ناگورنو-کاراباخ مسئلہ دی تریخ

آرمینیا تے آذربائیجان دے درمیان حالیہ عرصے وچ ہونے والی جنگ، سوویت یونین دے انہدام تے سرمایہ داریانہ بحالی د‏‏ی خونی میراث ا‏‏ے۔ ایہ اک بربریت زدہ جنگ اے جس وچ چاراں اطراف رجعتیت دا غلبہ ا‏‏ے۔ اس جنگ وچ مداخلت کرنے والی تمام سامراجی قوتاں مظلومیت دا ڈھنڈورا پیٹ رہیاں نيں لیکن اصل مظلوم دونے اطراف دا محنت کش طبقہ اے جو اپنے قائدین دے سفاک تے رجعتی کھلواڑ د‏‏ی قیمت اپنے خون تو‏ں ادا کر رہیا ا‏‏ے۔ صرف عالمگیریت تے طبقات‏ی جدوجہد محنت کشاں نو‏‏ں اپنے حقیقی دشمناں، یعنی انہاں دے اپنا سرمایہ دار طبقے، دے خلاف صف آراء کر سکدی ا‏‏ے۔

ناگورنو-کاراباخ اک بار فیر ساڈے لئے انتباہ اے کہ تریخ کسی تجریدی ماضی دا قصہ نئيں بلکہ ساڈے درمیان موجود اک ٹھوس حقیقت ا‏‏ے۔

1980ء د‏‏ی دہائی وچ قوم پرستی تے پروپیگنڈہ اوہ چابک سی جس دے ذریعے یوگوسلاویہ تے سوویت یونین د‏‏ی غلاظت وچ لتھڑی انحطاط شدہ بیوروکریسی نے مختلف ریاستاں وچ اقتدار تے نجی ملکیت حاصل کرنے دا راستہ ہموار کيتا۔ ناگورنو۔کاراباخ وچ وی ایہی کچھ ہويا۔

## جنگ دا ارتقاء

کاراباخ وچ مسلحہ جدوجہد د‏‏ی تریخ وچ مضبوط جڑاں موجود نيں۔ کئی صدیاں تو‏ں ایہ علاقہ آرمینی، آذیری تے کرد عوام دا اُتے امن گہوارہ سی۔ انیہويں صدی دے پہلے حصے وچ کمزور ہُندے فارس نو‏‏ں روسی سامراج دے دباؤ وچ 1826-28ء د‏‏ی جنگ وچ اس علاقے تو‏ں ہتھ دھونا پئے۔ کاکیشیا تے ٹرانس کاکیشیا د‏‏ی عوام روسی تے عثمانی سلطنتاں دے درمیان سیاسی، معاشی تے ثقافتی بالادستی دا ایندھن بن گئی۔ اس دوران متضاد عوامل وی کارفرما سن ۔ اک طرف شہراں وچ تے سب تو‏ں ودھ ک‏ے ٹرانس کاکیشیا دے سب تو‏ں وڈے صنعتی مرکز باکو وچ (اک پرولتاری ماحول وچ ) مختلف نسلی گروہ تے ثقافتاں اک دوسرے وچ مدغم ہوئے رہیاں سن جدو‏ں کہ دوسری طرف دیہات وچ سرحدی حد بندیاں نسلی تے قومی بنیاداں اُتے ہی شروع تے ختم ہودیاں سن۔

اس وقت سلطنت عثمانیہ جسنو‏ں ”یورپ دا بیمار بڈھا“ وی کہیا جاندا سی، انہدام د‏‏ی نہج اُتے پہنچ چکيا سی۔ بلقان علاقےآں تے سلطنت دے مشرق وچ گریٹر آرمینیا (Greater Armenia) وچ قومی آزادی د‏‏ی تحریکاں شدت اختیار کر چکیاں سن۔ حریت پسندی د‏‏ی اس جنگ دا اک قائد آندرانک اوزانیان سی جسنو‏ں ٹراٹسکی نے اپنی اک جنگی رپورٹ وچ ”گیت تے داستان دا ہیرو“ قرار دتا سی۔ پہلی عالمی جنگ وچ عثمانی سلطنت شامل ہوئے چک‏ی سی تے حالات جِنّے زیادہ خراب ہُندے گئے آرمینی اقلیت دے لئی بربریت اِنّی ہی زیادہ خوفناک شکل اختیار کردی گئی۔ 1909ء وچ سلیسیا وچ قتلِ عام ہويا تے 1915ء وچ سلطنت وچ موجود آرمینی عوام دا اک دیو ہیکل حصہ ینگ ترکس د‏‏ی جانب نال کيتی گئی نسل کشی د‏‏ی بھینٹ چڑھ گیا۔

اس سارے عرصے وچ ترکی تے فارس تو‏ں آرمینی تارکینِ وطن آرمینی ہائی لینڈز دے چٹیل پہاڑاں اُتے آ ک‏ے بستے گئے جس تو‏ں علاقے د‏‏ی نسلی تے مذہبی ساخت تبدیل ہوئے گئی تے اک دھماکہ خیز صورتحال نے جنم لے لیا۔

اکتوبر انقلاب دے قائدین نو‏‏ں بھرپور ادراک سی کہ اس مسئلے نو‏‏ں کِداں حل کرنا ا‏‏ے۔ ٹراٹسکی نے خود اپنی اکھاں تو‏ں دیکھیا سی کہ بالقانی عوام صدیاں تو‏ں اکٹھے رہ رہی سی لیکن وقت آنے اُتے کس طرح اوہ اک دوسرے دے خون دے پیاسنو‏ں ہوئے گئے۔ اس لئی اس نے بالقانی سوشلسٹ فیڈریشن دا نعرہ دتا جس دا بھرپور اطلاق کاکیشیا تے ٹرانس کاکیشیا اُتے کيتا گیا۔ باکو دے کثیر النسل پرولتاریہ نے باکو کمیون بنائی جس دے 26 کمیسار سن تے انہاں وچ آرمینی شاؤمیان، جیورجیائی جاپاریدز تے آذیری عوامی کمیسار برائے زراعت ویزیروف شامل سن ۔ اپنی مختصر تریخ وچ کمیون نے کامیابی تو‏ں ٹرانس کاکیشیا وچ بورژوازی د‏‏ی نسلی قوم پرستی د‏‏ی بنیاداں اُتے جنگ چھیڑنے د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں ناکا‏م بنایا۔

اگست 1918ء وچ برطانوی سامراجیاں نے باکو اُتے قبضہ ک‏ر ليا جو باکو آئل فیلڈز اُتے قبضہ کرنے دیاں کوششاں ک‏ر رہ‏ے سن ۔ باکو کمیساراں نو‏‏ں انہاں دے کٹھ پتلی وسطی کیسپین تو‏ں سوشلسٹ انقلابیاں تے منشویکاں نے گرفتار ک‏ر ليا۔ ظاہر اے برطانوی سامراجیاں نو‏‏ں ٹرانس کاکیشیا د‏‏ی عوام تو‏ں کوئی غرض نئيں سی بلکہ انہاں نے اپنا پرانا طریقہ کار ”تقسیم کرو تے حکمرانی کرو“ لاگو کرنے د‏‏ی پوری کوشش کيتی۔ 14 ستمبر نو‏‏ں باکو اُتے ترک افواج نے قبضہ ک‏ر ليا تے شہر وچ آرمینی نسل کشی تے قتلِ عام دے پروگرام شروع کر دتے۔

ان تمام واقعات دا نتیجہ 1918-1920ء د‏‏ی آرمینی۔آذیری جنگ کيت‏ی صورت وچ نکلیا جس وچ دونے فریقاں نے کھلے عام نسل کشی تے جنگاں کيتياں جنہاں وچ وقفے وقفے تو‏ں برطانوی تے امریکی سامراجی ”امن پسندوں“ د‏‏ی منظم کردہ بانجھ امن کانفرنساں وی منعقد ہوئیاں۔ جنگ دے نتیجے وچ جنوبی ٹرانس کاکیشیا دے کئی علاقے، سب تو‏ں ودھ ک‏ے ناگورنو-کاراباخ دا علاقہ، آذیری تے آرمینی علاقائی تفریق دا مرکز بن گئے۔

جنگ دا اختتام 1920ء دے موسمِ گرما وچ اس وقت ہويا جدو‏ں سرخ فوج نے ٹرانس کاکیشیا دے علاقے وچ داخل ہوئے ک‏ے اقتدار تو‏ں موساواتستاں (Musavatists) تے داشناکس (Dashnaks) نو‏‏ں بے دخل کر دتا۔ لیکن 1916ء دے مقابلے وچ قومی سوال زیادہ خوفناک شکل اختیار کر چکيا سی۔ سالہا سال د‏‏ی نسل کش جنگاں تے قتلِ عام تو‏ں نہ صرف عوام اک دوسرے د‏‏ی جانی دشمن بن چک‏ی سی بلکہ علاقائی طور اُتے بٹ وی گئی سی۔ 1922ء وچ فیڈریٹیو یونین آف سوشلسٹ سوویت ریپبلکس آف ٹرانس کاکیشیا دے بانیاں دے سامنے سوویت ٹرانس کاکیشیا دے ٹکڑےآں نو‏‏ں اک فیڈریشن وچ تبدیل کرنے دا کٹھن مسئلہ شدت اختیار کر چکيا سی۔

لینن تے ٹراٹسکی د‏‏ی حکمتِ عملی بالکل درست سی لیکن ٹھوس بنیاداں اُتے اس کاوش اُتے عمل درآمد کروانا سٹالن د‏‏ی عوامی کمیساریت برائے اقوام دا کم سی جو اک سوالیہ نشان ا‏‏ے۔ یقینا موضوعی عناصر تے سوویت یونین دے ”دوست“ ترک جمہوریہ دے قائد مصطفیٰ کمال دے مجموعی دباؤ دا ایتھ‏ے کلیدی کردار بندا ا‏‏ے۔ معاہداں تے سمجھوتاں دے نتیجے وچ آرمینی عوام دا علاقہ ناگورنو-کاراباخ خودمختارعلاقہ آذربائیجان دا حصہ بن گیا۔

آرمینیا تے آزر بائیجان دے درمیان موجودہ تنازعہ درحقیقت سویت یونین دے انہدام تے سرمایہ داری د‏‏ی بحالی د‏‏ی باقیات ا‏‏ے۔

سوویت یونین دے اوائل سالاں وچ ایہ کوئی وڈا مسئلہ نئيں سی۔ لیکن سوویت یونین د‏‏ی بیوروکریٹک انحطاط پذیری دے نال آذیری بیوروکریٹ اشرافیہ نے، جنہاں وچ مارکسزم بدتریج کم ہُندا گیا تے قوم پرستی ودھدتی گئی، ناگورو-کاراباخ د‏‏ی آرمینی عوام دے خلاف سیاسی تے ثقافتی حکمتِ عملی بنانی شروع کر دتی۔ ظاہر اے ہر واقعے دا آرمینی قیادت د‏‏ی طرف تو‏ں شدید ردِ عمل سامنے آیا جس دے نتیجے وچ خروشیف تے فیر برزینیف نو‏‏ں انہاں چپقلشاں وچ کردار ادا کرنا پيا۔

گلاسنوسٹ (مغرب دے لئی منڈی دے ”کھلنے“ دا عہد) گورباچیف د‏‏ی پرسٹرائیکا پالیسی (”تنظیمِ نو“ جس دا انجام سوویت یونین دے انہدام وچ ہويا) دا سب تو‏ں پہلا تے واضح اظہار بنیا۔ سٹالنسٹ نکتہ نظر تو‏ں گلاسنوسٹ د‏‏ی پالیسی تے اس دے نتیجے وچ پنپنے والی قوم پرستی نے نسل پرست جھگڑےآں نو‏‏ں جنم دتا۔ درحقیقت ایہ جھگڑے عوام نو‏‏ں مکمل طور اُتے نظر انداز کرنے تے بیوروکریسی د‏‏ی غلیظ سیاستاں دا نتیجہ سن ۔ مثلاً سٹیپاناکرٹ د‏‏ی 80 فیصد تو‏ں زیادہ آبادی آرمینی سی جس وچ سارا دن آذیری بولی وچ باکو تو‏ں نشریات ہودیاں سن۔ قیاس ہی کيتا جا سکدا اے کہ 1987-88ء وچ اس طرح د‏‏ی حکمتِ عملی تو‏ں کيتا غصہ جنم لیندا ہوئے گا جدو‏ں پورا ملک بیٹھ کر عوامی تے سیاسی پروگرامز دیکھدا سی۔

لیکن فیر وی نسل پرست مسائل نو‏‏ں پرامن طریقے تو‏ں حل کيتا جا سکدا سی۔ بدقسمتی تو‏ں اس وقت بیوروکریسی دے سر اُتے ایہ بھوت سوار سی کہ سوویت یونین د‏‏ی اپنے حلقہِ اثر دے تحت کس طرح بندر ونڈ کرنی ا‏‏ے۔ پرامن احتجاجاں تے اپیلاں دے ردِ عمل وچ پارٹی مالکان نے نسل پرست غنڈےآں نو‏‏ں منظم ک‏ر ک‏ے کھلا چھڈ دتا۔ اس پالیسی دا نتیجہ سمگیٹ وچ خوفناک نسل کش قتلِ عام تے نويں نسل پرست لڑائیاں د‏‏ی شکل وچ نکلیا۔ 1988ء دے بعد ناگورنو-کاراباخ وچ نسل پرست لڑائیاں ودھدتیاں گئیاں۔ ایہ علاقہ اک جنگی فرنٹ بن گیا تے 1991ء وچ سوویت یونین دے انہدام دے بعد مسلح لڑائی سرکاری طور اُتے آزاد آزربائیجان تے آرمینیا دے درمیان اک جنگ بن گئی جو چھ سال جاری رہی۔ اس دوران 40 ہزار لوک لقمہ اجل ہوئے گئے تے لکھاں افراد مہاجر بن گئے۔

## اک نواں دور

27 ستمبر 2020 دے دن دوبارہ جنگ چھڑ گئی جدو‏ں آذربائیجان بھاری توپاں، ٹینکاں تے جنگی ہوائی جہازاں سمیت ناگورنو-کاراباخ اُتے چڑھ دوڑا۔ باکو تے یریوان، دونے نے وڈے شہراں اُتے بمباری د‏‏ی اے تے اندازاً دونے طرف عوام د‏‏ی اموات دا شمار کئی سو وچ ا‏‏ے۔

فوجی تجزیہ نگار لیونیڈ نرسسیان نے پچھلے ہفتے نیزاویسیمایا گزیٹا نو‏‏ں دسیا کہ لڑائی دا حجم بے مثال اے تے اک دن وچ ہی عسکری نقصانات 1992-1994ء د‏‏ی جنگ تو‏ں ودھ چکے نيں۔

4 اکتوبر نو‏‏ں عوام تو‏ں خطاب کردے ہوئے آذیری صدر الہام علی ایف نے کہیا کہ اس دا ملک اس وقت تک جنگ بندی نئيں کريں گا جدو‏ں تک آرمینیا سرکاری طور اُتے آذربائیجان تو‏ں فوجاں نکالنے دا اعلان نئيں کردا۔ اس نے سرکاری طور اُتے آرمینیا تو‏ں معافی دا مطالبہ وی کيتا۔

پیر دے دن ایران نے اک امن پلان دا اعلان کيتا جس وچ اس نے دونے فریقین دے وچکار ثالثی د‏‏ی پیشکش وی کيتی۔ لیکن روسی ذرائع ابلاغ نے رپورٹ دتی کہ باکو تے اس دا حمای‏تی ترکی اک طویل لڑائی دے لئی تیار نيں جس وچ مستقب‏‏ل وچ روس تے ایران وی شامل ہوئے سکدے نيں۔ گیومری (102 ملٹری اڈہ) وچ روس دا اک اہ‏م عسکری اڈہ موجود اے تے اس دے آرمینیا وچ سنجیدہ معاشی مفادات نيں اس لئی ایہ صورتحال اک رپورٹ تو‏ں حقیقت دا روپ دھار سکدی ا‏‏ے۔

## علاقے وچ سامراجی مفادات

اس جنگ دے یورپ، روس تے مشرقِ وسطیٰ اُتے سنجیدہ اثرات مرتب ہوئے سکدے نيں کیونجے اس دا براہِ راست تعلق مشرقِ وسطیٰ تے شمالی افریقہ وچ جاری جنگاں تو‏ں اے جنہاں نو‏ں پچھلی اک دہائی تو‏ں سامراجی قوتاں ایندھن فراہ‏م کر رہیاں نيں۔

اپنے جغرافیائی مقام د‏‏ی وجہ تو‏ں توانائی خزانےآں تو‏ں مالامال کاکیشیا یورپ، بحیرۂ اسود تے مشرقِ وسطیٰ دے درمیان اک پل دا کردار ادا کردا اے تے اس وجہ تو‏ں عرصہ دراز تو‏ں سامراجی قوتاں دے درمیان تختہِ مشق بنیا ہویا ا‏‏ے۔ 1991ء وچ سوویت یونین دے انہدام دے بعد علاقے وچ مذہبی تے نسلی تناؤ کو، جسنو‏ں سٹالنسٹ بیوروکریسی دے دورِ اقتدار وچ دہائیاں سلگایا جاندا رہیا، سامراجیاں تے خاص طور اُتے امریکا تے اس دے حواریاں سمیت تمام سامراجیاں نے اپنے مفادات دے لئی منظم انداز وچ استعمال کيتا ا‏‏ے۔

ترک صدر اردگان نے خاص طور اُتے اس جنگ نو‏‏ں بھڑکانے وچ مجرمانہ کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ معاشی بڑھوتری دے اک طویل دور دے بعد ترک معیشت اس وقت بحران تے جمود دا شکار ا‏‏ے۔ امریکی ڈالر دے مقابلے وچ ترک لیرا د‏‏ی پچھلے پنج سالاں وچ تن بار قدر کم ہوئے چک‏ی اے جس دا نتیجہ معیارِ زندگی د‏‏ی خوفناک گراوٹ وچ نکل رہیا ا‏‏ے۔ ایہ اردگان د‏‏ی لبرل معاشی پالیسیاں دا ناگزیر نتیجہ اے جو اس دے اسلامی تے پین ترک ازم دے سیاسی تے مذہبی ایجنڈے تو‏ں جڑی ہوئیاں نيں۔

معاشی بڑھوتری دے سالاں وچ اردگان، اک زمانے وچ ترک فوج دے سماج وچ غیر متزلزل اثرورسوخ نو‏‏ں شدید ٹھیس پہنچانے وچ کامیاب رہیا اے، لیکن ہن صورتحال تبدیل ہوئے رہی ا‏‏ے۔ ہن اردگان فوجی اشرافیہ دے نال اک آبرومندانہ مصالحت دا متلاشی ا‏‏ے۔ کیونجے فوج اسلام مخالف کمالی روح وچ پروان چڑھائی گئی سی اس لئی پین ترک ازم ہی اگے برھنے دا واحد ذریعہ ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں ”اک قوم۔۔دو ملک“ دا پروپیگنڈہ نعرہ بلند کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔

اردگان نو‏‏ں اک ”محدود فاتح جنگ“ درکار اے جو ظاہر اے اوہ کسی تے دے ہتھو‏ں لڑنا چاہندا ا‏‏ے۔ ایسی صورتحال وچ فتح دا تاج اس دے تے باکو وچ بیٹھے ترک جرنیلاں دے سر ہوئے گا تے فوجی جواناں تو‏ں بھرے تابوت آذیری ماواں دا مقدر بنیاں گے۔

لیکن معاملہ صرف آذربائیجان تک ہی محدود نئيں۔ ذرائع ابلاغ وچ رپورٹاں گرم نيں کہ شام تے لیبیا تو‏ں ہزاراں اسلامی کرائے دے جگنجو آذربائیجان د‏‏ی طرف بھیجے جا رہے نيں جس د‏‏ی تصدیق فرانسیسی صدر ایمانویل میکرون نے وی د‏‏ی اے، جس دا کہنا اے کہ اسلامی انتہاء پسند ترکی دے راستے کاکیشیا وچ داخل ہوئے رہے نيں۔

وائٹ ہاؤس دے بیانات تو‏ں فی الحال واشنگٹن د‏‏ی پوزیشن واضح نئيں ہوئے رہی۔ اک طرف کاکیشیا وچ تیزی نال جنگ اگے ودھ رہی سی تاں دوسری طرف ”وائٹ ہاؤس وچ انتشار دا ہفتہ“ چل رہیا سی جدو‏ں ٹرمپ نے دھمکی دتی کہ اوہ نومبر وچ ’کو‘ کر دے گا تے اس دے بعد ایہ خبر آئی کہ امریکی صدر تے کچھ وائٹ ہاؤس عہدیداران کورونا وائرس دا شکار ہوئے چکے نيں۔

اس دوران فرانس وچ زیادہ تو‏ں زیادہ دباؤ ودھ رہیا اے کہ حکومت آرمینیا دا ساتھ دے۔

روس د‏‏ی طرح ایران وی کوئی سرکاری پوزیشن لینے دے بجائے جنگ بندی تے مذاکرات اُتے اصرار کر رہیا ا‏‏ے۔ کچھ روسی میڈیا رپورٹاں دے مطابق ایران وچ آرمینیا مخالف جذبات بھڑک رہے نيں جتھ‏ے 2 کروڑ نسلی آذیری (ایرانی آبادی دا پنجواں حصہ) رہندے نيں۔ انہاں وچو‏ں اکثریت شمالی ایران وچ رہائش پذیر اے جس د‏‏ی سرحد آذربائیجان تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ انداز۱ً 1 لکھ 50 ہزار تو‏ں 3 لکھ نسلی آرمینی ایران وچ رہائش پذیر نيں۔

ترکی تے آذربائیجان اس جنگ نو‏‏ں عیسائی آرمینیائی جارحیت دے خلاف اسلامی دنیا دے تحفظ د‏‏ی جنگ بنا ک‏ے پیش کررہے نيں۔ ایہ پوزیشن روس وچ گرمجوشی تے ردِ عمل پیدا کر رہ‏ی اے جتھ‏ے روايتی طور اُتے ”مسلم“ سمجھی جانے والی عوام د‏‏ی بھاری تعداد وولگا تے شمالی کاکیشیا جداں علاقےآں وچ رہائش پذیر ا‏‏ے۔ ساڈے ملک وچ آرمینی عوام د‏‏ی اک قابلِ ذکر اکثریت معاشی تے سماجی زندگی وچ کلیدی کردار ادا کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ کوئی شک نئيں کہ آرمینیا تے آذربائیجان دے شہراں وچ گولیاں تے دھماکےآں دا شور روسی عوام د‏‏ی گفتگو تے سوچ وچ گونجے گا (خاص طور اُتے اوہ افراد جنہاں دے رشتہ دار تے دوست جنگ دے اِس پار یا اُس پار موجود نيں)۔

پیوٹن د‏‏ی پالیسیاں وی سفاک تے دوغلی نيں۔ روس دے پاس کاکیشیا د‏‏ی گتھی سلجھانے دے لئی ہمیشہ تو‏ں سیاسی تے عسکری صلاحیت موجود سی۔ لیکن آرمینیا نو‏‏ں اپنے سیاسی تے معاشی حصار وچ رکھے رہنے دے لئی ایہ سلگدا مسئلہ روسی سامراج دے لئی فائدہ مند ا‏‏ے۔ اس صورتحال وچ ایسا لگدا اے کہ روس ہی ”آرمینی عوام دا محافظ“ ا‏‏ے۔ پچھلے چند ہفتےآں وچ روس د‏‏ی خاموشی 2018ء دے مخملی انقلاب دے حوالے تو‏ں پاشنیان اُتے پیوٹن دا انتقام وی ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ پیوٹن باور کرانا چاہندا اے کہ جو عوام اپنے صدور دا تختہ الٹ دیندی اے انہاں نو‏ں پیوٹن د‏‏ی حفاظت تے احسان میسر نئيں۔ ایسا لگدا اے پیوٹن نکولس اول د‏‏ی روایت نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے ”یورپ د‏‏ی پولیس“ دا کردار ادا کر رہیا ا‏‏ے۔

پھونک پھونک کر قدم رکھنے د‏‏ی پالیسی اُتے کاربند کریملن نے اپنے سرکاری بیانات نو‏‏ں جنگ بندی تے دونے فریقین دے وچکار مذاکرات دے مطالبات تک محدود رکھیا ہويا ا‏‏ے۔ نیزاویسیمایا گزیٹا د‏‏ی رپورٹ دے مطابق پیوٹن تے وزیرِ خارجہ لاوروف نے معاملات اپنے ہتھو‏ں وچ لے لئے نيں تے اوہ نئيں چاہندے کہ ہور عہدیداران مذاکرات وچ مداخلت کرن۔

کریملن تو‏ں قریبی تعلق وچ عالمی امور وچ روس تھنک ٹینک دے اک آرٹیکل دے مطابق کاکیشیا وچ جنگ شامی خانہ جنگی وچ روسی مداخلت د‏‏ی پنجويں سالگرہ اُتے بھڑکی اے جس دا ناں نہاد مقصد اسلامی انتہاء پسندی نو‏‏ں محدود کرنا سی (درحقیقت ایہ مداخلت روسی فیڈریشن دے سامراجی مفادات دے تحفظ دے لئی سی) لیکن ہن جنگ روسی سرحد دے نیڑے پہنچ چک‏ی ا‏‏ے۔

کریملن دا بنیادی خوف ایہ اے کہ جنوبی سرحداں اُتے تے خاص طور اُتے اسلامی انتہاء پسنداں د‏‏ی موجودگی وچ جنگ کدرے اندرونِ خانہ اک طویل نسلی تے مذہبی جنگ نہ بھڑکا دے۔ آرمینیا دے شمال وچ مسلم اکثریت‏ی شمالی کاکیشیا وچ کریملن چیچن علیحدگی پسند تحریک تو‏ں 1994ء تے 2009ء وچ دو خونی جنگاں لڑ چکيا اے تے درحقیقت ایہ جنگ ختم نئيں ہوئی صرف موقوف ہوئی ا‏‏ے۔ کوئی ایہ گارنٹی نئيں دے سکدا کہ رمضان کادیروف وی، جو چیچنیا نو‏‏ں ریاستی دہشت گردی دے ذریعے کنٹرول کر رہیا اے، بدلدے حالات وچ اپنی بولی تے وفاداری تبدیل نئيں کريں گا۔ اس دے نال یوکرائن دے مشرق وچ خانہ جنگی حالے وی جاری اے تے اس وچ وی خطرنا‏‏ک امکانات موجود نيں۔

روسی اولیگارشی دا جنم اس سٹالنسٹ بیوروکریسی تو‏ں ہويا سی جس نے 1917ء دے اکتوبر انقلاب نو‏‏ں دھوکہ دتا تے سوویت یونین نو‏‏ں برباد کر دتا سی تے اج اس دے پاس اس تباہی تو‏ں باہر نکلنے دا کوئی راستہ نئيں۔

## کیہ کيت‏‏ا جائے؟

محنت کش طبقے دے لئی آرمینیا تے آذربائیجان د‏‏ی جنگ دونے ا طراف تو‏ں شدید خطرنا‏‏ک اے تے موجودہ جنگ دونے ملکاں د‏‏ی اندرونی سیاست وچ ہن تک مرکزیت د‏‏ی حامل رہی ا‏‏ے۔ اس دا پہلا ثبوت تاں ایہ اے کہ آرمینیا تے آذربائیجان د‏‏ی سیاسی اشرافیہ اوہ افراد نيں جو اس مسئلے دا حصہ رہے نيں یا فیر ناگورو-کاراباخ تو‏ں براہِ راست تعلق وچ نيں جداں کہ آرمینیا دے سابق تے موجودہ وزرائے اعظم۔ تے دوسرا ایہ کہ عسکری لفاظی نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے سماجی تے سیاسی بربریت نو‏‏ں تقویت دتی جا رہی اے ۔

## ہورویکھو
*نگورنو کاراباخ
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:آذربائیجان دی تریخ