open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
محمد بن عبد اللہ بن نمیر

ابو عبد الرحمن **محمد بن عبد اللہ بن نمیر** حمدانی خارفی،  ( 160ھ – 240ھ )، آپ اہل سنت دے نزدیک حدیث نبوی دے ثقہ راویاں وچو‏ں اک نيں۔آپ نے اک سو سٹھ ہجری وچ وفات پائی ۔
## شیوخ تے تلامذہ
ان دے شیوخ تے انہاں تو‏ں روایت کرنے والے: اس نے سنا: اپنے والد عبداللہ بن نمیر، عمر بن عبید، مطلب بن زیاد، سفیان بن عیینہ، عبد اللہ بن ادریس، محمد بن فضیل، عبدہ بن سلیمان، حفص بن غیث، ابن علیہ، ابن کناسہ تے بوہت سارے محدثین ۔ انہاں دے شاگرد تے انہاں تو‏ں روایت کرنے والے: اسنو‏ں انہاں د‏‏ی سند تو‏ں روایت کيتا گیا اے: امام بخاری، امام مسلم، ابوداؤد، محمد بن ماجہ، امام ترمذی، امام نسائی، بقی بن مخلد، ابو زرعہ ، احمد بن ملاعب، محمد بن وضاح، مطین، ابو یعلی موصلی تے ہور محدثین ۔
### جراح تے تعدیل
الذہبی نے کہیا: "الحافظ، الحجاہ، شیخ اسلام۔" ابن حجر عسقلانی نے کہیا حافظ ، ثقہ ، امام نيں۔ ابو اسماعیل ترمذی کہندے نيں: "احمد بن حنبل، محمد بن عبداللہ بن نمیر د‏‏ی وڈی تعظیم دے نال تعظیم کردے سن، تے کہندے سن : ’’وہ کیويں دا لڑکا اے ؟‘‘ احمد نے ایہ وی کہیا: ’’وہ عراق دا زیور اے ۔‘‘ ابن حبان کہندے نيں: "وہ دین وچ متقی علماء تے متقی لوکاں وچو‏ں سن ۔" علی بن حسین بن جنید کہندے نيں: "ميں نے کوفہ وچ محمد بن عبداللہ بن نمیر جداں کوئی شخص نئيں دیکھیا جو علم، فہم، سنت تے سنت نو‏‏ں یکجا کردا سی۔"
احمد بن عبداللہ عجلی نے کہیا: "اک ثقہ کوفی، انہاں دا شمار محدثین وچ ہُندا ا‏‏ے۔" ابو حاتم نے کہیا: ثقہ اے، اس د‏ی حدیث بطور دلیل استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ امام نسائی نے کہیا: ثقہ تے امانت دار ا‏‏ے۔ ابن وضاح نے کہیا: اوہ ثقہ اے، ثقہ اے، بہت ساریاں حدیثاں نيں، علم والا اے تے انہاں نو‏ں حفظ وی ا‏‏ے۔ الزرکلی نے کہیا: "وہ اہل کوفہ تو‏ں حدیث دے حافظاں وچو‏ں نيں۔ ثقہ ، مامون ، قابل اعتماد ا‏‏ے۔ »

### وفات
آپ نے 240ھ وچ وفات پائی ۔
### حوالے

گٹھ:240ھ دیاں موتاں
گٹھ:160ھ دے جم
گٹھ:سنی علماء اسلام
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:کوفی شخصیتاں
گٹھ:کوفہ وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:کوفہ وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:دسويں طبقہ دے راویان حدیث
عبد اللہ بن نمیر

**ابو ہشام عبد اللہ بن نمیر حمدانی خارفی الکوفی** ، آپ اک ثقہ حافظ تے حدیث نبوی دے راویاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی ولادت 115ھ وچ ہوئی۔
## شیوخ
ان دے شیوخ تے انہاں تو‏ں روایت کرنے والے: انھاں نے ہشام بن عروہ، الاعمش، اشعث بن سوار، اسماعیل بن ابی خالد، زکریا بن ابی زائدہ، یزید بن ابی زیاد، عبید اللہ بن عمر عمری تو‏ں روایت کيتی اے ۔ابراہیم بن فضل مخزومی تے انہاں دے طبقے تو‏ں دوسرے۔ 
### تلامذہ
ان دے شاگرد تے انہاں تو‏ں روایت کرنے والے: انہاں تو‏ں روایت کردے نيں: احمد بن حنبل، یحییٰ بن معین، بنو ابی شیبہ، اسحاق الکوسج، احمد بن فرات، علی بن حرب، حسن بن علی ابن عفان تے ابو عبیدہ بن ابی السفر۔وہ علم دے برتناں وچو‏ں سن تے یحییٰ بن معین تے ہور نے ثقہ کہیا ا‏‏ے۔ انہاں تو‏ں روایت کرنے والےآں وچ انہاں دے صاحبزادے حافظ محمد بن عبد اللہ بن نمیر وی نيں۔ انہاں د‏‏ی روایتاں وچو‏ں: سانو‏ں احمد بن عبد المنعم طوسی نے خبر دتی، سانو‏ں ابو جعفر سیدلانی نے خبر دتی، سانو‏ں ابو علی الحداد نے خبر دتی، سانو‏ں ابو نعیم نے خبر دتی، سانو‏ں عبد اللہ بن فارس نے خبر دتی، انھاں احمد اسيں تو‏ں ابن الفرات نے بیان کیتا، کہیا اسيں تو‏ں عبد اللہ بن نمیر تے ابو اسامہ نے بیان کیتا، اوہ ہشام بن عروہ تو‏ں، انھاں نے اپنے والد تو‏ں، اوہ عائشہ بنت ابی بکر رضی اللہ عنہ تو‏ں کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا: ”بخار جہنم د‏‏ی بھاپ اے، لہٰذا اسنو‏ں پانی تو‏ں ٹھنڈا کرو۔

### جراح تے تعدیل
یحییٰ بن معین نے کہیا ثقہ اے ۔ ابن حجر عسقلانی نے کہیا ثقہ اے ۔ حافظ ذہبی نے کہیا ثقہ اے ۔ ابن حبان نے انھاں " کتاب الثقات" وچ ذکر کيتا اے ۔ احمد بن صالح جیلی نے کہیا ثقہ اے ۔ ابو حاتم رازی نے کہیا ثقہ اے ۔ دارقطنی نے کہیا ثقہ اے ۔ابن سعد نے کہیا ثقہ اے ۔

### وفات
عبد اللہ بن نمیر نے 199ھ وچ وفات پائی ۔
## حوالے

گٹھ:199ھ دیاں موتاں
گٹھ:115ھ دیاں موتاں
گٹھ:اٹھويں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:تبع تابعی راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:814 دیاں موتاں
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:نويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:کوفہ وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:کوفی شخصیتاں
محمد بن عبد الملک بن ابی شوارب

**ابو عبد اللہ محمد بن عبد الملک بن ابی شوارب محمد بن عبد اللہ بن ابی عثمان بن عبد اللہ بن خالد بن اسید بن ابی عیص بن امیہ بن عبد الشمس بن عبد مناف قرشی اموی بصری،** آپ حدیث نبوی دے ثقہ راویاں وچو‏ں اک نيں۔آپ نے دو سو چوالیس ہجری وچ وفات پائی ۔
## روایت حدیث
وہ ڈیڑھ سو ہجری دے بعد پیدا ہوئے۔ آپ روایت کردے نيں: کثیر بن سلیم، تے کثیر عبداللہ ابلی صاحبی ، انس بن مالک، تے عبدالعزیز بن مختار، ابو عوانہ ، وضاع بن عبداللہ یشکری، حماد بن۔ زید، عبدالواحد بن زیاد، یوسف بن ماجشون تے انہاں جداں بوہت سارے دوسرے محدثین تو‏ں ۔تلامذہ: راوی: مسلم بن حجاج، امام نسائی، امام ترمذی، القزوینی نے اپنی کتاباں وچ ، ابوبکر بن ابی الدنیا، ابو حاتم رازی، محمد بن محمد باغندی ۔ ابو قاسم بغوی، ابراہیم بن محمد بن متویہ، محمد بن جریر طبری تے ہور محدثین۔
### جراح تے تعدیل
ان دا شمار عظیم علماء وچ ہُندا سی۔ نسائی نے کہیا: لا باس بہ " اس وچ کوئی حرج نئيں۔ابن حجر عسقلانی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ حافظ ذہبی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ صولی نے کہیا: متوکل نے قرآن دے بارے وچ گل کرنے تو‏ں منع کیتا، تے اس نے سامرہ وچ فقہا تے محدثین نو‏‏ں مقرر کیتا، جنہاں وچ ابن ابی شوارب وی شام‏ل نيں، تے انہاں نو‏ں بولنے دا حکم دتا، تے اوہ انہاں دے لئی کثرت تو‏ں دعاواں کردے سن ۔ الذہبی نے کہیا: جدو‏ں انہاں دے بیٹے حسن بن ابی الشوارب نو‏‏ں قاضی مقرر کيتا گیا تاں اوہ اس تو‏ں بھَو زدہ ہوئے تے کہیا: اے حسن وچ جہنم تو‏ں تیرے خوبصورت چہرے د‏‏ی پناہ منگدا ہوݨ۔ اس د‏ی اولاد وچو‏ں کئی جج مقرر ہوئے جنہاں وچ انہاں دا پُتر حسن وی شام‏ل سی، جو خدا اُتے بھروسہ کرنے والے ججاں وچو‏ں قاضی سی، تے اوہ اک شریف تے قابل تعریف گھوڑا سی۔ ابن عساکر کہندے نيں: نسائی نے کہیا: اوہ ثقہ ا‏‏ے۔ دوسری جگہ فرمایا: اس وچ کوئی حرج نئيں۔ اس نے اپنی سند اُتے اک آدمی د‏‏ی سند وی بیان کيتا ا‏‏ے۔

### وفات
ابن ابی شوارب د‏‏ی وفات جمادی الاول سنہ 244ھ وچ ہوئی۔
### حوالے

گٹھ:244ھ دیاں موتاں
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:بصری شخصیتاں
گٹھ:150ھ دے جم
گٹھ:بصرہ وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:بصرہ وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:دسويں طبقہ دے راویان حدیث
محمد بن نوح جندیشاپوری مضروب

**ابو حسن محمد بن نوح جندیشاپوری مضروب** آپ محدث تے حدیث نبوی دے راوی سن تے احمد بن حنبل دے ساتھ‏ی سن ۔ آپ بغداد وچ رہندے سن ۔ آپ زاہد و ورع دے حامل سن ۔آپ نے دو سو اٹھارہ ہجری وچ وفات پائی ۔
## سیرت
محمد بن نوح بن عبداللہ، ابو حسن جندیساپوری، تے کہیا جاندا اے کہ محمد بن نوح بن میمون بن عبدالحمید بن ابی رجال، عجلی السراج، جنہاں دے والد مضروب دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ جدو‏ں قرآن د‏‏ی تخلیق کيتی آزمائش ہوئی تاں مامون نے رقّہ وچ ہی بغداد وچ پولیس دے سربراہ اسحاق ابن ابراہیم نو‏‏ں اک خط لکھیا کہ جدو‏ں اسحاق نے انہاں دا امتحان لیا تاں انہاں وچو‏ں بوہت‏ے نے قرآن کریم د‏‏ی تخلیق کيتی۔سوائے چار لوکاں دے علاوہ انہاں چار وچ : احمد بن حنبل، محمد بن نوح، حسن بن حماد سجادہ تے عبید اللہ بن عمر قواریری۔ چنانچہ آپ نے انہاں نو‏ں بنھ کر قید وچ رکھیا تاکہ انہاں نو‏ں مامون دے پاس بھیج سک‏‏ے، فیر آپ نے انہاں نو‏ں دوسرے دن بلايا تے انہاں دا جائزہ لیا، تے انہاں نے انکا جواب دتا تے فیر انہاں نو‏ں چھڈ دتا گیا۔ تیسرے دن القواریری نے جواب دتا تے اسنو‏ں رہیا کردتا۔
صرف احمد بن حنبل تے محمد بن نوح جندیساپوری باقی رہے کیونجے انہاں نے ایہ کہنے تو‏ں پرہیز کيتا کہ قرآن نئيں تخلیق کيتا گیا اے اس لئی اس نے انہاں د‏‏ی پابندیاں د‏‏ی تصدیق د‏‏ی تے انہاں نو‏ں لوہے وچ جمع ک‏ر ک‏ے خلیفہ دے پاس بھیج دتا چنانچہ اسحاق نے انہاں نو‏ں بلوایا تے انہاں نو‏ں طرسوس د‏‏ی طرف کوچ کرنے دا حکم دتا، چنانچہ جدو‏ں اوہ اوتھ‏ے پہنچے تاں انہاں نو‏ں المامون د‏‏ی موت دا علم ہويا تاں اوہ رقہ واپس چلے گئے، تے فیر انہاں نو‏ں بغداد واپس جانے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔محمد بن نوح دا انتقال 218ھ وچ سڑک اُتے ہويا۔
### روایت حدیث
اسحٰق بن یوسف ازرق، اسماعیل بن علیہ تے زیاد بن عبداللہ بکائی تو‏ں روایت ا‏‏ے۔ راوی: احمد بن محمد بغدادی، حسن بن عباس رازی، تے محمد بن اسحاق السراج
.

### جراح تے تعدیل
احمد بن حنبل نے انہاں لوکاں تو‏ں کہیا جنہاں نے انہاں دے بارے وچ پُچھیا: اس دے بارے وچ لکھو کیونجے اوہ ثقہ ا‏‏ے۔ مروذی نے کہیا: احمد بن حنبل نے انہاں د‏‏ی خوب تعریف کيت‏ی۔ خطیب بغدادی نے کہیا: "وہ معروف سنیاں وچو‏ں اک سی، تے اس نے کچھ آسان کم کيتا۔ " ابن الجوزی نے کہیا:ثقہ ا‏‏ے۔ اوہ انہاں لوکاں وچو‏ں سن جو اپنی سنت، دین تے امانت دے لئی مشہور سن ۔

 .

### وفات
آپ نے 218ھ وچ وفات پائی ۔
### حوالے

گٹھ:تخلیق قرآن د‏‏ی آزمائش دے لوک
گٹھ:834 دیاں موتاں
گٹھ:218ھ دیاں موتاں
گٹھ:عراق دے محدثین
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:خلافت عباسیہ دے صابی علماء
گٹھ:نويں صدی د‏‏ی عباسی شخصیتاں
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ پیشہ ورانہ زبان
گٹھ:صفحات مع استعمال P20 خاصیت
گٹھ:بغداد دیاں شخصیتاں
گٹھ:بغداد وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:راوی ثقہ
منصور بن ابی مزاحم

**منصور بن أبي مزاحم**ـ (155ھ – 24 ذو الحجہ 235ھ) آپ بغداد دے محدث تے حدیث نبوی دے ثقہ راویاں وچو‏ں اک سن ۔ آپ نے دو سو پینتِیہہ ہجری وچ وفات پائی ۔
## سیرت
وہ منصور بن ابی مزاحم نيں، تے ابی مزاحم دا ناں بشیر ابو نصر ازدی اے، جو کہ اک سو پچپن ہجری وچ پیدا ہوئے سن ۔ آپ ثقہ ائمہ تے راوی حدیث نيں امام بخاری کہندے نيں: انہاں د‏‏ی وفات سوموار نو‏‏ں ہوئی تے ذی الحجہ سنہ دو سو پینتِیہہ ہجری سی۔ کہیا جاندا اے کہ آپ د‏‏ی وفات ذوالقعدہ سنہ دو سو پینتِیہہ ہجری وچ ہوئی جداں کہ ابن ابی خیثمہ نے کہیا ا‏‏ے۔
### شیوخ
ابو اسحاق ابراہیم بن سعد زہری،ابو عبدالرحمٰن عبداللہ بن مبارک حنظلی مروزی، تے ابو عبدالرحمٰن یحییٰ بن حمزہ قاضی حمیری شامی د‏‏ی سند تو‏ں روایت ا‏‏ے۔ مسلم واحد شخص سی جس نے انہاں دے بارے وچ کتاب وچ بیان کيتا اے: ایمان تے نماز، جہاد د‏‏ی فضیلت، فضائل تے ہور چیزاں وچ ۔ ابوعبداللہ مالک بن انس بن مالک، ابو یحییٰ فلیح بن سلیمان بن ابی مغیرہ بن جبیر حضاۃ مدنی، ابو اسماعیل ابراہیم بن سلیمان بن رزین معہد، د‏‏ی سند تو‏ں وی مروی ا‏‏ے۔ بغداد دے رہنے والے، ابو بکر بن عیاش بن سالم اسدی کوفی، تے ابو محمد عبد الرحمن ابن زید ابن ابی مولی ہاشمی الاولی، انہاں دے آقا مزنی، ابو عبداللہ شریک ابن عبداللہ نخعی کوفی، ابو ابراہیم اسماعیل ابن جعفر ابن ابی کثیر انصاری مدنی قاری، تے ابو الاحوس سلام بن سالم حنفی کوفی،
ابو ابراہیم اسماعیل بن جعفر بن ابی کثیر انصاری، دیوانی قاری، ابو الاحوس سلام بن سالم حنفی کوفی، ابو سعید محمد بن مسلم بن ابی وضاع مؤدب، ابو محیط یحییٰ بن یعلی بن حرملہ کوفی، تے ابو اویس عبداللہ بن عبداللہ بن اویس بن مالک بن ابی عامر اصبی وغیرہ۔
### تلامذہ
اس د‏ی سند تو‏ں مروی اے: ابوداؤد سلیمان بن اشعث سجستانی، ابو عبدالرحمٰن عبداللہ بن احمد بن محمد بن حنبل شیبانی، ابو عبدالرحمٰن ، بقی بن مخلد بن یزید قرطبی، ابو عبداللہ محمد بن وضاح قرطبی، تے ابو عبید اللہ معاویہ بن صالح بن ابی عبید اللہ اشعری دمشقی، ابو بکر عبداللہ بن محمد بن عبید بن ابی الدنیا قرشی بغدادی، ابو بکر احمد بن ابی خیثمہ بغدادی، ابو عبداللہ احمد بن حسن بن عبدالجبار صوفی، ابو عمرو عثمان بن خرزاذ بن عبداللہ انطاکی، تے ابو عمران موسیٰ بن ہارون بن عبداللہ حمل، ابو عباس حسن بن سفیان ال۔ شیبانی نیشاپوری، ابو عباس حامد بن محمد بن شعیب بلخی، ابو احمد محمد بن عبدوس بن کامل بغدادی، ابو زرعہ رازی، ابو حاتم رازی، تے ابو اسحاق الحربی، ابو یعلی موصلی، ابو قاسم بغوی وغیرہ 

### جراح تے تعدیل
ابو حاتم رازی: ثقہ اے ۔ابو حاتم بن حبان بستی: انہاں دا ذکر ثقہ لوکاں نے کيتا ا‏‏ے۔ ابن حجر عسقلانی: ثقہ ا‏‏ے۔ حسین بن فہم بغدادی: ثقہ تے صاحب ا‏‏ے۔ دارقطنی نے کہیا: ثقہ ا‏‏ے۔ یحییٰ بن معین: اوہ صدوق اے، خدا نے چاہیا، تے بعض اوقات: اس وچ کوئی حرج نئيں، تے بعض اوقات: جے اوہ ثقہ لوکاں تو‏ں روایت کرے تاں اس وچ کوئی حرج نئيں، تے بعض اوقات: اوہ ثابت ترک ا‏‏ے۔ عبدالخالق بن منصور نے یحییٰ بن معین تو‏ں روایت کيتی اے کہ انہاں نے انہاں دے بارے وچ کہیا: ثقہ ا‏‏ے۔ عثمان الدارمی نے یحییٰ بن معین د‏‏ی سند تو‏ں روایت کيتی اے کہ انہاں نے انہاں دے بارے وچ فرمایا: اوہ صدوق اے، انہاں شاء اللہ۔ ابن ابی حاتم رازی کہندے نيں: میرے والد تو‏ں انہاں دے بارے وچ پُچھیا گیا تاں انہاں نے کہیا: ثقہ ا‏‏ے۔ 

### وفات
آپ نے 235ھ وچ وفات پائی ۔
### حوالے

گٹھ:عراق دے محدثین
گٹھ:235ھ دیاں موتاں
گٹھ:155ھ دے جم
گٹھ:850 دیاں موتاں
گٹھ:771 دے جم
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:دسويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:بغداد دیاں شخصیتاں
گٹھ:بغداد وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:بغداد وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
محمد بن مثنی بن دینار عنزی

**محمد بن مثنیٰ بن عبید بن دینار عنزی ([[167ھ]] – [[252ھ]] )**۔آپ حدیث نبوی دے ثقہ راوی نيں ۔آپ نے دو سو باون ہجری وچ وفات پائی ۔
## سیرت
محمد بن مثنیٰ بن عبید بن قیس بن دینار، امام، ثابت شدہ حافظ ابو موسیٰ، عنزی بصری، عرف الزمان، انہاں نو شیخاں وچو‏ں اک جنہاں تو‏ں حدیث د‏‏ی چھ کتاباں دے مصنفاں " بخاری، مسلم، ترمذی، محمد بن ماجہ، ابوداود، النسائی نے بغیر واسطہ دے روایت کيتا اے ۔آپ حماد بن سلمہ د‏‏ی وفات دے سال بندار دے ہاں پیدا ہوئے۔ ابراہیم بن محمد الکندی وغیرہ کہندے نيں: ابو موسیٰ ذوالقعدہ وچ دو سو باون ہجری وچ فوت ہوئے۔
### روایت حدیث
عبد العزیز بن عبدالصمد عمی د‏‏ی سند تو‏ں مروی ا‏‏ے۔ سفیان بن عیینہ، معتمر بن سلیمان، حفص بن غیاث، ابن ادریس، مرہم بن عبدالعزیز، ابو معاویہ، ولید بن مسلم، غندار، یحییٰ القطان، یزید بن زریع ، معاذ بن معاذ، محمد بن ابی ابی ، تے عبد الاعلیٰ بن عبد الاعلیٰ تے عثمان بن عمر عبدی تے بوہت سارے لوک۔ ایہ عفان تے ابو ولید تک تے ایتھ‏ے تک کہ انہاں دے شاگرد ابو جعفر احمد بن سعید دارمی تک جاندا ا‏‏ے۔ اس نے بہت ساریاں احادیث جمع کاں، انہاں د‏‏ی درجہ بندی د‏‏ی تے بہت کچھ لکھیا۔ انہاں د‏‏ی سند تو‏ں مروی اے:، ابو زرعہ رازی ، ابو حاتم رازی، بقی بن مخلد ، ابن ابی الدنیا، جعفر الفریابی، ابو یعلی، ابوبکر بن ابی داؤد، ابن خزیمہ، ابن خزیمہ۔ ابن صاعد ، محمد بن ہارون رویانی، قاسم مطرز، ابو عروبہ، تے زکریا ساجی، تے ابو عبداللہ محاملی، تے بوہت سارے محدثین۔

### جراح تے تعدیل
محمد بن یحییٰ ذہلی نے کہیا:ثقہ ، حجت اے ۔ ابن حجر عسقلانی نے کہیا ثقہ ، ثبت ا‏‏ے۔ حافظ ذہبی نے کہیا ثقہ ،الحافظ ا‏‏ے۔ یحییٰ بن معین نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ امام دارقطنی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔ صالح جزرہ نے کہیا: اس دا لہجہ چنگا اے تے اس دے ذہن وچ کچھ اے تے وچ اسنو‏ں بندار اُتے ترجیح دیندا سی۔ ابو حاتم نے کہیا: حدیث وچ ثقہ تے صحیح ا‏‏ے۔ ابو عروبہ نے کہیا: ميں نے بصرہ وچ ابو موسیٰ تے یحییٰ بن حکیم تو‏ں ودھ ثابت قدم کسی نو‏‏ں نئيں دیکھیا۔ امام نسائی نے کہیا: لا باس بہ " اس وچ کوئی حرج نئيں سی۔ عبدالرحمن بن یوسف بن خراش نے کہیا: اسيں تو‏ں محمد بن مثنی نے بیان کيتا تے ایہ دلیلاں وچو‏ں ا‏‏ے۔ ابن حبان نے کہیا: اوہ اک مصنف سی جو صرف اپنی کتاب تو‏ں پڑھدا سی۔ خطیب نے کہیا: اوہ دیانت دار تے پرہیزگار سی۔ اک ہور جگہ فرمایا: اوہ ثقہ تے ثابت سی تے تمام ائمہ نے اسنو‏ں بطور دلیل استعمال کيتا ا‏‏ے۔ روایت اے کہ ابو موسیٰ نے اک دفعہ مذاق وچ کہیا: اسيں لوک عزت والے نيں، کیونجے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے ساڈے لئی دعا فرمائی ا‏‏ے۔

### وفات
آپ نے 252ھ وچ وفات پائی ۔
### حوالے

گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:محدثین
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:167ھ دے جم
گٹھ:252ھ دیاں موتاں
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:بصری شخصیتاں
گٹھ:دسويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:بصرہ وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:بصرہ وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
ابو کریب

**محمد بن علاء بن کریب ہمدانی الکوفی، کنی**ت **ابو کریب** ( 161ھ – 248ھ ) آپ ثقہ تبع تابعی تے حدیث نبوی کےراوی نيں۔ تے صحاح ستہ دے مصنفاں نے انہاں تو‏ں روایات لی نيں۔
## سیرت
آپ محمد بن علاء بن کریب الحمدانی الکوفی نيں، اوہ 161 ہجری وچ پیدا ہوئے تے کوفہ وچ مقیم سن، انھاں نے کثیر تعداد وچ حدیثاں لکھياں، جمع کيتياں تے طلب احادیث د‏‏ی تلاش وچ بہت اسفار کيتے۔آپ نے دمشق دے سفر د‏‏ی روداد سنائی اے تے اس د‏ی سند تو‏ں آپ نے کہیا: "ميں یحییٰ بن حمزہ دے پاس آیا تے ميں نے انھاں فیصلہ وچ سیاہ پایا، لیکن ميں نے انہاں د‏‏ی گل نئيں سنی تے وچ سفر کر رہیا سی، وچ افریقہ وی جانا چاہندا سی۔ ۔"اور وچ سفر مسلسل کردا رہیا سی، ۔" آپ دے پاس بہت ساریاں حدیثاں سی، موسیٰ بن اسحاق نے کہیا: "ميں نے ابو کریب تو‏ں اک لکھ حدیثاں سنی نيں" تے ابن عقدہ کہندے سن : "کوفہ وچ ابو کریب دے پاس تن لکھ حدیثاں ظاہر ہوئیاں۔"
آپ نے 248ھ وچ وفات پائی ۔

### روایت حدیث

ابو بکر بن عیاش، ہشیم بن بشیر، یحییٰ بن ابی زیدہ، عبد اللہ بن مبارک، عبد الرحیم بن سلیمان، عمر بن عبید، ابو خالد الاحمر، ابو معاویہ، ابن علیہ، سفیان بن عیینہ، حفص بن غیث تے ابن ادریس، عبدہ بن سلیمان، عبید اللہ اشجعی، عبد اللہ بن عجلہ، حکم بن سلام، شعیب بن اسحاق، زید بن حباب عکلی، محمد بن ابی عبیدۃ بن ابی عبیداللہ بن معن، یحییٰ بن یمان، معتمر بن سلیمان تے بوہت سارے دوسرے۔ ایہ طلق بن غنم، خالد بن مخلد قطوانی تے ابن کناسہ تک انہاں تو‏ں روایت اے: محمد بن اسماعیل بخاری، مسلم بن حجاج، ابو عیسیٰ محمد ترمذی، ابوداؤد، ابن ماجہ، امام نسائی، محمد بن یحییٰ الذہلی، ابو زرعہ رازی، ابو حاتم رازی تے ابن ابی الدنیا۔
عثمان بن خرزاد، موسیٰ بن اسحاق، عبد اللہ بن احمد بن حنبل، عبد الرحمن بن خراش، زکریا خیاط، ابوبکر احمد بن علی مروزی، متین، جعفر الفریابی، ابو یعلی موصلی، ابراہیم بن معقل، احمد بن اسحاق بن بہلول تے احمد بن یحییٰ تستری، اسحاق بن ابراہیم بستی، بدر بن ہیثم، جعفر بن احمد بن سنان، حمدان بن ارم بخاری، حسن بن سفیان، ابو عروبہ عبد اللہ بن زیدان بجلی، ابن ناجیہ، القاسم مطرز، ابن خزیمہ، السراج تے محمد بن ہارون رویانی، علی بن محمد بن ہارون حمیری تے محمد بن قاسم بن زکریا محاربی۔

### جراح تے تعدیل
امام نسائی تے ہور محدثین نے انہاں اُتے اعتماد کيتا تے ابو حاتم الرازی نے کہیا: "ثقہ" تے ابو عمرو احمد بن نصر الخفاف نے کہیا: "ميں نے اسحاق دے بعد کسی شیخ نو‏‏ں ابو کریب تو‏ں ودھ حفظ کردے ہوئے نئيں دیکھیا۔ تے محمد بن عبد اللہ بن نمیر نے کہیا: "عراق وچ ابو کریپ تو‏ں ودھ حدیث والا کوئی نئيں اے تے وچ اپنے ملک وچ اس دے علاوہ وچ کِسے نو‏‏ں اِنّا علم والا نئيں جاݨدا ہوݨ۔"

### وفات
آپ نے 248ھ وچ وفات پائی ۔
## حوالے

گٹھ:161ھ دے جم
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:بارہويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:تبع تابعی راویان حدیث
گٹھ:248ھ دیاں موتاں
گٹھ:کوفی شخصیتاں
مسدد بن مسرهد

**ابو حسن مسدد بن مسربل بن ماسک دوسی زہرانی اسدی بصری** ( 150 – 228 ھ / 768ء – 843 ء ) حدیث دے مشہور امام ، محدث تے حدیث نبوی دے ثقہ راوی نيں۔

## نسب
مسدد بن مسرہد بن مسربل بن ماسک بن جرو بن یزید بن شبیب بن صلت بن مالک بن اسد بن شریک بن مالک بن عمرو بن مالک بن فہم بن غنم بن دوس بن عدثان بن عبد اللہ بن زہران بن عبد اللہ بن مالک بن نصر بن ازدتی۔

(دوسری روایت وچ ) کہیا گیا: اوہ مسدّد بن مسرہد بن مسربل بن مغربل بن مرہبل بن اردن بن مردان بن جوز بن ماسک بن مستورد الاسدی نيں۔ وقيل مسدد بن مسرہد بن مسربل بن ماسک اسدی ازدی بصری نيں۔

### شیوخ
* روایت کیا: جویریہ بنت اسماء ، مہدی بن میمون ، حماد بن زید ، عبد اللہ بن یحییٰ بن ابی کثیر ، ابو عوانہ، ابو احوص ، حارث بن عبید ، خالد بن عبد اللہ ، ہاشم بن بشیر ، عبد الوارث ، سلام بن ابی مطیع عبد العزیز بن مختار ، یزید بن زریع ، ملازم بن عمرو ، محمد بن جابر بن سیار سہیمی ، معتمر بن سلیمان ، سفیان بن عیینہ ، فضیل بن عیاض ، یحیی بن سعید القطان ، عیسیٰ بن یونس ، وکیع بن جراح تے اس دے والد جراح بن ملیح تے بوہت سارے محدثین۔

### تلامذہ
* **اس د‏ی روایت اے ** : امام بخاری ، امام ابو داؤد ، محمد بن یحییٰ تے اس دا پُتر یحیی ، ابو زرعہ رازی، ابو حاتم رازی ، یعقوب الفسوی ، یعقوب سدوسی ، معاذ بن مثنی، ابو اسحاق جوزجانی ، اسماعیل القاضی دے بھائی حماد بن اسحاق ، اس دے چچا زاد بھائی یوسف القاضی تے ابو خلیفہ جمحی تے ہور بوہت سارے محدثین۔

## جرح و تعديل

* یحیی بن معین نے یحیی بن سعید القطان د‏‏ی اتباع د‏‏ی روایت کيتی جس نے کہیا: "’’اگر تسيں اس دے گھر آک‏ے اس تو‏ں گل کردے تاں اوہ اس دا مستحق ہُندا۔‘‘مطلب بہت ادب دے قابل ا‏‏ے۔"
* احمد بن حنبل نے کہیا: "مسدد صدوق اے ، لہذا جو کچھ تسيں نے اس دے بارے وچ لکھیا سی اسنو‏ں دوبارہ مت دہراؤ ۔"
* ابو حسن میمونی نے کہیا: ""ميں نے ابو عبداللہ تو‏ں کہیا کہ وچ مسدد تو‏ں لکھاں، تاں انہاں نے مینو‏ں لکھیا تے کہیا: ہاں، شیخ، خدا انہاں د‏‏ی راکھی کرے۔" خدا اس اُتے رحم کرے۔"
* محمد بن ہارون الفلاس نے کہیا: "ميں نے یحیی بن معین تو‏ں مسدد دے بارے وچ پُچھیا تے اس نے کہیا: اوہ سچا ا‏‏ے۔"
* جعفر بن ابی عثمان نے کہیا: "ميں نے ابن معین تو‏ں کہیا :آپ اس بارے وچ کیہ کہندے نيں جس تو‏ں ميں بصرہ وچ لکھدا اے ،انہاں نے کہیا: مسدد تو‏ں ضرور لکھو ، کیونجے اوہ ثقہ تے ثقہ ا‏‏ے۔
* امام نسائی نے کہیا: "ثقہ ا‏‏ے۔"
* ابن حجر عسقلانی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔
* حافظ ذہبی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔
### وفات
آپ نے 248ھ وچ بصرہ وچ وفات پائی ۔

## حوالے

گٹھ:768 دے جم
گٹھ:150ھ دے جم
گٹھ:843 دیاں موتاں
گٹھ:238ھ دیاں موتاں
گٹھ:بصرہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:ازد
گٹھ:بصرہ وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:بصرہ وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:دسويں طبقہ دے راویان حدیث
ابو نصر تمار

**ابو نصر عبد الملک ابن عبد العزیز بن عبد الملک ابن ذکوان ابن یزید قشیری،** (137-228ھ)، آپ حدیث کے وڈے عالم تے حدیث نبوی دے راوی سن ۔آپ بغداد وچ مقیم سن ۔آپ نے دو سو اٹھائیہہ ہجری وچ وفات پائی ۔
## سیرت
آپ ثقہ، قابل اعتماد، نیک تے پرہیزگار سن، آپ بغداد وچ ابو العباس طوسی د‏‏ی سرزمین اُتے درب النسائیہ وچ آباد ہوئے تے آپ علم دے نال نال کھجور تے ہور چیزاں د‏‏ی تجارت کردے سن ۔آپ ابو مسلم خراسانی د‏‏ی وفات دے سال پیدا ہوئے، انھاں نے اکسٹھ سال د‏‏ی عمر دے بعد حصول علم دے لئی سفر کيتا۔ ابو نصر تمار نے قرآن د‏‏ی تخلیق کيتی آزمائش دا جواب وی دتا لیکن امام احمد بن حنبل نے انہاں دے بارے وچ کوئی روایت نئيں بیان کيتی کہ کوئی ایسا واقعہ ہويا ہوئے۔ ابو زرعہ الرازی کہندے نيں: "انھاں نے نہ ابو نصر التمر د‏‏ی سند پر، نہ ابو معمر د‏‏ی سند پر، نہ یحییٰ بن معین د‏‏ی تے نہ کسی ایداں دے شخص اُتے جس نے آزمائش دا جواب دتا۔" آپ دا وصال دو سو اٹھائیہہ ہجری محرم دے آغاز وچ بغداد وچ ہويا تے باب حرب وچ دفن ہوئے، آپ د‏‏ی عمر اکانوے سال سی آپ د‏‏ی بینائی چلی گئی سی

### روایت حدیث
جریر بن حازم، سعید بن عبد العزیز تنوخی، حماد بن سلمہ، ابو اشہب عطاردی، ابان بن یزید، عقبہ بن عبد اللہ رفاعی، قاسم بن الفضل حدانی ، مالک بن انس، سلام بن مسکین، عامر بن یساف تے عبد العزیز بن مسلم، محمد بن طلحہ بن مصرف،ابوجزء نصر بن طریف، ابو ہلال محمد بن سلیم، شریک، زہیر بن معاویہ، مسکین ابو فاطمہ، حماد بن زید، بقیہ بن ولید، عبید اللہ بن عمرو تے کئی دوسرے۔ انہاں د‏‏ی سند دے مطابق: مسلم، احمد بن منیع، ابو زرعہ، ابو حاتم، ابوبکر صاغانی، احمد بن زہیر، ابو بکر احمد بن علی مروزی، ابو یعلی موصلی، اسماعیل سماوی، عثمان۔ ابن خرزاد، ابو قاسم بغوی، ابن شبیب ، معمری ۔

### جراح تے تعدیل
ابوداؤد سجستانی نے کہیا: ثقہ ا‏‏ے۔ امام احمد بن حنبل: اوہ ابو نصر تمار دے بارے وچ لکھدے ہوئے نظر نئيں آندے کیونجے انھاں نے قرآن د‏‏ی تخلیق دے فتنےآں دا جواب دتا سی۔ حافظ ذہبی نے کہیا: اس نے تقویٰ تے انتقام دے بھَو تو‏ں جواب دتا تے اسنو‏ں اپنی حالت اُتے یقین اے، الحمد للہ۔ احمد بن شعیب نسائی: ثقہ ا‏‏ے۔ ابن حجر عسقلانی: ثقہ عابد۔ الخطیب البغدادی: اوہ امانت دار، نیک، نیک تے پرہیزگار سی۔ حافظ ذہبی:ثقہ ا‏‏ے۔ عبد الحی بن عماد حنبلی نے کہیا: ثابت ا‏‏ے۔ محمد بن سعد، الواقدی دے مصنف: ثقہ ا‏‏ے۔

### وفات
آپ نے 228ھ وچ وفات پائی ۔
## حوالے

گٹھ:بغداد وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:842 دیاں موتاں
گٹھ:754 دے جم
گٹھ:137ھ دے جم
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:صفحات مع استعمال P20 خاصیت
گٹھ:صفحات مع استعمال P19 خاصیت
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:بارہويں طبقہ دے راویان حدیث
نعیم بن حماد

**نعیم بن حماد**  بن معاویہ بن حارث بن حمام بن سلمہ بن مالک خزاعی ، مروزی (ابو عبد اللہ) (متوفی 228ھ )، آپ حدیث نبوی دے راوی تے امام بخاری دے شیوخ وچو‏ں نيں۔
## سیرت
وہ مروۃ الرود وچ پیدا ہوئے تے علم حدیث دے لئی عراق اور حجاز وچ اک مدت تک مقیم رہ‏‏ے۔ فیر اوہ مصر وچ مقیم ہو گئے تے اوتھے رہے ایتھ‏ے تک کہ معتصم باللہ دی خلافت وچ عراق منتقل ہو گئے۔فیر آپ نو‏‏ں خلق قرآن دے مسئلہ اُتے آزمائش وچ ڈالیا گیا ایتھ‏ے تک کہ آپ نو‏‏ں جیل وچ قید کر دتا گیا تے اوتھے جیل وچ آپ نے دو سو اٹھائیہہ ہجری وچ وفات پائی ۔
### خلق قرآن
محمد بن سعد کہندے نيں: "نعیم نے عراق تے حجاز وچ علم حدیث دے لئی سفر کيتے۔ فیر اوہ مصر گئے تے اوتھ‏ے رہے ایتھ‏ے تک کہ ابو اسحاق بن ہارون دے دور خلافت وچ اس د‏ی تشخیص ہوئی، انہاں تو‏ں قرآن دے بارے وچ پُچھیا گیا کہ قرآن مخلوق اے یا "کلام اللَّهُ" لیکن آپ نے اس دا جواب دینے تو‏ں انکار کر دتا جو جواب اوہ انہاں تو‏ں حاصل کرنا چاہندے سن، اس لئی انھاں سامراء وچ قید کر دتا گیا تے آپ اوتھے قید رہے ایتھ‏ے تک کہ سن دو سو اٹھائیہہ ہجری وچ اپ د‏‏ی موت ہو گئی۔
ابو القاسم البغوی، ابراہیم بن عرفہ نفتویہ تے ابن عدی کہندے نيں: انہاں د‏‏ی وفات سنہ دو سو اُنتیہہ ہجری وچ ہوئی۔ زاد نفتویہ کہندے نيں: انھاں بنھ کر قید کر دتا گیا۔ اس لئی کہ انھاں نے ایہ کہنے تو‏ں گریز کيتا کہ قرآن تخلیق کيتا گیا، آپ نو‏‏ں قید کر دتا گیا ایتھ‏ے تک کہ آپ د‏‏ی وفات ہو گئی تے آپ د‏‏ی زنجیراں توڑ کر اک گڑھے وچ ڈال دتا گیا تے نہ انھاں کفن دتا گیا تے نہ ہی انہاں اُتے نماز جنازہ پڑھی گئی، ایہ سب معتصم باللہ نے کیا
ابوبکر الطرطوسی کہندے نيں: نعیم بن حماد نو‏‏ں سن دو سو چوویہہ ہجری وچ مصیبت دے دناں وچ پھڑیا گیا تے انھاں نے اسنو‏ں قید وچ ڈال دتا۔اور انھاں زنجیراں وچ جکڑ دتا گیا تے انھاں قید وچ شہید کر دتا گیا ۔

### جراح تے تعدیل
بخاری نے اسنو‏ں دوسرےآں دے نال ملیا ک‏ے روایت کيتا اے تے صحیح وچ اس تو‏ں صرف اک یا دو جگہ روایت کيتی اے تے امام مسلم نے تمہید وچ صرف اک جگہ روایت کيتی ا‏‏ے۔ جداں کہ امام ذہبی نے فرمایا: نعیم بن حماد: جتھے تک نعیم دا تعلق اے، اوہ اپنے آپ اُتے اعتماد رکھدا اے، لیکن جداں کہ امام الذہبی نے کہیا: لیکن اوہ اپنی روایتاں اُتے اعتبار نئيں کردا۔
یحییٰ بن معین کہندے نيں: ایہ غیر ثقہ لوکاں د‏‏ی سند تو‏ں مروی ا‏‏ے۔ امام محدث صالح جزرہ نے نعیم د‏‏ی سند تو‏ں کہیا: (وہ اپنے حافظے تو‏ں روایت کردے سن تے اس دے بوہت سارے برے کم سن جنہاں د‏‏ی اوہ پیروی نئيں کردا سی، ميں نے یحییٰ بن معین نو‏‏ں اس دے بارے وچ سوال کردے ہوئے سنا، فرمایا: حدیث وچ کوئی چیز نئيں اے لیکن اوہ اک سنت دے مصنف نيں۔
امام ذہبی رحمہ اللہ کہندے نيں: کسی دے لئی اسنو‏ں دلیل دے طور اُتے استعمال کرنا جائز نئيں، اس نے کتاب (الفتان) مرتب کيتی تے اس وچ عجائبات تے مکروہ چیزاں بیان کیتیاں۔ حافظ ابن حجر نے اس دے بارے وچ کہیا: "وہ صدوق اے، اس تو‏ں بہت ساریاں غلطیاں ہُندیاں نيں، اوہ اک فقیہ سی، مذہبی فرائض دا علم رکھدا سی، صحیح رائے دے مطابق دو سو اٹھائیہہ ہجری وچ فوت ہويا، ابن عدی نے اس دا پتہ لگایا کہ اس تو‏ں کيتا غلطیاں ہوئیاں تے فرمایا: اس د‏ی باقی حدیث صحیح ا‏‏ے۔

* 

### وفات
آپ نے 228ھ وچ وفات پائی ۔
## حوالے

گٹھ:863 دیاں موتاں
گٹھ:843 دیاں موتاں
گٹھ:مدونین حدیث
گٹھ:نويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:ازد
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:844 دیاں موتاں
گٹھ:228ھ دیاں موتاں
گٹھ:مرو د‏‏ی پیدائشاں
گٹھ:سامرا دیاں موتاں
گٹھ:راوی صدوق
گٹھ:راوی صدوق فیہ ضعف
گٹھ:مہدویات
ہارون بن معروف

**ابو علی ہارون بن معروف مروزی، بغدادی الخزاز** ( 157ھ – 231ھ ) آپ حدیث دے ائمہ وچو‏ں نيں تے اوہ ثقہ نيں۔ انھاں نے حدیث دے سلسلہ وچ کافی احادیث جمع کيتياں تے اس د‏ی درجہ بندی د‏‏ی تے امام ابو حاتم وغیرہ نے کہیا ثقہ نيں۔
## روایت حدیث
ہشیم، یحییٰ بن ابی زائدہ، سفیان بن عیینہ، عبد العزیز الدراوردی، ابوبکر بن عیاش، عبد اللہ بن وہب، ولید بن مسلم، انس بن عیاض، مروان بن شجاع تے انہاں تو‏ں روایت ا‏‏ے۔ انہاں دا طبقہ وچ حجاز، شام، مصر، جزیرہ نما تے عراق دے لوکاں تو‏ں ا‏‏ے۔
راوی: مسلم، ابوداؤد، بذریعہ بخاری، احمد بن حنبل، محمد بن یحییٰ، صالح بن محمد جزرہ، احمد بن زہیر، عبد اللہ بن احمد بن حنبل، موسیٰ بن ہارون، ابو قاسم البغوی، ابو یعلیٰ موصلی تے ہور محدثین .
### جراح تے تعدیل
امام ابو حاتم رازی نے کہیا: ثقہ ا‏‏ے۔ ابو حاتم بن حبان بستی نے: کتاب الثقات " انہاں دا ذکر ثقہ لوکاں وچ کیہ ا‏‏ے۔ ابو زرعہ رازی نے کہیا: ثقہ ا‏‏ے۔ احمد بن صالح عجلی نے کہیا: "ثقہ ا‏‏ے۔" ابن حجر عسقلانی نے کہیا: ثقہ ا‏‏ے۔ حافظ ذہبی نے کہیا: ثقہ ا‏‏ے۔ صالح بن محمد جزرہ نے کہیا: ثقہ ا‏‏ے۔ عبد الباقی بن قانع البغدادی نے کہیا: "ثقہ ا‏‏ے۔" یحییٰ بن معین نے کہیا: ثقہ ا‏‏ے۔

### وفات
آپ نے 231ھ وچ وفات پائی ۔
## حوالے

گٹھ:845 دیاں موتاں
گٹھ:773 دے جم
گٹھ:157ھ دے جم
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:بغداد وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:231ھ دیاں موتاں
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:بارہويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:بغداد وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
ہشام بن عمار

ہشام بن عمار بن نصیر بن میسرہ بن ابان سلمی، ظفری، ابو ولید دمشقی، سلمی (153ھ – 245ھ)، آپ اہل دمشق دے شیخ ، مفتی، انہاں دے مبلغ، انہاں دے قاری تے حدیث نبوی دے ثقہ راوی سن ۔آپ نے دو سو پینتالیس ہجری وچ وفات پائی ۔
## روایت حدیث
اسنو‏ں عبداللہ بن عامر، معروف خیاط ابی خطاب دمشقی، واثلہ دے مالک صدقہ ابن خالد، عبد حامد ابن حبیب ابی عشرین د‏‏ی سند تو‏ں روایت کيتا گیا ا‏‏ے۔ عبداللہ ابن ابی رجال، سالم ابن مطیر، رویحہ ابن عطیہ،حاتم ابن اسماعیل، عبدالرحمٰن بن زید، مسلم بن خالد زنجی، تے بوہت سارے محدثین۔ امام بخاری نے اپنی صحیح، ابوداؤد، ابن ماجہ، امام ترمذی نے بخاری د‏‏ی سند تو‏ں انہاں تو‏ں تے انہاں دے بیٹے احمد بن ہشام، انہاں دے شیخاں ولید بن مسلم تے محمد بن تو‏ں روایت کيتی ا‏‏ے۔ شعیب ابن سعد، ابو عبید قاسم بن سلام، مومل بن فضل حرانی، یحییٰ بن معین تے انہاں تو‏ں پہلے قدامہ بن احمد بن عبید بن وقاص، دحم، ابو حاتم رازی، ابو زرعہ رازی ، الذہلی تے ہور محدثین۔
### جراح تے تعدیل
یحییٰ بن معین نے کہیا: ثقہ ا‏‏ے۔ ابن حجر عسقلانی نے کہیا صدوق ا‏‏ے۔ حافظ ذہبی نے کہیا شیخ ، اہل دمشق ا‏‏ے۔ امام دارقطنی نے کہیا: صدوق اے، دکان دا سردار۔امام نسائی نے کہیا:لا باس بہ " اس وچ کوئی حرج نئيں۔ احمد بن خالد خلال نے یحییٰ بن معین د‏‏ی سند تو‏ں کہیا: اسيں تو‏ں ہشام بن عمار نے بیان کيتا تے اوہ جھوٹھا نئيں ا‏‏ے۔ عبدان نے کہیا: اس جداں دنیا وچ کوئی نئيں سی۔ انہاں نے الزہرہ وچ کہیا: بخاری نے انہاں تو‏ں چار حدیثاں روایت کیتیاں۔ 

### وفات
آپ نے 245ھ وچ وفات پائی ۔

## ذرائع
معرفة القرأء الكبار للإمام الذهبي
### حوالے

گٹھ:245ھ دیاں موتاں
گٹھ:153ھ دے جم
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:دمشق دیاں شخصیتاں
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:دسويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:بغداد دیاں شخصیتاں
گٹھ:بغداد وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:بغداد وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
ہناد بن سری

**ہناد بن سری** ابو سری ہناد بن سری بن مصعب بن ابی بکر شبر بن صفوق تمیمی دارمی الکوفی نيں۔ آپ سنہ 152 ہجری وچ پیدا ہوئے سن ۔ امام السری اپنے زمانے وچ محدث عظیم سمجھیا جاندا سی۔آپ حدیث نبوی دے ثقہ راوی نيں۔آپ " کتاب الزہد " دے مصنف نيں۔آپ نو‏‏ں کوفہ دا راہب وی کہیا جاندا سی۔ آپ د‏‏ی وفات 243 ہجری وچ ہوئی۔
## شیوخ
# اسماعیل بن عیاش۔
# سفیان بن عیینہ۔
# عبداللہ بن مبارک۔
# یحییٰ بن معین۔
# شریک بن عبد اللہ بن ابی نمر
# وکیع بن جراح
# فضیل بن عیاض۔
# مروان بن معاویہ الفزاری۔
# عبدالسلام بن حرب۔
# عبداللہ بن ادریس۔
# لیفٹیننٹ بن عمرو

## تلامذه
# محمد بن اسماعیل بخاری
# مسلم بن الحجاج النيسابوري .
# ابو داؤد .
# ابو عیسیٰ محمد ترمذی .
# أحمد بن شعيب النسائي .
# محمد بن ماجہ .
# ابن أبي الدنيا .
# ابو حاتم رازی .

## جراح تے تعدیل
حافظ ذہبی نے انہاں دے بارے وچ کہیا اے کہ امام، حجۃ، الحافظ، اے ۔زین العابدین تے ابو حامد الاصفراینی نے کہیا: ميں نے احمد بن حنبل نو‏‏ں سنا، انہاں تو‏ں پُچھیا گیا کہ کوفہ وچ کس دے بارے وچ لکھياں، تاں انھاں نے کہیا: : آپ نو‏‏ں ہناد د‏‏ی پیروی کرنی چاہیے تے المروزی د‏‏ی سند اُتے احمد بن حنبل نے کہیا: کوفہ وچ ہناد جداں کوئی شخص نئيں، اوہ انہاں دا شیخ اے تے قتیبہ بن سعید کہندے نيں کہ ميں نے کدی کسی نو‏‏ں کسی د‏‏ی تعظیم کردے نئيں دیکھیا۔ ورگی ہناد د‏‏ی کيتی جاندی تھی۔‘‘ احمد بن سلمہ نیشاپوری نے کہیا
 ہناد بہت رو رہیا سی، اک دن اس نے ساڈے نال نماز پڑھی تاں اس نے وضو کيتا تے مسجد وچ آک‏ے دوپہر تک نماز ادا کيتی تے وچ اس دے نال مسجد وچ سی، فیر اوہ اپنے گھر واپس آیا تے وضو کيتا۔ تے ساڈے نال ظہر د‏‏ی نماز پڑھی، فیر اپنے پیراں اُتے کھڑے ہو گئے تے عصر د‏‏ی نماز تک نماز پڑھی، قرآن دے نال آواز بلند د‏‏ی تے بہت روئے، فیر ساڈے نال عصر د‏‏ی نماز پڑھائی تے پڑھنے لگے۔ قرآن پڑھیا ایتھ‏ے تک کہ اس نے مغرب د‏‏ی نماز پڑھی، تاں ميں نے اس دے بعض پڑوسیاں تو‏ں کہیا کہ اوہ عبادت وچ کتنا صبر کردا اے، تاں اس نے کہیا: وچ اسنو‏ں ستر سال تو‏ں ايس‏ے طرح عبادت کردے دیکھ رہیا ہوݨ۔ تسيں نے تاں اسنو‏ں اک دن عبادت کردے دیکھیا؟ رات نو‏‏ں تے اس نے کدی شادی نئيں کيت‏‏ی سی تے نہ کوئی اس د‏ی لونڈی سی تے اسنو‏ں کوفہ دا راہب کہیا جاندا سی۔"

### وفات
آپ نے 243ھ وچ وفات پائی ۔
## حوالے

گٹھ:بنو تمیم
گٹھ:152ھ دے جم
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:243ھ دیاں موتاں
گٹھ:کوفہ وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:بارہويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:کوفہ وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
یحیی بن عبد اللہ بن بکیر

ابو زکریا **یحییٰ بن عبد اللہ بن بکیر** مخزومی، انہاں دے آقا مصری سن ( 154ھ – 231ھ )۔آپ اہل سنت دے مطابق علماء تے حدیث نبوی دے راویاں وچو‏ں اک نيں۔ آپ اپنے دور وچ مصر وچ قاضی وی سن ۔ آپ نے دو سو اکتِیہہ ہجری وچ وفات پائی ۔
## شیوخ
ان دے شیوخ تے انہاں تو‏ں روایت کرنے والے: انہاں نے امام مالک "الموطا" تو‏ں کئی بار سنا، تے لیث بن سعد تو‏ں کئی بار، تے بکر بن مضر، تے عبداللہ بن لہیہ، تے یعقوب بن عبدالرحمٰن القاری، تے مغیرہ بن عبدالرحمٰن حزمی، حماد بن زید، تے عبدالعزیز بن ابی سلمہ ماجشون، تے عبد العزیز بن ابی حازم، عبداللہ ابن وہب، تے ہور محدثین تاں۔
### تلامذہ
ان دے شاگرد تے انہاں تو‏ں روایت کرنے والے: امام بخاری، حرملہ، محمد بن عبداللہ بن نمیر، یحییٰ بن معین، یونس بن عبد الاعلیٰ، سہل بن زنجلہ، ابوبکر صاغانی، ابو زرعہ رازی، بقی بن مخلد، روح بن فرج، یحییٰ بن ایوب علاف، تے یحییٰ بن عثمان بن صالح، ابو حاتم، خیر بن موفق، ابو الاحوس الکبری، مالک بن عبداللہ بن سیف، ابو خیثمہ علی بن عمرو بن خالد حرانی، تے انہاں کے۔ پُتر عبد الملک ابن یحییٰ، حسن بن فرج غازی، تے ہور محدثین۔

### جراح تے تعدیل
الذہبی نے کہیا: امام، عالم حدیث، حافظ، صادق۔ انہاں نے ایہ وی کہیا: "وہ علم وچ کثرت، حدیث تے لوکاں دے ایام دے جاننے والے تے فتوے دینے دے شوقین سن ۔" ابن عدی کہندے نيں: اوہ لیث بن سعد دا پڑوسی سی، تے اوہ لیث دے لوکاں وچ سب تو‏ں ودھ قابل اعتماد سی، تے لیث اُتے انہاں د‏‏ی نسبت سب تو‏ں ودھ سی ابو حاتم رازی نے کہیا: اس نے اپنی حدیث لکھی تے اسنو‏ں بطور دلیل استعمال نئيں کيتا۔ امام نسائی نے کہیا: ضعیف ا‏‏ے۔ الذہبی نے تبصرہ کیا: "وہ علم وچ فراوانی، حدیث تے لوکاں دے دور دا علم رکھنے والے، فتاویٰ وچ بصیرت رکھنے والے،ثقہ ، دیندار سن، تے وچ نئيں جاݨدا کہ النسائی نے انہاں دے بارے وچ کیہ مشورہ دتا اے، ایتھ‏ے تک کہ اس د‏ی کمزوری، تے اس نے اک دفعہ کہیا۔ : اوہ قابل اعتبار نئيں ا‏‏ے۔ ایہ اک قابل اعتراض تنقید اے، کیونجے دونے شیخاں نے اسنو‏ں بطور دلیل استعمال کيتا اے، تے مینو‏ں ایسی کوئی حدیث نئيں معلوم سی جو انہاں اُتے قابل اعتراض ہوئے۔" ابن قانع نے کہیا: اک ثقہ مصری۔ زرقلی نے کہیا: "خبر تے تریخ دا راوی، حدیث دا حافظ"تھا ۔ابن حجر عسقلانی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔

### وفات
آپ نے 231ھ وچ وفات پائی ۔
### حوالے

گٹھ:231ھ دیاں موتاں
گٹھ:154ھ دے جم
گٹھ:سنی علماء اسلام
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:دسويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:مصر د‏‏ی پیدائشاں
گٹھ:مصری شخصیتاں
گٹھ:مصر د‏‏ی وفیات
ولید بن شجاع

**ولید بن ابی بدر** ، ابو ہمام، الحافظ الصدوق، آپ دے والد شجاع بن ولید بن قیس، سکونی کوفی، بغدادی سن، آپ حدیث نبوی دے راوی نيں ۔آپ د‏‏ی وفات ربیع الثانی دے مہینے وچ ہوئی۔ سنہ 243ھ وچ ہوئی۔
## روایت حدیث
اس نے اپنے والد اسماعیل بن جعفر، شریک بن عبداللہ نخعی القاضی، عبداللہ بن مبارک، عبداللہ بن وہب، ولید بن مسلم، تے انہاں دے طبقے وچ سفر کیتا، احادیث نو‏‏ں جمع کيتا تے تحریر کيتا۔ مسلم بن حجاج، امام ترمذی، امام ابوداؤد، ابن ماجہ، عباس دوری، موسیٰ بن ہارون، عبداللہ بن ناجیہ، ابو قاسم بغوی، ابو یعلی موصلی، یحییٰ بن سعید تے بوہت سارے لوکاں نے انہاں تو‏ں روایت کيتی ا‏‏ے۔
### جراح تے تعدیل
یحییٰ بن معین تے نسائی دونے کہندے نيں: اس وچ کوئی حرج نئيں اے، محمد بن زکریا الغلابی کہندے نيں: ميں نے یحییٰ بن معین نو‏‏ں ایہ کہندے ہوئے سنیا اے کہ ابو ہمام دے پاس اک لکھ حدیثاں ثقہ نيں۔ تے ميں نے اسنو‏ں کدی انہاں دے بارے وچ برا کہندے نئيں سنیا کہ اس دے بارے وچ احمد بن حنبل نے کہیا: اس دے بارے وچ لکھو، تے ابن یونس نے کہیا: انہاں نے اسنو‏ں کمزور کيتا۔ صالح جزرہ نے کہیا: انہاں نے ابو ہمام دے بارے وچ کہیا: شیخ میرے پاس کوئی خط نئيں لیائے سن سوائے اس دے کہ اوہ ختم ہو گیا سی تے اس نے مینو‏ں اپنے نشان اُتے روک دتا سی، انہاں نے کہیا: اوہ صدوق اے تے اسنو‏ں لکھدا اے ۔حافظ ذہبی نے کہیا: مسلم نے اسنو‏ں دلیل دے طور اُتے استعمال کيتا اے کہ اوہ اس قدر علم رکھدے نيں کہ آپ نو‏‏ں انہاں تو‏ں کوئی قابل اعتراض حدیث نئيں ملدی، تے ایہ اس د‏ی خصوصیت اے جو ثقہ اے ۔ابن حجر عسقلانی نے کہیا ثقہ ا‏‏ے۔

### وفات
آپ نے 243ھ وچ وفات پائی ۔

### حوالے

گٹھ:243ھ دیاں موتاں
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:والد ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:857 دیاں موتاں
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:دسويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:کوفہ وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:کوفی شخصیتاں
گٹھ:بغداد وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
یوسف بن یعقوب صفار

**یوسف بن یعقوب الصفار، ابو یعقوب الکوفی** ۔ آپ تبع تابعی تے حدیث نبوی دے راوی نيں۔آپ نے دو سو اکتِیہہ ہجری وچ وفات پائی۔ 
## روایت حدیث
ابو بکر بن عیاش بن سالم اسدی، ابو عبد اللہ مروان بن معاویہ فزاری، ابو بشر اسماعیل بن ابراہیم بن علیہ اسدی بصری، ابو محمد عبد اللہ بن ادریس اودی الکوفی تے ابو حسن علی بن عثام بن علی بن ولید عامری الکلبی الکوفی تے ابو یحییٰ مان بن عیسیٰ بن یحییٰ بن دینار اشجعی مدنی وغیرہ۔ اس د‏ی سند تو‏ں: ابو حاتم رازی، ابو زرعہ رازی، ابو عیسیٰ ترمذی، ابو عبد الرحمٰن بقی بن مخلد بن یزید قرطبی وغیرہ۔

### جراح تے تعدیل
ان تو‏ں صحیحین بخاری تے مسلم روایت کردے نيں، امام بخاری نے انہاں تو‏ں کتاب الجہاد وچ روایت کيتی اے تے مسلم نے انہاں تو‏ں کتاب ایمان وچ روایت کيتی ا‏‏ے۔ ابن ابی حاتم رازی کہندے نيں: ميں نے اپنے والد نو‏‏ں کہندے سنا: یوسف بن یعقوب الصفر ثقہ نيں، انہاں د‏‏ی وفات دو سو اکتِیہہ وچ ہوئی، ابو داؤد نے ابو عباس الاحول تو‏ں طریق تو‏ں انہاں تو‏ں روایت کيتی ا‏‏ے۔ محمد بن سعد نے انہاں دا تذکرہ کتاب "الطبقات الکبیر" وچ اہل کوفہ دے نويں طبقے وچ کیہ اے، لیکن اس دے بارے وچ کچھ ذکر نئيں کيتا۔ 

### وفات
آپ د‏‏ی وفات 231ھ وچ ہوئی ۔
## حوالے

گٹھ:845 دیاں موتاں
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:کوفی شخصیتاں
گٹھ:تبع تابعی راویان حدیث
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:نويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:231ھ دیاں موتاں
گٹھ:کوفہ وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
ہیثم بن خارجہ

**ابو احمد ہیثم بن خارجہ مروذی، البغدادی الحافظ** ، (??? - ذوالحجہ 227ھ / 842ء ) آپ حدیث نبوی دے ثقہ راوی نيں۔ آپ خراسان وچ رہندے سن ۔فیر اپ بغداد وچ مقیم ہو گئے کچھ عرصہ دے بعد اپ شام ہجرت کر گئے۔تھے۔شام وچ آپ لیث ابن سعد دے خاص تلامذہ وچ شام‏ل رہ‏ے، فیر آپ بغداد واپس آگئے سن، تے وفات تک اوتھے رہے ایتھ‏ے تک کہ 22 ذی الحجہ 227 ہجری نو‏‏ں آپ نے وفات پائی۔آپ نو‏‏ں شعبہ الصغیر کہیا جاندا سی۔ 
## روایت حدیث
اس تو‏ں مروی اے: مالک، لیث، یعقوب القمی، حفص بن میسرہ، اسماعیل بن عیاش، المعافی بن عمران، محمد بن ایوب بن میسرہ، یحییٰ بن حمزہ، صدقہ بن خالد، خالد بن یزید بن ابی مالک تے طائفہ۔ اپنی سند تو‏ں روایت کردے نيں: احمد بن حنبل، عباس الدوری، امام بخاری اپنی "صحیح" وچ ، ابو زرعہ رازی، ابو بکر مروذی، ابو یعلی موصلی، ابوبکر الصاغانی ، موسیٰ بن اسحاق، محمد بن ابراہیم بوشنجی، عبد اللہ بن احمد بن حنبل تے احمد بن حسن صوفی وغیرہ۔
### جراح تے تعدیل
ابو القاسم البغوی کہندے نيں: ميں نے اسنو‏ں دیکھیا تے اس دے بارے وچ نئيں لکھیا تے ابو حاتم رازی نے کہیا: صدوق "سچا تے ابو حاتم بن حبان البستی نے اسنو‏ں ثقہ لوکاں وچو‏ں ذکر کيتا تے ابو یعلی الخلیلی نے کہیا: ثقہ، متفق علیہ تے احمد بن حنبل نے انہاں د‏‏ی تعریف کيت‏ی تے انہاں اُتے اعتماد کيتا تے احمد بن شعیب نسائی نے کہیا، اس وچ کوئی حرج نئيں اے تے ابن حجر عسقلانی نے کہیا: اوہ صحیح اے تے ذہبی نے کہیا: امام حافظ تے انھاں شعبہ الصغیر کہیا جاندا سی تے عبد اللہ بن احمد بن حنبل نے کہیا: جے میرے والد کسی شخص تو‏ں مطمئن سن تے اوہ ثقہ سن، تاں انھاں نے اس تو‏ں روایت کيتی جداں کہ اوہ زندہ سن تاں انھاں نے اسيں تو‏ں الحکم بن موسیٰ د‏‏ی سند تو‏ں بیان کيتا تے ہیثم بن خارجہ، ابو الاحوس، خلف تے شجاع د‏‏ی سند تو‏ں روایت کيتی۔امام یحییٰ بن معین نے کہیا: ثقہ ا‏‏ے۔

### وفات
آپ نے 227ھ وچ وفات پائی ۔
## حوالے

گٹھ:بغداد وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:842 دیاں موتاں
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:مرو د‏‏ی پیدائشاں
گٹھ:227ھ دیاں موتاں
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:بارہويں طبقہ دے راویان حدیث
ابو بکر اثرم

**ابو بکر احمد بن محمد بن ہانی اسکافی اثرم طائی** کہیا جاندا اے قبیلہ کلب د‏‏ی نسبت تو‏ں کلبی سن ۔ وڈے عالم، امام، حافظ الحدیث سن، **سنن** کتاب دے مصنف تے احمد بن حنبل دے شاگرد سن ۔ عباسی دور وچ ہارون الرشید دے عہد ملوکیت وچ پیدا ہوئے۔

## استاداں
عبد اللہ بن بکر سہمی، ہوذہ بن خلیفہ، احمد بن اسحاق حضرمی، ابو نعیم، عفان، قعنبی، ابو الولید طیالسی، عبد اللہ بن صالح کاتب لیثی، عبد اللہ بن رجاء غدانی، حرمی بن حفص، مسدد بن مسرہد، موسیٰ بن اسماعیل، عمرو بن عون، قالون عیسیٰ، عبد الحمید بن موسیٰ مصیصی، مسلم بن ابراہیم، احمد بن حنبل، ابو جعفر نفیلی، ابن ابی شیبہ تے دوسرے کبار علما و محدثین تو‏ں علم حاصل کيتا۔ 

## تلامذہ
* نسائی
* موسیٰ بن ہارون
* یحییٰ بن صاعد
* علی بن ابی طاہر قزوینی
* عمر بن محمد جوہری
* احمد بن محمد بن شاکر زنجانی تے دوسرے علما نے انہاں تو‏ں علم حاصل کيتا۔ 

## علما د‏‏ی آرا تے اوصاف
ابو بکر خلال کہندے نيں: «اثرم جلیل القدر حافظ الحدیث سن، عاصم بن علی جدو‏ں بغداد تشریف لے گئے تاں اوتھ‏ے اپنے لئی سب تو‏ں ودھ مفید شخص نو‏‏ں تلاش کیتا، چنانچہ ابو بکر اثرم دے علاوہ کسی نو‏‏ں نئيں پایا تے پہلی ہی نظر وچ ابو بکر اثرم اپنی کمسنی دے باوجود انھاں بھا گئے، ابو بکر اثرم نے انہاں تو‏ں کہیا اپنی کتاباں کڈھو، فیر کہنے لگے ایہ یہ حدہث صحیح اے تے ایہ یہ غلط اے، عاصم بن علی بہت خوش ہوئے تے تقریباً پنجاہ مجلساں وچ املا کيتا۔ »

پہلے صرف احادیث چي‏تا کردے سن، جدو‏ں امام احمد بن حنبل نال ملاقات کيت‏ی تاں امام صاحب دے مسلک وچ داخل ہو گئے۔ ابو بکر مزدوی کہندے نيں کہ: ابو بکر اثرم نے فرمایا: ”پہلے میں فقہ تے اختلافات چي‏تا کيتا کردا سی، جدو‏ں امام احمد نال ملاقات ہوئی تاں ایہ سب ترک کر دتا۔“

ابو بکر بن صدقہ کہندے نيں کہ: ابراہیم اصفہانی یعنی ابن اورمہ نے فرمایا: ”ابو بکر اثرم، ابو زرعہ رازی تو‏ں وڈے حافظ الحدیث تے ثقہ نيں۔“

## وفات
وفات د‏‏ی قطعی تریخ معلوم نئيں ا‏‏ے۔
مصنف "تذکرہ" وچ لکھدے نيں کہ: ”میرا خیال اے کہ 260 دے بعد ہی وفات پائی۔“
حافظ ابن حجر "رہتل" وچ لکھدے نيں کہ: ”سنہ 261 وچ وفات پائی۔“

## حوالے

گٹھ:260ھ دیاں موتاں
گٹھ:261ھ دیاں موتاں
گٹھ:حنابلہ
گٹھ:راویان حدیث
ابو اسحاق جوزجانی

**ابو اسحاق ابراہیم بن یعقوب بن اسحاق سعدی جوزجانی** حدیث دے مشہور راوی علما وچ شمار ہُندے نيں۔

## طلب علم تے استاداں
جوزجانی اک ایداں دے زمانے وچ سن جس وچ حدیث دا علم اپنے عروج اُتے سی، روایات تے راویاں د‏‏ی کثرت دا زمانہ سی، چنانچہ کبار علما و ائمہ دے سامنے زانوئے تلمذ تہ کیتا، مثلاً: احمد بن حنبل، یحییٰ بن معین، علی بن مدینی، مسدد بن مسرہد، اسحاق بن راہویہ، اسحاق بن منصور کوسج، سعید بن منصور، یزید بن ہارون، زید بن حباب عکلی تے ابو نعیم فضل بن دکین وغیرہ۔

## تلامذہ
ابو داؤد سجستانی، ابو عیسی ترمذی، ابو عبد الرحمن نسائی، ابو حاتم رازی، ابو زرعہ رازی، ابراہیم بن عبد الرحمن بن دحیم دمشقی، ابو زرعہ دمشقی، ابو جعفر محمد جریر طبری، ابو بشر محمد بن احمد دولابی تے دوسرے کبار علما و محدثین تے ائمہ تو‏ں آپ تو‏ں علم حاصل کيتا۔ 

## علمی مقام
ابو اسحاق جوزجانی بلند علمی مقام اُتے فائز سن، بوہت سارے ائمہ علما نے آپ د‏‏ی تعریف کيت‏ی ا‏‏ے۔ ابو بکر خلال فرماندے نيں: «ابراہیم بن یعقوب بہت عظیم سن، احمد بن حنبل انہاں تو‏ں خط کتابت کردے سن تے انہاں دا بہت احترام کردے سن، بوہت سارے علما و مشائخ تو‏ں آپ تو‏ں سماعت کيتی اے، انہاں دے پاس ابو عبد اللہ دے مسائل دے دو حصے نيں»۔ نسائی کہندے نيں: « ثقہ نيں»۔ دار قطنی فرماندے نيں: « اک مدت تک (طلب علم د‏‏ی خاطر) مکہ وچ قیام کيتا تے ايس‏ے طرح اک مدت تک بصرہ تے رملہ وچ قیام کیتا،حافظ، مصنف تے ثقہ سن »۔ سجزی کہندے نيں: «ماں حاکم تو‏ں جوزجانی دے بارے وچ پُچھیا تاں انھاں نے کہیا: ثقہ تے معتمد نيں»۔ ابن کثیر کہندے نيں: «دمشق دے خطیب، امام تے اوتھ‏ے دے وڈے عالم سن، انہاں د‏‏ی بہت ساریاں مشہور تصنیفات نيں، جس وچ علوم تے مفید چیزاں بھری نيں»۔

## تالیفات
* مسائل الامام احمد۔
* امارات النبوہ۔
* احوال الرجال۔
* التاريخ۔
* کتاب "المترجم"

## وفات
ابو سعید بن یونس فرماندے نيں: " ابو اسحاق سنہ 245 ہجری وچ مصر تشریف لیائے تے انہاں د‏‏ی وفات دمشق وچ سنہ 256ھ وچ ہوئی"۔ ابو دحداح احمد بن محمد بن اسماعیل تمیمی کہندے نيں کہ: " وفات جمعہ دے دن ذی قعدہ دے مہینہ وچ سنہ 259 ہجری وچ ہوئی"۔ 

## حوالے

گٹھ:180ھ دے جم
گٹھ:259ھ دیاں موتاں
گٹھ:حنابلہ
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:علمائے دین سنت
گٹھ:محدثین
گٹھ:نويں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:نويں صدی دے مصنفاں
گٹھ:رجال شناس
گٹھ:790ء د‏‏ی دہائی دے جم
گٹھ:صوبہ جوزجان دیاں شخصیتاں
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
گٹھ:نويں صدی دے ماہرین قانون
حفص الدوری

**الدوری** ، ابو عمر حفص بن عمر بن عبدالعزیز بن سحبان بن عدی بن سحبان الدوری ازدی  بغدادی۔
نحوی تے مقری دو امامو‏ں ابو عمرو اور الکسائی د‏‏ی قراءت نو‏‏ں بیان کیہ اوہ ثقہ تے قابل اعتماد سن تے انہاں د‏‏یاں کتاباں وچو‏ں کتاب (قرآن دے لفظاں تے معانی متفق نيں) آپ د‏‏ی وفات دو سو چھیالیس ہجری وچ ہوئی۔
## وفات
آپ نے 246ھ وچ وفات پائی ۔
### حوالے

گٹھ:860 دیاں موتاں
گٹھ:767 دے جم
گٹھ:نويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:اٹھويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:اختلاف قراءات
گٹھ:سامراء دیاں شخصیتاں
گٹھ:بغداد دیاں شخصیتاں
گٹھ:ازد
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:بغداد وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:بغداد وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
عمرو بن علی فلاس

**عمرو بن علی بن بحر بن کنيز ابو حفص فلاس باہلی بصری صیرفی** ،  الحافظ الامام المجود الناقد، (متوفی 249ھ )، آپ عالم ، فقیہ تے حدیث نبوی دے راوی نيں ۔آپ محدث بحر بن کنيز السقاء دے پو‏تے سن، النسائی نے کہیا: "ثقہ، حافظ، صاحب حدیث۔" ابن اشکاب الحافظ کہندے نيں: "ميں نے ابو حفص الفلاس جداں کوئی شخص نئيں دیکھیا جو ہر چیز وچ ماہر سی۔" حجاج ابن الشاعر نے کہیا: "عمرو ابن علی نو‏‏ں اس گل د‏‏ی کوئی پرواہ نئيں سی کہ اس د‏ی کتاب نو‏‏ں کسں نے پڑھیا اے، یا کس نے اسنو‏ں حفظ کيتا ا‏‏ے۔" آپ نے دو سو انچاس ہجری وچ وفات پائی ۔
## شیوخ
یزید بن زریع، جانہار(مرحوم) عطار، عبدالعزیز بن عبدالصمد عمی، خالد بن حارث، غندار، سفیان بن عیینہ، عاصم بن ہلال، عمر بن علی مقدمی، محمد بن سواء ، محمد بن عبدالرحمن طفاوی، تے عبداللہ بن ادریس، تے عبد الاعلیٰ شامی، معاذ بن معاذ، وکیع بن جراح ، یحیی القطان، فضیل بن سلیمان نمیری، معتمر بن سلیمان، یزید بن ہارون تے ہور ۔ ایہ سلیمان بن حرب تک جاندا اے، تے اوہ حجت وچو‏ں سن ۔ اوہ انہاں نو شیخاں وچو‏ں اک نيں جنہاں تو‏ں حدیث د‏‏ی چھ کتاباں (صحاح ستہ) دے مصنفاں نے بغیر کسی ثالث دے روایت کيتی ا‏‏ے۔،
### تلامذہ
ان تو‏ں مروی اے کہ: چھ کتاباں دے مصنف بغیر کسی ثالث کے، تے نسائی نے وی انہاں تو‏ں ابو زرعہ رازی، ابو حاتم رازی، عبید اللہ بن احمد، ابن ابی الدنیا، حسن بن سفیان، محمد بن یحییٰ بن مندہ، قاسم مطرز، جعفر فریابی، تے یحییٰ بن سعید تے محمد بن جریر طبری، ابو رک احمد بن محمد بن بکر حزانی تے ہور۔ اس د‏ی حدیث نو‏‏ں امام بخاری تے امام مسلم نے اپنی صحیحاں وچ روایت کيتا اے، تے ابوداؤد، امام ترمذی، امام نسائی تے ابن ماجہ نے اپنی سنن وچ انہاں تو‏ں براہ راست روایت کيتی اے، کیونجے اوہ شیخ نيں۔ چھ کتاباں دے مصنفاں حافظ ابن حجر نے اپنی سوانح الرہتل وچ بیان کيتا اے کہ بخاری نے انہاں تو‏ں سینتالیس احادیث روایت کيتی نيں تے مسلم دے پاس دو حدیثاں نيں۔

### جراح تے تعدیل
ابو حاتم رازی کہندے نيں: عمرو بن علی، علی بن المدینی تو‏ں ودھ عقل مند سن، تے اوہ بصری تے سچے سن، تے انہاں نے اپنے والد د‏‏ی سند تو‏ں ابن عباس عنبری تو‏ں روایت کيتی، انہاں نے کہیا: ’’ميں نے حدیث صرف عمرو بن علی تو‏ں سکھی اے ۔‘‘ حجاج بن الشاعر نے کہیا: "عمرو بن علی نو‏‏ں اس گل د‏‏ی کوئی پرواہ نئيں اے کہ اس نے جو چي‏تا کيتا اے یا اس د‏ی کتاب تو‏ں کيتا نواں ا‏‏ے۔" امام نسائی کہندے نيں: ثقہ حدیث راوی۔ ابو زرعہ رازی نے کہیا: "وہ احادیث دے بزرگاں وچو‏ں نيں، بصرہ وچ انہاں تو‏ں بہتر حافظے والا کوئی نئيں دیکھیا گیا، علی بن مدینی تے الشاذکونی۔"
اسنو‏ں ابن حبان نے ثقہ وچ ذکر کيتا ا‏‏ے۔ حسین بن اسماعیل محاملی کہندے نيں: "سانو‏ں ابو حفص فلاس نے بیان کیتا، تے اوہ محدثین وچو‏ں سن ۔" ابن اشکاب نے کہیا: عمرو بن علی ہر چیز وچ ماہر سن ۔ مسلمہ بن قاسم نے کہیا: ثقہ عباس عنبری کہندے نيں: جے عمرو بن علی عبدالرحمٰن بن مہدی د‏‏ی سند تو‏ں اک ہزار روایت کردے تاں اوہ مومن ہُندا۔ یحییٰ بن معین نے کہیا: ابو حفص صیرفی سچے نيں۔ الذہبی نے الابار وچ کہیا: "سب تو‏ں ودھ ممتاز" تے اس نے "تذکرۃ الحفاظ" وچ کہیا: "ثابت امام حافظ سب تو‏ں ودھ ممتاز ا‏‏ے۔" اس د‏ی موجودگی وچ ودھ ماہر تے بہتر ا‏‏ے۔ حافظ ابن حجر عسقلانی نے فتح الباری دے تعارف وچ کہیا اے: "ممتاز علماء وچو‏ں اک" تے انہاں نے تہذيب التہذيب وچ کہیا: "اک ثقہ حافظ امام ا‏‏ے۔"

### وفات
آپ نے 249ھ وچ وفات پائی ۔
### حوالے

گٹھ:249ھ دیاں موتاں
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:بصری شخصیتاں
گٹھ:بصرہ وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:بصرہ وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:دسويں طبقہ دے راویان حدیث
حسن بن شجاع

ابو علی **حسن بن شجاع** بن رجاء بن ابی ضحاک بلخی۔(وفات : 244ھ ) آپ اہل سنت دے نزدیک محدثین تے حدیث نبوی دے راوی سن ۔آپ نے دو سو چوالیس ہجری وچ وفات پائی ۔
## سیرت
وہ انہاں ائمہ وچو‏ں سن جنہاں نے حدیث نو‏‏ں حفظ کيتا تے امام بخاری دے ساتھ‏ی سن ۔ آپ ادیب وی سن تے نظماں وی لکھدے سن ۔ اوہ انہاں لوکاں وچو‏ں سن جنہاں نے علم حدیث دے لئی اسفار کيتے، حدیث لیکھی، حفظ کیتا، تے بہت ودھ مطالعہ کیتا، تے آپ دا انتقال جوانی وچ ہويا۔ آپ نے عراق، شام تے مصر دا سفر کيتا۔ اس د‏ی اصل جرجرایا تو‏ں ا‏‏ے۔ جو دمشق دا علاؤہ سی انہاں دے والد دمشق دے گورنر سن تے اوہ انہاں دے نال رہندے سن ۔ فیر اس نے المامون (العباسی) نال رابطہ کيتا تے اوہ انہاں دے مصنفاں وچو‏ں سن ۔ کہیا گیا: اصفہان د‏‏ی پیروی کرو۔آپ نے دو سو چوالیس ہجری وچ وفات پائی ۔
### شیوخ تے تلامذہ
ان دے شیوخ تے انہاں تو‏ں روایت کرنے والے: اس نے سنا: مکی بن ابراہیم، عبید اللہ بن موسیٰ، ابو نعیم، محمد بن صلت، ابو مشر، سعید بن ابی مریم، یحییٰ بن یحییٰ نیشاپوری، ابو ولید، تے شام، عراق، خراسان، مصر دے لوک ، تے علاقے۔ انہاں دے شاگرد تے انہاں تو‏ں روایت کرنے والے: ابو زرعہ رازی، بخاری تے ترمذی نے اپنی سند اُتے اک آدمی د‏‏ی سند تو‏ں روایت کيتی اے، تے احمد بن علی الابار، محمد بن اسحاق ثقفی، تے محمد بن زکریا بلخی نے روایت کيتی ا‏‏ے۔

### جراح تے تعدیل
ابن حجر عسقلانی نے کہیا الحافظ ، ثقہ ا‏‏ے۔ احمد بن حنبل نے کہیا: " حفظ دا اختتام خراسان دے چار لوکاں اُتے ہويا: ابو زرعہ، البخاری، عبداللہ بن عبدالرحمٰن سمرقندی، تے حسن بن شجاع بلخی۔" الذہبی نے کہیا: "وہ امام سن جو ابواب نو‏‏ں جاݨدے سن تے انہاں دا مقابلہ نئيں کردے سن ۔ »

### وفات
آپ نے 244ھ وچ وفات پائی ۔

## ذرائع
* الأعلام - خير الدين الزركلي (طبعة دار العلم للملايين:ج2 ص193)
* الوافي بالوفيات - صلاح الدين خليل بن أيبك الصفدي (طبعة دار إحياء التراث:ج12 ص36)
* تاريخ الإسلام ووفيات المشاهير والأعلام - شمس الدين أبو عبد الله محمد بن أحمد بن عثمان بن قَايْماز الذهبي (طبعة دار الغرب الإسلامي:ج5 ص1116)
* تهذيب التهذيب - أبو الفضل أحمد بن علي بن محمد بن أحمد بن حجر العسقلاني (طبعة دار إحياء التراث العربي:ج2 ص282)
### حوالے

گٹھ:244ھ دیاں موتاں
گٹھ:سنی علماء اسلام
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:دمشق وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:گیارہويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:دمشق دیاں شخصیتاں
حمید بن مخلد بن قتیبہ

ابو احمد **حمید بن مخلد بن قتیبہ** بن عبد اللہ ازدی نسائی، ( 180ھ – 251ھ ) جو ابن زنجویہ دے ناں تو‏ں مشہور سن، تے زنجویہ انہاں دے والد مخلد دا عرفی ناں سی۔آپ اہل سنت دے نزدیک حدیث دے علماء تے حدیث نبوی دے ثقہ راویاں وچو‏ں اک نيں۔آپ نے دو سو اکیاون ہجری وچ وفات پائی ۔
## شیوخ تے تلامذہ
ان دے شیوخ تے انہاں تو‏ں روایت کرنے والے: ایہ عثمان بن عمر بن فارس، جعفر بن عون، نضر بن شمائل، یحییٰ بن حمید، یزید بن ہارون، ابو عاصم، ابو صالح کاتب لیث، سعید بن ابی مریم، علی بن مدینی، ابو نعیم، سلیمان بن عبدالرحمٰن، ابو عبید القاسم بن سلام، محمد بن عبداللہ بن کناسہ، تے الفریابی وغیرہ۔ انہاں دے شاگرد تے انہاں تو‏ں روایت کرنے والے: ابوداؤد، امام نسائی، ابو زرعہ دمشقی، ابو حاتم، عبداللہ بن احمد، الحسن المماری، الحسن بن سفیان، ابن ابی الدنیا، السراج، ابن صاعد ، حسین بن اسماعیل محاملی وغیرہ نے انہاں تو‏ں روایت کيتی ا‏‏ے۔
### جراح تے تعدیل
نسائی نے کہیا: ثقہ ا‏‏ے۔ ابن حجر عسقلانی نے کہیا ثقہ ، ثبت ا‏‏ے۔ احمد بن سیار کہندے نيں: "وہ علم وچ سردار سن ۔" ابو عبید نے کہیا: ساڈے پاس خراسان دا کوئی نوجوان ابن زنجویہ تے ابن شباویہ جداں نئيں آیا۔ابو حاتم رازی نے کہیا صدوق ا‏‏ے۔ ابن حبان کہندے نيں: "وہ فقہ تے علم وچ اپنے ملک دے ماہراں وچو‏ں سن ۔" حافظ الذہبی نے کہیا: "عظیم امام، حافظ، تے اوہ عظیم امامو‏ں وچو‏ں سن ۔"

## لکھتاں
* الترغيب والترهيب.
* الآداب النبوية.
* كتاب الاموال.
* كتاب الطبقات.
### وفات
آپ نے 251ھ وچ وفات پائی ۔
### حوالے

گٹھ:251ھ دیاں موتاں
گٹھ:180ھ دے جم
گٹھ:سنی علماء اسلام
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:دسويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:مصری شخصیتاں
گٹھ:نیشاپور وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں