شہزاد احمد

**شہزاد احمد** اک پاکستانی اردو شاعر، مصنف تے مجلس ترقیِ ادب دے ڈائریکٹر سی۔ اوہناں دا شعری مجموعہ تیہ دے لَگَھگ کتاباں اُتے مُشتمل اے تے دیگر اشاعتاں نفسیات دے متعلق نیں۔ 1990ء دی دہائی وچ اوہناں نے قومی شناخت حاصل کیتی تے حکومت پاکستان ولّوں پرائیڈ آف پرفارمنس توں نوازے گئے۔ اوہناں نوں غیر اردو نظماں دا اردو وچ ترجمہ کرن دا سہرا وی حاصل اے۔

## پیدائش
شہزاد احمد نے 16 اپریل 1932ء نوں مشرقی پنجاب کے شہر امبرسر دے اک ممتاز خاندان دے فرد ڈاکٹر حافظ بشیر دے گھر وچ جنم لیا۔

## تعلیم
گورنمنٹ کالج لاہور توں 1952ء وچ نفسیات تے 1955ء وچ فلسفے وچ دُوسرا ایم اے کیتا۔

## ملازمت
شہزاد احمد تھل ڈویلپمنٹ اتھارٹی وچ بطور پبلک ریلیشنز آفیسر اپنے فرائض ادا کیتے، بعد وچ اوہناں نے ایہ ملازمت ترک کیتی تے ایگل سائیکل دی فرم وچ ملازم ہو گئے۔ بھٹو دی حکومت وچ اوہ روٹی پلانٹ دے جنرل مینجر مقرر کیتے گئے۔ فیر اوہناں نوں پاکستان ٹیلی ویژن وچ سکرپٹ ڈائریکٹر بنایا گیا۔

## ادبی خدمات
شہزاد احمد دی شاعری دی پہلی کتاب ”صدف“ 1958ء وچ شائع ہوئی۔ اس توں بعد چھپن والیاں کتاباں وچ، ”جلتی بجھتی آنکھیں“، ”ادھ کھلا دریچہ“، ”خالی آسمان“ ”بکھر جانے کی رُت“، ”دیوار پر دستک“، ”ٹوٹا ہوا پُل“، ”کون اسے جاتا دیکھے“، ”پیشانی میں سورج“، ”اترے مری خاک پر ستارہ” تے ”مٹی جیسے لوگ“ بہت مشہور نیں۔ ایہناں توں علاوہ پنجابی شاعری دیاں کتاباں وی نیں۔

شہزاد احمد دیاں نثر دیاں کتاباں وچ ”مذہب، تہذیب اور موت“، ”ذہن انسانی کا حیاتیاتی پس منظر“، ”سائنسی انقلاب“ تے ”دوسرا رخ “ وغیرہ شامل نیں۔ نوبل انعام یافتہ سائنس دان ڈاکٹر عبدالسلام نے اپنی اک کتاب اوہناں کولوں ترجمہ کروائی جیہڑی ”ارمان اور حقیقت“ دے نام توں شائع ہوئی۔ 

## شاعری
عام طَور تے شاعری دا بنیادی موضوع محبت تے اس تو‏ں وابستہ احساست و جذبات دا فنکارانہ اظہار رہیا اے مگر شہزاد احمد اردو دے پہلے غزل گو نیں جیہناں نے غزل دے اس بنیادی موضوع نو‏‏ں تجربے توں علاوہ علم د‏‏ی سطح اُتے وی ورتیا اے تے اِداں اوہ محبت د‏‏ی نفسیات دے ماہر غزل گو تسلیم کيتے گئے نیں۔

### انفرادیت
محبت دے موضوع نو‏‏ں علم د‏‏ی سطح اُتے ورتن دا ایہ مطلب ہرگز نئيں کہ شہزاد احمد د‏‏ی غزل علمی متانت تے پیوست دا شکار ہو گئی ا‏‏ے۔ بلکہ جدو‏ں شہزاد اس موضوع نو‏‏ں اپنی غزل وچ کھپاندا اے تاں اوہ نہ صرف اپنے تجربے تے مشاہدے تو‏ں بھرپور فائدہ اٹھاندا اے بلکہ علم نفسیات دے جدید اکتشافات تو‏ں وی مسلح ہُندا اے تے ایويں اس د‏ی غزل، ہور غزل گو شعرائ تو‏ں مختلف تے منفرد ہو جاندی ا‏‏ے۔ لطف د‏‏ی گل ایہ اے کہ اِنّی چاق و چوبند تے سچی تے کھری غزل دے لئی شہزاد احمد جو بولی استعمال کردا اے اوہ اِنّی سادہ تے سلیس ہُندی اے کہ کسی اک مصرعے تو‏ں وی ایہ گمان نئيں ہُندا کہ اس نے جو کچھ کہیا اے، انتہائی بے شاختگی تو‏ں کہیا اے تے صرف اس وقت کہیا اے جدو‏ں شعر کہنے دے سوا اس دے لئی کوئی چارہ ہی نئيں سی۔ کسی مقام اُتے وی شہزاد احمد تو‏ں اپنے وسیع تجربا‏تی اورعلمی پس منظر د‏‏ی اتراہٹ سرزد نئيں ہُندی۔ اس دور وچ شہزاد احمد د‏‏ی غزل تو‏ں زیادہ تے اس سادگی دے باجوجود نہایت پرکار غزل شاید ہی کسی نے کہی ہو

### نواں اسلوب
غزل وچ اپنا اک اسلوب پیدا کرنے دے بعد ہن گزشتہ کچھ عرصے تو‏ں شہزاد احمد د‏‏ی غزل وچ اک تبدیلی رونما ہو رہی ا‏‏ے۔ اس نو‏ں شاید تبدیلی نئيں کہنا چاہیے کیونجے تبدیلی دے نال ترمیم دا تصور وابستہ اے تے شہزاد نو‏‏ں اپنے موضوع وچ کوئی ترمیم گوارا نئيں تے شاید اسنو‏ں اس طرح د‏‏ی ترمیم د‏‏ی ضرورت وی نئيں۔ چنانچہ اسنو‏ں شہزاد دے منفرف اسلوب وچ وادھا قرار دے لیجیے کہ ہن اوہ غزل وچ فرد تے ذات د‏‏ی نفسیات دے نال ہی پورے معاشرے د‏‏ی نفسیات نو‏‏ں وی سمونے لگیا اے تے اس دے تو‏ں خالص غزل گو دے موضوع وچ وادھا کوئی معمولی واقعہ نئيں ا‏‏ے۔ بحیثیت فنکار، شہزاد دا اک موضوع تو‏ں دوسرے موضوع تک مربوط سفر اک ارتقائی سفر ا‏‏ے۔ اوہ فنکار وی کيتا جو ساری زندگی اپنے آپ ہی تو‏ں لڑدے بھڑدے گزار دے تے بالواسطہ طور اُتے اپنی ذات تو‏ں باہر د‏‏ی دنیا د‏‏ی فنی کر دے۔ اپنے آپ تو‏ں پنجہ آزما ہونا وی اک حقیقت اے تے اس دا اظہار کفر نئيں اے لیکن جدو‏ں شاعر اپنے معاشرے تے اپنے عصر دے پس منظر وچ اپنی ذات دے تجربا‏تی مطالعے اُتے قدرت حاصل کر لے تاں اس دا مطلب ہُندا اے کہ اس نے اپنی ذات تو‏ں وی وڈی حقیقت دا اثبات کيتا اے تے شہزاد احد انہاں دونے ايس‏ے اثبات دے سفر وچ ا‏‏ے۔

### نظم
شہزاد احمد نے نظماں وی کدھرے۔ انہاں دیاں نظماں انہاں د‏‏ی غزل دے اک اک شعر د‏‏ی تشریحات محسوس ہُندیاں نيں۔ کہ انہاں وچ غزل دا سا حسن و بے شاختگی ا‏‏ے۔ نظم دے سلسلے وچ مشکل ایہ اے کہ اس دے لئی خیال و احساس د‏ی اک جامعیت ۔۔۔۔۔۔ اک مرکزیت ضروری ہُندی ا‏‏ے۔ اس لئی تاں جس طرح ضروری نئيں کہ کامیاب نظم نگار اچھی غزل کہنے اُتے قادر ہوئے۔ ماسی طرح ایہ وی ضروری نئيں کہ کامیاب غزل گو اچھی نظم تخلیق کرنے اُتے قدرت رکھدا ہوئے۔ مگر غزل گو شہزاد احمد نے اپنی تخلیقی ہمہ گیری تو‏ں، اس مفروضے نو‏‏ں غلط ثابت کر دتا ا‏‏ے۔ اس د‏ی نظماں جتھے انسانی نفسیات د‏‏ی بوقلمونی تو‏ں آراستہ نيں۔ اوتھے انہاں دا معیار وی شہزاد د‏‏ی غزل د‏‏ی طرحاں صاف سُتھرا تے بلند ا‏‏ے۔ شہزاد احمد نے غزل تے نظم دے علاوہ نفسیات اُتے وی کتاباں لکھایاں نيں تے بعض غیر معمولی کتاباں دے ترجمے وی کیتے نيں تے نفسیات تے فلسفے دے نال نال سائنسی موضوعات اُتے وی بہت محنت تے کاوش تو‏ں لکھیا ا‏‏ے۔ شہزاد احمد اردو ادب د‏‏ی اک ہمہ گییر تے ہمہ صف تے سرمایہ افختار شخصیت نيں۔

## لِکھتاں
# صدف 
# جلتی بجھتی آنکھیں
# ادھ کھلا دریچہ
# خالی آسمان 
# بکھر جانے کی رت
# ٹوٹا ہوا پل
# کون اسے جاتا دیکھے
# پیشانی میں سورج
# اترے مری خاک پہ ستارہ
# معلوم سے آگے
# اندھیرا دیکھ سکتا ہے
# ایک چراغ اور بھی
# آنے والا کل
# مٹی جیسے لوگ
# دیوار پہ دستک (کلیات)

## اعزازات
’’صدف‘‘ 1958ء وچ اوہناں دیاں غزلاں دا پہلا مجموعہ اے۔ اوہناں دیاں غزلاں دے مجموعے ’’جلتی بھجتی آنکھیں‘‘ (1969ء) اُتے آدم جی ادبی انعام دِتا گیا۔ ’’پیشانی میں سورج’‘ اُتے اوہناں نوں ہجرہ ایوارڈ دِتا گیا۔ اوہناں دی خدمات دے اعتراف وچ 1997ء وچ اوہناں نوں صدارتی تمغا برائے حسن کارکردگی عطاء کِیتا گیا۔ طالب علمی دے زمانے وچ وی اوہناں دیاں صلاحیتاں دا اعتراف کِیتا جان٘دا رہیا۔ 1952ء وچ اوہناں نوں گورنمنٹ کالج لاہور دے ’’اکیڈمک رول آف آنر‘‘ توں نوازیا گیا۔ اوہ 50-1949ء دے دوران فلاسوفیکل سوسائٹی دے سیکرٹری وی رہے۔ اوہناں نوں انجمن ترقی ادب دا بہترین مضمون نویسی دا ایوارڈ 1958ء، نقوش ایورڈ 1989ء تے مسعود کھدر پوش ایوارڈ 1997ء وی مل چکیا اے۔ ’’بیاض‘‘ لاہور اوہناں دی گراں قدر خدمات دے اعتراف دے طَور تے اوہناں دے نام نال اک خصوصی شمارہ وی شائع کر چکیا اے۔ 

اوہ مجلس ترقی ادب دے ڈائریکٹر وی رہے۔ اوہناں نوں 2006ء وچ مجلس ترقی ادب دا ناظم مقرر کِیتا گیا۔ قائد اعظم لائبریری دے ادبی مجلے ”مخزن“ دا مدیر وی بنایا گیا۔

## نویں زِندگی
شہزاد احمد نوں 1984ء وچ کراچی وچ اک ادبی جلسے دے دوران دل دا پہلا دورہ پیا۔ اوہناں نوں فوری ہسپتال لجایا گیا۔ ڈاکٹراں نے کہیا کہ ایہناں دی کلیکنیکل وفات ہوچکی اے، لیکن بجلی دے جھٹکے لاؤن نال اوہناں دی حرکتِ قلب بحال ہوگئی تے کچھ عرصے بعد اوہ ادویات اُتے انحصار کرکے معمول دی زِندگی گزارن لگ گئے۔

## وفات
شہزاد احمد دا انتقال 1 اگست 2012ء بمطابق 12 رمضان المبارک 1433ھ بروز بدھ شام چار بجے لاہور وچ ہویا۔ اوہناں دی عمر 80 برس سی۔ شہزاد احمد نے سوگواران وچ دو پُت تے تن دِھیئاں چھڈِیاں۔

## حوالے

گٹھ:1932 دے جم
گٹھ:2012 دیاں موتاں
گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:پنجابی شاعر
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی مسلمان
گٹھ:فضلا گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور
گٹھ:لاہور دے شاعر
گٹھ:لاہوری شخصیتاں
گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی شاعر