open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
انڈس دریا دیاں برساتی نہراں

ایہ برساتی نہراں اِنڈس دریا دے سجے پاسے توں 14 نہراں کڈھیاں گئیاں سن، جو ضلع ڈیرا غازی خاں دے کچھ حصے نوں سنچت کردیاں سن تے انڈس دریا دے نال 280 کلومیٹر لمبے کھیتر نوں نوں سیلاباں توں محفوظ کردیاں سن، ایہ علاقہ نیواں اے تے 10 توں 25 کلومیٹر چوڑا اے، ڈیرا غازی خاں توں 48 کلومیٹر اُپر تے عمرکوٹ تک جو مٹھن کوٹ توں 32 کلومیٹر تھلے اے، ایہ نہراں ایتھے دے سرداراں تے راجےآں نے بݨائیاں سن ۔ ایہناں نہراں وچ مروواہ، منکا، سنجنی ویسٹرن، ڈھوری، شوریا، ڈھنگانا، گمنواہ، سوہان، نور، اسلام، محمود، دھندی، کٹالا، کدھا، بھیگسپ، گیمل، پہاڑ، مبارک وغیرہ شامل نیں۔ مہاراجا رنجیت سنگھ دے گورنر ساون ملّ نے ایہناں وچ سدھار لیاندا ۔ مئی توں لے کے ستمبر تکّ ایہناں وچ عام طور تے پاݨی وگدا سی تے اس توں پچھوں کھوہاں راہیں سنچائی ہُندی سی ۔ اوسطن ڈسچارج 2400 کیوسکس سی ۔ ایہناں دی لمبائی 680 میل سی تے ایہناں وچوں 108 میل برطانوی راج وچ بݨیاں سن تے 75 میل رجواہے بݨے سن ۔ اس سنچت ہُندے علاقے لئی 75 میل لمبا بنھ، انڈس دریا اپر لایا گیا ۔
ایہ ساریاں نہراں 1960 وچ پاکستان بھارت دے انڈس طاس معاہدے توں پبعد چھوں ڈیرا غازی خاں نہر (جیہڑی تونسا بیراج توں نکلدی اے) ہیٹھ لے آندا گیا۔

گٹھ:انڈس دریا دیاں نہراں
گٹھ:پنجاب دیاں نہراں
گٹھ:برساتی نہراں
گٹھ:نہراں
مظفرگڑھ برساتی نہراں

ایہناں نہراں وچ انڈس دریا دے کھبے پاسے تے چناب دریا دے سجے پاسے توں نکلدیاں نہراں شامل نیں ۔ ایہ اس کھیتر دے مقامی سرداراں نے بݨائیاں تے مہاراجا رنجیت سنگھ دے گورنر ساون ملّ نے ایہناں وچ سدھار لیاندا ۔ پنجاب اُتے برطانوی مل مگروں ڈپٹی کمشنر دے ماتحت رہیاں تے 1880 وچ پنجاب دے نہری محکمے نوں مُنتقل کر دتیاں گئیاں ۔ ایہناں نہراں دے ناں موہن واہ، ریات واہ، راجو، خدا داد، جاکری، تھل، کالو، سن داد، راج، ریہڑو، عظیم واہ، کچپک، سید واہ، رکھ، مراد واہ، لنڈا، خیرپور، نبی پور، سلطان پور، خانواہ وغیرہ نیں۔ وڈیاں نہراں تے ڈسٹریبیوٹریاں دی لمبائی 1138 میل اے تے ایہناں دا ڈسچارج 2570 کیوسکس اے۔

چناب دریا دے سجے کنڈھے توں نکلدیاں نہراں کھنڈرکبر واہ، کرم کینال، ملتان تے شجاع آباد دے ساہمنے گنوش، ولیواہ، ٹالی، حاجی، نور، سلر، علی تے کھلیئی نیں، ایہناں دی لمبائی 232 میل تے ڈسچارج 740 کیوسکس اے ۔ ایہ ساریاں نہراں 1205 مربع میل رقبے نوں سیراب کردیاں سن، جیہناں وچ 547 مربع میل سال بھر چلݨ والیاں نہراں نیں ۔ اس سیرابی علاقے نوں سیلاباں دیاں تباہ کاریاں توں بچاؤݨ لئی انڈس دریا نال 119 میل تے چناب دریا نال 40 میل لمبا بَنھ لایا گیا ۔ 04-1903 وچ ایہناں توں 6 لکھ روپیا مالیا آیا ۔
ایہناں نہراں نوں بعد وچ تونسا بیراج توں نِکلݨ آلی مظفرگڑھ نہر تے تریموں بیراج توں نِکلݨ آلی رنگ پور نہر دے رقبے وچ شامل کر لیا گیا ۔

گٹھ:چناب دریا دیاں نہراں
گٹھ:انڈس دریا دیاں نہراں
گٹھ:پنجاب دیاں نہراں
گٹھ:برساتی نہراں
گٹھ:نہراں
ریاست پٹیالا دیاں برساتی نہراں

پٹیالہ ریاست چ گھگر دریا تے اک ریگولیٹر 'دیویگڑھ ریگولیٹر' جاں بھوپندر ریگولیٹر (مہاراجہ بھوپندر سنگھ دے ناں 'تے) ڈزائین کیتا گیا سی، جس وچوں ہڑ دا 10،000 کیوسکس پانی وگ سکدا سی ۔ اس دے چھ در سن جو ہر اک 20 فٹّ چوڑا سی ۔ پانی دی ریگولیشن لئی لکڑ دیاں چھتیریاں ورتیاں جاندیاں سن، جہڑیاں اک فریم وچ کھڑھیاں کیتیاں جاندیاں سن |ایہہ گھگر دے بیڈّ وچ 10 فٹّ تکّ لمکدیاں سن ۔ اس ریگولیٹر وچوں حاجیپور کھنڈ، عدالتی والا کھنڈ، دودھن کھنڈ اتے گھڑام کھنڈاں اک وڈے کھیتر نوں پانی دین لئی ورتیاں جاندیاں سن ۔ بھاکھڑا کینال سسٹم دے بنن 'تے ایہناں برساتی نہراں دا کھیتر، نروانا برانچ دی گھڑام ڈسٹریبیوٹری 'تے تبدیل کر دتا گیا ہے ۔ اس ریگولر دے کھنڈر پٹیالہ-پیہووا سڑک 'تے دریا گھگر نوں پار کردیاں ویکھے جا سکدے ہن ۔

گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:نہراں
دریا چناب دیاں برساتی نہراں

صرف دو نہراں مخدوم سلطان محمود اتے مکھاموالا سن جو دریا دے سجے پاسے توں نکلدیاں سن ۔ ایہہ چھوٹیاں نہراں گجرانوالا ضلعے وچ پیندیاں سن ۔ پنڈ مڈھّ دے آلے-دوآلے دے کھیتر نوں سیراب کردیاں سن ۔

چناب اتے راوی دے سنگم توں تھلے چناب وچوں کجھ نہراں نکلدیاں سن ۔ ایہہ نہراں پٹھان سرداراں نے بنوائیاں سن جو گنتی وچ 13 سن ۔ ایہناں دے ناں سن کھدل، طاہرپور، خیرپور، ولی محمد، گجو، ہٹن، اپر بکھتریواہ، پنجانی بلوچمواہ، مٹیہل، سکندر آباد اتے سکندرواہ آدی ۔ ایہناں نہراں دی لمبائی 252 میل اتے رجواہیاں دی 46 میل ۔ ایہہ 214 مربع میل علاقے نوں سنچت کردیاں سن ۔ ایہہ ساریاں برساتی نہراں نوں پچھوں جا کے سارا سال چلن والیاں سدھنائی نہر اتے حویلی پروجیکٹ تحت آؤندیاں نہراں دے کھیتر وچ شامل کر لیا گیا سی ۔

گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:نہراں
لوئر جہلم نہر

اس نہر دی اساری توں پہلاں اس دے کھیتر وچ کجھ برساتی نہراں پیندیاں سن، جنہاں نوں اس نہر دے چلن ویلے سارا سال چلن والیاں نہراں وچ تبدیل کر دتا گیا سی .

ایہہ نہر جہلم دریا دے کھبے کنڈھے توں گجرات ضلعے وچ پیندے پنڈ مونگ رسول دے نیڑیوں کڈھی گئی . مونگ رسول اوہ تھاں ہے، جتھے برطانوی سرکار نے سبھ توں پہلاں پنجاب وچ پالیٹیکنک انجینیئرنگ کالج کھولھا سی، جس نے پنجاب اتے دیس نوں وڈی سنکھیا وچ سبارڈینیٹ انجینیئر مہیا کیتے ۔ ایہہ نہری سسٹم 1892 وچ شروع ہویا اتے اس دا سنچائی کھیتر دریا چناب اتے جہلم دا اوہ درمیانی علاقہ سی، جہڑا جہلم دے کنڈھے پیندے میانی قصبے اتے چناب دے کنڈھے پنڈی بھٹیاں نگر تکّ جے اک لکیر کھچیئے تاں اس دے پچھم والے پاسے پیندا سی ۔ پہلاں اتھے 4100 فٹّ لمبا ویئر بنایا گیا اتے نہر دا ہیڈّ ریگولیٹر تے اس اپر اک پل بنایا گیا، جس دے 8 سپین سن اتے ہر اک سپین دی لمبائی 24.5 فٹّ سی ۔ مین لائن دی چوڑائی 140 فٹّ اتے ڈنوگھائی 7.5 فٹّ سی | ڈسچارج 3800 کیوسکس سی | مین لائن دے 38ویں میل توں اک شاہ پور ناں دی برانچ نہر نکلدی سی ۔ اس برانچ تھلے امپیریئل، صوبائی اتے پرائیویٹ برساتی نہراں دا کھیتر پیندا سی، جس نوں ہن سارا سال پانی ملن لگّ پیا سی ۔ 39ویں میل 'تے مین لائن ناردرن (اتری) اتے سدرن (دکھنی) دو برانچاں وچ ونڈی جاندی سی ۔ سدرن (دکھنی) برانچ بار کھیتر دے اچے سرے دے بہت نیڑیوں گزردی سی ۔ مین لائن اتے برانچاں دی لمبائی لگپگ 167 میل سی اتے اس دیاں ڈسٹریبیوٹریز دی لمبائی 960 میل سی ۔ نہر دا افتتاح 30 اکتوبر 1901 نوں ہویا ۔

اس نہر دے کمانڈ ایریئے دا چنگی طرحاں نریکھن کیتا گیا ۔ سیم دی سمسیا توں بچن لئی 20ویں صدی دے شروع وچ ایہہ تجویز کیتا گیا کہ جتھے دھرتی ہیٹھلے پانی دا پدھر 40 فٹّ جاں اس توں بہتا ہے، اس کھیتر وچ سارے رقبے دے 50 فیصدی نوں ہی پانی نال سنجیا جاوے اتے جتھے پانی دا پدھر 25 فٹّ تے 40 فٹّ وچکار ہے، اتھے 40 فیصدی رقبے نوں پانی دتا جاوے اتے جتھے پانی دا پدھر 25 فٹّ توں تھلے ہے اتھے 25 فیصدی کھیتر نوں سنچت کیتا جاوے ۔ اس طرحاں کرن نال سیم دی سمسیا توں کسے حد تکّ بچیا جا سکدا سی ۔ پرسدھ پترکار خشونت سنگھ جنہاں دا پنڈ اتے زمین اسے نہر دے کھیتر ادھین شاہ پور (سرگودھا) ضلعے وچ پیندی سی، نے لکھیا ہے کہ لوئر چناب نہر نے چناب کالونی دے واسیاں دے سماجی جیون 'تے بڑا وڈا اثر چھڈیا ۔ چناب کالونی وچ ملی کامیابی کارن شاہ پور دے ریتلے تھل کھیتر نوں وی اوہو کامیابی جہلم دے پانیاں نال ملی ۔ (ہسٹری آف سکھز بھاگ-2، پنہ 116)، 1941-42 وچ اس نہر تھلے سنچائی یوگ کھیتر 1239597 ایکڑ سی اتے ایہہ نہر شاہ پور ضلع(ہن اسدی تھاںضلع سرگودھا ضلع اے)، گجرات اتے جھنگ ضلعےآں دے کجھ بھاگاں(حصےآں) نوں پانی دندی سی ۔

گٹھ:جہلم دریا دیاں نہراں
گٹھ:پنجاب دیاں نہراں
گٹھ:سارا سال چلن آلیاں نہراں
گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:نہراں
گٹھ:پنجاب دا جغرافیہ
آرتھر مکڈونلڈ

**آرتھر مکڈونلڈ** اک کینیڈین تارہ فزکس گرو اے۔اوہنوں ٹکاکی کجیتا دے نال 2015 دا فزکس دا نوبل انعام دتا گیا۔

## ہور پڑھو
* نوبل انعام جتن والیاں دی لسٹ

گٹھ:نوبل انعام جتن والے
گھڑام

گھڑام بھارتی پنجاب دے پٹیالہ ضلعے دا اک پنڈ ہے۔ گھڑام پنڈ بھنرہیڑی بلاک وچّ پیندا ہے ۔  ایہہ اک وڈا اتے کئی دھرماں دے سمیل والا اک اتہاسک پنڈ ہے۔ اتھے لگپگ ہر دھرم دے اتہاسک ستھان ہن۔ 2011 دی جاں گننا انوسار اس پنڈ دی آبادی لگبھگ 7 ہزار ہے۔ اتھے اک بہت پرانا تھیہ ہے، جس دے اپر بنے قلعے دیاں اجے وی کجھ دیواراں دکھائی دندیاں ہن ۔ کسے سمیں اک وڈے شہر دے روپ وچ وسیا ہویا سی۔

اس اتہاسک قلعے دا کنٹرول پراتتو وبھاگ پنجاب کول ہے۔ تھیہ نوں   بندہ سنگھ بہادر نے تباہ کر دتا سی۔ اس پنڈ بارے ایہہ وی دند کتھا ہے کہ پنڈ بھگوان رام چندر دے نانکیاں دا پنڈ سی اتے ماتا کشلیا اتھے ہی رہندے سن۔ راجا دشرتھ ماتا کشلیا نوں اتھوں ویاہن آیا سی۔

اتھے پراتن سمیں دے پیر بھیکھم شاہ دی وی درگاہ ہے جتھے ہر سال میلہ لگدا ہے۔ پیر بھیکھم شاہ بارے کیہا جاندا ہے کہ جدوں سری گرو گوبند سنگھ نے پٹنا صاحب وکھے اوتار دھاریا سی تاں پیر بھیکھم شاہ نے چڑدے ولّ نوں منہ کرکے سجدا کیتا سی کہ اج کوئی یودھا پیدا ہویا جو ظلم دا ناس کریگا۔ اس توں بعد گورو گوبند سنگھ جدوں پیر بھیکھم شاہ نوں پنڈ گھڑام وکھے اپنے پریوار نال ملن آئے سن تاں پیر بھیکھم شاہ جی نے پنڈ توں چڑدے ولّ دو کلومیٹر دور جا کے گورو جی دا سواگت کیتا سی۔ اس تھاں ’تے اج وی گرودوارہ باؤلی صاحب سشوبھت ہے۔ اس نوں گرودوارہ ملاپسر وی کیہا جاندا ہے۔ اتھے وی ہر سال جوڑ میلہ لگدا ہے۔

اتھے پنڈ دے پچھم ولّ شو جی دا مندر ہے اتے نال ہی بابا شنکر گر اولیا دا مندر ہے، جتھے بہت پرانا تلاب وی ہے۔ اتھے وی شردھالو وڈی گنتی وچ متھا ٹیکن آؤندے ہن۔ اس علاقے دے لوک بابا شنکر گر اولیاں دا بہت ستکار کردے ہن۔ پنڈ وچ بابا بندہ سنگھ بہادر دے ناں ’تے اک گرودوارہ بنیا ہویا ہے۔ جنھے وی دھارمک استھان ہن، اوہناں ساریاں دے نام کجھ کجھ ایکڑ زمین وی ہے۔ جتھوں ایہناں ستھاناں نوں آمدن ہندی ہے۔ پنڈ دے لوک زیادہ تر پاکستان توں آ کے وسے ہوئے ہن جہناں نوں رفیوجی کیہا جاندا ہے اتے کجھ اتھوں دے مول واسنیک ہن جہناں نوں لوکل کیہا جاندا ہے ۔
## فوٹو گیلری

File:Historical buildings of village Ghrraam, Patiala, Punjab , India.JPG|پیر بھیکھم شاہ جی دی درگاہ تے لکھی عبارت ، پنڈ گھڑام، پٹیالہ , پنجاب , بھارت
File:Dargah , peer Bhikham Shah , village Gharram, Patiala , Punjab, India.JPG| پرویش دوار ،پیر بھیکھم شاہ جی دی درگاہ , پنڈ گھڑام، پٹیالہ , پنجاب , بھارت
File:Dargah peer Bhikham Shah( inner) , village Gharram, Patiala, Punjab, India.JPG|پیر بھیکھم شاہ جی دی درگاہ , پنڈ گھڑام، پٹیالہ , پنجاب , بھارت 
File:Shiv Mandir of Historical village Gharraam, Patiala, Punjab , India.JPG|شو مندر ، پنڈ گھڑام، پٹیالہ , پنجاب , بھارت 
File:Temple of Gharram, historcal village,Punjab,India.JPG|مندر ، پنڈ گھڑام، پٹیالہ , پنجاب , بھارت
File:Mound of Gharam village, Patiala, Punjab, India.jpg|پراتن اتہاسک تھیہ ، پنڈ گھڑام، پٹیالہ , پنجاب , بھارت 
File:Gharraam villlage street made of small bricks,Patiala,Punjab ,india.JPG|پراتن نکی نانک شاہی اٹاں نال بنی گلی ، پنڈ گھڑام، پٹیالہ , پنجاب , بھارت 

## حوالے
گورو کی مسیت

گورو کی مسیت ضلع گرداسپور دے شہر سری ہرگوبندپر وچّ ستھتّ اتہاسک مسیت ہے۔ ایہہ مسیت چھیویں پاتشاہی سری گرو ہرگوبند صاحب جی نے اتھوں دے مسلماناں دے کہن تے بنوائی سی۔ ] ایہہ سری ہرگوبندپور شہر وچّ دریا بیاس دے کنارے 'تے ستھت ہے، اس نوں یونیسکو ولوں اک اتہاسک ٹکانے دے طور تے مانتا پراپت ہے
## اتہاس
دسمبر 1634 نوں گورو ہرگوبند صاحب نے دریا بیاس دے نیڑے مغل فوج دے ورودھ اک وڈی لڑائی لڑی سی۔گنتی بے حد گھٹّ ہون دے باو جود گورو جی دیاں فوجاں دی جت ہوئی ۔ گورو جی نے اس تھاں تے کجھ سماں ٹھہرن دا فیصلہ کیتا ۔ کجھ ہی سمیں وچّ اس تھاں تے وسوں دی اک بستی بن گئی جسنوں گورو ہرگوبندپور وجوں جانیا جان لگیا ۔ (پور پنجاب دے پنڈاں لئی پچھیتر وجوں لگایا جاندا ہے) । ایہہ مسجد چھویں گورو دے سمیں توں ہی اس مقام دے بنی ہوئی ہے
## آزادی توں بعد ستھتی
1947 توں بعد بھارت دی آزادی توں کرکے وسوں دے تبادلے کارن ایہہ مسجد انگولی ہو گئی اتے اسدی حالت وی خستہ ہو گئی ۔ کافی سمیں تکّ اس دا قبضہ اتے دیکھ ریکھ نہنگ سنگھاں کول رہا اتے اتھے اوہناں نے سری گرو گرنتھ صاحب دا پرکاش کری رکھیا ۔  8 فروری 2001 نوں نہنگ سنگھاں دے ترنا دل دے مکھی س.کیرتن سنگھ اتے ، جو اس مسجد دے رکھوالے سن ،اتے پنجاب وقف بورڈ وچکار اک سمجھوتہ ہویا اتے مسلم مڑ اس تھاں تے نماز پڑن لگے ۔ پنجاب وقف بورڈ دے پرشاشک ڈاکٹر. رزوانل حق نے اس سمجھوتے بارے کیہا کہ " ایہہ اک قومانتری پدھر دا اہم واقعہ اے جو دیس وچّ فرقو سدبھاونا قایم رکھن دا راہ دسیرا بن سکدی ہے ۔"
## حوالے
اپر جہلم نہر

ایہہ نہر منگلا دے تھاں توں گجرات ضلعے دی حد توں تھوڑھا اپروں جہلم دریا دے کھبے کنڈھے توں کڈھی گئی سی، جس دی سمرتھا(کپیسٹی) 12000 کیوسکس سی ، چج دوآب (چناب اتے جہلم نال بنن والا دوابا) دا 3،50،000 ایکڑ کھیتر سنجن توں بعد ایہہ نہر دریا چناب وچ مرالا دی تھاں ڈگدی ہے . اس نہر 'تے 1905 وچ کم شروع ہویا اتے 1916 وچ سنجائی لئی کھولھی گئی . سال 1941-42 وچ چج دواب دا 502292 ایکڑ کھیتر اس دی کمانڈ تھلے سی ۔ ایہہ کھیتر نہر دے سجے پاسے ستھت(واقع) سی، جدکہ کھبے پاسے دا کھیتر اچا ہون کرکے آباد نہ ہو سکیا ۔

## ہور ویکھو
*ٹرپل کینال پروجیکٹ

گٹھ:پنجاب دیاں نہراں
گٹھ:جہلم دریا دیاں نہراں
گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:نہراں
گٹھ:پنجاب دا جغرافیہ
اپر چناب نہر

جہلم دریا دا جو پانی مرالا دی تھاں تے چناب وچ سٹیا گیا سی، نوں ورتن لئی ایہہ نہر کڈھی گئی سی ۔ ایہہ نہر 1913 وچ بن گئی سی ، اپنیاں دو برانچاں نوکھر برانچ اتے رایا برانچاں راہیں 6،50،000 ایکڑ (بعد وچ 1600000 ایکڑ) ضلع سیالکوٹ، گجرانوالہ، لاہور اتے شیخوپورا دا کھیتر سنج کے ایہہ راوی دریا تے بلوکی دے تھاں تے سپرپیسج راہیں دریا نوں پار کردی ہے ۔

## ہور ویکھو
*ٹرپل کینال پروجیکٹ
*اپر جہلم نہر

گٹھ:پنجاب دیاں نہراں
گٹھ:چناب دریا دیاں نہراں
گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:نہراں
گٹھ:پنجاب دا جغرافیہ
اسلام ہیڈ ورکس

ایہہ اسلامکی دے تھاں تے ستلج دریا اتے بنیا اک ہیڈورکس اے ، اسنوں ہیڈ اسلام وی آکھیا جاندا اے ۔

اس تھاں توں کھبے پاسیوں دو نہراں بہاول نہر اتے قائم پور نہراں نکلدیاں سن ۔ بہاول نہر دیاں دو برانچ نہراں احمدپور برانچ اتے ڈیزرٹ برانچاں سن ۔ سجے کنڈھے میلسی ناں دی نہر نکلدی سی ۔ اس دیاں دو چتوین اتے لودھراں برانچاں نیں ۔

ایہناں ساریاں نہراں دے کھیتر وچ پنجاب دی گھنی سنکھیا والے ضلعےآں وچوں لوکاں نوں لجا کے برطانوی ہند حکومت اتے بیکانیر اتے بہاول پور ریاستاں دے راجےآں نے وسایا اتے زمیناں الاٹ کیتیاں ۔
## ہور ویکھو
*ستلج ویلی پراجیکٹ
*سلیمانکی ہیڈ ورکس
*حسینیوالا ہیڈورکس
*پنجند ہیڈورکس
پنجند ہیڈورکس

ایہ پنجند دے تھاں تے اک ہیڈورکس اے۔
ایتھوں  عباسیہ نہر تے پنجند نہر ناں دیاں دو نہراں کڈھیاں گئیاں نیں۔ عباسیہ نہر دی کوئی برانچ نئیں۔ پنجند نہ دیاں تنّ برانچ نہراں، جیہناں دے نام صادق برانچ، رحیم یار خاں تے منچن برانچاں نیں۔ سلیمانکی ہیڈ ورکس توں بعد وچ پاݨی دی لوڑ نوں مکھ رکھدیاں ساہیوال پاکپتن لنک ناں دی اک ہور نہر بنائی گئی۔

ایہناں ساریاں نہراں دے کھیتر وچ پنجاب دی گھنی آبادی والے ضلعےآں وچوں لوکاں نوں لجا کے برطانوی ہند حکومت تے بیکانیر تے بہاول پور ریاستاں دے راجےآں نے وسایا تے زمیناں نوں کھیتی باڑی واسطے پدھر کروایا۔

## ہور دیکھو
*ستلج ویلی پراجیکٹ
*سلیمانکی ہیڈ ورکس
*حسینیوالا ہیڈورکس

گٹھ:ستلج دیاں نہراں
گٹھ:پنجاب دے ہیڈ ورکس
گٹھ:پنجاب وچ آبپاشی
حویلی نہر

**حویلی نہر**، چناب جہلم دریاواں دے سانجھے دھارے وچوں تریموں ہیڈ ورکس توں نکلدی اے تے رستے وچ کئی رجواہےآں، جِداں کہ ہسووالی، شورکوٹ، گھگّ تے درکھاݨا راہیں زمین دی سنچائی کردی ہوئی ریلوے سٹیشن عبدالحکیم کوݪ راوی دریا وچ جا ڈِگھدی اے ۔ اس نہر دا منصوبہ 1937 وچ منظور ہویا سی تے 1939 وچ نہر مکمل ہوئی ۔ حویلی نہر دی مین لائن پکی بݨائی گئی تے باقی سسٹم کچا سی ۔ تریموں دے تھاں تے نہر دا بیراج وی 1939 وچ بݨیا، جس دا دریا وچ 645000 کیوسکس پاݨی لنگھݨ لئی ڈیزائِن کیتا گیا ۔ اس نہر نال 7 لکھ ایکڑ رقبے نوں سارا سال پاݨی دتا جاندا اے ۔

**حویلی نہر** نوں سدھنائی نہر وچ پانی دی ماترا ودھاؤن لئی وی ورتیا جاندا سی ۔

## ہور دیکھو
*سدھنائی نہر
*رنگ پور نہر

گٹھ:چناب دریا دیاں نہراں
گٹھ:جہلم دریا دیاں نہراں
گٹھ:پنجاب دیاں نہراں
گٹھ:نہراں
سدھنائی نہر

**سدھنائی نہر**، پنجاب، پاکستان وچ اک نہر اے ۔ ایہ نہر دریائے راوی دے کھبے کنڈھے توں ملتان ڈویژن دے کھیتر نوں سنجن لئی کڈھی گئی سی ۔ اس نہر دا ناں سدھنائی تاں پیا کیونکہ ایہ راوی دریا دے تقریبن 12 میل اس حصے وچ پیندی اے، جِتھے راوی تلمبا دے مقام توں لے کے سرائے سدھو تک بِلکل سدھی بناں کسے وَل وِنگ توں وگدا اے ۔ ایہ نہر 1886 وچ چالو ہوئی، ایہدا ویئر 737 فٹ لمبا سی ۔ مین لائن دی چوڑائی 90 فٹ تے سمرتھا 1820 کیوسکس سی ۔ 30 میل دا سفر کرکے دو ڈسٹریبیوٹریاں نکلدیاں سن، جو کل پاݨی دا تیجا حصہ کھچ لیندیاں سن ۔ 11 ہور ڈسٹریبیوٹریاں رل کے 595 مربع میل دے کھیتر وچ آبپاشی کردیاں سن ۔ راوی دے اپرلے حصے وچ اپر باری دوآب نہر، راوی دا بوہتا پاݨی لے لیندی سی، بہار دے موسم وچ اتھے راوی وچ پاݨی بہت گھٹ جاندا سی، اس موسم دیاں فصلاں نوں کھوہاں دے پاݨی نال سنجیا جاندا سی ۔ پہلی جنگ عظیم توں بعد برطانوی حکومت نے آبپاشی کئی دیاں سکیماں تیار کیتیاں تے اوہناں دی اساری کیتی گئی ۔ کئی پراݨیاں پراجیکٹاں وچ لوڑ دے مطابق سودھ کیتی گئی ۔ سدھنائی نہر وی ایہناں وچوں اک سی ۔

اس نہر دی سبھ توں لمبی برانچ نہر شجاع آباد ناں دی اے، جیہڑی ملتان دے لہندے پاسے وگدی اے ۔ ایہدی ٹیل توں گجو ہٹاں ناں دی برانچ نکلدی اے ۔ اس نہر دیاں ڈسٹریبیوٹریاں دے ناں فاضل شاہ، چوپڑہٹا، حشمت مرولی، کوٹلی بھلا، ککڑہٹا، جیوالا، مدینا، سجانپور، نیلہر، کبیر والا، چنوان، ماہنی سیال تے میانی نیں ۔ اس نہر دے کھیتر وچ پنڈ وساؤن لئی کوئی پکے رول نئیں ، ملتان دے ڈپٹی کمیشنر نے پہلی وار 1927 وچ کچھ رولاں دی پروانگی دتی سی ۔
حویلی نہر نوں سدھنائی نہر وچ پاݨی دی مقدار ودھاؤݨ لئی ورتیا جاندا سی ۔

## ہور دیکھو
*حویلی نہر
*رنگ پور نہر

گٹھ:راوی دیاں نہراں
گٹھ:پنجاب دیاں نہراں
گٹھ:نہراں
رنگ پور نہر

**رنگ پور نہر**، پنجاب، پاکستان وچ تریموں ہیڈ ورکس تے چناب تے جہلم دریاواں دے سنگم توں سجے پاسے برطانوی راج ویلے کڈھی گئی نہر اے۔ ایہ دریا دے نیڑے نیڑے وگدی اے تے بیٹ علاقے وچ آبپاشی کردی اے۔ ایہ ضلع جھنگ تے ضلع کوٹ ادو دے کھیتر نوں پاݨی دیندی اے اتے ایہدی اک شاخ ے، جیہدی ٹیل توں حاجیواہ ڈسٹریبیوٹری نِکلدی اے۔

## ہور دیکھو
*سدھنائی نہر
*حویلی نہر

گٹھ:پنجاب دیاں نہراں
گٹھ:چناب دریا دیاں نہراں
گٹھ:جہلم دریا دیاں نہراں
گٹھ:پنجاب دا جغرافیا
حسینیوالا ہیڈ ورکس

اس تھاں توں ستلج دے کھبے کنڈھے توں 2 نہراں بیکانیر نہر (گنگ کینال) جس نے بیکانیر ریاست دے کھیتر نوں پانی دینا سی، بنائی گئی اتے دوسری ایسٹرن نہر جس نے فروزپور ضلعے دے کھیتر نوں سنجنا سی، تیسری نہر دریا دے سجے کنڈھے توں دیپالپور نہر ناں دی نہر سی، جہڑی ہن پاکستان دے علاقے وچ پیندی ہے ۔
## حسینیوالا ہیڈّ ورکس دی اساری
سروے آف انڈیا دے 1863 دے نقشے درساؤندے ہن کہ اس تھاں ستلج دریا دو حصیاں وچ وگدا سی ، دریا دی دوجی لہر قصور والے پاسے لگپگ 5 کلومیٹر دور سی اتے پنڈ گنڈا سنگھ والا پاس سی ۔ کھبے پاسے دی شاخ اپر قیصر ہند پل ریلوے اتے سڑکی آواجائی لئی سانجھے طور تے ورتیا جاندا سی ۔ ایہہ پل 1887 وچ مکمل ہویا ، قصور والے پاسے دے وہن نوں بند کر دتا گیا ۔ پر 1900 وچ دریا پھر اس رستے وگن لگّ پیا، جس نوں پھر پکے طور 'تے مضبوطی نال بند کر دتا گیا ۔ قیصر-اے-ہند پل دی کلّ لمبائی 4291 فٹّ سی ۔ 1920 وچ ریلوے دی ہیوی ٹریفک نوں ویکھدیاں اس پل توں تھوڑھا تھلے والے پاسے اک ہور ریلوے پل بنا دتا گیا اتے نال ہی سڑکی آواجائی لئی وی اک پل جوڑ دتا گیا ۔ اتھے ایہہ لکھنا ضروری ہے کہ پرانے پل دے سجے پاسے دے ابٹمینٹ دے نیڑے ہی شہید اعظم سردار بھگت سنگھ اتے اوہناں دے ساتھیاں راجگرو اتے سکھدیو دیاں بعد وچ سمادھیاں بنائیاں گئیاں ۔

حسینیوالا ہیڈ ورکس دی تھاں تے اک ویئر بنایا گیا، جس دی سمرتھا 3،50،000 کیوسکس پانی نوں سنبھالن لئی سی ۔ 25 گیٹ لائے گئے اتے ہر سپین دی لمبائی 60 فٹّ رکھی گئی ۔ 17 دسمبر، 1921 نوں بیرج بناؤن دا کم شروع ہویا ۔ پانی 25 اکتوبر، 1927 نوں چھڈیا گیا ۔ وائسرائے ہند نے اس دا ادگھاٹن کیتا ۔ ریلوے آواجائی 17 جون، 1928 نوں چالو ہوئی اتے سڑکی پل 4 اپریل، 1929 نوں ۔

پہلاں بہاول نگر توں چونے نوں ساڑن اتے اس دی سپلائی دا پربندھ کیتا گیا سی ۔ اسے سمیں سیمینٹ دی قیمت 60 روپئے توں ڈگّ کے 30 روپئے پرتی ٹن ہو گئی اتے اس طرحاں پنجاب سیمینٹ کمپنی نے ہیڈورکس دے کماں تے ورتن لئی سیمینٹ سپلائی کیتا ۔ حسینیوالا ناں دے اک چھوٹے جہے پنڈ دے ناں تے اک ریلوے سٹیشن ہیڈّ ورکس توں اک میل دی وتھّ 'تے ستھاپت کیتا گیا اتے اڈّ-اڈّ تھاواں 'تے سامان پہنچاؤن تے جمع کرن لئی لگبھگ 21 کلومیٹر لمیاں ریلوے سائیڈنگز بنائیاں گئیاں ۔ ورکشاپاں، سٹور، پاور ہاؤس، اٹاں دے سٹور اتے کئی عارضی ہٹ بنائے گئے ۔ اس توں علاوہ چوڑی پٹڑی دی ریلوے لائن اتے ٹریموے لائیناں وچھائیاں گئیاں تاں جو دریا وچوں پٹی مٹی نوں دور لجا کے سٹیا جاوے اتے اساری لئی لوڑیندے سامان نوں سٹوراں توں لیاندا جاوے ۔ بہت ساری بجلی دی ورکشاپاں نوں چلاؤن لئی آوشکتا سی، جس نوں وکرز پیٹر کروڈ آئل جنریٹنگ سیٹاں نال پیدا کیتا گیا ۔ اس بجلی نوں ورکشاپاں وچ ورتیا گیا ۔ ہائی ٹینشن لائیناں راہیں اس بجلی نوں پمپاں، کنکریٹ مکسچراں اتے ونچز آدی نوں چلاؤن لئی ورتیا گیا ۔ لگپگ 20 بسائرس ایکسکیوٹرز پائیل ڈرائیونگ مشیناں، کھوہیاں گالن والے پلانٹ، سٹون کرشرز اتے بال ملز آدی موقعے 'تے ورتے گئے ۔ اس ویلے نرسندیہ ایہہ اک بہت وڈا کم سی ۔

ایہناں ساریاں نہراں دے کھیتر وچ پنجاب دی گھنی سنکھیا والے ضلعےآں وچوں لوکاں نوں لجا کے برطانوی ہند حکومت اتے بیکانیر اتے بہاول پور ریاستاں دے راجےآں نے وسایا اتے زمیناں الاٹ کیتیاں ۔
## ہور ویکھو
*ستلج ویلی پراجیکٹ
*سلیمانکی ہیڈ ورکس
*اسلامکی ہیڈ ورکس
*پنجند ہیڈورکس

گٹھ:پنجاب دے ڈیم ،بیراج تے ہیڈورکس
گٹھ:پنجاب دیاں نہراں
گٹھ:ستلج دیاں نہراں
گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:نہراں
گٹھ:پنجاب دا جغرافیہ
دیپالپور نہر

ایہہ نہر حسینیوالا ہیڈ ورکس توں دریا ستلج دے سجے کنڈھے توں کڈھی گئی ۔ ایہہ لاہور ضلعے دے کھیتر چونیاں اتے ضلع منٹگمری(ضلع ساہیوال) دے دیپالپور (ہن ضلع اوکاڑا چ) علاقے نوں سنچت کردی سی ۔ اس نہر دے کھیتر وچ کجھ برساتی نہراں جویں اپر ستلج برساتی نہراں جنہاں وچ کٹورا نہر، خانواہ نہر، اپر سہاگ نہر اتے لوئر سہاگ نہر وغیرہ پیندیاں سن ۔ ایہناں نہراں نوں سارا سال چلن والیاں نہراں وچ تبدیل کرن لئی 1919 وچ اک سکیم بنائی گئی جس انوسار **دیپالپور نہر** 1932 وچ پٹی گئی اتے اپر لکھیاں برساتی نہراں وچ اس دا پانی پایا گیا اتے کجھ نویں رجباہے تجویزے گئے ۔ اس نہر دی سمرتھا 7270 کیوسکس رکھی گئی ۔ اس نہر 'تے کم 1925 دے اخیرلے مہینیاں وچ شروع ہویا اتے 1932 وچ ختم ہویا ۔ دیس دی ونڈ توں پچھوں 1948 وچ اس نہر نوں پانی دینا بھارت ولوں بند کر دتا گیا کیونکہ اس دا ہیڈّ بھارت وچ پیندا سی تے نہر پاکستان وچ ۔ ایہہ اس لئی کیتا گیا کیونکہ ریڈ کلف ایوارڈ انوسار حسینیوالا ہیڈ ورکس توں پنج میل اپر والے پاسے اک چھوٹے پل دا ہیڈّ لاہور ضلعے وچ پیندا سی، جتھوں پاکستان اک لنک نہر پٹ کے تھلے **دیپالپور نہر** وچ پاؤنا چاہندا سی ۔ اس طرحاں حسینیوالا ہیڈّ ورکس شارٹ سرکٹ ہو جانا سی تے اتھوں نکلدیاں نہراں دی پانی دی سپلائی پربھاوت ہونی سی ۔ دیپالپور نہر دا پانی بند ہون تے پاکستان نے پروٹیسٹ کیتا ۔ اس سبندھ وچ 4 مئی، 1948 نوں دلی وکھے اک میٹنگ ہوئی، جس وچ بھارت ولوں پردھان منتری پنڈت جواہر لال نہرو، سردار سورن سنگھ اتے این. وی. گیڈگلّ اتے پاکستان ولوں غلام محمد، شوکت حیات خاں اتے ممتاز دولتانہ شامل ہوئے ۔ فیصلے انوسار پاکستان نوں بدلویں پربندھ کرن لئی وقت دتا گیا اتے نہر وچ پانی دی بحالی کر دتی گئی ۔ اسے میٹنگ وچ ہی پاکستان نوں اپرباری دوآب نہر دا جو پانی پاکستان ولّ جاندا سی، لئی وی بدلویں پربندھ کرن لئی کیہا گیا ۔ پاکستان نے دریا چناب وچوں نہر پٹّ کے، راوی نال میل کے پھر **دیپالپور نہر** وچ پائی ۔ اس لنک نوں بی.آر.بی.ڈی. (بمبانوالا-راوی بیدیاں-دیپالپور) لنک نہر کیہا جاندا ہے، جس نوں بھارت وچ ایچھوگل نہر وی کیہا جاندا ہے، اس دا ورنن(ذکر) 1965 دی بھارت پاکستان لڑائی وچ بہت ہندا سی ۔ اس نہر تے 1958 وچ کم ختم ہویا ۔ اس لنک دے بن جان 'تے دیپالپور نہر نوں پانی دی سپلائی حسینیوالا ہیڈّ ورکس توں بند کر دتی گئی ۔
## ہور ویکھو
*ایسٹرن نہر
*بیکانیر نہر

گٹھ:ستلج دیاں نہراں
گٹھ:پنجاب دیاں نہراں
گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:نہراں
گٹھ:پنجاب دا جغرافیہ
ایسٹرن نہر

ایسٹرن نہر بیکانیر نہر دے بروبرابر حسینیوالا ہیڈ ورکس توں ہی کڈھی گئی ۔ گورنر پنجاب نے دسمبر 1925 وچ اس دا نیہہ-پتھر رکھیا ۔ اس دی سمرتھا(کپیسٹی) 3814 کیوسکس اتے ہیڈّ ریگولیٹر پنج دراں دا ہے ۔ اس نہر دی کمانڈ تھلے 429000 ایکڑ رکھیا گیا، جس دی آبپاشی ہندی سی ۔ 1933 وچ نہر چالو ہوئی اتے اس دی اساری اپر 2.58 کروڑ روپئے خرچ ہوئے ۔ ایہہ فروزپور ضلعے دے کھیتر نوں پانی دندی ہے کیونکہ ایہہ نہر جھونے دی بجائی والے کھیتر وچوں لنگھدی ہے جتھے اس فصل لئی عارضی موگھے الاٹ کیتے جاندے ہن ، سو، اس کم لئی 680 کیوسکس ہور پانی چاہیدا سی ، اس لئی نہر دی سمرتھا ودھائی گئی اتے 39 میل لمے ہور سوئے پٹے گئے، جنہاں دی لاگت 3070000 روپئے آئی ۔

دیس دی ونڈ توں مگروں ہریکے دے ستھان تے بیراج بنن تے اتھوں فروزپور فیڈر نہر دی اساری کیتی گئی ۔ اس نہر دا پانی بیکانیر اتے **ایسٹرن نہر** وچ پنڈ کھائی پھیمیکی دے نیڑے پایا گیا ۔ ایسٹرن نہر فروزپور ضلعے دے کھیتر دی سنچائی کردی ہے ۔

## ہور ویکھو
*بیکانیر نہر
*دیپالپور نہر

گٹھ:ستلج دیاں نہراں
گٹھ:پنجاب دیاں نہراں
گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:نہراں
گٹھ:پنجاب دا جغرافیہ
ننگل ڈیم

ننگل ڈیم بھارت دا اک ڈیم اے جو کہ بھاکھڑا ڈیم دا ای اک حصہ اے ۔

بھاکھڑا ڈیم پانی نوں جمع کرن لئی اک سروور(جھیل) ہے تاں کہ تھلے نکلن والیاں نہراں اس توں نینترت پانی لے سکن ۔ بھاکھڑا ڈیم توں 8 میل تھلے پانی نوں اک ہور ڈیم جس دا ناں ننگل ڈیم ہے، وچ ڈکیا گیا ہے ۔ اس ڈیم توں ننگل ہائیڈرل چینل جو بجلی وی پیدا کردی ہے تے سنچائی لئی وی ہے، نکلدی ہے اتے اسے طرحاں اس دے سماننتر اک ہور نہر آنندپور صاحب ہائیڈرل چینل نکلدی ہے ۔ ننگل ڈیم 955 فٹّ لما کنکریٹ ڈیم ہے ۔ ایہہ ڈیم 1952 وچ مکمل ہویا ۔

## ہور ویکھو
*بھاکھڑا ڈیم
*ننگل ہائیڈرل چینل

*بھاکھڑا مین لائن نہر
*انندپور ہائیڈرل چینل
*ستلج یمنا لنک
*بست دوآب نہر

گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:نہراں
ننگل ہائیڈرل چینل

ایہہ نہر ننگل ڈیم توں کھبے پاسیوں 14500 کیوسکس سمرتھا نال نکلدی ہے، جس وچ برجی 10،000 'تے بنے سلٹ ایجیکٹر لئی 2000 کیوسکس ہے ۔ ہیڈ ریگولیٹر دے 8 در اتے ہر در 24 فٹّ چوڑا ہے ۔ دراں دے تھملے 6 فٹّ چوڑے ہن ۔ ایہہ نہر سرو وچ بہت مشکل نیم پہاڑی کھیتر وچ پیندی ہے اتے بہت کٹائی اتے بھرائی وچوں گزردی ہے اتے 58 ندیاں نالے اس نوں کتے سائیفناں، کدھرے سپرپیسجاں اتے کدھرے ایکواڈکٹس راہیں پار کردے ہن ۔ کم 1947 وچ شروع ہویا اتے جولائی 1954 وچ ختم ہویا ، نہر دی لمبائی 64 کلومیٹر ہے ، نہر دی چوڑائی 58 فٹّ، ڈنوگھائی 23 فٹ ہے اتے ایہہ پکی نہر ہے ۔ اس نہر اپر 2 پاور ہاؤس اک گنگووال اتے اک کوٹلہ دے ستھان 'تے پیندے ہن، جتھے بجلی پیدا ہندی ہے ۔ 64 کلومیٹر دی لمبائی توں بعد اس نوں بھاکھڑا مین لائن جاں بھاکھڑا نہر کیہا جاندا ہے ۔

## ہور ویکھو
*بھاکھڑا ڈیم
*ننگل ڈیم

*بھاکھڑا مین لائن نہر
*انندپور ہائیڈرل چینل
*ستلج یمنا لنک
*بست دوآب نہر

گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:نہراں
بھاکھڑا مین لائن نہر

**بھاکھڑا مین لائن نہر** ،بھارت دی بھاکھڑا ڈیم توں نکلن آلی ننگل ہائیڈرل چینل ناں دی بجلی پیدا کرن آلی نہر دے اگلے حصے جاں آبپاشی کرن آلے حصے ناں اے ۔
 
64 میل دی لمبائی توں مگروں ننگل ہائیڈرل چینل نوں بھاکھڑا مین لائن کیہا جاندا ہے ۔ اس دی سمرتھا 12455 کیوسکس ہے اتے اس دی لمبائی 108 میل ہے ۔ اس دی برجی 158000 تے اس وچوں نروانا برانچ نکلدی ہے جسدا بہتا پانی ہریانہ دے کھیتر نوں سنجدا ہے ۔ بھاکھڑا نہر دیاں گھگر لنک، بھاکھڑا مین برانچ اتے رتیا برانچاں ہن ۔ بھاکھڑا مین لائن تے اس دیاں برانچاں ڈبل ٹائل نال پکیاں بنائیاں گئیاں ہن ۔ برانچاں دی کلّ لمبائی 543 میل ہے ۔ ایہناں ساریاں برانچاں تے 1948 وچ کم شروع ہویا اتے 1954 وچ ختم ہویا ۔ بھاکھڑا مین لائن نال بھارتی پنجاب، ہریانہ، اتے کجھ راجستھان دا کھیتر سنجیا جاندا ہے ۔ نروانا برانچ دا کجھ پنجاب دا کھیتر چھڈّ کے بہتا پانی ہریانہ لئی ہے ۔ لہندی یمنا نہر دی سرسا برانچ دا پورا کھیتر نروانا برانچ دے پانی نال سنجیا جاندا ہے ۔ اس برانچ دی کلّ لمبائی 162.49 کلومیٹر ہے ۔
## ہور ویکھو
*بھاکھڑا ڈیم
*ننگل ڈیم
*ننگل ہائیڈرل چینل
*انندپور ہائیڈرل چینل
*ستلج یمنا لنک
*بست دوآب نہر

گٹھ:ستلج دیاں نہراں
گٹھ:پنجاب دیاں نہراں
گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:نہراں
گٹھ:پنجاب دا جغرافیہ
آنندپور صاحب ہائیڈرل چینل

ایہہ نہر ننگل ہائیڈرل چینل دے بروبرابر ننگل ڈیم توں نکلدی اے ۔ اس راہیں صرف بجلی ہی پیدا کیتی جاندی اے ۔ ایہہ نہر لوہنڈ کھڈّ تکّ تجویز کیتی گئی سی جو کیرتپور صاحب توں تھلے والے پاسے پیندی اے ۔ ایہہ ننگل ہائیڈرل چینل دے کھبے پاسے ہے، جس دی سمرتھا(کپیسٹی) 10150 کیوسکس اے ۔ اس اپر گنگووال اتے نکیاں دو پاور ہاؤس پیندے نیں ، جنہاں راہیں 134 میگاواٹ بجلی پیدا کیتی جاندی اے ۔ اس نہر تے 145 کروڑ روپئے خرچ آیا ۔ نہر دی لمبائی لگپگ 33.8 کلومیٹر اے ۔ لوہنڈ کھڈّ اپڑ کے اس نہر دا پانی اسے کھڈّ راہیں پھر ستلج دریا وچ پے جاندا اے ۔

## ہور ویکھو
*بھاکھڑا ڈیم
*ننگل ڈیم
*بھاکھڑا مین لائن نہر
*ننگل ہائیڈرل چینل
*ستلج یمنا لنک
*بست دوآب نہر

گٹھ:بجلی پیدا کرن آلیاں نہراں
گٹھ:ستلج دیاں نہراں
گٹھ:پنجاب دیاں نہراں
گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:نہراں
گٹھ:پنجاب دا جغرافیہ
بیکانیر نہر

حسینیوالا ہیڈ ورکس توں دریا ستلج دے کھبے کنڈھے توں **بیکانیر نہر** (گنگ کینال) تے ایسٹرن نہر کڈھیاں گئیاں ۔ بیکانیر نہر دا نیوں پتھر بیکانیر دے مہاراجا گنگا سنگھ نے دسمبر 1925 وچ رکھیا ۔ پہلاں اس دی سمرتھا 2144 کیوسکس سی جیہڑی پچھوں ودھا کے 2720 کیوسکس کر دتی گئی ۔ اس نہر دا ریگولیٹر 4 سپیناں دا ہاے ۔ اس نہر دی پنجاب وچ 160 کلومیٹر لمبائی ہے اتے اس نوں پنجاب نے اپنے کھیتر وچ بیکانیر دے خرچے تے بنایا ۔ ہیڈّ ریچ وچ کم 1923 وچ ہی شروع کر دتا گیا سی ۔ اس نہر دی کمانڈ تھلے 6،50،000 ایکڑ رقبہ پہلاں نردھارت کیتا گیا سی ۔ پنجاب وچ ایہ پہلی پکی نہر بݨائی گئی سی تے 1928 وچ مکمل ہوئی ۔ ایہدے اُتے 332 لکھ روپئیے خرچ ہوئے ۔ ہریکے دے ستھان تے بیراج تے فیروز پور فیڈر نہر بݨ جاݨ تے بیکانیر نہر نوں حسینیوالا توں پاݨی دی سپلائی بند کر دِتی گئی تے ایہدی برجی 45000 تے فیروز پور فیڈر نہر نال جوڑ دتا گیا ۔ ایہ نہر راجستھان دے ضلع سری گنگا نگر دے کھیتر نوں پاݨی دِندی اے ۔ 1947 تک بیکانیر ریاست پاݨی دی رائلٹی پنجاب سرکار نوں دندی رہی ۔

## ہور دیکھو
*ایسٹرن نہر
*دیپالپور نہر

گٹھ:ستلج دیاں نہراں
گٹھ:پنجاب دیاں نہراں
گٹھ:پنجاب دا نہری نظام
گٹھ:پنجاب دا جغرافیا
بیاس ڈیم

بیاس ڈیم بھارتی پنجاب چ تلواڑا دی تھاں اتے اک ڈیم اے ۔
## ڈیم بناݨ دا خیال
اس تھاں اپر سبھ توں پہلاں ڈیم بناؤن دا خیال برطانوی راج ویلے پنجاب آبپاشی محمکہ دے انجینیئر سی.ای. بلیکر نوں 1926 وچ آیا ۔ 1927 وچ امریکہ دے بیورو آف ریکلیمشن دے کنسلٹنگ انجینیئر دی کمان تھلے رپورٹ کرن لئی اک کمیٹی بنائی گئی ۔ اس کمیٹی دا کم پنجاب دے دریاواں دے وادھو پانیاں دا بھنڈارن کرن دیاں سمبھاوناواں نوں تلاشنا سی ۔ اس کمیٹی نے اس تھاں وڈے ہڑھاں کارن پانی دے گھٹّ خرچے 'تے ہون والے بھنڈارن نوں حاصل کرنا مشکل دسیا ۔
## سندھ طاس معاہدہ تے بیاس ڈیم
1960 وچ پاکستان نال پنجاب دے دریاواں دے پانیاں نوں ورتن خاطر کراچی وکھے اک سندھی(معاہدہ) تے بھارت دے پردھان منتری جواہر لال نہرو اتے پاکستان دے صدر ایوب خان نے دستخط کیتے جس مطابق ستلج، بیاس اتے راوی دریاواں دا پانی بھارت نے ورتنا سی اتے چناب تے جہلم دریاواں دا پاکستان نے ۔ پاکستان نوں بدلویں پربندھ کرن لئی دس سال دا سماں جس نے 31 مارچ، 1970 نوں ختم ہونا سی، دتا گیا ۔ اس سندھی نوں دھیان وچ رکھدیاں بیاس دریا اپر تلواڑا دے ستھان 'تے ڈیم بناؤن لئی سکیم بنائی گئی تاں کہ دریا وچوں تھلے والے پاسیوں ہریکے توں نکلدیاں نہراں لئی اس ڈیم وچ پانی سٹور کیتا جا سکے ۔ 1955 وچ ڈیم لئی انویسٹیگیشن کیتی گئی اتے 1959 وچ پراجیکٹ ڈزائین تیار کیتے گئے ۔ تلواڑا وکھے اک ٹاؤنشپ کرمچاریاں دی رہائش لئی بنایا گیا، ورکشاپاں، سامان نوں سنبھالن لئی سٹور اتے سڑکاں بنائیاں گئیاں، جنہاں دا کم 1961 وچ ختم ہویا ۔ 1962 وچ پواگ پنڈ پاس ڈیم دیاں ڈائیورشن ٹنلز دی کھدائی دا کم شروع کیتا گیا ۔
## [[بیاس]] دے پانی دی ونڈ
دریا بیاس 'تے لگپگ 13.6 ایم.اے.ایف. پانی اپلبدھ سی اتے ایہہ تجویز کیتا گیا کہ 3.823 ایم.اے.ایف. پانی دریا ستلج نوں ننگل ڈیم 'تے ورتن لئی تبدیل کر دتا جاوے ۔ اک پرسدھ انجینیئر ڈاکٹر اے.این. کھوسلا نے تجویز کیتا کہ دریا بیاس دے پانی نوں ستلج وچ پاؤن لئی دو اکائیاں ضروری ہن ۔ پہلی اکائی انوسار لگپگ 7500 کیوسک دریا بیاس دا پانی کجھ ٹنلز راہیں دریا ستلج 'چ پاؤنا تجویز کیتا گیا ۔ اس طرحاں لگپگ 9.185 ایم.اے. ایف. پانی بیاس ڈیم وچ سٹور کرن لئی باقی رہِ گیا ۔ بیاس ڈیم اپنی ڈنوگھی نیہہ توں 435 فٹّ اچا ہے جو تہیاں وچ جمائی مٹی دا بنایا گیا ہے، جس دی سکھر دی لمبائی 6155 فٹّ ہے ۔ 4.37 لکھ کیوسکس آؤٹ فلو نوں لنگھاؤن لئی 5 سپلویء بنائیاں گئیاں ۔ 1966-67 وچ بیاس دے پانی نوں 5 کنکریٹ ٹنلاں جنہاں دا 30 فٹّ ویاس سی، راہیں پاسیوں دی لنگھایا گیا تاں کہ ڈیم دی نیہہ دی کھدائی ہو سکے ۔ ایہہ اندازہ لایا گیا کہ 120 سالاں وچ سلٹ جمن نال ڈیم دی سمرتھا 1.00 ایم.اے.ایف. پانی نوں سٹور کرن لئی گھٹّ جاوے گی ۔
## لاگت تے عمر
ڈیم دی اساری وچ 39000000 گھنگز مٹی دی پٹائی، 46000000 گھنگز مٹیریئل دی بھرائی اتے 1470000 گھنگز لوہا سیمینٹ کنکریٹ (آر.سی.سی.) ورتیا گیا ۔ 1974 وچ ایہہ ڈیم 38.31 کروڑ روپئے دی لاگت نال تیار ہویا ۔ اک موٹے اندازے انوسار اس ڈیم دی عمر 500 سال ہوویگی جدوں ایہہ سلٹ نال بھر جاویگا ۔ اس ڈیم دی جھیل دی لمبائی 41.8 کلومیٹر، کیچمینٹ ایریا 12560 ورگ کلومیٹر، سمندر پدھر توں اچائی 1421 فٹّ اتے کلّ سمرتھا 5.91 ایم.اے.ایف. ہے ۔
## بجلی دی پیداوار
اس پروجیکٹ توں 6 یونٹاں راہیں جنہاں دی ہر اک دی سمرتھا (کپیسٹی) 60 میگاواٹ دی ہے اتے اس طرحاں 360 میگاواٹ بجلی دے یونٹ ستھاپت کرن 'تے 110.83 لکھ روپئے خرچہ آیا ۔

## ہور ویکھو
*بھاکھڑا ڈیم
*ننگل ڈیم
*رنجیت ساگر ڈیم

گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:نہراں
ستلج یمنا لنک

ایہہ نہر ستلج دریا دی یمنا دریا نال اک لنک نہر اے ۔

اس نہر پاروں ہریانہ صوبے نال بھارتی پنجاب صوبے دا جھگڑا اے، اوہ لوہنڈ کھڈّ توں ہی شروع ہونی تجویزی گئی سی ۔ جے ہریانہ نوں اینا پانی دے دتا جاوے تاں ایوں لگدا اے کہ روپڑ ہیڈ ورکس تے سرہند نہر اتے بست دوآب نہر دا سارا سسٹم شارٹ سرکٹ ہو سکدا اے اتے پنجاب دے مالوا اتے دوآبہ کھیتر وچ پانی دی بڑی کمی ہو سکدی اے ۔

## ہور ویکھو
*بھاکھڑا ڈیم
*ننگل ڈیم
*بھاکھڑا مین لائن نہر
*انندپور ہائیڈرل چینل
*ننگل ہائیڈرل چینل
*بست دوآب نہر

گٹھ:ستلج دیاں نہراں
گٹھ:پنجاب دیاں نہراں
گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:نہراں
گٹھ:پنجاب دا جغرافیہ
حویلی پراجیکٹ

**حویلی پراجیکٹ** دے تحت ایہہ نہراں اساریاں گئیاں سن ۔

## [[حویلی نہر]]
ایہہ نہر چناب جہلم دریاواں دی سانجھی دھارا وچوں تریموں ہیڈ ورکس توں نکلدی ہے اتے رستے وچ کئی رجباہیاں راہیں جویں کہ ہسووالی، شورکوٹ، گھگّ اتے درکھانا راہیں بھوئیں دی سنچائی کردی ہوئی ریلوے سٹیشن عبدالحکیم پاس دریا راوی وچ جا ڈگدی ہے ۔ اس نہر دا پراجیکٹ 1937 وچ منظور ہویا اتے 1939 وچ نہر مکمل ہوئی ۔ حویلی نہر دی مین لائن پکی بنائی گئی اتے باقی سسٹم کچا سی ۔ تریموں دے تھاں تے نہر دا بیراج وی 1939 وچ بنیا، جس دا دریا وچ 645000 کیوسکس پانی لنگھن لئی ڈزائین کیتا گیا ۔ اس نہر نال 7 لکھ ایکڑ رقبے نوں سارا سال پانی دتا جاندا سی ۔

## [[سدھنائی نہر]]
ایہہ نہر دریا راوی دے کھبے کنڈھے توں خانیوال ضلعے دے کھیتر دی آبپاشی لئی کڈھی گئی سی ۔ اس نہر دا ناں سدھنائی تاں پیا کیونکہ ایہہ دریا راوی دے لگبھگ 12 میل اس حصے وچ پیندی ہے، جتھے راوی تلمبے دے ستھان توں لے کے سرائے سدھو تکّ بالکل سدھی بناں کسے ول-ونگ توں وگدی ہے ۔ ایہہ نہر 1886 وچ چالو ہوئی، جس دا ویئر 737 فٹّ لما سی ۔ مین لائن دی چوڑائی 90 فٹّ تے سمرتھا 1820 کیوسکس سی ۔ 30 میل دا سفر کرکے دو ڈسٹریبیوٹریاں نکلدیاں سن، جو کلّ پانی دا تیجا حصہ کھچّ لیندیاں سن | 11 ہور ڈسٹریبیوٹریاں رل کے 595 مربع میل دے کھیتر وچ سنچت کردیاں سن ۔ اس کھیتر وچ وی برطانوی ہندسرکار نے پنجاب دے ہور ضلعےآں توں محنتی کسان لیا کے وسائے اتے بہوتیاں نوں 90 ایکڑ دے پلاٹ الاٹ کیتے گئے کیونکہ راوی دے اپرلے حصے وچ اپر باری دوآب نہر راوی دا بہتا پانی لے لیندی سی ، سو، بہار دے موسم وچ اتھے راوی وچ پاݨی بہت گھٹ جاندا سی، سو، اس موسم دیاں فصلاں نوں کھوہاں دے پانی نال سنجیا جاندا سی ۔ پہلی جنگ عظیم توں بعد برطانوی سرکار نے کئی سنچائی دیاں سکیماں تیار کیتیاں اتے اوہناں دی اساری کیتی گئی ۔ کئی پراݨے پراجیکٹاں وچ لوڑ مطابق سودھ کیتی گئی ۔ سدھنائی نہر وی ایہناں وچوں اک سی ۔

اس نہر دی سبھ توں لمبی برانچ نہر شجاع آباد ناں دی اے، جیہڑی ملتان دے لہندے وچ وگدی اے ۔ اس دی ٹیل توں گجو ہٹاں ناں دی برانچ نکلدی اے ۔ اس نہر دیاں ڈسٹریبیوٹریاں دے ناں سن، فاضل شاہ، چوپڑہٹا، حشمت مرولی، کوٹلی بھلا، ککڑہٹا، جیوالا، مدینہ، سجانپور، نیلہر، کبیر والا، چنوان، ماہنی سیال تے میانی ۔ اس نہر دے کھیتر وچ پنڈ وساؤن لئی کوئی پکے رول نئیں سی، ملتان دے ڈپٹی کمیشنر نے پہلی وار 1927ء وچ کچھ رولاں دے پروانگی دتی۔

حویلی نہر نوں سدھنائی نہر وچ پانی دی ماترا ودھاؤن لئی وی ورتیا جاندا سی ۔

## [[رنگ پور نہر ]]
ایہہ نہر تریموں ہیڈ ورکس توں چناب تے جہلم دریاواں دی سانجھی دھارا توں سجے پاسے توں برطانوی ویلے کڈھی گئی ۔ ایہہ دریا دے نیڑے نیڑے وگدی تے بیٹ ایریئے وچ آبپاشی کردی اے ۔ ایہ جھنگ ے کوٹ ادو ضلعےآں دے کھیتر نوں پاݨی دِندی اے تے اس دی اک ہی شاخ اے، جس دی ٹیل توں حاجیواہ ڈسٹریبیوٹری نکلدی اے ۔

گٹھ:پنجاب دیاں نہراں
گٹھ:چناب دریا دیاں نہراں
گٹھ:جہلم دریا دیاں نہراں
گٹھ:نہراں
ہردت سنگھ ملک

**فلائنگ لیفٹینینٹ ہردتّ سنگھ ملک**

پٹیالہ ریاست دا مہاراجہ بھوپندر سنگھ سبھ توں پہلا ہندستانی تے دنیا دا پہلا سکھ سی، جس نے ہوائی جہاز خریدے سن۔ اس نے جہازاں سبندھی جانکاری حاصل کرن لئی اپنے چیف انجینیئر نوں یورپ بھیجیا تے 3 جہاز منگوائے، جو دسمبر 1910 وچ پٹیالہ پہنچ گئے۔ پر سبھ توں پہلا سکھ تے ہندستانی جس نے دنیا دی کسے وی ہوائی فوج ولوں جنگ وچ حصہ لیا،   ہردتّ سنگھ ملک سی۔ 

ہردتّ سنگھ دا جنم 23 نومبر 1894 نوں راولپنڈی دے اک دھناڈھ سکھ پریوار وچ ہویا۔ اس دے پیؤ دا ناں سردار بہادر موہن سنگھ تے ماں دا ناں لاجونتی سی۔ اس نے اچّ سکھیا آکسفورڈ یونیورسٹی لندن دے بالیؤل کالج توں حاصل کیتی۔ پڑھائی دے نال-نال اوہ کرکٹ اتے گولف دا وی ودھیا کھڈاری سی۔ اس نے برطانیہ وچ 1914 توں 1930 تکّ فسٹ کلاس کرکٹ کھیڈی۔ 1914 وچ جدوں پہلی وڈی لڑائی شروع ہوئی تاں اس دے سارے ساتھی طالب علم جرمنی دے خلاف جنگ وچ شامل ہو گئے۔ ہردتّ سنگھ ملک نے وی اپنے-اپنے نوں بریٹیش ہوائی فوج دی نوکری لئی پیش کیتا۔

اس ویلے بریٹیش فوج وچ صرف گورے پائلٹ بھرتی کیتے جاندے سن، اس لئی بھارتی ہون کارن اس نوں انکار کر دتا گیا۔ اوہ فرانس چلا گیا تے فرانسیسی ریڈ کراس لئی ولنٹیئر دے طور 'تے ایمبولینس چلاؤندا رہا۔ اس نے فرانسیسی ایئر فورس وچ بھرتی ہون لئی عرضی دے دتی۔ اس 'تے اس دے آکسفورڈ دے ٹیچر نے بریٹیش ایئر فورس دے پردھان سپہ سالار جنرل ڈیوڈ ہینڈرسن نال گلّ کیتی۔ جنرل ہینڈرسن نے اس دی انٹرویو لئی تے اوہ فائیٹر پائلٹ چنیا گیا۔ اس نے اپریل 1917 وچ ٹریننگ شروع کیتی تے جون 1917 وچ اوہ مورچے 'تے پہنچ گیا۔ اس نے پگڑی اتارن توں انکار کر دتا، اس لئی سپیشل ہیلمٹ ڈزائین کیتا گیا، جو اوہ پگڑی دے اپر پہندا سی۔ اس وڈّ اکاری ہیلمٹ کارن اس نوں نسلی ٹچراں وی سہنیاں پئیاں۔ اس نوں فلائنگ ہوبگوبلن وڈے سر والا بھوت کیہا جاندا سی۔ ملک نے برطانیہ ، فرانس تے اٹلی وچ کئی ہوائی لڑائیاں وچ حصہ لیا تے پہلا جرمن جہاز فرانس وچ پھنڈیا۔ یدھ دوران اس نوں مہان جرمن پائلٹ ریڈّ بیرن نال مقابلہ کرن دا وی موقع ملیا۔ یدھ وچ اوہ کئی وار زخمی ہویا پر ہر وار ٹھیک ہو کے فرنٹ 'تے پہنچ جاندا رہا۔ اس نے کئی ہوائی جتاں پراپت کیتیاں تے کئی سنمان حاصل کیتے۔

جنگ ختم ہون 'تے اوہ ہندستان مڑ آیا تے وکاری بھارتی سول سیواواں لئی چنیا گیا۔ اوہ شیخوپورا ضلعے دا ڈپٹی کمیشنر وی رہا۔ بعد وچ اوہ برطانوی ہند فارن افیئر وچ شامل ہو گیا تے کئی اہم ذمہ واری دیاں قومانتری نیوکتیاں، جویں لندن، ہیمبرگ جرمنی، واشنگٹن امریکہ، اتے اوٹاوا کینیڈا وچ بطور لیبر کمیشنر کم کیتا۔ اس نے 1944 توں 1947 تکّ مہاراجہ یادوندر سنگھ دے ادھین پٹیالہ ریاست دے پردھان منتری دے عہدے 'تے کم کیتا۔ بھارت دی آزادی توں بعد 1949 وچ اس نوں کینیڈا وچ پہلا بھارتی ہائی کمیشن تے پھر فرانس وچ راجدوت تھاپیا گیا۔ فرانس وچ ہون والی یونائیٹڈ نیشنز جنرل اسمبلی دی میٹنگ ویلے اوہ بھارتی ڈیلیگیشن دا نیتا سی۔ 1952 وچ اس نوں فرانس دا سربؤچّ سول ایورڈ 'لیزیئن ڈیانر' پردان کیتا گیا۔ 1957 وچ رٹائرمینٹ توں بعد اوہ دلی وس گیا تے پروفیشنل گولف پلیئر بن گیا۔ سجی لتّ وچ وجیاں 3 جرمن گولیاں، جو اخیر تکّ کڈھیاں نہیں جا سکیاں، دے باو جود اوہ بھارت دا چوٹی دا گولف کھڈاری بنیا۔ 31 اکتوبر 1985 وچ 91 سال دی عمر چ اسدی موت ہو گئی۔

گٹھ:شخصیتاں
گٹھ:مشہور لوک
گٹھ:زندہ لوک
انیتا لیرچے

**انیتا لیرچے** (انگریزی: Anita Lerche) ڈنمارک دی اک گائیکہ-گیت کارا، سنگیتکار اتے فنکارہ اے۔ اوہ ہن تکّ 16 بولیاں وچّ گیت گا چکی اے اتے لہندے تو آ کے پنجابی وچّ ایلبم جاری کرن والی پہلی غیر ایشیائی شخصیت اے۔ اسدی پہلی پنجابی ایلبم، **ہیر فرام ڈنمارک**، نومبر 2006 وچ رلیز ہوئی۔

پہلاں اسنے ڈنمارک ریڈیو تے گایا۔ اسنے لندن دی *ماؤنٹویو اکیڈمی آف تھئیٹر آرٹس* توں سنگیت دی سکھیا حاصل کیتی۔ 2001 وچ اسنے اپنی ڈگری پوری کیتی اتے 2005 وچ اپنی پہلی ایلبم، **آئی لوَ اے پیانو**، جاری کیتی۔

## مڈھلا جیون
لیرچے دا جم 21 دسمبر 1973 نوں ڈنمارک دے شہر کوپن ہیگن دے اک چھوٹے حصے گلیسٹرپ وچّ ہویا۔ اسنے اپنے پیؤ، جو گٹار وجایا کردے سن، توں متاثر ہو کے ستّ سال دی عمر وچ گاؤنا شروع کر دتا سی۔ تیراں سال دی عمر وچ اوہ ریڈیو ڈنمارک تے گاؤن لئی بچیاں دے اک اوپیرا وچ شامل ہوئی اتے دو سال بعد اسنے لہندی کلاسیکل سنگیت سکھنا شروع کر دتا۔

لیرچے نے لندن دی *ماؤنٹویو اکیڈمی آفّ تھئیٹر آرٹس* توں سنگیت دی سکھیا حاصل کیتی اتے 2001 وچّ اپنی ڈگری پوری کیتی۔

## کیریئر
2005 وچ لیرچے نے اپنی پہلی ایلبم، آئی لوَ اے پیانو، جاری کیتی جس وچ تھئیٹر اوپیرا وچوں اسدے کجھ پسندیدہ گیت شامل سن۔

پنجابی سنگیت ولّ اسدا جھکاء ادوں ہویا جدوں اوہ 2005 وچّ ہماچل پردیش دے کلو اتے منالی وکھے گھمن آئی سی۔ اسنوں اک پنجابی ایلبم جاری کرن دی پیش کش کیتی گئی۔ نومبر 2006 وچ اسنے اپنی پہلی پنجابی ایلبم *ہیر فرام ڈنمارک* جاری کیتی۔

2007 اتے 2011 دے کرکٹ ورلڈ کپ دوران اسنے بھارتی کرکٹ ٹیم لئی ہندی گیت وی تیار کیتے۔

ہن تکّ لیرچے ڈینش، پنجابی، انگریزی، اطالوی، ہندی، جرمن، فرانسیسی، چینی، افریکی اتے امریکی سمتے تقریباً سولاں بولیاں وچّ گیت گا چکی ہے اتے ڈنمارک، پاکستان، بھارت، چین، ناروے، اٹلی، جرمنی، سپین، فنلینڈ، انگلینڈ، آسٹریا اتے اسٹونیا وغیرہ دیساں وچّ اپنی پیشکاری کر چکی ہے۔

## انعام اتے سنمان
2007 وچ پنجابی ٹی.وی. چینل ایم ایچ ون ولوں اسدی ایلبم *ہیر فرام ڈنمارک* لئی پنجابی میوزک اوارڈ دتا گیا۔ پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ ولوں وی اسدے پنجابی بولی پرتی اگھے یوگدان لئی اسدا سنمان کیتا گیا۔

رامنومی موقعے گائے ہندی بھجناں لئی اک ہندو سوسائٹی ولوں اسنوں ماتا سیتا اوارڈ ملیا۔

## باہرلے جوڑ
٭انیتا لیرچے دی اپنی ویبسائیٹ

## حوالے

گٹھ:پنجابی گائیک
گٹھ:گلوکارہ
گٹھ:فنکارہ
امن ہئیر

**امن ہیئر** دے نام نال جانیا جاندا **امندیپ سنگھ ہیئر** برطانیہ دا اک پنجابی بھنگڑا گائیک اتے گیت کار اے۔

## ڈسکوگرافی

## فلماں
:

## حوالے

گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:پنجابی ہندو

گٹھ:جٹ
گٹھ:سکھ شخصیتاں
گٹھ:۱۹۷۹ دے جم
امر نوری

**امر نوری** اک اُگھی پنجابی گائیکہ اتے اداکارہ اے۔ ایہناں نے لمبا سماں اُگھے گائیک دیدار سندھو نال دوگانے گائے اتے پھر گائیکی دے نال-نال پنجابی فلماں وچّ اداکاری وی شروع کیتی اتے پٹھورتی گائیکہ وی ہن۔ گائیک سردول سکندر اسدا گھروالا اے۔

گٹھ:پنجابی گائیک
گٹھ:گلوکارہ
گٹھ:فنکارہ
امر سنگھ شونقی

**امر سنگھ شونقی** (15 اگست 1916–14 اگست 1981) پنجاب دے اک اُگھے ڈھاڈی گائیک سن جو اپنے گائے ہیر اتے مرزا صاحباں دے قصےآں کرکے جانے جاندے ہن۔ لوک وہیراں گھتّ کے اوہناں نوں سنن آؤندے سن۔

ایہناں دے تقریباً 138 ریکارڈ جاری ہوئے جنھاں وچوں زیادہ تر اُگھی سنگیت کمپنی ایچ ایم وی نے ریکارڈ کیتے۔

ایہناں دی ڈھڈّ چنڈی گڑھ وکھے ستھتّ پنجاب کلا بھون دی سنگیت شالا وچّ آدر وجوں رکھی گئی ہے جتھے ہور وی مشہور گائیکاں دے ساز اتے ہور ہستیاں دیاں تصویراں رکھیاں گئیاں ہن۔

## زندگی

شونقی دا جم 15 اگست 1916 نوں برطانوی پنجاب دے پنڈ بھجلاں (ہن ضلع ہشیارپور) وچ، بطور امر سنگھ، اک سکھ کسان پروار وچّ پیؤ مولا سنگھ دے گھر ہویا۔ ایہہ کدے سکول نہیں گئے پر ہوراں پڑھے-لکھے لوکاں توں پنجابی لکھنی اتے پڑھنی سکھ لئی۔

اوہناں دا ویاہ پریتم کور نال ہویا اتے اوہناں دے گھر تنّ پتراں، سوراج سنگھ، جسپال سنگھ اتے پرگٹ سنگھ، نے جنم لیا۔

ایہناں دا پروار اج-کلّ ہشیارپور ضلعے دے پنڈ بھجلاں وکھے رہِ رہا ہے۔

## ایہہ وی ویکھو
*ڈھاڈی
*کلی
*کویشری
*کرنیل سنگھ پارس
*بابو رجب علی
*پنجابی لوک سنگیت

## حوالے

گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:پنجابی سکھ

گٹھ:سکھ شخصیتاں
ڈھاڈی

**ڈھاڈی** (جاں **ڈھاڈھی**) اوہ انسان ہندا ہے جو ڈھڈّ وجا کے واراں جاں جس گاؤندا ہے۔ عامَ طور ’تے ڈھڈّ دے نال سارنگی دی ورتوں وی کیتی جاندی ہے۔ ڈھاڈی سکھ گروآں دے سمیں ہوند وچّ آئی گوئیاں دی اک وکھری ٹولی ہن۔ کانھ سنگھ نابھہ دے مہان کوش وچّ ڈھاڈی دے ہجے *ڈھاڈھی* ہن اتے دسیا گیا ہے کہ ڈھڈّ وجا کے واراں جاں جس گاؤن والے نوں ڈھاڈھی آکھدے ہن پر اج-کلّ *ڈھاڈی* وی عامَ ورتیا جاندا ہے۔

اک لمبے اتہاس توں بعد ڈھاڈی سکھ اتے پنجابی سنگیت دے پورک بندے ہوئے اسدا اہم حصہ بن چکے ہن۔ اس کلا دا دائرہ ہن کافی وڈا ہو چکا ہے جس وچّ دھارمک رچناواں توں بناں لوک اتے جنگی نائیکاں دی دلیری دے قصے، لوک-گاتھاواں، پریت کہانیاں، اتہاس اتے عشقَ آدی وشے وی جڑ گئے ہن۔

## مطلب

لفظ *ڈھاڈھی* نمرتا دے ارتھ تحت سری گرو گرنتھ صاحب وچّ بہت وار آیا ہے۔ اپنیاں لکھتاں وچّ گرو نانک اپنے آپ نوں ربّ دا ڈھاڈھی آکھدے ہن۔ اس لفظ دی ورتوں تیجے، چوتھے اتے پنجویں سکھ گرو اتے بھگت نامدیو دیاں لکھتاں وچّ وی ملدی ہے۔ انگریزی وچّ اسدا ترجمہ minstrel اتے bard دے طور ’تے کیتا جاندا ہے۔

## اتہاس

ڈھاڈیاں جاں ڈھاڈی کلا دا اتہاس سینکڑے سالاں دا ہے۔ چھویں گورو، گرو ہرگوبند نے ڈھاڈی کلا دی انتی اتے اسنوں پھیلاؤن لئی کم کیتے اتے اسنوں زمینداراں دیاں صفتاں گاؤن دی تھاں ربّ دی صفت گاؤن ولّ موڑیا۔ مکھ طور ’تے ڈھاڈی چھویں سکھ گورو سمیں انت ہوئے جنہاں نے اکال تخت قایم کیتا اتے گربانی گاؤن لئی ڈھاڈی لائے۔ بعد وچّ ڈھاڈی کلا دے پھیلاؤ نال جودھیاں دیاں واراں وی گائیاں جان لگیاں۔

اس ویلے نیویں ذات دے لوک، مراسی، ہی گایا کردے سن کیونکہ اچیاں ذاتاں وچّ گاؤن نوں چنگا کم نہیں سی سمجھیا جاندا۔ مراسی مسلمان سن جس کرکے ڈھاڈی کلا صرف کسے خاص دھرم تکّ بجھی نہیں رہی۔

چھویں سکھ گرو گرو ہرگوبند نے اس کلا نوں انت کیتا اتے اسدے دائرے نوں وی ودھایا۔ ہن گربانی دے نال-نال اس وچّ نائیکاں دی بہادری اتے دلیری دے قصے وغیرہ وشے وی شامل ہو گئے۔ اس ویلے دے دو ڈھاڈی، بھائی نتھا اتے بھائی عبداللہ اج وی آدر نال یاد کیتے جاندے ہن۔ بھائی عبداللہ ودھیا کوی سن اپنیاں لکھیاں رچناواں وی گایا کردے سن۔

## ڈھاڈی جتھا

*جتھا* دا مطلب ہے اک ٹولا جاں گروپ۔ سو ڈھاڈی گائیکاں دے ٹولے نوں *ڈھاڈی جتھا* آکھدے ہن جس وچّ عامَ طور ’تے تنّ جاں چار ڈھاڈی ہندے ہن: اک سارنگی ماسٹر، دو ڈھڈّ والے اتے اک بلارا جو وار جاں قصے بارے جانکاری دندا ہویا عامَ شبداں وچّ بولدا ہے۔ ڈھاڈی جتھے عامَ طور ’تے جتھے دے موہری جاں مکھی دے ناں نال جانے جاندے ہن جویں کہ گربخش سنگھ البیلا دا ڈھاڈی جتھا۔

## ایہہ وی ویکھو
*سارنگی
*امر سنگھ شونقی
*کویشری
**کرنیل سنگھ پارس
**بابو رجب علی
*کلی
*پنجابی لوک سنگیت

## حوالے
بست دوآب نہر

ایہہ بھارتی پنجاب دی اک نہر اے ۔

جدوں بھاکھڑا ڈیم دی اساری دا کم اتے روپڑ دے ستھان 'تے ہیڈّ ورکس دی ریماڈلنگ دا کم چل رہا سی تاں تجویز کیتا گیا کہ جالندھر ضلعے دے کجھ کھیتراں اتے پیپسو دے دوآبے وچ پیندے کھیتراں نوں نہری پانی دتا جاوے ۔ سو، 633745 ایکڑ رقبے نوں پانی دین لئی اک پراجیکٹ انومان بنایا گیا ۔ اج دا کپورتھلہ ضلع اس ویلے پیپسو پرانت ادھین پیندا سی ۔ اک نہر جس دی سمرتھا 1452 کیوسکس سی، دریا ستلج وچوں سجے کنڈھیوا روپڑ دے ستھان 'توں کڈھی گئی ۔ اس نہر دا ناں بست دوآب نہر اس واسطے رکھیا گیا کیونکہ اس نے دریا ستلج اتے بیاس وچکار پیندے دوابا بست جالندھر دے کھیتر نوں پانی دینا سی ۔ سوائے شروع دی کجھ لمبائی دے اس نہر نوں کچی رکھیا گیا ۔ شروع وچ 5500 فٹّ لمبائی وچ نہر نوں اس لئی پکیاں کیتا گیا کیونکہ ایہہ ڈنوگھی پتھر-کٹائی 'چوں گزردی سی ۔ روپڑ ہیڈ ورکس 'تے اک ریگولیٹر جس دے دو در جنہاں دی ہر اک دی چوڑائی 20 فٹّ سی، بنایا گیا اتے اس نوں روپڑ ہیڈورکس دے نویں بیراج نال جوڑیا گیا ۔ مین لائن نہر دی تھلیوں چوڑائی 28 فٹّ اتے ڈنوگھائی 9.5 فٹّ ہے ۔ نہر دی لمبائی 29 میل ہے اتے اس دیاں برانچاں دی لمبائی 61 میل ۔ دو برانچاں جالندھر برانچ (500 کیوسکس) اتے نوانشہر برانچ (497 کیوسکس) جو کرم وار مین نہر دی برجی 93487 اتے برجی 141000 توں نکلدیاں ہن، 450000 ایکڑ کھیتر نوں سنجدیاں ہن اتے اس سارے سسٹم دی لمبائی 800 کلومیٹر ہے ۔

سال 1954-55 وچ ایہہ نہر 1.95 کیوسکس پرتی 1000 ایکڑ دی تیبرتا نال ڈزائن کیتی گئی کیونکہ اوہناں سمیاں وچ اس دے کھیتر وچ کھوہاں نال سنچائی ہندی سی اتے نہری پانی دی سخت ضرورت سی کیونکہ بہتے لوکاں نوں بارشاں 'تے نربھرتا رکھنی پیندی سی ۔ اس ویلے دھرتی ہیٹھلے پانی دی پدھر 30 توں 40 فٹّ بھومی دی پدھر توں سی جدکہ ہن ایہہ 150 فٹّ توں 200 فٹّ تکّ ہو گئی ہے ۔ شروع-شروع وچ اس نہر تھلے رقبے دی 45 فیصدی سنچائی ہندی سی ۔ ہری کرانتی ویلے کساناں نے ٹیوبویلّ لوا لئے اتے نہری پانی 'تے نربھرتا گھٹّ گئی، جس کارن نہری سنچائی دی تیبرتا 14 فیصدی رہِ گئی ۔ سماں گزرن نال بھومی ہیٹھلا پانی بہتا ورتن کارن بہت سارے ٹیوبویلّ کم کرنا چھڈّ گئے اتے خشک ہو گئے ۔ کساناں نے سبمرسیبل موٹراں لا لئیاں ہن، جس نال پانی بہت تھلے چلا گیا ہے اتے ستھتی گمبھیر بنی ہوئی ہے ۔ کساناں نوں ہن نہری پانی دی بہت لوڑ ہے، جس دی بہت گھاٹ ہے، خاص کرکے خریف دی فصل ویلے ۔ سنچائی دی گھٹّ تیبرتا دا کارن نہری کمانڈ ایریئے دا شہریکرن اتے نہری سسٹم دی مینٹینینس نہ ہونا ہے ۔ لگپگ ایہو ستھتی سارے بھارتی پنجاب وچ پائی جاندی ہے ۔

سنچائی دی تیبرتا ودھاؤن لئی اتے بست دوآب نہر سسٹم سچارو ڈھنگ نال چلاؤن لئی 140.48 لکھ روپئے دی اک سکیم بنائی گئی سی، جس دی پروانگی پتہ لگا ہے کہ مرکز ولوں مل گئی ہے ۔ اس انوسار مین لائن اتے ڈسٹریبیوٹریز نوں پاسیاں توں پکا کیتا جاویگا اتے بیڈ (تھلا) کچا ۔ اجیہا کرن نال دھرتی دے پانی دی ریچارجنگ وی ہوویگی اتے سنچائی وی ودھیگی ۔ مرکزی سرکار نے اس 'تے آؤن والے خرچے دا 25 فیصدی گرانٹ وجوں دینا ہے اتے باقی 75 فیصدی پنجاب سرکار نے خود خرچ کرنا ہے ۔

## ہور ویکھو
*بھاکھڑا ڈیم
*ننگل ڈیم

*بھاکھڑا مین لائن نہر
*انندپور ہائیڈرل چینل
*ستلج یمنا لنک
*ننگل ہائیڈرل چینل

گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:نہراں
مہاراجہ بھوپندر سنگھ

**مہاراجہ بھوپندر سنگھ** 1900 توں 1938 تکّ برطانوی پنجاب دی سکھ ریاستاں چوں پٹیالہ ریاست دا مہاراجہ سی۔

## جیون
بھوپندر سنگھ دا جنم پٹیالہ دے موتی باغ قلعے وچّ ہویا اتے اسنے لاہور دے ایچیسن کالج وچّ سکھیا پراپت کیتی۔
## خاص کم
اس نے کرم سنگھ ہسٹوریئن نوں 'سٹیٹ ہسٹوریئن' دا درجہ دے کے اپنے کول رکھیا سی، کانھ سنگھ نابھہ دا 'مہان کوش' وی اس نے تیار کروایا تے چھاپیا سی اتے اس پراجیکٹ واسطے لکھاں روپئے لائے سن اتے جد گرو نانک دیو صاحب دے وسائے پنڈ کرتارپور نوں راوی دریا روڑھ کے لجان لگا سی تاں اس نے ڈیڈھ لکھ روپئے خرچ کے بنھ لوایا سی۔
*9 توں 11 سال دے بچیاں لئی تعلیم لازمی تے مفت کیتی
*پنجابی بولی نوں اتشاہ دین لئی 1910 وچ ہی راج (ریاست پٹیالہ) دی بولی پنجابی اعلان کرکے سرکاری اداریاں وچ پنجابی دی ورتوں لازمی کر دتی
*امریکہ دی رمنگٹن کمپنی توں پنجابی دا ٹائیپ رائیٹر بنوایا
*تعلیمی ادارےآں نوں مالی امداد دتی
*اتہاس کھوج وبھاگ دی ستھاپنا کیتی
*بندہ سنگھ بہادر تے بابا اعلیٰ سنگھ تے اتہاسک گرنتھاں دی ستھاپنا وی کرائی
*بھائی کانھ سنگھ نابھہ دے گرشبد رتناکر مہان کوش نوں چھپاؤن لئی 70 ہزار روپئے دی مدد وی کیتی
*سنگیت نوں اتشاہت کرن لئی سنگیت تے ناچ دا وکھرا وبھاگ کھولھیا
*آیروید نوں ودھاؤن لئی وشیش(خاص) سکول کھولھیا 
## موت
23 مارچ، 1938 دے دن موت ہو گئی۔
تومبی

**تومبی** (شاہمکھی: تونبی) پنجاب دا اک ساز ہے۔ اس دے اک پاسے کوڑے کدو نوں کٹّ کے لایا جاندا ہے۔ بہتے لوک کدو دی تھاں بلّ دی ورتوں کر لیندے ہن۔ بلّ اتے کدو دی ورتوں نال آواز وچ زمین-آسمان دا فرق پے جاندا ہے جس دا پتہ اس دا ماہر ہی لگا سکدا ہے۔ کدو نال بنی تومبی دی آواز ‘پتلی’ (بریک) ہندی ہے جدکہ بلّ نال بنی تومبی دی آواز ‘موٹی’ نکلدی ہے۔ کدو جاں بلّ دے اتے بکرے دی پتلی کھلّ لائی جاندی ہے۔ تومبی لئی ورتے جاندے ڈنڈے دی لمبائی وکھ-وکھ ہو سکدی ہے پر اوہ اس نوں اندازے نال 2 گٹھّ، 4 انگل (قریب 21 انچ) ہندی ہے۔ کدو اتے لائی گئی کھلّ اپر ٹھکری (لکڑی دی بنی ہوئی) جس نوں گھوڑی وی کیہا جاندا ہے، ٹکائی جاندی ہے۔ تومبی دی آواز نوں ٹھیک کرن لئی گھوڑی نوں تومبے ’تے فٹّ کرکے 2-3 گھنٹے اس ’تے پانی پا-پا کے تھاں بنائی جاندی ہے۔ اس توں بعد ڈنڈے دے اک پاسے لکڑ دی ‘کلی’ لائی جاندی ہے جس نال تومبی ’تے لائی جان والی تار دے تنّ ول دتے جاندے ہن۔ تومبی لئی عامَ طور ’تے 0 نمبر اتے 36 نمبر دی لوہے دی تار ورتی جاندی ہے۔ ایہہ سبھ کجھ کر لین توں بعد ستّ سراں کڈھن والی اک تار والی تومبی بن کے تیار ہو جاندی ہے۔

## وشیش(خاص) ساز
تومبی دی اک تار وچوں ستّ سراں نوں کڈھنا ہر اک دے وس دی گلّ نہیں۔ تومبی دی اک تار توں نہوں دے ہیر- پھیر نال ہی ستّ سراں کڈھیاں جاندیاں ہن۔ تومبی اجیہا ساز ہے جس دی آواز نوں باقی سازاں دے مقابلے سوکھیاں اپنے بول انوسار گھٹّ ودھ کیتا جا سکدا ہے۔
## کلاکار
اسنوں پنجاب دے منے-پرمنے گائیک یملا جٹّ نے مشہور کیتا۔ پنجاب دے زیادہتر گائیک، 1960،70 اتے 80 ویاں وچّ، اس دی ورتوں کردے سن۔ ہور کلاکارا جویں، محمد صدیق، کلدیپ مانک، دیدار سندھو، امر سنگھ چمکیلا، من موہن وارث، سربجیت چیمہ، سکھشندر شندا، سکھوندر پنچھی
## حوالے

گٹھ:ساز
گٹھ:پنجابی رہتل
سکھشندر شندا

**سکھشندر شندا** اک پنجابی گائک اتے گیت کار اے ۔

گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:پنجابی سکھ

گٹھ:جٹ
گٹھ:سکھ شخصیتاں
گٹھ:پنجابی سنگیتکار
گٹھ:پنجابی گائیک
گپی گریوال

**گپی گریوال** (جنم - 2 جنوری ، 1983 ) اک بھارتی پنجابی  گائک , اداکار , لیکھک, ﮈائیریکٹر تے پروﮈیوسر اے ۔ اسنے اپنے کریئر دی شروعات 2010 وچ اک پنجابی فلم - میل کرادے ربا نال کیتی ۔ اس مگروں اوس دیاں کئی مشہور تے بلاک بسٹر فلماں آئیاں - جویں جیہنے میرا دل لٹیا ،  کیری اون جٹا ، سنگھ ورسز کور, فرار, کپتان, منجے بسترے وغیرہ  اوھدی ہندی فلم لکھنؤ سنٹرل آن آلی آ - مشہور فلم کیری آن جٹا دے سیکوئل دی تیاریاں وی ہو ریاں جو جون 2018 چے ریلیز ہوئے گی-

گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:پنجابی سکھ
گٹھ:سکھ شخصیتاں
گٹھ:جٹ