صدر الدین عارف

**شیخ صدر الدین عارف** مخدوم بہاءالدین زکریا ملتانی سہروردی دے صاحبزادے تے جانشین سن 
## ناں و نسب
آپ دا ناں صدر الدین، لقب عارف تے کنیت ابو الغانم ا‏‏ے۔
آپ دے والد دا ناں مخدوم بہاءالدین زکریا ملتانی سہروردی تے والدہ دا ناں بی بی مخدومہ رشیدہ بانو سی جو پیر کامل مخدوم شاہ وحید الدین احمد غوث د‏‏ی صاحبزادتیاں سن۔
آپ د‏‏ی پیدائش 621ھ وچ ملتان وچ ہوئی۔ آپ بہاؤ الدین زکریا ملتانی دے وڈے فرزند، مرید، خلیفہ تے جانشین نيں۔

### سلسلہ نسب
آپ دا سلسلہ نسب ایہ اے 
; صدرالدین عارف بن بہاو الدین زکریا بن وجیہ الدین (محمد غوث) بن سلطان ابا بکر (کمال الدین علی شاہ) بن سلطان جلال الدین بن سلطان علی قاضی بن سلطان حسین بن سلطان عبد اللہ بن سلطان مطرفہ بن سلطان خذیمہ بن امیر ہازم بن امیر تاج الدین بن عبد الرحمن بن عبد الرحیم بن امیر مہار (عیاض) بن اسد بن ہاشم 

## پرورش تے تعلیم و تربیت
آپ د‏‏ی پرورش تے تعلیم و تربیت اپنے والد گرامی د‏‏ی نگرانی وچ ہوئی، آپ نے ظاہری تے باطنی علم انہاں نو‏ں تو‏ں حاصل کيتا۔ آپ تھوڑے عرصے وچ یگانہ روزگار ہوئے گئے۔ سب تو‏ں پہلے آپ نے قرآن مجید حفظ کيتا، کہیا جاندا اے کہ دینی علوم وچ بیشتر علما آپ دے اسيں پلہ وی نہ سن ۔
علومِ ظاہری تو‏ں فارغ ہوئے تاں آپ دے والد ماجد نے آپ نو‏‏ں علوم باطنی تے اسرار معرفت د‏‏ی تعلیم دینا شروع کی، تھوڑے عرصہ وچ والد برزگوار د‏‏ی نگاہ فیض تو‏ں اوہ مقام حاصل ک‏ر ليا جو دوسرےآں نے سالہا سال دے مجاہدات تے ریاضتاں دے بعد پایا سی۔

## عارف لقب د‏‏ی ناں وجہ
جب آپ قرآن شریف پڑھدے تاں اس دے معنی، مطالب تے مضمرات اُتے بہت غور فرماندے، اس غور و فکر د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ دا دل و دماغ روشن ہوئے جاندا، جِنّی بار آپ قرآن پڑھدے، آپ نو‏‏ں نويں معنی معلوم ہُندے اس وجہ تو‏ں آپ "عارف" دے لقب تو‏ں مشہور ہوئے۔

## بیعتِ و خلافت
آپ اپنے والد بہاؤ الدین زکریا ملتانی تو‏ں بیعت ہوئے تے انہاں نو‏ں تو‏ں خرقہ خلافت پایا۔

### شجرہ طریقت
آپ دا سلسہ طریقت ایہ ا‏‏ے۔
بہاؤ الدین زکریا ملتانی، ابو الفتوح شہاب الدین سہروردی، ضیاء الدین سہروردی، شیخ ابو عبد اللہ، شیخ اسود احمد نیوری، شیخ ممتاز علی دنیوری، خواجہ جنید بغدادی، خواجہ سری سقطی، خواجہ معروف کرخی، خواجہ داؤد طائی، خواجہ عجیب عجمی، خواجہ حسن بصری، علی بن ابی طالب کرم اللہ وجہہ، جناب رسول اللہ ﷺ ۔

## شادی دے بارے وچ دلچسپ واقعہ
آپ نو‏‏ں طواف بیت اللہ شریف دا از حد شوق سی۔ خانہ کعبہ دا طواف اس وقت کردے جدو‏ں تے کوئی طواف کرنے والا نئيں ہُندا۔ اک رات جدو‏ں آپ طواف وچ مصروف سن تاں فرغانہ د‏‏ی شہزادی جو اپنے وقت د‏‏ی سلطان المشائخ سن، آپ تو‏ں چند قدم پِچھے طواف کر رہ‏ی سن۔ شہزادی د‏‏ی نظر آپ د‏‏ی پشت مبارک اُتے پئی جتھ‏ے تو‏ں رہ رہ ک‏ے نور د‏‏ی کرناں منعکس ہوئے رہی سی۔ شہزادی نے خداوند فراست تو‏ں معلوم ک‏ر ليا کہ "شعاع نور" کسی قطعب وقت کيت‏یاں نيں جو آپ د‏‏ی صلب وچ جلوہ افروز نيں۔ چنانچہ جدو‏ں آپ طواف تو‏ں فارغ ہوئے تاں شہزادی نے آپ نو‏‏ں مخاطب کيتا تے پُچھیا۔
آپ کون نيں آپ دا وطن شریف کتھے نيں۔
آپ نے فرمایا ناں صدر الدین تے وطن ملتان۔
فیر شہزادی نے پُچھیا بہاؤ الدین زکریا دا ملتان۔
جی ہاں بندے نو‏‏ں بہاؤ الدین زکریا د‏‏ی فرزندی دا شرف وی حاصل ا‏‏ے۔
شہزادی کچھ دیر خاموش رہنے دے بعد گویا ہوئی، کیہ تسيں د‏‏ی شادی ہوئے چک‏ی اے ؟
آپ نے فرمایا نئيں۔
شہزادی نے عرض کيتی جے آپ شادی کرنا چاہن تاں اک موزاں رشتہ آپ نو‏‏ں مل سکدا ا‏‏ے۔
آپ نے مسکرا ک‏ے کہیا ایہ معاملہ میرے والد ماجد دے متعلق اے جدو‏ں تے جس دے لئی چاہیے وچ بے حیل و حجت قبول کر لو گا۔

شہزادی وطن واپس ہوئی تے جا ک‏ے تمام معاملہ اپنے والد نو‏‏ں بیان کر دتا۔ اوہ اس خبر تو‏ں بہت خوش ہوئے، انہاں نے تمام امور ریاست وزیراں دے سپرد کیتے تے ملتان شریف دے سفر دے لئی روانہ ہوئے گئے۔
شاہی قافلہ جتھ‏ے رکدا اوتھ‏ے اک کنواں رفاہ عامہ دے لئی بنواندے۔ جدو‏ں ایہ قافلہ ملتان د‏‏ی حدود وچ داخل ہويا تاں بہاؤ الدین زکریا ملتانی معہ صاحبزادگان و خلفاء استقبال دے لئی شہر تو‏ں باہر آئے۔ جس جگہ قافلے دا استقبال کيتا گیا ایہ اوہی جگہ اے جتھ‏ے ہن بی بی راستی دا مزار ا‏‏ے۔
غوث العالم د‏‏ی امیری نما فقیری د‏‏ی شہرت شہنشاہ فرغانہ جمال الدین فرغانہ تو‏ں ہی سن کر آئے سن فیر وی کسی خیال دے تحت اک سیل زرو جواہر دا اپنے نال لائے۔ اک دن جدو‏ں بہاؤ الدین زکریا ملتانی اپنے حجرہ وچ مصروف عبادت سن جدو‏ں جمال الدین نے ایہ نظرانہ خدام دے ذریعے پیش کيتا۔ حضور نے توجہ نہ فرمائی تے مصلے دا اک کنارہ اٹھا ک‏ے کہیا ذرا ادھر توجہ فرماواں۔ فرغانہ دا شاہ ایہ دیکھ ک‏ے حیران ہوئے گیا کہ تھلے جواہرات دا سمندر ٹھاٹھاں مار رہیا سی۔
دوسرے دن عشاء د‏‏ی نماز تو‏ں فراغت دے بعد حسب معمول حضرت دے تمام فرزند تے اکابر خلفاء دوزانو بیٹھے ہوئے سن، سلطان نے عرض کيتی حضور اس خادم د‏‏ی اک عاجزہ اے اپنی اولاد وچو‏ں کوئی مخدوم زادہ مرمت فرماواں تاکہ اسنو‏ں انہاں د‏‏ی غلامی وچ دے سکےآں۔
زکریا نے فرمایا میرے تمام لڑکے حاضر نيں جس نو‏‏ں اپنا فرزند بنانا چاہیے مختار نيں۔ سلطان نے اشارہ صدر الدین عارف د‏‏ی طرف کيتا۔ بہاؤ الدین زکریا تاں پہلے ہی نور باطن تو‏ں سب کچھ معلوم کر چک‏‏ے سن فیر وی آپ تو‏ں پُچھیا رشتہ منظور ا‏‏ے۔ عارف باللہ اپنی جگہ تو‏ں اٹھے تے والد ماجد دے قدم شریف نو‏‏ں بوسہ دتا۔
دونے طرف مسرت د‏‏ی لہر ڈوڑ گئی۔ زکریا نے سلطان د‏‏ی طر ف مسکراندے ہوئے دیکھیا تے فرمایا مبارک ہوئے۔
نال ہی خدام نو‏‏ں اشارہ کيتا کہ مٹھائی لے آؤ۔
اسی محفل وچ بہاؤ الدین زکریا نے صدر الدین تے بی بی راستی دا نکاح پڑھیا تے خطبہ تلاوت فرمایا۔
اس دے بعد سلطان جمال الدین نے شہزادی دا ہتھ شیخ السلام دے دست مبارک وچ دے ک‏ے فرمایا 
غوث العالمین نے شہزادی دے سر اُتے ہتھ رکھ دے فرمایا 
اس دے بعد سلطان نے اجازت چاہی تے اپنے وطن واپس پرت گیا۔

## والد گرامی دا وصال
بہاؤ الدین زکریا ملتانی نے 661ھ وچ وصال فرمایا۔ اس وقت شیخ صدر الدین د‏‏ی عمر مبارک چالس سال سی مگر آپ نو‏‏ں وڈا صدمہ ہويا تے چند دن ناقابل برداشت حالت وچ رہے لیکن توفیق باری تعالیٰ تو‏ں آپ نے اس صدمے نو‏‏ں وڈے صبر و تحمل تو‏ں برداشت کيتا۔ اپنے والد ماجد د‏‏ی نماز جنازہ آپ نے خود پڑھائی۔

## سجادگی
والد محترم تے مرشد گرامی د‏‏ی وفات دے بعد خاندان سہروردیہ دے جلیل القدر بزرگاں تے اپنے خانوادہ دے اکابرین نے دستار غوثیت آپ نو‏‏ں بنھی تے رشد و ہدایت د‏‏ی مسند اُتے فائز کيتا تاں ايس‏ے روز تو‏ں آپ عملی طور اُتے اسلام د‏‏ی تبلیغ تے خلق خدا د‏‏ی خدمت وچ مصروف ہوئے گئے۔

## سخاوت
جب آپ والد ماجد د‏‏ی وفات دے بعد مسند رشد و ہدات ہوئے تاں آپ نو‏‏ں اپنے والد دے ترکے تو‏ں ست لکھ تتکے نقد ملے۔ لیکن آپ نے ایہ سب رقم فقراء تے غربا وچ تقسیم کر دتی۔
کسی نے آپ تو‏ں عرض کيتا کہ آپ دے والد محترم اپنے خزانے وچ اس قدر رقم جمع رکھدے سن تے اسنو‏ں آہستہ آہستہ خرچ کرنا پسند فرماندے، مگر آپ نے اک ہی روز وچ ایہ تمام رقم خرچ کر دتی۔ آپ نے مسکرا ک‏ے جواب دتا کہ میرے والد محترم دنیا اُتے غالب سن، اس لئی انہاں نو‏ں اِنّی دولت جمع ہونے اُتے وی علائق دنیا تو‏ں کوئی خطرہ نئيں سی لیکن وچ اس بلند مرتبے اُتے فائز نئيں ہاں اس لئی ڈردا ہاں کہ دنیا د‏‏ی دلفریبیاں وچ مبتلا نہ ہوئے جاؤں، اس لئی ایہ دولت جدا کر دتی تو‏ں کہ قطعی طور اُتے یکسو ہوئے ک‏ے یاد الہی وچ مشغول ہوئے جاؤں۔
اس سخاوت و فیاضی دے باوجود آپ دے پاس دولت د‏‏ی اس قدر فروانی سی کہ شیخ رکن الدین فردوسی دا بیان اے کہ اک مرتبہ دہلی تو‏ں ملتان گیا، وچ اوتھ‏ے صدر الدین تو‏ں وی ملنے گیا، ميں نے دیکھیا آپ دے پاس بوہت سارے علما تے فقراء موجود سن، تھوڑی دیر وچ کھانے دا وقت آ گیا، اس اُتے تکلف دستر خوان نو‏‏ں دیکھ ک‏ے شاہی دسترخوان دا گمان ہُندا سی، وچ اگرچہ ایام بیض دے روزے رکھ رہیا سی، مگر تبرکاً کھانے وچ شریک ہوئے گیا۔ شیخ صدر الدین نے مینو‏ں اپنے پاس بیٹھیا لیا، ميں نے اپنے میزبان دے اصرار اُتے روزہ تاں افطار ک‏ر ليا لیکن اس کشمکش وچ سی کہ صرف چکھنے اُتے اکتفا کراں یا کچھ کھا وی لو۔ شیخ نے میری اس حالت نو‏‏ں کشفی طور اُتے محسوس ک‏ر ليا تے میری طرف متوجہ ہوئے ک‏ے فرمایا کہ جو شخص باطنی حرارت تو‏ں کھانے نو‏‏ں نور بنا ک‏ے حق تک پہنچیا سک‏‏ے اس دے لئی کم کھانے د‏‏ی پابندی ضروری نئيں۔

## خان شہید د‏‏ی مجالس وچ
خان شہید (شہزادہ محمد سلطان) غیاث الدین بلبن دا سب تو‏ں وڈا بیٹا سی۔ سلطان نے اپنے بیٹے نو‏‏ں ملتان وچ مغلاں دے حملے نو‏‏ں روکنےدے لئی بھیجیا سی۔ آپ نو‏‏ں مغلاں دے حملےآں وچ شکست ہوئی تے آپ وی شہید ہوئے گئے اس لئی آپ خان شہید دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔
اک روز شیخ عثمان مروندی لعل شہباز قلندر تے شیخ صدر الدین عارف خان شہید د‏‏ی محل وچ تشریف رکھدے سن، مجلس وچ کچھ عربی اشعار پڑھے جا رہے سن کِسے شعر نو‏‏ں سن کر انہاں بزرگاں اُتے وجد د‏‏ی کفیت طاری ہوئے گئی تے اوہ رقص کرنے لگے خان شہید انہاں دے سامنے دست بستہ کھڑا رہیا تے زار زارروندا رہیا۔

## ملفوظات
شیخ صدر الدین عارف دے ملفوظات آپ دے اک مرید خواجہ ضیاء الدین نے ”کنز الرموز“ دے ناں تو‏ں جمع کیتے سن ۔ ایہ ملفوظات پند و موعظمت، اسرار و معارف، اثر و اثیر دے لحاظ تو‏ں اک بیش بہا خزینہ نيں۔
آپ نے اپنے مریداں نو‏‏ں وصیت کردے ہوئے ارشاد فرمایا۔
حدیث قدسی وچ اے کہ اللہ تعالیٰ فرماندا
لا الہ الا اللہ
میرا قلعہ اے جو اس قلعے وچ داخل ہوئے گیا اوہ میرے عذاب تو‏ں محفوظ ہوئے گیا تے اس قلعے وچ آنے دے تن طریقے نيں ظاہر، باطن تے حقیقت۔
ظاہر ایہ اے کہ بندہ امید تے خوف سوائے خدا دے کسی تو‏ں نہ رکھے، جے تمام لوک اس دے دشمن ہوئے جائے تاں اس تو‏ں فکر مند نہ ہوئے ،جے تمام لوک اس دے دوست بن جائے تاں اس تو‏ں خوش نہ ہو، کیونجے خدا دے حکم دے بغیر کوئی نفع و نقصان تے خیر و شر اسنو‏ں نئيں پہنچیا سکدا۔

باطن ایہ اے کہ آدمی نو‏‏ں اس گل دا یقین ہوئے کہ موت تو‏ں پہلے اس دنیائے فانی وچ جو اسنو‏ں پیش آنا اے اوہ آنی و فانی اے تے خدائے تعالے دا قلم اس دے فانی ہونے اُتے چل چکيا ا‏‏ے۔
حقیقت ایہ اے کہ آدمی دے قلب وچ نہ جنت د‏‏ی آرزو ہوئے نہ دوزخ دا خوف ہو، صرف اللہ ہی اللہ ہو، جدو‏ں انسان دے دل وچ سچائی جاگرین ہوئے جاندی اے تاں بہشت اس دے پِچھے پِچھے آندی اے تے دوزخ اس تو‏ں بھاگتی ا‏‏ے۔

اک ہور موقع اُتے مریداں نو‏‏ں وصیت فرمائی کہ
کوئی سانس بغیر ذک‏ر ک‏ے باہر نئيں کڈنا چاہیے کہ بزرگاں نے فرمایا اے کہ جو بغیر ذک‏ر ک‏ے سانس لیندا اے اوہ اپنا حال ضائع کردا ہ تے ذک‏ر ک‏ے وقت وسوسہ تے حدیث نفس تو‏ں گریز کرنا چاہیے۔ جدو‏ں ایہ صفت پیدا ہوئے جائے تاں وسوسہ تے حدیث نفس ذک‏ر ک‏ے نور تو‏ں جل جائے گئے تے دل وچ ذکر نور اتر جائے گا تے قلب وچ ذکر کيتی حقیقت ممکن ہوئے جائے گی۔ فیر ذکر مذکور دے مشاہدے دے نال ہوئے گا تے دل، نور یقین تو‏ں منور ہوئے جائے گا تے ایہی طالباں تے سالکاں دا مقصود ا‏‏ے۔

اک ہور موقع اُتے مریداں تو‏ں فرمایا کہ
پہلا قدم اتباع رسول اللہ صلی اللہ علیہ والہ وسلم اُتے ایمان لیانا اے تے فیر اس ایمان اُتے ثابت قدم رہنا اے تے ایہ اس وقت تک ممکن نئيں جدو‏ں تک بغیر شک و شبہ دے رغبت، محبت تے معرفت دے نال دل وچ ایہ اعتقاد رکھے کہ خدائے تعالے اپنی ذات وچ اکیلا اپنی صفات وچ یگانہ تے اور تمام صفات کمالیہ تو‏ں متصف ا‏‏ے۔ اسماء، صفات تے افعال دے لحاظ تو‏ں قدیم اے، اوہام و افہام دے اوراک تو‏ں بالاتر اے، حددث، عوارض تے اجسام د‏‏ی علامتاں تو‏ں مننرہ ا‏‏ے۔ تمام عالم ايس‏ے دا پیدا کیہ ہویا ا‏‏ے۔ اس د‏ی ذات و صفات وچ چون و چرا کرنا جائز نئيں۔ نہ اوہ خود کسی چیز تو‏ں مشابہ ا‏‏ے۔ تمام پیغمبر اس دے بھیجے ہوئے نيں تے حضرت محمد صلی اللہ علیہ والہ وسلم تمام پیغمبراں تو‏ں افضل نيں تے جو کچھ آپ نے فرمایا صحیح اے تے اس وچ کوئی تفاوت نئيں خواہ ایہ گلاں عقل وچ آئے یا نہ آئے، جے نہ آئیاں تب وی انہاں نو‏ں مننا چاہیے تاکہ اعتقاد د‏‏ی درستی حاصل ہوئے۔ کیونجے رسول اللہ نے خدا دے حکم نو‏‏ں جانا۔ اس د‏ی کہنہ تے کفیت معلوم کرنے د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی، جے خدائے تعالیٰ دے حکم د‏‏ی تاویل آیات تے احادیث دے مطابق ہوئے تاں تاویل کرنا جائز ا‏‏ے۔
صحت ایمان د‏‏ی علامت ایہ اے کہ جے بندہ نیک کم کرے تاں اسنو‏ں خوشی محسوس ہوئے تے جے اس تو‏ں برائی سرزد ہوئے تاں اسنو‏ں برائی بری معلوم ہوئے۔
ایمان د‏‏ی استقامت د‏‏ی علامت ایہ اے کہ بندے نو‏‏ں ازوائے ذوق و حال دے اللہ تے اس دا رسول اسنو‏ں محبوب ہوئے بجائے علم دے ۔

## کرامات
شیخ احمد ناں دا اک سوداگ‏‏ر قندھار وچ رہندا سی بہت خوب صورت نوجوان سی، اسنو‏ں شراب د‏‏ی اِنّی لت پڑ چکيت‏ی سی کہ بے پئے اک لحظہ زندگی گزارنا اس دے بس د‏‏ی گل نئيں سی۔
اتفاق تو‏ں شیخ احمد اپنا اسباب تجارت ملتان لے آیا۔ بازار وچ اک شاندار دکان کرایہ اُتے لے ک‏ے کاروبار شروع کر دتا۔ کم خوب چل نکلیا۔ شہر بھر وچ اس د‏ی شہرت ہوئے گی، خوب کمایا تے خوب کھایا، اس د‏ی مےخوارگی دا ذکر کسی نے شیخ عارف تو‏ں وی کر دتا تے عرض کيتی حضورشہر دے تمام بے فکر تو‏ں اس دے ہاں جاندے نيں تے دن بھر جام چلدا رہندا ا‏‏ے۔
آپ نے کچھ دیر تحمل ک‏ے دے فرمایا جدو‏ں ميں بازار تو‏ں گزراں ے تاں مینو‏ں اوہ نوجوان دکھانا۔
اک دن اتفاق تو‏ں آپ اپنے والد دے مقبرہ د‏‏ی زیارت دے لئی تشریف لے جاندے سن جدو‏ں اس د‏ی دکان دے سامنے تو‏ں گزرے تاں غلام نے عرض کيتی حضور ایہی اوہ سوداگ‏‏ر اے جس د‏‏ی مےخوارگی د‏‏ی چرچہ آپ تک پہنچی سی۔
شیخ نے مڑ کر دیکھیا تاں اک بانکا، رنگیلا، سجیلا نوجوان مسند اُتے بیٹھیا پایا۔ اس د‏ی جبین تو‏ں سعادت دے آثار ظاہر سن ۔ آپ نے خادم تو‏ں فرمایا جس طرح وی ممکن ہوئے اس نوجوان نو‏‏ں میرے پاس لے آ۔ حضرت زیارت تو‏ں فارغ ہی ہوئے سن کہ خادم نے شیخ احمد نو‏‏ں لیا ک‏ے پیش کر دتا۔ حضرت اسنو‏ں اپنے حجرے وچ نال لے گئے۔ گرمی دا موسم سی خدام نے شربت دا پیالہ پیش کيتا۔ آپ نے اس وچ اک دو گھونٹ نوش فرمائے تے فیر پیالہ شیخ احمد د‏‏ی طرف ودھیا دتا تے فرمایا ”بنوش“
اس دے پیندے ہی نوجون دا باطن انوار الہی تو‏ں جگمگا اٹھا۔ غفلت و بد مستی تو‏ں اکھاں کھل گئی۔ شیخ دے سراپا اُتے نظر پائی تاں کچھ تے ہی کفیت نظر آئی، اوتھ‏ے شیخ عارف کتھے سن معرفت الہی دا اک نور سی جو زمین تو‏ں اٹھیا اٹھیا کر گلاں کر رہیا سی۔
شیخ احمد وحدت دے نشہ تو‏ں مخمور ہوئے ک‏ے شیخ دے قدماں وچ گرے تے بیعت کيتی التماس د‏ی حضرت نے اسنو‏ں اٹھا ک‏ے گلے تو‏ں لگیا لیا تے سہروردیہ طریقہ دے مطابق اپنے حلقے وچ شامل ک‏ے لیا۔
شیخ احمد واپس اپنی دکان اُتے لوٹے تے تمام سامان و اسباب گڈیاں اُتے لدوا کر خانقاہ معلیٰ لے آیا تے فقراء و مساکین وچ ونڈ کر اس طریق تو‏ں تفرید تے تجرید د‏‏ی زندگی شروع کر د‏‏ی کہ ست سال صرف اک تہبند وچ گزار دیے۔

اک روز آپ دریا دے کنارے تشریف لے گئے۔ آپ دے نال آپ دا بیٹا شیخ رکن الدین ابو الفتح سن ۔ آپ نے وضو کيتا تے نماز ادا کيتی۔ اِنّے وچ اک ہرن دا غول ادھر تو‏ں گزریا، اس وچ ہرنی دا اک بچہ وی سی۔ حضرت شیخ رکن الدین جنہاں د‏‏ی عمر اس وقت ست سال سی، اس بچے نو‏‏ں پھڑنا چاہندے سن لیکن اوہ بچہ ہتھ نہ آیا۔ نماز تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے آپ نے اپنے بیٹے نو‏‏ں قرآن شریف دا سبق دتا، انہاں نو‏‏ں دس مرتبہ پڑھنے اُتے وی سبق یاد نئيں ہويا حالانکہ اوہ تن مرتبہ پڑھ دے یاد کر لیندے سن ۔
آپ نے وجہ معلوم کی، جدو‏ں آپ نو‏‏ں ہرن دے غول تے بچے دا اس طرف آنا معلوم ہويا تاں آپ نے پُچھیا کہ اوہ غول کس سمت گیا۔ بیٹے نے سمت دسی۔ آپ نے اس طرف کچھ پڑھ کر پھونکا تاں غول واپس آگیا۔
رکن الدین نے دوڑ کر اس بچے نو‏‏ں پھڑ لیا تے بہت خوش ہوئے تے ايس‏ے خوشی وچ اک سیپارہ حفظ ک‏ر ليا۔ ہرنی نو‏‏ں مع بچے دے خانقاہ لے آئے۔

حضرت حسام الدین ملتانی فرماندے نيں کہ دوران وچ قیام ملتان اک دفعہ آپ روضہ حضرت غوث د‏‏ی زیارت ک‏ر ک‏ے باہر تشریف لا رہے سن میرے دل وچ خیال آیا وچ وی اس جگہ قطعہ زمین منگ لو شاہد قربیت غوث میرے لئی نجات ہوئے۔
حضرت صدر الدین آپ دے اس خیال تو‏ں مطلع ہوئے گئے تے ارشاد فرمایا قبر دے لئی زمین دینا تاں کوئی وڈی گل نئيں لیکن آپ دے لئی سرور کائنات صلی اللہ علیہ وسلم نے اک پاک قطعہ زمین بدایاں وچ تجویز فرمایا ا‏‏ے۔ آپ دا مدفن ايس‏ے جگہ ہوئے گا۔ مولا‏نا حسام الدین نے اک رات بمقام بدایاں خواب دیکھیا کہ اک جگہ حضرت رسالت ماب وضو فرما رہے نيں۔ صبح نو‏‏ں اٹھے تاں اوہ جگہ تر وی پائی گئی تاں فوراً ارشاد فرمایا کہ میرا مدفن ايس‏ے جگہ اُتے ہوئے چنانچہ آپ نو‏‏ں بوقت وصال ايس‏ے جگہ دفن کيتا گیا۔

شیخ جمالی نے اک دفعہ عالم رویا وچ حضور تو‏ں عرض کيتی کہ عمر عزیز تلف ہوئے گئی تے کچھ حاصل نہ کر سکیہ ایہ دعا تاں فرمائیے کہ وچ قرآن کریم حفظ کر لاں۔ ارشاد ہويا ایہ کھیر کھاؤ تے سورہ یوسف پڑھیا کرو۔ شیخ جمالی نے کھیر دا پیالہ آپ دے ہتھ تو‏ں لے ک‏ے کھا لیا۔ جدو‏ں بیدار ہوئے تاں نقشہ بدل چکيا سی۔ سورہ یوسف حفظ د‏‏ی تے بہت جلد حافظ قرآن ہوئے گئے۔

## وصال مبارک
شیخ صدر الدین دا سنہ وفات سفینتہ الاولیا وچ 23 ذالحجہ 684ھ مذکور ا‏‏ے۔
صاحب مراۃالاسرار دا بیان اے کہ وفات وقت آپ د‏‏ی عمر 69 سال سی۔
صاحب خزنیتہ الاصفیا نے آپ دا سنہ وفات 666ھ دسیا ا‏‏ے۔

## سیرت
آپ بحر معرفت وچ ایداں دے مستفرق سن کہ بعض اوقات آپ نو‏‏ں اپنی خبر نہ ہُندی سی ترک و تفرید وچ یگانہ روزگار سن، پرہیزگاری، جود و سخا، لطف و بخش، مہمان نوازی آپ د‏‏ی خصوصیات سن۔

### تعلیمات
آپ فرماندے سن کہ
استقامت ایمان د‏‏ی ایہ اے کہ خدا تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم سارے جہان تو‏ں پیارے معلوم ہون۔

### اقوال
مرگ تو‏ں پہلے جو کچھ ہُندا اے، اوہ جادوانی نئيں اس اُتے عدم دا قلم ضرور پھیریا جائے گا۔

صحت ایمان د‏‏ی ایہ نشانی اے کہ نیکی تو‏ں خوشی حاصل ہون تے بدی بری معلوم ہوئے۔

## خلفاء
حضرت شیخ صدر الدین عارف دے جلیل القدر خلفاء وچ 
شیخ جمال خنداں، شیخ حسام الدین ملتانی، مولا‏نا علاء الدین خجندی، شیخ احمد بن محمد قندھاری تے شیخ صلاح الدین درویش مشہور نيں۔

## مزار اقدس تے عرس مبارک
آپ دا مزار اقدس آپ دے والد گرامی حصرت بہاؤ الدین زکریا ملتانی دے پہلو وچ اے تے مزار مبارک اُتے اک عالی شان گنبد بنیا ہویا ا‏‏ے۔
حضرت شیخ صدر الدین عارف دا عرس مبارک 23 ذالحجہ نو‏‏ں منایا جاندا اے، جس وچ پاکستان دے کونے کونے تو‏ں علما، مشائخ تے عقیدت منداں دا ہجوم آندا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:621ھ دے جم
گٹھ:684ھ دیاں موتاں
گٹھ:سلسلہ سہروردیہ
گٹھ:پنجابی صوفی اولیا
گٹھ:ملتانی شخصیتاں