جنگ آزادی 1857ء

**جنگ آزادی ۱۸۵۷ء** انگریزاں دے خلاف ـ برصغیر چ ۱۸۵۷ء چ لڑی جان والی آزادی دی جنگ سی ، جس بظاہر انگریزاں نوں غداراں دی مدد نال کامیابی ملی تے اوہناں نے اسنوں " غدر " دا ناں دتا ۔

thumb|300px|left|۱۸۵۷ دے بھارتی آزادی لڑائی دے شہیداں نوں سمرپت بھارت دا ڈاک ٹکٹ۔

۱۸۵۷ دی بھارتی بغاوت ، جسنوں بھارت دی پہلی آزادی دی جنگ، سپاہی بغاوت اتے بھارتی غدر دے نام نال وی جانیا جاندا اے برطانوی حکمرانی دے خلاف اک ہتھیاربند بغاوت سی۔ **[[۱۰ مئی]]، ۱۸۵۷** نوں بھارت دی پہلی آزادی تحریک وچ میرٹھ وچ ہندستانی فوجیاں نے انگریزاں دے خلاف بغاوت کر دتی۔ ایہہ بغاوت دو سالاں تک بھارت دے وکھ وکھ علاقےآں وچ چلی۔ ایہہ بغاوت چھاؤنی علاقےآں  وچ چھوٹیاں موٹیاں جھڑپاں اتے آگجنی نال شروع ہوئی سی پر جنوری مہینے تک اسنے وڈا روپ دھار لیا سی۔ بغاوت دا انت بھارت وچ ایسٹ انڈیا کمپنی دی حکمرانی دے انت نال ہویا، اتے پورے بھارت اتے برطانوی تاج دی حکومت ہو گئی جو اگلے ۹۰ سالاں تک رہی۔

## اسباب
عموما اس دے دو سبب بیان کیتے جاندے نیں ، پہلا ایہہ کہ ایسٹ انڈیا کمپنی نے ہندستان دے سارے صوبیاں تے کئی ریاستاں تے یکے بعد دیگرے قبضہ کرکے اپنی حکومت چ شامل کرلئیا سی ، جس دی وجہ تون ہندستانیاں دے دلاں چ کمپنی دے متعلق شکوک پیدا ہون لگ پئے سن ۔ دوجا تے فوری سبب ایہہ کہ اینہاں دناں چ جہڑے کارتوس فوجیاں نوں دتے جاندے سن ، اوہ عام خیال دے مطابق سور تے گاں دی چربی نال آلودہ ہندے سن تے اوہناں نوں بندوقاں چ پاؤن توں پہلاں دنداں نال کٹنا پیندا سی ۔ ہندو تے مسلمان فوجیاں نے اسنوں مذہب دے ‍خلا‌ف سمجھیا تے اوہناں نے اینہاں کارتوساں نوں استعمال کرن توں انکار کردتا تے جنہاں سپاہیاں نے انکار کیتا سی انگریزاں نے اوہناں دیاں وردیاں لواہ کے بیڑیاں پواہ د دتیاں اس نال فوج چ بے چینی پھیل گئی تے اوہ بغاوت تے آمادہ ہوگئی ۔ قیدی بنائے گئے فوجیاں چوں بہت سارے اوہ سن جنہاں نے انگریزاں لئی وڈیاں وڈیا ں قربانیاں دتیاں سن۔

## فتویٰ جہاد
علامہ فضل حق خیر آبادی تے انہاں دے ساتھی مفتی صدر الدین خان آزردہ، سید کفایت علی کافی تے ہور بہت سارے مسلمان علماء نے دہلی دی جامع مسجد توں بیک وقت انگریزاں دے خلاف جہاد دا فتویٰ جاری کیتا جس دے نتیجے وچ  مسلمان اس جنگ نوں اپنا مذہبی فریضہ سمجھدے ہوئے لڑے۔ 

## جنگ آزادی
۱۸۵۷ آزادی دی پہلی لڑائی۔ جسنوں ۱۸۵۷–۵۹ دی بغاوت وی کیہا جاندا اے۔ اس بغاوت دے مکھ مرکز سن: میرٹھ،دلی، کانپور، لکھنؤ،جھانسی تے گوالیار۔ ایہہ جدو جہد اسدی تریخ ۱۰ مئی ۱۸۵۷ توں شروع ہوکے ایہہ ۱۸۵۹ تک چلی۔ نتیجے وجوں بغاوت نوں کچل دتا گیا۔ مغل راج دا خاتمہ ہو گیا۔ ایسٹ انڈیا دا راج سدھے روپ وچ بریٹیش سامراج وچ تبدیل ہو گیا۔

کجھ تبدیلیاں نال راجکھیتر بریٹیش راج نال جوڑ دتا گیا۔ کجھ راجکھیتر بھوکھی راجپالیسی تحت مقامی حکمراناں نوں موڑ دتا گیا۔ ایہہ صرف نام دے راجے سی۔ اصل طاقت سامراج کول ہی سی۔
250px|thumb|left
### انڈیا وچ ایسٹ انڈیا دا پسار

بزنس کرن دے مقصد نال آئی ایسٹ انڈیا کمپنی، پہلے پہل اوہناں علاقیاں دی ہی دیکھ ریکھ کردی سی جو وپار نال متعلق سن۔ ۱۷۵۷ وچ ہوئی پلاسی دی لڑائی نال اسنے اپنے پیر اتری بھارت وچ گڈّ لئے۔ ۱۷۶۴ وچ بہار وچ بکسر دی لڑائی وچ کمپنی دی جت ہوئی تے مغل بادشاہ شاہ عالم دوجا، ہار گیا۔ اسنے کمپنی نوں بنگال، بہار تے اڑیسہ وچوں مالیا اگراہن دے اختیار دے دتے۔ کمپنی قانونی طور تے اس علاقے دی حکمران بن گئی۔جلدی ہی کمپنی نے اپنیاں سرحداں ودھاؤنیاں شروع کر دتیاں۔ اس لئی بمبے تے مدراس نوں ادھار چنیا گیا۔ اینگلو-میسور لڑائیاں (۱۷۶۶–۱۷۹۹) تے اینگلو-مراٹھا لڑائیاں جنہاں دا ٹائم پیرڈ ۱۷۷۲ توں۱۸۱۸ تک دا اے دے نتیجے وجوں کمپنی نے بھارت دے وڈے حصے تے قبضہ کر لیا۔ ایہہ کھیتر انڈیا دے دکھن ول نرمدا دریا تک جاندا اے۔

ایہہ وادھا بنھا رکاوٹ نہی ہویا۔ لڑائی کرنے پئے۔انگریز پھوز وچ بھارتی کافی گنتی وچ سن۔ سن ۱۸۰۶ وچ ویلور بغاوت وی فوجیا وچالے ہوئی جو فوج دے اندر دا روس سی۔ اسدا مکھ کارن وردی دیاں کجھ مداں سن جو مذہبی بھاوناواں نال جڑیاں ہون کرکے ایہہ خلاف ہندو تے مسلمان دوواں وچ سی۔

انوی صدی دے آؤن نال راجکھیتر ودھاؤن دی گوریاں دی حرص اپنی چرم سیما ہنڈھاؤندی اے۔ اس بھکھ دی انی دوڑ گورنر-جنرل ویلسلے نے سیاسی چینلاں دی ورتوں کردیاں تیز کر دتی۔ دو طریقیاں نال اس وادھے نوں انزام دتا جان لگا۔ پہلاں مقامی راجے نوں ادھینگی قبول کرن لئی مجبور کیتا جاندا۔ مسودے تیار ہندے تے کئی راجے ایہناں سندھیاں، مسودیاں راہیں ادھینگی کبول کرکے اپنی عیش پرستی دی زندگی جیندے تے جے کوئی انکھیلا جنگجو انگریزاں دے ناپاک ارادیاں نوں بھانپدیاں ہویاں دیش بھرفتار وس خلاف کردا تاں اسنوں فوجی کاروائی دا ساہمنا کرنا پیندا۔ انگریز دی فوجی طاقت کافی ودھ چکی سی۔ اس لئی طاقت دے زور ایسے راج نوں اپنے نال ملا لیا جاندا۔ ادھینگی منن والیاں دا اک گٹھجوڑ بن گیا جسنوں پرنسلی سٹیٹس جاں نیٹو سٹیٹس کیہا جاندا سی۔ اس ویلے دے ڈاکومیٹاں وچ ایسے ہی نام ملدے ہن۔ ہندو حکمران نوں مہاراجہ تے مسلمان حکمران نوں نواب کیہا جاندا۔دوسری اینگلو-سکھلو وار (۱۸۴۹) توں بعد پنجاب، نورتھ ویسٹ پھرنٹیئر صوبہ تے کشمیر انگریزاں نے اپنے نال ملا لئے۔ چھیتی ہی بعد کشمیر نوں ۱۸۵۰ عیسوی وچ امرتسر سندھی مطابق جموں دے ڈوگرا گھرانے نوں سونپ دتا گیا۔ عوض وچ اس گھرانے نے انگریزاں نوں بہت سارا دھنّ دتا۔ استرھاں ایہہ جموں کشمیر وِ پرنسلی گٹھبندھن وچ شامل ہو گیا۔استوں بعد بریٹیش بھارتی سامراج دا نیپال نال سرحدی بکھیڑا کھڑا ہو گیا۔ ایہہ تکھا ہندا ۱۸۱۴–۱۶ وچ اینگلو-نیپالیز دی وار دے روپ وچ ساہمنے آیا۔ جس دوران گورکھیاں نوں وی بریٹیش دی پربھوستا قبولنی پئی۔ ۱۸۵۴ وچ بیرار نوں جوڑیا گیا دو سال بعد اودھ وی شامل ہو گیا۔ ہن تقریباً سارے بھارت وچ ہی کمپنی دا حکم چلدا سی۔
[250px|thumb|left|[بہادر شاہ ظفر رنگوں میں]]
### بغاوت دے کارن

۱۸۵۷ دی بھارتی بغاوت پھٹن دے سمے دے گربھ وچ پل راے کئی کارن سن جنھا دا تعلق بھارت دے کئی مقامی کھتیاں دی وچر رہی لوکائی دی سنسکرتک-اوچیتن دی نفسیات نوں کھروچنا سی۔ ایہہ کوئی اک وڈا کارن نہی سی۔ وڈے کارن جو ساہمنے آ گئے نے صرف ٹرائگر دا کم کیتا۔ رہکلے وچ تے بارود پہلوں ہی بھریا پیا سی۔ صرف آخری ڈھکن رکھکے رسی ولیٹن دا کم ہی باقی سی۔

بغاوت توں پہلاں کمپنی دی فوج وچ وچ دو لکھ فوجیاں دی نفری سی۔ ایہناں نوں فوج دے حصیاں وچ ونڈیا ہویا سی۔ ایہہ سن،بمبے،مدراس تے بنگال۔بنگال فوج وچ اچی جات دی بھرتی سی جویں رازپوت تے براہمن جہڑے اودھ، (لکھنؤ) دے لاگے دے تے بہار علاقے دے سن۔ انگریز دی پاڑو والی پالیسی دے مطابق، اسدے این الٹ،مدراس تے بمبئی دی فوج وچ مقامی ایسیاں ذاتیاں دی بھرتی سی جو اچّ ذاتیاں نوں پسند نہی کردے سن۔ بنگال فوج دی اس جاتی مشتمل اچتا نے کجھ چھوٹیاں بغاوتاں نوں جم دتا جو بعد وچ وڈی بغاوت دا انگ وی بن گئیاں۔ اصل وچ اندر دی کھیڈ نوں پربھاوی طور تے ورتن لئی ایہہ جات مشتمل انگریز دی کیتی بھرتی اتنی ابھر گئی کہ فوجی وچ جہڑے گن بنیادی طور تے ہونے چاہیدے ہن،انھا نوں کھونجھے لا دتا گیا سی۔ مسلاً جسمانی اہلیت،اچھا-طاقت تے مضبوطی، فوجی اصول-پرستی تے حونصلہ، وغیرہ دے گن جو کسے وی مرد وچ فوجی ہون لئی ہونے چاہیدے ہن،انھا نوں انگولیا کر دتا گیا۔ ایہو کارن اے کہ کمپنی دی فوجی گنتی بریٹیش فوجی گنتی نالوں چار گنا سی۔

۱۷۷۲ سن، جد وارن ہیسٹنگز بھارت دا گورنر جنرل بنکے آیا تاں اسدا مکھ نشانہ کمپنی دی پھوز دا وڈی پدھر تے پھلار کرنا سی۔ پلاسی تے بکسر دی لڑائی وچ بنگال دے بہت سارے سپاہی کمپنی دے خلاف لڑے سن،ہن اوہ بریٹیش سامراج دیاں اکھاں وچ رڑکدے سن۔ ہیسٹنگز نے اس گل نوں دھیان وچ رکھدیاں ہی پھرتی پالسی نوں استرھاں بنایا کہ اودھ تے بہار دے اچّ جاتی دے براہمن تے راجپوتاں نوں بھرتی کیتا تے ایہہ سلسلہ اس پالسی تحت اگلے ۷۵ سالاں تک چلدا رہا۔ اوہناں وچ پاڑا برقرار راے تے ودھے اسدا وی دھیان رکھدیاں اوہناں دیاں مذہبی بھاوناواں نوں بھڑکاؤن والیاں نکیا نکیاں دھکھدیاں گلاں سدا ہی دھکھدیاں رہنن،کدے بھامبڑ وی بن جان تے اوہ آپس وچ الجھن لئی انگریز دے مہتاز بنے رہنن۔ اسے تحت انھا دے کھانے دے میسّ وکھرے اسارے گئے۔ اوہناں دے پانی پین دے سروت وکھرے کرکے ایہہ احساس وی کرایا گیا کہ کون کس جاتی دا اے؟ اک ہی فوج وچ دو فوجاں نوں پلن لئی سسٹم اسارے گئے تاں کہ اوہ آپس وچ کدے وی نٹھکے نہ بیٹھ سکن۔ ہندو تیوہاراں نوں مناؤن دا چوکھٹا وی استرھاں دا اساریا گیا کہ ایہہ دوریاں فوجیاں دے ہڈاں وچ بیٹھ جان۔ استرھاں ہی بغاوت وچ سپاہیاں دیاں مذہبی بھاوناواں نوں بھڑکاؤنن والیاں کاروائیا اک کارن بنی۔

۱۸۵۶ نوں اودھ نوں کمپنی نے اپنے سامراج وچ شامل کر لیا سی۔ اس شمولیت وچ کئی فوجیاں دیاں جدی زمیناں تے ہور جائداداں خوس گئیاں۔ عدالتاں ولوں مالیا اگراہنن دے نویں قانون بنے جنہاں مطابق بقایا وی شامل کیتا گیا تے مالیا ودھا وی دتا گیا۔ اسدے نال ہی عیسائی دھرم نوں پھیلاؤن والے پرچارک، ہندو تے مسلماناں نوں عیسائی بناؤن دے راہ وی تر پئے۔ استوں پہلاں وی سماج عام دے نام تے کئی پرتھاواں نوں ختم کرنا وی مقامی لوکاں نوں رڑک رہا سی۔ بھاویں ستی ورگیاں پرتھاواں نوں قانونی طور تے ختم کرنا اک چنگا رجھان سی پر طریقہ صحیح نہ ہون کرکے لوکاں نے اسنوں دلوں منظوری نہی دتی۔ بیواہ دی دوجی شادی کرن بارے وی سدھار ہوئے۔ ایہہ گل وی نوٹ کرن والی اے کہ ایسے سدھار واقعہ ہی وڈی بغاوت دے کارن بنے، اسدا کوئی پختہ ثبوت نہی ملدا، سوائے اسدے کہ ایہناں دا استقبال بہت ٹھنڈا سی۔ مقامی لوک انگریزاں دی ہر گل نوں ہی شک دی نگاہ نال دیکھن دے عادی ہو گئے سن۔ وشواش وچ لئے بنھاں کوئی وی کاروائی کسے وی لوکل نوں کدے وی منزور نہی ہوئی۔ ایہہ اک ایسی نفسیات اے جسنوں اسیں اج وی محسوس کر سکدے ہاں۔
framepx|thumb|left|پھانسی دا ایک منظر 
استرھاں ایہہ دیکھیا جا سکدا اے کہ فوجیاں دی پیشاور رہتل نوں ایسے حالتاں مطابق بدلنا، اوہناں وچ مایوسی پیدا کر دندا اے۔ اسدے نال ہی ایسٹ انڈیا کمپنی دی اپنے پھلار لئی کیتیاں کاروائیاں، بھاویں اوہ فوجی کاروائیاں سن تے بھاویں سندھی ولوں علاقے ملاؤن دی پالیسی۔ فوج دی تعیناتی اوہناں علاقیاں وچ وی ہو گئی،جنہاں بارے اوہ بھگولک طور تے نہی جاندے سن، جویں اینگلو-برمیز وار دوران تے بعد وچ برما وچ تعیناتی۔ ایہہ تعیناتی مطابق جو ‘غیرملکی سروس’ دے خاص بھتے ملن دی ریت سی، اس مطابق ایہہ بھتے وی نہی دتے گئے۔ جنرل سروس ایکٹ مطابق رٹارئرڈ فوجی دی پینشن نوں وی نانہہ کر دتی گئی۔ ایہہ جنرل سروس ایکٹ دیاں مداں صرف نویں بھرتی دے رنگروٹا لئی ہی سن۔پہلاں ایہہ سمجھ لیا گیا سی کہ ایہہ جنرل سروس ایکٹ پہلاں ہی سروس کر راے فوجیاں تے وی لاگوُ ہوویگی۔ استوں وی ودھ ایہہ ہویا کہ بنگال دی فوج نوں مدراس تے بمبے دی فوج نالوں گھٹ پیسے دتے گئے۔

۲۵ جولائی،۱۸۵۶ دا جنرل سروس ایکٹ دے خلاف دھکھّ رہی مایوسی جو دس مہینے سلگدی رہی،اس بغاوت دا وڈا کارن ہو نبڑی۔ بنگال پھوز دے فوجیاں نوں اوورسیز سروس دے بھتیاں توں وانجھا کر دتا گیا۔ انھا نوں اک خاص مدّ وچ رکھ لیا گیا جس مطابق اوہ فوجی جس وی خطے وچ مارچ کر راے ہون،اتھے ہی انھا دی تعیناتی سمجھی جاوے گی تے اوہ اتھوں دے ہی فوجی سمجھے جانگے۔ گورنر-جنرل لارڈ ڈلہوزی نے اس نیمہینتا نوں پرمکھتا نال وستھاردیاں استرھاں لیا—مدراس تے بمبے دی فوج تے بنگال فوج دیاں چھ بٹالیئناں نے ‘جنرل سروس’ تحت ایہہ منزور کیتا اے کہ اوہ لوڑ پین تے اوورسیز سنوجواناں وی کرنگے۔نتیجے وجوں برما وچ سروس کر راے فوجیاں دے بھتیاں تے سوالیا نشان کھڑا ہو گیا۔ لارڈ ڈلہوزی دا اترا اہلکار لورڈ کیننگ گورنر جنرل نے ایکٹ تے دسخط کرکے ایہہ یکیننی بنا دتا کہ صرف نویں رنگروٹ ہی جنرل سروس ایکٹ تھلے لئے جانگے۔ اچی جات والے فوجیاں دے دلاں وچ وی ڈر بیٹھ گیا کہ ایہہ کسے نہ کسے دن اوہناں نوں وی اپنی لپیٹ وچ لے لویگا۔استرھاں اگلی پیڑھی نوں فوج وچ بھیجن دی کوائت تے وڈا اثر پیا۔ پیڑیاں توں پھوز وچ جان دی مضبوط روایت نوں دھکہ لگا۔

فوجی وچ ترکی دے مدعے تے وی گھسر مسر شروع ہو گئی۔ سنیارٹی نوں اکھو پروکھے کیتا جانا انگریز دی عادت بندی جا رہی سی۔ فوج وچ یورپیئن افسراں دی گنتی ودھن لگی۔ استرھاں مقامی لوکاں دی ترکی دی رفتار کافی مدھم پے گئی۔ جتھے یورپیئن بھرتی ہی افسر ہندے اتھے مقامی بھارتیاں نوں افسر دے مڈھلے رینک تک پہنچدیاں ہی عمر لنگھ جاندی۔

### چربی والے کارتوس
سلگ رہی مایوسی نوں بھامبڑ بناؤن والا کارن چربی والے کارتوس سن۔ فوج وچ نوی قسم دی رائفل آئی۔ ‘پیٹرن ۱۸۵۳ اینفیلڈ رائفلز دا ماڈل کجھ استرھاں سی کہ اس وچ پیپر گولیاں پیندیاں سن جنہاں نوں پہلاں ہی گریز کیتا ہندا سی۔ فوجی نوں اس نوں لوڈ کرن لئی کارتوس نوں منہ نال کٹکے بارود دے پاؤڈر نوں چلن یوگ بنایا جانا سی۔ اس گریز وچ چربی شامل سی۔ سور دی چربی مسلمان لئی ورجت سی تے گاں دی چربی ہندو لئی مذہبی طور تے ورجت سی۔ اک وڈے انگریز نے اس بارے شنکا وی ظاہر کیتا سی کہ ٹیسٹ کرکے ویکھ لوو تے جے مذہبی بھاوناواں دا مصلیٰ اے تاں ایہناں کارتوساں نوں مقامی فوجیاں نوں اسدی سپلائی نہ کیتی جاوے۔ اگست ۱۸۵۶ وچ بریٹیش ڈزائن مطابق ایہناں کارتوساں دی پروڈکشن پھورٹ ولیئم کلکتے وچ شروع ہو گئی۔ گریز ورتی جانی شروع ہوئی تے ایہہ چربی گنگادھر بینرزی اینڈ کمپنی ولوں سپلائی کیتی گئی۔ جنوری وچ ایہہ افواہ چارے پاسے پھیل گئی کہ ایننفیلڈ کارتوساں وچ جانوراں دی چربی نال بنی گریز ورتی گئی اے۔ کمپنی دے افسر اس افواہ بارے جانو سن،ایہہ جانکاری اوہناں نوں اپنے کھپھیاں مخبراں توں مل رہی سی۔ ایہہ رپورٹاں ڈم ڈم وچ ہوئی اچّ جاتی تے نیویں جاتی دی کھہبڑ-بازی توں حاصل ہوئیاں۔ اسلئی اس موقعے ایہہ کارتوس میرٹ فوج لئی ہی سپلائی ہوئے تے ڈم ڈم وکھے ایہناں دی سپلائی روک لئی گئی۔

۲۷ جنوری نوں کرنل رچرڈ برچ جہڑا ملٹری سیکٹری سی نے حکم کیتا کہ ڈیپو توں جاری کیتے کارتوساں وچ کوئی گریز نہی اے تے فوجی اوہناں نوں آپ ہی اپنی مرضی دے گھول نال گریز کر لین۔ ایہہ تبدیلی وی کارتوساں وچ کر دتی گئی کہ لوڈ کرن لگیاں دندی وڈھن دی بجائ ہتھ نال ہی پاڑیا جا سکے۔ اس گل نے سگوں ایہہ وشواش پکا کر دتا کہ افواہ جھوٹھی نہی سی،سگوں سچمچّ ہی استرھاں دے کارتوس بن گئے سن تے اننھا دا ڈر سچا سی۔ ہن نوی افواہ ایہہ پھیل گئی کہ کارتوس دوآلے جو پیپر اے ایہہ پہلے پیپر نالوں سخت اے تے سخت اس کرکے اے کہ اسنوں چربی نال بھیوں کہ سخت کیتا گیا اے۔

### غیر فوجیاں دی اشاتی

بغاوتی پرجا وچ بھانت بھانت دے شنکے،ڈر،اشاتی تے بے چینی سی۔ بغاوتیاں نوں تن حصیاں وچ ویکھیا جا سکدا اے۔ پہلی وچ بسویدار تے قالین طبقہ آ جاندا اے۔ پینڈو جاگیردار،جنہاں نوں تالکدار وی کیہا جاندا سی۔تیسرے طبقہ وچ کسان آؤندے سن پہلے طبقہ والے کلین،ساؤ قسم دے اچ ورگی لوکاں اپنے تمگے گوا چکے سن،اپنی شانو شوکت گوا کے اوہ بھرے پیتے سن۔ اک اصول انگریزاں نے لاگوُ کیتا سی جسنوں ڈوکٹرائن آف لیپس (Doctrine of Lapse) کیہا جاندا سی۔ جس مطابق اوہناں دی گود لئی سنتان نوں اوہناں دا وارث نہی بنایا جا سکدا سی۔ اوہ محسوس کردے سن کہ کمپنی اننھا دے جدی پشتی وارث بناؤن دی ریت وچ وگھن پا رہی اے۔ بغاوتی لیڈر جویں نانا صاحب تے جھانسی دی رانی اس گروپ وچ شمار ہندے سن۔ بعد وچ اس گروپ نے ایہہ منّ لیا سی کہ جے انھا دا متبنا پتر اوہناں دے راجے وارث منّ لیا جاوے تاں اوہ ایسٹ انڈیا کمپنی دی ادھینتا سوکار کر لینگے۔ سینٹرل انڈیا دے دوسرے علاقے جویں اندور تے سوگار جتھے ایہہ مسئلہ ہی نہی سی،اتھوں دے راجے،کمپنی دے وفادار بنے راے، اتھے وی جتھے سپاہیاں نے بغاوت کر دتی سی۔

دوجا طبقہ،جگیرداراں جاں تالکداراں دا سی۔ اودھ دا انگریز راج وچ شامل ہو جان نال ایہناں دی زمین ادھ توں ودھ خوس گئی تے کساناں کول چلے گئی۔ لینڈ رپھارم ایکٹ راہیں ایہہ زمینن اوہناں کولوں خوس گئی سی۔ جیوں ہی بغاوتیاں دا کجھ زور پیا ایہناں جگیرداراں نے اپنی خوسی ہوئی زمینن تے مڑ قبضہ کر لیا۔ گل اواضع سی تے ورودھابھاس دے باو جود تے مقامی میل ملاپ نے کساناں تے اسدا بہتا اثر نہی ہویا تے بغاوتیاں نال رلن وچ بالکل نہی ہچکچائے۔ اہئنگریز نوں وڈا دشمن سمجھدے سن۔ اک کارن ایہہ وی سی انگریزاں ولوں بہت سارے تھوپے مالیئے نال اوہ ویسے وی زمین واہکاں لئی کوئی لابھ دا سودا نہی سی۔ اننھاں کولوں قرضے دے بوجھ تھلے زمیناں خوس رہیاں سن۔ شاہوکاراں دے متھاز بنے ایہہ کسان بغاوت کرن لئی تے بغاوتیاں دا ساتھ دین لئی مجبور سن۔ استوں علاوہ بگاوتیا دا انگریز خلاف عامَ ویر مطلب سی، جس وچ قومی بھاونا کم کر رہی سی۔ پر بھگولک طور تے بغاوتیاں دی حالت متوازن نہی سی۔ باو جود اسدے اتراو چڑاو آؤندے راے تے اس طرحاں نورتھ-سینٹرل انڈیا بریٹیش راج دے کنٹرول توں اک ویلے باہر ہو گیا۔ مظفرآباد تے استوں بعد میرٹ وی اس ویلے دوران شات ہی رہا۔

### ڈاکٹرائن آف لیپس
ایہہ ڈوکٹرائین آف لیپس اے کی بلا؟جسنے انگریز دیاں اک وار تے جڑھاں ہلا کے رکھ دتیاں۔ ایہہ تے کجھ بنیادی غلطیاں ہو گئیاں، نہی تاں جتنے جوش نال بھارتیاں نے انگریز نال لڑائی لڑی، دیش نبے سال پہلاں ہی آزاد ہو جانا سی۔ اوہ کارن وی بعد وچ وچارے جانگے۔ بھاویں گل ‘جے’ دی اے پر لیکھا جوکھا تے اتہاسکاراں نے آپو اپنے حساب نال کیتا اے۔ آپو اپنا نظریہ سی۔ ایہہ اصول اک طرحاں نال ریاستاں تے قبضہ کرن دی پالسی سی،جسنوں لورڈ ڈلہوزی نے انگریز ہتاں لئی ڈزائن کیتا جو ۱۸۴۸ توں۱۸۵۶ تک ایسٹ انڈیا کمپنی دا گورنر جنرل سی۔ اس اصول مطابق کوئی وی ریاست جاں کوئی سلطنت اپنے آپ ہی ایسٹ انڈیا راہیں بریٹیش سامراج دا حصہ بن جائگی جسدا راجا کھلم-کھلا جسمانی جاں دماغی طور تے ایوگ ہووے جاں اولاد توں بنھا مر جاوے۔ ایہہ بھارت دے پربھستا راجاں دی صدیاں توں چلی آ رہی ریت دے برخلاف سی۔ اپنا وارث چنن دا اختیار راج پروار سمونہ نوں ہندا سی تے اس وچ دخل اندازی نہی کیتی جاندی سی۔ سرحدی طور تے نال لگدے راج وی اس ادھار تے کسے راج دی پربھوستا نوں للکاردے نہی سن۔ ایہہ کوئی قانون نہی سی ۔ ایہہ وکھری گل اے کہ اک دوجے دے راجاں دے علاقے طاقت نال دب لینن دا رجھان سی۔ اس اصول مطابق بے اولاد راجے دی ریاست، راجے دے مرن اپرنت اپنے آپ ہی بریٹیش سامراج دا حصہ بن جانیا سن۔ اس اصول دا تکھا خلاف ہویا۔بھارتی راجے تے پرجا وی اس نوں غیر قانونی تے غیر اخلاقی سمجھدیاں سن، پر اخلاق کی تے ایسٹ انڈیا کمپنی کی،جہڑی گوانڈھن وانگ اگّ لین آئی گھر دی مالک بن بیٹھی سی۔

وارث لئی متبنا بناؤن دی ریت تری آ رہی سی پر اس اصول مطابق کمپنی نوں ایہہ منزور نہی سی تے استرھاں ہی کمپنی نے اس اصول مطابق کئی ریاستاں اپنے راج نال ملا لئیاں۔ ۱۸۴۸ نوں ریاست ستارا کمپنی نے نپ لئی۔ جے پور تے سمبلپر ۱۸۴۹ وچ دب لئی۔ ناگپور تے جھانسی ۱۸۵۴ وچ اودھ تے ادیپر ۱۸۵۶ وچ اپنے قبضے وچ کر لئیاں۔ کمپنی نے تقریباً چار ملیان پونڈ دا مالیا سالانہ اپنے ریونیو وچ جمع کراؤن دا بندوبست کر لیا،اس اصول دے مطابق۔

کمپنی نے ۱۸۵۶ وچ اود نوں صرف اس ادھار تے اپنے نال رلا لیا کہ اسدا راجا چنگی طرحاں راج نہی کر رہا سی۔ اس نے بغاوت دا بگل وجا دتا۔ کمپنی دی ودھ رہی طاقت نال بہت ساریاں ریاستاں وچ اپھرا تپھری پھیل رہی سی تے لوکاں دا روہ سخت ہون لگا۔ بھارتی فوجیاں وچ روس جاگ پیا۔ جگہ جگہ اس خلاف ریلیاں ہون لگیاں۔ ریاستاں دیاں فوجاں نے ہتھیار چکّ لئے۔ اس کرکے اسنوں ۱۸۵۷ دی فوجی بغاوت وی کیہا جاندا اے۔ بغاوت توں بعد ۱۸۵۸ وچ بھارت دے بریٹیش وائسرائے نے اس اصول نوں تلانجلی دے دتی تے بھارت دا سدھا راج پربندھ ایسٹ انڈیا کمپنی کولوں لیکے اپنے ہتھاں وچ کر لیا۔

اصل وچ کٹور دا راج ایسٹ انڈیا کمپنی نے ۱۸۲۴ وچ ہی اس اصول دیاں لیہاں تے اپنے قبضے وچ کر لیا سی۔ سو ایہہ وی بھمبلبھوسا اے کہ ایہہ اصل وچ لورڈ ڈلہوزی نے ۱۸۴۸ وچ ازاد کیتا سی۔اصل وچ لورڈ ڈلہوزی نے ہی اسنوں لکھتی روپ وچ لیاندا سی تے کالے قانون دی شکل دتی سی۔ جو وی سی اسنے ریاستاں دے راجیاں تے انگریز حکومت وچ کڑواہٹ ضرور لیاندی۔

## [[جھانسی دی رانی]]

جھانسی دی رانی دے لقب نال مشہور لکشمی بائی اس بغاوت دی مکھ پاتراں وچوں اک سی۔ اس ویلے دی عورت دی سمت تے سمت نوں وی اس حوالہ وچ واچیا جا سکدا اے۔ خاص طور تے کلین پروار دیاں عورتاں دے روپ وچ۔ اسلئی جھانسی دی رانی بارے کجھ پھلار نال گل ہونی چاہیدی اے۔ اسدا بچپن دا نام منیکارنکا سی تے چھوٹا نام منوں۔ اسدا جم وارانسی دا اے جو بنارس وچ آؤندا اے۔ سن ۱۸۲۷ جاں ۱۸۲۸ اے۔ ماں دا نام بھگیرتھی تے پیؤ دا نام موروپنت ٹامبے سی۔ جم طریق بارے پکا پتہ نہی لگدا۔ ایہہ اجے چھوٹی سی جدوں ماں دا دہانت ہو گیا۔ سنبھوتا عمر دو سال سی۔پیؤ موروپنت ٹامبے چمناجی اپا دا صلاح کار سی جو بازی راؤ دوجے دا بھرا سی۔ منوں اجے تن سال دی ہی سی جدوں چمناجی اپا دا دہانت ہو گیا۔ منیکارنکا تن سال دی سی جدوں اسدا پیؤ بتھر چلا گیا تے اتھے جاکے بازی راؤ دی عدالت دا میمبر بن گیا۔ اپنے پیؤ دی پوزیشن کرکے اسدا بچپن محل وچ گزریا۔

بچپن وچ ایہدا وہار منڈیا ورگا سی۔ پیؤ نوں نراشا ہوئی کہ اسدا اکو اک بچہ اے،تے اوہ وی کڑی؟ کہ منیکارنکا اپنے پیؤ دی اس خواہش نوں جاندی تے نہی ہوویگی؟ کی پیؤ دی ایہہ خواہش نوں پوری کرن لئی ہی اوہ منڈیاں وانگ وہار کردی سی؟ ایہہ کجھ گلاں ہن جو سانوں ایہہ سجھاؤندیاں ہن کہ اس ویلے وی کڑی نالوں منڈے نوں پہل دتی جاندی سی، تے کڑی دے اوچیتن وچ ہی ایہہ گل بیٹھ جاندی ہوویگی۔ پیؤ نال جڑنا وی ساہمنے آؤندا اے۔

سمجھیا جاندا اے کہ نانا صاحبَ، تانتیا توپے اسدے نال کھیڈن والے ساتھی سن۔ ایہہ وی نوٹ کرن والی گل اے کہ نانا صاحبَ استوں ست اٹھ سال وڈا سی۔ جسدا جم ۱۸۲۰ دا قیاسیا جاندا اے۔ تانتیا توپے جو اندازاً ۱۸۱۳ نوں پیدا ہویا،اوہ منیکارنکا توں ۱۴ سال وڈا سی۔ ایہہ ہی اوہ عمر ہندی اے جدوں اک سال دا فرق وی وڈے انتر دا ہنسا بن جاندا اے۔ جے ماپن دا پیمانہ سال ہی گنیئے۔

اک کہانی مطابق نانا صاحبَ نے اسنوں ہاتھی دی سواری لئی منع کر دتا تے اسنے غصے وچ ایہہ کہہ دتا کہ اک دن اسدے سارے دس ہاتھی اسدے ہونگے۔ جے ایہہ کہانی سچی اے جاں تے اسدا بچپنا سی جاں دکھاوے دا دمگزا،ڈینگ کجھ وی سمجھ لوو۔ پر ایہہ بھبکی گدڑ بھبکی نہی سی،کیونکہ اسدا سبھاء ایسا نہی سی۔ آؤن والے مستقبل دا کسے نوں نہی پتہ پھر منیکارنکا نوں کویں پتہ ہندا؟ کی اسدے ذہن وچ بھری اسرکھئتا تے اسدی تکمیل لئی دماغ وچ اٹھدے واورولے سن؟ پر ایہہ وی ہو سکدا اے ایہہ گل اسدی منگنی تے ویاہ وچلے ویلے دی ہووے۔

ایہہ وی سمجھیا جاندا اے کہ اسدے پیؤ نے اسدا پالن پوشن ہی استرھاں کیتا کہ اوہ ہونی والی رانی دے اچار وہار تے گل کرن دے طریقے توں واقف ہو جاوے۔ اسدا پیؤ اسنوں لیکے جھانسی آ گیا تے راجا گنگادھر راؤ دی ملازمت کر لئی۔ مئی ۱۸۴۲ نوں جدوں اسدی عمر ۱۴ سال دی سی، اسدا ویاہ جھانسی دے راجے گنگادھر راؤ نال ہو گیا۔ جھانسی دے کھاتیاں دی پڑتال کردیاں پتہ لگدا اے کہ اک اینٹری ۴۰٬۰۰۰ روپئے دی اے جہڑا ویاہ دے جشنا تے خرچ کیتا گیا۔ ویاہ تے آتشبازی چلی تے توپاں دی سلامی دتی گئی۔ لکشمیبائی گنگادھر راؤ دی دوسری بیوی سی۔ پہلی بے اولاد ہی اس دنیا توں رخصت ہو گئی۔
#### شادی شدہ جیون

ویاہ توں بعد رواج مطابق منیکارنکا دا نام وی بدل گیا۔ ہن اوہ لکشمیبائی سی۔ نام بدلنا راج گھرانیاں دی خاص پرمپرا سی۔ ویاہتا جیون بارے زیادہ قیاس آرائیاں ہی ہن،تے بہہتیاں گنگادھر راؤ بارے۔ جسنوں ہر طرحاں دیاں لعنتاں نال نوازیا گیا۔ گے توں لیکے ایاس تے رکھیل رکھی دے طعنے اسدی پٹھّ پچھے اگدے تے جھڑ جاندے۔ کجھ وی وچارن توں پہلاں انھا دی عمر دا انتر ویکھدیاں ہی لکشمی نال ہمدردی جڑ جاندی اے۔ ایہہ وی گل سمجھ وچ آؤدی دسدی اے کہ منیکارنکا نے سٹیٹس ویکھدیاں ہی اس عمر دیاں سدھراں نال سمجھوتہ کیتا۔ منیکارنکا نوں وی عورت دیاں انفرادی نفسیات نالوں سماجی رتبے دی زیادہ پرواہ سی۔ ایہہ ورتارا کسترھاں ودھیا، ایہہ سمجھن لئی ساڈی سوچ اپنے آپ ہی سماج دی بنتر ول چلے جاندی اے۔ دمپتی جیون نالوں ستعینات خاندان دی شانو شوکت ساڈے ساہمنے آؤندی اے۔ پر اسدا حوالہ صرف اچّ سوسائٹی نال ہی اے۔ ایہہ ضروری نہی کہ اسدا سدھا تعلق عامَ جنتا نال وی جڑدا ہووے تے ویکھن والی گل ایہہ وی اے کہ مقامی لوکاں دا دتا ساتھ لکشمیبائی دی منکمل ویکتیتو دا عکس بندا دسدا اے۔ سماج ساشتریاں نے اسدی پن چھان کیتی ہوئی اے تے کئی کتاباں اتہاس دیاں آپو اپنی نظر توں لکھیا گئیاں ہن۔

لکشمیبائی کمال دی گھوڑ سوار سی۔ اسنوں گھوڑیاں دی پہچان سی۔ ہتھیاراں تے پکڑ، اسدی نت دن دی پریکٹس دا نتیجہ سی۔ اسنے اک عورتاں دی ریجمینٹ وی تیار کیتی ہوئی سی۔ اسدی جیون-جاچن توں اسیں سہجے ہی اس ریجمینٹ دا اندازہ لا سکدے ہاں۔ جنان-کھانے دی سکیورٹی تے دیکھ بھال ایہناں عورت گارڈاں ولوں کیتی جاندی۔ کئی موقعیاں تے ایہہ عورت ریزمینٹ لڑائیاں وچ حصہ لیندیاں۔ جہڑی گل حیران کرن والی لگدی اے، اوہ ایہہ اے کہ سارے پربندھ اپلبد ہون دے باو جود رانی آپ ایہناں دی ٹریننگ انچارج سی۔

کیہا جاندا اے کہ ۱۸۵۱ وچ لکشمیبائی نے ۱۸۵۱ وچ اک بیٹے نوں جم دتا پر تن مہینے بعد ہی اسدی موت ہو گئی۔ ایہہ ٹھیک اے جاں غلط پر ۱۸۵۳ وچ جدوں گنگادھر راؤ دی موت ہوئی ایہہ بے اولاد سن۔جدوں اوہ بیمار سی تے اسدی موت دی انتظار کیتی جا رہی سی استے زور پایا گیا کہ اوہ کسے نوں متبنا بنا لوے۔ اپنی موت توں اک دن پہلاں ہی اسنے ڈھلی مٹھی حامی بھری۔ اوہناں نے پنج سال دا بچہ جسدا نام دمودر راؤ سی تے جو گنگادھر دی رشتے داری وچوں سی نوں گود لے لیا۔ خاص مقصد نال کسے نوں بھلیکھا نہ راے خاص طور تے کمپنی نوں، انھا نے اس رسم وچ مقامی بریٹیش افسر، سیاسی ایجٹ،میجر ایلس تے کیپٹن مارٹن نوں سدا دتا گیا تاں کہ تقریب دا ثبوت راے۔

اس وقت ہی اک وصیت بنائی گئی تے ایسٹ انڈیا کمپنی نوں بینتی کیتی گئی کہ دمودر راؤ نوں گنگادھر دا بیٹا تسلیم کر لیا جاوے اتے لکشمی بائی نوں راج دا پرتیندھ منّ لیا جاوے۔ وصیت میجر ایلس نوں پڑھکے سنائی گئی۔چٹھی راہیں گوالیئر تے بندیلکھنڈ دے پلیٹیکل ایجنٹ میجر میلکوم نوں سوچت کیتا گیا۔ گنگادھر دے دادا جی نے بریٹیش نال اک سندھی تے دسخط کیتے ہوئے سن جس مطابق اسدے وارث جھانسی ریاست دے راجے سوکارے جانگے۔اترا اہلکار دا اتہاس کجھ گنجھل دار ہو گیا سی جدوں بے اولاد راجاں دے جانشیناں بارے کمپنی نے وکھرے فیصلے لیکے انھا ریاستاں وچ سدھا دخل دتا سی تے اس مقصد لئی کمپنی نے کجھ وکھری قسم دیاں سندھیاں وی ہوند وچ لے آندیا سن۔ اوہناں سندھیا دے باو جود جھانسی دے حکمران بریٹیش پکھی سن،جدوں دی انھا دے راج تے کمپنی دا معاہدہ ہوند وچ آئی سی۔ ایہہ کوئی وی قیاس آرائی نہی سی کہ اترا اہلکار دا مصلیٰ کوئی مسئلہ بن جاویگا۔

گنگادھر دی موت ۲۱ نومبر ۱۸۵۳ نوں ہندی اے۔ وصیت وچ لکشمیبائی دا ستی ہونا روک دتا گیا سی۔ کجھ ایہہ وی کہندے ہن کہ لکشمیبائی نے ستی ہون دی پرتھا نال مان حاصل کرن توں نانہہ کر دتی سی۔ ویسے وی ۱۸۲۹ وچ بریٹیش حکومت نے اس رسم نوں غیر قانونی اعلان کر دتا سی۔ چلی آ رہی پرتھا مطابق کتے کتے ستی دی رسم اجے وی جاری سی۔ اصل وچ لکشمی بائی نے اپنے افسوس دے دن وی سرکاری طور تے گھٹا دتے سن۔ اوہ گھر دے اندر تھوڑے دن رہی جد کہ امید زیادہ دناں دی کیتی جا رہی سی۔اصل وچ ایہہ ۱۳ دناں دا سوگ ہندا اے کہ بیواہ گھر دے اندر رہِ کے پورا کردی سی۔ لکشمیبائی نے اپنا سر وی نہی منڈوایا،ونگاں وی نہی توڑیاں تے بیواہ دا لباس وی نہی پایا۔

۱۸۵۳ تک راج اجے وی ایسٹ انڈیا کمپنی دے ہتھ وچ ہی سی۔ گورنر جنرل لارڈ ڈلہوزی نال کھتو کتابت ہوئی۔ انڈیا دا ہر قانون وکھرے حوالہ وچ وکھرے راجاں نال کیتا جا رہا سی۔ کئی تے نوٹیپھکیشن دا سٹیٹس ہی رکھدے سن،پر ہنیری گردی چل رہی سی۔ جھانسی دا راج ایسا سی جسدا راج پربندھ انگریز دے ہتھ نہ ہوکے پروار دی سلطان شاہی نال چل رہا سی۔ جھانسی دے راج پروار نے سارے ویلے دوران بریٹیش نال بڑے نگھے تعلق بنا کے رکھے ہوئے سن۔ ۱۸۱۷ توں جدوں توں انگریز نال سندھی ہوئی سی ایہہ تعلق ودھیا چلے آ راے سن۔ گنگادھر راؤ نے اپنی وصیت وچ اسدا اگھڑواں ذکر کیتا ہویا سی۔ ڈاکٹرائینن آف لیپس دا اصول لارڈ ڈلہوزی اپنی جیب وچ ہی پاکے سوندا سی،اوہ گود لئے ہوئے وارث نوں اترا اہلکار نہی مندا سی۔ اس نال قانونی الجھنا پے گئیاں۔بھارتی رہتل مطابق سبھتوں وڈا پتر کجھ رسماں ادا کردا اے جو اسدی روحانی شاتی تے جم توں بعد اسدی روح نوں نرک توں بچاوے۔ ایہہ لگبھگ رومن کیتھولک وانگ ہی سی۔سو گود لئے پتر دی قانونی مانتا نوں نہ مننا بھارتی نفسیات نوں ٹھیس پہنچاؤنن دے طول سی۔ جھانسی دے راجے دی موت توں بعد اسدی آخری اچھا نوں منن توں انکار کر دتا گیا تے جھانسی ریاست دی بریٹیش راج وچ شمولیت دا اعلان کر دتا گیا۔

سیاسی ایجنٹ میجر میلکوم دی لکشمی بائی بارے لکھتی ٹپنی قابلے غور اے۔ “بہت ہی ستکار یوگ اتے سویمان والی آدریوگ اے تے مینوں پورن وشواش اے کہ اوہ پورے انصاف نال راج کرن والی ثابت ہو سکدی اے۔” ایسی رائے رکھن والا میجر میلکوم اکلا ہی نہی سی۔ ایسا وی نہی سی کہ اک عورت بھارت جاں انگلینڈ وچ راج نہی کر سکدی۔ اسدا اکو اک کارن لالچ سی۔

 دسمبر ۳٬۱۸۵۳ نوں رانی لکشمی بائی نے اس فیصلے خلاف اپیل کر دتی۔ مقامی پلیٹیکل ایجنٹ میجر ایلس نے اسدے حق وچ چٹھی لکھی۔میجر میلکوم نں ہوا دے رخ دا پتہ لگ گیا سی اس لئی اسنے ایہہ اگے فارورڈ ہی نہی کیتی۔ دوسری اپیل فروری ۱۶٬۱۸۵۴ نوں کیتی گئی جو نامنزور ہو گئی۔

استوں بعد لکشمی بائی نے بریٹیش کوسل،جون لینگ نال گل بات کیتی جو اس وقت انڈیا سی تے کمپنی خلاف عدالت وچ کجھ کامیابی حاصل کیتی۔ تیسری اپیل لئی تھاں ہو گیا۔ جون لینگ اپنی کتاب ‘wanderings in India’وچ ذکر کردا اے کہ رانی نال مشورے دوران نے اس ویلے دا مشہور ہویا سلوگن بولیا سی، ‘میرا جھانسی نہی دینگے’۔جون لینگ دی کتاب توں لکشمی بائی دے ویکتیتو دا پتہ لگدا اے۔ جون لینگ مطابق اک سول سروس اہلکار نے جو کسے ویلے گورنر جنرل دا ایجنٹ رہا سی،نے ران نوں میرے نال ملن لئی کیہا سی۔ جھانسی دی ایہہ شمولیت غیر سیاسی،انصاف ہین تے بنھاں کسے یوگ کارن دے سی۔ اس ویلے بریٹیش وچ وی لورڈ ڈلہوزی دے فیصلیاں دی نقطہ چینی ہو رہی سی۔

تیسری اپیل اپریل ۲۲ ۱۸۵۴ نوں کیتی گئی جسنوں جونن لینگ دی صلاحَ نال ڈرافٹ کیتا گیا۔ ایہہ اپیل لنڈن دے کورٹ آف ڈائریکٹرز نوں مکھاتب سی۔ اسدا خرچہ وی جھلیا گیا پر ایہہ وی کھارز ہو گئی۔ رانی لکشمی نے ۱۸۵۶ نوں اپنی پٹیشن نوں زندہ رکھن دی کوشش کیتی۔ اسدیاں لگاتار کوشساں نال لارڈ ڈلہوزی کھجھ رہا سی۔

سر جون کائے، بریٹیش ملٹری اتہاسکار جو ایسٹ انڈیا کمپنی تے انڈیا دوواں لئی کم کردا سی دا کہنا سی کہ جھانسی بارے لیا گیا فیصلہ اتنا تنگ دلا تے مورکھدا پورن سی کہ استوں بنھاں ودھیا پربندھ ہو سکدا سی۔ ایہہ صرف چنگاری پیدا کرن والی گل ہی سی۔ جنہاں ہور لوکاں نے اس مقدمے دی تھاہ پائی،انھا دا وی ایہہ وچار سی کہ ایہہ شمولیت ۱۸۱۷ دا معاہدہ دی بھاونا دے ہی الٹ سی۔ ڈلہوزی دا ترک بالکل نرادھار سی تے ایہہ کوئی دور اندیشی دا فیصلہ ثابت ہون والا نہی سی۔ ایسٹ انڈیا کمپنی کسے وی عدالت نوں جوابدیہ نہی سی۔ طاقت دی سیما ایہو سی کہ اسنوں سیاسی نظر توں ویکھیا جاندا تے سنبھوتا کوئی وچلا رستہ تلاشیا جاندا جو لوک روہ نوں سخت کرن والا نہ ہندا۔ ایہہ لیپس والا فارمولا تے اسدا غیر ضروری استعمال ۱۸۵۷ دی بغاوت وچ اک وڈا قدم ثابت ہویا جستوں سہجے ہی بچیا جا سکدا سی۔ رانی نوں زبردستی رٹائر کر دتا گیا۔پنج ہزار روپیہ ماسک بھتا، محل جسنوں ہن رانی محل کیہا جاندا سی۔ راج دے گہنے تے فنڈ دتے گئے۔

### جھانسی تے بریٹیش دا راج پربندھ
شمولیت توں بعد ایلس تے سنبھوتا مارٹن نوں بدل دتا گیا تے اوہناں دی جگہ کیپٹن الیگزڈر سکین تے کیپٹن ڈنلپ نے لے لئی۔ ایہہ دوویں بھارتی معاملیاں وچ اناڑی سن تے رانی نال سہرد نہی رکھدے سن۔ اس سہانوبھتی توں بنھاں وی رانی زندہ دلی نال رہِ رہی سی۔اگلے تن سال لگاتار اپنے لوکاں نال جڑی رہی تے بریٹیش خلاف اوہناں دے روس نوں ہور ہوا دندی رہی تے اپنے وی پر تولدی رہی۔ دس سال ہو گئے سن، لکشمی بائی نوں جھانسی دی رانی بنیا تے لوک چنگی طرحاں اسنوں جاندے سن تے اوہ لوکاں دی رگ پہچاندی سی۔ ایہہ وی اسدے حق وچ جا رہا سی کہ اپنے لوکاں نوں بھڑکاؤنن دی لوڑ وی گھٹ پئی کیونکہ ایہہ کم انگریز آپے ہی کری جاندے سن۔
#### رانی دے انصاف متعلق روس تے اسدے پربھاو

اسنے گنگادھر راؤ دی جاتی جائداد لئی سکیورٹی دا بندوبست کرواؤنن لئی عرضی دتی تاں کہ ایہہ جائداد جو ٹرسٹی وجوں اسدی ذمہ واری سی تاں کہ اپنے متبنے بیٹے لئی سورکھیت رہِ سکے۔ اس لئی انکار کرکے ڈلہوزی نے اپنی تنگدلی دا ثبوت دتا۔

گنگادھر راؤ دا جاتی قرضہ جو ۳۶۰۰۰ روپئے سی دی ذمہ واری رانی سر جاتی طور تے پا دتی گئی جد کہ ایہہ ریاست دا قرضہ سمجھیا جاننا چاہیدا سی۔ سکین نے اس کم دی تصدیق کیتی پر سر جون کائے اسنوں حد درزے دی کمینگی دسدا اے۔

بریٹیش نے شہراں وچ گؤ مارن دی اجازت دتی۔ ایہہ ہندو دھرم تے سدھا حملہ سمجھیا گیا تے رانی نے اگست ۲۱, ۱۸۵۴ نوں اسدا خلاف درج کردیاں اک چٹھی لکھی۔ چھاؤنی وچ گاں دا ماس ویچن خلاف ہندو فوجیاں نے چھاؤنی وچ روس مظاہرہ کیتا۔ سکین نے دباو تھلے آکے گوشت دی وکری بند کرن وچ اپنی تے سٹیٹ دی ہیٹھی سمجھی تے ایہہ ماس ویچن دی عمل جاری جاری رہی۔

انگریز ایڈمنسٹریٹر نے اوہ پنڈ جو مہانلکشمی دے مندر لئی سپیشل کیتے ہوئے سن۔ ایہہ اوہ پنڈ سن جنہاں وچ راج پروار دی دیوی دا مندر سی تے لوک تے راج پروار اسنوں پوتر درجے نال نواجدے سن، دا سپیشل سٹیٹس ختم کر دتا گیا۔ رانی دے بھتے وچ ۱۰۰۰ روپئے دا وادھا کر دتا گیا تاں جو اوہ صرف مندر دی دیکھبھال کر سکے۔

رانی نے گنگادھر دیاں آخری کریاواں دے تعلق وچ ریت مطابق جو زمین تن ویکتیاں نوں دان وجوں دتی سی،اوہ سٹیٹ ولوں واپس لے لئی گئی۔

اوہ زمینن تے باغ بغیچے جو پہلاں رانی نوں دتے گئے سن۔ کجھ نوں چھڈکے باقی واپس لے لئے گئے۔

رانی توں چار گرنٹراں دی اک اک لکھ روپئے والیاں دی منگ کیتی گئی جدوں اسنے اپنے متبنے بیٹے دمودر دی جنیؤ رسم پوری کرنی سی تے ایہہ سماگم دمودر دے ٹرسٹ وچوں خرچ ہونی سی۔ دلیل ایہہ دتی گئی کہ جدوں دمودر اڈلٹ ہویا جے اسنے اس رقم دا حساب پچھیا تے اس پیسے دی منگ کیتی گئی تاں جے رانی نہ دے سکی تاں گرنٹراں کولوں وصول کیتی جاوے۔ پر اصل وچ حقیقت ایہہ اے کہ جدوں دمودر وڈا ہویا اسنوں کمپنی ولوں کجھ وی نہی دتا گیا۔

جدوں رانی نے وارانسی جاکے اپنا سر منڈوا کے بیواہ دی عام زندگی بتاؤن لئی اجازت منگی تاں اوہ وی اسنوں نہی دتی گئی۔ اصل وچ لگدا ایہہ اے کہ رانی نے ایہہ اجازت صرف جھانسی توں باہر جان لئی ہی منگی سی۔ انگریز سمجھدا سی استرھاں دی راجپالیسی۔ رانی دا جھانسی وچ رہننا اوہناں دے ہتّ وچ سی تے اوہ جسمانی طور تے اوہناں دی نگرانی ہیٹھ سی۔

### جھانسی دے لوکاں دے روس

جھانسی دا عدالت سسٹم بھنگ کر دتا گیا۔ اس نال جھانسی دی ستھنک فوج،عدالت وچ کم کرن والیاں دی نوکری ختم ہو گئی پر اسدا اثر کجھ گھٹ ہویا جدوں رانی نوں جھانسی وچ ہی رہنن دتا گیا۔ ایہہ انگریز دے حق وچ جان والی گل سی۔ نوکری پیشے دیاں نویا سمبھاوناواں انگریز لوکاں دے آؤن نال کجھ پیدا ہوئیاں۔ جو روزی روٹی تے دندیاں سن،ریونیؤ دی رفتار تکنیک سی پر دماغی کشٹ وی سی۔

زمینناں دے نویں بکھیڑے کھڑے ہو گئے، جنہاں دی سیٹلمینٹ لئی زمین دی صحیح قیمت پتہ کرن دا نواں رجھان پیدا ہویا تے انگریز دا صرف ٹیکس اگراؤن دا اک ٹیڈھا طریقہ ہی سی۔

عدالت وچ ہر مقدمے لئی سٹینپ ڈیوٹی دا سسٹم ہوند وچ آیا۔ کئیاں لئی انصاف لینا مہنگا ہو گیا۔

لون تے ٹیکس لگا دتا گیا تے لون دی پیداوار تے پابندھی ٹھوک دتی گئی۔ لون ساڈے روزانہ جیون دا حصہ اے۔
## سماجی تبدیلیاں

کرسچینٹی دے پرچارکاں دا کم تے ہوند لوکاں وچ روہ پیدا کر رہی سی۔

بال قتل تے خاص کرکے کڑی-بالی قتل نوں غیر قانونی قرار دینا۔ ایہہ اک ودھیا گل سی پر استوں پہلاں جو جاگرتی پیدا کرن دی لوڑ سی،اوہ نہی کیتی گئی تے لوکاں نے ریتاں وچ سدھی دخل انداجی دے روپ وچ اسنوں لیا۔

بیواہ دی دوجی شادی دی آگیا۔

ستی رسم دا خاتمہ

دھرم دی تبدیلی نوں مُتحرک کرکے عیسائی بناؤنا

مغربی سکھیا دا پاسار

ریلوے تے تار-گھرر سسٹم نوں لوکاں نے اپنے لئی خطرہ سمجھیا۔

بھاویں کجھ بھارتیہ نے کجھ سدھاراں دا استقبال وی کیتا جویں رام موہن رائے نے کجھ دا استقبال کیتا پر بہتے اسنوں اپنی رہتل لئی خطرے وجوں دیکھ راے سن۔ اچی جاتی والے زیادہ ہی دکھی سن۔ ستی،بال-قتل تے بیواہ دی دوجی شادی ورگے سدھاراں نوں اوہناں ناں-پکھی وطیرے نال لیا۔ دھرم پرورتن تے مغربی سکھیا انھا دے سماجی رتبے تے سماجی ادھیکاراں لئی خطرہ سن۔

### رٹائرمینٹ وچ رہِ رہی رانی

رانی نوں کرودھت کرن لئی بہت کجھ کیتا گیا تے کئی کجھ لئی انکار کیتا گیا۔ دھکے نال نکرے لائی رانی دے اس حالت دے حق وی جان بجھّ کے انکارے جان لگے۔ اس لئی وی جو اسدیاں بنیادی لوڑاں سن۔ اسدے پتی دے قرضے راج دی ذمہ واری سی جو اسدے جاتی بھتیاں وچو منفی ہون لگی۔ کجھ انگریز صلاحکاراں دی صلاحَ اسنوں دوچتا کر دندی۔ کیپٹن الیگزڈر سکین،جو پلیٹیکل ایجنٹ سی،استوں اوہ کافی متاثر سی۔ ایہہ وی پتہ نہی لگدا سی کہ اسدا جیون ڈھنگ کیہو جیہا سی تے اوہ ایسے حالاتاں وچ کی سوچدی سی؟پتی دی موت توں بعد رواجاً اسنوں پردہ کرنا چاہیدا سی،ایسا ہی کلینن عورت توں آس کیتی جاندی سی پر اسنے استرھاں نہی کیتا۔ اسدا اک کارن ایہہ وی ہو سکدا اے کہ اسنے انگریز تے مقامی لوکاں تے کلین سماج وچ وچرنا سی۔ اپنے وراثتی سنسکاراں توں مکھ موڑکے اسنے رائیپھل، پسٹل چلاؤنن وچ مہارت حاصل کرن ول دھیان دینا شروع کیتا۔ ہر روز کسرت تے گھوڑ-سواری کرنی جاری رکھی۔ لگام نوں منہ وچ دنداں ہیٹھ لیکے دوواں ہتھاں وچ تلوار لیکے گھوڑ سواری دی مشق، اسدے روز دے رجھیویں وچ شامل سی۔ ایہہ سارے حالات ۱۸۵۷ تک جاری راے۔

۱۸۵۷,گنگادھر دی موت توں چار سال بعد فوج دے کجھ سپاہیاں ولوں بغاوت شروع ہو گئی۔ ایہہ صرف اتری بھارت تک ہی محدود سی۔ایہہ مئی ۱۰ نوں میرٹ توں شروع ہوئی۔بغاوت دیاں کئی وارداتاں ہوئیاں یورپیئن عورتاں تے بچیاں وچ بھاجڑ پے گئی۔ کئی موتاں وی ہوئیاں۔ کجھ انگریز مقامی لوکاں دی مدد نال بھجن وچ کامیاب وی ہو گئے۔

جدوں میرٹ دی خبر جھانسی پہنچی تاں رانی نے اپنی سرکھیا لئی اک چھوٹے گروپ دے گارڈز لئی اجازت منگی۔ جس لئی کیپٹن سکین وی سہمت سی۔ کم تے شروع ہو ہی چکا سی۔ سکین تے ہور دوسرے انگریز افسر رانی دی اگوائی لین توں ناکام ہو گئے تے ممکن بغاوت بروہاں تے کھڑی سی۔جون ۵٬۱۸۵۷ جدوں بغاوت دوسریاں تھاواں تے فٹ چکی سی،جھانسی دے قلعے دی رکھیا کرن والے گارڈ نے بغاوت دا جھنڈا چکّ لیا۔ ضروری دو قلعیاں تے قبضہ کرن لئی دو انگریز افسر مار دتے تے کئی زخمی ہو گئے۔ شہر تے قبضہ کرکے جیل قیدیاں نوں چھڈا لیا۔ دوسرے بریٹیش تے یورپیئن نے اک قلعے وچ پناہ لے لئی۔ ایہناں دی گنتی ۶۱ سی تے بہتے عورتاں تے بچے سن۔ کجھ مقامی لوکاں دی مدد نال بھجن وچ وی کامیاب ہو گئے۔ جہڑے قلعے وچ گھر گئے،اوہناں نے رانی نوں مدد کرن دی اپیل کیتی۔ رانی کول بہت ہی تھوڑی ہی ملٹری فورس سی۔ ایہہ وی واضع نہی سی کہ اوہ کی کرن والی اے۔ بغاوت پھٹن توں بعد اک چھوٹی ٹکڑی گارڈاں دی دین لئی کمپنی سہمت ہو گئی سی تے ہن اوہ چھوٹی ٹکڑی رانی کول سی۔ بغاوتیاں نال رانی دا کوئی وی سیاسی تالمیل نہی سی،اسلئی رانی تے کوئی الزام وی آئت نہی ہندا سی۔

اسدا کی روئیا ہوئگا،ایہہ کسے نوں وی نہی پتہ سی۔ ایہدے بارے وکھو وکھرے اتہاسکاراں دے آپو اپنے وچار ہن۔ اینٹونیاں پھریزر دا ورشن زیادہ مشہور اے،ایہہ ورشن اے “وٹ قین آئی ڈو؟ جے توں اپنے آپ نوں بچاؤنا چاہندی ہیں، قلعہ چھڈ دے کوئی وی تینوں نقصان نہی پہنچائگا۔ اس مطابق میرا ایہہ خیال اے کہ بغاوتی رانی دے قلعے دے خلاف نہی سن،اس لئی سبھدا وچار سی کہ لوک جھانسی دی رانی نوں کوئی نقصان نہی پہنچاؤننگے۔ اسدے بدلے رانی وی انھا نال ودھیا وہار ہی کریگی۔

جون ۷ نوں بغاوتیاں نے ٹاؤنن پھورٹ وی گھیر لیا تے قلعے والیاں نے آتم سمرپن کر دتا۔بغاوتیاں نے قلعہ چھڈ جان لئی بچاو والا راہ دے دتا ایہہ راہ اوہناں نوں جھانسی توں باہر لے جان لئی سی۔ بغاوتیاں وچوں اک نے ایہہ حکم وی کر دتا کہ ایہناں نو مار دتا جاوے۔ رانی نے بغاوتیاں نوں پیسے دتے تاں کہ اوہ گنگادھر دے اک رشتے دار سداشیو راؤ نرین کول پہنچ سکے۔ مسٹر تھورنٹن جہڑا اس ویلے جھانسی دا ڈپٹی کلیکٹر سی اسدی رپورٹ مطابق کہ رانی نے بغاوتیاں نوں ایہہ پیسے اس لئی دتے کہ ساری مارو ماری لئی اسدی ہی شہِ سی۔ بعد دے کجھ اتہاسکاراں نے بعد وچ استوں وی ودھکے کیہا کہ ساری بغاوت پچھے رانی دا ہی ہتھ سی۔تھورنٹن نے اپنی رپورٹ وچ لکھیا اے کہ ایہہ سنی سنائی گل اے پر اسدا کوئی وی گواہ جاں ثبوت موجود نہی سی۔ بگاوتیا نے آگرہ ول مہاراں موڑ لئیاں تے اس بعد دلی تاں کہ ۱۱ جون نوں بغاوتیاں دی صحیح تے وڈے گروہ وچ شامل ہویا جاوے۔

جون ۱۲ نوں رانی نے برٹش راج نوں اک چٹھی لکھی کہ کی ہو رہا سی تے کی کرنا چاہیدا سی۔ اس مطابق کہڑے قدم اوہ چکنا چاہندی سی اس بغاوت نوں روکن لئی تے حالات نوں عام لئی تے مدد لئی بینتی کیتی۔ ایہہ بڑی بھاونا بھری چٹھی سی جو اسدے منّ دی حالت دا پتہ دندی سی۔ پر استوں پراں ہوکے ویکھیاں پتہ لگدا اے کہ اسنے پہلاں ہی حالت تے اپنی پکڑ بنا لئی سی۔ جون ۱۴ نوں اسے ہی مدعے تے اسنے دوسری چٹھی لکھی۔اس وچ اسنے جھانسی دی حالت بیان کیتی تے دوبارہ مدد دی گجارش کیتی۔ ایہہ چٹھی سہج بھری سی جو ایہہ دسدی سی کہ اوہ جھانسی وچ راج پربندھ نوں ٹھیک کرن وچ بہت مصروف اے۔ ایہہ چٹھی میجر ارسکین نوں بھیجی گئی جو اس وقت ساگر دا کمیشنر سی۔ اسنے ایہہ چٹھی کلکتے پھارورڈ کر دتی اپنا نوٹ لاکے، جس وچ درج سی کہ اوہ اسطے بھروسہ کردا اے تے بھروسے دا وسیلہ اسدے اپنے سروت ہن۔ جولائی ۲ نوں اسنے جھانسی نوں جواب وچ لکھیا کہ اوہ جھانسی نوں اوہناں چر سمبھالے جنہاں چر نواں سپرٹیننڈیٹ نہی آ جاندا۔ ارسکین دا ایہہ رانی بارے آرنبھک قدم کیننگ ولوں صحیح طریقے نال نہی لیا گیا تے اسنے گورنر جنرل نوں چٹھی لکھکے کیہا کہ اوہ ارسکین نوں کسے قسم دا بلیم نہی دینا چاہندا پر رانی نوں مدد دین دی کوئی تک نہی بندی کیونکہ رانی دے بھیجے ہوئے ہاں پکھی سنیاے، جھوٹھاں دی پنڈ اے۔ استے بھروسہ کرنا مورکھدا ہوویگی۔ میجر ایلس دی رپورٹ سی کہ رانی نے جو بغاوتیاں دی پیسے،ہتھیار تے مینن پاور نال مدد کیتی اے اس لئی اسنوں طاقت نال مجبور کیتا گیا۔ ایہہ ثبوت وی سن کہ قلعے دے گھیرے توں بعد کی ہویا تے کستراں رانی نے وہار کیتا۔ پر انگریز دا وہار تے وچار رانی دے الٹ سی۔

رانی نے باقی گلاں چھڈ ارسکین دی بینتی نوں گمبھیرتا نال لیندیاں،جھانسی وچ اپنی سرکار بنا لئی جس وچ اپنے باپ نوں وی شامل کر لیا۔ حالت تے قابو وی پا لیا۔استوں فوراً بعد،اسدا دوجا کم ورتکنیک کیمپ نال نبٹنا سی۔ جیوں ہی بغاوتیاں نے جھانسی چھڈی، سداشیو راؤ نرین نے رانی دا تختہ پلٹن دی ناکام کوشش کیتی پر بڑی اسانی نال ہی اسدا ایہہ کارا ناکام ہو گیا تے گرفتار کر لیا گیا۔ بعد وچ انگریز نے اسنوں جلاوطن کرکے اسدی جائداد تے قبضہ کر لیا۔ ایہہ ادوں دی گل اے جدوں انگریز نے جھانسی نوں دوبارہ اپنے قبضے وچ لیا۔

جھانسی دی راکھی لئی رانی نے جی نال کیتی جدوں اؤرشا تے داتیا نے جھانسی تے حملے کیتے۔ اؤرشا دی فوج نے جھانسی نوں اکتوبر ۳ توں لیکے ۲۲ تک گھیری رکھیا جو ایہہ کہہ راے سن کہ اوہ انگریز دے کہنن تے ہی ایہہ کر راے سن۔ایہہ گل اس توں وی ثابت ہندی اے کہ اس گھیرے ویلے انگریز نے جھانسی دی مدد کرن توں انکار کر دتا۔ اسدا نتیجہ ایہہ نکلیا کہ انگریز دیاں شترنجی چالاں توں سچیت رانی نے فوجاں نوں صحیح طور تے سنبھالن دی کریا وی تیز کر دتی تے فوج وچ وڈیاں تبدیلیاں کرکے آؤن والی گھڑی لئی تیار کھچ لئی۔ ہن تے آر پار دی لڑائی برونہاں تے کھڑی سی۔ ایہہ ہی اوہ ویلا سی جدوں رانی بغاوتیاں نال تال میل پیدا کردی۔ ایہہ بغاوتی ہی سن اس ویلے جو ملٹری مدد دے نال نال مورل سپورٹ وی دے سکدے سن۔ ایہہ ساریاں واقعے بریٹیش نال کرو جاں مرو والی حالت وچ رانی نوں لے آئی سی۔ اسے ویلے دوران تیزی نال لائبریریاں قائم کیتیاں گئیاں جو اسدے پتی نوں سمرپت سن تھیٹر چالو کیتے گئے تاں کہ لوکاں نوں اپنی پربھوستا دا اثر دسیا جاوے۔

### انگریزاں دی جھانسی وچ واپسی

v اس بارے کجھ سروت جنھا مطابق ایہہ جانکاری ملی۔

v رانی دے سر روبرٹ ہمنلٹن نوں لکھی چٹھی

v بریٹیش انٹیلیزینس دیاں رپورٹاں

v گوپال راؤ دی انٹیلیزینس دی رپورٹ

رانی دے بانپر نوں لکھی چٹھی۔

۱۸۵۷ دے انت تک بریٹیش دلی تے اودھ دیاں وڈیاں سمسیاواں وچ الجھے راے تے سال انت تک اوہناں نوں کجھ ساہ لین دی ویہل ملی۔ہن اوہناں دا دھیان چھوٹیاں سمسیاواں ول گیا تے ایہناں وچ جھانسی وی سی۔ رانی دا بریٹیش نال پتر وہارک تعلق ختم ہو چکا سی۔ جنوری ۱٬۱۸۵۸ اسنے سر روبرٹ ہاملٹن نوں جھانسی دی حالت بارے چٹھی لکھی تے ایہہ جاننا چاہیا کہ انگریز اس مصلے تے ہن کی پینتڑا لین والے ہن۔ اسنے اس چٹھی دا کوئی اتر نہی دتا۔

جنوری ۶, نوں بریٹیش فورس سر ہیوگ روز دی اگوائی وچ جس نال ہملٹن وی سی نے جھانسی ول کوچ کر دتا۔ اپنی مرضی نال سبھ کجھ ہنجھدے ترے آ راے سن۔ رانی نوں پتہ لگا کہ ایہہ کجھ وی واضع نہی دس راے اسلئی ایہناں دے ارادے ٹھیک نہی تے اسنے وی سبھتوں بری گھڑی وانگ تیاری شروع دتی۔ انگریز فوج دا جھانسی ول مارچ کرن دا صرف ایہو مطلب نہی سی کہ اسنے اپنے مارے گئے افسراں بدلے کجھ ہور افسر تینات کرنے سن،بلکہ اوہناں دے ارادے بڑے بھیانک سن۔ مقامی لوکاں نوں پتہ لگ چکا سی کہ دوسرے شہر جویں دلی تے لکھنؤ وچلے لوکاں نال بریٹیش نے کسترھا دا ووہار کیتا سی۔راہ وچ پیندے پنڈاں، قصبیاں نوں لتاڑدے آ راے سن۔ جہڑا وی بغاوتی پھڑ لیندے اسنوں مار مکاؤندے۔ نہ کوئی کیس نہ اپیل نہ دلیل۔ شکی انسان وی ماریا جاندا۔ جے کتے مقدمہ وی چلدا تاں اوہ وی ناں ماتر، فیصلہ پہلاں ہی لیا ہندا۔ بہوتیاں نوں تے خوفزدہ کرن لئی ہی مار دتا گیا۔ بے تحاشہ لٹ مار کیتی گئی۔ زخمیاں نوں مرن لئی چھڈ دتا جاندا تے مال اسباب لٹ لیا جاندا۔جے کوئی اعتراز کردا تاں اکھو پروکھے کر دتا جاندا۔جہڑے اعتراز کر راے سن انھا وچ لورڈ کیننگ،ادوں دا گورنر جنرل تے وکٹوریا دی رانی وی شامل سی۔ ڈاکٹر۔تھومس لوء جہڑا روز فوج وچ میڈیکل افسر سی نوں اعتراز کرن تے ڈسمس کر دتا گیا۔ لوء دا لکشمی بائی بارے جو وچار سی،اوہ ہور بہت سارے بریٹیش دا سی کہ اوہ اک بھارت دی بدچلن عورت سی، جوان،گھمنڈی،طاقت والی تے سمجھوتہ نہ کرن والی رانی سی۔ اس وقت رانی دے سر تے موت دا بھوت سوار سی۔ بہت ہی بھیانک سزا اسدی اڈیک کر رہی سی۔

روز دی بغاوتیاں بارے کی پالسی سی اسدا پتہ لیپھٹینن جے۔ بونس دی اک چٹھی توں لگدا اے جو اسنے فروری ۱۳ ۱۸۵۸ نوں اپنے ماں پیؤ نوں لکھی سی۔ اوہ استرھاں اے، “ مے اپنے گھر رہنن ویلے پیپر وچ پڑھیا سی کہ اوہ بہت ہی نرم دل اے۔ اسیں وی اس طرحاں ہی سوچدے ساں، پر اتھے تاں نرم دل والی کوئی گل ہی نہی سی۔ سر ہیوگ کوئی وی مقامی بولی نہی جاندا سی۔ اس لئی قیدی جو وی کہندا،اس لئی اسدا کوئی مطلب نہی سی۔ اسدا پہلا سوال ہندا، کی اس آدمی دے ہتھ وچ اصلا سی۔جے اتر ہاں وچ ہندا تاں اوہ کہندا اسنوں گولی مار دیوو۔”

اسدا ہٹھیلا پن اس گل توں وی پتہ لگدا اے جدوں اک کیس وچ مقدمے دی پیروی دوران ساہور وکھے ۱۴۹ بغاوتیاں تے مقدمہ چلیا۔ ۶۵۰ آدمیاں نے بغاوت کیتی سی پر بعد وچ بیرکاں وچ واپس آ گئے۔ اوہناں توں ہتھیار لے لئے گئے تے اوہناں وچوں ۱۴۹ تے مقدمہ شروع ہو گیا۔ایہہ مقدمہ اک سمری مقدمہ سی جویں بہت ہی چھوٹے کیساں وچ ہندا اے۔ سمری مقدمے دے فوراً بعد اوہناں نوں لائن وچ کھڑا کرکے ۱۵۰ پھائرنگ سکویڈ گارڈاں ولوں گولیاں چلا کے مار دتا گیا۔ کجھ انھیواہ گولیاں نال مس ہو گئے تے کجھ زخمی ایہناں بچیاں نوں دوبارہ گولی مار دتی گئی۔

ایسے حالات وچ لکشمی بائی کول کجھ گنجائش نہی بچی سی تے اسنے ۱۴۰۰۰ ولنٹیئر دی فوج تیار کر لئی۔ ایہہ ولنٹیئر مقامی سن، اسلئی اوہ اپنی ہی لڑائی لڑن والے سن۔ ۱۵۰۰ بغاوتی سپاہی وی نال رل گئے۔ سرحد تے ڈیفینس مضبوط کر لئی تے انگریز دے آؤن دی انتظار کرن لگے۔ اک انٹیلیجینس رپورٹ مطابق فروری ۷ ۱۸۵۸,سر روبرٹ ہملٹن دا کہنا اے، “بھاویں رانی بریٹیش نال لڑنا نہی چاہندی سی پر اسنے سارے انتظام کر لئے سن۔ چھ وڈیاں گناں بنائیاں گئیاں ایہناں واسطے کارتوس تے پرانیا گناں دی مرمنت کروائی گئی۔ دو سو من شورا گوالیئر توں خریدیا گیا تے قلعے وچ لیاندا گیا۔ ہر روز قلعے وچ گن پاؤڈر بنن لگا۔ اٹھ بندوقچی بغاوتیاں ولوں کلپی توں بھیجے گئے تے اوہناں نوں نوکری تے رکھ لیا گیا۔اوہ پتل دے خولاں دی گھاڑت دی نگرانی کرن لگے۔ ایہہ نوٹ کرن والی گل اے کہ بریٹیش دے آؤن توں بغیر ہی رانی نے جھانسی دی سرکھیا دا بندوبست کر لیا سی۔ایہہ کیہا جا رہا سی کہ ایہہ تیاری بریٹیش خلاف نہی بلکہ اپنے رعایتی گوانڈھی دشمن اؤرچھا لئی اے۔ فروری ۱۴ نوں رانی دے نام تے اک فرمان جاری کیتا گیا۔ ایہہ راج دے دوویں فرقیاں لئی سی کہ بریٹیش خلاف بغاوت دا جھنڈا بلند کر دتا جاوے۔ جے تے ایہہ رانی ولوں سی جہڑا کہ شکی لگدا سی،پر جے ایہہ رانی توں وی بغاوت کرن والیاں ولوں سی تاں ایہہ بغاوت دا بغاوتیاں ولوں اعلان-نامہ سی۔ بریٹیش دیاں سوہیاں شاکھاواں نے ایہہ رپورٹ کیتا کہ رانی نے اجے تک وی بریٹیش نال لڑن دا فیصلہ نہی کیتا۔ اس مدعے تے اسدے صلاح کار وی دو دھراں وچ ونڈے گئے۔ اتھوں تک کہ اسدا پیؤ وی بریٹیش فوج نوں روکن دے حق وچ سی پر اوہ اجے ہچکچاؤندی سی۔ اسدی رضا مندی مارچ ۱۵ دی اے۔

اسدیاں بھاوناواں بھاویں کجھ وی ہون پر لکشمی بائی دا بغاوتیاں نال گٹھجوڑ ہو گیا۔–

انگریزاں نے اسنوں دوشی سمجھ لیا تے ہر حالت وچ اسنوں سزا دین دا فیصلہ کر لیا۔

مقامی لوکاں نے انگریز دا راج وی دیکھ لیا سی پر اپنے راج وچ اوہ زیادہ سکھی تے خوش حال سن۔ بریٹیش نے انھ دے ریتی رواج دی وی پرواہ نہی کیتی سی تے اوہناں دیاں بھاوناواں نوں ٹھیس پہنچائی سی۔ اوہ اس انچااے راج نوں ہر حالت وچ روکنا چاہندے سن۔

رانی دی فوج اصل وچ اؤرچھا گوانڈھی رعایتی دشمن دا مقابلہ کرن لئی ہی اساری گئی سی۔ ایہدے وچ اوہ بغاوتی سن جنہاں دا سمرپن دا مطلب موت سی۔

جاتی طور تے اسدا پیؤ ایہہ چاہندا سی کہ جھانسی دا سنگھاسن اسدی پتری نوں ملے۔ اس کول اس لڑائی نوں ٹالن دی کوئی وی گنجائش نہی بچی سی۔
### جھانسی دا گھیراو

اس بارے سروت جنرل روز دی رپورٹ تے گوڈسے دی ڈائری اے۔

مارچ۲۱ ۱۸۵۷,بریٹیش پھوز نے جھانسی دی گھیرابندی شروع کر دتی۔ شہر نوں سمرپن کرن دا موقع دتا گیا۔ لکشمی بائی نے لوکاں دے تعاون نال سمرپن کرن توں انکار کر دتا۔ سمرپن نال جو بغاوتی سپاہی اس نال جڑے سن دی سدھی موت سی۔ انگریز استوں وی اگے جاندے ہوئے رانی تے ہور لوکاں نوں وی بغاوتی دی کیٹیگری وچ ہی رکھ راے سن۔ لوکاں نوں ایہہ وی حونصلہ سی کہ پچھلے سال دے اکتوبر مہینے،انگریزاں دی اس گھیرابندی نوں توڑ تے ہرا چکے سن۔اوہ ایہہ آس وی لگاکے بیٹھے سن کہ دوسرے علاقیاں دے بغاوتی وی اوہناں دی مدد لئی بوہڑ پینگے۔ سمجھوتے لئی گل بات دا سلسلہ وی چلیا۔ گوڈس اپنی ڈائری وچ ذکر کردا اے کہ اک چٹھی جہڑی رانی نوں بھیجی گئی کہ اوہ تے اسدے خاص منسٹراں نوں چاہیدا اے کہ کیپٹن روز نوں ملن تے اوہ خالی ہتھ تے بنھاں کسے گارڈ توں ہونے چاہیدے ہن۔ رانی نے نانہہ کر دتی تے کیہا کہ اوہ اپنے پرائم منسٹر نوں فوج دی ٹکڑی نال بھیز سکدی اے۔ دوجے پاسے جہڑا اس سمجھوتہ-گلباتا لئی گروپ بنایا گیا سی تے جو جنرل روز نوں جوابدیہ سی۔ لیپھٹین جو بعد وچ جنرل وی بن گیا،جسدا نام لسٹر سی اس مطابق رانی تے سر روبرٹ ہملٹن وچالے رانی دے سمرپن دی گل بات چل رہی سی۔ روز اس ورتارے نال سہمت نہی سی۔ جے ایہو جہی کوئی گل بات چلی سی تے حیرانی والی گل اے کہ اسدا کوئی وی ریکارڈ بریٹیش پھوز دے ریکارڈ وچ موجود نہی اے۔ لکشمی بائی دی مدد دا ملانکن کردیا پتہ لگدا اے کہ اسدے ولنٹیئر دی گنتی ڈھائی لکھ دی وسوں وچوں ۱۴۰۰۰ سی جے پریواراں دی گنتی کیتی جاوے تے جے چھ نال تقسیم کیتے جاوے تاں ایہہ گنتی ۴۲۰۰۰ بندی اے اسدا مطلب ہر تن پریواراں پچھے اک انسان ولنٹیئر سی۔اسنے اک عورتاں دا ٹرپ وی بنایا سی جسنوں فرنٹ تے تعینات کیتا گیا سی۔ اوہناں وچوں بہوتیاں دی موت ہو جانی لازمی سی۔ انگریز افسراں نے ویکھیا کہ چڑھدی کلا تے پوری تیاری عینی جوش نال کتے وی ویکھن نوں نہی ملی سی۔ ایسی سہردتا اوہناں دے اپنے فوجیاں وچ نہی سی۔ پر اداس کرن والی گل ایہہ سی کہ ایہہ چڑھدی کلا کسے وی طرحاں ٹریننگ،ڈسپلن، ہتھیار تے لیڈرشپ اوہ وی قابل آپھیسراں دی، دا وکلپ نہی سی۔ نمبراں دے حساب نال انگریز فوج دی گنتی بہت زیادہ سی تے اوہ ہتھیاراں نال وی بیہتر سی۔

دس دن تک بریٹیش نے جھانسی تے پوری گولاباری کیتی تے ایہہ لگاتار ہوئی گئی۔ ایہہ گولاباری بہت زوردار سی پہلاں تاں جواب آؤندا رہا تے بغاوتی کسے وی طرحاں اس توں بچدے راے۔ کمانڈر روز نے تہئیا کیتا ہویا سی کہ اس وار کوئی ڈھل نہی تے جھانسی نوں پوری طرحاں گھیریا ہویا سی۔ مارچ ۳۰ نوں شہر دی دوار طاقت نال توڑ دتی گئی تے بگاوتیا دی ۲۰۰۰۰ فورس تانتیا توپے دی اگوائی وچ آ پہنچی۔روز نے اس فورس نوں حصیاں وچ ونڈ دتا تے بٹاوا دریا لاگے بھانز دین وچ کامیاب ہویا ایہہ جگہ جھانسی دے مشرق ول تے اؤرچھا دے اتر وچ سی۔ باغیاں دے سینکڑے مارے گئے تے انگریز دے سو توں گھٹ مارے گئے۔ اک بریٹیش افسر دا کہننا اے کہ باغیاں نے نہ تاں جان بخشی دی کوشش کیتی تے نہ ہی کسے دی جان بخشی۔ باغی جاندے سن کہ جے اوہ بچ گئے جاں سمرپن کر گئے پھر وی اوہناں واسطے موت ہی اے۔ ہن اتھے سوال کھڑا ہندا اے کہ رانی نے قلعے توں دھاوا کیوں نہی کیتا تے انگریز فوج دی کمزور کڑی نوں توڑن دی کوشش کیوں نہی کیتی؟تانتیا توپے دے آؤن نال کمانڈر روز نے اسدا مقابلہ کرن لئی وی کمزور ٹکڑی بھیجی۔ اسدا مطلب ایہو اے کہ روز کسے وی قیمت تے گھیرے نوں کمزور نہی کرنا چاہندا سی تے نال ہی چھل کپٹ نال شہر دے اتری حصہ وچ کمزور، فوجی ٹکڑی بھیجی۔ میجر گال،جو اس چھل والے حملے دا انچارج سی، نے اپنی بیوی نوں اک چٹھی لکھکے جو دسیا اوہ استرھاں ہے–

مے تانتیا توپے تے کیتے حملے وچ شامل نہی سی۔ گھیرے توں بعد شہر دی جس دوار نوں توڑیا گیا میری پوسٹ بالکل اسدے دوجے پاسے سی۔ شہر توں باہر اک ٹولا آیا۔ روز نے اپنیاں فوجاں نوں ہٹا لیا تاں کہ اس دی فوج تانتیا توپے نوں مل سکے۔اسنے بھیس بدلیا ہویا سی تے ہنیرا وی سی۔ جھانسی دے رکھئکاں نوں ایہہ پتہ نہی سی کہ اوہ اتھوں جا چکے سن۔ بغاوتیاں نوں ہراکے رلیپھ فوج واپس آ گئی اپریل۳ نوں تڑکے تن وزے انگریز فوج نے جھانسی تے زوردار حملہ کر دتا۔ ایہہ لڑائی بہت ہی بھیانک سی تے رانی نے زوردار مقابلہ کیتا جویں اسنے گھیرا پاؤن ویلے کیتا سی، اسدی عورت لڑاکا فوج اسدے نال سی۔ کدے کدے ہی اوہ انگریز فوج نوں دکھائی دندی۔اپنی فوج دا حونصلہ ودھاؤن لئی اوہناں نوں اتساہت کردی۔ کئی واری لگدا کہ اوہ جھانسی نوں چھڈن دا ارادہ رکھدی اے۔ کمانڈر روز دی ساودھانی دے باو جود،تن تے چار اپریل دی رات نوں رانی اپنے کجھ ساتھیا سمیت جنھا وچ اسدا باپ وی شامل سی فرار ہون وچ کامیاب ہو گئی۔ متبنے دمودر نوں اسنے اپنی پٹھّ تے بنھیا ہویا سی۔ ایہہ فراری اتنی کڑی سرکھیا دے باو جود وی کویں ہوئی ایہہ اک بھیت ہی اے۔ کئی ایہہ وی سوچدے سن کہ ایہہ وی روز دی چال سی۔اسنے جان بجھکے اسنوں بھج جان دا موقع دتا۔اوہ سمجھدا سی کہ قلعے وچ اوہ زیادہ خطرناک سی۔ ایہہ وی کیہا جاندا سی کہ کجھ بھارتی سپاہی جو بریٹیش فوج وچ سن اوہناں نے اس کم وچ اسدی مدد کیتی تیسرا کارن ایہہ وی ہو سکدا سی کہ فوجی لٹمار وچ مصروف ہو گئے۔ ایہہ وی کیہا جاندا سی کہ اک دوسری نوجوان عورت جسدا نام جھلکاری کرین نے رانی دا حلیہ بناکے ایہہ قربانی کیتی تے بعد وچ اوہ انگریز فوجیا ولوں پھڑی گئی۔ اسنے اپنا ماسک ادوں ہی لاہیا جدوں اسنوں روز دے ساہمنے لیاندا گیا۔ ہن اسدی قسمت دا فیصلہ ہونا سی۔ کیہا جاندا اے کہ اسنوں مار دتا گیا پر لبرا چیپمن نوں پچھن تے اسنے کجھ وی کہنن توں نانہہ کر دتی۔ ورنداون لال ورما رانی دی مصالے والی جیونی لکھدیاں لکھدا اے کہ—جدوں اسنوں روز دے ساہمنے پیش کیتا گیا تے ماسک وی لاہ دتا گیا تاں جھلکاری کورین نے بہت ٹھرمے نال کیہا کہ اوہ ہی اصلی رانی سی۔ اوہ اسنوں مار دین تے انھا دا اصلی رانی نوں کھوجنا بے کار سی جسترھا اوہ سوچدے سن۔ ورنداون لال ورما دا کہننا اے کہ اوہ جھلکاری نوں آپ نہی مل سکیا تے ایہہ جانکاری اسدے پوتے نوں حاصل ہوئی اے جسنے ایہہ وی دسیا کہ جھلکاری کوریں بڈھی ہوکے مری۔ رفل والڈبرگ دے چٹھی پتر توں ایہہ پتہ لگدا اے کہ جھانسی شہر تے حملہ کوئی ہپھتا-انتا ورگی واک نہی سی تے بنھا شک جھانسی دے لوکاں دا بہادری نال لڑن دا جذبہ یاد کرن یوگ اے۔ اتھوں انھا لوکاں دی کم سٹائل دی اتمتا دا پتہ لگدا اے۔

### جھانسی دا خون خرابہ

جھانسی وچ قتل عام چالو سی۔ ہر اگلے دن گلیاں وچ لڑائی ہندی۔ لٹمار،قتل،بھنتوڑ لگاتار جاری سی۔ بریٹیش فوجی تیزی نال انوحکمرانی ہینتا دیا نویا مثالاں قایم کر راے سن۔ اک ہندو پجاری جو اس ویلے اتھے سی جسدا نام وشنوں گوڈسے سی اپنے تزربیاں نوں قلم بند کر رہا سی۔ چار دنا نوں یاد کردا اس سارا تانڈو ناچ بیان کردا اے۔کمانڈر روز نے اپنے جواناں نوں حکم کیتا ہویا سی کہ کوئی وی جسدی عمر سولاں سال توں ودھ اے نوں مار دیوو، صرف عورتاں نوں چھڈ دیوو۔ کجھ جو بچکے بھجن وچ کامیاب نہی ہوئے اوہناں اپنے بچیاں تے بیوی سمیت کھوہاں وچ چھالاں مار کے جان دے دتی۔ کئیاں نوں کھوہ وچوں دھو کے کڈھیا جاندا تے پھر غصے وچ بندوقاں دے بٹاں نال ماریا جاندا۔ گوڈسے دے شبداں وچ، “ جدوں قتل عام تے لٹمار ختم ہوئی، سینکڑے ہی لاشاں نوں اکٹھا کرکے ڈھیر لگا دتا جاندا تے جو وی کسے دے ہتھ آؤندا اس ڈھیر تے سٹکے اگّ لگا دتی جاندی۔ شہر دا ہر چونک ایسے ڈھیراں نال بل رہا سی تے سارا شہر انجھ لگدا ہووے جویں سڑ رہا ہووے۔ ماس دے سڑن دی بو ہوا وچ رلی ہون کرکے ساہ لینا وی اوکھا سی۔ ڈاکٹر۔ لوء مطابق ہوک راے انساناں نوں وی بلدے ڈھیر تے سٹ دتا جاندا۔ ایہہ سارا کجھ اس بدچلن رانی تے اسدے پروار کرکے سی۔ ایہہ اوہ لوک وی سن جنہاں دا رانی نال کوئی لینا دینا ہی نہی سی۔ صرف ایہو قصور کہ اوہ اتھے رہِ راے سن۔ ایہناں وچ اوہ ۱۵۰۰ لوک وی سن جنہاں نوں ہنے جاے ہی بھرتی کیتا گیا سی تے ایہہ صرف روزگار دا مصلیٰ سی۔ ایہناں دی بھیڑی موت پچھے کوئی وی مورل دلیل نہی گھڑی جا سکدی۔ ایہہ کجھ اج وی دنیا وچ ہو رہا اے۔ کدے کتے تے کدے کتے۔ نام لکھن نال ٹوپک توں کھنجھ جان دا خطرہ اے پر ایہہ اوہ نفسیات اے جس مطابق کسے وی قتل عام دے اصل کھلاڑی ہمیشاں بچے وی رہندے ہن تے عامَ لوک اوہناں لوکاں لئی کیڑے مکوڑے ہی ہندے ہن۔ ایہہ اج وی ہو رہا اے۔ اکھنڈ بھارت وچوں نکلے حصیاں دے لوک ساڈے اپنے ہن۔ نھاں دا کلچر تے ریتی رواج ساڈے اپنے ہن۔ اتہاس اپنے آپ نوں دوہرا رہا اے۔ اج وی کسے اک گروہ دی سوچ نال انسانیت دا خون خرابہ ہو رہا اے۔ کی قصور اے اپھگانستن وچ رات نوں ستے ہوئے بچے دا۔ جسدا ہر چڑے دن نال مستقبل بدل جاندا اے۔ جھانسی وچلے بہوتیاں نے کوئی اک وی اپرادھ بریٹیش خلاف نہی کیتے ہونا۔ انگریز دے اپنے ریکارڈ مطابق ایہہ گنتی چار توں پنج ہزار اے۔

گوڈسے مطابق انگریز دے سرکاری انکڑیاں وچ درج دلیل مطابق،اوہناں نے صرف مرداں نں ہی قتل کیتا۔ عورتاں دی موت زیادہ تر ایکسیڈیٹل سی۔ گوڈسے نے لکھیا کہ ایہہ سارا قتل عام تے لٹمار بڑے سوچے سمجھے طریقے نال کیتا گیا۔ جھانسی دے بغاوتی جہڑی ۱۲ بنگال نیٹو انپھیننٹری جہڑی قلعے دی سرکھیا لئی تینات سی ساری دی ساری ماری گئی۔

### رانی دا بچ کے نکلنا

اسے ویلے دوران رانی دا بچ کے جھانسی وچوں نکل جانا وی گہگچ توں بنھاں نہی ہویا۔ رانی دا تے بریٹیش دا دو واری آمو ساہمنا ہویا۔اس وچوں اک گھٹنا دا ذکر زیادہ پرچلت اے۔ لپھٹینن ڈوکر نے رانی دا پچھا کیتا ادوں تک جدوں تک اسدے گولی نہی وجع گئی۔ ہو سکدا اے ایہہ گولی رانی نے عامَ ماری ہووے۔ زخمی ہوکے اوہ لاچار ہو گیا۔ کجھ ہور سروتا مطابق اسدا زخمی ہون دا کارن تلوار دا پھٹ سی جو رانی ولوں تلواربازی وچ کیتا گیا۔ دوسری گھٹنا کورنٹ کومبے ولوں اے اس انوسار-

اس مطابق، “اسیں جھانسی بارے خبر سارے کھتے وچ کر دتی سی تے ساڈے ٹرپاں وچوں اک نے ویہہ میل دور بیندا وکھے،رانی نوں گھیر لیا،گہگچ لڑائی ہوئی ، اسیں لگبھگ اسدے سارے سینانی مار دتے پر اوہ پھر نکل گئی۔ اسدے گھوڑے دی کاٹھی وی ڈگ پئی۔

رانی نے سو میل دا سفر کیتا تے چووی گھنٹیاں وچ اوہ کالپی پہنچ گئی جتھے اسنوں سلامی دیکے اعزاز دتا گیا۔ اسدا باپ تے کجھ ہور،اتنے حصےآں والے نہی سن۔ اوہ جھانسی چھڈن ویلے ہی زخمی ہو گیا سی۔ داتیا تک پہنچ گیا پر اتھے اوہ پکڑیا گیا تے جوکھن باغ وچ پھانسی تے لٹکا دتا گیا۔

### بغاوتیاں دے آخری کم تے رانی دی موت

اس بارے سروت ہن-

رانی دے راجا بانپر نوں لکھے اسدے خط

کمانڈر روز دیاں لڑائی دے میدان دیاں رپورٹاں وچوں کڈھے تتّ

برگیڈیئر سمتھ دی روز نوں بھیجی رپورٹ

بغاوتی دھر جسدی اگوائی تانتیا توپے کر رہا سی کونچ گئی جتھے روز رسد دی تن ہفتیاں دی دیری نال اڈیک کر رہا سی نے مئی۶ نوں بگاوتیا نوں بھانج دتی۔ روز پھر کالپی نوں مہار لے تریا جتھے بغاوتی ڈھہندی کلا وچ تھکے ہارے سن، پر اننھاں وچ نواں جوش آ گیا جدوں بیندا دا نواب آ بہڑیا۔ نانا صاحبَ دا بھتیجا راؤ صاحبَ وی آ گیا۔ اس نویں حالت نے اوہناں دا حوصلہ دونا چونا کر دتا۔ لکشمی بائی نے دوبارہ لڑائی کرن دا فیصلہ لے لیا۔ مئی ۲۲ نوں ایہناں نے تکڑے جیرے نال بریٹیش فوج تے زوردار حملہ کر دتا۔ سمجھو ٹٹ کے پے گئے۔ بھاویں اتّ دی گرمی کرکے انگریز پھوز ہتاش ہوئی پئی سی پھر وی پھوز نے اپنی نوینن ہتھیار جگت نال اس لڑائی وچ بغاوتیاں نوں ہرا دتا۔ اس واری بغاوتیاں نے گوالیئر ول کوچ کیتا۔ اوہ گوالیئر دے باہر گودل پور پہنچ گئے۔ اوہناں دی منشا گوالیئر نوں ہتھیاؤن دی سی۔ گوالیئر دا قلعہ سارے بھارت وچ سبھتوں تکڑا تے مضبوط منیا جاندا سی۔ گوالیئر دا مہاراجہ سندھیا نے بریٹیش دے حق وچ ہون دا بھرم پالیا ہویا سی۔ اس ساری بغاوتی گھڑی وچ اوہ نرلیپ رہا سی تے بریٹیش دے حق وچ بھگت رہا سی۔۔ بریٹیش دے سوعدہ دا طریقہ بدل گیا سی۔ نڈر بغاوتیاں نے گوالیئر نوں ہتھیاؤن دا منّ بنا لیا سی۔

بغاوتی ۱۱۰۰۰ دی گنتی نال گوالیئر ول کوچ کر راے سن۔مہاراجہ سندھیا،اوہناں نوں مرار آکے ٹکریا۔ جیوں ہی پہلی گولی چلی،بہت وڈی تداد وچ مہاراجے دی فوج نے پاسہ بدلکے بگاوتیا دا ساتھ دین دا فیصلہ کر لیا۔مہاراجہ اپنی سرکھیا لئی آگرے ول دوڑ گیا۔ راؤ صاحبَ دا گوالیئر دے نویں حکمران وجوں راج تلک دی رسم ہوئی۔ لکشمی بائی نوں گوالیئر دے خزانے وچوں انمول موتیاں دا نیکلس بھینٹ کیتا گیا۔

روز نے اپنی فوج نوں گوالیئر ول تور لیا۔ لکشمی بائی نوں اتری حصہ دی کمانڈ سونپی گئی۔ ایہہ سرکھیا دی سبھ توں اوکھی وکھی سی۔ اسنے جون ۱۷ نوں کوٹا کی سرائے وچ بریٹیش پھوز نوں روک لیا۔ اسنے مرداں والے کپڑے پائے ہوئے سن جو اوہ ہمیشاں لڑائی دے میدان وچ پاؤندی ہندی سی۔ اسدے نال ہی اسنے مانمتے کنگن وی پائے تے بھینٹ کیتا ہویا نیکلس وی۔ایہہ اک حیران کر دین والا اشارہ سی۔ اس وچ کوئی شک نہی کہ اسدے ٹرپ اسنوں پیار کردے سن تے اوہدے لئی لڑ مرن نوں تیار بر تیار سن۔ رانی دی موت کتھے،کدوں تے کسترھاں ہوئی اس بارے وی اٹکلاں ہن۔ اس بارے کئی قصے کہانیاں ہن۔ کجھ ایہہ وی کہندے ہن کہ اسدی موت شروع وچ ہی گولیا دے وردے مینہہ وچ ہو گئی سی،جدوں گوالیئر دے قلعے دی کشمکش چل رہی سی۔ کجھ دوسرے سروت اس نوں ردّ کردے ہوئے اسدی موت دا ستھان کوٹا کی سرائے دسدے ہن۔ لورڈ کیننگ نے اپنی رپورٹ وچ اس بارے جو لکھیا اوہ ہی زیادہ بھروسیمند لگدا اے۔ اس رپورٹ مطابق –

رانی دی موت ہسار دی اٹھویں بٹالیئن دے سینانی دی گولی نال ہوئی پر ایہہ سینانی وی بعد وچ نہی لبھا۔ایہہ گولی اسدی پٹھّ وچ لگی۔اسدا گھوڑا استوں چھٹ گیا۔ اسنے وی اس فوجی تے گولی چلائی۔ فوجی نے اپنی تلوار اسدے آر پار اتار دتی۔ اس ویلے اوہ مردانے کپڑیاں وچ سی۔ اسنے پگڑی بنی ہوئی سی۔اوہ مرداں وانگ ہی گھوڑ سواری کر رہی سی۔ کوئی چلبلی وی نہی سی تے منہ دے چیچک دا داغ(ماں دے داغ) سن۔اسدیاں بہت سوہنیاں تے سریر دی بنتر بہت خوبصورت سی۔ اس وقت اسنے سونے دیاں پزیباں تے گوالیئر دے خزانے وچوں لیا موتیاں دا نیکلس پایا ہویا سی، جس بارے مہاراجہ سندھیا دا کہننا سی کہ اسدی قیمت آنکی ہی نہی جا سکدی۔ اسنوں اسدے پیارے فوجی سنگھنے امباں دے رخ تھلے لے گئے۔ مردے ویلے اسنے اپنے گہنے تے موتی اپنے فوجیاں وچ ونڈ دتے۔ گھوڑ سوار دستے نوں انفینٹری ٹٹ کے پے گئی تاں کہ رانی آرام نال اس دنیا نوں الوداع کہہ سکے۔ گھوڑ سواراں دا کہننا اے کہ رانی نے جیندے جی اگے اگے گھوڑ سواری کردیاں لڑدی تے پچھے لگیاں نوں ہپھا ددی۔ اسدا ٹینٹ بہت ولاسی قسم دا سی۔ دو سیوادار عورتاں ہمیشہ نال رہندیاں۔ اوہناں وچوں اک ماری گئی۔ رانی دا افسوس دو دن کیتا گیا۔

 استرھاں دا ہی اک ہور ورشن اے جسنوں جے۔ ہینری سائلویسٹر نے لکھیا اے جو اس وقت گاولیئر سی اوہ کہندا اے، “ درشنی سنکھی رانی جھانسی کاربائین دی گولی نال زخمی ہو گئی تے ڈگ پئی تے اسنوں چککے پچھے لے گئے۔جتھے اسدی موت ہو گئی۔ لاش نوں ہندو ریتاں مطابق جلا دتا گیا۔”

ساؤل ڈیوڈ اپنی ۱۸۵۷ دی بغاوت بارے لکھی کتاب وچ ایڈورڈ گریء دی ڈائری دا ذکر کردا اے جو ادوں ہسار اٹھ بٹالیئن دا سرجن سی۔ “رانی اپنے گھوڑے تے سوار سی۔ جدوں بریٹیش رسالے دے گھوڑ سواراں دے اچانک آ جان نال رانی نوں گھیرے وچ لئی اسدے ساتھیاں وچ بھگدڑ مچّ گئی۔ رانی بہادری نال اگے تکنیک تے اسنے اگے آ راے زخمی کرکے تھلے سٹ دتا۔شاید اسنے کٹار دا وار کیتا سی۔ کجھ سمے بعد جدوں بریٹیش ہتاش سی۔ اسنے اپنے تے حملہ کرن والے نوں پچھان لیا جو پگڈنڈی تے لہو لہان بیٹھا سی۔ رانی نے استے اپنے پسٹل نال فائر کیتا پر اسدے گولی نہی لگی۔ اسنے وی نوجوان عورت تے اپنی کاربائین دا فائر کر دتا۔ ٹرپر نوں کوئی پتہ نہی سی کہ اسنے کسنوں گولی ماری اے کیونکہ اوہ مردانہ کپڑیا وچ سی۔ اسنوں ایہہ پتہ ہی نہی سی کہ اسنے بغاوت دی ساہ رگ وڈھّ دتی سی۔دشمن نوں مار دین دا انعام اک لکھ سی، پر اس وقت تے اسنے اس وقت اک کروڑ روپئے دے ہیرے پائے ہوئے سن۔

جدوں کہ ایہہ ورشن وی ٹھیک لگدا اے کیونکہ ایہہ وی باقیاں دا رلدا ملدا اے تے ایہہ وی ہو سکدا اے کہ رانی دی پچھان لئی پہلا ہی جاندا ہووے، پر ایہہ واضع نہی اے کہ اسنوں ایہہ کویں پتہ لگا کہ اسنے اک کروڑ دے ہیرے پائے ہوئے ہن۔ شاید اس معاملے وچ اوہ صرف لوکاں وچ پھیلیاں افواہاں نوں ہی ادھار بنا رہا اے۔

دوسرے پاسے سر روبرٹ ہملٹن اسدی موت بارے اپنا سچ اک چٹھی راہیں بیان کردا دکھائی دندا اے جہڑی اسنے اگست ۲۷٬۱۸۶۰ نوں جون کائے نوں لکھی۔ —

اوہ گوالیئر وکھے ماری گئی۔میری ہمیشاں ایہہ مننا سی کہ انفیلڈ رائپھلز نے استے بچھاڑ ماری۔ استرھاں اک گروپ اس پریڈ تے آیا جدوں لڑائی چل رہا سی کجھ رائفلاں والے آئے تے چارے پاسے گولیاں چلا دتیاں۔ دو گولیاں نے اپنا کم کیتا۔ اک رانی دے لگی تے دوسری اسدی سیوادار دے۔ رانی نوں پالکی تے پاؤنں توں پہلاں ہی اوہ مر چکی سی۔ پالکی نں تیزی نال شہر دے دوجے پاسے مڈل ول لے گئے۔ میں وی اتھے گیا۔ میرے نال ڈاکٹر۔ کرسٹیسن وی سی تے اسیں کجھ ہڈیاں چکّ لئیا۔ ایہہ اجے وی اس کول ہن۔ سیوادار مسلمان سی۔ دوواں نوں چھاتی وچ گولی ماری گئی تے اوہ بری طرحاں زخمی ہوکے مریاں سن۔

 اک ہور ورشن مسٹر مارٹن ولوں اے۔ممکن اے ایہہ رانی دا متبنے دمودر راؤ دیاں یاداں سن۔ ایہہ ۱۸۹۷ دوران لکھیاں کجھ چٹھیاں وچوں لئیاں گئیاں سن۔

مہیشوتی دیوی دس سال دے دمودر راؤ دیاں یاداں دی گل کردی اے۔ خاص طور تے اک شام گوالیئر وکھے اسدے منّ مستک تے اکری اے۔ سندر اکھاں دا جوڑا اس ول ویکھ رہا اے تے بعد وچ ایہہ اکھاں ہولی ہولی بند ہو جاندیا ہن۔ایہہ اسدی ماں دیاں اکھاں سن جو بند ہو رہیا سن مڑکے کدے نہ کھلن لئی۔ اوہ جا رہی سی تے کوئی وی دوبارہ اسنوں چھوہ نہی سکدا سی۔

بڑی سمجھن والی گل سی کہ اسدا سنسکار چھیتی کر دتا گیا کیونکہ کسے نوں وی ایہہ نہی پتہ سی کہ اسدی موت توں بعد وی اسدی لاش نال کستراں دا سلوک ہووےگا۔ روز دی رپورٹ وچ درج اے کہ اسدا سنسکار بڑیاں رسماں نال گوالیئر دی چٹانی علاقے وچ املی دے درخت تھلے کیتا گیا جتھے میں اسدیاں ہڈیاں تے سواہ ویکھی۔

 لکشمی بائی کول دو سیوادار اورتاں سن۔ جو جھانسی توں ہی اس نال سن۔ انھا دے ناواں توں علاوہ گھٹ ہی جانکاری اے۔نام سن مندر اتے کاشی کمبنّ۔ مندر بارے کیہا جاندا اے کہ اوہ اسدی بچپن دی سہیلی سی تے اوہ وی اسے ہی گھٹنا وچ ماری گئی۔ جدوں کہ کاشی پچھے دمودر دی دیکھ بھال لئی سی۔ دیوی مطابق ایہہ کاشی سی جسنے لکشمی بائی نں آخری سفر لئی تیار کیتا۔ ایہہ کاشی سی جو دمودر راؤ دا خیال رکھدی سی۔ اسنے دمودر راؤ نوں بریٹیش نوں سونپ دتا،ایہہ وعدہ لیکے کہ اوہ بچیا راے گا۔ استوں بعد اتہاس وچوں او الوپ ہو جاندی اے۔ ایہہ حونصلہ تے سہردتا واقعہ ہی پربھاوی سی۔ ہور بہت سارے لوک ہونگے جنھا دی وفاداری،بہادری، سہردتا تے حوصلے دی کوئی گل نہی کریگا کیونکہ انھا بارے کوئی اتہاس نہی اے۔ اسیں صرف کجھ دے کماں دا ہی لیکھا جوکھا کر سکدے ہاں۔

دو دن مگروں ودروہیاں نے گوالیئر چھڈ دتا۔ جو انھا دے قبضے وچ سی اسنوں بچائی رکھن وچ کوئی دلچسپی نہی لئی۔لکشمی بائی دی موت نے اوہناں نوں مولوں ہی توڑ کے رکھ دتا سی۔ گوالیئر دا قلعہ بریٹیش دے قبضے وچ اسانی نال آ گیا۔ ودروہیاں دے سارے ادیش،سپنے،حوصلے پست ہو گئے سن۔

اسدا نام اتنا پوتر بن گیا کہ سورج ادے تے سورج است ویلے گایا جان لگا۔

کمپنی دا خلاف زیادہ تر کلین طبقہ ولوں ہو رہا سی، جنہاں نوں لگ رہا سی کہ اوہناں دی طاقت کھوہی جا رہی اے۔ اوہ اپنیاں نال عادتاں نال اک جیون –جاچ دی عادت پا چکے سن۔ چھوٹیاں جاتاں دی ہوند نوں تکھا کرکے اوہ چھوٹے بھگوان بنے بیٹھے سن۔ سکھیا تے نہ ماتر سی تے چھوٹا طبقہ اسنوں بھگوان دی مرضی تے اپنی قسمت سمجھدے سن۔ اوہناں دی اس سوچ وچ ویلے ویلے کلینن طبقہ وادھا کردے رہندے سن۔ اپنے نام تے مذہبی ادارے قایم کیتے ہوئے سن۔ ہر ادھار نال لوکاں دا سوشن ہو رہا سی تے بریٹیش کمپنی اوہناں دی شریک بنکے آئی سی۔ کمپنی نے کئی ریاستاں نوں نال ملا لیا سی کتے سندھی نال، کتے لیپس ڈاکٹرائین نال تے کتے طاقت دے زور نال۔ جدوں کوئی راجا اولاد توں بنھاں مر جاندا تاں سندھی مشتمل ریاست دے جگیرداری طبقے دی زمین کمپنی دے قبضے وچ آ جاندی۔ بعد وچ اسنوں اپنا پٹا پاکے ہی انگریز کوئی اپنی مرضی دا ٹکڑ پاؤندا سی۔ انگریز اس ترھا کوئی اترا اہلکار نہی مندا سی۔ ریت ایہہ سی کہ متبنا،وارث بن جاندا سی پر انگریز نے اس ریت دا بھوگ پا دتا۔ کلین طبقہ،جگیردار تے شاہی پھوز دے نمائندے اپنیاں چل رہیاں دوکاناں توں وروے ہو جاندے تے نموشی نال بھر جاندے۔اتھوں تک ناگپور دے خزانے دے ہیرے کلکتے دے بازار وچ نلام کر دتے گئے۔ اسطراں بھارتی راجیاں مہاراجیاں دی بے عزتی کیتی گئی۔لورڈ ڈلہوزی گورنر جنرل نے دلی دے تخت دے شہنشاہ بہادر شاہ ظفر تے اسدے وارثاں نوں دلی دا لال قلعے دا تخت خالی کرن لئی کہہ دتا۔بعد وچ لورڈ کیننگ جو اگلا گورنر جنرل سی نے ۱۸۵۶ وچ اعلان کر دتا کہ بہادر شاہ دے وارثاں نوں کنگ (سہنشاہ) دا خطاب نہی ورتن دتا جاویگا۔ایہو جیہیاں بھیڑیاں گلاں نال بھارتی حکمران وچ مکمل نراشا پھیل چکی سی۔

سر سعید احمد خان نے اس بارے اپنی کتاب ‘The Causes of the Indian Mutiny,’ وچ لکھیا۔ ایہہ کتاب ۱۸۵۹ وچ لکھی گئی۔کئی لکھاریاں جنہاں وچ انگریز لکھاری وی ہن کئی موضوعاں بارے لکھیا اے،کجھ استرھا ہن، ‘Utilitarian and evangelical-inspired social reform,’( اپاہلیت تے عیسائی متّ نال جڑے ہوئے سماجی سدھار) ستی رسم دا خاتمہ تے بیواہ دی دوجی شادی دا قانون۔ایہہ سدھار عیسائی متّ تے مشتمل سن۔ انگریز ویکھن نوں بھلا پر روح دا ماڑا سی۔ اسنے ایہہ سدھار بھارتی پرمپراواں نوں ڈھاہ لاؤن نوں کیتے۔ دیکھن پاکھن نوں چنگے لگدے ایہناں سدھاراں دے اوہلے اوہدی نیت بھارت دا سوشن سی۔ استرھاں کرن نال بھارت دا سمچا دھارمک-ڈھانچاک ہی اسدی لپیٹ وچ آ جاندا سی۔ اصل سوچ سارے بھارت نوں عیسائی متّ نال جوڑنا سی۔ بعد دے اتہاسکاراں جنہاں وچ کرس بیئلی وی شمار ہندا اے نے اسنوں اک فریم وچ رکھکے ویکھیا۔ ایہہ اک علم دا ٹکرا سی۔مذہبی لیڈراں دے پہلی آزادی دی لڑائی توں پہلاں دے بیان پرکھن والے ہن۔ ایہدے وچ جہڑے مدعے اٹھائے گئے اوہناں وچ عورت دی بے-ادبی، نیویں جاتی دی چڑھت کرن دے اپرالے سن تاں کہ چل راے سماجی ڈھانچے نوں ڈھاہ ڈھیری کیتا جاوے۔ دکھن دیاں انگریزی دوائیاں دی آمد تے بھارتی رہتل نال جڑیاں تاریاں دے علم دا مذاق اڈاؤنا تے اس خلاف کاروائی کرنی، اس ویلے دے بھارتیاں لئی آلودگی سی۔یورپیئن طرز دے سکول وی سمسیاواں کھڑیاں کر راے سن۔ ریکارڈ مطابق کجھ کہانیاں جو لوکاں وچ چل پئیا سن دا وی ذکر ملدا اے۔ سکولاں وچ گنت نوں مذہبی موضوع دے عوض لاگوُ کیتا گیا۔ ایہہ وی بھارت دے دھارمک-ڈھانچیک تے ڈونگھی مار سی۔ اس نال کڑیا نوں دتی جان والی سکھیا اوہناں دا نیتک پتن کریگی۔ قانون انتظام تاں بھارتیاں لئی سدھا ہی دھکہ سی۔ The Blue Books, East India(Torture) 1855–1857 دا کھرڑا، ۱۸۵۶ وچ ہاؤس آف کامن وچ رکھیا گیا تے ۱۸۵۷ وچ ایہہ منّ لیا گیا کہ کمپنی دے افسراں نوں اپیل کرن دا حق اے جے اوہ بھارتیاں خلاف کوئی تسیاے بھریا زرم کردے ہن۔ دلیل سی کہ حالات دا ساہمنا کرن لئی ایہہ ضروری اے تے موجودہ قانونی ڈھانچہ اوہناں دے حق وچ نہی جاندا، اوہ تے اپنا سہردتا نال کم کر راے ہن۔ گوریاں دیاں معاشی پالسیاں وی بھارتیاں نوں پسند نہی سن۔

## بنگال آرمی
ایسٹ انڈیا کمپنی نے انتظام لئی بھارت نوں تن حصیاں وچ ونڈیا ہویا سی۔ مقصد سی انتظام تے پربھاوی طریقے نال کنٹرول کرنا، تنے حصہ آپو اپنی آرمی نوں سمبھالدے سن۔ دوسرے دوویں حصےآں توں الگ، بنگال آرمی وچ اچّ جات دے ہندو تے مقابلے دے ہی امیر مسلمان بھرتی کیتے گئے۔ مسلماناں دی گنتی کسوتے یونٹاں وچ بہت زیادہ سی جدوں کہ ہندو زیادہ تر روائتی ینٹاں وچ تینات سن۔ بھارتی مول دے فوجیاں دا بہتا رجھان زمینداری تے بھارتی سماج دے روائتی ریتی-روازاں نال سی۔ کمپنی دے شروعاتی دور وچ، ایہہ بھارتی مول دے فوجی سبھ کجھ برداشت کردے سن، سگوں جاتی مشتمل ملیاں سہلتاں نوں بڑاوا وی دندے سن۔ بنگال وچلی آرمی اپنی بھرتی زمینداراں وچوں ہی کردے سن۔ ایہناں وچ گنگا ویلی دے براہمن، راجپوت سن۔ ۱۸۴۰ توں بعد کلکتے دے راج دے ماڈرن کرن دے رجھان نے، ایہناں فوجیاں دیاں سہولتاں،ریتی رواج، سماجی ورتارے،چلی آ رہی رہتل وچ دخل دیکے اوہناں دیاں دماغی بھاوناواں نوں ٹھیس پہنچاؤننی شروع کر دتی۔ فوجیاں دا اسریا رتبہ، تے اسدی عادت نے اوہناں دی زندگی دی جیون-جاچن نوں اپنیاں رگاں وچ وسایا ہویا سی۔ اس پکھوں اوہ بہت ہی سنویدنشیل سن تے خطرہ محسوسن لگ پئے سن کہ اوہناں دی جات نوں پرآلودہ کیتا جا رہا اے۔

ایہہ بھارتی مول دے فوجی آرمی زندگی دے بدل راے رجھاناں نال بھرے پیتے سن۔ انگریز دے مقابلے اوہناں دی تنخواہ وی گھٹ سی۔ جدوں بریٹیش نے اودھ تے پنجاب نوں وی اپنے نال ملا لیا، ایہناں فوجیاں نوں کوئی وادھو بھتا نہی دتا جاندا سی۔ پہلاں جو ملدا سی،اوہ بند کر دتا گیا۔ اوہناں دی سروس نوں ہن ‘غیرملکی مشن’ نہی سمجھیا جاندا سی، ہن ایہناں فوجیاں نوں کتے وی ریگولر تنخواہ تے ہی تینات کیتا جا سکدا سی۔ جونیئر یورپیئن افسر اپنے جواناں ولوں بے مکھ ہو راے سن۔ بہتے کیساں وچ صرف بھارتی ہون کرکے ہی اوہناں نوں گھٹیا سمجھیا جاندا سی۔ کئی افسر جویں ہربرٹ ایڈورڈ، تے کرنل ایس۔ جی۔ ویلر جہڑے ۳۴ بنگالی انفینٹری دے سن نے اپنے فوجیاں نوں کرسچینٹی ول دھکن تے کرسچئن بنن دے مشورے دینے وی شروع کر دتے سن۔ ۱۸۵۶ وچ کمپنی ولوں اک انلسٹمینٹ ایکٹ لاگوُ کیتا گیا۔ جس مطابق بنگال آرمی دا ہر ینٹ سمندروں پار سروس کرن دا وی پابندھ سی۔ بھاویں ایہہ ایکٹ صرف نویں بھرتی رکروٹاں تے ہی لاگوُ ہندا سی۔ پرانے فوجیا نوں وی ڈر پے گیا کہ ہنیرے سویرے ایہہ اوہناں تے وی لاگوُ کر دتا جاویگا۔ ایہہ دلیل دتی گئی کہ اچی جاتی والے ہندو جو اس گھٹن وچ تے گندیاں مندیاں حالتاں وچ ٹرپ شپ وچ سفر کرنگے تاں اوہناں دیاں مذہبی عقیدیاں دا ستیاناس ہو جاویگا۔

## بغاوت دی شروعات

کئی مہینیاں دی بدلی ہوئی پرحالت نے جہڑے تناواں نوں جم دتا سی آخر ایہہ لاواں کدے تاں پھٹنا ہی سی، نال دی نال کجھ ہور واقعے وی ہوئیا جسنے بارود دے ڈھیر تے پئی حالت تے چواتی دا کم کیتا۔ فروری ۲۶٬۱۸۵۷ نوں چربی والے کارتوساں دا رولا پے گیا۔ کرنل نے پہلاں سختی ورتی تے پھر پریڈ کینسل کرکے سوعدہ لئی سماں لے لیا۔

### [[منگل پانڈے]]

مارچ ۲۹٬۱۸۵۷ نوں بیرکپر دی پریڈ گرانؤڈ،جہڑا کلکتے دے کول اے،۲۹ سالا منگل پانڈے ۳۴ بٹالیئن انپھیننٹری دا جوان سی، ایسٹ انڈیا کمپنی دے اس کم نال غصے وچ آ گیا۔ اسنے اعلان کیتا کہ اوہ اپنے کمانڈراں خلاف ودروہ کریگا۔سارجینٹ-میجرینٹ جیمز ہیسن نے جدوں ایہہ سنیاں تاں اوہ صرف پڑتال کرن گیا سی،منگل پانڈے نے استے گولی چلا دتی۔ ہیسن نے الارم وجا دتا۔ جدوں اسدے ساتھی لپھٹینن ہینری بائگ گڑبڑ ویکھن باہر آیا تاں منگل پانڈے نے استے گولیاں چلا دتیاں۔ بائگ بچ گیا پر اسدے گھوڑے نوں گولی لگ گئی۔

جنرل جون ہئرسے اسنوں دیکھن پریڈگرانؤڈوچ باہر آیا۔ اسنے بعد وچ دسیا کہ منگل پانڈے نوں کسے قسم دی مذہبی چنڈی چڑھی ہوئی سی۔ اسنے بھارتی کمانڈر کواٹر گارڈ جمعدار اشوری پرشاد نوں حکم دتا کی منگل پانڈے نوں گرفتار کر لیا جاوے۔ جمعدار نے اسدا حکم منن توں انکار کر دتا۔ کواٹر گارڈ تے ہور سپاہیاں دی حاضری وچ ایہہ ہو رہا سی تے سارے اک مت لگدے سن صرف اک سپاہی نوں چھڈکے جسدا نام شیخ پلتو سی۔ سیکھ پلتو نے منگل پانڈے نوں اپنے حملے روکن توں ورجیا۔

 جدوں منگل پانڈے نے محسوس کیتا کہ اسدے ساتھی اسدا ودروہ وچ کھلھےعام ساتھ نہی دے راے تاں منگل پانڈے نے اسنے اپنی ہی جان لین لئی اپنی مسکٹ (پرانی بندوق) اپنی چھاتی تے رکھ لئی تے گھوڑا دب دتا۔ اوہ صرف اپنے آپ نوں زخمی ہی کر سکیا، جان بچ گئی۔ اپریل ۶ نوں اسدا کورٹ مارشل ہویا تے اپریل ۸ نوں پھانسی تے لٹکا دتا گیا۔ جمعدار ایشوری پرشاد نوں اپریل ۲۲ نوں پھانسی تے لٹکا دتا گیا۔ ریزمینٹ نے استوں پہلاں بہت ہی نرادری بھرے انداز وچ پہلاں اسدی وردی تے تمگے اتارے کیونکہ ایہہ محسوس کیتا گیا سی کہ اوہ ودروہ والیاں بھاوناواں نال بیمار نفسیات دا شکار اے۔ اس گھٹنا توں بعد شیخ پلتو نوں ترقی دیکے بنگال آرمی وچ جمعدار بنا دتا گیا۔

منگل پانڈے تے ایشوری پرشاد دے معاملے وچ، دوسریاں ریجمینٹ وچ ایہہ محسوس کیتا جانن لگا کہ ایہہ بہت ہی سخت سزا سی جسدی لوڑ نہی سی۔ کجھ اتہاسکاراں نے سپاہیاں دی اس نرادری نوں ودروہ دا وڈے کارن وجوں لیا اے۔ استرھاں دے ماحول وچ گھراں وچ بیٹھے رٹائر فوجیاں نے ایہہ فیصلہ کر لیا کہ جد وی موقع میل ہویا، اوہ ودروہ دا حصہ بننگے۔

### اپریل ۱۸۵۷

اپریل وچ بہت بے چینی پیدا ہو گئی۔ایہہ زیادہ تر آگرہ،الہٰ آباد تے انبالہ وچ سی۔ ایہہ تنے وڈیاں چھاؤنیاں دے شہر سن۔ خاص طور تے انبالہ چھاؤنی جتھے بہت سارے ینٹ اکٹھے ہوئے سن۔ ایہہ اوہناں دی سلانہ چاندماری دی پریکٹس دا سماں سی۔ جنرل اینسن نوں ایہہ واضع سی کہ چربی والے کارتوساں دے معاملے وچ کجھ وڈا دنگا ہو سکدا اے۔ سول گورنر جنرل دا سٹاف دے اعتراز دے باوزود، اسنے چاندماری دی ابھیاسی مشق اگے پا دتی تے اک نویں ڈرل دی آگیا دتی جس وچ فوجی جوان کارتوس نوں منہ دی دندی دی بجائ ہتھ نال کارز شیل کر سکدا سی پر اس معاملے وچ اسنے کوئی عامَ حکم ساری بنگال آرمی لئی جاری نہی کیتا۔ اوہ انبالہ ہی بیٹھا رہا تے اس دھکھدی اگّ نوں شات کرن لئی کجھ نہی کیتا۔ استوں بعد اوہ گرمی دیاں چھٹیاں مناؤن شملہ چلے گیا۔ جتھے ہور بہت سارے وڈے وڈے انگریز افسر جاندے سن۔

### میرٹ تے دلی

میرٹ وچ دوجی وڈی چھاؤنی سی جتھے ۲۳۵۷ بھارتی فوجی تے ۲۰۳۸ بریٹیش فوجی تینات سن۔ ایہہ ۱۲ بریٹیش-مینڈٹش گنّ نال جڑے سن۔ ایہہ سٹیشن بریٹیش بھارتی فوج دا سبھتوں وڈا گڑھ سی اسے کرکے بعد وچ میرٹ نوں ہی بغاوت دا اصل ستھان تسلیم کیتا گیا نہ کہ پہلوں ہی لسٹ سمجھی پلیننگ نوں۔ بھاویں بنگال آرمی وچ پھیلی بے چینی نوں سارے سمجھدے سن۔ لیفٹینینٹ کرنل جارج کارمائیکل،بنگال لائٹ کیولری دی تیسری ینٹ نال متعلق افسر سی۔کارمائکل نوں اس بے چینی نال کوئی ہمدردی نہی سی۔اپریل ۲۴, اسنے اپنے ۹۰ جواناں نوں پریڈ دوران پھئرنگ ڈرل دا حکم دتا۔ پنج جواناں نوں چھڈّ کے ساریاں نے،اوہناں کارتوساں نوں لین توں انکار کر دتا۔ایہناں ۸۵ جواناں دا مئی ۹ نوں کورٹ مارشل کیتا گیا تے بہوتیاں نوں سخت مشقت نال دس سال دی سزا دتی گئی۔ ۱۱ نویں چھوٹی عمر دے جواناں نوں سزا پنج سال دتی گئی۔ساری چھاؤنی دے جواناں دے ساہمنے ایہناں جواناں دا نرادار کرن لئی شریام اوہناں دی بھیڑے طریقے نال وردی اتاری گئی تے انھا نوں بیڑیاں وچ جکڑ دتا گیا۔

اگلے دن ایتوار سی۔ کرسچئن ڈے،آرام تے پراتھنا دا دن۔کجھ بھارتی فوجیاں نے ڈیوٹی توں فارغ ہوئے یورپیئن افسراں نوں دسیا کہ سازش گھڑی گئی اے کہ قید کیتے فوجیاں نوں طاقت ورتکے جیل توڑکے چھڈایا جاوے۔ اس اطلاع نوں حاصل کرن والیاں وچ ہیوگ گوگ وی سی جو گھوڑیاں دا لفٹین سی۔ وڈے افسراں نے جنھا نوں وی ایہہ رپورٹ کیتی گئی۔ انھا نے اسنوں سنجیدگی نال نہی لیا تے کوئی کاروائی نہی کیتی۔ میرٹ شہر وچ نویں گھٹنا نوں لیکے بے چینی پھیلی ہوئی سی۔ غصے وچ آئے لوکاں نے بازار وچ تے کجھ سرکاری بلڈنگاں نوں اگاں لگا دتیاں۔ شام نوں بہت سارے یورپیئن افسر چرچ جان دی تیاری کر راے سن۔بہت سارے بازاراں وچ تے چھاؤنی وی گئے ہوئے سن۔ تیسری کیولری دے بھارتی ٹرپاں نے بغاوت کر دتی۔ جنیئر یورپیئن افسر جنہاں نے ٹھل پاؤنی چاہی مار دتے گئے۔ استوں بعد یورپیئن افسراں تے انگریز کواٹراں تے حملہ کر دتا گیا۔ چار سول انگریز، اٹھ انگریز عورتاں تے اٹھ ہی بچے مارے گئے۔ بازار دی بھیڑ نے جتھے وی کوئی آف ڈیوٹی افسر ویکھیا حملہ کر دتا۔لگبھگ ۵۰ سولئن انگریز مارے گئے۔ ایہناں وچوں کجھ اپھسرا دے نجی نوکر وی سن۔ انھا نے اپنی رکھیا کرنی چاہی اپنے مالک دا نام چھپاؤنن دی کوشش کیتی پر پھر وی بھڑکاہٹ ہی اتنی سی کہ اوہ وی مارے گئے۔

میرٹ شہر دے اندر، کوتوال (قلعے دا کلھیدار) دھیان سنگھ گزر نے جیل دا گیٹ کھولھ دتا۔کل۵۰ یورپیئن مرد( جنہاں وچ فوجی وی سن)اورتاں تے بچے میرٹ شہر وچ بھیڑ تے سپاہیاں ولوں مار دتے گئے۔ مئی ۱۰ دی شام نوں ۸۵ جیل وچ ڈکے ہوئے اوہناں دے ساتھی آزاد کروا لئے گئے تے اسدے نال ہی ۸۰۰ ہور وی چور لٹیرے کریمینل وی آزاد ہو گئے۔

کجھ سپاہیاں( خاص طور تے نیٹو انفیننٹری،بنگال دی ۱۱ویں ینٹ) نے کجھ وشواسی بریٹیش افسر، (جنہاں دا اس پھیلی بے چینی نال کوئی لینا دینا نہی سی)عورتاں تے بچیاں نوں گھیرے وچ لیکے بچاو والی جگہ پہنچایا تے پھر ہی اوہ ودروہ وچ شامل ہوئے۔ کجھ افسر،پریواراں سمیت رامپر کھسک گئے،جتھے اوہناں نے رامپر دے نواب کول پناہ لے لئی۔

کمپنی دے سنیئر افسر،خاص طور تے میجر جنرل ہیوٹ، جہڑا ڈویزن دا کماڈر سی، نے کاروائی کرن وچ بہت ہی سستی دکھائی۔ اوہ اس ویلے سطر سال تے ماڑی سیہت دا سی۔ ۶۰ویں رائیفلز، ۶ویں ڈریگن گارڈز اتے دو ہور بنگال آرمی دیاں یورپیئن-مینڈیئن بیٹریز (یورپیئن- سورکھیت قلعہ توڑ ینٹ) بغاوتیاں تے حملہ کرن نکل پئیاں۔ اجے ایہناں نوں بغاوتی سپاہیا نال الجھن دا آرڈر نہی سی۔ ایہناں نے صرف ہیڈ کواٹر تے اصلا-کھانے دی حفاظت ہی کرنی سی۔استوں اگلے دن جدوں اوہ حملہ کرن د تیاری ہی کر راے سن، اوہناں ویکھیا کہ میرٹ بالکل شات اے تے بغاوتی،دلی ول کوچ کر گئے سن۔

بریٹیش اتہاسکار پھلپ میسن دا کہننا اے کہ بہت سارے بغاوتی فوجیاں دا مئی ۱۰ دی رات نوں مقصد ہی دلی ول جانا سی۔ دلی میرٹ توں چالی میل دور مضبوط دیوار والا شہر سی۔اسدا سہنشاہ بہادر شاہ ظفر سی۔ استوں علاوہ،میرٹ وانگ اتھے بریٹیش دا کوئی مضبوط ادھار نہی سی۔ دلی پرانے ویلے توں ہی بھارت دی راجگڑھ تری آ رہی سی۔ مغل بادشاہت لمبے ویلے توں دلی تے حکومت کر رہی سی۔ اس شہر دے اندر جاں باہر بریٹیش دی کوئی مورچابندی نہی سی۔ اس لئی آس مطابق کسے نوں وی ایہہ بھلیکھا نہی سی کہ اوہناں دا کوئی خلاف ہووےگا۔

### دلی

مئی ۱۱, تیسری کیویلری (گھوڑ سوار رسالہ)بٹالیئن اتھے پہنچی۔ سہنشاہ دے محل دے جھروکھے کول پہنچ کے اوہناں نے سہنشاہ نوں مہاراجہ مندیاں کہ اوہ ساڈی اگوائی کرے۔ بہادر شاہ ظفر نے اس موقعے کجھ نہی کیتا۔صرف اسنے اوہناں نوں عامَ فریادیاں وانگ ہی لیا۔ محل دے دوسرے اہل کار اس وچروہ وچ شامل ہو گئے۔ دن چڑدے ہی ودروہ پھیل گیا۔ چودھری دیا رام جو چندروال دے گزراں دا سردار سی نے اپنے سپاہ سلاراں نال چیف مجسٹریٹ تھیوپھلس میٹکالپھ دا گھر تباہ کر دتا۔ یورپیئن افسر تے اوہناں دے پروار، بھارتی عیسائی تے شہر دے دوکاندار مار دتے گئے۔ مارن والیاں وچوں کجھ سپاہی سن تے کجھ دنگئی۔مئی ۱۱ نوں دلی دے پھلیگسٹاپھ ٹاور وچ بچے کھچے یورپیئن اکٹھے ہو گئے۔ بنگال نیٹو انپھیننٹری دیاں تن بٹالیئناں شہر دے لاگے ہی تینات سن۔کجھ نے بٹالیئن چھڈکے ودروہیاں دا ساتھ دین دا فیصلہ کر لیا۔ باقی بچیا نے ودروہیاں خلاف کاروائی کرن توں انکار کر دتا۔دپہروں بعد بھڑکی ہوئی ہنسا دی گونج کئی میلاں تک سنائی دین لگ پئی۔ ایہہ ڈر محسوس ہون لگا کہ ودروہیاں دے ہتھ اسلیکھانے نہ لگ جان، جنہاں کول پہلاں ہی ہتھیار تے گولہ بارود سی۔نوں بریٹیش آرڈینینس افسراں نے سپاہیاں تے گولیاں چلاؤنیاں شروع کیتیاں،جد کہ اوہناں دے اپنے گارڈ وی ایہناں گولیاں دی جد وچ سن۔ جدوں رکاوٹ نے کوئی فرق نہ پایا تاں اوہناں نے پورا اسلہ خانا ہی اڈا دتا۔نوں افسراں وچوں چھ بچ گئے۔ اسلہ خانے دے پھٹن نال آسے پاسے سڑکاں تے جاندے لوک وی مارے گئے۔ آسے پاسے دے گھر تے بلڈنگاں تباہ ہو گئیاں۔ ایہناں واقعے دی خبر نے آسے پاسے تینات سپاہیاں نے وی ودروہ دی حمایت کر دتی۔ودروہیاں نے اسلہ خانے وچوں کجھ ہتھیار تے گولہ بارود حاصل کر لیا سی۔ دو میل دلی توں باہر تک اوہناں نے بنھاں کسے رکاوٹ دے ۳۰۰۰ بیرل گن پاؤڈر وی قبضے وچ کر لیا سی۔ بہت سارے یورپیئن افسر تے سولیئن نے پھلیگسٹاپھ ٹاور وچ جو دلی دے اتر والے پاسے اے وچ پناہ لے لئی۔ پھلیگ ٹاور وچ ٹیلیگراپھ دا سسٹم سی جس ذریعے اوہناں نے واقعے دیاں خبراں ہور بریٹیش سٹیشناں تے بھیج دتیاں۔ جدوں اوہناں نوں ایہہ صاف ہو گیا کہ میرٹ توں کوئی وی مدد نہی آ رہی تاں اوہناں نے آپو اپنیاں موٹراں تے کرنال جان دا فیصلہ کیتا۔ جہڑے یورپیئن وڈے گروپ نالوں وچھڑ گئے سن تے جہڑے پھلیگسٹاپھ ٹاور نہی پہنچ سکے،اوہ پیدل ہی کرنال نوں تر پئے۔ رستے وچ پنڈ واسیاں نے کئیاں دی مدد کیتی تے کئی لٹ لئے گئے جاں مار دتے گئے۔

اگلے دن بہادر شاہ ظفر نے بڑے چر بعد عدالت لائی۔ اس عدالت وچ کئی جوشیلے تے بے لغام سپاہیاں نے شرکت کیتی۔ سہنشاہ دے وی کنّ کھڑے ہو گئے۔ واقعے دے رخ نے،سہنشاہ نے سپاہیاں دی گل دھیان نال سنی تے ودروہیاں دی مدد دا اعلان کر دتا۔ مئی۱۶ نوں ۵۰ یورپیئن محل وچوں گرفتار کیتے گئے تے اپنیاں لکن تھاواں توں پھڑیا گیا۔ سہنشاہ دے سپاہ سلاراں کئی یورپیئن نوں مار مکایا۔ محل دے احاطے وچ ہی درختاں دے جھنڈ وچ کئی یورپیئن مارے گئے۔

واقعے دی خبر نے دلی تے کئی ضلعیاں وچ گڑبڑ پیدا کر دتی۔بہوتیاں کیساں وچ بریٹیش آرمی تے سول ادھیکاریاں دا بھیڑا ورتاو ہی اسدا مکھ کارن سی۔ دلی دی ڈھاہ نوں کئی انگریز افسراں نے ٹیلیگراپھ راہیں جانیاں۔ کمپنی دے بہت عہدیداراں نوں اپنی جان دے لالے پے گئے۔ اوہ پریواراں تے نوکرا سمیت اپنے بچاو لئی ادھر ادھر بھٹکن لگے۔ دلی توں ۱۶۰ میل دور آگرہ وچ ۶۰۰۰ توں زیادہ لڑن تو بے بس یورپیئن قلعے وچ وی ڈرے ہوئے سن۔ کئی سولیئن افسراں دے بھجن نال ودروہیاں دا حوصلہ ودھ گیا سی۔ کئی اجے وی اپنیاں پوسٹاں تے تعینات راے جدوں تک ایہہ صاف نہی ہو گیا کہ ہن کسے قانون انتظام تے انھا دا کنٹرول نہی رہا۔

ملٹری وچ رلواں ملواں ردعمل سی۔ کجھ افسراں نوں اپنے جواناں تے یعقین سی۔کجھ افسر ایہو جاے وی سن جنہاں نے بھارتی مول دے جواناں نوں نہتھے کرنا شروع کر دتا سی۔ بنارس تے الہٰ آباد وچ فوجیاں نوں نہتھے کرن دے کم نے مقامی اگّ نوں ہور بھڑکا دتا۔بھاویں ودروہ وڈے پیمانے تے پھیل رہا سی پر ودروہیاں وچ ایکتا دی گھاٹ سی۔ بہادر شاہ ظفر نے اپنے شہنشاہی تخت نوں دوبارہ سرجیت کر لیا سی پر اک گروپ ایسا وی سی جو چاہندا سِ کہ مراٹھا حکمران نوں وی تخت وچ حصہ ملے۔ اودھ والے چاہندے سن کہ اوہناں نوں وی اوہناں دے پروزاں وانگ نواباں والیاں طاقتاں مڑ دتیاں جان۔

مولانا پھزل-اے-حق کھیرابادی تے اہمدؤلا شاہ ورگے مسلمان لیڈراں نے جہاد دا سدا دتا جو مسلماناں لئی مکدس مقام اے۔ خاص طور تے شلپکاراں دی جماعت اسدے حق وچ سی۔ مسلماناں دے اس ہوکے نے بریٹیش نوں سوعدہ لا دتا کہ اس سارے گھٹنا کرم پچھے مسلمان عامَ وڈی طاقت اے۔ بہادر شاہ نے اوہناں دے جہاد والے ہوکے دا خلاف کیتا۔اس سجھاء نوں اس دلیل نال ردّ کر دتا گیا کہ اس نال مذہبی دنگے بھڑک سکدے ہن۔ اودھ وچ سنی مسلمان نہی چہندے سن کہ شیعہ راج پھر آ جاوے اس لئی اوہ شیعہ دا ودروہ دوران کوئی وی سجھاء منن نوں تیار نہی سن۔ اسے ترھا کئی مسلمان آگوآں نے بریٹیش سامراج دی مدد وی کیتی آگا خان اوہناں وچوں اک سی جسدی ودروہ توں بعد برٹش نے پہلا ٹائیٹل بحال کرکے عزت کیتی۔ دلی وچ بھاویں ہندو بہو گنتی سی پر مسلماناں دی گنتی وی گولنیوگ سی۔ مقامی ودروہیاں دا چوتھا حصہ غازیاں دا سی جو اخیر تک لڑے۔ گوالیئر توں آیا غازیاں دا اک آتمگھاتی دستا وی سی جنہاں نے قسم کھادھی سی کہ ادوں تک کھانا ہی نہی کھانگے جنہاں چر بریٹیش نال جوجھ کے مر نہی جاندے۔
 پنجاب دے تے اتر-دکھن پھرنٹیئر صوبہ دے سکھ تے پٹھانا نے بریٹیش دی مدد کیتی تاں کہ اوہ دلی تے دوبارہ قابض ہو سکن۔ اتہاسکار جون ہیرس مطابق کہ سکھ پوربی، بہاری تے ینائیٹڈ صوبہ آگرہ تے اودھ توں ناراض سن تے بدلہ لینا چاہندے سن۔ اٹھ سال پہلاں ایہناں دی مدد نال ہی بریٹیش نے سکھ راج نوں اپنے نال ملایا سی۔ پہلی تے دوجی اینگلو-سکھو لڑائی ویلے ایہناں راجاں دی آرمی بریٹیش آرمی دا حصہ بنکے سکھاں نال لڑی سی۔ ہیرس دا ایہہ سجھاء سی کہ سکھ بے عزتی محسوس کر راے سن۔ سپاہیا دا ایہناں لڑائیا وچ سکھاں نال ورتاو بہت بھیڑا تے بے عزتی بھریا سی۔

اتہاسکار گیوگ کے۔مطابق بریٹیش نال لڑائی ویلے ہندوستانی سپاہی نے بڑاس سرگرم حصہ پایا سی جس نال اوہ اپنی آزادی تے عزت گوا بیٹھے سن۔ خاص طور تے چلیاں والا تے پھروزشاہ دے لڑائی، بریٹیش نے جتے سن تے اننھا دا وشواش سی کہ لڑائی دوران ہندوستانی سپاہی اوہناں نال مل جانگے۔ اوہناں دی نانہہ نال سکھ ناراض سن۔ بعد وچ ایہناں نوں پنجاب وچ کمپنی ولوں کمائی والیاں سول نوکریاں نال نوازیا گیا سی۔ ۱۸۵۷, بنگال آرمی وچ ۸۶۰۰۰ فوجی سن جنہاں وچ ۱۲۰۰۰ یورپیئن سن، ۱۶۰۰۰ سکھ، تے ۱۵۰۰ گورکھا سن۔ تناں بھارتی آرمی دے ونگاں وچ کل ۳۱۱۰۰۰ مقامی فوجی سن تے ۴۰۱۶۰ یورپیئن فوجی سن تے ۵۳۶۲ افسر سن۔ ۵۴ویں بنگال آرمی دے ۷۵ ریگولر نیٹو انپھیننٹری ریجمینٹ نے ودروہ کیتا۔ اوہناں وچوں کجھ نے ہتھیار ہتھیا کے بھجن وچ کامیابی حاصل کیتی۔ کئیا نوں نہتھا کر دتا گیا، نظربند کر دتا گیا تاں کہ ودروہ نوں ٹھل پائی جا سکے۔

### تختہ پلٹنا

بہادر شاہ جپھر نے سارے بھارت دا سہنشاہ ہون دا اعلان کر دتا۔کجھ اتہاس کاراں دا وچار اے کہ ایہہ اعلان سپاہیاں ولوں طاقت دے زور نال کرایا گیا سی تے اس اعلان-نامے تے دسخط اسدی مرضی دے الٹ سن۔ گواچی ہوئی طاقت دے باو جود اتری بھارت وچ دلی دے تخت دی بہت اہمیت سی۔ اتھے مغلاں نے صدیاں راج کیتا سی تے اوہ نام سارے بھارت لئی اک سوتردھار سی۔ سہنشاہ نے سول ادھیکاریاں،اہل کاراں تے عزت داراں نوں سونہ رسم ادا کروا دتی سی۔ بریٹیش حیران سن کہ عامَ لوک کسترھاں بہادر شاہ ظفر دی لڑائی نوں ہاں پکھی ہنگارا دے راے ہن۔ شہنشاہ نے اپنے نام دے سکے جاری کر دتے۔ ایہہ اک پرانے روایت سی کہ اپنی سہنشاہی دا لوہا منواؤن لئی راجے صدیاں توں استرھاں کردے آ راے سن۔ مسلمان قوم نے بہادر شاہ ظفر دی راجاشاہی منّ لئی سی۔ ایسے ایلاننامے نے پنجاب دے سکھاں نوں وکھرا اثر دتا۔ اوہ مغلاں نوں اپنا روائتی دشمن سمجھدے سن۔ اس لئی اوہناں نے ودورہ نالوں اپنے آپ نوں وکھ ہی رکھیا۔ اوہ نہی چاہندے سن کہ اوہ دوبارہ مغل جھنڈے دے حکومت دی پرجا بنن۔ اوہناں نے کئی جنگاں مغلاں نال لڑیاں ہوئیاں سن۔ ایہہ اوہناں دا دماغی ورتارا وی سی۔ اسدے الٹ بنگال سارے ویلے دوران ودروہ دے سنگ رہا۔

ودروہ دے شروعاتی دور وچ ودروہ نال جڑے جواناں نے کمپنی پھورساں تے فتح پا لئی سی تے اوہناں نوں پچھے دھککے کئی شہراں تے قبضہ کر لیا سی۔ کئی مشہور شہر اج دے ہریانہ،بہار، سینٹرل پرات، تے یونائیٹڈ صوبہ۔ جدوں یورپیئن ٹروپاں نے اپنی طاقت اکٹھی کرکے جوابی حملے شروع کیتے، ودروہی سپاہی بھمبلبھوسے ورگی حالت وچ سن۔ اسدا سبھتوں وڈا کارن مرکزی کمانڈ دی انہوند تے کنٹرول سسٹم سی۔بے شک اوہناں دے کجھ مرکزی کدرتی طور تے لیڈر ابھرکے اگے آئے جویں بخت خاں، جسنوں بعد وچ بہادر شاہ ظفر نے اپنے پتر مرزا مغل دی کمجور لیڈر نوں پچھے پاکے کمانڈر انّ چیف اعلان کیتا۔ بہتے حصیاں وچ ودورہیا نوں راجیاں تے راج کماراں دی لیڈرشپ لئی مجبور ہونا پیا۔ ایہناں وچوں کجھ لیڈر تاں سہرد تے پکے ارادے والے نشانے نال بجھے ہوئے سن پر بہوتیاں دا اپنا نجّ ہی بھارو سی۔ میرٹ دے آسے پاسے دے پنڈاں وچوں گرجر دی چڑھائی بریٹیش لئی سبھتوں وڈی للکار ثابت ہوئی۔ میرٹ دے لاگے پریکشتگڑھ وچ گرجراں نے چودھری کدم سنگھ نوں اپنا لیڈر اعلان کر دتا۔کمپنی دی پولیس نوں علاقے وچوں کڈھ دتا۔کدم سنگھ دی کمان وچ وکھو وکھرے اندازےآں مطابق ۲۰۰۰ توں لیکے۱۰۰۰۰ فوجیاں دی گنتی سی۔ بلند شہر تے بجنور وی گرجراں دے قبضے وچ آ گئے۔ ایہناں شہراں دا کنٹرول ولیداد خان، تے ماہو سنگھ سن۔سروت دسدے ہن کہ سارے گرجر پنڈ جہڑے میرٹ توں دلی تک پھیلے ہوئے سن نے ودروہ وچ حصہ لیا۔جالندھر دے کجھ جٹّ سپاہی وی ایہناں دے نال سن۔ اتنا کجھ ہون دے باو جود وی بریٹیش نے اس علاقے دا کنٹرول پھر حاصل کر لیا۔

انڈیا دی شاہی گزٹ وچ ایہہ درج اے کہ ۱۸۵۷ دی ساری بھارتی بغاوت دوران بلند شہر علاقے وچ، گرجر تے رنگڑ(مسلم راجپوت)سبھ توں ودھ گھاتک دشمن ثابت ہوئے۔

ریوڑی دا منیا پرمنیاں ودوان مفتی نزامدین نے بریٹیش فوج دے خلاف فتویٰ جاری کر دتا تے مقامی لوکاں نوں اپیل کیتی کہ اوہ راؤ تلا رام دی جی جان نال مدد کرن۔ نرنول (نسیبپر) وچ گھمسان دی جنگ ہوئی۔ نومبر ۱۶٬۱۸۵۷, راؤ تلا رام دی ہار ہوئی تے مفتی نزامدینن نوں گرفتار کر لیا گیا۔اسدے بھرا مفتی یکینودین تے عبدالر رحمٰن جسنوں نبی بخش وی کہندے سن نوں تزارا توں گرفتار کر لیا گیا۔ دلی لجاکے پھانسی تے لٹکا دتا گیا۔ نسیبپر وچ ہارن توں بعد راؤ تلا رام تے پران سکھ یادو رشیا چلے گئے۔ مقصد رشیا توں ہتھیار حاصل کرنا سی جو بریٹیش نال کریمین وار وچ الجھیا ہویا سی۔

## دلی—

### دلی دی گھیرابندی

بریٹیش نے پلٹ وار کرن لئی پہلا اپنی سپیڈ بہت ہولی رکھی۔انگلینڈ توں فوج شپاں راہیں آ رہی سی۔ سمندر رستے آؤن نوں وقت لگنا سی۔بھاویں کجھ ریجمینٹ کریمینن وار توں پرشیا رستے آ چکیا سن۔ کجھ چین رستے رشیا دی بجائ انڈیا تور دتیاں گئیاں سن۔

یورپیئن فوجاں نوں جہڑیاں انڈیا وچ ہی سن نوں جتھیبند کرن لئی سما چاہیدا سی تاں کہ لڑائی وچ اتاریا جاوے۔ گھٹنا کرم دے مدے نظر میرٹ تے شملہ نوں چھڈّ دتا گیا۔ ایہناں نے ہولی رفتار نال دلی ول رخ کیتا تے لڑائی کیتا،کئیاں نوں مار دتا تے رستے وچ کتنے ہی بھارتیاں نوں سولی تے ٹنگ دتا گیا۔ بغاوت شروع ہون دے دو مہیننے بعد دو فوج ٹکڑیاں دا کرنال نیڑے میل ہو گیا۔ اس ساجھیں فوج وچ گورکھاں ینٹاں وی شامل سن جہڑیاں بنگال آرمی دے سروس پے رول تے سن تے ایہناں دا کنٹیکٹ نیپال دے راجا نال سی۔ بدلی کی سرائے وکھے ایہناں دا مقابلہ ودروہی فوج نال ہویا تے ودروہیاں نوں دلی ول دھک دتا گیا۔

کمپنی نے دلی شہر دے اتر ول اپنا بیس بنا لیا تے دلی دی گھیرا بندی شروع ہو گئی۔ ایہہ گھیرا بندی جولائی ۱, توں ستمبر ۲۱ تک چلی۔ ایہہ گھیرا بندی دا مکمنل ہونا کٹھن ہو رہا سی۔ کدے کدے ایسا وی لگدا کہ گھیرا بندی دلی دی نہی سگوں کمپنی دیاں فوجاں دی اے۔ ودروہیا نوں اجے وی رسد پانی،ہتھیار تے ہور سروت مل راے سن۔ کئی ہفتیاں تک بیماریاں، دلی توں ہو رہی چھاپاماری انت تے کمپنی دیاں فوجاں نوں ہارن تے مجبور کر دیویگی۔ پر پنجاب وچ ودروہیاں دا ودروہ کچلیا جا رہا سی۔ پنجاب وچ سکھ تے پختون فوجی بریٹیش جوہن نکولسن دے ہیٹھ تر پئے سن تے گھیرا بندی پائی فوج نوں اگست ۱۴ نوں جا ملے۔ اگست ۳۰,ودروہیا نے شرطاں سمیت سمجھوتہ بھیجیا، کمپنی نے انکار کر دتا۔

جسطرحاں بے صبری نال ہور فورس دی اڈیک کیتی جا رہی سی، بھری ہوئی ٹرین آن پہنچی۔ ستمبر ۷,گھیرابندی نے دلی دی دیوار توڑ دتی۔ ودروہیاں دیاں توپاں خاموش ہو گئیاں۔ ٹٹی دیوار اتے کشمیری گیٹ راہیں دلی تے دھاوا بول دتا گیا،ایہہ ستمبر ۱۴ دی گھٹنا اے۔ حملہ آوراں نے شہر وچ اپنے پیر پکے کر لئے سن پر ایہدے لئی بہت موتاں ہوئیاں۔ مرن والیاں وچ جون نکولسن وی سی۔ بریٹیش کمانڈر اتنے نقصان لئی تیار نہی سی تے نہ ہی اسنوں اندیشہ سی کہ ودروہی اتنی ہمت نال مقابلہ کرنگے۔اوہ فوج نوں شہر وچوں کڈھن لئی وی تیار ہو گیا تاں کہ ہور نقصان توں بچیا جا سکے پر جونئر افسر اس لئی تیار نہی سن۔ اوہ اپنے کئی ساتھیاں دے مارے جان نال غصے نال لال سن تے لڑائی نوں نجی روپ وچ لے راے سن۔ اک ہفتے دی گلیاں دی لڑائی توں بعد بریٹیش لال قلعے تے پہنچن وچ کامیاب ہو گئے۔ بہادر شاہ ظفر استوں پہلاں ہی ہمایو دے مقبرے ول چلے گیا سی۔ بریٹیش نے شہر تے قبضہ کر لیا سی۔

ستمبر ۲۰٬۱۸۵۷ بہادر شاہ ظفر اتے اسدے پتراں نوں ہمایوں دے مقبرے توں ولیئم ہڈسن ولوں گرفتار کر لیا گیا۔گھیرابندی پائی فوج دے ٹروپاں نے شہر دی لٹّ تے مار دھاڑ شروع کر دتی۔ یورپیئن تے اپنی فوج دی بربادی دے غصے وچ بہت وڈی گنتی وچ دلی نوسیاں نوں مار دتا گیا۔گلیاں وچ ہوئی لڑائی ویلے توپخانے دا منہ مسجد ول کیتا گیا سی۔ اسدے گوانڈھ وسدے لوکاں تے بمب ورسائے گئے۔ اتھے امیر مسلمان جو سارے بھارت وچ پھیلے ہوئے سن، انھا دے وی گھر سن۔ اوہ گھر، بہت ساریاں کلچر نال جڑیا کلا کرتاں، ساہتی کرتاں بمباں نال تباہ کر دتیاں گئیاں۔
اگلے دن بریٹیش افسر ولیئم ہڈسن نے بہادر شاہ ظفر دے پتر مرزا مغل،مرزا کھازیر سلطان اتے پوتا ابو بقر نوں اپنی نگرانی ہیٹھ دلی گیٹ کول گولیاں نال مار دتا گیا۔ اس جگہ نوں خونی دروازہ کہندے ہن۔ اس واردات نوں سنکے بہادر شاہ ظفر نے ڈونگھی چپّ دھار لئی۔

دلی دے ڈھہنن توں بعد جتی فوج ہور وی بھوتر گئی۔ استوں بعد آگرہ،پھر کانپور، لگتار جتاں نے اتر توں دکھن تک کمپنی دا راج مڑ توں پکے پیریں قائم ہو گیا۔

## [[برطانوی راج]]

بریٹیش کالونیاں دے افسر جہڑے بھارتی جنآبادی ،فوجی تے سول نال متعلق سن نے اپنے آپ نوں نسچنت کرن ہتّ نویں اٹھی قائم طاقت اگے نقلچیاں وانگ جی حضوری شروع کر دتی۔ ۱۸۵۷ دے انت توں بعد بریٹیش نے پھر توں پیر پسارنے شروع کر دتے سن۔ لکھنؤ دا قبضہ مارچ۱۸۵۸ نوں حاصل ہویا۔ جولائی ۸٬۱۸۵۸ نوں اک سترقی وارتا سندھی تے دسخط کیتے گئے تے بغاوت جو اتنے زوردار طریقے نال اٹھی سی، اسدا انت ہو گیا۔ اخیرلے ودروہی جون۲۰٬۱۸۵۸ نوں گوالیئر دے سن جو ہار گئے۔ ۱۸۵۹ تک ودروہی لیڈر بخت خان تے نانا صاحبَ جاں تے مارے گئے سن جاں کتے دوڑ گئے۔

کانپور وچ بریٹیش ریکارڈ مطابق، ودروہیاں نے عورتاں،بچیاں، زخمی انگریزاں نوں مار دتا سی۔ ایہہ سارا کجھ بریٹیش دیاں اخباراں وچ چھپیا۔ بہت سارے انگریز فوجیاں نوں غصہ آیا تے اوہ بدلہ لین لئی اتاولے ہو اٹھے۔ سزا دے طور تے ودروہیاں نوں سولی چاڑیا گیا۔ توپاں دے مونہاں تے بنھکے اڈایا گیا۔
ودروہیاں نال جو ووہار کیتا گیا،اوہ کتے زیادہ سی پر اوہ پریس وچ نہی آ رہا سی۔ دلی ڈھہنن توں بعد ‘بمبے ٹیلیگراپھ’ وچ ودروہیاں دے ہوئے نقصان تے انانسانی ورتارے دی چٹھی چھپی۔ ایہو چٹھی پھر بریٹیش پریس وچ وی گئی جستوں انگلینڈ واسیاں نوں علم ہویا کہ بھارتی مول نواسیاں دا کتنا بھاری نقصان ہویا اے۔ …
–۔دلی شہر دے اندر جدوں ساڈے ٹروپ داخل ہوئے جو وی شہری ملیا سنگیناں نال ونھ دتا گیا۔ تے نمبر اتنا وڈا اے کہ نندن یوگ اے۔کئی گھراں وچ چالی توں پنجاہ انسان لکے ہوئے سن تے ایہہ ودروہی وی نہی سن،ایہہ عامَ شہری سن،جو کجھ وی نہی جاندے سن۔ سگوں ساڈے نرم سبھا دے شاشن توں واقف سن، اوہناں نے جان بخشی دی داد فریاد کیتی پر انھا دے ہتھ نراشا ہی آئی۔

ایڈورڈ ویبارڈ،انھی سالا افسر اس بارے اپنا تجربہ ریکارڈ کرواؤندا اے؛

ایہہ تتھاں تے مشتمل قتل ہی سن…میں اپنیاں اکھاں نال بہت ہی خون خرابے والے مورت دیکھے ہن پر جہڑا میں اکھی کلھ دیکھیا،میں دعا کردا ہاں کہ ربّ ایسے پھر نہ دکھاوے۔ عورتاں ساریاں نوں چھڈّ دتا گیا پر اوہ چیکاں مار رہیاں سن جدوں اوہناں دیاں اکھاں ساہمنے اوہناں دے پتیاں تے پتراں نوں کوہیا جا رہا سی۔ ایہہ بہت ہی بھینکر مورت سی…ربّ جاندا اے کہ مینوں کوئی ترس نہی آیا پر جدو اک چٹی داڑی والے بڈھے نوں لیاندا گیا تے میریاں اکھاں ساہمنے گولی ماری گئی کوئی پتھر دل کتے کتے ہی ہووےگا جو میرے نالوں وکھرا سوچدا ہووےگا۔

کئی فوجی ٹرپاں نے اک پالسی بنائی ہوئی سی کہ کسے نوں وی بندی نہ بنایا جاوے۔ اک افسر،تھومس لوء، یاد کردا اے اک موقعے نوں جدوں اسدے ٹرپ نے ۷۶ قیدیاں نوں پھڑیا ہویا سی۔ اوہ قتل عام کر کر کے تھکے ہوئے سن تے آرام کرنا چاہندے سن۔ بعد وچ اک کاہلی وچ کیتے مقدمے دے فیصلے مطابق سارے قیدیاں نوں اک لائنن وچ کھڑے کر لیا گیا۔ اک بریٹیش فوجی اوہناں دے کجھ گز دے فاصلے تے کھڑا ہو گیا۔ جیوں ہی فائر دا آرڈر سنیا۔اسنے گولیا چلا کے ساریاں نوں ڈھیری کر دتا۔ اس دھرتی توں اوہناں ساریاں دا نامو نشان مٹ گیا۔

بغاوت دے خاتمے توں بعد،نویں کما ول دھیان مرتکز کیتا گیا۔ اسلئی بھارتی سروت تے بھارتی جنآبادی دا معائنہ کیتا گیا۔ دا لاسٹ مغل کتاب دا لکھاری اتہاسکار ولیئم ڈالریمپل نے تتھاں دا معائنہ کیتا کہ دلی دے مسلمان جنآبادی تے اس گھٹنا کرم دا کی اثر اے؟اسنے ویکھیا کہ کارجکرنی تے معاشی کنٹرول مسلم تو نکلکے ہندو دے ہتھ چلا گیا سی،کیونکہ بریٹیش سوچدا سی بغاوت دے پچھے مسلم قوم دا ہتھ اے۔

## برطانیہ وچ اثر

سزاواں دین دا طریقہ تے انھاں دا گھناؤنا پن،جسطرحاں بریٹیش فوج نے کیتا، اسنوں ٹھیک تے انصاف والا جانکے سلاہیا گیا۔ ایہہ پہلیاں رپورٹاں دا اثر سی، جنھا وچ ایہہ کیہا گیا سی کہ بریٹیش تے یورپیئن سولئنز تے مقامی کرسچئنز نوں کسترھاں ودروہیاں ولوں ماریا تے لٹیا گیا سی۔ ۱۸۵۷ دے سال نوں ریڈّ ایئر دا نام دتا گیا سی۔ لوکاں دا غصہ ابالے کھاندا سی۔ کرسٹوپھر ہربرٹ مطابق اس گل نوں اتنی وار دہرایا گیا کہ ایہہ بریٹیش تجربیاں وچ اک ٹیریبل بریک سی۔ ایہو جاے ماحول وچ قومی غصہ تے نراشا نال بریٹیش دیاں سبھ ودھیکیاں نوں مکمل منزوری مل رہی سی۔

باغیاں ولوں یورپیئن عورتاں تے کڑیاں دی عطمت دری وی بریٹیش جنتا نوں اگّ لاؤنن والے سن۔ایہہ ودھا چڑھا کے وی میڈیا ولوں دسے جا راے سن تاں کہ بریٹیش دیاں ودھیکیاں تے پردہ پایا جا سکے۔ بریٹیش مڈیا نے بہت سارے اکھی دیکھے حوالے نال انگریز اؤرتا نال ہوئے بلاتکار، اخباراں وچ چھایا کیتے۔ ایہناں وچوں اک گھٹنا دا ذکر ‘دا ٹائم’ اخبار نے چھاپیا جس وچ کیہا گیا کہ ۴۸ عورتاں تے کڑیاں جنہاں وچ ۱۰ سال دی عمر والیاں کڑیاں وی شامل سن دا دلی وکھے ودروہیاں ولوں بلاتکار کیتا گیا۔کارل مارکس نے بعد وچ اسنوں پراپیگنڈا دسدیاں اسنوں غلط دسدیاں ردّ کیتا تے کیہا کہ ایہہ جسنے لکھیا اے اوہ بنگلور دا پادری اے، جو ایہناں واقعے توں بہت دور رہندا سی۔ اس لئی اسنے کوئی ثبوت وی مہئیہ نہی کیتا۔ انفرادی واقعے نے پبلک دا دھیان کھچیا تے پریس ولوں بڑے زور شور نال پیش کیتا جا رہا سی۔ اک ہور گھٹنا جنرل ویلر دی دھی مارگریٹ دی اے جسنوں دھکے نال کسے ودروہی نے اپنی رکھیل بنا لیا سی۔ مارگریٹ نے بلاتکاری نوں مار کے اپنے آپ نوں وی مار لیا۔ دوجا ورشن اس کہانی دا ایہہ اے کہ مارگریٹ ادوں ماری گئی جدوں مارگریٹ کرکے بلاتکاری اپنی بیوی نال اس معاملے بارے بحث رہا سی۔

## نوَ-اساری

بہادر شاہ ظفر تے ملٹری کمیشن ولوں دلی وچ دیش دھروہ دا مقدمہ چلایا گیا تے اسنوں رنگون جلاوطن کر دتا گیا جتھے ۱۸۶۲ وچ اسدی موت ہو گئی۔ ایہہ مغل شاہی گھرانے دا انت سی۔ ۱۸۷۷عیسوی نوں کوین وکٹوریا نے وزیر اعظم بیننجامن دسرائلی دی صلاحَ نلا بھارت دی رانی دا خطاب لے لیا۔
بھارت وچوں بریٹیش ایسٹ انڈیا کمپنی دا راج ختم ہو گیا۔ اگست ۱۸٬۱۸۵۸ نوں ‘گوورنمینٹ آف انڈیا ایکٹ ۱۸۵۸’ہوند وچ آیا۔جس مطابق ایسٹ انڈیا کمپنی نوں بھنگ کر دتا گیا تے اسطے راج کرن دی طاقت بریٹیش کراؤن نوں ٹرانسفر کر دتی گئی۔ اک نویں بریٹیش گورمنٹ ڈپارٹمینٹ، دا انڈیا اؤپھس دی اساری کیتی گئی تے اسنوں گورنینس آف انڈیا دے حوالے کر دتا گیا تے اسدا ہیڈّ سیکٹری آف سٹیٹ فار انڈیا نال نتھی کر دتا گیا۔اس عاشِ نال کہ ایہہ بوڈی ہی انڈین پالسی بنائےگی۔

گورنر-جنرل آف انڈیا نوں اک نواں ٹائٹل، ‘وائسرائے آف انڈیا’ مل گیا۔ ایسٹ انڈیا کمپنی دیاں کجھ پرانے ٹیریٹریز، جویں سٹریٹ سیٹلمینٹس (Straits Settlements) ہن کالونیاں بن گئیاں جنہاں دا اپنا ہی اختیار کھیتر سی۔ انگریز کلونیکل کارجکرنی نے سدھار دے کجھ پروگرام الیک لئے۔ اوہناں وچوں ہی اک نوں عملی جامہ پہناؤندیاں،بھارت دی اچّ جاتی تے کلینن طبقہ، تے پرانے راے ریاستی اہل کاراں نوں سرکار دا انگ بناؤنن دا کم آرنبھیا تاں کہ مغربی دکھّ نوں بدلیا جا سکے۔ وائسرائے نے زمیناں قرقی دا ظالمانہ کم بند کروایا، مذہبی بھاوناواں نال چھیڑ چھاڑ کرن دی پالیسی بدلی تے بھارتیاں نوں سول ادھیکاریاں وچ شامل کرن دی ودھ اپنائی،بھاویں شروع وچ ماتہتی ہی دتی۔

سیاسی طور تے معائنہ کردیاں ایہہ وی محسوس کیتا گیا کہ راجا تے پرجا دا جہڑا نیتک رشتہ ہندا اے بھاویں دکھاوے دا ہی ہووے،اوہ تعلق دی انہوند کرکے ہی بغاوت نوں بہو گنتی دی ہمدردی ملی سی۔نتیجے وجوں بھارتیاں دا مقامی پدھر دا سرکار نال رابطہ قایم کیتا جاوے، پر ایہہ بہت ہی محدود ہووے۔ نویں وائیٹ کالر والی کلین بھارتی جماعت دی ہوند دسنیوگ ہو گئی۔ استوں بعد بمبے،کلکتا تے مدراس وچ ینیورسٹیاں دی قیام کیتی گئی تے انڈین یونیورسٹی ایکٹ بناکے لاگوُ کیتا گیا۔ استرھاں پرانے بھارت دیاں روائتی قدراں قیمتاں نوں سرجیت کرکے،اک نویں پروفیشنل مڈل کلاس دا سماجیکرن کیتا گیا پر ایہہ نویں بنتر اپنے آپ وچ آزاد نہی سی۔ اسدی ڈور کتے نہ کتے پرانی ستھاپتی نال ہی جڑی ہوئی سی۔ ایہہ تے انگریز دی اوہ چانکء پالیسی سی جس مطابق اسنے زہریلہ محاورہ بنا لیا سی کہ اسدے راج وچ سورج نہی ڈبدا۔ نومبر،۱۸۵۸ نوں وکٹوریا دا اعلان نامہ وی کجھ قانونی نقطے نگاہ توں اکھو پروکھے کرن والا نہی سی۔ کلونیکل نوں چلاؤن لئی ایسے قانون تا بناؤننے ہی پیندے ہن بھاویں قانون دے تھلے اگّ کسے دی وی ہووے، رجھدا اوہی جو کراؤن چاہندا۔ ‘انڈیا دی رعایا، ساڈی رعایا اے تے اوہناں نال اوہو سلوک کیتا جاوے جو ساڈی اپنی رعایا نال کیتا جاندا اے۔ نوکریا دا ادھار اہلیت،سکھیا،سہردتا تے کڑی محنت نوں پہل دتی جاوے، جو ساڈے نال سہرد تے میہنتی اے، اسدی ڈیوٹی ہی اتم اے۔ دیش واسیاں نال اکو جیہا وہار ہونا چاہیدا اے۔

کاغذی بھاوناواں دے دوران، لورڈ رپن جو ۱۸۸۰توں۱۸۸۵ تک انڈیا دا وائسرائے رہا، اسنے مقامی لوک سرکاراں نوں ہلاّ شیری دتی تے پکھپات والی پریکٹس نوں بند کرن ہتّ عدالتاں دے قانون Ilbert act راہیں لاگوُ کیتا۔ (ایہہ البرٹ ایکٹ کی اے؟ اسدا خلاصہ بعد وچ کیتا جاویگا،وکھرے ٹوپک نال، تاں کہ لڑی بھنگ نہ ہووے) پرتوں اوہ پالسی جہڑی اک موڑ تک ادار تے اگانھ-ودھو دسدی سی،اسدا خلاف شروع ہو گیا تے اگلے ہی پل ایہہ پچھانہ کھچو سی، کیونکہ اسنے اک نویں کلین جماعت پیدا کر دتی سی تے پرانے دقیانوسی گلاں تے دوبارہ موہر لا دتی سی۔ جے کوئی نواں سدھار کرن دی کوشش ہندی تاں اسنوں ایسائیمتّ نال جوڑ دتا جاندا۔ البیکٹ ایکٹ نے انگریز نفسیات وچ نراشا تے خلاف بھر دتا۔ اس ورودھابھاس دے مدے نظر ۱۸۸۶ توں سول سروس وچ بھارتیاں دی شمولیت لگبھگ بند کر دتی گئی۔

## ملٹری دی نو اساری

۱۸۵۷ توں پہلاں بھارتی فوج دے تن ونگاں وچ بنگال آرمی دا بول بالا سی۔ بغاوت توں بعد بنگال آرمی دا پنر گٹھن کیتا گیا۔ براہمن جماعت دی گنتی گھٹا دتی گئی ایہہ سمجھکے کہ بغاوت دوران اوہناں دا رول بہت ہی ناں پکھی سی تے اوہ بہتے بغاوتیاں نال رل گئے سن۔ اسدے بدلے ایہہ بھرتی پنجاب وچوں کیتی جا رہی سی۔اسدا نتیجہ بعد وچ ایہہ ہویا کہ سپاہیا وچ تالمیل گھٹ گیا۔ پرانی بنگال آرمی دا سوروپ بالکل بدل دتا گیا۔ ایہناں ٹرپاں نوں نویں ٹرپاں وچ تبدیل کر دتا گیا۔ کئی کہندیاں مارشل قوماں نوں بھرتی لئی ہلا شیریل دتی گئی،خاص کرکے سکھ تے گورکھا قوماں نوں۔ صحیح واگڈور انگریز افسراں دے ہتھ ہی سی۔ بریٹیش نے انڈیا وچ انگریز افسر تے فوجیاں دی گنتی کافی ودھا دتی۔ ۱۸۶۱ توں توپ خانے نوں انگریز ینٹاں دے حوالے کر دتا گیا کجھ پہاڑی ٹکڑیاں نوں چھڈکے۔

## متاثر شبداولی

۱۸۵۷ دی بغاوت دیاں واقعے دا کوئی سانجھا نامکرن ساہمنے نہی آیا۔

بھارت تے پاکستان وچ اسنوں ‘۱۸۵۷ دی آزادی دی پہلی لڑائی’جاں ‘بھارت دی پہلی آزادی دی لڑائی’ کیہا جاندا اے۔پر ریوولٹ آف ۱۸۵۷ وی کوئی انجانا نام نہیں اے۔ بھارتی سیاسی لوک اسنوں انڈین میوٹنی جاں بھارتی بغاوت وی کہندے ہن۔ اسطرحاں کرکے اصل وچ اوہ اسدی ہوند نوں چھوٹا کرکے دیکھدے ہن تے استرھاں اوہناں دا رجواڑاشاہی سبھاء اجاگر ہویا دسدا اے۔ بہتے اس نام نال سہمت نہی ہن۔

انگلینڈ تے ہور کومن ویلتھ دیس اسنوں عامَ طور تے انڈین میوٹنی ہی کہندے ہن۔ پر کجھ ہور نام وی لئے جاندے ہن، جویں گریٹ انڈین میوٹنی، سپائے میوٹنی،سپائے ریبیلیئن، سپائے وار،گریٹ میوٹنی، ریبیلیئن اوپھ ۱۸۵۷, دا اپرائیزنگ،منہمدن ریبیلئن تے روولٹ آف ۱۸۵۷ ورگے نام وکھو وکھرے ریکارڈ وچ ملدے ہن۔

### تریخی چھاپ

Adas نے ۱۹۷۱ وچ اسدی تریخی جیونی نوں چار مکھ حصےآں وچ ونڈکے وچارن دا اپرالا کیتا اے۔

v بھارتی قومی وچار

v مارکسسٹ معائنہ

v بغاوت دا روائتی پکھ

v بغاوت دے ابھار دی تیکھن کھوز

پروفیسر قم ویگنر نے اس موضوع تے بہت پن چھان کیتی اے تے زیادہ زور ولیئم ڈالریمپل دی کتاب ‘دا لاسٹ مغل’ نوں اسدی اصل جڑھ دے دوران واچیا اے۔ خاص طور تے دھارمکتا دا پربھاویکرن اسدا مکھ کارن بن کے ساہمنے آیا سیاسی دھارمکتا بگاوتیا لئی اک چانن منارے دی طرحاں سی۔

متحد بھارت کتے نہی دسدا سی۔ آپو اپنے سیاسی، سماجی، ریتی رواج تے مذہبی قوماں دا تجزیہ سی۔

بگاوتیا نوں کچلن لئی بھارتیاں دیاں دوسریاں دھراں/قوماں ہی کافی متاثر سن جویں مدراس آرمی،بمبے آرمی، تے سکھ ریجمینٹز۔ ایسٹ انڈیا کمپنی دی اسی فیصد گنتی بھارتی سینکا دی ہی سی۔
بہتے مقامی شاشک آپس وچ ہی لڑدے راے،بجائ اسدے کہ اوہ انگریز خلاف لڑدے۔

بہتے بھارتی سپاہیاں دیاں ریزمیٹا جدوں بھنگ کر دتیا گئیاں تاں اوہ لڑن دی بجائ گھراں نوں چلے گئے۔

بہت سارے بغاوتیاں نے مغل حکومت دی واپسی نوں تسلیم نہی کیتا۔

دلی دے مہاراجے دا بغاوتیاں تے کوئی نگھر کنٹرول نہی سی۔

ودروہ زیاد تر اتری بھارت تے سینٹرل بھارت وچ ہی مرتکز رہا۔

بہت سارے چھوٹے ودروہ اتھے ہوئے جتھے بریٹیش دا کنٹرول نہی سی تے اوہ مقامی حاکما دے خلاف ہی سی۔ ایہہ مقامی راجپالیسی توں ہی راغب سی۔

ودروہ دھرم،نسل تے مقامی کارناں کرکے کھکھڑی کھکھڑی ہو گیا۔

دوسرے وچار دی نوئیئت وکھری اے۔ اوہ اپر درج کیتے کارناں نوں تسلیم کردیاں ایہہ کہندے ہن کہ ایہناں کارنا دے مدے نظر اسنوں بھارت دی آزادی دی لڑائی کہننا بیہتر اے۔ استرھاں دے کہنے نوں اوہ اس نظر توں ویکھدے ہن کہ—

بھاویں بغاوتیاں دے وکھ وکھ کئی کارن ہن جویں، سپاہیاں دا روس، بریٹیش دا ہتھ نفرت والا محسوس ہونا، ڈوکٹرائن آف لیپس وغیرہ پر بہتے سپاہی جو ہمتی سن،اوہ دلی ول چل پئے تاں کہ مغل سامراج نوں مڑ سرجیت کیتا جاوے۔ جہڑا اوہناں واسطے اک راسٹری چنھ وجوں ویکھیا جا سکدا اے،اتھوں تک کہ روائتی ورتکنیک جماعت ہندو وی اس نال سہمت سن۔

ایہہ دور دراڈے تک پھیلیا ہویا اک وڈا ودروہ سی جویں؛ اودھ، بندیلکھنڈ،رہیلکھنڈ ورگے علاقے گنے جا سکدے ہن۔اسلئی ایہہ اک ملٹری ودروہ ہی نہی سی تے اک توں زیادہ جگہ پھیلیا ہویا سی۔

سپاہیاں دی بولی کسے چھوٹے راج نوں ہی آزاد کرواؤنن والی نہی سی لیکن اوہناں دی منشا پورے دیش نوں آزاد کرواؤنن دی سی۔ اکھریلا نشانہ دلی متھیا گیا۔ایہہ کیہا جاندا سی ‘خلق خدا کی،ملک بادشاہ کا، حکم صوبیدار سپاہی بہادر کا۔ غیرملکی نوں باہر کڈھن دا مقصد مقامی نہ رہکے قومی بھاوناواں دی ترزمانی کردا سی۔

## ۱۵۰ویں برسی دے موقعے تے

بھارت سرکار نے ۲۰۰۷ نوں ‘بھارت دی آزادی دی پہلی لڑائی’ دی برسی منائی۔ بھارتی لکھاریاں دیاں لکھیاں ہوئیاں کئی کتاباں اس موقعے رلیز کیتیاں گئیاں۔ جنہاں وچوں کجھ اسطرحاں ہن—

      Amresh Mishra`s ‘War of Civilizations’ a controversial history of the Rebellion of 1857

      Anurag Kumar`s ‘Recalcitrance’، one of the few novels written in English by an Indian based on the events of 1857.

۲۰۰۷ نوں رٹائرڈ سنیئر بریٹیش دا اک گروپ جس وچ فوجی تے سولیئن دوویں سن، کجھ ایسے وی سن جو اس لڑائی وچ مارے گئے سن،انھاں دی پیڑھی دے ورس، انڈیا آئے۔ اوہناں نے لکھنؤ دی اوہ جگہ جتھے گھیرابندی کیتی گئی سی، نوں ویکھن دا اپرالا کیتا۔ اوہناں دی اس کوشش بارے مقامی لوکاں نوں پتہ لگ گیا۔ اوہناں نے اسدا خلاف کیتا۔ ایہہ خلاف بھارتی جنتا پارٹی دے جھنڈے تھلے ہو رہا سی۔ انگریز گروپ نوں روک دتا گیا۔اس روک دے باو جود، سر مارک ہیولوک نے خلاف کرن والے تے پولیس والیاں دے وچوں دی دھکے نال راہ بنا کے اپنے پوروز، جنرل ہینری ہیولوک دی قبر تک پہنچ کیتی تے نتمستک ہویا۔ ایہہ اے اوہ جذبات جو ہر انسان، بھاویں اوہ کسے وی دیش دا ہووے، کسے وی قوم دا ہووے برابر ہندا اے۔ ہر انسان دی بھاوناتمک سانجھ ہندی اے، لوڑ صرف پچھانن تے سانجھ پیدا کرن دی اے۔ ایہہ ہو سکدا اے، ایہہ کسے وی دھرم،جات، سیاسی وکھرینوے توں اپر دی گل اے۔ اسنوں سمجھن سمجھان لئی ہی ساڈے کول سمجھ اے۔ آؤ اس غدر صدی تے اسیں کجھ ایسا ہی سنیاے دا پنر جم کر سکیئے۔

## بیرونی جوڑ
* 1857: آزادی دی پہلی جنگ
* جنگ آزادی دیاں مورتاں
* 1857 دی جنگ، جہاد یا جنگ آزادی
* 1857 تے مسلماناں دی نقل مکانی
* خونی دروازہ تے آخری مغل
* علامہ فضل حق خیرآبادی تے ۱۸۵۷ دا فتوی جہاد
* قائد جنگ آزادی علامہ فضل حق خیر آبادی
## حوالے

گٹھ:تریخ
گٹھ:ایشیا دی تریخ
گٹھ:پاکستان
گٹھ:برصغیر
گٹھ:ہندستان دی تریخ
گٹھ:تریخ ہندستان
گٹھ:ہندستان
گٹھ:پاکستان دی تریخگٹھ:بھارت دی تریخگٹھ:پنجاب دی تریخ