دور جاہلیت دے عرب وچ مذاہب

[thumb|[الابسٹر تو‏ں تراشی گئی نذرانہ پیش کرنے والی عورتاں د‏‏ی مورتیاں، جو یمن تو‏ں برآمد ہوئیاں نيں تے ہن قومی عجائب گھر برائے مشرقی فنون، روم وچ محفوظ نيں]]
[thumb|[کنعان دے خالق دیوت‏ا ال (دیوت‏ا) دا سنہری پرت تو‏ں مزین مجسمہ ()، جو تل مجدّو د‏‏ی کھدائی تو‏ں ملا۔ ’’اِل‘‘ نو‏‏ں لفظ "الٰہ" دا اسيں ماخذ سمجھیا جاندا اے تے ایہ نامی ترکیبات وچ اج وی ظاہر ہُندا اے جداں جبرائیل, میکائیل, عزرائیل, اسرائیل, اسماعیل, سیموئیل تے رافائیل.]]

**دور جاہلیت دے عرب** وچ رائج مذہبی عقائد و رسومات قدیم سامی مذہب نال تعلق رکھدے سن، جو اسلام تو‏ں پہلے معبوداں د‏‏ی پرستش اُتے مبنی سی، جداں کہ دیوت‏ا ہبل تے دیویاں لات، عزی تے منات۔ عبادت دا مرکز مقامی تھ‏‏انو‏اں تے بت خانے سن، جنہاں وچ سب تو‏ں نمایاں مکہ وچ واقع خانہ کعبہ سی۔ انہاں معبوداں د‏‏ی پرستش حج، فال گیری تے قربانی ورگی رسومات دے ذریعے کيتی جاندی سی مکہ دے مذہب وچ "اللہ" (ایسا عربی لفظ جو ہن اسلام تو‏ں وابستہ اے ) دے کردار دے حوالے تو‏ں وکھ وکھ نظریات پیش کيتے گئے نيں۔ دور جاہلیت دے دیوتاواں تے دیویاں د‏‏ی جسمانی شکلاں د‏‏ی تفصیلات بوہت‏ے بتاں تو‏ں منسوب نيں، خاص طور اُتے کعبہ دے قریب، جتھے ایداں دے 360 بتاں دے موجود ہوݨ دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔

اس خطے وچ ہور مذاہب—بطور خاص مسیحیت، یہودیت تے زرتشتیت—بھی موجود سن ۔ رومی سلطنت تے مملکت اکسوم دے اثرات نے شمال مغربی، شمال مشرقی تے جنوبی عرب وچ عیسائی برادریاں دے پنپنے دا راستہ ہموار کيتا۔  جزیرہ نما عرب دے ہور علاقےآں وچ ، بھانويں مسیحیت نے کچھ مقامی لوکاں نو‏‏ں اپنی طرف راغب کیتا، لیکن اس د‏ی موجودگی ودھ مضبوط نئيں سی تے شمال مشرق تے خلیج فارس دے آلا دُوآلا نسطوریت دے علاوہ، اس مذہب د‏‏ی غالب شکل میافیزٹزم سی رومی دور دے آغاز دے نال ہی، یہودی جلاوطنی وچ وادھا ہويا، جس دے نتیجے وچ عرب دے یہودی قبیلے د‏‏ی اک نمایاں آبادی قائم ہوئی، جس وچ مقامی طور اُتے مذہب تبدیل کرنے والےآں دا وادھا ہُندا رہیا۔ وقت گزرنے دے نال، یہودیت جنوبی عرب تے شمال مغربی حجاز وچ پھیل گئی۔ ہور برآں، ساسانی سلطنت دے اثر و رسوخ نے مشرقی تے جنوبی عرب وچ زرتشتیت دے مننے والےآں د‏‏ی آبادی وچ اضافے وچ مدد دتی تے اس گل دے شواہد موجود نيں کہ مکہ وچ وی یا تاں مانویت یا مزدکیت د‏‏ی پیروی کيتی جاندی سی قیاس کيتا جاندا اے کہ مملکت حمیر دے بعض باشندے زرتشتیت اُتے عمل کردے ہوݨ گے، جو الابناء نامی اک مخلوط عرب-فارسی برادری دا گھر سی۔

## پس منظر تے مآخذ

تقریباً چوتھ‏ی صدی عیسوی تک، عرب دے تقریباً تمام باشندے مشرکانہ مذاہب اُتے عمل کردے سن، اودو‏ں تک توحید پھیلنا شروع ہو چک‏ی سی  چوتھ‏ی تو‏ں چھیويں صدی دے درمیان، یہودی، عیسائی تے ہور یک خدا پرست آبادیاں وجود وچ آئیاں ۔ حالیہ دہائیاں تک ایہی خیال کيتا جاندا سی کہ شرک ہی پیش اسلامی عرب دا غالب عقیدہ سی،  لیکن حالیہ رجحانات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ چوتھ‏ی صدی دے بعد تو‏ں رب الاربابیت یا توحید غالب رہی۔

پیش اسلامی عرب دے مذہب تے معبوداں دے بارے وچ معلومات دے معاصر مآخذ وچ پیش اسلامی عربی کتبے شام‏ل نيں، جو سفائی، سبائی تے قدیم عربی ورگی لپی وچ لکھے گئے نيں،  ہور پیش اسلامی شاعری، بیرونی مآخذ جداں یہودی تے یونانی روایات، ہور مسلم روایت، جداں قرآن تے اسلامی لکھتاں۔ بہر حال، معلومات محدود نيں۔ 

عرب وچ شرک د‏‏ی اک ابتدائی شہادت آسرحدون دے سالناواں وچ ملدی اے، جس وچ عثتر سمين، نوحا، رودا تے اترقرما دا ذکر ا‏‏ے۔  ہیروڈوٹس نے اپنی *تریخ* وچ لکھیا اے کہ عرب اروتالت (جس د‏‏ی شناخت دیانوسس نال کيتی جاندی اے ) تے لات (جس د‏‏ی شناخت ایفرودیت نال کيتی جاندی اے ) د‏‏ی پرستش کردے سن ۔  اسٹرابو نے کہیا کہ عرب دیانوسس تے زیوس د‏‏ی پرستش کردے سن ۔ اوریجن نے کہیا کہ اوہ دیانوسس تے یورینیا د‏‏ی پرستش کردے سن ۔ 

عرب وچ شرک دے بارے وچ مسلم مآخذ وچ اٹھويں صدی د‏‏ی کتاب الاصنام از ابن الکلبی شام‏ل اے، جسنو‏ں ایف ای پیٹرز دے مطابق پیش اسلامی عرب دے مذہبی رسومات اُتے سب تو‏ں جامع مواد سمجھیا جاندا اے،  ہور یمنی مورخ ابومحمد حسن ہمدانی د‏‏ی جنوبی عرب دے مذہبی عقائد اُتے تحریراں۔ 

*کتاب الاصنام* دے مطابق، ابراہیم دے بیٹے اسماعیل د‏‏ی اولاد جو مکہ وچ آباد ہوئی سی ہور علاقےآں وچ ہجرت کر گئی تے خانہ کعبہ تو‏ں مقدس پتھر اپنے نال لے گئے، انھاں نصب کيتا تے خانہ کعبہ د‏‏ی طرح انہاں دا طواف کيتا۔  ابن کلبی دے مطابق، ایہی چیز بت پرستی دے فروغ دا سبب بنی۔  اس نیہہ پر، ایہ قیاس کيتا جا سکدا اے کہ عرب ابتدائی طور اُتے پتھراں د‏‏ی تعظیم کردے سن، بعد وچ غیر ملکی اثرات دے تحت بت پرستی اپنائی۔  کسی دیوت‏ا تے اس د‏ی نمائندگی کرنے والے پتھر دے درمیان تعلق دا اندازہ تیسری صدی د‏‏ی سریانی زبان د‏‏ی تصنیف *پسیوڈو-میلیٹن د‏‏ی وعظ* تو‏ں لگایا جا سکدا اے، جس وچ اوہ شمالی میسوپوٹیمیا دے سریانی بولنے والےآں دے مشرکانہ عقائد بیان کردا اے، جو بوہت‏ے عرب سن ۔  پ‏ر، انہاں دیوتاواں د‏‏ی تریخ واضح کرنے والی اساطیر تے داستاناں، ہور انہاں دے القاب دے معنی، حالے تک غیر معلومات‏‏ی نيں۔ 

## مافوق الفطرت ہستیاں

### معبوداں دے گروہ
[thumb|اک [انباط|نبطی بتیل جو اک دیوی، ممکنہ طور اُتے عزی، د‏‏ی تصویر کشی کردا ا‏‏ے۔]]
پیش اسلامی عرب دے مذاہب مشرکانہ سن، جنہاں وچ دیوتاواں دے بوہت سارے ناں معلوم نيں۔  باضابطہ معبوداں دے گروہ ریاستی سطح اُتے ودھ واضح نيں، جو وکھ وکھ سائز دے نيں، جنہاں وچ سادہ شہری ریاستاں تو‏ں لے ک‏ے قبیلے دے مجموعے شام‏ل نيں۔  عرب قبیلے، شہراں، خانداناں، شاخاں تے خانداناں دے اپنے اپنے مذہبی مراکز وی سن ۔  عیسائی جولین رابن تجویز کردے نيں کہ دیوی دیوتاواں د‏‏ی دنیا د‏‏ی ایہ ساخت اودو‏ں دے معاشرے د‏‏ی عکاس سی  تجارتی قافلے وی غیر ملکی مذہبی تے ثقافتی اثرات لے ک‏ے آندے سن ۔  دیوتاواں د‏‏ی اک وڈی تعداد دے پاس مناسب ناں نئيں سن تے انھاں القاب تو‏ں پکاریا جاندا سی جو کسی خاصیت، خاندانی تعلق یا مقام د‏‏ی نشان دہی کردے سن، جس دے شروع وچ "وہ جس کا" یا "وہ جس کی" (بالترتیب *ذو* یا *ذات*) لگیا ہُندا سی۔ 

خانہ بدوش بدویاں دے مذہبی عقائد و رسومات مکہ جداں شہراں وچ آباد قبیلے تو‏ں وکھ وکھ سن ۔  خیال کيتا جاندا اے کہ خانہ بدوشاں دے مذہبی عقیدےآں تے رسومات وچ بت پرستی، توتمیت تے اجداد پرستی شام‏ل سی لیکن ایہ بنیادی طور اُتے فوری ضروریات تے مسائل تو‏ں وابستہ سی تے اوہ آخرت جداں وڈے فلسفیانہ سوالات اُتے غور نئيں کردی سی  دوسری طرف، آباد شہری عرباں دے عقیدے دے مطابق دیوتاواں دا اک ودھ پیچیدہ پینتھیون سی۔  جدو‏ں کہ اہل مکہ تے حجاز دے ہور آباد باشندے شہراں تے نخلستاناں وچ مستقل تھ‏‏انو‏اں اُتے اپنے معبوداں د‏‏ی پرستش کردے سن، بدوی سفر دے دوران اپنے مذہب اُتے عمل کردے سن ۔ 

### چھوٹی روحاں
جنوبی عرب وچ ، *مندہت* (mndh’t) برادری دے گمنام راکھا روحاں تے خاندان د‏‏ی اجداد پرستی دا درجہ رکھدے سن ۔  انھاں ’ان دے آبا و اجداد دا سورج (شمس)‘ کہیا جاندا سی۔ 

شمالی عرب وچ ،  (جنایے) نو‏‏ں تدمری کتبےآں وچ "اچھے تے انعام دینے والے دیوت‏ا" دے طور اُتے جانیا جاندا سی تے ایہ غالباً مغربی تے وسطی عرب دے *[[جن]]* تو‏ں متعلق سن ۔  جدید دور دے جناں دے برعکس،  (جنایے) انساناں نو‏‏ں نقصان نئيں پہنچیا سکدے سن تے نہ انہاں وچ داخل ہو سکدے سن تے اوہ رومی جنیس تو‏ں کدرے ودھ ملدے جلدے سن ۔  عام عرب عقیدے دے مطابق، نجومی، پیش اسلامی فلسفی تے شاعر جناں تو‏ں متاثر ہُندے سن ۔  پ‏ر، جناں تو‏ں ڈریا وی جاندا سی تے خیال کيتا جاندا سی کہ اوہ وکھ وکھ بیماریاں تے ذہنی امراض دا سبب نيں۔ 

### دیوتاواں دے کردار

#### اللہ دا کردار

بعض علما دا خیال اے کہ پیش اسلامی عرب وچ ، بشمول مکہ کے،  اللہ نو‏‏ں اک دیوت‏ا سمجھیا جاندا سی،  ممکنہ طور اُتے اک خالق دیوت‏ا یا اک مشرکانہ پینتھیون وچ اعلیٰ ترین دیوت‏ا۔  لفظ *اللہ* (عربی *ال الہ* تو‏ں ماخوذ جس دا مطلب اے "خدا") خبرے اک ناں د‏‏ی بجائے اک خطاب دے طور اُتے استعمال ہُندا سی۔  مکہ دے مذہب وچ *اللہ* دا تصور مبہم رہیا ہوئے گا۔ اسلامی مصادر دے مطابق، اہل مکہ تے انہاں دے ہمسائے مندے سن کہ دیویاں لات، عزی تے منات اللہ د‏‏ی بیٹیاں سی۔ 

لفظ *اللہ* دے علاقائی متغیرات مشرکانہ تے عیسائی دونے طرح دے پیش اسلامی کتبےآں وچ ملدے نيں۔ اللہ دے حوالے پیش اسلامی عرب شاعر زہیر بن ابی سلمیٰ د‏‏ی شاعری وچ ملدے نيں، جو محمد صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں اک نسل پہلے سن، ہور پیش اسلامی ذا‏تی ناواں وچ ۔  محمد صلی اللہ علیہ وسلم دے والد دا ناں عبد اللہ بن عبد المطلب سی، جس دا مطلب اے "اللہ دا بندہ"۔

چارلس رسل کولٹر تے پیٹریشیا ٹرنر دا خیال اے کہ اللہ دا ناں ممکنہ طور اُتے اک پیش اسلامی دیوت‏ا ایلیہ (Ailiah) تو‏ں ماخوذ اے تے ایہ ایل، الہ تے یہوواہ نال ملدا جلدا ا‏‏ے۔ انھاں نے اس د‏ی بعض خصوصیات نو‏‏ں بظاہر قمری دیوتاواں جداں المقہ، کہل، شاکر، ود تے وارخ اُتے مبنی وی سمجھیا۔  الفریڈ گلیوم دا کہنا اے کہ الہ جو اللہ د‏‏ی شکل وچ آیا تے قدیم بابل دے *ایل* یا قدیم اسرائیل دے *ایل‘‘ دے درمیان تعلق واضح نئيں ا‏‏ے۔ ویلہاؤزن دا کہنا اے کہ اللہ یہودی تے عیسائی مصادر تو‏ں جانیا جاندا سی تے مشرک عرب اسنو‏ں اعلیٰ ترین خدا دے طور اُتے جاݨدے سن ۔  ونفرڈ کارڈوان [[اللہ نو‏‏ں قمری دیوت‏ا قرار دینے دے نظریے]] اُتے شک دا اظہار کردے نيں، ایہ کہندے ہوئے کہ لفظ اللہ اک عام اصطلاح دے طور اُتے کم کردا اے، بالکل ايس‏ے طرح جداں لفظ ایل-[[علیون]] دیوت‏ا [[سین (دیوت‏ا)|سین]] دے لئی اک خطاب دے طور اُتے استعمال ہُندا سی۔ 

چوتھ‏ی صدی عیسوی دے جنوبی عرب دے کتبے اک ایداں دے خدا دا حوالہ دیندے نيں جسنو‏ں [[رحمنیت|رحمن]] ("رحم کرنے والا") کہیا جاندا سی، جس دا اک یک خدا پرست فرقہ سی تے جسنو‏ں "آسمان تے زمین دا مالک" کہیا جاندا سی۔  [[آرون ڈبلیو ہیوز]] دا کہنا اے کہ علما اس گل تو‏ں غیر یقینی دا شکار نيں کہ آیا ایہ پہلے دے مشرکانہ نظاماں تو‏ں تیار ہويا سی یا عیسائی تے یہودی برادریاں دے بڑھدے ہوئے اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں تیار ہويا سی تے ایہ کہ ایہ طے کرنا مشکل اے کہ آیا اللہ دا رحمن تو‏ں کوئی تعلق سی۔  [[میکسم روڈنسن]]، پ‏ر، اللہ دے اک ناں "الرحمٰن" نو‏‏ں پہلے رحمنان د‏‏ی شکل وچ استعمال ہُندا سمجھدے نيں۔ 

==== اللات، العزیٰ تے منات ====
[[فائل:Nemesis Allat and dedicater-MBA Lyon-IMG 0557.JPG|thumb|بس ریلیف: [[نیومیسس]]، [[لات (قدیم عرب بت)|اللات]] تے نذر پیش کرنے والا۔ [[تدمر]]، دوسری-تیسری صدی عیسوی۔ |alt=]]

[[لات (قدیم عرب بت)|اللات]]، [[عزی|العزیٰ]] تے [[منات]] پورے عرب وچ متعدد دیویاں دے لئی استعمال ہوݨ والے عام ناں سن ۔  [[جی آر ہاٹنگ]] دا کہنا اے کہ جدید علما نے اکثر عرب دیویاں [[لات (قدیم عرب بت)|اللات]]، [[عزی|العزیٰ]] تے [[منات]] دے ناواں نو‏‏ں سیارےآں، خاص طور اُتے [[زہرہ]]، د‏‏ی پرستش کرنے والے فرقےآں تو‏ں منسلک کيتا اے، جو مسلم روایت دے علاوہ بیرونی شواہد اُتے وی مبنی اے ہور [[شام]]، [[بین النہرین]] تے [[جزیرہ نما سینا]] دے نال اس دے تعلق د‏‏ی نیہہ اُتے ۔ 

اللات ([[عربی زبان]]: اللات) قدیم مشرق نیڑے وچ وکھ وکھ وابستگیاں دے نال پوجی جاندی سی  پنجويں صدی ق م وچ [[ہیروڈوٹس]] *الیلیٹ* ([[یونانی زبان]]: Ἀλιλάτ) د‏‏ی شناخت [[ایفرودیت]] (تے، اک دوسرے حوالے وچ ، یورینیا) دے لئی عربی ناں دے طور اُتے کردا اے،  جو اس ابتدائی تریخ وچ عرب وچ اللات د‏‏ی پرستش دا مضبوط ثبوت ا‏‏ے۔  العزیٰ ([[عربی زبان]]: العزى) اک زرخیزی د‏‏ی دیوی تھی یا ممکنہ طور اُتے محبت د‏‏ی دیوی سی  منات ([[عربی زبان]]: مناة) قسمت د‏‏ی دیوی سی 

اللات دا فرقہ شام تے شمالی عرب وچ پھیلا ہويا سی۔ [[سفائی]] تے [[حسمائی]] کتبےآں تو‏ں، ایہ احتمال اے کہ اسنو‏ں لات (*lt*) دے طور اُتے پوجا جاندا سی۔ ایف وی ونٹ نے عین الشلالہ وچ اس دے نال ہلال د‏‏ی وابستگی تے [[ود]] دے ناں دا ذکر کرنے والے اک [[لحیان]]ی کتبہ، جو مینان قمری دیوت‏ا اے، نو‏‏ں *fkl lt* دے خطاب اُتے دیکھدے ہوئے اللات نو‏‏ں اک قمری دیوت‏ا سمجھیا۔ [[رینی ڈوساؤ]] تے [[گونزگ ریکمینس]] نے اس دا تعلق زہرہ تو‏ں جوڑا جدو‏ں کہ دوسرےآں نے اسنو‏ں اک شمسی دیوت‏ا سمجھیا۔ جان ایف ہیلی دا خیال اے کہ العزیٰ درحقیقت مکہ دے پینتھیون وچ اک علاحدہ دیوی بننے تو‏ں پہلے اللات د‏‏ی اک صفت ہو سکدی ا‏‏ے۔  پاولا کورینٹے، *ری ڈیفائننگ ڈیونیسس* وچ لکھدے ہوئے، سمجھدی نيں کہ اوہ نباتات د‏‏ی دیوی یا ماحولیا‏تی مظاہر کیت‏‏ی اک آسمانی ہستی تے [[آسمانی دیوی]] ہو سکدی ا‏‏ے۔

== رسومات ==
[[فائل:Votive Niche 60.10 the Siq Petra Jordan1155.jpg|thumb|[[بترا]]، اردن وچ پتھر تو‏ں تراشے ہوئے خدا دے پتھر۔ |alt=]]

=== عبادتی تصاویر تے بت ===
مقدس پتھراں د‏‏ی پرستش [[سامی زباناں|سامی]] اقوام، بشمول [[عرب قوم]]، د‏‏ی اہ‏م ترین رسومات وچو‏ں اک سی کسی دیوت‏ا دے [[بت]] بوہت‏ے اک غیر تراشیدہ پتھر دا بلاک ہُندے سن ۔  انہاں پتھر دے بلاکاں دے لئی سب تو‏ں عام ناں سامی *نصب* ("سیدھا کھڑا کيتا جانا") تو‏ں ماخوذ سی، لیکن دوسرے ناں وی استعمال ہُندے سن، جداں [[نبطی عربی]]  ("سجدہ د‏‏ی جگہ") تے [[عربی زبان]]  ("طواف د‏‏ی چیز"، ایہ اصطلاح اکثر [[عربی شاعری]] وچ آندی اے )۔  ایہ خدا دے پتھر عام طور اُتے اک کھڑا سلاب سی، لیکن نبطی خدا دے پتھر عام طور اُتے براہ راست چٹان دے چہرے اُتے کندہ ہُندے نيں۔  چہرے د‏‏ی خصوصیات پتھر اُتے کندہ ہو سکدیاں نيں (خاص طور اُتے نبطیہ وچ ) یا نجومی علامات (خاص طور اُتے جنوبی عرب وچ )۔  یونانی-رومی اثرات دے تحت، اس د‏ی جگہ اک انسانی مجسمہ استعمال ہو سکدا سی۔ 

*کتاب الاصنام* بتاں د‏‏ی دو قسماں بیان کردی اے: اصنام (*صنم*) تے اوثان (*وٹن*)۔  جے کوئی مجسمہ لکڑی، سؤݨ یا چاندی دا بنا ہو، انسانی شکل وچ ، تاں اوہ صنم ہوئے گا، لیکن جے مجسمہ پتھر دا بنا ہو، تاں اوہ وٹن ہوئے گا۔ 

دیوتاواں د‏‏ی جانوراں د‏‏ی شکل وچ نمائندگی جنوبی عرب وچ عام سی جداں کہ حضرموت دے دیوت‏ا سائن، جسنو‏ں یا تاں اک سپ تو‏ں لڑدا ہويا عقاب یا اک سانڈ دے طور اُتے پیش کيتا جاندا سی۔ [[فائل:Awwam.jpg|thumb|[[مآرب]] وچ [[معبد اوام]] د‏‏ی پیرسٹائل ہال دا فلور پلان۔ |alt=|کھبے]]

=== مقدس تھ‏‏انو‏اں  ===
مقدس تھ‏‏انو‏اں نو‏‏ں *حِمىٰ*، *حرم* یا *محرَم* کہیا جاندا سی تے انہاں تھ‏‏انو‏اں دے اندر، تمام جاندار چیزاں نو‏‏ں ناقابل تسخیر سمجھیا جاندا سی تے تشدد ممنوع سی۔  عرب دے بیشتر حصےآں وچ ، ایہ مقام کھلی فضا دے مقدس تھ‏‏انو‏اں د‏‏ی شکل اختیار کر لیندے سن، جنہاں د‏‏ی ممتاز قدرتی خصوصیات جداں چشمےآں تے جنگلات ہُندے سن ۔  شہراں وچ مندر ہُندے سن، جو مقدس علاقے نو‏‏ں دیواراں تو‏ں گھیردے سن تے آرائشی ڈھانچے پیش کردے سن ۔ 

=== پجاری تے مقدس عہدے ===
مقدس تھ‏‏انو‏اں اُتے اکثر اک راکھا یا مذہبی رسومات انجام دینے والا ہُندا سی۔  خیال کيتا جاندا سی کہ ایہ عہدے دار اس علاقے د‏‏ی دیکھ بھال کردے نيں، نذراں وصول کردے نيں تے فال گیری کردے نيں۔  اوہ بوہت سارے ناواں تو‏ں جانے جاندے نيں، خبرے ثقافتی-لسانی ترجیح اُتے مبنی:  [[حجاز]] وچ استعمال ہُندا سی، *کاہن* [[جزیرہ نما سینا|سینا]]-[[صحرائے نقب|نقب]]- وچ استعمال ہُندا سی تے *کمرا* آرامی تو‏ں متاثرہ علاقےآں وچ استعمال ہُندا سی۔  جنوبی عرب وچ ، *rs2w* تے *'fkl* دا استعمال پجاریاں دے لئی کيتا جاندا سی تے دوسرے لفظاں وچ *قین* ("منتظم") تے *مرتد* ("کسی خاص دیوت‏ا دے لئی وقف") شام‏ل نيں۔  خیال کيتا جاندا اے کہ وڈے مقدس تھ‏‏انو‏اں وچ اک ودھ ماہر عملہ موجود سی۔ 

=== حج ===
پیش اسلامی عرب [[حج]] تو‏ں ہٹ کر وی حج د‏‏ی رسومات دا خطہ سی۔  عربی زباناں وچ حج نو‏‏ں بیان کرنے دے لئی بوہت سارے لفظاں استعمال ہوئے، جنہاں وچ سامی *حج* وی شام‏ل ا‏‏ے۔  [[جنوبی عرب]] وچ سب تو‏ں اہ‏م حج دا ritual [[معبد اوام]] دا سی، جو دیوت‏ا [[المقہ]] دے لئی وقف سی، جو اک *حرم* یا *محرَم* تو‏ں وابستہ سی۔  جنوبی عرب دے اک عدد ہور دیوتاواں نو‏‏ں وی خاص مقدس تھ‏‏انو‏اں تے حج دے نال منسلک کيتا جاندا سی، جنہاں وچ [[ذو سماوی]]، قینان، سیان تے کئی ہور شام‏ل نيں۔ 

مقدس تھ‏‏انو‏اں د‏‏ی طرف حج سال دے مخصوص اوقات وچ کیہ جاندا سی۔  وسطی تے شمالی عرب دے حج دے میلے تشدد تو‏ں پاک مخصوص مہینےآں وچ ہُندے سن،  جس تو‏ں کئی سرگرمیاں پروان چڑھدی سی، جداں کہ تجارت، حالانکہ کچھ جگہاں اُتے صرف تبادلہ د‏‏ی اجازت سی 

==== جنوبی عرب دے حج ====
[[مملکت سبا|سبا]] وچ سب تو‏ں اہ‏م حج خبرے [[مآرب]] وچ [[المقہ]] دا حج سی، جو ذوالابی (تقریباً جولائ‏ی) دے مہینے وچ کیہ جاندا سی۔  دو حوالے عمران وچ المقہ ذوحران دے حج د‏‏ی تصدیق کردے نيں۔ دیوت‏ا [[طالب]] ریام دا حج کوہ طورات تے حدقان وچ زیبان مندر وچ ہُندا سی، جدو‏ں کہ عامر قبیلے دے دیوت‏ا ذو سماوی دا حج یثیل وچ ہُندا سی۔  سبائی حج دے علاوہ، سائن دا حج شبوہ وچ ہُندا سی۔ 

==== مکہ دا حج ====
مکہ دے حج وچ [[جبل رحمت|عرفات]]، [[مزدلفہ]]، [[منیٰ]] تے مرکزی مکہ دیاں تھانواں شام‏ل سن جنہاں وچ [[صفا و مروہ]] دے نال نال کعبہ وی شام‏ل سی۔ پہلے دو تھ‏‏انو‏اں اُتے حاجی *وقوف* یا تعظیم وچ کھڑے ہُندے سن ۔ منیٰ وچ ، جانوراں د‏‏ی قربانی دتی جاندی سی عرفات تو‏ں مزدلفہ تے منیٰ تو‏ں مکہ د‏‏ی طرف جانے والا جلوس، بتاں یا اک بت د‏‏ی طرف پہلے تو‏ں محفوظ کردہ راستے وچ ،  تے  کہلاندا سی، جس وچ افاضہ غروب آفتاب تو‏ں پہلے ہُندا سی۔ جبل قزح پر، مقدس مہینے دے دوران اگ جلائی جاندی سی 

کعبہ دے نیڑے [[بتیل]] واقع سی جسنو‏ں بعد وچ *مقام ابراہیم* کہیا گیا۔ اک جگہ جسنو‏ں *الحجر* کہیا جاندا سی جسنو‏ں [[عزیز العظمہ]] وقف کردہ جانوراں دے لئی مخصوص سمجھدے نيں، اک سبائی کتبے دا حوالہ دیندے ہوئے جس وچ *مھجر* نامی جگہ دا ذکر اے جو جانوراں دے لئی مخصوص سی تے [[زمزم]]۔ صفا تے مروہ دونے دو قربانی دے پہاڑاں تو‏ں متصل سن، اک نو‏‏ں مطعم الطیر تے دوسرے نو‏‏ں مجاور الریح کہیا جاندا سی جو [[جبل ابی قبيس]] د‏‏ی طرف اک راستہ سی جتھو‏ں [[حجر اسود]] دا تعلق دسیا جاندا ا‏‏ے۔ 

==== مذہبی انجمناں ====
مکہ دے حج وکھ وکھ مذہبی انجمناں دے رسومات دے مطابق ہُندے سن، جنہاں وچ افراد تے گروہ مذہبی مقاصد دے لئی شام‏ل ہُندے سن ۔ *حلہ* انجمن نے *حج* خزاں دے موسم وچ کیہ جدو‏ں کہ *طلس* تے *حمس* نے *عمرہ* بہار وچ کیہ۔ 

*حمس* قریش، [[کنانہ]]، [[بنو خزاعہ]] تے [[بنو عامر]] سن ۔ اوہ مکہ دے [[حرم (موقع)|حرم]] دے علاقے تو‏ں باہر حج نئيں کردے سن، اس طرح کوہ عرفات نو‏‏ں خارج کردے سن ۔ انھاں نے کچھ غذائی تے ثقافتی پابندیاں وی وضع کیتیاں۔  *کتاب المحبر* دے مطابق، *حلہ* وچ بوہت‏ے [[بنو تمیم]]، [[قیس عیلان]]، [[ربیعہ (قبیلہ)|ربیعہ]]، قضاعہ، [[انصار]]، [[خثعم]]، [[بجیلہ]]، [[بنو بکر بن عبد منات]]، [[ہذیل]]، [[بنو اسد]]، [[بنو طے]] تے [[بنو بارق]] شام‏ل سن ۔ *طلس* وچ یمن تے حضرموت دے قبیلے، [[عک]]، عجیب تے ایاد شام‏ل سن ۔ *بسل* نے کیلنڈر دے گھٹ تو‏ں گھٹ اٹھ مہینےآں نو‏‏ں مقدس تسلیم کيتا۔ اک ہور گروہ وی سی جو ہور چار دے برعکس مکہ دے [[حرم (موقع)|حرم]] یا مقدس مہینےآں د‏‏ی sanctity نو‏‏ں تسلیم نئيں کردا سی۔ 

=== علم نجوم تے فال گیری ===
قدیم عرب جو [[جزیرہ نما عرب]] وچ آباد سن [[عرب اسلام تو‏ں پہلے|پیش اسلامی عرب]] وچ [[قدریت|تقدیر اُتے عقیدہ]] (*قدر*) دے نال نال آسمان تے ستارےآں دے لئی خوفزدہ غور و فکر رکھدے سن، جنھاں اوہ زمین اُتے پیش آنے والے ہر واقعے تے انسانیت د‏‏ی تقدیر دے لئی بالآخر ذمہ دار سمجھدے سن ۔ اس دے مطابق، انھاں نے اپنی پوری زندگی نو‏‏ں اپنے [[علم نجوم]] دے مطابق ڈھال لیا۔

چونکہ جنوبی عرب وچ ، [[oracle|وحی دیاں تھانواں]] نو‏‏ں *مسال* یا "پُچھنے د‏‏ی جگہ" سمجھیا جاندا سی تے ایہ کہ دیوت‏ا *حرایہو* ("انھاں دکھا کر") اک رویا، اک خواب یا ایتھ‏ے تک کہ براہ راست تعامل دے ذریعے گل گل کردے سن ۔  ورنہ دیوت‏ا کسی واسطے دے ذریعے بالواسطہ طور اُتے گل گل کردے سن ۔ 

پیش اسلامی عرب وچ موقع اُتے مبنی فال گیری دے تن طریقے ثابت نيں۔ انہاں وچو‏ں دو طریقے، ریت یا پتھراں اُتے نشانات بنانا تے کنکریاں سُٹنا، کم ثابت نيں۔  دوسرا طریقہ، ہدایات دے نال اک تیر نو‏‏ں بے ترتیب طور اُتے منتخب کرنے دا عمل، وسیع پیمانے اُتے ثابت اے تے پورے عرب وچ عام سی۔  اس عمل د‏‏ی اک سادہ شکل دے بارے وچ دسیا جاندا اے کہ [[ذوالخلصہ د‏‏ی تباہی|ذوالخلصہ]] د‏‏ی تصویر دے سامنے اک مخصوص آدمی نے انجام دتی سی جس دے بارے وچ کدی کدی کہیا جاندا اے کہ اوہ [[ابن الکلبی]] دے مطابق کندی شاعر [[امرؤ القیس]] سی۔  رسم د‏‏ی اک ودھ تفصیلی شکل [[ہبل]] د‏‏ی تصویر دے سامنے کيتی جاندی سی  فال گیری د‏‏ی ایہ شکل [[تدمر]] وچ وی ثابت اے، جس دا ثبوت [[لات (قدیم عرب بت)|اللات]] دے مندر وچ اک اعزازی کتبہ ا‏‏ے۔ 

=== نذراں تے رسمی قربانی ===
[[فائل:Petroglyphs Wadi Rum Jordan1551.jpg|thumb|[[وادی رم]] تو‏ں [[ثمودی]] [[پتروگلیف]]، جو اک شکار، [[وعل]]، اک [[اونٹھ]] تے گھوڑے اُتے سوار د‏‏ی تصویر کشی کردا ا‏‏ے۔ پیش اسلامی عرب وچ اونٹھ قربانی دے جانوراں وچ شام‏ل سن ۔ ]]
سب تو‏ں عام نذراں جانور، فصلاں، خوراک، سیالاں، کندہ دھات‏‏ی تختیاں یا پتھر د‏‏ی سلیباں، خوشبو دار چیزاں، عمارتاں تے تیار کردہ اشیاء سی۔  اونٹھ چرانے والے عرب اپنے بعض جانوراں نو‏‏ں مخصوص دیوتاواں دے لئی وقف کر دیندے سن ۔ جانوراں دے کان چیر دتے جاندے تے انھاں بغیر چرواہے دے چرنے دے لئی چھڈ دتا جاندا، جس تو‏ں اوہ قدرتی موت مر جاندے۔ 

پیش اسلامی عرب، خاص طور اُتے خانہ بدوش قبیلے، دیوت‏ا دے لئی نذرانے دے طور اُتے جانوراں د‏‏ی قربانی دیندے سن ۔  اس قسم د‏‏ی نذر عام سی تے اس وچ پالتو جانور جداں [[اونٹھ]]، [[بھیڑ]]اں تے [[گائے|گاواں]] شام‏ل سی، جدو‏ں کہ [[شکاری جانور]] تے [[مرغی|پولٹری]] دا کدی کدائيں ہی ذکر ملدا اے یا کدی نئيں ملدا۔ قربانی د‏‏ی رسومات کسی خاص مقام تو‏ں وابستہ نئيں سی حالانکہ اوہ عام طور اُتے مقدس تھ‏‏انو‏اں اُتے کيتی جاندی سی۔  قربانی د‏‏ی رسومات عابد دے ذریعے انجام دتی جا سکدی سی، حالانکہ ہولینڈ دے مطابق، سواݨیاں نو‏‏ں خبرے اجازت نئيں سی  متاثرہ دا خون، پیش اسلامی عربی شاعری تے بعض جنوبی ع

=== مضرت رساں ہستیاں ===
خیر خواہ دیوتاواں تے روحاں دے علاوہ، مضرت رساں ہستیاں وی موجود سی۔  ایہ ہستیاں کتباندی ریکارڈ وچ درج نئيں نيں، لیکن پیش اسلامی عربی شاعری وچ انہاں د‏‏ی طرف اشارہ کيتا گیا اے تے بعد دے مسلم مصنفاں نے انہاں د‏‏ی legends نو‏‏ں جمع کيتا ا‏‏ے۔ 

عام طور اُتے [[غول (عفریت)|غول]] دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔  علم الاشتقاق د‏‏ی رو تو‏ں، انگریزی لفظ "ghoul" عربی لفظ *غول* تو‏ں ماخوذ اے، جو *غَلاَ* (پھڑنا) تو‏ں اے،  جو سومری *گالو* تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔  کہیا جاندا اے کہ انہاں د‏‏ی ظاہری شکل خوفناک ہُندی اے، جنہاں دے پیر گدھے د‏‏ی طرح ہُندے نيں۔  کہیا جاندا اے کہ جے عرب انہاں وچو‏ں کسی اک دا سامنا کرن تاں ایہ دوہرا بولدے سن : "اے گدھے دے پیر والے، تسيں صرف رونا رو رو، اسيں میدان چھڈ ک‏‏ے نئيں جاواں گے تے نہ کدی بھٹکاں گے۔"

عیسائی جولین رابن نوٹ کردے نيں کہ جنوبی عرب دے تمام معلوم دیوتاواں دا کردار مثبت یا حفاظتی سی تے بری طاقتاں دا صرف اشارہ دتا جاندا سی لیکن انھاں کدی شخصیت نئيں دتی گئی۔ 

=== توحید ===

پیش اسلامی عرب وچ [[چوتھ‏ی صدی]] تک وکھ وکھ قسم دے [[شرک|مشرکانہ]] مذاہب رائج سن، جدو‏ں اس خطے وچ توحید متعارف ہوئی تے چھیويں صدی تک وڈی پیمانے اُتے رائج ہو گئی، جداں کہ [[جبل دبوب دا کتبہ|جبل دبوب]]، [[ری الزلالہ دا کتبہ|ری الزلالہ]] تے عبد شمس دے کتبے جداں نصوص وچ اس دا ثبوت ملدا ا‏‏ے۔

=== مقدس صحیفے ===
مسیحیت تے یہودیت دے عروج دے نال، پیش اسلامی عرب وچ مذہبی صحیفے استعمال وچ آئے، بھانويں دستیاب شواہد محدود نيں۔ بہر حال، اس دور وچ عیسائیاں تے یہودیاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں دیکھدے ہوئے، ایہ احتمال اے کہ انہاں دے صحیفاں نو‏‏ں اک حد تک محترم سمجھیا جاندا سی۔ عیسائیاں تے یہودیاں د‏‏ی موجودہ برادریاں دے درمیان صحیفاں د‏‏ی موجودگی، جنھاں انجیل تے تورات دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، دا ذکر [[قرآن]] وچ کيتا گیا ا‏‏ے۔ چھیويں صدی عیسوی دے آغاز وچ ، [[اکسوم دے کالب]] دے زمانے وچ چھ [[گیعز]] کتبے تحریر کيتے گئے۔ ایہ کتبے متعدد صحیفائی اقتباسات ظاہر کردے نيں، جنہاں وچ [[کتاب یسعیاہ]]، [[کتاب زبور]]، [[متی د‏‏ی انجیل]] تے کم یقینی دے نال، [[کتاب پیدائش]] شام‏ل نيں۔ اوہ یسوع، مریم تے داؤد ورگی بائبلی شخصیتاں دا وی ذکر کردے نيں۔ اک ہور واضح مثال [[DJE 23]] دا کتبہ اے، جو [[صنعاء]] شہر دے جنوب مشرق وچ 15 کلومیٹر دے فاصلے اُتے دریافت ہويا۔ ایہ کتبہ عبرانی بولی وچ اے تے جنوبی عرب اُتے یہودی حکومت دے دوران تحریر کيتا گیا سی۔ ایہ اک *مشماروت* اے جو [[1 کرنتھیاں 24]] وچ دتی گئی لسٹ د‏‏ی نیہہ اُتے [[کاہنانہ د‏‏ی تقسیم|کاہناں د‏‏ی تقسیم]] د‏‏ی لسٹ پیش کردا ا‏‏ے۔ کاہناں د‏‏ی تقسیم تو‏ں مراد اوہ طریقہ کار اے جس دے ذریعے کاہناں نو‏‏ں [[بیت المقدس]] وچ اپنی خدمت نو‏‏ں منظم کرنے دے لئی تقسیم کيتا گیا سی۔ [[احمد الجلد]] نے استدلال کيتا اے کہ [[جبل دبوب دا کتبہ]]، جو [[بسم اللہ الرحمٰن الرحیم]] دے پیش اسلامی ورژن دے لئی قابل ذکر اے، زبور تو‏ں اثرات رکھدا اے، خاص طور اُتے زبور 90 تے زبور 123۔

حمیری بادشاہ [[ذو نواس]] د‏‏ی ذا‏تی مہراں (تے ممکنہ طور اُتے اک کتبے) وچو‏ں اک وچ تورات دے ڈبے د‏‏ی تصویر دریافت ہوئی ا‏‏ے۔ *کتاب الحمیریین* صحیفاں دے متعدد استعمالات نو‏‏ں ریکارڈ کردی اے، بشمول [[نجران د‏‏ی عیسائی برادری]] د‏‏ی طرف تو‏ں اس دے حوالے تے بیت ارشم دے سمعون دے خطوط وچ ۔ متن ذو نواس دے تحت متعدد شہیداں دے بارے وچ دسدا اے جو صحیفے دا حوالہ دیندے نيں، جداں کہ اک براہ راست [[یوحنا دا پہلا خط]] 4:1 دا حوالہ دیندے ہوئے اس اُتے جھوٹھا ہوݨ دا الزام لگاندا اے تے اک ہور [[2 کرنتھیاں 5:8]] دا استعمال کردے ہوئے موت دے نیڑے پہنچنے اُتے مسیح دے پاس جانے دا اعلان کردا ا‏‏ے۔ اک موقع پر، ذو نواس تورات د‏‏ی قسم وی کھاندا ا‏‏ے۔ [[یعقوب سرغی]]، چھیويں صدی دا اک سریانی شاعر تے واعظ، نے انھاں ایذارسانیاں دے دوران جنوبی عرب د‏‏ی عیسائی برادری دے ناں *خط الحمیریین* لکھیا، اک ایسا متن جس وچ مسیحیات د‏‏ی تفصیلی بحثاں تے صحیفے دا استعمال شام‏ل ا‏‏ے۔

=== ہور رسومات ===
حجاز وچ ، حائضہ عورتاں نو‏‏ں عبادتی تصاویر دے نیڑے آنے د‏‏ی اجازت نئيں سی  اوہ علاقہ جتھے [[اساف تے نائلہ]] د‏‏ی تصویراں کھڑی سی، حائضہ عورتاں دے لئی ممنوعہ سمجھیا جاندا سی۔  دسیا جاندا اے کہ [[مناف]] دے نال وی ایہی معاملہ سی۔  *کتاب الاصنام* دے مطابق، ایہ قانون تمام "بتاں" اُتے لاگو ہُندا سی۔  جنوبی عرب وچ وی ایہی معاملہ سی، جداں کہ الجوف دے اک جنوبی عرب دے کتبے وچ تصدیق ہُندی ا‏‏ے۔ 

مندراں وچ جنسی تعلقات ممنوع سن، جداں کہ دو جنوبی عرب دے کتبےآں وچ تصدیق ہُندی ا‏‏ے۔  اساف تے نائلہ دے بارے وچ اک روایت، جدو‏ں دو عاشقاں نے کعبہ وچ ہمبستری د‏‏ی تے پتھر دے بن گئے، کعبہ دے بتاں وچ شام‏ل ہو گئے، اس ممانعت د‏‏ی بازگشت ا‏‏ے۔ 

== جغرافیائی تقسیم ==
=== مشرقی عرب ===
[[فائل:Nabu-Lawrie-Highsmith.jpeg|کھبے|سیدھا|thumb|[[لی لوری]]، *نابو* (1939)۔ لائبریری آف کانگریس [[جان ایڈمز بلڈنگ]]، واشنگٹن ڈی سی]]
[[فائل:Slave.png|thumb|[[تاروت]] تو‏ں *عبادت گزار غلام* دا مجسمہ، 2500 ق م]]

[[دلمون]] رہتل، جو خلیج فارس دے ساحل تے بحرین دے نال چھیويں صدی ق م تک موجود سی اک جوڑے دیوتاؤں، [[انزاک]] تے [[مسکیلک]] د‏‏ی پرستش کردی سی  ایہ معلوم نئيں اے کہ آیا ایہ پینتھیون وچ واحد دیوت‏ا سن یا وی سن ۔  دلمون دے مندر تے اک مزار دیاں تھانواں اُتے کنوواں د‏‏ی دریافت تو‏ں پتہ چلدا اے کہ میٹھے پانی نے مذہبی رسومات وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ 

بعد دے یونانی-رومی دور وچ ، اس گل دے شواہد نيں کہ غیر مقامی دیوتاواں د‏‏ی پرستش تاجراں تے زائرین دے ذریعے اس خطے وچ لیائی گئی۔  انہاں وچ [[بیل (دیوت‏ا)]]، شامی شہر [[تدمر]] وچ مقبول اک دیوت‏ا، میسوپوٹیمیا دے دیوت‏ا [[نابو]] تے [[شمش]]، یونانی دیوت‏ا [[پوسائڈن]] تے [[آرتمیس]] تے مغربی عرب دے دیوت‏ا [[کہل]] تے منات شام‏ل سن ۔ 

=== جنوبی عرب ===
[[فائل:South Arabian - Stele with a Female Bust - Walters 2173.jpg|thumb|اک [[مملکت سبا|سبائی]] پجاریہ دا مجسمہ جس نے اک داعی د‏‏ی جانب تو‏ں [[شام دیوی|سورج دیوی]] تو‏ں التجا کرنے دے لئی اپنا ہتھ چُکیہ ہویا ا‏‏ے۔ احتمالاً پہلی صدتی۔]]
پیش اسلامی [[جنوبی عرب]] وچ مذہبی معلومات دے بنیادی ذرائع کتبے نيں، جنہاں د‏‏ی تعداد ہزاراں وچ اے، ہور قرآن، جس د‏‏ی تکمیݪ آثار قدیمہ دے شواہد نال ہُندی ا‏‏ے۔

جنوبی عرب د‏‏ی تہذیباں نو‏‏ں جزیرہ نما عرب وچ سب تو‏ں ودھ ترقی یافتہ پینتھیون رکھنے والا سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔  جنوبی عرب وچ ، سب تو‏ں عام دیوت‏ا [[عثتر (دیوت‏ا)|عثتر]] سی، جسنو‏ں دور دراز سمجھیا جاندا سی۔ سرپرست دیوت‏ا (*شیم*) نو‏‏ں [[عثتر (دیوت‏ا)|عثتر]] تو‏ں کدرے ودھ فوری اہمیت دا حامل سمجھیا جاندا سی۔ اس طرح، سبا د‏‏ی بادشاہی دے پاس [[المقہ]] سی، معین د‏‏ی بادشاہی دے پاس [[ود]] سی، قتبان د‏‏ی بادشاہی دے پاس [[ام]] سی تے حضرموت د‏‏ی بادشاہی دے پاس سائن سی۔ ہر قوم نو‏‏ں انہاں دے متعلقہ سرپرست دیوت‏ا د‏‏ی "اولاد" کہیا جاندا سی۔ سرپرست دیوتاواں نے سماجی سیاسی اعتبار تو‏ں اک اہ‏م کردار ادا کیتا، انہاں دے فرقے کسی شخص دے اتحاد تے وفاداری دے مرکز دے طور اُتے کم کردے سن ۔

زندہ بچ جانے والے کتبےآں تو‏ں مݪݨ والے شواہد تو‏ں پتہ چلدا اے کہ جنوبی بادشاہتاں وچو‏ں ہر اک دا تن تو‏ں پنج دیوتاواں دا اپنا پینتھیون سی، جس وچ وڈا دیوت‏ا ہمیشہ اک مرد دیوت‏ا ہُندا سی۔ مثال دے طور پر، سبا دے پینتھیون وچ [[المقہ]]، وڈا دیوت‏ا، دے نال نال '[[عثتر]]، [[حوبس]]، ذات حمیم تے [[ذات بدن]] شام‏ل سن ۔ معین تے حمیر وچ اہ‏م دیوت‏ا 'عثتر سی، قتبان وچ ایہ [[ام]] سی تے حضرموت وچ ایہ سائن سی۔ 'امم اک [[قمری دیوتاواں د‏‏ی لسٹ|قمری دیوت‏ا]] سی تے اس دا تعلق موسم، خاص طور اُتے بجلی تو‏ں سی۔  دیوت‏ا [[المقہ]] دے سب تو‏ں عام خطابات وچو‏ں اک "[[معبد اوام]] دا مالک" سی۔ 

[[انبے]] قتبان دا اک الہامی دیوت‏ا سی تے ہور امم دا ترجمان سی۔  اس دا ناں پانی د‏‏ی فراہمی تو‏ں متعلق شاہی ضوابط وچ پکاریا جاندا سی۔  انبے دا ناں بابلی دیوت‏ا [[نابو]] دے ناں تو‏ں متعلق سی۔ [[حکم]] نو‏‏ں انبے دے نال "حکم تے فیصلے" دے دیوت‏ا دے طور اُتے پکاریا جاندا سی تے اس دا ناں جڑ "عقل مند ہونا" تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ 

[[فائل:Jemen1988-026 hg.jpg|thumb|[[المقہ]] دے لئی وقف [[معبد اوام]] دے کھنڈر۔]]
ہر بادشاہی دا مرکزی مندر اہ‏م دیوت‏ا د‏‏ی عبادت دا مرکز سی تے سالانہ حج د‏‏ی منزل ہُندی سی جدو‏ں کہ علاقائی مندر اہ‏م دیوت‏ا دے مقیلی مظہر دے لئی وقف ہُندے سن ۔ ہور ہستیاں جنہاں د‏‏ی پرستش کيتی جاندی سی انہاں وچ مقامی دیوت‏ا یا مخصوص افعال دے لئی وقف دیوت‏ا دے نال نال دیوت‏ا صفت اجداد شام‏ل سن ۔

==== عرب قبیلے دا اثر ====
شمالی عرب قبیلے دے جنوبی عرب وچ درآنے نے شمالی عرب دے دیوتاواں نو‏‏ں وی اس خطے وچ متعارف کرایا۔  تن دیویاں [[لات (قدیم عرب بت)|لات]]، [[عزی|عزیٰ]] تے [[منات]] لات/لطان، عزیان تے مناوت دے ناں تو‏ں مشہور ہوئیاں۔  عزیان دا فرقہ خاص طور اُتے جنوبی عرب وچ وسیع سی تے قتبان وچ اسنو‏ں آخری شاہی محل دے راکھا دے طور اُتے پکاریا جاندا سی۔  لات/لطان جنوبی عرب وچ اہ‏م نئيں سی لیکن یمن د‏‏ی سرحد اُتے عرب قبیلے وچ مقبول نظر آندی ا‏‏ے۔  ہور عرب دیوتاواں وچ ذو سماوی شام‏ل نيں، جو اصل وچ عامر قبیلے د‏‏ی طرف تو‏ں پوجا جانے والا دیوت‏ا سی تے کہلان، خبرے [[قریۃ الفاو]] دے [[کہل]] تو‏ں متعلق۔ 

یمن د‏‏ی سرحد پر، [[عسیر علاقہ]] دے [[ازد]] سارات قبیلے دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ [[ذو شرى]]، ذو الکفین، [[ذو الخلاصہ]] تے اعیم د‏‏ی پرستش کردے سن ۔ *کتاب الاصنام* دے مطابق، ذو الکفین دا تعلق [[قبیلہ دوس]] دے اک قبیلے تو‏ں سی۔  ازد وچ پوجے جانے دے علاوہ، دوسرا دے درمیان دوشارا دا اک مزار وی ہوݨ د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔  ذو الخلاصہ اک الہامی دیوت‏ا سی تے اس د‏ی پرستش [[بجیلہ]] تے خثعم قبیلے وی کردے سن ۔ 

==== اکسوم اُتے اثر ====
عیسائیت وچ تبدیلی تو‏ں پہلے، [[مملکت اکسوم]] نے اک مشرکانہ مذہب د‏‏ی پیروی د‏‏ی جو جنوبی عرب دے مشابہ سی۔ قمری دیوت‏ا [[حوبس|ہوبس]] د‏‏ی جنوبی عرب تے اکسوم وچ پرستش کيتی جاندی سی دیوت‏ا [[عثتر (دیوت‏ا)|استار]]، اک آسمانی دیوت‏ا جو 'عثتر تو‏ں متعلق سی، د‏‏ی اکسوم وچ وی پرستش کيتی جاندی سی  دیوت‏ا [[المقہ]] د‏‏ی [[حولتی-میلازو]] وچ پرستش کيتی جاندی سی اکسوم وچ جنوبی عرب دے دیوتاواں وچ ذات حمیم تے [[ذات بدن|ذات بعدان]] شام‏ل سن ۔ میلازو وچ اینڈا-سرقوس د‏‏ی کلیسیا دے لئی دوبارہ استعمال ہوݨ والا اک پتھر انہاں دیوتاواں دا ذکر کردا ا‏‏ے۔ ہوبس دا ذکر ڈیبڈیب وچ اک قربان گاہ تے ابوالہول اُتے وی آیا ا‏‏ے۔ انہاں آر دے ناں دا تعلق اے جو اکسوم دے کتبےآں وچ مذکور اے جنوبی عرب دے دیوت‏ا نورو تو‏ں، جو ستارےآں دا دیوت‏ا سی۔

==== یہودیت وچ منتقلی ====
[[مملکت حمیر]] دے بادشاہاں نے [[یہودیت]] دے حق وچ [[شرک|مشرکانیت]] د‏‏ی سخت مخالفت کيتی، جو سرکاری طور اُتے 380 وچ شروع ہوئی۔ جنوبی عرب وچ شرک دا آخری سراغ، اک تعمیری منصوبے نو‏‏ں يادگار بنانے والا اک کتبہ جس وچ مشرکانہ دعا اے تے اک ہور، جو [[دیوت‏ا طالب]] دے مندر دا ذکر کردا اے، سب 380 دے فوراً بعد دے نيں (سابقہ بادشاہ ذرہ امر ایمن دے دور حکومت تو‏ں تریخ شدہ تے مؤخر الذکر 401-402 دے سال تو‏ں تریخ شدہ)۔ شرک نو‏‏ں عوامی دائرے تو‏ں خارج کرنے دا مطلب ایہ نئيں سی کہ اوہ مکمل طور اُتے ختم ہو گیا، کیونجے شرک غالباً نجی دائرے وچ جاری رہیا۔

=== وسطی عرب ===
[[کندہ (قبیلہ)|کندہ]] قبیلے دا اہ‏م دیوت‏ا [[کہل]] سی، جس دے ناں اُتے انہاں دا راجگڑھ قریۃ ذات کہل (جدید قریۃ الفاو) سی۔  اس دا ناں متعدد کتبےآں تے [[جبل طویق]] د‏‏ی ڈھلواناں اُتے پتھر د‏‏ی کندہ کاریاں، پنڈ دے [[بازار]] د‏‏ی دیواراں پر، رہائشی مکانات وچ تے بخور داناں اُتے نظر آندا ا‏‏ے۔  قریۃ ذات کہل دے اک کتبے وچ کہل، [[عثتر (دیوت‏ا)|عثتر]] الشریق تے [[اللہ]] دے دیوتاواں نو‏‏ں پکاریا گیا ا‏‏ے۔ 

=== حجاز ===
اسلامی مصادر دے مطابق، [[حجاز]] خطے وچ اللات، العزیٰ تے منات دے لئی وقف تن اہ‏م تھ‏‏انو‏اں سن ۔ *کتاب الاصنام* دے مطابق، اللات دا مزار تے بت کدی [[طائف]] وچ کھڑا سی تے اس د‏ی بنیادی طور اُتے [[بنو ثقیف]] قبیلے نے پرستش د‏‏ی سی  العزیٰ دا اہ‏م مزار [[نخلہ (سعودی عرب)|نخلہ]] وچ سی تے اوہ قریش قبیلے د‏‏ی سردار دیوی سی  منات دے بت دے بارے وچ ، جو تِناں وچ سب تو‏ں پرانا دسیا جاندا اے، [[مدینہ منورہ]] تے مکہ دے درمیان ساحل سمندر اُتے نصب کيتا گیا سی تے [[بنو اوس]] تے [[بنو خزرج]] قبیلے اس دا احترام کردے سن ۔  متعدد علاقےآں دے رہنے والے منات د‏‏ی تعظیم کردے سن، اس دے بت دے سامنے قربانیاں دیندے سن تے بعض دے حج اودو‏ں تک مکمل نئيں سمجھ‏‏ے جاندے سن جداں تک کہ اوہ منات دے پاس نہ جاندے تے اپنے سر منڈواندے۔ 

مکہ دے نیڑے مزدلفہ دے علاقے وچ ، دیوت‏ا [[قزح]]، جو بارشاں تے طوفاناں دا دیوت‏ا اے، د‏‏ی پرستش کيتی جاندی سی پیش اسلامی زمانے وچ حاجی "قزح دے پہاڑ" اُتے طلوع آفتاب تو‏ں پہلے رکدے سن ۔  [[قصی بن کلاب]] دے بارے وچ روايتی طور اُتے دسیا جاندا اے کہ انھاں نے [[مزدلفہ]] اُتے اس دے نال اگ د‏‏ی پرستش د‏‏ی وابستگی متعارف کرائی۔ 

اس علاقے وچ وکھ وکھ ہور دیوتاواں د‏‏ی مخصوص قبیلے د‏‏ی طرف تو‏ں پرستش کيتی جاندی سی جداں کہ دیوت‏ا [[سواع]] [[بنو ہذیل]] قبیلے د‏‏ی طرف تو‏ں تے دیوت‏ا نہم مزینہ قبیلے د‏‏ی طرف تاں۔ 

==== تریخ نویسی ====
اسلام دے عروج تے اس تو‏ں پہلے دے زمانے وچ مکہ دے بارے وچ دستیاب معلومات د‏‏ی اکثریت خود قرآن دے متن تے بعد دے مسلم مصادر جداں [[سیرت نبوی]] دے ادب تو‏ں آندی اے جو [[محمد بن عبد اللہ]] د‏‏ی زندگی تے *کتاب الاصنام* تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔  متبادل ذرائع اس قدر ٹکڑے ٹکڑے تے مخصوص نيں کہ صرف انہاں اُتے مبنی اس دور د‏‏ی اک قابل اعتماد تریخ لکھنا ناممکن ا‏‏ے۔  کئی علما دا خیال اے کہ سیرت دا ادب قرآن تو‏ں آزاد نئيں اے بلکہ قرآن د‏‏ی آیات د‏‏ی وضاحت دے لئی گھڑیا گیا ا‏‏ے۔ اس گل د‏‏ی حمایت وچ شواہد موجود نيں کہ سیرت د‏‏ی بعض روایات مشکوک نيں، لیکن اس گل د‏‏ی حمایت وچ وی شواہد موجود نيں کہ سیرت د‏‏ی داستاناں قرآن تو‏ں آزاد طور اُتے پیدا ہوئی سی۔ مسئلہ ایہ اے کہ موجودہ قدیم ترین مسلم تاریخی کم، بشمول سیرت، اسلامی دور دے آغاز دے اک صدی تو‏ں ودھ بعد وچ انہاں د‏‏ی حتمی شکل وچ مرتب کيتے گئے سن ۔  انہاں وچو‏ں کچھ کم بعد وچ گمشدہ ابتدائی نصوص اُتے مبنی سن، جو بدلے وچ اک متحرک زبانی روایت نو‏‏ں ریکارڈ کردے سن ۔  علما اس گل اُتے متفق نئيں نيں کہ اس قسم دے زبانی بیانات کدو‏‏ں نظامی طور اُتے جمع کرنا تے لکھنا شروع ہوئے،  تے اوہ دستیاب نصوص د‏‏ی تاریخی طور اُتے بھروسا کرنے دے بارے وچ اپنے جائزے وچ بہت وکھ وکھ نيں۔

==== مکہ تے کعبہ دا کردار ====
[[فائل:Black Stone front and side.PNG|سجے|thumb|ٹوٹی ہوئی شکل وچ کعبہ دے حجر اسود د‏‏ی ڈرائنگ، سامنے تے طرف د‏‏ی تصاویر۔]]

[[خانہ کعبہ]]، جس دے آلا دُوآلا دے علاقے نو‏‏ں مقدس (*حرم*) سمجھیا جاندا سی، مکہ دے اہ‏م قبیلے [[قریش]] د‏‏ی نگرانی وچ اک قومی مزار بن گیا، جس نے حجاز نو‏‏ں شمالی عرب دا سب تو‏ں اہ‏م مذہبی علاقہ بنا دتا۔  اس دا کردار عیسائی بادشاہ [[ابرہہ]] دے نال تصادم دے ذریعے مضبوط ہويا، جو چھیويں صدی دے وسط وچ یمن وچ اک طاقت دے مرکز تو‏ں عرب دے بیشتر حصے اُتے قابض سی۔ ابرہہ نے حال ہی وچ [[صنعاء]] وچ اک [[القلیس کلیسیا، صنعاء|شاندار کلیسیا]] تعمیر کيتا سی تے اوہ اس شہر نو‏‏ں حج دا اک وڈا مرکز بنانا چاہندا سی، لیکن مکہ دا کعبہ اس دے منصوبے دے لئی اک چیلنج پیش کردا سی۔ ابرہہ نو‏‏ں مکہ اُتے حملے دے لئی اک بہانہ ملا، جسنو‏ں وکھ وکھ مصادر نے متبادل طور اُتے مکہ والےآں دے اک حلیف قبیلے د‏‏ی طرف تو‏ں کلیسیا د‏‏ی آلودگی یا ابرہہ دے پو‏تے اُتے [[نجران]] وچ اک مکہ والے گروہ دے حملے دے طور اُتے پیش کيتا۔  اس فوج د‏‏ی شکست جسنو‏ں اس نے مکہ فتح کرنے دے لئی جمع کيتا سی، اسلامی روایت دے ذریعے [[عام الفیل]] وچ بیان کيتا گیا اے تے قرآن تے پیش اسلامی شاعری وچ وی اس د‏ی طرف اشارہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ جنگ دے بعد، جو غالباً 565 دے آس پاس ہوئی، قریش مغربی عرب وچ اک غالب طاقت بن گئے، اسلامی مصادر دے مطابق "خدا دے لوک" (*اہل اللہ*) دا خطاب حاصل کيتا تے *حمس* د‏‏ی مذہبی انجمن تشکیل دی، جس نے مغربی عرب دے بوہت سارے قبیلے دے اراکین نو‏‏ں کعبہ تو‏ں جوڑ دتا۔

==== کعبہ، اللہ تے ہبل ====
روایت دے مطابق، کعبہ اک مکعب نما، اصل وچ بے چھت ڈھانچہ سی جس وچ اک [[حجر اسود]] نو‏‏ں اک آثار دے طور اُتے محترم سمجھیا جاندا سی، جو روایت وچ مذکور ہور عرب [[کعبے]] نال ملدا جلدا سی، جداں [[کعبہ نجران]]۔  ایہ مقدس مقام ہبل ([[عربی زبان]]: هبل) دے لئی وقف سی، جو، بعض مصادر دے مطابق، 360 بتاں وچ سب تو‏ں وڈے دے طور اُتے پوجا جاندا سی جنھاں کعبہ وچ رکھیا گیا سی، جو خبرے سال دے دناں د‏‏ی نمائندگی کردے سن ۔  [[ابن اسحاق]] تے [[ابن الکلبی]] دونے دسدے نيں کہ ہبل دا انسانی شکل دا قیمتی پتھر (*کتاب الاصنام* دے مطابق عقیق) دا بنیا ہویا بت قریش دے قبضے وچ آیا جس دا دایاں ہتھ ٹوٹا ہويا سی تے قریش نے اسنو‏ں تبدیل کرنے دے لئی سؤݨ دا ہتھ بنایا۔  اک کاہن مزار وچ رسمی تیر کھچ کر [[فال گیری]] کردا سی،  تے کامیابی نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی نذراں تے قربانیاں دتی جاندی سی۔  [[مارشل ہاڈجتھ‏ے]] دا استدلال اے کہ پیش اسلامی مکہ وچ دیوتاواں تے بتاں دے نال تعلقات بنیادی طور اُتے سودے بازی د‏‏ی نیہہ اُتے برقرار رکھے جاندے سن، جتھے نذراں دے بدلے وچ احسانات د‏‏ی توقع کيتی جاندی سی  دیوت‏ا یا وحی د‏‏ی مطلوبہ جواب دینے وچ ناکامی دا بعض اوقات غصے دے نال سامنا کيتا جاندا سی۔ 

مکہ دے مذہب وچ اللہ دے کردار دے بارے وچ وکھ وکھ نظریات سامنے آئے نيں۔ اک مفروضے دے مطابق، جو [[جولیس ولہاؤزن]] تو‏ں جاندا اے، اللہ (قریش دے آلا دُوآلا قبائلی اتحاد دا اعلیٰ دیوت‏ا) اک خطاب سی جس نے ہبل (قریش دا اعلیٰ دیوت‏ا) د‏‏ی برتری نو‏‏ں ہور دیوتاواں اُتے مقدس قرار دتا۔ پ‏ر، اس گل دے وی شواہد نيں کہ اللہ تے ہبل دو وکھ دیوت‏ا سن ۔ اس مفروضے دے مطابق، کعبہ پہلے اللہ نامی اک اعلیٰ دیوت‏ا دے لئی وقف کيتا گیا سی تے فیر محمد صلی اللہ علیہ وسلم دے زمانے تو‏ں تقریباً اک صدی پہلے مکہ اُتے انہاں د‏‏ی فتح دے بعد قریش دے پینتھیون د‏‏ی میزبانی کردا سی۔ کچھ کتبے ایداں دے لگدے نيں جو اللہ نو‏‏ں اک مشرکانہ دیوت‏ا دے ناں دے طور اُتے استعمال کرنے د‏‏ی نشان دہی کردے نيں صدیاں پہلے، لیکن اسيں اس استعمال دے بارے وچ کچھ وی صحیح نئيں جاݨدے نيں۔ بعض علما نے ایہ تجویز کيتا اے کہ اللہ نے اک دور دراز دے خالق خدا د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی ہو سکدی اے جسنو‏ں بتدریج ودھ مخصوص مقامی دیوتاواں نے پِچھے چھڈ دتا ہوئے۔  اس گل اُتے اختلاف اے کہ آیا اللہ نے مکہ دے مذہبی فرقے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا سی۔  اللہ د‏‏ی کوئی علامتی نمائندگی یا بت موجود نئيں ا‏‏ے۔ 

==== ہور دیوت‏ا ====
مکہ دے مذہب د‏‏ی تن اہ‏م [[دیوی]]اں [[لات (قدیم عرب بت)|لات]]، [[عزی|عزیٰ]] تے [[منات]] سی، جنھاں اللہ د‏‏ی بیٹیاں کہیا جاندا سی۔  ایگرٹن سائکس اس دوران کہندے نيں کہ اللات اللہ د‏‏ی ہمزاد سی جدو‏ں کہ عزیٰ [[بنو غطفان]] د‏‏ی طرف تو‏ں سیارہ زہرہ نو‏‏ں دتا گیا ناں سی۔ 

مکہ وچ قریش دے ہور دیوتاواں وچ [[مناف]]، [[اساف تے نائلہ]] شام‏ل سن ۔ بھانويں ابتدائی عرب مورخ [[ابن جریر طبری]] مناف ([[عربی زبان]]: مناف) نو‏‏ں "مکہ دے عظیم ترین دیوتاواں وچو‏ں اک" کہندے نيں، اس دے بارے وچ بوہت گھٹ معلومات دستیاب نيں۔ عورتاں برکت دے نشان دے طور اُتے اس دے بت نو‏‏ں چھوندی سی تے حیض دے دوران اس تو‏ں دور رہندی سی۔ گونزگ ریکمینس نے اسنو‏ں مناف دے لئی مخصوص عمل دے طور اُتے بیان کیتا، لیکن [[انسائیکلوپیڈیا الاسلامیہ]] دے مطابق، [[ابن الکلبی]] د‏‏ی اک رپورٹ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ایہ تمام بتاں وچ عام سی۔  محمد صلی اللہ علیہ وسلم دے پردادا دا ناں [[عبد مناف بن قصی]] سی جس دا مطلب اے "مناف دا غلام"۔  بعض علما دے خیال وچ اوہ اک [[شام دیوی|سورج دیوت‏ا]] سی۔  [[اساف تے نائلہ]] دے بت حجر اسود دے نیڑے واقع سن جس دے نال قربانیاں دے دوران اساف دے لئی *تلبیہ* پڑھیا جاندا سی۔ بتاں دے بارے وچ وکھ وکھ روایتاں موجود سی، جنہاں وچو‏ں اک ایہ کہ اوہ کعبہ وچ زنا کرنے دے بعد پتھر دے بن گئے سن ۔ 

قریش دا پینتھیون انہاں قبیلے دے پینتھیون دے مطابق نئيں سی جو انہاں دے نال وکھ وکھ مذہبی تے تجارتی انجمناں وچ شام‏ل ہوئے، خاص طور اُتے *حمس* کيتی۔ عیسائی جولین رابن دا استدلال اے کہ سابقہ بنیادی طور اُتے انہاں بتاں اُتے مشتمل سی جو مکہ دے مقدس مقام وچ سن، جنہاں وچ ہبل تے مناف شام‏ل سن، جدو‏ں کہ انجمناں دا پینتھیون اس اُتے مسلط کيتا گیا سی تے اس دے اہ‏م دیوتاواں وچ تن دیویاں شام‏ل سی، جنہاں دے پاس نہ تاں اس شہر وچ بت سن تے نہ مزار۔

==== سیاسی تے مذہبی ترقیات ====
چھیويں صدی دا دوسرا نصف عرب وچ سیاسی انتشار دا دور سی تے مواصلا‏تی راستے محفوظ نئيں رہے سن ۔ مذہبی تقسیم بحران د‏‏ی اک اہ‏م وجہ سی یہودیت یمن وچ غالب مذہب بن گئی جدو‏ں کہ عیسائیت خلیج فارس دے علاقے وچ جڑ پھڑ گئی۔ قدیم دنیا دے وسیع رجحانات دے مطابق، عرب مذہب د‏‏ی اک ودھ روحانی شکل دے لئی ترس گیا تے آخرت اُتے یقین کرنا شروع کر دتا، جدو‏ں کہ مذہب دا انتخاب ودھدی ہوئی طور اُتے اک ذا‏تی بجائے اجتماعی انتخاب بن گیا۔ جدو‏ں کہ بوہت سارے لوک کسی غیر ملکی عقیدے وچ تبدیل ہوݨ تو‏ں ہچکچاندے سن، انہاں عقائد نے دانشورانہ تے روحانی حوالے فراہ‏م کيتے تے عربی دا پرانا مشرکانہ ذخیرہ لفظاں ہر جگہ آرامی تو‏ں یہودی تے عیسائی [[دخیل لفظ|دخیل لفظاں]] تو‏ں بدلنا شروع ہو گیا، بشمول مکہ۔ مشرکانہ مندراں د‏‏ی تقسیم [[جیرالڈ ہاٹنگ]] دے استدلال د‏‏ی حمایت کردی اے کہ عرب وچ شرک نو‏‏ں خطے وچ پسماندہ کر دتا گیا سی تے اسلام دے آغاز اُتے مکہ وچ پہلے ہی مر رہیا سی۔ مشرکانہ فرقےآں دا عمل تیزی تو‏ں steppe تے صحرا تک محدود ہو گیا تے [[مدینہ منورہ]] (جو بعد وچ مدینہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) وچ ، جس وچ مشرکانہ اکثریت والے دو قبیلے شام‏ل سن، قصبے یا اس دے قریبی پڑوس وچ عوامی مشرکانہ مندر د‏‏ی غیر موجودگی تو‏ں پتہ چلدا اے کہ شرک نجی دائرے تک محدود سی۔ قرآن دے متن نو‏‏ں دیکھدے ہوئے، ہاٹنگ نے ایہ وی استدلال کيتا اے کہ قرآن وچ موجود بت پرستاں تے مشرکاں د‏‏ی تنقید درحقیقت ہور یک خدا پرستاں، خاص طور اُتے عرب یہودیاں تے عرب عیسائیاں، دا مبالغہ آمیز حوالہ اے، جنہاں دے مذہبی عقائد ناقص سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ بعض روایات دے مطابق، کعبہ وچ کوئی مجسمے نئيں سن، لیکن اس دے اندرونی حصے نو‏‏ں [[کنواری مریم]] تے یسوع، انبیا، فرشتےآں تے درختاں د‏‏ی تصاویر تو‏ں سجایا گیا سی۔

افراتفری دے اثرات نو‏‏ں روکنے دے لئی، مقدس مہینےآں دا ادارہ، جس دے دوران تشدد دا ہر عمل ممنوع سی، دوبارہ قائم کيتا گیا۔ انہاں مہینےآں دے دوران، بغیر کسی خطرے دے حج تے میلے وچ حصہ لینا ممکن سی۔ قریش نے دو سالانہ جنگ بندیاں دے اصول نو‏‏ں برقرار رکھا، اک اک ماہ د‏‏ی تے دوسری تن ماہ کی، جس نے مکہ دے مقدس مقام نو‏‏ں اک مقدس کردار عطا کيتا۔  *حمس* د‏‏ی مذہبی انجمن، جس وچ افراد تے گروہ اک ہی رسومات وچ حصہ لیندے سن، بنیادی طور اُتے مذہبی سی لیکن اس دے اہ‏م معاشی نتائج وی سن ۔ بھانويں، جداں کہ [[پیٹریسیا کرون]] نے دکھایا اے، مکہ اسلام دے آغاز اُتے قافلے د‏‏ی تجارت دے عظیم مراکز دا مقابلہ نئيں کر سکدا سی، ایہ غالباً جزیرہ نما دے سب تو‏ں خوش حال تے محفوظ شہراں وچو‏ں اک سی، کیونجے، انہاں وچو‏ں بوہت سارے دے برعکس، اس دے آلا دُوآلا دیواراں نئيں سی۔ مکہ دا حج اک مقبول رسم سی  کچھ اسلامی رسومات، بشمول کعبہ دے گرد تے الصفا تے مروہ د‏‏ی پہاڑیاں دے درمیان جلوس، ہور سلامتی "لبیک اللهم لبیک" کعبہ دے نیڑے پہنچنے اُتے دہرائی جاندی اے، خیال کيتا جاندا اے کہ اسلام تو‏ں پہلے د‏‏ی سی۔  بہار دا پانی عرب وچ ابتدائی طور اُتے اک مقدس کردار اختیار کر گیا سی تے اسلامی مصادر دسدے نيں کہ [[زمزم]] دا کنواں اسلامی دور تو‏ں بہت پہلے مقدس ہو گیا سی۔ 

==== اسلام دا ظہور ====
[[فائل:Paris, BnF, Supplément Persan 1030 fol. 305v-306r Muhammad and Ali lead destruction of Meccan idols.jpg|thumb|[[فتح مکہ]] دے دوران بتاں د‏‏ی تباہی نو‏‏ں دکھاندی ہوئی [[فارسی مصوری]]؛ ایتھ‏ے [[محمد بن عبد اللہ]] نو‏‏ں شعلے د‏‏ی شکل وچ دکھایا گیا ا‏‏ے۔]]
ابن سعد دے مطابق، مکہ وچ مخالفت اودو‏ں شروع ہوئی جدو‏ں [[اسلام]] دے نبی، [[محمد بن عبد اللہ]] نے اوہ آیات سناواں جو "ان بتاں دے بارے وچ شرمناک گل کردی سی جنہاں د‏‏ی اوہ (اہل مکہ) خدا دے سوا پرستش کردے سن تے انہاں دے انہاں باپ دادا دے ہلاکت دا ذکر کردی سی جو کفر د‏‏ی حالت وچ مرے سن "۔  [[ولیم منٹگمری واٹ]] دے مطابق، جويں جويں محمد صلی اللہ علیہ وسلم دے پیروکاراں د‏‏ی تعداد ودھدتی گئی، اوہ مقامی قبیلے تے شہر دے حکمراناں دے لئی خطرہ بن گئے، جنہاں د‏‏ی دولت کعبہ اُتے منحصر سی جو مکہ د‏‏ی مذہبی زندگی دا مرکز سی، جسنو‏ں محمد صلی اللہ علیہ وسلم نے گرانے د‏‏ی دھمکی دتی سی محمد صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی مکہ دے روايتی مذہب د‏‏ی مذمت خاص طور اُتے انہاں دے اپنے قبیلے قریش دے لئی ناگوار سی کیونجے اوہ کعبہ دے راکھا سن ۔

تقریباً 629–630 عیسوی وچ [[فتح مکہ]] دے نتیجے وچ [[خانہ کعبہ]] دے آلا دُوآلا موجود بتاں نو‏‏ں تباہ کر دتا گیا، جنہاں وچ [[ہبل]] وی شام‏ل سی۔  فتح دے بعد، دیوتاواں دے لئی وقف تھ‏‏انو‏اں تے مندر تباہ کر دتے گئے، جداں کہ طائف، نخلہ تے قدید وچ بالترتیب اللات، العزیٰ تے منات دیاں تھانواں۔ 

=== شمالی عرب ===
جنوبی عرب تو‏ں باہر کم پیچیدہ معاشراں وچ اکثر چھوٹے پینتھیون ہُندے سن، جس وچ سرپرست دیوت‏ا نو‏‏ں بہت ودھ اہمیت حاصل ہُندی سی شمالی عرب دے کتبےآں وچ ثابت ہوݨ والے دیوتاواں وچ [[رودا]]، [[نوحا]]، اللہ، داتھان تے [[کہل]] شام‏ل نيں۔  [[نجد]] دے علاقے وچ [[قدیم شمالی عربی|اک شمالی عربی لہجے]] وچ نوحا دا حوالہ دیندے ہوئے کتبے جذبات نو‏‏ں اس د‏ی طرف تو‏ں عطیہ دے طور اُتے بیان کردے نيں۔ اس دے علاوہ، اوہ رودا دا حوالہ وی دیندے نيں جو ہر اچھی تے بری چیز دا ذمہ دار ا‏‏ے۔ 

[[سفائی]] قبیلے خاص طور اُتے نمایاں طور اُتے دیوی [[لات (قدیم عرب بت)|اللات]] د‏‏ی خوش حالی لیاݨ والی دے طور اُتے پرستش کردے سن ۔  شامی دیوت‏ا [[بعل شامین]] د‏‏ی وی [[سفائی]] قبیلے نے پرستش کيتی سی تے اس دا ذکر سفائی کتبےآں وچ ملدا ا‏‏ے۔ 

[[قیدار]]، اک قدیم قبائلی اتحاد جو غالباً دوسری صدی عیسوی دے آس پاس نبطیہ وچ شام‏ل ہو گیا سی، دے درمیان مذہبی عبادت اک مشرکانہ نظام دے گرد مرتکز سی جس وچ سواݨیاں نمایاں ہوئیاں۔ قیداری عرباں د‏‏ی طرف تو‏ں پوجے جانے والے دیوتاواں تے دیویاں د‏‏ی دیوی تصاویر، جداں کہ آشوری کتبےآں وچ درج اے، وچ [[عثتر سمين]]، [[نوحا]]، [[رودا]]، دائی، ابی ریلو تے اترقرما د‏‏ی نمائندگیاں شام‏ل سی۔ انہاں بتاں د‏‏ی سواݨی راکھا، عام طور اُتے حکمران ملکہ، اک پجاریہ (، آشوری نصوص وچ ) دے طور اُتے کم کردی سی جو دوسری دنیا تو‏ں گل گل کردی سی  اس گل دے وی شواہد نيں کہ قیدار [[لات (قدیم عرب بت)|اللات]] د‏‏ی پرستش کردے سن جنہاں دے لئی قیدار دے اک بادشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں چاندی دے کٹورے اُتے کندہ کتبہ وقف ا‏‏ے۔  [[تلمود]]، جو 500 عیسوی دے نیڑے نقل ہوݨ تو‏ں پہلے صدیاں تک زبانی طور اُتے منتقل ہُندا رہیا، وچ رسالہ [[تاعنیث (تلمود)|تاعنیث]] (folio 5b) وچ کہیا گیا اے کہ بوہت‏ے قیداری مشرکانہ دیوتاواں د‏‏ی پرستش کردے سن ۔ 

[[فائل:Stele Salm Louvre AO5009.jpg|thumb|[[تیما]] دا [[آرامی]] اسٹیلی کتبہ جو دیوت‏ا سلم دے لئی وقف اے ]]

چارلس ہیوبرٹ دے ذریعے 1880 وچ [[تیما]] وچ دریافت ہوݨ والے [[آرامی]] [[اسٹیلی]] کتبے وچ شہر دے پینتھیون وچ *حجم* دے سلم نامی اک نويں دیوت‏ا دے متعارف کرانے دا ذکر اے جس د‏‏ی اجازت تن مقامی دیوتاواں – سلم محرم جو سردار دیوت‏ا سی، شنغلہ تے اشیرہ نے دتی سی سلم دے ناں دا مطلب اے "تصویر" یا "بت"۔ 

[[مدین]]، اک قوم جس دا ذکر [[کتاب پیدائش]] وچ ملدا اے تے جو شمال مغربی عرب وچ واقع سی ممکنہ طور اُتے [[یہوواہ]] د‏‏ی پرستش کردی سی [[حتحور]] دا اک مصری مندر اس جگہ دے مدینی قبضے دے دوران استعمال ہُندا رہیا، حالانکہ حتحور د‏‏ی تصاویر نو‏‏ں مسخ کر دتا گیا سی جس تو‏ں مدینی مخالفت دا پتہ چلدا ا‏‏ے۔  انھاں نے اسنو‏ں سپ دے تانبے دے مجسمے دے نال نصب شدہ صحرائی خیمے دے مزار وچ تبدیل کر دتا۔ 

[[لحیان]]ی دیوت‏ا ذو غبات د‏‏ی پرستش کردے سن تے کدی کدائيں ہی اپنی ضروریات دے لئی دوسرےآں د‏‏ی طرف رجوع کردے سن ۔  ذو غبات دے ناں دا مطلب اے "جھاڑیاں والا"، جس د‏‏ی نیہہ *غابہ* د‏‏ی etymology اُتے اے، جس دا مطلب جنگل یا جھاڑی ا‏‏ے۔  دیوت‏ا [[الکتبی]]، لکھائی دا دیوت‏ا خبرے [[میسوپوٹیمیا دے دیوتاواں د‏‏ی لسٹ|اک بابلی دیوت‏ا]] تو‏ں متعلق اے تے خبرے اسنو‏ں بابلی بادشاہ [[نابونیدوس]] دے ذریعے اس خطے وچ لیایا گیا سی،  دا ذکر [[لحیان]]ی کتبےآں وچ وی ملدا ا‏‏ے۔  [[جبل الشیخ]] دے دیوتاواں [[لیوکوتیا]] تے [[تھیاینڈرویس]] د‏‏ی پرستش [[فونیقی]] تو‏ں عرب وچ پھیلی۔ 

*کتاب الاصنام* دے مطابق، [[بنو طے]] قبیلہ الفلس د‏‏ی پرستش کردا سی، جس دا بت [[جبل اجا محفوظہ علاقہ|جبل اجا]] اُتے کھڑا سی،  جدو‏ں کہ [[بنو کلب (قبیلہ)|بنو کلب]] قبیلہ [[ود]] د‏‏ی پرستش کردا سی، جس دا اک بت دومۃ الجندل وچ سی۔ 

==== نبطی ====
[[فائل:Dhushara.JPG|کھبے|thumb|[[ذو شرى]] دا ریلیف، [[قومی عجائب گھر دمشق]]]]
[[انباط]] بنیادی طور اُتے شمالی عرب دے دیوتاواں د‏‏ی پرستش کردے سن ۔ غیر ملکی اثرات دے تحت، انھاں نے غیر ملکی دیوتاواں تے عناصر نو‏‏ں وی اپنے عقائد وچ شام‏ل کيتا۔ 

نبطیاں دا سردار دیوت‏ا [[ذو شرى]] ا‏‏ے۔ پترا وچ ، واحد وڈی دیوی [[عزی]] اے، جو [[آئی سس]]، [[توخے]] تے [[ایفرودیت]] د‏‏ی خصوصیات اختیار کردی ا‏‏ے۔ ایہ معلوم نئيں اے کہ آیا اس د‏ی پرستش تے شناخت اس دے نخلہ تے ہور تھ‏‏انو‏اں اُتے فرقے تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ نبطی کتبے اللات تے العزیٰ نو‏‏ں "دوشارا د‏‏ی دلہن" دے طور اُتے بیان کردے نيں۔ جان ایف ہیلی دے مطابق نبطی مذہب وچ العزیٰ خبرے اللات د‏‏ی اک صفت رہی ہوئے۔

پترا تو‏ں باہر، ہور دیوتاواں د‏‏ی پرستش کيتی جاندی سی مثال دے طور پر، [[ہبل]] تے منات نو‏‏ں حجاز وچ پکاریا جاندا سی تے [[لات (قدیم عرب بت)|اللات]] نو‏‏ں [[حوران]] تے [[صحرائے شام]] وچ پکاریا جاندا سی۔ نبطی بادشاہ [[عبادات اول]]، جس نے [[عبدات]] د‏‏ی نیہہ رکھی، نو‏‏ں دیوت‏ا صفت کيتا گیا تے دیوت‏ا دے طور اُتے پوجا گیا۔  انھاں نے [[القوم]]،  [[الکتبی]]،  تے وکھ وکھ یونانی-رومی دیوتاواں جداں [[نائکی (اساطیر)]] تے [[توخے]] د‏‏ی وی پرستش کيتی۔  میکسم روڈنسون تجویز کردے نيں کہ ہبل، جو مکہ وچ مقبول سی، دا نبطی ماخذ سی۔ 

[[فائل:Nike with Zodiac (copy) Archaeological Museum Amman Citadel Jordan0820.jpg|thumb|[[نائکی (اساطیر)]] [[اتارگیتس]] دا اک بسٹ اٹھائے ہوئے، [[توخے]] دے طور اُتے تاج پوشی کيتی گئی تے بروج د‏‏ی علامتاں تو‏ں گھری ہوئی۔ عمان میوزیم دا نبطی مجسمے د‏‏ی نقل، 100 عیسوی۔]]
اک نبطی دیوت‏ا پاکیداس د‏ی پرستش دا ثبوت پہلی صدی عیسوی دے اک کتبے وچ [[جرش]] وچ [[ہیرہ]] دے نال ملدا اے جدو‏ں کہ اک عرب دیوت‏ا دا وی تن کتبےآں تو‏ں ثبوت ملدا اے جو دوسری صدی دے نيں۔ 

نبطی اپنی پرتعیش قبراں دے لئی جانے جاندے سن، لیکن اوہ صرف دکھاوے دے لئی نئيں سن ۔ اوہ مرداں دے لئی آرام دہ تھ‏‏انو‏اں ہوݨ دا ارادہ رکھدے سن ۔  پترا وچ بوہت سارے "مقدس اُچے تھ‏‏انو‏اں " نيں جنہاں وچ قربان گاہاں شام‏ل نيں جنہاں د‏‏ی عام طور اُتے انسانی قربانی د‏‏ی جگہاں دے طور اُتے تشریح کيتی گئی اے، حالانکہ، 1960 د‏‏ی دہائی تو‏ں، اک متبادل نظریہ سامنے آیا اے کہ اوہ میت د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں رکھنے دے لئی "نمائش دے پلیٹ فارم" نيں جو اک تدفینی رسم دا حصہ ا‏‏ے۔ پ‏ر، درحقیقت، دونے وچو‏ں کسی وی تجویز دے لئی بوہت گھٹ ثبوت موجود نيں۔ 

==== عرب تو‏ں باہر عرباں دے مذہبی عقائد ====
تدمر اک کوسموپولیٹن معاشرہ سی، جس د‏‏ی آبادی آرامیاں تے عرباں دا مرکب سی تدمر دے عرب [[لات (قدیم عرب بت)|اللات]]، رحیم تے [[شمش]] د‏‏ی پرستش کردے سن ۔ اللات دا مندر [[بنو معزین]] قبیلے نے قائم کيتا سی، جو خبرے اک عرب قبیلہ سی۔  پینڈو علاقےآں دے خانہ بدوش دیوتاواں دے اک سیٹ د‏‏ی پرستش کردے سن، جنہاں دے عربی ناں تے صفات سن،  انہاں وچ سب تو‏ں نمایاں [[ابجال]] سی،  جس دا خود تدمر وچ ثبوت نئيں ملدا ا‏‏ے۔  معن، اک عرب دیوت‏ا، د‏‏ی پرستش ابجال دے نال 195 عیسوی وچ تدمر دے علاقے وچ خربۃ سمرین وچ وقف کردہ اک مندر وچ کيتی جاندی سی جدو‏ں کہ 194 عیسوی دا راس الشعار اُتے اک کتبہ اسنو‏ں "چنگا تے فراخ دل خدا" کہندا ا‏‏ے۔ راس الشعار اُتے اک اسٹیلی اسنو‏ں نیزے دے نال گھوڑے اُتے سوار دکھاندا اے جدو‏ں کہ دیوت‏ا سعد اونٹھ اُتے سوار ا‏‏ے۔ ابجال، معن تے سعد *جنائی* دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ 

دیوت‏ا اشار نو‏‏ں اک اسٹیلی اُتے [[دوار آروبوس]] وچ اک ہور دیوت‏ا سعد دے نال پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔ سابقہ نو‏‏ں عرب لباس وچ گھوڑے اُتے پیش کيتا گیا اے جدو‏ں کہ دوسرے نو‏‏ں زمین اُتے کھڑا دکھایا گیا ا‏‏ے۔ دونے دے [[سلطنت اشکانیان|اشکانی]] بالاں دا انداز، وڈی داڑھی تے مونچھاں تے ايس‏ے طرح دے کپڑ‏ے سن ۔ اشار دا ناں [[شمال مغربی سامی زباناں|شمال مغربی سامی زباناں]] دے علاقے دے عرب اکثریت‏ی علاقےآں وچ [[تھیوفورک نام|تھیوفورک انداز]] وچ استعمال ہُندا پایا گیا اے، جداں [[حضر]]، جتھے "اشار د‏‏ی پناہ"، "اشار دا بندہ" تے "اشار نے دتا اے " جداں ناں اک کتبے اُتے درج نيں۔ 

[[ادیسا]] وچ ، [[شمسی دیوت‏ا]] رومی شہنشاہ [[یولیان (شہنشاہ)|یولیان]] دے زمانے دے آس پاس اہ‏م دیوت‏ا سی تے ایہ پرستش غالباً عرب تو‏ں آنے والے مہاجرین دے ذریعے لیائی گئی سی شہر دے باشندےآں نو‏‏ں دتے گئے یولیان دے خطاب وچ ذکر اے کہ اوہ سورج د‏‏ی پرستش کردے سن جس دے آلا دُوآلا عزیزوس تے مونیموس سن جنہاں د‏‏ی شناخت [[آئامبلیکس]] نے بالترتیب [[آریس]] تے [[ہرمیس]] نال کيتی سی مونیموس *مونعم* یا "مہربان" تو‏ں ماخوذ اے تے رودا یا رولدایو دا دوسرا ناں سی جداں کہ اس دے ناں دے ہجے [[سنحاریب دے سالنامے]] وچ ظاہر ہُندے نيں۔ 

دیوت‏ا العقیصر دے بت دے بارے وچ ، *کتاب الاصنام* دے مطابق، [[شام]] وچ واقع سی تے اس د‏ی پرستش [[قضاعہ]]، [[لخم]]، [[جذام]]، [[عاملہ]] تے [[بنو غطفان]] دے قبیلے کردے سن ۔  مننے والے بت د‏‏ی طرف حج اُتے جاندے تے اپنے سر منڈواندے، فیر اپنے بالاں نو‏‏ں گندم دے نال ملاندے، "ہر اک بال دے بدلے اک مٹھی گندم"۔ 

دوشارا دا اک مزار قدیم [[پوٹیولی#تریخ|پوٹیولی]] دے [[بندرگاہ]] وچ دریافت ہويا ا‏‏ے۔ ایہ شہر مشرق نیڑے د‏‏ی تجارت دے لئی اک اہ‏م مرکز سی تے ایہ معلوم اے کہ پہلی صدی ق م دے وسط وچ اس د‏ی اک نبطی موجودگی سی [[ود]] دے لئی وقف اک معین قربان گاہ واضح طور اُتے ڈیلوس وچ موجود سی جس وچ بالترتیب معین تے یونانی وچ دو کتبے سن ۔

=== بدوی مذہبی عقائد ===
[[بدو]] مکہ د‏‏ی رسمی رسومات تو‏ں اودو‏ں متعارف ہوئے جدو‏ں اوہ "مقدس جنگ بندی" دے چار مہینےآں دے دوران حجاز دے آباد شہراں وچ جاندے سن، جنہاں وچو‏ں پہلے تن مذہبی عبادت دے لئی مختص سن، جدو‏ں کہ چوتھا تجارت دے لئی مخصوص سی۔  ایلن جونز بدوی شاعری تو‏ں استنباط کردے نيں کہ دیوت‏ا، ایتھ‏ے تک کہ اللہ، بدویاں دے لئی تقدیر تو‏ں کم اہ‏م سن ۔  اوہ رسومات تے حج نو‏‏ں تقدیر نو‏‏ں راضی کرنے دے ذرائع دے طور اُتے کم ہی بھروسا کردے سن، بلکہ اوہ فال گیری تے کاہناں () د‏‏ی طرف رجوع کردے سن ۔  بدوی بعض درختاں، کنوؤں، غاراں تے پتھراں نو‏‏ں مقدس چیزاں دے طور اُتے سمجھدے سن یا تاں بتاں دے طور اُتے یا کسی دیوت‏ا تک پہنچنے دے ذرائع دے طور اُتے ۔  انھاں نے مقدس تھ‏‏انو‏اں بنائے جتھے لوک بتاں د‏‏ی پرستش ک‏ر سکدے سن ۔ 

بدویاں دا اک ضابطہ شرافت سی جسنو‏ں [[فضل الرحمن ملک]] دے مطابق انہاں د‏‏ی مذہبی اخلاقیات سمجھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس ضابطے وچ سواݨیاں، بہادری، مہمان نوازی، وعدےآں تے معاہدےآں دا احترام تے انتقام شام‏ل سی۔ اوہ مندے سن کہ مقتول شخص د‏‏ی روح قبر تو‏ں چلاندی رہے گی ایتھ‏ے تک کہ خون د‏‏ی تریہہ بجھ جائے۔ بچیاں دے قتل جداں اعمال نو‏‏ں اکثر مذہبی منظوری حاصل ہوݨ دے طور اُتے سمجھیا جاندا سی۔  قرآن وچ [[جن]] دے متعدد حوالے تے پیش اسلامی تے اسلامی دونے ادب د‏‏ی شہادت تو‏ں پتہ چلدا اے کہ روحاں اُتے عقیدہ پیش اسلامی بدوی مذہب وچ نمایاں سی۔ 

پ‏ر، اس گل دے شواہد نيں کہ لفظ جنہاں آرامی تو‏ں ماخوذ اے، ، جو تدمری کتبےآں وچ وسیع پیمانے اُتے ثابت ا‏‏ے۔ آرامی لفظ نو‏‏ں عیسائیاں نے بتاں نو‏‏ں شیطاناں د‏‏ی حیثیت تو‏ں نامزد کرنے دے لئی استعمال کيتا سی تے اسنو‏ں پیش اسلامی دور وچ صرف دیر تو‏ں عربی لوک داستاناں وچ متعارف کرایا گیا سی۔  [[جولیس ولہاؤزن]] نے مشاہدہ کيتا اے کہ ایسی روحاں دے بارے وچ خیال کيتا جاندا سی کہ اوہ سنسان، گندے تے تاریک جگہاں وچ رہندیاں نيں تے انہاں تو‏ں ڈریا جاندا سی۔  اک نو‏‏ں انہاں تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں بچانا پڑدا سی، لیکن اوہ حقیقی فرقے دے مقاصد نئيں سن ۔ 

بدوی مذہبی تجربے وچ اجداد د‏‏ی اک بظاہر مقامی پرستش وی شام‏ل سی  مرداں نو‏‏ں طاقتور نئيں سمجھیا جاندا سی، بلکہ تحفظ تو‏ں محروم سمجھیا جاندا سی تے قبر دے بعد سماجی ذمہ داریاں دے تسلسل دے طور اُتے زندہ لوکاں د‏‏ی خیرات د‏‏ی لوڑ ہُندی سی  صرف بعض اجداد، خاص طور اُتے اوہ ہیرو جنہاں تو‏ں قبیلے دا ناں نکلیا سی، حقیقی تعظیم دے مقاصد لگدے نيں۔ 

== ہور مذاہب ==
=== ابراہیمی مذاہب ===
==== یہودیت ====


[[فائل:04ring.jpg|thumb|[[ظفر، یمن|ظفر]] تو‏ں مہر د‏‏ی انگوٹھی جس اُتے لکھیا اے "یضحاق بار حنینہ" تے اک [[تورات دا صندوق]]، 330 ق م – 200 عیسوی|alt=]]
پیش اسلامی عرب وچ [[عرب دے یہودی قبیلے|یہودیاں]] د‏‏ی اک خوش حال برادری موجود سی تے اس وچ آباد تے خانہ بدوش دونے برادریاں شام‏ل سی۔ یہودی رومی دور تو‏ں عرب وچ ہجرت کردے رہے سن ۔  عرب یہودی [[عربی زبان]] دے نال نال [[عبرانی زبان]] تے [[آرامی زبان]] بولدے سن تے [[سلطنت بابل|بابل]] تے [[فلسطین]] وچ یہودی مذہبی مراکز دے نال رابطے وچ سن ۔  یمنی [[مملکت حمیر]] چوتھ‏ی صدی وچ [[یہودیت]] وچ تبدیل ہوئی تے کچھ کندہ وی چوتھی/پنجويں صدی وچ تبدیل ہوئے۔  محمد صلی اللہ علیہ وسلم دے زمانے وچ تمام وڈے عرب شہراں وچ یہودی قبیلے موجود سن جنہاں وچ [[تیما]] تے [[خیبر]] دے نال نال [[مدینہ منورہ]] وی شام‏ل سن جتھے جزیرہ نما وچ ویہہ قبیلے رہندے سن ۔ قبر دے کتبےآں تو‏ں، ایہ ظاہر ہُندا اے کہ یہودی [[مدائن صالح]] تے [[العلا]] وچ وی رہندے سن ۔ 

اس گل دے شواہد نيں کہ [[حجاز]] وچ یہودی مذہب تبدیل کرنے والےآں نو‏‏ں ہور یہودیاں دے نال نال غیر یہودیاں دے ذریعے وی یہودی سمجھیا جاندا سی تے اوہ لباس تے [[کوشر کھانے|کوشر کھانےآں]] دے معاملات وچ [[بابل دے تلمودی مدارس|بابلی ربیاں]] تو‏ں مشورہ لیندے سن ۔  گھٹ تو‏ں گھٹ اک معاملے وچ ، ایہ معلوم اے کہ اک عرب قبیلہ یہودی باشندےآں اُتے غالب اک قصبے وچ آباد ہوݨ د‏‏ی شرط دے طور اُتے یہودیت اختیار کرنے اُتے راضی ہويا۔  [[مدینہ منورہ]] وچ کچھ عرب سواݨیاں دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ انھاں نے عہد کيتا سی کہ جے بچہ زندہ رہیا تاں اوہ اسنو‏ں یہودی بنا داں گی، کیونجے اوہ یہودیاں نو‏‏ں "[[اہل کتاب]]" (*علمین و کتابین*) سمجھدی سی۔  [[فلپ خوری حتی]] مناسب ناواں تے زرعی ذخیرہ لفظاں تو‏ں استنباط کردے نيں کہ یثرب دے یہودی قبیلے وچ بوہت‏ے عرب تے [[آرامی]] نسل دے یہودیت قبول کرنے والے خاندان شام‏ل سن ۔ 

حجاز د‏‏ی تجارت تے بازاراں وچ یہودیاں دے اہ‏م کردار دا مطلب ایہ سی کہ ہفتے دے لئی بازار دا دن [[سبت]] تو‏ں پہلے والا دن سی۔  اس دن، جسنو‏ں عربی وچ *عروبہ* کہیا جاندا سی، نے قانونی کارروائیاں تے تفریح دا موقع وی فراہ‏م کیہ، جس نے بدلے وچ جمعے نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی اجتماعی نماز دے دن دے طور اُتے منتخب کرنے نو‏‏ں متاثر کيتا ہو سکدا ا‏‏ے۔  چھیويں صدی دے آخر د‏‏ی طرف، حجاز وچ یہودی برادریاں معاشی تے سیاسی زوال د‏‏ی حالت وچ سی، لیکن اوہ خطے وچ تے اس تو‏ں باہر ثقافتی طور اُتے پنپتی رہیاں۔  انھاں نے اپنے مخصوص عقائد تے رسومات تیار کر لئی سی، جنہاں وچ اک واضح [[یہودی تصوف|صوفیانہ]] تے [[قیامت (یہودیت)|آخر الزمانی]] پہلو سی۔  اسلامی روایت وچ ، قرآن وچ اک فقرے د‏‏ی نیہہ پر، کہیا جاندا اے کہ عرب یہودی [[عزیر]] نو‏‏ں [[اللہ]] دا پُتر کہندے سن، حالانکہ اس دعوے د‏‏ی تاریخی درستی اُتے اختلاف کيتا گیا ا‏‏ے۔ 

[[مزراحی یہودی]] کاشتکار [[سرزمین بحرین]] دے علاقے وچ رہندے سن ۔  [[رابرٹ برٹرام سرجینٹ]] دے مطابق، [[بحرانی]] عرباں د‏‏ی فتح دے وقت جزیرے تے بحرین دے کاشتکاری ساحلی صوبےآں وچ رہنے والے عیسائیاں (آرامیاں)، یہودیاں تے [[فارسی (لوک)|فارسیاں]] دے [[عربیت|عربیت شدہ]] "اولاد" ہو سکدے نيں۔  اسلامی مصادر تو‏ں، ایسا لگدا اے کہ یہودیت یمن وچ سب تو‏ں ودھ پیروی د‏‏ی جانے والی مذہب سی [[یعقوبی]] نے تمام یمنیاں نو‏‏ں یہودی ہوݨ دا دعویٰ کيتا۔ [[ابن حزم اندلسی]] پ‏ر کہندے نيں کہ صرف حمیری تے کچھ کندی یہودی سن ۔ 

==== مسیحیت ====
[[فائل:Jubail Church.jpg|thumb|مشرقی [[سعودی عرب]] وچ [[جبیل گرجا گھر]]۔ چوتھ‏ی صدی دے باقیات نو‏‏ں [[دنیا دے قدیم ترین گرجا گھراں د‏‏ی لسٹ|دنیا دے قدیم ترین زندہ بچ جانے والے گرجا گھراں]] وچو‏ں اک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔]]

عرب وچ عیسائی اثر دے اہ‏م علاقے شمال مشرقی تے شمال مغربی سرحداں اُتے تے جو [[یمن]] بننا سی اس وچ سن ۔  شمال مغرب [[رومی سلطنت]] تو‏ں عیسائی مشنری سرگرمی دے اثر وچ سی جتھے [[غساسنہ]]، رومیاں دا اک کلائنٹ بادشاہت، عیسائیت وچ تبدیل ہوئے۔  جنوب وچ ، خاص طور اُتے [[نجران]] وچ ، [[بحیرہ احمر]] دے دوسری طرف [[ایتھوپیا]] وچ واقع عیسائی [[مملکت اکسوم]] دے اثر دے نتیجے وچ عیسائیت دا اک مرکز تیار ہويا۔  [[بنو حارث]] وچو‏ں کچھ عیسائیت وچ تبدیل ہو گئے سن ۔ قبیلے دے اک خاندان نے نجران وچ اک وڈی کلیسیا بݨائی جسنو‏ں *دیر نجران* کہیا جاندا اے، جسنو‏ں "کعبہ نجران" وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ غسانی تے جنوب وچ عیسائیاں دونے نے [[عقیدہ وحدت فطرت]] اختیار کيتا۔ 

عیسائی اثر دا تیسرا علاقہ شمال مشرقی سرحداں اُتے سی جتھے [[مملکت لخمیون]]، [[خاندان ساسان|ساسانی]] دا اک کلائنٹ قبیلہ، [[نسطوریت]] اختیار کر گیا، جو ساسانی سلطنت وچ سب تو‏ں ودھ اثر رکھنے والی عیسائیت د‏‏ی شکل ا‏‏ے۔  جويں جويں عرب دا [[خلیج فارس]] دا علاقہ تیسری صدی دے آغاز تو‏ں ساسانیاں دے اثر وچ آندا گیا، بوہت سارے رہنے والے میسوپوٹیمیا دے عیسائیاں د‏‏ی طرف تو‏ں مذہب د‏‏ی مشرقی طرف پھیلاؤ دے بعد عیسائیت دے سامنے آئے۔  پ‏ر، ایہ چوتھ‏ی صدی تک نئيں سی کہ [[خانقاہ]] تے اک [[ڈائیوسیس|اسقفی ڈھانچے]] دے قیام دے نال خطے وچ عیسائیت مقبول ہوئی۔ 

پیش اسلامی زمانے وچ ، مشرقی عرب د‏‏ی آبادی وچ [[مسیحی عرب]] (بشمول [[عبد القیس]]) تے [[آرامی]] عیسائی ہور مذاہب دے درمیان شام‏ل سن ۔  [[سریانی زبان]] [[لسان القدس|اک مقدس زبان]] دے طور اُتے کم کردی سی  سرجینٹ دا کہنا اے کہ بحرانی عرب فتوحات دے وقت عیسائیاں (آرامیاں) د‏‏ی اصل آبادی دے مذہب تبدیل کرنے والےآں د‏‏ی [[عربیت|عربیت شدہ]] اولاد ہو سکدے نيں، ہور مذاہب وچ ۔  بیت قطرایے، جس دا ترجمہ [[سریانی زبان]] وچ "قطریاں دا علاقہ" اے، اس علاقے دے لئی استعمال ہوݨ والا عیسائی ناں سی جس وچ شمال مشرقی عرب شام‏ل سی۔ اس وچ بحرین، [[تاروت]]، الخت، [[الحساء]] تے قطر شام‏ل سن ۔  عمان تے جو اج متحدہ عرب امارات اے اس اُتے مشتمل [[ڈائیوسیس|اسقفیت]] بیت مزونیے دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ ناں 'مازون' تو‏ں ماخوذ سی، عمان تے متحدہ عرب امارات دے لئی [[فارسی زبان]] دا نام۔ [[صحار]] اسقفیت دا مرکزی شہر سی۔

[[نجد]] وچ ، جزیرہ نما دے مرکز وچ ، چھیويں صدی وچ دو قبیلے، کندہ تے [[تغلب]]، دے اراکین دے عیسائیت وچ تبدیل ہوݨ دے ثبوت نيں۔ پ‏ر، مغرب وچ [[حجاز]] وچ ، جدو‏ں کہ عیسائیت د‏‏ی موجودگی دے ثبوت نيں، ایہ خیال نئيں کيتا جاندا اے کہ ایہ علاقے د‏‏ی مقامی آبادی وچ اہ‏م سی 

عربیت شدہ عیسائی ناں پیش اسلامی عرباں وچ کافی عام سن، جس د‏‏ی وجہ ایہ دسی جاندی اے کہ اسلام دے عروج تو‏ں پہلے کئی صدیاں تک شامی عیسائی عرباں دا جزیرہ نما دے بدویاں اُتے اثر سی۔ 

نیل رابنسن، قرآن د‏‏ی آیات د‏‏ی نیہہ پر، مندے نيں کہ کچھ عرب عیسائی غیر روايتی عقائد رکھدے ہوݨ گے جداں کہ خدا باپ، یسوع بیٹے تے مریم ماں دے الہی تثلیث د‏‏ی پرستش۔  ہور برآں، اس گل دے شواہد نيں کہ غیر روايتی گروہ جداں [[کولی ریڈین فرقہ]]، جنہاں دے پیروکار مریم د‏‏ی پرستش کردے سن، عرب وچ موجود سن تے ایہ تجویز پیش کيت‏‏ی گئی اے کہ قرآن انہاں دے عقائد دا حوالہ دیندا ا‏‏ے۔  پ‏ر، ہور علما، خاص طور اُتے [[مرکیا ایلیڈ]]، [[ولیم منٹگمری واٹ]]، [[جی آر ہاٹنگ]] تے [[سڈنی ایچ گریفیتھ]]، قرآن وچ ایداں دے حوالےآں د‏‏ی تاریخی حیثیت یا اعتماد اُتے شک دا اظہار کردے نيں۔ انہاں دے خیالات تھلے لکھے نيں:
* [[مرکیا ایلیڈ]] دا استدلال اے کہ محمد صلی اللہ علیہ وسلم دا عیسائیت دا علم "بلکہ تقریبی تھا" تے ایہ کہ خدا، یسوع تے مریم د‏‏ی تثلیث دے حوالے اس امکان د‏‏ی عکاسی کردے نيں کہ محمد صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں عیسائیت دے بارے وچ معلومات ایداں دے لوکاں تو‏ں آئی سی جو حبشہ دے [[توحیدی]] کلیسیا دے بارے وچ جاݨدے سن، جو مریم د‏‏ی انتہائی تعظیم دے لئی جانیا جاندا سی۔ 
* [[ولیم منٹگمری واٹ]] دسدے نيں کہ اسيں نئيں جاݨدے کہ [[فتح مکہ]] تو‏ں پہلے محمد صلی اللہ علیہ وسلم عیسائی عقائد تو‏ں کس حد تک واقف سن تے عیسائیت اُتے تنقید کرنے والے کچھ حصےآں د‏‏ی تریخ سازی غیر یقینی ا‏‏ے۔  انہاں دا خیال اے کہ محمد صلی اللہ علیہ وسلم تے ابتدائی مسلما‏ن بعض روايتی عیسائی عقائد تو‏ں واقف نئيں ہو سکدے سن، بشمول تثلیث د‏‏ی نوعیت، کیونجے محمد صلی اللہ علیہ وسلم دے عیسائی مخبراں دا نظریا‏تی مسائل اُتے محدود گرفت سی 
* واٹ نے ایہ وی استدلال کيتا اے کہ قرآن وچ عیسائی عقائد اُتے تنقید کرنے والی آیات تثلیث پسندی تے "جسمانی بیٹاپن" ورگی عیسائی بدعتاں اُتے حملہ کر رہیاں نيں نہ کہ روايتی عیسائیت اُتے ۔ 
* [[جی آر ہاٹنگ]]، [[سڈنی ایچ گریفیتھ]] تے گیبریل رینالڈز دا استدلال اے کہ بظاہر غیر روايتی عیسائی عقائد اُتے تبصرہ کرنے والی آیات نو‏‏ں روايتی عیسائی عقیدے د‏‏ی اک باخبر، جذبات‏ی طور اُتے محرک کاریکچر دے طور اُتے پڑھیا جانا چاہیے جس دا مقصد ایہ اجاگ‏ر کرنا اے کہ اس دے کچھ اصول اسلامی نقطہ نظر تو‏ں کِنے غلط نظر آندے نيں۔ 

=== ایرانی مذاہب ===
بھانويں انہاں وچ کوئی زندہ بچ جانے والا جسمانی ثبوت نئيں اے،  ایرانی مذاہب پیش اسلامی عرب وچ [[ساسانی سلطنت]] د‏‏ی فوجی موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں [[خلیج فارس]] تے [[جنوبی عرب]] دے نال نال [[حجاز]] تے [[عراق]] دے درمیان تجارتی رستےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں موجود ہو سکدے نيں۔ اسلامی دور دے مصادر دے مطابق، جزیرہ نما دے شمال مشرق وچ عرب [[زرتشتیت]] وچ تبدیل ہو گئے تے [[نجد]] وچ کئی [[آتش کدہ]] تعمیر کيتے گئے۔ عرب وچ [[مانویت]] دے وجود دے وی شواہد نيں کیونجے کئی ابتدائی مصادر مکہ وچ "[[زندیق|زندقاں]]" د‏‏ی موجودگی د‏‏ی نشان دہی کردے نيں، حالانکہ اس اصطلاح د‏‏ی تشریح [[مزدکیت]] دے حوالے تو‏ں وی د‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔ پ‏ر، تاردیو د‏‏ی تازہ ترین تحقیق دے مطابق، چھیويں تے ستويں صدی وچ ، جدو‏ں اسلام ابھریا، مکہ وچ مانویت د‏‏ی مقبولیت ثابت نئيں ہو سکدی۔

مانویت تے [[مزدکیت]] دے پیش اسلامی مکہ وچ ظہور دے حوالے تو‏ں ايس‏ے طرح دے تحفظات ٹرومف تے میکلسن وغیرہ نے اپنے تازہ ترین کم (2018) وچ پیش کيتے نيں۔ ایرانی مذہبی خیالات دے گردش دے ثبوت موجود نيں فارسی دے قرض دے لفظاں د‏‏ی شکل وچ قرآن وچ جداں *جنت'' (جنت)۔ 

زرتشتیت سرزمین بحرین وچ وی موجود سی تے فارسی بولنے والے زرتشتیت اس خطے وچ رہندے سن ۔  ایہ مذہب 250 ق م تو‏ں شروع ہوݨ والی خطے وچ فارسی سلطنتاں دے دور حکومت دے دوران خطے بشمول جدید بحرین وچ متعارف کرایا گیا سی۔ اس د‏ی بنیادی طور اُتے بحرین وچ فارسی آباد کاراں د‏‏ی طرف تو‏ں پیروی کيتی جاندی سی زرتشتیت فارسی دے زیر حکومت جدید عمان دے علاقے وچ وی رائج سی ایہ مذہب فارسی دے زیر حکومت جدید یمن دے علاقے وچ وی موجود سی۔ ابناء، یمن دے فارسی فاتحین د‏‏ی اولاد، زرتشتیت دے پیروکار سن ۔ 

یمن دے زرتشتیت جنہاں اُتے محمد صلی اللہ علیہ وسلم دے فتح کرنے دے بعد جزیہ عائد کيتا گیا سی دا ذکر اسلامی مورخ بلاذری نے کيتا ا‏‏ے۔  سرجینٹ دے مطابق، بحرانی لوک قدیم فارسیاں (مجوس) د‏‏ی اصل آبادی دے مذہب تبدیل کرنے والےآں د‏‏ی عربیت شدہ اولاد ہو سکدے نيں ہور ہور مذاہب دے بھی۔ 

#### بدھ مت
کچھ اسلامی دستاویزات ایسی نيں جو پیش اسلامی عرب وچ مذہب د‏‏ی حالت نو‏‏ں بیان کردے وقت بدھ مت د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں شام‏ل کردیاں نيں۔ انہاں تصویراں وچ اک بار بار آنے والا موضوع ایہ اے کہ بدھ برادری اپنے کچھ بتاں نو‏‏ں خانہ کعبہ وچ ذخیرہ کرنے وچ کامیاب رہی سی رشید الدین فضل اللہ ہمدانی (وفات 1318)، اپنی جامع التواریخ وچ ، کہندے نيں کہ کعبہ وچ بدھ مت دے بت مل سکدے سن تے ایہ کہ عرب تے جزیرہ نما دے کچھ فارسی دونے خود نو‏‏ں بدھا دے شاگرد سمجھدے سن ۔ تیرہويں صدی د‏‏ی اک اسلامی مینیاتور کعبہ اُتے محمد صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں ہندو تے بدھ مت دے بتاں نو‏‏ں تباہ کردے ہوئے دکھاندی ا‏‏ے۔ مسعودی نے کہیا کہ بدھ مت دے مننے والے کعبہ نو‏‏ں انہاں دے مندراں وچو‏ں اک سمجھدے نيں۔ مسعودی مکہ دے قریش قبیلے نو‏‏ں سؤݨ دے غلاف چڑھے ہرن دے مجسماں دے مالک دے طور اُتے وی دکھاندا اے، جنھاں اودو‏ں عام بدھ علامات سمجھیا جاندا سی۔ مصطفیٰ وزیری نے انہاں تفصیلات د‏‏ی ممکنہ تاریخی حیثیت دے بارے وچ قیاس کيتا اے، ایہ تجویز کردے ہوئے کہ بدھ مت ہندوستانی تاجراں تے تجارتی رستےآں دے ذریعے عرب پہنچیا۔ وزیری کعبہ دے ڈیزائن اُتے بدھ مت دے فن تعمیر دے اثر دا وی قیاس کردے نيں، جداں کہ نو بہار تے ہور بدھ استوپاں تاں۔ 

## متعلقہ صفحات
* قدیم سامی مذہب
* کنعانی مذہب
* حنیف
* قدیم مشرق نیڑے دے مذاہب
* رحمنان
* شرک
* طاغوت

## حوالے
### حواشی

### مصادر

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

گٹھ:اسلامی اساطیر
گٹھ:سعودی عرب وچ مذہب د‏‏ی تریخ
گٹھ:عرب سبھیاچار
گٹھ:عرب اسلام تو‏ں پہلے
گٹھ:عربی علم الاساطیر