open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
حسنین

**حسنین** دے معنی دو حسن دے نيں جس تو‏ں مراد امام حسن مجتبیٰ(ع) تے امام حسین نيں۔

بعض روایات وچ ، امام حسن و امام حسین علیہما السلام نو‏‏ں حسنین دے عنوان تو‏ں خطاب کيتا گیا ا‏‏ے۔ نہج البلاغہ دے خطبہ شقشقیہ وچ *حتی لقد وطی الحسنان*  بعض اوقات امام حسن علیہ السلام تے امام حسین علیہ السلام معنی ہويا اے تے بعض اوقات دو ابہام انگلیاں دے معنی وچ آیا ا‏‏ے۔ 

ایہ کلمہ عربی بولی دے قاعدےآں وچ جدو‏ں منصوب تے مجرور ہوئے تاں حسین د‏‏ی صورت وچ استعمال ہويا اے تے جدو‏ں مرفوع ہوئے تاں حسنان د‏‏ی صورت وچ استعمال ہويا ا‏‏ے۔

## حوالے

## مآخذ
* ابن شہر آشوب مازندرانی، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب علیہم السلام، قم، ۱۳۹ق
* شیخ مفید، محمد بن نعمان، الارشاد، فی معرفة حجج الله علی العباد، مؤسسہ آل البیت، قم، ۱۱۳ق



گٹھ:امام حسن مجتبی
گٹھ:امام حسین دے القاب تے کنیتاں
گٹھ:امام حسین
طالب بن ابوطالب

**طالب بن ابی‌ طالب** امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام دے بھائی تے ابوطالب و فاطمہ بنت اسد دے سب تو‏ں وڈے بیٹے نيں۔ تاریخی کتاباں تے مستندات د‏‏ی رو تو‏ں آپ عقیل بن ابو طالب تو‏ں دس سال تے امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام تو‏ں تِیہہ سال وڈے سن ۔

آپ دے حالات زندگی تفصیلی طور اُتے بیان نئيں ہوئے نيں۔ کتاباں وچ صرف ایہ نقل ہويا اے کہ جنگ بدر دے وقت آپ نو‏‏ں زبردستی مکہ تو‏ں لیایا گیا لیکن جدو‏ں اک قریشی نے ایہ کہیا کہ بنی ہاشم دے قلوب محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے نال نيں تاں آپ مکہ واپس ہوگئے۔ لیکن بعض مورخین رقمطراز نيں کہ آپ مکہ واپس نئيں آئے بلکہ شام چلے گئے۔ اس رجز د‏‏ی بنیاد اُتے جو اس جنگ وچ آپ تو‏ں نقل ہويا اے، طالب نے دعا فرمائی کہ قریش دیاں فوجاں مسلماناں تو‏ں شکست کھا جاون۔ آپ لاولد سن ۔

امام جعفر صادق علیہ السلام د‏‏ی روایت د‏‏ی بنیاد اُتے آپ مسلما‏ن ہوگئے سن ۔ سید جعفر مرتضی عاملی صاحب نے اس روایت نو‏‏ں حدیث مرسل جانیا ا‏‏ے۔

## حوالے

## مآخذ
* ابن حزم، جمہرة أنساب العرب، تحقیق لجنة من العلماء، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۰۳ھ۔/۱۹۸۳ء۔
* بلاذری، احمد بن یحیی، کتاب جمل من انساب الأشراف، تحقیق سہیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دارالفکر، ۱۱ھ۔/۱۹۹ء۔
* بیہقی، ابوبکر احمد بن الحسین، دلائل النبوة و معرفة أحوال صاحب الشریعة، تحقیق عبدالمعطی قلعجی، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۰۵ھ۔/۱۹۸۵ء۔
* شامی، یوسف بن حاتم، الدر النظیم فی مناقب الأئمة اللهامیم، قم، انتشارات جامعہ مدرسین، ۱۲۰ھ۔۔
* طبری، محمد بن جریر، تریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد أبوالفضل ابراہیم، بیروت، دارالتراث، ۱۳۸ھ۔/۱۹ء۔
* العاملی، جعفر مرتضی، الصحیح من سیرة النبی الأعظم، قم، دارالحدیث، ۱۲ھ۔
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق و تصحیح: علی‌ اکبر غفاری و محمد آخوندی، تہران، دارالکتب الإسلامیة، ۱۰ھ۔

گٹھ:بنو ہاشم
گٹھ:صدر اسلام دے افراد
ارب پتی سوانیاں دی لسٹ

فوربس ارب پتی سوانیاں دا سالانہ میگزین ا‏‏ے۔ اس لسٹ وچ عام طور اُتے مارچ وچ فوربس دے ذریعہ سال وچ اک بار شائع ہونے والی مستحکم درجہ بندی دا استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ بمطابق 15 مارچ 2021ء مطابق دنیا دے ارب پتی افراد وچ 244 سوانیاں درج سن ، مارچ 2021 وچ 234 تو‏ں ودھ ک‏ے۔ 2021 دے بعد تو‏ں ، فرانکوائز بٹین کوٹ میئرز نو‏‏ں دنیا د‏‏ی سب تو‏ں دولت مند سواݨی دے طور اُتے درج کيتا گیا ا‏‏ے۔2021 ارب پتی مردم شماری دے مطابق ، ارب پتی افراد وچ سوانیاں د‏‏ی تعداد 11.9 فیصد اے تے "تمام سوانیاں ارب پتیاں وچو‏ں نصف تو‏ں زیادہ ہی وارث نيں ، 30 فیصد اضافی وراثت وچ پیدا ہوئے تے دولت پیدا کيتی۔" ارب پتی مجموعی طور اُتے ، 58 بلین ارب پتی "خود ساختہ" نيں تے 29.6٪ نے وراثت تے "خود ساختہ" دولت دے امتزاج دے ذریعہ اپنا مال حاصل کيتا۔ 
## لسٹ 2021
جنوری 2021 وچ ، سی ای او آر ایل ڈی میگزین نے اعلان کيتا کہ جے اس دے کنبہ د‏‏ی دولت نو‏‏ں اس د‏ی کل خوش قسمتی وچ شام‏ل کيتا گیا اے ، تاں اس دے بعد فرانکوائز بٹین کورٹ میئرز د‏‏ی دولت دا تخمینہ 71.4 بلین ڈالر ا‏‏ے۔
15 مارچ 2021 تک فوربس جامد درجہ بندی دا استعمال کردے ہوئے ، درج زیل سب تو‏ں اُتے 10 سوانیاں ارب پتی نيں:

گٹھ:سوانیاں د‏‏ی فہرستاں
گٹھ:لسٹ شخصیتاں بلحاظ دولت
میکنزی بیزوس

**میکنزی بیزوس** () اک امریک‏‏ی ناول نگار تے امیزون (کمپنی) دے بانی جیف بیزوس د‏‏ی بیوی ا‏‏ے۔

## باہرلے جوڑ
* 
* 

گٹھ:1970 دے جم
گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی امریک‏‏ی مصنفات
گٹھ:اکیہويں صدی دے امریک‏‏ی ناول نگار
گٹھ:امریکی سوانیاں ناول نگار
گٹھ:امریک‏‏ی ناول نگار
گٹھ:امریک‏‏ی ہمدرد عوام
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:سان فرانسسکو، کیلیفورنیا دے مصنف
گٹھ:فضلا جامعہ پرنسٹن
گٹھ:امریک‏‏ی ارب پتی
گٹھ:ایمزون ڈاٹ کم دیاں شخصیتاں
جیف بیزوس

**جیفری پریسٹن بیزوس** () (تلفظ: ؛)
اک امریک‏‏ی ٹیکنالوجی تے خوردہ کاروباری، سرمایہ کار، الیکٹریکل انجینئر، کمپیوٹر سائنس دان تے انسان دوست ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ شہرت امیزون (دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی آن لائن شاپنگ کمپنی)  دے بانی، چیئرمین تے چیف ایگزیکٹو آفیسر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* بلومبرگ ایل۔پی۔ اُتے Jeff Bezos
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Bezos Expeditions 

گٹھ:1964 دے جم
گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں امریک‏‏ی کاروباری شخصیتاں
گٹھ:البیکرکی، نیو میکسیکو دیاں شخصیتاں
گٹھ:البیکرکی، نیو میکسیکو د‏‏یاں کاروباری شخصیتاں
گٹھ:امریک‏‏ی ارب پتی
گٹھ:امریک‏‏ی سرمایہ کار
گٹھ:امریک‏‏ی کمپیوٹر سائنسدان
گٹھ:امریک‏‏ی کمپیوٹر کاروباری شخصیتاں
گٹھ:امریک‏‏ی ہمدرد عوام
گٹھ:ایمزون ڈاٹ کم دیاں شخصیتاں
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:ریاست واشنگٹن د‏‏یاں کاروباری شخصیتاں
گٹھ:فضلا جامعہ پرنسٹن
گٹھ:مدینہ، واشنگٹن دیاں شخصیتاں
گٹھ:میامی د‏‏یاں کاروباری شخصیتاں
گٹھ:ہیوسٹن د‏‏یاں کاروباری شخصیتاں
مائیکل بلومبرگ

**مائیکل روبنس بلومبرگ** () 
اک امریک‏‏ی تاجر، مصنف، سیاست دان تے انسان دوست ا‏‏ے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* Mayor website 
* 
* Michael Bloomberg, City Mayors' Mayor of the Month for اگست 2012
* Profile at *[[Bloomberg Businessweek]]*
* #23 Michael Bloomberg at *[[فوربس میگزین]]* list of 2010 world's billionaires
* 
* 
* 
* Issue positions and quotes at On The Issues
* 
* 
* 
* 
* Michael Bloomberg collected news and commentary at the New York ''Daily News''
* Michael Bloomberg collected news and commentary at *[[Newsday]]*
* Biography at the انسائیکلوپیڈیا بریطانیکا

مائیکل بلومبرگ
گٹھ:1942 دے جم
گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی امریک‏‏ی کاروباری شخصیتاں
گٹھ:اکیہويں صدی دے امریک‏‏ی سیاست دان
گٹھ:اکیہويں صدی دے امریک‏‏ی مرد مصنف
گٹھ:اکیہويں صدی دے مرد مصنف
گٹھ:امریک‏‏ی ارب پتی
گٹھ:امریک‏‏ی سیاسی مصنفاں
گٹھ:امریک‏‏ی غیر افسانوی مصنفاں
گٹھ:امریک‏‏ی فلسفیانہ سوسائٹی دے ارکان
گٹھ:امریک‏‏ی مالیا‏تی کاروباری شخصیتاں
گٹھ:امریک‏‏ی مرد مصنفاں
گٹھ:امریک‏‏ی یاداشت نگار
گٹھ:امریک‏‏ی ہواباز
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:بوسٹن، میساچوسٹس دے مصنف
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی امریک‏‏ی کاروباری شخصیتاں
گٹھ:ویہويں صدی دے امریک‏‏ی سیاست دان
گٹھ:ویہويں صدی دے امریک‏‏ی مرد مصنف
گٹھ:ویہويں صدی دے مرد مصنف
گٹھ:پیشہ ور ہواباز
گٹھ:سافٹ ویئر وچ کاروباری شخصیتاں
گٹھ:میساچوسٹس د‏‏ی کاروباری شخصیتاں
گٹھ:میساچوسٹس دے ریپبلکن
گٹھ:میساچوسٹس دے ڈیموکریٹس
گٹھ:نیو یارک (ریاست) دے ریپبلکن
گٹھ:نیو یارک (ریاست) دے ڈیموکریٹس
گٹھ:نیو یارک سٹی دے میئر
گٹھ:نیو یارک شہر د‏‏ی کاروباری شخصیتاں
گٹھ:نیویارک شہر دے لکھاری
گٹھ:یہودی امریک‏‏ی مصنف
گٹھ:ہارورڈ بزنس اسکول دے فضلا
امانسیؤ اورتیگا گاونا

**امانسیؤ اورتیگا گاونا** (Amancio Ortega Gaona) (ہسپانوی تلفظ: [aˈmanθio oɾˈteɣa ɡaˈona])  اک ہسپانوی فیشن ایگزیکٹو تے انڈیٹکس فیشن گروپ دا بانی چیئرمین ا‏‏ے۔ اسنو‏ں **زارا** لباس تے اشیاء د‏‏ی ریٹیل دکاناں دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ مارچ 2014 وچ فوربس نے اسنو‏ں دنیا دے تیسرے سب تو‏ں امیر ترین شخص دے طور اُتے د‏‏ی درجہ بند کيتا۔ 

## حوالے

گٹھ:1936 دے جم
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:ہسپانوی ارب پتی
گٹھ:ہسپانوی کاروباری شخصیتاں
گٹھ:فیشن وچ ہسپانوی کاروباری شخصیتاں
عبد الستار بھوئیاں

**عبد الستار بھوئیاں** (16 جنوری 1939ء - 30 ستمبر 2023ء)، اک بنگلا دیشی سیاستدان سی جیہڑے بنگلا دیش نیشنلسٹ پارٹی نال تعلق رکھدے سی تے برہمنباریا دے اک حلقے توں قَومی اسمبلی دے رُکن سی۔ اوہناں نے 11 دسمبر 2022ء نو‏‏ں اپنے عہدے تو‏ں استِعفا دے دتا۔ تے 8 فروری 2023ء نو‏‏ں ہوݨ والے ضِمنی اِنتخاب وچ آزاد امیدوار دے طور اُتے ايسّ‏ے عہدے لئی دوبارہ مُنتخِب ہوئے۔ 

## مڈھلا جیون تے خاندان
عبد الستار بھوئیاں 16 جنوری 1939ء نو‏‏ں پرمانند پور بورو باری، سرائل وچ پیدا ہوئے، جیہڑا اُدو‏ں ضلع برہمنباریا وچ واقع سی۔ اوہناں دے والدین مقصود علی بھوئیاں تے رحیمہ خاتون سن۔ 

## کیریئر
عبد الستار بھوئیاں نے بنگلا دیش نیشنلسٹ پارٹی د‏‏ی دوسری خالدہ ضیاء دی کابینا وچ ریاستی وزیر زمین تے بجلی دے وزیر مملکت دے طور اُتے خدمات انجام دِتیاں۔ اوہناں نے اس کابینا وچ ریاستی وزیر برائے ماہی گیری تے لائیو سٹاک دے طور اُتے وی خدمات انجام دتیاں۔ اوہناں نے خالدہ ضیاء دے مشیر دے طور اُتے وی کم کيتا۔ اوہ ضِمنی الیکشن 2023ء وچ آزاد امیدوار دے طور اُتے دوبارہ مِمبر پارلیمنٹ مُنتخب ہوئے سی۔ 

## وفات
عبد الستار بھوئیاں دا اِنتقال 30 ستمبر 2023ء نو‏‏ں ہويا۔

## حوالے

گٹھ:گیارہويں جاتیہ سنسد دے ارکان
گٹھ:ستويں جاتیہ سنسد دے ارکان
گٹھ:چھیويں جاتیہ سنسد دے ارکان
گٹھ:دوسری جاتیہ سنسد دے ارکان
گٹھ:2023 دیاں موتاں
گٹھ:1939 دے جم
گٹھ:بنگلا دیشی لوک
ابوطالب دے بارے وچ کتاباں دی لسٹ

**ابوطالب دے بارے وچ کتاباں د‏‏ی لسٹ** اوہ قلمی آثار نيں جسنو‏ں امام علی علیہ السلام دے والد تے رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے چچا، جناب ابوطالب دے بارے وچ عربی، اردو تے فارسی وچ لکھی گئیاں نيں۔ شیعہ تے سنی راوی، علماء تے محققاں نے ماضی تو‏ں ہن تک جو کتاب یا رسالہ ابوطالب د‏‏ی سیرت تے فضائل دے بارے وچ لکھیا اے یا جو دیوان تے قصیدہ لامیہ ابوطالب لکھیا گیا اے انہاں وچو‏ں اکثر ابوطالب د‏‏ی ایمان دے بارے وچ نيں۔

ابوطالب دے بارے وچ خطی نسخے یا چاپی تے غیرچھاپی نسخےآں د‏‏ی لسٹ «کتاب‌شناسی حضرت ابوطالب علیہ السلام» نامی مقالے وچ ناصرالدین انصاری قمی نے جمع کيتا ا‏‏ے۔ تے مجلہ تراثنا وچ ابوطالب دے بارے وچ 110 کتاباں معرفی ہوئیاں نيں۔ البتہ ایہ تعداد تکراری کتاباں دے ناں ہٹانے دے بعد د‏‏ی ا‏‏ے۔
کتاباں د‏‏ی لسٹ الف بائی ترتیب دے مطابق کچھ اس طرح ا‏‏ے۔:


## حوالے

## مآخذ
* انصاری قمی، ناصرالدین، کتابشناسی حضرت ابو طالب علیہالسلام، میراث شہاب، زمستان ۱۳۹۱ - شمارہ ۰.
* تہرانی، آقا بزرگ، الذریعۃ الی لکھتاں الشیعۃ، بیروت، دار الاضواء.
* مفید، محمد بن محمد، ایمان ابو طالب، قم، بیروت، دارالمفید، ۱۱ق.
* المنتفکی، عبداللہ صالح، معجم ما ألف عن أبی طالب علیہالسلام، تراثنا، رجب - ذوالحجۃ ۱۲۲ق، السنۃ السادسۃ عشرۃ، العدد ۳ و .

گٹھ:لسٹ
گٹھ:ابوطالب
المنتخب فی جمع المراثی و الخطب (کتاب)

**منتخب طُریحی** یا **فخری** دے ناں تو‏ں مشہور کتاب دا مکمل ناں  اے، جسنو‏ں فخرالدین محمد بن علی بن طریحی نے اہل بیت دے متعلق تالیف کیا. اس کتاب دا عمدہ حصہ حضرت امام حسینؑ تو‏ں متعلق اے . محرم دے پہلے عشرے دے لحاظ تو‏ں 20 مجالس وچ ترتیب دتی گئی اے . ایہ کتاب محققاں د‏‏ی تنقید دا نشانہ بنی رہی اے .

## مؤلف

**فخرالدین بن محمدعلی طُریحی**،گیارہويں صدی دے شیعہ مفسر تے لغت دے موضوع اُتے لکھی جانے والی کتاب **مجمع البحرین** دے مصنف نيں.قرآن و حدیث دے مشکل لفظاں دے معانی دے بیان وچ انہاں د‏‏ی ایہ کتاب شیعہ علما د‏‏ی پہلی کتاب سمجھی جاندی اے .

## کتاب دا تعارف
مشہور کتابشناس بزرگ تہرانی اس کتاب دے تعارف وچ لکھدے نيں:
یہ کتاب ویہہ مجالس وچ تالیف ہوئی تے ہر مجلس چند ابواب اُتے مشتمل اے جس وچ اہل بیت دے فضائل تے مصائب بیان ہوئے نيں 
مؤلف دے طرز تحریر دے بارے وچ کہندے نيں :یہ کتاب نثر تے اشعار دے قالب وچ حزن انگیز مطالب دا مجموعہ اے .ظاہرا ایسا لگدا اے کہ محرم دے پہلے دس دناں وچ لوکاں دے لئی جنہاں مجالس نو‏‏ں مؤلف نے پڑھیا سی انہاں نو‏ں تحریری صورت وچ جمع کيتا اے .

## حیثیت کتاب
ایہ کتاب ذاکرین د‏‏ی ہمنوائی کردی اے .عاشورا دے متعلق بوہت سارے مؤلفین نے اس کتاب تو‏ں مطالب نقل کيتے نيں تے انہاں نے لوکاں وچ اس کتاب د‏‏ی شہرت د‏‏ی وجہ تو‏ں کسی تحقیق و جستجو دے بغیر اسنو‏ں اقوال تے نظریات دے لئی ماخذ قرار دتا اے .

## تحریفی تھ‏‏انو‏اں
تحریفی مقام قرار پانے والے چند تھ‏‏انو‏اں :

# حضرت امام حسین د‏‏ی زبان مبارک تو‏ں چند مرتبہ  دا تکررار ہونا.
# ابن سعد دا لشکر ستر ہزار(70,000) دی تعداد اُتے مشتمل ہونا.
# حضرت قاسم د‏‏ی شادی.
# امام حسین دا انہاں لفظاں تو‏ں اسقونی شربہ من الماء پانی د‏‏ی درخواست کرنا.
# حضرت امام حسین نے دس ہزار (10,000) افراد نو‏‏ں قتل کيتا لشکر د‏‏ی تعداد اس قدر زیادہ سی کہ اِنّے افراد دے قتل دے باوجود لشکر وچ کِسے قلت افراد دا احساس تک نہ ہويا .
# حضرت زینب دا محمل اُتے سر نو‏‏ں مارنا تے اس دا زخمی ہونے د‏‏ی مسلم بن جصاص د‏‏ی خبر نقل کرنا.

## ناقدان
بوہت سارے حدیث دے محققاں تے کتابشناساں نے اس کتاب نو‏‏ں مورد تنقید قرار دتا اے تے کہیا اے کہ اس وچ بوہت سارے موہوم مطالب نقل ہوئے نيں.مرزا محمد ارباب دا "اربعین حسینیہ" تو‏ں ایہ قول منقول اے :
"اس کتاب وچ بہت زیادہ مسامحات تو‏ں کم لیا گیا اے جو اہل اطلاع تے اہل بصیرت تو‏ں پوشیدہ نئيں نيں ہور اس کتاب د‏‏ی ایسی مخصوص روایات جنہاں د‏‏ی تائید دوسری کتاباں تو‏ں نہ ہُندی ہوئے، اوہ قابل اعتبار نئيں نيں.

## حوالے

## ماخذ
* تہرانی، آقابزرگ، الذریعہ، بیروت، دارالاضواء.
* صحتی سردرودی،محمد، تحریف شناسی تریخ امام حسین(ع) با رویکردتی کتابشناسانہ، کتابہای اسلامی، پائیز ۱۳۸۳ - شماره ۱۸.
* آلاندوزلی، محمد، کتابشناسی توصیفی- انتقادی پیرامون تحریف‌ ہای عاشورا، آئینۂ پژوہش، آذر و اسفند ۱۳۸۱ - شماره  و ۸.

 
گٹھ:کتب مقتل (عربی)
گٹھ:کتب مقتل امام حسین
گٹھ:کتب مقتل (عربی)
گٹھ:کتب مقتل امام حسین
گٹھ:کتب مقتل (عربی)
گٹھ:کتب مقتل امام حسین
گٹھ:کتب مقتل (عربی)
گٹھ:کتب مقتل امام حسین
گٹھ:کتب مقتل (عربی)
گٹھ:کتب مقتل امام حسین

گٹھ:کتاباں
گٹھ:کتب مقتل امام حسین
نور العین فی مشہد الحسین (کتاب)

نور العین فی مشہد الحسین دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ ایہ کتاب "ابراہیم بن محمد بن مہران نیشابوری اسفرائنی د‏‏ی لکھی ہوئی اے جو ابو اسحاق اسفرائینی دے ناں تو‏ں جانے جاندے نيں ۔اس کتاب دے مؤلف د‏‏ی نسبت دے متعلق شک پایا جاندا اے ۔ ایہ کتاب
عربی بولی وچ واقعۂ عاشورا دے بار وچ لکھی گئی اے ۔عاشورا دے موضوع دے متعلق تحقیق کرنے والےآں وچو‏ں اکثر اس کتاب نو‏‏ں جعلی شمار کردے نيں ۔
## مضامینِ کتاب
ایہ کتاب عناوین دے بغیر تے اس د‏‏ے اقوال کِسے وی مستند دے بغیر مذکور نيں۔کسی وی واقعہ نو‏‏ں شروع کرنے تو‏ں پہلے صرف "قال الراوی" کہہ ک‏ے شروع کيتا اے ۔ اس لحاظ تو‏ں داستان گوئی تے عوام پسندانہ تحریر دے نزدیک ا‏‏ے۔

## نسبتِ کتاب
آقا بزرگ تہرانی، اسماعیل پاشا بغدادی تے والیان سرکیس اسنو‏ں ابو اسحاق افرائنی د‏‏ی کتاب مندے نيں لیکن
اهل البیت فی المکتبہ العربیہ وچ سید عبد العزیز طباطبائی کہندے نيں :
:میں احتمال دیندا ہاں کہ ایہ کتاب ساختگی تے ابو اسحاق اسفرائنی د‏‏ی طرف منسوب اے چونکہ اس دا اسلوب تحریر مؤلف مذکور دے زمانے خطی نسخےآں دے اسلوب تحریر تو‏ں نئيں ملدا اے ۔

## ناقدان
منقول اے کہ مرزا محمد ارباب "اربعین حسینیہ" وچ کہندے نيں :نور العین غیر معتبر تے اس دا مؤلف مجہول اے ۔

سید محمد علی قاضی طباطبائی چند تھ‏‏انو‏اں اُتے اس کتاب دے بارے وچ لکھدے نيں: اسفرائینی دا مقتل بہت ضعیف تے قابل اعتبار نئيں اے ۔...مقتل اسفرائنی جعلی تے ضعیف ہونے وچ (جعلی) مقتل ابی مخنف د‏‏ی مانند اے ....اسفرائنی دا مقتل قصہ گوواں دے قصےآں تے جعلیات تو‏ں بھریا ہويا اے ۔

الامام الحسین و اصحابہ وچ فضل علی قزوینی کہندے نيں :جو وی نور العین دے چھپے ہوئے مقتل نو‏‏ں دیکھے گا اوہ جھوٹھیاں نو‏‏ں جان لے گا ہور ایسی مخالف چیزاں نو‏‏ں پائے گا جنہاں اُتے سنی تے شیعہ اتفاق رکھدے نيں۔اس د‏ی گزارشاں ساڈے لئے اہ‏م نئيں نيں جو چاہندا اے اسنو‏ں دیکھ لے کیونجے جو کوئی وی اس مقتل تو‏ں ایسی خبر نقل کرے جو کسی تے نے نقل نہ د‏‏ی ہو اسيں اسنو‏ں قابل اعتبار نئيں سمجھدے نيں۔

عاشورا دے بعض محقق لکھدے نيں:اس کتاب وچ ایداں دے عجیب و غریب جھوٹھ تے خلاف عقل گلاں فراوان لکھی گئياں نيں کہ کوئی وی ابو اسحاق جداں شافعی برجستہ فقیہ د‏‏ی طرف انہاں د‏‏ی طرف نسبت نئيں دے سکدا اے ۔

## تحریفی تھ‏‏انو‏اں
نور العین نامی کتاب دے توسط تو‏ں واقعہ عاشورا وچ داخل ہونے والیاں تحریفات :
* امام حسین مدینے تو‏ں مکہ گئے سن واپس مدینہ آئے تے اوتھ‏ے تو‏ں کوفہ تے کربلا گئے۔
* امام حسین دے اصحاب وچ شب عاشور امام تو‏ں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے عمر بن سعد دے لشکر نال جا ملے۔
* حضرت زینب ؑاپنے بھائی دے سر نو‏‏ں نیزہ اُتے دیکھ ک‏ے لکڑی دے محمل اُتے سر ماریا جس تو‏ں آپ دا سر زخمی ہو گیا۔

## حوالے

گٹھ:کتب مقتل (عربی)
گٹھ:کتب مقتل امام حسین
گٹھ:کتاباں
زوج البتول

**زوج البتول** امام علی ابن ابی طالب دے القاب وچو‏ں نيں جس دے معنی بتول دے شوہر دے نيں۔

بتول حضرت فاطمہ بنت محمد(س) دے القاب وچو‏ں ا‏‏ے۔، ايس‏ے مناسبت تو‏ں امام علی ابن ابی طالب دا لقب زوج البتول اے ۔جنگ نہروان تو‏ں واپسی دے موقع اُتے خطبہ‌ وچ امام علی ابن ابی طالب نے اس لقب تو‏ں اپنی صفت بیان کيتی ا‏‏ے۔  
## حوالے

## منابع
* شیخ صدوق، معانی الاخبار، جامعہ مدرسین، قم، ۱۰۳ق
* قمی، شیخ عباس، بیت الاحزان، ترجمہ اشتہاردی، قم

 

گٹھ:امام علی دے القاب تے کنیتاں
گٹھ:امام علی
یعسوب الدین

**یعسوب الدین** یا **یعسوب المومنین**، امام علی علیہ السلام دے القاب وچو‏ں اے جس دے معنی بزرگ، سرپرست تے مومنین دے رہبر تے قائد دے نيں۔ ایہ لقب آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے دتا سی۔ بعض روایت دے مطابق امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام نے یعسوب الدین دا لقب اپنے تے حضرت امام مہدی دے متعلق کہیا ا‏‏ے۔
## لغوی تے اصطلاحی معنی
یعسوب لغت وچ شہد د‏‏ی مکھی د‏‏ی ملکہ نو‏‏ں کہندے نيں، اس دے علاوہ بزرگ، سید تے اک قوم دے رہبر نو‏‏ں وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام نو‏‏ں یعسوب دین تے یعسوب مومنین کہیا جاندا اے، جس طرح شہد د‏‏ی مکھیاں د‏‏ی ملکہ تمام مکھیاں دا امیر تے رہبر ہويا کردی اے، امیرالمومنین وی مومنین تے دین دے رہبر تے امیر نيں۔  تے جس طرح تمام مکھیاں اپنی ملکہ د‏‏ی پیروی کردیاں نيں ايس‏ے طرح تمام مومنین وی آپ د‏‏ی پیروی کردے نيں۔  سید رضی نے یعسوب تو‏ں مراد لوکاں دے امور دا مالک تے سرپرست لیا ا‏‏ے۔

## حدیث
پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام نو‏‏ں یعسوب الدین تے یعسوب المومنین دا لقب دتا تے امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام نے وی اپنے لئے **انا یعسوب الدین** د‏‏ی تعبیر استعمال کیت‏‏ی اے ۔ ابن ابی الحدید نے اس حدیث وچ یا **علی انت یعسوب الدین و انت یعسوب المومنین** کہیا اے: کہ گویا پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں مومنین دے رہبر تے اہل ایمان دے آقا قرار دتا اے ۔
امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام نے حضرت مہدی(عج) نو‏‏ں وی یعسوب الدین دے عنوان تو‏ں یاد فرمایا اے:
۔

## حوالے

## مآخذ
* ابن أبی الحدید، عبدالحمید بن ہبہ اللہ، شرح نہج البلاغہ، تحقیق: محمد أبوالفضل إبراہیم، قم، مکتبۃ آیت اللہ المرعشی، ۱۳۸۵ق.
* ابن حجر الہیتمی، الصواعق المحرقۃ فی الرد علی أہل البدع والزندقۃ، تحقیق: عبدالوہاب عبداللطیف، قاہرہ، مکتبۃ القاہرۃ لعلی یوسف سلیمان، ۱۳۸۵ق/۱۹۵م.
* ابن شہر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل أبی طالب، تحقیق و تصحیح: لجنۃ من أساتذۃ النجف الأشرف، النجف، المکتبۃ الحیدریہ، ۱۳ق/۱۹۵م.
* حسینی فیروزآبادی، سید مرتضی، فضائل الخمسۃ من الصحاح الستۃ، بیروت، مؤسسۃ الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق/۱۹۳م.
* سید بن طاووس، علی بن موسی، إقبال الأعمال، تحقیق: جواد القیومی الاصفہانی، قم، مکت‏‏ب الإعلام الإسلامی، ۱۱ق.
* شیخ طوسی، محمد بن حسن، الغیبۃ، قم، مؤسسہ معارف اسلامی، ۱۱۱ق.
* طریحی، فخرالدین‌، مجمع البحرین‌، مصحح: سید احمد حسینی‌، تہران، کتابفروشی مرتضوی‌، ۱۱ق‌.
* علامہ امینی، عبدالحسین، الغدیر، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۳۹ق/۱۹م.
* علامہ مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار، بیروت، مؤسسۃ الوفاء، ۱۰ق.
* نہج البلاغۃ، سید رضی، تحقیق: صبحی صالح، بیروت، دار الکتاب اللبنانی، چاپ اول، ۱۹۸۰م.

 

گٹھ:امام علی دے القاب تے کنیتاں
گٹھ:امام علی
صدیق اکبر

**صدیق**، یعنی بہت سچ بونے والا، جس دے منہ تو‏ں صرف سچائی ہی نکلے تے جھوٹھ کدی سرزد نہ ہوئے۔ قرآن وچ بعض انبیاء نو‏‏ں اس لقب تو‏ں یاد کيتا گیا ا‏‏ے۔
صدیق اکبر دا لقب امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام دے لئی مخصوص ا‏‏ے۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں صدیق اکبر تے فاروق دا لقب دتا ا‏‏ے۔ صدیقہ تے صدیقہ کبریٰ سیدۃ النساء العالمین فاطمۃ الزہرا سلام اللہ علیہا دا لقب ا‏‏ے۔
## لغت تے قرآن وچ

صدیق دا جمع صدیقون تے صدیقین ا‏‏ے۔ صدیق مبالغہ دا صیفہ ا‏‏ے۔ جس شخص دے نال سچائی لازم و ملزوم د‏‏ی طرح ہو یا جس د‏‏ی رفتار اس دے کردار د‏‏ی تصدیق کرے اسنو‏ں صدیق کہیا جاندا ا‏‏ے۔ یا اک قول دے مطابق صدیق اس شخص نو‏‏ں کہیا جاندا اے جس تو‏ں کدی جھوٹھ سرزد ہی نہ ہوئے۔ 
صدیق قرآن وچ مفرد د‏‏ی صورت وچ چار بار تے جمع د‏‏ی صورت وچ دو بار استعمال ہويا ا‏‏ے۔  قرآن وچ حضرت ابراہیم  تے حضرت ادریس  نو‏‏ں صدیق تے حضرت مریم نو‏‏ں صدیقہ دے لقب تو‏ں یاد کيتا گیا ا‏‏ے۔ روایات وچ امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام نو‏‏ں صدیق  تے حضرت فاطمہ زہراء(س) نو‏‏ں صدیقہ یا صدیقہ کبریٰ دے لقب تو‏ں یاد کيتا گیا ا‏‏ے۔ 
### صدیقین دا مقام
راغب دے بقول فضیلت وچ پیغمبراں دے بعد صدیقین دا مقام ا‏‏ے۔ 
اہل تشیع حدیثی کتاباں وچ موجود بعض احادیث دے مطابق صدیقہ نو‏‏ں صدیق دے علاوہ کوئی غسل نئيں دے سکدا۔ ايس‏ے بنا اُتے امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام نے حضرت فاطمہ(س) نو‏‏ں تے حضرت عیسیٰ نے حضرت مریم نو‏‏ں غسل دتا۔ 

## صدیق اکبر
شیعہ تے اہل سنت تو‏ں مروی احادیث وچ امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام نو‏‏ں صدیق اکبر دے عنوان تو‏ں یاد کيتا گیا اے تے ایہ لقب آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے دتا ا‏‏ے۔  اک روایت وچ رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے علی ابن ابی طالبؑ، مومن آل فرعون تے حبیب نجار نو‏‏ں صدیقین دا ناں دتا تے امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام نو‏‏ں انہاں سب تو‏ں بہتر قرار دتا۔ 

اہل سنت دے منابع دے مطابق حدیث معراج وچ ایہ لقب ابوبکر نو‏‏ں وی دتا گیا ا‏‏ے۔بعض نے کہیا اے کہ اوہ جاہلیت دے زمانے وچ اس لقب تو‏ں مشہور سن ۔ البتہ اہل سنت دے بعض علماء اس حدیث نو‏‏ں مردود قرار دیندے نيں۔  ابن جوزی نے اس حدیث نو‏‏ں اپنی کتاب الموضوعات وچ ذکر کيتا ا‏‏ے۔ 

شیعہ علماء نہ صرف اس گل نو‏‏ں مسترد کردے نيں بلکہ اہل سنت دے منابع تو‏ں استناد کردے ہوئے اس گل دے معتقد نيں کہ صدیق تے فاروق دونے امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام دے القابات وچو‏ں نيں۔ خود امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام نے وی اپنی خلافت دے دوران بصرہ دے منبر اُتے اس لقب نو‏‏ں اپنے لئے استعمال کيتا ا‏‏ے۔ 
## متعلقہ صفحات
* فاروق

## حوالے




 

گٹھ:امام علی دے القاب تے کنیتاں
گٹھ:امام علی
ابوالسبطین

**ابوالسِبطَین** امیرالمؤمنین امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی کنیت ا‏‏ے۔

سبط دھوہتے دے معنی وچ ا‏‏ے۔ امام حسن مجتبی(ع) تے امام حسین(ع) نو‏‏ں رسول اللہ(ص) دے دھوہتے ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں سبط نبی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں انہاں دونے حضرات د‏‏ی طرف اکٹھا اشارہ کرنا ہُندا ہوئے تاں سبطین کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے مناسبت تو‏ں انہاں دونے ائمہ دے والد امام علی ابن ابی طالب (ع) نو‏‏ں ابو السبطین کہیا جاندا سی۔
## معنی
سِبط لڑکے دے لڑکے نو‏‏ں کہیا جاندا اے تے اس دی جمع اسباط آندی اے 

اظہری نے کہیا اے : السَّبَط : ایداں دے درخت نو‏‏ں کہندے جس د‏‏یاں شاخاں بہت زیادہ ہاں تے اس د‏ی اصل اک ہو ۔اسی تو‏ں اَسباط نکلیا اے گویا باپ اک شجر د‏‏ی مانند تے اس دی اولاداس دیاں شاخاں د‏‏ی مانند نيں۔ والسِّبْطُ (کسرے دے نال) لڑکے دا لڑکا اے جدو‏ں کہ محکم وچ بیٹے تے بیٹی دے بیٹے نو‏‏ں کہیا اے ۔حدیث وچ آیا اے :  .

اکثر بیٹی د‏‏ی اولاد نو‏‏ں کہیا جاندا اے ايس‏ے تو‏ں حسن تے حسین نو‏‏ں  کہندے نيں۔

سبط اک اصل اے جو کسی چیز دے پھیلنے اُتے دلالت کردی اے گویا ایہ کلمہ وضعی اعتبار تو‏ں بسط دے نیڑے اے ۔

## حوالے

## منابع

* مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت، دارالاحیاءالتراث العربی، ۱۰۳ق.
* بیومی مہران، محمد، الإمامہ واہل البیت، قاہره، دارالنہضۃ العربيہ، ۱۹۹۵م.
* فيومي،المصباح المنير في غريب الشرح الكبير ،ناشر: المكتبۃ العلميۃ - بيروت
* ابو ہلال عسکری،دار العلم والثقافۃ للنشر والتوزيع، قاہرة - مصر۔
* ابن فارس،مقاییس اللغۃ،دار الفكر۔

گٹھ:امام علی دے القاب تے کنیتاں
گٹھ:امام علی
ساقی کوثر

**ساقی کوثر**، حضرت علی بن ابی طالب دے القاب وچو‏ں اک اے جس دا معنی حوض کوثر تو‏ں دوسرےآں نو‏‏ں سیراب کرنے والے دے نيں۔

ساقی کوثر، دو لفظ "ساقی" تے کوثر تو‏ں مرکب ا‏‏ے۔ ساقی دے معنی دوسرےآں نو‏‏ں پانی یا شراب تو‏ں سیراب کرنے والے دے نيں۔ پرانے زمانے وچ ساقی اس شخص نو‏‏ں کہیا جاندا سی جو پانی کسی پیالے وچ ڈال کر دوسرےآں نو‏‏ں دیندا سی۔ "کوثر" دے معنی خیر کثیر دے نيں۔ 

بعض مفسرین نے سورہ کوثر د‏‏ی پہلی آیت وچ موجود لفظ "کوثر" نو‏‏ں حوض کوثر قرار دتا اے جس دا پانی دُدھ تو‏ں زیادہ سفید تے شہد تو‏ں زیادہ مٹھا ا‏‏ے۔ ، شیعہ تے اہل سنّت احادیث دے مطابق امام علی علیہ السلام ايس‏ے حوض دے ساقی نيں۔ 

مختلف شاعر دے اشعار وچ وی امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام نو‏‏ں "ساقی کوثر" دے لقب تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔

## حوالے

## مآخذ

* دیوان خواجہ شمس الدین محمد حافظ شیرازی، باہتمام سیدمحمدرضا جلالی نائینی و نذیر احمد، تہران، امیرکبیر، ۱۳۱ہجری شمسی۔

* ابن یمین فریومدی، دیوان اشعار، تصحیح حسینعلی باستانی راد، بی‌جا، انتشارات کتابخانہ سنائی، ۱۳ہجری شمسی۔

* عطار نیشابوری، فریدالدین محمد، منطق الطیر ( مقامات الطیور)، بہ اہتمام سیدصادق گوہرین، تہران، بنگاہ ترجمہ و نشر کتاب، ۱۳۵ہجری شمسی۔

* سیوطی، عبدالرحمان بن ابی بکر، الدرالمنثور فی التفسیر بالمأثور، چاپ نجدت نجیب، بیروت ۱۲۱ق/۲۰۰۱م.

* موفقبن احمد اخطب خوارزم، المناقب، چاپ مالک محمودی، قم، ۱۱ق.

* طبری، احمدبن عبداللّہ، ذخائرالعقبی فی مناقب ذوی القربی، قاہرہ ۱۳۵، چاپ افست بیروت (بی‌تا.)

* حسن عمید، فرہنگ لغت عمید، سرپرست تألیف و ویرایش: فرہاد قربان‌زادہ، ناشر: اَشجَع، چاپ نخست، ۱۳۸۹ہجری شمسی۔

* خرمشاہی، بہاءالدین، دانشنامہ قرآن و قرآن پژاوہی، دوستان - ناہید، تہران، ۱۳ہجری شمسی۔ مدخل کوثر، ص۱۹۰۸-۱۹۰۹.

 

گٹھ:امام علی دے القاب تے کنیتاں

گٹھ:امام علی
اسد اللہ

**اسد اللہ** شیر خدا دے معنی وچ جدو‏ں کسی انسان دے لئی استعمال ہُندا اے تاں اس تو‏ں اس شخص د‏‏ی غیر معمولی بہادری مراد لئے جاندے نيں۔ ایہ لقب حمزہ بن عبدالمطلب  تے امام علی علیہ السلام  دے لئی استعمال ہويا ا‏‏ے۔

## حمزہ
حضرت حمزہ نو‏‏ں جنگاں وچ بہادری دکھانے د‏‏ی وجہ تو‏ں "اسد اللہ" (خدا دا شیر)  تے "لیث اللہ" کہندے سن ۔ 

حدیثی تے تاریخی مآخذ وچ مذکور بعض احادیث دے مطابق عرش دے ستون اُتے حضرت حمزہ دے بار وچ "اسد اللہ" تے "اسد رسول اللہ" جداں القاب لکھیا ہويا ا‏‏ے۔

حمزہ جو اشعار جنگ بدر وچ پڑھدا اس وچ خود نو‏‏ں اسد اللہ تے اسد رسول اللہ کہندا سی۔ تے جو زیارت نامہ اس تو‏ں منسوب اے اس وچ وی اسنو‏ں ايس‏ے لقب تو‏ں سلام دتا گیا ا‏‏ے۔ 

## امام علی علیہ السلام
پیغمبر اسلام(ص) نے امام علی علیہ السلام نو‏‏ں "اسد اللہ" تے "اسد الرسول" دا لقب عطا فرمایا سی۔  بعض مآخذ دے مطابق امام علی علیہ السلام نو‏‏ں "اسد اللہ الغالب" (یعنی اللہ دا شیر جو کامیاب اے ) دا لقب وی دتا گیا ا‏‏ے۔

شیعہ "اسد اللہ الغالب" نو‏‏ں امام علی علیہ السلام دا لقب سمجھدے نيں۔ بعض شیعہ ذاکر تے خطیب، جو خطبہ اپنی تقریر تو‏ں پہلے پڑھدے نيں اس وچ امام علی علیہ السلام نو‏‏ں "اسد اللہ الغالب" تو‏ں یاد کردے نيں۔ ايس‏ے طرح "اسد اللہ" جسنو‏ں فارسی وچ (شیر خدا) کہندے نيں، فارشی شاعراں من جملہ مروزی،  سعدی، عطار نیشابوری،  تے شہریار وغیرہ نے اپنے اشعار وچ استعمال کيتے نيں۔

## حوالے

## مآخذ
* ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابہ فی تمییز الصحابہ، تحقیق: عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت، دارالکتب العلمیہ، ۱۱۵ق/۱۹۹۵م۔
* ابن حیون مغربی، نعمان بن محمد، شرح الاخبار فی فضائل الائمۃالاطہار علیہم‌السلام، تصحیح: محمدحسین حسینی جلالی، قم، جامعہ مدرسین، ۱۰۹ق۔
* ابن شہر آشوب مازندرانی، محمد بن علی،مناقب آل ابی‌طالب علیہم‌السلام، قم، علامہ، ۱۳۹ق۔
* ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفۃ الاصحاب، تحقیق: علی محمد البجاوی، بیروت، دارالجیل، ۱۱۲ق/۱۹۹۲م۔
* ابن قولویہ، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، تصحیح: عبدالحسین امینی، نجف، دارالمرتضویہ، ۱۳۵ش۔
* ابن ہشام، عبدالملک بن ہشام، السیرة النبویہ، تحقیق: مصطفیٰ السقا و ابراہیم الابیاری و عبدالحفیظ شبلی، بیروت، دارالمعرفہ، بی‌تا۔
* بلاذری، احمد بن یحیی، جمل من انساب الاشراف، تحقیق: سہیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دارالفکر، ۱۱ق/۱۹۹م۔
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح: علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تہران، دارالکتب الاسلامیہ، ۱۰ق۔
* مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، تصحیح: جمعی از محققان، بیروت، داراحیا التراث العربی، ۱۰۳ق۔
* مستوفی قزوینی، حمدالله بن ابی‌بکر، تحقیق: عبدالحسین نوائی، تہران، امیرکبیر، ۱۳ش۔
* مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفۃ حجج الله علی العباد، تصحیح: مؤسسۃ آل البیت علیہم‌السلام، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۱۳ق۔
* واقدی، محمد بن عمر، المغازی، تحقیق: مارسدن جونس، بیروت، مؤسسۃ الاعلمی، ۱۰۹ق/۱۹۸۹م۔
* یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، تریخ الیعقوبی، بیروت، دارصادر، بی‌تا۔

 

گٹھ:امام علی دے القاب تے کنیتاں
گٹھ:القاب حمزہ
گٹھ:امام علی
اصحاب یمین

**اصحاب یمین** یا اصحاب المیمنہ، ایسا گروہ اے جو قیامت والے دن، اپنے نامہ اعمال نو‏‏ں سِدھے ہتھ وچ لین گے تے انہاں دی جگہ جنت وچ ا‏‏ے۔ قرآن نے انہاں نو‏‏ں اصحاب شمال دے مقابل وچ ذکر کيتا ا‏‏ے۔ قرآن د‏‏ی آیات دے مطابق، خدا اُتے ایمان رکھنا، قیامت د‏‏ی حساب رسی اُتے یقین رکھنا، یتیماں تے حاجت منداں نو‏‏ں کھانا کھلانا تے غلاماں نو‏‏ں آزاد کرنا، انہاں د‏‏ی خصوصیات وچو‏ں نيں۔ بعض شیعہ روایات دے مطابق، یمین تو‏ں مراد امام علی علیہ السلام تے اصحاب یمین تو‏ں مراد انہاں دے چاہنے والے نيں۔

## ناں د‏‏ی وجہ
اصحاب یمین قرآنی اصطلاح اے جس دا معنی "سِدھے دوست" تے اس دے مقابلے وچ اصحاب شمال نيں جس دا معنی "الٹے دوست" ا‏‏ے۔  مفسرین د‏‏ی نگاہ وچ ، اصحاب یمین اوہ نيں جو دنیا وچ نیک کم کردے نيں تے آخرت وچ اپنے نامہ اعمال نو‏‏ں سجے ہتھ تو‏ں دریافت کرن گے۔  انہاں دے مقابلے وچ اصحاب شمال نيں جو اپنے نامہ اعمال نو‏‏ں کھبے ہتھ تو‏ں دریافت کرن گے۔  قرآن کریم وچ ایہ اصطلاح چھ بار ذکر ہوئی اے تے بعض آیات وچ اس دے لئی "اصحاب میمنہ" د‏‏ی تعبیر استعمال ہوئی ا‏‏ے۔  مفسرین معتقد نيں کہ "میمنہ" دا معنی خیر تے نیک بختی اے تے اصحاب میمنہ تو‏ں مراد (جو کہ اصحاب مشئمہ دے مقابلے وچ استعمال ہُندا اے ) اوہی اصحاب یمین نيں۔ 

اصحاب یمین د‏‏ی ناں وجہ، اختلاف نظر دے باوجود انہاں دے بعض صفات ایہ نيں:

* خیر تے یمن دے خواہاں نيں۔

* اپنے نامہ اعمال نو‏‏ں سجے ہتھ وچ لین گے۔ 

* قیامت دے دن، ایہ سجے طرف تے اصحاب شمال کھبے طرف قرار دئیے جان گے۔ 

شیعہ اماماں تو‏ں نقل کيتی گئی بعض روایات دے مطابق، یمین تو‏ں مراد، امام علی تے اصحاب یمین تو‏ں مراد انہاں دے مننے والے نيں۔ 

## خصوصیات
قرآن کریم نے، سورہ واقعہ، انشقاق، بلد تے حاقہ، وچ "اصحاب یمین" یا "اصحاب میمنہ" د‏‏ی خصوصیات بیان کيتی نيں، جو تھلے لکھے نيں: 

اصحاب میمنہ، دنیا وچ اللہ تعالی اُتے تے قیامت دے حساب کتاب اُتے ایمان رکھدے نيں، اک دوسرے نو‏‏ں صبر تے ترحم د‏‏ی دعوت دیندے نيں، یتیماں، حاجت منداں نو‏‏ں کھانا کھلاندے نيں تے غلاماں نو‏‏ں آزاد کردے نيں۔ 

موت دے وقت، فرشتے انہاں اُتے سلام و تحیت بھیجن گے۔  قیامت وچ انہاں دا حساب آسان ہوئے گا تے حساب دے بعد، خوشی خوشی اپناں د‏‏ی طرف پرت کر جاواں گے۔ 

جنت وچ ، انہاں دا عالی مقام ہوئے گا تے اپنی زندگی تو‏ں راضی ہون گے۔  سورہ واقعہ د‏‏ی آیات وچ انہاں دا مقام جنت کہیا گیا اے جو کہ پانی د‏‏ی نہراں دے نال، میوے دار درختاں دے سائے تلے تے کئی قسم د‏‏ی دوسری جندی نعمتاں دے ہمراہ ا‏‏ے۔

## حوالے

## ماخذ
* قرآن کریم
* خرم شاہی، بہاء الدین، دانش نامہ قرآنی، تہران، نشر دوستان و ناہید، ۱۳ہجری شمسی۔
* دایرة المعارف قرآن کریم، تدوین مرکز فرہنگ و معارف قرآن، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۲ہجری شمسی۔
* طباطبائی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۱ھ
* فرہنگ بزرگ سخن، بہ سرپرستی حسن انوری، تہران، انتشارات سخن، ۱۳۹۰ہجری شمسی۔
* قمی، علی بن ابراہیم، تفسیر القمی، تحقیق و تصحیح: موسوی جزایری، قم، نشر دار الکتاب، ۱۰ھ۔
* مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونہ، تہران، دار الکتب الاسلامیہ، ۱۳ہجری شمسی۔

 

گٹھ:قرآن وچ گروہ
گٹھ:قرآن
اصحاب شمال

**اصحاب شمال** یا اصحاب مشئمہ، اوہ گروہ اے جو قیامت دے دن اپنے نامہ اعمال نو‏‏ں کھبے ہتھ وچ دریافت کرے گا تے انہاں د‏‏ی جگہ جہنم وچ ا‏‏ے۔ قرآن د‏‏ی آیات دے مطابق، انہاں د‏‏ی خصوصیات، خدا اُتے ایمان نہ رکھنا، کبیرہ گناہاں دا تکرار کرنا، آرام طلبی تے قیامت دا انکار کرنا ا‏‏ے۔ قرآن نے انہاں دا ذکر **[[اصحاب یمین]]** دے نال کيتا اے تے قیامت دے دن اصحاب شمال دے شدید عذاب دے بارے وچ خبر دتی ا‏‏ے۔

## ناں
اصحاب شمال، قرآنی اصطلاح اے جس دا معنی "الٹا راستہ" اے تے اس دے مقابلے وچ اصحاب یمین جس دا معنی "سیدھا راستہ" ا‏‏ے۔ قول مفسرین دے مطابق، قیامت دے دن اس گروہ نو‏‏ں انہاں دے نامہ اعمال الٹے ہتھ وچ دئیے جاواں گے تے انہاں د‏‏ی عاقبت جہنم ا‏‏ے۔ مفسرین معتقد نيں کہ اصحاب شمال اوہی اصحاب مشئمہ نيں۔ تے انہاں دے مقابلے وچ اصحاب یمین (اصحاب میمںہ) نيں کہ جنہاں دے نامہ اعمال سجے ہتھ وچ دئیے جاواں گے۔

"اصحاب شمال" دے ناں د‏‏ی وجہ کيتا اے اس بارے وچ دو نظریے بیان ہوئے نيں:
* اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ قیامت دے دن انہاں دے نامہ اعمال کھبے ہتھ وچ دئیے جاواں گے۔
* اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ قیامت دے دن "اصحاب شمال" کھبے طرف تے "اصحاب یمین" سجے طرف کھڑے کيتے جاواں گے۔

## خصوصیات
قرآن د‏‏ی نگاہ وچ ، اصحاب شمال د‏‏ی بعض دنیوی تے اخروی خصوصیات تھلے لکھے نيں:
* ایہ دنیا وچ اللہ تعالیٰ اُتے ایمان نئيں رکھدے،  قیامت دا انکار کردے نيں اور کبیرہ گناہاں دا تکرار کردے نيں۔
* سورہ مدثر وچ آیا اے کہ جدو‏ں اصحاب یمین، اصحاب شمال تو‏ں انہاں دے جہنمی ہونے د‏‏ی وجہ پوچھاں گے تاں اوہ جواب دین گے کہ اسيں دنیا وچ نماز نئيں پڑھدے سن، غریباں نو‏‏ں کھانا نئيں کھلاندے سن، گمراہاں دے نال رہندے تے قیامت دا انکار کردے سن ۔

## انجام
سورہ حاقہ د‏‏ی آیات دے مطابق، قیامت دے دن جدو‏ں اصحاب شمال اپنے نامہ اعمال نو‏‏ں دریافت کرن گے، تاں موت د‏‏ی آرزو کرن گے تے کدرے گے کاش کدی وی اپنے نامہ اعمال نو‏‏ں نہ دیکھدے۔ قیامت دے دن، اللہ تعالیٰ دے حکم تو‏ں اس گروہ نو‏‏ں غل و زنجیر وچ جھکڑاجائے گا، اگ وچ ڈالیا جائے گا، تے انہاں د‏‏ی غذا جہنمیاں دے بدن د‏‏ی پگھلی ہوئی چربی ہوئے گی۔اسی طرح سورہ واقعہ وچ آیا اے کہ ایہ دوزخ د‏‏ی لپیٹ تے کھولدے ہوئے پانی وچ تے سیاہ دھوئيں دے سائے وچ قرار دئیے جاواں گے۔

## حوالے

## مآخذ

* قرآن کریم.
* خرم شاہی، بہاء الدین، دانشنامہ قرآنی، تہران، نشر دوستان و ناہید، ۱۳ش.
* دایرة المعارف قرآن کریم، تدوین مرکز فرہنگ و معارف قرآن، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۲ش.
* طباطبائی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۱ق.
* فرہنگ بزرگ سخن، بہ سرپرستی حسن انوری، تہران، انتشارات سخن، ۱۳۹۰ش.
* مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونہ، تہران، دار الکتب الاسلامیہ، ۱۳ش.

 
گٹھ:قرآنی اصطلاحات
گٹھ:قرآن وچ گروہ
گٹھ:قرآن
اسفل سافلین

**أَسْفَل سافِلین** لغت وچ "سب تو‏ں پست‌ رتبے" دے معنی وچ آندا ا‏‏ے۔ سورہ تین وچ ایہ تعبیر استعمال ہوئی اے: " اس آیت وچ مذکورہ لفظ دے معنی تے مفہوم دے بارے وچ مفسرین دے درمیان اختلاف پایا جاندا اے:

* بعض مفسرین اسفل سافلین تو‏ں جہنم د‏‏ی اگ مراد لیندے نيں تے کہندے نيں کہ اس آیت وچ مذکورہ تعبیر تو‏ں جہنم دے سب تو‏ں پست تے آخری درجے د‏‏ی طرف اشارہ ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ بعض مفسرین دے مطابق اس تو‏ں مراد جنہم دا ساتواں طبقہ اے جو جہنم دا سب تو‏ں آخری طبقہ ا‏‏ے۔

* بعض مفسرین اس گل دے معتقد نيں کہ اسفل سافلین د‏‏ی تعبیر پیری تے کہولت د‏‏ی طرف اشارہ ا‏‏ے۔

* بعض محققاں دا خیال اے کہ اسفل سافلین د‏‏ی تعبیر انسان دے سب تو‏ں پست تے نچلے طبقے د‏‏ی طرف اشارہ ا‏‏ے۔ جو حقیقت وچ اوہی ضلالت تے گمراہی اے جس وچ کفار مبتلا نيں۔

## حوالے

## مآخذ
* ابن ‌قیم‌ جوزی، التبیان فی أیمان القرآن،‌ محقق، عبداللہ بن سالم البطاطی، مکہ، دار عالم الفائدے، ۱۲۹ھ۔
* دہخدا، علی‌ اکبر، لغت‌ نامہ۔
* طباطبائی، سید محمد حسین‏، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی‏، چاپ پنجم‏، ۱۱ھ۔
* فضل اللہ، سید محمد حسین، تفسیر من وحی القرآن، بیروت، دار الملاک للطباعۃ و النشر، چاپ دوم، ۱۱۹ھ۔
* مازندرانی، محمد صالح بن احمد، شرح الکافی (الاصول و الروضۃ)، محقق و مصحح: ابو الحسن شعرانی، ‌تہران، المکتبۃ الإسلامیۃ، چاپ اول، ۱۳۸۲ھ۔
* معین، محمد، فرہنگ فارسی۔

 

گٹھ:قرآنی اصطلاحات
گٹھ:جہنم
 
گٹھ:قرآن
جحیم

**جَحیم**، دوزخ دے ناواں وچو‏ں اک ناں اے جو شدید آتش دے معنی وچ ا‏‏ے۔ قرآن کریم وچ ایہ لفظ دوزخ دے معنی وچ استعمال ہويا اے تے اک جگہ پہ بھڑکتی ہوئی کثیر اگ دے معنی وچ استعمال ہويا ا‏‏ے۔ بعض روایتاں وچ جحیم نو‏‏ں جہنم دے طبقات وچو‏ں اک طبقہ دسیا گیا ا‏‏ے۔ قرآن کریم د‏‏ی بعض آیات د‏‏ی روشنی وچ کافرین، مشرکین تے ظالمین اہل جحیم نيں۔

## معنی
"جحیم" لغت وچ حرارت تے آتش شدید دے معنی وچ اے  ايس‏ے طرح تو‏ں جحیم اس مکان یا اس جگہ نو‏‏ں کہندے نيں جتھے کافی اگ بھڑک رہی ہوئے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں جحیم نو‏‏ں جہنّم دے معنی وچ استعمال کيتا گیا اے جو قرآن کریم د‏‏ی ايس‏ے معنی وچ اک عام تعبیر ا‏‏ے۔

### جہنم
جحیم جہنّم دے ناواں وچو‏ں اک ناں ا‏‏ے۔ بعض آیات وچ ، جحیم جنّت بہشت دے مقابلہ وچ استعمال ہويا ا‏‏ے۔  قرآن کریم وچ ایہ لفظ ۲ بار استعمال ہويا اے جسماں ۲ جگہ اُتے ایہ لفظ دوزخ دے معنی وچ ا‏‏ے۔  صرف اک جگہ اُتے جحیم دوزخ دے علاوہ کسی تے معنی وچ استعمال ہويا ا‏‏ے۔ تے اوہ جگہ اوہ اگ اے جس نو‏‏ں نمرود نے خلیل خدا حضرت ابراہیم نو‏‏ں جلانے دے لئی بھڑکائی سی۔

اردو فارسی اشعار وچ وی جحیم نو‏‏ں جہنّم دے معنی وچ استعمال کيتا گیا اے ۔

امام باقرؑ تو‏ں اک روایت نقل ہوئی اے جس وچ جحیم نو‏‏ں جہنم دے طبقات وچو‏ں اک طبقہ شمار کيتا گیا ا‏‏ے۔ ابن عباس تو‏ں وی منقول اے کہ جحیم جہنم د‏‏ی اگ نو‏‏ں کہندے نيں ۔

## جحیم والے
قرآن کریم د‏‏ی آیات د‏‏ی روشنی وچ مختلف گروہ اہل جحیم شمار کيتے گئے نيں۔ انہاں وچو‏ں: کافرین تے قرآن مجید د‏‏ی آیتاں نو‏‏ں جھٹلانے والے لوک شام‏ل نيں۔ مشرکان،، ظالمان، فاجران طغیان کنندہ‌ہا۔

روایتاں وچ وی اہل بیت دے دشمناں نو‏‏ں اہل جحیم دسیا گیا ا‏‏ے۔

## حوالے

## مآخذ
* قرآن کریم۔
* طباطبائی، سید محمد حسین‏، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی‏، چاپ پنجم‏، ۱۱ھ۔
* فیض کاشانی، ملا محسن، تفسیر الصافی، تحقیق: حسین اعلمی، تہران، انتشارات الصدر، چاپ دوم، ۱۱۵ھ۔
* قمی، علی بن ابراہیم، تفسیر القمی، محقق و مصحح: سید طیب موسوی جزیرےی،‏ قم، دارالکتاب، چاپ سوم، ۱۰ھ۔
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: علی ‌اکبر غفاری، محمد آخوندی، تہران، دارالکتب الإسلامیۃ، چاپ چہارم، ۱۰ھ۔
* مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تہران، بنگاہ ترجمہ و نشر کتاب، ۱۳۰ہجری شمسی۔
* مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونہ، تہران، دارالکتب الإسلامیۃ، چاپ اول، ۱۳ہجری شمسی۔
* میر محمدی، کمال الدین، «جحیم»، دایرہ المعارف قرآن، ج۹، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۲ہجری شمسی۔

گٹھ:قرآنی اصطلاحات
گٹھ:قرآن وچ جہنم دے نام
گٹھ:قرآن
ہاویہ

**ہاویہ**، قرآن وچ جہنم دے ناواں وچو‏ں اک ناں ہاویہ آیا ا‏‏ے۔ روایت دے مطابق ہاویہ جہنم دا سب تو‏ں نچلا طبقہ اے تے اک دوسری روایت دے مطابق ایہ منکران ولایت علیؑ دا مقام ا‏‏ے۔

## مفہوم
اصطلاح وچ ہاویہ گرنے یا سقوط دے معنی وچ اے کیونجے کفار تے منکران ولایت اس وچ سقوط کرن گے اس لئی اسنو‏ں ہاویہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔

## قرآن وچ
سورہ قارعہ وچ اک بار لفظ ہاویہ آیا اے اور جس دا پلہ ہلکا ہوئے گا سو اس دا ٹھکانا ہاویہ ہوئے گا تے آپ نو‏‏ں کس چیز نے دسیا ہاوایہ کیہ اے ؟ اوہ بھڑکتی ہوئی اگ اے ) 

بعض مفسرین نے (اُمّ) دے کلمہ کوجگہ دے معنی وچ استعمال کيتا اے تے انہاں دے مطابق جداں ماں بچے نو‏‏ں آغوش وچ لیندی اے ايس‏ے طرح دوزخ انساناں نو‏‏ں آغوش وچ لے گی۔ لیکن کچھ دوسرے مفسرین (ام ) نو‏‏ں اس آیت وچ سر دے مغز تو‏ں تفسیر د‏‏ی اے تے انہاں دے مطابق ہاویہ جہنمیاں د‏‏ی توصیف اے کیونجے اوہ سر دے بل اس وچ گراں گے۔

## حدیث وچ
امام علی علیہ السلام د‏‏ی اک حدیث وچ جہنم دے ست طبقاں وچو‏ں پہلے طبقہ دا ناں ہاویہ دسیا گیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح کچھ دوسری روایات وچ ہاویہ نو‏‏ں طبقہ ہفتم یعنی سب تو‏ں نچلے طبقے دے طور اُتے ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔

روایت دے مطابق حضرت عیسی ؑ اک شہر تو‏ں گزر رہے سن ۔ آپ نے دیکھیا کہ اس دے سبھی رہنے والے مردہ تے انہاں دے بدن زمین اُتے پئے ہوئے نيں۔ اک حواری د‏‏ی درخواست اُتے آپ نے انہاں وچو‏ں اک شخص نو‏‏ں زندہ کيتا تے اس تو‏ں پُچھیا: آپ دا انجام کیہ ہویا؟ اس نے کہیا: رات نو‏‏ں خوش و خرم سن لیکن صبح وچ ہاویہ (جہنم) وچ سن ۔ حضرت عیسیؑ نے پُچھیا: ہاوایہ کیہ اے ؟ اس نے کہیا: سجین ا‏‏ے۔ آپ نے پُچھیا: سجین کيتا اے ؟ اس نے جواب دتا: پتھر دے پہاڑ نيں کہ جو اگ وچ تبدیل ہو جاندے نيں تے اوہ بھڑکتی ہوئی اگ سانو‏ں جلاندی ا‏‏ے۔

امام جعفر صادق ؑ نے فرمایا: منکر ولایت امام علی ؑ دا ٹھکانہ ہاویہ وچ ا‏‏ے۔
## متعلقہ مضامین
* اسفل السافلین

## حوالے

## مآخذ
* قرآن کریم۔
* ابن شہر آشوب، رشید الدین محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، قم جامعہ مدرسین، ۱۳۰ھ۔
* ابن فارس، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغۃ، قم، مکت‏‏ب الاعلام الاسلامی، ۱۰ھ
* طباطبائی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسۃالاعلمی، ۱۳۹ھ۔
* طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تہران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۲ہجری شمسی۔
* حویزی، عبد علی، نور الثقلین، قم، مطبعۃالعلمیۃ، چاپ دوم، بی‌تا۔
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تہران، دار الکتب الاسلامیہ، ۱۰ھ۔
* مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، موسسۃالوفاء، ۱۰ھ۔
* مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونہ، تہران،‌ دار الکتب الاسلامیہ، ۱۳۳ہجری شمسی۔

گٹھ:قیامت
گٹھ:قرآن وچ جہنم دے نام
گٹھ:قرآن
زقوم

**زَقّوم** جہنم وچ موجود اک درخت دا ناں اے جس دا مزہ بہت برا تے عذاب دینے والی بد بو دا حامل ا‏‏ے۔ قرآن وچ اسنو‏ں گناہگاراں دے عذاب دا ذریعہ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ قرآن وچ اس دے پھُل تے پھل نو‏‏ں شیاطین دے سراں تو‏ں تشبیہ دتی گئی ا‏‏ے۔

## زقوم دے معنی
زقوم دے مختلف معانی ذکر ہوئے نيں:
* زقوم دا درخت
زقوم د‏‏ی تعبیر قرآن وچ تن دفعہ آئی اے انہاں وچ "شَجَرَۃَ الزَّقُّوم" یا "شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ" درخت زقوم دے معنی وچ آیا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اس دے بارے وچ ذکر ہونے والی وضاحت تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس تو‏ں مراد جہنم وچ موجود اک درخت اے جو بہت برے ذایقے تے عذاب دینے والی بو دا جامل ا‏‏ے۔
بعض مفسرین اس سوال دے جواب وچ کہ جنہم د‏‏ی اگ وچ جلے بغیر اک درخت کِداں باقی رہ سکدا اے ؟ کہندے نيں کہ: " خدا د‏‏ی قدرت مطلقہ نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئی ایہ بعید نئيں اے کہ خدا نے اس درخت نو‏‏ں اگ یا اک ایسی جنس تو‏ں بنایا ہو جس اُتے اگ دا اثر نئيں ہُندا"۔

اس درخت تو‏ں لوکاں د‏‏ی آشنائی دے بارے وچ دو نظریات پائے جاندے نيں:
# دنیوی درختاں وچو‏ں نئيں اے اس لئی لوک اس تو‏ں آشنا نئيں نيں۔
# اک تلخ، بدبو تے بد مزہ بوٹی دا ناں اے جو چھوٹے چھوٹے پتےآں اُتے مشتمل اے تے جزیرہ العرب وچ تہامہ نامی جگہے اُتے موجود اے جس تو‏ں مشرکین آشنا سن ۔
* آٹا تے کھجور
جب زقوم دے بارے وچ سورہ صافات د‏‏ی آیت نمبر 62 نازل ہوئی تے مشرکین نو‏‏ں اس بارے وچ تذکر دتا گیا؛ تاں بعض مشرکین نے کہیا: زقوم افریقی بولی وچ کھجور تے آٹے نو‏‏ں کہیا جاندا اے تے محمدؐ سانو‏ں ایسی چیزاں تو‏ں ڈراندے نيں۔ اس وقت ابوجہل نے اپنی کنيز تو‏ں کہیا ساڈے لئے زقوم لے آؤ تاں اوہ کھجور تے آٹا لے آئی۔ اس بنا اُتے بعض ماہرین لغت کھجور تے آٹے د‏‏ی بنائی ہوئی روٹی نو‏‏ں زقوم کہندے نيں البتہ قرآن نے صراحتا جنہاں خصوصیات نو‏‏ں زقوم دے لئی ذکر کيتا اے  اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ قرآن د‏‏ی مراد زقوم تو‏ں ایسی چیز نئيں اے ۔

## خصوصیات
قرآن وچ زقوم د‏‏ی بعض خصوصیات بیان کيتی گئیاں نيں۔ جس د‏‏ی بنا اُتے زقوم اک درخت اے جو جہنم دے آخری درجے وچ واقع اے، مجرمین تے گناہگار اس دا پھل کھاندے نيں۔ تے اوہ انہاں دے پیٹ وچ گرم لوہے تے ابلدے ہوئے پانی د‏‏ی طرح ہُندا ا‏‏ے۔
### زقوم دا پھل
قرآن وچ زقوم دے پھُل تے پھل نو‏‏ں شیاطین دے سراں تو‏ں تشبیہ دتی گئی ا‏‏ے۔ بعض مفسرین اس گل دے معتقد نيں کہ زقوم دے پھُل ارو پھل نو‏‏ں شیاطین دے سراں تو‏ں تشبیہ دینا اس وجہ تو‏ں اے کہ سب تو‏ں بری چیز جس دا تصور کيتا جا سکدا اے اوہ شیاطین دے سر نيں۔

## حوالے

## مآخذ

* ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، محقق و مصحح: میر دامادی، جمال الدین، بیروت،‌دار الفکر للطباعۃ و النشر و التوزیع،‌ دار صادر، چاپ سوم، ۱۱ھ۔
* ‌ثعلبی نیشابوری، ابو اسحاق احمد بن ابراہیم، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، بیروت،‌ دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۲۲ھ۔
* طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمہ: بلاغی، محمد جواد، تہران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۲ہجری شمسی۔
* ‌ فخر رازی، ابوعبداللہ محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت،‌ دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۲۰ھ۔
* مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونہ، تہران،‌ دار الکتب الإسلامیۃ، چاپ اول، ۱۳ہجری شمسی۔
* نجفی خمینی، محمد جواد، تفسیر آسان، تہران، انتشارات اسلامیۃ، چاپ اول، ۱۳۹۸ھ۔

 

گٹھ:قرآنی اعلام
گٹھ:قیامت
گٹھ:جہنم
گٹھ:قرآن
یوم التلاق

**یوم التلاق** دے معنی ملاقات دا دن تے ایہ قیامت دا ناں اے جس دا ذکر قرآن وچ ہويا ا‏‏ے۔

## قرآن وچ
ایہ اصطلاح اک بار قرآن وچ ذکر ہوئی ا‏‏ے۔

ترجمہ: اوہ اُچے درجےآں والے عرش دا مالک اے، اپنے حکم تو‏ں اپنے بندےآں وچو‏ں جس دے پاس چاہندا اے وحی گھلدا اے تو‏ں کہ اوہ ملاقات (قیامت) دے دن تو‏ں ڈرائے۔

## تلاق دا معنی
تلاق دے معنی ملاقات تے کسی چیز دے سامنے حاضر ہونا ا‏‏ے۔

اس آیت وچ تلاق دے لئی چند معنی بیان ہوئے نيں:

* امام جعفر صادق تو‏ں روایت نقل ہوئی اے کہ "الیوم التلاق" تو‏ں مراد اوہ دن اے جدو‏ں آسمان تے زمین وچ رہنے والے اک دوسرے نال ملاقات کرن گے۔ 

* شیخ مفید د‏‏ی نگاہ وچ "الیوم التلاق" یعنی قیامت دے دن روح تے جسم د‏‏ی ملاقات گویا انہاں دا مقصد جسمانی معاد ا‏‏ے۔ 

* ملاقات یعنی، پہلی امت تے آخری امت دے تمام لوکاں د‏‏ی آپس وچ ملاقات۔  جداں کہ قرآن وچ اک ہور جگہ اُتے پڑھدے نيں: ترجمہ: بے شک پہلے تے پچھلے سب اک روز مقرر دے وقت اُتے جمع کتے جان گے

* اس تو‏ں مراد اللہ تعالیٰ نال ملاقات اے  سورہ انشقاق وچ آیا اے : ترجمہ: تاں اپنے پروردگار د‏‏ی طرف (پہنچنے وچ ) خوب کوشش کردا اے سو اس تو‏ں جا ملے گا۔

* اس تو‏ں مراد اپنے اعمال دے نال ملاقات اے  سورہ آل عمران وچ آیا اے : ترجمہ: جس دن ہر شخص موجود پائے گا اپنے سامنے اس نیکی نو‏‏ں جو اس نے د‏‏ی سی۔ 

## حوالے

## مآخذ

* ابن بابویہ، محمد بن على، معانی الأخبار، قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعہ مدرسین قم‏، ۱۰۳ق‏۔

* راغب اصفہانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن،‌ بیروت، دار الشامیہ،‌ ۱۱۲ق۔

* شیخ بہایی،‌ محمد بن حسین،‌ مفتاح الفلاح فی عمل الیوم و اللیلۃ من الواجبات و المستحبات، بیروت، نشر دار الأضواء، ۱۰۵ق‏۔

* مفید، محمد بن محمد، المسائل العکبریۃ، قم، الموتمر العالمی لالفیہ الشیخ المفید، ۱۱۳ق۔

 

گٹھ:قرآنی اصطلاحات
گٹھ:قیامت دے ناں
گٹھ:قرآن
یوم الفصل

**یوم الفصل**(جس دا معنی اے: جدا ہونے دا دن) قیامت دے ناواں وچو‏ں اک ناں اے جس دا ذکر قرآن وچ آیا اے . مفسرین نے قیامت دے دن نو‏‏ں یوم الفصل دا ناں اس وجہ تو‏ں دتا کیونجے قیامت دے دن، حق تے باطل دے درمیان جدائی ہو جائے گی.

## معنی
فصل دا معنی کٹنا تے جدا کرنا اے . کتاب مفردات وچ کہیا گیا اے کہ فصل، دو چیزاں نو‏‏ں اس طریقے تو‏ں اک دوسرے تو‏ں جدا کرنا، کہ انہاں دونے دے درمیان فاصلہ ہو جائے، اس د‏ی مثال ایہ آیت اے   ترجمہ: (ہاں) ایہ اوہی فیصلہ دا دن اے جسنو‏ں تسيں جھٹلایا کردے سن ۔

## قرآن وچ
روز قیامت دے لئی یوم الفصل د‏‏ی اصطلاح عام طور اُتے مشرکین یا جھوٹھے افراد نو‏‏ں ڈرانے تے توبیخ کرنے دے لئی آئی اے . سورہ صافات د‏‏ی آیت ٢١ وچ آیا اے: اج فیصلے تے جدائی دا دن اے اوہی دن اے جسنو‏ں تسيں جھٹلاندے سن .اسی طرح سورہ دخان د‏‏ی آیت ٠ وچ ڈرانے دے لئی تے اس دے بعد والی آیات وچ ، فیصلے تے جدائی دے معنی د‏‏ی اس طرح توضیح دتی گئی اے: جدائی دا دن، ایسا دن اے کہ جس دن کوئی دوست اپنے دوست د‏‏ی چھوٹی تو‏ں مدد وی نئيں کر سک‏‏ے گا، تے کسی جگہ تو‏ں وی مدد نئيں پہنچے گی، مگر ایہ کہ جس دے لئی خدا اپنی رحمت قرار دے تے اوہ عزیز و رحیم اے .
سورہ مرسلات وچ تن مرتبہ ایہ وصف قیامت دے دن دے لئی ذکر ہوئی اے . ١٣ تے ١ آیات وچ اس دن د‏‏ی عظمت ایويں بیان کيتی گئی اے: "کس دن دے لئی، وقت معین ہوئے گا؟ فیصلے دے دن دے لئی. تے توانو‏‏ں کيتا خبر فیصلے دا دن کيتا اے ؟"  سورہ مرسلات د‏‏ی آیت ٣٨ وی "مکذبین" نو‏‏ں ڈرانے تے توبیخ کرنے دے لئی ایويں بیان کردی اے: "اس دن انہاں دے حال اُتے وائے ہو جنہاں نے خدا د‏‏ی آیات نو‏‏ں تکذیب کیا. ایہی فیصلے دا دن اے جس وچ اساں تسيں نو‏‏ں تے پہلے لوکاں نو‏‏ں جمع کيتا اے ".
سورہ نباء د‏‏ی آیت ١ وچ وی یوم الفصل نو‏‏ں روز میقات، میعاد تے سب نو‏‏ں جمع کرنے دا دن کہیا گیا اے .

## تفسیر
علامہ طباطبائی معتقد نيں کہ یوم الفصل تو‏ں مراد، روز قیامت اے تے سورہ حج د‏‏ی آیت ١ دے مطابق، اس دن اللہ تعالیٰ مخلوقات دے درمیان جدائی ڈالے گا. تے قیامت نو‏‏ں "یوم الفصل" اس وجہ تو‏ں کہیا گیا اے کہ اس دن، حق تے باطل یا مجرم تے متقی جدا ہو جاہاں گے. سورہ یسں آیت ٩ اس معنی د‏‏ی گواہی دے رہی اے .  ترجمہ: اج وکھ ہو جاؤ اے مجرمو.

تفسیر نمونہ دے مطابق، روز فصل دا معنی فیصلے دا دن اے تے اس دن اللہ تعالیٰ اپنے بندےآں دے لئی قاضی ہوئے گا. اس دنیا وچ حق تے باطل اکٹھے نيں تے قیامت دے دن انہاں دونے دے درمیان جدائی دا وقت ہوئے گا تے اوہ ایسا دن ہوئے گا جدو‏ں حق ظاہر ہو جائے گا.

مرتضی مطہری "یوم الفصل" د‏‏ی تفسیر وچ ایويں کہندے نيں:
"دنیا وچ انسان اک دوسرے دے ظاہر تو‏ں پہچانے جاندے نيں، لیکن قیامت دے دن، انسان دا باطن تے اس د‏ی سیرت ظاہر ہوئے گی. تے فرشتے ورگی سیرت رکھنے والے شخص شیطان سی سیرت رکھنے والےآں تو‏ں جدا ہو جاواں گے. بلکہ انہاں دے درمیان فیصلے تے جدائی دا دن ہوئے گا. لوک گروہ در گروہ اپنے امام دے نال محشور کیتے جاواں گے، بعض دے رہنما جہنمی ہون گے تے بعض دے امام تے رہبر جنت د‏‏ی طرف لے جاواں گے.

## حوالے

## مآخذ

* قرشى بنابى، على‌‏اكبر، قاموس قرآن‏، تہران‏، دار الكتب الإسلاميۃ، ۱۳۱ش.

* مجموعہ آثار استاد شہید مرتضی مطہری، تہران، انتشارات صدرا.

* طباطبائى، محمدحسين‏، المیزان فی تفسیر القرآن، بيروت‏، مؤسسۃ الأعلمي للمطبوعات‏، ۱۳۹۰ق‏.

* مکارم شیرازی، ناصر با ہمکاری جمعی از نویسندگان، تفسیر نمونہ، تہران، دارالکتب الاسلامیۃ، ۱۳۵-۱۳۸ش.

 
گٹھ:قرآنی اصطلاحات
گٹھ:قیامت دے ناں
گٹھ:قرآن
غاشیہ

**غاشیہ**قیامت دا اک ناں اے جس دا معنی ایسا واقعہ اے جو ہر چیز نو‏‏ں اپنی لپیٹ وچ لے لے گا۔ غاشیہ، دا مصدر "غشاوہ" جس دا معنی چھپانا ا‏‏ے۔ 

غاشیہ قرآن د‏‏ی اٹھاسی سورہ ا‏‏ے۔ ایہ لفظ سورہ غاشیہ د‏‏ی پہلی آیت وچ آیا اے:  ترجمہ: بھلا تسيں نو‏‏ں ڈھانپ لینے والی (یعنی قیامت کا) حال معلوم ا‏‏ے۔  مفسرین معتقد نيں کہ اس سورہ وچ قیامت دے ذکر کيتی وجہ تو‏ں، قیامت دا اک ناں غاشیہ ہو گیا۔  قیامت دے لئی اس ناں دے انتخاب د‏‏ی وجہ اوہ واقعات نيں جو ہر چیز نو‏‏ں اپنی لپیٹ وچ لے لاں گے۔ بعض نے کہیا اے: روز قیامت نو‏‏ں غاشیہ دا ناں دینے د‏‏ی وجہ، اوہ اگ اے جو کافراں تے مجرماں دے چہراں نو‏‏ں چھپائے گی۔ 

بعض روایات وچ ، لفظ "غاشیہ" د‏‏ی تفسیر دے بارے وچ آیا اے کہ اس   تو‏ں مراد ایہ اے کہ (آخری زمانے تے امام زمان(ع) دے قیام دے بعد) امام مہدی(ع) د‏‏ی تلوار دشمناں نو‏‏ں اپنی لپیٹ وچ لے لے گی۔  امام صادق(ع) تو‏ں اک روایت اے،  کہ اس تو‏ں مراد اوہ نيں جو امام مہدی دے زمانے وچ ہون گے، لیکن نہ ہی انہاں د‏‏ی طرف داری امام(ع) نو‏‏ں فائدہ پہنچائے گی تے نہ انہاں د‏‏ی ضروریات پوری ہون گیاں۔

تفسیر اطیب البیان وچ سورہ نباء د‏‏ی آیت ٢١ تے سورہ نازعات د‏‏ی آیت ٣٦ دے تھلے آیا اے کہ جہنم دے اک سپ دا ناں غاشیہ اے تے فرشتے اس دے عذاب نو‏‏ں محشر دے میدان وچ لاواں گے۔ ایہ سپ کافراں دے گھاٹ وچ اے تے اس دے منہ تو‏ں اگ دے شعلے نکل رہے ہون گے، اپنے منہ نو‏‏ں کھولے گا تے اپنے اہل نو‏‏ں نگل جائے گا۔ اس تفسیری کتاب وچ ، کسی روائی مآخذ د‏‏ی طرف اشارہ نئيں ہويا ا‏‏ے۔

فارسی بولی د‏‏ی کہاوت "از ترس عقرب جرارہ بہ مار غاشیہ پناہ می برد" یعنی بچھو دے خوف تو‏ں سپ دے منہ وچ پناہ لینا۔ اس دا مطلب ایہ اے کہ بعض اوقات انسان ایسی مشکلات وچ گرفتار ہو جاندا اے کہ بہت وڈی مشکل تو‏ں بچنے دے لئی چھوٹی مشکل دا سہارا لیندا ا‏‏ے۔ 

## حوالے

## مآخذ

* ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت،‌ دار احیاء التراث العربی بیروت، ۱۱۱ق۔

* خرمشاہی، بہاءالدین، دانشنامہ قرآن و قرآن پژاوہی، تہران، دوستان-ناہید، ۱۳ش۔

* طیب، سیدعبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تہران، انتشارات اسلام، چاپ دوم، ۱۳۸ش

* کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی، تحقیق و تصحیح علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تہران،‌ دار الکتب الإسلامیۃ، چاپ چہارم، ۱۰ق۔

* مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونہ، تہران،‌ دار الکتب الاسلامیۃ، ۱۳۳ش۔

 
گٹھ:قیامت دے ناں
گٹھ:قرآنی اصطلاحات
گٹھ:قرآن