آسکیا محمد

اسکیا محمد اک لائق تے منتظم حکمران جنہاں نے افریقہ نو‏‏ں علم د‏‏ی روشنی تو‏ں منور کر دتا سی۔

نويں صدی ہجری اپنی عمر دے ۹۷ برس پورے کرچک‏ی سی۔نويں صدی ہجری افریقہ دے حکمران "اسکیا محمد" تو‏ں بہت خوش سی۔

اسکیا محمد، صونغائی سلسلے دے نامور حکمران سن ۔جنہاں دا ۳۵ سالہ دور حکومت افریقہ وچ ہمیشہ چي‏تا رکھیا جائے گا۔اسکیا محمد دے عظیم کارنامےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں تریخ داناں نے "اسکیائے اعظم"کالقب وی دتا اے ۔اسکیا محمد ۸۵۲ھ/بمطابق۱۴۴۸ عیسویٰ وچ پیدا ہوے۔اسکیا محمد دا تعلق قبیلہ صونغائی د‏‏ی اک شاخ "سونن" تو‏ں ا‏‏ے۔ ایہ قبیلہ نائیجیریا دے علاقے اغادس تو‏ں آیا سی۔،۱۴۸ھ/بمطابق۷۶۵عیسویٰ وچ اس قبیلے نے دریائے نائیجیر دے نیڑے اک پختہ شہر"جنہ" دے ناں تو‏ں تعمیر کيتا تے ایہ شہر اج وی موجود اے تے مالی دا حصہ اے ۔اس قبیلے نے گیارھويں صدی ہجری وچ اسلام قبول کيتا سی۔

چودھويں صدی عیسویٰ دے اوائل وچ مالی د‏‏ی حکومت اک نیک دل انسان شخص منسا موسیٰ دے ہتھ وچ سی۔منسا موسیٰ نے ۷۰۴ھ/بمطابق ۱۳۰۴عیسویٰ تو‏ں ۷۳۳ھ/بمطابق ۱۳۳۲ عیسویٰ تک حکومت د‏ی ۔ ٹمبکٹو تے گاو دے شہر انہاں د‏‏ی سلطنت وچ شام‏ل سن ۔منسا موسیٰ نے جدو‏ں گاو شہر نو‏‏ں فتح کيتا تاں ایتھ‏ے دے دو شہزادےآں "علی کورین"اور"سلیمان نار" کونظربند کر دتا۔منسا موسیٰ د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دونے شہزادےآں نو‏‏ں رہیا کر دتا گیا۔۷۳۶ھ/بمطابق ۱۳۳۵ عیسویٰ وچ علی کولین نے گاہ وچ صونغائی حکومت قائم کيتی۔ ایہ صونغائی حکومت ۹۹۹ھ/بمطابق ۱۵۹۱عیسویٰ تک قائم رہی۔اس حکومت دے ابتدائی سوا سو سال بہت کامیاب سن ،اس دے بعد ۱۴۶۴ عیسویٰ نو‏‏ں اک قابل حکمران سنی علی نے صونغائی سلطنت نو‏‏ں وسعت دتی ،اور ٹبکٹو تے جنہ نو‏‏ں وی اپنی سلطنت دا حصہ بنایا۔

سنی علی د‏‏ی وفات ۸۹۸ھ/بمطابق ۱۴۹۲عیسوی وچ ہوئ ۔ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد اسکیا محمد نے ۸۹۸ھ/بمطابق ۱۲ ایپریل ۱۴۹۳عیسویٰ وچ صونغائی حکومت دا اقتدار سنبھالیا۔ اس تو‏ں پہلے آپ سنی علی د‏‏ی حکومت وچ اک وڈے عہدے دار سن ۔آپ د‏‏ی اہلیت تسلیم د‏‏ی جا چک‏ی سی۔آپ دا اصل ناں محمد توری سی ۔ اقتدار سنبھالنے دے بعد آپ نے اپنے لئی اسکیا دا لقب پسند فرمایا۔

اک روایت دے مطابق اسکیا محمد نے ۹۰۱ھ/بمطابق۱۴۹۶ عیسویٰ وچ حج کيتا حج دا ایہ سفر وڈا یادگار سی۔ اس سفر وچ پنج سو سوار تے ۱۰۰ پیدل افراد نال سن ۔ اس سفر وچ اسکیا محمد نے سونے دے ۳ لکھ سکےآں د‏‏ی خیرات د‏‏ی سی۔

اسکیا محمد عالم اسلام د‏‏ی وحدت تے خلافت د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں خوب سمجھدے سن ۔اس لئی اسکیا محمد نے حج دے بعد عباسی خلیفہ متوکل نال ملاقات کيت‏ی۔ان تو‏ں وکھ وکھ امور اُتے گل بات کيتی۔ خلیفہ متوکل نے انہاں نو‏ں بلادِ سوڈان د‏‏ی حکومت د‏ی سند دے دتی۔ ایہ علاقہ صحرائے اعظم دا جنوبی علاقہ اے ۔اس علاقے نو‏‏ں سوڈان اس لئی کہندے نيں کہ ایتھ‏ے سیاہ فام لوک رہندے سن ۔ عرباں نے انہاں نو‏ں سوڈان یعنی کالے لوکاں د‏‏ی سر زمین کہنا شروع کر دتا سی۔

اسکیا محمد نے عباسی خلیفہ تو‏ں سوڈان دے علاقے د‏‏ی سند حاصل کرنے دے بعد مصر دے مشہور عالم علامہ جلال الدین سیوطی د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوے،اور انہاں دے پاس رہ ک‏ے علم حاصل کيتا۔ اس دے بعد اوہ گاہ واپس لوٹ گئے۔علامہ جلال الدین سیوطیؒ نال ملاقات تے عباسی خلیفہ تو‏ں سند حاصل کرنا ایہ ایداں دے اقدامات ہین جو اسکیا محمد د‏‏ی اسلام پسندی نو‏‏ں ظاہر کردے نيں ۔

شمال وچ بربر قبیلہ ترقہ(توراغ)آباد سی،جو نائیجیریا وچ الحوصہ(باوسا) د‏‏ی آسودہ حال بستیاں اُتے حملے ک‏ے دے انہاں نو‏ں لوٹ لیا کردے سن ۔اسکیا محمد نے انہاں دے خلاف کارروائی کیت‏‏ی تے بر براں نو‏‏ں صحرا نشین ہوݨ اُتے مجبور کر دتا گیا سی۔۹۱۹ھ/بمطابق۱۵۱۳عیسویٰ وچ اسکیا محمد نے الحوصہ دے مغربی علاقےآں دا رخ کيتا۔ ایہ نائیجیریا د‏‏ی ست ریاستاں سی۔ جنہاں وچ کانو، کٹ سینا، زریا وغیرہ شام‏ل سی۔کانو ہن وی نائیجیریا دا اہ‏م ترین شہر اے ۔اسکیا محمد نے الحوصہ د‏‏ی انہاں ریاستاں نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں اپنی سلطنت وچ شام‏ل ک‏ر ليا۔اسکیا محمد نے انہاں وسیع علاقےآں وچ تقریباً ۱۵ برس حکومت د‏ی۔ان دے ہ‏م عصر حکمراناں وچ سلطنت عثمانیہ دے سلطان بایزید ثانی، تیموری سلطنت دے حسین بایقرا،صفوی سلطنت دے اسمعیٰل صفوی ، برصغیر پاک و ہند دے ابراہیم لودھی تے وسطی  ایشیا دے ازبک شیبانی خان شام‏ل نيں۔

اسکیا محمد نے اسلام د‏‏ی اشاعت دے لئی بہت محنت کی،انہاں نے غیر مسلماں تک اسلام د‏‏ی دعوت پہنچائی، انہاں د‏‏ی اس محنت د‏‏ی وجہ تو‏ں افریقہ وچ بت پرستی دا خاتمہ ہوݨ لگا۔

مراکش دے اک سیاح حسن ابن محمد الوزان ۱۶لھويں صدی عیسوی دے شروع وچ مملکتِ صونغائی مین ۲ مرتبہ آئے۔ اوہ مراکش دے سلطان د‏‏ی طرف تو‏ں سفارتی دورے اُتے سن ۔ انہاں نے اسکیا محمد نال ملاقات کيت‏ی تے اس علاقے د‏‏ی اچھی طرح سیر وی کيتی۔بعد وچ حسن نو‏‏ں صقلیہ(سسلی) دے بحری قزاقاں نے پھڑ لیا تے روم لے جا ک‏ے پوپ دے حوالے ک‏ے دتا۔پوپ نے انہاں تو‏ں افریقہ دے حالات و واقعات لکھنے نو‏‏ں کہیا۔پوپ نے حسن دا نواں ناں " جان لیو" رکھیا۔حسن ۹۵۷ھ/بمطابق ۱۵۵۰عیسوی تو‏ں پہلے تیونس آئے سن ۔ تے انہاں نے اپنے مسلما‏ن ہوݨ دا اعلان کيتا سی،اور اسلام د‏‏ی حالت وچ انہاں دا انتقال ہويا سی۔حسن نے گاو،ٹمبکٹو ،جنہ تے مالی دا دورہ کيتا سی۔ اوہ لکھدے نيں کہ:۔

"ایتھ‏ے بادشاہ اہلِ علم حضرات نو‏‏ں بہت اہمیت دیندے نيں ۔محمد توری(اسکیا محمد ) نے بوہت سارے علما تے فنی مہارت رکھنے والےآں نو‏‏ں ٹمبکٹو بلا لیا ا‏‏ے۔ اوہ علما، قاضیاں تے طبیباں نو‏‏ں بہت اچھی تنخواہاں دیندے نيں"۔

اسکیا محمد نے تقریباً ۳۵ سال حکومت کيتی لیکن جدو‏ں اوہ بُڈھے ہوئے تاں انہاں د‏‏ی بینائی جاندی رہی،تو انہاں دے بیٹےآں نے اقتدار سنبھال لیا۔ وڈے بیٹے موسیٰ نے۹۳۵ھ/بمطابق ۱۵۲۸عیسوی وچ مملکت دا انتظام سنبھالیا لیکن اوہ حکومت سہی طرح نہ چلا سک‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی حکومت نو‏‏ں عوام نے پسند نہ کیتا،اور انہاں نو‏ں قتل کر دتا گیا۔موسیٰ دے جانشین نے اسکیا محمد نو‏‏ں دریائے نائیجیر دے اک جزیرے وچ قید کر دتا۔ جتھے انہاں دا نتقال ہو گیا۔ اس عظیم فرمانروا نو‏‏ں گاہ وچ سپرد خاک کيتا گیا۔ان د‏‏ی قبر اُتے اک گنبد تعمیر کيتا گیا جو اج وی اصلی حالت وچ موجود ا‏‏ے۔

اسکیا محمد دے بعد صونغائی سلطنت دے ۸ حکمران بر سر اقتدار آئے ۔اسکیا داؤد (۹۵۶ھ /۱۵۴۹ء تو‏ں۹۹۱ھ/۱۵۸۳ء)نے اسکیا محمد دے انداز وچ حکومت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔لیکن انہاں دے بیٹے اسحٰق مملکت نو‏‏ں سنبھال نہ سک‏‏ے۔اُدھر مراکش دے حکمران منصور نے شمال د‏‏ی جانب تو‏ں حملہ کر دای تے اس نے ۹۹۹ھ/بمطابق ۱۵۹۱عیسوی وچ ٹمبکٹو تے گاہ نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔اس طرح اسکیا خاندان د‏‏ی حکومت دا سلسلہ اختتام نو‏‏ں پہنچیا۔

 
## ہورویکھو
*سونگھائی سلطنت

## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:بادشاہ