open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ننیی جھیل

ننیی  جھیل (چینی: 南漪湖; پنین: Nányī Hú) چین وچ اکّ تازے پانی دی جھیل اے، ایہہ انہوئی صوبہ دے دکھن وچ، زوانزو ضلعے اتے لینگسی کاؤنٹی دے وچکار واقع اے۔ واٹرشیڈّ دا رقبہ ۳٬۳۶۸٫۷ مربع کلومیٹر (۱٬۳۰۰٫۷ مربع میل) اے۔ اس جھیل دی چوڑائی لگبھگ ۹ کلومیٹر اے۔ 

## نوٹس

گٹھ:جھیلاں
گٹھ:چین دیاں جھیلاں
کابیندا (شہر)

**کابیندا (شہر)** ) انگولہ دا اک شہر، بندرگاہ و municipality of Angola جو Cabinda Province وچ واقع ا‏‏ے۔

## تفصیلات
کابیندا (شہر) دا رقبہ 1,823 مربع کیلومیٹر اے تے اس د‏ی مجموعی آبادی 377,931 افراد اُتے مشتمل اے تے 24 میٹر سطح سمندر تو‏ں بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* انگولہ
* لسٹ انگولہ دے شہر

## حوالے

گٹھ:انگولا د‏‏ی بلدیات
گٹھ:انگولا دے بندرگاہ شہر تے ٹاؤن
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
انگولا دے صوبے

thumb|انگولا

**[[انگولا]]** اٹھارہ صوبےآں وچ منقسم ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* لسٹ انگولا د‏‏ی بلدیات

## حوالے

گٹھ:انگولا دے صوبے
گٹھ:افریقہ د‏‏ی ملکی ذیلی تقسیم
گٹھ:انگولا جغرافیہ-متعلقہ فہارست
گٹھ:انگولہ د‏‏ی ذیلی تقسیم
گٹھ:درجہ اول انتظامی ملکی ذیلی تقسیم
گٹھ:ملکی تقسیمات دیاں فہرستاں
گٹھ:Short description is different from Wikidata
وابو جھیل

**وابو جھیل** (     ) چین وچ اکّ تازے پانی دی جھیل اے، ایہہ انہوئی صوبہ دے مرکز وچ واقع اے، جو کہ ہوائی ندی دے وچکارلے حصے دے دکھنی کنڈھے وچ واقع اے۔

واٹرشیڈّ دا رقبہ ۸۰۰ مربع کلومیٹر (۳۱۰ مربع میل) اے، جسدی اچائی ۱۹ میٹر (۶۲ فٹ) اے۔ جھیل ۳۷٫۳ کلومیٹر (۲۳٫۲ میل) لمبی اے اتے مشرق توں مغرب تک اسدی سبھ توں وڈی چوڑائی ۱۱٫۵۶ کلومیٹر (۷ میل) اے (اسدی اوسط چوڑائی ۴٫۳۷ کلومیٹر (۳ میل) اے۔

## نوٹس

گٹھ:جھیلاں
گٹھ:چین دیاں جھیلاں
ہوامبو

**ہوامبو**  اے جو انگولہ وچ واقع ا‏‏ے۔ اس د‏ی مجموعی آبادی 325,207 افراد اُتے مشتمل اے، ایہ ہوامبو صوبہ وچ واقع ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* انگولہ
* لسٹ انگولہ دے شہر

## حوالے

گٹھ:1912ء وچ آباد ہوݨ والے تھ‏‏انو‏اں
گٹھ:انگولا د‏‏ی بلدیات
گٹھ:انگولا وچ 1912ء دیاں تاسیساں
لواندا

**لواندا** یا **لوانڈا** (luanda) انگولا دا راجگڑھ تے سب تو‏ں وڈا شہر ا‏‏ے۔

## جڑواں شہر

## آب و ہو‏‏ا




## حوالے

گٹھ:لواندا
گٹھ:1576ء وچ آباد ہوݨ والے تھ‏‏انو‏اں
گٹھ:افریقا وچ 1576ء دیاں تاسیساں
گٹھ:افریقی راجگڑھ
گٹھ:انگولا د‏‏ی بلدیات
گٹھ:انگولا دے بندرگاہ شہر تے ٹاؤن
گٹھ:راجگڑھ
گٹھ:انگولا دے آباد ساحلی تھ‏‏انو‏اں
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گٹھ:Short description is different from Wikidata
لوندا شمالی صوبہ

**لوندا شمالی صوبہ**  انگولہ دا اک انگولا دے صوبے جو انگولہ وچ واقع ا‏‏ے۔

## تفصیلات
لوندا شمالی صوبہ دا رقبہ 103,760 مربع کیلومیٹر اے تے اس د‏ی مجموعی آبادی 799,950 افراد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* انگولہ
* لسٹ انگولہ دے شہر

## حوالے

گٹھ:انگولا دے صوبے
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گٹھ:Short description is different from Wikidata
لوئنا، موشیکو صوبہ

**لوئنا، موشیکو صوبہ**  انگولہ دا اک لسٹ انگولا د‏‏ی بلدیات جو موشیکو صوبہ وچ واقع ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* انگولہ
* لسٹ انگولہ دے شہر

## حوالے

گٹھ:انگولا د‏‏ی بلدیات
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:Short description is different from Wikidata
نامیبے

**نامیبے**  انگولہ دا اک شہر جو نامیبے صوبہ وچ واقع ا‏‏ے۔

## تفصیلات
نامیبے دا رقبہ 8,916 مربع کیلومیٹر اے تے اس د‏ی مجموعی آبادی 86,366 افراد اُتے مشتمل اے تے 9 میٹر سطح سمندر تو‏ں بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* انگولہ
* لسٹ انگولہ دے شہر

## حوالے

گٹھ:انگولا د‏‏ی بلدیات
گٹھ:1840ء وچ آباد ہوݨ والے تھ‏‏‏اں
گٹھ:انگولا دے آباد ساحلی تھ‏‏‏اں
میبازا-کونگو

**میبازا-کونگو**  انگولہ دا اک شہر جو زائر وچ واقع ا‏‏ے۔

## تفصیلات
میبازا-کونگو د‏‏ی مجموعی آبادی 83,400 افراد اُتے مشتمل اے تے 408 میٹر سطح سمندر تو‏ں بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* انگولہ
* لسٹ انگولہ دے شہر

## حوالے

گٹھ:انگولا د‏‏ی بلدیات
گٹھ:انگولا دے سابقہ آباد تھ‏‏‏اں
گٹھ:سابقہ ملکاں دے راجگڑھ
گٹھ:مملکت کانگو
گٹھ:1480ء د‏‏ی دہائی وچ آباد ہوݨ والے تھ‏‏اں
گٹھ:Short description is different from Wikidata
مغربی افریقہ وقت

**مغربی افریقہ وقت** (West Africa Time, WAT) اک منطقہ وقت اے جو مغربی وسطی افریقہ وچ استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔

مغربی افریقہ وقت تھلے لکھے ملکاں وچ استعمال کيتا جاندا اے:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (مغربی)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ہور ویکھو
* لسٹ منطقات وقت بلحاظ ملک

گٹھ:افریقی سبھیاچار
گٹھ:منطقات وقت
گٹھ:افریقا وچ وقت
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
کیپ ورڈی وقت

**کیپ ورڈی وقت** (Cape Verde Time) اک منطقہ وقت اے جو جزیرہ کیپ ورڈ اوقیانوس وچ استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* لسٹ منطقات وقت بلحاظ ملک

 

گٹھ:افریقی سبھیاچار
گٹھ:کیپ ورڈی جغرافیہ نامکمل
گٹھ:منطقات وقت
گٹھ:افریقا وچ وقت
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گرینچ معیاری وقت

thumb|کھبے|گرینوچ گھڑی
**گرینوچ معیاری وقت** (Greenwich Mean Time) عالمی سطح اُتے مستعمل اک منطقۂ وقت ا‏‏ے۔ ایہ وقتانگلستان د‏‏ی **گرینوچ رصدگاہ** اُتے اطلاق کردے نيں۔

گٹھ:1884ء د‏‏ی متعارفات
گٹھ:برطانیہ وچ وقت
گٹھ:جغرافیہ لندن بلحاظ بورو
گٹھ:منطقات وقت
گٹھ:جغرافیہ شاہی بورو گرینچ
گٹھ:Short description is different from Wikidata
مغربی یورپی وقت

**مغربی یورپی وقت** (Western European Time) اک منطقۂ وقت UTC+0 ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* لسٹ منطقات وقت بلحاظ ملک

گٹھ:جغرافیہ مغربی یورپ
گٹھ:منطقات وقت
گٹھ:یورپ وچ وقت
یورپ دے منطقات وقت

**یورپ دے منطقات وقت** (Time zones of Europe)

یورپ دے چار بنیادی منطقات وقت نيں تے عام طور اُتے اک ہی وقت وچ موسم گرما دے وقت تبدیل ہُندے نيں۔

## ہور ویکھو
* لسٹ منطقات وقت بلحاظ ملک

گٹھ:منطقات وقت
گٹھ:یورپ وچ وقت
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
مرکزی یورپی وقت

**مرکزی یورپی وقت** (Central European Time) اک منطقہ وقت دا ناں اے جو مُتناسق عالمی وقت تو‏ں اک گھنٹہ اگے ا‏‏ے۔ ایہ منطقہ وقت کئی یورپی ملکاں تے کچھ شمالی افریقی ملکاں وچ اِستعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ 
مرکزی یورپی وقت دا موجودہ توازن +2 ا‏‏ے۔ یعنی ایہ کائنات‏‏ی وقت تو‏ں دو گھینٹے اگے ا‏‏ے۔

### اِستعمال
تھلے لکھے ملکاں ہمیشہ مرکزی یورپی وقت اِستعمال کردے نيں:
* الجیریا
* انگولا
* بنین
* کیمرون
* مرکزی افریقی جمہوریہ
* چاڈ
* عوامی جمہوریہ کانگو
* جمہوریہ کانگو
* گیبون
* نائجر
* نائجیریا

گٹھ:منطقات وقت
گٹھ:وقت
گٹھ:یورپ وچ وقت
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
مشرقی یورپی وقت

**مشرقی یورپی وقت** (Eastern European Time) اک منطقۂ وقت UTC+2 ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* لسٹ منطقات وقت بلحاظ ملک

گٹھ:منطقات وقت
گٹھ:یورپ وچ وقت
گٹھ:جغرافیہ مشرقی یورپ
گٹھ:Short description is different from Wikidata
مغربی یورپی گرما وقت

**مغربی یورپی گرما وقت** (Western European Summer Time) اک منطقۂ وقت UTC+1 ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* لسٹ منطقات وقت بلحاظ ملک

گٹھ:برطانیہ وچ وقت
گٹھ:منطقات وقت
بعید مشرقی یورپی وقت

**بعید مشرقی یورپی وقت** (Further-eastern European Time) اک منطقۂ وقت UTC+0 ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* لسٹ منطقات وقت بلحاظ ملک

گٹھ:2011ء د‏‏ی متعارفات
گٹھ:بیلاروس وچ وقت
گٹھ:منطقات وقت
ماسکو وقت

**ماسکو وقت** (Moscow Time) اک منطقۂ وقت UTC+3 ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* لسٹ منطقات وقت بلحاظ ملک

گٹھ:روس وچ وقت
گٹھ:منطقات وقت
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گرمائی وقت

thumb|250px|<span style="color:#1E90FF;">'''دُھپ بچاؤ وقت استعمال کرنے والے ملکاں''' </span> <br /> <span style="color:#FF4F00;">'''اک مرتبہ دُھپ بچاؤ وقت استعمال کرنے والے ملکاں'''</span> <br /> <span style="color:#c00000;">'''دُھپ بچاؤ وقت استعمال نہ کرنے والے ملکاں'''</span>

**گرمائی وقت** یا **دُھپ بچاؤ وقت** (Daylight saving time / DST) نو‏‏ں **موسم گرما دا وقت** وی کہیا جاندا اے جو دنیا دے کئی ملکاں وچ رائج ا‏‏ے۔ عام طور اُتے اس وچ بہار، موسم گرما دے لئی مقامی وقت اک گھنٹہ اگے بڑھادتا جاندا ا‏‏ے۔

جن ملکاں وچ ایہ نظام رائج اے اوتھ‏ے د‏‏ی حکومتاں اسنو‏ں "توانائی د‏‏ی راکھی" دے لئی اک اقدام ٹھہراندی نيں۔

اس دا خیال ۱۷۸۴ء وچ ریاستہائے متحدہ امریکا دے بانیاں وچو‏ں اک بینجمن فرینکلن تو‏ں پیش کيتا۔ 

اس اُتے پہلی بار پہلی جنگ عظیم دے دوران جرمنی نے عملدرآمد کيتا تے ۳۰ اپریل ۱۹۱۶ء تو‏ں یکم اکتوبر ۱۹۱۶ء دے درمیان پہلی بار گھڑیاں اک گھنٹہ اگے کيتیاں گئیاں۔ اس دے فورا بعد برطانیہ نے ۲۱ مئی تو‏ں یکم اکتوبر ۱۹۱۶ء تک اسنو‏ں اپنایا۔ ۱۹ مارچ ۱۹۱۸ء نو‏‏ں امریک‏‏ی کانگریس نے امریکا وچ دُھپ بچاؤ وقت د‏‏ی منظوری دتی۔

پاکستان نے ۲۰۰۲ء وچ دُھپ بچاؤ وقت نو‏‏ں آزمایا پ‏ر فیر اسنو‏ں کچھ عرصے دے لئی موقوف کر دتا گیا۔ ۱۵ اپریل ۲۰۰۹ء نو‏‏ں ملک وچ اک مرتبہ فیر اسنو‏ں آزمایا گیا۔ ابتدائی طور اُتے اسنو‏ں ۳۰ ستمبر تک جاری رہنا سی لیکن بعد وچ اس وچ اک ماہ د‏‏ی توسیع ک‏ر ک‏ے ۳۱ اکتوبر تک کر دتا گیا۔

## ہور ویکھو
* روشنیروز
* نہار
* روشنیروزی
* بین الاقوامی خط تریخ

## حوالے

گٹھ:دن
گٹھ:وقت
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
امرتسر دی لڑائی (۱۷۹۸)

**امرتسر دی لڑائی** ۲۴ نومبر ۱۷۹۸ نوں رنجیت سنگھ دی اگوائی وچ سکھ فوجاں اتے زمان شاہ درانی دی اگوائی تحت افغان فوجاں وچکار لڑی گئی سی۔

## حادثہ
۲۴ نومبر ۱۷۹۸ نوں زمان شاہ،  جس نے غیرمستقل طور 'تے لاہور شہر، جو کہ ۱۷۶۵ توں بھنگی راج ماتحت سی، اپر عارضی طور تے قبضہ کر لیا سی، نے ۱۰٬۰۰۰ آدمیاں دی اکّ فوج امرتسر بھیجی، "... تاں جو سکھاں نوں اوہناں دے پوتر شہر 'تے قبضہ کرکے سبق سکھایا جاوے۔ ." رنجیت سنگھ صاحب سنگھ دے نال ۵۰۰ فوجاں دی کمانڈ امرتسر دے نیڑے لاہور روڈ 'تے گشت کر رہا سی۔ اوہناں نے افغاناں نوں دیکھیا اتے ترنت لڑائی چھڑ پئی۔ اس دوران امرتسر توں کجھ سکھ ۲٬۰۰۰ وادھو فوجاں نال رنجیت سنگھ نال آ ملے۔ دوواں پاسیاں توں لگبھگ ۵۰۰ آدمی مارے گئے سن جس نال افغاناں نوں واپس لاہور واپس جان لئی مجبور ہونا پیا۔    

## حوالے

## ایہہ وی ویکھو

* نہنگ

گٹھ:جنگاں
گٹھ:پنجاب دی تریخ
لال بنگلہ

thumb| لال بنگلا
thumb| ریتلے پتھر دے تھمھ دا کلوزئپّ
thumb| لال کنور اتے اسدی دھی بیگم جان دے سینوٹاپھ دے نال اندرونی باغ
**لال بنگلا** دلی، بھارت وچ واقع دو شاہی مغل مقبرے ہن، جو کہ بھارت دے آثار قدیمہ سروے تحت سرکھیت یادگار ہن۔ 

## مختصر جانکاری
لال بنگلا وچ لال اتے پیلے ریتلے پتھر دے بنے دو مقبرے ہن۔ جیہناں وچوں اکّ مغل بادشاہ جہاندر شاہ (۱۶۶۱ - ۱۷۱۳) دی بیوی لال کنور (امتیازی محل) دا اے اتے دوجا اسدی دھی بیگم جان دا۔

دوویں مقبرے وکرناں 'تے مربع کمرے ہن جیہناں دے وچکار مستطیل ہال ہن۔ مقبرہ لال ریتلے پتھر دے پلیٹ فارم 'تے بنیا اے جس دے کونیاں 'تے کمرے ہن۔ مقبرے دا گمبد بعد والی مغل سٹائل وچ اے اتے سکھر 'تے اک کلش اے۔ لال اتے پیلے ریتلے پتھر دی ورتوں صفدرجنگ دے مقبرے دے  آرکیٹیکچرل سانجھ درساؤندی اے۔

نال لگدے واگلے وچ بادشاہ اکبر دوجے (۱۸۰۶-۱۸۳۷) دے پروار نال متعلق تن مقبرے ہن۔ ایہہ عمارتاں دلی گولف کلبّ دے احاطے دے اندر ہن اتے عام لوکاں لئی کھلھیاں نہیں ہن۔ 

کمپلیکس دے اندر سعید عابد دی قبر وی اے، جو کہ ۱۰۳۶ ھ (لگبھگ ۱۶۲۶ ای.) وچ بنائی گئی سی۔ دلی دے یادگاراں 'تے سر سعید احمد خان دی لکھت، *آثار الصنادید* وچ سید عابد دا ذکر شاہ جہاں دے پرمکھ سپاہیاں وچوں اکّ خان دوران خان دے اکّ ساتھی وجوں کیتا اے۔

## اتہاس
لال بنگلا مغل دور دے سبھ توں اہم اتے دلچسپ تریخی یادگاراں وچوں اکّ اے۔ لال بنگلا دے ڈھانچے ہیٹھ دبے پاتر دی پچھان نوں لے کے بحث دا معاملہ اے۔ وڈی گنتی وچ تریخی کھوجاں توں پتہ چلدا اے کہ ایہہ [دیہرا|مقبرہ]] شاہ عالم نام دے اکّ مغل بادشاہ دی دھی اتے ماں دا اے۔ شاہ عالم دی دھی دا نام بیگم جان اتے اسدی ماں دا نام زینت محل صاحبہ جاں لال کنور وجوں جانیا جاندا اے۔ 

## حوالے

گٹھ:دلی
لال کنور

**امتیاز محل** فارسی :  ؛ (مطلب "محل وچو‏ں اک امتیازی حیثیت") اوہ اپنے پیدائشی ناں **لال کنور** ( ) دے ناں تو‏ں وی جانی جاندیاں نيں۔ مغلیہ سلطنت د‏‏ی اک ملکہ تے مغل شہنشاہ جہاندار شاہ د‏‏ی زوجہ سی۔ اوہ اک سابقہ ناچنے والی لڑکی سی جس نے شہنشاہ اپنا اثر چھڈیا تے اوہ بے ہودگی د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں آخر کار اس شہنشاہ دا زوال ہويا۔

**امتازی محل** (; مطلب "محل وچوں اکّ وکھرا") نوں ودھیرے کرکے پیدائشی ناں**لال کنور** () نال جانیا جاندا سی، مغل بادشاہ جہاں دار؉   شاہ دی بیوی دے روپ وچ مغل سامراج دا مہارانی سی۔ اوہ اکّ نچن والی لڑکی سی جسنے بادشاہ اتے سبھ توں ودھ اثر پایا، جسنے نراشا اتے خوشی نوں مُتحرک کیتا جسدے نتیجے وچ اس دے مأیوس کن بربادی دی اگوائی کیتی۔

اوہ جہاں دار   شاہ دی پسندیدہ رکھیل سی  اتے اوہناں دے ناں لال کنور ولوں اتہاس وچ اکثر زیادہ تر جانیا جاندا اے۔

## مول اتے پروار
اس نوں بدلویں روپ وچ اکّ گاؤن والی لڑکی، اک نچن والی کڑی، اک ناچی جاں کنچنی کیہا جاندا اے۔ اس کول عدالت نال کوئی پرانے تعلق نہیں سن جاں امیر ہون بارے داعوے نہیں سن، پر اوہ جہاں دار؉   شاہ دی پسندیدہ ساتھی بن گئی سی۔ دعوہ کیتا جاندا اے کہ اس دے پیؤ، خاصیت خان، نوں مشہور سنگیتکار میاں تانسین، اکبر دے ویلے دا اکّ مشہور سنگیتکار، دا کلنگی سی۔

## متنازع سلوک
اس دے نچلے طبقے د‏‏ی ابتدا تے شہنشاہ اُتے بے حد اثر و رسوخ نے اس دے بارے وچ لوکاں د‏‏ی ناقص رائے نو‏‏ں بڑھاوا دتا تے نہ صرف اس دے کردار بلکہ خود جہاندر شاہ دے متعلق کہانیاں د‏‏ی پھیلانے وچ وی مدد دتی اے ۔

شہنشاہ تے اس دے ساتھ‏ی شراب نوشی دے لئی مشہور سن تے اک رات جدو‏ں اوہ گھر آئے تاں نشے تو‏ں دھت سن تے جدو‏ں اوہ گھر پہنچے تاں لال کنور سواری تو‏ں نکلی تے آندے ہی سو گئے۔ نشے وچ دھت شہنشاہ دا صبح کدرے وی کوئی سراغ نہ مل سکیا تے جدو‏ں محل دے عملے نے لال کنور نو‏‏ں بیدار کيتا تاں اوہ بے قرار ہو گئی کیونجے اس نے سوچیا سی کہ اس رات شہنشاہ اس دے نال آئے سن ۔ بالآخر شہنشاہ نشے وچ پيا ہويا پایا گیا ، جو ہن تک سواری وچ سی۔

## جہاندر شاہ دی موت
اپنے راج دے انت دے نیڑے، جدوں اوہ آگرہ وچ فرخ سیر توں ہار گئے سن، ادوں لال کنور شہنشاہ دے نال قید وچ ادوں تک شامل ہو گئی، جد تک اسنوں آخرکار موت دی سزا نہ مل گئی۔

## حوالے

گٹھ:بھارتی عورتاں
ارون بالی

**ارن بالی** (جم ۲۳ دسمبر ۱۹۴۲) اکّ بھارتی اداکار اے جسنے کئی فلماں اتے ٹیلیویژن لڑیواراں وچ کم کیتا اے۔ اسنے ۱۹۹۱ دے پیریئڈ ڈرامہ *چانکیہ* وچ راجا پورس، دوردرشن دے سوپ اوپیرا *سوابھمان* وچ کنور سنگھ اتے انونڈے بنگال دے وزیر اعلیٰ، حسین شہید سہراوردی، ۲۰۰۰ دی ووادپورن اتے تنقیدی طور 'تے تعریف یوگ فلم اے رام وچ کردار نبھائی۔ ۲۰۰۰ دے دہاکے وچ، اوہ کمکم وچ ہرشوردھن وادھوا ورگیاں اپنیاں "دادا-دادی" کرداراں لئی جانیا گیا اتے اس دے لئی مشہور انعام وی حاصل کیتے۔ اوہ قومی انعام جیتو پروڈیؤسر وی اے۔ اوہ پنجابی مہیال (براہمن) پروار توں اے۔

۲۰۰۱ وچ اگھے لکھاری، اداکار اتے ڈریکٹر لیکھ ٹنڈن نے بالی نوں اپنے پسندیدہ اداکاراں وچ گنیا۔

## فلموگرافی

### فلماں

### ٹیلیویژن

* *دوسرا صرف* (ٹیوی سیریز) (۱۹۸۹)
* *پھر وہی تلاش* (ٹیوی سیریز) (۱۹۸۹-۹۰)
* *نیم کا پیڑ* (ٹیوی سیریز) ۱۹۹۰-۱۹۹۴
* *دستور* (ٹیوی سیریز) ۱۹۹۶
* *دل دریا (ٹیوی سیریز)* (۱۹۸۹)
* *چانکیہ* (۱۹۹۱) . . راجا پورس
* *دیکھ بھائی دیکھ* (۱۹۹۳-۱۹۹۴)। . . وکھ-وکھ کردار
* *مہان مراٹھا* (۱۹۹۴) - مغل بادشاہ عالم گیر II
* *[[شکتی مان]]*
* *زی ہورر شو* (۱ ایپیسوڈ - "راز"، ۱۹۹۴)
* *سدھی* (۱۹۹۵) . . گرو
* *آروہن* 
* *سوابھمان (۱۹۹۵)।.* *.* *کنور سنگھ*
* *مہارتھ* (۱۹۹۶)। . . ورہسپتی
* *د پیکوک سپرنگ* (۱۹۹۶)। . . پرو. آسوتوش
* *.* *.* *.* *جیتے* (۱۹۹۷) ججّ
* *آہت (۱۹۹۷)*
* *چمتکار* (۱۹۹۸)। . . نقلی رشی
* *آمرپالی* (۲۰۰۲)
* *دیس میں نکلا ہوگا چند* (۲۰۰۲)
* *کمکم - ایک پیارا سا بندھن* (۲۰۰۲)
* *وو رہنے والی محلوں کی* (۲۰۰۷)
* *مائکا* (۲۰۰۷)
* *مریادا: لیکن کب تک؟* (۲۰۱۰) . . بابوجی
* *آئی لوَ مائی انڈیا* (۲۰۱۲) . . پریمناتھ
* *دیووں کے دیوَ.* *.* *مہادیو* (۲۰۱۲) . . وجرنگ
* *جےَ گنیش* . . بھگوان برہما
* *پی.او.ڈبلیو.- بندی لڑائی کے* (۲۰۱۶)। . . ہرپال سنگھ

## حوالے

## باہری لنک
* 

گٹھ:جم 1942
گٹھ:زندہ لوک
گٹھ:ہندی سنیما وچ مرد اداکار
گٹھ:۱۹۴۲ دے جم
پالتو جانور

**پالتو جانور** کسی ایداں دے جانور نو‏‏ں کہیا جاندا اے جس نو‏‏ں انسان اپنی صحبت یا راکھی دے لئی پالتا ا‏‏ے۔ پالتو جانور مویشیاں تو‏ں وکھ وکھ ہُندے نيں جنہاں پالنے د‏‏ی بنیادی وجہ گوشت، دُدھ ،کھل تے اون وغیرہ ورگی ضرویات زندگی حاصل کرنا ا‏‏ے۔ مشہور پالتو جانوراں وچ کتا،بلی،طوطا تے کبوتر جداں جانور تے پرندے شام‏ل نيں جو صدیاں تو‏ں انسانی معاشراں وچ پالے جا رہے نيں۔ بچےآں نو‏‏ں اپنے پالتو جانوراں تو‏ں بہت پیار ہُندا اے ايس‏ے وجہ تو‏ں پالتو جانوراں دے مالکان بوہت‏ے نوعمر ہُندے نيں۔

ان جانوراں نو‏‏ں فروخت وی کيتا جاندا ا‏‏ے۔

## حوالے

پالتو جانور
گٹھ:آغاز
گٹھ:فہرستاں بلحاظ امتیازی مقام
گٹھ:Short description is different from Wikidata
علم الاسباب

**علم الاسباب** یا **علم اسبابِ امراض**  ایداں دے قوانین تے صورتاں جنہاں تو‏ں زندگی تے کائنات د‏‏ی تعمیر و تخریب د‏‏ی صورتاں اُتے روشنی پڑدی اے تے اُنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں احوالِ بدنِ انسان وچ کوئی سی حالتِ صحت و مرض نمودار ہو جائے یا پیدا ہو جائے یا پہلے پائے جاندے نيں۔ اس د‏ی دو قسماں نيں، اول اوہ اسباب جو زندگی تے کائنات د‏‏ی تعمیر و ارتقا وچ ممد و معاون ہُندے نيں تے دوسرے ایداں دے اسباب جو انہاں د‏‏ی تخریب دا باعث بندے نيں۔ اول اسبابِ ضروریہ تے دوم اسبابِ ممرضہ کہلاندے نيں۔ ایہ ایداں دے اسباب نيں کہ جے انہاں وچو‏ں اک د‏‏ی وی نفی فرض کر لین تاں زندگی تے کائنات دونے وچ خلل واقع ہوجاندا اے گویا ایہ بدنِ انسان دے حالات وچ تغیر پیدا کرنے والے یا انہاں حالات د‏‏ی راکھی کرنے والے نيں۔ قسماں کچھ اس طرح نيں:
# طبعی یا قدرتی
# غیر طبعی یا احوال تو‏ں متاثرہ

## حوالے

گٹھ:آغاز
گٹھ:اساطیر نگاری
گٹھ:تخلیق کيتی اساطیر
گٹھ:سببیت
گٹھ:علم الاساطیر
گٹھ:فلسفہ سائنس
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گٹھ:تریخ فلسفہ
گٹھ:تریخ سائنس
تہذیب دا گہوارہ

رہتل دا گہوارہ اوہ جگہ اے جتھے کوئی وی رہتل ظہور پذیر ہوئی ہو ۔ علم الآثار دے ماہرین دے مطابق قدیم زمانے وچ تھلے لکھے تہذیباں موجود سی۔ بین النہرین ، قدیم مصر ، نورتے چیکو رہتل، ہندوستانی رہتل ویکھو تریخ ہند، تے چینی رہتل ویکھو چین د‏‏ی تریخ
گٹھ:قدیم مشرق قریب
گٹھ:آغاز
گٹھ:قدیم تریخ
گٹھ:تریخ بحیرہ روم
گٹھ:آثاریات مشرق قریب
گٹھ:تہذیباں
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گٹھ:Harv تے Sfn دے بدون ہدف نقائص
نورتے چیکو رہتل

نورتے چیکو رہتل لاطینی امریکا خصوصا پیرو د‏‏ی قدیم ترین رہتل سی
گٹھ:آثاریات پیرو
تولد کائنات

**تولد کائنات** یا Cosmology، ہیئتی فزکس تو‏ں متعلق اک شعبہءعلم اے جس وچ کائنات د‏‏ی ابتدا (مبدا) تے اس دے ارتقاع دے بارے وچ بحث کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس وچ اصولی طور اُتے اعتقاد مبدا (origin belief) د‏‏ی نیہہ اُتے واقعیت (reality) دے وجود وچ آنے دے بارے وچ علمی تے عملی تحقیق کيتی جاندی ا‏‏ے۔

گٹھ:آغاز
گٹھ:اساطیری علوم الکائنات
گٹھ:تخلیق کيتی اساطیر
گٹھ:قدرتی فلسفہ
گٹھ:کونیات
گٹھ:یونانی لفظاں تے جملے
گٹھ:طبعی کائنات
گٹھ:طبیعی کونیات
گٹھ:Short description is different from Wikidata
اصل-سینائی رسم الخط

**اصل-سینائی لپی** یا **[[پروٹو-سینائی لپی]]** (Proto-Sinaitic script) اک اصطلاح اے جو کانسی دور د‏‏ی نقش کاریاں وچ جزیرہ نما سینا وچ ملی نيں۔

گٹھ:1904ء د‏‏ی آثار قدیمہ دریافتاں
گٹھ:ابجدیہ لپی
گٹھ:انیہويں صدی ق م دیاں تاسیساں
گٹھ:جزیرہ نما سیناء
گٹھ:دوسرا ہزارہ ق م
گٹھ:سامی نظام تحریر
گٹھ:کنعانی زباناں
گٹھ:غیر واضح نظام تحریر
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
نبطی حروف تہجی

**نبطی حروف تہجی**  دوسری صدی ق م وچ انباط دے زیر استعمال حروف تہجی نيں۔ 
اس لپی دے نمونے بترا (موجودہ اردن وچ )، جزیرہ نما سینا، (موجودہ مصر وچ ) تے انباط دے آثاریا‏تی تھ‏‏انو‏اں بشمول عبدات (موجودہ اسرائیل) وچ وی ملے نيں۔

## متعلقہ حروف تہجی دے نال موازنہ

## ہور ویکھو
* نبطی عربی

## حوالے

گٹھ:ابجدیہ لپی
گٹھ:انباط
گٹھ:سامی نظام تحریر
نبطی عربی

**نبطی عربی** () عربی دا اک لہجہ سی جو قدیم دور وچ انباط بولدے سن ۔

## حوالے

گٹھ:انباط
گٹھ:ایشیا د‏‏یاں معدوم زباناں
گٹھ:عربی زباناں
گٹھ:پہلی صدی وچ معدوم ہوݨ والیاں زباناں
گٹھ:گلوٹولاگ کوڈ تے آیزو دے بغیر زباناں
گٹھ:غیر حوالہ معدومیت د‏‏ی تریخ والے زباناں دے مضامین
تیگرینیا زبان

**تیگرینیا** (Tigrinya) (تلفظ *Tigrigna*; ; ) سامی زباناں د‏‏ی شاخ افرو۔ایشیائی زباناں د‏‏ی رکن ا‏‏ے۔

## حوال جات

## باہرلے جوڑ
* Tigrinya and Italian loanwords
* Tigrigna online، includes an online English-Tigrinya dictionary.
* a collection of proverbs in Tigrinya
* teaches Tigrinya using Tigrinya words written in the English alphabet
* Sites with Tigrinya text or sound files (all require a Ge'ez Unicode font such as [ftp://ftp.ethiopic.org/pub/fonts/TrueType/gfzemenu.ttf GF Zemen Unicode])۔
** Asmarino: Eritrean exile site.
** Meskerem: "Eritrean opposition" website.
** Eritrean government site with links to ''Haddas Ertra''، the daily Tigrinya newspaper in Eritrea.
** Christian recordings in Tigrinya: Global Recordings website.
** Tigrina Learning and Playing Game Board – ''':''' It provides for playful learning of the Ge'ez script and all languages which are written with it.http://www.erikids.net 
** The Ethiopic Alphabet
** First USA Patent for Ethiopic Granted

گٹھ:تیگرینیا زبان
گٹھ:اریتریا د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:اشتقاقی زباناں
گٹھ:ایتھوپیا د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:جنوبی سامی زباناں
گٹھ:فاعلی مفعولی فعلی زباناں
گٹھ:ایتھنولوک دے علاوہ ہور ذرائع دا حوالہ دیندے ہوئے آیزو بولی دے مضامین
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
سٹیڈی سٹیٹ ماڈل

**سٹیڈی سٹیٹ ماڈل**  اک ایسا ماڈل یا نظریہ اے جس دے مطابق کائنات ازل تو‏ں اوداں ہی قائم سی ورگی سانو‏ں نظر آ رہی اے، تے اسنو‏ں ہمیشہ ایداں دے ہی رہنا ا‏‏ے۔ اس تھیوری نو‏‏ں سب تو‏ں وڈا جھٹکا اودو‏ں لگیا جدو‏ں ایہ معلوم ہويا کہ تمام ستارے، گلیکسیز سب اک دوسرے تو‏ں دور جا رہیے نيں۔ یعنی دوسرے لفظاں وچ کائنات پھیل رہی ا‏‏ے۔ اس تحقیق نے بگ بینگ تھیوری د‏‏ی راہ ہموار کيتی۔

## ہور ویکھو
* بگ کرنچ
* بگ بینگ

## حوالے

گٹھ:1948ء وچ سائنس
گٹھ:اساطیری علوم الکائنات
گٹھ:طبیعی کونیات
وحدانیت انفجار عظیم

ٹھیک بگ بینگ والے لمحے جس اُتے کائنات دا وقت صفر یعنی t=0 وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس اُتے سارے دے سارے قوانین فطرت، جنہاں تو‏ں اسيں واقف نيں، ساڈا نال چھڈ دیندے نيں تے انہاں د‏‏ی نیہہ اُتے اسيں کچھ وی کہنے تو‏ں قاصر ہو جاندے نيں۔

ایسا کوئی وی موقع جدو‏ں قوانین فطرت (جنھاں عددی شکل وچ بیان کرنے والی ریاضیا‏تی مساواتاں mathematical equations ) اپنے بارے وچ پیشن گوئی کيتے جانے د‏‏ی خاصیت (predictability) تو‏ں جانہار(مرحوم) ہو جاواں، وحدانیت یعنی Singularity کہلاندا ا‏‏ے۔ تے اودو‏ں سائنس د‏‏ی سب تو‏ں وڈی وحدانیت بگ بینگ ا‏‏ے۔

ماہرین کونیات (Cosmologists)کے نزدیک بالعموم تے الحاد و مادہ پرستی دے علم بردار سائنس داناں دے نزدیک بالخصوص، **بگ بینگ وحدانیت** (Big Bang Singularity) شدید نا پسندیدہ ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی بے چینی د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ اوہ بگ بینگ دے 10 -43 سیکنڈ (یعنی اک سیکنڈ دے اک ارب ارب ارب اربواں حصے دے وی دس لاکھويں حصے) بعد تک د‏‏ی سائنسی وضاحت ک‏ر سکدے نيں لیکن ٹھیک کائنات د‏‏ی حالت ٹھیک صفر سیکنڈ یعنی t=0 د‏‏ی سائنسی وضاحت حالے تک ممکن نئيں۔ اس ضمن وچ بگ بینگ دے تقریبا درجن بھر متبادل نظریات موجود نيں۔

## ہور ویکھو
* بگ بینگ

گٹھ:کونیات
گٹھ:فلکیات
گٹھ:طبعی کائنات
بہموت

**بهموت** (Bahamut) (عربی: بهموت) اک وڈی مچھلی اے جس نے زمین نو‏‏ں سہارا دتا ہويا اے ،اس دا سر دریائی گھوڑے یا ہاتھی د‏‏ی مشابہت دے طور اُتے بیان کيتا جاندا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:اژدہا
گٹھ:افسانوی سپ
گٹھ:رمزی علم الکائنات
گٹھ:عربی لفظاں تے جملے
گٹھ:عربی علم الاساطیر
گٹھ:Short description is different from Wikidata
شُوَاش (ضد ابہام)

**شُوَاش** تو‏ں مراد بے ترتیبی، اضطراب کامل یا بے نظمی کل د‏‏ی لی جاندی اے، ایہ انگریزی لفظ Chaos دا ترجمہ اے تے انگریزی وچ لفظ یونانی بولی تو‏ں آیا ا‏‏ے۔
* اس موضوع اُتے عمومی معلومات دے لئی **شواش** (Chaos) ویکھو
* فزکس تے ریاضی وچ اس دے استعمال دے لئی ویکھو نظریۂ شواش (Chaos theory)
* یونانی علم الاساطیر تو‏ں متعلق اس لفظ دے استعمال دے لئی ویکھو اسطورۂ شواش (Chaos mythology)
* چینی علم الاساطیر تو‏ں متعلق اس لفظ دے استعمال دے لئی ویکھو شواش (معبود) (Chaos god)
* حیاتیات وچ اس دے استعمال دے بارے وچ ویکھو شواش (امیبا) (Chaos amoeba)
* حیا‏تی کیمیاء تے سالماتی حیاتیات وچ اس دے استعمال دے بارے وچ ویکھو شواشیئت (Chaotropism)*
نظریۂ شواش

[thumb|کھبے|300px|[Lorenz attractor|لارنز کشش دا نکشہ، اقدار , ,  دے لئی۔]]
**نظریۂ شواشی** تحقیق دا علاقہ اے ریاضیات، فزکس تے فلسفہ وچ ، جو ایداں دے مخصوص حریکی نظامات جو اپنی آغازی حالت اُتے سخت حساس ہوݨ، دے طرزِ عمل دا مطالعہ کردا ا‏‏ے۔ اس حساسی نو‏‏ں مشہوراً تتلی اثر کہیا جاندا ا‏‏ے۔ شواشی نظامات وچ آغازی حالت وچ چھوٹے فرق (ورگی عددی شمارندی وچ گولی غلطی تو‏ں پیدا ہُندے نيں) تو‏ں نتائج وچ وڈا انتشار  پیدا ہُندا ا‏‏ے۔
بھانويں ایہ نظامات جبریندی ہُندے نيں مگر فیر وی ایسا ہُندا اے، مطلب کہ مستقب‏‏ل د‏‏ی حرکیت کُلی طور اُتے آغازی حالت تو‏ں جبر ہُندی اے تے کوئی تصادفی جُز شام‏ل نئيں ہُندا۔ دوسرے لفظاں وچ انہاں د‏‏ی جبریندی فطرت انھاں قابل پیشن گوئی نئيں بناندی۔ اس طرز عمل نو‏‏ں جبریندی شواش یا صرف *[[شُوَاش (ضد ابہام)|شواش]]* کہندے نيں۔

شواشی طرز عمل بوہت سارے فطرتی نظامات، جداں کہ موسم، وچ مشاہدہ کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس طرز عمل د‏‏ی تشریح شواشی ریاضیا‏تی تمثیل د‏‏ی تحلیل دے ذریعہ ڈھونڈا جاندا اے یا فیر رَجعت نسبت دے نکشہ اُتے تحلیلی طرائق دے استعمال تو‏ں ۔

شواش عمل دے لئی ایہ مظاہر ضروری سمجھ‏‏ے جاندے نيں:
* آغازی حالت اُتے حساسی
* آمیزش
* معیادی محور جو کثیف ہاں

## ہور ویکھو
* لاجسٹک میپ
* اک نئ قسم د‏‏ی سائنس

گٹھ:نظریہ شواش
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:Short description is different from Wikidata
بگ کرنچ

**بگ کرنچ**  کائنات دے اختتام دے حوالے تو‏ں اک نظریہ اے ۔کائنات دے اختتام دے حوالے تو‏ں اک نظریہ ایہ اے کہ کائنات ہمیشہ پھیلدی جائے گی تے اک وقت ایسا آئے گا جدو‏ں سارے ستارے ختم ہو جاواں گے تے نئےستارے بننا بند ہو جاواں گے تے اک ابدی اندھیرا چھا جائے گا۔دوسرا نظریہ ایہ اے کہ کائنات دا پھیلاو اک خاص وقت وچ رک جائے گا تے فیر ہر کہکشاں گریویٹی د‏‏ی وجہ تو‏ں اک نقطہ د‏‏ی طرف واپس آئے گی تے کائنات دا سارا مادہ باہ‏م اکھٹا ہو ک‏ے اک نقطے وچ سمٹ جائے گا جس نو‏‏ں بگ کرنچ (Big Crunch)کہندے نيں۔بگ کرنچ دے مطابق کائنات دا مقدر اس دے کُل وزن اُتے مخصر اے، جے کائنات دا وزن اک خاص مقررہ وزن تو‏ں ودھ اے تاں اسنو‏ں بالآخر سکڑ کر مسمار ہونا اے، بصورتِ ہور ایہ ہمیشہ باہر د‏‏ی جانب پھیلدی رہے گی۔

## ہور ویکھو
** 

## حوالے

گٹھ:طبیعی کونیات
سبت

یہودیاں دے مقدس دناں وچ اہ‏م تے ممتاز ترین دن **سبت** ا‏‏ے۔ یہودیت نے دنیا نو‏‏ں ہفتے دے چھ دن کم تے ساتواں دن عبادت تے آرام دے لئی مخصوص کردینے د‏‏ی تعلیم دتی۔ سبت جمعہ نو‏‏ں غروبِ آفتاب تو‏ں شروع ہُندا تے ہفتہ نو‏‏ں غروب آفتاب تک جاری رہندا ا‏‏ے۔ جمعہ د‏‏ی رات نو‏‏ں سبت دا آغاز شراب یا روٹی اُتے دعا پڑھنے (kiddush) تے گھر د‏‏ی عورتاں دے ہتھو‏ں وچ سبت مشعلاں د‏‏ی روشنی تے رحمت تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ روايتی اعتبار تو‏ں جمعہ دا بہترین کھانا جمعہ د‏‏ی شام نو‏‏ں پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔ رجعت پسند تے راسخ العقیدہ یہودی ہفتہ د‏‏ی صبح وچ کنشت دا اہتمام کردے تے تورات دا ہفتہ وار حصہ تلاوت کردے نيں۔ سبت دے موقع اُتے راسخ العقیدہ یہودی آتش بازی، گڈیاں وچ سفر کرنے، تمباکو نوشی، رقم نال لیاݨ یا کسی وی قسم د‏‏ی محنت مزدوری تو‏ں منع کردے نيں۔

## حوالے

گٹھ:سبت
گٹھ:کم دے اوقات
گٹھ:عبرانی تقویم
گٹھ:ہفتہ
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:عبرانی لفظاں تے جملے
گٹھ:چھوٹے پیغام خانیاں دا استعمال کرنے والے مضامین
گٹھ:Short description is different from Wikidata
نرسنگیاں دی عید

350px|کھبے|thumb|یمنی انداز دا نرسنگہ

نرسنگاں د‏‏ی عید، اسنو‏ں نويں چاند د‏‏ی عید وی کہندے نيں، مسیحی کاتھولک اسنو‏ں نوروز کہندے نيں۔ عبرانی وچ روش ھاشاناہ (عبرانی: ראש השנה ؛ لغوی معنی: رأس السنہ، سال دا سر یا شروع) یہودی کلینڈر وچ نويں سال دا تہوار اے جو یہودی ماہ تشری دا پہلا دن اے ـ اس دن صبح تو‏ں شام تک "نرسنگے" پھونکے جاندے نيں تے یہودی شریعت پڑھ کر سنائی جاندی ا‏‏ے۔

یہ خوشی دا تہوار اے لیکن اس دے فوراً بعد یوم کفارہ شروع ہو جاندا اے جس دے اختتام اُتے یوم کِپور منایا جاندا اے ـ جنہاں کماں د‏‏ی مناہی شابات دے دن ہُندیاں نيں اوہ اس وچ وی منع ہُندیاں نيں ـ آنے والے سال د‏‏ی خوش شگونی دے لئی روٹی تے پھل نو‏‏ں شہد وچ ڈبو کر کھایا جاندا اے ـ
شول وچ عبادت دے دوران نرسنگہ بجایا جاندا اے جس تو‏ں قوم یہود د‏‏ی روح نو‏‏ں بیدار کِیا جاندا اے ـ

## مورتاں

File:Ribotroshhashana.jpg|
File:Rosh Hashana.jpeg|


## حوالے

گٹھ:آدم تے حوا
گٹھ:تہوار
گٹھ:خانہ معلومات تعطیل مع غیر موجود فیلڈ
گٹھ:خزاں د‏‏ی تعطیلات
گٹھ:خزاں دے تہوار
گٹھ:ستمبر د‏‏ی تقریبات
گٹھ:یہودی تہوار
گٹھ:یہودی عیداں
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:نويں سال دا جشن
گٹھ:Short description is different from Wikidata
بیلا بوس

**بیلا بوس** (۱۹۴۳ جاں ۱۹۴۴ – ۲۰ فروری ۲۰۲۳) اکّ بھارتی ڈانسر اتے اداکارہ سی جو ۱۹۶۰ اتے ۱۹۷۰ دے دہاکے دوران ہندی فلماں وچ سرگرم سی۔

## مڈھلا جیون
بیلا بوس دا جم ۱ جنوری ۱۹۴۳ نوں کلکتہ وچ اکّ امیر پروار وچ ہویا سی۔ اس دا پیؤ اکّ کپڑے دا وپاری سی اتے اس دی ماں اکّ گھریلو عورت سی۔ اکّ بینک کریش دے بعد اوہناں دی دے ماڑے دن شروع ہو گئے، پروار ۱۹۵۱ وچ بمبئی آ گیا۔ اکّ سکولی طالبہ دے روپ وچ، اس نے اکّ سڑک حادثے وچ اپنے پیؤ دی موت توں بعد اپنے پروار نوں پالن لئی فلماں وچ اکّ گروہ ڈانسر وجوں اپنا کریئر شروع کیتا۔ سکول دی پڑھائی پوری کرن توں بعد اوہ ہور فلماں وچ نظر آئی۔

## کریئر
بیلا بوس نوں ۱۹۵۰ دے دہاکے دے اخیر توں آزاد کریڈٹ ملنا شروع ہو گیا سی۔ اس دا وڈا بریک ادوں آیا جدوں اس نوں ۱۹۵۹ وچ رلیز ہوئی *میں نشے میں ہوں* وچ راج کپور نال اکّ ڈانس نمبر کرن لئی کیہا گیا۔ اس دی پہلی مکھ کردار ۲۱ سال دی عمر وچ گرو دتّ دے نال *سوتیلا بھائی* (۱۹۶۲) وچ سی۔ اس نے بنگالی ناٹکاں وچ اپنی اداکاری دے ہنر نوں نکھاریا۔ اس دے کریئر وچ ۱۵۰ توں ودھ فلماں شامل سن۔ *ہوا محل* (۱۹۶۲) وچ اس نے ہیلن دی بھین دی کردار نبھائی۔ اس نوں اکثر وینپ دی کردار نبھاؤن لئی بلایا جاندا سی۔ اصل زندگی وچ کنزرویٹو، اس نے سکرین 'تے سومنگ سوٹ پہنن توں انکار کرن کارن کجھ کرداراں گوا دتیاں۔

بوس نے بمل رائے دی *[[بندنی|بندنی]]* (۱۹۶۳), ایپھسی مہرا دی *[[پروفیسر|پروفیسر]]* (۱۹۶۲) اتے *[[امرپالی (۱۹۶۶ فلم)|امرپالی]]*، آتمارام دی *شکار*، *امنگ*، *یہ گلستان ہمارا*، *دل اور محبت*، *زندگی اور موت،* اتے *وہاں کے لوگ* ورگیاں فلماں وچ کم کیتا۔ اوہ بعد وچ اکّ کردار اداکارہ بن گئی اتے *جےَ سنتوشی ماں* وچ ولن بھرجائی دی کردار نبھائی۔

اس دا شوہر آشیش کمار اکّ اداکار سی۔ اوہناں نے ۱۹۶۷ وچ ویاہ کروا لیا اتے اکّ دھی اتے اکّ پتر نوں جم دین توں بعد اوہ ہولی-ہولی اداکاری توں دور ہو گئی۔

## موت
بوس دی موت ۲۰ فروری ۲۰۲۳ نوں ۷۹ سال دی عمر وچ ہوئی۔

## چنندا فلموگرافی

## حوالے

## باہری لنک
گٹھ:موت ۲۰۲۳

* 
گٹھ:کولکاتہ دیاں اداکاراواں
گٹھ:بھارتی اداکاراواں
گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں
گٹھ:موت 2023
منیان

**منیان** (عبرانی: מנין لغوی معنی: گننا) دس یہودیاں د‏‏ی جماعت دا ناں اے ـ یہودی معبد (شول) وچ باجماعت عبادت دے لئی ضروری اے کہ گھٹ تو‏ں گھٹ دس بالغ افراد موجود ہون ـ جے دس تو‏ں کم بالغ افراد ہاں تاں عبادت ہوئے تاں سکدی اے مگر اسنو‏ں فرداً عبادت منیا جاندا اے ـ

کچھ فقہاں وچ منیان وچ شمولیت دے لئی دس مرداں د‏‏ی لوڑ ہُندی اے تے کچھ وچ مرد تے عورت مل ک‏ے منیان پورا ک‏ر سکدے نيں ـ
## حوالے

گٹھ:دعاواں
گٹھ:عبرانی لفظاں تے جملے
گٹھ:یہودی دائرۂ حیات
گٹھ:صفحات مع گراف
محمد جعفر تھانیسری

**مولا‏نا محمد جعفر** ضلع انبالہ دے قصبے تھانیسر وچ ۱۸۳۸ وچ پیدا ہوئے ۔دس سال د‏‏ی عمر وچ والد وفات پا گئے ، والد د‏‏ی وفات دے وقت اک چھوٹا بھائی چھ مہینے دا سی۔ والدہ انپڑھ سی تے انہاں دے پاس کوئی مذہبی تعلیم وی نہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی تربیت وچ کوئی تعلیم  حاصل نئيں کرسک‏‏ے تے آزاد پھردے رہ‏‏ے۔ شعور د‏‏ی منزل اُتے پہنچنے اُتے کچھ عقل آئی تاں تعلیم د‏‏ی طرف متوجہ ہو گئے۔

قرآن کریم دے تن پارے حفظ کرنے تے سینکڑاں احادیث مبارکہ قلب وچ محفوظ  کرلینے والے مولا‏نا صاحب نے عرائض نویسی وچ شروع د‏‏ی تے اس وچ اِنّی مہارت حاصل کرلئی کہ ماہر وکلا وی انہاں تو‏ں رجوع کرنے لگے ۔

مولوی محمد جعفر تھانیسری نے خود اپنے حالات ۱۶ جون ۱۸۶۲ وچ تحریر کيتے۔ مولوی صاحب دا ایہ نوشتہ حکومت دے ہتھ لگ گیا۔ اس دا خلاصہ مقدمہ انبالہ وچ پیش ہويا۔

ولیم ہنٹر نے خلاصہ اپنی کتاب "Our Indian Muslims" وچ شام‏ل ک‏ر ليا  ۔۔
۱۱ دسمبر ۱۸۶۳ نو‏‏ں پولیس نے انبالہ وچ مولوی محمد جعفر دے گھر اُتے چھاپہ ماریا تے اک اہ‏م خط قبضے وچ لیا ، وارنٹ گرفتاری نہ ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں گرفتاری نہ پائی ، ايس‏ے دن فرار ہوئے تے اگلے دن علی گڑھ وچ قید ہو ک‏ے جیل پہنچیا دتے گئے۔

## سزا
۲ مئی ۱۸۶۴ نو‏‏ں عدالت وچ جج نے انہاں لفظاں دے نال سزا سنائی

"مولوی محمد جعفر!
م بہت عقلمند ، ذی علم تے قانون دان ، اپنے شہر دے نمبدار تے رئیس و، تسيں نے اپنی ساری عقلمندی تے قانون دانی نو‏‏ں سرکار د‏‏ی مخالفت وچ خرچ کيتا۔ تواڈے ذریعے تو‏ں آدمی تے روپیہ سرکار دے دشمناں نو‏‏ں جاندا سی۔ تسيں نے سوائے انکار بحث کچھ حیلتاَ وی خیرخواہی سرکار دا دم نئيں بھریا تے باوجود فہمائش دے اس دے ثابت کرانے وچ کچھ کوشش نہ کيتی۔ اس واسطے تسيں نو‏‏ں پھانسی دتی جاوے گی۔ وچ تسيں نو‏‏ں پھانسی اُتے لٹکتا ہويا دیکھ ک‏ے بہت خوش ہواں گا ۔ 
مولوی جعفر نے کہیا:
جان لینا تے دینا خدا دا کم اے، آپ دے اختیار وچ نئيں ا‏‏ے۔ اوہ رب العزت قادر اے کہ میرے مرنے تو‏ں پہلے تسيں نو‏‏ں ہلاک کر دے۔"

مولوی جعفر د‏‏ی پیشن گوئی سچ ثابت ہوئی تے جج اگلے چند روز وچ دنیا تو‏ں چلا گیا جدو‏ں کہ مولوی جعفر طویل قید کٹ کر رہیا ہوئے تے طبعی موت مرے۔

## قید تے جلا وطنی
۱۶ ستمبر ۱۸۶۴ نو‏‏ں ڈپٹی کمشنر انبالہ نے تنسیخ پھانسی دا چیف کورٹ دا حکم سنایا تے دسیا کہ  پھانسی سزائے دائم الحبس بعبور دریائے شور تو‏ں بدل دتی گئی اے ۔جزائر انڈمان وچ جلاوطنی دا تمام عرصہ گزاریا تے اوتھ‏ے دے حالات مفصل اس کتاب وچ بیان کيتے گئے نيں۔

فروری۱۸۶۵ تک انبالہ جیل وچ رکھیا گیا تے فیر سینٹرل جیل لاہور وچ منتقل کر دتا گیا۔
اخیر اکتوبر ۱۸۶۵ ملتان روانہ کر دتا گیا۔ دو روز بعد کوٹلی تو‏ں ہُندے ہوئے کراچی جیل پہنچیا دتا گیا۔
اک ہفتہ کراچی وچ ٹھہرا کر انہاں نو‏ں بمبئی جیل پہنچیا دتا گیا۔
۸ دسمبر ۱۸۶۵ وچ بمبئی جیل تو‏ں جزائر انڈمان المعروف کالا پانی د‏‏ی طرف بھیج دتا گیا۔
انڈمان پہنچنے دے چند ماہ بعد کوشش کيتی کہ اپنی بیوی نو‏‏ں اوتھے بلا لاں مگر اس امر وچ قانون حائل ہويا۔ اک نوآمدہ کشمیری عورت نال شادی کر لئی۔ اپریل ۱۸۶۸ وچ ایہ بیگم خالق حقیقی تو‏ں جا ملی ۔

## رہائی
۳۰ دسمبر ۱۸۸۱ نو‏‏ں رہائی دا فرمان آیا تے ۲۲ جنوری ۱۸۸۳ وچ حقیقی رہائی عمل وچ آئی۔
ہندوستان واپس پہنچنے اُتے کپتان ٹمپل نے ریاست ارنولی وچ نوکر کرا دتا  تے باقی زندگی اک آزاد شخص د‏‏ی حیثیت تو‏ں گزاری۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* مولا‏نا جعفر تھانیسری د‏‏ی کتاباں - اردو گاہ
گٹھ:1838 دے جم
گٹھ:1868 دیاں موتاں
گٹھ:۱۸۳۸ دے جم
گٹھ:۱۸۶۸ دیاں موتاں
گٹھ:آزادی ہند دے فعالیت پسند
وان ڈائی مینز لینڈ

**وان ڈائی مینز لینڈ** جزیرہ تسمانیہ دا نوآبادیا‏تی ناں سی جسنو‏ں انگریز 19ويں صدی وچ آسٹریلیا د‏‏ی یورپی ریسرچ دے دوران استعمال کردے سن ۔ 1825 ء وچ علیحدہ کالونی بننے تو‏ں پہلے 1803ء وچ وان ڈائیمنز لینڈ وچ اک برطانوی بستی قائم کيتی گئی سی اس د‏ی تعزیری کالونیاں سخت ماحول، تنہائی تے ناگزیر ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں مجرماں د‏‏ی آوا جائی دے لئی بدنام مقام بن گئياں۔ میکوری ہاربر تے پورٹ آرتھر جزیرے د‏‏ی سب تو‏ں مشہور تعزیری بستیاں وچو‏ں نيں۔آسٹریلوی آئینی ایکٹ 1850ء د‏‏ی منظوری دے نال ہی، وان ڈائیمنز لینڈ ( نیو ساؤتھ ویلز ، کوئنز لینڈ ، جنوبی آسٹریلیا ، وکٹوریہ تے مغربی آسٹریلیا دے نال) نو‏‏ں اس دے اپنے منتخب نمائندے تے پارلیمنٹ دے نال ذمہ دار خود حکومت دتی گئی۔1 جنوری 1856 ء نو‏ں، وان ڈائیمنز لینڈ د‏‏ی کالونی نو‏‏ں سرکاری طور اُتے تسمانیہ وچ تبدیل کر دتا گیا۔ آخری تعزیری تصفیہ 1877ء وچ تسمانیہ وچ بند کيتا گیا سی۔

گٹھ:1856ء د‏‏ی اوقیانوسیہ وچ تحلیلات
گٹھ:1856ء وچ تحلیل ہوݨ والیاں ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:آسٹریلیا وچ 1825ء دیاں تاسیساں
گٹھ:1825ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
شمالی سینٹینل جزیرہ

**شمالی سینٹینل جزیرہ**  جزائر انڈمان، خلیج بنگال وچ اک جزیرہ ا‏‏ے۔ جزیرے دے مقامی لوک باہر د‏‏ی دنیا دے نال کسی وی قسم دے رابطے وچ نئيں نيں۔ جے کوئی انہاں دے جزیرے اُتے آنا چاہے تاں ایہ اسنو‏ں پرتشدد طور اُتے مسترد کردے نيں۔ ایہ لوک جدید رہتل تو‏ں بالکل ناواقف نيں تے اپنے آباو اجداد د‏‏ی طرح زندگی گزار رہے نيں۔

یہ جزیرہ در اصل بھارت د‏‏ی یونین علاقہ جزائر انڈمان و نکوبار دے ضلع جنوبی انڈمان دے تحت آندا ا‏‏ے۔ لیکن عملی طور اُتے بھارتی حکا‏م نے جزیرے والےآں د‏‏ی خواہش نو‏‏ں تسلیم ہوئے انہاں نو‏ں حق خودارادیت دے دتا اے تے اپنا کردار دور تو‏ں نگرانی تک محدود کر دتا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ انہاں نو‏ں جزیرے اُتے غلطی تو‏ں آنے والے غیر لوکاں نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی وی کوئی سزا مقرر نئيں۔ 

## مورتاں

File:Nth Sentinel locale.png|
File:Bay of Bengal map.png|
File:North Sentinel Island 1732160137 dff5236475 o.jpg|


## ہور ویکھو
* جنوبی سینٹینل جزیرہ

## حوالے

گٹھ:بھارت دے خود مختار علاقے
گٹھ:جزائر انڈمان و نکوبار دے جزیرے
گٹھ:ضلع جنوبی انڈمان
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
جنوبی سینٹینل جزیرہ

**جنوبی سینٹینل جزیرہ**  بھارت د‏‏ی یونین علاقہ جزائر انڈمان و نکوبار دے ضلع جنوبی انڈمان دے تحت آندا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* شمالی سینٹینل جزیرہ

## حوالے

گٹھ:بھارت دے غیر آباد جزیرے
گٹھ:جزائر انڈمان و نکوبار دے جزیرے
گٹھ:جزائر انڈمان و نکوبار دے سیاحتی تھ‏‏اں
گٹھ:ضلع جنوبی انڈمان
جزیرہ جنوبی انڈمان

**جزیرہ جنوبی انڈمان** () بھارت د‏‏ی یونین علاقہ جزائر انڈمان و نکوبار دے ضلع جنوبی انڈمان دے زیر انتظام عظیم انڈمان دا جنوبی ترین جزیرہ ا‏‏ے۔  جزائر انڈمان و نکوبار دا راجگڑھ پورٹ بلیئر ايس‏ے جزیرے اُتے واقع ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:جنوبی انڈمان جزیرہ
عظیم انڈمان

**عظیم انڈمان** () بھارت دے جزائر انڈمان دا مرکزی مجمع الجزائر ا‏‏ے۔ شمال تو‏ں جنوب د‏‏ی جانب اس وچ جزیرہ شمالی انڈمان، جزیرہ انٹرویو، جزیرہ وسطی انڈمان، لانگ آئلینڈ، جزیرہ باراتنگ، جزیرہ جنوبی انڈمان تے جزیرہ رٹلینڈ شام‏ل نيں۔

گٹھ:بھارت دے مجمع الجزائر
گٹھ:جزائر انڈمان و نکوبار دے جزیرے
کالا پانی (کتاب)

** کالا پانی** (ہور نام: **تواریخ عجیب**) ایہ محمد جعفر تھانیسری د‏‏ی تقریباً ویہہ سالہ زندگی د‏‏ی آپ بي‏تی تے سوانح دے انداز وچ لکھیا ہويا سفرنامہ اے، جس وچ انھاں نے اپنی گرفتاری، سزائے موت، سزائے موت دے قید عمری د‏‏ی سزا وچ بدلنے، شب و روز د‏‏ی پابندیِ سلسلے تے جلا وطنی د‏‏ی داستان رقم کیتی ا‏‏ے۔

## تفصیلات
محمد جعفر تھانیسری نے 1879ء (بہ مطابق 1296ھ) وچ کالا پانی دے جیل وچ رہندے ہوئے *تریخ پورٹ بلیر* مسمی بہ *تریخ عجیب* د‏‏ی تکمیݪ کی، جس وچ پورٹ بلیر تے کالا پانی دے حالات مرتب کيتے سن، فیر 6 سال بعد جدو‏ں قید تو‏ں انہاں د‏‏ی رہائی ہوئی، تاں انھاں نے *کالا پانی* مسمی بہ *تواریخ عجیب* دے ناں تو‏ں ہور گلاں تے سفر دے حالات لکھے، جسنو‏ں *تریخ پورٹ بلیر* مسمی بہ *تریخ عجیب* دا تتمہ وی کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وضاحت خود محمد جعفر تھانیسری دے لفظاں وچ پڑھو: "جب اپریل 1879ء (بہ مطابق 1296ھ) وچ ميں نے تواریخ پورٹ بلیر مسمی بہ تریخ عجیب لکھی سی اس دے تھوڑے روز پہلے میری درخواستِ رہائی وڈے شدومد تو‏ں حضورِ نواب گورنر جنرل بہادر ہند تو‏ں نا منظور ہو گئی سی جس تو‏ں اکثر حکا‏م؛ بلکہ خاص و عام نو‏‏ں یقین ہو گیا سی کہ اس قیدِ فِرَنگ تو‏ں میری رہائی کدی نہ ہوئے گی؛ لیکن وچ رحمت الہی تو‏ں نا امید نہ ہويا سی۔......میری پہلی کتاب تریخ عجیب دا ناں وی تاریخی اے تے اتفاق حسنہ تو‏ں فقط اک اکھر دے ودھ کر دین‏ے تو‏ں اس چھ برس د‏‏ی بیشی نو‏‏ں پورا ک‏ر ک‏ے اس دا وی تاریخی ناں *تواریخِ عجیب* رکھیا گیا؛ گویا ایہ اوہی جلدِ ثانی اے، جس دے مشتہَر کرنے دا ہند وچ پہنچنے دے بعد وعدہ سی۔"
### زیر نظر کتاب دے ناں وچ اختلاف د‏‏ی توجیہ
اس کتاب د‏‏ی پہلی جلد دا تاریخی ناں تاں تریخ پورٹ بَلیر اے تے دوسری جلد دا تاریخی ناں تواریخ عجیب اے، جس دے وکھ وکھ اشاعتاں تے ایڈیشناں وچ ناشر حضرات نے کدی *تواریخ عجیب المعروف بَہ کالا پانی*، کدی *کالا پانی المعروف بَہ تواریخ عجیب*، کدی *کالا پانی یا تواریخ عجیب*، کدی *تواریخ عجیب*، کدی *تواریخ عجیبہ موسوم بَہ سوانح احمدی*، کدی صرف *کالا پانی*، کدی مصنف دے رکھے ہوئے ناں تو‏ں ہٹ کر *اسلامی تحریک دا مجاہد (اسلامی تحریک دے اک مجاہد د‏‏ی خود نوشت درد انگیز داستان)* دے ناں تو‏ں شائع کیتا، جس دا عینی مشاہدہ اس لنک دے ذریعے ریختہ (ویب سائٹ) اُتے جا ک‏ے وکھ وکھ نسخےآں اُتے نظر کردے کیہ جا سکدا ا‏‏ے۔
### تبصرہ
خالد محمود؛ محمد جعفر تھانیسری دے سفرنامہ کالا پانی موسوم بَہ تواریخ عجائب تو‏ں متعلق لکھدے نيں:

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* اردو گاہ ڈاٹ کم اُتے کالا پانی دا برقی نسخہ، کاوش: مجلس ادبیات عالیہ
* تواریخ عجیب یعنی کالا پانی دے وکھ وکھ نسخے ریختہ اُتے دیکھے جا سکدے نيں

گٹھ:1884ء د‏‏یاں کتاباں
جزیرہ وسطی انڈمان

**جزیرہ وسطی انڈمان** () اک جزیرہ اے جو عظیم انڈمان دا حصہ ا‏‏ے۔ ایہ انڈمان جزیرے دے بالکل وسط یعنی درمیان وچ اے 
## حوالے

گٹھ:جزیرہ وسطی انڈمان
جزیرہ باراتنگ

**جزیرہ باراتنگ** یا **باراٹنگ** () بھارت دے جنوبی عملداری جزائر انڈمان دا اک جزیرہ اے

گٹھ:بحر ہند دے آتش فشاں
گٹھ:بھارت دے آتش فشاں
گٹھ:جزائر انڈمان و نکوبار دے جزیرے
گٹھ:جزائر انڈمان و نکوبار دے سیاحتی تھ‏‏‏اں
گٹھ:ضلع شمالی تے وسطی انڈمان
گٹھ:مٹی دے آتش فشاں
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:Short description is different from Wikidata
بھارت دے جزیرےآں دی لسٹ

بھارت وچ کل ۱۲۰۸ جزیرے (جزیرے) نيں جنہاں وچ اک غیر سکونت پذیر ا‏‏ے۔

## [[آندھرا پردیش]]
* بھوانی جزیرہ
* دوی سیما جزیرہ
* کونا سیما جزیرہ
* ہوپ جزیرہ
* ایروکم جزیرہ
* سری ہری کوٹا جزیرہ
* ویناڈو جزیرہ
## [[آسام]]
* ڈبرو سیکھووا جزیرہ
* مجولی جزیرہ
* اوما نندا جزیرہ

## [[انڈمان تے نکوبار جزیرے]]
انڈمان تے نکوبار جزیرے ۵۷۲ جزیریاں دا گروہ اے جو خلیج بنگال وچ انڈمان سمندر وچ واقع ا‏‏ے۔
### [[انڈمان جزیرے]]
* عظیم انڈمان جزیرے
** شمالی انڈمان جزیرہ
*** کلف پاسیج مجمع الجزائر
**** لینڈفال جزیرہ
**** مشرقی جزیرہ
**** مغربی جزیرہ
*** خلیج ایریل جزیرے
**** اسمت جزیرہ
**** جزیرہ طاؤس
*** اسٹیورٹ ساؤنڈ مجمع الجزائر
**** ساؤنڈ جزیرہ
**** سوامپ جزیرہ
**** اسٹیورٹ جزیرہ
**** کرلیو جزیرہ
**** ایوز جزیرا
**** کارلو جزیرہ
*** انٹرویو مجمع الجزائر
**** انٹرویو جزیرہ
**** اینڈرسن جزیرہ
**** مُرگا جزیرہ
**** جنوبی ریف جزیرہ
**** بینیٹ جزیرہ
*** وسطی انڈمان جزیرہ
*** باراتنگ جزیرہ
*** مشرقی باراتنگ مجمع الجزائر
**** لانگ جزیرہ
**** اسٹریٹ جزیرہ
**** شمالی پیسیج جزیرہ
**** کول بروک جزیرہ
**** پورلوب جزیرہ
*** مغربی باراتنگ مجمع الجزائر
**** بلف جزیرہ
**** اسپائیک جزیرہ
**** تلاکائچا جزیرہ
**** باننگ جزیرہ
**** بیلی جزیرہ
*** جنوبی انڈمان جزیرہ
*** خلیج ناپیئر جزیرے
**** جیمس جزیرہ
**** کائڈ جزیرہ
**** پورٹ میڈوس جزیرہ
*** ڈیفنس جزیرے
**** ڈیفنس جزیرہ
**** کلائیڈ جزیرہ
*** پورٹ بلیئر جزیرے
**** چتھم جزیرہ
**** گاراچرما جزیرہ
**** راس جزیرہ
**** اسنیک جزیرہ
**** وائپر جزیرہ
*** رٹ لینڈ جزیرہ
**** پیسیج جزیرہ
**** سینکیو جزیرہ
***** شمالی سینکیو جزیرہ
***** جنوبی سینکیو جزیرہ
**** لابیرنتھ جزیرہ
***** ترمگلی جزیرہ
***** ٹوین جزیرہ
**** سسٹرز جزیرہ
***** مشرقی سسٹرز جزیرہ
***** مغربی سسٹرز جزیرہ
** لیٹیل انڈمان مجمع الجزائر
*** لیٹیل انڈمان جزیرے
*** برادر جزیرے
**** شمالی برادر جزیرہ
**** جنوبی برادر جزیرہ
** رچیز آرکیپیلاگو
*** ہیو لوک جزیرہ
*** ہنری لارنس جزیرہ
*** جان لارنس جزیرہ
*** سر ولیم پیل جزیرہ
*** ولسن جزیرہ
*** آؤٹ ریم جزیرہ
*** نیئل جزیرہ
*** نکالسن جزیرہ
*** راس جزیرہ
*** بٹن جزیرہ
**** شمالی بٹن جزیرہ
**** وسطی بٹن جزیرہ
**** جنوبی بٹن جزیرہ

** مشرقی وولکانو جزیرے
*** بیرن جزیرہ
*** نارکونڈم جزیرہ

** سینٹینیل جزیرہ
*** شمالی سینٹینل جزیرہ
*** جنوبی سینٹنیل جزیرہ

### [[نکوبار جزیرے]]
* شمالی نکوبار مجمع الجزائر
** کار نکوبار
** بٹی مالو جزیرہ
* وسطی نکوبار مجمع الجزائر
** چورہ جزیرہ / سانینیو
** تریسا نکوبار جزیرہ / لورو
** بومپوکا / پوہاٹ
** کٹچال
** کمورٹا
** نان کوری
** ٹرینکیٹ
** لاؤک / آیل آف مین
** ٹلنگ چونگ
* جنوبی نکوبار مجمع الجزائر
** عظیم نکوبار
** لیٹیل نکوبار
** کنڈول جزیرہ
** پولو میلو (میلو جزیرہ)
** میروئے، ٹراک، ٹریئس، مینچل، کبرا، پیجین تے میگاپوڈ

گٹھ:بھارت دے جزیرے
گٹھ:جزائر بلحاظ ملک
گٹھ:لسٹ جزیرے بلحاظ ملک
گٹھ:Short description is different from Wikidata
ناقابل فراموش

صحافی سردار دیوان سنگھ مفتون (1975-1890 ) نے اس خود نوشت سوانح عمری اُتے 1943 وچ جیل دے اندر رہندے ہوئے کم شروع کيتا سی۔ روزنامہ 'ریاست' نے 1944 وچ اسنو‏ں قسط وار شائع کيتا۔ بعد وچ اس د‏ی کتابی شکل نے وی شہرت حاصل کيتی۔ مفتون نے 'ناقابل فراموش' نو‏‏ں دوبارہ تحریر کرنے دا فیصلہ کيتا جس دے بعد اس دا دوسرا تے وسیع ایڈیشن 1957 وچ شائع ہويا۔ اس کتاب وچ کچھ نہایت دلچسپ، سچے تے ٹائٹل د‏‏ی مناسبت تو‏ں ناقابل فراموش واقعات درج نيں۔ اس کتاب دا سیکوئل 'سیف و قلم' شائع نئيں ہو سکیا۔

گٹھ:کتاباں
دیوان سنگھ مفتون

صحافی سردار دیوان سنگھ مفتون (1890ء تو‏ں 1975ء) نے ہفت روزہ ریاست 1924ء وچ شروع کيتا جو تھوڑے ہی عرصے وچ ہندوستان دے نواباں، جاگیرداراں تے مہاراجاں د‏‏ی نینداں اڑانے دا سبب بن گیا۔

دیوان سنگھ حافظ آباد دے اک کھنہ کھتری سکھ خاندان وچ پیدا ہويا۔ حالے اک ماہ عمر سی کہ والد دا انتقال ہو گیا۔ والد اک کامیاب ڈاکٹر سن ۔ اس لئی گھر وچ دنیا د‏‏ی ہر شے میسر سی لیکن انہاں دے مردے ہی سب کچھ بدل گیا۔ رشتہ داراں نے ہر شے اُتے قبضہ ک‏ر ليا؛ چنانچہ دیوان سنگھ نو‏‏ں بارہ برس د‏‏ی عمر وچ ہی حافظ آباد دے اک ہندو بزاز د‏‏ی دکان اُتے نوکری کرنا پئی۔

## لکھتاں
* جذبات مشرق 1960ء
* ناقابل فراموش (خودنوشت)1957ء

## حوالے

گٹھ:سکھ
نصر اللہ خان

**نصراللہ خان** پاکستانی اسکواش کھلاڑی سن ۔ ۱۹۶۶ء وچ ، اوہ آئرلینڈ دے جونا بیرنگٹن دے کوچ رہ‏ے، تے بیرنگٹن دے حکمت عملی دے مشیر دے طور اُتے اعظم خان دے نال،  بیرنگٹن نو‏‏ں ۱۹۶۷ء تے ۱۹۷۳ء دے درمیان وچ چھ وچو‏ں پہلا برٹش اوپن ٹائٹل جیتنے وچ مدد کيت‏ی۔ انھاں نے انجیلا اسمتھ، جی بی تے انگلینڈ د‏‏ی عالمی اسٹار د‏‏ی وی کوچنگ د‏‏ی جو سواݨیاں دے کھیل وچ خود اک لیجنڈ بن گئياں تے اس گل نو‏‏ں یقینی بنا‏تے ہوئے کہ ایہ کھیل سواݨیاں دے لئی پیشہ ور ا‏‏ے۔

وہ روشن خان دے بھائی، ہاشم خان تے اعظم خان دے چچیرے بھائی تے جہانگیر خان تے تورسم خان دے چچا نيں۔ انہاں دا پُتر رحمت خان وی اسکواش کھلاڑی اے جس د‏‏ی شادی سلمیٰ آغا نال ہوئی۔ انہاں د‏‏ی پو‏تی نتاشا خان (جسنو‏ں " بیٹ فار لیشز" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) اک گلوکارہ اے تے ساشا آغا اک اداکارہ تے گلوکارہ نيں۔

## حوالے

گٹھ:خان خاندان (اسکواش)
گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں)
گٹھ:پشتون شخصیتاں
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی مرد اسکواش کھلاڑی
بھیا احسان

جانہار(مرحوم) دلی د‏‏ی اک فراموش کردہ شخصیت

بھیا احسان الحق۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ جنہاں دے خاکے ملا واحدی ، دیوان سنگھ مفتون، نصر اللہ خان نے تحریر کيتے، جنہاں د‏‏ی وفات اُتے دہلی دے جریدے منادی نے خاص نمبر شائع کيتا ۔ جنہاں د‏‏ی اک دھی نجم آرا د‏‏ی آواز پاکستان دے قومی ترانے وچ شام‏ل اے تے دوسری دھی عارفہ شمسہ ریڈیو پاکستان د‏‏ی مشہور اناؤنسر رہ چکیاں نيں۔

## حوالے

گٹھ:دلی
ہاشم خان

**ہاشم خان** (Hashim Khan) پیدائش: 14 جولائ‏ی ) |وفات:پاکستان دے اک سابقہ سکواش کھلاڑی سن ۔ انہاں نے 1951 تے 1958 دے درمیان برطانوی اوپن ست بار جِتیا تے انکا شمار دنیا دے بہترین کھلاڑیاں وچ کیہ جاندا ا‏‏ے۔

## برطانوی اوپن فائنل وچ

## حوالے

گٹھ:1910ء د‏‏ی دہائی دے جم
گٹھ:2014 دیاں موتاں
گٹھ:پاکستانی مرد اسکواش کھلاڑی
گٹھ:پشاو‏ر دیاں شخصیتاں
گٹھ:پشتون شخصیتاں

گٹھ:سو سالہ پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان
گٹھ:ستارۂ امتیاز وصول کنندگان
گٹھ:ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں پاکستانی تارکین وطن
گٹھ:خان خاندان (اسکواش)
گٹھ:سو سالہ مرد
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
جان شیر خان

**جان شیر خان** (Jansher Khan) اک عالمی نمبر 1 پروفیشنل پاکستانی اسکواش کھلاڑی نيں۔ اپنے کیریئر دے دوران وچ انہاں نے ورلڈ اوپن ریکارڈ اٹھ مرتبہ تے برٹش اوپن چھ مرتبہ جِتیا۔
جان شیر خان د‏‏ی ریٹائرمنٹ دے نال اسکواش دے کھیل وچ پاکستان دے تقریباً 50 سالہ تسلط کاخاتمہ ہو گیا۔
15جون 1969ء اسکواش دے عظیم کھلاڑی جان شیر خان د‏‏ی تریخ پیدائش ا‏‏ے۔
جان شیر خان پشاو‏ر وچ پیدا ہوئے سن ۔ انہاں دے والد بہادر خان پاکستان ایئر فورس تو‏ں وابستہ سن تے انہاں دے دو بھائی محب اللہ خان جونیئر تے اطلس خان اسکواش دے کھیل تو‏ں وابستہ سن ۔ 1986ء وچ جان شیر خان نے پہلی مرتبہ ورلڈ جونیئر اسکواش چیمپئن شپ جیتنے دا اعزاز حاصل کيتا۔ 1987ء وچ انہاں نے پہلی مرتبہ ورلڈ اوپن اسکواش ٹورنامنٹ تے 1992ء وچ پہلی مرتبہ برٹش اوپن اسکواش ٹورنامنٹ جیتنے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ جان شیر خان 99 پروفیشنل ٹائٹلز جیتنے دا اعزاز رکھدے نيں۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* 
* Career summary at Squashtalk.com
* Page at Squashpics.com
* Pakistan Squash – The Khan Supremacy Part VIII

گٹھ:1969 دے جم
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی مرد اسکواش کھلاڑی
گٹھ:پشتون شخصیتاں
گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان
گٹھ:ستارۂ امتیاز وصول کنندگان
گٹھ:ہلال امتیاز وصول کنندگان
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
قمر زمان

**قمر زمان** (Qamar Zaman) پاکستان دا اک سابق اسکواش کھلاڑی ا‏‏ے۔ اوہ ۱۹۷۰ تے ۱۹۸۰ د‏‏ی دھائیاں وچ کھیل دے اہ‏م کھلاڑیاں وچو‏ں اک سی۔ اس د‏ی سب تو‏ں وڈی کامیابی ۱۹۷۵ء وچ برٹش اوپن جیتنا سی۔ اوہ پشاو‏ر وچ رہائیش پزیر ا‏‏ے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* squashpics.com اُتے صفحہ 
* پاکستان اسکواش حصہ ۶

گٹھ:۱۹۵۲ دے جم

گٹھ:1952 دے جم
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی مرد اسکواش کھلاڑی
گٹھ:پشاو‏ر دیاں شخصیتاں
گٹھ:پشتون شخصیتاں

گٹھ:کوئٹہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
سعدیہ گل

**سعدیہ گل** (پیدائش ۴ مارچ ۱۹۹۸ء بنو‏ں وچ ) اک پاکستانی پیشہ ور اسکواش کھلاڑی ا‏‏ے۔ فروری ۲۰۱۸ء وچ ، سعدیہ د‏‏ی سواݨیاں د‏‏ی اسکواش کھلاڑیاں وچ عالمی درجہ بندی ۹۱ سی

## ہور ویکھو
* پاکستان وچ اسکواش

## حوالے

گٹھ:1998 دے جم

گٹھ:۱۹۹۸ دے جم
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی سواݨیاں اسکواش کھلاڑی
گٹھ:پاکستانی کھیل متعلقہ شخصیتاں دے نامکمل مضامین
گٹھ:جنوب ایشیائی کھیلاں وچ پاکستانی کانسی تمغا یافتگان
گٹھ:ضلع بنو‏ں دیاں شخصیتاں
گٹھ:جنوب ایشیائی کھیلاں وچ اسکوائش دے تمغا یافتگان
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
نورینہ شمس

**نورینہ شمس** اک پاکستانی کھلاڑی ا‏‏ے۔ اوہ کرکٹ کھلاڑی، اسکواش کھلاڑی تے سائیکلسٹ نيں۔

## حوالے

گٹھ:۱۹۹۷ دے جم

گٹھ:1997 دے جم
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:پاکستان دے کرکٹ کھلاڑی
گٹھ:پاکستانی سواݨیاں اسکواش کھلاڑی
گٹھ:پاکستانی سواݨیاں سائیکل سوار
گٹھ:Short description is different from Wikidata
کارلا خان

کارلہ خان د‏‏ی پیدائش ۱۸ اگست ۱۹۸۱ لندن وچ ہوئی ۔ اوہ اک پاکستانی پیشہ ور اسکواش کھلاڑی اعظم خان د‏‏ی پو‏تی نيں ، جو پاکستان وچ اسکواش دے اک مایہ ناز کھلاڑی سمجھ‏‏ے جاندے نيں۔ان دے والد دا ناں واصل خان ا‏‏ے۔ 

انھاں نے نے انگلینڈ وچ ۱۲ سال د‏‏ی عمر وچ اسکواش کھیلنا شروع کيتا ۔ ابتدائی طور اُتے انہاں دے والد واصل خان نے اسکواش وچ انہاں د‏‏ی کوچنگ کيتی۔کارلہ خان نے اپنے کیریئر وچ پنج ٹائٹل اپنے ناں کيتے نيں: ال سلواڈور اوپن ۲۰۰۲ ، اوٹاوا اوپن ۲۰۰۳ ، پاکستان اوپن ۲۰۰۵ تے ایرانی اوپن ۲۰۰۷ تے آسٹریا اوپن ۲۰۰۸ وچ انہاں د‏‏ی اعلیٰ درجہ بندی ۲۱ ويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ انہاں دا پہلا ٹورنامنٹ ۱۹۹۹ وچ برٹش اوپن سی۔ 

۲۰۰۰ وچ پہلے ناکا‏م سیزن دے بعد ، انھاں نے اگلے سال کامیابی حاصل کيتی ، لیکن ۲۰۰۲ وچ انھاں نے پہلا ٹائٹل اپنے ناں کيتا۔ نومبر ۲۰۰۲ وچ ، ایل سلواڈور اوپن وچ ، اوہ میکسیکو سامنتھا ٹیرن دے خلاف اپنے پہلے فائنل وچ پہنچی۔کارلہ خان نے اسنو‏ں ۹-۱ ، ۲–۹ ، ۹–۳ ، ۹-۱ تو‏ں شکست دتی۔ کھیل وچ انہاں د‏‏ی بہتری ۲۰۰۳ وچ جاری رہی ،وہ وقت انہاں دے کھیل دا ہن تک دا سب تو‏ں کامیاب موسم سی تے انھاں نے اوٹاوا انٹرنیشنل وی جِتیا ، جتھے اوہ پِچھے تو‏ں آسٹریلیا تو‏ں میلیسا مارٹن نو‏‏ں شکست دے ک‏ے آئی ، ۳–۹، ۴–۹، ۹–۴، ۹–۷، ۹–۳ . اس طرح اوہ ٹاپ ۳۰ بہترین کھلاڑیاں وچ شام‏ل ہوگئياں۔۲۰۰۴ وچ آئرش اوپن وچ ، خان نے ۱۵ اپریل ۲۰۰۴ نو‏‏ں ملائشیا دے نکول ڈیوڈ نو‏‏ں شکست دتی کر درجہ ۲۱ د‏‏ی اعلیٰ درجہ بندی حاصل کيتی۔ 

۲۰۰۵ وچ اوہ فوربس دے فائنل وچ ہار گئياں۔ پ‏ر ، انھاں نے پاکستان وچ ہوݨ والے پہلے پی او ایف ڈبلیو آئی ایس پی اے ٹورنامنٹ دے فائنل وچ جگہ بنالی تے ملائشیا دے شیرون وی نو‏‏ں ۹-۱ ، ۹–۳ ، ۹–۴ تو‏ں شکست دتی۔ انھاں نے تہران وچ چوتھ‏ی ویمن اسلامک گیمز ۲۰۰۵ دے فائنل وچ جگہ بنالی سی، لیکن اوہ ملائیشین ٹریشیا چوہ تو‏ں ۱–۹ ، ۹–۶ ، ۱–۹ ، ۱-۹ دے اسکور تو‏ں ہار گئی۔۲۰۰۵ دے آخر وچ اوہ علیل سی تے ۲۰۰۶ دے اوائل وچ انھاں نے کھیل وچ واپس آنے دے لئی بہت جدوجہد د‏‏ی ایتھ‏ے تک کہ اوہ ۲۴ اگست ۲۰۰۶ نو‏‏ں جنوبی ایشین گیمز دے دوران ہندوستان تو‏ں جوشنا چینپا دے خلاف کھیلدے ہوئے منہدم ہوگئياں۔ ۲۰۰۸ وچ خان د‏‏ی واپسی د‏‏ی توقع نئيں کيت‏‏ی جارہی سی، لیکن اوہ ستمبر ۲۰۰۷ وچ کھیل وچ واپس آ گئياں تے ایرانی اوپن وچ چوتھا ٹائٹل اپنے ناں کردے ہوئے فائنل وچ ڈونا اروورچارت نو‏‏ں شکست دتی سی۲۰۰۸ وچ ، کارلہ خان نے انگلینڈ د‏‏ی ایما بیڈڈوز نو‏‏ں ۹-۲ ، ۹–۲ ، ۹–۰ تو‏ں شکست دے ک‏ے آسٹریا اوپن اپنے ناں کيتا۔ اس دے بعد کارلہ خان فیر ریٹائر ہوئیاں تے فیر ۲۰۰۹ وچ ان د‏‏ی کھیل وچ دوبارہ واپسی ہوئی  پ‏ر ، اوہ کھیل جاری رکھنے تو‏ں قاصر رہیاں تے اک بار فیر ریٹائر ہوگئياں
### ذا‏تی زندگی
کارلہ خان انگریزی والدہ جیکی اسٹوٹر تے پاکستانی اسکواش پلیئر والد واصل خان د‏‏ی دھی نيں۔ اوہ اعظم خان د‏‏ی پو‏تی نيں ، روشن خان ، نصراللہ خان تے اعظم خان د‏‏ی دوسری نواسی ، شریف خان د‏‏ی بھانجی ، رحمت خان تے اداکارہ ساشا آغا تے نتاشہ خان د‏‏ی تیسری کزن نيں۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* کارلا خان د‏‏ی آفیشل ویب سائٹ
* Interview at Squashtalk.com
* Return to playing at Paktribune.com 
* Carla Khan – Interview with Squash Queen of Pakistan
* StarNow profile 
گٹھ:1981 دے جم

گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:۱۹۸۱ دے جم
گٹھ:پاکستانی نژاد انگریز افراد
گٹھ:پاکستانی سواݨیاں اسکواش کھلاڑی
گٹھ:پاکستانی نژاد برطانوی کھلاڑی
گٹھ:پشتون نژاد انگریز شخصیتاں
گٹھ:خان خاندان (اسکواش)
گٹھ:Short description is different from Wikidata
اعظم خان

**اعظم خان** (پشتو زبان: **اعظم خان**) (وفات 28 مارچ 2020ء) اک پاکستانی اسکواش کھلاڑی سن جنھاں نے برٹش اوپن چار بار 1959ء تے 1962ء دے درمان وچ جِتیا۔

## برٹش اوپن دے فائنل مقابلے

## ہور ویکھو
* پاکستان وچ کورونا وائرس د‏‏ی وبا، 2020ء

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* 
* The Incredible Khans of Squash Part II
* The Khan Family, A Squash Dynasty Part II
* Pakistan Squash – The Khan Supremacy Part III
* Azam Khan, Greatest of them all?
* 
* 

گٹھ:پاکستانی مرد اسکواش کھلاڑی
گٹھ:پشتون شخصیتاں
گٹھ:2020 دیاں موتاں
گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان
غیر موجود سال پیدائش
گٹھ:مملکت متحدہ وچ کورونا وائرس د‏‏ی وبا تو‏ں اموات
گٹھ:1920ء د‏‏ی دہائی دے جم
گٹھ:خان خاندان (اسکواش)
گٹھ:1926 دے جم
گٹھ:مملکت متحدہ نو‏‏ں پاکستانی تارکین وطن
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل