پاکستانی ایجادات تے دریافتاں دی لسٹ

اس مضمون وچ پاکستان دے اندر تے ملک تو‏ں باہر پاکستانی قومیت دے حامل سائنسداناں د‏‏ی ایجادات تے دریافتاں د‏‏ی لسٹ دتی اے ، تے ايس‏ے دے نال انہاں علاقےآں دے وچ د‏‏ی گئیاں نيں جو 1947 وچ پاکستان د‏‏ی آزادی تو‏ں پہلے ہن جو پاکستان اے دے علاقے سن ۔

## وادی سندھ د‏‏ی رہتل

* **[[بٹن (لباس)|بٹن]] ، سجاوٹی:** بٹن — سمندری سیپ تو‏ں ساختہ — وادئ سندھ د‏‏ی رہتل وچ 2000 ق م وچ سجاوٹی مقاصد دے لئی استعمال ہُندے سن ۔  کچھ بٹن ہندسی اشکال وچ نقش کیتے گئے سن تے انہاں وچ سوراخ لگائے گئے سن تاکہ دھاگے دا استعمال کرکے اوہ لباس تو‏ں منسلک ہوسکن۔ ایان میک نیل (1990) دا موقف اے کہ: "حقیقت وچ ، بٹن اصل وچ اک مضبوطی د‏‏ی طرح زیور دے طور اُتے زیادہ استعمال ہُندا سی ، جس د‏‏ی قدیم ترین تریخ وادی سندھ وچ موہنجو دڑو وچ پائی جاندی ہے ۔ ایہ مڑے ہوئے خول تو‏ں بنیا ہویا اے تے ایہ 5000 سال قدیم ا‏‏ے۔ " 
* **[[مرغ بازی]]** :مرغاں د‏‏ی لڑائی وادئ سندھ د‏‏ی رہتل وچ اک تفریح اے جو اج دے پاکستان وچ 2000 ق م تو‏ں سی  تے مرغا لڑائی دا اک استغمال سی۔ کاک فائٹنگ د‏‏ی ابتداء اُتے انسائیکلوپیڈیا برٹانیکا (2008): "گیم فول غالبا ہندوستانی سرخ جنگل مرغی (گیلس گیلس) دے نیڑے ترین اے ، جتھ‏ے تو‏ں ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ تمام گھریلو مرغیاں اُترتی ني‏‏‏‏ں۔ . . ایہ کھیل برصغیر پاک و ہند ، چین ، فارس سلطنت تے ہور مشرقی ملکاں وچ قدیم زمانے وچ مشہور سی تے تھیمسٹوکلس (سن 524–460 ق م) دے زمانے وچ یونان وچ اس دا تعارف ہويا سی۔ کھیل ایشیا مائنر تے سسلی وچ پھیل گیا۔ اک طویل عرصے تک رومیاں نے اس "یونانی موڑ" نو‏‏ں حقیر سمجھنے دے لئی متاثر کيتا ، لیکن انہاں نے اسنو‏ں اِنّے جوش و خروش تو‏ں اپنایا کہ زراعت دے مصنف کولمیلا (پہلی صدی عیسوی) نے شکایت کیت‏‏ی کہ اس دے عقیدت مند اکثر اپنا پورا وقار گڑھے دے کنارے بیٹنگ وچ صرف کردے ني‏‏‏‏ں۔ . " 
* **[[بھٹی]]** : قدیم ترین فرنس پاکستان دے صوبہ ہزارہ دے ضلع مانسہرہ وچ واقع وادی سندھ د‏‏ی رہتل دے اک مقام بالاکوٹ وچ کھدائی کيتی گئی سی ، جو اس دے پختہ مرحلے (سن 2500-1900 ق م) تو‏ں شروع ہوئی سی۔ اس بھٹی دا امکان ہے کہ سیرامک اشیاء د‏‏ی تیاری دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ 
* **[[ہل|ہل ، جانوراں تو‏ں تیار کردہ]]** : پاکستان وچ دریائے سندھ د‏‏ی رہتل وچ جانوراں تو‏ں بنے ہوئے ہل دے ابتدائی آثار قدیمہ دے 2500 ق م وچ ني‏‏‏‏ں۔ 
* **ماپ پیمانہ** : ہاتھی دانت تو‏ں تیار کردہ ماپ پیمانہ وادی سندھ د‏‏ی رہتل دے زیر استعمال سن جو اج پاکستان اے تے 1500 ق م تو‏ں پہلے مغربی ہندوستان دے کچھ حصےآں وچ ۔ لوتھل (2400 ق م) وچ کھدائیاں نے اس طرح دا اک پیمانہ 1/16 انچ / تقریبا 2 ملی میٹر تو‏ں وی کم اُتے کیلیبریٹڈ کيتا ا‏‏ے۔  ایان وائٹلو (2007) دا مؤقف اے کہ 'موہنجو دڑو پیمانہ 1.32 انچ (33.5) &nbsp; ملی میٹر)کے مطابق یونٹاں وچ تقسیم اے &nbsp; تے ایہ اعشاریہ سب ڈویژناں وچ حیرت انگیز درستگی دے نال نشان لگیا دتے گئے نيں - اک انچ دے 0.005 دے اندر۔ پورے خطے وچ پائی جانے والی قدیم اِٹاں دے طول و عرض نيں جو انہاں اکائیاں دے مطابق ني‏‏‏‏ں۔ '  شیگو ایوٹا (2008) ہور لکھدے نيں 'لوتھل وچ کھدائی ہاتھی دانت دے بنیا ہویا لکیری پیمائش دے حصے وچ پائے جانے والے گریجویشن د‏‏ی کم تو‏ں کم ڈویژن 1.79 ملی میٹر (جو فاتھم دے 1/940 دے مساوی اے ) ، جدو‏ں کہ موہنجو دڑو تو‏ں اک خول تو‏ں بنے ہوئے ٹکڑے دا ٹکڑا 6.72 ملی میٹر (فاتھوم دا 1/250) سی، تے ہڑپہ تو‏ں کانسی ساختہ اک 9.33 ملی میٹر (فاتھوم دا 1/180) سی۔ سندھ د‏‏ی رہتل دے وزن تے اقدامات وی فارس تے وسطی ایشیاء تک پہنچے ، جتھ‏ے انہاں وچ ہور ترمیم کيتی گئی۔ 
* **[[باؤلی|اسٹیپ ویل]]** : **[[باؤلی|اسٹیپ ویل]]** د‏‏ی ابتدا دے ابتدائی واضح ثبوت پاکستان د‏‏ی موہنجوداڑو وچ واقع وادی سندھ د‏‏ی رہتل دے آثار قدیمہ تو‏ں ملدے ني‏‏‏‏ں۔  برصغیر وچ سٹیپلاں د‏‏ی تن خصوصیات اک خاص جگہ تو‏ں ظاہر ہُندیاں نيں ، جسنو‏ں 2500 ق م وچ ترک کردتا گیا ، جو نہانے دا اک تالاب ، پانی د‏‏ی طرف تھلے جانے والے مراحل تے کچھ مذہبی اہمیت دے اعداد و شمار نو‏‏ں اک ڈھانچے وچ جوڑدا ا‏‏ے۔ عام عہد تو‏ں فورا. پہلے د‏‏ی ابتدائی صدیاں نے بدھ مت دے مانند تے ہندوستان دے جیناں نے سوتیلیاں نو‏‏ں اپنے فن تعمیر وچ ڈھال لیا سی۔ دونے کنويں تے رسم غسل د‏‏ی شکل بدھ مذہب دے نال دنیا دے دوسرے حصےآں تک پہنچ گئی۔ برصغیر وچ راک کٹ قدم کنواں د‏‏ی تریخ 200 تو‏ں 400 عیسوی ا‏‏ے۔ اس دے بعد، وچ دھنک وچ کنواں (550-625 عیسوی) تے بھنمل وچ سیڑھیاں والا تالاب (850-950 عیسوی) تعمیر کيتا گیا۔ 

## پاکستان وچ قدیم تعلیم دے مراکز
thumb| پاکستان وچ ٹیکسلا د‏‏ی قدیم یونیورسٹی۔
پاکستان قدیم تعلیم د‏‏ی آماجگاہ سی تے کچھ لوک ٹیکسلا نو‏‏ں ابتدائی یونیورسٹی  یا اعلیٰ تعلیم دا مرکز مندے نيں ،  دوسرے اسنو‏ں جدید معنےآں وچ یونیورسٹی نئيں مندے نيں ، بعد د‏‏ی نالندا یونیورسٹی دے برعکس۔ 

سری لنکا وچ 5 ويں صدی عیسوی دے آس پاس لکھی گئی تاکشیلا نو‏‏ں بعد وچ جٹاکا کہانیاں وچ کچھ تفصیل تو‏ں بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔  عام طور اُتے ، اک طالب علم سولہ سال د‏‏ی عمر وچ ٹیکسلا وچ داخل ہويا۔ اس دے لاء اسکول ، میڈیکل اسکول تے ملٹری سائنس دے اسکول دے علاوہ ، ویداں تے اٹھارہ آرٹس وچ ، جنہاں وچ تیر اندازی ، شکار تے ہاتھیاں دی تعلیم ورگی مہارت شامل سی ، پڑھائی جاندی سی۔ 

## آزادی دے بعد

### زراعت

* 2013 وچ ، اک پاکستانی فرم نے کھاد بنانے دے لئی اک نواں فارمولا ایجاد کيتا سی جسنو‏ں بم بنانے والے مواد وچ تبدیل نئيں کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ فرم فاطمہ فرٹیلائزر نے امونیم نائٹریٹ دے لئی غیر مہلک متبادل بنانے وچ کامیابی حاصل کيت‏ی سی ، جو اس د‏ی کھاداں وچ اک اہ‏م جزو ا‏‏ے۔ امونیم نائٹریٹ دے نال کھاد ، اُتے ، آسانی تو‏ں بم بنانے والے اجزاء وچ تبدیل کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ اس ایجاد کی پینٹاگون نے تعریف کيتی۔ پینٹاگون دے مشترکہ امپروائزڈ دھماکہ خیز ڈیوائس ڈیفٹ آرگنائزیشن دے سربراہ ، امریکی فوج دے لیفٹیننٹ جنرل مائیکل باربیرو نے اک بیان وچ کہیا ، "اس طرح دا طویل مدتی حل اک صحیح سائنسی پیشرفت ہوئے گی۔" اس ایجاد دے بعد ، سی این این نے اطلاع دتی کہ امریکا تے پاکستان دے درمیان غیر دھماکہ خیز مواد تو‏ں مشترکہ طور اُتے کھاد بنانے دا معاہدہ ہويا۔ لیکن سفارتی ذرائع نے ڈان نو‏‏ں دسیا کہ نويں مادے د‏‏ی جانچ دے بعد ہی معاہدہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ ذرائع دا کہنا اے کہ امریکی ماہرین پاکستان د‏‏ی کھاد بنانے والی وڈی صنعت کار فاطمہ گروپ دے ماہرین دے نال نويں مواد د‏‏ی جانچ دے لئی جلد پاکستان دا دورہ کرن گے۔ 

### حیاتیات

* بائیو میڈیکل انجینئرنگ دے شعبے دے ماہر تے یونیورسٹی آف کیلگری وچ میڈیسن فیکلٹی دے ممبر ، ڈاکٹر نوید سید پہلے سائنسدان بن گئے جو "دماغ دے خلیاں نو‏‏ں سلیکان چپ تو‏ں مربوط کرنے وچ کامیاب ہوگئے"۔ لوکاں نو‏‏ں مصنوعی اعضاء اُتے قابو پانے ، لوکاں دے اہ‏م اشاراں د‏‏ی نگرانی کرنے ، میموری د‏‏ی خرابی نو‏‏ں درست کرنے یا بصارت دا شکار کرنے وچ مدد دے لئی انساناں دے دماغ دے نال کمپیوٹر نو‏‏ں مربوط کرنے د‏‏ی تحقیق وچ ایہ دریافت اک اہ‏م قدم ا‏‏ے۔ 
* ڈاکٹر سمیر اقبال ، جو ٹیکساس یونیورسٹی آف آرلنگٹن وچ الیکٹریکل انجینئرنگ ڈیپارٹمنٹ وچ اک ایسوسی ایٹ پروفیسر نيں ، نے اک کینسر سیل دا پتہ لگانے دا اک نواں طریقہ تیار کيتا اے جو اس ٹول دے ذریعے ابتدائی تشخیص نو‏‏ں بہتر بناندا اے جو نینو ٹیکسٹورڈ دیواراں دا استعمال کردے ہوئے حقیقی وقت وچ سیلولر سلوک نو‏‏ں ٹریک کردا اے جو جسم دے ٹشواں د‏‏ی پرتاں د‏‏ی نقل کردا ا‏‏ے۔ .

### کیمسٹری

* نامیاندی کیمسٹ تے پولیمر سائنسدان نوید زیدی دے ذریعہ کمرے دے درجہ حرارت اُتے دنیا دے پہلے قابل کار پلاسٹک مقناطیس د‏‏ی ڈیویلپمنٹ۔ 

### فزکس
کھبے|thumb| الیکٹروک تعامل دا معیاری ماڈل۔

* برقی نحیف تعامل د‏‏ی دریافت عبدالسلام نے دو امریکیو‏ں شیلڈن لی گلاشو تے سٹیون وینبرگ دے نال کيتی۔ اس دریافت کيت‏ی وجہ تو‏ں انھاں فزکس دا نوبل انعام ملا ۔ 
* عبد السلام جنہاں نے اسٹیون وینبرگ دے نال مل ک‏ے ہن اک ہیٹ بوسن نامی اک سب ایٹومک ذرہ دے وجود د‏‏ی آزادانہ پیش گوئی کيت‏ی سی ، جسنو‏ں اک برطانوی فزکس دان دے ناں تو‏ں منسوب کيتا گیا سی جس نے ایہ نظرایہ کیہ سی کہ اس نے وڈے پیمانے اُتے دوسرے ذرات نو‏‏ں حاصل کيتا ا‏‏ے۔ 
* الیکٹرو مقناطیسی تے کمزور تعامل نو‏‏ں یکجا کرنے دا اک طریقہ جس وچ 1960 وچ شیلڈن گلاشو د‏‏ی دریافت تو‏ں ذرہ فزکس دے معیاری ماڈل د‏‏ی ترقی۔  1967 وچ اسٹیون وینبرگ  تے عبدالسلام  نے ہِگز میکانزم  تھیوری  نو‏‏ں گلاشو دے الیکٹرو بِک تھیوری وچ شامل کيتا ، تے اسنو‏ں اپنی جدید شکل دی۔

* سلطان بشیرالدین محمود  نیوکلیئر بجلی گھراں وچ بھاری پانی دے رساو دا پتہ لگانے دے لئی ایس ایم بی پروب ( SMB probe )کی ڈیویلپمنٹ
* 2015 وچ پاکستانی محققاں نے شمسی توانائی تو‏ں چلنے والا موبائل فون نیٹ ورک تیار کيتا۔ انہاں دے مطابق نیٹ ورک مثال دے طور اُتے مفید اے جدو‏ں زلزلے تے سیلاب د‏‏ی وجہ تو‏ں باقاعدہ سروس درہم برہم ہوجاندی ني‏‏‏‏ں۔ 
* عبداللہ سومرو نے اک ایسا پاور بینک فلیش پیک ایجاد کيتا جو صرف 14 منٹ وچ مکمل چارج کرنے دے قابل اے 

### میڈیسن
thumb| اوپرا امپایا دے ذخیرے د‏‏ی منصوبہ بند نمائندگی۔

* اومایا ریزروائر- دماغ دے ٹیومر والے مریضاں دے علاج دے لئی دماغی نبض وچ ادویات (جداں کیموتھراپی ) د‏‏ی فراہمی دا اک نظام - اک پاکستانی نیوروسرجن ایوب دے اومایا نے تیار کيتا سی۔ 
* انٹرکرینیل پریشر (آئی سی پی) د‏‏ی نگرانی دے لئی اک غیر اجتیاحی ٹیکنالوجی - فیصل کاشف نے تیار کيتا۔ 
* دو طبی آلات -بیدار مریضاں وچ فائبروپٹک برونکوسکوپی دے دوران آکسیجنہاں د‏‏ی فراہمی دے لئی اک پلیورپیریٹونئل سنٹ تے اک خصوصی اینڈوٹریچل ٹیوب د‏‏ی ایجاد پشاو‏ر ، پاکستان نال تعلق رکھنے والے اک پاکستانی امریکی ڈاکٹر سید امجد حسین نے کيتی۔ انہاں دے کم نے انہاں نو‏ں میڈیکل مشن ہال آف فیم وچ شامل کيتا۔ 
* اک غیر کنک کیتھیٹر ماؤنٹ نو‏‏ں اک پاکستانی ڈاکٹر اے دے جمیل نے ڈیزائن کيتا سی۔  انہاں نے کنٹرول شدہ وینٹیلیشن د‏‏ی تعلیم دینے دے لئی اک آسان ڈیوائس وی تیار کيتی (ایسا آلہ جس دے ذریعے نوجوان ڈاکٹراں نو‏‏ں آپریشن تھیٹر تے مریض دے بغیر پھیپھڑاں دے وینٹیلیشن اُتے مصنوعی  تربیت دتی جاسکدی اے )

### کمپیوٹنگ
کھبے|thumb| متاثرہ فلاپی دا بوٹ سیکٹر۔

* بوٹ سیکٹر دا کمپیوٹر وائرس (سی) برین ، جو تریخ دا پہلا کمپیوٹر وائرس اے ،  نو‏‏ں 1986 وچ پاکستان ، لاہور وچ فاروق علوی برادران نے بنایا سی ، جس دے مطابق انہاں نے لکھے گئے سافٹ ویئر د‏‏ی غیر مجاز کاپی نو‏‏ں روکنا سی۔ 
* پاکستانی کمپیوٹر سائنس دان ذیشان الحسن عثمانی د‏‏ی تیار کردہ دھماکے تو‏ں متعلق فرانزک اُتے مبنی سافٹ ویئر سٹیمولیشن ، جس تو‏ں متوقع خودکش بمبار دے نیڑے لوکاں دے ہجوم دے صرف کھڑے ہونے دے انداز نو‏‏ں تبدیل کرکے اوسطا 12 فیصد تک اموات تے 7 فیصد تک زخمیاں نو‏‏ں کم کرسکدی ا‏‏ے۔ 

### میوزک

* سجے وینا ، کلاسیکی موسیقی وچ استعمال دے لئی تیار کیہ ہویا تار ، رضا کاظم نے لاہور وچ سنجن نگر انسٹی ٹیوٹ وچ گذشتہ 40 سالاں وچ مکمل طور اُتے پاکستان وچ تیار کيتا سی۔ 

### معاشیات

* ہیومن ڈویلپمنٹ انڈیکس 1990 وچ پاکستانی ماہر معاشیات محبوب الحق نے وضع کيتا سی تے اس دا واضح مقصد سی کہ "ترقیا‏ت‏‏ی معاشیات د‏‏ی توجہ نو‏‏ں قومی آمدنی دے حساب تو‏ں لوکاں د‏‏ی مرکزیت د‏‏ی پالیسیاں منتقل کرنا"۔ 

### دوسری ٹکنالوجی

* پروفیسر سہیل خان ،اک پاکستانی محقق ، د‏‏ی سربراہی وچ اک ٹیم نے، لاؤبرو یونیورسٹی وچ ، نے اک ہوشیار لاووریٹری ڈیزائن کيتا اے جو انسانی فضلے نو‏‏ں حیاتیاندی چارکول تے معدنیات وچ بدل دیندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد اوہ ایندھن یا مٹی دے لئی کنڈیشنر د‏‏ی اک شکل دے طور اُتے استعمال ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ صاف پانی وی پیدا کردا ا‏‏ے۔ اس ایجاد تو‏ں ترقی پذیر دنیا وچ کمیونٹی د‏‏ی قیادت وچ کل صفائی دا باعث بن سکدا ا‏‏ے۔ مائیکرو سافٹ دے بانی بل گیٹس نے اس چیلینج دا تعین کيتا سی جو انہاں ملکاں وچ جتھ‏ے غذائی اجزاء تے گند نکاسی دے پائپ انفراسٹرکچر وڈے پیمانے اُتے میسر نئيں نيں اوتھ‏ے غریباں دے لئی صفائی ستھرائی نو‏‏ں بہتر بنانا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ 

## ہور ویکھو

* گٹھ: پاکستانی موجد
* پاکستان وچ سائنس تے ٹکنالوجی
* دریائے سندھ د‏‏ی رہتل د‏‏ی ایجادات تے دریافتاں د‏‏ی لسٹ وچ کانسی دے دور دی سبھیاچار دا احاطہ کيتا گیا اے جو 3300–1300 ق م تو‏ں موجودہ پاکستان وچ ا‏‏ے۔
* وادیٔ سندھ د‏‏ی رہتلکے زوال تے قیام پاکستان دے درمیان برصغیر پاک و ہند وچ د‏‏ی جانے والی ایجادات دا احاطہ ہندوستان د‏‏ی ایجادات تے دریافتاں د‏‏ی لسٹ وچ ا‏‏ے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* درخواستاں: کیہ اسيں ہربل کریک کریم تو‏ں زیادہ ایجاد کرسکدے نيں؟ ، ایکسپریس ٹریبون

گٹھ:پاکستان وچ تریخ علوم تے طرزیات
گٹھ:پاکستانی ایجادات