open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
موتی لکشمی اُپاسیکا

thumb|263x263px|موتی لکشمی اپاسکا نیپال پہلی نکی کہانی ناری-لکھاری سی۔
**موتی لکشمی اپاسکا** (دیونگری: موتلکمی اپاسکا) (جم ** मोतिलक्ष्मी उपासिका**) (30 جون 1909–1997) نیپال دی جدید سمیاں دی پہلی عورت کہانی لکھاری سی۔اس دی پہلی رچنا، اک نکی کہانی، "رودن" سال 1935 وچ شائع کروائی گئی سی۔

## شروع دا جیون
موتی لکشمی اپاسکا (بہت وار موتیلکشمی اپاسکا وی لکھ دتا جاندا اے)،نیپال دے راجگڑھ شہر کاٹھ منڈووچ پیؤ دربیا دھر اتے ماں علم لکشمی تلادھر دے پروار وچ پیدا ہوئی سی۔ اس دے پیؤ اک وپاری سی، جسدا کاروبار کرن لئی لیا اک گھر تبت دے راجگڑھ لہاسا وچ سی۔اس دا بھرا، چتادھر ہردی وی اک شاعر سی۔اس نے سنسکرت، پالی اتے انگریزی وچ غیر رسمی طور تے سکھیا حاصل کیتی۔

## لکھاری دے طور تے کیریئر
اپاسکا، جس نے قلمی نام ایم لکشمی دے ہیٹھ وی لکھیا سی، نے اپنا پہلی رچنا اک نکی کہانی 1935 وچ شائع کیتی سی، جس دا نیپالی بولی وچ نام "رودن" سی۔ ایہہ کاٹھ منڈو توں شائع شاردا رسالے وچ چھپی سی۔

اس نے نیپال بولی وچ "چتّ پنچھی" (مطلب "ہردا پنچھی") دی شاعری اتے اک کہانی "لان" ("سڑک") نال لکھنا شروع کیتا سی۔ ایہہ دونوں لکھتاں 1944 وچ دھرمدوت وچ شائع ہوئیاں سن۔دھرمدوت ہندی وچ شائع اک بودھی میگزین سی جسنوں سارناتھ، بھارت توں مہاں بتکنیک سوسائٹی چھاپدی سی۔ ایہہ رسالہ نیپال وچ اپنے گاہکاں دی بینتی تے نیپال بھازا وچ وی رچناواں شائع کردا سی۔

بھاویں کہ اس دے بہتے لیکھ مذہبی موضوعاں نال تعلق رکھدے ہن، پر اس دیاں لکھتاں نوں اکثر مذہبی اتے مکت گد دے وچکار اک پل دے طور تے بیان کیتا جاندا اے۔ اس دے لیکھاں دی لکھن سٹائل دیاں سبھ توں وڈیاں خوبیاں آسان بولی دا ہونا اتے طاقتور انداز وچ اپنے وچار پرگٹاؤن دی تکنیک ہن۔

## شائع رچناواں
موتی لکشمی اپاسکا دیاں ہیٹھ لکھت رچناواں ملدیاں ہن، جنہاں وچ دو لیکھ مجموعہ دو کہانی مجموعہ اتے اک شعری مجموعہ شامل ہن۔
* *موتما* (موتما: "موتی دا ہار")، لیکھ مجموعہ، 1958
* *چکھنچیاں سربے* (چکھنچیا سربی "چڑی دی سمپتی")، شعری مجموعہ، 1993
* *موتی باکھں پچ* (موتِ باکھں پچ: )، کہانی مجموعہ، 1994
* *اتپلورنا*(اتپلورنا)، بتکنیک کہانیاں دا مجموعہ، 1995
* *دھوبجِی*(دھوبجِی "دہی اتے چاول بورا")، لیکھ مجموعہ، 1998

## حوالے

گٹھ:جم 1909
گٹھ:موت 1997
گٹھ:20ویں صدی دے لکھاری
گٹھ:نیپال
گٹھ:نیپالی شخصیتاں
لال شاہ بخاری

**لال شاہ بخاری** (13 جنوری 1906ء–22 جولائی 1959ء) اک برطانوی ہند دا فیلڈ ہاکی کھڈاری سی جنہیں 1932 اولمپک کھیڈاں وچ حصہ لِتا۔ 

## 1932 اولمپک کھیڈاں
**لال شاہ بخاری** 1932ء وچ برطانوی ہند دی ہاکی ٹیم دا کپتان سی جس نے لاس اینجلس اولمپک وچ طلائی تمغہ جتیا۔ ایس ٹورنامنٹ وچ کل تین ٹیماں نے حصہ لِتا. چنانچہ ہر ٹیم نے کل دو دو میچ کھیڈے. اس نے لیفٹ ہاف دی پوزیشن تے کھیڈدیاں ہوئیاں برطانوی ہند دی طرفوں دونویں میچ کھیڈے۔
برطانوی ہند ٹیم، دیسی تے اینگلو-انڈین کھڈاریاں دی گروہ بندی دی وجہ توں بڑی پریشان سی. ایرک پنائیگر 1928 اولمپک کھیڈاں دے آخر تے ہندوستانی ٹیم دا کپتان بن گیا سی. اوہنوں بڑی امید سی جے 1932 اولمپک کھیڈاں واسطے وی اوہنوں ای کپتان بنایا جائے گا. اینگلو انڈین کھڈاری اس دا ساتھ دے رہے سی. پر کپتان **لال شاہ بخاری** نوں بنا دتا گیا. بعد وچ کسے نے ایرک پنائیگر نوں راضی کر لیا تے اوہ عام کھلاڑی دے طور تے اولمپک وچ حصہ لین لاس اینجلس پہنچ گیا. 

## باہری لنک

٭ Lal Bokhari's profile at databaseOlympics.com
٭ Lal Bokhari's profile at Sports Reference.com

## حوالے

گٹھ:جم 1909
گٹھ:موت 1959
گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
ماسکو دی لڑائی

thumb|پریشن برباروسا - جون توں دسمبر ۱۹۴۱
**[[دوجی وڈی لڑائی]] **دوران ماسکو دی لڑائی مشرقی مورچیاں دی سبھ توں اہم اتے سبھ توں وڈی لڑائی سی۔ لڑائی سوویت یونین دے راجگڑھ ماسکو دے علاقے وچ، 1941 دے آخری مہینیاں اتے 1942 دے شروع وچ، ریڈ آرمی اتے جرمن فوج (ویرماخت) وچکار ہوئی اتے دوجی جنگ عظیم وچ اک اہم موہری پوائنٹ منیا گیا۔ لڑائی دو مرحلےآں وچ ونڈی گئی ، اکتوبر-نومبر 1941 وچ ماسکو (اوپریشن ٹائیفون) اتے جرمن حملہ اتے سوویت یونین دا جوابی حملہ (شروع دسمبر 1941 -جنوری 1942 دے شروع) وچ جس دے سٹے وجوں جرمن فوج نوں ماسکو توں باہر نکلنا پیا ۔

## پس منظر
22 جون، 1941 نوں، جرمنی اتے اسدے محوری اتحادیاں نے باربروسا اوپریشن پلان دے حصے وجوں پہلاں چیتاونی توں بناں سوویت یونین تے حملہ کیتا۔ حملے نے سویت سیاسی آکو (سٹالن) اتے سوویت فوجی کمانڈ نوں پوری طرحاں حیران کر دتا۔ جرمن ہوائی فوج لفت وافے نے اوپریشن دے شروعاتی پڑاواں دوران سوویت ہوائی فوج نوں بھاری نقصان پہنچایا  اتے زمین تے بہت سارے جہازاں نوں تباہ کر دتا، جرمن فوجاں نے بلیٹڑ کریگ ٹیکٹک  راہیں سوویت علاقے وچ ڈونگھی پیش قدمی کیتی۔ جرمن موبائیل فورس نے پنسپ موومنٹ دی ورتوں کردے ہوئے سرحدی کھیتراں وچ  سوویت فوجاں نوں گھیر لیا اتے تباہ کر دتا۔ جرمن شمالی فوجاں دا گروہ (شمالی فوج گروپ) لیننگراڈ ول تریا، جدوں کہ دکھنی آرمی گروہ نے یوکرین دے قبضے نال نجٹھیا اتے مرکزی فوج گروپ سوویت یونین دے راجگڑھ اتے حساس مرکز ماسکو ول ودھیا۔
## حوالے

## باہرلے جوڑ
*"Operation Typhoon": , lecture by David Stahel, author of *Operation Typhoon. Hitler's March on Moscow* (2013) and *The Battle for Moscow* (2015); via the official channel of USS Silversides Museum
*Map: Deployment of troops before the battle of Moscow 
*Map (detailed): Battle of Moscow 1941. German offensive 
*WW2DB: Battle of Moscow
گٹھ:روس دی تریخ
گٹھ:روس دیاں جنگاں
اشوک دا شیر راجگڑھ

سارناتھ وچ اشوک نے جو تھمھ بنوایا سی اسدے سکھر حصہ نوں سنہچترمکھ کہندے ہن ۔ اس مورتی وچ چار   شیر پٹھّ - ولوں - پٹھّ سٹائے کھڑے ہن ۔ اشوک تھمھ ہن وی اپنے مول ستھان اتے واقع اے پر اسدا ایہہ سکھر - حصہ سارناتھ دے عجائب-گھر وچ رکھیا ہویا اے ۔ ایہہ سنہچترمکھستمبھ  (شیر مونہہ تصویر ستھمب) ہی بھارت دے قومی نشان دے روپ وچ قبول کیتا گیا اے ۔ اسدے بنیاد دے وچکار حصہ وچ اشوک چکر نوں بھارت دے قومی جھنڈے وچ وچ دی سفید پٹی وچ رکھیا گیا اے ۔

 

## ایہناں نوں وی ویکھو
*اشوک تھمھ
*سارناتھ عجائب گھر
*بھارت دے قومی نشان
*بھارتی دھوج
*اشوک چکر ( نشان)

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* For Pictures of the famous original "Lion Capital of Ashoka" preserved at the Sarnath Museum which has been adopted as the "National Emblem of India" and the Ashoka Chakra (Wheel) from which has been placed in the center of the "National Flag of India" - See "lioncapital" from Columbia University Website, New York, USA
* National emblem of India 
* National symbols of India 
* The State Emblem of India or the National Emblem of India
* “National Insignia”, Embassy of India, Washington D.C., USA
* The National Emblem displayed on the Homepage of Ministry of Home Affairs, Government of India
* The National Emblem displayed on the Homepage of Ministry of Environment & Forests, Government of India

گٹھ:بھارت دی تریخ
ماسکو دیس نکالا

250px|thumb|1888 وچ ماسکو وچ اک گلی

**ماسکو توں جلاوطنی** (جاں ماسکو توں دیس نکالا ) ماسکو توں یہودیاں نوں باہر کڈھن لئی اک شبد اے، دیس نکالے دے وڈے حصے وجوں "پوتر روس" دے علاقےآں توں 1891 وچ روس دے گرینڈ ڈیوک سرگیئی الیکزیندروچ دے حکم نال، جس نوں  دے بھرا زار روس الیگزینڈر تیجے نے ماسکو شہر دا گورنر-چیف مقرر کیتا سی ، یہودیاں نوں تحدیدی آبادکاری تحت کجھ مخصوص علاقےآں وچ آباد کیتا تے باقی روسی سلطنت دی علاقےآں وچ اینہاں نوں وسنا ممنوع سی ۔

ودھیرے مکمل دیس نکالے وچ شہری یہودی علاقےآں دے یہودیاں دے کل دیس نکالے نوں شامل کیتا گیا سی، جس نوں روسی سلطنت دی سرحد توں 50 دے روپاں وچ متاثر کیتا گیا سی اتے اس وچ کئرلینڈ، ایسٹونیا اتے فنلینڈ دے یہودی شامل سن۔

## اخراج تے اس دے اثرات

دیس نکالے دا حکم 1891 دی پیساخ دی چھٹی اُتے اعلان کیتا گیا سی، ماسکو توں 25،000-30،000 یہودیاں دا پوری طرحاں اخراج کیتا گیا  ، جسنوں اک سال لگیا  سی، جس دوران یہودیاں نوں مرحلہ وار  کڈھ دتا گیا سی: پہلے بیچلر اتے بچے، جنہاں توں بعد دے مالک چھوٹے پریواراں نوں دیس نکالا دتا گیا سی (4 بچیاں تک) وڈے پریواراں دے مالک، جنہاں وچوں کئی 40 سال توں زیادہ ویلے توں شہر وچ رہندے سن، اتے جو عورتاں شہر وچ رہنا چاہندی سی، اوہناں لئی اک شرط  ویسواواں(طوائفاں) وجوں رجسٹر ہوکے شہر وچ رک سکدیاں نیں ۔

دیس نکالے دے نتیجے وجوں، ڈیپورٹاں دی معاشی حالت وچ وی گمبھیر گراوٹ آئی، جس دا فلسطین وچ ہوویوی تزیئن بندوبست دیاں سکیماں دی حصول اُتے اثر پیا؛ "پارک" ربی یاکوو میز اتے ناہم جاک دا، اسدے میمبراں نوں بھگتاناں نوں پورا کرن دی اہل کارن ناکامیاب ہو گیا، اتے اسدی زمین برن ایڈمنڈ جیمس ڈے روتھچلڈ نوں ویچی گئی۔ میز نوں ناڑی دیاں بیماریاں لگیاں "[1]

وتیبسک شہر نوں معاشی طور تے دو پدھراں اُتے باہر کڈھیا جا رہا اے: وڈے ماسکووائیٹ یہودی وپاری اپنے وپار نوں وتیبسک وچ ٹرانسفر کرن دے اہل سن اتے جنہاں وپاریاں نے ماسکو یہودی نواسیاں دے نال کاروبار کیتا اوہناں نے اپنے وپار نوں ٹھہراؤن لئی وتیبسک دے وسنیکاں وپاریاں نال ٹھیکہ داراں نال رابطہ کیتا   [2]

روس دے یہودیاں وچ کڈھے جان دے حکم دے نے  ڈرے ہوئے یہودیاں لئی مورس ہیرس دی سکیم ''یہودیاں دی روس توں ارجنٹائن ہجرت لئی اک کیٹالسٹ وجوں کم کیتا۔

## باہرلے جوڑ
*Yitzhak Maor , The Zionist Movement in Russia , Jerusalem: The Zionist Library, Magnes Press , 1986, pp. 104-106.


*Yvonne Kleinmann, "Neue Orte – neue Menschen, Jüdische Lebensformen in St. Petersburg und Moskau im 19. Jahrhundert", Schriften des Simon-Dubnow Instituts,Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen, 2006 pp. 348-374.
گٹھ:یہودی
گٹھ:ماسکو اوبلاست
سری وجے بادشاہت

thumb|300px|7ویں صدی وچ سری وجے
[200px|thumb|سری وجے سٹائل دا پگوڈا (چیئے, [تھائیلینڈ)]]

**سری وجے بادشاہت جاں شاہی خاندان** انڈونیشیا دا اک پرانا شاہی خاندان سی ۔ اس راج دا قیام چوتھی صدی عیسوی وچ جاں استوں وی پہلاں ہوئیا سی ۔ ستویں صدی وچ سریوجے جاں سریبھوج دولت دے سکھر اتے سی ۔

## جان پہچان
671ء وچ چینی پاندھی اتسنگ سریبھوج ہندے ہوئے بھارت آیا سی ۔ اسنے اتھے دا راجگڑھ بھوج لکھیا اے ۔ چینی پاندھی اتسنگ دے لیکھ دے مطابق سریوجے بودھی رہتل اتے سکھیا دا مرکز سی ۔ 7ویاں صدی عیسوی وچ ملایا جزیریورگا  وچ وی سریوجے دا اقتدار قایم ہو گیا سی ۔ 
کھبے|thumb|305x305px| سریویجیا سلطنت دا نقشہ (انگریزی متن)

**سریویجایا سلطنت** ( بھاسا انڈونیشیا : *Sriwijaya* ؛ بھاسا ملائیشیا : *Srivijaya* ؛) انڈونیشیا دے جزیرے سماترا اُتے اک قدیم تے طاقتور ملائی سلطنت سی۔ اس ہندو سلطنت دا تریخ وچ کوئی ذکر نئيں اے جو ستويں صدی تو‏ں لے ک‏ے تیرہويں صدی تک موجود سی۔ سن 1920 تک ، مقامی تے بین الاقوامی تریخ دان سریویجیا دے بارے وچ کچھ نئيں جاندے سن ۔ 1920 وچ ، اک فرانسیسی اسکالر نے سریویجایا دے وجود دا ثبوت دریافت کيتا۔

دسويں صدی دے دوران اپنے عروج اُتے ، سریویجیا سلطنت نے جنوب مشرقی ایشیاء وچ سماترا ، مالائی جزیرہ نما ، بورنیو ، جاوا تے سلویسی اُتے حکمرانی کيتی۔

## باہرلے جوڑ
* [ |http://melayuonline.com/ind/history/dig/330|مالیو آن لائن - کارجن سریویجایا (سری وجیہ سلطنت دے بارے وچ معلومات) ، بھاسا ملائیشیا]

گٹھ:ایشیا د‏‏ی سابقہ سلطنتاں
گٹھ:تریخ انڈونیشیا
گٹھ:تریخ سیئی لینڈ
گٹھ:تریخ ملائیشیا
گٹھ:تریخ ملائیشیا دے سابقہ ملکاں
گٹھ:جزیرہ ملکاں
گٹھ:شاہی سلطنتاں
گٹھ:فلپائن وچ ہندومت
گٹھ:مضامین جنہاں وچ آسان چینی بولی دا متن شامل اے
## حوالے

## باہرلے جوڑ

* Review of Srivijaya resources on the Internet - but many are dead links already 
* Review of the origin of Melayu dialectics based on Srivijayan Inscriptions; but the site was in Indonesian language 
* Timeline of Indonesia from prehistory to present: click on the time period for info
سری لنکا دی خانہ جنگی

سری لنکائی خانہ جنگی جزیرہ سری لنکا ملک وچ اک مسلح تنازعہ سی۔ جو کہ 23 جولائی 1983ء نوں تامل ٹائیگرز ولوں  حکومت دے خلاف اک متنازعہ بغاوت دی صورت وچ شروع کیتا گئیا۔ اس بغاوت دا مقصد ملک دے شمال مشرقی حصہ وچ اک آزاد تامل ریاست قائم کرنا سی۔ ایہ خانہ جنگی 26 سال جاری رہی تے آخر کار مئی 2009ء نوں سری لنکا فوج نے تامل ٹائیگرز نوں شکست دے دتی جس دے بعد ایہ خانہ جنگی ختم ہوگئی۔

## حوالے

گٹھ:سری لنکا دی تریخ
ویلوپلائی پربھاکرن

**تھروینکادم ویلوپلائی پربھاکرن** (تمل: வேலுப்பிள்ளை பிரபாகரன்؛ 26 نومبر 1954 – 18 مئی 2009) لبریشن ٹائیگرز آف تامل ایلام جاں لٹے دا بانی سی۔ ایہہ اک فوجی تنظیم سی جو شمالی اتے مشرقی سری لنکا وچ تامل لوکاں لئی اک وکھرے راج دی منگ کردی سی۔ لگبھگ 25 سالاں لئی لٹے نے سری لنکا وچ وکھرے راج لئی مہم چلائی جس کارن لٹے نوں 32 دیساں ولوں اک دہشت گرد تنظیم منیا گیا۔
## جیون
پربھاکرن دا جم 26 نومبر 1954 نوں سری لنکا دے اتری ساحل دے واقع والویٹیتھرائی شہر وچ تھروینکدم ویلپلائی اتے ولیپرم پاروتھی دے گھر ہویا۔ اوہ اپنے ماپیاں دے چار بچیاں وچوں سبھ توں چھوٹا سی۔ تھروینکدم سیلن سرکار ویلے ضلعے دا زمین افسر سی۔ سری لنکا دی سرکار ولوں کیتے جا رہے وتکرے کارن اوہ شروع توں ہی سرکار دا مخالف ہو گیا اتے اوہ ٹیائیپی (TIP) ناں دی طالب علم تنظیم وچ شامل ہو گیا۔ 1972 وچ پربھاکرن نے تامل نیو ٹائیگرز ناں دی اپنی تنظیم بنائی۔ ایہہ کئی ہور گروہاں دی جانشین سی جس وچ گھٹ گنتی تامل لوک ودھ گنتی سنہالیاں دے خلاف لڑ رہے سن۔
## حوالے

گٹھ:سری لنکا
عبرانی یونیورسٹی یروشلم

**یروشلم دی عبرانی یونیورسٹی** (האוניברסיטה העברית בירושלים، *Ha-Universita ha-Ivrit bi-Yerushalayim*؛ ، *Al-Jami'ah al-Ibriyyah fi al-Quds*؛ abbreviated **HUJI**) اسرائیل دا دوجی سبھ توں پرانی یونیورسٹی اے، اسرائیل ریاست قائم کرن توں 30 سال پہلاں 1918 وچ قائم ہوئی سی۔ عبرانی یونیورسٹی دے تن کیمپس یروشلم وچ اتے اک رہووت وچ اے۔ ۔دنیا دی سبھ توں وڈی یہودی مطالعہ لائبریری اس دے ایڈمنڈ جے۔ سیفرا گواٹ رام کیمپس تے واقع اے۔

یونیورسٹی دے 5 الحاق سکھیا ہسپتال ہن جنہاں وچ ہدساہ میڈیکل سینٹر وی اے جس دیاں 7 فیکلٹیاں، 100 توں ودھ کھوج مرکز اتے 315 اکادمک ڈیپارٹمنٹ ہن۔ اسرائیل وچ سارے ڈاکٹری امیدواراں وچوں اک تہائی عبرانی یونیورسٹی وچ پڑھ رہے ہن۔

گورنراں دے پہلے بورڈ وچ ایلبرٹ آئنسٹائین، سگمنڈ فرائڈ، مارٹن بوبر اتے چائیم وائیزمان شامل سن۔ اسرائیل دے چار پرمکھ وزیر اعظم عبرانی یونیورسٹی دے سابق طالب علم ہن۔ 2017 تک، 15 نوبل انعام جیتو، 2 فیلڈز میڈلسٹ، اتے 3 ٹیورنگ ایوارڈ جیتو یونیورسٹی نال جڑے رہے ہن۔

 

## اتہاس
 
صیہونی تحریک دے سپنیاں وچوں اک اسرائیل دی دھرتی تے اک یہودی یونیورسٹی دی قیام کرنا سی۔ ہوویوی زیون سماج دی کاٹووزّ (کیٹووس) کانفرنس وچ یونیورسٹی دی قیام دی تجویز بہت پہلاں 1884 دے آس پاس کیتی گئی سی۔
 

یونیورسٹی دا نیہہ پتھر 24 جولائی، 1918 نوں رکھیا گیا سی۔ ستّ سال بعد 1 اپریل، 1925 نوں، سکورپس پہاڑی تے عبرانی یونیورسٹی دے کیمپس دا اک شاندار تقریب نال افتتاح کیتا گیا سی، جس وچ یہودی جگت دے نیتا، مشہور ودوان اتے جن-ہستیاں شامل ہوئیاں، اتے برولفور دا ارل، وسکاؤنٹ الینبی اتے سر ہربرٹ سموئیل سمیت برطانوی مہان شخصیتاں شامل ہوئیاں سن۔ یونیورسٹی دا پہلا چانسلر جولیا مگنیس سی۔

1947 تک یونیورسٹی اک وڈی کھوج اتے سکھیا ادارہ بن گئی سی۔ مئی 1949 وچ اک میڈیکل سکول دی سکیم منظور کیتی گئی سی اتے نومبر 1949 وچ قانون دی اک فیکلٹی دا افتتاح کیتا گیا سی۔ 1952 وچ ایہہ اعلان کیتی گئی سی کہ یونیورسٹی ولوں 1940 وچ قائم کھیتی باڑی ادارہ پوری طرحاں فیکلٹی بن جاوے گی۔

 
 
1948 دے عربی-اسرائیلی جنگ دے دوران، یونیورسٹی اتے یروشلم دے اسرائیلی-مقبوضہ حصے دے وچ آ جا رہے قافلیاں دے خلاف حملے کیتے گئے سن۔یروشلم وچ عرب فوجاں دے آگوُ عبدل قادر حسینی نے یونیورسٹی ہدسہ ہسپتال دے خلاف فوجی کاروائی دی چتاونی دتی سی، "جے یہودیاں نے اوہناں نوں حملیاں دے بنیاد وجوں ورتنا جاری رکھیا۔"ہدسا دے میڈیکل قافلے دے قتل عام توں بعد، جس وچ ڈاکٹراں اتے نرساں سمیت 79 یہودی مارے گئے سن، ماؤنٹ سکورپس کیمپس نوں یروشلم توں کٹّ دتا گیا سی۔

بریٹیش فوجی جیک چرچل نے ہسپتال دے 700 یہودی ڈاکٹراں، طالب علماں اتے مریضاں نوں باہر کڈھن لئی تالمیل کیتا سی۔

thumb|عبرانی یونیورسٹی دی قیام اتے نیہہ پتھر رکھنا، 1918
thumb|اسرائیل دی نیشنل لائبریری، گوت رام، دی1892 وچ قیام
thumb|گوات رام کیمپس وچ عبرانی بولی دی اکیڈمی دی عمارت دی 1890 وچ قیام
thumb|افتتاح تقریب دی پینٹنگ، 1925
جدوں اردن سرکار نے ماؤٹ سکوپس تک اسرائیلی پہنچ نوں نہیں منیا، تاں اک نواں کیمپس مغربی یروشلم وچ گوات رام وکھے بنایا گیا سی اتے سن 1958 وچ پورا کیتا گیا سی۔ انترم ویلے وچ، شہر دیاں 40 وکھ-وکھ عمارتاں وچ کلاساں دا انعقاد کیتا گیا سی۔

## حوالے

گٹھ:دنیا دیاں یونیورسٹیاں
گٹھ:یونیورسٹیاں

 

## ہور ویکھو

* دنیا دیاں ودیا یونیورسٹیاں

گٹھ:اسرائیل
گٹھ:اسرائیل وچ تعلیم
گٹھ:اسرائیل دیاں یونیورسٹیاں
فوج عین

**فوج عین** (گرمکھی: ਫੌਜ -ਏ-ਐਨ، فارسی: فوج عین) سکھ خالصہ فوج دی اک شاخ سی اتے سکھ سلطنت دے مہاراجہ رنجیت سنگھ دی ریگولر  فوج سی۔ اس وچ پیدل فوج، گھوڑ سوار اتے توپخانے دیاں اکائیاں سن۔

گٹھ:سکھ سلطنت
سوری راجٹبر

**سوری راجٹبر** نے ہندستان تے 1540 توں 1555 تک حکومت کیتی ۔

## [[شیر شاہ سوری]]

راج ویلہ 1540 توں 1545تک ،  ایہہ  پٹھان سہسرام دے جاگیردار حسن خان دا پتر سی۔ اس دا پہلا ناں فرید سی۔ اس نے ہمت نال ہمایوں توں بھارت دا راج کھوہیا۔

## [[اسلام شاہ سوری]]

راج ویلہ سن 1545 توں 1553 تک ،  ایہہ شیر شاہ سوری دا بیٹا سی۔

## محمدشاہ عادل
واج ویلہ سن 1554–1555. ایہہ شیرشاہ دے بھائی نظام خان دا پتر سی۔ اس دا ناؤں اس نے سلیمشاہ دے پتر فیروزخان نوں مارکے تخت سامبھیا، تے اس نوں ابراہیم خان (محمدشاہ دے بھنوئیے) نے تخت توں لاہ دتا۔ ابراہیم بھی تھوڑے عرصے وچ سکندرشاہ توں ہار خاکے تخت چھڈّ گیا۔ سکندرشاہ بھی راج دا آند نہ بھوگ سکیا، کیونکہ ہمایوں نے اس توں دلی دا تخت سانبھ لیا تے سوری راجٹبر دی حکومت ختم ہو گئی۔

گٹھ:ہندستان دی تریخ
گٹھ:تریخ ہندستان
گٹھ:دلی سلطنت
عثمانی یوکرین

**عثمانی یوکرین / خان یوکرین** (یوکرینی بولی: Ханська Україна)   سجے کنارے یوکرین (ڈینیپر دریا دے سجے یعنی مغربی کنارے دے یوکرینی علاقے دے نال نال کیف ویودشپ دے دکھنی علاے) لئی اک تریخی شبد اے   جو کہ اپنے ترک  نام ییدیسان توں بعد وی جانیا جاندا اے۔ اسدا پہلا ذکر  1737 دیاں دستاویزاں وچ آیا  جدوں روس دے خفیہ ایجنٹ لوپل نے عثمانی یوکرین اتے حملہ کرن دی اپیل کیتی۔
## تریخ

سرکاری روپ وچ، ایہہ علاقہ 1520 دے دہاکے توں قریم یورتی(کریمیا خانت دی سی۔ ایہہ علاقہ   1667 دے ایندروسوو دے معاہدہ دے نتیجے وجوں سامھنے آیا، جس راہیں کاسک ہتمانیت نوں،   مقامی آبادی دے بناں لحاظ کیتے پولش کراؤن اتے ماسکوی روس وچکار ونڈیا سی ۔ 1669 توں، عثمانی اہلکاراں  نے ڈینیپر دریا دے لہندے وچ کاسک ریاست نوں تحفظ فراہم کیتا اتے اس نوں اک وکھرے سنجاک طور قایم کیتا جس دی سربراہی کاسک ہتمان پیترو دوردونکو کول سی ۔ اسدی تائید 1672 دے بچاچ دے معاہدے وچ کیتی گئی سی۔

1774 وچ بوہتا عثمانی یوکرین ، روسی سلطنت دے تحفظ تحت ، آزاد کریمیا خانت دا حصہ بن گیا ، سوائے اوچیکیف علاقے دے جو بدستور عثمانی سلطنت دا حصہ رہیا ۔

## زریعے
* Sapozhnikov, I. *[http://www.cossackdom.com/articles/s/sapozhnikov_ochakov.html Zaporizhian Cossacks of the Ochakiv region and Ottoman Ukraine during the "Crimean protection" (1711&ndash;1734)]*. History of Cossacks portal.
* Hrybovsky, V. *[http://tyzhden.ua/Publication/3579 Ottoman Ukraine]*. The Ukrainian Week. August 7, 2009

گٹھ:یوکرین دی تریخ
گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ
گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے علاقے
مہدویہ

**مہدویہ** یا **مہدویت** اک فرقہ اے جس دے خالق 15 ویں صدی دے اک مسلم سید محمد جونپوری نیں۔ انہاں دے بارے وچ  کہیا جاندا اے کہ انہاں نے خانہ کعبہ دے سامنے کھڑے ہو کے 901 وچ مہدی ہونے دا دعویٰ کیتا سی۔ انہاں دے منن والے ذکری فرقے دے لوگ اج وی بلوچستان تے بھارت دے بعض علاقےآں وچ موجود نیں۔
 
## ہور ویکھو
## حوالے

گٹھ:مہدویہ
گٹھ:بلوچستان
گٹھ:دعوے
گٹھ:مہدویات
گٹھ:مذاہب
گُرمُکھ سنگھ للتوں

**گرمکھّ سنگھ للتوں** (3 دسمبر 1892 -13 مارچ 1977) دا جم پیؤ ہسناک سنگھ دے گھر ضلع لدھیانہ دے پنڈ للتوں خورد وکھے ہویا۔ مڈھلی پڑھائی پنڈ وچ کرن توں بعد آپ نوں مشن سکول لدھیانہ وکھے پڑھن لئی پا دتا گیا۔

## اچّ تعلیم اتے کاماگاٹامارو
اچّ تعلیم اتے روزگار واسطے آپ ہانگ کانگ ہندے ہوئے کاماگاٹامارو جہاز راہیں 23 مارچ 1913 نوں وینکوور (کینیڈا) نیڑے پجے۔ انگلینڈ اتے کینیڈا دیاں سرکاراں دی سامراجی سازس دے سٹے وجوں اتھوں دی پولیس نے جہاز نوں بندرگاہ توں پچھے ہی روک لیا سی۔ مسافراں تے اگن بوٹاں راہیں پانی ہلاّ بولیا گیا جسدا مسافراں نے پتھر دے کولیاں نال ڈٹ کے مقابلہ کیتا۔ اس ٹاکرے وچ گرمکھّ سنگھ موہری صفاں وچ سن۔ ایہناں پرکھ دیاں گھڑیاں دوران ہی آپ غدر پارٹی دے میمبر بنے۔ واپسی تے جہاز بج بج گھاٹ کلکتہ وکھے لگیا۔ انگریز حکومت نے 19 یاتریاں نوں مار دتا جدونکھ 9 مسافر پھٹڑ ہو گئے۔ گرمکھّ سنگھ نوں الیپر جیل وچ ڈکی رکھیا گیا۔ رہائی اپرنت پنڈ وچ جوہبندی کر دتی گئی جس نوں ٹچّ جاندے ہوئے آپ انگریز سامراج دا تختہ پلٹاؤن لئی ہتھیاربند غدر وچ کدّ پئے۔
## آزادی دی لڑائی
1915 وچ آپ کرتار سنگھ سرابھا نال لاہور توں پھڑے گئے اتے آپ نوں بامشقت عمر قید لئی کالے پانی بھیج دتا گیا۔ 1922 دی جیل بدلی موقعے آپ نے ترچناپلی (تاملناڈو) نیڑے چلدی ریلگڈی ‘چوں سنے ہتھکڑیاں چھال مار دتی اتے خفیہ روپ وچ افغانستان پجّ کے انگریزاں خلاف لڑائی دی تیاری وچ جٹ گئے۔ روس (سوویت یونین) وچ آئے 1917 دے انقلاب دے پوری دنیا وچ پئے اثر ماتحت آپ 1925 وچ کمیونسٹ پارٹی دے میمبر بن گئے اتے وکھ-وکھ ملکاں وچ گھمدے ہوئے آپ بھارت دی مکتی لئی جوجھدے راے۔
## غدر دی مڑ جتھیبندی
1928 وچ غدر دی مڑ جتھیبندی لئی آپ امریکہ گئے۔ 1934 توں ‘کیشو رام’ دے ناں ہیٹھ جوجھدے کسانی مورچے اتے کرتی پارٹی دی اگوائی کیتی۔ 1935 وچ اس پارٹی دے سیکٹری بنے اتے پارٹی دے 2 پرچیاں ‘کرتی’ اتے ‘لال ڈھنڈوورا’ دے انچارج وی راے۔ ایہناں نوں 1936 وچ مڑ لاہور توں گرفتار کر لیا گیا اتے مڑ کالے پانی بھیج دتا گیا۔ آپ نے رہائی ویلے تک وکھ-وکھ جیلھاں وچ رہِ کے بامشقت قید کٹی اتے قیدیاں دی بھلائی لئی چلے جیل گھولاں دی اگوائی کیتی۔ 1947 وچ انگریزاں نوں بھارت وچوں نکلنا پیا پر بابا گرمکھّ سنگھ نے کمیونسٹ پارٹی دی اگوائی وچ موجودہ سامراجی جگیرو پربندھ دا خاتمہ کرن تے نواں-نروآ لوک جمہوری راج پربندھ سرجن لئی 1948 توں 52 تک خفیہ واس کٹدیاں کئیاں لوک گھولاں دی اساری کیتی۔ 1959 وچ کسان مورچے دی رہنمائی کیتی۔ 1962 وچ ہند-چین جنگ ویلے آپ نوں مڑ جیل وچ ڈکّ دتا گیا۔ 1967 توں 77 تک آپ نے دیش بھگت یادگار ہال، جالندھر دی اساری کروائی۔
## سدیوی وچھوڑا
آخر 13 مارچ 1977 نوں آپ دیش واسیاں نوں سدیوی وچھوڑا دے گئے۔

گٹھ:بھارت دے آزادی کارکن
گٹھ:غدری بابے
گٹھ:غدر پارٹی
گٹھ:پنجاب، بھارت دے کمیونسٹ آگوُ
گٹھ:پنجاب، بھارت توں بھارتی کمیونسٹ پارٹی دے سیاستدان
کلاسیکل بھارتی ناچ

**ہندوستانی کلاسیکل ناچ**؛ سارے بھارت وچ مشہور اتے دنیا دے کئی دیساں وچ مقبول ہن۔ 400 ق م وچ بھرت منی نامی رشی نے 'ناٹ شاستر' نامی کتاب لکھی جس وچ ناچاں بارے ترتیب وار جانکاری دتی گئی اے۔
## کلاسکی ناچ دیاں قسماں
* بھرتناٹیئم - تامل کلاسکی ناچ
* کتھک - اتری بھارت دا کلاسکی ناچ
* کوچیپڑی - تیلگو کلاسکی ناچ
* کتھکلی - ملیالم کلاسکی ناچ
* موہنیئٹم -کیرالا کلاسکی ناچ
* یکشا گانا - کنڑ کلاسکی ناچ
* منیپری - منی پور کلاسکی ناچ
* اڑیسی - اڈیسا دا کلاسکی ناچ
* ستریئے - آسام دا کلاسکی ناچ

گٹھ:ناچ
سوراج پارٹی

**آزادی پارٹی** غلام ہندستان دی آزادی تحریک دے ویلے اخیر 1922 - شروع 1923 وچ بنیا اک سیاسی دَل سی۔ ایہہ دل بھارتیاں لئی زیادہ زیادہ خودمختاری اتے سیاسی آزادی دی حصول لئی کانگرس پارٹی دے کجھ آگوآں - موتی لال نہرو، دیشبندھو چترنجن داس اتے لالا لاجپت رائے نے بنائی سی۔ بھارتی بولیاں وچ آزادی دا مطلب اے اپنا راج۔

سوراجواد دا مطلب قومی تحریک دے اندر اجیہے رجھان توں اے جو قومی تحریک دے اک انگ وجوں کونسل داخلہ دی وکالت کردا سی۔ آزادی پارٹی دے گٹھن نال اس رجھان نوں تنظیمی  روپ ملیا۔ 

## حوالے

گٹھ:بھارت دی آزادی تحریک
گٹھ:تحریکاں
انڈین ہوم رول موومنٹ

**ہوم رول تحریک** جاں **کل ہند ہوم رول لیگ**، اک قومی سیاسی تنظیم سی جسدا قیام 1916 وچ بال گنگادھر تلک نے بھارت وچ آزادی لئی قومی منگ دی اگوائی کرن لئی ہوم رول دے نام نال کیتا گیا سی۔ ہندستان نوں برطانوی راج وچ اک ڈومینیئن دا درجہ حاصل کرن لئی اجیہا کیتا گیا سی۔ اس ویلے برطانوی سلطنت  دے اندر آسٹریلیا، کینیڈا، دکھن افریقہ، نیوزی لینڈ اتے نیوفاؤنڈلینڈ ڈومینیئن دے روپ وچ قائم سن۔

## پچھوکڑ
پہلی وڈی لڑائی دے پس منظر  وچ انڈین ہوم رول لیگ دی لہر بھارت وچ شروع ہوئی۔ بھارت سرکار ایکٹ (1909) قومی لیڈراں دیاں منگاں نوں پورا کرن وچ ناکامیاب رہی۔ پر، سورت وچ کانگرس دی فٹ اتے تلک ورگے لیڈراں دی غیر-حاضری، جو کہ مانڈلے وچ قید سی، دا مطلب سی کہ قوم پرست جواب مَٹھا سی۔

1915 تک، کئی کارکاں نے قوم پرست تحریک دے نویں پڑائ لئی پڑ بنھیا۔ اینی بیسینٹ دے ابھار وچ وادھا (جو آئرش مول دی سی اتے آئرش ہوم رول لہر دی اک درڑھ حامی سی)، جلاوطنی توں تلک دی واپسی اتے کانگرس وچ ونڈ دے حل لئی ودھ رہی منگ نے بھارت وچ سیاسی مورت نوں گرمایا۔ بھارت وچ غدر لہر نوں دباء دین دے کارن بریٹیش حکمرانی دے خلاف ناراضگی دا ماحول بنیا ہویا سی۔ 1914 وچ ہی عینی بے سینٹ نے اپنیاں سرگرمیاں دے کھیتر نوں ودھاؤن دا اتے آئرش ہوم رول لیگ دی طرز تے ہوم رول لئی تحریک کھڑا کرن دا فیصلہ کر لیا سی۔
## ہورویکھو
*انڈین ہوم رول
## حوالے

گٹھ:بھارت دی آزادی تحریک
گٹھ:بھارت دی تریخ
قلعہ رائے پور دیاں کھیڈاں

**[[قلعہ رائے پور]] دیاں کھیڈاں**، کھیڈ میلیاں وچوں سبھ توں وڈا کھیڈ میلہ اے۔ ایہہ کھیڈاں 1933 وچ شروع ہوئیاں سن اتے ہن ایہہ کھیڈاں اپنی پلیٹنیم جبلی منا چکیاں ہن۔ اس سال ایہہ کھیڈاں 3 فروری توں 6 فروری تک ہو رہیاں ہن۔ کھیڈاں دا شوق رکھن والے دیش-ودیش توں درشک اتے صحافی ایہہ کھیڈاں ویکھن آ راے ہن کیونکہ ایہہ کھیڈاں بھارت وچ پینڈو اولمپک دے طور تے جانیاں جاندیاں ہن۔ ایہہ کھیڈاں پینڈو کھیڈاں توں شروع ہو کے ہن شہری کھیڈاں تک پجّ گئیاں۔
## بیلگڈیاں دیاں دوڑاں
قلعہ رائے پور دیاں کھیڈاں وچ سبھ توں ہرمنپیاری کھیڈ بیلگڈیاں دی دوڑ ہندی اے۔ سبھّ توں پہلاں بیلگڈیاں دیاں دوڑاں قلعہ رائے پور والیاں نے ہی شروع کیتیاں سن۔ قلعہ رائے پور دیاں بیلگڈیاں جدوں چار-چار اکٹھیاں دوڑدیاں ہن، ادوں دوڑاں ویکھن والیاں ہندیاں ہن۔ اوہناں لوکاں کول بیلگڈیاں تے ہور کھیڈاں دے چنگے کھڈاری ہی نہیں ملدے۔ 
## ہور دوڑاں
ایہناں کھیڈاں وچ اوٹھاں دیاں دوڑاں، گھوڑیاں دیاں دوڑاں، خچر ریڑیاں دیاں دوڑاں اتے بیلگڈیاں دیاں دوڑاں ویکھن والیاں ہندیاں۔ باقی ہور کئی کھیڈاں وی اتھے ہندیاں ہن۔
Khidariya diya dorha

## قدرتی قہر
قلعہ رائے پور دیاں کھیڈاں نے قدرتی تے انسانی قہر نوں وی ویکھیا اے۔ جس وقت پنجاب وچ دس بندے اکٹھے نہیں سن ہو سکدے، اس وقت وی ایہہ کھیڈاں ہندیاں رہیاں ہن۔ کئی واری کھیڈاں شروع ہو جانیاں تے قدرت دی کروپی مینہہ پے جان کارن کھیڈ دا میدان پانی نال بھر جانا۔ اس ویلے قلعہ رائے پور دیاں کھیڈاں دا پردھان نے ربّ اگے ارداساں کرنیاں اتے کھیڈ دے میدان وچوں پانی کڈھنا تے ساتھیاں نوں ہلاّ-شیری دینی۔
## ہاکی
قلعہ رائے پور دیاں کھیڈاں وچ جہڑا اعزاز ہاکی دا رکھیا گیا اے، اس اعزاز دے مقابلے اجے تک کسے سرکار نے ہاکی دا اعزاز نہیں رکھیا۔ ایہہ اعزاز خالص سو تولے سونے دا کپ رکھیا گیا اے۔ اس دے نال ہی اک شرط رکھی گئی اے جہڑی ہاکی دی ٹیم لگاتار تن واری ہاکی دا میچ جتیگی، اس نوں ایہہ کپ دے دتا جاویگا۔ ہاکی دیاں کئی ٹیماں دو واری لگاتار جتیاں اتے تیسری واری ہار گئیاں۔ پرانے بزرگاں وچوں جوگندر سنگھ گریوال پی۔ٹی۔جی۔ بہت سماں ایہہ کھیڈاں ویکھ کے اس دنیا توں گئے ہن۔
## پربندھکی کمیٹی
قلعہ رائے پور دی پربندھک کمیٹی دا اک کم ولکھن اے۔ پردھان کوئی وی ہووے پر کھیڈ سیکٹری پرمجیت سنگھ گریوال ہی ہندا اے۔ اوہ آپ وکھ-وکھ کھیڈاں دا کوچ وی اے۔ قلعہ رائے پور دیاں کھیڈاں نوں پرپھلت کرن اتے چنگے کھڈاریاں نال تے کوچاں نال سانجھ رکھن وچ سکھویر سنگھ گریوال دا چنگا تجربہ اے۔ باقی اوہ آپ وی اولمپک کھیڈاں وچ بھارت دی ہاکی ٹیم دا کوچ رہِ چکا اے۔ اوہ ایہناں کھیڈاں واسطے دیش-ودیش دے پترکاراں، پریس فوٹوگرافراں تے ٹی۔وی۔ چینلاں نال وی چنگا رابطہ رکھدا اے اتے اوہناں آئے سارے پترکاراں نوں سمبھالدا وی اے۔ اسے طرحاں ہی ساریاں کھیڈاں دی تے آئے گئے سارے وی۔آئی۔پی۔’ز دیاں ہور کھڈاریاں بارے تے شام دے رنگارنگ بارے سورج چڑھن توں لے کے پین تک تے ناظرین دے گھرو-گھری جان تک ہرجیت سنگھ گیانی اپنی کمینٹری کردا تے کدی-کدی چٹکلے وی سناؤن لگ پیندا۔
## حوالے

گٹھ:کھیڈاں
گٹھ:پینڈو کھیڈاں
قلعہ رائے پور

**قلعہ رائے پور** پنجاب، بھارتوچ لدھیانہ ضلعے دا اک مشہور پنڈ اے۔ ایہہ پینڈو المپک وجوں مشہور سالانہ کھیڈاں کرواؤن لئی جانیا جاندا اے۔
ایہہ لدھیانہ سٹی توں 19 کلومیٹر دور لدھیانہ ملیرکوٹلا ریلوے لائن تے پیندا اے۔

## حوالے

گٹھ:لدھیانہ ضلعے دے پنڈ
گٹھ:پنجاب دے پنڈ
خالصہ دربار ریکارڈ

**خالصہ دربار ریدارڈ** سیتا رام کوہلی دی تصنیف اے جو سکھ سلطنت دے ابتدائی تے آخری ایام دے دستاویزاں دا مجموعہ اے۔ ایہ دو جلداں تے مشتمل اے۔

## لکھن دی وجہ
29 مارچ 1849 نوں جدوں  سکھ سلطنت ختم ہو گئی تے صوبہ پنجاب (برطانوی ہند) دا الحاق برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی نال ہو گیا۔ اِس دوران حکومت پنجاب دے ہتھ سکھ سلطنت دے دستاویزاں تے معاہدےآں دیاں نقلاں آئیاں جو فارسی زبان وچ سن۔ ایہ سکھ سلطنت دے ابتدا توں یعنی مہاراجا رنجیت سنگھ دے عہدِ حکومت دے آغاز توں لے کے 1849 تک دے مکمل دستاویزات سن جو حکومت پنجاب دے سول سیکرٹریٹ آفس (موجودہ مقبرہ انارکلی، واقع اندرون سول سیکرٹریٹ، لاہور) وچ محفوظ کردتے گئے سن ۔ ایہ دستاویزات 1915 تک اپنی اصل حالت وچ محفوظ پئے رہے، حتیٰ کہ پنجاب یونیورسٹی نے مؤلف سیتا رام کوہلی نوں سکھ سلطنت دا ریکارڈ مرتب کرنے تے تعینات کیتا۔ سیتا رام کوہلی نے 4 سال دی محنت نال ایہ ریکارڈ دستاویزات دی مدد نال مرتب کیتا تے 1919 دے شروع تک یہ مکمل ہو گیا۔

## تریخ
ایہ ریدارڈ 129 چھنداں (چھند اوہ دستاویزات ہوندے نیں جنہاں نوں عموماً کاغذ نوں گول کرکے رکھ دتا جائے تے غیر مطبوعہ ہوئے) تے مشتمل سن جو سکھ سلطنت دے 38 سالاں یعنی 1811 توں مارچ 1849 تک دا مکمل دستاویزاتی ریکارڈ سی۔ حکومت پنجاب نے جدوں  اِنہاں دستاویزات دی ترتیب دے لئی کم شروع کروایا تے اودوں تک اِنہاں چھنداں وچوں بعض نوں دیمک کھا چکی سی، مگر مترجمان دیاں کوششاں نال ایہ دستاویزات نقل کرلیے گئے۔ اِنہاں چھنداں نوں چمڑے دیاں فائلاں وچ سنبھال کے رکھیا گیا سی۔

## زبان
ایہ تمام معاہدے تے دستاویزات فارسی زبان وچ تے خط شکستہ وچ تحریر ہوئے۔

## مواد تے متن
## اشاعت
اِس دی پہلی اشاعت لاہور توں 1919 وچ ہوئی۔

## حوالے
## ہور ویکھو
* سیتا رام کوہلی
* مہاراجہ رنجیت سنگھ (کتاب)
* ظفرنامہ رنجیت سنگھ

گٹھ:1919 دیاں کتاباں
گٹھ:سکھ سلطنت
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گربا

**گربا** (گجراتی بولی وچ ) گجرات دا اک مشہور لوک ناچ اے۔ ایہہ نام سنسکرت دے ککھّ-ٹاپو توں اے۔

## پچھان

گربا گجرات، راجستھان اتے مالوا صوبے وچ پرچلت اک لوک ناچ جسدا مول شروع علاقہ  گجرات اے۔ اجکلھ اسنوں جدید  کوریوگرافی وچ تھاں حاصل ہو گیا اے۔ اس روپ وچ اس دا کجھ پرشکار ہویا اے پھر وی اس دا لوک ناچ دا تتّ اکھنڈت اے۔

شروع وچ دیوی دے نزدیک سچھدر گھٹ وچ دیپ لے جان دے کرم وچ ایہہ ناچ ہندا سی۔ اس پرکار ایہہ گھٹ دیپگربھ کہاندا سی۔ ورنلوپ توں ایہی شبد گربا بنّ گیا۔ اجکلھ گجرات وچ نراتے دے دناں وچ کڑیاں کچے مٹی دے سچھدر گھڑے نوں پھولپتی توں سجاکے اس دے چارے پاسے ناچ کردیاں ہن۔

گربا خوش قسمتی دا نشان منیا جاندا اے اتے اشون مہینہ دی نراتے نوں گربا چوروگریپھی دے روپ وچ منایا جاندا اے۔ نراتے دی پہلی رات نوں گربا دی قیام ہندی اے۔ پھر اس وچ چار جوتیاں جلدا ہویا دی جاندی ہاں۔ پھر اس دے چارے پاسے تالی وجاؤندی پھیرے لگاؤندیاں ہن۔

گربا ناچ وچ تالی، چٹکی، خنجری، ڈنڈا، منجیرا وغیرہ دا تال دین لئی ورتوں ہندا ہن اتے سریاں دو اتے چار دے گروہ وچ ملکے وکھرا قسم توں آورتن کردی اے اتے دیوی-دیوی گیت اتے کرشنلیلا متعلق گیت گاؤندیاں ہن۔ شکتی-اپاشک-شیو سماج دے ایہہ گیت گربا اتے وویشنو ارتھات‌ رادھا کرشن دے ورننوالے گیت گربا کہے جاندے ہن۔

گٹھ:ناچ
گٹھ:بھارت دے ناچ
ہیبو

**ہیبو** لیہندے دا اک مشہور مقامی لوک-ناچ جو اتھوں دے جٹّ ویاہ شادی دے موقعے اُتے عامَ نچدے ہن۔ نچار گول گھیرے وچ کھڑے ہو جاندے ہن اتے اپنیاں دوویں باہواں ساہمنے ول سدھیاں پھیلا کے نچدے اتے گھیرے وچ گھمدے جاندے ہن۔ باہواں جذبات نال اکسار ہو کے کدے لہر وانگ ابھردیاں ڈگدیاں تے کدے جھولے وانگ جھلکیاں انوکھا مورت پیش کردآں ہن۔ اسدے نال ہی سریر نوں لچکارے دتے جاندے ہن۔ ایہہ ناچ جھمر نالوں وکھرا اے جھمر وچ باہواں سدھیاں ساہمنے ول نہیں پھیلائیاں جاندیاں، سگوں چھاتی توں رتا ہیٹھا رکھ کے تاڑی ماری جاندی اے۔ ہیبو ناں آکھناں دا وی وستو بنیا اے
جویں-اٹھ نہ سکے تے ہیبو پیا نچے
## حوالے

گٹھ:ناچ
پنڈت مدن موہن مالویا

**پنڈت مدن موہن مالویا** ()  (1861–1946) بھارتیماہر تعلیم اتے بھارتی آزادی تحریک وچ اپنے کردار، اتے سجی پارٹی ہندو مہاسبھا دے مڈھلے لیڈراں وچوں اک ہون ناطے ہندو قوم پرستی نال جڑن لئی مشہور سیاستدان سن۔ اوہ بھارت دے پہلے اتے اخیر انسان سن جہناں نوں **'مہامنا**' دے اعزازی خطاب نال نوازیا گیا ہووے۔ اوہ چار وار انڈین نیشنل کانگرس دے پردھان رہے اتے ایشیا دی سبھ توں وڈی یونیورسٹی بنارس ہندو یونیورسٹی دے بانی سن۔ 2015 وچ پنڈت مدن موہن مالویا نوں بھارت رتن انعام نال نوازیا گیا۔

## حوالے

گٹھ:بھارت دے آزادی کارکن
گٹھ:انڈین نیشنل کانگرس دے پردھان
گٹھ:جم 1861
گٹھ:بھارت رتن
گٹھ:بھارت دی آزادی تحریک
جہانگیر رتنجی دادابھائی ٹاٹا

جہانگیر رتنجی دادابھايی ٹاٹا ہندستان دے اک کارخانےدار سن۔ اودے کماں تے اوناں پعارت دا وڈا اعزااز بھارت رتن تے فرانس دا انعام لیجن آف آنر دتا گیا۔
## ہور ویکھو
*بھارت رتن لین والیاں دی لسٹ
گٹھ:بھارت رتن لین والے
گٹھ:بھارتی شخصیتاں
گٹھ:بھارت
مصطفی عزیزی

**مصطفی عزیزی**(فارسی: مصطفیٰ عزیزی) اک ایرانی لکھاری، ڈریکٹر اتے پروڈیؤسر ہن جو 20 ستمبر، 1962 نوں اراک (ایران) وچ پیدا ہوئے سن۔ اسنے کئی ٹیوی سیریزاں نوں ڈاریکٹ کیتا جو 2000 ویاں وچ بہت کامیاب ہوئیاں سن۔

2010 وچ، اسنے فارسی بولی وچ لکھیاں کہیاں کہانیاں دا مجموعہ ایران وچ جیو سئیز ریئم کارور 1 دے سرلیکھ ہیٹھ شائع کیتا سی۔ 1960 دے دہاکے دے امریکن لکھاری ریمنڈ کارور، اوہ اے جس نے اپنے کم وچ مصطفی عزیزی نوں متاثر کیتا۔ 2010 اتے 2015 دے وچکار، مصطفی عزیزی ٹورانٹو وچ رہندا اے جتھے اوہ سٹوڈیو الٹرنیٹ ڈریم پروڈکشنز انک۔

فروری 2015 وچ، کینیڈا توں واپسی' تے، جتھے اوہ 2010 توں کم کر رہا سی، اس نوں تہران 2 وچ گرفتار کیتا گیا سی۔ اپنی گرفتاری دا کارن: "سرکار دے خلاف پرچار" ججّ ابوالقاسم  صلواتی نے اس نوں 8 سال دی قید دی سزا سنائی اے۔

اک سال بعد تہران دی ایون جیل دے سیکشن 8 وچ اس دی مشکل حالتاں لئی جانیا جاندا اے، اس نوں امنیسٹی ملی اتے 10 اپریل، 2016  نوں رہا کر دتا گیا۔

## فلموگرافی
* 2008 : *Gavsandough*, série TV
* 2007 : *[[Rahe Bipayan]]*, série TV
* 2000 : *Mosafer*, série TV
* 1996-2000 : *Talash*, jeu TV

## پبلیکیشن
* *I am Raymond Carver*, Ofogh (2010)

## حوالے

گٹھ:ایرانی شخصیتاں
گٹھ:ایرانی لوک
احمد خان کھرل (کتاب)

ویلے-ویلے تے بچیاں لئی پنجاب دے اتہاس دی واقفیت حاصل کرن والیاں کتاباں شائع ہندیاں رہندیاں ہن۔ ‘احمد خاں کھرل’ اسے کھیتر دی ہی کتاب اے جس وچ پاکستان دے پنجابی لکھاری محمد آصف خاں نے پنجاب دی مانمتی تواریخ دا حوالہ دندے ہوئے 1857 دی غدر لہر دے آزادی محاہد اتے ساہیوال  دے وسنیک احمد خاں کھرل دی قربانی نوں الیکیا اے۔ احمد خاں کھرل دی رونگٹے کھڑے کرن والی تریخی قربانی نوں لکھاری نے ٹھیٹھ پنجابی وچ چتریا اے۔

لکھاری: محمد آصف خاں

لپی انتر: ابھے سنگھ

ملّ: 25 روپئے،

پنے: 20

ناشر: لوک گیت پرکاشن، چنڈی گڑھ

اس کتاب وچ تاریخی نظریہ توں پنجاب دی غدر لہر دے اتپن ہون دے کارناں، اوس ویلے دے حالات اتے گھولاں دا سلسلیوار ویروا دتا گیا اے۔ جدوں ہندوستان وچ انگریزاں دے خلاف جدوجہد وڈھن دیاں خبراں ساہیوال اپڑیاں تاں مردانا، دھارانا، ترہانا، کاٹھیاواڑ، سپرا، وہنیوال، جویا، مصلی اتے ہور قبیلیاں دے آگوآں دی انکھ نوں جگا کے ایہناں غیر-ملکی دھاڑویاں دے خلاف اکمٹھّ ہون لئی راغب کرن والا دیش بھگت احمد خاں کھرل ابھر کے ساہمنے آیا۔ لکھاری نے جانباز جنگجو کھرل دی لاثانی انکھ دا ذکر کردیاں اس نقطے نوں ابھاریا اے کہ اس دی ونگار نے پنجابیاں دی ستی ہوئی انکھ نوں اجیہا ہلونا دتا کہ ویکھدیاں ہی ویکھدیاں انگریزی راج خلاف روہ دی جوالا بھڑک پئی۔ انگریزاں دیاں غلط پالیسیاں دی مخالفت کرن والا ایہہ جنگجو انگریزاں دا ڈٹّ کے ٹاکرا کردا ہویا 21 ستمبر 1857 نوں لڑائی لڑدا ہویا شہید ہو گیا سی۔ انگریز حکومت ولوں لوبھ لالچ دی لالسا وچ آ کے اس نے کوئی سمجھوتہ نہ کیتا اتے سانجھے پنجاب لئی اپنی زندگی نوں سدیوی طور تے ارپت کر گیا۔

ایہ کتاب بچیاں دے مناں وچ حب الوطنی  اتے کہنی تے کتھنی دی بھاونا نوں درڑھ کرواؤندی اے۔ کتاب دے انت وچ دتی گئی ‘وار پنجاب دے شہیداں دی’ احمد خاں کھرل اتے اوہناں دے ساتھیاں دی شہادت نوں بیان کردی اے۔ سانجھے پنجاب دے اس لوک ہیرو اتے اوس ویلے دے واقعے بارے تھاں-تھاں تے انکڑیاں بھرے ویروے دتے گئے ہن جنہاں نال اس دی لکھت دی پرمانکتا ہور ودھ گئی اے۔ وارتک روپ وچ لکھی اس کتاب دی بولی عامَ بول چال والی اے۔ احمد خاں کھرل دے کجھ خیالی چتر وی بنائے گئے ہن۔ اس کرت دا گورمکھی لپی انترن ابھے سنگھ نے کیتا اے۔

## ہور ویکھو
*رائے احمد خان کھرل
## حوالے

گٹھ:کتاباں
گٹھ:پنجابی کتاباں
گوگیرا

**گوگیرا**، پنجاب، پاکستان دے ضلع اوکاڑا وچ اک شہر اے ۔ ایہدا پورا نام بنگلا گوگیرا اے۔ ایہ جنگ آزادی 1857ء ویلے ایس علاقے دا ضلعی صدر مقام سی۔ ایسے وجہ توں ایہنوں بنگلا گوگیرا دی بجائے صدر گوگیرا وی کہیا جاندا اے۔ لارڈ برکلے دی قبر گوگیرا وچ موجود اے جیہڑا برطانوی دور وچ گوگیرا دا کمشنر سی۔ کھرلاں دے ہتھوں برٹش حکومت نوں شکست ہوئی جیہدا بدلہ لیݨ لئی انگریز حکومت نے ساہیوال تے اوکاڑا نوں وکھ وکھ کر دتا تے فیر منٹگمری (ساہیوال) نوں نواں صدر مقام بݨا دتا۔ ایہ اوکاڑا شہر توں 24 کلومیٹر فیصل آباد روڈ تے واقع اے۔

## ہور دیکھو
*گوگیرا بغاوت
*رائے احمد خان کھرل

## حوالے

گٹھ:پنجاب دے شہر
گٹھ:ضلع اوکاڑا
دی ٹائمز آف انڈیا

اخبار دا لوگو

**د ٹائیمز آف انڈیا** (انگریزی: The Times of India (TOI) بھارت دا اک روزانہ انگریزی اخبار ہے۔ ایہہ دنیا  دا سبھ توں ودھ پڑھیا جان والا انگریزی اخبار ہے۔

## ہور یکھو
*ہندوستان ٹائیمز
*دی ٹریبیون
*پنجابی ٹریبیون

## حوالے

## باہرلے جوڑ
*د ٹائیمز آفّ انڈیا دی ویب سائیٹ

گٹھ:بھارت دے انگریزی اخبار
گٹھ:بھارت دے اخبار
گٹھ:اخبار
گٹھ:انگریزی اخبار
بوئنگ 777 ایکس

ٹیکنالوجی وچ جدت تے ترقی دا سفر جاری تے ساری اے تے ہن دنیا وچ آن والا اے ساریاں توں وڈا جہاز ، مشہور جہاز بنان والی کمپنی بوئنگ نے دنیا دے ساریاں توں وڈے مسافر طیارے دی تصویر جاری کردتی اے جیہڑٖا اک ورھے تیکر آزمائش دے بعد مارکیٹ وچ لیایا جاوے گا۔

فضائی طیارہ ساز کمپنی بوئنگ نے طیاریاں دی نویں سیریز 777X دے پہلے طیارے 777X-9 دی اک تصویر جاری کیتی اے جیہدے حوالے نال دسیا گیا اے کہ ایس مہینے طیارے نوں واشنگٹن دے شہر ایورٹ وچ اوہدی سٹیٹک آزمائش کیتی جاوے گی۔

بوئنگ کمپنی دے مطابق 777 ایکس طیارے وچ 350 توں 425 مسافراں دے بیھن دی گنجائش ہووے گی جیہنوں 2020 تیکر مارکیٹ وچ لیایا جاوے گا جدکہ اگلے ورھے توں باقاعدہ طور اُتے ایہدی آزمائشی پروازاں شروع کیتیاں جان گیاں۔
## حوالے

گٹھ:جہاز
گٹھ:ہوائی جہاز
ایئربس بیلوگا ایکس ایل

پیرس: فرانس وچ وہیل مچھلی دی شکل دا طیارہ تیار کر لیا گیا اے جیہڑا باقاعدہ طور تے 2019 وچ پرواز شروع کرے گا۔

فرانس دی فضائی کمپنی ایئر بس نے ایس طیارے دا ناں 'بیلوگا ایکسل (Beluga XL) رکھیا اے۔ ایئر بس بیلوگا ایکسل نوں ساہمنے پاسیوں ایس انداز نال پینٹ کیتا گیا اے کہ اوہ بالکل وہیل مچھلی دی طرحاں لگدی اے۔ ایہہ ایئر بس 125 ٹن وزنی اے تے اوہدی لمبائی 63میٹر جد کہ اونچائی 19 میٹر اے۔

19 جولائی 2018 نوں ایس طیارے نے فرانس دے ٹولوز (Toulouse) ایئرپورٹ توں پہلی آزمائشی اڈان بھری، ایس موقع تے 10 ہزار لوک ایہہ منظر ویکھن لئی موجود سن۔ ایس طیارے دے ببل سیکشن وچ اضافی تھاں وی موجود اے جد کہ اک لوئرڈ کاک پٹ وی اے، جیہدے نال مرکزی ڈیک لئی تھاں بن دی اے تے ڈائریکٹ کارگو وچ آسانی رہندی اے۔ اگلے 10 مہینے وچ ایس ایئر بس دی 600 گھنٹے طویل ٹیسٹ فلائٹ دا تجربہ کیتا جاوے گا جد کہ ایہو جیہی چار توں پنج ایئر بساں وی تیار کیتیاں جان گیاں۔
## حوالے

گٹھ:جہاز
گٹھ:ہوائی جہاز
بھگت دھرو

گربانی وچ بہت چھوٹی عمر دے دو بھگت بچیاں دی اداہرن دے کے پریما بھگتی دا اپدیش دتا گیا ہے-

رام جپؤ جی ایسے ایسے۔۔

دھرو پرہلاد جپیو ہرِ جیسے۔۔ (337)

پنج سال دے معصوم بچے دھرو نے پرمیشر دی اینے پیار، یعقین، درڑہتا، صدق اتے عقیدت نال بھگتی کیتی کہ اٹلّ پدوی حاصل کرکے لوک یعقین مطابق اج وی امبراں وچ چمک رہا اے۔ اوہ راجا اتانپاد اتے رانی سپالیسی دا پتر سی۔ اس دی ماں پربھو پریم والی نرچھل روح سی۔ راجے دی دوجی بیوی سرچی بھگتی توں سکھنی اتے کٹھور-چتّ سی۔ اس نے ایرکھا وسّ رانی سنیتی نوں محلاں 'چوں کڈھوا دتا، جو جنگل وچ کٹیا بنا کے رہن لگی۔ اس دا چھوٹا بچہ دھرو رشیاں-منیاں دے بچیاں نال پلدا رہا۔ اک دن دھرو اپنے پیؤ دے گل وچ باہاں پا کے اس دی گود وچ بیٹھ گیا۔ متریئی ماں نے اس نوں گود وچوں دھوہ کے پٹکہ کے ماریا اتے زور دی تھپڑ مارے۔ روندا ہویا دھرو ماں کول پہنچیا تے ساری گل سنائی۔

ماں نے دسیا کہ پرماتما دی بھرفتار کرکے ہی ساریاں مراداں پائیاں جا سکدیاں ہن۔ دھرو اسے ویلے جنگلاں نوں تر پیا۔ رستے وچ نارد منی ملے اتے جنگلاں دیاں تکلیفاں توں جانو کروایا پر دھرو اپنے ارادے اُتے اٹلّ رہا۔ چھوٹے جاے بالک نے اکانت وچ بیٹھ کے پرماتما دی اینے پریم نال بھرفتار کیتی کہ سارے حیران رہِ گئے۔ اس دا پیؤ جنگل وچ جا کے اس نوں محلاں وچ لجان لئی مناؤن لگا پر دھرو نے کیہا کہ ہن تاں اس نوں صرف پرماتما دی گود ہی چاہیدی اے۔ دھرو نے جنگل وچوں پھل، پھلّ، کند مول آدی کھا کے گھور تپسیا شروع کیتی۔ مانتا اے کہ انت پربھو جی پرسن ہوئے تے اس نوں نہچل راج دا ور ملیا۔ اس دی متریئی ماں نے اس توں معافی منگی۔ پھر اس نے لما سماں راج کیتا اتے اپنی پرجا وچ وی پربھو دا جس پھیلایا۔ صاحب سری گرو ارجن دیو جی نے بھگت جی بارے اچارن کیتا-

دھرو کؤ ملیا ہرِ نسنگ۔۔

اج وی ایہہ بھگت لوک مانتا مطابق دھرو تارے دے روپ وچ اٹلّ اتے امر اے۔

گٹھ:سکھ بھگت
راجا ہیرا سنگھ سود دا محل

امرتسر توں بھکھیونڈ نوں جاندی سڑک اُتے جھبال اڈے توں کوئی 2-3 کلومیٹر دی دوری اُتے آباد پنڈ ہیراپور وچ راجا ہیرا سنگھ سود (گوندل) دے عالیشان محلاں دی کھنڈرنما عمارت اج وی موجود اے۔ پنڈ وچ آس-پاس رہندے گھراں والیاں ولوں اس وراثتی دھروہر نوں پوری طرحاں نال سوراں دے واڑے وچ تبدیل کر دتا گیا اے۔ رکھ-رکھائ دی کمی دے چلدیاں قریب 2000 گز زمین اُتے بنے اپروکت دو منزلا محل دیاں ودھیرے کرکے چھتاں اتے دیواراں ڈھیہہ چکیاں ہن اتے اندر جگہ-جگہ ملبے دے ڈھیر لگے ہوئے ہن۔ محل وچ 25 دے قریب سادھارن کمرے اتے کئی ہور وڈے ہال کمریاں سمیت بیٹھکاں موجود ہن۔ نانک شاہی اٹاں نال اسارے گئے اس محل دیاں ودھیرے کرکے کھڑکیاں، دروازے اتے چگاٹھاں غائب کر دتیاں گئیاں ہن۔ محل دی باہری دیوار دے نال موجود چھوٹے کھوہ نوں وی بند کر دتا گیا اے۔

سال 1984 وچ حالات خراب ہون اُتے پنڈ واسیاں دی سرکھیا لئی اپروکت محل وچ عارضی طور اُتے پولیس چوکی وی قایم کیتی گئی سی، جو کئی ورھیاں تک اتھے قایم رہی۔ اس دے بعد اس وچ پنڈ دے اک-دو پریواراں ولوں سفید سور پالن دا کاروبار شروع کر لیا گیا۔ سوراں ولوں پائی گندگی کارن جتھے اس پنڈ وچ کسے بھیانک بیماری دے پھیلن دا خطرہ بنیا ہویا اے، اتھے ہی اتہاس تے وراثت پریمیاں دا اتھے پہنچنا وی مشکل بنیا ہویا اے۔

ہیرا سنگھ سود دے اس محل توں تھوڑھی دوری اُتے اس ولوں بنایا شو مندر وی موجود اے، جس وچ اک وڈا تے خوبصورت پکا تلاب وی بنیا ہویا اے۔ دسیا جاندا اے کہ ایہہ تلاب 20 ہزار روپئے دی لاگت نال تیار کروایا گیا سی، بعد وچ سرکاری فنڈ وچوں 10 ہزار روپئے ہور خرچ کے راجا ہیرا سنگھ ولوں اس دے دوویں پاسے محل دیاں عورتاں دے اشنان لئی پونے اتے مندر دا نواساری کروایا گیا۔ تلاب دے سکّ جان کرکے ہن پنڈ دے بچے اس نوں کھیڈ دے میدان دے طور اُتے استعمال کر راے ہن۔ ایہہ وی دسیا جا رہا اے کہ پہلاں-پہلاں محل توں مندر تک جان لئی سرنگ وی بنائی گئی سی، جو کہ ہن لپت ہو چکی اے۔ راجا ہیرا سنگھ نے امرتسر دے موجودہ کٹڑا کرم سنگھ وچ 50 ہزار روپئے دی لاگت نال اک دھرم شالہ وی بنوائی، جو اج وی چنگی حالت وچ موجود اے۔

زکریوگ اے کہ ہیرا سنگھ سود دا پیؤ جےَ سنگھ سود شیر پنجاب مہاراجہ رنجیت سنگھ دی فوج وچ جمعدار دے اہم عہدے اُتے تعینات سی، بعد وچ ایسٹ انڈیا کمپنی نال ہوئیاں جنگاں وچ لاہور دربار دی ہار ہون اُتے اوہ انگریزی فوج وچ شامل ہو گیا۔ اس نوں نمبر اک پنجاب انیمت گھوڑسوار فوج وچ سر ہینری ڈیلی دے ماتحت رسالدار تعینات کیتا گیا۔ اس دے بعد سن 1855 وچ اس دے پتر ہیرا سنگھ سود نوں اسے دے پیؤ والی رجمینٹ وچ دفعدار دے عہدے اُتے تعینات کردیاں جلدی بعد جماندار بنا دتا گیا۔ سن 1857 دی قومی بغاوت وچ انگریزی فوج ولوں دیسی سپاہیاں دے خلاف اہم کردار نبھاؤن بدلے اس نوں رسالدار دے عہدے اُتے تعینات کردیاں وڈیاں جگیراں دتیاں گئیاں۔ اسے دوران اس نے پرانی مغلشاہی سڑک دے نال لگدی بہت ساری زمین خرید کے اتھے ہیراپور ایسٹیٹ آباد کیتی، جو موجودہ ویلے ہیراپور پنڈ ناں نال جانی جاندی اے۔ دسمبر، 1888 وچ اس نوں سر آکلینڈ کالون ولوں 'راجا' دا خطاب دتا گیا اتے سن 1893 وچ اس دا انتقال ہو گیا۔

گٹھ:پنجاب دی تریخ
کلانور

**کلانور** پنجاب دے ضلع گرداسپور دا اک شہر اے ۔

ضلع گرداسپور وچ کرن ندی دے کنڈھے گرداس پور توں 24 کلومیٹر دور گرداس پور-ڈیرہ بابا نانک سڑک اتے کلانور اک بڑا ہی پرانا نگر اے ۔

## کلانور دی تریخ
### مغل دور
کلانور شہر مغل دور ویلے پورے طمطراق نال موجود سی ۔ کرن ندی دے کنڈھے اتے اتھوں تھوڑی دور راوی دریا وچ ہڑھ آؤن نال پرانے دور ویلے کلانور شہر کئی وار اجڑیا تے وسیا۔ اس ویلے اتھے جنگل موجود سن ۔ اکبر نے تاجپوشی اپرنت بادشاہ بن کے کلانور نوں اپنا راجگڑھ بنایا۔ اس ویلے ایہہ شہرنما قصبا مغل سامراج دا مرکز بنیا۔

## تریخ
**کلانور** دی قیام دو مسلمان بھراواں کالا اتے نورا دے ناں تے ہوئی۔ کلانور دی قیام دکھنی بھارت توں پرواس کر کے اتھے آئے نور ونش دے راجپوتاں نے کیتی۔ جاں اس شہر دا ناں کلانور کالیشور مندر دے ناں تے رکھیا گیا ہووے۔ کلانور دے باہر اتر-پچھم والے پاسے باوا لال دیال جی نے کرن ندی دے کنڈھے 92 سال تپ کیتا۔

### اکبر دی تاجپوشی
دلی وچ 19 جنوری، 1556 نوں پوڑی توں ڈگن دے کارن بادشاہ ہمایوں دی موت ہو گئی۔ اس ویلے اکبر دی عمر 13 سال 3 مہینے سی اتے اپنے پروار اتے فوج سمیت کابل توں چل کے کلانور آیا ہویا سی۔ اکبر دی رہائش فیروز شاہ تغلق ولوں کلانور وچ بنائے ہوئے بڑے سندر محل وچ کیتی گئی سی۔

ہمایوں دی موت دی خبر ملن اُتے اکبر دے سربرا ہیمونہ نے 14 فروری، 1556 نوں کلانور دے اک باغ وچ اٹاں دا تخت بنوا کے اکبر دی تاجپوشی دی رسم پوری کیتی اتے کلانور نوں ہندوستان دا راجگڑھ بنن دا مان حاصل ہو گیا۔ اس تھڑھے وچ اک تلاب وچ فوارہ وی لایا ہویا سی اتے پانی دے نکاس لئی اک نالی وی کڈھی ہوئی اے۔ تاجپوشی توں بعد کلانور توں اکبر نے اپنے لام-لشکر دے نال دلی ول کوچ کر دتا۔ دلی دے تخت اتے بیٹھ کے ہیمونہ دی سرپرستی وچ اکبر نے ہندوستان دی واگڈور سنبھال لئی۔

### تریخ
منیا گیا اے کہ کلانور نوں کالا اتے نور دو مسلمان بھراواں نے راجستھان وچوں آ کے وسایا سی۔ اوہناں دے ناں توں ہی اس قصبے دا ناں کلانور پے گیا اے۔ ہندو متھہاس وچ اتھے شیو جی نے زمین اتے لمے پے کے رات کٹی سی۔ اتھے شولنگ وی زمین اتے لمے پیا ہویا اے اتے اس شولنگ اتے کلیسور مندر قائم اے۔ مندر دے ناں توں ہی قصبے دا ناں کلانور پے گیا۔

کلانور دے راجا صاحب راؤ، راجا پرتھوی راج چوہان اتے بھارت دے ہور 150 راجیاں سمیت 1191–1192 ء تک دی تھانیسر دی لڑائی محمد غوری نال لڑی گئی سی۔ اس وچ بھارتی راجے ہار گئے اتے محمد غوری دی جت ہو گئی۔ محمد غوری نے پرتھوی راج نوں قتل کر دتا۔ راجا صاحب رائے مسلمان بن گیا اتے اپنی برادری توں ڈردا پہاڑاں وچ چلا گیا۔

1388 ء نوں کلانور وچ کرن ندی دے کنڈھے اک بڑا ہی سندر محل تعمیر کروایا۔

بندہ سنگھ بہادر نے 1715 ء کلانور نوں جت کے 7،000 سنگھاں سمیت گرداس ننگل دی کچی گڑھی وچ پناہ لے لئی اتے 27 اپریل، 1715 نوں عبد محمد خان دی فوج نے گرداس ننگل دی گڑھی دے چار-چپھیرے توں گھیرا پا لیا۔

گھنئیا مثل دے سردار حقیقت سنگھ نے 18ویں صدی وچ کلانور نوں اپنے قبضے وچ کر لیا۔ سردار حقیقت سنگھ دے بیٹے سردار جیمل سنگھ نے اپنی بیٹی چند کور دا ویاہ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے بیٹے کھڑک سنگھ نال کر دتا۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے سن 1812 ء نوں کلانور اتے قبضہ کرکے کھڑک سنگھ نوں کلانور دا صوبیدار بنا دتا۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ دی موت توں بعد دیوان دینا ناتھ نوں کلانور دی صوبیداری دے کے کھڑک سنگھ آپ لہور چلا گیا۔ سن 1857 ء وچ کلانور انگریزی راج وچ آ گیا۔

گٹھ:چڑھدے پنجاب دے شہر
گٹھ:چڑھدا پنجاب
نوح دی کشتی

**نوح دی کشتی** (Noah's Ark) (عبرانی:תיבת נח ؛ بائبل عبرانی: Tevat Noah) اک عذاب جو اک طوفان دی صورتَ وچ حضرت نوح علیہ السلام دی قوم پر آیا، جس وچ حضرت نوح علیہ السلام نے اک کشتی بنوا کے اپنے پروار اتے چنویں جانوراں نوں سوار کیتا۔ اس طوفان وچ زمین جاری پانی اگلدی رہی اتے آسمان جاری بارش برساؤندا رہا۔ روایتاں مطابق ایہہ طوفان بنیادی طور تے عراق دے علاقے (میسوپوٹیمیا) وچ آیا سی۔ اس دا ذکر توریت، انجیل اتے قرآن تناں وچ آؤندا اے۔

گٹھ:تریخ
تورات

[thumb|[توریت]]

**تورات** یا تورىٰة (; ، "تدریس، تعلیم") یا **اسفار خمسہ** یہودیت د‏‏ی مرکزی کتاب ا‏‏ے۔ موجودہ بائبل وچ پرانے عہد نامے د‏‏ی پہلی پنج کتاباں دے مجموعے نو‏‏ں تورات کہندے نيں۔

## مشمولات
اس وچ درج ذیل کتاباں شامل نيں۔
* پیدائش
* کتاب خروج
* کتاب احبار
* کتاب گنت‏ی
* کتاب استثنا

**تورات جاں توریت** (؛ ، "سکھیا") اوہ آسمانی کتاب اے جو حضرت موسیٰ علیہ السلام تے نازل ہوئی سی اتے جس دا قرآن وچ مختلف تھاواں تے ذکر ملدا اے۔ اس شبد نوں کئی معنےآں وچ لیا جاندا اے۔ موجودہ بائیبل وچ پرانے عہدنامے دیاں پہلیاں پنج کتاباں دے مجموعہ نوں توریت کہندے ہن۔ اس وچ ہیٹھاں درج کتاباں شامل ہن۔
* پیدائش
* کتاب خروج
* کتاب احبار
* کتاب گنتی
* کتاب استثنا

ایہناں پنج کتاباں اتے ربیاں دے ساہت نوں ملا کے وی تورات دے مطلب پرچلت ہن۔ پیدائش توں لے کے تنخ (یہودی بائیبل) دے انت تک ساری بانی لئی وی ایہدی ورتوں ہندی اے۔ ایہدا مطلب کل یہودی سکھیاواں اتے مریادا وی اے۔
## اسلامی نقطہ نظر
قرآن وچ اے کہ یہودیاں نے اس وچ حسب منشا ترمیم کر لئی ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ گو اس وچ تقریباً اوہی قصص تے احکا‏م پائے جاندے نيں جو قرآن وچ نيں لیکن عقائد تے مسائل وچ زمین آسمان دا فرق پایا جاندا ا‏‏ے۔ محمد صلی علیہ وسلم تو‏ں تورات دے متعلق دریافت کيتا گیا تاں آپ نے فرمایا کہ کتاباں نو‏‏ں نہ سچ کہو نہ غلط۔ بلکہ ایويں کہنا چاہیے کہ اسيں اللہ تے اس د‏‏یاں کتاباں اُتے ایمان لائے۔
البتہ علمائے اسلام دے تورات وچ یہود د‏‏ی تحریف د‏‏ی نوعیت دے متعلق مختلف نقطہائے نظر نيں 1 بعض کہندے نيں کہ یہودی نے اسک‏‏ے لفظاں بدل ڈالے سن 2 جدو‏ں کہ بعض دا خیال ایہ ہیکہ لفظاں وچ معمولی تبدیلی دے نال نال اصل تحریف اوہ تورات د‏‏ی تفسیر بیان کرنے وچ کردے سن ،قرآن وسنت دا ایہ بیان اے کہ ہن تورات د‏‏ی شریعت منسوخ ہوچک‏ی اے تے اس شریعت دے جِنّے وی محاسن سن اوہ اسلام وچ شامل ہوگئے نيں ، چنانچہ ہن یہودیت اُتے ایمان لیانے تو‏ں کوئی مسلما‏ن نئيں اکھوائے گا بلکہ ہر یہودی نو‏‏ں ناجی ہونے دے لئی شریعت محمدیہ اُتے ایمان لیانا ہوئے گا ،البتہ اسلام نے اپنے مننے والےآں اُتے اس گل دا ایمان لازم کردتا اے کہ توریت وانجیل وغیرہ کتاباں نو‏‏ں وی خدا د‏‏ی کتاباں ماناں ،اگرچہ اوہ حالے خدا د‏‏ی بھیجی ہوئی خالص شکل وچ نئيں ،اس لئی اسنو‏ں پڑھ کر نہ اس د‏ی تصدیق کرنی چاہئیے تے نہ تکذیب۔

## ہور ویکھو

* زبانی تورات
* ربیائی یہودیت

## حوالے

تورات
گٹھ:آسمانی کتاباں
گٹھ:عبرانی لفظاں تے جملے
گٹھ:عبرانی بائبل
گٹھ:موسیٰ تو‏ں منسوب کتاباں
گٹھ:ویب آرکیو سانچے مع وے بیک روابط
گٹھ:یہودی متون
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:عبرانی بائبل دے لفظ تے جملے
گٹھ:یہودیت
محمد فاضل الدین قادری

پنجاب دے کئی پنڈ، شہر اتے قصبے آپو-اپنیاں ولکھنتاواں کرکے مشہور رہے ہن۔ کوئی دھرم کرکے، کوئی صنعتاں کرکے، کوئی لکھاریاں کرکے اتے کوئی دیس بھگتاں اتے فوجی جواناں دیاں قربانیاں کرکے۔  

مدھدور وچ بٹالا شہر کامیاب پربندھکاں دے شہر وجوں جانیا جاندا سی۔ اننت رام بھنڈاری تے نند سنگھ بھنڈاری وغیرہ ودواناں دا مہاراجہ رنجیت سنگھ بہت آدر کردا سی۔ اننت سنگھ نوں مہاراجہ نے دلی وچ اپنا وکیل بنا کے بھیجیا سی۔ اس دے تن پتر وی ترتیب وار دلی، امبالے اتے لدھیانے وچ انگریزاں پاس مہاراجہ دی وکالت کردے رہے سن۔ اسے طرحاں دا اک ہور ودوان محمد شاہ بٹالیا سی، جس دی مشہور رچنا **کتاب ہند** ملدی اے۔ اس ساری کتاب دا ترجمہ ہویا اے جاں نہی؟ ایہہ جانکاری سانوں نہیں ملدی پر پنجاب دے اتہاس نال متعلق حصہ دا، 'تاریخ-اے-پنجاب' ناں تھلے پنجابی ترجمہ ملدا اے اتے جس نوں پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ نے پروفیسر گربخش سنگھ کولوں کروا کے پہلی وار 1969 وچ چھاپیا گیا سی۔ ایہہ کتاب 18ویں صدی اتے 19ویں صدی دے ادھ پنجاب دے اتہاس اپر چاننا پاؤندی اے۔ اسے کتاب وچ بٹالے دی مشہور صوفی درگاہ مدرسہ قادریاں دی چرچہ اے۔ اس توں بناں اس شہر وچ دو درگاہاں ہور وی ہن، بے شکّ ایہناں دی چرچہ اس کتاب وچ نہیں۔

سید احمد شاہ بٹالے دے تعلیمی ماحول دی اپج سی۔ اننت بھنڈاری تے نند سنگھ بھنڈاری دی طرحاں مہاراجہ رنجیت سنگھ اس دی وی بہت عزت کریا کردا سی۔ مہاراجے دے دربار وچ اس دا چنگا اثر رسوخ سی۔ بٹالے دے میاں محلے وچ وسدا احمد شاہ، قادری سلسلے نال تعلق رکھدا سی، جو ودھیرے کرکے میاں گھرانہ نال مشہور سی۔ اس گھرانے نوں شاہ جہان دے ویلے توں ہی مشہوری حاصل سی، کیونکہ بادشاہ نے اس گھرانے دے مشہور انسان سید عنایت شاہ نوں شمال-مغربی علاقے دا مکھ قاضی تعینات کیتا ہویا سی۔ مگروں شاہ جہان دے پتر اورنگزیب دے ویلے سید عنایت شاہ دے پتر نے بٹالے وچ درگاہ قایم کیتی اتے نال ہی مدرسے دی نیہہ وی رکھی، جس نوں مدرسہ-اے-قادری کیہا جان لگا۔ مدرسے دے نال لنگر وی چالو کیتا گیا۔ ایہناں مذہبی تے تعلیمی سرگرمیاں کرکے اس نوں بہت شہرت ملی۔ جد بندہ بہادر نے مغلاں خلاف بغاوت کیتی تاں اس نے بٹالے نوں وی نشانہ بنایا۔ اس درگاہ دا بانی اپنے عقیدت منداں تے سکے سبندھیاں نوں نال لے کے بسط دواب دے مشہور قصبے سلطان پور لودھی ول چلا گیا اتے مدرسے نوں خالی ویکھ کے بندہ بہادر دے فوجیاں نے اس نوں ڈھیہہ-ڈھیری کر دتا۔ بندے دی موت مگروں مغل بادشاہ فرخ سیر نے اس درگاہ دے ناں وڈی جگیر لا کے نقصان دی تکمیل کر دتی اتے نال ہی اس جگیر تے مدرسے دا پربندھ فاضل الدین دے سپرد کر دتا۔

پرو: گرچرن سنگھ تلواڑا نے بھارتی پنجاب دے مشہور صوفی درباراں دی کھوج کردیاں دربار قادریاں فاضلیاں بٹالا دی کھوج کرکے کجھ گلاں نتاریاں ہن۔ اس نے اس دے اتہاس بارے روشنی پاؤندیاں لکھیا اے، 'اس دربار دے بانی درگاہ دا تعلق حضرت غوث اعظم شیخ عبدالقادر جیلانی نال جا ملدا اے۔ بٹالا شہر وچ آپ نوں پیر فاضل شاہ دے ناں نال جانیا جاندا اے، جنہاں دی خلافت دا سماں 1684 توں 1739 تک دا اے۔' آپ دے انتقال توں بعد آپ دا پتر حضرت غلام قادر شاہ اس دا جاننشین بنیا، جس دا جیون دور 1695 توں 1763 دا اے اتے خلافت دا سماں 1739 توں 1763 ء تک دا اے۔

گٹھ:پنجابی لوک
رباب ہاشم

**رباب ہاشم** (Urdu/) ک پاکستانی ماڈل اتے اداکارہ اے۔ سنوں ودھیرے ااپنے ٹیوی سیریل منت، یک ایسی مثال، شکاوے اتے نہ کہو تم میرے نہیں وچ اداکاری لی جانئا جاندا اے۔

## جیون اتے کیریئر
رباب ہاشم دا جم 28 نومبر 1992 نوں کراچی، پاکستان وچ ہوئا۔ سنے 10 سال دی مر وچ ہی اداکاری کیریئر دی شروئات کر لی سی۔ سنے کراچی توں ااپنی پڑای پوری کیتی اے۔ سنے پہلی وار ٹیلیوژن دے پر نہ کہو تم میرے نہیں وچ کم کیتا سی۔ س وچ س نال صبا قمر اتے احسان خان وی سن۔سمگروںسنے شکاوے اتے منت وچ کم کیتا۔۔ سنے کی رئالٹی شوئاں اتے اایسیسی کرکیٹ عالمی کپ دی میزبانی وی کیتی اے۔

### ٹیلیوژن

## حوالے

گٹھ:21ویں صدی دیاں پاکستانی اداکاراواں
گٹھ:زندہ لوک
گٹھ:پاکستانی عورت ماڈلاں
گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی ماڈل سوانیاں
گٹھ:پاکستانی ٹیلیوژن اداکاراواں