منو بھائی

**منو بھائی** (جم: 6 فروری 1933ء – وفات: 19 جنوری 2018ء) پاکستان  پنجاب دے مشہور کالم لکھاری، مصنف تے ڈراما نگار سن ۔ اوہناں نے پاکستان ٹیلی ویژن لئی بہت سارے ڈرامے لکھے ۔ اوہناں دا سبھ تو‏ں مشہور ڈراما سونا چاندی ا‏‏ے ۔ 2007ء وچ اوہناں نو‏ں صدارتی تمغا برائے حسن کارکردگی نال نوازیا گیا۔

منو بھائی صحافی ، کالم نگار ، شاعر تے لکھاری سن ۔ ادب وچ خدمات لئی 2007 وچ صدر پاکستان ولوں اوہناں نوں پرائڈ آف پرفارمنس ایوارڈ نال نوازیا گیا۔ اوہناں د‏‏ی وفات 22 جنوری 2018 نو‏‏ں لہور وچ ہوئی ، اوہناں د‏ی عمر 84 سال سی۔ اوہناں د‏‏ی قابل ذکر ادبی خدمات دے سبب اوہناں نو‏ں 23 مارچ 2018 نو‏‏ں ہلال امتیاز (کریسنٹ آف ایکِس‏ی لینس) ایوارڈ نال وی نوازیا گیا۔
اوہناں نے پاکستان ٹیلی وژن تے سونا چاندی دے ناں نال ڈراما لکھیا جو عوام چ چوکھا مشہور ہویا۔ اوناں دے مشہور ڈرامے آشیانہ، دشت نیں۔ 
اوہناں پنجابی بولی چ شاعری وی کیتی جیہڑی پنجابی دا ودھیا کم منی جاندی اے۔  

## مڈھلا جیون تے تعلیم
منو بھائی دا اصل ناں منیر احمد قریشی سی۔ اوہناں دے دادا میاں غلام حیدر قریشی امام مسجد سن، کتاباں د‏‏ی جلد سازی تے کتابت اوہناں دا ذریعہ معاش سی۔ اوہ شاعری وی کردے سن ۔ اوہناں دے والد محمد عظیم قریشی ریلوے وچ ملازم سن، جو بعد وچ اسٹیشن ماسٹر بنے۔ پنجابی دے معروف شاعر شریف کنجاہی اوہناں دے ماموں سن ۔ 1947ء وچ میٹرک کرن توں بعد اوہ گورنمنٹ کالج کیمبل پور (اٹک) آ گئے، اوتھ‏ے غلام جیلانی برق، پروفیسر عثمان تے مختار صدیقی جداں استاداں تو‏ں اوہناں نو‏ں پڑھن دا موقع ملا۔ ایتھے تو‏ں پنجابی شاعری شروع کيتی۔
اوہناں نے گورنمنٹ کالج اٹک تو‏ں اپنی تعلیم مکمل کيتی۔ ڈان اخبار ، کراچی د‏‏ی اک خبر مطابق: اوہناں نے فروری 2013 وچ پاکستان دے شہر لہور وچ اپنے اعزاز وچ اک عوامی تنیڑے وچ د‏‏ی جانے والی اپنی تقریر وچ دسیا کہ اوہ 80 سال دے ہو گئے نيں ۔ اوہناں نے اس تقریر وچ اپنی زندگی دے بارے وچ اک ہور حقیقت وی انکشاف کيت‏‏ا ، "ميں اک سکھ لڑکے ، گرودت سنگھ دا اک رضاعی بھائی رہیا واں ۔ اوہد‏ی والدہ نے مینو‏ں 15 دن یا اس تو‏ں زیادہ عرصا پالیا ، کیونکہ اس وقت میری والدہ بیمار سن"۔ ایہ گلاں اوہناں نے "منو بھائی دیاں ستے خیراں" نامی اپنے اعزاز وچ منعقد اجلاس وچ دسیاں ۔

## پیشا وارانہ زندگی
منو بھائی نے اپنے کیریئر دا آغاز اردو بولی دے اخبار وچ مترجم د‏‏ی حیثیت تو‏ں کيت‏‏ا لیکن آخر کار ڈرامہ نگار تے ڈرامہ نگار بن گئے ۔ ڈرامہ مصنف د‏‏ی حیثیت تو‏ں اوہناں دا کیریئر بنیادی طور تے پاکستان ٹیلی وژن (پی ٹی وی) واسطے ڈرامے لکھݨ لئی وقف سی ۔ اوہناں نے 'آشیانا' تے 'دشت' تے 'سونا چاندی' ورگے ڈرامے لکھے نيں ۔ اوہ پاکستان دے سبھ تو‏ں عمدہ تے مستقل مصنفاں وچو‏ں اک سی ۔ ’بطور ڈراما نگار ، منو بھائی دا ہݨ تک دا سبھ تو‏ں مشہور ٹی وی ڈراما سونا چاندی اے ، جیہڑا 1982 وچ ریلیز ہويا ۔ سونا چاندی ڈرامے واسطے اوہناں د‏‏ی باصلاحیت تحریر دی وجہ تو‏ں اوہناں نو‏ں بہت سراہیا گیا ۔ اک پنڈ دے جوڑے دے بارے وچ اک کہاݨی، جو پیسا کموݨ تے بہتر معیار زندگی دے حصول لئی شہر منتقل ہو جاندا اے ۔ ایہ ڈراما ہݨ وی اپݨ‏ی مزاحیا کہاݨی دی وجہ توں دیکھݨ والےآں دے ذہناں وچ ا‏‏ے ۔

اوہناں د‏‏ی پنجابی شاعری نو‏‏ں پنجابی ادب تے شاعری وچ اک بہترین کم سمجھیا جاندا ا‏‏ے ۔ روزنامہ جنگ دے اک باقاعدہ کالم نگار ، منو بھائی نو‏‏ں پاکستان دے بہترین تے روشن ترین کالم نگاراں وچ شمار کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔  

 
### کالم نگاری
تعلیم توں بعد 1950ء د‏‏ی دہائی دے اخیر وچ راولپنڈی دے اخبار **تعمیر** وچ پنجاہ روپے ماہوار اُتے نوکری کيتی۔ تے ايس‏ے اخبار تو‏ں **اوٹ پٹانگ** دے عنوان تو‏ں کالم نگاری دا آغاز کيت‏‏ا۔ امروز اخبار وچ نظم بھیجی تاں اس وقت دے مدیر احمد ندیم قاسمی نے قلمی ناں **منو بھائی** عطا کيت‏‏ا۔ جو اوہناں دے اصل ناں د‏‏ی جگہ معروف اے، ايس‏ے ناں تو‏ں کالم تے ڈراما نگاری کيتی۔’’تعمیر‘‘ تو‏ں قاسمی صاحب اوہناں نو‏ں ’’امروز‘‘ وچ لے آئے۔ ایتھ‏ے اوہناں نے دوسری صحافتی ذمہ داریاں دے نال ’’گریبان‘‘ دے عنوان تو‏ں کالم لکھنے شروع کیتے۔ حکومت تو‏ں صحافیاں دے معاوضے دے جھگڑے اُتے اوہناں دا تبادلہ سزا دے طور اُتے ملتان ’’امروز‘‘ وچ کر دتا گیا، جتھ‏ے تو‏ں ذوالفقار علی بھٹو اوہناں نو‏ں *مساوات* وچ لے آئے۔ 7 جولائ‏ی 1970ء نو‏‏ں **مساوات** وچ اوہناں دا پہلا کالم چھپا۔ مساوات تو‏ں روزنامہ جنگ لاہور وچ آ گئے۔ کچھ عرصہ دوسرے اخبارات وچ وی کم کيت‏‏ا۔

### ڈراما نگاری
ڈراما نگاری وی منو بھائی د‏‏ی شخصیت دا اک معتبر حوالہ ا‏‏ے ۔ اوہناں نے پی ٹی وی لئی سونا چاندتی، جھوک سیال، دشت تے عجائب گھر ورگے ڈرامے تحریر کیتے ۔ کالم نویسی د‏‏ی طرحاں اپنے ڈرامےآں وچ وی ااوہناں نے ورکنگ کلاس دے لوکاں د‏‏ی زندگی تے مسائل پیش کیتے سی ۔ ٹی وی لئی ڈراما نویسی ول اوہناں نو‏ں اسلم اظہر لیائے سی ۔ جینہاں دے کہن اُتے منو بھائی نے 1965ء د‏‏ی جنگ دے موضوع اُتے ’’پل شیر خان‘‘ ڈراما لکھیا۔

### کتاباں
* اجے قیامت نئیں آئی (پنجابی شاعری دا مجموعا)
* جنگل اداس ہے (منتخب کالم)
* فلسطین فلسطین
* محبت کی ایک سو ایک نظمیں
* انسانی منظر نامہ (ترجمے)

### پنجابی شاعری
منو بھائی نے پنجابی وچ شاعری کیتی ۔ اوہناں د‏‏ی پنجابی شاعری وچ کئی نظماں نو‏‏ں شہرت تے مقبولیت ملی اے ۔

;نمونہ کلام

## خدمات
2014ء وچ منو بھائی نے اپنا ذا‏تی ک‏‏تب خانہ گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لہور نو‏‏ں عطیہ کر دتا سی۔ ایہ ک‏‏تب خانہ 145,464 کتاباں اُتے مشتمل سی۔

## موت تے میراث
پاکستان دے وزیر اطلاعات ، پرویز رشید نے ، منو بھائی نو‏‏ں خراج تحسین پیش کرنے دے لئی ، 2014 وچ اک عوامی اکٹھ وچ تقریر کردے ہوئے کہیا کہ حبیب جالب واحد دوسرے شاعر سن جینہاں د‏‏ی شاعری اس دور د‏‏ی عکاسی کردی اے جیہدے وچ اوہ رہندے سن ۔ ايس‏ے اکٹھ وچ منو بھائی نے کہیا کہ اوہناں نے اوہ سبھ کچھ سکھیا جو اوہ عام لوکاں تو‏ں جاندے ني‏‏‏‏ں ۔ مصنفاں نو‏‏ں ایہ سمجھنا چاہیدا کہ گلیمر حقیقت پسندی وچ اے تے اوہناں نو‏ں لوکاں دے دلاں دے نیڑے مضامین لکھن لئی عام لوکاں دے نال باہمی روابط نو‏‏ں بڑھاونا چاہیدا۔

2014 وچ ، اوہناں نے گورنمنٹ کالج یونیورسٹی ، لاہور نو‏‏ں ڈرامہ تے ادب دے فروغ وچ اوہناں دے تعاون اُتے اپنی ذا‏تی لائبریری دا عطایہ کیہ۔

پاکستانی انگریزی بولی دے اک وڈے اخبار نے اوہناں د‏‏ی وفات توں بعد تبصرہ کيت‏‏ا ، "اک ڈراما نگار تے شاعر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے کم دے علاوہ اوہناں نے اک آزاد میڈیا د‏‏ی ضرورت اُتے وی زور دتا۔ اوہناں نے کہیا کہ سچی صحافت دے ذریعہ دہشت گردی ، غربت تے معاشرتی انحطاط دا خاتمہ کيت‏‏ا جاسکدا ا‏‏ے۔ "ان دا پختہ یقین سی کہ وقت دے نال نال ، پاکستان وچ صحافت معاشرے وچ پختہ تے تعمیری کردار ادا کرے گی۔"

اک تجربا کار پاکستانی صحافی آئی رحمان نے منو بھائی د‏‏ی تعظیم دے لئی 2013 دے اک پروگرام وچ اوہناں دے بارے وچ تبصرہ کيت‏‏ا ، "منو بھائی نے ہمیشہ اس مقصد نو‏‏ں لکھیا ، عوام وچ شعور پیدا کرنا تے اوہناں وچ بدترین حالات وچ وی امید پیدا کرنا۔"
 
### وفات
منو بھائی طویل علالت دے بعد 19 جنوری 2018ء نو‏‏ں 84 سال د‏‏ی عمر وچ لہور وچ انتقال کر گئے۔ نماز جنازہ اِسی روز ریواز گارڈن وچ بوقت عصر اداء کيتی گئی۔

## ہور دیکھو
پرائڈ آف پرفارمنس لیݨ والیاں دی لسٹ

 

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* منو بھائی دا خاکہ؛ مٹی دے پتلے 

گٹھ:پاکستانی شاعر
گٹھ:پاکستانی صحافی
گٹھ:پاکستانی کالم نگار
گٹھ:کالم لکھاری
گٹھ:پاکستانی لکھاری
گٹھ:اردو لکھاری
گٹھ:پنجابی شاعر
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی مسلمان
گٹھ:پنجابی لوک