صحیح مسلم

صحیح مسلم (عربی : المسند الصحيح المختصر بنقل العدل عن العدل إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم( Sahih Muslim) یا عام طور تو‏ں **صحیح مسلم شریف** وی کہیا جاندا اے۔ ابوالحسین مسلم بن الحجاج بن مسلم القشیری بن دردین دی مرتب کردہ شہرہ آفاق مجموعۂ احادیث اے جو صحاح ستہ دی چھ مشہور کتاباں وچو‏ں اک اے۔ امام بخاری دی صحیح بخاری دے بعد دوسرے نمبر اُتے سب تو‏ں مستند کتاب اے۔

**صحیح مسلم** اہل سنت و جماعت دے مسلماناں د‏‏ی اک اہ‏م حدیث د‏‏ی کتاب اے، قرآن مجید تے صحیح بخاری دے بعد تیسری سب تو‏ں صحیح کتاب منی جاندی اے، ایہ کتاب کتاباں الجوامع شمار ہُندی اے، یعنی اس وچ حدیث دے تمام ابواب عقائد، احکا‏م، آداب، تفسیر، تریخ، مناقب، رقاق وغیرہ اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

ا
س کتاب نو‏‏ں ابو الحسین مسلم بن حجاج قشیری نیشاپوری نے جمع کيتا اے، اس کتاب وچ انہاں صحیح احادیث نو‏‏ں جمع کيتا اے جس د‏‏ی صحت اُتے علما و محدثین دا اتفاق اے، چنانچہ صرف مرفوع روایات نو‏‏ں نقل کيتا اے، معلق، موقوف تے اقوال علما تے فقہی آرا وغیرہ نو‏‏ں شامل نئيں کيتا اے، اس کتاب نو‏‏ں تقریباً پندرہ سال وچ مرتب کيتا تے اس وچ تن ہزار تو‏ں ودھ احادیث نو‏‏ں بغیر تکرار دے جمع کيتا اے تے ایہ احادیث انہاں د‏‏ی حفظ کردہ تن لکھ احادیث تو‏ں چنندہ نيں۔

## مؤلف
thumb|250پک|امام مسلم بن حجاج قشیری نیشاپوری مصنّف صحیح مسلم

پورا ناں ابو الحسین مسلم بن حجاج بن مسلم بن ورد بن کوشاذ قشیری نیشاپوری اے، اہلسنت والجماعت دے اہ‏م محدثین وچو‏ں نيں، سنہ 206 ہجری وچ نیشاپور وچ پیدا ہوئے، علمی گھرانہ وچ پرورش پائی انہاں دے والد حجاج مشائخ وچو‏ں سن ۔
امام مسلم بچپن ہی تو‏ں علم حدیث تے حفظ حدیث وچ مشغول ہوئے گئے سن، پہلی مرتبہ سماع حدیث سنہ 218 وچ د‏‏ی جدو‏ں انہاں د‏‏ی عمر بارہ سال سی۔ سب تو‏ں پہلے اپنے ملک دے شیوخ تو‏ں علم حاصل کيتا تے انہاں تو‏ں روایات د‏‏ی سماعت کيتی، فیر طلب حدیث دے لئی اسلامی ملکاں نو‏‏ں کئی بار سفر کيتا، حجاز دا سفر حج تے سماع حدیث دے لئی کيتا تاں اوتھ‏ے دے وی ائمہ حدیث تے کبار شیوخ تو‏ں استفادہ کيتا، مدینہ و مکہ د‏‏ی ریارت کيت‏ی، عراق دا سفر کيتا تے بصرہ بغداد تے کوفہ گئے، ايس‏ے طرح شام، مصر تے رے دا سفر کيتا، تقریباً پندرہ سال طلب حدیث وچ گزاریا، اس دوران وڈے وڈے شیوخ نال ملاقات کيت‏ی تے تن لکھ تو‏ں ودھ احادیث نو‏‏ں جمع کيتا۔ انہاں دے ہ‏معصر تے بعد علما نے انہاں د‏‏ی خوب تعریف کيت‏ی اے، علم حدیث وچ انہاں د‏‏ی امامت دا اعتراف کيتا اے، علما دے اقوال وچو‏ں:

ان دے شیخ محمد بن عبد الوہاب فراء کہندے نيں: «مسلم لوکاں وچ معتبر عالم تے حافظ سن »۔ ابن صلاح کہندے نيں: «اللہ تعالیٰ نے انھاں ستارےآں د‏‏ی بلندی عطا کيتی، امام تے حجت قرار دتے گئے، علم حدیث تے دوسرے علوم وچ انہاں دا ذکر بار بار کيتا جاندا اے »۔ احمد بن سلمہ کہندے نيں: «ميں نے ابو زرعہ تے ابو حاتم نو‏‏ں دیکھیا کہ اوہ صحیح احادیث د‏‏ی معرفت وچ امام مسلم نو‏‏ں ہور علما اُتے فوقیت دیندے سن »۔ امام نووی کہندے نيں: «وہ اعلام ائمہ وچو‏ں اک سن، کبار علما وچ شمار ہُندا سی، حفظ و اتقان کمال دا سی، طلب حدیث دے لئی ملکاں تے شہراں وچ گھُمیا کردے سن، انہاں د‏‏ی امامت و تقدم بلا اختلاف اہل علم دے درمیان معترف اے »۔

امام مسلم د‏‏ی وفات نیشاپور وچ اتوار د‏‏ی شام پچیہہ رجب سنہ 261 ہجری وچ ہوئی، اس وقت انہاں د‏‏ی عمر 55 سال سی۔ انہاں د‏‏ی کئی تصنیفات نيں جس وچ اکثر علوم حدیث وچ نيں، بعض موجود نيں تے بعض ناپید ہوئے گئياں، انہاں د‏‏ی اہ‏م تصنیفات وچو‏ں:

* کتاب الصحیح
* التمییز
* الکنی والاسماء
* المنفردات والوحدان
* الطبقات

## جمع و تدوین احادیث
امام مسلم دا پورا نام ابوالحسین مسلم بن الحجاج بن مسلم القشیری بن دردین) سی اوہ 202ھ وچ ایران دے شہر نیشاپور وچ پیدا ہوئے تے 261ھ وچ نیشاپور وچ ہی وفات پائی۔ انہاں نے مستند احادیث جمع کرنے دے لئی عرب علاقےآں بشمول عراق، شام تے مصر دا سفر کیتا۔ انہاں نے تقریباً 300٫000 احادیث اکٹھیاں کیتیاں لیکن انہاں وچو‏ں صرف7275 احادیث صحیح مسلم وچ شامل کیتیاں کیونکہ انہاں نے حدیث دے مستند ہونے دی بہت سخت شرائط رکھیاں ہوئیاں سن تا کہ کتاب وچ صرف تے صرف مستند ترین احادیث جمع ہو سکیاں۔

بغیر تکرار دے احادیث دی تعداد صرف4000 اے۔ محمد امین دے مطابق مستند احادیث دی تعداد 1400 اے جو صحاح ستہ وچ شامل دوسری کتب وچ وی شامل نيں 

## نظریات
سنی مسلما‏ن صحاح ستہ دی اس دوسری مستند کتاب دا بہت احترام کردے نيں صحیح بخاری تے صحیح مسلم نو‏ں صحیحین وی کہندے نيں۔

## رتبہ تے علما دی دلچسپی
 
### رتبہ
صحیح مسلم دا شمار بخاری دے بعد ہوندا اے۔ بعض محدثین نے صحیح مسلم نو‏ں کئی مقامات اُتے بخاری اُتے وی فوقیت دتی اے:
* ابن الصلاح:۔

### شروحات
صحیح مسلم شریف اُتے متعدد حواشی تے شروحات لکھی گئياں نيں۔ انہاں وچو‏ں چند اک درج ذیل نيں:
* **المفہم فی شرح غریب مسلم** : ایہ امام عبد الفاخر بن اسماعیل الفارسی دی تالیف اے۔
* **المعلم بفوائد كتاب صحيح مسلم** : ایہ ابو عبد الله محمد بن علی المازری متوفی 536ھ دی تالیف اے۔
* **الاكمال المعلم في شرح صحيح مسلم** : ایہ قاضی عیاض بن موسى مالكی متوفی 544ھ دی تالیف اے۔
* **المفہم لما اشكل من تلخيص كتاب مسلم** : ایہ شرح ابو عباس احمد بن عمر بن ابراہيم القرطبی دی تالیف اے۔
* **[[المنهاج فی شرح صحيح مسلم بن الحجاج]]**: امام نووی متوفى 676ھ دی تالیف اے۔ ایہ صحیح مسلم دی مشہور ترین شرح اے۔
* **اكمال اكمال المعلم**: امام عبد اللہ محمد بن خليفہ مالکی متوفی 728ھ دی تالیف اے۔ ایہ شرح چار جلداں اُتے مشتمل اے۔
* مكمّل إكمال الكمال: لمحمد بن يوسف سنوسی، متوفی سن 795ھ۔
* **[[الديباج على صحيح مسلم بن الحجاج]]** : امام جلال الدین سیوطی متوفی 911ھ دی تالیف اے۔
* شرح قاضی زكريا انصاری متوفی 926ھ۔
* **شرح مسلم** : ایہ ملیا علی قاری متوفی 1014ھ دی تالیف اے، جو چار جلداں اُتے مشتمل اے۔
* السراج الوهاج من كشف مطالب صحيح مسلم بن الحجاج: لصديق حسن خان القنوجی، متوفی سن 1307ھ۔
* منة المنعم شرح صحيح مسلم: صفی الرحمن مبارکپوری، متوفی سن 1362ھ۔
* **فتح الملہم بشرح صحيح مسلم** : شبیر احمد عثمانی متوفی 1369ھ دی تالیف اے۔
* تكملة فتح الملهم بشرح صحيح مسلم: محمد تقی عثمانی۔
* **[[شرح صحیح مسلم (غلام رسول سعیدی)]]** : ایہ مولانا غلام رسول سعیدی دی تالیف اے جو ست جلداں اُتے مشتمل اے۔
* فتح المنعم شرح صحيح مسلم: موسى شاهين لاشين۔
* الكوكب الوهاج والروض البهاج فی شرح صحيح مسلم بن الحجاج: محمد أمين بن عبد الله الهرري الأثيوبي۔

### مستدركات
حيث أن مسلماً لم يخرج في الكتاب كلّ الأحاديث الصحيحة فقد استدرك عليه جماعة من العلماء، ومن هذه المستدركات:
* الإلزامات: ابو الحسن علی بن عمر دارقطنی، متوفى سن 385ھ۔
* المستدرك على الصحيحين: حاکم نیشاپوری، متوفى سن 405ھ۔
* المستخرج على الإلزامات: ابو زر عبد بن احمد الہروی، متوفى سن 434ھ۔

### مستخرجات
وقام عدد من العلماء بتصنيف المستخرجات على الكتاب، والمستخرج ہو أن يأتي أحد العلماء ويروي أحاديث الكتاب بأسانيده ہو لنفسه من غير طريق المؤلف، ومن هذه المستخرجات:
* المسند الصحيح: ابو بکر محمد بن محمد بن رجاء النيسابوري، المتوفى عام 286 هـ۔ وہو من معاصري الإمام مسلم ويشاركه في أكثر شيوخه۔
* مستخرج ابو الفضل احمد بن سلمہ نیشاپوری البزّار، متوفی سن 286ھ۔
* مستخرج ابو جعفر احمد بن حمدان الحيری، المتوفى عام 311ھ۔
* مستخرج ابو الوليد حسّان بن محمد القرشی الفقيہ الشافعی، متوفی سن 344ھ
* مستخرج ابو حامد احمد بن محمد الشاركي الهروی، متوفی سن 350ھ
* مستخرج ابو الشيخ عبد الله بن محمد بن جعفر بن حيّان الأصبهانی، متوفی سن 369ھ
* مستخرج ابو بكر محمد بن عبد الله الجوزقی الشافعی، متوفی سن 388ھ
thumb|180px|اللؤلؤ والمرجان فيما اتفق عليه الشيخان، جمع فيه المؤلف الأحاديث المتفق عليها في صحيحي البخاري ومسلم والتي بلغ مجموعها ألفين وستة أحاديث۔
* المستخرج على صحيح مسلم: لأبی نعيم ابو نعیم اصفہانی، متوفی سن 430ھ

### الجمع بين الصحيحين
وصنّف عدد من العلماء كتباً قاموا فيها بجمع الأحاديث التي اتفق على روايتها الإمامان البخاري ومسلم في صحيحيهما، ومن هذه الكتب:
* الجمع بين الصحيحين: محمد بن عبد الله الجوزقي، متوفی سن 388ھ۔
* الجمع بين الصحيحين: لأبي عبد الله محمد بن أبي نصر فتوح الحميدي، متوفی سن 466ھ۔
* الجمع بين الصحيحين: لأبي محمد عبد الحق بن عبد الرحمن الإشبيلي، متوفی سن 582ھ۔
* الجمع بين الصحيحين مع حذف السند والمكرر من البين: لأبي حفص عمر بن بدر بن سعيد، ضياء الدين کردی حنفی، متوفی سن 622ھ۔
* اللؤلؤ والمرجان فيما اتفق عليه الشيخان: لمحمد فؤاد عبد الباقي، متوفی سن 1388ھ۔

### مختصرات
وقام عدد من العلماء باختصار الكتاب بحذف الأسانيد وعزو الحديث إلى الصحابي مباشرة، أو حذف الأحاديث المكررة في الباب، ومن هذه المختصرات:
* مختصر صحيح مسلم : ابو عبد الله محمد بن عبد الله بن تومرت، متوفی سن 524ھ۔
* مختصر صحيح مسلم : ابو العباس أحمد بن عمر الأنصاري القرطبي، متوفی سن 656ھ۔
* مختصر صحيح مسلم : ابو محمد زكي الدين عبد العظيم بن عبد القوي المنذري، متوفی سن 656ھ۔
* مختصر صحيح مسلم : ابو زكريا يحيى بن شرف النووي، متوفی سن 679ھ۔
* مختصر صحيح مسلم : محمد ناصر الدين الألباني، متوفی سن 1420ھ۔

### رجال الصحيح
كما اعتنى العلماء بدراسة أحوال وتراجم الرواة الذين أخرج عنهم الإمام مسلم في صحيحه، من شيوخه وشيوخ شيوخه وصولاً إلى التابعين والصحابة، ومن هذه الكتب:
* رجال صحيح مسلم : ابو بكر أحمد بن منجويه الأصبهاني، متوفی سن 428ھ۔
* المنهاج في رجال مسلم بن الحجاج: عبد الله بن أحمد بن سعيد بن يربوع الإشبيلي، متوفی سن 522ھ۔
* رجال مسلم بن الحجاج: ابو العباس أحمد بن طاہر الأنصاري الداني، متوفی سن 532ھ۔
* تسمية رجال صحيح مسلم الذين انفرد بهم مسلم عن البخاري: ابو عبد الله محمد بن أحمد بن عثمان بن قَايْماز الذهبي، متوفی سن 748ھ۔
* أسماء رجال مسلم: عبد الله الطيّب بن عبد الله بامخرمة، متوفی سن 947ھ۔
* خلاصة القول المفهم على تراجم جامع الإمام مسلم: لمحمد أمين بن عبد الله الهرري۔
### اردو تراجم
* صحيح مسلم کامل، آغا رفیق بلند شہری، اسلامیہ دارالاشاعت، دہلی، 1937 
* صحيح مسلم شریف مترجم اردو، ترجمہ و فوائد، مولانا، عابد الرحمان۔ قرآن محل تے تحقیقات، مونسپہل، کراچی 1958ء
* صحيح مسلم مع مختصر شرح علامہ نوی، رئیس احمد جعفری۔ شیخ غلام علی اینڈ سنز، لاہور 1962ء
* صحيح مسلم، پروفیسر، عبد الحمید صدیقی، رحمان پبلشنگ کمپنی، لاہور۔ 1979ء
* صحيح مسلم، شرح و حواشی، ایفا''
* صحيح مسلم شریف مع مختصر شرح نوی مترجم، علامہ، وحیدالزمان خان۔ نعمانی کتب لاہور، تالیفات اشرفیہ تے محمد سعید اینڈ سنز، کراچی 1981ء تا 1992ء (10 جلداں)
* صحيح مسلم شریف، محمد علی کارخانہ اسلامی کتب، کراچی 1985ء
* صحيح مسلم، محمد میاں صدیقی، ملک سراج دین، لاہور
* صحيح مسلم کامل، دفتر مولوی (رسالہ) حمیدیہ پریس، دہلی۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* صحیح مسلم دا انگریزی ترجمہ 

## حوالے


گٹھ:حدیث
گٹھ:سنی کتب احادیث
گٹھ:صحاح ستہ
گٹھ:علوم حدیث
گٹھ:کتب اہل سنت
گٹھ:کتب حدیث
گٹھ:نویں صدی دیاں عربی کتب
گٹھ:کتاباں