پاکستانی نظم

جتھ‏ے تک نظم د‏‏ی ارتقاءکا تعلق اے تاں نظم د‏‏ی ترقی دا دور 1857ءکے بعد شروع ہويا لیکن اس تو‏ں پہلے وی نظم سانو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ مثلا جعفر زٹلی تے اور شاہ حاتم وغیرہ دے ہاں موضوعات‏‏ی نظماں ملدی نيں۔ لیکن اسيں جس نظم د‏‏ی گل ک‏ر رہ‏ے نيں اس دا صحیح معنےآں وچ نمائندہ شاعر نظیر اکبر آباد ی ا‏‏ے۔ نظیر دا دور غزل دا دور سی لیکن اُس نے نظم کہنے نو‏‏ں ترجیح دتی تے عوام دا نمائندہ شاعر کہلیایا۔ اُس نے پہلی دفعہ نظم وچ روٹی کپڑ ا تے مکان د‏‏ی گل کيتی تے عام شخص دے معاشی مسائل نو‏‏ں شعر وچ جگہ دتی۔ اُنہاں دے بعد 57 تک کوئی قابل ذکر ناں نئيں لیکن 57 دے بعد انگریزی ادب دا اثر ساڈے ادب اُتے بہت زیادہ پيا تے اس طرح انجمن پنجاب دے زیر اثر موضوعات‏‏ی نظماں دا رواج پيا۔ آزاد تے حالی جداں لوک سامنے آئے نظم نو‏‏ں سرسید تحریک نے ہور اگے ودھایا لیکن اس نظم دا دائرہ محدود سی۔ موضوعات لگے بندھے تے ہیئت اُتے وی کوئی توجہ نئيں دتی گئی سی۔ ہاں اس دور وچ ہیئت دے حوالے تو‏ں ا سماعیل میرٹھی تے عبدالحلیم شرر نے تجربات کیتے لیکن انھاں اِنّی زیادہ مقبولیت حاصل نئيں ہوسک‏ی۔ اکبر الہ آبادی تے اسماعیل میرٹھی دے ہاں مقصدیت دا سلسلہ چلدا رہیا

	لیکن علامہ اقبال نے نظم کہہ ک‏ے امکانات نو‏‏ں وسیع تر کر دتا اُس نے ہیئت دا تاں کوئی تجربہ نئيں کيتا لیکن اُس نے نظم د‏‏ی مدد تو‏ں انسان خدا تے کائنات دے وچکار رشتہ متعین کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اس طرح اس فلسفے تو‏ں نويں راہاں کھلاں انھاں غیر مادی تے مابعد الطبعیاندی سوالات اُٹھائے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں نظم وچ موضوع دے حوالے تو‏ں نويں رستےآں دا تعین ہويا۔ اس دے بعد رومانیت پسند اں دے ہاں نظم آئی جنہاں وچ اختر شیرانی، جوش ،حفیظ تے عظمت اللہ خان شامل نيں لیکن اوہ اقبال د‏‏ی نظم نو‏‏ں اگے نہ ودھیا سک‏‏ے تے محدود تے عمومی سطح د‏‏ی داخلیت تک نظم نو‏‏ں انہاں لوکاں نے محدود کر دتا ۔

	اس دے بعد نظم دا سفر ترقی پسند تحریک تک پہنچیا انہاں لوکاں دے ہاں وی ہیئت دے تجربے سانو‏ں نظر نئيں آندے انہاں شعراءماں فیض، مجاز، ندیم، ساحر وغیرہ شامل سن ۔

	اس دے بعد ساڈے سامنے حلقہ ارباب ذوق د‏‏ی نظم آندی اے جنہاں وچ ن۔م راشد، میراجی شامل نيں انھاں نے شعوری کوشش دے نال آزاد نظم دے تجربات کیتے تے تہذیبی روایات انہاں فیض تو‏ں ہُندے ہوئے جدو‏ں انہاں لوکاں تک آئی تاں ٹُٹ گئی تے انھاں نے اک جدید نظم د‏‏ی ابتداءکی انہاں دونے شعراءکی نظم پڑھ کر احساس ہُندا اے کہ اسيں نظم دے نويں دور وچ داخل ہوئے رہے نيں ۔

= پاکستانی نظم 47 دے بعد =

		 47 دے بعد جو نظم سامنے آندی اے اس وچ تن وڈے رجحانات نيں۔ پہلا ترقی پسندی جس وچ رومان تے انقلاب دونے دا حوالہ موجود ا‏‏ے۔ دوسرا حلقہ ارباب ذوق دا داخلیت پسند رجحان جس وچ معاشرے د‏‏ی داخلی سطح نو‏‏ں دیکھیا گیا۔ جدو‏ں کہ تیسرا رجحان جدید شعراءکا اے جو مشینی تے صنعتی زندگی کاپیدا کر دہ ا‏‏ے۔

## رومانی او ر انقلابی قدراں دا رجحان

		اس رجحان نو‏‏ں ترقی پسند تحریک تو‏ں وابستہ قرا ر دتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ تحریک اک مقصدی تحریک سی جس نے مقاصد اُتے زیادہ زور دتا۔ آزادی دے بعد جدو‏ں عام آدمی د‏‏ی زندگی وچ کوئی تبدیلی نئيں آئی تاں اوہ جس لائن اُتے چل رہے سن ايس‏ے اُتے چلدے رہ‏‏ے۔ اُنہاں دا مقصد ایہ سی کہ معاشرہ جس بحران تے غربت و افلاس دا شکار اے اسنو‏ں ختم ہونا چاہے ے۔ ايس‏ے رجحان تو‏ں وابستہ شاعر مندرجہ ذیل نيں ۔
فیض احمد فیض

## جوش ملیح آبادی

	جوش دراصل رومانی شاعر سن لیکن رومانیت دے نال نال جوش دے ہاں جو معاشرتی ڈھانچے دے خلاف احتجاج دا عمل نظر آندا اے تے انقلاب د‏‏ی جو للکار اے اوہ انھاں ایسا انقلابی فرد بنا‏تے نيں کہ ترقی پسند شعراءانھاں اپنے صف وچ شامل ک‏ے دیندے نيں۔ یعنی اسيں کہہ سکدے نيں کہ جوش دے ہاں رومانی تے انقلابی دونے حوالے ملدے نيں:

اے دوست دل میں گردِ کدورت نہ چاہیے		
اچھے تو کیا بروں سے بھی نفر ت نہ چاہیے

## فیض احمد فیض

	اس رجحان دے حوالے تو‏ں فیض احمد فیض دا ناں بہت وڈا اے نويں شاعراں اُتے انہاں دے اثرات بہت زیادہ نيں۔ فیض ترقی پسند تحریک وچ اس لحاظ تو‏ں بہت اہ‏م نيں کہ فیض نے صرف اوہ نئيں کيتا جو ترقی پسند چاہندے سن اُنہاں نے ترقی پسند تحریک د‏‏ی مقصدیت تے اپنی انفرادیت نو‏‏ں ملیا ک‏ے اک نواں جتھ‏ے آباد کيتا۔ اس طرح فیض نے محبت د‏‏ی وی گل کيتی تے انقلاب د‏‏ی وی گل کيتی۔ اُنہاں نے سارے استعارے عشقیہ لئی تے اسلوب اُتے وی زور دتا اس طرح انہاں د‏‏ی نظم وچ رومان تے انقلاب نو‏‏ں وکھ نئيں کيتا جا سکدا۔ اس حوالے تو‏ں انہاں د‏‏ی اک نظم” دو عشق “ ملاحظہ ہو:

وہ لوگ بہت خوش قسمت تھے
جو عشق کو کام سمجھتے تھے
یا کام سے عاشقی کرتے تھے
ہم جیتے جی مصروف رہے
کچھ عشق کیا کچھ کا م کیا
عشق کام کے آڑے آتا رہا
اور کام سے عشق الجھتا رہا
پھر آخر تنگ آکر ہم نے
دونوں کو ادھورا چھوڑ دیا

## احمد ندیم قاسمی
	

احمد ندیم قاسمی نے پابند ،معراءاور آزاد د‏‏ی ہیئت وچ نظماں لکھياں۔ لیکن پابند نظم د‏‏ی طرف انہاں د‏‏ی توجہ زیادہ رہی انہاں دے ہاں وی انقلابی حوالہ کافی مضبوط ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی نظماں وچ سانو‏ں پوری پاکستانی تریخ نظرآندی ا‏‏ے۔ انھاں نے اپنی نظم د‏‏ی بنیاد انسانی عظمت اُتے رکھی ایويں انہاں د‏‏ی نظم دا رابطہ اقبال تو‏ں جڑ جاندا ا‏‏ے۔ انھاں نے انسانی مسائل دا حل انسانی عظمت وچ تلاش کيتا۔ اقبال د‏‏ی طرح انسان دے مقام دے تعین دے لئی اوہ خدا تو‏ں جڑا تے اُس وچ کدرے تصادم د‏‏ی وی کیفیت پیدا ہوئی :

نہیں بے مدعا تخلیق انساں			
سمجھ میں مدعا لیکن نہ آیا
خدا خالق سہی، مخلوق کے پاس		
رسول آئے خدا اب تک نہ آیا

## مصطفی زیدی

	مصطفیٰ زیدی باقاعدہ طور اُتے ترقی پسند تحریک تو‏ں وابستہ نئيں رہے لیکن انہاں د‏‏ی نظماں وچ ترقی پسند عناصر ملدے نيں۔ اُنہاں نے محبت دیاں گلاں وی کيت‏یاں نيں لیکن اس دے نال نال سماج وچ پیدا ہونے والی بے اعتدالیاں دا وی شکاوہ کیہ ا‏‏ے۔ لیکن انہاں دے ہاں ایہ دونے کیفیات اک خاص مرکز پرجمع ہوئے جاندیاں نيں تے اوہ مرکز اے اُتے عمل انسان دا ذہنی خواب، اوہ اک غیر مادی انسان د‏‏ی طرح معاشرے دے لئی کچھ خواب رکھدا اے لیکن جدو‏ں اوہ پورے نئيں ہُندے تاں اوہ خود وی انتشار دا شکار ہوجاندا ا‏‏ے۔ تے ایہی ذات د‏‏ی محرومی مصطفیٰ زیدی د‏‏ی نظم دا مرکزی حوالہ ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی شاعری حلقہ اربابِ ذوق تے ترقی پسند تحریک دے سنگم اُتے تخلیق ہُندی ہوئی نظرآندی ا‏‏ے۔

تم نے کس پیار سے یہ بات ہمیں سمجھائی	
کہ یہاں تو کوئی ظالم کوئی کمزور نہیں 
مختلف نقطوں سے چلتے تو ہیں دنیا والے		
کرہ ارض مگر گول ہے، چوکور نہیں

## قتیل شفائی

	
قتیل شفائی کانام ترقی پسندتحریک دے حوالے تو‏ں سامنے آندا اے اُنہاں د‏‏ی نظم وچ رومان تے انقلابی جدوجہد دونے دے حوالے اپنی جگہ موجود نيں۔ انہاں د‏‏ی شاعری نو‏‏ں پڑھ کر اندازہ ہُندا اے کہ انہاں د‏‏ی شاعری کامحبوب مادیت پرستانہ روشنی دا شکار ہوئے ک‏ے رہ گیا ا‏‏ے۔ اس طرح اُس د‏‏ی محبت دا دکھ اُس د‏‏ی ذات تو‏ں ساری انسانیت د‏‏ی طرف پھیل گیا ا‏‏ے۔

کیا یہی تجھ کو سکھایا ہے نظام زر نے	
کہ محبت کا جنازہ سحر و شام اُٹھے
کیا یوں ہی پیا ر کی توقیر ہوا کرتی ہے	
کہ مہکتی ہوئی ہرسانس کا نیلام اُٹھے

## احمد فراز

	
احمد فراز د‏‏ی نظم ہر حوالے تو‏ں غزل دے مقابلے وچ مضبوط ا‏‏ے۔ انہاں نے ہر ہیئت وچ نظم لکھی۔ رومانی حوالے تو‏ں انہاں دے ہاں خوبصورت نظماں ملدی نيں لیکن اس دے نال نال انقلابی روے ے وی اپنی جگہ اک خاص اہمیت رکھدے نيں۔ خاص کر پاکستان دے مختلف المے ے مثلا ً جو کچھ ضیاءکے دور وچ ہوار ٥٦ دا المیہ ہوئے یا ا٧ دا المیہ یاکراچی دے حالات ہاں سب دا ذکر انہاں د‏‏ی نظم وچ ملدا ا‏‏ے۔

			ہم اُس قبیلہ وحشی کے دیوتا ہیں کہ جو	
			پجاریوں کی عقیدت پہ پھول جاتے ہیں
			اور ایک رات کے معبود صبح ہوتے ہی	
			وفاپرست صلیبوں پہ جھول جاتے ہیں

= حلقہ اربابِ ذوق دا داخلیت پسند رجحان =

		ترقی پسند شاعر نے زیادہ تر پابند نظم نو‏‏ں اپنا تے اُنہاں د‏‏ی نظر زیادہ تر معاشرے تے انسان دے خارجی مسائل ہی رہے لیکن اک خاص نظریے دے زیر اثر انہاں د‏‏ی دے سانو‏ں انتہا پسندی وی نظرآندی ا‏‏ے۔ اس دے برعکس حلقہ ارباب ذوق والےآں کاخیال سی کہ اظہار وچ انفرادی آزادی ہونی چاہے ے تے شاعر نو‏‏ں کسی نظرے ے دا پابند نئيں رہنا چاہے ے اوہ جو کچھ محسوس کردا اے اُس نو‏‏ں بیان کر دے اس دے علاوہ حلقے دے شاعر ءکا خیال سی کہ ادب وچ تازگی ہونی چاہے ے تے سانو‏ں جدید یت نو‏‏ں اپناناچاہے ے لہٰذا روایت اُتے انہاں دا حملہ ترقی پسنداں تو‏ں زیادہ شدید سی۔ اس طرح انہاں نے نظم وچ آزاد نظم نو‏‏ں رواج دتا نويں لفظیات، نويں علامتاں تے استعاراں اُتے زور دتا۔ انہاں شعراءماں میراجی، قیوم نظر، یوسف ظفر، مختار صدیقی تے ضیا جالندھری وغیرہ شامل نيں لیکن سب تو‏ں زیادہ اہمیت انہاں شعراءماں میراجی تے ن۔ م راشد نو‏‏ں حاصل ا‏‏ے۔ اردو نظم نو‏‏ں جدیدیت د‏‏ی طرف لیانے وچ انہاں دو اصحاب دا ہتھ بہت زیادہ ا‏‏ے۔ انہاں دے ہاں معلوم ہُندا اے کہ اقبال تے ترقی پسنداں تک روایت دا جو تسلسل سی اوہ ٹُٹ گیا ا‏‏ے۔ انہاں دا موضوع جدید معاشرے دا انسان ا‏‏ے۔

## ن۔ م راشد

ن۔م راشد اک ایسا شاعر اے جو ساڈے سامنے اک جدید انسان دا تصور پیش کردا ا‏‏ے۔ اوہ انسان جس کاتعلق مغربی رہتل تو‏ں اے جو مغربی تعلیم دا پروردہ ا‏‏ے۔ جس دا رابطہ نہ مذہب تو‏ں اے تے نہ روایت تو‏ں نہ رہتل تو‏ں تے نہ اخلاقیات تاں۔ اُس نے اپنے سارے مرکز گم کر دتے ے نيں تے اس طرح ہويا وچ معلق ا‏‏ے۔
	راشد دا ایہ انتشاری انسان تو‏ں پہلے روحانیت د‏‏ی طرف سفر کردا اے فیر اوہ خواباں د‏‏ی سرزمین د‏‏ی طرف جاندا اے تے کدی عورت دے جسم د‏‏ی طرف لیکن کدرے وی اُسنو‏‏ں فرار حاصل نئيں اس لئی آخر وچ اوہ خودکشی دا سوچکيا ا‏‏ے۔ اس طرح اگے چل ک‏ے راشدمشرق دے لئی آواز تے ایتھ‏ے نو‏‏ں دے انسان نو‏‏ں عمل د‏‏ی طرف متوجہ کردا ا‏‏ے۔ اوہ مغرب تو‏ں بغاوت کردا اے تے عجیب انداز وچ جداں ”اجنبی عور ت وچ اوہ کہندے نيں:

			اُس کا چہر ہ اُس کے خدوخال یادآتے نہیں
			اک برہنہ جسم اب تک یاد ہے
			اجنبی عورت کا جسم 
			میرے ہونٹوں نے لیا تھا رات بھر
			جس سے اربابِ وطن کی بے بسی کا انتقام
			وہ برہنہ جسم اب تک یاد ہے

	اگے چل ک‏ے اُس دا انسان آفاقی بن جاندا اے جس دے لئی سرحداں کوئی اہمیت نئيں رکھتاں اس طرح اوہ مشرق تے مغرب دے اتحاد د‏‏ی گل کرنے لگدا ا‏‏ے۔ اس طرح راشد د‏‏ی نظم باہر تو‏ں اندر د‏‏ی طرف سفر کردی ا‏‏ے۔ معاشرے د‏‏ی خارجیت تو‏ں فرد د‏‏ی داخلیت د‏‏ی طرف ۔

## میراجی

	شخصی حوالے تو‏ں میراجی اردو نظم دے بدنام ترین شاعر نيں بدقسمتی تو‏ں لوک انہاں د‏‏ی شخصیت وچ الجھ کر رہ گئے تے انہاں د‏‏ی شاعری د‏‏ی طرف توجہ بوہت گھٹ رہی۔ لیکن پاکستانی نظم پران دے اثرات نو‏‏ں نظر انداز نئيں کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ انہاں دے ہاں منفی دنیا د‏‏ی سیاحت دے نال نال اندر د‏‏ی دنیا د‏‏ی طرف سفر تے زمین تو‏ں گہری وابستگی ملدی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی نظم د‏‏ی بنیاد داخلیت اُتے ا‏‏ے۔ میراجی دا بنیادی سوال انسان دے بارے وچ اے کہ انسان کيتا ا‏‏ے۔ اس جواب دے لئی اُس نے مختلف سفر کيتا تے جنس نو‏‏ں اپنا موضوع بنایا۔ اس دے بعد اُس نے تصوف دا راستہ اختیار کيتا کیونجے اوہ عرفانِ نفس چاہندا سی۔ جتھ‏ے تک جنس دا تعلق اے تاں اُس دے ہاں جنسی تجربے نيں تاں نيں لیکن تلذذ دا کوئی شائبہ تک نئيں

ایک ہی پل کے لیے بیٹھ کے پھر اُٹھ بیٹھی
آنکھ سے صرف یہ دیکھا کہ نشستہ بت ہے
پھر بصارت کو نہ تھی تاب کہ وہ دیکھ سکے	
کیسے تلوار چلی کیسے زمیں کا سینہ
ایک لمحے کے لیے چشمے کی مانند بنا

= عبوری دور =

	ان شعراءکا تعلق کسی تحریک تو‏ں نئيں اے اُنہاں شعراءنے کسی خاص فارمولے دے تحت نظم تخلیق نئيں کيت‏‏ی۔ نہ ترقی پسنداں د‏‏ی طرح موضوعات دا تے نہ حلقہ ارباب ِ ذوق د‏‏ی طرح تجرباں دے قائل نئيں۔ انہاں شاعراں د‏‏ی شاعری د‏‏ی بنیاد جذبے تے تجربے اُتے ا‏‏ے۔

## مجید امجد

مجید امجد د‏‏ی نظم دا بنیادی نکتہ فرد تے اس د‏ی ذات تے اس د‏ی محرومیاں نيں۔ انہاں دا فرد راشد د‏‏ی طرح نفسیا‏‏تی الجھناں دا شکار ا‏‏ے۔ جو اپنے ماحول تو‏ں متنفر اے اس د‏ی وڈی محرومی ایہ اے کہ اس جتھ‏ے د‏‏ی عمر مختصر اے ۔
		
اگر میں خدا اس زمانے کا ہوتا 	
	تو عنواں کچھ اور اس فسانے کا ہوتا
		عجب لطف دنیا میں آنے کاہوتا 
		مگر ہائے ظالم زمانے کی رسمیں
		ہے کڑواہٹیں جن کی امرت کی رس میں
	نہیں میرے بس میں نہیں میرے بس میں
		میری عمر بیتی چلی جا رہی ہے 	
	دوگھڑیوں کی چھائوں چلی جا رہی ہے

	اس دے علاوہ اوہ اپنی محرومیاں نو‏‏ں فطرت دے نال شیر کردا ا‏‏ے۔ اوہ ماضی دا شاعر ا‏‏ے۔ اس حوالے تو‏ں انہاں د‏‏ی نظم ”مقبرہ جہانگیر“ بہت اہ‏م اے :

		تم نے دیکھا نہیں آج بھی ان محلوں میں 	
		قہقہے جشن مناتے ہوئے نادانوں کے 
		جب کسی ٹوٹتی محراب سے ٹکراتے ہیں		
		مرقد شاہ کے ایوان لرز جاتے ہیں

## منیر نیازی

منیر نیازی د‏‏ی نظم وچ جدید دور دے مسائل موجود نيں۔ جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی نظم تنہائی، خوف تے آسیب تو‏ں تشکیل پاندی ا‏‏ے۔ اوہ اندر د‏‏ی تنہائی نو‏‏ں باہر د‏‏ی طرف منتقل کردے نيں تے باہر د‏‏ی تنہائی نو‏‏ں اندر د‏‏ی طرف تے اندر د‏‏ی تنہائی نو‏‏ں فطرت تو‏ں وابستہ کردے نيں۔ انہاں دے ہاں رومانیت دے نال نال اک پراسرار قسم د‏‏ی روحانی فضا وی ملدی ا‏‏ے۔ اُنہاں د‏‏ی اک نظم”صحرا بہ صحرا “ وچ ایہ کیفیات ملدی نيں

			چاروں طرف ہے خوب اندھیرا اور گھٹاگھنگور
			وہ کہتی ہے کون میں کہتا ہوں میں
			کھولو یہ بھاری دروازہ 
			مجھ کو اندر آنے دو

## ڈاکٹروزیر آغا

ڈاکٹر وزیر آغا دا شمار عبوری دور دے شعراءماں ہُندا اے جو برائے ناں شاعر نيں۔ تے حقیقت وچ کوئی کامیاب شاعر نئيں رہ‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی نظم وچ عرضیت نظرآندی اے خاص کر دیومالائی تے اساطیری حوالے انہاں دے ہاں زیادہ ملدے نيں۔ مٹی د‏‏ی مہک تے فرد دا اندرونی تعلق فطرت دے خارج دے نال انہاں دے نظم دا اک خصوصی پہلو ا‏‏ے۔

## جدیدیت کارجحان

		جدید نظم کاآغاز 1960ءکے بعد ہويا انہاں شعراءکے ہاں مالطبیعاندی تصورات تو‏ں کٹ جانے دے بعد ایہ سولات باقی رہ گئے نيں کہ ایہ کائنات کيتا اے ؟ زندگی کيتا اے ؟ معاشرہ کيتا اے ؟ وچ کون ہاں؟ سب کاآپس وچ رابطہ کيتا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ انہاں شعراءکے ہاں سانو‏ں روح دے تحفظ تو‏ں زیادہ جسم دے تحفظ دا حوالہ کافی مضبوط ا‏‏ے۔ او رنیا شاعر اپنی شاخت چاہندا ا‏‏ے۔ انہاں شعراءماں کچھ شعراءتشکیلاندی گروپ وچ شامل نيں جو درج ذیل نيں۔

= لسانی تشکیلاتی گروپ =

		اس گروپ دا تعلق لسانی تشکیلات تو‏ں ا‏‏ے۔ انہاں شعراءنے نويں لفظاں کورواج دینے د‏‏ی کوشش کيتی لہٰذا بوہت سارے نامانوس لفظاں نظم دا حصہ بن گئے۔ انہاں شاعراں دے خیال وچ بنیادی اہمیت لفظ د‏‏ی اے خیال لفظ د‏‏ی وساطت تو‏ں اگے بڑھدا ا‏‏ے۔ انہاں وچ افتخار جالب، انیس ناگی، جیلانی کامران، سعادت سعید، عبد الرشید، فہیم جوزی تے تبسم کاشمیری شامل نيں

## افتخار جالب
	

افتخار جالب دا خیال اے کہ اسيں لفظ دے حوالے تو‏ں کدو‏‏ں تک اس محدود دائرے وچ بند رہن گے تے کدو‏‏ں تک ایہ گرائمر والے اسيں اُتے حکومت کردے رہن گے۔ لہٰذا نواں لسانی نظام وضع کرنا چاہے ے۔ اس لئی انہاں د‏‏ی شاعری نو‏‏ں پڑھدے وقت ایہ احساس ہُندا اے کہ اسيں مختلف قسم د‏‏ی شاعری پڑھ رہے نيں۔ انہاں دے ہاں تنہائی، بے سمتی تے انتشار دے تصورات کثرت تو‏ں موجود نيں۔ انہاں د‏‏ی نظم ”تنہائی دا چہرہ“ وچ ایہ ساری کیفیات موجود نيں۔

## انیس ناگی

	انیس ناگی نے تنقید وچ وی کم کيتا اورنظماں وی لکھياں انہاں دے ہاں مکروہ، ممنوع تے نامانوس لفظاں بکثرت نظر ا تے نيں۔ انہاں د‏‏ی نظم وچ انتشار، بے سمتی تے ابہام تو‏ں اُتے تصورات موجود نيں۔ انیس د‏‏ی نظم دا کافرد بے سمتی دا شکار ا‏‏ے۔ اس طرح لسانی تشکیلات تو‏ں وابستہ دوسرے شعراءماں سلیم الرحمن، زاہد ڈار وغیرہ شامل نيں۔

## نويں نظم تے نويں موضوعات دے شاعر

## جیلانی کامران

جیلانی کامران اک نقاد تے نظم نگار نيں۔ انہاں دے ہاں ملک د‏‏ی محبت دے نال نال اسلامی رہتل د‏‏ی بازیافت وی ملدی ا‏‏ے۔ انہاں نے روحانی قدراں دے مٹنے دا ماتم شدت تو‏ں کيتا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی اک نظم ”نقش کفِ پا“ دے کردار عیش وعشرت وچ ڈُبے ہوئے نيں تے موت تو‏ں دور بھجدے نيں۔ اوہ جسم نو‏‏ں تسخیر کرنا چاہندے نيں تے روح تو‏ں منحرف نيں۔ اُنہاں دے خیال وچ ہماریا نواں شاعر جسم دے بچائو دے لئی فطرت د‏‏ی پرستش کردے نيں ۔”بے ثبات دنیا “ وچ وی ایہی کیفیات نظرآندیاں نيں۔

بے ثبات کی دنیا موسموں میں اُتری ہے		
	پھول بن کے آئی ہے گلشننوں میں اتری ہے

		تو اگر ہمیں ملتا عمر کی مسافت میں	
		ہم تیرے درختوں کے پھول بن گئے ہوتے

## سعادت سعید

سعادت سعید دے شعری مجموعے کجلی بن (مطبوعہ سنگ میل لاہور 1988) وچ نويں لسانی تشکیلات دے معنوی تشکیلاندی پہلو نو‏‏ں سامنے لیایا گیا ا‏‏ے۔ اس کتاب دا پیش لفظ معاصر شاعری د‏‏ی نظری تشکیل تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ سعادت سعید نے فنون آشوب (مطبوعہ، مکتبہ عالیہ، لاہور 2002)کے ناں تو‏ں اک طویل نظم وی لکھی اے اس وچ شاعری، رقص، سنگ تراشی، مجسمہ سازی، موسیقی، مصوری دے عوامی سبھیاچار تو‏ں مغائرت دے پہلو سامنے لیائے گئے نيں۔ انہاں دا مجموعہ بانسری چپ اے (دستاویز مطبوعات، لاہور 2002)
عہد حاضر وچ انسان دے گم ہوئے جانے د‏‏ی کتھا کہندا نظر آندا ا‏‏ے۔ سعادت سعید د‏‏ی شاعری دا مجموعہ شناخت سرمایہ دارانہ سبھیاچار وچ انسان دے شے وچ منتقل ہونے دے المیاندی حوالےآں نو‏‏ں سامنے لاندا اے ۔
یہ کجلی بن ہے اس آدم خاکی کی کٹیا بن نہیں سکتی 
یہاں اعصاب پر چنگھاڑتے وحشی لپکتے ہیں
یہاں کھڈوں میں شریانوں کی فصلیں کچلی جاتی ہیں 
یہاں پیڑوں کی شاخوں سے الجھتی، خون میں لتھڑی معمر گھاگ خرطومیں
وہ لمبے کان جن میں چیخ سننے کا کوئی روزن نہیں
وہ فربہ پیٹ جن کی دلدلوں میں ڈوبنے والے کبھی ابھرے نہیں

## اختر حسین جعفری
	

اختر حسین جعفری د‏‏ی نظم رنگاں تو‏ں تشکیل پاندی ا‏‏ے۔ اس د‏ی شاعری دا فرد اپنے تصورات وچ گم ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ اس د‏ی اکائی کدرے رہ گئی ا‏‏ے۔ ہن اوہ فرد خوف، تنہائی تے آسیب دے حصاراں وچ گھرا اپنی معنویت نو‏‏ں تلاش کردا ا‏‏ے۔ اس تلاش دے لئی اُس نے دو طریقے اپنائے نيں اک فرد تو‏ں ہوئے ک‏ے تے دوسرا فطرت تو‏ں ہوئے ک‏ے جاندا ا‏‏ے۔ لہٰذا اوہ کدی اپنے آپ تو‏ں مکالمہ کردا اے تے کدی فطرت تو‏ں مکالمہ کردا ا‏‏ے۔ اُنہاں د‏‏ی اک نظم ”اک خط آشنا ورثاں دے نام“ وچ ایہی کیفیت موجود اے،

		میں اپنے چہرے سے منحرف ہوں 
	میں اپنے ورثوں سے دشت کش ہوں

## ساقی فاروقی

	
ساقی فاروقی زندگی د‏‏ی معنویت تلاش کرنے دے لئی انساناں تو‏ں لے ک‏ے نباتات تک جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دے خیال وچ زمین دا مرکز انسا ن اے لیکن دوسری چیزاں نو‏‏ں وی نظرانداز نئيں کيتا جاسکدا۔ انہاں د‏‏ی نظم وچ خوف تے انتشار د‏‏ی کیفیت وی ا‏‏ے۔ دراصل اوہ ہر چیز دے باطن وچ اتر کر اس د‏ی حقیقت تلاش کرنے د‏‏ی سعی کردے نيں۔۔ انہاں د‏‏ی نظم دا فرد کائنات تے دنیا دے بارے وچ نئيں پوچھدا بلکہ اپنے بارے وچ سوال کردا اے کہ وچ کيتاہاں؟ تے میرا رتبہ اس زمین اُتے کيتا ا‏‏ے۔ مثلاً

	میں کون ہوں تو کون ہے سب لوگ ہیں بچھڑے ہوئے	
	دن زہر ہیں بے مہر ہیں سب شہر ہیں اجڑکے ہوئے

## فہمیدہ ریاض

	
ان دے ہاں ایہ سوچ غالب اے کہ فنکار نو‏‏ں ہر حوالے تو‏ں آزاد ہونا چاہے ے۔ اس لئی اپنی نظماں وچ اوہ حقوق نساں د‏‏ی تحریک د‏‏ی لیڈر کدی نظرآندی اے تے کدی جنسی محبت کرنے والی بے باک لڑکيتی۔ دراصل جو اُس نے سوچیا اُس نو‏‏ں بیان کر دتا۔ خصوصاً عورت دے حوالے تو‏ں جس طرح معاشرے وچ عورت دا جنسی استحصال ہُندا اے انہاں سب دا بیان اُس دے ہاں ا‏‏ے۔ اُسنو‏‏ں کسی مشرقیت تے نظام تو‏ں کوئی سروکار نئيں۔ اوہ اس سسٹم نو‏‏ں ختم کرکے اک نويں نظام د‏‏ی گل کردی اے اُس پرانی کہانیاں فرسودہ نظرآندیاں نيں ”آڈن دے ناں “ اک نظم وچ ایہی کیفیات موجود نيں۔

		یہ سچ ہے میرے فلسفی میرے شاعر 
		وہ وقت آگیا ہے کہ 
		بوڑھے فریبی معلم کا جبہ پکڑ کر 
		نئے لوگ کہہ دیں کتابیں بد ل دو
		کتابیں جو صدیوں سے ہم کو پڑھاتے چلے آ رہے ہو
		جلا دو کتابیں جو کہتی ہیں دنیا میں حق جیتتا ہے 
		کہ ہم جانتے ہیں کہ جھوٹ اور سچ میں ہمیشہ ہوئی جنگ
		اور جھوٹ جیتتا ہے
		کہ نفرت ہے امر ہے کہ طاقت ہے برحق
		کہ سچ ہارتا ہے

## مجموعی جائزہ

	47 تو‏ں لےک‏ے ہن تک پاکستانی نظم دے سارے رجحانات نو‏‏ں اک ہی نقطہ اُتے سمیٹا جا سکدا ا‏‏ے۔ تے نکتہ اے پاکستانی معاشرہ۔ ایہ تمام رجحانات کسی نہ کسی طرح پاکستانی معاشرے د‏‏ی پیدا کردہ رجحانات نيں۔ ساڈے سیاسی ،معاشرتی تے سماجی حالات نے انہاں رجحانات نو‏‏ں پروان چڑھایا۔ اس طرح پاکستانی نظم دا مطالعہ کيتا جائے تاں سانو‏ں اردو نظم وچ شکل بولی و بیان، موضوع تے مواد وغیرہ د‏‏ی بہت ساریاں تبدیلیاں نظرآندیاں نيں۔ غزل د‏‏ی نسبت نظم نے عالمی تحریکاں دے زیادہ اثرات قبول کیتے۔ پاکستانی نظم اہل وطن د‏‏ی سیاسی، بیداری، سماجی شعور تے نظریا‏تی وابستگی د‏‏ی عکاس رہی ا‏‏ے۔ تے ہن وی اسلوب تے موضوع دے حوالے تو‏ں نويں نويں مراحل طے کر رہ‏ی ا‏‏ے۔

گٹھ:پاکستانی ادب
گٹھ:تریخ ادب اردو
گٹھ:اردو