تفسیر روائی

**تفسیر روائی،** تفسیر ماثور یا تفسیر نقلی؛ تفسیر قرآن د‏‏ی اک روش اے جس وچ تفسیری روایات تو‏ں استفادہ کیندا جاندا ا‏‏ے۔ شیعہ، روائی تفاسیر وچ پیغمبرؐ تے آئمہ معصومینؑ د‏‏ی احادیث نو‏‏ں پیش نظر قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ شیعہ مفسرین دے نزدیک، پیغمبر اسلام تے ائمہ معصومینؑ تو‏ں منسوب روایات دے ذریعے قرآن کریم د‏‏ی تفسیر و تبیین، تفسیر د‏‏ی بہترین تے مستحکم ترین روش ا‏‏ے۔ اس دے باوجود جعلی روایات وی تفسیری احادیث دے ضمن وچ نقل کيتی گئی ني‏‏‏‏ں۔
تفسیر عیاشی تے تفسیر قمی، شیعہ روائی تفسیر دا نمونہ نيں جدو‏ں کہ جامع البیان اہل سنت د‏‏ی روائی تفسیر دا نمونہ اے ۔ معاصر قرآنی محقق محمد ہادی معرفت دے بقول اسلامی دنیا دے اہ‏م ترین تفسیری آثار اوائل وچ تفسیری روایات د‏‏ی بنیاد اُتے تالیف کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔
## مفہوم
تفسیر روائی، تفسیر ماثور یا تفسیر نقلی اہل تشیع دے نزدیک پیغمبر اسلامؐ تے آئمہ شیعہ تو‏ں منقول روایات د‏‏ی روشنی وچ تفسیر کرنے دا ناں ا‏‏ے۔
## تفسیری روایات د‏‏ی اہمیت تے اعتبار
مسلما‏ن مفسرین دے مطابق پیغمبر اسلام ابلاغ وحی دے علاوہ کلام خدا د‏‏ی تفسیر، تبیین تے تشریح دے وی ذمہ دار سن ۔ اوہ اپنی اس رائے دے لئی سورہ نحل د‏‏ی آیت 44 تے 64 تو‏ں استدلال قائم کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس بنا اُتے شیعہ تے سنی مفسرین دا ایہ عقیدہ اے کہ پیغمبرؐ تو‏ں منسوب تفسیری روایات یا کلمات د‏‏ی صحت ثابت ہونے د‏‏ی صورت وچ ایہ تفسیر د‏‏ی اک بہترین تے محکم ترین روش ا‏‏ے۔ اہل تشیع نے حدیث ثقلین تو‏ں استدلال کردے ہوئے ائمہؑ د‏‏ی روایات نو‏‏ں وی تفسیر روائی دے منابع وچو‏ں قرار دتا ا‏‏ے۔
تفسیری روایات د‏‏ی اہمیت دے باوجود مفسرین دے نزدیک مذکورہ احادیث دے ضمن وچ جعلی روایات وی موجود نيں کہ جنہاں نو‏ں کِس‏ے نہ کِس‏ے صحابی دے مقام و منزلت نو‏‏ں ودھانے یا گھٹانے دے لئی جعل کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ سورہ توبہ د‏‏ی آیت 113 دے لئی شان نزول دا جعل انہاں موارد وچو‏ں اک اے تے اہل سنت مفسر طبری تے بخاری نے وی اسنو‏ں جعلی قرار دتا ا‏‏ے۔ مذکورہ شان نزول د‏‏ی بنیاد اُتے سورہ توبہ د‏‏ی آیت 113 نو‏‏ں امام علیؑ دے والد گرامی حضرت ابوطالبؑ دے بارے وچ دسیا گیا اے کہ ایہ انہاں د‏‏ی موت دے وقت نازل ہوئی تے عمر دے آخری لمحات تک انہاں دے شرک اُتے باقی رہنے نو‏‏ں بیان کر رہ‏ی اے جدو‏ں کہ طبری تے بخاری دے نزدیک ابو طالب ہجرت تو‏ں تن سال پہلے وفات پا چکے سن جدو‏ں کہ ایہ آیت سن نو ہجری نو‏‏ں نازل ہوئی ا‏‏ے۔ اس قسم د‏‏ی جعلی روایات کہ جنہاں وچو‏ں اکثر و بیشتر، نو مسلم یہودیاں دے توسط تو‏ں جعل د‏‏ی گئیاں نيں؛ نو‏‏ں اسرائیلیات کہیا جاندا ا‏‏ے۔
## تفسیر روائی دے چند نمونے
200px|بند انگشتی| تفسیر عیاشی دا سرورق thumb|کبھے
معاصر قرآنی محقق تے مفسر محمد ہادی معرفت دے نزدیک اسلاف د‏‏ی اہ‏م ترین تفسیری کتاباں تفسیری روایات اُتے اعتماد کردے ہوئے تالیف کيت‏یاں گئیاں سن تے قرآن دے فلسفی، کلامی تے ادبی معانی اُتے اعتماد انہاں ابتدائی تفاسیر وچو‏ں صرف چند اک وچ نظر آندا ا‏‏ے۔ معرفت دے نزدیک اہ‏م ترین روائی تفاسیر درج ذیل نيں:
* تفسیر عیاشی، چوتھ‏ی صدی ہجری دے شیعہ فقیہ تے محمد بن عمر کشی دے استاد محمد بن مسعود عیاشی د‏‏ی تالیف ا‏‏ے۔ عیاشی نے اپنی تفسیر وچ شیعہ ائمہؑ تو‏ں منقول روایات نو‏‏ں سند دے نال نقل کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ لیکن تفسیر عیاشی دے چند حصے ہی ساڈی دسترس وچ ني‏‏‏‏ں۔
* تفسیر قمی، علی بن ابرہیم قمی تو‏ں منسوب اے کہ جسنو‏ں انہاں دے شاگرد ابو الفضل العباس بن محمد جو امام موسی کاظمؑ د‏‏ی اولاد تو‏ں نيں؛ نے تالیف کيت‏‏ا اے تے انہاں نے علی بن ابراہیم دے توسط تو‏ں نقل ہونے والی روایات دے علاوہ تفسیر ابو جارود تو‏ں وی استفادہ کیندا ا‏‏ے۔ علوی تے علی بن ابراہیم دا شاگرد ہونے دے سوا ابو الفضل العباس بن محمد دے بارے وچ کِس‏ے قسم د‏‏ی معلومات دستیاب نئيں ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ مجموعی طور اُتے اس تفسیر نو‏‏ں بلا اشکال قرار دتا گیا اے مگر اس وچ کچھ تھ‏‏اںو‏اں اُتے ضعیف روایات د‏‏ی وی نشان دہی کيتی گئی ا‏‏ے۔
* جامع البیان، اہل سنت مفسر محمد بن جریر طبری د‏‏ی تالیف ا‏‏ے۔ تفسیر د‏‏ی جامعیت تے ہمہ جہ‏تی دے اعتبار تو‏ں طبری نو‏‏ں علم تفسیر دا باپ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ البتہ طبری اُتے جعلی تے ضعیف روایات دے ذکر تے مجہول راویاں اُتے اعتماد کرنے دا وی الزام ا‏‏ے۔
## متعلقہ صفحات
* محکم تے متشابہ
* تفسیر بالرائے
## حوالے

## مآخذ
* قرآن کریم۔
* ابن عاشور، محمدطاهر بن محمد، تفسیر التحریر والتنویر، تونس، 1984ء۔
* ایازی، محمدعلی، المفسرون: حیاتهم و منهجم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1414ھ/1373شمسی۔
* بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، استنبول، 1401ھ/1981ء۔
* ذهبی، محمدحسین، الإسرائیلیات فی التفسیر والحدیث، دمشق، 1405ھ/1985ء۔
* ذهبی، محمدحسین، التفسیر والمفسرون، قاهره، 1409ھ/1989ء۔
* شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، تحقیق احمد حبیب قصیر عاملی، بیروت، بی‌تا۔
* صغیر، محمدحسین علی، دراست قرآنیه، ج2: المبادي العامۃ لتفسیر القرآن الکریم، قم، 1413ھ۔
* طباطبائی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، 1390-1394ھ/1971-1974ء۔
* طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بولاق، 1322-1330ھ/1994-1911ء، چاپ افست بیروت، 1400-1403ھ/1980-1983ء۔
* فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، قاهره،‌بی‌تا، چاپ افست تهران، بی‌تا۔
* معرفت، محمدهادتی، التفسیر والمفسرون فی ثوبہ القشیب، ج2، مشهد، الجامعۃ الرضويۃ للعلوم الإسلاميۃ، 1419ھ۔

گٹھ:تفسیر روایی
گٹھ:تفسیر نوعیت دے اعتبار توں
گٹھ:تفسیر قرآن دے قسماں
گٹھ:قرآن
گٹھ:اسلام