open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
لہنا سنگھ سندھاوالیا

**لہنا سنگھ سندھاوالیا** ( م۔ 1843ء ) : لاہور دربار نوں تباہی دے رستہ اتے اگے دھکن والے سرداراں وچوں اک ، جس دا جم س۔ امیر سنگھ سندھاوالیئے دے گھر ہویا ۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ دا نکٹورتی رشتیکار ہون کارن اس دی لاہور دربار وچ کافی احترام سی ۔ کنور نونہال سنگھ دی موت توں بعد راج-گدی حاصل کرن دے جدوجہد وچ اس نے عطر سنگھ اتے اجیت سنگھ سمیت رانی چند کور دا ساتھ دتا ۔ پر شیر سنگھ دے مہاراجہ بن جان کارن ایہناں دے لاہور دربار توں پیر اکھڑ گئے ۔ اس دیاں دیس-مخالف کاروائیاں کرکے جنوری 1842ء  وچ اس نوں نظربند کر دتا گیا ۔ آپسی تعلقات سدھرن نال ستمبر 1842ء  وچ اس نوں آزاد کیتا گیا اتے انگریزی علاقے وچ پناہ لئی بیٹھے عطر سنگھ اتے اجیت سنگھ نوں پنجاب پرتن لئی کہہ دتا گیا ۔ پر ایہناں نے اپنے من وچوں شیر سنگھ بارے دشمنی دی بھاونا نوں ختم نا کیتا ۔

15 ستمبر 1843ء  نوں مہاراجہ شیر سنگھ شاہ بلاول دی بارادری وچ فوج دا معائنہ کر رہا سی اتے اس دا لڑکا کنور پرتاپ سنگھ ، جوالا سنگھ دے نیڑلے باغ وچ تِلا-دان کرن وچ رجھیا ہویا سی ۔ اجیت سنگھ اپنے فوجی دستے سمیت مہاراجے پاس پہنچیا اتے اک نویں کاربین دکھاؤن دے پج گولی مار کے ختم کر دتا ۔ گولی دی آواز سن کے باغ وچ لکے ہوئے لہنا سنگھ نے کنور پرتاپ سنگھ دا سر وڈھ لیا ۔ اس دے سر نوں گھوڑے دی کاٹھی نال بنھ کے ایہہ اجیت سنگھ پاس گیا اتے دوویں قلعے ول تر پئے ۔ رستے وچ ملے راجا دھیان سنگھ نوں مار کے ایہہ قلعے وچ پہنچے اتے دلیپ سنگھ نوں مہاراجہ اعلان کرکے اجیت سنگھ نوں وزیر بنایا ۔ جدوں دھیان سنگھ دے پتر ہیرا سنگھ نوں پتہ لگا تاں اوہ فوجاں نوں نال لے کے 16 ستمبر 1843ء  نوں سویرے قلعے اتے آ چڑھیا ۔ اجیت سنگھ نوں قلعے دی دیوار توں رسی نال اتردیاں گولی ماری گئی ۔ لہنا سنگھ نوں تہہ خانے وچوں کڈھ کے قتل کیتا گیا اتے اس دی دیہہ نوں رسی نال بنھ کے لاہور دیاں گلیاں وچ گھسیٹوایا گیا ۔ پھر اس دے جسم دے ٹکڑیاں نوں لاہور شہر دے دروازیاں اتے لٹکوایا گیا ۔

## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:سکھ سلطنتگٹھ:سکھ اتہاسگٹھ:پنجاب دی تریخ
کیسر سنگھ چھبر

**کیسر سنگھ چھبر**'بنساولیناما دساں پاتشاہیاں کا ’ دا لکھاری سی ۔

## جم
کیسر سنگھ چھبر دا جم کد اتے کتھے ہویا ؟ اس بارے اتہاس چپ اے ۔ اندرلے اشارہ مطابق — سطر برس سودھ مے کیتی تا ایہہ کہانی سنائی ( 14/622 ) । اس دی آیوں بنساولینامے دا احتتام ( سن۔ 1826 بِکرمی۔ ) ویلے 70 ورھیاں دی سی ۔ اس حساب مطابق اس دا جم سن۔ 1756 بِکرمی  دے نیڑے-تیڑے ہویا ہووےگا ۔ گرو گوبند سنگھ  سں۔ 1765 بِکرمی وچ جوتی جوتِ سمائے ، ادوں اس دی عمر 8/9 ورھیاں دی ہوویگی ۔ اس لئی ایہہ گرو صاحب دا حضوری لکھاری نہیں ہو سکدا ۔ گرو گوبند سنگھ جی دے پرورتی دور وچ کیسر سنگھ سکھ-تنظیم اتے اگھے سکھ آگوآں دے رابطہ وچ رہا سی ۔ اس نے بہت سماں ماتا سندری دے دربار وچ دلی اتے دربار صاحب وچ امرتسر بتایا سی ۔ ایہہ ضرور ہی ماما کرپال ، بھائی منی سنگھ ، بھائی تارہ سنگھ وغیرہ دے نیڑے وچریا ہووےگا ۔

بنساولینامے وچ بھائی کیسر سنگھ نے اپنے جنم-ستھان دا کوئی الیکھ نہیں کیتا ، پر اس دی کل-پرمپرا جموں دے چھبر خاندان نال جڑدی اے ۔ اس نے اپنے آپ نوں دھرمچند دا ‘ ناتی’ کیہا اے ۔ اس نے نوویں چرن ( 33-34 ) وچ دسیا اے کہ بکالے وچ 22 منجیاں اتے اکھوتی گروآں وچوں اصلی گرو نوں لبھن دا سہرا دیوان درگھا ملّ چھبر نوں اے ، جو گرو ہرکرشن جی نال دلی گیا سی اتے گورو-گدی دا اختلاف چھڑ پین  تے پنجویں مہینے دلیؤں سنگت لے کے بابے بکالے آیا سی ۔ گرو جی نے پرسن ہو کے اس نوں سروپاؤ دتا اتے اپنے دربار دی ‘ دیوانی ’ دی ذمہ واری وی سونپی ۔ بردھ ہون کرکے اس نے اس کم لئی ستیداس اتے متیداس ناں دے اپنے دو بھتیجیاں دا تعاون لیا ، کیونکہ دھرمچند ناں دا اس دا پتر ادوں عمر وچ چھوٹا سی اتے ‘ دیوانی’ دا ذمہ واری نبھاؤن دے یوگ نہیں سی ۔

دھرمچند اتے صاحب چند دوویں بھرا سن ۔ ایہناں دوہاں نوں گرو گوبند سنگھ جی نے گدی اتے بیٹھن ویلے ‘ دیوانی’ دا کم سنبھالن لئی حکم دتا ۔ صاحب چند دی ذمہ واری دربار دی دیوانی سنبھالنا سی اتے دھرمچند دے سپرد خزانے اتے توشاخانے دا کم سی ۔ دھرمچند دے پتر دا ناں گربخش سنگھ سی اتے گربخش سنگھ دا لڑکا کیسر سنگھ سی ۔ اس طرحاں کیسر سنگھ درگھا ملّ دے خاندان وچوں سی اتے دسم گرو جی دے خزانے اتے توشاخانے تک اس دی سدھی پہنچ سی ۔

کیسر سنگھ چھبر دے ناں نال اک ‘ باراماہ ’ دی رچنا وی جوڑی جاندی اے ، پر اس بارے ادھک جانکاری دا امطلب اے ۔ اس دی اکو اک رچنا ‘ بنساولیناما دساں پاتشاہیاں کا ’  ہی اے ۔
## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجابی لکھاریگٹھ:سکھ اتہاسگٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:پنجابی سکھ
گٹھ:سکھ شخصیتاں
چینچل سنگھ بابک

**چینچل سنگھ بابک** (15 جولائی 1923 – 18 جنوری 2012) پنجابی، ہندی اتے اردو شاعر اتے بھارتی مزدور سبھا (گریٹ برٹین) دے سرگرم کارکنّ سن۔
## جیونی
چینچل سنگھ بابک دا جم بھارتی پنجاب دے پنڈ بابک، تحصیل ٹانڈا، ضلع ہشیارپور وکھے 15 جولائی 1923 نوں ہویا سی۔ 1940 وچ سرکاری سکول ٹانڈا توں میٹرک کرن مگروں اوہ بھارتی کمیونسٹ پارٹی دے کلوقتی کارکنّ بن گئے۔ 1953 نوں انگلینڈ آ گئے اتے نوٹنگھم آ وسے۔
## رچناواں
* *آزادی دیاں برکتاں* (2000)
* *بتّ بولدا اے* (2007 پنجابی ہندی اردو اتے انگریزی شاعراں دیاں بھگت سنگھ نوں نذر کویتاواں دا مجموعہ)
* *زندگی دیاں پیڑاں* (سوے-جیونی)

## حوالے

گٹھ:جم 1922
گٹھ:موت 2012
گٹھ:شاعر
گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:ہندی شاعر
گٹھ:پنجابی شاعر
خالد محمود

**ڈاکٹر خالد محمود** (جم 15 جنوری 1948) دلی اردو اکیڈمی دا وائس چیئرمین اے۔اوہ اردو دا اک ممتاز استاد، خوش فکر شاعر، مترجم اتے نقاد وی اے۔
## بچپن اتے سکھیا
خالد محمود دا جم مدھ پردیش دے ودیشا ضلعے دے اک پنڈ وچ ہویا سی۔ اس دے پیؤ احمد شاہ خاں (عبید میاں) بہت ہی خلیق شخصیت دے مالک سی۔ اسنے اپنی شروعاتی پڑھائی مقامی سکول توں کیتی سی۔ ایم اے (اردو) اتے بی ایڈّ سفینہ کالج بھوپال توں کیتی اتے پی ایچ ڈی جامہ ملیہ اسلامیہ، نویں دلی توں کیتی۔
## پروفیشنل سفر

خالد محمود سکھیا دے میدان نال جڑیا رہا۔ اسنے اک سینئر سیکنڈری سکول توں پیشگت سفر شروع کیتا اتے ترقی کر کے جامعہ ملیہ اسلامیہ دے اردو ڈیپارٹمنٹ دا چیئرمین وی رہا۔

## رچناواں
* سمندر آشنا (غزلاں) – 1982
* ماحول کے ذریعے تعلیم (ترجمہ) – 1994
* اردو سفرناموں کا تنقیدی مطالعہ - 1995
* ادب کی تعبیر (مضامین) – 1999
* گوری (ناول ترجمہ) – 2000ای
* شعر؎ چرغ (شعری مجموعہ، اردو اور ہندی) – 2001
* کالے کنول (کہانیاں، ترجمہ) – 2002
* شگفتگی دل کی (خاکے انشائیے) 2003
* تاپسی (ناول ترجمہ) – 2004
* اردو وچ طنز و مزاہ کی روایت (ترتیب) – 2005
* قصائی باڑا (کہانیاں، ترجمہ) – 2006
* شاہ مبارک آبرو (مونوگراف) – 2007

## حوالے

گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:جم 1948
فکر تونسوی

**فکر تونسوی** (7 اکتوبر 1918 – 12 ستمبر 1987) 20 ویں صدی دے اک اردو شاعر سی ۔ اوہناں دا جم تونسا پنجاب  وچ ہویا ۔ اوہ اپنی وینگ-لیکھنی لئی مشہور سی ۔ اوہ ہندو نال تعلق رکھدے سی ۔ اوہ اپنی وئنگمئی شاعری لئی مشہور سی ۔ ااوہناں ے اردو وچ 20 اتے ہندی وچ 8 کتاباں لکھیاں ۔ کسے ویلے ملاپ (اخبار) چ چھپدا فکر تونسوی دا کالم 'پیاز کے چھلکے' بہت ای پسند کیتا جاندا سی ۔ جندھر 'نواں زمانہ' وچ اوہ 'آج کی خبر' کالم لکھدے سی ۔

## حوالے

گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:ادیب
مہاراجہ رنجیت سنگھ دا کشمیر اُتے مل

30. کشمیر دی جت

کشمیر ہنے پٹھانی حکومت دے ماتحت سی۔ مہاراج صاحب نے جو پالیسی دھارن کیتی سی، اسدے مطابق اتھوں وی پٹھانی راج دا کنڈھا کڈھ کے اتھے پنجاب راج قائم کرنا ضروری سی، نہیں تاں پٹھاناں دا کنڈا سر اتے گڑیا رہنا سی۔ کشمیر دا حاکم، جبار خاں بہت ظالم اتے بے رحم سی۔ اوہ ہندواں اتے خاص سکھتی کردا سی۔

عامَ جنتا وی استوں دکھی سی۔ اسدا مال منتری پنڈت ویردیو تنگ آکے اسدے نال رس گیا اتے سہارے دے خاطر مہاراجہ رنجیت سنگھ دے دربار وچ آ گیا۔ مہاراجہ صاحب تاں شروع ولوں ہی شرن آئے نوں گلے لگاؤن والے سن۔ انھاننے پنڈت ویر دیوَ نوں عزت دتی۔ استوں انھاننے کشمیر دے وچ دی حالت اتے کشمیر نوں جان والے رستیاں دے بارے وچ جانکاری حاصل کیتی۔

سن 1819 (سنوت 1876 بکرمی) وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ  نے کشمیر جتن دی تیاری کیتی۔ وزیرآباد وچ فوج اکٹھے کیتی گئی۔ فوج دے تن حصے کیتے گئے۔ اک حصہ مشر دیوان چند اتے سردار شام سنگھ اٹاریوالا دی کمان وچ اتے دوجا شہزادہ کھڑک سنگھ دی کمان وچ دتا گیا۔ تیجا حصہ مہاراجہ  نے اپنی کمان وچ پچھے رکھیا تاکہ اگے ہوئی فوج نوں ضروری مدد اتے رسد گولہ بارود پہنچایا جا سکے اتے جتھے مدد دی ضرورت ہووے اتھے مدد بھیجی جا سکے۔ ساری فوج دی کمان شہزادا کھڑک سنگھ نوں دتی گئی۔

سکھ فوج نے راجوڑی اتے حملہ کیتا۔ اتھے دا حاکم اگر خاں بھجّ گیا۔ اسدے بھرا رحیم اللہ  نے اپنے آپ نوں شہزادا کھڑک سنگھ دے حوالے کر دتا۔ اسنے اسنوں مہاراجہ صاحب دے کول بھیج دتا۔ انھاننے اسدے نال کھلے دلوں سبھاء کیتا اتے اسنوں راجوری دا حاکم بنا دتا۔

خالصہ فوج بہرام گلے پہنچ گئی۔ اتھے سپین دے حاکم نے ماتحتی قبول کر لئی۔ پونچھ دا حاکم زبردست خاں لڑائی لئی تیار ہو گیا پر جلدی ہی نڈال ہوکے ماتحت ہو گیا۔

پہاڑیاں اتے ولوں نکل کے خالصہ فوج کشمیر وچ آ پہنچی۔ اگے ولوں جبار خاں وی پٹھانی دل لے کے آیا۔ خالصہ فوج نے اس اتے 21 ہاڑھ سنوت 1876بکرمی نوں ہلاّ بول دتا۔ توپاں نے اگّ برسائی۔ بندوقاں نے گولیاں دی ورکھا کیتی۔ تلواراں نے بجلی برسائی، سنگھ سوربیر شیراں دی طرحاں گرجے۔ پٹھاناں دی کھال اتاری گئی۔ جبار خاں ہار گیا اتے میدان جنگ چھڈّ کے بھجّ گیا۔

22 ہاڑھ سنوت 1876 بکرمی نوں مہاراجہ رنجیت سنگھ دی فوج بہت سجدھج نال سرینگر وچ داخل ہوئی۔ ساری فوج نوں حکم سی کہ سارے شہریاں نوں کسے پرکار دی تنگی نہ ہووے۔ ات: اجیہا ہی ہویا۔ دیوان موتی رام نوں کشمیر دا صوبہ دار جاں حاکم تعینات کیتا گیا۔ سردار شام سنگھ اٹاریوالا، سردار جوالا سنگھ بھڈانیا اتے مشر دیوان چند علاقے وچ امن قایم رکھن لئی تعینات کیتے گئے۔

مہاراجہ صاحب نے اس فتح دی بہت خوشی منائی۔ اوہ بہت ساری نذر لے کے  دربار صاحب امرتسر متھا ٹیکن آئے۔ غریباں نوں کافی دان پن کیتا گیا۔ لاہور اتے امرتسر وچ تن رات تک ہیٹھاں–اتے دیپمالا کیتی گئی۔

مہاراجہ کشمیر دی ترقی دا خاص دھیان رکھیا کردے سن۔ انھاننے اتھے دے وپار اتے دستاکاری نوں انت کرن لئی خاص کوشش کیتی اتے جنتا دے ہتاں اتے سکھاں دا خیال رکھیا۔ اتھے سن 1833 وچ بھیانک اکال پے گیا۔ مہاراجہ صاحب نے اپنے گوداماں دے دروازے کھولھ دتے اتے ہزاراں من اناج کشمیر بھیجیا۔ جدوں انھاننے ویکھیا کہ اتھے دا صوبہ دار کجھ ڑیلا اے تاں انھاننے اسنوں ہٹا کے اسدی جگہ مشہور جرنیل سردار ہری سنگھ نلوا نوں تعینات کر دتا۔

## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:مہاراجہ رنجیت سنگھگٹھ:سکھ سلطنت
بالاکوٹ دی جنگ

سید احمد شاہ بریلوی، جنہاں دا نام جتھے بہادر کرکے چرچت سی، اتھے اس کرکے وی ودھیرے جانیا جاندا سی کہ انہاں  وڈے مغل سلطنت دے   وچ سرہند صوبے دے قاضی جاں ججّ رہے سن، پر جس ویلے  بندہ سنگھ بہادر نے چپڑچڑی دے میدان وچ جت حاصل کرکے، صوبہ سرہند وجید خاں دے  راج دا انت کر دتا سی اتے سرہند شہر دی اٹّ نال اٹّ کھڑکا دتی تاں اس ویلے سید احمد شاہ بریلوی دے پرکھے،  بندہ سنگھ بہادر دے ظلم توں بچے رہن لئی، سرہند نوں چھڈّ کے اتر پردیش دے شہر بریلی وچ اپنا سر لکاؤنن واسطے چلے گئے سن۔

سید احمد شاہ بریلوی نوں، جوکہ وجید خاں اتے مغل سلطنت دا وفادار سن، من اندر بابا بندہ سنگھ بہادر اتے سکھاں دے خلاف، اس کرکے وڈا غصہ سی کہ بابا بندہ سنگھ بہادر اتے سکھاں نے، اوہناں دی صدیاں پرانی سلطنت نوں نیست و نابود کر دتا سی۔ اس کرکے بابا بندہ سنگھ بہادر دےقتل توں بعد، جدوں سکھ اک طرحاں اکھڑ چکے سن تاں سید احمد شاہ بریلوی سن 1826 وچ جہاد دا اعلان کر دتا اتے اوہ ہزاراں دی گنتی وچ جہادیاں نوں اکٹھے کرکے، صوبہ سرہند پہنچیا، جتھوں اسنے 1827 وچ مکمل روپ وچ جہاد دی شروعات کیتی۔ لیکن شروع وچ ہی اسنوں اکورا دے میدان وچ قلعہ خیرآباد کول سکھاں نال ٹکر لینی پئی۔ بے شکّ اس گھماسان دے لڑائی وچ سکھاں دا وی بہت بھارا نقصان ہویا، پر فتح سکھاں دے حصے آئی سی۔ اس توں پچھوں سن 1829 وچ پشاور اتے ہزارے وچ سید احمد شاہ بریلوی دیاں جھڑپاں سنگھاں نال ہندیاں رہیاں، پر 1830 وچ سید احمد شاہ بریلوی پشاور تے قبضہ کرن وچ کامیاب ہو گیا سی۔

اس توں بعد سید احمد شاہ بریلوی اتے سکھ دوواں نے آر پار دی لڑائی لئی من بنا لیا۔ سکھاں نے بالاکوٹ دے قلعے ساہمنے پہاڑی متیکوٹ تے ڈیرے لگا کے، اپنی قلعہ بندی کر لئی۔ اتہاسکار اسنوں سید احمد شاہ بریلوی نال آخری اتے بڑی بھیانک ٹکر وجوں لکھدے ہن۔ اس لڑائی وچ دوواں پاسیاں توں توپاں دے گولے ورے، جس کرکے سکھاں فوجاں دے دو جھنڈا بردار سردار مہاں سنگھ اتے سردار جوالا سنگھ مارے گئے۔ بھاویں ہور سپاہی جھنڈے اچے رکھن لئی اگانھ ودھدے راے، پر سردار جوالا سنگھ اتے سردار مہاں سنگھ دے قتل ہون کرکے، جدوں اک وار خالصائی نشان صاحب ڈگدے دسے تاں اس ویلے سید احمد شاہ بریلوی دے جہادی بڑے جوش وچ آ گئے اتے اوہناں نے ایہہ سوچ کے شاید، سکھ فوجاں دے حوصلے پست ہو گئے ہونگے، بالا کوٹ قلعے ’چوں باہر نکل کے سکھ فوجاں تے زوردار ہلاّ بولیا۔ پر سنگھاں نے وی اگوں پورے کمرکسے کیتے ہوئے سن، جہادی سنگھاں نوں اکھاڑ نہ سکے۔ اس ویلے سکھ فوجاں دے آگوُ سردار عطر سنگھ کالیانوالی اتے گرمکھّ سنگھ لامبے جہادیاں اگے کنکریٹ دی دیوار بنکے کھڑے ہو گئے۔ کجھ ویلے وچ ہی کنور شیر سنگھ وی شیر ورگا جوش لے کے میدانے جنگ وچ آ گرزے، جس نال سکھ فوج دے حوصلے ہور بُد ہو گئے۔ دوواں دھراں وچ تکڑی دے پلڑیاں ورگا اتراء چڑھاء ہون لگ پیا۔ پلاں وچ لاشاں دے ڈھیر لگ گئے اتے ہر پاسے تلواراں اتے ڈھالاں دے کھڑکن دی آواز سن رہی سی۔

کنور شیر سنگھ جہڑے کہ جنگی تعلیم دے وچ بڑے ماہر سن اتے اوہناں دی تلوار چلاؤن دی طاقت نوں سارے مندے سن۔ اس جنگ وچ کنور شیر سنگھ نے جنگ نوں جت دے پڑھاء ول لجان لئی، اچانک شیر ورگی پھرتی نال جھپٹدیاں سید احمد شاہ بریلوی نوں شہید کر دتا۔ اس ویلے سردار ہری سنگھ نلوآ وی میدان اے جنگ وچ زبردست ٹکر دے رہیا سی تاں اوہناں نے مولوی اسماعیل نوں شہید کر دتا۔ ایہہ ویکھ کے سکھاں دا زور ہور ودھ گیا، جس نال جہادیاں دے پیر اکھڑ گئے۔ اوہناں کول ہتھیار سٹّ کے بھجن توں بناں کوئی چارہ باقی نہ رہا۔ آہمو ساہمنے دوواں پہاڑی دے وچکار نیویں تھاں وچ لگبھگ 179 لاشاں پئیاں سن۔

## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:سکھ سلطنت
نرموہگڑھ دی لڑائی

**نرموہگڑھ دی لڑائی** جو 8 اکتوبر، 1700 وچ اجمیر چند دی فوج تے سکھاں وچ لڑی گئی۔ پہاڑی راجیاں نے نرموہگڑھ وچ گرو صاحب اتے حملہ بول دتا۔ سوا پہر دوہاں پاسیاں توں گھمسان جنگ ہوئی۔ اجمیر چند دی فوج کول گولہ بارود کافی سی تے اس دی فوج دی گنتی وی بہت سی۔ گرو صاحب کول گنویں چنویں سنگھ ہی سن۔ اس دے باو جود سنگھ بہادری نال لڑے۔ انت راجے اپنے منصوبے وچ کامیاب نہ ہو سکے۔ سکھاں دی جت ہوئی۔

## حوالے

گٹھ:سکھاں دیاں لڑائیاں
گٹھ:سکھ اتہاس
گٹھ:جنگاں
گٹھ:لڑائیاں
بھیرووال دا معاہدہ

26 دسمبر، 1846 نوں برطانوی سرکار اتے لاہور دربار وچالے بھیرووال دا معاہدہ ہوئیا۔

بھیرووال والے عہدنامے مطابق گورنر جنرل ولوں نامزد کیتے گئے انگریز اہلکار نوں ہر اک محکمے دے ہر کم وچ دخل دین دے سدھے اتے پورے اختیار ہونگے۔ گورنر جنرل لوڑ مطابق  لاہور راج  دے کسے علاقے وچ امن قایم رکھن لئی اتھوں دے قلعے اتے قبضہ کر سکدا اے۔ مہاراجہ دلیپ سنگھ دی رکھیا لئی انگریز فوج لاہور وچ رہندی رہیگی۔ لاہور دربار انگریز فوج دے خرچ لئی 22 لکھ روپئے سالانہ دیویگی۔ مہارانی جنداں نوں اگوں لئی صرف ڈیڑھ لکھ روپیہ سالانہ خرچ لئی ملیگا۔ ایہہ معاہدہ پتر مہاراجہ دے بالغ ہون توں بعد ختم سمجھیا جاویگا۔

اس عہدنامے نال رانی جنداں دا لاہور راج وچ اختیار اتے دخل ختم ہو گیا۔ انگریزاں ولوں ہینری لارنس نوں ریزیڈینٹ نامزد کیتا گیا۔ اس عہدنامے مطابق اٹھ شخصیتاں— تیز سنگھ، شیر سنگھ اٹاریوالا ، دیوان دینا ناتھ، فقیر نور الدین، رنجودھ سنگھ مجیٹھیا ، بھائی ندھان سنگھ، عطر سنگھ  سندھاوالیا اتے شمشیر سنگھ سندھاوالیا— دی کونسل بنائی گئی جس دی ذمہ واری لاہور دربار دے اندرلے پربندھ نوں چلاؤنا سی۔ جولائی، 1847  وچ گورنر نے ریزیڈینٹ نوں ایہہ اختیار وی دے دتا کہ اوہ کونسل دے میمبراں نوں ہٹا اتے نامزد کر سکدا اے۔ نالے جتھے چاہے اوہ سکھ فوج ہٹا کے انگریز فوج رکھ سکدا اے۔ اس طرحاں انگریزاں نے لاہور دربار وچ اپنا دابا حدوں ودھ ودھا لیا۔
## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:سکھ سلطنتگٹھ:پنجاب دی تریخ
نرموہگڑھ دی دوجی لڑائی

**نرموہگڑھ دی دوجی لڑائی** جو 12 اکتوبر، 1700 دے دن (کئی تھائیں ایہہ تاریخ 13 اکتوبر لکھی وی ملدی اے)، رستم خان تے اس دا بھرا ناصر خان علی نے فوجاں نوں چاڑھ لیاندا۔ اوہناں نے آؤندیاں ہی نرموہگڑھ دی ٹبی توں تھوڑی دور اک ہور ٹبی (سیاہی ٹبی) اتے مورچے قایم کر لئے۔ پلاں وچ ہی ناصر خان نے گرو جی ول توپ دا گولہ ماریا۔ اس گولے نال گرو جی دا چور-بردار بھائی رام سنگھ کشمیری شہیدی پا گیا۔ گرو صاحب نے اسے ویلے شست بنھ کے ایسا تیر ماریا کہ رستم خان تھاں اتے ہی مر گیا۔ اس مگروں بھائی ادے سنگھ دے تیر نال ناصر خان وی ماریا گیا۔ دوہاں بھراواں دے مرن مگروں وی مغل فوجاں پچھے نہ ہٹیاں تے آہمو-ساہمنے لڑائی ہوئی۔ شام تک زبردست جنگ ہندی رہی۔ اخیر ہمبھ کے، مغل فوجاں سرہند نوں واپس مڑ گئیاں۔ اس لڑائی وچ بھائی رام سنگھ، بھائی ہمت سنگھ تے بھائی موہر سنگھ موت پا گئے۔
## حوالے

 

گٹھ:سکھاں دیاں لڑائیاں
گٹھ:سکھ اتہاس
گٹھ:جنگاں
گٹھ:لڑائیاں
زنجبار دے دروازے

***زنجیبار دے دروازے*** (Zanzibar) (ज़ांज़ीबार)زنجیبار شہر۔دنیا بھر وچ دروازیاں لئی جانیا جاندا اے। ایہہ چڑھدے افریقہ وچ تنزانیا دا اک نیم خودمختیار  حصہ اے۔ زنجیبار بحر ہند  دے جزیرےآں وچوں اک اے۔

## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:افریقہ
گٹھ:تنزانیہ
تیمور شاہ درانی

**تیمور شاہ درانی **( 1746–1793ء ) : 1773 توں 1793 تک افغانستان دا بادشاہ سی ۔ ایہ احمد شاہ ابدالی دا پتر سی ۔

**تیمور شاہ درانی/ابدالی** درانی سلطنت دے دوسرا حکمران سی ۔اسنے 16 اکتوبر 1772ء توں اپنی وفات 18 مئی 1793ء تک حکومت کیتی۔اوہ احمد شاہ ابدالی دا دوسرا تے وڈا پتر سی ۔

## جم
مشہور افغان حملہ آور احمد شاہ درانی دے گھر دسمبر 1746ء وچ ایران دے مشہد نگر وچ پیدا ہوئے تیمور شاہ نے بچپن وچ ہی ہتھیاراں دی سکھلائی حاصل کرنی شروع کر دتی ۔ جدوں جنوری 1757ء  وچ درانی نے ہندوستان اتے چوتھا حملہ کیتا ، تاں اس نوں وی نال لے آیا ۔ ادوں اس دی عمر دس سال دی سی ۔ اسے سال دلی جت کے درانی نے اس دا ویاہ مغل بادشاہ عالم گیر دوجے دی لڑکی نال کیتا ۔ دلی توں اپنے دیس ول پرتدیاں اس توں لٹ دے سامان نوں بابا اعلیٰ سنگھ اتے ہور سکھ سرداراں نے پہلاں سنور اتے پھر ملیرکوٹلا وکھے لٹ لیا ۔
## پنجاب دا حاکم
مئی 1757ء  وچ درانی نے اس نوں پنجاب دا حاکم بنا دتا اتے جہان خان نوں اس دا سرپرست اتے مکھ جرنیل تعینات کیتا ۔ درانی دے دیس پرتن توں بعد ایہناں دوہاں نے سکھاں نال نپٹن دا من بنایا ۔ پہلاں امرتسر واقع رام رؤنی ( کچی گڑھی ) اتے حملہ کرکے اس نوں ملیامیٹ کیتا ، ہرمندر صاحب نوں گند- مند نال اپوتر کیتا اتے پاون سروور نوں مٹی نال پروایا ۔ ایہناں ککرماں کرکے سکھ- سماج بہت کرودھوان ہو گیا اتے لاہور دے ارد- گرد دے علاقے وچ خوب اپدر مچا دتا ۔ اس دیاں سکھ فوجاں نال کئی جھڑپاں ہوئیاں ، پر اس نوں ہار دا منہ ویکھنا پیا اتے لاہور دے قلعے وچ پناہ لینی پئی ۔ اپریل ، 1758ء وچ سکھاں نے مرہٹیاں اتے ادینہ بیگ نال مل کے اس نوں پنجابوں بھجا دتا ۔
## افغانستان دا بادشاہ
احمد شاہ درانی دے مرن اپرنت ایہہ سن 1773ء وچ افغانستان دا بادشاہ بنیا اتے سکھاں نال نپٹن لئی اس نے قندھار توں کابل وچ اپنا راجگڑھ بدل لئیا تاں جو خیبر درے راہیں جلدی ہندوستان اتے حملہ کر سکے ۔ اس نے پنجاب اتے کئی حملے کرن دے یتن کیتے تاں جو اپنا کھوہیا ہویا علاقہ پھر حاصل کر سکے ، پر ادوں تک سکھ سردار سارے پنجاب اتے چھا چکے سن ۔ فلسروپ اس دے پنجاب اتے قبضہ کرن دے سارے منصوبے ناکام ہی رہے ۔ بس کشمیر اتے ملتان وچ کجھ سفلتا حاصل کر سکیا ۔ آخر اس نے پنجاب اتے اختیار جماؤن اتے سکھاں نوں پراجت کرن دا خیال چھڈن لئی مجبور ہونا پیا ۔ 
## موت
18 مئی 1793 ای۔ نوں اس دا کابل وچ انتقال ہو گیا ۔

## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ

گٹھ:1748ء دے جم
گٹھ:1793ء دیاں موتاں
گٹھ:درانی خاندان
گٹھ:پشتون شخصیتاں
گٹھ:پشتون لوک
گٹھ:پٹھان شخصیتاں

گٹھ:بادشاہگٹھ:افغان شخصیتاں
گٹھ:افغانستان دے بادشاہ
نواب زکریا خان

|}
**زکریا خان بہادر** (وفات: یکم جولائ‏ی 1745ء) اٹھارہويں صدی وچ مغلیہ سلطنت دے تحت صوبہ لاہور دا نائب السلطنت سی۔
**زکریا خان** 18ویں صدی دے پہلے ادھ دوران مغل راج ولوں لہور دا گورنر سی ۔

زکریا خان دا اک ناں ’خان بہادر‘ وی اے، اُتے سکھ سماج وچ اسنو‏ں ’خانو‘ ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ سنہ 1726ء وچ اس دے باپ عبد الصمد خان بہادر نو‏‏ں لاہور تو‏ں ہٹا دے ملتان دا نائب السلطنت بنا دتا گیا تے اس د‏ی جگہ اسنو‏ں لاہور دا نائب السلطنت تعینات کيتا گیا۔ سکھاں اُتے ظلم کرنے دے معاملے وچ ایہ اپنے باپ تو‏ں وی اگے سی۔ اس نے بندہ سنگھ بہادر نو‏‏ں پھڑنے وچ مغل حکومت کیت‏‏ی بہت مدد کيت‏ی تے گرداس ننگل د‏‏ی جنگ تو‏ں پکڑے تے مارے گئے سکھاں دے سراں تو‏ں بھری ہوئی ست سو گڈیاں تے برچھیاں اُتے لٹکے ہوئے سکھاں دے سر والے جلوس د‏‏ی دہلی تک اگوائی کیتی۔ اوہ ہزاراں تو‏ں ودھ سکھاں دا قاتل سی۔
اسلامی تریخ داناں دے مطابق نواب زکریا خان رحمہ اللہ گورنر و وزیر اعلیٰ پنجاب د‏‏ی حیثیت تو‏ں امن و امان قائم کرنے دے ذمہ دار سن تے انہاں نے تمام سکھ جو مارے اوہ ڈکیت گینگ سن جو کہ بالکل درست عمل سی استو‏ں علاوہ نواب زکریا خان کیونجے اپنے والد دے پیر خانے جو کہ اک چشتی صابری اویسی درگاہ سی وچ بیعت سن وچ بیعت ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں صوفی دے طور اُتے پہچانے جانے والے حکمراناں وچو‏ں نيں لہذا تمام صوفی طبقات وی انہاں دے وکیل د‏‏ی حیثیت تو‏ں گل کردے نيں
تے انہاں دے اقدامات نو‏‏ں بالکل درست مندے نيں

## سکھاں نال لڑائیاں
زکریا خان ( م۔ 1745 ء ) : اس دا اک نامانتر ‘ خان بہادر’ وی اے ، پر سکھ سماج وچ اس نوں ‘ خانو’ ناں نال یاد کیتا جاندا سی ۔ سن 1726 ء وچ اس دے باپ عبدالصمد خان نوں لاہور توں ہٹا کے ملتان دا گورنر بنا دتا گیا اتے اس دی تھاں اس نوں لاہور دا گورنر تعینات کیتا گیا ۔ سکھاں اتے ظلم کرن دے معاملے وچ ایہہ اپنے باپ توں وی اگے سی ۔ اس نے بندہ سنگھ بہادر نوں پکڑن وچ مغل سرکار دی بہت مدد کیتی اتے گرداس ننگل دی گڑھی وچوں پکڑے سکھاں اتے مارے گئے سکھاں دے سراں نال بھرے ہوئے ستّ سو گڈیاں اتے برچھیاں وچ پرچے ہوئے سکھاں دے سراں والے جلوس دی دلی تک اگوائی کیتی ۔ لاہور دا صوبہ بنن اپرنت اس نے سکھاں اپر ظلماں دی جھڑی لگا دتی ۔ پر جدوں اس نے ویکھیا کہ سکھاں نوں مدھنا آسان نہیں ، تاں لاہور دے کوتوال بھائی سبیگ سنگھ راہیں وساکھی دے موقعے امرتسر وچ اکٹھے ہوئے سربت خالصہ پاس نوابی دی خلعت اتے اک لکھ دی جاگیر دا پٹا بھیجیا ، تاں جو صلح-صفائی نال رہا جائے ۔ پر ایہہ سمجھوتہ اک سال وچ ہی زکریا خان ولوں توڑ دتا گیا اتے دیوان لکھپت رائے نے سکھاں نوں مالوے دے جنگلاں ول کھدیڑ دتا ۔ سکھاں نال ہوئیاں بھڑنتاں وچ مغل فوج دے کئی اہلکار مارے گئے ۔ حالات نوں ویکھدے ہویا زکریا خان خود مہم اتے چڑھیا ۔ سکھاں دے سراں دے ملّ پائے اتے اوہناں نوں ختم کرن لئی جنتا نوں اکسایا ۔ سکھاں نوں پناہ دین والیاں خلاف وی سخت کاروائیاں کیتیاں ۔ اپنے مقصد دی تکمیل لئی ویہہ ہزار سپاہیاں دا اچیچا دستہ تیار کیتا ۔ ہزاراں سکھ پکڑ دے لاہور دے نخاس چوک وچ قتل کیتے ۔ بھائی منی سنگھ ، بھائی تارو سنگھ ورگیاں مہان سکھ شخصیتاں نوں اس دوران قتل کیتا گیا ۔ اس سبھ دے باو جود ایہہ کامیاب نا ہو سکیا اتے ناکامیابی دے اسے جھورے وچ 1 جولائی 1745 ء نوں ایہہ لاہور وچ مر گیا ۔ سکھاں دے قاتلاں دی لسٹ وچ اس دا ناں بہت اگھڑیا ہویا اے ۔

 
## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:مغل سلطنت
گٹھ:لاہور دے گورنرگٹھ:ملتان دے گورنر

گٹھ:1747 دیاں موتاں
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:لاہور وچ مدفون شخصیتاں
گٹھ:لاہوری شخصیتاں
گٹھ:ہندوستان وچ 1745ء
عبدالصمد خان

**عبدالصمد خان** ( م۔ 1737ء ) : نقشبندی سلسلے نال متعلق خواجہ عبدالکریم انصاری دے گھر پیدا ہویا عبدالصمد خان اورنگزیب دے راج ویلے اک منصبدار سی اتے دکھن بھارت اتے کشمیر وچ کافی سماں تعینات رہا سی ۔ 22 فروری 1713ء نوں دلی دے مغل بادشاہ فرخ سیر نے اس نوں لاہور دا صوبے دار تھاپیا اتے سکھاں دے سمول تباہی دی ذمہ واری سونپی ۔ اس دے پتر زکریا خان نوں وی جموں بھیجیا تاں جو لوڑ پین  تے اپنے باپ دی مدد کر سکے ۔ اس نے  بندہ سنگھ بہادر نوں میدانی علاقے وچوں پہاڑی علاقےآں ول کھدیڑن وچ کامیابی حاصل کیتی اتے اس دا بڑی ساودھانی نال پچھا کیتا ۔ جدوں  بندہ بہادر پہاڑ توں اتر کے بٹالے دے نیڑے ٹھہریا ہویا سی ، تاں اس نے بارھاں ہزار گھوڑسوار اتے بارھاں ہزار پیدل فوج اتے طاقتور توپخانے سمیت  بندہ بہادر نوں جا گھیریا ۔ اتھوں دی حالت مطابق نا سمجھ کے بندہ سنگھ شمال ول نوں نکل گیا اتے گرداس ننگل پنڈ وچ دونی چند دی حویلی وچ جا ڈٹیا ۔ عبدالصمد خان نے اس حویلی نوں اٹھ مہینے گھیرا پائی رکھیا ۔ آخر 17 دسمبر 1715ء نوں اس نے دھوکھے نال  بندہ بہادر اتے اس دے بھکھے ساتھیاں نوں قابو کر لیا ۔ دو ہزار توں ودھ سکھاں نوں قتل کرکے ،  بندہ بہادر اتے اس دے پروار سمیت باقی سکھاں نوں زنجیراں پا کے پہلاں لاہور لیاؤندا اتے پھر دلی ول بھیج دتا ۔
## ملتان دا گورنر
سن 1726 ء  وچ اس نوں ملتان دا صوبیدار  بنایا گیا اتے اس دی تھاں’ تے اس دے پتر زکریا خان نوں لاہور دا صوبیدار تعینات کیتا گیا ۔ 26 جولائی 1737ء نوں اس دی موت ہو گئی ۔ سکھاں خلاف مہم چلاؤنا اتے  بندہ بہادر نوں پکڑن کرکے مغل سرکار ولوں اس نوں کافی اعزاز ملیا ۔
 
## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:مغل سلطنت
گٹھ:لاہور دے گورنرگٹھ:ملتان دے گورنر
دونی چند

**دونی چند ** امرتسر ضلعے دے مجیٹھا پنڈ دا اک مسند جو بھائی سالھو دا پوترا سی ۔ سن 1700ء وچ جدوں پہاڑی راجیاں نے آنندپور نوں گھیرن دی سکیم بنائی تاں ایہہ اپنے پنج سو جنگجوآں نوں نال لے کے گرو  دی مدد لئی اتھے پہنچیا ۔ اک دن اچانک پہاڑی راجیاں نے لوہگڑھ دا دروازہ توڑن لئی ہاتھی نوں نشیا کے بھیجن دی جگت بنا لئی ۔ سکھ اتہاس مطابق جدوں گرو جی نوں پتہ لگیا تاں اوہناں نے کیہا کہ ساڈے پاس وی اک مست ہاتھی اے جو اس نوں مسل دیویگا ۔ گرو جی دے ارادے دے پتہ لگن’ تے دونی چند گھبرا گیا اتے اتھوں کھسکن وچ ہی اپنی سلامتی سمجھی ۔ اپنے کجھ ساتھیاں سمیت قلعے دی دیوار ٹپن لگیاں اس نے ڈگ کے ٹنگ تڑا لئی ۔ پھر جدوں اپنے پنڈ بیمار پیا سی تاں سپ نے ڈنگ لیا ۔ اس گھٹنا نوں ویکھدے ہویاں اس دے پوتریاں— سروپ سنگھ اتے انوپ سنگھ— نے گورو-دربار وچ حاضری بھر کے معافی منگی ات گرو جی نوں اپنی سیوا ارپت کیتی ۔

## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:سکھ اتہاس
قلعہ ملتان

**قلعہ ملتان**، پنجاب، پاکستان وچ اک تھیہ اتے بنایا گیا قلعہ سی جو اس نوں شہر تو پرانے راوی دریا دے چھڈے ہوئے تلے ولوں وکھ کردا سی۔ اس دے بناؤن دِی تریخ طے نہیں ہوسکی۔ جدوں بنیا اس دا گھیرا 6600 مربع  فٹ سی۔ اس دے چار دروازیاں وچوں ہریک تے دو منارے سن تے کل 46 بُرجیاں سن۔ دروازیاں دے ناں ہُݨ دہلی دروازہ، خضری دروازہ، سکھی دروازہ تے ریہڑی دروازہ ۔ انگریزاں نے 1848 وچ ایہ قلعہ ڈھاء ڈھیری کر دتا۔ پَر حالے وی اس وچ اک ہندو مندر، حضرت بہاءالدین زکریا تے شاہ رکن عالم دے مزارات بچے ہوئے نیں۔ قاسم باغ تے سٹیڈیئم اس دے اندر ہی واقع نیں۔

## مہاراجا رنجیت سنگھ
مہاراجا رنجیت سنگھ نے ملتان دے گھیرے ویلے قلعے اُتے تریخی زمزما توپ نال بمباری کروا کے قلعے دی کندگ توڑ کے فتح حاصل کیتی پر اس جنگ وچ ایہہ توپ بری طرحاں وگڑ گئی سی۔ جس توں ظاہر ہندا اے کہ قلعہ کِویں مضبوطی نال بنایا گیا سی۔

## حوالے

گٹھ:پنجاب دے قلعے
گٹھ:پنجاب دی تریخ
بدر خلیل

**بدر خلیل**   نوں بڈوڈا اپا وی کیہا جاندا اے، اک پاکستانی ٹیلیوژن اداکارہ اے۔ اسنے اپنی کردار لئی بی جیملو وچ اپنی کردار لئی مشہوری حاصل کیتی، جس نوں اوہ اپنے آپ نوں 'بیجی جمانلو' وجوں پیش کردے سن، جدوں اوہ 1974 توں پی ٹی ٹی حرمن فلماں وچ راغب ہوئی سی، ہن اوہ میتو اور اپ پیش کر رہی اے، جو کہ اک بہت ہی پرستار کامیڈی ناٹک جو کی ہم ٹی۔وی۔ اتے آؤندا اے۔

## نجی زندگی
بدر خلیل دا جم لاہور وچ ہویا سی، پر ہن اوہ کراچی، پاکستان وچ رہِ رہی اے، اوہ اپنے شوہر نال کراچی وچ رہن مگروں ایلئیچوی وچ تھوڑھے ویلے لئی کم کردی سی۔ اس دا شوہر اک مشہور پاکستانی ڈریکٹر سی، جس دے دو بچے ہوئے، بدر نوں بہت مشکل دور دا ساہمنا کرنا پیا جدوں اس دے شوہر دی 1998 وچ موت ہو گئی ۔
## ٹیلیوژن پلے
* Half Plate – *PTV*
* Ankahi (1982) – *PTV*
* Tanhaiyaan (1985) – *PTV*
* Dhoop Kinare (1987) – *PTV*
* Padosi (1992) – *NTM*
* Tumse Kehna Tha (1995)
* Farar (1996)
* Peela Jora
* Chaandni Raatain (2002) – *PTV*
* Quddusi Sahab Ki Bewah (2012) – *ARY Digital*
* Khali Haath
* Malal
* Dil Dard Dhuan
* Kuch Ankahi Batein
* Roza Kay Rozay
* Colony 52
* Aa Mere Pyar ki Khusboo
* Khandan-e-Shughliya
* Rait Hawa aur Aangan
* Haroo Tou Piya Teri
* Phir Youn Love Hua
* Way to Hope (Maa Aur Mamta)
* Bezaban
* Doraha
* Marvi
* Sheeshay ka Mahal
* Kinara Mil Gaya Hota
* Rani Beti Raaj Karey
* Chand Parosa
* Veena
* Hum Se Juda Na Hona
* Qutubuddins
* Boond Boond Tanhai
* Tum Jo Miley
* Faiz Manzil Kay Rozedar
* Perfume Chowk
* Madiha Maliha
* Meri Behan Meri Dewrani
* Shukk
* Kitni Girhain Baqi Hain
* Shareek-e-Hayat
* Malaal
* میرے قاتل میرے دلدار (ٹیوی ڈراما)
* شکوہ اور جواب شکوہ
* Yeh Shaadi Nahi Ho Sakti
* Vasl
* Tanhaiyan Naye Silsilay
* Mitthu Aur Aapa
* Tum Milay
* Khuda Gawah
* Dil Jalta Hai

## حوالے

## باہری کڑیاں
* 
گٹھ:جم 1947
گٹھ:20ویں صدی دیاں پاکستانی اداکاراواں
گٹھ:21ویں صدی دیاں پاکستانی اداکاراواں
گٹھ:کراچی دیاں اداکاراواں
گٹھ:لاہور دیاں اداکاراواں
گٹھ:زندہ لوک
گٹھ:پاکستانی ٹیلیوژن اداکاراواں
بدووال دی لڑائی

فیروزشاہ دی لڑائی پچھوں اکّ مہینے تک عملی روپ وچ  لڑائی نہ ہوئی کیوں کہ انگریز اپنی طاقت نوں مضبوط کرن لئی سماں چاہندے سن۔ 21 فروری، 1846 نوں سوامی-بھگت  سردار رنجودھ سنگھ مجیٹھیا دے لاڈوے دے سردار اجیت سنگھ نال مل کے اپنی فوج سمیت ستلج دریا نوں پار کیتا۔ ادھر سر ہینری سمتھ نے اپنی فوج سمیت لدھیانے دی رکھیا لئی کوچ کیتا۔ بدووال نامی  پنڈ وکھے دوہاں پکھاں وچالے لڑائی ہوئی۔ اس لڑائی وچ رنجودھ سنگھ دی جت ہوی اتے انگریزاں دا کافی سامان تے راشن سکھاں دے ہتھ لگے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* First Anglo-Sikh War 
* Anglo-Sikh Wars 

گٹھ:جنگاں
گٹھ:لڑائیاں
بیگم سمرو

**جوآنا نوبلیس سومبرے** (ca 1753– 27 جنوری 1836)  اک کیتھولک کرسچن  سی، جو ایہناں نانواں توں ودھیرے جانی جاندی سی**بیگم سمرو** () بطور بیگم سمرو، (née** فرزانہ زیب النساء**) نے اپنے کیریئر دی شروعات 18ویں صدی دے بھارت وچ بطور ناچی شروع کیتا اتے آخرکارمیرٹھ نیڑے اک چھوٹی جہی ریاست سردھانا دی حکمران بن گئی۔ اوہ وپاری فوج نوں پروفیشنل سکھلائی دین والی مکھی سی، جو اسنے اپنے یورپی وپاری شوہر توں وراثت وچ حاصل کیتی سی۔ اس وپاری فوج وچ بھارتی اتے یورپیاں سی موجودگی سی۔ اسنوں بھارت وچ اکو-اک کیتھولک حکمران منیا جاندا اے کیونکہ اسنے 18ویں اتے 19ویں صدی وچ سردھانا ریاست اُتے راج کیتا سی۔

## جیون
thumb|300x300px|بیگم سمرو دا پروار
بیگم سمرو دا قد چھوٹا سی، نرپکھّ روپ اتے اک اعام آدیساں دیاں بے مثال لیڈرشپ قابلیئتاں اسدی پچھان سن۔ اک توں ودھ وار، اسنے کاروائی وچ اپنی ہی فوج دی اگوائی کیتی۔ اوہ کشمیری مول دی سی۔ جدوں اوہ جوان عمر دی سی تاں اسنے لکسمبرگ دے اک وپاری فوجی والٹر ریئنہارڈس سومبرے دے نل اویاہ (جاں اوہدے نال رہن دی شروعات) کیتی، جو بھارت وچ کم کر رہا سی۔ وولٹر ریئنہارڈ سومبر، جو 45 سال دی عمر دا سی، لال بتی علاقہ وچ آیا سی، اتے فرزانا دے چہرے دا قایل ہو گیا سی۔  

## موت
thumb|سردھانا وچ ساڈی لیڈی آف گریسس دے بیسلکا وچ بیگم سمرو دا سٹیچو
بیگم سمرو دا 27 جنوری 1836 نوں 90 سال دی عمر وچ انتقال ہو گیا سی اتے اسنوں ساڈی لیڈی آف گریسس دے بیسلکا دے تحت دفنایا سی۔

## سبھیاچار وچ مشہور
سمرو بیگم نوں رابرٹ برائیٹویل ولوں ناول فلیشمین اتے کوبرا دے پرمکھ کردار وجوں وی براڈکاسٹ کیتا گیا اے۔

## حوالے

گٹھ:موت 1836
گٹھ:لڑائی وچ بھارتی عورتاں
گٹھ:کشمیری لوک
گٹھ:کشمیری شخصیتاں
گٹھ:بھارت دی تریح
نوبل انعام جیتو ایشیائی شخصیتاں دی لسٹ

## وصول کنندگان

## حوالے

گٹھ:ایشیائی شخصیتاں
گٹھ:نوبل انعام جیتوآں دی لسٹ
پنجابیاں دیاں انگریزاں خلاف بغاوتاں

سن 1600 وچ وپاریاں دے روپ وچ انگریز ہندستان وچ آئے۔ ہولی ہولی اوہناں نے بھارت دے دکھنی اتے چڑھدے حصےآں اتے قبضہ کر لیا۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے چلانے توں بعد دوجی اینگلو سکھ جنگ (1848–49) مگروں ہندستان دے گورنر جنرل لارڈ ڈلہوزی نے پنجاب نوں برطانوی راج وچ شامل کر لیا۔ بریٹیش سرکار ولوں خالصہ فوج توڑ دتی گئی۔ پر اٹھ سالاں بعد پنجابیاں نوں پھر ہتھیار چکن دا موقع مل گیا۔ 1857 وچ بھارتیاں ولوں لڑی گئی آزادی دی پہلی جنگ وچ پنجابیاں نے وی حصہ پایا۔

10 مئی 1857 نوں میرٹھ وکھے آزادی دی پہلی جنگ شروع ہوئی۔ جدوں 12 مئی، 1857ء نوں اس جنگ دی خبر لاہور پجی تاں پنجاب وچ بغاوت دے ڈر توں میاں میر چھاؤنی وچ بھارتی اتے پنجابی سپاہیاں نوں بے ہتھیار کر دتا گیا۔ پھر وی پنجاب دے پوربی حصےآں وچ پنجابی اتے بھارتی فوجیاں نے بغاوت کر دتی۔ کئی فوجیاں نے اپنے کمانڈراں دی ہی قتل کر دتی۔ دلی تے روہیلکھنڈ دے نیڑلے لوکاں نے باغیاں دے پکھ وچ بغاوتاں کیتیاں۔ کرنال دے جاٹاں نے سرکار نوں زمین دا لگان دین توں انکار کر دتا۔ روہتک اتے رواڑی وکھے وی بغاوتاں ہوئیاں۔ برطانوی راج  نوں مالیا نہ دین تحت ساہیوال دے کھرل قبیلے دے سردار رائے احمد خاں کھرل نے بغاوت کیتی۔ انگریزاں نوں سردار کھرل دے سر دا انعام طے کرنا پیا۔ سٹے وجوں اوہ پاکپتن دے نیڑے شہید ہو گیا۔ انہیں دنیں پنجاب وچ نامدھاری جاں کوکا لہر شروع ہوئی۔ 12 اپریل، 1857 نوں وساکھی والے دن گرو رام سنگھ نے لوکاں نوں امرت چھکا کے اک نویں جتھیبندی دی نیہہ رکھی، جس نوں نامدھاری جاں کوکا لہر آکھیا جاندا اے۔ نامدھاری لہر دا مقصد مذہبی اتے سماجی میدان وچ سدھار کرن دے نال نال دیس دی آزادی حاصل کرنا سی۔ اسے لئی اس لہر نے انگریزاں متعلق عدم تعاون دی پالیسی اپنائی۔ نامدھاریاں نے سرکاری ڈاک سہولتاں، غیرملکی کپڑے، سرکاری عدالتاں اتے سکولاں-کالجاں دا بائیکاٹ کیتا اتے اپنی سرکار قایم کر لئی۔ بریٹیش حاکماں نوں یقین ہو گیا سی کہ نامدھاری سکھ اوہناں دے خلاف اک دن تحریک ضرور کرنگے۔ نامدھاریاں دی نا ملورتن لہر نوں دباؤن لئی بریٹیش سرکار نے اک کوجھی چال چلی۔ لوکاں دیاں مذہبی بھاوناواں نوں بھڑکا کے اک-دوجے دے خلاف کرن اتے بھارتی لوکاں نوں غلامی دا احساس کرواؤن لئی ہندو مسلمان وچ ‘پاڑو تے راج کرو’ دی پالیسی ہیٹھ تھاں-تھاں بچڑخانے کھولھ دتے۔ نامدھاری سکھاں نے گٔؤ رکھیا دا کم شروع کر دتا۔ اوہ گٔو رکھیا وی کردے اتے بچڑاں نوں وی مار دندے۔ 1871 وچ اوہناں نے امرتسر اتے رائیکوٹ دے بچڑخانیاں تے حملہ کر کے کئی بچڑاں نوں مار دتا۔ اس تے نامدھاریاں تے بریٹیش سرکار درمیان سدھی جنگ شروع ہو گئی۔ 68 کوکیاں نے گرفتاری لئی اپنے آپ نوں پیش کیتا۔ لدھیانہ دے ڈپٹی کمیشنر -مسٹر کوون نے پوری تحقیقات بناں ہی اوہناں وچوں، 49 کوکیاں نوں 17 جنوری، 1872 نوں توپاں نال اڈا دتا۔ انج ہی کمیشنر فورساتھ ولوں تیہہ کوکے فانسی لٹکا دتے گئے۔ ستگرو رام سنگھ نوں دیس نکالا دے کے رنگون بھیج دتا گیا۔
## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ:سکھ اتہاسگٹھ:بھارت دی تریخ
عالمگیر مسجد، وارانسی

**عالمگیر مسجد** (Alamgir Mosque) جسنوں **بنی مادھو دی درگاہ** تے**اورنگزیب مسجد** وی کہیا جاندا اے جسنوں ستارویں صدی وچ مغل شہنشاہ اورنگزیب عالمگیر نے بنوایا سی۔ ایہ موجودہ بھارت دی ریاست اتر پردیش دے شہر وارانسی وچ واقع اے۔ کچھ ہندومؤرخان دے مطابق ایہ مسجد اک مندر دے کھنڈر اُتے بنائی گئی اے۔ 

## تصویراں

Great Mosque of Aurungzebe and Adjoining Ghats.jpg|عالمگیر مسجد، وارانسی
Aurengzeb moschee benares 1866.png|عالمگیر مسجد، وارانسی
Smaller mosque of Aurangzeb, with the north minaret covered with scaffolding (Varanasi) by James Prinsep.jpg|عالمگیر مسجد، وارانسی
Thomas Daniell - Aurangzeb's Mosque - Google Art Project.jpg|عالمگیر مسجد، وارانسی
Varanasi Aurangzeb Mosque.jpg|عالمگیر مسجد، وارانسی


## حوالے

## کتاباں
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

گٹھ:اتر پردیش دیاں مسیتاں
گٹھ:مسیتاں
گٹھ:بھارت دیاں مسیتاں
گٹھ:مسجداں
گٹھ:عبادت گاہاں
پاکستان پنجابی ادبی بورڈ

**پاکستان پنجابی ادبی بورڈ**، پنجاب، پاکستان وچ پنجابی زبان تے پنجابی ادب دی ترقی لئی بݨایا گیا اک رجسٹرڈ ادارہ اے۔ 

پاکستان پنجابی ادبی بورڈ 1975ء وچ پنجابی شاعراں، ادیباں تے سوجھواناں نے پنجابی زبان تے ادب دے ودھاء لئی بݨایا۔ ایہدے قیام دا مقصد ایہ سی کہ پنجابی زبان و ادب دا اک ادارہ ہووے جیہڑا کلاسیکی پنجابی ادب، پنجاب دی تاریخ تے پنجابی زبان دی لُغت لئی کھوج کاری تے اوہناں نوں چھاپݨ دا آہر کرے۔

## قیام
30 مئی 1975ء نوں شام ویلے پنجاب بَھر دے معروف ادیباں، شاعراں، تے دانشوراں دا اِک اکٹھ ہوہا جیہدے وچ پاکستان پنجابی ادبی بورڈ دا قیام عمل وچ لیاندا گیا۔ ایس پہلے اجلاس وچ بورڈ دا دستور منظور کیتا گیا۔ ایہ وی فیصلہ کیتا گیا کہ ایہدے وچ وادھا گھاٹا بورڈ دے جنرل باڈی دے اجلاس وچ ہی ہو سکے گا۔

## اغراض و مقاصد
# پنجابی زبان تے پنجابی ادب دی ترقی تے وادھے لئی ہر مُمکن کوشش کرنا۔
# کلاسیکی ادب دی اشاعت۔
# دوجیاں زباناں دے معیاری ادب دا پنجابی زبان وچ ترجمہ۔
# پنجابی لُغت دی چھپائی۔
# پنجاب دی تریخ نوں سودھݨا تے اوہدے اُتے کتاباں لکھواݨا۔
# پنجاب دے صوفی شاعراں دے پیغامات تے تعلیمات نوں عام کرنا تے اوہناں دے دیہاڑ مناوݨا۔

## بورڈ دا ڈھانچا
بورڈ دے 11 پکے مِمبر نیں۔ ایہدے توں علاوہ بورڈ دے ہر دو ورھے بعد چوݨ ہُندے نیں جیہناں وچ 21 نویں مِمبر چُݨے جاندے نیں۔

## کم کار
بورڈ نے ہُݨ تک دو سو توں وَدھ کتاباں چھاپیاں نیں۔ ایہناں توں وَکھ بورڈ ہر مہینے اک ادبی پرچہ وی چھاپدا اے تے پنجابی زبان نوں اوہدا حق دلاؤݨ لئی ہور وی کارے کردا رہندا اے۔

## مہینا وار پنجابی رسالہ
مہینا وار “پنجابی ادب” پاکستان پنجابی ادبی بورڈ دا عِلمی، ادبی تے ثقافتی رسالہ اے جیہڑا ہر مہینے چَھپدا اے۔

## ہور دیکھو
* پنجابی ادبی بورڈ
* پنجابی بال ادبی بورڈ
* مہکاں پنجابی ادبی بورڈ
* پنجابی سائنس بورڈ
* پنجابی کھوج گڑھ

## باہرلے جوڑ

## حوالے

گٹھ:پنجابی
گٹھ:پنجابی زبان
گٹھ:پنجابی ادب
گٹھ:پنجابی ادارے
سری سری روی شنکر

thumb|right|260px|سری سری روی شنکر
سری سری روی شنکر (جم: 13 مئی 1956) اک روحانی لیڈر اتے   دھرمگرو ہن۔ اونھاں دے بھگت اونھاں نوں عامَ طور اُتے "**شری شری**" دے نام نال بلاؤندے ہن۔ اوہ قومانتری جیون جین دی کلا فاؤنڈیشن (international Art of Living Foundation) دے بانی اے۔

گٹھ:جم 1956
تائی تیلن

'**رامابائی تیلن** بطور**''تائی تیلن**'''، پینٹ پرتندھی (اداہرن، پینٹپردان پیشوا دا نمائندہ)، اؤند دے راجا مادھدھوجی تیلی دی بیوی سی۔ 1806 وچ، پینٹ پرتندھی نوں میسور وکھے پیشوا باجی راؤ ۔۔ ولوں قید کیتا گیا سی۔اسدی غیر حاضری دے دوران، تائی تیلن نے واسوتا دے قبضے حاصل کر لئے اتے اسدے شوہر نوں چھڈاؤن لئی ڈیش اتے ہمت سی۔ پرتندھی نے اپنے آپ نوں ستارا دے راجے دا نوکر اعلان کیتا اتے پیشوا نال تعلق توڑ دتے۔ حالانکہ، اوہ چھیتی ہی واسنگگڑ وکھے پیشوا دے سابقہ جنرل باپو گوکھلے ولوں زبردست طاقتور بنائے گئے سن۔ پر تائی تیلن واسوتا وچ اٹھ مہینے توں گوکھلے نال لڑدی رہی؛ پر اس نوں اگّ دے نتیجے وجوں سمرپن کرنا پیا جس نے اس دے بھانڈے نوں تباہ کر دتا۔

اس گھٹنا بارے مراٹھی سطراں:
```
श्रीमंत पंतप्रतिनिधींचा
किल्ला अजिंक्य वासोटा;
ताई तेलीण मारील सोटा
बापू गोखल्या सांभाळ कासोटा.
```


## حوالے

گٹھ:19ویں صدی دیاں بھارتی عورتاں
گٹھ:لڑائی وچ بھارتی عورتاں
کبرا خان

**کبریٰ خان** اک پاکستانی اداکارہ اتے فیشن ماڈل اے۔ اسنے 2014 دیاں پاکستانی کامیڈی-تھرلر فلم نا معلوم افراد وچ اپنی پہلی فلم بنائی۔ خان نے 2015 وچ رلیز 2 کراچی وچ اپنی بالیوڈّ وچ وی شروعات کیتی۔

## کریئر
فلماں وچ کم کرن توں پہلاں، خان اک فیشن ماڈل دے روپ وچ کم کردا سی۔ سال 2013 وچ، اس نوں پاکستانی فلم نہ معلوم افراد دے کردار وچ حنا دے کردار وچ کردار نبھا دتی گئی، جس وچ اک بینک ورکر حنا دے کردار، فلم دی مکھ کردار محسن عباس حیدر۔ 2014 وچ، خان نے استقبال کرن لئی آسما دے کردار لئی لندن وچ ویلکم ٹو کراچی فلم وچ  نرگس فخری دا  کردار کیتا۔

## فلموگرافی

## ٹیلیویژن

## اوارڈ اتے نامزدگیاں

## میوزک ویڈیو
* "Hamesha" by Soch Band. (2013)
* "Ki Kenda Dil" by Rajveer (2013)

## حوالے

## باہری کڑیاں
* 
گٹھ:21ویں صدی دیاں پاکستانی اداکاراواں
گٹھ:زندہ لوک
گٹھ:پاکستانی عورت ماڈلاں
گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی ماڈل سوانیاں
گٹھ:پاکستانی فلم اداکاراواں
گٹھ:پاکستانی ٹیلیوژن اداکاراواں
کاٹھیاواڑ

**کاٹھیاواڑ**، مغربی بھارت وچ اک جزیرہ نما اے۔ ایہ ریاست گجرات دا حصہ اے جیہدے شمال ول کچھ، جنوب مغرب ول عرب سمندر، جنوب مغرب وچ کھمبھات دی کھاڑی اے۔ اس علاقے وچ بھادر دریا تے سترنزی دریا وگدے نیں۔ اس علاقے دا وچکارلا حصہ پہاڑی اے۔

## ضلعے
* امریلی ضلع
* بوتڑ ضلع
* بھاونگر ضلع
* دیوبھومی دوارکا ضلع
* گر سومناتھ ضلع
* جامنگر ضلع
* جوناگڑھ ضلع
* موربی ضلع
* پوربندر ضلع
* راجکوٹ ضلع
* سریندرنگر ضلع

## تھاں
سومناتھ دا مند، مشہور ہندو تیرتھ، دوارکا، پالتنا مشہور جین تیر، جامنگر وکھے  تیل صاف کرن دا کارخانہ اے۔

## حوالے

گٹھ:گجرات
گٹھ:جزیرہ نما
ہزارہ سنگھ مشتاق

**ہزارا سنگھ مشتاق** پنجابی بولی دا اک شاعر سی ۔
## جیون
ہزارا سنگھ مشتاق غریباں دا شاعر اے۔ اس دا جم 1917ای دے وچ بالمیکی پروار وچ ہویا۔ مشتاق شاعر درباراں دا شنگار سی۔اوہ سٹیجی شاعر سی ،اتے سٹیج اتے شاعری دا گائن کرکے رنگ بنّ دندا سی۔ اوہ جالندھر وچ 'بزمِ ادب' دا سیکٹری وی رہا۔ اوہ اک ودھیا غزل گو وی سی۔

سادھو سنگھ ہمدرد دے کہن مطابق:

"جس چیز نوں اردو فارسی والے غزل کہندے ہن ،اوہ صرف میرے یار مشتاق کول اے۔"

غریباں دا دردمند شاعر مشتاق 1981 وچ اس جہانفانی توں کوچ کر گیا۔  

## رچناواں
مشتاق نے کل 8 شعری مجموعہ پنجابی ساہت دی جھولی پائے ہن:-
 
#چمتکارے : 1949
ق#صہ مذہبی سکھ جودھا : 1955
#میریاں غزلاں : 1962
#دیش پجاری : 1962
#چتونی : 1974
#وطن دی پکار : 1974
#نوری غزل : 1977
#وطن نوں بچاؤ : وطن دی پکار وچ شامل اے۔

## موضوعات
# آزادی گھول تے دیش دی ونڈ متعلق اسدے وچار  
# آزادی توں بعد بھارت دی خوش حالی متعلق اسدی نظر 
# آزادی دی لوڑ توں ودھ لابھ لین والیاں متعلق اسدی نظر  
# آزادی دے گھلاٹیاں دی مندی حالت اتے شاعر من  
# مدھ شرینک سماج متعلق نظر 
# دیس دی ایکتا اتے اکھنڈتا متعلق نظر 
# عشقَ جاں پیار متعلق نظر  

## شعری نمونہ

1 جاتاں ورنا دے وتکرے ختم ہو بھارت ماں دے سپوت کدے من قانون بنایا سی ، پر ہن قانون بنایا اچھوت  

2 سولی اتے حق دی کھاتر،عاشقاں دا جنون بولیگا،

مرن والا جے بول نہ سکیا، مرن والے دا خون بولیگا،

ظلم دی رات مک جانی اے ،ہونا ہر ہال وچ سویرا اے،

تیرا مشتاق سچ کہندا اے،اج تیرا اے کل میرا اے،  
## حوالے

گٹھ:جم 1917
گٹھ:شاعر
گٹھ:پنجابی شاعر
اکھیل گوگوئی

**اکھل گوگوئی** () آسام توں اک کسان آگوُ اتے آرٹی آئی کارکن اے۔ اوہ بڑے سالاں توں صوبے وچ بہت ساریاں کرپشن خلاف تحریکاں  دی اگوائی کر رہا اے۔  گوگوئی نوں کرپشن  دے خلاف اوہناں دی لگاتار لڑائی لئی 2008 وچ شنمگام منجوناتھ اینٹیگرٹی اوارڈ نال نوازے جان توں بعد قومی پدھر تے دھیان وچ آیا۔  2010 وچ، اسنوں پبلک کاج ریسرچ فاؤنڈیشن ولوں (آسام دے گولاگھاٹ ضلعے وچ مکمل گرام روزگار سکیم وچ 12.5 ملیان گھٹالے دا خلاصہ کرن وچ اسدے کردار لئی) قومی اطلاع اختیار اوارڈ نال نوازیا گیا گیا سی۔  گوگوئی، آسام وچ واقع کھبے پکھی کسان تنظیم - کرشک مکتی سنگرام کمیٹی (کے۔ایم۔ایس۔) دا بانی سیکٹری اے۔

## مڈھلے جیون اتے شروعاتی کم
اکھیل گوگوئی دا جم 1 مارچ 1976 نوں سیلنگھاٹ، جورہاٹ، آسام دے لکھراکھوں پنڈ وچ ہویا سی۔ اسنے 1993–1996 دوران کوٹن کالج، گوہاٹی توں انگریزی ساہت دا مطالعہ کیتا۔ اوہ کالج طالب علم یونین دا جنرل سیکٹری اتے میگزین سیکٹری رہا۔ جلدی ہی اوہ یونائٹڈ ریوولیوشنری موومینٹ کونسل آف آسام (یوآر ایم سی اے) ، جو سی پی ایم-ایم ایل-پی  سیسی دا اک عوامی ادارہ سی، وچ مشہور نکسلی  لیڈر سنتوش رانا دی اگوائی ہیٹھ شامل ہو گیا۔ 1990 دے اخیر تک اسنے رانا نالوں وکھ ہو کے اپنے آپ نوں ڈاکٹر۔ ہرین گوہین دے نال مل کے نتون پدتک دے اڈیٹر دے طور تے وقف کر دتا، جو آسامی وچ شائع اک آزاد مارکسسٹ اخبار اے۔ گوگوئی اپنی بیوی اتے پتر نال آسام دے گوہاٹی وچ رہندا اے۔

## حوالے

گٹھ:جم 1976
گٹھ:زندہ لوک
سلمی ممتاز

**سلمی ممتاز** (1926 - جنوری 20, 2012) اک پاکستانی فلم اداکارہ، ڈریکٹر اتے پروڈیؤسر سن۔

## شروعاتی زندگی اتے کریئر
سلما ممتاز نے 1960 دی اردو بولی دی فلم نیلپھار (1960) وچ اک اداکارہ دے روپ وچ اپنی پہلی فلم بنائی۔
اک ابھلیڈر دے نال اک ڈانسر، ممتاز نے اپنے کریئر دوران 300 توں ودھ فلماں، زیادہتر پنجابی بولی دیاں فلماں وچ کم کیتا۔

## فلموگرافی

## موت
سلما ممتاز دی موت 85 جنوری نوں ہوئی سی۔ اس دے بچے ہویاں وچ اس دی دھی، ٹیلی وژن اداکارہ نیدا ممتاز شامل سن۔ اوہ 1950 دی مشہوری دے پاکستانی اداکار شمی دی وڈی بھین سی۔

## حوالے

## باہری کڑیاں
* ، Retrieved 26 Nov 2016
* http://www.citwf.com/person311543.htm, Filmography of Salma Mumtaz on Complete Index To World Film (CITWF) website, Retrieved 26 Nov 2016
گٹھ:جم 1926
گٹھ:موت 2012
گٹھ:20ویں صدی دیاں پاکستانی اداکاراواں
گٹھ:لاہور دیاں اداکاراواں
گٹھ:پاکستانی فلم اداکاراواں
گٹھ:جالندھر دے لوک
بھارتی ہوائی فوج

**بھارتی ہوائی فوج** (ہوائی فوج؛ FAST: بھارتی وایوو سینا) نے بھارتی فوج دی ہوائی شاخ  اے۔ ایہہ دنیا دی چوتھی وڈی ہوائی فوج اے۔  

## مشن
thumb|150x150px|فوج دا نشان:<br /> '''1)'''1933–1942 '''2)'''1942–1945<br />'''3)'''1947–1950 '''4)'''1950 – present
پاکستان نال 1948, بھارت پاکستان لڑائی (1965)، بھارت پاکستان لڑائی (1971) اتے کارگل جنگ 1999 تے 1962 دی چین دی جنگ ویلے ہوائی فوج نے مقابلہ کیتا سی۔ بھارت پاکستان لڑائی (1971) وچ بھارتی ہوائی فوج دی اہم کردار توں بعد ہی نواں دیس بنگلہ دیش دنیا دے نقشے اُتے آیا۔ اقوام متحدہ دی امن فوج وچ وی بھارتی ہوائی فوج نے بہت وڈا یوگدان پایا۔

thumb|شرنارتھی پونچھ ہوائی پٹڑی، دسمبر 1947 نوں ہوائی فوج ڈاکوٹا ولوں علاقہ خالی دی اڈیک
thumb|HAL کمنیکیشن-24 Marut, ہوائی فوج دے نال سیوا وچ داخلہ کرن لئی پہلا ملکی لڑاکو جیٹّ
thumb|ہوائی فوج دا اک-32 ہوائیئڈے آپریشن Poomalai وچ انسانی سپلائی airdrop کرن لئی ورتیا گیا سی
 
thumb|ہوائی سٹاف دے مکھ ایئر چیف مارشل اروپ او ایئر فورس اکیڈمی، حیدرآباد اُتے اک پریڈ معائنہ۔ کار اُتے 4 ستارے پتہ لگدا اے کہ اک چار-سٹار درجے دے اہلکار نوں اس وچ موجود اے۔

## حوالے

گٹھ:بھارتی فوجگٹھ:بھارت
جوزف ڈیوی کننگھم

**جوزف ڈیوے کاننگھم** (9 جون 1812–28 فروری 1851) سکاٹلینڈ دا اک لکھاری سی۔ اسنے *[[ہسٹری آف سکھس]]* (History of the Sikhs 1849) ناں دی تریخی کتاب دی رچنا کیتی۔ اس دے پیؤ ایلن کننگھم اک سکاٹش شاعر اتے لکھاری سن۔ اس دا بھرا سر الزیڈر کننگھم اک آرکیالوجسٹ (ماہر آثار قدیمہ) سی۔

## جیون
چھوٹی عمر وچ حساب وچ دلچسپی ہون کارن اس دے پیؤ نے اسنوں کیمبرج یونیورسٹی جان دی صلاحَ دتی۔ پر اس دی سپاہی بنن دی خواہش سی جس لئی اوہ بریٹیش ایسٹ انڈیا کمپنی دی فوج وچ بھرتی ہو گیا۔ اوہ سر والٹر سکاٹ دی چنگی اگوائی ماتحت رہا۔ اس دے چنگی کارکردگی توں بعد اسنوں بھارت بھیج دتا گیا۔ اوہ 1834  وچ بھارت لئی روانہ ہویا۔

## سیاسی جیون
1834   وچ کننگھم نوں بنگال پریزیڈینسی وچ چیف انجینیئر بنیا۔ 1837 وچ اسنوں کرنل ویڈ ماتحت پنجاب دی حد تے سیاسی ایجنٹ تعینات کیتا گیا۔ اگلے اٹھ سالاں تک اوہ اس کھیتر وچ ہی کرنل ویڈ اتے اس دے بعد دے جانشینان ماتحت کم کردا رہا۔  پہلی اینگلو سکھ  لڑائی (دسمبر 1845) ویلے اوہ بہاول پور وچ سیاسی صلاح کار سی۔

جنگ شروع ہون ویلے اوہ پہلاں سر چارلس نیپیئر نال اتے بعد وچ سر ہیو گف نال کم کردا رہا۔ اوہ بدووال (22 جنوری 1846) اتے علیوال (28 جنوری 1846) دی لڑائی وچ سر ہینری سمتھ دی ڈویزن نال سیاسی افسر وجوں موجود سی۔ سبھراواں دی لڑائی وچ ایہہ گورنر جنرل سر ہینری ہارڈنگ نال معاون وجوں کم کردا رہا۔ اس دی سیوا دے کارن اسنوں بھوپال ریاست دا (1846–1850 تک) سیاسی صلاح کار تعینات کر دتا۔

اسنے 1849   وچ *ہسٹری آف سکھس* (History of the Sikhs 1849) شائع کاروائی۔ اس دا دوجا حصہ 1851 وچ کننگھم دی موت توں بعد اس دے بھرا پیٹر کننگھم نے شائع کروایا। اس کتاب نوں سر ہینری ہارڈنگ دی سکھاں نال لڑائی ویلے ورتی دھوکھے دی پالیسی دی تنقید لئی جانیا جاندا اے۔ اس وچ پرگٹائے وچار اس دے سینئر افسراں نوں پسند نہیں آئے جس کارن اسنوں اپنی سیاسی صلاح کار دی نوکری توں ہتھ دھونے پئے۔ اتے اسنوں واپس ریجمینٹ وچ بھیج دتا گیا۔ اسنوں میرٹھ ڈویژن وچ بھیجیا گیا۔ اس بےعزتی کارن اس دی چھیتی ہی موت ہو گئی۔ اس دی 1851 وچ امبالے وچ موت ہو گئی۔

## حوالے

## باہری لنک

گٹھ:برطانوی ہند
گٹھ:برطانوی شخصیتاں
پرائمری سیل

**پرائمری سیل** اک بیٹری ہندی اے جہناں نوں اس طرحاں بنایا جاندا اے کہ ہ صرف اک وار ہی ورتا جا سکدا اے اتے اس پچھوں ہناں نوں دوبارا چارج نہیں کیتا جا سکدا اتے ایہ بے کار ہو جاندے ہن۔

## حوالے

گٹھ:بیٹریاں
گٹھ:بجلی
پُنیتا اروڑا

**پُنیتا  اروڑا** بھارت دی پہلی عورت اے جسنوں بھارتی فوج وچ لیفٹینینٹ جرنیل دا درجہ ملیا جو بھارتی فوج وچ دوجا سبھ توں وڈا درجہ اے۔ ایہہ بھارتی بحری فوج دی پہلی وائس اایڈمرل بنی۔

## مڈھلا جیون
اسدا جم لاہور وکھے اک پنجابی پروار وچ ہویا۔ جد اوہ 12 سال دی عمر دی سی تاں ونڈ ویلے ایہہ اپنے پروار نال بھارت آ گئی اتے اسدا پروار سہارنپور، اتر پردیش وچ رہن لگیا۔

## سکھیا
اسنے 8ویں تک دی پڑھائی صوفیا سکول، سہارنپور توں کیتی۔ اس توں بعد ایہہ گرو نانک گرلز انٹر-کالج وچ پڑھن لگی۔ 11ویں جماعت اسنے سائنس دی پڑھائی شروع کیتی۔ 1963 وچ ایہہ آرمڈ فورسز میڈیکل کالج، پونا وچ داخل ہوئی۔ ایہہ اس کالج دا دوجا بیچ سی اتے ایہہ اس بیچ دی ٹوپر بنی۔

## کیریئر
جنوری 1968 وچ اسدی نوکری شروع ہوئی۔
بھارتی بحری فوج دی وائس ایڈمرل بنن توں پہلاں ایہہ آرمڈ فورسز میڈیکل کالج دی کمانڈینٹ سی۔ اس کالج دی کمانڈینٹ ایہہ 2004 وچ وچ بنی اتے اس طرحاں کسے میڈیکل کالج دی کمانڈینٹ بنن والی ایہہ پہلی خاتون افسر سی۔

## اوارڈ اتے میڈل
بھارتی فوج وچ اسدے 36 سال دے کیریئر وچ اس نوں 15 میڈلاں نال نوازیا گیا گیا اے۔



## حوالے

گٹھ:جم 1932
گٹھ:زندہ لوک
سکھ سلطنت دی لداخ دی فتح

**لداخ اتے فتح**

اس ویلے کنور شیر سنگھ کشمیر دا حاکم سی۔ اک وار اوہ کشمیر دی سرحد دا دورہ کردا ہویا کشمیر اتے لداخ دی سرحد دے کول اپڑیا، جو کشمیر ولوں شمال  دے ول اے، اسنے ویکھیا کہ لداخ دیاں پہاڑیاں دے اتے دی کئی راہاں کشمیر گھاٹی وچ آؤندیاں ہن۔ اسنے وچار کیتا کہ کشمیر دی سرکھیا لئی ضروری اے کہ اوہناں راہاں اتے اختیار کیتا جاوے۔ ایہہ ادوں ہو سکدا سی جیکر لداخ نوں جت کے سکھ راج دا انگ بنایا جاوے۔ اجیہا کرن ولوں اک تاں ادھر ولوں حملے دا خطرہ ہٹّ جاندا سی اتے دوجے تبت، چین اتے گلگت دے نال وپار دا رستا وی کھل جاندا سی۔

کنور شیر سنگھ نے لاہور آکے اپنی سکیم نوں مہاراجہ رنجیت سنگھ دے ساہمنے رکھیا۔ انھاننے اسنھوں ہر پکھ ولوں سوچیا وچاریا اتے اپنے صلاحکاراں، درباریاں دی وی صلاحَ لئی۔ انھاننے کنور صاحب دی سیانپ دی داد دتی اتے اس سجھاء نوں پسند کیتا۔ مہاراجہ صاحب نے اسدی منظوری دے دتی۔ کنور شیر سنگھ نے سردار زوراور سنگھ دی کمان وچ 8,000 فوج بھیجی۔ ایہہ فوج پہاڑیاں دی اوکھی چڑائی کرکے اسکردو]] پہنچ گئی۔ لداخی بہت بہادری نال لڑے۔ دو مہینے تک لڑائی ہندی رہی۔ اخیر وچ اوہ لداخی ہار کے بھجّ گئے۔ لداخ دا علاقہ سکھ راج دا انگ بنن گیا۔ سردار زوراور سنگھ نے اسدی سرکھیا لئی دو قلعے بنائے۔

 

## ہورویکھو
* سکھ سلطنت

## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ:سکھ سلطنت
سکھ سلطنت دی ہزارہ دی فتح

افغانی راج دے ویلے ہزارے دا ضلع کشمیر دا حصہ سی۔ رنجیت سنگھ نے کشمیر فتح کر لیا سی پر ہزارے دے پٹھان ہنے وی اپنے آپ نوں کابل دے ماتحت سمجھدے سن۔ اوہ مہاراجہ  دا اختیار نہیں منندے سن۔ کشمیر دا پربندھ ٹھیک کرن دے بعد خالصہ سرکار نے 1820 وچ ہزارے دے ول دھیان دتا اتے شاہزادہ شیر سنگھ دی کمان وچ ہزاراں لوکاں نوں ٹھیک کرن لئی فوج بھیجی۔ اس فوج دے نال سردار فتح سنگھ آہلووالیا، سردار شام سنگھ اٹاریوالا اتے دیوان رامدیال وی سن۔ اگے ولوں پٹھان وی لڑائی لئی تیار سن۔ لڑائی شروع ہوئی۔

نوجوان سپہ سالار رام دیال اک پٹھانی دستے دا پچھا کردا ہویا ماریا گیا۔ سکھ فوج نے پٹھاناں دے چنگے چھکے چھڑائے۔ پٹھان میدان چھڈّ کے بھجّ گئے۔ ہزارے دا علاقہ فتح ہو گیا۔ باغی سردار ہن ٹھیک ہو گئے سن۔ انھاننے معافی منگی اتے ماتحتی قبول کر لئی۔ ہزارے دا علاقہ جت کے اپنے نال ملیا لیا گیا اتے سردار فتح سنگھ آہلووالیا اتے دیوان کرپا رام دے حوالے کر دتا گیا۔

## ہورویکھو
* سکھ سلطنت

## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ:سکھ سلطنت
سکھ سلطنت دی کشمیر دی فتح

**[[سکھ سلطنت]]** نے سن 1819 (سنوت 1876بکرمی)  وچ کشمیر دا علاقہ افغانی راج توں کھو کے سکھ سلطنت دا حصہ بنا لیا ۔
## کشمیر فتح کرن دی لوڑ
کشمیر  پٹھانی حکومت دے ماتحت سی۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے جو پالیسی دھارن کیتی سی، اسدے مطابق اتھوں وی پٹھانی راج دا کنڈھا کڈھ کے اتھے پنجاب راج قائم کرنا ضروری سی، نہیں تاں پٹھاناں دا کنڈا سر اتے گڑیا رہنا سی۔ کشمیر دا حاکم، جبار خاں بہت ظالم اتے بے رحم سی۔ اوہ ہندواں اتے خاص سختی کردا سی۔

عام جنتا وی استوں دکھی سی۔ اسدا مال منتری پنڈت ویردیو تنگ آکے اسدے نال رس گیا اتے سہارے دے خاطر مہاراجہ رنجیت سنگھ دے دربار وچ آ گیا۔ مہاراجہ  تاں شروع ولوں ہی پناہ آئے نوں گلے لگاؤن والے سن۔ انھاننے پنڈت ویر دیوَ نوں عزت دتی۔ استوں انھاننے کشمیر دے وچ دی حالت اتے کشمیر نوں جان والے رستیاں دے بارے وچ جانکاری حاصل کیتی۔
## فتح دی تیاری
سن 1819 (سنوت 1876) وچ مہاراجہ صاحب نے کشمیر جتن دی تیاری کیتی۔ وزیرآباد وچ فوج اکٹھے کیتی گئی۔ فوج دے تن حصے کیتے گئے۔ اک حصہ مشر دیوان چند اتے سردار شام سنگھ اٹاریوالا دی کمان وچ اتے دوجا شہزادہ کھڑک سنگھ دی کمان وچ دتا گیا۔ تیجا حصہ مہاراجہ  نے اپنی کمان وچ پچھے رکھیا تاکہ اگے ہوئی فوج نوں ضروری مدد اتے رسد گولہ بارود پہنچایا جا سکے اتے جتھے مدد دی ضرورت ہووے اتھے مدد بھیجی جا سکے۔ ساری فوج دی کمان شہزادا کھڑک سنگھ نوں دتی گئی۔
## حملہ
سکھ فوج نے راجوری اتے حملہ کیتا۔ اتھے دا حاکم اگر خاں بھجّ گیا۔ اسدے بھرا رحیم اللہ نے اپنے آپ نوں شہزادا کھڑک سنگھ دے حوالے کر دتا۔ اسنے اسنوں مہاراجہ صاحب دے کول بھیج دتا۔ انھاننے اسدے نال کھلے دلوں سبھاء کیتا اتے اسنوں راجوری دا حاکم بنا دتا۔

خالصہ فوج بہرام گلے پہنچ گئی۔ اتھے سپین دے حاکم نے ماتحتی قبول کر لئی۔ پونچھ دا حاکم زبردست خاں لڑائی لئی تیار ہو گیا پر جلدی ہی نڈال ہوکے ماتحت ہو گیا۔

پہاڑیاں اتے ولوں نکل کے خالصہ فوج کشمیر وچ آ پہنچی۔ اگے ولوں جبار خاں وی پٹھانی دل لے کے آیا۔ خالصہ فوج نے اس اتے 21 ہاڑھ سنوت 1876 نوں ہلاّ بول دتا۔ توپاں نے اگّ برسائی۔ بندوقاں نے گولیاں دی ورکھا کیتی۔ تلواراں نے بجلی برسائی، سنگھ سوربیر شیراں دی طرحاں گرجے۔ پٹھاناں دی کھال اتاری گئی۔ جبار خاں ہار گیا اتے رنزمین چھڈّ کے بھاجّ گیا۔
## سکھ فوج سرینگر وچ
22 ہاڑھ سنوت 1876 نوں مہاراجہ رنجیت سنگھ دی فوج بہت سجدھج ولوں سرینگر وچ داخل ہوئی۔ ساری فوج نوں حکم سی کہ سارے شہریاں نوں کسے پرکار دی تنگی نہ ہووے۔ ات: اجیہا ہی ہویا۔ دیوان موتی رام نوں کشمیر دا صوبہ جاں حاکم تعینات کیتا گیا۔ سردار عامَ سنگھ جی اٹاری، سردار جوالا سنگھ بھڈانیا اتے مشر دیوان چند علاقے وچ شترقی قایم رکھن لئی تعینات کیتے گئے۔

مہاراجہ صاحب نے اس فتح دی بہت خوشی منائی۔ اوہ بہت ساری بھینٹ لے کے شری دربار صاحب امرتسر متھا ٹیکن آئے۔ غریباں نوں کافی دان پن کیتا گیا۔ لاہور اتے امرتسر وچ تن رات تک ہیٹھاں–اتے دیپمالا کیتی گئی۔

مہاراجہ کشمیر دی ترقی دا خاص دھیان رکھیا کردے سن۔ انھاننے اتھے دے وپار اتے دستاکاری نوں انت کرن لئی خاص کوشش کیتی اتے جنتا دے ہتاں اتے سکھاں دا خیال رکھیا۔ اتھے سن 1833 وچ بھیانک ادور پے گیا۔ مہاراجہ صاحب نے اپنے گداماں دے دروازے کھولھ دتے اتے ہزاراں من اناج کشمیر بھیجیا۔ جدوں انھاننے ویکھیا کہ اتھے دا صوبہ کجھ ڑیلا اے تاں انھاننے اسنوں ہٹا کے اسدی جگہ مشہور جرنیل سردار ہری سنگھ نلوا نوں تعینات کر دتا۔

## ہورویکھو
* سکھ سلطنت

## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ:سکھ سلطنت