راہوں دی لڑائی

**راہوں دی لڑائی** (اکتوبر-نومبرر 1710) سکھاں دی مغل راج خلاف اک لڑائی سی ۔

لاہور دے نال لگدا شمالی پنجاب دا بہت سارا علاقہ سکھاں دی حکومت ماتحت ہو چکا سی۔ دریائے سندھ توں ستلج تک خالصے دے جھنڈے جھول رہے سن۔ ستمبر-اکتوبر 1710 وچ میں سکھ فوجاں لے کے سرہند دے علاقے نال لگدے بسط دوآب (جالندھر، ہشیارپور اتے کانگڑے دے ضلعیاں دا علاقے) ول دھاوے بولن نکل پیا سی۔ جدوں میں گنگ-دواب ول رجھیا ہویا سی، ادوں بسط دواب دے سنگھ کافی سرگرم ہو گئے سن۔ جتھے کتے اوہناں دا ہتھ پیا سی، اتھے اوہناں نے مغل اہل کاراں توں علاقے آزاد کروا کے اپنے تھانے اتے سکھ تحصیلدار تعینات کر دتے سن۔

اس ویلے قصور دا اک خلفزئی پٹھان شمس خان بسط-دواب دا فوجدار سی۔ اوہ پیر خان دا اکلوتا پتر سی۔ اسدے دادے سلطان احمد خان نے اورنگزیب دے وڈے بیٹے شاہزادہ محمد اعظم دی بڑی سیوا کیتی سی۔ شاہزادہ محمد اعظم بعد وچ تھوڑھے ویلے (4   1707 – 8    1707 تک) لئی ججو (آگرہ) دی لڑائی وچ مرن تک بادشاہ اعظم شاہ بن کے راجگدی اتے بیٹھا سی، کیونکہ اسنوں عالم گیر اورنگزیب نے راجگدی دا وارث یعنی شاہی علی جاہ اعلان کیتا ہویا سی۔

سبھ توں پہلاں رستے وچ اسیں راہوں اُتے حملہ کیتا تے معمولی لڑائی پچھوں ایہہ شہر اتے اس دی گڑھی اُتے  گیاراں اکتوبر 1710 نوں قبضہ ہو گیا سی۔ میں ایہہ گڑھی باج سنگھ دی سرپرستی وچ چھڈّ کے آپ اگلے حملیاں دیاں تیاریاں وچ جٹّ گیا سی۔ دراصل ادوں اتھوں دی گڑھی دا پربندھ شمس خان کول ہندا سی تے اوہ بہتا سماں سلطان پور ہی رہندا سی۔ کدے کدائی ہی اوہ راہوں ول گیڑا ماردا سی۔

سلطان احمد خان خلفزئی دے چار پتر سن، حسین خان، بایزید خان (قطب الدین)، پیر خان اتے علی خان۔ علی خان فقیراں نال رل کے گھر-بار تیاگ گیا سی۔ حسین خان نے لاہور دے صوبیدار عبدالصمد خان دے ویلے اپنی بہادری اتے چستی نال اپنی اک وکھری چھوٹی جہی ریاست قایم کر لتی سی۔ اوہ الپ زندگی بھوگ کے مر گیا سی۔ پیر خان، بادشاہ بہادر شاہ دی مغل فوج دا اچے عہدے والا اہلکار سی۔ پیر خان دی موت توں بعد اس دی سیوا بدلے بادشاہ نے اسدے اکو اک پتر نور خان نوں شمس الدین (قوم دا سرلتھّ جنگجو) دا خطاب دے کے بسط دواب دی فوجداری دے دتی سی۔ شمس-ادّ-دین خان نوں مختصر وچ شمس خان کیہا جاندا سی۔ اسے شمس خان دے راج دا مرکز اس ویلے سلطان پور لودھی ہندا سی۔ اوہ اکثر سلطان پور وکھے اپنے حکومتی کماں وچ مصروف رہندا سی۔

حملہ کرن توں پہلاں   اصول ہندا سی کہ  متعلقہ اہلکار، حاکم جاں چودھری نوں این منن لئی سندیش بھیجنا ہندا سی۔ شمس خان نوں وی   پروانہ بھیج کے لکھیا سی کہ این منّ کے اپنا خزانہ اتے ہتھیار سانوں نذر کر نہیں تاں جنگ لئی تیار رہِ۔  پتر ملن اُتے شمس خان نے اپنے وفاداراں اتے اعلیٰ اچّ اہلکاراں نال اس موضوع نوں وچارن لئی اک بیٹھک بلائی۔ اس ملنی ویلے اسدے سیوکاں نے اسنوں قرآن دیاں قسماں خواہ کے بھروسہ دوایا کہ اوہ خون دے آخری قطرے تک دشمن نال لڑن وچ اسدا ساتھ دینگے۔

شمس خان بہت قابل، سلجھیا ہویا تے چتر انسان سی۔ اس نے جنگ دی تیاری واسطے سماں لین لئی سانوں کجھ تحفے اتے اسلحہ بھیج کے سنیہا گھلیا، "میں بہت جلد ہی تہاڈی سیوا وچ حاضر ہووگا۔ اتھے ساڈے کول بہت مقدار وچ اسلحہ اتے بارود جمع پیا اے۔ پر ڈھوہ-ڈھہائی دے زریعہ نہ ہون کرکے اسنوں تہاڈے تک بھیجن توں میں معذور ہاں۔ اگر تسیں بلد اتے گھوڑا گڈیاں دا انتظام کر دیوو تاں میں سارا اسلحہ تہاڈی خدمت وچ لے کے پیش ہو جاواںگا۔"

سکھاں نوں ایہہ چٹھی بھیجن بعد اسنے دھرم نے نام اتے گہار لا کے ڈھول وجا کے منادی کروائی اتے سکھاں خلاف اسلامی جہاد لئی لوک اکٹھے کرکے اپنی فوج وچ شامل کر لئے سن۔ مسلمان کسان اتے جلاہے اپنے کم چھڈّ کے دھرم لڑائی لئی شمس خان نال تر پئے۔ شمس خان نے قریب پنج ہزار گھوڑ چڑھے، تیہہ ہزار پیادے، بے شمار توپچی، تیرمار تے ہور ہتھیاراں نال لیس فوج جمع کرکے راہوں ول اپنا رکھ کر لیا۔

شمس خان دی ماتحتی قبولنے والے لحظے دی چٹھی پڑھ کے سکھ اس ولوں اویسلے ہو گئے سن۔ اوہناں نوں آس ہو گئی سی کہ بسط جالندھر ہن سہجے ہی سکھاں دے ماتحت  ہو جائیگا۔ بہت سارے سکھ فوج چوں چھٹی لے کے اپنے گھراں نوں چلے گئے سن۔ شمس خان دی فوج نے آ کے حملہ کیتا تاں اس ویلے گڑھی وچ باج سنگھ کول بہتی سکھ فوج نہیں سی تے نہ ہی اوہناں کول بہتی رسد سی۔ شمس خان دیاں فوجاں نال لڑائی لمبی ہندی جا رہی دیکھدے ہوئے سکھ قلعے وچوں نکل کے ہیٹھاں میدانی علاقے وچ آ گئے۔ دوہاں دھراں وچ زبردست ٹکرا ہویا۔ سکھ گھٹ گنتی اتے محدود ہتھیار ہون دے باو جود وی دلیری نال لڑے۔ شمس خان نوں اپنی ہار ہندی ڈریکٹ نظر آؤن لگ پئی سی۔ اوہ پچھے ہٹنا شروع ہو گیا سی۔ لیکن این موقعے اُتے اچانک ہی شمس خان دا چاچا جموں دا صوبیدار بائزید خان (قطب الدین کھیشگی) اتے قصور دا پٹھان فوجدار عمر خان وی اپنیاں فوجاں لے کے اتھے آ دھمکے۔

ایہناں دی فوج نے قلعے اتے شہر نوں چارے پاسے توں گھیرا پا لیا۔ سکھاں نے ایہناں تناں دیاں فوجاں دا کئی دناں تک مقابلہ کیتا۔ پر ہتھیاراں دی گھاٹ اتے رسد دی کمی کارن سکھاں نوں قلعہ چھڈّ کے بھجنا پے گیا۔ بہت تھوڑھے سکھ ہی گھیرا توڑھ کے نکلن وچ کامیاب ہو سکے سن۔ باقی سبھ لگبھگ دو ہزار لڑدے ہوئے موقعے اتے ہی مارے گئے سن۔

اس جت مگروں مغل تے پٹھان فوجاں دے حوصلے بلند ہو گئے تے اوہ سرہند نوں سکھاں توں کھوہن دے مقصد نال ادھر نوں تر پئے۔ راہوں توں چل کے شمس خان نے ماچھیواڑے دے پتن راہیں ستلج دریا پار کرکے دوجے پاسے پکی سراں وکھے پڑاؤ کیتا۔ شمس خان سرہند اپر حملہ کرن دیاں تیاریاں وچ راہوں توں دور چلا گھیا سی۔ جدوں  راہوں دا قلعہ ہتوں نکل جان بارے باج سنگھ نے آ کے دسیا تاں میں فوج نال پچھے مڑ کے راہوں اپر مڑ توں ہلاّ بولیا تے سارے شہر نوں معمولی جھڑپ اپرنت اپنے قبضے وچ لے لیا سی۔ راہوں دے مسلمان سکھاں توں ڈردے اتھوں چلے گئے تے اک نواں علاقہ نوشہرہ (نواں شہر) آباد کرکے رہن لگ پئے سن۔ راہوں توں بعد سکھ  جالندھر نوں فتح کرن تر پئے سی۔
 

گٹھ:پہلی اینگلو سکھ جنگ دیاں لڑائیاں
گٹھ:لڑائیاں
گٹھ:سکھ سلطنت دیاں لڑائیاں تے جنگاں
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ:سکھاں دیاں لڑائیاں تے جنگاں