open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مظفر یوسف اول

thumb|سلطان مالک المظفر شمس الدین یوسف بن عمر دا بریزیئر
**ملک مظفر یوسف بن عمر بن علی بن رسول غسانی ازدِی ([[1222ء]] – [[1297ء]])**
وہ دولتِ رسولیہ دے دوسرے تے سب تو‏ں عظیم بادشاہ سن ۔ انھاں نے 1250ء تو‏ں 1297ء تک حکومت کيتی تے تعز وچ وفات پائی۔

علم و فنون وچ اُنہاں د‏‏ی گہری دل چسپی سی تے اُنہاں دے متعدد علمی و فنی مؤلفات وی مشہور نيں۔
صنعت دے موضوع اُتے انھاں نے کتاب «المخترع فی فنون من الصنع» لکھی۔
طب دے موضوع اُتے اُنہاں د‏‏ی تصنیف «المعتمد فی الأدوية المفردة» معروف ا‏‏ے۔
## خدمتِ کعبہ
سنہ 656 ہجری وچ ، جدو‏ں بغداد اُتے منگولاں دے حملے دے باعث کعبہ شریف د‏‏ی کسوہ آنا بند ہو گئی سی تاں ملک مظفر نے کعبہ نو‏‏ں اندر تے باہر تو‏ں غلاف پہنایا۔
یہ اندرونی کسوہ 761 ہجری تک برقرار رہی۔

کعبہ دے اندر اک رخامی لوح اُتے اُنہاں دے ناں تو‏ں ایہ عبارت درج سی
"اس عظیم بیت (کعبہ) د‏‏ی سنگِ مرمر تو‏ں تزئین دا حکم اُس بندے نے دتا جو اپنے رب د‏‏ی رحمت تے فضل دا محتاج اے یوسف بن علی بن رسول۔ اے اللہ! اُسنو‏‏ں اپنی نصرتِ عزیز تو‏ں مدد دے تے اُس دے گناہ معاف فرما، اپنی رحمت تو‏ں، اے کریم! اے غفار! سنہ 680 ہجری۔"

### سیرت
ملک مظفر د‏‏ی پیدائش مکہ مکرمہ وچ سنہ 619 ہجری (1222ء) وچ ہوئی۔
انھاں نے زبید وچ پرورش پائی تے اوتھے تعلیم حاصل کيتی۔
والد نے انھاں تہامہ دے علاقے "المہجم" دا گورنر مقرر کيتا۔ 

سنہ 647 ہجری (1249ء) وچ اُنہاں دے والد ملک منصور عمر نو‏‏ں اُنہاں دے بعض غلاماں نے قتل کر دتا۔ اُس وقت المظفر "المہجم" دے والی سن ۔
انھاں نے زبید دا رُخ کیتا، قبیلے د‏‏ی مدد تو‏ں شہر دا محاصرہ کيتا تے اپنی بہن دار شمسی د‏‏ی مدد تو‏ں شہر فتح ک‏ر ليا۔
یاں اوہ اقتدار وچ آئے تے "ملک مظفر" دے لقب تو‏ں معروف ہوئے۔
انھاں نے مخالفین دا قلع قمع ک‏ر ک‏ے ملک وچ استحکا‏م پیدا کيتا۔ 

تقریباً 47 برس د‏‏ی حکمرانی دے دوران، انھاں نے تعز نو‏‏ں عرب دنیا دے وڈے شہراں وچ اک نمایاں مقام تک پہنچیا دتا۔
انھاں نے تعز وچ دار ضرب (سکہ خانہ) قائم کیتا، اس دے علاوہ عدن، صنعاء، زبید، صعدہ تے مکہ وچ وی سک‏‏ے ڈھالنے دے مراکز قائم کيتے۔.
### تصنیفات
* 1. الأربعون المظفریة
* 2. المخترع فی فنون الصنع
* 3. المعتمد فی الأدوية المفردة
thumb|اُسطرلاب جو اُنہاں دے بیٹے عمر بن المظفر د‏‏ی صنعت ا‏‏ے۔
## حوالے

گٹھ:نقائص حوالہ: جلد پیرامیٹر د‏‏ی طویل قدر
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:صفحات مع استعمال P20 خاصیت
گٹھ:1295 دیاں موتاں
اشرف رسولی بن مظفر

**اشرف عمر بن یوسف (وفات: [[696ھ]] / [[1296ء]])**
وہ یمن د‏‏ی رسولی سلطنت دے تیسرے بادشاہ سن ۔ انھاں نے 1295ء تو‏ں 1296ء تک حکومت کيتی۔ انہاں د‏‏ی کنیت ابو حفص تے لقب ممہد الدین سی۔ 
## علمی و سیرتی حالات
بادشاہ اشرف نو‏‏ں علم، تعلیم تے تصنیف تو‏ں گہری دلچسپی سی امارت دے زمانے ہی تو‏ں اوہ علم دے شیدائی سن تے کئی علوم وچ مہارت حاصل کيتی، ہور ہور فنون وچ وی حصہ لیا۔
انھاں نے وکھ وکھ موضوعات اُتے بیش بہا تصنیفات چھڈی نيں، مثلاً:
نسب (علم الانساب)
فلکیات (نجوم)
طبِ انسانی و حیوانی
[240px|thumb|[اسطرلاب جو بادشاہ **الاشرف عمر بن یوسف** دے ہتھ تو‏ں 1291ء وچ تیار کيتا گیا۔|متبادل=بادشاہ الاشرف عمر بن یوسف دے ہتھ تو‏ں 1291ء وچ تیار کردہ اسطرلاب۔]]

ان د‏‏ی چند مشہور کتاباں ایہ نيں:
طُرْفَہ الأصحاب في معرفة الأنساب (نسباں د‏‏ی پہچان پر)
التبصرة فی علم النجوم (علمِ نجوم پر)
المعتمد فی مفردات الطب (طب د‏‏ی مفردات پر) — صاحب العقود اللؤلؤيہ دے مطابق اس ورگی کوئی تے تصنیف نئيں۔
المغنی فی البيطرة (جانوراں دے علاج پر)
انھاں نے اسطرلاب اُتے وی اک کتاب لکھی، جس تو‏ں پہلے خود عملی طور اُتے اس دا استعمال سکھیا تے خوب مہارت حاصل کيتی۔

بادشاہ اشرف اپنے عدل و احسان، نرمی تے رعایا نوازی دے لئی مشہور سن ۔ اوہ عوام وچ نہایت محبوب سن، طبقے یا مرتبے د‏‏ی کوئی تفریق نئيں کردے سن ۔
انھاں نے اک مرتبہ انہاں کساناں تو‏ں محصولات معاف کر دتے جنہاں د‏‏ی کھجوراں نو‏‏ں نقصان پہنچیا، ہور جدو‏ں جراد (ٹڈی دل) نے کھیت تے پھل تباہ کر دتے تاں رعایا نو‏‏ں ٹیکس تو‏ں وی معاف کيتا۔ 

وہ نیک، فاضل، خوش سیرت تے اپنے خاندان دے نال حسنِ سلوک کرنے والے بادشاہ سن ۔
انھاں نے تَعِز دے علاقے وچ مدرسہ تعمیر کيتا تے اپنے وزیر دے طور اُتے حسام الدین حسان بن اسعد عمرانی نو‏‏ں مقرر کيتا۔ 
### تصنیفات
1. الأسطرلاب

2. طرفة الأصحاب فی معرفة الأنساب

3. المعتمد فی مفردات الطب

4. التبصرة فی علم النجوم

5. المغنی فی البيطرة

6. تحفة الآداب فی التواريخ والأنساب

ان د‏‏ی کتاب «المعتمد في مفردات الطب» نو‏‏ں بعد وچ انہاں دے والد یوسف بن عمر د‏‏ی طرف منسوب ک‏ر ک‏ے وی شائع کيتا گیا۔
[thumb|کھبے جانب|[عدن (یمن) وچ 1335ء د‏‏ی رسولی سلطنت دے عہد د‏‏ی اک سکہ۔]]
## حوالے

* علي الحسن الخزرجي، العقود اللؤلؤية في تاريخ الدولة الرسولية، مطبعة الهلال بالفجالة، مصر 1911م.
* ابن تغري بردي، النجوم الزاهرة في ملوك مصر والقاهرة، الطبعة الأولى دار الكتب 1351 هـ.

گٹھ:1296 دیاں موتاں
گٹھ:یمن دے فرماں روا
گٹھ:تیرہويں صدی وچ ایشیا دے بادشاہ
گٹھ:یمنی ماہرین فلکیات
گٹھ:تیرہويں صدی دے ماہرین فلکیات
گٹھ:اسلامی قرون وسطی دے ماہرین فلکیات
گٹھ:قرون وسطی دے عرب ماہرین فلکیات
گٹھ:تیرہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:تیرہويں صدی وچ ایشیا دے حکمران
گٹھ:یمن دے حکمران
گٹھ:تیرہويں صدی دے حکمران
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:والد ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:صفحات مع استعمال P19 خاصیت
گٹھ:1242 دے جم
گٹھ:تصویر ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
اشرف رسولی بن افضل

اشرف اسماعیل بن عباس بن علی یا اشرف اسماعیل بن عباس (1360ء – 1400ء)، یمن د‏‏ی رسولی سلطنت دے ستويں بادشاہ سن ۔ انھاں نے 1376ء تو‏ں 1400ء تک حکومت کيتی تے صرف 17 سال د‏‏ی عمر وچ تخت نشین ہوئے۔ بادشاہ اشرف اسماعیل بن عباس دا انتقال 803 ہجری بمطابق 1400 عیسوی وچ شہرِ تعز وچ ہويا۔
## لکھتاں
* العسجد المسبوک والجوہر المحبوك فی أخبار الخلفاء والملوک (خلفاء و بادشاہاں د‏‏ی تریخ اُتے کتاب)
* العقود اللؤلؤية فی أخبار الدولة الرسولية (ریاستِ رسولیہ د‏‏ی تریخ)
* فكهة الزمن ومفاكهة الأدب والفنن فی أخبار من ملك اليمن (یمن دے بادشاہاں تے ادب و فنون اُتے مشتمل تصنیف)
* طرفة الأصحاب فی معرفة الأنساب (نسب و خانداناں اُتے تحقیق)
### معماری خدمات
شہرِ تعز وچ مدرسہ اشرفیہ کبریٰ د‏‏ی تعمیر

جامع المملّاح د‏‏ی تعمیر

شہرِ زبید وچ مذہبی و تعلیمی عمارتاں د‏‏ی مرمت
### بادشاہ اسماعیل بن العباس دا مرثیہ
(شاعر: ابن المقری)

:اس دن سورج د‏‏ی روشنی بجھا دتی گئی،
:اور اندھیری راتاں وچ ستارے گرنے لگے۔

:ہائے افسوس! شان و شوکت اُتے موت نے یورش کی،
:اور عظمت دے باوجود نوحہ گر اٹھیا کھڑے ہوئے۔

:ابو عباس جو کدی بادشاہ تھا
:اب مٹی دے تھلے، خاک آلود لیٹا ا‏‏ے۔

:تنہا زمین دے پیٹ وچ آرام کر رہیا اے،
:جدو‏ں کہ اس دے سجݨ تے محبوب اس د‏ی قبر دے کولو‏‏ں گزردے نيں۔ 

## حوالے

گٹھ:1400 دیاں موتاں
گٹھ:1360 دے جم
گٹھ:بنو رسول
عبد اللہ بن احمد بن اسماعیل

**منصور عبد اللہ بن احمد بن اسماعیل** جسنو‏ں منصور بن الناصر احمد دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے 
یمن د‏‏ی دولت رسوليہ (رسولی سلطنت) دے نويں (9) بادشاہ سن ۔
انھاں نے 1426ء تو‏ں 1427ء تک اک مختصر مدت دے لئی حکومت کيتی۔

بھانويں انہاں دا دورِ حکومت طویل نہ سی،
پ‏ر اوہ اپنے آبا و اجداد د‏‏ی علمی و سیاسی وراثت دے امین منے جاندے نيں۔
رسولی سلطنت اُس زمانے وچ داخلی کمزوریاں تے بیرونی دباؤ دا شکار ہو چک‏ی سی
جس دے باعث منصور عبد اللہ نو‏‏ں سیاسی عدم استحکا‏م، قبائلی اختلافات تے معاشی زوال جداں شدید چیلنجاں دا سامنا کرنا پيا۔

ان دے دور وچ سلطنت د‏‏ی بعض تجارتی شاہراہاں تے بندرگاہاں ہن وی سرگرم سی،
لیکن مرکزی اقتدار کمزور پڑ چکيا سی تے صوبائی حکا‏م اپنی خود مختاری د‏‏ی جانب مائل ہو گئے سن ۔
تریخ نگاراں دے مطابق منصور عبد اللہ نے اپنے مختصر دور وچ سلطنت دے نظم و نسق نو‏‏ں بحال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی،
مگر حالات اس قدر بگڑ چکے سن کہ اُنہاں د‏‏ی حکومت ودھ دیر قائم نہ رہ سکی۔ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد رسولی سلطنت ہور انتشار دا شکار ہوئی، جو بالآخر بنی طاہر دے ہتھو‏ں زوال پزیر ہو گئی۔

## حوالے

گٹھ:بنو رسول
اشرف رسولی بن الناصر

**اشرف اسماعیل بن عبد اللہ بن احمد جنہاں نو‏ں اشرف اسماعیل بن منصور** دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے یمن وچ بنی رسول (دولت رسولیہ) دے گیارہويں فرمانروا سن ۔ انھاں نے 1427ء تو‏ں 1438ء تک حکومت کيتی۔

یہ دور دولت رسولیہ دے زوال دے نیڑے دا زمانہ سی، جدو‏ں سلطنت دے وکھ وکھ حصےآں وچ داخلی کشمکش، قبائلی بغاوتاں تے سیاسی کمزوری ودھ چک‏ی سی اس دے باوجود، اشرف اسماعیل نے سلطنت د‏‏ی بقا تے نظم برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی تے انتظامی و مالی نظام وچ کچھ اصلاحات وی کیتیاں۔
ان دے دورِ حکومت وچ سلطنت دا مرکز ہن وی تعز تے زبید دے درمیان قائم سی۔ اوہ علم تے علما دے قدر دان سن تے مؤرخین دے مطابق انہاں دے دربار وچ کئی فقیہ، محدث تے شاعر موجود رہندے سن ۔

اشرف اسماعیل بن منصور نے امن و استقرار دے لئی وکھ وکھ قبیلے تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی تے ریاست دے حدود نو‏‏ں ممکنہ حد تک محفوظ رکھنے د‏‏ی سعی کی، مگر سلطنت دے زوال دے اس آخری دور وچ داخلی کمزوریاں تے بیرونی دباؤ دے باعث اوہ طویل استحکا‏م قائم نہ رکھ سک‏‏ے۔
ان د‏‏ی وفات 1438ء (841 ہجری) دے نیڑے ہوئی تے انہاں دے بعد بنی رسول د‏‏ی طاقت تیزی تو‏ں کمزور پڑ گئی، ایتھ‏ے تک کہ چند دہائیاں بعد سلطنت دا خاتمہ ہو گیا۔

## حوالے

گٹھ:بنو رسول
یحیی بن اسماعیل بن عبد اللہ

**طاہر یحییٰ بن إسماعیل بن عبد اللہ** ، المعروف بـ طاہر يحيى بن اشرف، یمن د‏‏ی دولت رسولیہ (رسولی سلطنت) دے بارھويں بادشاہ سن ۔ انھاں نے اپنے والد ملک اشرف إسماعيل بن منصور دے بعد تخت سنبھالیا تے 1438ء تو‏ں 1446ء تک حکومت کيتی۔

ان دے عہدِ حکومت وچ رسولی سلطنت نے حالے تک اپنی انتظامی تے ثقافتی طاقت دا کچھ حصہ برقرار رکھیا ہويا سی، بھانويں سیاسی طور اُتے داخلی خلفشار تے بیرونی دباؤ وچ وادھا ہو چکيا سی۔ انہاں دے زمانے وچ بعض قبیلے تے مقامی امرا نے مرکزی اقتدار تو‏ں علیحدگی دیاں کوششاں کاں، لیکن اوہ اپنی دانشمندانہ حکمتِ عملی تو‏ں کئی شورشاں نو‏‏ں وقتی طور اُتے قابو وچ رکھنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔

طاہر یحییٰ علم و ادب تو‏ں گہری دلچسپی رکھدے سن تے عدن و زبید دے علما تے ادبا انہاں دے دربار تو‏ں وابستہ رہ‏‏ے۔ انہاں دے دور وچ علمی مراکز نو‏‏ں کچھ سرکاری سرپرستی وی حاصل رہی، بھانويں سیاسی حالات د‏‏ی کمزوری نے ترقی د‏‏ی رفتار نو‏‏ں محدود رکھا۔
ان د‏‏ی وفات 1446ء وچ ہوئی تے انہاں دے بعد رسولی سلطنت دا زوال تیز تر ہو گیا، ایتھ‏ے تک کہ جلد ہی ایہ سلطنت طاہریہ خاندان دے ہتھو‏ں ختم ہو گئی۔ 

## حوالے

گٹھ:بنو رسول
احمد بن اسماعیل بن عباس

**ملک الناصر احمد بن اسماعیل بن عباس**، جو الناصر احمد بن اشرف اسماعیل دے ناں تو‏ں وی معروف نيں، دولتِ رسولیہ (بنو رسول) دے اٹھويں فرمانروا سن ۔ انھاں نے 1400ء تو‏ں 1426ء تک یمن اُتے حکومت کيتی۔

وہ اپنے والد ملک اشرف اسماعیل بن افضل عباس دے بعد تختِ سلطنت اُتے فائز ہوئے۔ انہاں دے دورِ حکومت وچ دولتِ رسولیہ نے نسبتاً سیاسی استحکا‏م حاصل کيتا تے داخلی نظم و نسق وچ بہتری پیدا ہوئی۔ انھاں نے یمن دے وکھ وکھ علاقےآں وچ علم و سبھیاچار دے فروغ تے عدالت‏ی نظم د‏‏ی تنظیم وچ نمایاں کردار ادا کيتا۔ 

ملک الناصر احمد نو‏‏ں اک دانش مند، منصف تے مدبر حکمران سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دے زمانے وچ زبید بدستور سلطنت دا علمی و ادبی مرکز رہیا، جتھے علما، فقہا تے ادبا د‏‏ی سرپرستی کيتی جاندی سی انہاں دے عہد نو‏‏ں دولتِ رسولیہ د‏‏ی آخری تابناک صدی وی کہیا جاندا اے، کیونجے انہاں دے بعد ایہ سلطنت بتدریج زوال د‏‏ی طرف مائل ہو گئی۔

## حوالے

گٹھ:بنو رسول
ابو قاسم بن اسماعیل

**مسعود ابو قاسم بن اسماعیل**، جنہاں نو‏ں بعض مؤرخین "ابو قاسم بن الاشرف" وی کہندے نيں، دولتِ رسولیہ دے آخری بادشاہ سن ۔ انہاں دا دورِ حکومت 1446ء تو‏ں 1454ء (850ھ تو‏ں 858ھ) تک رہیا۔ انہاں دے زمانے وچ دولتِ طاہریہ۔ نے انہاں اُتے غلبہ حاصل کيتا تے دولتِ رسولیہ دا خاتمہ ہويا۔
## م= پس منظر
ابو قاسم بن اسماعیل، بنو رسول دے خانوادے نال تعلق رکھدے سن جنھاں نے یمن اُتے تقریباً دو صدیاں (1229ء – 1454ء) تک حکومت کيتی۔
ان دے دور تک پہنچدے پہنچدے سلطنت اندرونی انتشار، قبائلی بغاوتاں تے زیدی ائمہ دے دباؤ دے باعث کمزور ہو چک‏ی سی
### زوال تے خاتمہ
ابو قاسم بن اسماعیل دا دورِ حکومت آخری تے فیصلہ کن مرحلہ سی۔ طاہریون، جو اودو‏ں یمن دے جنوبی علاقےآں وچ ابھر رہی طاقت سن، نے عدن، لحج تے تعز اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے دولتِ رسولیہ دا تختہ الٹ دتا۔
اس دے نال ہی بنو رسول د‏‏ی حکومت دا اختتام تے دولتِ طاہریہ دا آغاز ہويا۔ (
### زوال دے اسباب
1. سلطنت دے آخری ایام وچ داخلی خانہ جنگیاں تے جانشینی دے جھگڑے۔

2. زیدی ائمہ د‏‏ی شمالی یمن وچ ودھدی ہوئی طاقت۔

3. طاہریاں دا ابھرنا، جنھاں نے دولتِ رسولیہ د‏‏ی کمزوریاں تو‏ں فائدہ چُکیا۔

4. تجارتی رستےآں تے بندرگاہاں (خصوصاً عدن) اُتے قبضہ کھو دینا۔

### وفات
تاریخی روایات دے مطابق طاہریاں دے ہتھو‏ں شکست دے بعد ابو قاسم بن اسماعیل نو‏‏ں قید ک‏ر ليا گیا تے انہاں دے بعد عامر بن طاہر نے حکومت سنبھالی۔ اس طرح دولتِ رسولیہ (626ھ–858ھ) دا باب بند ہويا۔

## حوالے

گٹھ:بنو رسول
زبید

**زبید** ( عربی: زبيد ) یمن دا اک رہائشی علاقہ جو محافظہ الحدیدہ وچ واقع ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* یمن
* لسٹ یمن دے شہر

## حوالے

گٹھ:آثار قدیمہ یمن
گٹھ:خطرہ تو‏ں دوچار عالمی ثقافتی ورثہ تھ‏‏انو‏اں
گٹھ:عربی طرز تعمیر

گٹھ:يمن وچ تھ‏‏انو‏اں عالمی ثقافتی ورثہ
گٹھ:محافظہ الحدیدہ دے آباد تھاں
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:یمن
دولت طاہریہ (یمن)

**دولتِ طاہریہ ([[855ھ]] – [[946ھ]] / [[1454ء]] – [[1539ء]])** یمن د‏‏ی اک مسلم سلطنت سی جس د‏‏ی نیہہ امیر عامر بن طاہر ذرحانی الیافعی نے رسولی سلطنت دے زوال دے بعد رکھی۔ اس نے حصن المقرانہ نو‏‏ں راجگڑھ بنایا۔
طاہریاں نے یمن دے بوہت‏ے علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی، سوائے شمالی پہاڑی خطےآں (صعدہ، صنعاء تے انہاں دے آلے دوالے) دے جو ائمہ زیدیہ دے زیرِ اثر سن ۔ انہاں دا اقتدار ظفار، الشحر تے تہامہ دے کنارےآں تک پھیل گیا تے اپنے آخری دور وچ اوہ صنعاء اُتے وی قابض ہو گئے۔
## تریخ
طاہری خاندان دراصل رداع (صوبہ البیضاء) دے مقامی دینی مشائخ وچو‏ں سی، جو بنی رسول دے زیرِ اثر علاقے وچ رہندے سن ۔
رسولی سلطنت دے آخری بارہ برساں وچ امیر ظافر عامر بن طاہر ذرحانی نے حکمران خاندان دے باہمی اختلافات تو‏ں فائدہ چُکیا تے 1454ء وچ ملک مسعود ابو قاسم بن اشرف اسماعیل تو‏ں حکومت پُرامن طور اُتے سنبھال لی۔

بھانويں طاہری حکمران اپنے پیش رو رسولی بادشاہاں د‏‏ی طرح طاقتور نئيں سن، مگر انھاں نے زبید، عدن، رداع وغیرہ وچ متعدد آب‌انبار، پل تے مدارس تعمیر کيتے۔ انہاں دے آثار وچ سب تو‏ں مشہور مدرسہ عامريہ اے، جسنو‏ں ملک ظافر عامر بن عبد الوہاب نے 1504ء وچ تعمیر کروایا۔ ایہ عمارت اج وی باقی اے تے یونیسکو عالمی ورثہ د‏‏ی لسٹ وچ شام‏ل کيتے جانے دے لئی نامزد ا‏‏ے۔
روایت اے کہ بعد وچ امام مہدی محمد بن احمد بن حسن نے اسنو‏ں منہدم کرنے دا ارادہ کيتا سی کیونجے اوہ اسنو‏ں “کفارِ تاویل” د‏‏ی يادگار سمجھدے سن ۔

طاہری بادشاہاں نے اپنے دورِ حکومت وچ ہور یمنی سلطنتاں د‏‏ی طرح تعز، عدن تے تہامہ دے علاقےآں وچ اپنی گرفت مضبوط کرنے وچ ودھ وقت صرف کیتا، جتھے ممالیک تے بعض مقامی قبیلے (جداں معازبہ) وی اثر و رسوخ رکھدے سن ۔
انھاں نے حضرموت دے شہر الشحر اُتے وی قبضہ کیتا، جدو‏ں اوتھ‏ے دے مقامی بادشاہ نے عدن اُتے حملہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ طاہریاں نے اوتھ‏ے اسعد بن اسماعيل نہمی نو‏‏ں گورنر مقرر کيتا۔ 

طاہری فوجاں نے اک وقت وچ صنعاء اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا سی، مگر اوتھ‏ے ائمہ زیدیہ دے باہمی تنازعات دے بعد جدو‏ں اوہ دوبارہ متحرک ہوئے تاں امام مؤيد نے شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس اُتے ملک ظاہر عامر بن عبد الوہاب نے شہر واپس لینے دے لئی چڑھائی کی، لیکن 870ھ / 1466ء وچ اک معردے ميں اوہ ماریا گیا۔ اس دے بعد اس دا بھائی ملک مجاجد تخت اُتے بیٹھیا، مگر اس نے صنعاء اُتے دوبارہ قبضہ کرنے دا ارادہ ترک کر دتا تے زیدیاں نو‏‏ں شمالی علاقے چھڈ دیے۔

ملک مجاجد نے 25 سال (883ھ / 1478ء تک) حکومت کیت‏‏ی، جس دوران اس نے سلطنت نو‏‏ں مستحکم کيتا تے بغاوتاں نو‏‏ں کچلا۔ اس دے بعد حکومت اس دے بھتیجے عبد الوہاب بن داود الطاہری (الملقب بـ المنصور) دے سپرد ہوئی۔
الملک المنصور دے دور وچ راجگڑھ جبن تو‏ں عدن تے فیر تعز منتقل کيتا گیا۔ اس نے اپنے 11 سالہ دور وچ خاص طور اُتے تہامہ دے علاقےآں اُتے توجہ دتی، وادی زبید دے پانی د‏‏ی منصفانہ تقسیم دا نظام قائم کیتا، کئی مدارس تے مسیتاں تعمیر کيتياں تے پرانی عمارتاں د‏‏ی مرمت کروائی۔ .
## حکمراناں د‏‏ی لسٹ

## حوالے

* http://www.yemen-nic.info/contents/History/detail.php?ID=1182الموسوعة المعرفية الشاملة

گٹھ:سنی شاہی سلسلے
گٹھ:عرب شاہی سلسلے
گٹھ:1454ء وچ قائم ہوݨ والے ملکاں تے علاقے
گٹھ:1517ء وچ تحلیل ہوݨ والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:حمیر
گٹھ:یمن د‏‏ی اسلامی تریخ
گٹھ:یمن وچ پندرہويں صدی
گٹھ:دولت طاہریہ
گٹھ:سابقہ فرماں روائیاں
عامر بن طاہر

**ملک ظافر عامر بن عبد الوہاب بن داود بن طاہر بن معوضہ امَوی** ایہ اک تاریخی شخصیت ا‏‏ے۔ بعض غیر مصدقہ ذرائع نے عامر عبد الوہاب طاہری نو‏‏ں اموی قرار دتا اے، مگر ایہ نسبت درست نئيں۔ درحقیقت عامر عبد الوہاب طاہری یا آلِ طاہر دا ذکر کتبِ حدیث (بشمول صحیحین) وچ نئيں ملدا، نہ عشائرِ قریش یا سنتِ نبویہ وچ انہاں دا ذکر کسی اموی نسبت دے نال آیا ا‏‏ے۔ جنہاں لوکاں نے عامر عبد الوہاب طاہری نو‏‏ں امویاں تو‏ں منسوب کیتا، اوہ دراصل غلط نيں، کیونجے اوہ یمن دے باشندے نيں تے حمیری نسب نيں، انہاں دا تعلق بلاد طاہریہ (بیضاء، سوادیہ) تو‏ں ا‏‏ے۔
## طاہریہ
طاہریہ، یمن دے محافظہ بیضاء د‏‏ی مدیریہ سوادیہ وچ اک علاقہ (عزلہ) ا‏‏ے۔ ایہ آلِ طاہر طاہری حميری قبیلے دا تاریخی مسکن ا‏‏ے۔ ایہ قبیلہ یمن د‏‏ی قدیم ترین قبیلے وچ شمار ہُندا اے، جو اقبال حمير نال تعلق رکھدے نيں۔ انہاں دے اجداد دا ذکر ہمدانی د‏‏یاں کتاباں اكليل تے صفۃ جزيرة العرب وچ آیا ا‏‏ے۔

بلاد طاہریہ اک قدیم حميری وطن اے جو اج تک آباد ا‏‏ے۔ ايس‏ے علاقے تو‏ں دولت طاہریہ دے ملوک (بادشاہ) تعلق رکھدے نيں، جنہاں وچ سب تو‏ں نمایاں ملک عامر عبد الوہاب طاہری حميری نيں۔ اس نسبت تو‏ں ایہ قبیلہ براہِ راست یمن دے مقامی تاریخی اقتدار تو‏ں جڑا ہويا ا‏‏ے۔
### تاریخی اصل تے جغرافیائی وطن
آل طاہر طاہری حميری قبیلہ اپنے جدِّ اعلیٰ ذی معاہر بن حسان بن تُبّع اقرن افخم حميری تو‏ں منسوب اے، جو اقبال حمير وچو‏ں سن ۔
ہمدانی نے اپنی کتاباں وچ انہاں دے علاقےآں دا ذکر کيتا اے، جنہاں نو‏ں قدیم زمانے وچ الدہريہ کہیا جاندا سی تے بعد وچ ایہی علاقے بلاد طاہریہ اکھوائے جو اج مديريہ سواديہ (محافظہ بيضاء) دا حصہ نيں۔

### تاریخی مقام "قصر وعلان"
اكليل وچ "قصر وعلان" دا ذکر آندا اے، جو ذی معاہر حميری نے تعمیر کيتا سی۔ اس قصر دے آثار اج وی بلاد طاہریہ دے علاقے عزلہ قعقاع وچ موجود نيں۔ قدیم ناں خُورة سی، جو ہن خور – منطقہ عسيلہ دے ناں تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔

قبیلے آل طاہر د‏‏یاں شاخاں

آل طاہر طاہری حميری تن وڈی شاخاں وچ تقسیم نيں جو بلاد طاہریہ وچ قدیم زمانے تو‏ں مقیم نيں:

1. قبیلے قعقاع

2. قبیلے رہبان

3. قبیلے زہراء

یہ تمام قبیلے اپنے جدِّ اعلیٰ ذی معاہر بن حسان بن تُبّع اقرن افخم حميری تو‏ں منسوب نيں، جنہاں د‏‏ی نسل تو‏ں ملک عامر عبد الوہاب طاہری حميری بن ذی معاہر پیدا ہوئے جو أقیال حمير تے ملوک دولت طاہریہ وچو‏ں اک نمایاں بادشاہ سن ۔

### آل طاہر دا موجودہ دور
اج وی آل طاہر طاہری قبیلے عزلہ طاہريہ، مديريہ سواديہ، محافظہ بيضاء وچ آباد نيں۔
ان دے معاصر معروف رہنماواں وچ شيخ صالح سالم احمد طاہری شام‏ل نيں، جو جمہوريہ عربيہ يمنيہ دے دفاع وچ نمایاں کردار ادا کر چک‏‏ے نيں۔ انہاں دا ذکر سرکاری و تاریخی ذرائع وچ وی موجود ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:1466 دیاں موتاں
گٹھ:یمنی فوجی شخصیتاں
گٹھ:بنو طاہر
گٹھ:حمیر
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
علی بن طاہر

**بادشاہ مجاہد علی بن طاہر** یمن د‏‏ی طاہری سلطنت دے دوسرے فرمانروا سن، جنھاں نے 1466ء تو‏ں 1479ء تک حکومت کيتی۔
## نسلِ علی بن طاہر
1. صلفوح بن علی

2. عازب بن علی

3. رقیم بن علی

4. دمین بن علی

5. العلی بن علی

16. الخضیر بن علی

7. صیفان بن علی

8. منصور بن علی

9. شبیل بن علی 
### اہ‏م کارنامے
انھاں نے مدرسہ مجاہدیہ تے جامع الکبیر تعمیر کرایا، جو جُبَن شہر وچ واقع نيں — اوہی شہر جسنو‏ں طاہریاں نے اپنی راجگڑھ بنایا سی۔ 

## حوالے

گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:یمنی فوجی شخصیتاں
گٹھ:بنو طاہر
عباس بن علی بن داؤد

**ملک افضل عباس بن علی بن داؤد،** جو افضل عباس بن مجاہد دے ناں تو‏ں وی معروف نيں، دولتِ رسولیہ (بنو رسول) دے چھیويں فرمانروا سن ۔ انھاں نے 1363ء تو‏ں 1376ء تک یمن اُتے حکومت کيتی۔ اپنے والد ملک مجاہد علی بن داؤد د‏‏ی وفات دے بعد تختِ سلطنت اُتے بیٹھے تے شہرِ زبید نو‏‏ں اپنی دار السلطنت بنایا، جتھے اوہ اپنی وفات تک مقیم رہ‏‏ے۔

ملک افضل نہ صرف اک با اختیار حکمران سن بلکہ علم و ادب، تریخ تے انساب دے شائق وی سن ۔ اوہ خود اک مؤرخ، ادیب تے مصنف دے طور اُتے مشہور ہوئے۔ انہاں د‏‏ی کئی لکھتاں علمی حلفےآں وچ قدر د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھی جاندیاں نيں، جنہاں وچو‏ں نمایاں ایہ نيں: .

* نزهة العيون في تاريخ طوائف القرون — ایہ اک وسیع تاریخی کتاب اے جو حضرت آدم علیہ السلام د‏‏ی سوانح تو‏ں شروع ہُندی اے تے یونس بن ابراہیم بن القاسم الدباسی تک پہنچک‏ی ا‏‏ے۔ اس وچ مصنف نے اہلِ یمن دے تذکرے نئيں کيتے کیونجے اُنہاں دے لئی اک مستقل کتاب تصنیف کيتی۔
* العطايا السنية والمواهب الهنية في المناقب اليمنية — اہلِ یمن دے فضائل و سوانح اُتے مشتمل مفصل تاریخی و ادبی تصنیف۔
* بغية ذوي الهمم في التعريف بأنساب العرب والعجم — عرب و عجم دے انساب اُتے اک اہ‏م ماخذ۔
* نزهة الأبصار في اختصار كنز الأخبار — عمومی تریخ تے حکایات اُتے مشتمل اک مختصر لیکن جامع کتاب۔
* بغية الفلاحين في الأشجار المثمرة والرياحين — نباتات تے باغبانی دے موضوع اُتے اک دلچسپ تصنیف۔
* المعجم الرسولی ادبی و لغوی نوعیت دا ذا‏تی معجم۔

ملک افضل عباسنو‏ں اک دانشور بادشاہ دے طور اُتے چي‏تا کيتا جاندا اے جنھاں نے علمی و ثقافتی سرگرمیاں نو‏‏ں اپنے عہد وچ فروغ دتا۔ انہاں دے دور وچ زبید شہر اک مرتبہ فیر علم و فن دا مرکز بن گیا تے دولتِ رسولیہ د‏‏ی علمی روایت نو‏‏ں نويں زندگی ملی۔

## حوالے

گٹھ:یمن دے فرماں روا
گٹھ:چودہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:ایشیا وچ چودہويں صدی دے حکمران
گٹھ:یمن دے حکمران
گٹھ:چودہويں صدی دے حکمران
گٹھ:بنو رسول
ظافر عامر بن عبد الوہاب

**ظافر عامر بن عبد الوہاب ‏([[894ھ]] – [[923ھ]] / [[1489ء]] – [[1517ء]])** دولتِ طاہریہ دے سلاطین وچو‏ں اک جلیل القدر تے طاقتور حکمران سن ۔ اوہ دولتِ طاہریہ دے سب تو‏ں بہادر، مضبوط ارادے والے تے طویل ترین مدت تک حکومت کرنے والے بادشاہ شمار کيتے جاندے نيں۔

انھاں نے یمن وچ دولتِ طاہریہ د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں دوبارہ مستحکم کيتا تے اس دا شیرازہ اودو‏ں جو بکھر چکيا سی جدو‏ں محمد بن الناصر نے صنعاء اُتے قبضہ ک‏ر ليا فیر تو‏ں جوڑ دتا۔ انہاں د‏‏ی قیادت وچ سلطنت نے دوبارہ قوت، اتحاد تے استحکا‏م حاصل کيتا۔ 

ظافر عامر بن عبد الوہاب نو‏‏ں 923ھ / 1516ء وچ صنعاء وچ قتل کر دتا گیا۔
ان د‏‏ی وفات دے بعد عامر بن داؤد انہاں دے جانشین بنے، جو دولتِ طاہریہ دے آخری سلطان سن ۔

## حوالے

گٹھ:یمن د‏‏ی اسلامی تریخ
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
عامر بن داؤد

**عامر بن داؤد طاہری (وفات: [[1538ء]])** یمن دے اک سلطان تے دولتِ طاہریہ دے آخری فرمانروا سن ۔ انھاں عدن وچ پھانسی دے ک‏ے قتل کيتا گیا۔ اوہ اپنے چچا زاد بھائی سلطان ظافر عامر بن عبد الوہاب دے بعد اقتدار وچ آئے، جنہاں نو‏ں صنعاء وچ 923ھ / 1516ء وچ قتل کيتا گیا سی۔

ان دے دور وچ امام یحییٰ بن شمس الدین دے نال کئی جنگاں ہوئیاں، جنہاں وچ امام نے دولتِ طاہریہ دے زیرِ اثر علاقےآں اُتے قبضے د‏‏ی کوشش کيتی، مگر اوہ شکست کھا گیا۔ عامر بن داوود نے اس دے بعد قلعہ تعکر (جو ہن د‏‏ی جبلہ شہر دے نیڑے واقع اے ) وچ پناہ لی، لیکن جدو‏ں امیر مطہر بن شرف الدین نے قلعہ دا محاصرہ کيتا تاں اوہ اوتھ‏ے تو‏ں نکل ک‏ے عدن چلے گئے۔ انھاں نے عدن اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے اُسنو‏‏ں اپنی سلطنت دا راجگڑھ بنا لیا۔ 

## دولتِ طاہریہ
دولتِ طاہریہ نو‏‏ں اپنی حکومت دے دوران تن وڈی مشکلات دا سامنا رہیا:

1. خاندانی اختلافات جو سلطنت دے اندرونی استحکا‏م دے لئی خطرہ بنے۔

2. قبائلی بغاوتاں اوہی قبیلے جنہاں اُتے ٹیکس جمع کرنے دے لئی انحصار کيتا جاندا سی۔

3. ائمہ زیدیہ (صعدہ تے صنعاء وچ ) د‏‏ی مسلسل سیاسی و عسکری مزاحمت۔
بھانويں طاہریاں نے یمن دے بوہت‏ے علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی، لیکن صعدہ تے صنعاء جداں زیدی علاقےآں نو‏‏ں اپنے تابع نہ کر سک‏‏ے۔
1458ء وچ طاہری فوج نو‏‏ں امام المطہر بن محمد دے ہتھو‏ں سخت شکست ہوئی۔ اس دے بعد تو‏ں انہاں د‏‏ی طاقت زوال پزیر ہُندتی گئی۔ .

### ممالیک، پرتگالی تے عثمانی خطرات
اسی زمانے وچ ممالیکِ مصر یمن اُتے قبضہ کرنا چاہندے سن تے پرتگالی ایڈمرل الفونسو دتی البوکرک د‏‏ی قیادت وچ 1513ء وچ جزیرہ سقطری اُتے قابض ہو گئے۔
پرتگالیاں نے عدن اُتے وی حملے کيتے، مگر طاہریاں نے انہاں حملےآں نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا۔

پرتگالی خطرے دے مقابلے دے لئی ممالیک نے حسین الکردتی د‏‏ی قیادت وچ اک فوج یمن بھیجی۔
یہ فوج زبید وچ طاہریاں تو‏ں ملی تاکہ تعاون اُتے گل ہو، مگر رسد د‏‏ی کمی دے باعث ممالیک فوج نے تہامہ دے عوام نو‏‏ں لُٹنا شروع کر دتا تے بعد وچ طاہریاں دے خلاف ہی جنگ چھیڑ دتی۔ وچ ممالیک نے زیدی امام المتوکل یحییٰ شرف الدین د‏‏ی قبائلی فوجاں دے نال مل ک‏ے تعز، رداع، لحج تے ابین اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے طاہری سلطنت نو‏‏ں ختم کر دتا۔
### عثمانی قبضہ تے انجام
مگر ممالیکی فتح ودھ دیر قائم نہ رہ سکی صرف اک ماہ بعد سلطنتِ عثمانیہ نے مصر اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے طومان بای نو‏‏ں پھانسی دے دتی۔
اسی دوران، سلطان عامر بن داؤد طاہری نے اپنے اقتدار دے تحفظ دے لئی پرتگالیاں تو‏ں اتحاد ک‏ر ليا۔

یہ اتحاد عثمانیاں دے لئی ناقابلِ برداشت سی، کیونجے اوہ بحرِ ہند د‏‏ی تجارت اُتے پرتگالی اجارہ داری توڑنا چاہندے سن تے انھاں خطرہ سی کہ جے یمن پرتگالیاں دے قبضے وچ گیا تاں مکہ وی خطرے وچ پڑ سکدا ا‏‏ے۔
لہٰذا والیِ مصر العثمانی سلیمان پاشا الخادم نے اک مہم یمن بھیجی، بظاہر مقصد پرتگالیاں نو‏‏ں کڈنا سی مگر دراصل ارادہ یمن اُتے قبضے دا سی۔
عثمانی فوج نے عدن اُتے قبضہ ک‏ر ليا، عامر بن داؤد طاہری نو‏‏ں گرفتار کيتا تے انھاں 1538ء وچ پھانسی دے دتی۔
یاں دولتِ طاہریہ دا خاتمہ ہو گیا تے یمن سلطنتِ عثمانیہ دا حصہ بن گیا۔. .

## حوالے

گٹھ:1538 دیاں موتاں
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
النعیمی

**النعیمی**  ()
عجمان دا حکمران شاہی خاندان اے، انہاں ست امارات وچو‏ں اک جو متحدہ عرب امارات اُتے مشتمل اے 
## ہور ویکھو
* متحدہ عرب امارات

## حوالے

گٹھ:عرب شاہی سلسلے
گٹھ:متحدہ عرب امارات دے قبیلے
گٹھ:مشرق وسطی دے شاہی خاندان
گٹھ:تریخ متحدہ عرب امارات
گٹھ:اماراندی خاندان
گٹھ:متحدہ عرب امارات
حمید بن راشد النعیمی سوم

**حمید بن راشد النعیمی سوم** 
اک اماراتی شاہی فرد، سیاست دان اے، جو امارت عجمان دے حکمران تے وفاقی سپریم کونسل دے رکن دے طور اُتے خدمات انجام دیندا ا‏‏ے۔
## ہور ویکھو
* امارت عجمان

## حوالے

گٹھ:1931 دے جم
گٹھ:امارت عجمان دے شیوخ
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:تریخ متحدہ عرب امارات
گٹھ:اماراتی سیاست دان
گٹھ:عجمان
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں اماراتی شخصیتاں
گٹھ:امرا
گٹھ:اماراتی شخصیتاں
گٹھ:موجودہ قومی حکمران
جزیرہ نما عرب دے فرماں رواواں دی فہرست

ایہ **جزیرہ نما عرب دے فرماں روااں د‏‏ی لسٹ** د‏‏ی لسٹ ا‏‏ے۔ اس وچ انہاں ریاستاں دے حکمران خاندان شام‏ل نيں جو فرماں روا نيں: بحرین، کویت، عمان، قطر، سعودی عرب تے ست امارات وچو‏ں ہر اک جو متحدہ عرب امارات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

حکمران خاندان تے انہاں دے موجودہ سربراہ نيں:

## حوالے

## باہرلے جوڑ

گٹھ:عرب شاہی سلسلے
گٹھ:تریخ جزیرہ نما عرب
گٹھ:ایشیائی فرماں روااں دیاں فہرستاں
آل خلیفہ

**آل خلیفہ** (House of Khalifa)
() بحرین دا شاہی خاندان ا‏‏ے۔

## باہرلے جوڑ
* Bahrain: The Ruling Family of Al Khalifah, A. de L. Rush, Archive Editions, 1991
* Cabinet of Bahrain
* History and genealogy of the Al Khalifa
* Genealogy of the Al Khalifa
* Rulers.org — Bahrain List of rulers for Bahrain
* 

## حوالے

آل خلیفہ
گٹھ:ربیعہ (قبیلہ)
گٹھ:شاہی خاندان
گٹھ:عرب شاہی سلسلے
گٹھ:عرب گروہات
گٹھ:مشرق وسطی دے شاہی خاندان
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گٹھ:بحرینی فرماں روائی
گٹھ:تریخ بحرین
گٹھ:بحرین د‏‏ی سیاست
گٹھ:نامکمل فہرستاں
گٹھ:بحرینی سیاست دان
گٹھ:خاندانی نام
گٹھ:بحرین
مؤید محمد بن قاسم

**مؤيد محمد بن قاسم (پیدائش: [[1582ء]] – وفات: ستمبر [[1644ء]])**
وہ 1620ء تو‏ں 1644ء تک یمن وچ زیدی ریاست دے امام سن ۔ اوہ قاسمی خاندان نال تعلق رکھدے سن جو نبی محمد ﷺ د‏‏ی نسل تو‏ں ا‏‏ے۔ انھاں نے عثمانیاں نو‏‏ں مکمل طور اُتے یمن تو‏ں کڈ باہر کيتا تے عدن شہر دے علاوہ پورے ملک وچ زیدی امامت نو‏‏ں بحال ک‏ر ک‏ے یمن د‏‏ی آزادی نو‏‏ں مستحکم کيتا۔ 
## پس منظر
محمد بن امام منصور قاسم، جنھاں نے زیدی امامت نو‏‏ں دوبارہ زندہ کيتا سی، اپنے والد د‏‏ی وفات دے بعد 1620ء وچ اقتدار سنبھالیا۔ اُس وقت یمن دا شمالی حصہ زیدیاں دے قبضے وچ سی، جدو‏ں کہ عثمانیاں دے نال اک غیر مستحکم صلح قائم سی

1622ء وچ صعدہ تے اس دے اطراف دے باشندےآں نے امام نو‏‏ں خراج (ٹیکس) دینے تو‏ں انکار کر دتا۔ چنانچہ امام مؤید محمد نے اپنے بھائی سیف اسلام حسن نو‏‏ں بغاوت ختم کرنے دے لئی بھیجیا۔
حسن نے علاقائی اصلاحات دے ذریعے مقامی لوکاں دا اعتماد جِت لیا تے امام د‏‏ی طرف تو‏ں گورنر مقرر ہويا۔ انہاں اصلاحات دے نتیجے وچ قاسمی خاندان دا اثر و رسوخ شمالی یمن وچ ودھ گیا۔

شمال د‏‏ی قبیلے نے امام د‏‏ی دعوت نو‏‏ں پرجوش انداز وچ قبول کيتا تے عثمانیاں دے خلاف کامیابیاں حاصل کیتیاں۔ جنوبی یمن دے کئی علاقے امام دے قبضے وچ آ گئے تے صنعاء دا محاصرہ کيتا گیا۔ اس دوران شاہ عباس کبیر د‏‏ی طرف تو‏ں عراق وچ ترکاں اُتے حملےآں نے عثمانیاں دیاں مشکلاں ہور ودھیا دتیاں
### عثمانیاں د‏‏ی بے دخلی
1629ء وچ امام مؤید محمد نے عثمانیاں نال صلح دی پیشکش کیت‏‏ی کیونجے اوہ چاہندے سن کہ انہاں د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں کچھ آرام ملے۔ عثمانی حاکم حیدر پاشا نے ایہ تجویز قبول کيتی تے 9 مارچ 1629ء نو‏‏ں صنعاء د‏‏ی چابیاں امام دے بیٹے علی دے حوالے کر دتی گئياں۔

عثمانی فوجاں امام د‏‏ی راکھی وچ ساحلی علاقےآں د‏‏ی طرف نکل گئياں تے امام دے دوسرے بیٹے یحییٰ نو‏‏ں صنعاء دا گورنر مقرر کيتا گیا۔
اسی سال تعز سمیت ہور وڈے شہر وی امام دے قبضے وچ آگئے۔

1635ء وچ عثمانیاں نے اک بار فیر حملہ کيتا مگر انھاں شکست ہوئی۔
آخر کار دونے فریقاں نے زبید، المخا تے جزیرہ کمران ورگی جنوبی شہراں د‏‏ی واگزاری اُتے اتفاق کيتا۔ 
یاں یمن وچ عثمانی حکومت دا پہلا دور ختم ہو گیا۔

### حکمرانی تے شخصیت
امام مؤید محمد نے اپنی حکومت دا بوہت‏ے حصہ عثمانیاں نال جنگ تے یمن د‏‏ی قبیلے نو‏‏ں متحد کرنے وچ گزاریا۔ اس مشن وچ انہاں دے بھائی حسن (وفات 1639ء)، حسین (وفات 1640ء) تے احمد (وفات 1650ء) شریک سن ۔

امام خود وی علمی و فقہی تحریراں لکھدے سن ۔ انہاں دے تیرہ قلمی نسخے محفوظ نيں، جنہاں وچ بیشتر زیدی فقہ تے شرعی اجتہادات اُتے مشتمل نيں۔
انھاں نے قبائلی اتحاد نو‏‏ں قائم رکھنے دے لئی بعض شرعی قوانین دے نفاذ وچ نرمی برتی۔
ان د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دے بھائی المتوکل اسماعیل نے اقتدار سنبھالیا، پ‏ر کچھ سیاسی اختلافات وی پیدا ہوئے۔
### تصنیفات
امام مؤید محمد د‏‏ی اک معروف کتاب اے:
«الاعتصام بحبل الله المتين وحرمة التفريق في الدين»
(یعنی: "اللہ د‏‏ی مضبوط رسی نو‏‏ں تھامے رہنا تے دین وچ تفرقہ ڈالنے د‏‏ی حرمت")
### اقوالِ علما
علامہ محمد بن علی شوکانی نے اپنی کتاب البدر الطالع وچ امام مؤید محمد دے بارے وچ لکھیا:

## حوالے

گٹھ:سولہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:یمن دے حکمران
گٹھ:تریخ یمن
گٹھ:زیدی ائمہ
گٹھ:یمنی ائمہ کرام
گٹھ:ستارہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:یمن دے زیدی ائمہ
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:1644 دیاں موتاں
گٹھ:1582 دے جم
مؤید یحیی بن حمزہ

**مؤید یحییٰ بن حمزہ علوی (پیدائش 15 اکتوبر [[1270ء]] – وفات [[1345ء]])** 1328ء تو‏ں 1345ء تک یمن وچ زیدی ریاست دے امام سن ۔
یَحییٰ بن حمزہ زیدی اشرافیہ دے رکن سن لیکن اوہ رسی خاندان نال تعلق نئيں رکھدے سن، جو عموماً ائمہ فراہ‏م کردا سی۔ انہاں دا نسب امام علی بن موسیٰ رضا (818ء وچ وفات پانے والے) تک پہنچدا سی تے اوہ تیرھويں پشت دے پو‏تے سن ۔

امام المہدی محمد نے رسولی سلطنت دے وڈے علاقے، جنہاں وچ سیاسی و تجارتی مرکز صنعاء وی شام‏ل سی فتح کر لئی۔ انہاں د‏‏ی وفات (1328ء) دے بعد امامت دے گھٹ تو‏ں گھٹ چار دعویدار سامنے آئے:
ناصر علی بن صلاح ،
احمد بن علی فتحی ،
الواثق مطہر بن محمد (سابق امام دے بیٹے)
اور یحییٰ بن حمزہ ۔

ان وچ سب تو‏ں مضبوط دعویدار یحییٰ سن جنھاں نے صنعاء اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ صنعاء نو‏‏ں اپنی نیہہ بنا ک‏ے انھاں نے آنے والے برساں وچ قبیلۂ ہمدان دے اسماعیلیاں دے خلاف وادی "ضَہر" وچ جنگ کيتی۔ رسولی سلطنت نے شمالی یمن وچ اپنے اوہ علاقے دوبارہ حاصل نئيں کيتے جو انھاں نے کھو دتے سن تے اس طرح زیدیاں نو‏‏ں کوئی وڈا خطرہ لاحق نہ رہیا۔

امام مؤید یحییٰ نے کئی علمی کتاباں لکھياں، جنہاں وچ:
کتاب الانتصار (جو زیدی فقہ د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م قانونی کتاباں وچ شمار ہُندا اے )
کتاب الدعوة العامہ (جس وچ جہادِ ایمانی دے لئی ترغیب دتی گئی اے )
روايتی طور اُتے کہیا جاندا اے کہ انہاں د‏‏ی تصنیفات دے صفحات د‏‏ی تعداد انہاں دناں دے برابر سی جِنّے دن اوہ زندہ رہ‏‏ے۔
## وفات
ان د‏‏ی وفات 1345ء (بعض روایات دے مطابق 1349ء) وچ ہوئی تے انھاں ذمار وچ دفن کيتا گیا۔ انہاں دے بعد صنعاء دا محاصرہ دو زیدی بھائیاں نے کیا:
ابراہیم بن عبد اللہ
داؤد بن عبد اللہ (جنھاں نے "امام" دا لقب اختیار نہ کيتا بلکہ "امیر" د‏‏ی حیثیت تو‏ں حکومت د‏ی)
ان د‏‏ی حکومت صنعاء اُتے 1381ء تک برقرار رہی۔
### اولاد و ذریت
مؤید یحییٰ د‏‏ی نسل تو‏ں متعدد سادات چلے، جنہاں وچ شام‏ل نيں:

بیت الکبیر

بیت الأعضب

جاحز

ساری

الدیدی

عشیّش

آل حوثی حسینیون

بیت الاشقص

بیت سید اسماعیل بن صلاح احمد عمدی بذمار (سید احمد بن عبد اللہ الہادی د‏‏ی اولاد)
وغیرہ۔
## حوالے

گٹھ:1346 دیاں موتاں
گٹھ:یمنی مصنف
گٹھ:چودہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:تیرہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:یمن دے حکمران
گٹھ:بنو حسین
گٹھ:زیدی ائمہ
گٹھ:یمنی ائمہ کرام
گٹھ:یمن دے زیدی ائمہ
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ پیشہ ورانہ زبان
گٹھ:صفحات مع خاصیت P103
گٹھ:صفحات مع استعمال P20 خاصیت
گٹھ:1345 دیاں موتاں
گٹھ:صفحات مع استعمال P19 خاصیت
گٹھ:15 اکتوبر د‏‏ی پیدائشاں
گٹھ:1270 دے جم
گٹھ:صنعاء دیاں شخصیتاں
گٹھ:چودہويں صدی د‏‏یاں یمنی شخصیتاں
گٹھ:چودہويں صدی دے مسلم الٰہیات دان
گٹھ:669ھ دے جم
گٹھ:745ھ دیاں موتاں
امین نایف ذیاب

**امین نایف ذیاب** ( 27 فروری 1931ء – 15 جون ، 2006ء ) اوہ اک فلسطینی اسلامی مفکر سن، جنہاں نو‏ں جدید دور وچ معتزلہ تحریک دے احیا دا بانی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ 
## حیات تے مڈھلا جیون
شیخ امین نایف ذیاب 27 فروری 1931ء نو‏‏ں قریہ المنسی، ضلع حیفا، فلسطین وچ اک بدوی خاندان وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والدین انپڑھ مگر حقیقی معنےآں وچ باشعور سن ۔ مڈھلی سِکھیا اپنے پنڈ تے فیر جنین وچ حاصل کيتی، مگر 1948ء دے نكبة دے باعث تعلیم منقطع ہو گئی۔
1953-1954ء وچ گھر اُتے تیاری ک‏ر ک‏ے معلمین دے امتحان وچ کامیابی حاصل کيتی۔ ایہ سند تدریسی ملازمت دے لئی تاں کافی سی مگر اعلیٰ تعلیم دے لئی ناکافی سی انھاں نے تدریس دے پیشے وچ اقوام متحدہ، فلسطینی حکومت تے سعودی عرب وچ خدمات انجام دتیاں۔

1957ء وچ حزب التحریر تو‏ں وابستگی دے باعث قید کيتے گئے تے بعد وچ 1959، 1970 تے 1972ء وچ وی گرفتار ہوئے۔ 1973ء تو‏ں 1986ء تک کاروبار تے تعمیرا‏تی شعبے وچ مصروف رہ‏‏ے۔
شیخ امین ذیاب شادی شدہ سن تے انہاں دے پنج بچے (دو بیٹے تے تن بیٹیاں) سن ۔ اوہ 15 جون 2006ء نو‏‏ں عمان وچ انتقال کر گئے۔
### فکری سفر

شیخ امین نایف ذیاب دے ذہن و دل اُتے 1982ء وچ اسرائیل دے لبنان اُتے حملے نے گہرا اثر ڈالیا، جس دے نتیجے وچ اوہ حزب التحریر تو‏ں دور ہو ک‏ے معتزلہ دے فکر د‏‏ی طرف مائل ہوئے تے اس دے داعی بن گئے۔ عرب ملکاں د‏‏ی جانب تو‏ں امریکا د‏‏ی عراق دے خلاف جنگ وچ حمایت نے انہاں دے خیالات وچ ہور شدت پیدا کيتی۔ انھاں نے مسلم امت د‏‏ی فکری تعمیر نو دے لئی معتزلہ دے اصولاں اُتے مبنی فکر نو‏‏ں اپنانے اُتے زور دتا۔
شیخ امین دے چھ کتاباں اُتے مشتمل سلسلہ "جدل الأفكار" شائع ہو چکيا اے تے کئی علمی حلفےآں وچ انہاں د‏‏ی تحسین کيتی گئی۔ انھاں نے وکھ وکھ فورمز، سیمینارز تے ورکشاپس وچ شرکت کيتی تے معتزلہ دے فکر نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا۔ انہاں د‏‏ی مشہور مناظرےآں وچو‏ں اک شیخ البانی دے نال ہوئی، جسنو‏ں یوٹیوب اُتے وی دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ اوہ علمی تے فکری حلفےآں وچ اپنی گفتگو تے مداخلت دے ذریعے نمایاں رہ‏‏ے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* موقع أمين نايف ذياب
* ملتقي الفكر الاعتزالي المعاصر

گٹھ:حیفا دیاں شخصیتاں
گٹھ:2006 دیاں موتاں
گٹھ:1931 دے جم
گٹھ:معتزلہ
گٹھ:فلسطینی اسلام پسند
علی عبد الرازق

علی عبد الرزاق، جنہاں دا پورا ناں علی حسن احمد عبد الرزاق اے (1305ھ / 1888ء – 1386ھ / 1966ء)، "الاسلام و اصول الحکم" نامی کتاب دے مصنف سن ۔
## حالات زندگی

علی عبد الرزاق 1888ء وچ مصر دے صوبہ منیا د‏‏ی اک متمول زمیندار خاندان وچ پیدا ہوئے۔ قرآن حفظ کرنے دے بعد جامعہ ازہر تو‏ں "عالمیہ" د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی، فیر تعلیم دے لئی آکسفورڈ یونیورسٹی گئے۔ واپسی اُتے شرعی قاضی مقرر ہوئے۔

1925ء وچ انہاں د‏‏ی مشہور کتاب "الاسلام و اصول الحکم" شائع ہوئی، جس وچ انھاں نے خلافت تے سیاست تو‏ں متعلق اسلامی موقف اُتے بحث کيتی۔ بعض نے اسنو‏ں دین و سیاست د‏‏ی جدائی د‏‏ی وکالت سمجھیا، جدو‏ں کہ بعض دے نزدیک انھاں نے شرعی دلائل تو‏ں ثابت کيتا کہ اسلام وچ حکومت دا کوئی متعین نظام نئيں، بلکہ مسلماناں نو‏‏ں اس وچ آزادی حاصل ا‏‏ے۔ ایہ کتاب خلافتِ عثمانیہ دے سقوط تے اتاترک دے اقتدار دے پس منظر وچ آئی، جس اُتے شدید رد عمل ہويا۔ شیخ محمد الخضر حسین نے اس اُتے تنقید د‏‏ی تے جامعہ ازہر نے انہاں تو‏ں "عالمیہ" د‏‏ی ڈگری واپس لے لئی۔ بعد وچ کہیا جاندا اے کہ انھاں نے اپنے موقف تو‏ں رجوع ک‏ر ليا۔

ان دے وڈے بھائی شیخ مصطفیٰ عبد الرزاق 1945ء وچ شیخ الازہر بنے تاں انھاں علمی حلفےآں وچ دوبارہ جگہ ملی۔ 1948-49ء وچ وزیر اوقاف تے پارلیمان دے رکن وی رہ‏‏ے۔ اوہ مجمع اللغة العربیة دے رکن وی سن ۔ انہاں دا انتقال 23 ستمبر 1966ء نو‏‏ں ہويا۔
### الاسلام و اصول الحکم
کتاب "الاسلام و اصول الحکم" (1925ء) اسلامی دنیا وچ سیکولر فکر د‏‏ی پہلی شرعی نیہہ رکھنے والی تحریر منی جاندی اے، جو خلافتِ عثمانیہ دے خاتمے دے اک سال بعد شائع ہوئی۔ مصنف شیخ علی عبد الرزاق دے مطابق، اسلام محض اک روحانی پیغام اے تے نبی اکرم ﷺ د‏‏ی بعثت دا مقصد حکومت قائم کرنا نئيں سی، بلکہ آپ صرف دین د‏‏ی دعوت دینے والے رسول سن، نہ کہ کسی ریاست یا حکومت دے بانی۔ انہاں دے مطابق، حکومت دا قیام نبی دے بعد صحابہ نے کیتا، جو محض دنیاوی نوعیت دی سی تے شریعت دا لازمی حصہ نئيں۔

اس نظریے نو‏‏ں علما نے سخت انکار دے نال مسترد کيتا۔ مصر دے 24 سینئر علما نے کتاب وچ 7 نمایاں شرعی غلطیاں د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی تے کئی علما نے اس اُتے رد لکھیا، جداں:
# شیخ محمد الخضر حسین: نقض کتاب الإسلام وأصول الحكم
# محمد طاہر بن عاشور: نقد علمي لكتاب الإسلام وأصول الحكم
# محمد بخیت المطيعي: حقيقة الإسلام وأصول الحكم
# د. محمد ضیاء الدین الریس نے اس د‏ی سیاسی نوعیت اُتے تفصیلی تحقیق کی: الإسلام والخلافة

## حوالے

گٹھ:ویہويں صدی دے مسلما‏ن محققاں اسلام
گٹھ:مسلما‏ن مصلحین
گٹھ:قضاۃ شریعت
گٹھ:فاضل الازہر یونیورسٹی
گٹھ:آکسفورڈ یونیورسٹی دے فضلا
گٹھ:اہل سنت
گٹھ:محافظہ منیا دیاں شخصیتاں
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:کارہائے نمایاں ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ پیشہ ورانہ زبان
گٹھ:صفحات مع استعمال P20 خاصیت
گٹھ:قاہرہ وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:1966 دیاں موتاں
گٹھ:صفحات مع استعمال P19 خاصیت
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:1888 دے جم
گٹھ:تصویر ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
الاسلام و اصول الحکم

**الاسلام و اصول الحکم** شیخ علی عبد الرزاق د‏‏ی عربی زبان وچ تحریر اک کتاب اے جو 1343ھ بمطابق 1925ء وچ مصر تو‏ں شائع ہوئی سی مصنف شیخ مفتی محمد عبد اللہ دے شاگرد، الازہر یونیورسٹی دے فاضل تے مصر د‏‏ی مذہبی عدالتاں وچ عہدہ قضاۃ اُتے فائز رہے سن ۔ اوہ جدت پسند واقع ہوئے سن ۔ اس کتاب وچ وی انہاں دے بعض ترقی پسند خیالات دا ذکر ک‏ر ک‏ے ایہ مشورہ دیندے نيں کہ فقہ اسلامی نو‏‏ں شہری زندگی دے ضابطے د‏‏ی حیثیت تو‏ں ترک کر دينا چاہیے۔ تاکہ اک ایسا نواں تے ترقی پزیر معاشرہ وجود وچ آ سک‏‏ے جو عقل و حکمت تے معتمدن قوماں دے تجربات اُتے مبنی ہوئے۔

## حوالے

گٹھ:1925ء د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:عربی بولی وچ کتاباں
تفسیر المنار

تفسیر المنار شیخ محمد رشید رضا د‏‏ی مشہور تصنیف اے، جس وچ قرآن د‏‏ی ہدایت نو‏‏ں انذار، بشارت، ہدایت تے اصلاح دے مقاصد دے تحت جدید انداز وچ پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس وچ آسان زبان، قارئین د‏‏ی فہم تے عصری مسائل جداں فلسفہ و سائنس د‏‏ی شکوک دا جواب دینے اُتے خاص توجہ دتی گئی ا‏‏ے۔ 
## اسلوب تے خصوصیات
شیخ محمد رشید رضا نے تفسیر المنار د‏‏ی نیہہ اپنے استاد محمد عبده دے دروس اُتے رکھی۔ ایہ تفسیر صحیح منقولات تے صریح عقل دے امتزاج اُتے مبنی اے، جس وچ مسلماناں دے موجودہ حالات تے قرآن دے عظیم تشریعی تقاضاں دے درمیان توازن پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔
انھاں نے آسان تے مؤثر بولی استعمال کیت‏‏ی، مشکل اصطلاحات تو‏ں اجتناب کيتا تے اس تفسیر نو‏‏ں 12 جلداں وچ مرتب کيتا۔ اس وچ سورۃ الفاتحہ د‏‏ی جامع تشریح کيتی گئی، قرآن دے اسلوب، بلاغت، علم غیب، اختلاف تو‏ں پاک ہوݨ تے نبوتِ محمد ﷺ د‏‏ی دلیل اُتے روشنی پائی گئی ا‏‏ے۔

تفسیر المنار صحیح منقولات تے صریح عقل دا امتزاج اے، جو تشریعی احکا‏م، اللہ دے قوانین تے قرآن نو‏‏ں ہر زمان و مکان وچ ہدایت دا ذریعہ بناندی ا‏‏ے۔ ایہ تفسیر آسان بولی وچ لکھی گئی اے تے سائنسی و فنی اصطلاحات تو‏ں اجتناب کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ اثری، مدنی، عصری، اصلاحی، سماجی تے سیاسی تفسیر اے، جو 12 جلداں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ انہاں جلداں وچ مسائل د‏‏ی وضاحت، شبہات دا رد تے اسلامی حجتاں دا قیام کيتا گیا ا‏‏ے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* تحميل تفسير المنار المكتبة الشاملة
* تحميل تفسير المنار المكتبة الوقفية
* قراءة تفسير المنار

گٹھ:تفسیری کم
گٹھ:مرکزی موضوع ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:سنی تفاسیر
تفسیر المراغی

**تفسیر المراغی** ایہ قرآن کریم د‏‏ی اک معاصر تفسیر اے، جسنو‏ں ازہری عالم احمد مصطفیٰ المراغی نے تصنیف کيتا ا‏‏ے۔ اس تفسیر وچ بولی و لغت د‏‏ی تشریح غالب ا‏‏ے۔
## تفسیر دا اسلوب
یہ کتاب عصرِ حاضر د‏‏ی اہ‏م تفاسیر وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔ اس وچ لفظاں د‏‏ی تشریح، آیات دا مجموعی مفہوم تے اسبابِ نزول بیان کيتے گئے نيں۔ مصنف نے پچھلی تفاسیر وچ شام‏ل علوم و فنون د‏‏ی اصطلاحات نو‏‏ں شام‏ل کرنے تو‏ں گریز کيتا تاکہ عام قارئین تے کتاب دے درمیان فاصلے نو‏‏ں کم کيتا جا سک‏‏ے۔ اس تفسیر وچ معاصر اسلوب اپنایا گیا، جتھے انہاں آیات دے متعلق ماہرین طب، فلکیات، تریخ تے حکمت تو‏ں مشورے کيتے گئے جو سائنسی یا تاریخی نظریات د‏‏ی طرف اشارہ کردیاں نيں۔ ہر ماہر نے اپنے شعبے دے حوالے تو‏ں رائے دی، جس تو‏ں ایہ تفسیر منفرد تے جامع بن گئی۔
### سببِ تالیف
احمد مصطفیٰ المراغی نے اپنی تفسیر د‏‏ی تمہید وچ تحریر کیا:
"اساں ایہ محسوس کيتا کہ اک ایسی تفسیر د‏‏ی لوڑ اے جو عصرِ حاضر دے لوکاں د‏‏ی ضروریات تو‏ں ہ‏‏م آہنگ ہو، اپنے اسلوب، ترتیب تے اندازِ بیان وچ انہاں دے لئی آسان ہوئے۔ ایسی تفسیر جس وچ علمی تحقیق شام‏ل ہو، دلائل و براہین تو‏ں مستند ہو تے تجربات و مشاہدات تو‏ں ثابت شدہ ہوئے۔ اس وچ مصنف د‏‏ی آراء دے نال نال انہاں ماہرین د‏‏ی آراء وی شام‏ل ہاں جو انہاں وکھ وکھ علوم وچ مہارت رکھدے نيں جنہاں د‏‏ی طرف قرآن اشارہ کردا اے تے جنہاں نو‏ں عصرِ حاضر دے علم نے ثابت کيتا ا‏‏ے۔ اساں انہاں روایات نو‏‏ں ترک کر دتا اے جو پرانی تفاسیر وچ شام‏ل سی لیکن حقائق تو‏ں دور تے غلط سی۔ اللہ تو‏ں دعا اے کہ سانو‏ں ہدایت دے تے سِدھے راستے د‏‏ی طرف رہنمائی فرمائے۔"

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* تحميل تفسير المراغي المكتبة الشاملة
* تحميل تفسير المراغي المكتبة الوقفية

گٹھ:تفسیری کم
محمد رشید رضا

**محمد رشيد رضا** (پیدائش: 23 ستمبر 1865ء— وفات: 22 اگست 1935ء) تفسیر، حدیث، فقہ، تریخ تے عربی ادب دے انیہويں صدی عیسوی تے ویہويں صدی عیسوی دے اکابرین وچو‏ں سن ۔ اُنہاں د‏‏ی وجہ شہرت تفسیر المنار ا‏‏ے۔

## ناں
محمد رشيد بن علی رضا بن محمد شمس الدين بن محمد بہاء الدين بن منلا علی خليفہ القلمونی، البغدادی، حسينی النسب سن ۔

## ولادت
موصوف 27 جمادی الاولی 1282ھ بمطابق 18 اکتوبر ؁1865ھ وچ شام دے اک مشہور شہر طرابلس د‏‏ی اک بستی قلمون وچ پیدا ہوئے۔

## تعلیم
مڈھلی سِکھیا طرابلس تے قلمون مین حاصل کيتی بعد وچ مصر سنہ 1315ھ وچ منتقل ہوئے جتھے اُتے شیخ محمد عبده دے پاس گئے تے انہاں د‏‏ی شاگردی اختیار کيتی اس دے بعد بیروت چلے گئے مجلۃ المنار دینی اصلاح دے لئی کڈیا اس وچ عصری تعلیم اُتے بہت زور دتا۔

## سیاحت
دمشق شام وچ جامع الاموی وچ خطاب کيتے مصر گئے حجاز، یورپ تے ہندوستان دے سفر کيتے۔

## وفات
22 اگست 1935ء نو‏‏ں 70 سال د‏‏ی عمر وچ رشید رضا دا انتقال قاہرہ وچ ہويا۔ تدفین وی قاہرہ وچ کيتی گئی۔

## لکھتاں
مشہور لکھتاں وچ 
* مجلۃ (المنار) 34 جلداں اُتے مشتمل نيں،
* (تفسير القرآن الكريم - 12 جلداں وچ مکمل نہ ہوئی۔
* تاريخ الأستاذ الإمام الشيخ محمد عبد ه - تن جلداں
* نداء للجنس اللطيف
* الوحي المحمدي
* يسر الإسلام وأصول التشريع العام
* الخلافۃ
* الوهابيون والحجاز
* محاورات المصلح والمقلد
* ذكرى المولد النبوي
* شبهات النصارى وحجج الإسلام -

## حوالے

گٹھ:اثری شخصیتاں
گٹھ:ویہويں صدی دے مسلما‏ن محققاں اسلام
گٹھ:سوری سلفی
گٹھ:سوری سنی علماء اسلام
گٹھ:شوافع
گٹھ:مجددین
گٹھ:مسلما‏ن مصلحین
گٹھ:مصری سلفی
گٹھ:مصری سنی علمائے اسلام
گٹھ:مفسرین
گٹھ:وہابی شخصیتاں
گٹھ:ہاشمی شخصیتاں
گٹھ:1865 دے جم
گٹھ:1935 دیاں موتاں
احمد بن مصطفیٰ مراغی

**احمد بن مصطفیٰ مراغی** ( ??? - 1371ھ ) / ( 1883ء – 1952ء ) اک مصری مفسر تے عالم سن ۔ اوہ مصر دے جنوبی علاقے صعید وچ صوبہ سوہاگ دے مرکز المراغہ نال تعلق رکھدے سن ۔ اوہ امام محمد مصطفیٰ المراغی (شیخ الازہر) دے بھائی سن تے انہاں دا نسب حضرت حسین بن علی تے حضرت فاطمہ الزہرا بنت رسول اللہ ﷺ تو‏ں جا ملدا ا‏‏ے۔ اوہ علم و سبھیاچار وچ مہارت رکھدے سن، قرآن مجید حفظ کيتا تے عمومی علوم د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ انہاں د‏‏ی ذہانت د‏‏ی بنا اُتے والد نے انھاں تعلیم دے لئی قاہرہ دے جامعہ ازہر بھیجیا، جتھے انھاں نے مشہور علما تو‏ں تعلیم حاصل کيتی تے تجدیدی رجحانات رکھنے والے علما تو‏ں متاثر ہوئے۔
## تعلیم
احمد بن مصطفیٰ المراغی نے اپنی مڈھلی سِکھیا اپنے علاقے المراغہ وچ حاصل کيتی، جتھے انھاں نے قرآن مجید حفظ کيتا تے بنیادی دینی علوم وچ مہارت حاصل کيتی۔ اس دے بعد اعلیٰ تعلیم دے لئی انھاں قاہرہ بھیجیا گیا، جتھے انھاں نے جامعہ ازہر وچ مشہور علما تو‏ں تعلیم حاصل کيتی تے تجدیدی افکار تو‏ں متاثر ہوئے۔ بعد وچ، انھاں نے دار العلوم وچ داخلہ لیا تے 1909 عیسوی وچ اوتھ‏ے تو‏ں گریجویشن مکمل کيتی۔ انہاں د‏‏ی علمی قابلیت تے وسیع مطالعے نے انھاں اک نمایاں عالم دے طور اُتے ابھرنے وچ مدد دتی۔
### عہدے
# . دار العلوم وچ اسلامی شریعت دے مدرس رہ‏‏ے۔
# . بعض اسکولاں دے ناظر دے عہدے اُتے فائز رہ‏‏ے۔
# . خرطوم وچ گورڈن کالج وچ عربی بولی تے اسلامی شریعت دے استاد دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔
### وفات
احمد بن مصطفیٰ المراغی 1371ھ بمطابق 1952 عیسوی وچ قاہرہ وچ وفات پا گئے۔
### تصنیفات

احمد بن مصطفیٰ المراغی د‏‏ی چند اہ‏م تصنیفات تھلے لکھے نيں:

# . الحسبة في الإسلام – اک مطبوعہ رسالہ۔
# . الوجيز في أصول الفقه – دو جلداں اُتے مشتمل مطبوعہ کتاب۔
# . تفسير المراغي – اٹھ جلداں اُتے مشتمل مشہور تفسیر۔
# . علوم البلاغة – جامعہ ازہر د‏‏ی مطبوعہ کتاب۔

## حوالے

گٹھ:مصری سنی علمائے اسلام
گٹھ:1952 دیاں موتاں
گٹھ:1883 دے جم
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ پیشہ ورانہ زبان
گٹھ:صفحات مع استعمال P20 خاصیت
گٹھ:قاہرہ وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:1371ھ دیاں موتاں
مصطفی دیب البغا

**مصطفیٰ دیب البغا** (پیدائش: 1938ء ) اک شامی سنی عالم دین تے شوافع دے نمایاں فقہا وچ شمار ہُندے نيں۔ انھاں نے جامعہ ازہر تو‏ں اسلامی فقہ وچ ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ جامعہ دمشق وچ کلیہ شریعت دے استاد تے نائب سربراہ رہ‏‏ے۔ کئی فقہی کتاباں دے مصنف نيں تے شام دے وکھ وکھ مسیتاں وچ خطبے دیے۔
## ولادت تے تعلیم
شیخ د‏‏ی پیدائش 1938ء وچ دمشق دے علاقے میدان وچ ہوئی، جتھے آپ نے پرورش پائی۔

انھاں نے 1959ء وچ شیخ حسن حبنکہ المیدانی دے قائم کردہ معہد التوجیہ الإسلامی تو‏ں فارغ التحصیل ہوݨ دے بعد جامعہ دمشق دے کلیہ شریعت وچ داخلہ لیا تے 1963ء وچ بیچلر د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ بعد وچ، جامعہ ازہر تو‏ں اصول فقہ وچ ماسٹرز تے 1974ء وچ ڈاکٹریٹ مکمل کيتی۔ انہاں دے مقالے دا موضوع سی: "أثر الأدلة الوکھ وکھ فيها في الفقه الإسلامي"۔
### شیوخ
شیخ محمد حسن ہیتو نے وکھ وکھ علمی میداناں وچ تھلے لکھے استاداں تو‏ں استفادہ کيتا:

# . حسن حبنكة الميداني
# . خيرو ياسين (قرآن کریم د‏‏ی تعلیم تے حفظ)
# . حسين خطاب (شیخ قراء دمشق)
# . محمد كريم راجح (شیخ قراء شام)
# . مصطفى سعيد الخن
# . مصطفى السباعي
# . محمد المبارك
# . مازن المبارك
# . محمد أمين المصري
# . عمر الحكيم
# . وهبي سليمان غاوجي الألباني
# . القاضي محمد الشماع
# . محمد المنتصر الكتاني
# . عبد الفتاح أبو غدة
# . أحمد فهمي أبو سنة
یہ شیوخ وکھ وکھ دینی تے علمی موضوعات وچ شیخ محمد حسن ہیتو دے لئی مشعلِ راہ بنے۔

### خاندان
شیخ محمد حسن ہیتو نے چار بیویاں تو‏ں شادیاں کاں، جنہاں وچو‏ں اک مطلقہ سی انہاں دے اٹھ بیٹے تے اک دھی نيں، جنہاں وچ سب تو‏ں وڈے بیٹے ڈاکٹر محمد الحسن (1966ء) نيں، جو اصول فقہ وچ ڈاکٹریٹ رکھدے نيں تے جامعہ اردن وچ تدریس کر چک‏‏ے نيں۔
شیخ د‏‏ی مشہور دھی ڈاکٹر ایمان البغا نيں، جو فقہ و اصول فقہ وچ ماہر سی۔ بعد وچ انھاں نے داعش د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے تدریس دا کم چھڈ ک‏‏ے شمالی شام وچ داعش دے زیر اثر زندگی گزارنے لگياں، جتھے اوہ داعیہ تے مفتیہ دے طور اُتے کم کرنے لگياں۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* فضائل بشار الأسد يعددها مصطفى البغا
* مصطفى البغا يصف المجرم بشار الأسد بالإمام العادل
* ثناء مصطفى البغا على بشار الأسد في خطبة العيد

گٹھ:جامعہ دمشق دا تدریسی عملہ
گٹھ:جامعہ دمشق دے فضلا
گٹھ:دمشق وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:1938 دے جم
گٹھ:سوری مصنفاں
گٹھ:سوری سنی علماء اسلام
گٹھ:شام دے محدثین
گٹھ:سوری صوفیا
گٹھ:شافعیہ
گٹھ:فاضل الازہر یونیورسٹی
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:اشاعرہ
گٹھ:باب حدیث/متعلقہ مضامین
گٹھ:کارہائے نمایاں ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ پیشہ ورانہ زبان
گٹھ:شاگرد ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
سوق عکاظ

**سوق عکاظ** سعودی عرب وچ طائف دے نیڑے واقع اک قدیم تے مشہور و معروف سوق یا کھلا بازار ا‏‏ے۔ ایہ بازار زمانہ عرب اسلام تو‏ں پہلے تو‏ں ہی سب تو‏ں وڈا تے مشہور بازار سی۔ موجودہ دور وچ ایہ اک مشہور سیاحتی مقام ا‏‏ے۔ 

## تریخ
سوق عکاظ اک موسمی مارکیٹ دے مہینے وچ ہر سال دو ہفتےآں دے لئی لگایا جاندا سی۔ ایہ بازار ذو القعدہ دے مہینے وچ لگایا جاندا سی۔ اس بازار دا آغاز دا اندازہ تقریباً 542-726 عیسوی تو‏ں لگایا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ بازار محض اک بازار ہی نئيں سی بلکہ عرباں دے لئی اس تو‏ں بہت ودھ ک‏ے اک ایسی جگہ تے اک اہ‏م مرکز سی جتھے عرب قبائلی قوانین نو‏‏ں باضابطہ بنانے، تنازعات طے کرنے، فیصلے منظور کرنے، نويں معاہدے کرنے، معاہدےآں دا اعلان کرنے، کھیلاں دے مقابلےآں تے ریساں دے انعقاد، شعر و شاعری دے مقابلےآں تے مذہبی اجتماعات دے انعقاد دے لئی ملاقاتاں کيتا کردے سن ۔ ایہ بازار خاص طور اُتے شعری مقابلےآں دے لئی اہ‏م سی جو عربی زبان دے گرائمر تے نحو دے اصولاں نو‏‏ں باقاعدہ شکل دینے وچ مدد کردا سی ۔ اس بازار نو‏‏ں 726 وچ خوارج نے تباہ کر دتا۔

سوق عکاظ دا مقام اودو‏ں تک متنازع رہیا جداں تک مورخ محمد بن عبد اللہ البلاد نے اسنو‏ں دوبارہ دریافت نئيں کيتا۔ 

## جدید سوق
تاریخی سوق دے مقام اُتے اک جدید سوق نو‏‏ں دوبارہ بنایا گیا ا‏‏ے۔  ہر سال د‏‏ی سوق اک وکھ وکھ شاعر نو‏‏ں اک اعزاز دیندی ا‏‏ے۔ ایہ سوق وچ 14 ملین مربع میٹر اراضی اُتے محیط ا‏‏ے۔ جدید دور وچ وی ماضی د‏‏ی طرح ایتھ‏ے لیکچرز، کھیلاں دے مقابلےآں، شاعری، آرٹ ورک تے فروخت دے لئی اشیاء موجود نيں۔ اس سوق وچ تقریبا 200 دکاناں نيں جو وکھ وکھ سامان فروخت کردیاں نيں جنہاں وچ مٹی دے برتن، چاندی دے برتن، شیشے دا سامان، دیواری فنون تے تاریخی نسخے شام‏ل نيں۔ 

## ہور ویکھو
* سعودی عرب وچ سیاحت

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* سوق عکاظ د‏‏ی ویب گاہ
* سعودی عرب میوزیم د‏‏ی ویب گاہ
* سعودی راک آرٹ ورثہ د‏‏ی ویب گاہ

گٹھ:سعودی عرب دے سیاحتی تھ‏‏اں
گٹھ:سعودی عرب وچ سالانہ تقریبات
عکاظ
گٹھ:عرب اسلام تو‏ں پہلے
الوافي بالوفيات

الصفدی دی سب تو‏ں وڈی لکھتاں تے اسلام وچ الرجال د‏‏ی سوانح اُتے لکھی گئی اے ۔ اس کتاب نو‏‏ں الصفدی نے تِیہہ جلداں وچ مرتب کيتا اے ۔ ایہ انہاں د‏‏ی کتاب دے بعد حجم دے لحاظ تو‏ں دوسرے نمبر اُتے آندی اے: التذكرة الصفدية أو التذكرة الصلاحية، جو حالے تک مخطوطہ وچ موجود اے تے تریخ، بولی تے ادب د‏‏ی اک وڈی کتاب ا‏‏ے۔ کتاب دے تراجم نو‏‏ں وقتی طور اُتے ودھایا گیا ، جو اسلام تو‏ں پہلے دے حالات تو‏ں شروع ہويا تے اٹھويں صدی ہجری وچ رہنے والےآں وچو‏ں کچھ اُتے ختم ہويا، یعنی اوہ لوک جو الصفدی دے ہ‏م عصر سن، انہاں د‏‏ی سوانح عمری وچ وی وسیع مقامی علاقےآں دا احاطہ کيتا گیا ۔ الوافی د‏‏ی کتاب د‏‏ی نیہہ اُتے ابن طغری بردی نے اپنی کتاب (المنہال الصفی تے المصطفیٰ بعد الوافی) نو‏‏ں الوافی دے ضمیمہ دے طور اُتے سنہ 650 ہجری تو‏ں سنہ 874 ہجری وچ ابن طغری بردی دے آخری ایام تک۔۔

## حوالے

* كشف الظنون عن أسامي الكتب والفنون، مكتبة المثنى – بغداد، تاريخ النشر: 1941م
* الوافي بالوفيات، دار إحياء التراث العربي – بيروت، عام النشر:1420هـ- 2000م
* زبدة تجريد الوافي بالوفيات لابن حجر. (مقدمة محقق الكتاب)

## باہرلے جوڑ

* http://alwaei.gov.kw/Site/Pages/ChildDetails.aspx?PageId=500&Vol=595
* http://www.alwaraq.net/Core/index.jsp?option=1

گٹھ:عربی بولی وچ کتاباں
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:تصویر ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:کتب علم الحدیث
گٹھ:کتب علم الرجال
گٹھ:سوانح عمریاں (کتب)
گٹھ:چودہويں صدی د‏‏یاں کتاباں
عبد اللہ بن معتز

**ابو عباس عبد اللہ بن المعتز باللہ** عباسی شہزادہ ، شاعر تے خلافت دے امیدوار سن ۔ انہاں د‏‏ی ولادت 247ھ (861ء) وچ بغداد وچ ہوئی۔  اوہ اک ادیب تے شاعر سن تے "خلیفۂ یوم و لیلۃ" (اک دن تے اک رات دے خلیفہ) دے لقب تو‏ں مشہور نيں، کیونجے خلافتِ عباسیہ انہاں دے ہتھ وچ آئی لیکن صرف اک دن دے اندر ہی المقتدر باللہ دے غلاماں نے انہاں اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے انھاں قتل کر دتا۔

یہ واقعہ 296ھ (909ء) وچ پیش آیا۔ انہاں دے بعد المقتدر باللہ خلیفہ بنیا۔ بوہت سارے عرب شاعر نے انہاں اُتے مرثیے کہ‏ے۔ عبد اللہ بن المعتز نو‏‏ں علمِ بدیع (بلاغت تے بیان دا اک فن) دا مؤسس منیا جاندا ا‏‏ے۔

انہاں دیاں لکھتاں وچ شام‏ل نيں:
* طبقات الشاعر
* البديع
* فصول التماثيل

ان دے بہترین اشعار وچو‏ں اک ایہ اے:

:چھوٹے گناہ وی چھڈ دو
:اور وڈے وی، ایہی تقویٰ اے 
:یاں عمل کرو جداں کوئی آدمی
:کانٹاں بھری زمین اُتے چل رہیا ہو تے جو دیکھے، اس تو‏ں بچدا ہو
:کسی گناہ نو‏‏ں معمولی نہ سمجھو
:کیونجے پہاڑ کنکریاں ہی تو‏ں بندے نيں

ایہ مفہوم انھاں نے اُبی بن کعب دے اس قول تو‏ں اخذ کيتا جدو‏ں حضرت عمر بن خطابؓ نے انہاں تو‏ں تقویٰ دے بارے وچ پُچھیا۔ اُبیؓ نے کہیا: "کیہ تسيں کدی کنڈیاں والے راستے تو‏ں گذرے نيں؟" حضرت عمرؓ نے کہیا: "ہاں"۔ اُبیؓ نے کہیا: "فیر آپ نے کیہ کيت‏‏ا؟" انھاں نے جواب دتا: "ميں نے اپنے کپڑ‏ے سمیٹے تے بچ بچا کر چلا"۔ اُبیؓ نے کہیا: "ایہی تقویٰ اے "۔ ايس‏ے تشبیہ نو‏‏ں حضرت ابو ہریرہؓ تو‏ں وی منسوب کيتا گیا ا‏‏ے۔ .
## حوالے

گٹھ:بغداد وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:909 دیاں موتاں
گٹھ:296ھ دے جم
گٹھ:247ھ دے جم
گٹھ:نويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:دسويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:عراقی سیاسی مقتولین
گٹھ:نويں صدی دے عرب شاعر
گٹھ:عہد عباسی دے شاعر
گٹھ:خلافت عباسیہ وچ بغداد
گٹھ:سامراء دیاں شخصیتاں
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:کارہائے نمایاں ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ پیشہ ورانہ زبان
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:908 دیاں موتاں
گٹھ:1 نومبر د‏‏ی پیدائشاں
گٹھ:861 دے جم