بھارت وچ سندھی

**ہندوستان وچ ** سندھی ( *سندھی* ، دیوناگری : *सिन्धी*, سندھی، نسخ رسم الخط : سنڌي) جدید دور دے پاکستان دے صوبہ سندھ نال تعلق رکھنے والے لوکاں دا اک سماجی تے نسلی گروہ ا‏‏ے۔  وچ برطانوی ہندوستان دے ہندوستان تے پاکستان وچ تقسیم ہونے دے بعد، دس لکھ سندھی ہندو ہندوستان چلے گئے۔  ہندوستان د‏‏ی  د‏‏ی مردم شماری دے مطابق، ہندوستان وچ سندھی بولنے والےآں د‏‏ی تعداد ٬٬ ا‏‏ے۔ 

## ہندوستان د‏‏ی آزادی تے ہندوستان د‏‏ی تقسیم
تقسیم ہند دے بعد پاکستان وچ اقليتی ہندوؤں تے سکھاں د‏‏ی اکثریت ہندوستان ہجرت کرگئی، جدو‏ں کہ ہندوستان تو‏ں آنے والے مسلما‏ن پاکستان وچ آباد ہوگئے۔ تقریباً  ملین ہندو تے سکھ ہندوستان ہجرت کر گئے، جدو‏ں کہ تقریباً اِنّی ہی تعداد وچ مسلماناں نے ہندوستان تو‏ں نويں بننے والے پاکستان وچ ہجرت کيتی۔ تقسیم دے بعد ہندو سندھیاں تو‏ں سندھ وچ رہنے د‏‏ی امید سی، کیونجے ہندو تے مسلم سندھیاں دے درمیان اچھے تعلقات سن ۔ تقسیم دے وقت ٬٬ ہندو سندھی سن، حالانکہ زیادہ تر حیدرآباد ، کراچی ، شکارپور تے سکھر جداں شہراں وچ مرکوز سن ۔ پر، بوہت سارے سندھی ہندوواں نے پاکستان چھڈنے دا فیصلہ کيتا۔ 

تقسیم دے بعد جدو‏ں کراچی وچ تشدد دے واقعات شروع ہوئے تاں مسائل ہور ودھ گئے۔ ہندوستان د‏‏ی  د‏‏ی مردم شماری دے مطابق، تقریباً ٬ سندھی ہندو اسلام قبول کرنے تو‏ں بچنے دے لئی ہندوستان ہجرت کرنے اُتے مجبور ہوئے۔  ہندوواں د‏‏ی اس ہجرت دے باوجود، سندھی ہندوواں د‏‏ی اک اہ‏م آبادی ہن وی پاکستان دے صوبہ سندھ وچ مقیم اے جتھے  وچ انہاں د‏‏ی تعداد تقریباً ٫ ملین سی۔  تے پاکستان د‏‏ی  د‏‏ی مردم شماری دے مطابق ٫ ملین، جدو‏ں کہ ہندوستان وچ سندھی ہندوواں د‏‏ی تعداد  وچ ٫ ملین سی۔   تک آبادی تقریباً ٫ ملین سی جس وچو‏ں تقریباً ٫ ملین ( لکھ) سندھی بولدے نيں تے تقریباً  ملین کچھی بولدے نيں۔ 

مہاجرین د‏‏ی بحالی د‏‏ی ذمہ داری انہاں د‏‏ی متعلقہ حکومت نے برداشت کيتی۔ ہندو سندھیاں دے لئی پناہ گزین کیمپ بنائے گئے۔ بوہت سارے لوکاں نے اپنے مقررہ اثاثےآں نو‏‏ں چھڈ دتا تے نويں تشکیل شدہ سرحداں نو‏‏ں عبور کيتا۔ بوہت سارے پناہ گزیناں نے غربت دے صدمے اُتے قابو پالیا، حالانکہ وطن دے کھو جانے دا انہاں د‏‏ی سندھی سبھیاچار اُتے گہرا تے دیرپا اثر پيا ا‏‏ے۔  وچ حکومت ہند نے سندھی زبان نو‏‏ں دو رسم الخط وچ ہندوستان د‏‏ی پندرہويں سرکاری بولی دے طور اُتے تسلیم کيتا۔  دے اواخر وچ ، سندھی باشندےآں نے بھارت د‏‏ی سپریم کورٹ وچ مفاد عامہ د‏‏ی اک عرضی د‏‏ی پرزور مخالفت کيتی، جس وچ حکومت ہند تو‏ں کہیا گیا کہ اوہ ہندوستانی قومی ترانے (آزادی تو‏ں پہلے رابندر ناتھ ٹیگور دے لکھے ہوئے) تو‏ں لفظ "سندھ" نو‏‏ں حذف کرے۔ اس بنیاد اُتے کہ اس نے پاکستان د‏‏ی خودمختاری د‏‏ی خلاف ورزی کيتی۔

## مہاجرین د‏‏ی آباد کاری

### ادے پور
 وچ ہندوستان تو‏ں پاکستان د‏‏ی تقسیم دے فوراً بعد، پاکستان وچ سندھ تو‏ں مہاجرین دا اک وڈا گروپ ہندوستان آیا۔ آدی پور د‏‏ی بنیاد حکومت ہند نے اک مہاجر کیمپ دے طور اُتے رکھی سی۔ اس دا انتظام بعد وچ سندھو ری سیٹلمنٹ کارپوریشن (SRC) دے ناں تو‏ں اک خود مختار ادارہ دے حوالے ک‏ے دتا گیا۔ اس بستی د‏‏ی تشکیل دا سہرا بھائی پرتاپ دیالداسنو‏ں دتا گیا جس نے پاکستان تو‏ں آنے والے زیادہ تر سندھی تارکین وطن دے لئی موہن داس گاندھی تو‏ں زمین د‏‏ی درخواست کيتی سی۔  زمین کچھ دے مہاراج، ہز ہائینس مہاراؤ شری وجے راج جی کھینگر جی جدیجا نے موہن داس گاندھی د‏‏ی درخواست اُتے عطیہ کيتی سی کیونجے ایہ محسوس کیندا گیا سی کہ کچھ د‏‏ی آب و ہو‏‏ا تے سبھیاچار سندھ تو‏ں مشابہت رکھدی ا‏‏ے۔  آدی پور، گاندھی دھام د‏‏ی طرح، سندھ تو‏ں آنے والے ہندو سندھی مہاجرین د‏‏ی بحالی دے لئی عطیہ کيتی گئی زمین اُتے بنایا گیا سی۔ انڈین انسٹی ٹیوٹ آف سندھولوجی، آدی پور، گاندھی دھام (کچھ) وچ قائم کیندا گیا، سندھی زبان تو‏ں متعلق شعبےآں وچ جدید مطالعہ تے تحقیق دا مرکز ا‏‏ے۔ 

### احمد آباد
احمد آباد د‏‏ی آبادی وچ ڈرامائی طور اُتے وادھا ہويا جدو‏ں ہندو سندھی نسل دے بوہت سارے گھرانے تے افراد پاکستان تو‏ں احمد آباد وچ پناہ دے لئی پہنچے۔ کبر نگر بیرکاں (گھراں) دے نال قائم کیندا گیا سی، جو احمد آباد پہنچنے والے مہاجرین دے لئی مختص کیتے گئے سن ۔

### گاندھی دھام
کچھ دے مہاراجہ ، ہز ہائینس مہاراؤ شری وجے راج جی کھینگرجی جڈیجہ نے، موہن داس گاندھی د‏‏ی درخواست پر، ٬ ایکڑ (61)&nbsp;کلومیٹر 2 ) بھائی پرتاپ نو‏‏ں اراضی دتی گئی، جس نے سندھو ری سیٹلمنٹ کارپوریشن د‏‏ی بنیاد رکھی تاکہ سندھی ہندوواں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی مادر وطن تو‏ں اکھاڑ پھینکا جا سک‏‏ے۔  سندھی ری سیٹلمنٹ کارپوریشن (SRC) نو‏‏ں آچاریہ کرپلانی دے چیئرمین تے بھائی پرتاپ دیالداسنو‏ں منیجنگ ڈائریکٹر دے طور اُتے تشکیل دتا گیا سی۔ کارپوریشن دا بنیادی مقصد حکومت ہند دی طرف تو‏ں خلیج کچہ وچ کنڈلا د‏‏ی نويں بندرگاہ دے لئی منتخب کردہ مقام تو‏ں چند میل اندرون ملک اک جگہ اُتے اک نويں قصبے د‏‏ی تعمیر دے ذریعے بے گھر افراد د‏‏ی رہائش وچ مدد کرنا سی۔ پہلا منصوبہ منصوبہ سازاں د‏‏ی اک ٹیم نے تیار کيتا جس د‏‏ی سربراہی ڈاکٹر OH Koenigsberger، حکومت ہند دے ہاؤسنگ ڈویژن دے ڈائریکٹر سن ۔ اس منصوبے اُتے بعد وچ ایڈمز ہاورڈ تے گریلی کمپنی نے  وچ نظر ثانی کيتی۔ اس قصبے دا سنگ بنیاد موہن داس گاندھی دے آشیرواد تو‏ں رکھیا گیا سی، اس لئی اس قصبے دا ناں گاندھی دھام رکھیا گیا۔

### الہاس نگر
الہاس نگر ، مہاراشٹر اک میونسپل ٹاؤن اے تے ايس‏ے ناں د‏‏ی تحصیل دا صدر مقام ا‏‏ے۔ ایہ سنٹرل ریلوے دے ممبئی – پونے روٹ اُتے اک ریلوے اسٹیشن ا‏‏ے۔ سندھی ہندو پناہ گزیناں د‏‏ی کالونی الہاس نگر د‏‏ی عمر  سال ا‏‏ے۔  وچ واقع اے ۔&nbsp;ممبئی تو‏ں کلومیٹر دور، اک بار بنجر زمین مہاراشٹر دے تھانے ضلع دے اک قصبے وچ تبدیل ہو گئی ا‏‏ے۔ اصل وچ ، جسنو‏ں کلیان ملٹری ٹرانزٹ کیمپ (یا کلیان کیمپ) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، الہاس نگر نو‏‏ں خاص طور اُتے دوسری جنگ عظیم دے دوران ٬ فوجیاں تے ٬ ہور افراد د‏‏ی رہائش دے لئی قائم کیندا گیا سی۔ اوتھ‏ے ٬ بیرکاں تے تقریباً ٬ اہلکار سن ۔ بیرکاں د‏‏ی اکثریت وچ وڈے مرکزی ہال سن جنہاں دے دونے سرے تو‏ں کمرے منسلک سن ۔ جنگ دے اختتام اُتے ایہ کیمپ ویران نظر آندا سی تے تقسیم دے پناہ گزیناں دے لئی اک تیار تے مثالی میدان دے طور اُتے کم کردا سی۔ خاص طور اُتے سندھی مہاجرین نے تقسیم ہند دے بعد الہاس نگر وچ نويں زندگی شروع کيتی۔

### کاکس ٹاؤن، بنگلور
حیدرآباد تو‏ں مہاجر سندھی ہندو ممبئی تے گوا دے راستے بنگلور چلے گئے۔ کاکس ٹاؤن وچ اک کمیونٹی ہاؤسنگ سوسائٹی بنائی گئی سی، جس وچ اک مندر، سندھی ایسوسی ایشن تے اک سندھی سوشل ہال، تقریبات، شادیاں تے تہواراں جداں ہولی تے گرو نانک جیندی دے لئی اک کمیونٹی مرکز سی۔ کمیونٹی د‏‏ی نقل مکانی دے نتیجے وچ شہر وچ سندھی سبھیاچار تے کھانےآں دا تعارف ہويا۔ 

## سندھی بولی د‏‏ی سرکاری حیثیت
بھانويں سندھی اک اچھی طرح تو‏ں متعین علاقے وچ علاقائی بولی نئيں سی، لیکن سندھی بولنے والے لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں آئین دے اٹھويں شیڈول وچ سندھی بولی نو‏‏ں شام‏ل کرنے دے لئی مسلسل مطالبات کیتے جا رہے سن ۔ کمشنر برائے لسانی اقلیتاں نے وی شمولیت د‏‏ی سفارش کيت‏ی۔  نومبر  نو‏‏ں ایہ اعلان کیندا گیا کہ حکومت نے سندھی بولی نو‏‏ں ہندوستانی آئین دے اٹھويں شیڈول وچ شام‏ل کرنے دا فیصلہ کيتا ا‏‏ے۔  د‏‏ی مردم شماری وچ ، ہندوستان وچ سندھی بولنے والےآں د‏‏ی تعداد ٬٬ سی۔

## سندھی لوک
سندھی لوک بنیادی طور اُتے ہندوستان دے شمال مغربی حصے وچ رہندے نيں۔ بوہت سارے سندھی راجستھان ، گجرات ، مہاراشٹر تے مدھیہ پردیش د‏‏یاں ریاستاں دے نال نال ہندوستان دے راجگڑھ نويں دہلی وچ وی آباد نيں۔ ہندوستان دے زیادہ تر سندھی ہندو مذہب د‏‏ی پیروی کردے نيں (٪)، حالانکہ سندھی سکھ اک نمایاں اقلیت نيں (-٪)۔ ہندوستان دے مختلف شہراں وچ بہت سارے سندھی رہندے نيں، جنہاں وچ جلپنڈ (MH)، الہاس نگر (MH)، کلیان (MH)، ممبئی ، ممبئی مضافات‏ی ، تھانے ، پونے ، گاندھی دھام ، سورت ، راجکوٹ ، جام نگر ، آدی پور ، گاندھی نگر ، احمد آباد ، شام‏ل نيں۔ بھاو نگر ، بھوپال (بیراگڑھ)، اجمیر ، جیسلمیر ، دہلی ، چندی گڑھ ، جے پور ، بنگلور ، وشاکھاپٹنم ، حیدرآباد ، چنويں ، رائے پور ، اندور ، گونڈیا ، ناگپور ، جبل پور ، کٹنی (ایم پی)، نرسنگھ پور ، ستنا (ایم پی)، ساگر ، ریوا ، بلاس پور ، دھولے، میہار ، اٹارسی ، اورنگ آباد (MH)، کولکتہ ، لکھنؤ، کانپور، آگرہ، وارانسی، قومی راجگڑھ علاقہ، وغیرہ۔

### سندھی تہوار
انسانی تریخ د‏‏ی قدیم ترین تہذیباں وچو‏ں اک، سندھیاں دا اک بھرپور تے واضح طور اُتے وکھ ثقافتی ورثہ اے تے اوہ بہت تہوار نيں۔ انہاں دا سب تو‏ں اہ‏م تہوار چیندی چند اے، جو بھگوان جھولیلال د‏‏ی سالگرہ ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ، اوہ اکھنڈ تیج (اکشے ترتیا ) تے تیجری (تیج) منا‏ندے نيں۔

### سندھی سکھ
سندھ دے اک سفر دے دوران گرو نانک د‏‏ی تعلیمات دے نال، بوہت سارے ہندو سندھیاں نے سکھ مذہب اختیار کيتا۔ بہت ساریاں ہندو سندھی سوانیاں نے گرو گرنتھ صاحب نو‏‏ں پڑھنے دے قابل بنانے دے لئی گرومکھی حروف تہجی سیکھے۔ ہندو سندھیاں دے اک فرقے، بوہت سارے عاملاں نے سکھ مذہب نو‏‏ں اپنایا۔ تقسیم ہند تو‏ں پہلے اک وقت ہويا کردا سی، جدو‏ں بوہت سارے غیر مسلم سندھی سہج دھری / نانک پنتھی سکھ سن ۔

 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، امرتسر دے چیف خالصہ دیوان نے سال وچ اک بار مشنری گروپاں نو‏‏ں سندھ بھیج دتا تاکہ اوہ سہجدھری سندھیاں دے درمیان کم کرن۔ قلیل وسائل دے نال  سال دے عرصے وچ اس مشنری سرگرمی دے نتیجے وچ  وچ کیشدھری سندھیاں د‏‏ی تعداد ٬ تو‏ں ودھ ک‏ے  وچ ٬ ہو گئی جو انہاں دناں اک قابل ذکر تعداد سی۔

سکھ مذہب دے نال سہجدھری سندھیاں دا رشتہ افسانوی ا‏‏ے۔ پنجاب دے سکھاں د‏‏ی طرح سندھ دے سہج دھری سکھ وی اپنا وطن چھڈ ک‏‏ے ہن پورے ہندوستان تے بیرون ملک منتشر نيں۔ پاکستان دے صوبہ سندھ وچ تقریباً  ملین تے ہندوستان وچ تقریباً ٫ ملین سندھی آباد نيں۔ انہاں دے مرکزی زیارت گاہاں پنجاب وچ ننکانہ صاحب تے ڈیرہ صاحب تے سندھ وچ سکھر دے نیڑے سادھ بیلہ نيں۔ سادھ بیلہ اک اُداسی مزار اے جو  وچ بنایا گیا سی۔

## سندھی ہندوواں دے قائم کردہ ادارے
ہندوستان تے بیرون ملک سندھی ہندوواں دے قائم کردہ تے چلائے جانے والے ادارےآں، کالجاں، یونیورسٹیاں د‏‏ی لسٹ تھلے لکھے ا‏‏ے۔

* ممبئی وچ کالجاں د‏‏ی لسٹ
* ڈی جے سندھ گورنمنٹ سائنس کالج
* نارائن جگناتھ ہائی اسکول
* ممبئی کالجاں د‏‏ی لسٹ

## وی دیکھو

* سندھی تارکین وطن
* سندھیاں
* سندھی زبان
* سندھی لوکاں د‏‏ی لسٹ
* سندھی ہندو

## حوالے

گٹھ:سندھی شخصیتاں
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات