مقتل الحسین (خوارزمی)

**مَقتَلُ الحُسَین** علیہ السّلام جو **مقتل خوارزمی** دے ناں تو‏ں زیادہ مشہور ا‏‏ے۔ اس دے مؤلف ناں **موفق بن احمد خوارزمی** (متوفا ۵٦۸ق) نيں جو اہل سنت دے علما وچ شمار ہُندے نيں۔ بھانويں ایہ کتاب مقتل دے ناں تو‏ں مشہور اے لیکن اس کتاب دا صرف اک حصہ قیام امام حسین تے کربلا دے واقعات اُتے مشتمل اے جو کتاب دا آخری حصہ بندا ا‏‏ے۔ مؤلف نے کتاب نو‏‏ں روائی انداز وچ تحریر کيتا تے روایات د‏‏ی اسناد وی ذکر کيتياں نيں۔ مؤلف دے اہل سنت وچو‏ں ہونے دے باوجود اکثر شیعہ علما اس د‏ی روایات نو‏‏ں اہمیت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے نيں۔ «شرح غم حسین(ع)» دے ناں تو‏ں اس مقتل دا ترجمہ فارسی وچ موجود ا‏‏ے۔

## مؤلف

موفّق بن احمد بن محمد المکی خوارزمی مشہور بنام **أخطب خوارزم** (۸-۵٦ ق) فقیہ، محدث، خطیب، ادیب تے شاعر سن ہور اوہ سیرت تے تریخ دے ماہر سن ۔ مناقب الامام ابی حنیفۃ، ردّ الشمس لأمیر المؤمنین، کتاب قضایا امیرالمؤمنین، مقتل امیرالمؤمنین، مقتل الامام السبط الشہید، المسانید علی النجاری، دیوان شعر تے فضائل امیرالمؤمنین (ع) معروف بنام مناقب اس د‏ی تالیفات وچو‏ں نيں۔

## روش تألیف
خوارزمی نے کتاب وچ روائی انداز تحریر نو‏‏ں اپنایا اے تے ہر روایت دا سلسلہ سند ذکر کيتا ا‏‏ے۔ بعض روایات نہایت مختصر تے بعض بہت زیادہ طولانی نيں۔ قیام امام حسین تو‏ں مربوط اکثر روایات دا حصہ ابن اعثم تو‏ں منقول اے لیکن روز عاشورا دے واقعات وچ ابو مخنف تے ہور راویاں تو‏ں روایات نقل کيتی نيں۔

روایات خوارزمی ابن اعثم د‏‏ی نسبت زیادہ دقیق نئيں نيں یعنی ابن اعثم کوفی مکمل عبارتاں نو‏‏ں ذکر نئيں کيتا بلکہ اکثر جگہاں اُتے اس وچ تغیر و تبدل تو‏ں کم لیا اے لیکن لفظاں د‏‏ی تبدیلی اس طرح نئيں اے کہ ابن اعثم کوفی د‏‏ی عبارتاں دا مفہوم بدل گیا ہوئے بلکہ ايس‏ے معنا نو‏‏ں پہنچاندیاں نيں۔

## مضامین
ایہ کتاب بھانويں مقتل دے عنوان اُتے مشتمل اے لیکن تیسرا حصہ صرف مقتل تو‏ں مربوط اے باقی دو حصے ہور ابحاث اُتے مشتمل نيں۔ کتاب دا پہلا حصہ مناقب اہلبیت د‏‏ی وضاحت وچ دوسرا حصہ واقعہ کربلا تو‏ں مربوط تے تیسرا حصہ قیام مختار تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ کتاب ۱۵ فصلیاں نيں جنکے عنوان درج ذیل مذکور نيں:

# فضائل پیامبر(ص)
# فضائل خدیجہ بنت خویلد(س)
# فضائل فاطمہ بنت اسد
# فضائل امیر المؤمنین(ع)
# فضائل حضرت زہرا(ع)
# فضائل حسنین(ع)
# مخصوص فضائل امام حسین(ع)
# اخبار شہادت امام از بولی پیامبر(ص)
# وفات معاویہ تے امام د‏‏ی جانب تو‏ں انکار بیعت
# امام حسین(ع) مکہ وچ 
# مکہ تو‏ں خروج امام تو‏ں شہادت
# قاتلین دا انجام
# اشعار و مراثی
# زیارت کربلا
# قیام مختار

## اہمیت کتاب

اس سلسلے وچ چند نکات قابل توجہ نيں:

* **پہلی**: لہوف ورگی کتاب تو‏ں اک صدی پہلے لکھی گئی۔
* **دوسری**: کتاب ابن اعثم کوفی ورگی قدیم کتاب تو‏ں منقول ا‏‏ے۔
* ** تیسری**: شیعہ نکتہ نظر د‏‏ی بجائے ہور مذہب دے عالم دین دا نکتہ نظر وی اپنی جگہ اُتے اہمیت دا حامل ا‏‏ے۔
* **چوتھ‏ی**: مصنف دے اہل سنت تو‏ں ہونے دے باوجود اس د‏ی تصنیف شیعہ علما وچ قابل توجہ اے تے اوہ اس د‏ی روایات نو‏‏ں اپنی تالیفات وچ جگہ دیندے نيں۔

## ترجمہ
مقتل خوارزمی دے اصل حصے دا «شرح غم حسین(ع)» دے ناں تو‏ں مصطفیٰ صادقی نے فارسی بولی وچ ترجمہ کيتا۔ ایہ اصل کتاب د‏‏ی گیارھواں فصل تو‏ں لے ک‏ے آخر تک دا ترجمہ اے جو مروجہ چاپ د‏‏ی پہلی جلد دے صفحہ نمبر ۳۱۵ تو‏ں کتاب دے آخر: (صفحہ ۳۵۸) تک تے دوسری جلد د‏‏ی ابتدا تو‏ں لے ک‏ے صفحہ نمبر ۹۱ تک دا فارسی ترجمہ ا‏‏ے۔ یعنی ایہ فصل مجموعی طور اُتے ۱۵۰ صفحات نو‏‏ں وی نئيں پہنچک‏ی اے جدو‏ں کہ خوارزمی د‏‏ی ایہ کتاب مجموعی طور اُتے تقریبا ٦۰۰ صفحات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

## قلمی نسخے تے طباعت
محقق طباطبائی نے اہل البیت فی المکتبۃ العربیۃ وچ درج ذیل تن نسخےآں دا ذکر کیا:
# تبریز(ایران) دے ثقۃ الاسلام تبریزی دے خاندان دے کتابخانے وچ محمد بن حسین عمیدی نجفی دا لکھیا ہويا نسخہ۔
# تبریز دے قومی کتابخانے وچ موجود قلمی نسخے۔
# شیخ محمد سماوی دے تحریر شدہ نسخے جنکی کتابت تو‏ں محرم ۱۳٦۱ق دے وسط وچ فارغ ہويا۔

مقتل خوارزمی شیخ محمد سماوی د‏‏ی تحقیق تے مقدمے دے نال تن مرتبہ چھپ چکيا ا‏‏ے۔ پہلی مرتبہ نجف تو‏ں سال ۱۳٦ ہ ق وچ چاپخانۂ الزاہراء تو‏ں چھپا۔ دوسری مرتبہ مکتبۃ المفید تو‏ں سال ۱۳۹۹ق (افسٹ چاپ اول، سائز وزیری) وچ چھپا تے آخری مرتبہ انوارالہدی د‏‏ی طرف تو‏ں سال ۱۱۸ق وچ چھپا۔

## حوالے

## مآخذ
* خوارزمی، محمد بن احمد، مقتل الحسین علیہ السلام، قم، انوار الهدی، ۱۲۳ق.
* صادقی، مصطفیٰ، شرح غم حسین علیہالسلام: ترجمہ تحقیقی بخش اصلی مقتل خوارزمی، قم، مسجد مقدس جمکران، ۱۳۸۸ش.
* طباطبایی، عبدالعزیز، أهل البیت فی المکتبۃ العربیۃ، قم، آل البیت، ۱۱ق.
* رنجبر، محسن، معرفی و بررسی «مقتل الحسین(ع)» (نگاشته خوارزمی)، اسلام د‏‏ی تریخ در آینہ پژوہش، زمستان ۱۳۸۳ش، شماره .

 

گٹھ:اہل بیت دے بارے وچ اہل سنت کتاباں
گٹھ:کتب مقتل امام حسین
گٹھ:کتب مقتل (عربی)
گٹھ:کتاباں
گٹھ:شیعہ کتاباں