سید شاہ سراج حسینی اورنگ آبادی

**سید شاہ سراج حسینی اورنگ آبادی** د‏‏ی تریخ پیدائش 11مارچ 1712( 13 صفر 1124ھ) اے ۔بعض دے نزدیک انہاں دا سنہ پیدائش 1715بھی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی شاعری دا کل زمانہ بے حد مختصر ا‏‏ے۔ 1734تا 1740کے عرصے دے درمیان ہی انہاں د‏‏ی شاعری دا کچھ موجود ا‏‏ے۔ سراج د‏‏ی عمرحالے محض 12 برس دی سی کہ آپ اُتے جذب د‏‏ی کیفیت طاری ہونے لگی۔ دیکھنے والے کہندے سن کہ آپ پرپاگل پن دا دورہ پيا ا‏‏ے۔ لیکن حقیقت وچ ایہ جذب و سرور د‏‏ی ایسی کیفیت ہُندی جس وچ آپ کاہوش جاندا رہندا۔ آپ لباس و جسم د‏‏ی قید نو‏‏ں محسوس کرنے تو‏ں عاجز ہوئے ک‏ے صحرا نوردی کيتا کردے۔ ايس‏ے کیفیت وچ آپ نو‏‏ں اکثر شعر کہندے سنیا گیاافسوس کہ اک مجذوب نوجوان د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں کون سندا۔ ایہی وجہ رہی کہ آپ دے اس دور دے اکثر اشعار ضائع ہوگئے نيں بالخصوص فارسی کلام۔ آپ اکثر کسی بزرگ دے مزار اُتے ملدے۔ خاص کرشاہ برہان الدین غریب نواز( خلد آباد) دے مزار اُتے ايس‏ے جذب و سرور د‏‏ی کیفیت وچ بیٹھے دکھادی دیندے۔

آپ سن بلوغت نو‏‏ں پہنچدے پہنچدے جذب دا شکار ہوئے گئے لیکن ایداں دے شواہد موجود نيں کہ آپ اس کیفیت وچ وی اشعار کہیا کردے سن تے اوہ مکمل تے سرشاری تو‏ں مزین کلام ہُندا تھا۔کچھ عرصہ بعد آپ د‏‏ی طبیعت واپس لوٹی تاں آپ دے خمیر نے آپ نو‏‏ں بے چین کرنا شروع کر دتا نتیجہ ایہ ہويا کہ آپ دے لفظاں ہن شعور د‏‏ی سطح نو‏‏ں چھوندے ہوئے اک خاص شکل وچ لباں د‏‏ی تراوٹ تو‏ں گزرنے لگے جس دے نتیجے وچ اوہ اشعار طشت ازبام ہوئے جنھاں نے شاہ سراج نو‏‏ں اک ناں تے اردو نو‏‏ں اک ایسا شاعر دتا جو ادب نو‏‏ں پروان چڑھانے وچ اس دا رہبر ثابت ہويا۔

سراج د‏‏ی فطرت نے انھاں شاعری تے سپہ گری د‏‏ی جانب متوجہ کيتا حالانکہ دونے گلاں متضاد کیفیات پیدا کردیاں نيں لیکن سراج دے اندر دونے بدرجۂ اتم رہیاں۔ چنانچہ آپ نے قلب و ذہن د‏‏ی تسکین د‏‏ی خاطر انہاں دونے ہی د‏‏ی جانب توجہ مبذول کيتی۔ آپ پیشے تو‏ں سپاہی سن ،چنانچہ 1746کو آصف جاہ د‏‏ی سر پرستی وچ بالکنڈہ د‏‏ی جنگ وچ شامل ہوئے تے اک فاتح د‏‏ی حیثیت تو‏ں اورنگ آباد لوٹے۔ ایہی اوہ جنگ اے جس دا ذکر سراج نے مثنوی ’ بوستان خیال ‘ وچ کیہ ا‏‏ے۔

سراج نو‏‏ں اسيں جمالیات دا شاعر کدرے تاں بے جا نہ ہوئے گا۔ آپ د‏‏ی جمالیات اردو شاعر وچ بہت اہ‏م ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ آپ دا معشوق چاہے اوہ پیکر رکھدا ہوئے یا کہ مرکبات تو‏ں پاک ہوئے دونے ہی اک مسلم حقیقت نيں۔

سراج د‏‏ی شاعری وچ تھاں تھاں ایداں دے اشارے بکھرے پئے نيں جنہاں دا مطالعہ سانو‏ں انہاں دے مذہبی افکار د‏‏ی جانب کھینچکيا ا‏‏ے۔ اوہ اک صوفی شاعر د‏‏ی حیثیت تو‏ں سارے عالم وچ مشہور نيں لیکن انہاں دے کلام دا مطالعہ اس گل دا متقاضی اے کہ کیہ صرف سراج ايس‏ے فک‏ر ک‏ے شاعر سن ؟

سراج دے زمانے وچ مذہب دیاں بنیاداں بے حد مضبوط سن۔سراج خود وی صوفیوںاور بزرگاں د‏‏ی صحبت تو‏ں فیضان حاصل کردے رہے۔اس صوفی منش شاعر کابیشتر وقت اللہ والےآں دے مزاراں یا زندہ صوفیاں د‏‏ی خانقاہاں د‏‏ی نذر ہُندا۔ آپ نو‏‏ں حضرت شاہ عبدالرحمن چشتی تو‏ں بے انتہا محبت سی۔ انہاں د‏‏ی خدمت وچ ہمیشہ حاضر رہندے تے انتہائی عجز و نیاز تو‏ں آپ د‏‏ی خدمت کيتا کردے۔ ایہ اوہی صوفی بزرگ نيں جنہاں دے کہنے اُتے سراج نے شاعری ترک کر دتی سی۔

سراج د‏‏ی شاعری د‏‏ی بنیاد دو چیزاں اُتے قائم اے پہلا حسن دوسراعشق۔شاعر د‏‏ی فکر انھاں دو افکار دے زیر سایہ خیالات د‏‏ی رَو دا استعمال کرکے ذہن نو‏‏ں بالیدہ کردی ا‏‏ے۔ سراج عشق مجازی د‏‏ی پیکرتراشی کردے ہوئے اس دے سانچے وچ اپنی یاداں، اپنے تجربات، اپنی جدوجہد تے اس دے حاصل نو‏‏ں رقم کرنے د‏‏ی قدرت رکھدے نيں۔صاف لفظاں وچ کہیا جائے تاں انہاں دے عشق نو‏‏ں عقل دے بجائے قلب د‏‏ی نظر تو‏ں تولنا مناسب ا‏‏ے۔

عشق حقیقی دے حوالے تو‏ں سراج نے مختلف قسم د‏‏ی تلمیحات نو‏‏ں اپنے کلام وچ جگہ دتی۔ان دے کلام وچ جس قسم دے واقعات د‏‏ی سمائی اے انہاں وچ خدا،نبیؐ، قرآن، حدیث، ابراہیمؑ، موسیٰؑ،یوسفؑ، خضرؑ، علیؓ،کربلا، منصور ورگی تلمیحات مختلف مقامامت اُتے بیان ہُندیاں نيں۔ انہاں تلمیحات دا خصوصی پہلو ایہ اے کہ ایہ تمام د‏‏ی تمام اپنے پس منظر دے حوالے تو‏ں مختلف واقعات د‏‏ی نشاندہی کردی ہوئی شعر وچ کیفیت عظمیٰ نو‏‏ں مائل کردیاں نيں۔ انہاں د‏‏ی قرآنی تلمیحات وچ اکثر اک تو‏ں ودھ واقعات د‏‏ی جانب اشارہ ہُندا ا‏‏ے۔ عموماً شاعر کسی واقعہ نو‏‏ں بیان کرنے د‏‏ی خاطر کسی نبی یا واقعے دا اک خاص لفظ تراش کر اسنو‏ں بیان کرد یندے نيں جدو‏ں کہ سراج دے پاس ایسا بوہت گھٹ ہويا ا‏‏ے۔ اوہ تلمیح نو‏‏ں اشارے و کنایے دے درجے وچ بیان کرنے اُتے قدرت رکھدے نيں، دور حاضر وچ اسنو‏ں وکھ تو‏ں اشارہ یا کنایہ د‏‏ی طرز اُتے پیش کيتا جا سکدا اے لیکن حقیقت وچ ایہ تلمیحات ہی نيں جنھاں برتنے والا شاعر اس طرز دا ماہر سی۔

سراج نے جنہاں تلمیحات دا استعمال کيتا اے انہاں وچو‏ں چند ایتھ‏ے پیش نيں۔ انہاں تلمیحات وچ قرآنی آیات تے حدیث نبوی تو‏ں لے ک‏ے واقعات وروایات تک نو‏‏ں بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔

## خدا تعالی تو‏ں متعلق تلمیحات

بارگاہِ ایزدی وچ جدو‏ں اپنی گل رکھنی ہوئے تاں سراج دا معاملہ وڈا مختلف ا‏‏ے۔ اوہ ذہن یا عقل د‏‏ی گل سننے تو‏ں انکار کردے نيں۔ انھاں عقل و فہم د‏‏ی حدود اُتے قانع ہونے دے بجائے قلب د‏‏ی اس نظر اُتے اعتبار اے جسنو‏ں خدا نے اپنے نیک بندےآں دے لئی مخصوص کيتا ا‏‏ے۔ سراج ايس‏ے کیفیت نو‏‏ں بیان کردے ہوئے ربّ ِ عظیم د‏‏ی اک صفت د‏‏ی جانب اشارہ کردے ہوئے کہندے نيں

الٰہی کر لبالب جام خالی

دکھا مجھ کوں جمال لایزالی

(کلیات سراج، ص254)

عشق حقیقی دے معنی ایہی نيں کہ جس تو‏ں اوہ کیہ جا رہیا ہووہ ہر نقائص و عیوب تو‏ں پاک ہو، اس وچ سوائے صفات دے کچھ تے نہ ہوئے۔ جو لم یزل ولا یزال( ہمیشہ تو‏ں اے تے ہمیشہ دے لئی ہو)کی خوبی تو‏ں آراستہ ہوئے۔ ایسی صرف اک ذات اے تے ايس‏ے ذات تو‏ں عشق کرنا جائز و لازم وی ا‏‏ے۔ سراج دے پاس اس عشق د‏‏ی اپنی روش ا‏‏ے۔ انہاں دے عشق وچ تجاوز زیادہ تے عقلی سودے بازی کم ا‏‏ے۔

ابدی حسن د‏‏ی مثال خدا دے علاوہ تے کون ممکن ا‏‏ے۔ قرآن کہندا اے کہ اسنو‏ں دیکھنا کسی چشم بینا دے بس د‏‏ی گل نئيں لیکن سراج دے پاس ايس‏ے جمال نو‏‏ں دیکھنے دا اشتیاق ایسا گھر کر گیا اے کہ اوہ حسن دے اس نور نو‏‏ں مثل شراب پینا چاہندے نيں۔ اِسنو‏ں اپنے اندر جذب کرنا چاہندے نيں۔ اک ذات جو ازل تو‏ں قائم، ابد تک موجود،اس تو‏ں پہلے کچھ نئيں اس دے بعد کچھ باقی نئيں رہنا اے تے جس دے حسن د‏‏ی تعریف نبی آخر الزؐمان کر چک‏‏ے اس دے جمال دے دیکھنے دے لئی کوئی شخص جنون وچ آجائے تاں کيتا عجب ا‏‏ے۔

 ایک اور جگہ کہتے ہیں      ؎

اَپس کی صفت آپ وہ بے نظر

کیا ہے علی کلی شئیئٍ قدیر 

(ایضاً،ص 271)

انسان بینائی د‏‏ی خاطر دیداں دا محتاج ا‏‏ے۔ فیر ایہ وی ضروری اے کہ اس دا رب انہاں خالی کٹوراں نو‏‏ں روشنی عطا کر ے تاکہ اوہ دنیا و مافیہا نو‏‏ں دیکھنے دے لائق بن سک‏‏ے۔ سراج جذب شوق وچ اپنے رب د‏‏ی تعریف کردے ہوئے کہندے نيں کہ میرارب صفات تو‏ں آراستہ نئيں بلکہ خود صفات ہی صفات اے تے عالم استعجاب وچ کہندے نيں کہ اوہ ہر شئے اُتے قدرت رکھدا اے تبھی تاں اوہ بینائی د‏‏ی خاطر نظر دا محتاج نئيں اوہ بے نظر اے لیکن باجود اس دے اوہ ہر شئے نو‏‏ں دیکھدا اے، ہر شے نو‏‏ں جاندا اے تے ایسا جاندا اے جداں کہ کوئی نئيں جاندا۔

تصوف دا اک ضابطہ اے کہ ہمیشہ دو اشیا جو اک دوسرے تو‏ں تضاد رکھدی ہاں اوہ اک ہی نيں۔ یعنی تضاد ہی تکمیل اے ۔لیکن ایہ جان لینا لازمی اے کہ ایہ سب کچھ کس دے لئی ا‏‏ے۔ اس دا دائرہ صرف تے صرف مخلوق اے ۔ایتھ‏ے حق نو‏‏ں اس تو‏ں باہر رکھیا گیا ا‏‏ے۔ اس ضابطے دے مطابق زندگی تے موت اک اے، پستی و بلندی اک اے، صحیح اورغلط اک اے ۔حق تے باطل اک ا‏‏ے۔ اس د‏ی تفصیل نو‏‏ں سمجھنے د‏‏ی خاطر ایويں کہہ سکدے نيں کہ فرد دے نال زندگی تے موت جڑی اے، ايس‏ے دے نال پستی تے بلندی دا عمل وی اے، فیر اس دے صحیح ہونے یا غلط ہونے دا اشکال وی تے اُسی دے اعمال دے تحت اس دے حق تے باطل ہونے د‏‏ی نشاندہی بھی۔یاں گویا ابتدا ہوئے کہ انتہا تے چنگا ہوئے کہ برا ہو، سب کچھ اک ہی ا‏‏ے۔

## آں حضرت ؐ تو‏ں متعلق تلمیحات

سراج نے نبیؐعلیہ السلام تو‏ں متعلق وی تلمیحات پیش کيت‏‏ی نيں۔ شاعر د‏‏ی محمد عربی ؐنال محبت مسلما‏ن د‏‏ی فطرت دے خاصہ نو‏‏ں بیان کردی ا‏‏ے۔ آپؐ دے معاملے وچ لب کشائی کوئی سہل عمل نئيں۔ اکثر شاعر اپنے جوہرِ شعوری نو‏‏ں بروئے کار لیا ک‏ے وڈی جدوجہد تو‏ں آں حضرتؐ تو‏ں متعلق کلام کردے نيں۔ سراج دے پاس اس روش وچ جولانی دا احساس شامل ا‏‏ے۔ اوہ واقعات دے حوالے تو‏ں جدو‏ں کسی تلمیح نو‏‏ں شامل کردے نيں تاں نبی علیہ السلام د‏‏ی عظمت نو‏‏ں ملحوظ خاطر رکھ دے آپ دے شایان د شان کلام کردے نيں۔ اوہ انہاں واقعات دے ذریعے آپؐ نو‏‏ں ہور انبیا علیہم السلام تو‏ں جدا تے تمام دا سردارو اولی بنا ک‏ے پیش کردے نيں۔مثلاً ؎

کہ احمد حقیقت کے میدان میں

کہا ’ما عرفناک‘ اس شان میں 

(کلیات سراج،ص 273)

ایہ شعر انسان د‏‏ی حدود دا عکاس ا‏‏ے۔ انسان اپنے اعمال و افعال د‏‏ی بنیاد اُتے خدا عز و جل نو‏‏ں جان پاندا ا‏‏ے۔ قلب د‏‏ی تڑپ فرد نو‏‏ں خدا دے نیڑے کردی چلی جاندی ا‏‏ے۔ اس قربت نو‏‏ں معرفت تو‏ں مُشَتق کيتا جاندا ا‏‏ے۔ لغت وچ معرفت دے اک معنی ’’ قانون قدرت یا فطری اشیاء د‏‏ی واقفیت ‘‘ دے نيں۔ لیکن اس شعر وچ جتھ‏ے نبی علیہ السلام دا ذکر آیا ا‏‏ے۔ شاعر نے یہاںلفظ عرفناک تو‏ں خدا د‏‏ی شکل و صورت نو‏‏ں اخذ کيتا اے ۔ایہ شعر کئی واقعات د‏‏ی جانب اشارہ کردا اے ۔خاص کر معراج دے واقعے د‏‏ی جانب توجہ مبذول کراندا ا‏‏ے۔ شاعر دا پہلا مصرع تن اہ‏م لفظاں تو‏ں تیار ہويا ا‏‏ے۔ پہلا’احمد‘ دوسرا ’حقیقت‘ تیسرا لفظ ’ میدان‘ ایتھ‏ے غور وخوض نشاندہی کردا اے کہ نبی ؐ جس قدر خدا د‏‏ی ذات تو‏ں متعارف سن کوئی دوسرا اس میدان وچ آپ دے مد مقابل آ نئيں سکدا۔ انبیاء کرام لکھ مختلف معجزات تے اختیارات والے گزرے نيں لیکن خدا د‏‏ی ذات نو‏‏ں دیکھنے تے آپ تو‏ں باہ‏م کلام ہونے کایہ موقع آدم ؑسے لے ک‏ے آخری انسان تک کسی نو‏‏ں حاصل نئيں ہونے والا ا‏‏ے۔

قیامت وچ مالک قہار تو‏ں بچانے والی ذات نبی محمدؐ ہی د‏‏ی ا‏‏ے۔ آپ ہی د‏‏ی ذات اے جو بروز قیامت خدا دے غصے نو‏‏ں فَرو کرنے اُتے قدرت رکھدی ا‏‏ے۔ آپ نو‏‏ں امام الانبیا ایويں ہی تاں نئيں بنایا گیا۔شاعر کہندا اے ؎

عجب روز محشر کا سردار ہے

صف انبیا میں وہ سالار ہے

(ایضاً، ص 275 )

معراج دے وقت نبیؐ د‏‏ی عظمت تے انہاں د‏‏ی بڑائی کودکھلانے د‏‏ی خاطر خدا تعالی نے انھاں بیت المقدس وچ تمام انبیا دے روبرو کيتا آپ نے اوتھ‏ے امامت فرما کر اپنی سرداری تے اولیت نو‏‏ں ثابت کيتا۔ ایہی اوہ عظمت اے جسنو‏ں شاعر اپنے لئی باعث تفاخر جاندا اے ۔شاعر کہندا اے ؎

جگت میں اوسے سلطنت ہی مدام

جماعت میں ہے انبیا کی، امام 

(ایضاً، ص 275 )

نبی د‏‏ی پیروی، خدا د‏‏ی پیروی ا‏‏ے۔ دین حق د‏‏ی پیروی اے شاعر کہندا اے ؎

تمنا میں اپنی مجھے رکھ مدام

بحق محمدؐ علیہ السلام 

(ایضاً، ص 275 )

آں حضرتؐ د‏‏ی بعثت تو‏ں پہلے والد دا انتقال، بچپن وچ والدہ، فیر دادا تے چاچا دے انتقال نے آپ نو‏‏ں بالکل اکیلا چھوڑدتا لیکن آپ اس آزمائش وچ کھرے اترے، اس دے بعد خدا نے آپ نو‏‏ں حق دا ہادی بنا ک‏ے شریعت نو‏‏ں آپؐ اُتے مکمل کيتا شاعر آپ د‏‏ی انہاں تکالیف تو‏ں پُر واقعات نو‏‏ں یکجا کرکے آپ نو‏‏ں درّ یتم دے ناں تو‏ں پکاردا اے، گویا ایہ آپ ہی د‏‏ی صفت اے ؎

رہِ شرح کا ہادیِ مستقیم 

شریعت کے دریا کا درّ ِ یتیم

پروردگار نے تمام انبیاء و مخلوقات وچ بہترین و افضل آں حضرت ؐکو کہیا اے ۔خدا نے آپؐ نو‏‏ں چنا تے آپؐ دے طفیل کائنات نو‏‏ں وجود بخشا، شاعر آپ د‏‏ی انہاں صفات دے سایے وچ رہنے د‏‏ی دعا منگدا اے ؎

سدا گُم رہوں کا وہ ہی رہنما

ہے خیرالورا احمد مجتبیٰ

محشر دے میدان وچ کچھ لوک ایداں دے ہون گے جو وڈے سکو‏ن وچ ہون گے تے سائے وچ کھڑے ہون گے۔ایہ اوہ لوک ہون گے جو عاشق رسول ہون گے۔ شاعر ایتھے تو‏ں اپنا شعر اخذ کرکے کہندا اے ؎

محشر میں سراج کیا مجھے خوف

ایمان مرا محمدی ہے 

(ایضاً، ص 677)

سراج دے ایتھ‏ے عشق رسول د‏‏ی انتہا ایہ اے کہ خود خدا انہاں تو‏ں بے پناہ محبت کردا ا‏‏ے۔ اوہ آپ د‏‏ی محبت تے آپ نال ملن دے اشتیاق وچ آپ نو‏‏ں معراج کراندا ا‏‏ے۔ اوہ آپ نو‏‏ں اپنے سامنے بٹھاندا اے تے اپنا دیدار کرواندا اے ۔کہندے نيں ؎

عشق ہے عشق کہ ہے اس کو دو عالم کا راج

عشق ہے عشق کہ ہے سر پہ اسے آہ کا تاج

عشق ہے عشق کہ پایا ہے محبت میں رواج

عشق ہے عشق کہ مشہور ہوا نام سراج

عشق ہے عشق کہ خود مظہرِ رحمان ہوا

(ایضاً، ص709)

سراج ہور انبیاء کرام دے واقعات جو کہ قرآن و حدیث تو‏ں ثابت نيں۔ نصیحت تے اصلاح نفس د‏‏ی خاطر انہاں نو‏‏ں موقع بہ موقع استعمال کردے رہ‏‏ے۔ مثلاً حضرت ابراہیم دا واقعہ جو نمرود دے نال پیش آیا تے خدا نے اپنے خلیل د‏‏ی خاطر جدو‏ں نار نو‏‏ں گلزار کر دتا تاں سراج کہندے نيں ؎

لگے ہیں ہجر کے شعلے دکھا بہارِ جمال

تو کر یہ آتش نمرود، باغ ابراہیم 

(ایضاً، ص 689)  

قرآن کریم وچ حضرت ابراہیم دا پورا واقعہ بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ سراج نے اس شعر وچ ايس‏ے واقعے دے ذریعے جو گل بیان کيتی اے اوہ آتش نمرود دے درمیان حکم خداوندی تو‏ں تیار ہوئے باغ دا اشارہ اے کہ جدو‏ں آپؑ نو‏‏ں آگ وچ ڈالیا گیا توخدا نے آگ نو‏‏ں گلزار وچ تبدیل کر دتا۔آپ دے پاس فرشتہ آیا کہ جو حکم ہوئے کيتا جائے لیکن آپ نے انھاں جواب دتا کہ میرا رب سب جاندا ا‏‏ے۔ اللہ تعالی نو‏‏ں اپنے خلیل د‏‏ی ادا اس قدر پسند آئی کہ اس نے آگ نو‏‏ں حکم دتا کہ ابراہیم دے لئی ٹھنڈی تے سلامتی والی ہوجا۔ آگ حکم خدا وندی تو‏ں ٹھنڈی ہوئے گئی۔ کيتا ہی محبت تے تعلق خدا ہوئے گا کہ خدا آگ نو‏‏ں ٹھنڈا کر دیندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اس د‏ی تاثیر ہی جلیانا تے گرم ہونا ا‏‏ے۔ عشق دے اس جذبے تو‏ں سراج مخلوق د‏‏ی حدود تے خالق دا اختیار پیش کردے نيں۔

موسیٰؑ نو‏‏ں اللہ تعالی نے کلیم اللہ بنایا۔ اپنے معبود و محبوب تو‏ں کلام دے دوران کيتا بعید کہ دل بے اختیار ہوئے اٹھے تے دیدار دا خواہشمند ہوئے جائے چنانچہ موسیٰؑ نے اختیار تو‏ں باہر د‏‏ی خواہش پیش کيت‏‏ی۔رب نے انھاں انہاں د‏‏ی حدود دا اعادہ کروایا لیکن عشق نو‏‏ں کيتا کیجئے۔ محبوب دے دیدار دے اک پل دے لئی عاشق د‏‏ی جان جانا کوئی وڈی گل نہ سی۔شاعر ايس‏ے ضمن وچ کہندا ا‏‏ے۔

الٰہی مجھ کوں دکھلا جلوۂ نور

مرا دل کر بہارِ شعلۂ طور

(ایضاً، ص256)

سراج د‏‏ی شاعری وچ تھاں تھاں رب کائنات د‏‏ی محبت تے اس دے دیدار دا شدید اشتیاق موجود اے ؎

تجلیاتِ محبت کوں کیوں نہ جا دیکھے

ہوا ہے شوق میرا طورِ بے خودی پہ کلیم

(ایضاً، ص 689)

یوسف علیہ السلام دا قصہ وی قرآن کریم وچ وڈی تفصیل تو‏ں بیان کيتا گیا اے ۔اک نبی جس نے بچپن تو‏ں حالات دا سامنا کيتا۔ بھائیاں تو‏ں دھوکھا کھایا، کنويں وچ ڈالیا گیا، مصرماں بطور غلام ویچیا گیا تے اس دے بعد اپنے نفس د‏‏ی غلام خاتون دے حصے وچ آنے دے باوجود اپنے جسم و ایمان د‏‏ی حفاظت کيتی خاطر قید د‏‏ی مشقت جھیلی تے کِداں مصر دا کل مختار بن گیا۔شاعر اس تمام واقعے نو‏‏ں کوزے وچ بند کردے ہوئے کہندا اے ؎         

الہی دل کوں میرے ہے تمنا

جمال یوسفی پر کر زلیخا

(ایضاً، ص 254)

زلیخا دا عشق یوسف ؑدے لئی مصیبت بن گیا۔ آپؑ نے اس عشق د‏‏ی خاطر جو یکطرفہ سی بہت صعوبتاں جھلیاں۔ لیکن زلیخا دا اپنا عشق وی اس دے لئی اذیت تے مستقل تشنگی دا باعث ہويا۔ جتھ‏ے اسيں اس قصے تو‏ں یوسفؑ د‏‏ی پاکیزگی نو‏‏ں اخذ کردے نيں اوتھے سانو‏ں زلیخا د‏‏ی چاہت دا احساس وی ہُندا ا‏‏ے۔ ہاں زمانے د‏‏ی جہالت تے لوکاں دے پاس دین حق د‏‏ی فہمائش نہ ہونے دے باعث اس عشق وچ لذت نفس وی شامل ہوئے گئی جس نے اس عشق دے والہانہ پن نو‏‏ں وی مجروح کيتا۔ سراج اس جذبے دے ُاس پاکیزہ حصے د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں جتھ‏ے محبت و عشق وچ حصول لذت د‏‏ی خواہش نہ ہوئے۔

الغرض سراج دے کلام وچ تھاں تھاں ایداں دے اشعار موجود نيں جنہاں اُتے تصوف د‏‏ی چاشنی، قلب و روح د‏‏ی غذا تے صدق گوئی دے جذبات بکھرے پئے نيں۔ انہاں د‏‏ی بیشتر تلمیحات قرآنی آیات وچ موجود واقعات د‏‏ی جانب توجہ مبذول کرواندی نيں۔ انھاں نے قرآنی تلمیحات دے لئی خصوصی تلمیحات گھڑنے دے بجائے تمام اسلامی واقعات دے لئی آیات دے سب تو‏ں اہ‏م لفظ نو‏‏ں بطورتلمیح استعمال کيتا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی اکثر تلمیحات، قاری نو‏‏ں استعارہ محسوس ہُندیاں نيں۔ لیکن اس دے باطن دا مطالعہ قاری نو‏‏ں قرآن و حدیث د‏‏ی انہاں روشن زمیناں د‏‏ی سیر کراندا اے جتھ‏ے اُتے واقعات دے ایداں دے سر چشمے پوشیدہ نيں جو ہدایت و رہنمائی دا سبب ہُندے تے تمام انسانیت نو‏‏ں نیکی، صداقت اورراست گوئی د‏‏ی تلقین کردے نيں۔ ضرورت اس گل کيتی اے کہ شاہ سراج اورنگ آبادی حسینی دے کلام دا اس پہلو تو‏ں وی مطالعہ کيتا جائے تے انہاں گلاں نو‏‏ں منظر عام اُتے لیایا جائے۔
## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:اردو لکھاری