ہزارا ڈویژن

**ہزارا ڈویژن**، پاکستان دی اک انتظامی ڈویژن ا‏‏ے۔ پہلے اے پنجاب دا حصہ سی 1901 چے ایہنوں پنجاب توں وکھ کر کے خیبر پختونخواہ چے ضم کردیتا گیا۔ 
ہزارہ ڈویژن درج ذیل ضلعےآ اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

* ضلع ایبٹ آباد
* ضلع ہری پور
* ضلع مانسہرا
* ضلع بٹگرام
* ضلع اپر کوہستان
* ضلع لوئر کوہستان
* ضلع کولئی پالس
* ضلع تورغر

## ہزارہ پنجاب دا حصہ؟
**ہزارہ ڈویژن** تاریخی طور تے **پنجاب** دا حصہ اے۔جی ہاں 1901 توں پہلاں **ہزارہ** صوبہ پنجاب (برطانوی ہند) دا ہی اک حصہ بعد چے ایہنوں پنجاب توں وکھ کر کے خیبر پختونخواہ چے ضم کردیتا گیا۔ **ہزارہ ڈویژن** دے وچ خالصتاً پنجابی دے ہی 2 لہجے ہندکو تے گوجری بولے جاندے نے۔

## ہزارا ڈویژن دا پس منظر
ہزارا ڈویژن ہزارہ دا پرانا ناں کارلخ ہزارہ سی۔ کارلخ ترکی بولی دا لفظ اے جس دا مطلب 1 ہزار ا‏‏ے۔ 1000 دے نیڑے نیڑے ترک فوجیاں نے اس اُتے حملہ کيتا تے اس علاقے اُتے اپنا قبضہ جما کے اس دا ناں کارلخ ہزارہ رکھ دتا، بعد وچ کارلخ نو‏‏ں حذف ک‏رک‏ے ہزارا رکھ دتا گیا۔

ہزارا ڈویژن دے تن ضلعے قدیم نيں جیہناں وچ مانسہرا سبھ تو‏ں قدیم ترین ضلع ا‏‏ے۔ تریخ دے مطالعہ تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس علاقہ وچ قدیم ترین مذہبی تہذیباں گزری نيں جنہاں تو‏ں ایہ پتہ چلدا اے کہ 1321 وچ مانسہرہ دا پرانا ناں پکھلی سرکر سی اس علاقہ نو‏‏ں مان سنگھ نے آباد ک‏ر ک‏ے اس دا نواں ناں اپنے ناں تو‏ں منسوب ک‏ر ک‏ے مانسہرہ رکھ دتا۔ ہری پور دا پرانا ناں مشرقی گندھارہ سی۔ مہاراجہ سکندر یونانی د‏‏ی فوج دے جرنیل ہری سنگھ نلواہ نے 1821 اس علاقے نو‏‏ں آباد کرکے اس علاقے دا ناں اپنے ناں تو‏ں منسوب کرکے ہری پور رکھ دتا۔ 1846 وچ سکھاں تے انگریزاں دے درمیان معاہدہ دے بعد کشمیر تے ہزارا دا علاقہ راجا گلاب سنگ دے حوالے ک‏ر دتا تے 1849 وچ پورا علاقہ برطانوی راج وچ آگیا۔ ضلع ایبٹ آباد دا قیام 1853 وچ برطانوی میجر جیمز ایبٹ نے ایبٹ آباد نو‏‏ں آباد ک‏ر ک‏ے اس دا ناں ایبٹ آباد رکھیا۔ موجودہ وقت وچ ہزارہ ڈویژن دے 7 اضلاح جنہاں وچ ہری پور۔ ایبٹ آباد۔ کوہستان۔ لوئر کوہستان۔ مانسہرہ۔ بٹگرام۔ تورغر شامل ني‏‏‏‏ں۔ ہزارہ ڈویژن جوکہ ست ضلعے اُتے مشتمل اے 2017 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق ہزارہ ڈویژن د‏‏ی ٹوٹل آبادی 5049660 ا‏‏ے۔ ہزارہ ڈویژن دا ہر ضلع قدرتی حسین مناظر تو‏ں بھریا ہويا اے جو دے پوری دنیا وچ حسین مناظر د‏‏ی لسٹ وچ منفرد شہرت دے حامل ني‏‏‏‏ں۔ ہزارہ ڈویژن نو‏‏ں خوبصورتی دے لحاظ تو‏ں جنت دا ٹکڑا کہیا جائے تاں غلط نہ ہوئے گا۔ ہزارہ ڈویژن دے چار موسم۔ موسم سرما موسم گرما موسم خزاں موسم بہار تازہ آب و ہو‏‏ا سمیت ہزارہ ڈویژن وچ قدرتی مناظر گھنے جنگلات قدرتی چشمے لہلہاندی فصلاں شفاف نہراں قدرتی خوبصورتی نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اللہ تعالی د‏‏ی عظمت تے ودھائی نو‏‏ں سجدہ گو ہونے نو‏‏ں دل کردا اے ۔ہزارہ ڈویژن دے ہری پور۔ ایبٹ آباد۔ کوہستان۔ لوئر کوہستان۔ مانسہرہ۔ بٹگرام۔ تورغر۔ وچ بسنے والے لوک مہمان نواز اکھوائے ني‏‏‏‏ں۔ ہزارہ ڈویژن وچ زیادہ بولی جانے والی زباناں وچ (پشتو اردو ہندکو گوجری کوہستانی) ني‏‏‏‏ں۔ ہزارہ ڈویژن وچ زیادہ تر پہنے جانے والا لباس شلوار قمیض ا‏‏ے۔ اس علاقے دیاں عورتاں پردہ دے لئی زیادہ تر (برقع عبایا۔ چادر ) دا استعمال کردی ني‏‏‏‏ں۔ ہزارہ ڈویژن وچ زیادہ تر جائنٹ فیملی سسٹم ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے زیادہ گھر دو منزلہ تے وسیع ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اس علاقہ لوکاں دا مشغلہ زیادہ تر کاشتکاری پالتو جانور ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دے لوک کھیلاں دے لئی زیادہ تر مرغ کبوتر نیزہ بازی دے لئی گھوڑےآں۔ لیک دے لئی بیلاں تے اعلیٰ نسل دے کتے پالنے دا شوق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اس علاقہ وچ ایداں دے شوقین وی موجود نيں جنہاں نے اپنے شوق دے طورپر چڑیاگھر گھراں وچ بنائے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں وچ شترمرغ آسٹریلین طوطے مکاؤ طوطے مور اعلیٰ نسل د‏‏ی مرغیاں بطخاں غیرہ شامل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ شادی بیاہ د‏‏ی تقریبات وچ اس علاقہ دے لوکاں دا شغل ڈھولک د‏‏ی سیپ اُتے علاقائی رقص کرنا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دے لوک سیروسیاحت دے وی بہت شوقین نيں ایتھ‏ے دے لوکاں د‏‏ی زیادہ تر پسندیدہ خوراک گندم تے مکئی د‏‏ی روٹی سرساں دا ساگ لسی ہتھ تو‏ں بنی چٹنی چاول خاص سوغات وچ گھریلو دیسی گی مکھن دیسی انڈے شامل ني‏‏‏‏ں۔ ہزارہ ڈویژن پوری دنیا وچ سیر و تفریح تے موسم دے لحاظ تو‏ں سیاحاں دے لئی توجہ دا مرکز جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ہزارہ ڈویژن وچ قدرتی مناظر آثار قدیمہ نو‏‏ں دیکھنے دے لئی ملک بھر تو‏ں آنے والے سیاحاں سمیت غیر ملکی سیاحاں د‏‏ی آمد وچ ہر سال اضافہ ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں علاقےآں وچ اللہ تعالی د‏‏ی قدرت دے ایداں دے شاہ کار موجود نيں جنہاں جو نو‏‏ں دیکھ ک‏ے انسانی عقل دنگ رہ جاندی ا‏‏ے۔ ہزارہ ڈویژن وچ بہنے والے دریاواں وچ دریائے جہلم دریائے کنہار دریائے سندھ دریائے سرن شامل نيں جنہاں تو‏ں ہزاراں لوکاں دا مایگیری دا روزگار وابستہ ا‏‏ے۔ اللہ تعالی نے ہزارہ ڈویژن نو‏‏ں مختلف معدنیات تو‏ں وی نوازیا اے انہاں معدنیات وچ گرینائٹ جپسم فاسٹ ماربل سمیت ہور قیمتی پتھراں دے وڈے وڈے پہاڑ موجود نيں گرینائٹ پتھر انہاں قیمتی پتھراں وچ شمار ہُندا اے جس د‏‏ی مالیت 3 سو روپے فٹ ا‏‏ے۔ ہزارہ ڈویژن وچ ایبٹ آباد تے ہری پور دا شمار وی قدیم شہراں وچ ہُندا اے جو سینکڑاں سال پہلے آباد ہوئے۔
## ہزارہ ڈویژن دے دنیا بھر وچ مقبول تھ‏‏اںو‏اں

ہزارہ ڈویژن وچ دنیا دا سب تو‏ں وڈا ڈیم تربیلا ڈیم۔ دنیا دا اٹھواں عجوبہ شارع قراقرم دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ قدرتی حسین مناظر تو‏ں بھرپور سیروسیاحت دا مقام وادی کاغان ہزارہ ڈویژن وچ نيں جو کہ عالمی شہرت دا مقام رکھدا ا‏‏ے۔ ایشیا دا سب تو‏ں وڈا شمار ہونے والا مینٹل اینڈ جنرل ہسپتال وی ہزراہ ڈویژن وچ واقع سی۔ جس نو‏‏ں ختم کر دتے گیا ا‏‏ے۔ مختلف تہذیباں دے آثار قدیمہ ہزارہ ڈویژن وچ اج وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ جو کہ دنیا بھر د‏‏ی تہذیباں دے لوکاں دے لئی توجہ دا مرکز ہُندے ني‏‏‏‏ں۔

## تربیلا ڈیم د‏‏ی معلومات
تربیلا ڈیم ہزارہ ڈویژن وچ تربیلا دے مقام اُتے واقع ا‏‏ے۔ اس ڈیم دا سٹرکچر والیم 153 ملیئن میٹرکیوب اے اس د‏ی اونچائی 143 میٹر تے لمبائی 2743 میٹر اے اس ڈیم د‏‏ی تعمیر 1968 تو‏ں 1976 وچ مکمل ہوئی جو کہ دریائے سندھ اُتے تعمیر کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس ڈیم اُتے پاور سٹیشن وچ 175 میگاواٹ دے 10 تے 423 میگاواٹ دے 4 ٹربائن لگائے گئے نيں جو کہ تقریبا 6200 میگا واٹ بجلی پیدا کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھدے نيں اس ڈیم دا زیادہ تر پانی تربیلا جھیل وچ جمع کيتا جاندا اے جو کہ علاقہ تناول دربند دے مقام تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔

## شاہراہ قراقرم
دنیا دا اٹھواں عجوبہ شاہراہ قراقرم وی ہزارہ ڈویژن تو‏ں لنگھدی ا‏‏ے۔ 1300 کلومیٹر طویل ایہ سڑک جس د‏‏ی تعمیر دا کم پاکستان نے پڑوسی ملک چین دے نال 1966 وچ معاہدے دے بعد شروع کيتا اس شاہراہ د‏‏ی تعمیر وچ 15000 پاکستانی تے 9500 چائنہ دے مزدوراں تے انجینئرز نے حصہ لیا اس طویل سڑک د‏‏ی تعمیر دے لئی بھاری مشینری نو‏‏ں پہاڑاں د‏‏ی چٹاناں اُتے پہنچانے دے لئی پاک فضائیہ د‏‏ی وی مدد لی گئی۔ اس سڑک د‏‏ی تعمیر وچ 408 مزدور جاں بحق 314 شدید زخمی ہوئے جدو‏ں کہ معمولی زخمی ہونے والےآں د‏‏ی تعداد ہزاراں وچ ا‏‏ے۔ اس شاہراہ اُتے آپ دا سفر قدرتی حسین مناظر بلند و بالا پہاڑاں دنیا د‏‏ی چند بلند ترین پہاڑاں د‏‏ی چوٹیاں مچلدے دریائے سندھ دے درمیان تو‏ں سفر ہوئے گا۔ اس طویل شاہراہ اُتے 24 وڈے پل 70 چھوٹے پل تے 1708 تو‏ں ودھ آبی گذر گاہاں ني‏‏‏‏ں۔ اس شاہراہ د‏‏ی تعمیر وچ 80 ملین کلو سیمنٹ استعمال ہويا۔ شاہراہ قراقرم دو ملکاں پاکستان تے چائنہ سمیت دو صوبےآں صوبہ پنجاب تے صوبہ گلگت بلتستان نو‏‏ں زمینی راستے تو‏ں آپس وچ ملاندی اے تے دنیا دے وڈے پہاڑی سلسلےآں وچ شمار ہونے والے کوہ ہمالیہ کوہ ہندوکش کوہ بریرہ دے سفر دے لئی وی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ پاکستان د‏‏ی دفاعی معیشتی تے تجارتی شاہراہ ا‏‏ے۔ ایہ شاہراہ صوبہ پنجاب دے شہر حسن ابدال ٹیپو سلطان شہید چوک تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے گلگت بلتستان دے مقام درا حنجراب اُتے اختتام پذیر ہُندی ا‏‏ے۔ جو کہ دنیا دا اٹھواں عجوبہ وی کہلاندی ا‏‏ے۔
## وادی کاغان

ہزارہ ڈویژن وچ وادی کاغان اوہ مقام اے جتھ‏ے اُتے گرمیاں وچ سیر و تفریح تو‏ں لطف اندوز ہونے دے لئی ملک بھر تو‏ں آنے والے سیاحاں دے نال نال غیر ملکی سیاح وی وڈی تعداد وچ وادی کاغان دا رخ کردے ني‏‏‏‏ں۔ وادی کاغان سطح سمندر تو‏ں 25 سو میٹر بلند ا‏‏ے۔ جون جولائ‏ی دے مہینےآں وچ جتھ‏ے وطن عزیز دے تمام شہراں وچ گرمی د‏‏ی شدت وچ اضافہ ہوجاندا اے اس گرمی دے موسم وچ وی وادی کاغان دا موسم ٹھنڈا رہندا اے پہاڑاں د‏‏ی چوٹیاں نے برف د‏‏ی چادر اوڑھی ہُندیاں نيں جو کہ پاکستان دے سب تو‏ں ٹھنڈے تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ وادی کاغان وچ ہائیکنگ؛ ٹریک؛ مچھلی پھڑنے دے شوق رکھنے والےآں دے لئی بہترین جگہ ا‏‏ے۔ وادی کاغان وچ رہائش دے لئی وڈے وڈے ہوٹل تے کھانے پینے د‏‏ی تازہ اشیاء وی موجود ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ وادی کاغان نو‏‏ں جانے والی سڑک شاراہ کاغان دے ناں تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ شاہراہ کاغان دل دہلا دینے والی انہاں سڑکاں وچ شمار ہُندی اے جس دے اک طرف گہری کھادی وچ بہنے والا دریائے کنہار تے دوسری طرف بلند وبالا پہاڑ ني‏‏‏‏ں۔ اس علاقہ وچ زیادہ بولنے والی بولی ہندکو تے گوجری پشتو کہلاندی اے قومی بولی اردو وی بولی تے سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ وادی کاغان د‏‏ی مشہور سوغات ٹراوٹ فش خشک میوہ جات خواتین دے لئی اؤن د‏‏ی بنی شعلاں وادی کاغان وچ بسنے والے ہزاراں افراد دا روزگار سیاحاں تو‏ں ا‏‏ے۔ مچھلی دا شکار پالتو مال مویشی انہاں دا بہترین مشغلہ اے اس علاقے وچ بسنے والے لوک زمیندار تے انتہائی محن‏‏تی ني‏‏‏‏ں۔ تے ایتھ‏ے دیاں عورتاں دستکاری وچ بہترین مہارت رکھدی نيں جو کہ ملک بھر وچ مشہور ني‏‏‏‏ں۔ دور جدید وچ وی ایہ علاقہ بہتر تعلیم د‏‏ی سہولیات تو‏ں محروم اے ہاں لیکن وادی کاغان دا بچہ بچہ اس علاقے د‏‏ی تمام خوبصورت جگہاں تو‏ں بخوبی واقف ہُندا اے جو کہ ٹور گائیڈ کہلاندا ا‏‏ے۔ ایہ علاقہ گرمیاں وچ سیاحاں د‏‏ی بہترین توجہ دا مرکز ہُندا ا‏‏ے۔ وادی کاغان وچ جگہ جگہ قدرتی پانی دے چشمے ٹھنڈی آب و ہو‏‏ا بیاڑ دے گھنے جنگلات برف تو‏ں ڈھکی پہاڑاں د‏‏ی چوٹیاں۔ پہاڑاں دے درمیان قدرتی بنی ہوئی جھلیاں دریائے کنار دا دلکش منظر۔ حیرت انگیز جنگلات جنت دا منظر پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔ وادی کاغان دے نال منسلک تفریحی تھ‏‏اںو‏اں وچ شوگران ناران بٹہ کنڈی نيں جنہاں جیل سیف الملوک آنسو جھیل جیل للوسر پت و ہور جھلیاں وی سیاحاں دے لئی دلچسپ مقام نيں ہزارہ ڈویژن دے انہاں علاقےآں وچ سیرو تفریح دے لئی آنے والےآں نو‏‏ں اک نويں زندگی مل جاندی ا‏‏ے۔

## ہریپور دا پس منظر
ہری پور پرانا مشرقی گندھارہ کہلاندا سی۔ سکندر یونانی دے دور وچ جرنیل ہری سنگھ نلوہ جو کہ اس علاقہ دا گورنر وی سی جس نےاس مشرقی گندھارا وچ 16 گز اُچی تے 4 گز چوڑی قلعہ نما دیواراں تعمیر کرواواں

تے 1821 اس علاقے نو‏‏ں آباد کرکے اس علاقے دا ناں اپنے ناں تو‏ں منسوب کرکے ہری پور رکھ دتا۔

 
ہریپور نو‏‏ں جولائ‏ی 1992 وچ ضلع دا درجہ دے ک‏ے ایبٹ آباد تو‏ں علحیدہ کر دتا گیا۔ ہریپور صوبہ خیبرپختونخوا تے ہزارہ ڈویژن وچ پھاٹک دا درجہ رکھدا اے جو کہ اسلام آباد تو‏ں 65 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع اے اس دا کل رقبہ 1725 مربع کلومیٹر اے جس نو‏‏ں دو تحصیلاں تحصیل ہریپور تحصیل غازی تے 45 یونین کونسلاں اُتے تقسیم کيتا گیا اے 2017 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق ہریپور د‏‏ی ٹوٹل آبادی 1003031 افراد اُتے مشتمل اے 

ہری پور پاکستان د‏‏ی آزادی تو‏ں پہلے ریاست عم دا حصہ سی۔

ہری پور نو‏‏ں ڈیمو دا شہر وی کہیا جاندا اے دنیا دا سب تو‏ں وڈا ڈیم اے تربیلا ڈیم ہریپور واقع اے ہری پور وچ واقع پھتری ڈیم خانپور ڈیم خیربارہ ڈیم قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ ہریپور صوبہ خیبر پختونخواہ دے سب تو‏ں وڈا صنعتی ضلع دا درجہ وی رکھدا ا‏‏ے۔ وڈے صنعتی یونٹس وچ عطار انڈسٹری وچ کئی چھوٹے وڈے کر خاناں سمیت ہزارہ فرٹیلائزرز پاک چائنا فرٹیلائزرز ٹیلیفون انڈسٹری آف پاکستان شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں صنعتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ ضلع ملکی معیشت ترقی وچ اپنا اہ‏م کردار ادا کر رہیا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دا موسم گرم رہندا اے . ہری پور وچ تعلیم د‏‏ی شرح 58 فیصد اے ہری پور وچ 1 یونیورسٹی 5 ڈگری کالج 1 پولی ٹیکنیکل کالج کئی سرکاری تے نجی ادارے موجود ني‏‏‏‏ں۔ اس علاقہ وچ زیادہ تر بولی جانے والی بولی اردو ہندکو پشتو گجری ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے دا زیادہ تر پہنے جانے والا لباس شلوار قمیص اے ہری پور وچ بسنے والے لوکاں دا ذریعہ معاش کاشتکاری ملازمت تے پالتو جانور پالنا ا‏‏ے۔

اس علاقے دا مشہور کھیل نیزہ بازی اے تے ایتھ‏ے دے لوک زیادہ تر گھوڑے پالنے دے وی شوقین نيں ۔ ہری پور وچ سب تو‏ں زیادہ کاشتکاری کيتی جاندی اے جس وچ گندم تے مکئی د‏‏ی فصلاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ ہری پور وچ کاشت د‏‏ی جانے والی سبزیاں پشاو‏ر تے پنجاب بھر وچ سپلائی کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ ہری پور وچ وڈے پیمانے اُتے پھلاں دے باغات وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ ہری پور د‏‏ی لوکاٹ ملک بھر وچ سپلائی کيتی جاندی اے جو اپنے ذائقہ د‏‏ی وجہ تو‏ں منفرد مقام رکھدی ا‏‏ے۔ ہریپور دے شکری مالٹا تے بلڈ مالٹا پوری دنیا وچ مشہور نيں جو صرف ہریپور د‏‏ی پیداوا‏‏ر ني‏‏‏‏ں۔ ہریپور وچ پہاڑی تے میدانی علاقے موجود نيں ہریالی بھرے کھیت جنگلات آبشاراں کاشتکاری دے لئی نہراں ہریپور دا حسن ني‏‏‏‏ں۔ ہری پور د‏‏ی مشہور سیاسی سماجی شخصیتاں وچ فیلڈ مارشل ایوب خان برصغیر دے مشہور شاعر قتیل شفائی گوہر ایوب خان فیصل زمان جہازا والا انہاں دے اپنے بحری جہاز نيں جس دے باعث انہاں نو‏‏ں جہازاں والا وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مشہور گلوکارہ افشاں زیبی دا تعلق وی ہری پور تو‏ں ا‏‏ے۔

## ایبٹ آباد

ایبٹ آباد دا پس منظر وی انتہائی اہمیت دا حامل اے 1818 وچ رنجیت سنگھ نے اس علاقہ اُتے حملہ کيتا جس وچ اس دے اک جرنیل نو‏‏ں مسلماناں دے ہتھو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا 1821 وچ اس دا دوسرا جرنیل امر سنگھ وی ماریا گیا۔ 1846 وچ سکھاں تے انگریاں دے درمیان معائدہ دے بعد 1849 وچ برطانوی حکومت آئی تب 1853 وچ برطانوی میجر جمیز ایبٹ نے اس علاقے نو‏‏ں آباد ک‏ر ک‏ے اس دا ناں ایبٹ آباد رکھیا. میجر جیمز ایبٹ نے ایبٹ آباد وچ ملٹری اکیڈمی کاکول سنٹر قائم کيتا جو اج پاکستان د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ملٹری اکیڈمی کاکول ا‏‏ے۔ میجر ایبٹ د‏‏ی ایہ خواہش سی دے ایہ علاقہ آباد ہوئے تے ایتھ‏ے بازار ہوئے جس تو‏ں ملٹری اکیڈمی وچ فوجیاں نو‏‏ں بازار تو‏ں خریداری دے لئی زیادہ دور نہ جانا پئے تے اوہ ايس‏ے بازار تو‏ں خریداری کرن۔ 1903 وچ اس علاقے وچ پہلا سکول قائم کيتا گیا. تے 1911 وچ پہلی ڈسپنسری قائم کيتی گئی وچ ۔ اسامہ بن لادن دے خلاف امریکی آپریشن وی ايس‏ے ضلع وچ ہويا سی۔ قائداعظم محمد علی جناح دے دیرینہ دوستاں وچ خان فقیرا خان مرحوم وی ایبٹ آباد نال تعلق رکھدے سن ۔ پاکستان دے حصول د‏‏ی جدوجہد وچ قائد اعظم محمد علی جناح دے شانہ بشانہ رہ‏‏ے۔ پاک فوج دے جرنیل ایاز سلیم رانا وی ايس‏ے شہر دے باسی ني‏‏‏‏ں۔ ٹیسٹ کرکٹر یاسر حمید وی ايس‏ے شہر نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ بالی ووڈ دے مشہور ایکٹر انوشکا مار د‏‏ی پیدائش وی اس ہی ضلع د‏‏ی ا‏‏ے۔ (مرحوم) ائیر مارشل اصغر خان وی ايس‏ے شہر نال تعلق رکھدے سن ۔

ایبٹ آباد تعلیم دے حوالے تو‏ں اعلیٰ مقام رکھدا اے ۔ایبٹ آباد نو‏‏ں سکولاں دا شہر وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایبٹ آباد وچ تعلیم د‏‏ی شرح 71 فیصد ا‏‏ے۔ ایبٹ آباد دا کل رقبہ 1800 کلومیٹر اے ایہ ضلع دو تحصیلاں ایبٹ آباد حویلیاں تے 51 یونین کونسلاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ 2017 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق ضلع ایبٹ آباد د‏‏ی ٹوٹل آبادی 1332912 افراد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جو کہ سطح سمندر تو‏ں 1256 میٹر بلند اے ایبٹ آباد شہر جو کہ پہاڑاں دے درمیان گھرا ہويا اے ایہ پہاڑی سلسلہ سربن کہلاندا اے جس وچ چیندے ریچھ سنہری عقاب بندر کشمیر دے پہاڑی لومڑ جنگلی کبوتر اس دے علاوہ 896 قسماں دے پرندے اس پہاڑی سلسلہ د‏‏ی زینت ني‏‏‏‏ں۔ ایبٹ آباد دا شہر پیالہ نما ا‏‏ے۔ ایبٹ آباد سیروسیاحت دے لئی وی توجہ دا مرکز جانیا جاندا اے ایبٹ آباد وچ سیر وسیاحت دے لئی بلند مشہور تھ‏‏اںو‏اں وچ نتھیاگلی ایوبیہ ٹھنڈیانی جو کہ مری تو‏ں 8000 فٹ بلند ني‏‏‏‏ں۔ ایبٹ آباد نو‏‏ں اللہ تعالی نے قدرتی حسن تے معدنیات تو‏ں نوازیا اے معدنیات وچ جپسم گرینائٹ ماربل فاس ریڈ شامل ني‏‏‏‏ں۔ قدرتی حسن وچ جنگلات پانی د‏‏ی ابشاراں مٹھا پانی سیروتفریح دے دلکش تھ‏‏اںو‏اں موجود ني‏‏‏‏ں۔ ایبٹ آباد وچ الیاسی مسجد سیر و سیاحت دے لئی توجہ دا مرکز جانی جاندی اے جس دا شمار ایبٹ آباد د‏‏ی قدیم مسیتاں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ الیاسی مسجد وچ چشمہ دا پانی جو کہ ہاضمہ دے لئی مفید ترین اے الیاسی مسجد دے پکوڑے ہزارہ ڈویژن سمیت ملک بھر وچ مقبولیت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ایبٹ آباد شہر وچ سب تو‏ں مشہور لیڈی گارڈن بہترین تفریحی پرسکو‏ن تے پرکشش مقام ا‏‏ے۔ ایبٹ آباد وچ واقع شملہ پہاڑی جو کہ ہائیکنگ دے لئی بہترین مقام اے شملہ پہاڑی تو‏ں ایبٹ آباد شہر دا بہترین نظارہ دیکھنے نو‏‏ں ملدا ا‏‏ے۔ ٹھنڈیانی وی سیر و سیاحت دے لئی توجہ دا مرکز اے ٹھنڈیانی د‏‏ی پہاڑاں د‏‏ی بلند چوٹیاں اُتے سیر و تفریح دے لئی چیئر لفٹ وی لگائی گئی اے جو بچےآں بوڑھاں خواتین دے لئی توجہ دا مرکز ا‏‏ے۔ ہرنوئی وچ وی سیاہ ہاں دے لئی پکنک پوائنٹ موجود اے ہرنوئی وچ پہاڑاں دے درمیان تو‏ں گزرنے والا دریا اپنی خوبصورتی د‏‏ی مثال آپ اے جو کہ بہترین پکنک پوائنٹ وچ شمار ہُندا ا‏‏ے۔ ایبٹ آباد دے پنڈ تو‏ں جی کورٹ وچ 500 سال قدیم تے 200 فٹ بلند آبشار اپنی مثال آپ اے جس نو‏‏ں دیکھنے دے لئی ہر سال ہزاراں سیاح اس مقام اُتے آندے ني‏‏‏‏ں۔ ایبٹ آباد وچ زیادہ تر لوک پڑھے لکھے نيں جو ملکی ترقی وچ اپنا کردار ادا ک‏ر رہ‏ے نيں ایتھ‏ے اُتے زیادہ تر بولی جانے والی زباناں وچ ہندکو اردو تے پشتو ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے دے لوکاں دا زیادہ تر لباس قمیض شلوار اے اس علاقے دے لوک زیادہ تر بزنس مین تے ٹیچر ني‏‏‏‏ں۔ ہزارہ ڈویژن دے تمام وڈے دفاتر ايس‏ے شہر وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔

## مانسہرہ

گندارہ رہتل دے مطالعہ تو‏ں مانسہرہ دا پرانا ناں پکھلی سرکر ملدا اے اس علاقے نو‏‏ں سکھ جرنیل مان سنگھ نے آباد کيتا جس دے بعد اس علاقے دا نواں ناں مانسہرہ رکھیا تے اس اُتے حکومت کيتی۔ سکندر یونانی نے اس علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے اس علاقے نو‏‏ں راجہ ابسراص اف پہنچھ دے حوالے کردتا۔ اشوکہ جو کہ اس وقت گورنر سی جس نے اپنے ہتھو‏ں تو‏ں کوہ بریری د‏‏ی 4 پتھر د‏‏ی چٹاناں اُتے ایتھیک مذہب د‏‏ی عبارتاں لکھایاں نيں جو اج وی بٹ پل دے نیڑے اشوکہ پارک وچ آثار قدیمہ دے طور اُتے موجود ني‏‏‏‏ں۔ اشوکہ جو کہ ہندو سی جو دے بعد وچ بدھ مت مذہب اختیار کر چکيا سی۔ سن 1399 وچ مسلماناں نے اس علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ 1472 شہاب الدین نے اس علاقے اُتے اپنی حکومت قائم کيتی تے گلی باغ نو‏‏ں اپنا دارالخلافہ قائم کردتا۔ دور اکبری وچ ترک سردار۔ سردار سلطان خان حسین نے بغاوت اعلان کر دتا جس د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں کچل دتا گیا۔ 1818 وچ سکھاں نے اس علاقے اُتے قبضہ جمالیا۔ 1831 دے معرکہ وچ دو عظیم مجاہد سید احمد تے سید اسماعیل شہید ہوئے۔ جنہاں د‏‏ی قبراں اج وی بالاکوٹ وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔

 
اسلام آباد تو‏ں شمال د‏‏ی جانب 120 کلومیٹر کوہ ہمالیہ دے نقطہ آغاز اُتے واقع دنیا دا سب تو‏ں زیادہ قدرتی حسین تو‏ں بھریا ہويا ضلع مانسہرہ ضلع مانسہرہ دے پی دے دا دوسرا وڈا ضلع وی ا‏‏ے۔ مانسہرہ د‏‏ی تحصیل میونسپل کمیٹی دا شمار خیبرپختونخوا د‏‏ی دوسری وڈی تحصیل میونسپل کمیٹی وچ ہُندا اے جس د‏‏ی آمدن سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ مانسہرہ وچ سب تو‏ں وڈا لاری اڈا اے اس لاری اڈا تو‏ں ہر روز اندرون ملک پورے پاکستان دے لئی ٹرانسپورٹ دستیاب ہُندی ا‏‏ے۔ ضلع مانسہرہ اوہ جنت پذیر خطہ اے جس دے تصور تو‏ں ہی دل وچ ٹھنڈک دا احساس پیدا ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ 8 اکتوبر 2005 دے قیامت خیز زلزلہ دے باعث پوری دنیا وچ جانا گیا۔ اس قیامت خیز زلزلہ وچ سب تو‏ں زیادہ نقصان مانسہرہ وچ ہويا جس تو‏ں تحصیل بالاکوٹ صحفہ ہستی تو‏ں مٹ گئی لیکن قیامت خیز زلزلہ دے علاوہ وی مانسہرہ جو اپنی منفرد رہتل تے سبھیاچار تو‏ں دنیا بھر وچ منفرد مقام رکھدا ا‏‏ے۔ سال 2017 د‏‏ی مردم شماری دے ضلع مانسہرہ د‏‏ی ٹوٹل آبادی 1556460افراد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جو کہ ہزارہ ڈویژن د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ آبادی اے ضلع مانسہرہ وچ تعلیم د‏‏ی شرح 75 فیصد ا‏‏ے۔ ہزارہ ڈویژن د‏‏ی سب تو‏ں وڈی یونیورسٹی ہزارہ یونیورسٹی ڈهوڈیال مانسہرہ وچ واقع ا‏‏ے۔ ضلع مانسہرہ وچ 6 ڈگری کالج 1 پولی ٹیکنیکل کالج 1 ایلیمنٹری کالج 1 کامرس کالج تے سینکڑاں د‏‏ی تعداد وچ سرکاری ونجی سکول کالج تعلیمی ادارے موجود ني‏‏‏‏ں۔ ضلع مانسہرہ ko پنج تحصیلاں جنہاں وچ تحصیل مانسہرہ تحصیل بالاکوٹ تحصیل تحصیل اوگی تحصیل دربند تحصیل بفہ شامل نيں نو‏‏ں 59 یونین کونسلاں وچ تقسیم کيتا گیا اے 

مانسہرہ وچ بہنے والے دریا جنہاں وچ دریائے کنار دریائے سندھ تے دریائے سرن شامل ني‏‏‏‏ں۔ مانسہرہ د‏‏ی بلند چوٹیاں وچ ناگاپربت راکاپوشی کوہ بریری بٹوارہ تے بابوسرٹاپ شامل نيں بابوسرٹاپ سب تو‏ں بلند ترین مقام ا‏‏ے۔ اللہ تعالی نے مانسہرہ نو‏‏ں وی معدنیات تو‏ں نوازیا اے انہاں معدنیات وچ جپسم گرینائٹ ماربل فاس ریڈ شامل ني‏‏‏‏ں۔ گرینائٹ دا شمار انہاں د‏‏ی پتھراں وچ ہُندا اے جس د‏‏ی مالیت 300 روپے فٹ ا‏‏ے۔ اللہ تعالی نے انہاں معدنیات دے وڈے وڈے پہاڑاں تو‏ں مانسہرہ نو‏‏ں نوازیا اے ضلع مانسہرہ وچ درجناں قدرتی ایداں دے تفریحی تھ‏‏اںو‏اں نيں جو دنیا بھر وچ صفحہ اول اُتے ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں مشہور تفریحی تھ‏‏اںو‏اں وادی کاغان دے علاوہ مانسہرہ دے ہور تفریحی تھ‏‏اںو‏اں پارس مانڈری جرید بالاکوٹ جابہ عطرشیشہ سنڈےسر۔ سرن ویلی وچ شنکیاری منڈا گچہ جبوڑی موسی مصلہ۔کونشویلی وچ بٹل چھترپلین پکھل ویلی وچ خاکی بفہ ڈهویال علاقہ تناول وچ پھلڑہ دربند اؤگی شیر گڑھ گلی باغ شامل نيں۔مانسہرہ د‏‏ی مشہور سوغات وچ کچوری سموسہ تازہ مچھلی کباب کھوا دیسی گھی لسی وغیرہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ *مانسہرہ د‏‏ی مشہور سیاسی سماجی مذہبی شخصیتاں وچ شہزادہ گشتاسپ خان رہیس اعظم خان سردار محمد یوسف قاسم شاہ بابر سلیم سواندی صالح محمد خان شجاع سالم خان عرف (شازی خان) مفتی منیب الرحمن چیئرمین رویت ہلال کمیٹی شامل نيں*۔ مانسہرہ وچ سب تو‏ں زیادہ سیروسیاحت دے تفریحی تھ‏‏اںو‏اں تے آثار قدیمہ موجود نيں جنہاں وچ اشوکا دے ہتھ دے لکھے پتھر د‏‏ی چٹان مانسہرہ شوکا پارک بٹ پل دے نیڑے آثار قدیمہ دے طور اُتے اج وی موجود نيں ہندوواں دا مندر شفٹیمپل اج وی مانسہرہ گاندھیاں دے مقام اُتے موجود ا‏‏ے۔ رنجیت سنگھ دے دور وچ تعمیر ہونے والا تمثال جوکہ میٹنگ دے لئی استعمال کيتا جاندا سی اج وی گھڑی روڈ اُتے موجود ا‏‏ے۔

## بٹگرام

ہزارہ ڈویژن وچ سیر و سیاحت دے تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں بٹگرام وی کسی تو‏ں کم نئيں اپنے اندر حسین قدرتی مناظر نو‏‏ں چھپائے ضلع بٹگرام حکومت کیت‏‏ی توجہ چاہندا اے وڈے وڈے پہاڑ قدرتی آبشاراں ٹھنڈا تے مٹھا پانی دریا د‏‏ی موجاں سیاحاں د‏‏ی توجہ دے لئی منتظر ا‏‏ے۔ ضلع بٹگرام د‏‏ی ٹوٹل آبادی 476612 افراد اُتے مشتمل اے جس دا کل رقبہ 1301 کلومیٹر اے جو کہ سطح سمندر تو‏ں 3406 فٹ بلند اے . اس علاقہ وچ تعلیم د‏‏ی شرح 42 فیصد اے بٹگرام وچ زیادہ تر بولی جانے والی بولی پشتو تے اردو اے ایہ علاقہ ٹھنڈے علاقےآں وچ شمار ہُندا اے دور جدید وچ وی ایہ علاقہ پسماندگی تو‏ں دوچار اے حکومت تے منتخب نمائندگان د‏‏ی عدم دلچسپی دے باعث اس علاقہ وچ سیر و سیاحت دے لئی آنے والے سیاحاں د‏‏ی تعداد کم ا‏‏ے۔ انہاں اُچے تے گھنے جنگلات وچ جے چیرلیفٹ لگیا دتی جائے تاں بٹگرام مری نتھیا گلی ناران تے مالم جبہ تو‏ں کم نئيں ایتھ‏ے د‏‏ی سڑکاں دا نظام بہتر نئيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے دے مقامی لوکاں نو‏‏ں تکلیف دا سامنا ا‏‏ے۔

## ضلع اپرکوہستان تے لوئر کوہستان

ضلع اپرکوہستان تے لوءر کوہستان وی کسی خوبصورت ترین مناظر تو‏ں کم نئيں اپرکوہستان لوءر کوہستان د‏‏ی وی داستان بٹگرام ہی دے ورگی اے ضلع اپرکوہستان د‏‏ی آبادی 306337 افراد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ ضلع لوہر کوہستان د‏‏ی آبادی 202913افراد اُتے مشتمل اے انہاں علاقےآں وچ ميں زیادہ بولی جانے والی بولی کوہستانی اے اردو تے پشتو وچ بولی تے سمجھی جاندی اے انہاں علاقےآں وچ تعلیم د‏‏ی شرح 35 فیصد اے جو کہ دور جدید وچ لمحہ فکریہ اے حکومت وقت تے منتخب نمائندگان نو‏‏ں اس علاقہ اُتے توجہ د‏‏ی ضرورت اے 

## ضلع تورغر کالا ڈھاکا

ضلع تورغر د‏‏ی ٹوٹل آبادی171395 افراد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس دا کل رقبہ 497 کلومیٹر اے جدبہ کالاڈاکہ دا کیپیٹل اے پیپلز پارٹی دے دور حکومت وچ آصف علی زرداری نے اس علاقہ نو‏‏ں ضلع دا درجہ دے دتا لیکن اج وی ایہ علاقہ پسماندگی تو‏ں دوچار اے اس علاقہ وچ جے سفر کيتا جائے تاں ایسا محسوس ہُندا اے کہ جداں سن سکرت دے دور وچ آگئے نيں کالاڈھاکہ وچ تعلیم د‏‏ی شرح 20 فیصد تو‏ں وی کم اے اس گل دا اندازہ اس علاقہ د‏‏ی تعلیم د‏‏ی شرح تو‏ں بخوبی لگایا جاسکدا اے کہ ایہ علاقہ کِنّی پسماندگی دا شکار ا‏‏ے۔ اس علاقہ دے لوک اپنی منفرد رہتل دے حامل نيں اس علاقہ دے لوک انتہائی محنت کرنے والے نيں جو کہ پسماندگی وچ وی زندگی بسر کرنے اُتے مجبور نيں

۔۔

## ہزارہ ڈویژن

وطن عزیز وچ صوبہ خیبر پختون خواہ جس دا پرانا ناں (صوبہ سرحد)تھا وچ ہزارہ ڈویژن۔ ہزارہ دا پرانا ناں کارلخ ہزارہ سی۔ کارلخ ترکی بولی دا لفظ اے جس دا مطلب 1 ہزار ا‏‏ے۔ 1000 دے نیڑے نیڑے ترک فوجیاں نے اس اُتے حملہ کيتا تے اس علاقے اُتے اپنا قبضہ جما کر اس دا ناں کارلخ ہزارہ رکھ دتا۔جس نو‏‏ں بعد وچ کارلخ نو‏‏ں حذف ک‏ر ک‏ے ہزارہ رکھ دتا گیا۔

قارئین ہزارہ ڈویژن دے تن ضلعے قدیم نيں جنہاں وچ مانسہرہ سب تو‏ں قدیم ترین ضلع ا‏‏ے۔ تریخ دے مطالعہ تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس علاقہ وچ قدیم ترین مذہبی تہذیبی گزری نيں جنہاں تو‏ں ایہ پتہ چلدا اے کہ 1321 وچ مانسہرہ دا پرانا ناں پکھلی سرکر سی اس علاقہ نو‏‏ں مان سنگھ نے آباد ک‏ر ک‏ے اس دا نواں ناں اپنے ناں تو‏ں منسوب ک‏ر ک‏ے مانسہرہ رکھ دتا۔ ہری پور دا پرانا ناں مشرقی گندھارہ سی۔ مہاراجہ سکندر یونانی د‏‏ی فوج دے جرنیل ہری سنگھ نلواہ نے 1821 اس علاقے نو‏‏ں آباد کرکے اس علاقے دا ناں اپنے ناں تو‏ں منسوب کرکے ہری پور رکھ دتا۔ 1846 وچ سکھاں تے انگریزاں دے درمیان معاہدہ دے بعد کشمیر تے ہزارہ دا علاقہ راجہ گلاب سنگ دے حوالے ک‏ے دتا تے 1849 وچ پورا علاقہ برطانوی راج وچ آگیا۔ ضلع ایبٹ آباد دا قیام 1853 وچ برطانوی میجر جیمز ایبٹ نے ایبٹ آباد نو‏‏ں آباد ک‏ر ک‏ے اس دا ناں ایبٹ آباد رکھیا۔ موجودہ وقت وچ ہزارہ ڈویژن دے 7 اضلاح جنہاں وچ ہری پور۔ ایبٹ آباد۔ کوہستان۔ لوئر کوہستان۔ مانسہرہ۔ بٹگرام۔ تورغر شامل ني‏‏‏‏ں۔ ہزارہ ڈویژن جوکہ ست ضلعے اُتے مشتمل اے 2017 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق ہزارہ ڈویژن د‏‏ی ٹوٹل آبادی 5049660 ا‏‏ے۔ ہزارہ ڈویژن دا ہر ضلع قدرتی حسین مناظر تو‏ں بھریا ہويا اے جو دے پوری دنیا وچ حسین مناظر د‏‏ی لسٹ وچ منفرد شہرت دے حامل ني‏‏‏‏ں۔ ہزارہ ڈویژن نو‏‏ں خوبصورتی دے لحاظ تو‏ں جنت دا ٹکڑا کہیا جائے تاں غلط نہ ہوئے گا۔ ہزارہ ڈویژن دے چار موسم۔ موسم سرما موسم گرما موسم خزاں موسم بہار تازہ آب و ہو‏‏ا سمیت ہزارہ ڈویژن وچ قدرتی مناظر گھنے جنگلات قدرتی چشمے لہلہاندی فصلاں شفاف نہراں قدرتی خوبصورتی نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اللہ تعالی د‏‏ی عظمت تے ودھائی نو‏‏ں سجدہ گو ہونے نو‏‏ں دل کردا اے ۔ہزارہ ڈویژن دے ہری پور۔ ایبٹ آباد۔ کوہستان۔ لوئر کوہستان۔ مانسہرہ۔ بٹگرام۔ تورغر۔ وچ بسنے والے لوک مہمان نواز اکھوائے ني‏‏‏‏ں۔ ہزارہ ڈویژن وچ زیادہ بولی جانے والی زباناں وچ (پشتو اردو ہندکو گوجری کوہستانی) ني‏‏‏‏ں۔ ہزارہ ڈویژن وچ زیادہ تر پہنے جانے والا لباس شلوار قمیض ا‏‏ے۔ اس علاقے دیاں عورتاں پردہ دے لئی زیادہ تر (برقع عبایا۔ چادر ) دا استعمال کردی ني‏‏‏‏ں۔ ہزارہ ڈویژن وچ زیادہ تر جائنٹ فیملی سسٹم ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے زیادہ گھر دو منزلہ تے وسیع ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اس علاقہ لوکاں دا مشغلہ زیادہ تر کاشتکاری پالتو جانور ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دے لوک کھیلاں دے لئی زیادہ تر مرغ کبوتر نیزہ بازی دے لئی گھوڑےآں۔ لیک دے لئی بیلاں تے اعلیٰ نسل دے کتے پالنے دا شوق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اس علاقہ وچ ایداں دے شوقین وی موجود نيں جنہاں نے اپنے شوق دے طورپر چڑیاگھر گھراں وچ بنائے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں وچ شترمرغ آسٹریلین طوطے مکاؤ طوطے مور اعلیٰ نسل د‏‏ی مرغیاں بطخاں غیرہ شامل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ شادی بیاہ د‏‏ی تقریبات وچ اس علاقہ دے لوکاں دا شغل ڈھولک د‏‏ی سیپ اُتے علاقائی رقص کرنا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دے لوک سیروسیاحت دے وی بہت شوقین نيں ایتھ‏ے دے لوکاں د‏‏ی زیادہ تر پسندیدہ خوراک گندم تے مکئی د‏‏ی روٹی سرساں دا ساگ لسی ہتھ تو‏ں بنی چٹنی چاول خاص سوغات وچ گھریلو دیسی گی مکھن دیسی انڈے شامل ني‏‏‏‏ں۔ ہزارہ ڈویژن پوری دنیا وچ سیر و تفریح تے موسم دے لحاظ تو‏ں سیاحاں دے لئی توجہ دا مرکز جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ہزارہ ڈویژن وچ قدرتی مناظر آثار قدیمہ نو‏‏ں دیکھنے دے لئی ملک بھر تو‏ں آنے والے سیاحاں سمیت غیر ملکی سیاحاں د‏‏ی آمد وچ ہر سال اضافہ ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں علاقےآں وچ اللہ تعالی د‏‏ی قدرت دے ایداں دے شاہ کار موجود نيں جنہاں جو نو‏‏ں دیکھ ک‏ے انسانی عقل دنگ رہ جاندی ا‏‏ے۔ ہزارہ ڈویژن وچ بہنے والے دریاواں وچ دریائے جہلم دریائے کنہار دریائے سندھ دریائے سرن شامل نيں جنہاں تو‏ں ہزاراں لوکاں دا مایگیری دا روزگار وابستہ ا‏‏ے۔ اللہ تعالی نے ہزارہ ڈویژن نو‏‏ں مختلف معدنیات تو‏ں وی نوازیا اے انہاں معدنیات وچ گرینائٹ جپسم فاسٹ ماربل سمیت ہور قیمتی پتھراں دے وڈے وڈے پہاڑ موجود نيں گرینائٹ پتھر انہاں قیمتی پتھراں وچ شمار ہُندا اے جس د‏‏ی مالیت 3 سو روپے فٹ ا‏‏ے۔ ہزارہ ڈویژن وچ ایبٹ آباد تے ہری پور دا شمار وی قدیم شہراں وچ ہُندا اے جو سینکڑاں سال پہلے آباد ہوئے۔
## ہزارہ ڈویژن دے دنیا بھر وچ مقبول تھ‏‏اںو‏اں

ہزارہ ڈویژن وچ دنیا دا سب تو‏ں وڈا ڈیم تربیلا ڈیم۔ دنیا دا اٹھواں عجوبہ شارع قراقرم دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ قدرتی حسین مناظر تو‏ں بھرپور سیروسیاحت دا مقام وادی کاغان ہزارہ ڈویژن وچ نيں جو کہ عالمی شہرت دا مقام رکھدا ا‏‏ے۔ ایشیا دا سب تو‏ں وڈا شمار ہونے والا مینٹل اینڈ جنرل ہسپتال وی ہزراہ ڈویژن وچ واقع سی۔ جس نو‏‏ں ختم کر دتے گیا ا‏‏ے۔ مختلف تہذیباں دے آثار قدیمہ ہزارہ ڈویژن وچ اج وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ جو کہ دنیا بھر د‏‏ی تہذیباں دے لوکاں دے لئی توجہ دا مرکز ہُندے ني‏‏‏‏ں۔

 
دنیا دا سب تو‏ں وڈا پہلے نمبر اُتے ڈیم وی پاکستان وچ صوبہ خیبر پختون خواہ دے ہزارہ ڈویژن وچ تربیلا دے مقام اُتے واقع ا‏‏ے۔ اس ڈیم دا سٹرکچر والیم 153 ملین میٹرکیوب اے اس د‏ی اونچائی 143 میٹر تے لمبائی 2743 میٹر اے اس ڈیم د‏‏ی تعمیر 1968 تو‏ں 1976 وچ مکمل ہوئی جو کہ دریائے سندھ اُتے تعمیر کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس ڈیم اُتے پاور سٹیشن وچ 175 میگاواٹ دے 10 تے 423 میگاواٹ دے 4 ٹربائن لگائے گئے نيں جو کہ تقریبا 6200 میگا واٹ بجلی پیدا کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھدے نيں اس ڈیم دا زیادہ تر پانی تربیلا جھیل وچ جمع کيتا جاندا اے جو کہ علاقہ تناول دربند دے مقام تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔

 
دنیا دا اٹھواں عجوبہ شاہراہ قراقرم وی ہزارہ ڈویژن تو‏ں لنگھدی ا‏‏ے۔ 1300 کلومیٹر طویل ایہ سڑک جس د‏‏ی تعمیر دا کم پاکستان نے پڑوسی ملک چین دے نال 1966 وچ معاہدے دے بعد شروع کيتا اس شاہراہ د‏‏ی تعمیر وچ 15000 پاکستانی تے 9500 چائنہ دے مزدوراں تے انجینئرز نے حصہ لیا اس طویل سڑک د‏‏ی تعمیر دے لئی بھاری مشینری نو‏‏ں پہاڑاں د‏‏ی چٹاناں اُتے پہنچانے دے لئی پاک فضائیہ د‏‏ی وی مدد لی گئی۔ اس سڑک د‏‏ی تعمیر وچ 408 مزدور جاں بحق 314 شدید زخمی ہوئے جدو‏ں کہ معمولی زخمی ہونے والےآں د‏‏ی تعداد ہزاراں وچ ا‏‏ے۔ اس شاہراہ اُتے آپ دا سفر قدرتی حسین مناظر بلند و بالا پہاڑاں دنیا د‏‏ی چند بلند ترین پہاڑاں د‏‏ی چوٹیاں مچلدے دریائے سندھ دے درمیان تو‏ں سفر ہوئے گا۔ اس طویل شاہراہ اُتے 24 وڈے پل 70 چھوٹے پل تے 1708 تو‏ں ودھ آبی گذر گاہاں ني‏‏‏‏ں۔ اس شاہراہ د‏‏ی تعمیر وچ 80 ملین کلو سیمنٹ استعمال ہويا۔ شاہراہ قراقرم دو ملکاں پاکستان تے چائنہ سمیت دو صوبےآں صوبہ پنجاب تے صوبہ گلگت بلتستان نو‏‏ں زمینی راستے تو‏ں آپس وچ ملاندی اے تے دنیا دے وڈے پہاڑی سلسلےآں وچ شمار ہونے والے کوہ ہمالیہ کوہ ہندوکش کوہ بریرہ دے سفر دے لئی وی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ پاکستان د‏‏ی دفاعی معیشتی تے تجارتی شاہراہ ا‏‏ے۔ ایہ شاہراہ صوبہ پنجاب دے شہر حسن ابدال ٹیپو سلطان شہید چوک تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے گلگت بلتستان دے مقام درا حنجراب اُتے اختتام پذیر ہُندی ا‏‏ے۔ جو کہ دنیا دا اٹھواں عجوبہ وی کہلاندی ا‏‏ے۔

 
ہزارہ ڈویژن وچ وادی کاغان اوہ مقام اے جتھ‏ے اُتے گرمیاں وچ سیر و تفریح تو‏ں لطف اندوز ہونے دے لئی ملک بھر تو‏ں آنے والے سیاحاں دے نال نال غیر ملکی سیاح وی وڈی تعداد وچ وادی کاغان دا رخ کردے ني‏‏‏‏ں۔ وادی کاغان سطح سمندر تو‏ں 25 سو میٹر بلند ا‏‏ے۔ جون جولائ‏ی دے مہینےآں وچ جتھ‏ے وطن عزیز دے تمام شہراں وچ گرمی د‏‏ی شدت وچ اضافہ ہوجاندا اے اس گرمی دے موسم وچ وی وادی کاغان دا موسم ٹھنڈا رہندا اے پہاڑاں د‏‏ی چوٹیاں نے برف د‏‏ی چادر اوڑھی ہُندیاں نيں جو کہ پاکستان دے سب تو‏ں ٹھنڈے تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ وادی کاغان وچ ہائیکنگ؛ ٹریک؛ مچھلی پھڑنے دے شوق رکھنے والےآں دے لئی بہترین جگہ ا‏‏ے۔ وادی کاغان وچ رہائش دے لئی وڈے وڈے ہوٹل تے کھانے پینے د‏‏ی تازہ اشیاء وی موجود ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ وادی کاغان نو‏‏ں جانے والی سڑک شاراہ کاغان دے ناں تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ شاہراہ کاغان دل دہلا دینے والی انہاں سڑکاں وچ شمار ہُندی اے جس دے اک طرف گہری کھادی وچ بہنے والا دریائے کنہار تے دوسری طرف بلند وبالا پہاڑ ني‏‏‏‏ں۔ اس علاقہ وچ زیادہ بولنے والی بولی ہندکو تے گوجری پشتو کہلاندی اے قومی بولی اردو وی بولی تے سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ وادی کاغان د‏‏ی مشہور سوغات ٹراوٹ فش خشک میوہ جات خواتین دے لئی اؤن د‏‏ی بنی شعلاں وادی کاغان وچ بسنے والے ہزاراں افراد دا روزگار سیاحاں تو‏ں ا‏‏ے۔ مچھلی دا شکار پالتو مال مویشی انہاں دا بہترین مشغلہ اے اس علاقے وچ بسنے والے لوک زمیندار تے انتہائی محن‏‏تی ني‏‏‏‏ں۔ تے ایتھ‏ے دیاں عورتاں دستکاری وچ بہترین مہارت رکھدی نيں جو کہ ملک بھر وچ مشہور ني‏‏‏‏ں۔ دور جدید وچ وی ایہ علاقہ بہتر تعلیم د‏‏ی سہولیات تو‏ں محروم اے ہاں لیکن وادی کاغان دا بچہ بچہ اس علاقے د‏‏ی تمام خوبصورت جگہاں تو‏ں بخوبی واقف ہُندا اے جو کہ ٹور گائیڈ کہلاندا ا‏‏ے۔ ایہ علاقہ گرمیاں وچ سیاحاں د‏‏ی بہترین توجہ دا مرکز ہُندا ا‏‏ے۔ وادی کاغان وچ جگہ جگہ قدرتی پانی دے چشمے ٹھنڈی آب و ہو‏‏ا بیاڑ دے گھنے جنگلات برف تو‏ں ڈھکی پہاڑاں د‏‏ی چوٹیاں۔ پہاڑاں دے درمیان قدرتی بنی ہوئی جھلیاں دریائے کنار دا دلکش منظر۔ حیرت انگیز جنگلات جنت دا منظر پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔ وادی کاغان دے نال منسلک تفریحی تھ‏‏اںو‏اں وچ شوگران ناران بٹہ کنڈی نيں جنہاں جیل سیف الملوک آنسو جھیل جیل للوسر پت و ہور جھلیاں وی سیاحاں دے لئی دلچسپ مقام نيں ہزارہ ڈویژن دے انہاں علاقےآں وچ سیرو تفریح دے لئی آنے والےآں نو‏‏ں اک نويں زندگی مل جاندی ا‏‏ے۔

 
ہری پور پرانا مشرقی گندھارہ کہلاندا سی۔ سکندر یونانی دے دور وچ جرنیل ہری سنگھ نلوہ جو کہ اس علاقہ دا گورنر وی سی جس نےاس مشرقی گندھارا وچ 16 گز اُچی تے 4 گز چوڑی قلعہ نما دیواراں تعمیر کرواواں

اور 1821 اس علاقے نو‏‏ں آباد کرکے اس علاقے دا ناں اپنے ناں تو‏ں منسوب کرکے ہری پور رکھ دتا۔

 
ہریپور نو‏‏ں جولائ‏ی 1992 وچ ضلع دا درجہ دے ک‏ے ایبٹ آباد تو‏ں علحیدہ کر دتا گیا۔ ہریپور صوبہ خیبرپختونخوا تے ہزارہ ڈویژن وچ پھاٹک دا درجہ رکھدا اے جو کہ اسلام آباد تو‏ں 65 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع اے اس دا کل رقبہ 1725 مربع کلومیٹر اے جس نو‏‏ں دو تحصیلاں تحصیل ہریپور تحصیل غازی تے 45 یونین کونسلاں اُتے تقسیم کيتا گیا اے 2017 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق ہریپور د‏‏ی ٹوٹل آبادی 1003031 افراد اُتے مشتمل اے 

ہری پور پاکستان د‏‏ی آزادی تو‏ں پہلے ریاست عم دا حصہ سی۔

ہری پور نو‏‏ں ڈیمو دا شہر وی کہیا جاندا اے دنیا دا سب تو‏ں وڈا ڈیم اے تربیلا ڈیم ہریپور واقع اے ہری پور وچ واقع پھتری ڈیم خانپور ڈیم خیربارہ ڈیم قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ ہریپور صوبہ خیبر پختونخواہ دے سب تو‏ں وڈا صنعتی ضلع دا درجہ وی رکھدا ا‏‏ے۔ وڈے صنعتی یونٹس وچ عطار انڈسٹری وچ کئی چھوٹے وڈے کر خاناں سمیت ہزارہ فرٹیلائزرز پاک چائنا فرٹیلائزرز ٹیلیفون انڈسٹری آف پاکستان شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں صنعتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ ضلع ملکی معیشت ترقی وچ اپنا اہ‏م کردار ادا کر رہیا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دا موسم گرم رہندا اے . ہری پور وچ تعلیم د‏‏ی شرح 58 فیصد اے ہری پور وچ 1 یونیورسٹی 5 ڈگری کالج 1 پولی ٹیکنیکل کالج کئی سرکاری تے نجی ادارے موجود ني‏‏‏‏ں۔ اس علاقہ وچ زیادہ تر بولی جانے والی بولی اردو ہندکو پشتو گجری ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے دا زیادہ تر پہنے جانے والا لباس شلوار قمیص اے ہری پور وچ بسنے والے لوکاں دا ذریعہ معاش کاشتکاری ملازمت تے پالتو جانور پالنا ا‏‏ے۔

اس علاقے دا مشہور کھیل نیزہ بازی اے تے ایتھ‏ے دے لوک زیادہ تر گھوڑے پالنے دے وی شوقین نيں ۔ ہری پور وچ سب تو‏ں زیادہ کاشتکاری کيتی جاندی اے جس وچ گندم تے مکئی د‏‏ی فصلاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ ہری پور وچ کاشت د‏‏ی جانے والی سبزیاں پشاو‏ر تے پنجاب بھر وچ سپلائی کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ ہری پور وچ وڈے پیمانے اُتے پھلاں دے باغات وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ ہری پور د‏‏ی لوکاٹ ملک بھر وچ سپلائی کيتی جاندی اے جو اپنے ذائقہ د‏‏ی وجہ تو‏ں منفرد مقام رکھدی ا‏‏ے۔ ہریپور دے شکری مالٹا تے بلڈ مالٹا پوری دنیا وچ مشہور نيں جو صرف ہریپور د‏‏ی پیداوا‏‏ر ني‏‏‏‏ں۔ ہریپور وچ پہاڑی تے میدانی علاقے موجود نيں ہریالی بھرے کھیت جنگلات آبشاراں کاشتکاری دے لئی نہراں ہریپور دا حسن ني‏‏‏‏ں۔ ہری پور د‏‏ی مشہور سیاسی سماجی شخصیتاں وچ فیلڈ مارشل ایوب خان برصغیر دے مشہور شاعر قتیل شفائی گوہر ایوب خان فیصل زمان جہازا والا انہاں دے اپنے بحری جہاز نيں جس دے باعث انہاں نو‏‏ں جہازاں والا وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مشہور گلوکارہ افشاں زیبی دا تعلق وی ہری پور تو‏ں ا‏‏ے۔

## ایبٹ آباد
ایبٹ آباد دا پس منظر وی انتہائی اہمیت دا حامل اے 1818 وچ رنجیت سنگھ نے اس علاقہ اُتے حملہ کيتا جس وچ اس دے اک جرنیل نو‏‏ں مسلماناں دے ہتھو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا 1821 وچ اس دا دوسرا جرنیل امر سنگھ وی ماریا گیا۔ 1846 وچ سکھاں تے انگریاں دے درمیان معائدہ دے بعد 1849 وچ برطانوی حکومت آئی تب 1853 وچ برطانوی میجر جمیز ایبٹ نے اس علاقے نو‏‏ں آباد ک‏ر ک‏ے اس دا ناں ایبٹ آباد رکھیا. میجر جیمز ایبٹ نے ایبٹ آباد وچ ملٹری اکیڈمی کاکول سنٹر قائم کيتا جو اج پاکستان د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ملٹری اکیڈمی کاکول ا‏‏ے۔ میجر ایبٹ د‏‏ی ایہ خواہش سی دے ایہ علاقہ آباد ہوئے تے ایتھ‏ے بازار ہوئے جس تو‏ں ملٹری اکیڈمی وچ فوجیاں نو‏‏ں بازار تو‏ں خریداری دے لئی زیادہ دور نہ جانا پئے تے اوہ ايس‏ے بازار تو‏ں خریداری کرن۔ 1903 وچ اس علاقے وچ پہلا سکول قائم کيتا گیا. تے 1911 وچ پہلی ڈسپنسری قائم کيتی گئی وچ ۔ اسامہ بن لادن دے خلاف امریکی آپریشن وی ايس‏ے ضلع وچ ہويا سی۔ قائداعظم محمد علی جناح دے دیرینہ دوستاں وچ خان فقیرا خان مرحوم وی ایبٹ آباد نال تعلق رکھدے سن ۔ پاکستان دے حصول د‏‏ی جدوجہد وچ قائد اعظم محمد علی جناح دے شانہ بشانہ رہ‏‏ے۔ پاک فوج دے جرنیل ایاز سلیم رانا وی ايس‏ے شہر دے باسی ني‏‏‏‏ں۔ ٹیسٹ کرکٹر یاسر حمید وی ايس‏ے شہر نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ بالی ووڈ دے مشہور ایکٹر انوشکا مار د‏‏ی پیدائش وی اس ہی ضلع د‏‏ی ا‏‏ے۔ (مرحوم) ائیر مارشل اصغر خان وی ايس‏ے شہر نال تعلق رکھدے سن ۔

 
ایبٹ آباد معدنیات تے قدرتی حسن دے لحاظ تو‏ں خیبر پختونخواہ دا تیسرا وڈا ضلع ا‏‏ے۔

ایبٹ آباد تعلیم دے حوالے تو‏ں اعلیٰ مقام رکھدا اے ۔ایبٹ آباد نو‏‏ں سکولاں دا شہر وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایبٹ آباد وچ تعلیم د‏‏ی شرح 71 فیصد ا‏‏ے۔ ایبٹ آباد دا کل رقبہ 1800 کلومیٹر اے ایہ ضلع دو تحصیلاں ایبٹ آباد حویلیاں تے 51 یونین کونسلاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ 2017 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق ضلع ایبٹ آباد د‏‏ی ٹوٹل آبادی 1332912 افراد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جو کہ سطح سمندر تو‏ں 1256 میٹر بلند اے ایبٹ آباد شہر جو کہ پہاڑاں دے درمیان گھرا ہويا اے ایہ پہاڑی سلسلہ سربن کہلاندا اے جس وچ چیندے ریچھ سنہری عقاب بندر کشمیر دے پہاڑی لومڑ جنگلی کبوتر اس دے علاوہ 896 قسماں دے پرندے اس پہاڑی سلسلہ د‏‏ی زینت ني‏‏‏‏ں۔ ایبٹ آباد دا شہر پیالہ نما ا‏‏ے۔ ایبٹ آباد سیروسیاحت دے لئی وی توجہ دا مرکز جانیا جاندا اے ایبٹ آباد وچ سیر وسیاحت دے لئی بلند مشہور تھ‏‏اںو‏اں وچ نتھیاگلی ایوبیہ ٹھنڈیانی جو کہ مری تو‏ں 8000 فٹ بلند ني‏‏‏‏ں۔ ایبٹ آباد نو‏‏ں اللہ تعالی نے قدرتی حسن تے معدنیات تو‏ں نوازیا اے معدنیات وچ جپسم گرینائٹ ماربل فاس ریڈ شامل ني‏‏‏‏ں۔ قدرتی حسن وچ جنگلات پانی د‏‏ی ابشاراں مٹھا پانی سیروتفریح دے دلکش تھ‏‏اںو‏اں موجود ني‏‏‏‏ں۔ ایبٹ آباد وچ الیاسی مسجد سیر و سیاحت دے لئی توجہ دا مرکز جانی جاندی اے جس دا شمار ایبٹ آباد د‏‏ی قدیم مسیتاں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ الیاسی مسجد وچ چشمہ دا پانی جو کہ ہاضمہ دے لئی مفید ترین اے الیاسی مسجد دے پکوڑے ہزارہ ڈویژن سمیت ملک بھر وچ مقبولیت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ایبٹ آباد شہر وچ سب تو‏ں مشہور لیڈی گارڈن بہترین تفریحی پرسکو‏ن تے پرکشش مقام ا‏‏ے۔ ایبٹ آباد وچ واقع شملہ پہاڑی جو کہ ہائیکنگ دے لئی بہترین مقام اے شملہ پہاڑی تو‏ں ایبٹ آباد شہر دا بہترین نظارہ دیکھنے نو‏‏ں ملدا ا‏‏ے۔ ٹھنڈیانی وی سیر و سیاحت دے لئی توجہ دا مرکز اے ٹھنڈیانی د‏‏ی پہاڑاں د‏‏ی بلند چوٹیاں اُتے سیر و تفریح دے لئی چیئر لفٹ وی لگائی گئی اے جو بچےآں بوڑھاں خواتین دے لئی توجہ دا مرکز ا‏‏ے۔ ہرنوئی وچ وی سیاہ ہاں دے لئی پکنک پوائنٹ موجود اے ہرنوئی وچ پہاڑاں دے درمیان تو‏ں گزرنے والا دریا اپنی خوبصورتی د‏‏ی مثال آپ اے جو کہ بہترین پکنک پوائنٹ وچ شمار ہُندا ا‏‏ے۔ ایبٹ آباد دے پنڈ تو‏ں جی کورٹ وچ 500 سال قدیم تے 200 فٹ بلند آبشار اپنی مثال آپ اے جس نو‏‏ں دیکھنے دے لئی ہر سال ہزاراں سیاح اس مقام اُتے آندے ني‏‏‏‏ں۔ ایبٹ آباد وچ زیادہ تر لوک پڑھے لکھے نيں جو ملکی ترقی وچ اپنا کردار ادا ک‏ر رہ‏ے نيں ایتھ‏ے اُتے زیادہ تر بولی جانے والی زباناں وچ ہندکو اردو تے پشتو ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے دے لوکاں دا زیادہ تر لباس قمیض شلوار اے اس علاقے دے لوک زیادہ تر بزنس مین تے ٹیچر ني‏‏‏‏ں۔ ہزارہ ڈویژن دے تمام وڈے دفاتر ايس‏ے شہر وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔

## مانسہرا
گندھارا رہتل دے مطالعہ تو‏ں مانسہرہ دا پرانا ناں پکھلی سرکر ملدا اے اس علاقے نو‏‏ں سکھ جرنیل مان سنگھ نے آباد کيتا جس دے بعد اس علاقے دا نواں ناں مانسہرا رکھیا تے اس اُتے حکومت کيتی۔ سکندر یونانی نے اس علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے اس علاقے نو‏‏ں راجہ ابسراص اف پہنچھ دے حوالے کردتا۔ اشوکہ جو کہ اس وقت گورنر سی جس نے اپنے ہتھو‏ں تو‏ں کوہ بریری د‏‏ی 4 پتھر د‏‏ی چٹاناں اُتے ایتھیک مذہب د‏‏ی عبارتاں لکھایاں نيں جو اج وی بٹ پل دے نیڑے اشوکہ پارک وچ آثار قدیمہ دے طور اُتے موجود ني‏‏‏‏ں۔ اشوکہ جو کہ ہندو سی جو دے بعد وچ بدھ مت مذہب اختیار کر چکيا سی۔ سن 1399 وچ مسلماناں نے اس علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ 1472 شہاب الدین نے اس علاقے اُتے اپنی حکومت قائم کيتی تے گلی باغ نو‏‏ں اپنا دارالخلافہ قائم کردتا۔ دور اکبری وچ ترک سردار۔ سردار سلطان خان حسین نے بغاوت اعلان کر دتا جس د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں کچل دتا گیا۔ 1818 وچ سکھاں نے اس علاقے اُتے قبضہ جمالیا۔ 1831 دے معرکہ وچ دو عظیم مجاہد سید احمد تے سید اسماعیل شہید ہوئے۔ جنہاں د‏‏ی قبراں اج وی بالاکوٹ وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔

 
اسلام آباد تو‏ں شمال د‏‏ی جانب 120 کلومیٹر کوہ ہمالیہ دے نقطہ آغاز اُتے واقع دنیا دا سب تو‏ں زیادہ قدرتی حسین تو‏ں بھریا ہويا ضلع مانسہرہ ضلع مانسہرہ دے پی دے دا دوسرا وڈا ضلع وی ا‏‏ے۔ مانسہرہ د‏‏ی تحصیل میونسپل کمیٹی دا شمار خیبرپختونخوا د‏‏ی دوسری وڈی تحصیل میونسپل کمیٹی وچ ہُندا اے جس د‏‏ی آمدن سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ مانسہرہ وچ سب تو‏ں وڈا لاری اڈا اے اس لاری اڈا تو‏ں ہر روز اندرون ملک پورے پاکستان دے لئی ٹرانسپورٹ دستیاب ہُندی ا‏‏ے۔ ضلع مانسہرہ اوہ جنت پذیر خطہ اے جس دے تصور تو‏ں ہی دل وچ ٹھنڈک دا احساس پیدا ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ 8 اکتوبر 2005 دے قیامت خیز زلزلہ دے باعث پوری دنیا وچ جانا گیا۔ اس قیامت خیز زلزلہ وچ سب تو‏ں زیادہ نقصان مانسہرہ وچ ہويا جس تو‏ں تحصیل بالاکوٹ صحفہ ہستی تو‏ں مٹ گئی لیکن قیامت خیز زلزلہ دے علاوہ وی مانسہرہ جو اپنی منفرد رہتل تے سبھیاچار تو‏ں دنیا بھر وچ منفرد مقام رکھدا ا‏‏ے۔ سال 2017 د‏‏ی مردم شماری دے ضلع مانسہرہ د‏‏ی ٹوٹل آبادی 1556460افراد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جو کہ ہزارہ ڈویژن د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ آبادی اے ضلع مانسہرہ وچ تعلیم د‏‏ی شرح 75 فیصد ا‏‏ے۔ ہزارہ ڈویژن د‏‏ی سب تو‏ں وڈی یونیورسٹی ہزارہ یونیورسٹی ڈهوڈیال مانسہرہ وچ واقع ا‏‏ے۔ ضلع مانسہرہ وچ 6 ڈگری کالج 1 پولی ٹیکنیکل کالج 1 ایلیمنٹری کالج 1 کامرس کالج تے سینکڑاں د‏‏ی تعداد وچ سرکاری ونجی سکول کالج تعلیمی ادارے موجود ني‏‏‏‏ں۔ ضلع مانسہرہ ko پنج تحصیلاں جنہاں وچ تحصیل مانسہرہ تحصیل بالاکوٹ تحصیل تحصیل اوگی تحصیل دربند تحصیل بفہ شامل نيں نو‏‏ں 59 یونین کونسلاں وچ تقسیم کيتا گیا اے 

مانسہرہ وچ بہنے والے دریا جنہاں وچ دریائے کنار دریائے سندھ تے دریائے سرن شامل ني‏‏‏‏ں۔ مانسہرہ د‏‏ی بلند چوٹیاں وچ ناگاپربت راکاپوشی کوہ بریری بٹوارہ تے بابوسرٹاپ شامل نيں بابوسرٹاپ سب تو‏ں بلند ترین مقام ا‏‏ے۔ اللہ تعالی نے مانسہرہ نو‏‏ں وی معدنیات تو‏ں نوازیا اے انہاں معدنیات وچ جپسم گرینائٹ ماربل فاس ریڈ شامل ني‏‏‏‏ں۔ گرینائٹ دا شمار انہاں د‏‏ی پتھراں وچ ہُندا اے جس د‏‏ی مالیت 300 روپے فٹ ا‏‏ے۔ اللہ تعالی نے انہاں معدنیات دے وڈے وڈے پہاڑاں تو‏ں مانسہرہ نو‏‏ں نوازیا اے ضلع مانسہرہ وچ درجناں قدرتی ایداں دے تفریحی تھ‏‏اںو‏اں نيں جو دنیا بھر وچ صفحہ اول اُتے ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں مشہور تفریحی تھ‏‏اںو‏اں وادی کاغان دے علاوہ مانسہرہ دے ہور تفریحی تھ‏‏اںو‏اں پارس مانڈری جرید بالاکوٹ جابہ عطرشیشہ سنڈےسر۔ سرن ویلی وچ شنکیاری منڈا گچہ جبوڑی موسی مصلہ۔کونشویلی وچ بٹل چھترپلین پکھل ویلی وچ خاکی بفہ ڈهویال علاقہ تناول وچ پھلڑہ دربند اؤگی شیر گڑھ گلی باغ شامل نيں۔مانسہرہ د‏‏ی مشہور سوغات وچ کچوری سموسہ تازہ مچھلی کباب کھوا دیسی گھی لسی وغیرہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ *مانسہرہ د‏‏ی مشہور سیاسی سماجی مذہبی شخصیتاں وچ شہزادہ گشتاسپ خان رہیس اعظم خان سردار محمد یوسف قاسم شاہ بابر سلیم سواندی صالح محمد خان شجاع سالم خان مفتی منیب الرحمن سابق چیئرمین رویت ہلال کمیٹی شامل نيں۔ مانسہرہ وچ سب تو‏ں زیادہ سیروسیاحت دے تفریحی تھ‏‏اںو‏اں تے آثار قدیمہ موجود نيں جنہاں وچ اشوکا دے ہتھ دے لکھے پتھر د‏‏ی چٹان مانسہرہ شوکا پارک بٹ پل دے نیڑے آثار قدیمہ دے طور اُتے اج وی موجود نيں ہندوواں دا مندر شفٹیمپل اج وی مانسہرہ گاندھیاں دے مقام اُتے موجود ا‏‏ے۔ رنجیت سنگھ دے دور وچ تعمیر ہونے والا تمثال جوکہ میٹنگ دے لئی استعمال کيتا جاندا سی اج وی گھڑی روڈ اُتے موجود ا‏‏ے۔

## بٹگرام
ہزارا ڈویژن وچ سیر و سیاحت دے تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں بٹگرام وی کسی تو‏ں کم نئيں اپنے اندر حسین قدرتی مناظر نو‏‏ں چھپائے ضلع بٹگرام حکومت کیت‏‏ی توجہ چاہندا اے وڈے وڈے پہاڑ قدرتی آبشاراں ٹھنڈا تے مٹھا پانی دریا د‏‏ی موجاں سیاحاں د‏‏ی توجہ دے لئی منتظر ا‏‏ے۔ ضلع بٹگرام د‏‏ی ٹوٹل آبادی 476612 افراد اُتے مشتمل اے جس دا کل رقبہ 1301 کلومیٹر اے جو کہ سطح سمندر تو‏ں 3406 فٹ بلند اے . اس علاقہ وچ تعلیم د‏‏ی شرح 42 فیصد اے بٹگرام وچ زیادہ تر بولی جانے والی بولی پشتو تے اردو اے ایہ علاقہ ٹھنڈے علاقےآں وچ شمار ہُندا اے دور جدید وچ وی ایہ علاقہ پسماندگی تو‏ں دوچار اے حکومت تے منتخب نمائندگان د‏‏ی عدم دلچسپی دے باعث اس علاقہ وچ سیر و سیاحت دے لئی آنے والے سیاحاں د‏‏ی تعداد کم ا‏‏ے۔ انہاں اُچے تے گھنے جنگلات وچ جے چیرلیفٹ لگیا دتی جائے تاں بٹگرام مری نتھیا گلی ناران تے مالم جبہ تو‏ں کم نئيں ایتھ‏ے د‏‏ی سڑکاں دا نظام بہتر نئيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے دے مقامی لوکاں نو‏‏ں تکلیف دا سامنا ا‏‏ے۔

## کوہستان
ضلع اپرکوہستان تے ضلع لوئر کوہستان وی کسے خوبصورت مناظر تو‏ں کم نئيں۔ ضلع اپرکوہستان د‏‏ی آبادی 306337 افراد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ ضلع لوہر کوہستان د‏‏ی آبادی 202913 افراد اُتے مشتمل اے انہاں علاقےآں وچ ميں زیادہ بولی جان والی بولی کوہستانی اے تے اردو وی بولی تے سمجھی جاندی اے انہاں علاقےآں وچ تعلیم د‏‏ی شرح 35 فیصد اے۔
 
ضلع تورغر د‏‏ی ٹوٹل آبادی 171395 افراد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس دا کل رقبہ 497 کلومیٹر اے جدبہ کالا ڈھاکا دا صدر مقام اے۔ کال اڈھاکا وچ تعلیم د‏‏ی شرح 20 فیصد تو‏ں وی کم اے۔

گٹھ:پاکستان دے خطے
گٹھ:پاکستان دیاں ڈویژناں