبندی تنظیماں نو‏‏ں پاکستانی قیادت دے نال اپنے تعلقات نو‏‏ں استوار کرنے تے پاکستان دے ریاستی ڈھانچے وچ اک غیر سرکاری مسلح قوت دے طور اُتے جگہ بنانے دا موقع 1948ءکے کشمیر جہاد دے دوران ملیا - البتہ پاکستان نو‏‏ں اس د‏ی بھاری قیمت چکانا پئی کیونجے جنہاں دیوبندی قبیلے دے لشکر اُتے انحصار ک‏ر ک‏ے کشمیر اُتے حملہ کيتا گیا انہاں نے پیشہ وارانہ فوج د‏‏ی طرح پیش قدمی د‏‏ی بجائے بارہ مولہ دے مقام اُتے ہندوواں د‏‏ی لڑکیو‏ں نو‏‏ں لونڈی بنانا تے انہاں دے گھر دے سامان نو‏‏ں لُٹنا شروع کيتا -اس دوران ہندوستان نو‏‏ں سرینگر وچ پیراشوٹ د‏‏ی مدد تو‏ں فوج اتارنے تے ائیرپورٹ اُتے قبضہ کرنے دا موقع مل گیا جس نے انہاں قبیلے نو‏‏ں پِچھے دھکیل کر وادئ سندھ دے دریاواں د‏‏ی شہ رگ پرقبضہ ک‏ر ليا - دیوبندی قبیلے نو‏‏ں جنگی مقاصد دے لئی استعمال کرنے دا فطری نتیجہ پاکستان وچ شیعہ کشی د‏‏ی پہلی واردات، یعنی 1950 ء وچ وادئ کرم اُتے دیوبندی قبیلے دے حملے د‏‏ی صورت وچ نکلیا ، جو 1948ء وچ جہاد کشمیر دے ناں اُتے اسلحہ تے مال غنیمت سمیٹ کر طاقتور ہوئے گئے سن ۔ 1956ء وچ وادئ کرم دوبارہ انہاں قبیلے دے حملےآں دا نشانہ بنی۔اس دے بعد پاکستان وچ فرقہ وارنہ قتل و غارت دا سلسلہ چل نکلا-پاکستان د‏‏ی ابتدائی تریخ وچ 1963ء دا سال سب تو‏ں زیادہ خونریز ثابت ہويا۔3 جون 1963ء نو‏‏ں بھاٹی دروازہ لاہور وچ عزاداری دے جلوس اُتے پتھراں تے چاقوواں تو‏ں حملہ کيتا گیا جس دے نتیجے وچ دو عزادار قتل تے سو دے نیڑے زخمی ہوئے۔ نارووال، چنیوٹ تے کوئٹہ وچ وی عزادارےآں اُتے حملے ہوئے ۔ اس سال دہشت گردی د‏‏ی بدترین واردات سندھ دے ضلعے خیر پور دے پنڈ ٹھیری وچ پیش آئ جتھ‏ے سرکاری اعداد و شمار دے مطابق 120 عزادارےآں نو‏‏ں کلہاڑیاں تے تلواراں د‏‏ی مدد تو‏ں ذبح کيتا گیا۔

### پشتونستان تحریک
افغانستان نے 1973ء وچ پشتونستان دے ناں اُتے پاکستان دے پختونون نو‏‏ں استعمال ک‏ر ک‏ے ملک توڑنے د‏‏ی سازش بنائی جس دے جواب وچ پاکستان نے افغان حکومت دے مخالف اخوان نو‏‏ں مدد دینا شروع د‏‏ی سی۔ اس طرح "افغان مجاہدین" دے نال پاکستانی حکومت دے تعلقات 1974 ء وچ ہی استوار ہوئے گئے۔ پاکستان دے پختوناں نے انگریزاں دے دور وچ ہی وادئ سندھ نو‏‏ں سنگلاخ افغانستان اُتے ترجیح دتی سی تے پنجاب ،سندھ تے بلوچستان دے نال اپنے معاشی تے تاریخی تعلق د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی قیام پاکستان دے بعد ہونے والے ریفرنڈم وچ پاکستان تو‏ں الحاق کيتا سی۔اسی گہرے تعلق د‏‏ی بدولت پاکستان دے پختون عوام وچ افغانستان د‏‏ی حمایت تو‏ں چلنے والی اس تحریک نو‏‏ں خاطر خواہ حمایت نہ مل سکی۔جمعہ خان صوفی نے اپنی کتاب "**فریب ناتمام**" وچ انہاں سب واقعات تے افغانستان د‏‏ی پسماندگی د‏‏ی تفصیل لکھی ا‏‏ے۔

### افغانستان وچ عدم استحکا‏م اورپاکستان وچ دہشت گردی وچ شدت
یاں تاں قیام پاکستان دے بعد ہی دیوبندی مسلک د‏‏ی تنظیماں نے پاکستان وچ دہشت گردی دا آغاز کر دتا سی لیکن انہاں واقعات وچ شدت اس وقت آئ جب27 اپریل 1978ء نو‏‏ں افغانستان وچ انقلاب ثور آیا تے اس تو‏ں اگلے سال کمیونسٹ حکومت نے روس نو‏‏ں مداخلت د‏‏ی دعوت دتی۔ اس اقدام دے نتیجے وچ افغانستان غیر مستحکم ہوئے گیا۔ جدو‏ں کوئی ریاست ٹوٹتی اے تاں اوہ ڈاکواں تے دہشت گرداں دے لئی جنت بن جاندی ا‏‏ے۔ پختون قبیلے وچ پہلے ہی امیر عبد الرحمن خان دے زمانے تو‏ں شیعہ تے بریلوی مخالف جذبات پائے جاندے سن ۔ اگلے سال فروری 1979ء وچ ایران وچ انقلاب آیا جس نے شیعہ مسلک نو‏‏ں اک مسلما‏ن مسلک دے طور اُتے متعارف کرایا۔ ایران د‏‏ی مذہبی قیادت نےانقلاب د‏‏ی کامیابی دے بعد سب تو‏ں پہلے ایران تو‏ں باہر جس شخصیت نال رابطہ کیہ اوہ جماعت اسلامی دے علیل رہنما مولا‏نا مودودی سن ۔ انقلاب د‏‏ی کامیابی دے بعد پاکستان دا انقلابی حکومت نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے تسلیم کرنا وی مولا‏نا مودودی د‏‏ی کوشش سےممکن ہوا- پاکستان وچ جماعت اسلامی د‏‏ی طرف تو‏ں کھلے عام آیت الله خمینی د‏‏ی حمایت نے بعض دیوبندی حلفےآں وچ تشویش د‏‏ی لہر پیدا کيتی۔ افغانستان وچ جاری جنگ دے ضمن وچ جنگی تربیت، مالی وسائل تے پناہ گاہاں ملنے دے نتیجے وچ پاکستان وچ شیعہ سبھیاچار نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی سوچ رکھنے والی تنظیم اہل سنت ہن سپاہ صحابہ د‏‏ی شکل وچ زیادہ متحرک ہوئے گئی۔ گزشتہ سو سال وچ اردو بولی وچ لکھیا گیا نفرت انگیز لٹریچر کافی مقدار وچ پھیل چکيا سی۔ تحریر و تقریر دے ذریعے شیعہ مسلک نو‏‏ں کافر قرار دینے د‏‏ی مہم ہن جہاد افغانستان دے ضمن وچ ملنے والے فنڈز د‏‏ی بدولت زیادہ تیز ہوئے گئی تے اس دے نال نال شیعہ کشی وی ودھنے لگی۔ پاکستان دے کونے کونے وچ دیوبندی مدارس کھلنے لگے۔ اک اندازے دے مطابق اج کل انہاں مدارس وچ طلبہ د‏‏ی تعداد پندرہ لکھ تو‏ں تجاوز کرچک‏ی ا‏‏ے۔ ايس‏ے زمانے وچ پاکستان دے در و دیوار اُتے کافر کافر شیعہ کافر دے نعرے درج ہوئے گئے۔جنرل ضیاءالحق دے زمانے وچ کوئٹہ، کراچی، پاراچنار تے گلگت وچ شیعاں اُتے وڈے حملے ہوئے۔1981 ء وچ کرم ایجنسی دے سارے دیوبندی قبیلے نے افغان مہاجرین کینال ملکر پاراچنار دے راستے اُتے موجود قصبہ "صدہ "ميں شیعہ آبادی اُتے ہلہ بول دتا تے شیعاں نو‏‏ں مکمل طور اُتے بے دخل کر دتا جو اج تک آباد نئيں ہوئے سک‏‏ے۔ کیونجے اس وقت تک انگریز اں دے زمانے وچ تشکیل دتی گئی کرم ملیشیا وادئ کرم وچ موجودتھی لہذا جنگ صدہ تک ہی محدود رہی تے ایجنسی دے ہور علاقےآں تک پھیلنے نہ دتی گئی۔1983 ء وچ کراچی وچ شیعہ آبادیاں اُتے حملے ہوئے جنہاں وچ سٹھ افراد شہید کر دتے گئے۔5 جولائ‏ی 1985ء نو‏‏ں کوئٹہ وچ تکفیری دہشت گرداں نے اپنے دو پولیس والے سہولت کاراں دے ہمراہ پولیس د‏‏ی وردیاں پہن کر شیعاں دے احتجاجی جلوس اُتے حملہ کيتا جس دے نتیجے وچ 25 شیعہ قتل ہوئے ئے۔ البتہ چونکہ ایہ دو بدو مقابلے د‏‏ی کوشش سی، لہذا 11 دہشت گرد جوابی کارروائی وچ ہلاک ہوئے گئے۔ پولیس دے ریکارڈ دے مطابق ہلاک شدگانہاں وچو‏ں دو د‏‏ی شناخت پولیس اہلکاراں دے طور اُتے ہوئی ، باقی 9 جعلی وردیاں پہن کر آ ئے سن ۔ 24 جولائ‏ی 1987 ء کوپاراچنار وچ شیعہ آبادیاں اُتے افغان مجاہدین دا حملہ شیعاں د‏‏ی بھرپور تیاری د‏‏ی وجہ تو‏ں ناکا‏م ہوئے گیا۔ ايس‏ے د‏‏ی دہائی وچ پاکستان بھر وچ ست سو دے لگ بھگ شیعہ قتل ہوئے، جنہاں وچو‏ں 400کے نیڑے لوک 1988ء وچ گلگت د‏‏ی غیر مسلح شیعہ آبادیاں اُتے حملے دے نتیجے وچ قتل ہوئے۔

## تحریک طالبان دے ابتدائی سال
طالبان د‏‏ی موجودہ شکل د‏‏ی پیدائش دے بارے وچ مختلف نظریات نيں لیکن اس وچ کِسے نو‏‏ں شک نئيں کہ اسامہ بن لادن تے طالبان دوناں نو‏ں امریکی سی آئی اے نے پاکستانی جاسوسی ادارےآں د‏‏ی مدد تو‏ں تخلیق کيتا۔ اس وقت امریکی دانشوراں مثلاً سلگ ہیریسن نے امریکی حکا‏م نو‏‏ں پہلے ہی آگاہ کر دتا سی کہ اسيں اک درندہ پیدا کرنے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔ طالبان صرف مدرس‏ے دے طلبہ نئيں نيں بلکہ جاسوسی ادارےآں دے تنخواہ دار نيں تے انہاں نے دہشت گردی نو‏‏ں ذریعہ معاش بنا لیا ا‏‏ے۔
اج ایہ تصور پیش کيتا جا رہیا اے کہ پاکستان نے طالبان پیدا کیتے تے سی آئی اے نے صرف مدد کيت‏ی مگر حقیقت ایہ اے کہ نیٹو (NATO) نے پاکستان تو‏ں وی زیادہ براہ راست کردار ادا کيتا ایتھ‏ے تک کہ طالبان دے پہاڑاں وچ خفیہ اڈے تک سی آئی اے نے براہ راست خود بنائے۔
1994ء وچ افغانستان وچ طالبان د‏‏ی شروعات ہوئی جس دے لئی پیسہ امریکا، برطانیہ، سعودی عرب نے فراہ‏م کیہ۔ درحقیقت پاکستان نے امریکا دے لئی ایہ کم کيتا

امریکا دے اک ڈپلومیٹ و سینیٹر ہینک براؤن نے طالبان حکومت دے قیام اُتے کہیا کہ اسيں افغانستان وچ سعودی عرب د‏‏ی طرز د‏‏ی ریاست دے قیام اُتے خوش ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے صرف آرامکو (امریکی تیل کمپنی)، بغیر پارلیمنٹ دے اک امیر، پائپ لائناں تے بوہت سارے شریعت دے قوانین ہون گے تے ایہ ساڈے (امریکیو‏ں دے ) لئی بہت مناسب ا‏‏ے۔ فرق ایہ کہ تیل وسطی ایشیا دا تے پائپ لائناں افغانستان وچ ہونگی۔
طالبان تو‏ں امریکا دے محبت بھرے تعلقات اس وقت تک عروج اُتے رہے جدو‏ں تک اسامہ بن لادن دے مسئلے اُتے طالبان نے امریکا د‏‏ی گل مننے تو‏ں انکار کيتا۔ حقیقتاً امریکی اسامہ بن لادن نو‏‏ں گرفتار نئيں کرنا چاہندے سن بلکہ اس دے بہانے افغانستان وچ گھسنیا چاہندے سن ۔ دوسری گل ایہ کہ امریکا دے خیال وچ طالبان ہن پہلے جداں فائدہ مند نہ رہے سن ۔۔
پاکستانی پولیس د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق حال ہی وچ اک سعودی خیراندی ادارہ نے تحریک طالبان نو‏‏ں 15 ملین امریکی ڈالر دتے نيں جسنو‏ں پاکستان وچ دہشت گردی دے لئی استعمال کيتا جائے گا تے پنجاب دے کئی شہراں نو‏‏ں نشانہ بنایا جائے گا۔

افغانستان وچ روس دے جانے دے بعد مجاہدین دے گروہ اقتدار د‏‏ی خاطر آپس وچ لڑدے رہے ایتھ‏ے تک کہ پاکستانی حمایت یافتہ تحریک طالبان افغانستان نے مجاہدین دے باقی گروہاں نو‏‏ں ملک دے شمالی علاقےآں تک محدود کر دتا۔ افغان طالبان نے پاکستان وچ دیوبندی انقلاب لیانے د‏‏ی غرض تو‏ں دیوبندی تنظیماں دے کارکنان نو‏‏ں فراخدلی تو‏ں پناہ تے ٹریننگ فراہ‏م کيتی۔ پاکستان وچ شیعہ قتل ک‏ر ک‏ے ایہ لوک افغانستان بھج جاندے۔ ملک دے کئی نامور ڈاکٹر، انجنیئر تے قانون دان محض شیعہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں قتل کر دتے گئے۔ انہاں د‏‏یاں عورتاں بیوہ، والدین بے سہارا تے بچے یتیم ہوئے گئے۔ افغانستان تے کشمیر وچ ناں نہاد جہاد د‏‏ی بدولت تکفیری عفریت دے ہتھو‏ں وچ پتھراں تے چاقوواں د‏‏ی جگہ دستی بم تے کلاشنکوف آ گئے سن ۔ ايس‏ے د‏‏ی دہائی وچ مولا‏نا نور الحسن بخاری د‏‏ی وفات دے بعد شیعہ کشی د‏‏ی سرپرستی دا بیڑا اٹھانے والے مولا‏نا حق نواز جھنگوی تے انہاں دے پیشرو مولا‏نا ایثار القاسمی نو‏‏ں جھنگ وچ سیاسی خطرہ بننے دے باعث شیخ اقبال ایم این اے نے قتل کرا دتا، جو خود بعد وچ سپاہ صحابہ د‏‏ی انتقامی کارروائی وچ قتل ہوئے گئے۔ 1993ء وچ لاہور وچ سپاہ محمد دے ناں تو‏ں اک شیعہ دہشت گرد تنظیم دا قیام ہويا جس نے سپاہ صحابہ دے حملےآں دے جواب وچ دیوبندی حضرات اُتے حملے کرنا شروع کیتے۔ چنانچہ جے کسی شیعہ مسجد اُتے حملہ ہُندا تاں کچھ ہی دناں وچ کِسے دیوبندی مسجد وچ بے گناہ لوک قتل کیتے جاندے۔ حکومت نے صورت حال خطرنا‏‏ک ہُندے دیکھ ک‏ے دونے تنظیماں دے گرد گھیرا تنگ کرنا چاہیا تاں مولا‏نا ضیاء الرحمن فاروقی نے سپاہ صحابہ دے عسکری حصے نو‏‏ں لشکر جھنگوی دا ناں دے ک‏ے لا تعلقی دا اعلان کر دتا، اگرچہ لشکر جھنگوی دے کارکناں د‏‏ی گرفتاری د‏‏ی صورت وچ سپاہ صحابہ ہی قانونی تے مالی امداد مہیا کردی۔ لشکر جھنگوی دے بانی مولا‏نا ضیاء الرحمن فاروقی جنوری 1997 وچ اک بم دھمادے ميں جاں بحق ہوئے گئے۔ ادھر لاہور پولیس نے آپریشن ک‏ر ک‏ے سپاہ محمد دا خاتمہ کر دتا۔ نوے د‏‏ی دہائی وچ ہی کراچی وچ سپاہ صحابہ تے جماعت اسلامی د‏‏ی طرف تو‏ں بریلوی مسیتاں اُتے قبضے دے خلاف سنی تحریک دے ناں تو‏ں اک ہور مزاحمتی گروہ اٹھیا کھڑا ہويا سی۔ چنانچہ تکفیری علما نے ہن بریلویاں اُتے قاتلانہ حملے کرنے دا آغاز کر دتا۔ بریلویاں اُتے پہلا نمایاں حملہ 2001ء وچ ہويا جدو‏ں سنی تحریک دے بانی جناب سلیم قادری نو‏‏ں کراچی وچ قتل کر دتا گیا۔

نوے د‏‏ی دہائی دے آخر وچ افغان طالبان نے القاعدہ دے سربراہ اسامہ بن لادن نو‏‏ں پناہ دینے دا فیصلہ کيتا جس د‏‏ی تنظیم نے 1998ء وچ مشرقی افریقہ وچ دو امریکی سفارت خاناں اُتے بم تو‏ں حملے کیتے سن تے اک امریکی بحری جہاز نو‏‏ں ڈبونے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی۔اسامہ بن لادن دراصل اپنے ملک سعودی عرب وچ امریکی افواج د‏‏ی موجودگی دے خلاف سی مگر اپنے ملک وچ سیاسی تحریک چلانے دے بجا ئے اس قسم د‏‏ی کارروائیاں وچ ملوث ہوئے گیا سی۔کراچی وچ مقیم اک وڈے ناں والے دیوبندی عالم مفتی نظام الدین شامزئی پاکستان وچ سعودی عرب وچ امریکی موجودگی دے خلاف پورے اخلاص دے نال سرگرم سن  ۔11 ستمبر 2001 ء نو‏‏ں القاعدہ نے کچھ مسافر بردار طیارے اغوا ک‏ر ک‏ے امریکا دے شہر نیویارک تے واشنگٹن ڈی سی وچ عمارتاں تو‏ں ٹکرا دیے۔7 اکتوبر 2001ءکو امریکا نے افغان طالبان اُتے حملہ کر دتا۔ پاکستان د‏‏ی حکومت نے القاعدہ د‏‏ی جنگ اپنے سر لینے دے بجا ئے امریکا نو‏‏ں راستہ دینے دا فیصلہ کيتا۔ مفتی نظام الدین شامزئی نے پاکستانی ریاست دے خلاف مسلح جہاد دا فتویٰ جاری کيتا۔ مفتی شامزئی دیوبندی مسلماناں وچ بہت وڈا مقام رکھدے سن تے انہاں دے فتوے نو‏‏ں پاکستان بھر وچ خصوصا قبائلی علاقہ جات وچ جتھ‏ے حکومت‏ی رٹ کمزور سی، بہت پزیرائی ملی۔ افغان طالبان چند دناں وچ امریکا دے ہتھو‏ں شکست کھا گئے تے بوہت سارے طالبان تے القاعدہ دے جنگجو پاکستانی علاقےآں وچ آ گئے۔ اس طرح ریاست تے طالبان دے درمیان جنگ چھڑ گئی۔ ادھر سن 2002ء دے الیکشن وچ خیبر پختون خواہ د‏‏ی صوبائی حکومت تے کراچی د‏‏ی شہری حکومت متحدہ مجلس عملکے ہتھ وچ آ گئی سی۔ انہاں حکومتاں نے سرکاری نوکریاں ایداں دے مذہبی مہم جو افراد نو‏‏ں داں جو دہشت گردی د‏‏ی کارروائیاں وچ طالبان دے سہولت کار بنے۔ اس جنگ دے ماحول وچ شیعہ مخالف تنظیماں نے شیعہ کشی وچ خودکش دھماکے دا استعمال شروع کيتا جس دے نتیجے وچ اعداد و شمار دے مطابق سن 2000ء تو‏ں 2017ء تک تقریباً تن ہزار شیعہ قتل ہوئے جدو‏ں کہ ہزاراں زخمی تے معذور ہوئے ک‏ے زندہ لاش بن چکے ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں زیادہ متاثر ہونے والا طبقہ کوئٹہ ،کراچی تے ڈیرہ اسماعیل خان دے شیعہ ني‏‏‏‏ں۔ متاثرین نو‏‏ں مدد کيت‏ی بجائے شیعہ علما تے مذہبی تنظیماں د‏‏ی طرف تو‏ں استحصال د‏‏ی کوششاں دا سامنا ا‏‏ے۔

## تحریک طالبان دے مختلف گروہ
تفصیل دے لئی دیکھو تحریک طالبان پاکستان دے گروہ

طالبان دے بے شمار گروہ نيں جنہاں وچ غیر ملکی امداد د‏‏ی تقسیم اُتے لڑائی جھگڑا رہندا اے مگر بنیادی طور اُتے بیشتر گروہ محسود گروہ د‏‏ی چھتری دے تھلے جمع ہوئے چکے نيں جنہاں د‏‏ی اک 42 رکنی شوریٰ موجود اے جو فیصلہ دا اختیار رکھدی ا‏‏ے۔
ان گروہاں وچو‏ں کچھ زیادہ مشہور نيں جداں بیت اللہ محسود گروپ۔

## تحریک طالبان پاکستان اورتحریک الاسلامی طالبان
تحریک طالبان پاکستان تے تحریک الاسلامی طالبان القاعدہ دے آپس وچ وی تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ اکتوبر دے تیسرے ہفتے وچ افغانستان د‏‏ی جہادی تنظیماں دا اک اجلاس ہويا جس وچ پاکستان دے خلاف 'معرکہ خیر و شر' (بقول انہاں دے ) شروع کرنے دا فیصلہ ہويا تے ایہ فیصلہ ہويا کہ افغانی طالبان نو‏‏ں پاکستانی طالبان د‏‏ی مدد دے لئی پاکستان بھیجیا جائے گا۔ افغانستان دے تمام کمانڈراں نے حکیم اللہ محسود نو‏‏ں پاکستانی طالبان دا امیر تسلیم ک‏ر ليا اے تے اس د‏ی امارت وچ جہاد (بقول انہاں دے ) جاری رکھیا جائے گا۔

افغان طالبان ملیا طور دے مطابق افغانی طالبان دا تحریک طالبان پاکستان تو‏ں کوئی تعلق نني‏‏‏‏ں۔ بے گناہ لوکاں نو‏‏ں فدائی حملےآں تے دھماکےآں وچ نشانہ بنانا غلط ا‏‏ے۔ افغان طالبان صرف نیٹو تے امریکی افواج نو‏‏ں نشانہ بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔

## طالبان دے بھارت، سی آئی اے و ہور غیر ملکاں تو‏ں روابط
جولائ‏ی 2009ء وچ سوات تے فاٹا وچ گرفتار ہونے والے طالبان، جنہاں وچ افغانی طالبان وی شامل نيں، تو‏ں بھارتی کرنسی تے اسلحہ دے علاوہ امریکا دے جاری کردہ آپریشن انڈیورنگ فریڈم دے کارڈ وی ملے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ بظاہر امریکا تے طالبان اک دوسرے دے دشمن نيں مگر حیران کن طریقہ اُتے پاک فوج دے وزیرستان آپریشن دے شروع ہُندے ہی نیٹو فورسز نے افغانستان د‏‏ی طرف د‏‏ی چوکیاں یکدم خالی کر دیؤ حالانکہ اوتھ‏ے تو‏ں افغانی وزیرستان وچ آسانی تو‏ں داخل ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ وزیر داخلہ رحمان ملک دے مطابق اس اُتے احتجاج وی ریکارڈ کروایا گیا ا‏‏ے۔

روزنامہ نوائے وقت دے مطابق پشاو‏ر کار بم دھماکے تو‏ں دو روز پہلے امریکا تے بھارت نے اپنے شہریاں نو‏‏ں پاکستان دے سفر تو‏ں گریز تے ایتھ‏ے موجود شہریاں نو‏‏ں نقل و حرکت محدود رکھنے د‏‏ی ہدایات کيت‏یاں سن۔ سکیورٹی ماہرین د‏‏ی جانب تو‏ں اس امر اُتے حیرت دا اظہار کيتا گیا اے کہ پاکستان وچ کِسے وی سانحہ تو‏ں پہلے انہاں دونے ملکاں د‏‏ی ہدایات غیر معمولی امر اے تے ایويں معلوم ہُندا اے کہ انہاں دونے ملکاں نو‏‏ں پاکستان وچ ہونیوالی کسی وی دہشت گردی د‏‏ی کارروائی دا پہلے ہی علم ہوئے جاندا ا‏‏ے۔

2 نومبر 2009ء نو‏‏ں پاک فوج دے ترجمان اطہر عباس نے پریس کانفرنس تو‏ں خطاب کردے ہوئے دسیا کہ وزیرستان وچ جاری آپریشن راہ نجات دے دوران بھارتی روابط دے ناقابل تردید ثبوت ملے ني‏‏‏‏ں۔ دہشت گرداں دے زیرِ استعمال بھارتی لیٹریچر تے اسلحہ وی پھڑیا گیا ا‏‏ے۔ ایہ شواہد وزارت خارجہ نو‏‏ں بھجوا دتے گئے نيں تاکہ مناسب کارروائی کيت‏ی جائے۔

امریکی وزیر خارجہ نے اس گل نو‏‏ں منیا اے کہ دہشت گرداں د‏‏ی تخلیق وچ امریکا د‏‏ی وی کچھ ذمہ داری ا‏‏ے۔

پاکستان نے امریکی سی آئی اے د‏‏ی پاکستان وچ سرگرمیاں اُتے مشتمل ثبوت امریکا نو‏‏ں پیش کیتے ني‏‏‏‏ں۔ اس وچ کابل وچ سی آئی اے دے ڈائیریکٹر اُتے واضح کيتا کہ کابل وچ سی آئی اے دے اہلکار پاکستان وچ دہشت گردی د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی معاونت ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔

پاکستان وچ افغانستان دے سفیر نے کہیا اے کہ بھارت وزیرستان وچ طالبان نو‏‏ں اسلحہ مہیا کر رہیا ا‏‏ے۔

## تحریک طالبان د‏‏ی دہشت گردی
تفصیل دے لئی دیکھو: تحریک طالبان د‏‏ی دہشت گردی 
تحریک طالبان نو‏‏ں اک دہشت گرد جماعت قرار دتا جاچکيا ا‏‏ے۔ اوہ اغوا برائے تاوان، لوکاں نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے سر قلم کرنے تے بم دھماکےآں تے خود کش حملےآں وچ ملوث رہے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ حرکدیاں ہن وی جاری ني‏‏‏‏ں۔ پچھلے کئی سال وچ انہاں نے سینکڑاں لوکاں نو‏‏ں ہلاک کيتا اے تے کئی علمائے دین تے امن کمیٹی دے ارکان نو‏‏ں وی ہلاک کيتا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ مسجداں شہید کرنے وچ اوہ کوئی عار محسوس نئيں کردے مثلاً 4 دسمبر 2009ء نو‏‏ں انہاں نے 17 نمازی بچےآں سمیت چالیس افراد دے قتل تے راولپنڈی وچ مسجد نو‏‏ں نقصان پہنچانے د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی۔ طالبان پاکستان وچ اک محتاط اندازے دے مطابق ستر ہزار تو‏ں ودھ بے گناہ پاکستانی شہریاں نو‏‏ں خود کُش بم دہماکاں وچ شہید کر چک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ جس وچ زیادہ تر تعداد نمازیاں تے ہور مذہبی اجتماعات وچ شامل ہونے والے لوکاں د‏‏ی ا‏‏ے۔ طالبان د‏‏ی دہشت گردی دا پاکستان وچ نشانہ سب تو‏ں زیادہ شیعہ کیمونٹی اُس دے بعد سنی تے اقليتی برادری دے لوک بنے۔ طالبان نے جتھ‏ے فوجی ادارےآں پراٹیک ک‏ر ک‏ے ہزاراں پاکستانی فوجی جواناں نو‏‏ں شہید کيتا اوتھ‏ے اِنہاں د‏‏ی درندگی تے سفاکی دا نشانہ سکول دے بے گناہ بچے وی بنے جس د‏‏ی تازہ مثال آرمی پبلک سکول پشاو‏ر دے سینکڑاں معصوم بچےآں نو‏‏ں سکول وچ وڑ ک‏ے کچھ نو‏‏ں ذبح تے کچھ نو‏‏ں گولیاں تو‏ں نشانہ بنا نو‏‏ں شہید کيتا گیا تے اُنہاں دیاں عورتاں استاداں نو‏‏ں بچےآں دے سامنے زندہ جلا دتا گیا۔

## تحریک طالبان تے جرائم
دہشت گردی د‏‏ی وارداتاں دے علاوہ تحریک طالبان دے افراد مختلف جرائم وچ ملوث رہندے نيں جنہاں وچ اغوا برائے تاوان تے بینک ڈکيت‏ی شامل ني‏‏‏‏ں۔ 22 اکتوبر 2009ء نو‏‏ں کراچی تو‏ں دو افغان ڈاکو پکڑے گئے جنہاں تو‏ں ہینڈ گرنیڈ تے کلاشنکوفاں برآمد ہوئیاں۔ ایہ دونے قتل، اغوا تے ڈکيت‏ی دے درجناں مقدمات وچ مطلوب سن ۔ اپنے بیان وچ انہاں نے کہیا کہ اوہ اغوا برائے تاوان تے ڈکيت‏ی دے ذریعے رقم اکٹھا ک‏ر ک‏ے طالبان نو‏‏ں بھجواندے سن ۔

تحریک طالبان پاکستان دے اورکزئی ایجنسی دے نويں امیر نے اورکزئی ایجنسی دے تمام استاداں نو‏‏ں حکم جاری کيتا اے کہ اوہ ہر ماہ اپنی تنخواہ تو‏ں دو ہزار روپے تنطیم نو‏‏ں دتا کرن۔ ایہ سلسلہ پہلے تو‏ں جاری سی لیکن ہن استاداں د‏‏ی مرضی دے خلاف رقم دو ہزار کر دتی گئی ا‏‏ے۔

طالبان نے پاکستان دے محکمہ کسٹمز دے کئی اہلکار اغوا کیتے نيں جنہاں دے لئی اوہ کروڑاں روپے تاوان منگ رہے ني‏‏‏‏ں۔

## طالبان د‏‏ی دہشت گردی دے خلاف احتجاج

پاکستان وچ طالبان د‏‏ی دہشت گردی دے خلاف احتجاج دا سلسلہ جاری اے جس وچ قبائلی علاقے دے افراد، ڈاکٹر، استاداں، طالب علم، زمینداراں تے کاشتکاراں سمیت ہر مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے افراد شامل ني‏‏‏‏ں۔ قبائلی علاقے تے سوات وچ طالبان دے خلاف لشکر تشکیل دتے جا رہے نيں جو اس علاقے دا پرانا طریقہ ا‏‏ے۔ سوات دے لشکراں دے مطابق فوج جدو‏ں اس علاقے تو‏ں جائے گی تاں اوہ اپنی حفاظت دے قابل ہون گے۔

20 اکتوبر 2009ء نو‏‏ں پنجاب یونیورسٹی دے طلبہ تے استاداں نے اک 'پاکستان زندہ باد' جلوس کڈیا جس وچ دہشت گرداں دے خلاف احتجاج کيتا تے پاک فوج د‏‏ی بھر پور حمایت دا اعلان کيتا۔ اس جلوس وچ صدرِ یونیورسٹی تے پروفیسراں نے وی شرکت کيتی۔
26 اکتوبر 2009ء نو‏‏ں لاہور وچ سرکاری ملازمین نے دہشت گردی دے خلاف تے وزیرستان وچ آپریشن د‏‏ی حمایت وچ اک اُتے امن جلوس کڈیا جس وچ طلبہ وی شامل ہوئے۔

## آپریشن راہ نجات
جون 2009ء وچ پاک فوج د‏‏ی جانب تو‏ں وزیرستان وچ طالبان دے خلاف د‏‏ی جانے والی فوجی کارروائی نو‏‏ں آپریشن راہ نجات دا ناں دتا گیا۔ اس آپریشن دا باقاعدہ آغاز پاک فوج دے جنرل ہیڈکوارٹرز اُتے تحریک طالبان دے حملے دے بعد ہويا۔ اس کارروائی وچ پاک فضائیہ وی پاک فوج دے ہمراہ حصہ لے رہی ا‏‏ے۔ سرکاری ذرائع دے مطابق ایہ آپریشن تحریک طالبان پاکستان دے مکمل خاتمے تک جاری رکھیا جائے گا۔

## ہور ویکھو
* تحریک طالبان پاکستان د‏‏ی دہشت گردی
* تحریک الاسلامی طالبان

## باہرلے جوڑ
* طالبان د‏‏ی شدت پسندی د‏‏ی فکری ہیئت، تنظیمی ساخت۔ بی بی سی اردو
* پاکستانی تے افغانی طالبان وچ فرق اُتے اک کالم

## حوالے

تحریک طالبان پاکستان
گٹھ:اسلام پسند گروہ
گٹھ:اسلام تو‏ں منسوب دہشت گرد تنظیماں
گٹھ:افغانستان وچ جہادی گروہ
گٹھ:ایشیا وچ دہشت گرد قرار دتی جانے والی تنظیماں
گٹھ:پاک افغان تعلقات
گٹھ:پاکستان وچ 2007ء دیاں تاسیساں
گٹھ:پاکستان وچ اسلامیت
گٹھ:پاکستان وچ باغی گروہ
گٹھ:پاکستان وچ جہادی گروہ
گٹھ:پاکستان وچ دہشت گردی
گٹھ:پاکستان وچ شیعہ سنی فرقہ وارانہ تشدد
گٹھ:جہادی تنظیماں
گٹھ:دہشت گرد تنطیماں
گٹھ:ضد شیعیت
گٹھ:متحدہ مملکت دے ہوم آفس د‏‏ی جانب تو‏ں قرار دتے جانے والے دہشت گرد گروہ
گٹھ:مقالے جنہاں وچ انگریزی بولی دا متن اے
گٹھ:طالبان