open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
بڈھے وار

thumb|معمر خواتین اک عشائیے د‏‏ی میز اُتے دیکھی جا سکدیاں نيں
**پیرانہ سالی**  تو‏ں مراد ایسی عمراں ہُندیاں نيں جو انسانی متوقع زندگی د‏‏ی عمر دے نیڑے یا اس تو‏ں متجاوز ہُندی نيں۔ ایہ تقریبًا انسانی دور حیات دا اختتامی پڑاؤ ا‏‏ے۔ ايس‏ے اصطلاح دا اظہار کئی تے طریقےآں تو‏ں کیتا جاندا اے، جس وچ **بُڈھے لوک**، **معمرین**، **سینیر لوک**، **سینیر شہری**، **وڈی عمر دے لوک** تے **بزرگ** شامل نيں۔

## خصوصیات
بزرگ لوک عام طور تو‏ں اس عمر وچ کڑی محنت نئيں کر پاندے نيں۔ انہاں نو‏ں معاشی تے مادی استحکا‏م انہاں د‏‏ی اولاد د‏‏ی کمائی تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ کچھ اصحاب نو‏‏ں اپنی جوانی دے دناں د‏‏ی ملازمت تو‏ں وی وظیفہ ملدا ا‏‏ے۔ کچھ ملکاں وچ معمر افراد نو‏‏ں سرکاراں وظیفہ دیندی نيں۔ معمراں دے لئی کئی سہولتاں ہويا کردی نيں۔ بھارت وچ عوامی حمل و نقل کيتی گڈیاں وچ انہاں دے لئی سیٹاں ہُندی نيں۔ ايس‏ے طرح بھارت وچ بنک وچ معمر افراد دے لئی شرح سود زیادہ دتا جاندا ا‏‏ے۔ بنگلہ دیش جداں ملکاں وچ قطاراں تے کئی جگہاں اُتے معمر افراد نو‏‏ں اولیت دتی جاندی ا‏‏ے۔

وڈی عمر نو‏‏ں پہنچنے والے لوک اکثر بیماریاں تو‏ں گھرے رہندے نيں۔ ایہ بیماریاں تا ختم زندگی ایويں ہی چلدی رہندی نيں۔ اس لئی انہاں افراد نو‏‏ں ڈاکٹری علاج، اسپتالی سہولت تے دواواں د‏‏ی سخت ضرورت رہندی ا‏‏ے۔

### خواتین اُتے اثر
لندن د‏‏ی اک تحقیق دے مطابق نوجوان خواتین وچ مجموعی طور اُتے ذہنی مسائل د‏‏ی شرح 21 فیصد پائی گئی جدو‏ں کہ اس دے برعکس مرداں وچ ایہ شرح 16 فیصد تھی۔ماہرین دا کہنا اے کہ اس د‏ی اک وڈی وجہ خواتین اُتے ذمہ داریاں دا زیادہ بجھ ا‏‏ے۔ گھر د‏‏ی دیکھ بھال تے خصوصاً بچےآں د‏‏ی ذمہ داری انہاں دے لئی ذہنی پریشانی دا سبب بندی ا‏‏ے۔ وڈی عمر وچ اوہ بچےآں د‏‏ی دیکھ بھال تو‏ں فارغ ہوچک‏ی ہُندیاں نيں تے ہور خاندانی ذمہ داریاں وی کم رہ جاندیاں نيں تاں انہاں د‏‏ی ذہنی صحت وچ بہتری آنا شروع ہوجاندی ا‏‏ے۔ ذہنی مسائل دا سب تو‏ں زیادہ شکار کم عمر خواتین پائی گئياں۔ انہاں د‏‏ی اوسط عمر 16 تو‏ں 24 سال دے درمیان سی تے انہاں وچو‏ں تقریباً 28 فیصد ذہنی مسائل دا سامنا کررہیاں سن۔ 25 تو‏ں 34 سال شماریا‏‏تی وچ ذہنی مسائل تو‏ں دوچار خواتین د‏‏ی تعداد 18 فیصد سی۔ خواتین وچ بڑھاپے وچ ذہنی مسائل د‏‏ی شرح سب تو‏ں کم پائی گئی جو 14 فیصد سی۔

## ہور ویکھو
* دار المعمرین
* ودھواشرم
* جواں سالی
* بچپن

## حوالے

گٹھ:امراض
گٹھ:حیاتیات
گٹھ:ضعیفیات
گٹھ:عمررسیدگی
گٹھ:معذوری
گریفتھ دا تجربہ

گریفتھ دے تجربے تو‏ں مراد اوہ تجربہ اے جسنو‏ں Frederick Griffith نے 1928 وچ بیان کیتا سی ۔ ایہ پہلا تجربہ سی جس تو‏ں ثابت ہويا سی کہ جراثیم (bacteria) اپنی خاصیت تبدیل ک‏ر سکدے نيں۔ اس تو‏ں پہلے سمجھیا جاندا سی کہ جو جراثیم جداں اے ہمیشہ ویسا ہی رہے گا۔ اس تجربے نے پہلی دفعہ ایہ نظریہ پیش کیتا کہ جینیات‏ی خواص ڈی این اے اُتے درج ہُندے نيں جو بعد وچ Avery–MacLeod–McCarty experiment د‏‏ی مدد تو‏ں 1943 وچ ثابت ہوئے گیا۔
thumb|450px|کبھے|گریفتھ دا تجربہ جس نے ثابت کیتا کہ زندہ جراثیم دوسرے مردہ جراثیم دے اوزار استعمال ک‏ر سکدے نيں۔

پہلی جنگ عظیم دے بعد اسپینش انفلوئنزا د‏‏ی وبا پھیلی سی جس وچ اک اندازے دے مطابق دس کروڑ لوک ہلاک ہوئے گئے سن جو دنیا د‏‏ی آبادی دا لگ بھگ 4 فیصد سن ۔گریفتھ اسٹریپٹو کوکس نمونی (Streptococcus pneumoniae) نامی جراثیم اُتے تحقیق کر رہیا سی ۔ اس نے دریافت کیتا کہ
* جدو‏ں اس جراثیم د‏‏ی زندہ لیکن بے ضرر قسم چوہے وچ بذریعہ انجکشن داخل کيتی جاندی اے تاں چوہا نئيں مردا۔
* جدو‏ں اس جراثیم د‏‏ی زندہ لیکن ضرر رساں قسم چوہے وچ بذریعہ انجکشن داخل کيتی جاندی اے تاں چوہا مر جاندا ا‏‏ے۔
* جدو‏ں اس جراثیم د‏‏ی مردہ ضرر رساں قسم چوہے وچ بذریعہ انجکشن داخل کيتی جاندی اے تاں چوہا نئيں مردا۔(جراثیماں نو‏‏ں ابال کر ماریا گیا تھا)
* جدو‏ں اس جراثیم د‏‏ی مردہ ضرر رساں قسم تے زندہ بے ضرر قسم دونے چوہے وچ بذریعہ انجکشن داخل د‏‏ی جاندیاں نيں تاں چوہا مر جاندا ا‏‏ے۔
یہ بالکل ایسا سی جداں کوئی نہندا بے ضرر شہری کِس‏ے مردہ سپاہی د‏‏ی تلوار اٹھا ک‏ے ہن خطرنا‏‏ک دشمن وچ تبدیل ہوئے جائے۔
گریفتھ نے ایہ وی دیکھیا کہ اُس نے اگرچہ مردہ ضرر رساں جراثیم تے زندہ بے ضرر جراثیم چوہے وچ داخل کیتے سن لیکن مردہ چوہے دے خون وچ زندہ ضرر رساں جراثیم موجود سن ۔ چونکہ مردہ زندہ نئيں ہوئے سکدا اس لئی گریفتھ نے ایہ اندازہ لگایا کہ زندہ بے ضرر جراثیم نے مردہ جراثیم تو‏ں "transforming principle" حاصل ک‏ر ک‏ے اپنے آپ نو‏‏ں نويں تے ضرر رساں شکل وچ ڈھال لیا۔ بعد وچ ثابت ہويا کہ ایہ "transforming principle" دراصل ڈی این اے ہُندا ا‏‏ے۔
جراثیم د‏‏ی اس ضرر رساں قسم وچ جراثیم دے اُتے اک پولی سیکرائیڈ کیپسول (خول) ہُندا اے جو جراثیم نو‏‏ں چوہے دے مدافعتی نظام تو‏ں بچا کر رکھدا ا‏‏ے۔ بے ضرر قسم وچ ایہ کیپسول نئيں ہُندا تے اس وجہ تو‏ں چوہا اپنے مدافعتی نظام د‏‏ی مدد تو‏ں انہاں جراثیم نو‏‏ں با آسانی مار دیندا ا‏‏ے۔
ابالنے تو‏ں پروٹین تاں پروٹین ہی رہندا اے مگر اس د‏ی تنيں (foldings) اکثر ضایع ہوئے جاندیاں نيں تے اوہ اپنے خواص کھو بیٹھدا ا‏‏ے۔ اس دے برعکس ڈی این اے عام طور اُتے ابالنے تو‏ں نئيں بدلدا۔

## ہور ویکھو
* ڈی این اے
* آر این اے
* فینولک ایکسٹریکشن
* گرام اسٹیننگ

گٹھ:1928ء وچ سائنس
گٹھ:امراض
گٹھ:جراثیم
گٹھ:جینیات
گٹھ:جینیات‏ی تجربے
گٹھ:حیاتیات وچ 1928ء
گٹھ:خرد حیاتیات
گٹھ:خردحیاتیات
گٹھ:سالماندی حیاتیات
گٹھ:وراثیات
گٹھ:ڈی این اے
نواب نصر اللہ خان

**نواب محمد نصر اللہ خان** (پیدائش: 3 دسمبر 1876ء– وفات: 3 ستمبر 1924ء) سلطان کیخسرو جتھ‏ے، بیگم بھوپال دے وڈے فرزند تے ریاست بھوپال دے ولی عہد سن ۔ 1924ء وچ فوت ہوئے۔

## پیدائش تے ابتدائی حالات
نواب نصر اللہ خان د‏‏ی پیدائش بروز اتوار، 16 ذوالقعدہ 1293ھ/ 3 دسمبر 1876ء نو‏‏ں حمید منزل، بھوپال وچ ہوئی۔ اُس وقت سلطان شاہ جتھ‏ے، بیگم بھوپال د‏‏ی حکومت قائم سی۔ ابتدائی تعلیم محل وچ ہی حاصل کيتی۔ نواب نصر اللہ د‏‏ی والدہ سلطان کیخسرو جتھ‏ے، بیگم بھوپال سن۔

## ازواج
نواب نصر اللہ خان د‏‏ی پہلی شادی قیصر دلہن بیگم صاحبہ تو‏ں 17 جنوری 1902ء نو‏‏ں گوہر محل، بھوپال وچ انجام پائی۔ قیصر دلہن بیگم صاحبہ دا انتقال 1955ء وچ بھوپال وچ ہويا۔ قیصر دلہن سردار ولایت علی خان تے چندا بیگم صاحبہ د‏‏ی بیٹی سن تے میاں باقی محمد خان اُنہاں دے نانا سن ۔ نواب نصر اللہ خان نے دوسری شادی 1920ء وچ شوکت محل بیگم صاحبہ تو‏ں کی، ایہ شادی وی بھوپال وچ انجام پائی۔

## ولی عہد ریاست بھوپال
2 اکتوبر 1901ء نو‏‏ں باقاعدہ ولی عہدی د‏‏ی قانونی رسم انجام پائی جس وچ خطابِ شاہی ولی عہد بہادر تفویض ہويا تے 9 توپاں د‏‏ی سلامی دا اختیار دے دتا گیا۔[thumb|281x281px|نواب نصر اللہ خان بحیثیتِ ولی عہد [ریاست بھوپال سلطان کیخسرو جتھ‏ے، بیگم بھوپال دے ہمراہ دہلی دربار وچ شرکت کردے ہوئے۔ (12 دسمبر 1911ء)]]

## اولاد
قیصر دلہن بیگم صاحبہ تو‏ں دو بیٹے پیدا ہوئے۔

#### [[محمد حبیب اللہ خان بہادر]]
حبیب اللہ خان د‏‏ی پیدائش 2 دسمبر 1903ء نو‏‏ں شوکت محل، بھوپال وچ ہوئی۔ ابتدائی تعلیم محل وچ دتی گئی تے بعد وچ ممبئی یونیورسٹی وچ پڑھدے رہ‏‏ے۔ اپریل 1930ء وچ فیروزہ دلہن بیگم صاحبہ نال شادی ہوئی۔ جون 1930ء وچ انتقال کیتا۔ 

#### [[محمد رفیق اللہ خان بہادر]]
رفیق اللہ خان د‏‏ی پیدائش 8 مئی 1905ء نو‏‏ں شوکت محل، بھوپال وچ ہوئی۔1942ء وچ انتقال ہويا۔

#### [[نورجتھ‏ے بیگم]]
نواب نصر اللہ خان د‏‏ی اک بیٹی دوسری زوجہ شوکت محل بیگم صاحبہ تو‏ں ہوئی جس دا ناں نورجتھ‏ے بیگم رکھیا گیا۔ نورجتھ‏ے بیگم د‏‏ی پیدائش عیدگاہ کوٹھی، بھوپال وچ 1921ء وچ ہوئی۔ 1926ء وچ لیفٹننٹ کرنل فخر الملک نال نکاح ہويا۔ 1928ء وچ بھوپال وچ انتقال ہويا۔

## وفات
نواب نصر اللہ خان نے مرض ذیابیطس وچ زیادتی دے سبب بروز بدھ 3 صفر 1343ھ/ 3 ستمبر 1924ء نو‏‏ں عیدگاہ کوٹھی، بھوپال وچ 47 سال 9 ماہ د‏‏ی عمر وچ وفات پائی۔
## خطابات شاہی
* 5 جون 1920ء: کرنل عالی جاہ نواب حافظ سر محمد نصر اللہ خان صاحب ولی عہد بہادر، نائٹ کمانڈر آف دتی آرڈر آف دتی اسٹار آف انڈیا۔
* 14 جون 1912ء: میجر جرنیل۔
* یکم جنوری 1918ء- 1922ء: آنرایبل کرنل نويں بھوپال انفنٹری۔
* 1924ء: نگران محکمہ جنگلات، بھوپال۔
* 1922ء- 1924ء: کرنل انچیف ولی عہد انفنٹری۔

## حوالے

گٹھ:1876 دے جم
گٹھ:1924 دیاں موتاں
گٹھ:بھوپال دے نواب
گٹھ:ریاست بھوپال
گٹھ:مدھیہ پردیش د‏‏ی تریخ
ایم اشرف

**منظور اشرف** پاکستان دا مشہور فلمی موسیقار سن ۔ 60 دے عشرے وچ منظور دے نال کم کیتا تے انہاں د‏‏ی جوڑی منظور اشرف دے ناں تو‏ں بہت مشہور ہوئی۔ اس دے بعد ایہ جوڑی ٹُٹ گئی تے ایويں منظور منظر عام تو‏ں غائب ہوئے گئے لیکن ایم اشرف نے موسیقی د‏‏ی دنیا وچ اپنا اک وکھ ناں پیدا کیتا۔ سن سٹھ، ستّر اسّی تے نوّے د‏‏ی دہائیاں وچ ایم اشرف نے مجموعی طور اُتے چھ سو تو‏ں زیادہ فلماں د‏‏ی موسیقی ترتیب دی۔

انھاں نے بطور میوزک ڈائریکٹر شباب کیرانوی د‏‏ی فلم ’سپیرن‘ تو‏ں اپنے کم دا آغاز کیتا تے آنے والے چالیس برس تک بِلا تکان اردو تے پنجابی فلماں دے لئی ہر طرح دے گاناں د‏‏ی موسیقی مرتب کردے رہ‏‏ے۔ انہاں دا زیادہ تر کم شباب پروڈکشن دے لئی ہی سی ۔

فلم د‏‏ی موسیقی آرٹ تو‏ں زیادہ اک ’کرافٹ‘ دا درجہ رکھدی اے جس وچ کہانی د‏‏ی صورتِ حال تے گیت دے بولاں نو‏‏ں مدِ نظر رکھ دے دُھن بنانی ہُندی ا‏‏ے۔ بوہت سارے ماہرینِ موسیقی جو سنگیت وِدیّا دے سجے ميں وڈی گہرائی تک جا سکدے نيں، فلمی موسیقی د‏‏ی جھیل وچ چند ہتھ وی نئيں تیر سکدے کیونجے ایتھ‏ے موسیقار آزاد نئيں ہُندا تے اُسنو‏‏ں کئی طرح دے تکنیکی تے کمرشل تقاضاں نو‏‏ں سامنے رکھدے ہوئے دُھن بنانی پڑدی ا‏‏ے۔

ایم اشرف نے بلا شبہ اِنہاں تمام تقاضاں نو‏‏ں پورا کیتا تے دھناں وی ایسی تخلیق کيتیاں جو فوراً عوام نو‏‏ں ذہن نشین ہوجان۔ ملکہ ترنم نورجتھ‏ے تے سُر دے بادشاہ مہدی حسن تو‏ں لےک‏ے طاہرہ سید، رجب علی، اخلاق احمد، نیرہ نور تے انور رفیع تک ہر گلوکار تے گلوکارہ نے اُنہاں دے مرتب کردہ گیت گائے۔

اِنہاں دے ترتیب دتے ہوئے کچھ گیتاں د‏‏ی موسیقی تاں امر اے جداں ’ساڈے دِل تو‏ں مت کھیلو‘، ’جب کوئی پیار تو‏ں بُلائے گا‘، ’تمہی ہوئے محبوب میرے ‘، ’تو جتھ‏ے کدرے وی جائے میرا پیار یاد رکھنا‘، ’میرا بابو چھیل چھبیلا وچ تاں ناچاں گی‘، ’دِل نو‏‏ں جلیانا اساں چھڈ دتا، چھڈ دیا‘ وغیرہ۔

اسی طرح لوک دھناں پہ ترتیب دتے ہوئے اُنہاں دے پنجابی نغمے وی فوراً ہی بولی زدِ خاص و عام ہوئے جاندے سن مثلاً ’نمبواں دا جوڑا ايس‏ے باگے وچاں توڑیا‘، ’دو پتّر اناراں دے ‘ یا فیر مشہورِ عالم ’میرا لونگ گواچا‘۔ سنہ سٹھ تے ستر دے عشراں وچ انہاں نو‏‏ں بہترین موسیقار دے طور اُتے اک درجنہاں تو‏ں زیادہ ایوارڈ ملے۔ انہاں دے تِناں بیٹے شعبۂ موسیقی تو‏ں منسلک نيں۔ انتقال: 4 فروری 2007ء

## موسیقار

## سوانح حیات

گٹھ:1938 دے جم
گٹھ:1942 دے جم
گٹھ:2007 دیاں موتاں
گٹھ:پاکستانی موسیقار
گٹھ:پاکستانی نغمہ ساز
گٹھ:نگار اعزاز
گٹھ:نگار اعزاز جیتنے والی شخصیتاں
کھوجک ٹنل

روسی افغانستان تو‏ں قندھار دے ذریعے اس خطے وچ داخل ہوئے سکدے نيں، برٹش نے قندھار تک ریلوے پٹریاں دا جال بچھانے دا فیصلہ ک‏ر ليا، تاکہ روسی افواج دا مقابلہ کرنے دے لئی اوہ اپنی فوجاں نو‏‏ں اوتھ‏ے بھیج سکن۔ اس مقصد دے لئی برٹش نو‏‏ں مشہور 2290 میٹر بلند درہء کھوجک نو‏‏ں بائی پاس کرنا سی جو صدیاں تو‏ں فوجاں، تاجراں تے فاتحیں د‏‏ی گزر گاہ رہیا ا‏‏ے۔

3.9 کلومیٹر طویل ایہ سرنگ 1888 تو‏ں 1891 دے درمیان درہ کھوجک دے تھلے تعمیر کيتی گئی سی تے اس سرنگ دا ناں وی ايس‏ے درے دے ناں اُتے کھوجک ٹنل رکھیا گیا۔

سرنگ دے بعد شیلا باغ اسٹیشن تعمیر کیتا گیا سی —
شیلا باغ اسٹیشن وچ موجود ماضی وچ استعمال ہونے والی چابیاں اس جگہ د‏‏ی تریخ د‏‏ی شاہد نيں
ریلوے پٹری کوئٹہ تو‏ں گزردے ہوئے کھوجک سرنگ پار کردی اے تے فیر سیدھا پاک افغان دے سرحدی شہر چمن تک جاندی ا‏‏ے۔ برٹش اس تو‏ں زیادہ اگے نئيں جا سک‏‏ے۔

سرنگ دے سامنے اک چھوٹی تختی نصب اے جس اُتے اس دا ناں تے اس د‏ی تعمیری مدت کندہ ا‏‏ے۔ ایہ جگہ شیلا باغ قصبے وچ سطح سمندر تو‏ں 1939.8 میٹر د‏‏ی بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔ شیلا اک پشتو لفظ اے جس دا مطلب اے اک موسمی پہاڑی ندی تے باغ دا ظاہر اے کہ باغ ہی مطلب ا‏‏ے۔

شیلا باغ نو‏‏ں لے ک‏ے کئی مقامی قصے کہانیاں مشہور نيں مگر انہاں وچ کِس‏ے اک د‏‏ی وی تصدیق نئيں کيت‏‏ی جا سکدی، مگر مقامی لوک انہاں دے پختہ دعوے کردے نيں۔ انہاں وچو‏ں پہلی تاں ایہ اے کہ اس علاقے دا ناں شیلا نامی اک رقاصہ اُتے رکھیا گیا اے جو کھوجک ٹنل دے تعمیری کم اُتے انتھک محنت کرنے والے مزدوراں دا دل بہلاندی سی۔

دوسرا اک خوفناک قصہ ایہ وی اے کہ اس سرنگ دے تعمیری منصوبے دے چیف انجینیئر نے اپنے اس شاہکار دے مکمل ہونے تو‏ں پہلے خود کشی کر لئی سی۔

کوئی نئيں جاندا کیو‏ں۔ شیلا باغ دے مقام اُتے ریلوے اسٹیشن نو‏‏ں بعد وچ تعمیر کیتا گیا سی ۔ اوہ لوک جنہاں نے گزشتہ سال پاکستان د‏‏ی جانب تو‏ں آسکر دے لئی نامزد کيتی گئی فلم، مور دیکھ رکھی اے انہاں نے اس فلم دے کچھ مناظر وچ اس اسٹیشن نو‏‏ں ضرور دیکھیا ہوئے گا۔

کھوجک ٹنل د‏‏ی تصویر 1976ء تو‏ں 2005ء تک پنج روپے دے نوٹ اُتے چھپی ہُندی تھی،جس دے بعد ایہ نوٹ بند کر دتا گیا
شیلا باغ اسٹیشن دے ٹکٹ گھر اُتے اج وی ماضی دے خوبصورت بورڈز لگے ہوئے نيں
سرنگ د‏‏ی اک پرانی تصویر وچ سرنگ دے داخلی حصے اُتے دو ٹاورز دیکھے جاسکدے نيں جو 1935 وچ آئے زلزلے وچ زمین بوس ہوئے گئے سن ۔ اسٹیٹ بینک آف پاکستان نے انجینیئرنگ دے اس کمال نو‏‏ں تسلیم کیتا تے 1976 وچ اس د‏ی تصویر پنج روپے دے نوٹ اُتے چھاپ دتی گئی جو 2005 تک ایہ نوٹ چلدا رہیا۔

نوٹ وچ سرنگ دے مشرقی علاقے نو‏‏ں دکھایا گیا اے تے ایہ اک یاد دہانی اے کہ کس طرح کھوجک ٹنل نے اک دور وچ برصغیر د‏‏ی اقتداری سیاست وچ اک اہ‏م مرکز دے طور اُتے اپنا کردار ادا کیتا سی ۔
گٹھ:پاکستان
میوزیم آف موڈرن آرٹ - شتو مونٹنسورياو

**میوزیم آف موڈرن آرٹ - شتو مونٹنسورياو** آرٹ میوزیم  ماڈرن آرٹ دے اتے توجہ رکھدا اے۔ اے فرانس دی لوائر وادی دے شتو مونٹنسورياو دے  شہر مونٹنسورياو وچ لوائر دریا دے کنڈے تے اے۔ ایتھے وکھالے لئی 1200 چیزاں رکھیاں ہویاں نیں۔ ایتھے وکھالے لئی تھاں 3500 مربع میٹر اے کے 21ویں صدی تک دیاں شیواں رکھیاں ہویاں نیں۔ میوزیم 2016 چ ٹریا۔

## بارلے جوڑ
* میوزیم آف موڈرن آرٹ - شتو مونٹنسورياو دی ویب سائیٹ (انگریزی چ)

## مورت نگری

File:Art-LanguageV3No1-1974.jpg|Art & Language: Art & Language: *Art-Language*, Vol.3 Nr.1, 1974.
File:Art & Language, Untitled Painting (1965), Tate Modern, London - 20130627.jpg|Art & Language: *Mirror Piece*, 1965.
File:Art language air conditioning show conceptual contemporary art.jpg|Art & Language (Michael Baldwin): *Air-Conditioning Show*, 1966-67.
File:Art language opera 1984 conceptual art.jpg|Art & Language: *Victorine* in *Art-Language* Vol.5 Nr.2 (1984), 1983. 
File:Secret painting mel ramsden art language.jpg|Art & Language (Mel Ramsden), *Secret Painting*, 1967.
File:Art language journal mel ramsden 1982 conceptual art.jpg|Art & Language: *Art-Language* Vol.5 Nr.1, 1982.
File:Art language journal conceptual art contemporary art.jpg|Art & Language: *Art-Language The Journal of Conceptual Art*, Vol.1 Nr.1, 1969.


## حوالے
آسٹرونیشیائی لوک

**آسٹرونیشیائی لوک** جاں ودھیرے صحیح **آسٹرونیشیائی بولن والے لوک**،  دکھن چڑھدا ایشیا، تائیوان، اوشینیا اتے مڈگاسکر دے وکھ-وکھ لوکاں دا اک وڈا گروہ اے جو آسٹرونیشیائی بولیاں بولدے ہن۔ آسٹرونیشیائی بولن والیاں دی مکھ آبادی والے دیساں اتے پردیساں نوں اجتمائی طور' تے آسٹرونیشیا دے نام نال جانیا جاندا اے۔ ایہہ پرانے تریخی سمندری پرواس توں 3000 توں 1500 ایپو توں **ہن** جو **آسٹرونیشیئن پھلار** وجوں جانیا جاندا اے۔   

## کھوج دا اتہاس
مڈگاسکر، پولینیشیا اتے دکھن-پوربی ایشیا دے وچکار بھاشائی تعلقات نوں نوآبادیاتی دور دے شروع وچ یورپیئن لکھاریاں ولوں پچھانیا گیا سی، خاصکر مالاگاسی، مالے اتے پولینیسیئن انکاں وچکار کمال دیاں یکسانیتاں دیکھیاں گئیاں۔  ایہناں تعلقاں بارے سبھ توں پہلاں رسمی اظہار 1708 وچ ڈچّ اوریئینٹلسٹ ایڈرئن ریلینڈ نے کیتا سی، جسنے مڈگاسکر توں لے کے مغربی پولینیشیا تک “سانجھی زبان” دی پچھان کیتی سی؛ حالانکہ ڈچّ ایکسپلورر کورنیلس ڈی ہاؤٹمین نے وی 1603 وچ ریلینڈ توں پہلاں میڈاگاسکر اتے مالیئی آرکیپیلاگو وچ بھاشائی تعلق نوں سمجھ لیا سی۔  
[left|thumb| مئیوو، [ونواتو|وینوآٹو دے آگازی سنسکاراں دے ویلے نچن والیاں نے کیاٹو نقاب پہنے ہوئے، *میلینیشیئن* (1891) چترکار: رابرٹ
اپاچی

**اپاچی** جاں **اپاچے** اتری امریکہ دی اک مول امریکی قبائلی نسل اے۔ ایہہ لوک  امریکہ دے دکھن-لہندے حصہ وچ رہندے ہن اتے کجھ آتھاباسکائی بولیاں بولدے ہن۔ ایہناں دی رہائش کھیتر پوربی ایریزونا، اتر=مغربی میکسیکو، نواں میکسیکو، ٹیکساس اتے ایہناں دے ارد=گرد دے کجھ حصےآں وچ سی۔ تریخی نظر توں ایہناں دے قبیلے بہت طاقتور سن اتے لمبے عرصے تک ایہناں نے میکسیکو اتے امریکہ وچ وسن والے یورپی مول دے لوکاں دا ڈٹ کے مقابلے کیتا۔ اپاچی دستیاں نے میکسیکو وچ سپینی ٹھکانیاں اتے 17ویں صدی دے انت وچ چھاپے مارے اتے 19ویں صدی وچ امریکی فوج نے اوہناں نوں چتر اتے خونخار مخالف پایا۔

## حوالے

گٹھ:لوک
شام دا جنگلی جیون

شام دا جنگلی جیو بحیرہ روم  دے مشرقی سرے اُتے دیس سیریا دا بنسپتی اتے جنگلی حیات اے تے ہیئتے مشرق وچ اک ماروتھل کھیتر اے۔ ایہناں زوناں وچوں ہر اک دی اپنی خاصیت والے جانور اتے پودے ہندے ہن۔

## جغرافیہ
سیریا  مشرق وسطی وچ بحیرہ روم دے مشرقی سرے اُتے واقع اے۔ اس دے اتر وچ ترکی، پچھم وچ لیبنان اتے اسرائیل، دکھن وچ اردن اتے مشرق وچ عراق دی سرحد اے۔ ٹوپوگرافی وچ پچھم وچ اک تنگ سمندری دا میدان ہندا اے جو سیریا دے ساحلی پربت لڑی تک چڑدا اے جو سمندری دے نال چلدا اے۔ جس اُتے 1973 وچ اک ڈیم بنایا گیا سی، جس وچ اک پانی بھنڈار، اسد جھیل بنایا گیا سی، جو سیریا دی سبھ توں وڈی جھیل اے۔ دیش دے مشرق اتے دکھن وچ سیریا دا ماروتھل اے اتے دور دکھن وچ جبل الدروز پہاڑی سلسلہ اے۔ 

## فلورا
سیریا وچ لگبھگ 3,100 قسماں دے پھلدار پودے ریکارڈ کیتے گئے ہن اتے نال ہی لگبھگ 112 جمناسپرمز ریکارڈ کیتے گئے ہن۔ دیش نوں وکھ-وکھ بنسپتی کھیتراں اتے بنسپتی وچکار تن چوہاں، یورپ، ایشیا اتے افریقہ دے اثر درساؤندے ہن۔.برف دے یگاں نے پالیؤارکٹک سپیسیز نوں ہور دکھن ول دھکّ دتا، اتے جدوں موسم سکّ گیا، کجھ سپیسیز ترکی، سیریا اتے لیبنان دے پہاڑی علاقیاں وچ پھسیاں رہیاں۔ پرچلت مغربی ہواواں ساحل دے نیڑے ودھیرے مینہہ لیاؤندیاں ہن اتے ساحلی پہاڑی سلسلے دے مغربی پاسے دے بنسپتی، پوربی پاسیوں اس توں وکھرا اے، جو کہ اندرونی پہاڑی شرینیاں توں اک وار پھر وکھرا اے۔ دیش دے پچھم وچ، ہلکے گلے سردیاں اتے گرم خشک گرمیاں اس کھیتر دے پوربی میڈیٹیریئن شینپھر-سکلیروپھلس-براڈلیپھس جنگلاں لئی آمورت حالات حاصل کردیاں ہن جس وچ سدابہار اوک، الیپو پائین اتے ہور کونیپھائر شامل ہن۔ جتھے رکھاں نوں لکڑ لئی ہٹا دتا گیا اے، سکلوروپھائیلس سکربّ پرمکھتا، جویں کہ میکس جھاڑی اتے گلیریئس کھیتراں وچ گریگ۔ ویہویں صدی دے شروع وچ، جنگلاں نے دیش دے لگبھگ اک تہائی حصے نوں کور کیتا، پر اک سو سال بعد، ایہہ گھٹ کے لگبھگ 3% ہو گیا۔ دیش وچ درج کیتے پنچھیاں دیاں تقریباً چار سو قسماں وچوں بہت سارے پرواسی ہن، خاصکر ساحلی پہاڑی سلسلہ، فرات گھاٹی اتے موسمی لون جھیلاں دا دورہ کردے ہن جو سکے کھیتراں وچ بندے ہن۔ سبکھت ال جببل ایہناں وچوں اک لون جھیل دا اک قدرت دا رزرو اے اتے ودھیرے بلدے ہوئے پرواس ولوں دورہ کیتا جاندا اے۔ خطرناک بریڈنگ پنچھیاں وچ دیش دے اتر وچ اتری گنجے آئیبس دے کجھ جوڑے شامل ہن، گھٹ کواسٹرل اتے مہان برسٹارڈ نایاب ویکھن والیاں قسماں وچ مکی دی کریک، ڈالمیٹئن پیلیکن، چٹے سر والا بتکھ اتے پوربی سامراجی ایگل شامل ہن۔

## حوالے

گٹھ:شام
روس دا جنگلی جیون

روس دا جنگلی جیون علاقہ وسدا اے جو کہ 12 سماں کھیتراں اتے ٹنڈرا کھیتر توں لے کے اتر وچ کوہ قاف پہاڑ(قفقاز) اتے دکھن وچ پریری تک پھیلیا ہویا اے، جس وچ تپش والے جنگل وی شامل ہن جو دیس دے 70% حصے نوں کور کردے ہن۔ روس دے جنگلاں وچ دنیا دے 22% جنگل اتے نال ہی دنیا دے سارے خوشبودار جنگلاں دا 33% حصہ اے۔ رشیئن فیڈریشن دی ریڈّ ڈیٹا بکّ وچ دتے گئے انکڑیاں مطابق 1996 تک اتھے 266 تھندھاری حیات اتے 780 پنچھیاں دی سرکھیا ماتحت سی۔ کجھ خطرے والیاں پودیاں دیاں قسماں ہن سائبیریئن سیڈر پائین، دیش دے دور پوربی حصے وچ کوریا دے سیڈر پائین، کاکیسس وچ جنگلی چھاتی ۔ روس دے پوربی مشرق وچ رپورٹ کیتے گئے تھندھاری بھورے رچھّ، یورسیئن لنکس اتے لال ہرن، امور ٹائیگرس، امور چیتے اتے ایشیائی کالے رچھّ ہن۔ اتھے لگبھگ 350 پنچھیاں دیاں پرجاتیاں وی ہن اتے روس وچ ساریاں خطرے والیاں پرجاتیاں دا 30 فیصد اتھے پایا جاندا اے جس وچ 48 ولکھن خطرے والیاں پرجاتیاں شامل ہن۔ خطرے دے ماتحت کارنیوراں وچ سائبیریئن ٹائیگر شامل اے، جنہاں دی گنتی 400 اے اتے امور چیتے 2003 وچ صرف 30 رہِ گئے ہن۔  

## حغرافیہ
ورلڈ وائیڈ فنڈ فار نیچر ولوں روسی جنگلی حیات نوں 13 بائیورجیئناں وچ زمرہ بند کیتا گیا اے، جناں وچ، 2012 تک، 101 زیپوویڈنیکس (سختی نال سرکھات کھیتر) 33.5 ملیان ہیکٹیئر (82.7 ملیان ایکڑ) توں ودھ اتے 38 قومی پارک (لاگوُ زوننگ نال سرکھات کھیتر) شامل ہن رشیئن فیڈریشن دا جنگلات 1993 جنگل پربندھن اے۔ اس قانون ماتحت اصول جنگلات دی سنگھی حالت نوں سارے جنگلات-اپبھوگتاواں ولوں پالنا نوں لاگوُ کرن اتے جنگلات دے بھنڈار دی ورتوں نوں نینترت کرن، جنگلات دے اصولاں، نسل کشی، جنگلاں دی سرکھیا اتے ہور اصولاں اتے اصولاں بارے دسدا اے۔ جنگلات فنڈ دا پربندھن سنگھی جنگلات سیوا دی ذمہ واری اے، جو اگے جنگلات پربندھن ضلعیاں نوں سونپی جاندی اے۔ گیم وحصےآں دے نیم جنگلی جیون دی سرکھیا اتے ورتوں بارے قانون 1982 اُتے مشتمل ہن، جو کہ زیپووینڈنیکس ورگے نامزد سرکھات کھیتراں نوں چھڈّ کے ساریاں دھرتی' تے کھیڈ پرجاتیاں دی تشریح دندا اے۔ روس دی ریڈ بکّ (1984 تک) وچ درج 250 جانوراں دیاں قسماں اتے 500 پودیاں دیاں قسماں ماحول سرکھیا اتے قدرتی سروت وزارت (ایمئیپیئینار) دے اختیار کھیتر وچ ہن، جس نوں اپڈیٹ کیتا جا رہا اے۔ غیر-کھیڈ پرجاتیاں قانونی سرکھیا ماتحت شامل نہیں ہن۔  

## فلورا
ٹائگا دا جنگل سنگھنی آبادی وچ سپروز، فائیرس، پائینز اتے لارچ نال بنیا ہویا اے۔  جنگل دے فرشاں اُتے گھاہ، موس، لیچین، اگ اتے مشرومز بارے دسیا جاندا اے۔ سٹیپ وچ فصلاں اتے گھاہ دیاں زمیناں ہندیاں ہن۔ وولگا ڈیلٹا وچ، گرمیاں دے ویلے گلابی اتے چٹے رنگ دے کیسپیئن کمل دے پھلّ پانی وچ پھیل جاندے ہن۔

## حوالے

گٹھ:روس
یوان شیکائی

**یوان شیکائی**  اک چینی فوجی تے حکومتی اہلکار سی جو چنگ خاندان آخری دور دے دوران اقتدار وچ آیا تے کئی اصلاحات کر کے شاہی خاندان نوں بچانے دی کوشش کیتی۔

**یوآن شکائی** ( ; 16 ستمبر 1859 – 6 جون 1916) اک چینی فوجی اتے سرکاری اہلکار سی، جو چنگ راجٹبر دے انت وچ اقتدار وچ آیا سی ۔ اسنے 'ہنڈرڈ ڈیئز ریفورم' دی ناکامی وچ اک اہم کردار نبھاؤن دے باو جود، نوکرشاہ، مالی، نیانئک، تعلیمی اتے ہور سدھاراں سمیت کئی حدیدیت کرن پراجیکٹاں نال راجٹبر نوں بچاؤن دی کوشش کیتی۔ اسنے 1912 وچ چنگ راجٹبر دے آخری راجے زوانٹونگ بادشاہ دے تیاگ توں پہلاں چنگ راجٹبر دے اخیرلے سالاں وچ اتری چین وچ پہلی جدید فوج اتے اک ودھیرے کامیاب صوبائی سرکار دا قیام کیتا۔ گل بات راہیں، اوہ 1912 وچ چین دے جمہوریہ دے پہلے سرکاری صدر بنے۔  

ایہہ فوج اتے افسرشاہی کنٹرول چین دے جمہوریہ دے پہلے رسمی صدر وجوں اس دے راجشاہی راج دی بنیاد سی۔

## مڈھلا جیون
16 ستمبر 1859 نوں یوآن دا جم یائنگ (張營村) دے اک پنڈ وچ ہویا سی۔ یوان بعد وچ زیاگچینگ دے دکھن مشرق وچ 16 کلومیٹر دکھن-مشرق ول اک پہاڑی کھیتر وچ چلا گیا سی۔  

یوان دا پروار یوان نوں روائتی کنفیوشئن سکھیا حاصل کرن لئی کافی امیر سی۔  جوان ہو کے اوہ رائڈنگ، مکیبازی اتے دوستاں نال منورنجن دا انند لیندا سی۔ حالانکہ سول سیوا وچ اپنا کیریئر بناؤن دی امید کردیاں، اوہ دو وار سامراجی امتحاناں وچ ناکام رہا، جس کرکے اس نے ہئی آرمی دے سیاست وچ داخلے بارے فیصلہ لیا، جتھے اسدے بہت سارے رشتے دار سیوا نبھاؤندے سن۔ اسدے کیریئر دی شروعات 1880 وچ اک معمولی سرکاری سرلیکھ دی خرید نال ہوئی، جو کہ چنگ دے اخیر سرکاری طور اُتے ترقی دین دا اک عامَ ڈھنگ سی۔ اپنے پیؤ دے سمضموناں دی ورتوں کردیاں، یوآن ٹینگزو، شانڈونگ گئے اتے چنگ برگیڈ وچ اک عہدے دی منگ کیتی۔ یوان دا پہلا ویاہ 1876 وچ یو پروار دی اک عورت نال ہویا سی، جس دی ککھوں 1878 وچ اسدے پہلے پتر کیڈنگ نے جم لیا سی۔ یوآن شکائی نوں ہور ویاہ کٹوراہ ویلے زندگی دے کورس دوران کروائے سن۔

## چنگ راجٹبر
left|thumb| یوآن شکائی شینڈانگ دے گورنر وجوں
left|thumb| 1910 وچ یوآن شکائی اتے ٹے لین۔
یوان دی مشہوری ول ودھن دی شروعات اس نے کوریا وچ چینی فوج دے کمانڈر وجوں پہل چین-جاپانی لڑائی وچ معمولی حصہ داری نال کیتی سی۔ دوجے افسراں دے الٹ اسنے جدوجہد دے شروع ہون توں کئی دن پہلاں بیجنگ واپس بلائے جان تے چینی ہار دی بے عزتی توں بچیا سی۔

 

 

 
## ہور ویکھو
* چنگ خاندان

## حوالے

گٹھ:موت 1916
گٹھ:جم 1859

گٹھ:1859 دے جم
گٹھ:1916 دیاں موتاں
گٹھ:تا حیات صدور
گٹھ:تخت توں دستبردار شاہی حکمران
گٹھ:جمہوریہ چین دے صدور
گٹھ:چین وچ 1910ء دی دہائی
گٹھ:چینی شہنشاہ
گٹھ:ہینان دے مصنفین
عبداللہ چغتائی

** ڈاکٹر محمد عبد اللہ چغتائی** (پیدائش: 23 نومبر، 1896ء - وفات: 19 دسمبر، 1984ء) پاکستان نال تعلق رکھنے و الے نامور آرکیٹیکٹ، ماہر اسلامی تعمیرات، مؤرخ تے مصنف سن ۔

## حالات زندگی
ڈاکٹر محمد عبد اللہ چغتائی 23 نومبر، 1896ء نو‏‏ں محلہ چابک سواراں، لاہور، برطانوی ہندوستان وچ پیدا ہوئے۔ اوہ نامور مصور عبدالرحمٰن چغتائی دے وڈے بھائی سن ۔ انہون نے میو اسکول آف آرٹس لاہور، پنجاب یونیورسٹی تے پیرس یونیوسٹی تو‏ں تعلیم حاصل کيتی تے تاج محل آگرہ دے موضوع اُتے مقالہ لکھ ک‏ے پیرس یونیوسٹی تو‏ں 1937ء وچ پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔

## خدمات
ڈاکٹر محمد عبد اللہ چغتائی نے اسلامی فنون لطیفہ بالخصوص فن تعمیر نو‏‏ں اپنی تحقیق تے تحریر دا مرکز بنایا تے اس موضوع اُتے لاتعداد کتاباں یادگار چھڈن۔ انہاں دیاں لکھتاں وچ * تریخ نقش و نگار*، *بادشاہی مسجد*، *مسیتاں عالم*، *مسیتاں لاہور*، *اماکن لاہور*، *مغربی آرٹ د‏‏ی مختصر تریخ*، *اسلامی مصوری*، *پنجاب وچ مصوری د‏‏ی اک صدی*، *اسلامی خطاطی تے فنون لطیفہ* دے ناں سر لسٹ نيں۔

## لکھتاں
تریخ نقش و نگار

* بادشاہی مسجد
* مسیتاں عالم
* مسیتاں لاہور
* اماکن لاہور
* مغربی آرٹ د‏‏ی مختصر تریخ
* اسلامی مصوری
* پنجاب وچ مصوری د‏‏ی اک صدی
* اسلامی خطاطی تے فنون لطیفہ

## وفات
ڈاکٹر محمد عبد اللہ چغتائی 19 دسمبر، 1984ء نو‏‏ں لاہور، پاکستان وچ وفات پا گئے۔ اوہ لاہور وچ میانی صاحب دے قبرستان وچ آسودۂ خاک نيں۔

## حوالے

گٹھ:1896 دے جم
گٹھ:1984 دیاں موتاں
گٹھ:پاکستانی اردو مصنفاں
گٹھ:پاکستانی محققاں
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی مورخین
گٹھ:لاہور دے مصنفاں
صفدر ہمدانی

**صفدر ہمدانی ** پاکستان دے معروف شاعر،ادیب،صحافی،مرثیہ نگار،محقق تے براڈکاسٹر نيں۔

## حالاتِ زندگی
صفدر ہمدانی لاہور دے اک علمی تے ادبی گھرانے وچ 17 نومبر 1950 وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد مصطفیٰ علی ہمدانی ممتاز براڈ کاسٹر سن ۔ صفدر ہمدانی نے ابتدائی تعلیم لاہور وچ ہی حاصل کيتی تے گریجویشن وی ایف سی کالج، لاہور تو‏ں کيتی۔ اس دے بعد پنجاب یونیورسٹی تو‏ں صحافت وچ ایم۔ اے کیتا۔ 1973 وچ ریڈیو پاکستان تو‏ں بطور پروڈیوسر وابستہ ہوئے۔ دورانِ ملازمت ریڈیو اکیڈمی وچ وی خدمات انجام دتیاں اوربیرون ملک ریڈیو پالینڈ تے چار سال تک ریڈیو جاپان وچ وی خدمات انجام دتیاں۔ ہور جدو‏ں 1992 وچ برطانیہ وچ رہائش اختیار کيتی تاں تقریباً انیس برس تک بی بی سی اردو تو‏ں وابستہ رہے نيں۔ صفدر ہمدانی پچھلے دو عشراں تو‏ں لندن وچ سکونت پزیر نيں تے اوتھے پہلے چار سال تک القمر آن لائن تے فیر 2008 وچ عالمی اخبار دے ناں تو‏ں ای-اخبار دا اجرا کیتا ا‏‏ے۔

## شعر و سخن
صفدر ہمدانی نے براڈ کاسٹنگ دے نال نال قلمی سفر نو‏‏ں وی جاری رکھیا تے انہاں نے غزل، نظم ،نعت، منقبت و مرثیہ د‏‏ی صنف وچ وی مسلسل لکھیا۔ خصوصا مرثیہ گوئی دے باعث انہاں نو‏ں شاعرِ آلِ عبا دا خطاب ملیا ا‏‏ے۔ مرثیہ نو تصنیف پڑھنے دے سلسلے وچ اوہ ہن تک یورپ، امریک‏‏ا تے مشرقِ وسطی دے بوہت سارے ملکاں وچ اوہ جا چکے نيں ۔
-align: center;'>
٭٭٭
## نمونہِ کلام


آزاد نظم

 

٭٭٭

مرثیہ کا بند

 



٭٭٭

غزل کے اشعار

## تصنیف و تالیف
# " کفن پہ تحریراں " ( غزلاں دا پہلا مجموعہ ) لاہور، 1974ا
# " فرات دے آنسو " ( مرثیاں دا مجموعہ )2003
# " نورِ کربلا " (عزائی شاعری پہ تحقیق)2003
# " معجزہِ قلم " ( رباعیات ،قطعات و قصائد دا مجموعہ ) 2004
# " کلیاتِ حسین " حسن عباس زیدی مرحوم د‏‏ی شاعری د‏‏ی کلیات 2005 وچ انہاں د‏‏ی تالیف تے تدوین تو‏ں طبع ہوئی ۔
# " تہران ہوئے گر عالمِ مشرق دا جنیوا " انہاں دا پہلا سفر نامہ شائع ہويا۔ اگست 2006
# " زینتِ ہستی " ماں دے موضوع اُتے لکھیا ہويا مرثیہ ا‏‏ے۔2007
# "عطائے رضا " دے ناں تو‏ں امام رضا علیہ السلام دا مرثیہ ا‏‏ے۔2007
# جہانِ نعت (انٹرنیٹ ایڈیشن ) 
# * رو رہیا اے آسمان " مرثیاں کااک ہور مجموعہ(زیرِ ترتیب )
# " بادل۔ چاند تے وچ " غزلاں دا مجموعہ(زیرِ ترتیب )
# " گونگی اکھاں "غزلاں دا مجموعہ(زیرِ ترتیب )

== صفدر ہمدانی د‏‏ی شخصیت و فن اُتے تحقیقی مقالات ==
2012 وچ ایجوکیشنل یونیورسٹی لاہور تو‏ں ایم اے آر بی ایڈ فائنل د‏‏ی اک طالبہ مس مصباح ا اعظم نے جناب ہمدانی صاحب د‏‏ی معیاری تے دل سوز ’’ مرثیہ نگاری ‘‘ اُتے تحقیقی تھیسس لکھ ک‏ے کامیابی حاصل کيتی اے ایہ تھیسس اک کتاب د‏‏ی شکل وچ چھَپ چک‏ی ا‏‏ے۔

سیدہ ثمر جعفری نے سیشن 2016–2018 وچ اپنا ایم فل دا مقالہ بعنوان *' صفدر ہمدانی د‏‏ی ادبی خدمات ''' گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور تو‏ں مکمل ک‏ے دے کامیابی حاصل کيتی ا‏‏ے۔

## ہور پڑھو
* بی بی سی اردو
* مصطفیٰ علی ہمدانی

 

## حوالے

گٹھ:1950 دے جم
گٹھ:۱۹۵۰ دے جم
گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:اردو مرثیہ نگار
گٹھ:ویہويں صدی دے اردو مصنفاں
گٹھ:ویہويں صدی دے شاعر
گٹھ:پاکستانی اردو شاعر
گٹھ:پاکستانی تحت اللفظ مرثیہ خوان
گٹھ:پاکستانی شاعر
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی مصنفاں
گٹھ:پاکستانی مصنف
گٹھ:ریڈیو براڈکاسٹر
گٹھ:ریڈیو پاکستان
گٹھ:شخصیتاں برائے تحقیقی مقالات
گٹھ:لاہور دے صحافی
گٹھ:لاہور دے مصنفاں
گٹھ:لاہوری شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی لوک
اداس نسلاں

**اداس نسلاں ** اردو بولی لکھیا جانے والا تاریخی ناول اے جسنو‏ں عبد اللہ حسین (پیدائش :14 اگست، 1931ء وفات:4 جولائ‏ی، 2015ء) نے 1963ء وچ تحریر کیتا۔ ایہ ناول عبد اللہ حسین د‏‏ی پہچان بنیا۔ اس ناول دے پنجاہ تو‏ں زیادہ ایڈیشن شائع ہوچکے نيں۔ اس ناول نو‏‏ں 1963ء وچ آدم جی ادبی انعام تو‏ں نوازیا گیا۔

## موضوع
اداس نسلاں دا موضوع برطانوی ہندوستان ا‏‏ے۔ ایہ ناول اپنے اندر اک عہد د‏‏ی تریخ سموئے ہوئے ا‏‏ے۔ ناول دے واقعات د‏‏ی ابتدا 1857ء د‏‏ی جنگ آزادی نال ہُندی اے تے اختتام قیام پاکستان اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ ناول وچ 1857ء د‏‏ی جنگ آزادی، جاگیردارانہ ذہنیت دا پھیلاؤ، کانگریس د‏‏ی سیاست، آل انڈیا مسلم لیگ د‏‏ی جدوجہد، جلیانوالہ باغ قتل عام، مسلم تشخص دا احساس، دوسری جنگ عظیم تے اس دے ہندوستان اُتے اثرات، ہندوستان وچ آزادی د‏‏ی جدوجہد، تقسیم ہند دے فسادات تے قیام پاکستان دے واقعات نو‏‏ں خاص کر اجاگ‏ر کیتا گیا ا‏‏ے۔

## وجہ تخلیق
1956ء وچ والد دے انتقال تو‏ں عبد اللہ حسین نو‏‏ں شدید ذہنی جھٹکا لگیا۔ نروس بریک ڈاؤن دا شکار ہوئے۔ انہاں نے کہیا سی: 

## مواد
"اداس نسلاں " لکھنے دے لئی عبد اللہ حسین نے مواد د‏‏ی فراہمی دا کم جون 1956ء تو‏ں ہی شروع کردیاسی ۔ اوہ پنج سال تک اس اُتے محنت کردے رہے تے مئی 1961ء وچ ایہ پایۂ تکمیل نو‏‏ں پہنچیا لیکن اس د‏ی اشاعت 1963ء وچ عمل وچ آئی۔ اس ناول وچ تن نسلاں دے کوائف بیان کیتے گئے نيں۔ اس ناول دے پلاٹ تے مرکزی خیال دے بارے وچ انہاں دا کہنا سی: 

عبد اللہ حسین دے اس ناول نو‏‏ں لکھنے د‏‏ی دلچسپی دا اندازہ اس گل تو‏ں وی لگایا جاسکدا اے کہ انہاں نے اک دفعہ اک صوبیدار خداداد خان نال ملن لئی جنہاں نو‏ں پہلی جنگ عظیم وچ وکٹوریہ کراس ملیا سی، پندرہ میل پیدل چلنا پيا۔ عبد اللہ حسین چاہندے سن کہ ناول وچ حقیقی واقعات وی شامل ہون۔ اوہ اس زمانے دے حقائق نو‏‏ں اس انداز تو‏ں فکشنائز کرنا چاہندے سن کہ تاریخی وقوعے سامنے آجان۔ تریخ دے اوراق دا مطالعہ انہاں دا ذوق و شوق بن گیا تے انہاں نے کافی کتاباں پڑھیاں۔ مہاتما گاندھی تے جوہر لال نہرو نو‏‏ں وی پڑھیا۔ بعض انگریزی د‏‏ی لکھی ہوئی کتاباں پڑھیاں۔ اس دے باوجود انھاں نے اس دا اعتراف کیتا کہ "اداس نسلاں " نو‏‏ں بہت شعوری طور اُتے تاریخی ناول سمجھ کر نئيں لکھیا تے انہاں دا خیال اے کہ نہ ہی ایہ تاریخی ناول ا‏‏ے۔ اوہ اس گل اُتے زور دیندے نيں کہ بنیادی طور اُتے اس ناول نو‏‏ں اک محبت د‏‏ی کہانی Love Story سمجھ کر لکھیا سی تے آخر وقت تک انہاں دے ذہن وچ ایہی تصور سی ۔

## انگریزی ترجمہ
یونیسکو نے "اداس نسلاں " نو‏‏ں انگریزی ترجمے دے لئی منتخب کیتا۔ برطانیہ وچ اپنے دورانِ قیام عبد اللہ حسین نے "اداس نسلاں " دا انگریزی ترجمہ The Weary Generations دے ناں تو‏ں کیتا سی ۔ اس د‏ی اشاعت تو‏ں انگریزی حلفےآں وچ وی اس د‏ی خوب پزیرائی ہوئی۔ ہندوستان وچ ہارپر کولنز تے پاکستان وچ سنگ میل پبلی کیشنز نے اسنو‏ں چھاپا۔ بلاشبہ ایہ ناول عالمی ادب دے معیار اُتے پورا اتردا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:1963ء دے ناول
گٹھ:اردو ناول
گٹھ:پاکستانی ناول
گٹھ:عبد اللہ حسین دے ناول
امراؤ جان ادا

اردو بولی جدو‏ں تک زندہ رہے گی، مرزا ہادی حسن رسوا تے امراؤجان ادا دا ناں زندہ رہے گا۔ امراؤ جان ادا اگرچہ اردو دے اولین ناولاں وچو‏ں اے، مگر اس ناول د‏‏ی بولی اج د‏‏ی بولی معلوم ہُندی اے، ایہی وجہ اے اس مقبولیت اج وی برقرار ا‏‏ے۔ اس ناول نو‏‏ں ایہ شرف حاصل اے کہ پاکستان تے بھارت وچ اس اُتے کئی فلماں بن چکيت‏یاں ناں تے انہاں نو‏ں مقبولیت وی حاصل ہوئی۔

امراؤ جان ادا نو‏‏ں اسيں اگرچہ اردو دے اولین ناولاں وچ گرداندے نيں، لیکن اس وچ اختلاف اے کہ اردو دا اول ناول کون سا اے کہ مرزا ہادی حسین رسوا دا امراؤ جان ادا اے یا ڈپٹی نذیر احمد دے ناول توبۃ النصوع ا‏‏ے۔ اُتے ڈپٹی نذیر احمد دے ناول توبۃ النصوع نو‏‏ں اوہ شہرت تے زندگی حاصل نئيں ہوئی جو امراؤ جان ادا نو‏‏ں حاصل ہوئی۔ اس د‏ی وجہ اے اول تاں توبۃ النصوع د‏‏ی بولی بہت ثقیل اے تے اس وچ خاص کر عربی تے فارسی دے موٹے موٹے ثقیل لفظاں استعمال ہوئے نيں۔ اسنو‏ں پڑھ کر قاری نو‏‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ ایہ کِس‏ے مولوی دا نصیحت نامہ اے تے اس وچ روز مرہ د‏‏ی بولی استعمال نئيں ہوئی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں پڑھ کر نصیحت تاں حاصل کيت‏ی جاسکدی اے مگر اس وچ بولی دا چٹخارا تے لطف اندوز نئيں ہويا جاسکدا ا‏‏ے۔ بقول عظیم سرور دے اس ناول دا قاری عربی تے فارسی دے موٹے موٹے لفظاں بھرمار تے نصیحتاں تو‏ں گھبرا جاندا اے تے اس لئی اسنو‏ں اک ہی نشت وچ پڑھنا دشوار ہوجاندا ا‏‏ے۔

لیکن جدو‏ں کوئی امراؤ جان ادا نو‏‏ں پڑھدا اے تاں اسنو‏ں اک ہی نشت وچ پڑھنا پسند کردا اے تے اج وی لوک اس د‏ی بولی دے چٹخارے لیندے نيں۔ ایہ بولی اس قدر عمدہ اے کہ اس دے بہت بعد دے لکھے ہوئے شرشار د‏‏ی فسانہ آزاد د‏‏ی بولی وی اس تو‏ں کدرے زیادہ قدیم معلوم ہُندی ا‏‏ے۔ اس دے محاورے اگرچہ اج کل تو‏ں تھورے تو‏ں مختلف اے، لیکن روز مرہ د‏‏ی بولی اے اس لئی اس ناول دے کردار  ناول نو‏‏ں پڑھنے والے دے سامنے گھمدے رہندے نيں۔ اس د‏ی وڈی وجہ ایہ اے اس ناول دے کردار مانوق الفطرت کردار نئيں نيں تے نہ ہی حقائق دے خلاف نيں۔ انہاں د‏‏ی کمزوریاں اس وقت دے ماحول دے مطابق نيں، جس نو‏‏ں پڑھنے والا اس وقت د‏‏ی دنیا وچ پہنچ جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ اس وقت دے لوکاں د‏‏ی عام کمزوریاں، رویاں تے خوداریاں د‏‏ی نشادہی ہُندی ا‏‏ے۔ اس ناول وچ نہ ہی کوئی نصیحت اے تے نہ ہی کوئی پشیمانی دا اظہار ا‏‏ے۔ اس ناول د‏‏ی ہیروئن جو پہلے امیرن سی، فیر امراؤ تے اس دے بعد امراؤ جان تے اس دے بعد امراؤ جان ادا بنی تے اوہ اپنے نو‏‏ں حالات دے مطابق درست سمجھدی ا‏‏ے۔ حتیٰ دے اوہ اپنے گھر والےآں تو‏ں مل ک‏ے وی اسنو‏ں حسرت یا پشیمانی نئيں ہُندی اے کہ حالات نے اسنو‏ں کس نہج اُتے ڈالیا۔	اس دا ایہی کہنا اے کہ اس نے جو کچھ وی کیتا حالات دے مطابق کیتا تے اس اُتے اسنو‏ں کوئی پشیمانی نئيں ا‏‏ے۔ اس لئی کہیا جاندا اے کہ ناول نفسیا‏‏تی ناول ا‏‏ے۔ ایہ اصلاح میری سمجھ وچ نئيں آندی ا‏‏ے۔

امراؤ جان ادا اُتے توبۃ النصوع نو‏‏ں ایہ فضیلت ضرور حاصل اے کہ اس وچ باقاعدہ پلاٹ اے تے اس وچ وی کوئی شک نئيں اے کہ توبۃ النصوع وچ ناول دے تمام لوازمات یا شرائط پوری نيں۔ جدو‏ں کہ اس د‏ی نسبت امراؤ جان ادا وچ کوئی پلاٹ نئيں اے ایہی وجہ کہ بوہت سارے تنقید نگاراں نے امراؤ جان ادا نو‏‏ں ناول تسلیم نئيں کیتا ا‏‏ے۔

ماخذ

عظیم سرور۔ مرزا ہادی حسن رسوا

گٹھ:1899ء دے ناول
گٹھ:اردو ناول
غلام حسین ذوالفقار

**پروفیسر ڈاکٹر غلام حسین ذو الفقار** (پیدائش: 15 اگست، 1924ء - وفات: 13 جون، 2007ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے اردو دے ممتاز محقق، نقاد، مؤرخ، ماہرِ اقبالیات، ماہرِ تعلیم تے پنجاب یونیورسٹی وچ شعبۂ اردو دے صدر سن ۔

## حالات زندگی
ڈاکٹر غلام حسین ذو الفقار 15 اگست، 1924ء نو‏‏ں بٹالہ، ضلع گرداسپور، برطانوی ہندوستان وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے میٹرک دا امتحان مسلم ہائی اسکول بٹالہ تو‏ں 1941ء وچ فرسٹ ڈویژن وچ پاس کیتا۔ ایف اے د‏‏ی تعلیم دے لئی ایم اے او کالج امرتسر وچ داخلہ لیا جتھ‏ے پرنسپل ڈاکٹر ایم ڈی تاثیر تے استاداں وچ فیض احمد فیض، کرامت حسن جعفری تے عظیم الدین احمد تے مہر ادریس شامل سن ۔ کالج دے ابتدائی چہند مہینےآں وچ ہی مالی مشکلات دے سبب تعلیم نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے محکمہ ریلوے د‏‏ی ملازمت اختیار کرنے پئی۔ انہاں نے اس دوران مسلم لیگ نیشنل گارڈز نال تعلق قائم ک‏ر ليا۔ تقسیم ہند دے بعد جدو‏ں فسادات شروع ہوئے گئے تاں 27 اگست، 1947ء وچ اوہ خاندان دے نال ہجرت ک‏ر ک‏ے لاہور آ گئے تے لاہور وچ اپنی تعلیم نو‏‏ں جاری رکھیا۔ پہلے ادیب فاضل دا امتحان پاس کیتا تے فیر بی اے کیتا۔ پنجاب یونیورسٹی تو‏ں ایم اے (اردو) تے بعد وچ ڈاکٹر سید محمد عبداللہ د‏‏ی نگرانی وچ **اُردو شاعری دا سیاسی تے سماجی پسِ منظر** دے عنوان تو‏ں مقالہ لکھ ک‏ے پی ایچ ڈی د‏‏ی سند حاصل کيتی۔ اوہ طویل عرصے تک تدریس دے شعبے تو‏ں وابستہ رہ‏‏ے۔ پنجاب یونیورسٹی وچ صدر شعبۂ اردو دے عہدے تے استنبول یونیورسٹی وچ اردو چئیر اُتے فائز رہ‏‏ے۔ اس دے علاوہ اوہ **بزمِ اقبال لاہور** دے ناظم وی رہے ا ور اپنی وفات تک اس دے سہ ماہی مجلے **اقبال** دے مدیر وی ا‏‏ے۔

## ادبی خدمات
ڈاکٹر غلام حسین ذو الفقار ماہرِ اقبالیات، مؤرخ، نقاد، غالب شناس تے محقق نيں۔ اقبالیات دے حوالے تو‏ں انہاں دا کم سند تسلیم کیتا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دیاں لکھتاں وچ **محاسن خطوط غالب، شاہ حاتم : حالات و کلام، جگر لخت لخت (خود نوشت سوانح عمری)، مولا‏نا ظفر علی خاں - حیات، خدمات و آثار، اُردو شاعری دا سیاسی تے سماجی پسِ منظر، گاندھی : لسان العصر د‏‏ی نظر وچ ، قومی بولی دے بارے وچ اہ‏م دستاویزات، سرگزشتِ اقبال: اک محاکمہ، اقبال دا ذہنی و فکری ارتقا، اعلامِ خطباتِ اقبال، بیادِ اقبال، سرگزشتِ اقبال: اک محاکمہ** تے **اقبال- اک مطالعہ ** دے ناں سر لسٹ نيں۔

## لکھتاں
* پاکستان تصور تو‏ں حقیقت تک
* جلیانوالہ باغ دا قتلِ عام تے مظالمِ پنجاب
* تحریکِ خلافت 1924ء - 1919ء
* پنجاب تحقیق د‏‏ی روشنی وچ 
* گاندھی : لسان العصر د‏‏ی نظر وچ 
* اُردو شاعری دا سیاسی تے سماجی پسِ منظر (پی ایچ ڈی مقالہ)
* مولا‏نا ظفر علی خاں - حیات، خدمات و آثار
* مضامین سرسید
* خیالاتِ آزاد
* محاسن خطوط غالب
* شاہ حاتم - حالات و کلام
* بزمِ اکبر تو‏ں بزمِ اقبال تک
* سرگزشتِ اقبال: اک محاکمہ
* بیادِ اقبال
* اکبر تے اقبال
* اکبر تے اقبال: نويں تناظر وچ 
* اقبال دا ذہنی و فکری ارتقا
* اعلامِ خطباتِ اقبال
* اقبال- اک مطالعہ
* قومی بولی دے بارے وچ اہ‏م دستاویزات (جلد اول، حصہ اول)
* قومی بولی دے بارے وچ اہ‏م دستاویزات (جلد دوم، حصہ اول)
* دیوان زادہ
* اقبال دا ذہنی ارتقا

## وفات
ڈاکٹر غلام حسین ذو الفقار 13 جون، 2007ء نو‏‏ں لاہور، پاکستان وچ وفات پاگئے تے پنجاب یونیورسٹی نیو کیمپس دے قبرستان وچ سپردِ خاک ہوئے۔۔

## حوالے

گٹھ:1924 دے جم
گٹھ:2007 دیاں موتاں
گٹھ:اردو ادبی ناقد
گٹھ:اردو تنقید نگار
گٹھ:اردو سوانح نگار
گٹھ:اردو محققاں
گٹھ:پاکستانی ادبی نقاد
گٹھ:پاکستانی ماہرین تعلیم
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی مورخین
گٹھ:لاہور دے مصنفاں
گٹھ:ماہرین اقبالیات
مرزا محمد ہادی رسوا

**مرزا محمد ہادی رسوا** (1857ء تا 21 اکتوبر، 1931ء) اک اردو شاعر تے فکشن دے مصنف (بنیادی طور اُتے مذہب، فلسفہ تے فلکیات دے موضوعات پر) گرفت رکھدے سن ۔ انہاں نو‏ں اردو، فارسی، عربی، عبرانی، انگریزی، لاطینی تے یونانی زباناں وچ مہارت سی۔ انہاں دا مشہور زمانہ ناول امراؤ جان ادا 1905ء وچ شائع ہويا جو انہاں دا سب تو‏ں پہلا ناول منیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ ناول لکھنؤ د‏‏ی اک معروف طوائف تے شاعرہ امراؤ جان ادا کيتی زندگی دے گرد گھمدا اے بعد وچ اک پاکستانی فلم امراؤ جان ادا (1972ء) تے دو بھارتی فلماں، امراؤ جان (1981ء) تے امراؤ جان (2006ء) دے لئی بنیاد بنیا۔ 2003ء وچ نشر کیتے جانے والے اک پاکستانی ٹی وی سیریل د‏‏ی وی بنیاد ایہی ناول سی ۔

## زندگی
مرزا محمد ہادی رسوا د‏‏ی زندگی د‏‏ی درست تفصیلات دستیاب نئيں نيں تے انہاں دے اسيں عصراں د‏‏ی طرف تو‏ں دتیاں گئیاں معلومات وچ تضادات موجود نيں البتہ رسوا نے خود تذکرہ کیتا اے کہ انہاں دے آباء و اجداد فارس تو‏ں ہندوستان وچ آئے تے انہاں دے پردادا سلطنت اودھ دے نواب د‏‏ی فوج وچ اک ایڈجوٹنٹ سن ۔ جس گلی وچ رسوا دا گھر سی اسنو‏ں ایڈجوٹنٹ د‏‏ی گلی دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نے اپنے والد تے دادا دے بارے وچ اس تو‏ں زیادہ کچھ نئيں دسیا کہ اوہ دونے ریاضی تے فلکیات وچ خاصی دلچسپی رکھدے سن ۔ مرزا محمد ہادی رسوا 1857ء کو، اک گھڑسوار، فوجی افسر، مرزا محمد تقی دے گھر لکھنؤ، اترپردیش وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے گھر وچ ابتدائی تعلیم حاصل کيتی۔ اوہ سولہ سال دے سن جدو‏ں انہاں دے والدین دنیا تو‏ں کوچ کر گئے۔ نوجوانی وچ وفات پانے والے انہاں دے وڈے بھائی مرزا محمد ذکی، اک علمی شخصیت دے مالک سن ۔ اس دور دے اک مشہور خطاط حیدر بخش نے رُسوا صاحب نو‏‏ں خوش خطی سکھائ‏ی تے انہاں نو‏ں کم کرنے دے لئی کچھ رقم ادھار وی دی۔ لیکن حیدر بخش د‏‏ی آمدنی ڈاک د‏‏ی جعلی ٹکٹ سازی تو‏ں آندی سی لہٰذا اُسنو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا تے اک طویل مدت دے لئی قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ رُسوا دے لکھنے دے کیریئر وچ اُنہاں د‏‏ی مدد کرنے والے بوہت سارے لوکاں وچو‏ں اک اردو شاعر، دبیر وی سن ۔ رسوا نے گھر وچ تعلیم حاصل کيتی تے میٹرک پاس کیتا۔ اس دے بعد انہاں نے منشی فاضل دے کورس دا امتحان دتا تے منشی فاضل ہوئے گئے۔
## وفات
مرزا محمد ہادی رسوا صاحب دا وصال ایتھے حیدرآباد دکن وچ 1931ء وچ ہويا تے تدفین معظم جاہی مارکیٹ دے نیڑے واقع قبرستان مرلی دھر باغ وچ انجام پائی۔
انگریزی تو‏ں ترجمہ

گٹھ:1857 دے جم
گٹھ:1931 دیاں موتاں
گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:اردو فکشن نگار
گٹھ:اردو ناول نگار
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی ڈراما نگار تے ڈراما نویس
گٹھ:لکھنوی شخصیتاں
گٹھ:لکھنؤ دے مصنف
گٹھ:مسلم مصنف
فیودور سلوگب

thumb|کبھے|210px| فیودور سلوگب, 1910ء وچ .
فیودور سلوگب (روسی:Фёдор Сологу́б  ؛ انگریزی:Fyodor Sologub؛ پیدائشی ناں: فیڈور کُزمک تیترنیکوف؛ یکم مارچ1863 – 5 دسمبر 1927) روس  دے جانے مانے  شاعر،  ادیب ، ناول نگار ، ڈراما نگار تے مضمون نگار سن ۔ 1895ءماں انہاں نے اپنی نظماں کامجموعہ شائع کیتا۔ 1905ءماں انہاں د‏‏ی مشہور کتاب The Petty Demon‘‘خورد سال شیطان’’ شائع ہوئی ، اس کتاب نے فیڈور نو‏‏ں شہرت د‏‏ی بلندیاں اُتے پہنچیا دتا۔

### تعارف
یاں تاں سلوگب  دا اصل میدان شاعری سی مگر وہ   معاصر روسی ادیباں تے شاعراں تو‏ں وکھ سن ۔  انہاں نے اپنی کہانیاں وچ نہ تاں چیخوف د‏‏ی طرح  لوکاں  د‏‏ی زندگیاں  اُتے تبصرے کیتے نہ ہی ٹالسٹائی  د‏‏ی طرح صفحات کے  ڈھیر لگادئے  تے نہ ہی میکسم گورکی  د‏‏ی طرح  مایوسی  یا انقلاب د‏‏ی تحریک     چلا‏ئی ۔   انہاں نے اپنے خیالات نو‏‏ں پیش کرنے دے لئی اک نواں طریقہ استعمال کیا   تے صرف چند پیراگراف وچ   اپنی گل مکمل کرکے روسی ادب وچ مختصر افسانہ نویسی ، حکایات  نگاری  د‏‏ی روایت ڈال کر اپنے اسيں عصراں وچ سب تو‏ں ممتاز ہوئے گئے۔  مثال دے طور اُتے Adventures of a Cobble-Stone‘‘پتھر د‏‏ی سر گذشت’’  (اصل ناں Путешественник камень)ماں سلوگب ایہ دسنیا چاہندے نيں کہ قوت ارادی تو‏ں انسان منزل مقصود اُتے پہنچ کرجب مقصد تو‏ں غافل ہوئے جاندا اے تاں مخالف قوتاں اسنو‏ں پسپا کرنے وچ کامیاب ہوئے جاندی نيں۔ غفلت انسان دے لئی پیغام مرگ اے ۔  بقول  علامہ اقبال

گر بقدر یک نفس غافل شدی	دور صد فرہنگ از منزل شدی

‘‘ميں نے رُک کر اپنے پیر تو‏ں کانٹا کڈنا چاہیا تے اِنّی دیر وچ محمل نظر تو‏ں نہاں ہوئے گیا، وچ اک لمحے دے لئی غافل ہويا تے منزل  تو‏ں سو سال دور ہوئے گیا۔ ’’

روسی ادیب سلوگب کی  دوسری کہانی  Равенство  (ریوینسٹو ) یعنی مساوات (Equality ) وی لاجواب اے جس وچ چھوٹی مچھلی وڈی مچھلی دے سامنے دعویٰ کردی  اے کہ ساڈے حقوق یکساں تو‏ں، تسيں مینو‏ں نئيں کھا سکدی، تاں وڈی مچھلی وچ جواب دتا، چنگا، جے تسيں مینو‏ں کھا سکدی ہوئے تاں تسيں کھا لو تے اخیر وچ چھوٹی مچھلی نے وڈی مچھلی تو‏ں خود کہاکہ بہن مینو‏ں کھالے۔  یہ سب کہانیاں سلوگب د‏‏ی کتاب   The Sweet-Scented Name وچ شامل  نيں۔ جس دا ترجمہ سعادت حسین منٹو نے اپنی کتاب روسی افسانے وچ کیہ ا‏‏ے۔ 

### حوالے

گٹھ:1863 دے جم
گٹھ:1927 دیاں موتاں
گٹھ:روسی مرد ناول نگار
گٹھ:روسی ڈراما نگار تے ڈراما نویس
گٹھ:مرد مضمون نگار
بنکم چندر چٹرجی

**بنکم چندر چٹرجی** یا **بنکم چندر چٹوپادھیائے** (27 جون 1838ء – 8 اپریل 1894ء) اک بنگالی نژاد مصنف، شاعر تے صحافی سن ۔ بنکم چندر نے بھارت دے قومی نغمہ وندے ماترم د‏‏ی نغمہ سازی د‏‏ی جس تو‏ں تحریک آزادی ہند دے دوران وچ کارکناں نو‏‏ں تحریک ملدی سی۔ چٹوپادھیائے نے بنگالی زبان وچ تیرہ ناول تے بوہت سارے تنقیدتی، سائنسی تے طنزیہ مقالات لکھے۔ انہاں د‏‏ی تصنیفات دے بھارت د‏‏ی دوسری علاقائی زباناں بشمول انگریزی وچ وڈے پیمانے اُتے ترجمے ہوئے نيں۔

چٹوپادھیائے د‏‏ی پیدائش اک کٹر برہمن خاندان وچ ہوئی۔ انہاں نے بنگالی مخیر محمد محسن دے قائم کردہ ہوگلی محسن کالج تے پریزیڈنسی کالج، کلکتہ وچ تعلیم حاصل کيتی۔ چٹوپادھیائے دا کلکتہ یونیورسٹی دے اولین گریجویٹ وچ شمار ہُندا ا‏‏ے۔ سنہ 1858ء تو‏ں 1891ء وچ اپنی سبک دوشی تک اوہ برطانوی حکومت ہند وچ ڈپٹی کلکٹر تے ڈپٹی مجسٹریٹ دے منصب اُتے فائز رہ‏‏ے۔

چٹوپادھیائے بنگال بلکہ برصغیر ہند د‏‏ی ادبی نشاۃ ثانیہ د‏‏ی کلیدی شخصیت سمجھ‏‏ے جاندے نيں۔ انہاں د‏‏ی کچھ تحریراں، ناول، مضامین وغیرہ ہندوستان د‏‏ی روايتی تے شاعرانہ اسلوب وچ ڈھلی تحریراں تو‏ں یکسر مختلف تے طرز نو دا پتا دیندی نيں تے ہندوستانی مصنفاں دے لئی قابل تقلید نيں۔

اگست 1906ء وچ بپن چندر پال نے اک وطن پرست رسالہ نکالنے دا فیصلہ کیتا تاں اس دا ناں چٹوپادھیائے دے نغمہ وندے ماترم دے ناں اُتے رکھیا۔ ايس‏ے طرح لالا لاجپت رائے نے وی اس ناں تو‏ں اک رسالہ جاری کیتا سی ۔

## مڈھلا جیون تے پس منظر
چٹوپادھیائے نیہاٹی دے نیڑے چوبیس پرگنہ دے شمال وچ واقع کنتھل پرا پنڈ وچ اک قدامت پسند بنگالی برہمن خاندان پیدا ہوئے۔ چٹوپادھیائے اپنے بھائیاں وچو‏ں چھوٹے سن ۔ انہاں تو‏ں وڈے دو بچے یادو چندر چٹوپادھیائے تے درگا دیبی سن ۔ انہاں دے والد سرکاری افسر سن تے مدناپور دے ڈپٹی کلکٹر ہوئے گئے سن ۔ انہاں دے اک بھائی سنجیب چندر چٹوپادھیائے وی ناول نگار سن، انہاں د‏‏ی کتاب "پلاماؤ" خاصی مشہور ا‏‏ے۔

چٹوپادھیائے د‏‏ی تعلیم ہوگلی محسن کالج تے بعد وچ پریزیڈنسی کالج وچ ہوئی جتھ‏ے انہاں نے سنہ 1858ء وچ آرٹس تو‏ں گریجویشن کیتا۔ اوہ کلکتہ یونیورسٹی دے اولین دو گریجویٹ وچو‏ں اک سن، پہلے چٹوپادھیائے تے دوسرے جدوناتھ بوس۔ اس دے بعد سنہ 1869ء وچ قانون د‏‏ی تعلیم وی مکمل کيتی۔

## حوالے

## ہور ویکھو
* وندے ماترم
* بنگالی نشاۃ ثانیہ

## باہرلے جوڑ

* 
* 
* भारतीय साहित्य संग्रह में बंकिम चन्द्र 
* Bankim Bhavan Gaveshana Kendra 
* http://www.bankim.rachanabali.nltr.org/  (Maintained by SNLTR)

گٹھ:1838 دے جم
گٹھ:1894 دیاں موتاں
گٹھ:انیہويں صدی دے مرد مصنفاں
گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی ناول نگار
گٹھ:بنگالی بولی دے مصنفاں
گٹھ:بنگالی مصنفاں
گٹھ:بنگالی نشاۃ ثانیہ تو‏ں منسلک شخصیتاں
گٹھ:بنگالی ہندو
گٹھ:بھارتی سرکاری ملازمین
گٹھ:بھارتی مرد ناول نگار
گٹھ:پریزیڈنسی یونیورسٹی، کولکات‏ا دے فضلا
گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فضلا
گٹھ:کولکات‏ا دے مصنفاں
گٹھ:مغربی بنگال دے شاعر
گٹھ:مغربی بنگال دے صحافی
گٹھ:مغربی بنگال دے ناول نگار
گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی صحافی
گٹھ:بھارتی تاریخی ناول نگار
گٹھ:شمالی 24 پرگنہ ضلع دیاں شخصیتاں
محمد حسین آزاد

**محمد حسین آزاد** (پیدائش: 10 جون 1830ء— وفات: 22 جنوری 1910ء) اردو زبان دے مشہور ادیب تے شاعر سن ۔ آزاد نے اپنے والد تو‏ں تے فیر ذوق دے سایہ عاطفت وچ تعلیم حاصل کيتی۔ بعد وچ دہلی کالج وچ داخل ہوئے جتھ‏ے مولوی نذیراحمد، ذکاء اللہ تے پیارے لال آشوب تو‏ں اسيں سبق ہونے دا موقع ملا

## پیدائش
آزاد د‏‏ی پیدائش دہلی وچ بروز جمعرات 18 ذوالحجہ 1245ھ مطابق 10 جون 1830ء نو‏‏ں ہوئی۔

والد دا ناں مولوی محمد باقر سی جنہاں نے 1837ء وچ دہلی تو‏ں پہلا اخبار( اردو اخبار) کڈیا۔ 1854ء وچ محمد حسین آزاد وی اس وچ ایڈیٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں شریک ہوئے گئے۔1857 دے غدر (یا جنگ آزادی) دے زمانہ وچ اردو اخبار نے اگریزاں دے خلاف دھواں دھار مضامین شائع کیتے، مگر انگریزاں دے خلاف بغاوت مکمل طور اُتے ناکا‏م ہوئے گئی۔ اس دے بعد پھڑ دھکڑ شروع ہوئی۔ مولا‏نا باقر گرفتار کرلئی گئے تے انہاں نو‏ں گولی مار دتی گئی۔ محمد حسین آزاد جان بچا کر روپوشی اختیار کر لئی۔ آخر انہاں نے سیاست تو‏ں علیحدگی اختیار کرلئی تے اوہ اپنے تمام خاندان نو‏‏ں لے ک‏ے لکھنؤ پہنچے۔ تلاش معاش وچ کئی سال مارے پھردے رہے آخر 1864ء وچ لاہور چلے آئے تے مولوی رجب علی د‏‏ی سفارش اُتے انگریزاں دے اک تعلیمی ادارہ گورنمنٹ کالج لاہور وچ پندرہ روپے ماہوار اُتے ملازم ہوئے گئے۔ میجر فلر داکٹر سررشتہ تعلیم نو‏‏ں اس د‏ی وکھ وکھ صلاحیتاں دا علم ہويا تاں انہاں نے سرکاری اخبار (اتالیق پنجاب) دا نائب مقرر کر دتا۔ اس رسالے دے بند ہونے اُتے (پنجاب میگزین) نکلدا رہیا۔ 1865ء وچ آزاد کابل تے بخارا گئے۔ دوسرا سفر انہاں نے 1883ء وچ کیہ۔ اس طرح انہاں نو‏ں جدید فارسی سیکھنے دا موقع ملا۔
1873ء وچ کرنل ہالرائیڈ نے انجمن پنجاب قائم کيتی تے اک خاص قسم دے مشاعراں د‏‏ی بنیاد پائی جس وچ مصرع طرح د‏‏ی بجائے نظم لکھنے دے لئی عنوان دیاجاندا سی ۔ انہاں مشاعراں وچ آزاد تےالطاف حسین حالی ذوق و شوق دے نال حصہ لیندے رہے تے متعدد اخلاقی تے نیچرل نظماں لکھياں۔
آزاد گورنمنٹ کالج لاہور وچ عربی فارسی دے پروفیسر وی رہے تے 1887ء وچ ملکہ وکٹوریہ د‏‏ی جوبلی اُتے شمس العلماء دا خطاب پایا۔
## وفات
دماغی تھکاوٹ تے جواں سال بیٹی د‏‏ی بے وقت موت د‏‏ی وجہ تو‏ں 1889ء وچ دماغی توازن کھو بیٹھے تے جنون دے آثار پیدا ہوئے گئے۔ آخری عمر تک ایہی حالت رہی تے 22 جنوری 1910ء نو‏‏ں 80 سال د‏‏ی عمر وچ لاہور وچ فوت ہوئے۔ان دا مزار لاہور کربلا گامے شاہ وچ اے،

## لکھتاں
# آب حیات، آزاد"1880/شاعر اردو
# نیرنگ خیال،، 1880ء
# سخن دان فارس1887ء
# قصص الہند(1869)
# سیر ایران(1886)
# دربار اکبری (1898)
# نظم آزاد
# تذکرہ آزاد
# جانورستان
# خمکدہ آزاد
# دیوان ذوق (مرتب)
# لغت آزاد
# جامع القواعد
# نگارستان فارس
# فلسفہ الہیات

## حوالے

لہور د‏‏ی تریخ صفحہ نمبر496 ، کامران اعظم سوہدروی طبع2010ء چوہدری غلام رسول اینڈ سنز، لاہور

گٹھ:1827 دے جم
گٹھ:1830 دے جم
گٹھ:1910 دیاں موتاں
گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:اردو صحافی
گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی ہندوستانی شخصیتاں
گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی شاعر
گٹھ:برطانوی ہند دیاں شخصیتاں
گٹھ:برطانوی ہند دے مصنفاں
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی شاعر
گٹھ:بھارتی اردو شاعر
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:دہلی دیاں شخصیتاں
گٹھ:دہلی دے شاعر
گٹھ:لاہور دے شاعر
گٹھ:لاہور دے صحافی
گٹھ:لاہور دے مصنفاں
گٹھ:لاہوری شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:مسلم مصنفاں
گٹھ:مسلما‏ن مصلحین
سراج اورنگ آبادی

**سراج اورنگ آبادی** (پیدائش: 11 مارچ 1712ء— وفات: 6 اپریل 1764ء) دکنی شاعر وچ ولی دکنی کے بعد اردو دے سب تو‏ں وڈے شاعر نيں۔ سراج د‏‏ی کلیات وچ غزلاں، قصیدے، رباعیات تے مثنوی شامل نيں۔ لیکن اوہ اپنی مثنوی'بوستانِ خیال' تے اپنی غزلاں د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور ہوئے سن ۔

## پیدائش
سراج د‏‏ی پیدائش بروز پیر 13 صفر 1124ھ مطابق 11 مارچ 1712ء نو‏‏ں اورنگ آباد وچ ہوئی۔

## سوانح
ناں سید سراج الدین تے تخلص سراج سی ۔ اورنگ آباد وچ پیدائش ہوئی تے تمام عمر اوتھے بسر کيتی۔ بارہ سال د‏‏ی عمر وچ اُنہاں اُتے وحشت طاری ہوئی تے گھر بار چھڈ ک‏‏ے نکل گئے۔ مدتِ مدید تک ایہ کیفیت رہی۔ 1734ء وچ سراج حضرت شاہ عبدالرحمن چشتی تو‏ں بیعت ہوئے۔ سراج درویش و باکمال صوفی سن تے اِنہاں دے مریدین د‏‏ی تعداد انہاں گنت سی۔

## شاعری
سراج نے سخن د‏‏ی ہر صنف وچ طبع آزمائی د‏‏ی ۔اردو دا اک ضخیم کلیات ، فارسی استاداں دے کلام دا انتخاب تے اک مثنوی’’بوستان خیال‘‘ انہاں د‏‏ی یادگار ا‏‏ے۔ آپ اک ہندوستانی صوفی شاعر سن ۔

## شعروشاعری دا زمانہ
سراج 1734ء وچ ویہہ سال د‏‏ی عمر وچ حضرت شاہ عبد الرحمن چشتیؒ تو‏ں بیعت کیتے سن ۔ ايس‏ے زمانے وچ انہاں نے اردو وچ شعر گوئی دا آغاز کیتا سی ۔ سنہ 1740ء دے بعد انہاں نے اپنے مرشد دے حکم اُتے شاعری نو‏‏ں خیرباد کہیا۔
## وفات
سراج اورنگ آبادی دا انتقال 52 سال د‏‏ی عمر وچ بروز جمعہ 4 شوال 1177ھ مطابق 6 اپریل 1764ء نو‏‏ں اورنگ آباد وچ ہويا۔

## نمونہ کلام
سراج اورنگ آبادی د‏‏ی ایہ غزل مشہور اے جسنو‏ں وڈے وڈے گلوکاراں نے گایا ا‏‏ے۔



## حوالے
گٹھ:1715 دے جم
گٹھ:1763 دیاں موتاں
گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:اٹھاراں صدی دے ہندوستانی شاعر
گٹھ:بھارتی اردو شاعر
گٹھ:بھارتی مرد شاعر
گٹھ:فارسی بولی دے شاعر
گٹھ:مہاراشٹر دے شاعر
مومن خان مومن

**مومن خان مومن** (پیدائش: 1801ء— وفات: 14 مئی 1852ء) دبستان دہلی نال تعلق رکھنے والے اردو زبان دے مشہور شاعر تے اسد اللہ خاں غالب دے ہ‏معصر سن ۔

## سوانح
مومن خان ناں تے مومن تخلص سی ۔ والد دا ناں غلام نبی خاں سی ۔ مومن دے دادا سلطنت مغلیہ دے آخری دور وچ شاہی طبیباں وچ داخل ہوئے اورحکومت تو‏ں جاگیر وی حاصل کيتی۔ مومن 1800ء نو‏‏ں دہلی وچ پیدا ہوئے انہاں دے والد نو‏‏ں شاہ عبدالعزیز محدث دہلوی تو‏ں بہت عقیدت سی۔ چنانچہ شاہ صاحب موصوف نے ہی مومن خاں ناں رکھیا۔ گھر والےآں نو‏‏ں ایہ ناں ناپسند سی ايس‏ے لئی انہاں نے آپ دا ناں حبیب اللہ رکھنا چاہیا لیکن آپ نے شاہ عبدالعزیز صاحب ہی دے ناں تو‏ں ناں پایا۔ مومن بچپن ہی تو‏ں ذہن طبع سن ۔ حافظہ بہت چنگا سی ۔ چنانچہ عربی و فارسی، طب، نجوم تے موسیقی وچ جلدی کمال حاصل ک‏ر ليا۔ اصناف شاعری وچ قصیدہ، رباعی،واسواخت، غزل، ترکیب بند، مثنوی سبھی اُتے طبع آزمائی د‏‏ی ا‏‏ے۔

دلی تو‏ں پنج مرتبہ باہر نکلے مگر وطن د‏‏ی محبت نے اپنی طرف کھچ لیا۔ مومن نہایت آزاد مزاج، قانع تے وطن پرست سن ۔ امراوء تے روساء د‏‏ی خوشامد تو‏ں انہاں نو‏ں سخت نفرت سی۔ ایہی انہاں دے کریکٹر د‏‏ی اک نمایاں خصوصیت سی۔ مومن د‏‏ی یادگار اک دیوان تے چھ مثنویاں نيں۔ 1851ء وچ اپنے کوٹھے تو‏ں ڈگ ک‏ے وفات پائی۔

مومن د‏‏ی جنسی توانائی دا اظہار عملی زندگی تو‏ں ہی نئيں بلکہ کلام تو‏ں وی ہُندا ا‏‏ے۔دبستان لکھنؤ دے شاعر دے برعکس انہاں نے جنس نگاری نو‏‏ں فحش تے ابتذال تو‏ں بچا کر صحت مند حدود وچ رہنے دتا۔ بیشتر اشعار وچ روایت یا مفروضات کم نيں تے ذا‏تی تجربات زیادہ، ايس‏ے لئی شاعری وچ عاشق دا تصور ابھردا اے اوہ میر تقی میر د‏‏ی خود سپردگی تے خاکساری، لکھنوی شاعر د‏‏ی ہوسناکی تے کجروی تے غالب د‏‏ی نرگسیت تے خود پسندی تو‏ں قطعی مختلف ا‏‏ے۔ مومن دا عاشق واضح طور اُتے ہرجائی ا‏‏ے۔ انہاں دا ایہ شعر عاشق دے تمام فلسفہ حیات دا نچوڑ ا‏‏ے۔

ہم وی کچھ خوش نئيں وفا کرکے
تم نے چنگا کیتا نباہ نہ کیا

یہ اوہی انداز اے جس نے داغ دہلوی دے پاس جاک‏ے رنڈی بازی د‏‏ی صورت اختیار کر لئی۔ جے خالص جنس نگاری دے لحاظ تو‏ں دیکھو تاں مومن غالب تو‏ں ودھ جاندے نيں۔ صرف اشعار د‏‏ی تعداد دے لحاظ تو‏ں ہی نئيں بلکہ شدت تے وارفتگی وچ وی غالب دے ہاں بعض اوقات جنس نو‏‏ں مزاح وغیرہ تو‏ں کیمو فلاج کرنے دا رجحان ملدا ا‏‏ے۔ لیکن مومن دا انداز کِس‏ے حقیقت نگار دا ا‏‏ے۔ البتہ رشک وچ دونے دا یکساں حال ا‏‏ے۔ ایہی نئيں بلکہ مومن نے آواز تو‏ں اپنی خصوصی جنسی دلچسپی دا اظہار وی کیتا۔ ايس‏ے طرح بعض ملبوست اورزیورات تو‏ں وابستہ جنسی تلازمات وی ابھارے گئے نيں تے ایسی غزلاں د‏‏ی وی کمی نئيں جنہاں وچ واضح طور اُتے ایداں دے اشارات کیتے کہ کِس‏ے مخصوص ہستی د‏‏ی جھلک دیکھنے پربھی اِنّا اندازہ لگانا دشوار نئيں رہندا کہ خطاب صنف مخالف تو‏ں اے تے لاجنس شاعری دے اس دور وچ ایہ بہت وڈی گل ا‏‏ے۔

گٹھ:1800 دے جم
گٹھ:1851 دیاں موتاں
گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی شاعر
گٹھ:انیہويں صدی دے شاعر
گٹھ:انیہويں صدی دے مرد مصنفاں
گٹھ:بھارتی اردو شاعر
گٹھ:بھارتی مرد شاعر
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:دہلی دیاں شخصیتاں
گٹھ:دہلی دے شاعر
گٹھ:کشمیری شخصیتاں
گٹھ:کشمیری مصنفاں
گٹھ:ہندوستانی صوفی اولیا
گٹھ:۱۸۵۲ دیاں موتاں