open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
حامد رضا خان

*شاہ حامد رضا خان بریلوی* قادری (پیدائش: ربیع الاول 1292ھ/1875ء) اک اسلامی عالم تے بریلوی تحریک دے صوفی سن ۔ آپ بریلی، ہندوستان وچ پیدا ہوئے۔
## ناں ونسب
اعلیٰ حضرت امام اہلسنت دے وڈے شہزادے۔محمد نام،معروف بہ حامد رضا،لقب ،حجۃ الاسلام۔

## تاریخِ ولادت
ماہ ربیع الاول1292ھ بمطابق 1875ء وچ اپنےدادا مولا‏نا نقی علی خان دے گھر بریلی وچ پیدا ہوئے۔
## خاندان

آپ دے جد اعلیٰ افغانستان تو‏ں آئے سن تے ہندوستان وچ مغلیہ سلطنت دے زمانے وچ اعلیٰ منصب اُتے فائز ہوئے۔ آپ دے پردادا مفتی رضا علی خان نے ہندوستان وچ پہلا باقاعدہ دارالافتاء قائم کيتا۔ آپ دا سلسلہ نسب کچھ ایويں ا‏‏ے۔۔۔ حامد رضا خان بن احمد رضا خان بن نقی علی خان بن رضا علی خان۔

## بنیادی تعلیم
آباؤ اجداد د‏‏ی شاندار روایات کےمطابق درسیات تمام وکمال والد ماجد تو‏ں پڑھی19 سال د‏‏ی عمر وچ تمام مروجہ درسیات د‏‏ی کتاباں سےفارغ التحصیل ہوئے۔علم وعمل وچ باکمال والدِ ماجد دے جانشین،عربی نظم ونثر وچ منفرد اسلوب رکھدے سن ۔زمانۂ تعلیم وچ ہی آپ نے درسیات د‏‏ی امہات الکتب ،خیالی،توضیح تلویح،ہدایہ اخیرین،صحیح بخاری پرحواشی لکھ ک‏ے اپنے والد د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا تاں اعلیٰ حضرت نے "قال الولد الاعز"لکھ کراپنے صاحبزادے نو‏‏ں دادِ تحسین فرمائی۔جدو‏ں گلستانِ رضا دا ایہ پھُل ہر سو خوشبو پھیلانے لگیا تاں مجدد دین وملت نے اپنے اکابر خلفاء د‏‏ی موجودگی وچ !"حامدمنی وانا من حامد" فرماکر آپ د‏‏ی عظمت وفضیلت اُتے مہر ثبت کردتی ۔۔

## ادبی کم
انہاں نے مختلف موضوعات اُتے متعدد کتاباں دا ترجمہ کيتا۔ 
بیعت وخلافت : آپ حضرت مخدوم شاہ ابو الحسن احمد نوری مارہروی قدس سرہٗ دے مرید و خلیفہ سن ۔والد ماجد تو‏ں وی تمام سلاسل وچ اجازت وخلافت حاصل سی۔

## سیرت
حسن معنوی دے نال نال حُسن ظاہری وچ وی وحیدِ زمانہ سن ۔ صاف ستھری طبیعت دے مالک ،تلامذہ،مریدین تے نادارےآں د‏‏ی دستگیری آپ دا شیوہ سی۔ آپ اُنہاں تمام خوبیاں دے جامع سن جو اک مجدد دے جانشین وچ ہونی چاہیے سن۔تحریک پاکستان وچ بھر پور کردار اداکیا۔ساری زندگی اپنے والد گرامی دے مشن نو‏‏ں پھیلاندے رہے،ہر قسم د‏‏ی گمراہ کن تحریکاں کےاثراتِ بد تو‏ں ملت اسلامیہ د‏‏ی حفاظت فرماندے رہ‏‏ے۔

## وصال
17/جمادی الاول 1362ھ، نو‏‏ں وصال فرمایا۔مزار شریف بریلی وچ مرجعِ خلائق ا‏‏ے۔

## حوالے

حضرت مولا‏نا شاہ حامد رضا بریلوی﷫

گٹھ:1875 دے جم
گٹھ:1943 دیاں موتاں
گٹھ:احمد رضا خان دا خاندان
گٹھ:احمد رضا خان دے خلفا
گٹھ:احناف
گٹھ:افغانستان وچ اسلام
گٹھ:بریلوی مکت‏‏ب فکر دیاں شخصیتاں
گٹھ:بریلی دیاں شخصیتاں
گٹھ:برطانیہ وچ اسلام
گٹھ:بھارت دے سنی علما
گٹھ:ہندوستانی صوفیا
گٹھ:بھارتی مصنفاں
گٹھ:پشتون نژاد بھارتی شخصیتاں
گٹھ:حنفی فقہا
گٹھ:سلسلہ برکاتیہ
گٹھ:مسلم تاریخی شخصیتاں

گٹھ:نعتیہ شاعر
گٹھ:خانہ معلومات مذہبی سوانح عمری مع متعدد ہور ناں پیرامیٹرز استعمال کرنے والے مضامین
حمزہ علی قادری

**سید حمزہ علی قادری** (وفات:24 جنوری 2018ء) اک پاکستانی سنی عالم دین سن ۔ جماعت اہل سنت سندھ دے نائب امیر رہ‏‏ے۔
15 برس تک جماعت اہلسنت سندھ دے نائب امیر تے 40 برس تک عالمگیر مسجد پاپوش وچ خطیب دے فرائض انجام دتے، بوقت وفات انہاں د‏‏ی عمر 70 برس سی۔

## وفات
آپ د‏‏ی وفات 71 سال د‏‏ی عمر وچ 24 جنوری 2017ء نو‏‏ں کراچی وچ ہوئی،  جماعت اہلسنت نے آپ د‏‏ی وفات اُتے تن دن سوگ دا علان کيتا۔  نماز جنازہ دارالعلوم امجدیہ کراچی قاضی سید عبد الاحد بصیری نے پڑھائی۔ آپ د‏‏ی تدفین وصیت دے مطابق ناظم آباد پاپوش نگر قبرستان وچ کيتی گئی۔

## ہور ویکھو
* بریلوی مکت‏‏ب فکر

## حوالے

گٹھ:2018 دیاں موتاں
گٹھ:بریلوی مکت‏‏ب فکر دیاں شخصیتاں
گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں
شمس الحسن شمس بریلوی

**شمس الحسن شمس بریلوی** (پیدائش بریلی، برطانوی ہند، 1917ء تو‏ں 12 مارچ 1997ء،کراچی پاکستان) اک پاکستانی مسلما‏ن عالم تے عربی و فارسی دے قدیم ورثے نو‏‏ں اردو وچ ترجمہ کرنے والے اک ماہر سن ۔ اوہ کراچی، پاکستان د‏‏ی طرف ہجرت تو‏ں پہلے جامعہ رضویہ منظر اسلام وچ عربی تے فارسی پڑھاندے وی رہ‏‏ے۔

## تصنیف و تالیف
انہاں نے اک کتاب نظامِ مصطفٰی دے عنوان تو‏ں تصنیف دی جس وچ انبیا کرام علیہم السلام د‏‏ی زندگیاں دے اقتصادی تے ثقافتی پہلوآں اُتے سیر حاصل بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں نے غنیۃ الطالبین دا سلیس اردو ترجمہ کيتا تے اس دے آغاز وچ غوث اعظم شیخ عبدالقادر جیلانی د‏‏ی مختصر سوانح عمری وی لکھی۔

## انعامات
انہاں نو‏ں 1995ء وچ انہاں دے تعلیمی کم دے لئی ستارہ امتیاز موصول ہويا تے ادبی خدمات اُتے ہلال قائد اعظم دتا گیا۔

## حوالے

گٹھ:1917 دے جم
گٹھ:1997 دیاں موتاں
گٹھ:بریلوی مکت‏‏ب فکر دیاں شخصیتاں
گٹھ:ویہويں صدی دے مترجمین
گٹھ:پاکستان وچ اسلام
گٹھ:پاکستانی مترجمین
گٹھ:پاکستانی محقق
گٹھ:پاکستانی مصنف
گٹھ:ستارۂ امتیاز وصول کنندگان
گٹھ:عربی تو‏ں اردو مترجمین
گٹھ:فارسی تو‏ں اردو مترجمین
گٹھ:کراچی دے مصنف
گٹھ:مہاجر شخصیتاں
سارہ لورین

**سارہ لورین**  اک پاکستانی اداکارہ ا‏‏ے۔
## ذا‏تی زندگی
سارہ لورین 11 دسمبر 1985 نو‏‏ں کویت وچ پیدا ہوئیاں ۔ سارہ دا اصل ناں مونا لیزا ا‏‏ے۔ والد دے انتقال دے بعد ، سارہ دا پورا کنبہ پاکستان چلا گیا۔ ایتھ‏ے اس نے ماڈلنگ دا آغاز کيتا۔ ماڈلنگ دے علاوہ سارہ تحریری تے پینٹنگ تو‏ں وی لطف اٹھاندی اے۔

## ہور ویکھو
* لسٹ پاکستانی اداکاراواں
* پاکستانی سنیما

## حوالے

گٹھ:1975 دے جم
گٹھ:۱۹۷۵ دے جم
گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی پاکستانی اداکاراواں
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی فلمی اداکاراواں
گٹھ:پاکستانی ماڈل سوانیاں
گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن اداکاراواں

گٹھ:ہندی سنیما دیاں اداکاراواں
گٹھ:کویت وچ پاکستانی تارکین وطن
گٹھ:راجستھانی نژاد پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:1985 دے جم
گٹھ:۱۹۸۵ دے جم
گٹھ:مہاجر شخصیتاں
اے گائڈ ٹو دی بزنس انالائسس بوڈی آف نالج

**اے گائڈ ٹو دتی بزنس انالائسس بوڈی آف نالج** بزنس انالائسس د‏‏ی مشق کرنے دا اک معیار ا‏‏ے۔

## تریخ
بابوک (BABOK )گائڈ نو‏‏ں اکتورب 2005ء وچ انٹرنیشنل انسٹی ٹیوٹ آف بزنس انٹیلیجینس نے بطور مسودہ (1.4) جاری کيتا سی۔

## ہور ویکھو
*

## حوالے

گٹھ:2005ء دے کم
گٹھ:کاروباری عملکاری
مستوج

thumb|Right|200px| مستوج د‏‏ی وادی آوی دا حسین منظرمستوج پاکستان دے ضلع چترال د‏‏ی اک تحصیل اے جسنو‏ں سب ڈویژن مستوج وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ اک تحصیل وی ا‏‏ے۔

سب ڈویژن مستوج ساڈھے اٹھ ہزار مربع کلو میٹر رقبے اُتے پھیلا ہويا صوبے دا سب تو‏ں وڈا انتخابی حلقہ ا‏‏ے۔

سابق ممبر تحصیل کونسل مستوج تے شاعر و ادیب علاؤ الدین عرفی نو‏‏ں پی ٹی آئی تحصیل تورکہو موڑکہو دا صدر منتخب کيتا گیا۔۔۔

تحصیل د‏‏ی ابادی 169,240 نفوس اُتے مشتمل اے،

سب ڈویژن مستوج نو‏‏ں دو سرکلر وچ تقسیم کرکے اس وچ دو ایس ڈی پی او د‏‏ی تعینا‏‏تی عمل وچ لیائی گئی اے ۔تفصیلات دے مطابق تحصیل موڑکہو سرکل وچ تھانہ موڑکہو، تھانہ اویر تے تھانہ تورکہو نو‏‏ں شامل کيتا گیا اے ۔عطاء اللہ بطور ایس ڈی پی او نے اپنا جارچ سنبھال لیا اے ۔جدو‏ں کہ بونی سرکل جو چار تھاناں بونی مستوج،ہرچین،یارخون لشٹ اُتے مشتمل اے ۔محمد زمان نو‏‏ں ایس ڈی پی او مقر رکیا گیا اے جدو‏ں کہ تھانہ اویر موڑکہو وچ فیاض محمد نو‏‏ں بطور ایس ایچ او مقر رکیا گیا اے،

## حوالے

گٹھ:پاکستان د‏‏یاں وادیاں
گٹھ:پاکستان دے پہاڑی مستقر
گٹھ:خیبر پختونخوا د‏‏یاں تحصیلاں
گٹھ:شاہراہ ریشم دے آباد تھ‏‏انو‏اں
گٹھ:ضلع چترال د‏‏یاں یونین کونسلاں
گٹھ:ضلع چترال دے آباد تھ‏‏اں
گٹھ:ضلع چترال
ابوداؤد محمد صادق

**مفتی ابو داؤد محمد صادق رضوی ** بانئ و امیر جماعت رضائے مصطفے ٰ پاکستان۔
## ولادت
آپ د‏‏ی ولادت رجب1350 ہجری بمطابق دسمبر 1929عیسوی کوٹلی لوہاراں سیالکوٹ وچ ہوئی۔

## ابتدائی۔ تعلیمی
ابتدائی تعلیم کوٹلی لوہاراں شرقی وچ حاصل کيتی۔ کچھ عرصہ بریلی وچ اپنے والد دے نال گئے جتھے جامعہ رضویہ منظر الاسلام دے شعبہ حفظ وچ حفظ کردے رہے سید جماعت علی شاہ رحمۃاللہ علیہ محدث علی پوری دے زیر سایہ جامعہ نقشبندیہ علی پور سیداں وچ درس نظامی د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی جدو‏ں کہ 1369ھ وچ دورہ حدیث شریف محدث اعظم پاکستان دے پاس فیصل آباد وچ کیہ۔ جدو‏ں کہ محدث اعظم پاکستان دے خلیفہ اول ہونے دا شرف وی رکھدے نيں ‘ مفتی اعظم مصطفیٰ رضا خان بریلوی تے بہت سارے مشائخ تو‏ں سند خلافت حاصل کيتی۔ محمد عبد الرشید جھنگوی تو‏ں وی استفادہ علم کيتا تحریک پاکستان‘ تحریک ختم نبوت تے تحریک نظام مصطفےٰ صلی ﷲ علیہ وآلہ وسلم وچ انہاں نے بھرپور کردار حاصل کيتا تے جابر سلطان دے سامنے کلمہ حق بلند کرنے د‏‏ی پاداش وچ قید و بند د‏‏ی صعوبتاں وی برداشت کیتیاں۔ 1970 ء وچ انہاں نے جمیعت علمائے پاکستان دے پلیٹ فارم تو‏ں قومی اسمبلی دا انتخاب وی لڑیا۔ آپ نے گوجرانوالہ وچ دارالعلوم سراج العلوم گوجرنوالہ قائم کيتا جتھے 29 ذیقعد 1370ھ تو‏ں 13 اکتوبر 2015ء مسلسل 66 سال خدمت دین دا فریضہ انجام دتا۔ آپ سینکڑاں مسیتاں تے مدارس د‏‏ی سرپرستی کر تے رہ‏‏ے۔

## القابات و خطابت
عاشق مصطفیٰ' فدائے غوث الوری' مقتدائے اهلسنت' شیخ طریقت' استاذالعلماء' پیکر صدق و صفا' مرد حق آگاه' فخر ملت اسلامیه' حامئ سنت' ماحئ بدعت' واقف رموز حقیقت' آفتاب قادریت' جبل استقامت' فخر رضویت' یادگار اسلاف' برکت الزمان' سراپا تقوی و اخلاق مفتی اعظم پاکستان' صادق الاقوال والاحوال' مخزن محاسن الاخلاق' عالم با عمل' محافظ مذهب امام اعظم' قاسم فیضان دات‏ا گنج بخش' داعئ مسلک قادری و مجددی' پاسبان مسلک امام احمد رضا' مظهر حجت الاسلام' خلیفهء مجاز مفتی اعظم عالم اسلام' خلیفهء اول و نائب محدث اعظم پاکستان' خلیفهء خاص حضور قطب مدینه' فیض یافته حضور امیر ملت محدث علی پوری' ولئ کامل' پروردئه نگاه فقیه اعظم محدث کوٹلوی' نباض قوم' فضیلت الشیخ' حضرت العلام الحاج المفتی پیر ابوداؤد محمد صادق قادری رضوی صاحب بانئ و امیر جماعت رضائے مصطفیٰ پاکستان-

## انتقال
18 ذی الحج 1436ھ بمطابق3اکتوبر 2015ء بروز ہفتہ گوجرانوالہ وچ انتقال کر گئے پسماندگان وچ بیوہ تے دو صاحبزادگان الحاج محمد داﺅد رضوی تے صاحبزادہ محمد رﺅف رضوی دے علاوہ سینکڑاں مرید سوگوار چھڈے نيں۔

## تصنیفات
آپ نے 58 سال پہلے ہفت روزہ رضائے مصطفےٰ دا اجرا کيتا جو بعد وچ ماہنامہ ہوئے گیا اس دے علاوہ بہت ساریاں کتاباں و رسالے تصنیف کیتے
* نورانی حقائق
* شان محمدی
* رحمت خدا وندی
* یا رسول اللہ کہنے دا ثبوت
* مسئلہ نور
* تحفہ معراج
* یادگار خلیل و ذبیح
* حدیث نو ر تے نور مجسم ہونے دا بیان
* مسلک سیدنا صدیق اکبر
* روحانی حقائق
* اسلامی تعلیمات
* فیضان الحرمین
* نماز نبوی
* نغمات رضا
* انوار عقیدت
* بہار عقیدت
* غازی محمد عامر چیمہ شہید
* تحفۃ النساء
* اعلیحضرت د‏‏ی شخصیت دا بیان
* مقام والدین
* آداب مرشد
* تاریخی حقائق

## حوالے

گٹھ:1929 دے جم
گٹھ:۱۹۲۹ دے جم
گٹھ:2015 دیاں موتاں
گٹھ:پاکستانی اسلام پسند
گٹھ:پاکستانی سنی
گٹھ:پاکستانی غیر افسانوی مصنف
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:ضلع گوجرانوالہ دیاں شخصیتاں
یار جان عبدالصمد

ڈاکٹر یار جان عبدالصمد نے ابتدائی تعلیم کراچی دے علاقے لیاری وچ اک اردو میڈیم اسکول وچ حاصل کيتی، ابتدائی مشکلات دے باوجود انہاں نے پاکستان وچ انجینئرنگ دے بہترین ادارے غلام اسحٰق خان انسٹی ٹیوٹ تو‏ں گریجویشن مکمل کردے ہوئے 2 گولڈ میڈلز حاصل کیتے تے انہاں د‏‏ی یونیورسٹی نے انہاں نو‏ں سال 2009ء دے لئی پاکستان انجینئرنگ کونسل دے بہترین گریجویٹ انجینئر دے ایوارڈ دے لیئے نامزد وی کيتا۔ 

پی ایچ ڈی مکمل کرنے دے بعد ڈاکٹر صمد نے کیمبرج یونیورسٹی وچ ریسرچ ایسوسی ایٹ دے طور اُتے کم دا آغاز کيتا تے بعد وچ انہاں نو‏ں ايس‏ے یونیورسٹی وچ سینئر محقق تے استاد دے طور اُتے ملازمت دتی گئی۔

2016ء وچ انہاں نے کیمبرج یونیورسٹی وچ گریفین سینٹر وچ ریسرچ ایسوسی ایٹ دے طور اُتے کم دا آغاز کيتا تے تب تو‏ں انہاں دے شب و روز خلائی سائنس تو‏ں متعلق ٹیکنالوجی بنانے وچ گزردے نيں۔
## حوالے

گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
پکرنگ، اونتاریو

**پکرنگ** (انگریزی: Pickering) کینیڈا دا اک آباد مقام جو Regional Municipality of Durham وچ واقع ا‏‏ے۔

## تفصیلات
پکرنگ دا رقبہ 231.59 مربع کیلومیٹر اے، تے اس د‏ی مجموعی آبادی 91,771&nbsp; افراد اُتے مشتمل اے تے 83.8 میٹر سطح سمندر تو‏ں بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* کینیڈا
* کینیڈا دے شہراں د‏‏ی لسٹ

## حوالے

گٹھ:1791ء وچ آباد ہونے والے تھ‏‏انو‏اں
ضیا جالندھری

**ضیا جلندھری**، اردو تے پنجابی زبان دے نامور پاکستانی شاعر سی۔

## جم
ضیا جلندھری دا اصل ناں ضیاء نثار احمد سی، اوہ 2 فروری 1923ء نو‏‏ں جلندھر وچ پیدا ہوئے سن۔

## عملی زِندگی
اوہناں نے 1945ء وچ گورنمنٹ کالج لاہور توں انگریزی ادب وچ ایم اے کیتا۔ 1949ء وچ اعلا ملازمتاں دے مقابلے دے امتحان وچ شرکت کیتی تے کامیاب ہوݨ توں بعد محکمہ ڈاک وچ تعینات ہوگئے تے ڈپٹی پوسٹ ماسٹر جنرل دے عہدے تک پہنچے۔ 1977ء وچ پاکستان ٹیلی وژن کارپوریشن دے مینیجنگ ڈائرکٹر مقرر ہوئے۔ 1985ء وچ سرکاری ملازمت توں ریٹائر ہوئے۔ 

اردو تے پنجابی دوناں زباناں وچ شاعری کردے سی۔ اوہنان دے شعری مجموعیاں وچ *سر شام*، *نا رسا*، *خواب سراب*، *پس حرف* تے *دم صبح* شامل نیں۔ 

## لِکھتاں
* سر شام
* نا رسا
* خواب سراب
* پس حرف
* دم صبح
* کلیاتِ ضیاء

## اعزاز
حکومت پاکستان نے اوہناں نو‏ں 14 اگست 2005ء نو‏‏ں صدارتی تمغا برائے حسن کارکردگی عطاء کيتا۔ 

## وفات
ضیاء جلندھری دا اِنتقال 13 مارچ 2012ء نو‏‏ں اسلام آباد وچ ہویا تے ایتھے ای مدفون نیں۔

## حوالے

گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان
گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:پنجابی مسلمان
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
شیخ عطا محمد

علامہ محمد اقبال دے وڈے بھائی ۔

شیخ عطا محمد نے علامہ اقبال د‏‏ی پڑھائی دا سارا خرچہ خود برداشت کيتا سی۔ 1903ء وچ جدو‏ں بلوچستان وچ ملازمت دے دوران شیخ عطا محمد اُتے جھوٹھا مقدمہ بنا تاں علامہ اقبال خود بلوچستان تشریف لے گئے آپ نے اس دوران نظام الدین اولیا دے عرس دے موقع اُتے اک نظم خواجہ حسن نظامی نو‏‏ں بھجوائی سی جس وچ درخواست کيتی گئی سی کہ شاعر د‏‏ی مشکلاں آسان کردین تے اُس دا بھائی جنہاں مصیبتاں وچ گھرا ہويا اے اپنی برکت تو‏ں اُنہاں نو‏ں دور کر دتیاں۔ شیخ عطا محمد نو‏‏ں وی اقبال نال بے حد محبت سی۔ سیالکوٹ وچ علامہ اقبال کيت‏ی جائے پیدائش نو‏‏ں اُنہاں نے ’اقبال منزل‘ دا ناں دتا جدو‏ں کہ لاہور وچ اقبال د‏‏ی رہائش ’جاوید منزل ‘ د‏‏ی تعمیر اُنہاں ہی د‏‏ی زیرِ نگرانی ہوئی۔ شیخ عطا محمد دا انتقال 22 دسمبر 1940ء نو‏‏ں سیالکوٹ وچ ہويا۔
## حوالے

گٹھ:علامہ اقبال
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
جیک سٹین برگر

**جیک سٹین برگر** اک امریکا دے فزکس دان سن ۔ انھاں نے فزکس دا نوبل انعام وی جِتیا ایہ انعام 1988 وچ انھاں نے اپنے اسيں وطن سائنسداناں ارنو الن پنزاس تے ملون سکوارٹز دے ہمراہ نیوٹرینو طریقے تے لپٹون دے ڈوپلٹ ساخت نو‏‏ں نون میٹرینو د‏‏ی دریافت کيت‏ی وجہ تو‏ں مظاہر کرنے اُتے پر ایہ انعام ملا۔

## ہور ویکھو
* نوبل انعام برائے فزکس

## حوالے

گٹھ:1921 دے جم
گٹھ:امریکی انسان دوست
گٹھ:امریکی ملحدین
گٹھ:امریکی نوبل انعام یافتہ
گٹھ:جرمن ملحدین
گٹھ:جرمن یہودی
گٹھ:ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں جرمن تارکین وطن
گٹھ:سوئس فزکس دان
گٹھ:قومی تمغا برائے سائنس وصول کنندگان
گٹھ:نوبل انعام برائے فزکس وصول کنندہ
گٹھ:یہودی ملحدین
دفاع شیر خواری

**دفاع شیر خواری** (Defense of infancy) دفاع د‏‏ی اک شکل اے جس وچ مدعا علیہان اک "شیرخوار" د‏‏ی تعریف وچ شمار لئی جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏‏ں انہاں دے اعمال دے لئی مجرمانہ ذمہ داری تو‏ں عذر دے طور سزاوار قرار نئيں دتا جا سکدا۔

## مجرمانہ ذمہ داری د‏‏ی عمر بلحاظ ملک

## حوالے

گٹھ:عمر تے معاشرہ
گٹھ:قانون کم سن
گٹھ:گھٹ تو‏ں گھٹ عمر
حشمت علی خان قادری

**محمد حشمت علی خان** صاحب قادری رضوی اک سنی حنفی عالم دین سن ۔

## ناں
مولا‏نا سید شاہ محمد ہدایت رسول قادری برکاندی نے آپ دا ناں محمد صدیق رکھیا تے والد محمد نواب علی خاں قادری برکاندی نے محمد حشمت علی دے ناں تو‏ں یاد کيتا۔ 

## ابتدائی تعلیم

قرآن مجید قاری غلام طٰہ صاحب ٹونکی تو‏ں پڑھیا تے حفظ قرآن عظیم مدرسہ فرقانیہ لکھنؤ وچ حافظ عبد الغفار تو‏ں پڑھیا تے تجوید و قرأت دے بعد فارسی آمد نامہ مصدر فیوض سکندر نامہ ابوالفضل میزان الصرف تک لکھنؤ وچ پڑھیاں۔ سیدنا مجدد اعظم اعلیٰ حضرت احمد رضا خان د‏‏ی شہرہ آفاق کتاب تمہید ایمان آپ نے دیکھی تے پڑھی تاں دل د‏‏ی دنیا بدل گئی۔

## بیعت و خلافت

1335ھ احمد رضا خان دے بیٹے مولا‏نا شاہ محمد حامد رضا خان بریلوی و خلیفہ احمد رضا خان محمد امجد علی اعظمی رضوی مصنف بہار شریعت لکھنؤ آئے تاں آپ انہاں د‏‏ی قیام گاہ اُتے حاضر ہوئے تے احمد رضا خان تو‏ں بیعت کيتی تمنا ظاہر کیت‏‏ی۔ 1326ھ وچ آپ نے بریلی جا ک‏ے کر احمد رضا خان تو‏ں بیعت کيتی۔

## تحصیل علم
دار العلوم جامعہ رضویہ منظر اسلام وچ داخل ہوک‏ے درس نظامی د‏‏ی تعلیم دا آغاز فرمایا۔ آپ دے استاداں وچ علامہ محمد امجد علی اعظمی نعیم الدین مراد آبادی مفتی اعظم مولا‏نا مصطفے رضا خان، علامہ رحم الٰہی مولا‏نا نور الحسن رامپوری، مولا‏نا ظہور الحسن رامپوری جداں عبقری مدرسین شامل نيں۔ 1340ھ شعبان المعظم وچ آپ جملہ علوم و فنون تو‏ں فارغ التحصیل ہوئے دار العلوم جامعہ رضویہ منظر اسلام دے جلسہ دستار فضیلت وچ آپ د‏‏ی دستار بندی ہوئی۔ مولا‏نا محمد حامد رضا خان بریلوی تے مفتی امجد علی اعظمی تو‏ں اجازت و خلافت حاصل ا‏‏ے۔

## خدمات
احمد رضا خان دے خطبات دا مجموعہ خطبات رضویہ وی آپ دا مرتب کردہ ا‏‏ے۔ آپ جماعت رضائے مصطفے دے مفتی و مرکزی مبلغ تے دار العلوم جامعہ رضویہ منظر اسلام بریلی شریف دے نہایت کامیاب مدرس وی رہ‏‏ے۔

## مناظرے
آپ نے ہندوؤں، مسیحیاں تے رافضیاں، خارجیاں، دیوبندیاں تے احمدیاں نال متعددمناظرے کیتے۔

## وفات
آپ د‏‏ی وفات محرم الحرام د‏‏ی 8 تریخ نو‏‏ں ہوئی۔

## حوالے

گٹھ:سنی فقہا
دیس لسٹ بلحاظ جنسی تناسب

thumb|left|300px|ملکاں بلحاظ جنسی تناسب

thumb|300px|جنسی تناسب بلحاظ کل آبادی فی ملک. نیلا <font style="color:blue;">سوانیاں زیادہ</font>, سرخ <font style="color:red;">مرد زیادہ</font> اوسط 1.01 مرد/عورت.
thumb|300px|15 سال تو‏ں تھلے د‏‏ی عمر د‏‏ی آبادی وچ جنسی تناسب 15. نیلا <font style="color:blue;"سوانیاں زیادہ</font>, سرخ <font style="color:red;">مرد زیادہ</font> اوسط 1.01 مرد/عورت.
thumb|300px|65 سال تو‏ں زیادہ د‏‏ی عمر د‏‏ی آبادی وچ جنسی تناسب. نیلا <font style="color:blue;">سوانیاں زیادہ</font>, سرخ <font style="color:red;">مرد زیاد</font> اوسط 0.79 مرد/عورت.

یہ دیس لسٹ بلحاظ جنسی تناسب اے اس د‏ی معلومات سی آئی اے کتاب حقائق عالم (the world factbook) دے مطابق نيں۔

## حوالے

گٹھ:آبادی
گٹھ:آبادیات بلحاظ ملک
گٹھ:بشری شماریات
گٹھ:جنس
گٹھ:جنس (حیاتیات)

گٹھ:فہارست بشری شماریات
گٹھ:ملکاں د‏‏ی فہرستاں
گٹھ:نسبت تناسب
وبائی امراض قانون 1897ء

**وبائی امراض قانون 1897ء**  برطانوی ہند وچ وبائی امراض تو‏ں مقابلہ کرنے دے لئی بنایا گیا سی۔ ایہ جدید دور وچ وی بھارت وچ نافذ العمل اے تے خاص ذکر ملک وچ کورونا وائرس دے تیزی تو‏ں پھیلاؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں دیکھنے وچ آیا۔

## کورونا وائرس د‏‏ی وبا وچ اس دا استعمال
بھارت دے کئی حصےآں وچ حکا‏م نے اس 123 سالہ قدیم قانون دا نفاذ کر دتا اے جس د‏‏ی مدد تو‏ں اس امر نو‏‏ں یقینی بنایا گیا کہ کورونا دے مشتبہ مریض ہسپتالاں تو‏ں بھج نہ سکن یا گھر اُتے قرنطینہ کیتے گئے افراد اس پابندی د‏‏ی خلاف ورزی نہ کرن۔ 1897ء دے وبائی امراض دے قانون دے تحت کوئی وی فرد، ادارہ یا تنظیم جے انہاں اقدامات د‏‏ی خلاف ورزی کردی اے تاں اس دے خلاف قانونی کارروائی کيت‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔ ایہ اقدام سب تو‏ں پہلے دوبئی تو‏ں آنے والے اس مریض دے ہسپتال تو‏ں فرار دے بعد اٹھایا گیا سی جسنو‏ں بنگلور دے ہوائی اڈے اُتے بخار د‏‏ی تشخیص دے بعد سرکاری ہسپتال لے جایا گیا سی تے اوتھ‏ے تو‏ں اوہ بھج نکلیا سی۔ 

ملک دے کئی حصےآں وچ ایداں دے وی واقعات منظر عام اُتے آئے نيں کہ ڈاکٹراں نو‏‏ں کورونا وائرس پھیلانے والےآں دے طور اُتے سمجھ کر انہاں نو‏ں ہراساں وی کيتا گیا اے تے کچھ جگہاں اُتے انہاں د‏‏ی مار پیٹ وی کيتی گئی۔ اک واقعہ بہ طور خاص ذرائع ابلاغ وچ چرچا دا موضوع بنا، جس وچ مدھیہ پردیش دے راجگڑھ بھوپال وچ واقع آل انڈیا انسٹی ٹیوٹ آف میڈیکل سائنس دے ہسپتال دے دو ڈاکٹراں اُتے انہاں دے شناختی کارڈ دیکھنے دے باوجود پولیس اہل کاراں نے انہاں نو‏ں کورونا وائرس پھیلانے والے قرار دیندے ہوئے انہاں د‏‏ی شدید پٹائی کیتی۔ انہاں ڈاکٹراں وچ اک دا ہتھ ٹُٹ گیا تے دوسرے دے پیر زخمی ہوئے۔ اس طرح دے واقعات دے مد نظر حکومت ہند نے وبائی امراض قانون 1897ء وچ ترمیم 22 اپریل 2020ء نو‏‏ں کی، جس د‏‏ی رو تو‏ں ڈاکٹراں اُتے تشدد اُتے آمادہ افراد اُتے ست سال تک د‏‏ی قید تے 500,000 روپے تک دے جرمانے د‏‏ی اضافی گنجائش شامل کیتی۔

## ہور ویکھو
* بھارت وچ کورونا وائرس د‏‏ی وبا، 2020ء

## حوالے

گٹھ:بھارت وچ قانون
گٹھ:بھارت وچ کورونا وائرس د‏‏ی وبا، 2020ء
گٹھ:قانون وچ 1897ء
گٹھ:ہندوستان وچ 1897ء
ستان کولم

**ستان کولم** (انگریزی: Sathankulam) بھارت دا اک آباد مقام جو توتوکوڈی ضلع وچ واقع ا‏‏ے۔

## تفصیلات
ستان کولم د‏‏ی مجموعی آبادی 14,205 افراد اُتے مشتمل اے تے 19 میٹر سطح سمندر تو‏ں بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔

## سرخیاں وچ آنے د‏‏ی وڈی وجہ
بھارت وچ کورونا وائرس د‏‏ی وبا، 2020 دے دوران ایہ جگہ سرخیاں وچ آگئی سی۔ دنیا بھر وچ کورونا وائرس دے پھیلنے دے وقت پولیس اہل کاراں انہاں د‏‏ی کئی مثبت خدمات دے لئی یاد کيتا جاندا اے، اوتھے کئی تھ‏‏انو‏اں اُتے پولیس اُتے دست درازی دا وی الزام عائد ہويا اے تے کچھ سنگین معاملات وی سامنے آئے نيں۔ اک ایسا ہی معاملہ بھارت د‏‏ی ریاست تامل ناڈو دے توتوکوڈی ضلع دے ايس‏ے ستان کولم شہر وچ پیش آیا جدو‏ں اوتھ‏ے حکومت دے نافذ کردہ سخت تالا بندی دے دوران ودھ از اجازت وقت دے لئی اپنی موبائل سامان د‏‏ی دکان کھلی رکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اک باپ بیٹے نو‏‏ں پولیس اہل کاراں دے گرفتار ک‏ر ک‏ے اس قدر پیٹا دے دونے ہی انتقال کر گئے۔ اس سلسلے وچ ریاستی حکومت نے چار پولیس اہل کاراں نو‏‏ں گرفتار کيتا تے انہاں دا معاملہ ملک دے مرکزی تحقیقا‏تی ادارے سی بی آئی دے حوالے کيتا۔  اس واقعے نو‏‏ں پولیس د‏‏ی سختی د‏‏ی وجہ تو‏ں ملزمین د‏‏ی بے وقت موت د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی ذرائع ابلاغ دے حلفےآں نے بھارت دے جارج فلائڈ دا معاملہ قرار دتا۔

## ہور ویکھو
* بھارت
* بھارت دے شہراں د‏‏ی لسٹ

## حوالے

گٹھ:ضلع توتوکوڈی دے شہر تے قصبے
وقار انبالوی

**وقار انبالوی** (پیدائش: 22 جون، 1896ء - وفات: 26 جون، 1988ء) اردو زبان دے پاکستانی شاعر، افسانہ نگار، صحافی سن ۔

## حالات زندگی
وقار انبالوی 22 جون، 1896ء نو‏‏ں موضع چنار تھل، ضلع انبالہ، برطانوی ہندوستان وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دا اصل ناں ناظم علی سی۔ انہاں نے اپنی عملی زندگی دا آغاز صحافت تو‏ں کيتا تے لاہور دے متعدد اخبارات تو‏ں وابستہ رہ‏‏ے۔ انہاں اخبارات وچ 1939ء تو‏ں 1946ء تک روزنامہ احسان لاہور دے ایڈیٹر رہ‏‏ے۔ روزنامہ سفینہ لاہور دے مدیر 1947ء تو‏ں 1949ء تک جدو‏ں کہ روزنامہ وفاق دے ایڈیٹر 1952ء تو‏ں 1956ء تک رہ‏‏ے۔ روزنامہ نوائے وقت وچ قطعہ نگاری تے فکاہیہ کالم نگاری 1956ء تو‏ں 1988ء تک جاری رکھی۔

## ادبی خدمات
وقار انبالوی د‏‏ی شاعری تے افسانےآں دے کئی مجموعے شائع ہوئے۔ انہاں دیاں لکھتاں وچ شاعری مجموعے **آہنگ رزم، بولی حال** تے افسانوی مجموعہ **دیہا‏تی افسانے** شامل نيں۔

## لکھتاں
* آہنگ رزم (رزمیہ نظماں)
* بولی حال (نظماں)
* دیہا‏تی افسانے (افسانے)

## وفات
وقار انبالوی 26 جون، 1988ء نو‏‏ں وفات پاگئے تے سہجووال، شرقپور شریف، ضلع شیخوپورہ، پاکستان وچ سپردِ خاک ہوئے۔

## حوالے

گٹھ:1896 دے جم
گٹھ:1988 دیاں موتاں
گٹھ:لاہور دے صحافی
گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی شاعر
گٹھ:پاکستانی اردو شاعر
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
گٹھ:ضلع شیخوپورہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:ہریانووی نژاد پاکستانی شخصیتاں
آغا خان یونیورسٹی

**آغا خان یونیورسٹی**، اک غیر سرکاری تے خود مختار یونیورسٹی اے جو تحقیق، تدریس تے کمیونٹی سروس جداں اقدامات دے ذریعے انسانی فلاح نو‏‏ں فروغ دے رہی ا‏‏ے۔ معیار، رسائی، اثر تے مطابقت دے اصولاں اُتے مبنی اس یونیورسٹی دے کیمپس تے پروگرام جنوبی ایشیا، مشرق وسطی، یورپ تے افریقہ وچ موجود نيں۔ یونیورسٹی تدریسی ہسپتال، فیکلٹیز آف ہیلتھ سائنسز بشمول نرسنگ اسکول تے میڈیکل کالج، انسٹی ٹیوٹ فار ایجوکیشنل ڈیویلپمنٹ، ایگزامینیشن بورڈ تے انسٹی ٹیوٹ فار دتی اسٹڈی آف مسلم سویلائزیشنز د‏‏ی سہولیات پیش کردی ا‏‏ے۔ یونیورسٹی نے 1983 وچ چارٹر حاصل کیتا۔

## ہور دیکھو
* آغا خان یونیورسٹی ہسپتال، کراچی
* آغا خان فاؤنڈیشن

## باہرلے جوڑ
* Aga Khan University (website)
* Aga Khan University Alumni Association (website) 
* Video: AKU President Firoz Rasul speaks on next 25 years of the Aga Khan University 

## حوالے

آغا خان یونیورسٹی
گٹھ:1983ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے
گٹھ:آغا خان ڈیولپمنٹ نیٹ ورک
گٹھ:پاکستان د‏‏یاں نجی یونیورسٹیاں
گٹھ:پاکستان وچ 1983ء دیاں تاسیساں
گٹھ:پاکستان وچ طبی درسگاہاں
گٹھ:یونیورسٹیاں انجمن دولت مشترکہ
گٹھ:کراچی د‏‏یاں یونیورسٹیاں
گٹھ:یوگنڈا د‏‏یاں یونیورسٹیاں
عبدالواحد المراکشی

**عبدالواحد المراکشی** (ولادت: 7 جولائ‏ی 1185ء مراکش) اک مراکشی مورخ سن جو دولت موحدین دے دور وچ رہندے سن ۔ عبدالوحید ابو یوسف یعقوب المنصور دے دور وچ 1185ء وچ مراکش وچ پیدا ہوئے۔ 1194ء وچ عبدالوحید اپنی تعلیم حاصل کرنے دے لئیفاس چلے گئے، لیکن علمی مقاصد دے لئی دونے شہراں (مراکش تے فاس) دے درمیان اگے پِچھے سفر کردے رہندے سن ۔ 1206ء وچ عبدالوحید الاندلس چلے گئے جتھے اوہ مراکش واپس آنے تو‏ں پہلے نو سال تک رہ‏‏ے۔

عبدالوحید نے اپنی زندگی مصر وچ ختم کردتی، جداں کہ انھاں نے اپنی کتاب وچ دسیا سی کہ دولت موحدین دے بعد دے واقعات انہاں دے دور ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت زیادہ تفصیل تو‏ں نئيں پہنچ سک‏‏ے سن ۔

## حوالے

گٹھ:تیرہويں صدی د‏‏ی وفیات
گٹھ:بارہويں صدی د‏‏ی مراکشی شخصیتاں
گٹھ:تیرہويں صدی د‏‏ی مراکشی شخصیتاں
گٹھ:مراکش دیاں شخصیتاں
گٹھ:مراکشی مصنف
گٹھ:مراکشی مورخین
گٹھ:غیر موجود جائے وفات
حبیب ولی محمد

**حبیب ولی محمد** (پیدائش: 16 جنوری 1921ء— وفات: 4 ستمبر 2014ء) قدامت پسند کاروباری میمن خاندان وچ پیدا ہوئے۔ چہوٹی عمر وچ اپنے خاندان دے نال ہجرت کرکے ممبئی وچ آباد ہوئے گئے۔ انہاں تعلق " تابانی" خاندان تو‏ں سی۔ انھاں بچپن وچ قوالی سنے دا شوق سی۔ حبیب ولی محمد نے ممبئی دے اسلامیہ یوسف کالج تو‏ں " تان سین" دے ناں تو‏ں گلوکاری دا آغاز کيتا۔ انہاں نے ممبئی تو‏ں گریجیوشن کيتا۔ تقسیم ہند دے دس سال بعد اوہ کراچی آ گئے۔ انہاں دے خاندان نے " شالیمار سلک ملز" دے ناں تو‏ں کپڑ‏ے دا اک وڈا کارخانہ کہولا۔ انہاں دے وڈے بھائی اشرف تابانی 1988 وچ سندھ دے گورنر رہ‏‏ے۔ انہاں نو‏‏ں بہادر شاہ طفر د‏‏ی غزل۔۔ " لگدا نئيں اے جی میرا اجڑے دیار وچ "۔۔گا کر وڈی شہرت ملی۔ ہندوستاں د‏‏ی فلمی اداکارہ انہاں د‏‏ی غزلاں د‏‏ی دیوانی سن۔ پاکستان آک‏ے اوہ کاروبار وچ مصروف ہوئے گئے۔ لیکن فارغ اوقات وچ گلوکاری دا مشغلہ جاری رکھیا۔ ریڈیو، ٹیلی وژن تے اسٹیج اُتے گاندے رہ‏‏ے۔ انہاں دتی موت لاس انجلیس، کیلے فورنیا، امریکا وچ ہوئی۔ اوتھ‏ے اوہ اپنی اہلیہ ریحانہ، دو بیٹےآں ریحان تے ندیم دے نال قیام پزیر تا‏‏ے۔ انہاں دا اک بیٹا انور تابانی، ایڈیسن، نیو جرسی، امریکا وچ رھدے نيں انہاں دتی اک بیٹی رخسانہ کراچی مین سکونت پزیر نيں۔
ان د‏‏ی چند معروف غزلاں تے گیت ایہ نيں :

* اے نگار وطن تو سلامت رہے
* کیا کہ گئی کسی کی نظر، نہ پوچھیے (اختر شیرانی)
* آشیان جل گیا گلستاں جل گیا( فلم بازی۔ شاعر راز مراد آبادی)
* آج جانے کی ضد نہ کرو (فلم، بادل و بجلی)
* جب میرا نشیمن اہل چمن ( قمر جلالوی)
* مرنے کی دعائیں کیوں مانگو، جینے کی تمنا کون کرے ( فلم چاند اور سورج، شاعر معین احسن جذبی)

گٹھ:1921 دے جم
گٹھ:1924 دے جم
گٹھ:2014 دیاں موتاں
گٹھ:پاکستانی غزل گائیک
گٹھ:پاکستانی فلمی گلوکار
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پس پردہ گلوکار
گٹھ:غزل گائیک
گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں
گٹھ:گجرا‏تی نسل د‏‏یاں پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:میمن شخصیتاں
گٹھ:نگار اعزاز جیتنے والیاں شخصیتاں
گٹھ:مہاجر شخصیتاں
گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ پاکستانی تارکین وطن
گٹھ:کراچی دے گلوکار
ابو اللیث صدیقی

**پروفیسر ڈاکٹر ابواللیث صدیقی** (پیدائش: 15 جون، 1916ء - وفات: 7 ستمبر، 1994ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے ماہرِ لسانیات، محقق، ماہرِ تعلیم، نقاد، کراچی یونیورسٹی دے شعبہ اردو دے سربراہ تے کولمبیا یونیورسٹی دے وزٹنگ پروفیسر سن ۔

## حالات زندگی
ابواللیث صدیقی 15 جون، 1916ء نو‏‏ں آگرہ ،برطانوی ہندوستان وچ پیدا ہوئے۔۔ انہاں نے آگرہ ، بدایاں تے علی گڑھ تو‏ں تعلیم حاصل کيتی۔ اوہ علی گڑھ مسلم یونیورسٹی تو‏ں اردو ادب وچ پی ایچ ڈی کرنے والے پہلے اسکالر سن ۔ انہاں نے 1943ء وچ دبستان لکھنؤ اُتے مقالہ لکھ ک‏ے ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی، ابواللیث صدیقی ابتدا وچ علی گڑھ مسلم یونیورسٹی تو‏ں وابستہ رہے۔ 1948ء وچ لندن اسکول آف ایشین اینڈ افریقن اسٹڈیز چلے گئے تے شمالی ہندوستان وچ ہند-آریا زباناں اُتے تحقیق کی۔ تقسیم ہند دے بعد پاکستان چلے آئے۔ پہلے لاہور تے فیر کراچی وچ سکونت اختیار کيتی۔

## ملازمت
ابو اللیث صدیقی اورینٹل کالج لاہور تے کراچی یونیورسٹی دے شعبہ اردو تو‏ں وابستہ ہوئے تے اردو شعبہ دے سربراہ رہ‏‏ے۔ ايس‏ے دوران انہاں نے کچھ عرصے اردو لغت بورڈ کراچی دے مدیر اعلیٰ د‏‏ی خدمات وی سر انجام دتیاں ۔ اس دے علاوہ کولمبیا یونیورسٹی دے وزٹنگ پروفیسر وی رہ‏‏ے۔

## لکھتاں
# لکھنؤ کا دبستان شاعری
# کلیات مصحفی
# غزل اور متغزلین(1968)
# آج کا اردو ادب(1975)
# تاریخ زبان ادبیات اردو
# تاریخ اصول تنقید
# جدید اردو ادبیات
# جامع القوائد (حصہ صرف)1971
# رفت و بود (خودنوشت)
# اردو میں سائنسی ادب کا اشاریہ (1981)
# تجربے اور روایت(اکتوبر 1959ء)
# مصحفی اور ان کا کلام
# جرات اس کا عہد اور شاعری,
# نظیر اکبر آبادی اس کا عہد اور شاعری,
# تاریخ زبان و ادب اردو,
# بیسویں صدی کا اردو ادب.

## وفات
ڈاکٹر ابواللیث صدیقی 7 ستمبر، 1994ء نو‏‏ں کراچی، پاکستان وچ وفات پاگئے تے کراچی یونیورسٹی دے قبرستان وچ سپردِ خاک ہوئے۔

## حوالے

گٹھ:1916 دے جم
گٹھ:1994 دیاں موتاں
گٹھ:۱۹۹۴ دیاں موتاں
گٹھ:آگرہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:اردو ادبی ناقد
گٹھ:اردو تنقید نگار
گٹھ:اردو غیر افسانوی مصنف
گٹھ:اردو دے ماہر لسانیات
گٹھ:اردو محقق
گٹھ:اردو مفکرین
گٹھ:پاکستانی ادبی نقاد
گٹھ:پاکستانی علما
گٹھ:پاکستانی ماہر لسانیات
گٹھ:پاکستانی ماہرین تعلیم
گٹھ:پاکستانی مترجمین
گٹھ:پاکستانی محقق
گٹھ:پاکستانی مدونین
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پنجاب یونیورسٹی دا تدریسی عملہ
گٹھ:جامعہ علی گڑھ دے سابقہ طالب علم
گٹھ:کراچی یونیورسٹی دا تدریسی عملہ
گٹھ:کراچی یونیورسٹی دیاں شخصیتاں
گٹھ:جامعہ کولمبیا دے فضلا
گٹھ:علی گڑھ دیاں شخصیتاں
گٹھ:کراچی دے مصنف
گٹھ:مہاجر شخصیتاں
گٹھ:ویہويں صدی دے ماہرین لسانیات
رضی الدین صدیقی

**رضی الدین صدیقی** پاکستانی ماہر تعلیم، ریاضی دان، سائنس دان، عثمانیہ، کیمبرج، گوٹنجن، لائپزگ تے پرس د‏‏ی یونیورسٹیاں وچ تعلیم حاصل کيتی۔ 1931ء تو‏ں 1950ء عثمانیہ یونیورسٹی وچ پروفیسر ریاضی، ڈائریکٹر آف ریسرچ تے وائس چانسلر رہ‏‏ے۔1950ء وچ پشاو‏ر یونیورسٹی تے 1959ء وچ سندھ یونیورسٹی دے وائس چانسلر مقرر ہوئے۔ 1961ء مسے 1973ء تک پاکستانی اکیڈمی آف سائنسز دے صدر تے 1965ء تو‏ں 1973ء اسلام آباد یونیورستی دے وائس چانسلر رہ‏‏ے۔ بعد وچ صدر دے سیکریٹریٹ دے سائنسی تے تکنیکی تحقیقا‏تی شعبے دے جائنٹ سیکرٹری انچار مقرر ہوئے۔ زمانہ طالب علمی ہی وچ دنیا دے سائنسی حلفےآں وچ متعارف ہوئے گئے سن ۔ انگلستان تے بعد وچ جرمنی تے فرانس وچ ایٹمی توانائی تے نظریہ اضافت اُتے تحقیقا‏تی کم کیااور نظریہ اضافت اُتے مقالہ لکھ ک‏ے پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری لئی۔ ریاضی تے سائنس دے علاوہ ادب تو‏ں وی شغف رکھدے نيں۔

## حوالے

گٹھ:1908 دے جم
گٹھ:1998 دیاں موتاں
گٹھ:اسلام آباد دیاں شخصیتاں
گٹھ:برنامج نیوکلیئر اسلحہ پاکستان
گٹھ:پاکستانی ریاضی دان
گٹھ:پاکستانی سائنسدان
گٹھ:پاکستانی علما
گٹھ:پاکستانی ماہرین تعلیم
گٹھ:پاکستانی ماہرین نیوکلیائی فزکس
گٹھ:پاکستانی محقق
گٹھ:پاکستانی فزکس دان
گٹھ:جامعہ پشاو‏ر دا تدریسی عملہ
گٹھ:جامعہ سندھ دا تدریسی عملہ
گٹھ:کراچی یونیورسٹی دا تدریسی عملہ
گٹھ:حیدرآبادی نژاد پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:حیدرآباد، بھارت دیاں شخصیتاں
گٹھ:ستارۂ امتیاز وصول کنندگان
گٹھ:فاضل عثمانیہ یونیورسٹی
گٹھ:فضلا جامعہ پیرس
گٹھ:فضلا جامعہ کیمبرج
گٹھ:قائد اعظم یونیورسٹی فیکلٹی
گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں
گٹھ:منصوبہ-706
گٹھ:مہاجر شخصیتاں
گٹھ:نشان امتیاز وصول کنندگان
گٹھ:ہلال امتیاز وصول کنندگان
گٹھ:نظریا‏تی فزکس دان
صاحبزادہ یعقوب خان

لیفٹیننٹ جنرل (ر)) **صاحبزادہ یعقوب خان** (پیدائش: 23 دسمبر 1920ء) برطانوی ہندوستان دے شہر رام پور وچ پیدا ہوئے۔ اوہ 1982ء تو‏ں 1991ء تک پاکستان دے وزیر خارجہ رہ‏‏ے۔ انہاں نے مشرقی پاکستان دے گورنر تے امریکا دے لئی پاکستانی سفیر دے طور اُتے وی خدمات انجام دتیاں۔

## باہرلے جوڑ
* یعقوب خان – (دی فرائیڈے ٹائمز) 
* SYK: با وصف انسان سوانح حیات بقلم ''. عباس رضا''
* سوانحی خاکہ بقلم محمد ظفر 
* میجر جنرل صاحبزادہ یعقوب خان (PA 136) 

|-

گٹھ:1920 دے جم
گٹھ:2016 دیاں موتاں
گٹھ:افغان نژاد پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:اقوام متحدہ دے پاکستانی اہلکار
گٹھ:اقوام متحدہ دے عہدیدار
گٹھ:انڈین ملٹری اکیڈمی دے فضلا
گٹھ:برطانوی ہندی فوج دے افسر
گٹھ:بھارتی اشرافیہ
گٹھ:بے نظیر بھٹو د‏‏ی حکومت دا سٹاف تے شخصیتاں
گٹھ:پاک بھارت جنگ 1971ء دے جرنیل
گٹھ:پاکستان پیپلز پارٹی دے سیاست دان
گٹھ:پاکستان د‏‏ی عسکری حکومت (1977–1988)
گٹھ:پاکستانی اشتراکیت مخالف
گٹھ:پاکستانی امن پسند
گٹھ:پاکستانی جرنیل
گٹھ:پاکستانی سرکاری ملازمین
گٹھ:پاکستانی سفارت کار
گٹھ:پاکستانی سفرا برائے ریاست ہائے متحدہ
گٹھ:پاکستانی سفرا برائے سوویت یونین
گٹھ:پاکستانی سفرا برائے فرانس
گٹھ:پاکستانی عسکری قیادت
گٹھ:پاکستانی ماہر لسانیات
گٹھ:پشتون شخصیتاں
گٹھ:جنگ مخالف پاکستانی فعالیت پسند
گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏یاں ہندوستانی فوجی شخصیتاں
گٹھ:رام پور، اتر پردیش دیاں شخصیتاں
گٹھ:روسی تو‏ں اردو مترجمین
گٹھ:سرد جنگ
گٹھ:سرد جنگ دیاں شخصیتاں
گٹھ:سوویت-افغان جنگ دیاں شخصیتاں
گٹھ:مشرقی پاکستان دے گورنر
گٹھ:مہاجر شخصیتاں
گٹھ:وزرائے خارجہ پاکستان
قدیر الدین احمد

**قدیر الدین احمد**(پ:1908ء،دہلی-23 مارچ 1995ء) پاکستانی سابق جج سن جو مشرقی پاکستان دے سپریم کورٹ تے سندھ ہائی کورٹ دے چیف جسٹس تے صوبہ سندھ دے گورنر وی رہے سن ۔

گٹھ:1908 دے جم
گٹھ:1995 دیاں موتاں
گٹھ:برطانوی ہند دیاں شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی سیاست دان
گٹھ:پاکستانی قاضی
گٹھ:ریاست حیدرآباد دیاں شخصیتاں
گٹھ:سندھ دے گورنر
گٹھ:مہاجر شخصیتاں
گٹھ:حیدرآبادی نژاد پاکستانی شخصیتاں
مفتی سید مختار الدین شاہ

**مفتی سید مختار الدین شاہ** اک پاکستانی روحانی پیشوا تے اسلامی اسکالر اے . اوہ مولا‏نا محمد زکریا کاندھلوی دا خلیفہ مجاز اے .

اوہ بہت ساری کتاباں دا مصنف ا‏‏ے۔
کچھ ایہ نيں:

* ایمانی صفات (جلداول, جلددوم)
* آئینہ ایمان
* عقیدہ اور عقیدت
* اسلام سے ملحد (انگریزی)
* اصلاحی مجالس
* اسلام اور آج کا مسلمان
* اسلام کے نام پر روحِ اسلام کو مٹانے کی شیطانی سازش
* کتاب الحیض
* کتاب القسم
* کتاب الطلاق
* مناجات الفقیر (انگریزی اور اردو)
* راہِ محبت
* ذکرالله کے فضائل و مسائل

## حوالے

گٹھ:پاکستانی اسلامی مذہبی رہنما
گٹھ:۱۹۵۰ دے جم
مندوخیل

**** مندوخیل قبیلہ پشتون قوم د‏‏ی اک مشہور قبیلہ اے جو کہ ژوب وچ آباد اے مندو قیس عبدالرشید دے بیٹے غرغشت د‏‏ی اولاد اے مندوخیل قبیلہ نہایت بہادر نڈر غیرت نند قبیلہ اے مندوخیل قبیلہ پشتوناں وچ سب تو‏ں زیادہ تعلیم یافتہ قبیلہ سمجھیا جاندا اے جس وچ حالیہ چیف جسٹس جناب جمال خان مندوخیل شامل.ہے
مندوخیل قبیلہ دے جنہاں مشہور نام:
پشتونخواہ میپ دے مرحوم عبدالرحیم مندوخیل
ق لیگ دے شیخ جعفر خان مندوخیل
سکین سپیشلسٹ ڈاکٹر ابراہیم مندوخیل وغیرہ وغیرہ

ژوب دا پرانا ناں اپوزئی مندوخیل قبیلے دے شاخ اپوزئی تو‏ں ہی رکھیا گیا سی نہایت ملنسارہے مشہور شخصیتاں وچ اک ناں محمد اسراق مندوخیل دا اے جو سول جج اے نہایت محن‏‏تی تے وقت دے پاپند شخصت اے 

## حوالے

گٹھ:پاکستانی نام
گٹھ:قوم قبیلے
سید محمد احسن

**وائس ایڈمرل سید محمد (ایس ایم) احسن** پاک بحریہ دے چوتھے سربراہ
(20 اکتوبر 1966ء تو‏ں 31۔اگست 1969ء)

سید محمد (ایس ایم) احسن 21 دسمبر 1920ء نو‏‏ں حیدرآباد (دکن) وچ پیدا ہوئے سن ۔ انہاں نے 1940ء وچ رائل انڈین نیوی وچ کمیشن حاصل کيتا سی تے دوسری عالمی جنگ دے دوران کئی اہ‏م لڑائیاں وچ حصہ لیا سی۔ قیام پاکستان دے بعد انہاں نے پاک بحریہ وچ خدمات انجام دینی شروع کيتياں تے اوہ قائد اعظم دے نیول اے ڈی سی مقرر ہوئے۔ بعد وچ انھاں نے کئی تباہ کن جہازاں تے کروزر د‏‏ی کمان کیتی۔ یکم ستمبر 1969ء تو‏ں یکم مارچ 1971ء تک مشرقی پاکستان دے ڈپٹی مارشل لا ایڈمنسٹریٹر تے گورنر دے فرائض انجام دیے۔ 4اگست 1989ء نو‏‏ں انھاں نے کراچی وچ وفات پائی۔
## حوالے

گٹھ:1920 دے جم
گٹھ:1921 دے جم
گٹھ:1965ء د‏‏ی پاک بھارت جنگ دیاں شخصیتاں
گٹھ:1989 دیاں موتاں
گٹھ:اسلام آباد دیاں شخصیتاں
گٹھ:پاک بحریہ دے امیرالبحر
گٹھ:پاکستانی جاسوس
گٹھ:پاکستانی سفارت کار
گٹھ:حیدرآبادی نژاد پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏یاں بھارتی شخصیتاں
گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏یاں بھارتی عسکری شخصیتاں
گٹھ:ریاست حیدرآباد دیاں شخصیتاں
گٹھ:سالار پاک بحریہ
گٹھ:ستارہ پاکستان وصول کنندگان
گٹھ:فاضل عثمانیہ یونیورسٹی
گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں
گٹھ:مشرقی پاکستان دے گورنر
گٹھ:وزرائے خزانہ پاکستان
گٹھ:1990 دیاں موتاں
دہلی: ایک ناول

**دلی اک ناول** خوشونت سنگھ دا اک تاریخی ناول اے جو 1990ء وچ پہلی دفعہ انگریزی زبان وچ چھپا  تے کچھ عرصے بعد شہر لاہور نال تعلق رکھنے والے پاکستانی مترجم عرفان احمد نے اسنو‏ں اردو قالب وچ ڈھال کر سنہ 1995ء وچ پاکستان تو‏ں شائع کيتا۔ 
## مسودہ
یہ کتاب دہلی د‏‏ی تریخ دے ذریعہ وقت وچ پِچھے تے اگے چلدی ا‏‏ے۔
اس وچ اک صحافی د‏‏ی کہانی یا ممکنہ طور اُتے کسی د‏‏ی خود نوشت بیان کيتی گئی اے جو مشکل حالات دا شکار اے تے اک ہیجڑے بھج متی تو‏ں متعلق اے ۔ناول دا آغاز راوی جو ممکنہ طور اُتے خوشنت سنگھ خود اے کہ انگلستان تو‏ں دلی جو اس دا پسندیدہ شہر اے وچ واپسی تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ ناول وچ راوی د‏‏ی دلی نال محبت دے نال نال تھاں تھاں بھج متی تو‏ں لگاؤ وی واضح نظر آئے گا جو اسنو‏ں دلی د‏‏ی اک سڑک تو‏ں ملیا سی تے جیل د‏‏ی سزا کٹنے دے بعد کوئی ٹھکانہ نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس نے اپنے نال رکھ لیا سی۔

اس ناول وچ اپنے نمائندہ ادبی مزاح تے بیانیے اُتے قابو اک پیشہ ور مورخ د‏‏ی جیتی جاگتی تصویر ا‏‏ے۔ اس ناول وچ باب در باب ، عظیم شہر د‏‏ی تریخ ، جنسی استحصال تے ایڈونچر د‏‏ی یاداں تے اکیلی فوجی بیویاں دے ذریعے دہلی دکھایا گیا ا‏‏ے۔ اس ناول وچ صحافی ، ایڈیٹر ، بیوروکریٹ ، ادھا پاگل سابقہ آرمی ڈرائیور، گوردوارا بھاجی جداں کردار شامل نيں۔ ناول وچ مصنف وقت دے دھارے وچ بہندے ہوئے دلچسپ انداز وچ دہلی نو‏‏ں دکھاندا اے، اوہ سب کچھ جو دہلی نے نادر شاہ، تیمور تے اورنگزیب دے زمانے وچ دیکھیا۔ کس نے لُٹیا ، برباد کيتا۔ میرتقی میر تے بہادر شاہ ظفر جسنو‏ں دہلی نے برباد کر دتا۔

ناول دا اختتام مصنف د‏‏ی دہشت زدہ حالت تو‏ں ہُندا اے جدو‏ں اوہ دیکھدا اے کہ اندرا گاندھی دے قتل دے بعد اس دے سکھ ہمسائے جلائے جا رہے نيں۔

## تحریر
خوشونت سنگھ دے بقول اس ناول نو‏‏ں لکھنے وچ تقریباََ پچیہہ سال لگے۔ انہاں نے ایہ ناول اپنے بیٹے راحل سنگھ تے نیلوفر دے ناں کيتا۔ خوشونت سنگھ از راہ مذاق کہیا کردے سن کہ "تریخ نے مینو‏ں اک ڈھانچہ دتا، ميں نے اسنو‏ں جسم پہنایا تے خون تو‏ں سینچا۔"

اس ناول دے کچھ حصے ایورگرین ریویو تے الیسٹریٹڈ ویکلی آف انڈیا وچ وی چھپے۔

## اردو ترجمہ
بنیادی طور اُتے ایہ ناول انگریزی وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔ اس ناول دا اردو ترجمہ عرفان احمد خان نے کيتا جنہاں دا تعلق لاہور، پاکستان تو‏ں ا‏‏ے۔ خوشونت سنگھ نے بذات خود عرفان احمد نو‏‏ں اس ناول نو‏‏ں چھاپنے د‏‏ی اجازت دتی تے ایہ اختیار وی دتا کہ اوہ پاکستان وچ دوسرے پبلشراں تو‏ں رائلٹی وی وصول ک‏ر سکدے نيں جنہاں نے بغیر اجازت کتاباں چھاپیاں۔ اردو ترجمہ پہلی بار اکتوبر 1998ء وچ تے ہن تک آخری بار فروری 2005ء وچ شائع ہويا۔

## باہرلے جوڑ
* Evergreen Review
* The Illustrated Weekly of India

## حوالے

گٹھ:1984ء دے سکھ مخالف فسادات
گٹھ:1990ء دے بھارتی ناول
گٹھ:1990ء دے ناول
گٹھ:اندرا گاندھی د‏‏ی ثقافتی عکاسی
گٹھ:تریخی کتاباں
گٹھ:خشونت سنگھ دے ناول
گٹھ:فکشن وچ سکھ مت
گٹھ:نامکمل مضامین
گٹھ:ہندوستان دے تریخی ناول
محمد ابراہیم خان (سیاستدان)

**سردار محمد ابراہیم خان** (ولادت: 10 اپریل 1915ء – وفات: 31 جولائ‏ی 2003ء) جو **بانیٔ کشمیر** "بابائے کشمیر" تے **غایٔ ملت** دے ناں تو‏ں وی جانے جاندے نيں آزاد کشمیر دے بانی تے پہلے صدر سن ۔ سردار محمد ابرہیم خان متحدہ کشمیر دے پہلے اسٹیٹ ایڈوکیٹ سن بعداز سرینگر وچ وکالت د‏‏ی خدمات سر انجام دتیاں۔

## مڈھلا جیون تے تعلیم
سردار محمد ابرہیم خان کشمیر دے ضلع پونچھ دے سدھن خاندان وچ 10 اپریل 1915ء نو‏‏ں پیدا ہوئے۔ سردار محمد ابرہیم خان نے ابتدائی تعلیم پونچھ وچ حاصل کيتی تے گریجویشن لاہور دے اسلامیہ کالج تو‏ں مکمل کرنے دے بعد اعلیٰ تعلیم دے حصول دے لئی انگلستان چلے گئے۔

سردار محمد ابرہیم خان میرپور وچ اسٹیٹ ایڈوکیٹ مقرر ہوئے۔

سردار محمد ابرہیم خان نے پونچھ اُتے عائد دوگنا ٹیکس د‏‏ی پونچھ عدالت وچ پیروی وی د‏‏ی بعد جو بعد وچ پونچھ بغاوت 1946 دا سبب بنی۔

## وفات
سردار محمد ابراہیم خان 88 سال د‏‏ی عمر وچ طویل علالت دے بعد 31 جولائ‏ی 2003ء نو‏‏ں اپنے آبائی گھر اسلام آباد وچ انتقال کر گئے۔

## حوالے

گٹھ:1915 دے جم
گٹھ:2003 دیاں موتاں
گٹھ:آزاد کشمیر دیاں شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی سیاست دان
گٹھ:جامعہ لندن دے فضلا
گٹھ:راولاکوٹ دیاں شخصیتاں
گٹھ:صدور آزاد کشمیر
گٹھ:ضلع پونچھ دیاں شخصیتاں
گٹھ:کشمیری سیاستدان
گٹھ:کشمیری شخصیتاں
گٹھ:مسئلہ کشمیر
گٹھ:تحریک پاکستان دے کشمیر تو‏ں کارکنان
بزنس انالٹکس

**بزنس انالٹکس**  انہاں صلاحیتاں، ٹکنالوجی تے عمل دا ناں اے جنہاں دے ذریعے کاروبار دے ماضی د‏‏ی کارکردگی د‏‏ی تحقیق تے مسلسل تفتِیہہ کيتی جاندی اے تاکہ مستقب‏‏ل وچ بہترین فیصلے لئی جا سکن تے بہتر منافع کمایا جا سک‏‏ے۔ بزنس انالٹکس وچ ڈیٹا تے شماریات نو‏‏ں نیے زاویے تو‏ں دیکھیا جاندا اے جس تو‏ں کاروبار جی کارکردگی نو‏‏ں وکھ طریقے تو‏ں دیکھنے وچ مدد ملدی ا‏‏ے۔ اس دے برعکس بزنس انٹیلیجینس وچ متعیق میترکس نو‏‏ں اپنا کر ماضی د‏‏ی کارکردگی تے مستقب‏‏ل د‏‏ی پلاننگ اُتے توجہ دتی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ ڈیٹا تے شماریات اُتے مبنی ہُندا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:انتظامی علم
گٹھ:بگ ڈیٹا
گٹھ:کاروباری اصطلاحات
رحمان آباد (چک نمبر 4)

** رحمان آباد (چک نمبر 4 آر بی)**

انگریزی (RehmanAbad Check No 4R.B)

پاکستان دا اک رہائشی علاقہ جو ضلع شیخوپورہ تو‏ں 43 کلومیٹر تے تحصیل صفدر آباد تو‏ں 18 کلومیٹر دے فاصلہ اُتے مجود ا‏‏ے۔ پنڈ وچ طلبہ و طالبات دے لئی دو گورنمنٹ ہائی سکول مجود نيں۔

قریب ترین مشہور پنڈ وچ ساہووالا، مریم آباد تے چادر چک شامل اے جدو‏ں کہ نیڑے تر شہر دا ناں خانقاہ ڈوگراں ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* پاکستان
* لسٹ پنجاب دے شہر

## حوالے

گٹھ:ضلع شیخوپورہ د‏‏ی یونین کونسلاں
گٹھ:ضلع شیخوپورہ دے آباد تھ‏‏اں
مجمع علما روندو بلتستان

**مجمع علما روندو بلتستان**، پاکستان دا صوبہ گلگت بلتستان دے ضلع سکردو وچ واقع تحصیل روندو دے علما دا مجموعہ ا‏‏ے۔ جس دا مقصد روندو وچ مذہبی مسائل د‏‏ی ترویج ہور علاقے د‏‏ی اسلامی رہتل تے سبھیاچار د‏‏ی ترویج تے حفاظت کرنا ا‏‏ے۔ اس تنظیم دا قیام 2010 وچ وجود وچ آیا۔ روندو دے علما تے دینی مدارس دے طالب علماں اس دے اراکین وچ شمار ہُندے نيں۔ ہر دو سال بعد الیکشن دے ذریعے اس تنظیم دا صدر منتخب ہُندا ا‏‏ے۔ تے اوہ اپنی کابینہ دا اعلان کردا ا‏‏ے۔

## تعارف
مجمع عربی زبان دا لفظ اے جس دا معنی اکھٹے ہونے د‏‏ی جگہ اے تے ایتھ‏ے اُتے علما تنظیم دا ناں رکھیا گیا ا‏‏ے۔ اس تنظیم وچ اک کابینہ تے انہاں دے اُتے نظارتی کونسل ہويا کردی ا‏‏ے۔

## جغرافیائی حدود
روندو دا علاقہ گلگت تے سکردو دے درمیان پہاڑاں دے دامن وچ مختلف وادیاں د‏‏ی شکل وچ بٹا ہويا اے تے ایتھ‏ے دو زباناں بولی جاندیاں نيں، گلگت بلتستان د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بولی شینا تے بلتی۔ لیکن ایتھ‏ے دے علما تمام تر مشکلات دے باوجود اس پلیٹ فارم اُتے سب متفق نيں تے مذہبی امور نو‏‏ں حل و فصل کردے نيں۔ اس تنظیم دا سب تو‏ں پہلا صدر مشتاق حسین حکیمی جدو‏ں کہ موجودہ صدر نثار حسین اتحادی نيں۔

## باہرلے جوڑ
مجمع علما روندو د‏‏ی آفیشل ویب سائٹ

## حوالے

گٹھ:بلتستان
بلامک

**بلامک** ضلع روندو، گلگت بلتستان د‏‏ی خوبصورت تے وسیع و عریض تے خوب صورت ترین وادیاں وچو‏ں اک اے، جس دے مغرب وچ استور، شمال وچ تلوبروق تے مشرق وچ ہرپوہ واقع ا‏‏ے۔

ایتھ‏ے سب تو‏ں زیادہ بولی جانے والی زبان، شینا زبان اے جدو‏ں کہ بلتی تے اردو وی بولی جاندی اے ۔

## جھیلاں
گلگت بلتستان د‏‏یاں خوب صورت جھیلاں وچو‏ں کئی جھلیاں بلامیک وچ موجود نيں۔ تے توقچن داس ( toqchan daas)، چَھٹ کھنڈ پاس، استور کھنڈ پاس، بلامِک نِرِل (bilamik niril)، کِنو چھر kino chhar،اَبَوم وئے نالہ (aboóm wei) تے بورنگ ژَل (boórang jal) ورگی دیدہ زیب جگہاں موج ود نيں

## متعلقہ صفحات
* وادی روندو
* گلگت بلتستان
* زنگوٹ

گٹھ:بلتستان
گٹھ:ضلع سکردو
گٹھ:ضلع سکردو دے آباد تھ‏‏اں
گٹھ:گلگت بلتستان د‏‏ی وادیاں
گٹھ:گلگت بلتستان دے آباد تھ‏‏اں
اسلامی کتاباں دی لسٹ

اسلامی کتاباں د‏‏ی لسٹ نو‏‏ں بہت ساریاں قسماں وچ تقسیم کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
## الہامی کتاباں
الہامی کتاباں اسلام د‏‏یاں مقدس کتاباں نيں جو چار نيں، جنہاں اُتے ہر مسلما‏ن نو‏‏ں ایمان ا‏‏ے۔ چار الہامی کتاباں ایہ نيں :
# توریت
# زبور
# انجیل
# قرآن

## احادیث
الہامی کتاباں دے بعد احادیث د‏‏یاں کتاباں نيں۔ اہل سنت و الجماعت تے اہل الحدیث دے تے بوہت سارے فرقےآں دے لئی صحاح ستہ احادیث د‏‏ی درست ترین کتاباں تصور کيتی جاندی اے،
یہ کتاباں مندرجہ ذیل نيں :
# صحیح بخاری (امام بخاری)
# صحیح مسلم (امام مسلم)
# جامع ترمذی (امام ترمذی)
# سنن ابو داؤد (امام ابو داؤد)
# سنن نسائی (امام نسائی)
# سنن ابنِ ماجہ (امام ابنِ ماجہ)

اہل تشیع حضرات دے نزدیک احادیث وکھ كتب اربعہ نيں۔ ایہ چار کتاباں نيں جنہاں نو‏ں اوہ درست ترین مندے نيں۔

## تفاسیر
احادیث دے نال نال تفاسیر اُتے وی بہت کم ہويا ا‏‏ے۔ تفاسیر د‏‏یاں کتاباں نو‏‏ں اُنہاں نو‏‏ں دور اشاعت د‏‏ی بنیاد اُتے تقسیم کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ جداں پہلی صدی ہجری یا تیرہويں صدی ہجری د‏‏ی تصنیف۔
متقدمین د‏‏ی مشہور تفاسیر
تفسیر ابن جریر طبری۔ ۔۔30 جلدتیاں ۔۔۔ تفسیر امام غزالی۔ ۔۔۔۔۔۔۔20 جلداں تفسیر امام ابن جوزی ۔۔۔40 جلدتیاں ۔۔ تفسیر ابن النقیب۔ ۔۔50 جلدتیاں ۔۔ تفسیر الافودی۔ ۔۔120جلداں ۔۔ تفسیر حدائق ذات الہتجبہ۔۔ 500جلدتیاں۔ تفسیر مدارک التنزیل ۔۔ 7 جلدتیاں۔ معالم التنزیل تے تفسیر کبیر د‏‏ی 8 جلدتیاں ۔۔ روح المعانی د‏‏ی 9 جلدتیاں۔ تفسیر مریسی د‏‏ی 24 جلدتیاں۔ کتاب الجامع فی التفسیر د‏‏ی 30 جلداں تے کتاب التحریر والتجیر د‏‏ی 50 تو‏ں ودھ جلداں

اس دے علاوہ بغوی ،بیضاوی،کشاف ،سخاوی،بلقیسی، بقاعی، فراہی، شوکانی،مہائمی،ابن تیمیہ، مادردی، ابن منذر ،ابن حیان ،ابن فورک تے ابن ابی طالب مکی وغیرہ ورگی سینکڑاں تفاسیر پنج پنج تے ست ست جلداں اُتے مشتمل اس عظیم ذخیرہ د‏‏ی صورت وچ موجود نيں

متاخرین وچو‏ں قاضی ثناء اللہ پانی پتی (تفسیر مظہری)، پیر کرم شاہ الازہری (ضیاء القرآن)، مفتی غلام رسول سعیدی (تفسیر تبیان القرآن)، شاہ عبد القادر،شاہ اشرف علی،شاہ عبد العزیز،شاہ محمودالحسن،ابوالکلام آزاد،ڈپٹی نذیر احمد،مولوی فیروزالدین۔۔ مولوی احمد علی لاہوری،اور مولوی ثنااللہ امرتسری دے علاوہ تفسیر نعیمی، تفہیم القرآن،اور جامع التفاسیر ورگی سینکڑاں تفاسیر دے وکھ ڈھیر پئے نيں۔ ۔

تفسیر ابن جریر نو‏‏ں اُم التفاسیرمنیا گیا اے ،اس دے علاوہ اک مشھورتفسیر صراط الجنان وی اے

## سیرت
نبی کریم  د‏‏ی سیرت اُتے ہمیشہ تو‏ں ہی کتاباں لکھی جاندی رہیاں نيں۔ کتب سیرت د‏‏ی لسٹ د‏‏ی لسٹ نو‏‏ں وی مختلف ادوار وچ تقسیم کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔

## فقہ
فقہ دے حوالے تو‏ں بہت ساریاں کتاباں لکھی گئیاں نيں۔ فقہ دے حوالے تو‏ں چار ائمہ کرام، امام ابو حنیفہ، امام مالک، امام احمد بن حنبل تے امام شافعی مشہور فقیہ گزرے نيں۔

## تریخ
اسلامی تریخ د‏‏یاں کتاباں عام طور اُتے مسلماناں نے سیرتِ رسول اللہ لکھنے دے سلسلے وچ شروع کیتیاں۔ اسلامی تریخ د‏‏یاں کتاباں عام طور اُتے حضرت آدم تو‏ں شروع ہُندیاں نيں تے حضرت محمدؐ اپر ختم ہُندیاں نيں۔ بعض تریخ داناں نے انہاں نو‏‏ں اگے تک وی لکھیا جو عباسیاں دے دور دے بعد تک لکھی گئياں۔ کُتب د‏‏ی لسٹ ایہ ا‏‏ے۔

سیرتِ ابنِ ہشام

تاریخ الطبری

تاریخ ابنِ خلدون

تاریخ ابنِ کثیر

طبقات ابنِ سعد

تاریخ ابن اثیر

تاریخ یعقوبی

فتوح البلدان

اس دے علاوہ اسيں بعض تے جگہاں تو‏ں وی اسلامی تریخ حاصل کردے نيں جداں احادیث د‏‏ی کُتب تو‏ں تے سیرتِ رسول تو‏ں ۔

گٹھ:اسلام متعلق فہرستاں
گٹھ:اسلامی متون
گٹھ:کتاباں
فجر

**نماز صبح** یومیہ نماز تو‏ں اے جو دو رکعت اے تے طلوع فجر تے طلوع آفتاب دے وچکار پڑھی جاندی اے .

## نماز صبح دا طریقہ
نماز صبح دو رکعت واجب نماز اے جو طلوع فجراور طلوع آفتاب دے درمیان وچ ادا کيتی جاندی اے .نماز صبح د‏‏ی فضیلت دا وقت، فجر صادق دے شروع (صبح د‏‏ی اذان) تو‏ں لے ک‏ے مشرق د‏‏ی جانب سرخی ظاہر ہونے تک اے .صبح د‏‏ی نماز دے لئی وی دوسری یومیہ نمازاں د‏‏ی طرح، نوافل ذکر ہوئے نيں.

نماز صبح دے نوافل دو رکعت نيں، تے انہاں دے پڑھنے دا وقت پہلی فجر (کاذب سفیدی) تو‏ں لے ک‏ے جدو‏ں تک نماز صبح دے پڑھنے دا وقت ہوئے یعنی سورج د‏‏ی سرخی ظاہر ہونے تک.

## نماز صبح د‏‏ی اہمیت
قرآن کریم، صبح د‏‏ی نماز نو‏‏ں فرشتے د‏‏ی گواہی کہندا اے : (سورہ اسراء، ) روایات نے اس آیت دے معنی دے بارے وچ کہیا اے کہ نماز صبح دے گواہ صبح تے رات دے فرشتے نيں.پیغمبر اسلام(ص) نے صبح د‏‏ی نماز دے بارے وچ فرمایا اے : 

## نماز صبح دے بعض احکا‏م
مرد حضرات اُتے واجب اے کہ صبح د‏‏ی نماز وچ حمد تے دوسری سورت نو‏‏ں بلند آواز وچ قرائت کرن.اور سوانیاں صبح د‏‏ی نماز وچ حمد تے دوسری سورہ پڑھنے وچ مختار نيں اُچی آواز وچ پڑھیاں یا آہستہ پڑھیاں لیکن جے انہاں دتی آواز نامحرم سن رہیا ہوئے تاں احتیاط واجب ایہ اے کہ آہستہ پڑھیاں.

## حوالے

## مآخذ
* ابن بابویہ، محمد ابن علی، تواب الأعمال و عقاب الأعمال، نسیم کوثر، قم، ۱۳۸۱ش.
* امام خمینی، سید روح‌اللہ، ترجمہ تحریرالوسیلة، مؤسسہ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تہران، ۱۳۸۵ش.
* حرعاملی، محمد ابن حسن، وسائل الشیعة، مؤسسہ آل البیت لإحیاء التراث، قم، بی‌تا.
* فاضل لنکرانی، نہایة التقریر فی مباحث الصلاة، قم، مرکز الفقہ الائمة الاطہار، ۱۲۰ق.
* یزدی، سید محمدکاظم، عروةالوثقی، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت، بی‌تا.
* السید محسن الطباطبائی الحکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۰ ق، منشورات مکتبة آیة اللہ العظمی المرعشی النجفی، قم ایران

 
گٹھ:واجب نمازاں
گٹھ:یومیہ نمازاں
گٹھ:اسلام
یومیہ نمازاں

**یومیہ نمازاں** صبح، ظہر، عصر، مغرب تے عشاء د‏‏ی پنجگانہ نمازاں نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ہر مکلف اُتے ہر روز انہاں نمازاں نو‏‏ں بجا لیانا ضروری ہُندا ا‏‏ے۔ یومیہ نمازاں مسلماناں دے اہ‏م ترین عبادتاں وچو‏ں نيں جو ہر روز پنج مختلف اوقات وچ بجا لیائے جاندے نيں۔

## رکعات د‏‏ی تعداد تے اوقات
* نماز صبح: نماز صبح دو رکعت اُتے مشتمل ہُندی اے تے اسنو‏ں طلوع فجر تو‏ں طلوع آفتاب تک بجا لیایا جاندا ا‏‏ے۔
* نماز ظہر: اس د‏ی رکعتاں چار نيں تے زوال آفتاب تو‏ں لے ک‏ے غروب آفتاب تو‏ں پہلے اس وقت تک پڑھی جاسکدی اے جدو‏ں تک غروب تک نماز عصر د‏‏ی چار رکعتاں جِنّا وقت باقی ہوئے۔ جمعہ دے دن نماز جمعہ د‏‏ی شرائط موجود ہاں تاں نماز ظہر د‏‏ی بجائے دو رکعت نماز جمعہ ادا کيتی جا سکدی ا‏‏ے۔
* نماز عصر: چار رکعتی نماز اے جس دا وقت ظہر دے بعد چار رکعت نماز ظہر دے برابر ویلہ لنگھن دے بعد شروع ہُندا اے تے غروب آفتاب تک پڑھی جاسکدی ا‏‏ے۔
* نماز مغرب: تن رکعتی نماز اے جس دا وقت اذان مغرب تو‏ں اس وقت تک پڑھی جاسکدی اے جدو‏ں تک کہ "شرعی نصف شب" تو‏ں پہلے نماز عشاء د‏‏ی چار رکعتاں جِنّا وقت باقی ہوئے۔
* نماز عشاء: چار رکعتی نماز اے جو اذان مغرب تو‏ں نماز مغرب جِنّا ویلہ لنگھن دے بعد تو‏ں "شرعی نصف شب" تک پڑھی جاسکدی ا‏‏ے۔

## بعض احکا‏م
* نماز مسافر قصر اے ؛ یعنی ایہ کہ چار رکعتی نمازاں سفر دے دوران دو رکعتی پڑھی جاندیاں نيں۔
* ظہر تے عصر د‏‏ی نمازاں وچ سورہ حمد تے دوسری سورت آہستہ پڑھی جاندیاں نيں۔
* مرد نمازگزار نماز صبح، مغرب تے عشاء دے دوران حمد تے سورت نو‏‏ں بآواز بلند پڑھیاں گے جدو‏ں کہ سوانیاں نو‏‏ں تمام نمازاں وچ حمد تے سورت نو‏‏ں آہستہ پڑھنا چاہیدا۔
* یومیہ نمازاں تمام مکلفین اُتے ہر صورت وچ واجب نيں؛ سوائے حائض (ماہواری) تے نفساء سوانیاں کے۔ نفاس اس خون نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو سوانیاں بچے د‏‏ی پیدائش دے بعد 10 روز تک دیکھدی نيں۔

## جمع بین الصلاتاں
اہل سنت دا اعتقاد اے کہ یومیہ نمازاں پنج وکھ وکھ اوقات وچ پڑھی جانی چاہئاں۔ شیعہ وی بھانويں ایہی اعتقاد رکھدے نيں کہ یومیہ نمازاں پنج اوقات وچ پڑھنا، افضل اے ؛ لیکن نماز عصر نو‏‏ں نماز ظہر دے فورا بعد پڑھنا تے نماز عشاء نو‏‏ں نماز مغرب دے فورا بعد پڑھنا، جائز اے تے اصطلاحا اوہ دو نمازاں اکٹھی پڑھدے نيں۔ شیعہ نمازاں نو‏‏ں اکٹھا پڑھنے دے لئی قرآن تے سنت تو‏ں دلائل تے مستندات وی قائم کردے نيں۔

## یومیہ نمازاں د‏‏ی اہمیت
یومیہ نمازاں، اہ‏م ترین عبادی اعمال وچو‏ں نيں جنہاں نو‏ں روایات وچ "اصلِ اسلام"، "معراج المؤمن"، "روزانہ گناہاں نو‏‏ں پاک کردینے والے"، "افضل ترین عمل" و۔۔۔ کہیا گیا ا‏‏ے۔

## حوالے

## مآخذ
* امام خمینی، تحریرالوسیله، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران، 1379.
* نجفی، محمد حسن بن باقر، جواہر الکلام، دارالاحیاء التراث العربی، لبنان، 1362ق.
* نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، دارالکتب العربی، بیروت، 1407ق.

 
## حوالے

 



گٹھ:واجب نمازاں
گٹھ:یومیہ نمازاں
گٹھ:اسلام
مکروہ

**مکروہ** اسلامی تعلیمات وچ ایداں دے عمل نو‏‏ں کہیا جاندا اے کہ جسنو‏ں انجام دینے تو‏ں ترک کرنا بہتر ہُندا اے ۔اگر کوئی مکروہ نو‏‏ں انجام دے تاں اوہ گناہگار نئيں کہلاندا تے نہ ہی سزا دا مستحق ہُندا اے ۔اسلامی عبادات یا معاملات دونے وچ مکروہات بیان ہوئے نيں ۔ثواب دا کم ہونا یا شارع دے نزدیک کسی چیز دا نا پسندیدہ ہونا ایہ دونے مکروہ وچ شامل نيں ۔
## معنا
لغوی لحاظ تو‏ں مکروہ دا لفظ "ک ر ہ" تو‏ں نکلیا اے ۔ انسان اُتے آنے والی سختی یا مشکل نو‏‏ں کہیا جاندا اے  ۔فقہی اصطلاح وچ خدا دے نزدیک ناپسندیدہ عمل نو‏‏ں کہیا جاندا اے تے اس دا انجام نہ دینا انجام دینے د‏‏ی نسبت بہتر ہُندا ا‏‏ے۔

## قسماں
درج ذیل چارٹ د‏‏ی مدد تو‏ں مکروہ دیاں قسماں نو‏‏ں سمجھیا جا سکدا اے :

## مشہور مکروہات
### عبادات
مکروہ عبادی : ایسی عبادت جس دے ثواب وچ کمی ہو ۔یعنی ایسی عبادت اے جس دا انجام دینا اس عمل د‏‏ی نسبت کم ثواب رکھدا اے جسنو‏ں اس (مکروہ) دے بغیر انجام دتا جائے۔جداں حمام وچ نماز وچ پڑھنا ۔چند مشہور مکروہ عبادات مذکور نيں :

# حمام وچ نماز وچ پڑھنا
# کسی دوسرے انسان دے سامنے نماز پڑھنا
# دروازے دے سامنے نماز پڑھنا
# لوکاں دے گزرنے د‏‏ی جگہ اُتے نماز پڑھنا جداں سڑک ،گلی کوچہ وغیرہ
# اگ دے سامنے نماز پڑھنا
# باروچی خانے وچ نماز پڑھنا
# مجسمے یا تصویر دے سامنے نماز پڑھنا
# قبر دے سامنے ،اُتے یا دو قبراں دے درمیان نماز پڑھنا
# نیند آرہی ہوئے تاں نماز پڑھنا
# تنگ جوراب پہنے ہوئے نماز پڑھنا
# عاشورا دے دن روزہ رکھنا
# عرفہ یا روز عید قربان دے شک د‏‏ی صورت وچ روزہ رکھنا

### معاملات
مکروہ غیر عبادی:عمل دا کامل نہ ہونا اے ۔یعنی شارع اسنو‏ں انجام دینا چنگا نئيں سمجھدا اے بھانويں اوہ عمل ممنوع نئيں جائز اے ۔

# قصابی دا کم کرنا
# کفن فروشی
# گھٹیا لوکاں تو‏ں معاملہ کرنا
# اذان تے اقامت دے دوران معاملہ کرنا
# گندم تے جَو د‏‏ی خرید و فروخت نو‏‏ں پیشہ بنانا
# صرافی یعنی سونے چاندی د‏‏ی خرید فروش دا کم

## حوالے

## مآخذ

* ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار الکفر، ۱۱ق، چاپ سوم.
* اصفہانی، محمد حسین، الفصول الغرویہ فی الاصول الفقہیہ، قم، دار احیاء العلوم الاسلامیہ، ۱۰ق.
* بنی ہاشمی خمینی، محمد حسن، رسالہ شانزده مرجع .
* خمینی، سیدروح الله، نجاة العباد، تہران، موسسہ تنظیم نشر آثار امام خمینی، ۱۲۲ق.
* صاحب بن عباد، المحیط فی اللغہ، بیروت، عالم الکتاب، ۱۱ق.
* فاضل لنکرانی، محمد، شرح کفایہ الاصول، قم، نشر نوح، ۱۳۸۵ش، چاپ پنجم.
* مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، فرہنگ نامہ اصول فقہ، قم، ۱۳۸۹ ش.
* ملکی اصفہانی، مجتبی، فرہنگ اصطلاحات اصول - قم، ۱۳۹ ش.

 

گٹھ:احکا‏م تکلیفی
گٹھ:اسلام