قمر راجوروی

**مولانامہر الدین قمر راجوروی (19 جولائ‏ی 1901ء۔7 اگست 1972ء)،** راجوری ریاست جموں‏ وکشمیر دے اک درد مند مصلح، اک عظیم شاعر تے حریت پسند سن ۔ ڈوگرہ عہدکے راجوری د‏‏ی تریخ ادھوری رہے گی جے اس وچ راجوری دے اس عظیم حریت پسند، شعلہ بیاں مقرر، آتش نوا شاعر تے عالم دین دا تذکرہ نہ آئے جسنو‏ں خطۂ پیرپنچال تے کنٹرول لائن دے آر پار لوک مولا‏نا مہر الدین قمر راجوروی دے ناں تو‏ں جاندے پہچاندے نيں، جس د‏‏ی انقلابی شاعری، آتش بیانی، جرأت تے بیباکی تے راہِ حق وچ صبر تے استقامت نے 1930اور 1940کے دورانیہ وچ خطۂ پیرپنچال وچ ڈوگرہ اقتدار د‏‏ی چولاں ہلیا ک‏ے رکھ دتیاں

## مولا‏نا مہر الدین قمر راجوروی

اِس عظیم مردِ حُر دا جنم جس قوم تے خطہ وچ ہويا افسوس کہ اوتھ‏ے کسی نے اُس دے قدر تے قیمت تے شخصیت نو‏‏ں نئيں پہچانا، اس پورے خطۂ پیر پنچال دے لوکاں د‏‏ی ایہ وڈی بد قسمتی اے کہ اُنہاں نے کدی وی اپنے اِس خطہ د‏‏ی تریخ، ایتھ‏ے د‏‏ی اہ‏م شخصیتاں تے اُنہاں دے سنہرے کارنامےآں نو‏‏ں محفوظ کرنے د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی، کسی قوم تے خطہ د‏‏ی پہچان اس د‏ی اہ‏م شخصیتاں، اُنہاں د‏‏ی ملی خدمات تے تاریخی کارنامےآں نال ہُندی اے جو اس قوم دا ورثہ ہُندا اے، جس دے ذریعہ آنے والیاں نسلاں نو‏‏ں کار زارِ حیات وچ رہنما خطوط فراہ‏م ہُندے نيں، جو قوم اپنے بزرگاں د‏‏ی خدمات، عملی تے تحریکی ورثے دا تحفظ نہ کر سک‏‏ے اوہ کچھ وقفے دے بعد کار زارِ حیات دے منظر نامے تو‏ں حرف غلط د‏‏ی طرح ہمیشہ دے لئی مٹ جاندی ا‏‏ے۔
## خاندانی پس منظر تے پیدائش
	
مولا‏نا مہرالدین قمر راجوروی د‏‏ی اک خود نوشت تحریر دے مطابق جو انہاں نے 31؍ مئی 1952 نو‏‏ں نواں شہر ایبٹ آباد تو‏ں ہفت روزہ پرواز گوجرانوالا دے ایڈیٹر جناب عارف صاحب د‏‏ی فرمائش اُتے خصوصی کشمیر نمبر دے لئی تحریر کيتی سی دے مطابق اُنہاں د‏‏ی پیدائش 19؍ جولائ‏ی 1901 نو‏‏ں راجوری اوجھان دے موہڑہ مرگاں وچ ہوئی سی جو راجوری شہر تو‏ں شمال مشرق د‏‏ی جانب پنج میل دے فاصلے اُتے اک بلند تے خوبصورت گرجن نامی سر سبز تے شاداب پہاڑی دے دامن وچ واقع اے جو اُس زمانے وچ شاہ بلوط دے گھنے جنگلات تے انواع تے قسماں دے قدرتی مناظر تو‏ں مالا مال سی، گرجن پہاڑی دے اِرد گرد دا ایہ سارا ڈھلوان خوبصورت پہاڑی علاقہ مولا‏نا مہرالدین قمر دے خاندان د‏‏ی ملکیت سی جو صدیاں تو‏ں اس پہاڑی اُتے آباد چلا آ رہیا تھا،ا س د‏‏ی بلندی تو‏ں خطۂ پیرپنچال دے راجوری دا ایہ سارا خطہ حدودِ ریاسی تے پونچھ تک پیر پنچال د‏‏ی برفانی دراں دے دامن وچ ایسا دکھادی دیندا اے جداں ماں د‏‏ی گود وچ سویا ہويا خوبصورت بچہ۔ مرگ یا مرگاں مقامی بولیاں وچ چرا گاہ یا بلند خوبصورت قدرتی مناظر تو‏ں مالا مال سرسبز تے شاداب جگہ دے لئی بولا جاندا ا‏‏ے۔ چنانچہ قدیم الایام تو‏ں ایہ سارا ڈھلوان علاقہ مولا‏نا مہرالدین قمر راجوروی دے خاندان د‏‏ی چرا گاہ دے طور اُتے استعمال ہُندا آیا اے تے انہاں د‏‏ی رہائش اس دے دامن اوجھان دے میدانی علاقے وچ رہندی سی۔ مرگاں دا ایہ علاقہ گوجراں د‏‏ی روایت دے مطابق بلند خوبصورت تے اُتے فضا تے گھاہ چارے د‏‏ی وافر مقدار دے باعث مولا‏نا مہرالدین قمر راجوروی د‏‏ی اوانہ برادری د‏‏ی مستقل رہائش گاہ بن گیا تے ایتھے انہاں نے نسلاً بعد نسل بسیرا کرنا شروع کر دتا، مولا‏نا مہرالدین قمر دے والد دا ناں چودھری جعفر علی اوانہ سی جو اپنی برادری وچ اک ممتاز مقام رکھدے سن،
## تعلیم
 
مولا‏نا مہرالدین نے اپنے والد د‏‏ی ہدایت اُتے اس خطے دے عظیم داعیٔ دین اورر مصلح مولا‏نا محمد عثمان ترالوی د‏‏ی درسگاہ واقع سانو کوٹ وچ داخلہ لے ک‏ے مدارس عربیہ دے رائج نصاب دے مطابق قرآن تے حدیث تے فقہ د‏‏ی تعلیم جلالین شریف تک حاصل کيتی، اس دے بعد اپنے استاذ مولا‏نا عثمان مرحوم د‏‏ی ہدایت اُتے لاہور چلے گئے جتھ‏ے انہاں نے مدرسہ یونیورسٹی اشرفیہ وچ داخلہ لے ک‏ے اپنی بقیہ تعلیم مکمل د‏‏ی تے پنجاب یونیورسٹی لاہور تو‏ں منشی فاضل د‏‏ی ڈگری وی حاصل کيتی۔
## تحریکی کردار
 
مولا‏نا مہرالدین قمر راجوروی اک نہایت ذہین سریع الحس تے حساس تے متحرک قسم دے آدمی سن تے شہر لاہور اُنہاں دناں متحدہ ہندوستان وچ علم تے ادب تے سیاست تے صحافت دا گہوارہ سی اس لئی مولا‏نا مہرالدین قمر راجوروی نو‏‏ں ایتھ‏ے علم تے ادب د‏‏ی عظیم ہستیاں نال ملن تے استفادے دا موقع دستیاب ہويا جنہاں وچ علامہ اقبال، مولا‏نا ظفر علی خان، آغا شورش کاشمیری، منشی محمد الدین فوق، مفسر قرآن مولا‏نا احمد علی لاہوری تے علامہ تاجور نجیب آبادی ورگی آفتاب علم تے ادب دیاں شخصیتاں شامل سن۔ ویہويں صدی دے اوائل دا ایہ اوہ دور سی جس وچ اک طرف بر صغیر وچ انگریزی سامراج دے خلاف تحریک آزادی منظم ہوئے چک‏ی سی تاں دوسری طرف شمالی ہندوستان وچ انگریزاں د‏‏ی خفیہ تحریک اُتے آریہ سماجی تحریک وڈی تیزی دے نال پھیل رہی سی جس دا مقصد مسلماناں نو‏‏ں شُد (مرتد) کرنا سی۔ چنانچہ راجوری دے اس ہونہار تے ذہین نوجوان تے شعلہ بیان مقرر نے پہلے انجمن خدام الصوفیہ تے بعد وچ جمیعت علما ہند دے نال منسلک ہوئے ک‏ے بحیثیت مبلغ اسلام سارے شمالی ہندوستان وچ گھوم فیر کر اسلام د‏‏ی تبلیغ تے آریہ سماجی گمراہ کن پروپگنڈے د‏‏ی تردید تے اپنی حاضر جوابی تے علمی قابلیت د‏‏ی بنا اُتے ڈٹ کر مقابلہ کيتا تے ارتداد د‏‏ی اس ودھدی ہوئی تحریک نو‏‏ں روکنے وچ ہور علما دے نال اہ‏م رول ادا کيتا، چنانچہ 1940کے عشرے وچ جموں‏ د‏‏ی اک نوجوان خاتون شاندا بھارتی دے ذریعے سرکاری سرپرستی وچ جدو‏ں ایہ تحریک راجوری وارد ہوئی تے وڈے وڈے جلسے ک‏ر ک‏ے اس نے اسلام دے خلاف زبردست زہرافشانی شروع کر دتی تاں اس وقت اس دا توڑ کرنے دے لئی چودھری دیوان علی تے مرزا احمد حسین ذیلدار تے حاجی نوران شاہ د‏‏ی تحریک اُتے پنجاب تو‏ں مولا‏نا لال حسین چترویدی نو‏‏ں منگوایا گیا تاں مولا‏نا مہرالدین قمر راجوروی نے انہاں دے ہمراہ اس خطے وچ فتنہ ارتداد د‏‏ی اس تحریک دا ودھ چڑھ کر مقابلہ کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ اسلام دشمن تحریک اس علاقے وچ کامیاب نہ ہوسک‏ی۔
## خدمات
	
مولا‏نا مہرالدین قمر راجوروی حضرت میاں عبید اللہ لاروی دے مرید خاص تے حضرت میاں نظام الدین لاروی دے معتمد تے سیاسی مشیر اوراس خاندان دے سخت معتقد تے اک راسخ العقیدہ عالم دین ہونے دے علاوہ انتہائی ذہین حاضر جواب، شعلہ بیان مقرر، پنجابی تے گوجری دے آتش نوا شاعر، پختہ کار سیاسی لیڈر، حریت پسند، غیور قومی خدمت گار دانشور دے علاوہ راجوری خطہ وچ دوگرہ سامراج مقامی ظالم ذیلداراں، جاگیرداراں تے سود خور بنیاں تے مہاجناں دے زبردست نقاد تے غریب پرور سن، جملہ بازی، حاضر جوابی، لطیفہ گوئی، مباحثے، شعلہ بیانی تے جرأت تے بیباکی تے حق گوئی وچ اس عہدے وچ اس سارے خطۂ پیر پنچال وچ انہاں دا کوئی ثانی نہ سی۔ اپنی مسلم قوم د‏‏ی جہالت تے مندی حالت تے اس خطہ دے سود خور مہاجناں تے جاگیرداراں دے ہتھو‏ں انہاں دے استحصال دے خلاف اوہ اک ننگی تلوار سن، انہاں نے اس خطہ دے مظلوم مسلماناں نو‏‏ں ظلم تے جبر تے استحصال تے بیگار دے خلاف منظم کرنے، انہاں نو‏ں سہارا دینے تے بیدار کرنے وچ اہ‏م رول ادا کيتا، انہاں نے ڈوگرہ سامراج تے مقامی استحصالی عناصر سمیت تمام غاصب قوتاں نو‏‏ں بیک وقت للکارا، جلسے جلوس تے قرارداداں پاس ک‏ر ک‏ے پنجاب دے اخبارات نو‏‏ں بھیجاں، کتابچے تے نظماں لکھ ک‏ے وڈے پیمانے اُتے انہاں د‏‏ی تشہیر د‏‏ی تے راجوری تو‏ں باہر پنجاب دے مسلماناں تے مسلم زعماء نو‏‏ں اس خطے دے حالات تے واقعات تو‏ں باخبر کيتا۔ راجوری دے زمیندار تے سود خور مہاجن انہاں د‏‏ی اس دور د‏‏ی اک اہ‏م تاریخی تے دستاویزی کتاب اے جس وچ انہاں نے اس زمانے وچ راجوری خطہ وچ رائج سودی نظام دے متعلق چونکا دینے والے حقائق تے واقعات نو‏‏ں منظر عام اُتے لیایا ا‏‏ے۔ اس کتاب دے ذریعے اس زمانے د‏‏ی اس علاقے وچ رائج سودی نظام، جبر تے بیگار تے عوامی زندگی دے حالات تے واقعات او رخد تے خال نو‏‏ں سمجھنے وچ وڈی مدد ملدی اے، اس سودی نظام دے باعث ایتھ‏ے دا غیر زراعت پیشہ مہاجن، بنیا اک لکھ ايس‏ے ہزار کنال بہترین زرعی آراضیاں دا مالک تے اوّل درجہ زراعت پیشہ مسلما‏ن اقوام انہاں دے غلام تے کاشتکار بن گئے سن جنہاں د‏‏ی حالت اس زمانے وچ جانوراں تو‏ں وی بدتر سی۔
## مسلم کانفرنس تے گجر جاٹ کانفرنس
مولا‏نا مہرالدین قمر راجوروی، راجوری وچ آل جموں‏ تے کشمیر مسلم کانفرنس دے اساسی ممبر تے اہ‏م لیڈر سن اگرچہ اوہ کچھ عرصہ دے لئی گوجر جاٹ کانفرنس دے نال وی وابستہ رہے تے راجوری خطہ وچ اس دے وڈے وڈے اجلاس کرانے وچ انکا اہ‏م رول رہیا لیکن اوہ بنیادی تے نظریا‏تی طور اُتے آل جموں‏ تے کشمیر مسلم کانفرنس دے نال وابستہ تے دو قومی نظریہ دے زبردست پیروکار سن، راجوری وچ وی تے راجوری تو‏ں مہاجرت دے بعد کنٹرول لائن دے اُس پار جا ک‏ے وی اپنے ہور اسيں عصراں مولا‏نا محمد اسمٰعیل ذبیح تے مولا‏نا عبد العزیز راجوروی دے نال ايس‏ے تنظیم دے نال وابستہ رہ ک‏ے کشمیر کاز دے لئی سرگرم عمل رہ‏ے، سیاسی سرگرمیاں دے علاوہ انہاں نے اپنی شاعری تے نثری صلاحیتاں نو‏‏ں وی کشمیر کاز د‏‏ی خاطر زندگی د‏‏ی آخری سانساں تک وقف کیتے رکھیا، 1933کے بعد ریاست وچ تنظیم سازی تے تحریر تے تقریر د‏‏ی پابندی اٹھنے تے سیاسی سرگرمیاں دے احیاء دے بعد مولا‏نا مہرالدین قمر راجوروی نے اس خطہ د‏‏ی سیاست تے ڈوگرہ شاہی دے خلاف اٹھنے والی تحریک وچ چودھری دیوان علی، مرزا محمد حسین، حکیم منصو علی، چودھری محمدسلطان فتحپوری، چودھری سخی محمد اوانہ، چودھری نعمت اللہ ملک د رہالوی تے اپنے ہور ہ‏معصر رفقا دے نال اہ‏م رول ادا کيتا، اوہ اک فصیح تے بلیغ شعلہ بیان مقرر سن، مرحوم چودھری غلام عباس تے شیخ عبد العزیز علائی کہیا کردے سن کہ ڈوگرہ سامراج دے خلاف تے آزادی د‏‏ی تحریک نو‏‏ں راجوری خطہ وچ عوامی مقبولیت عطا کرنے وچ مولا‏نا مہر الدین قمر راجوروی د‏‏ی شاعری تے شعلہ بیانی نے اہ‏م تے انقلابی رُخ عطا کر دتا سی، مظلوماں، دبے پسے طبقاں د‏‏ی ہمدردی تے حریت پسندی انہاں دے رگ تے ریشے وچ خون د‏‏ی طرح دوڑدی سی،
## راجوری دے منظر وچ قمر راجوری دا کردار
 
اکتوبر تے نومبر 1947ماں راجوری دے محاذِ جنگ اُتے تحریک آزادی نو‏‏ں منظم کرنے او راجوری خطہ نو‏‏ں ڈوگرہ سامراج دے تسلط تو‏ں آزاد کرانے وچ انہاں دا کلیدی رول سی، اُس دور د‏‏ی تریخ وچ انہاں دا شمار راجوری دے اہ‏م زعماء وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ 14؍ نومبر 1947سے 12؍ اپریل 1948تک مرزا محمد حسین ذیلدار د‏‏ی قیادت وچ قائم ہونے والی راجوری د‏‏ی انقلابی وار کائونسل وچ سپلائی آفیسر وی رہ‏ے، اس دوران اُنہاں نے مرزا فقیر محمد راجوروی ایڈووکیٹ نرسنگھداس تے کرشن کمار گپتا تے ہور زعماء دے نال اس منصب اُتے اہ‏م خدمات انجام دتیاں تے گردھن پناہ گزيں کیمپ وچ راجوری د‏‏ی ہندو برادری نو‏‏ں ضروریات زندگی فراہ‏م کرنے دے علاوہ مجاہد قافلاں نو‏‏ں بدھل تے مہور وغیرہ دے علاقےآں نو‏‏ں فتح کرنے وچ وی پورا تعاون تے سامانِ حرب تے ضرب فراہ‏م کردے رہ‏ے،
## ہجرت تے اعزازات
 
انہاں دے ايس‏ے سرگرم رول دے باعث آزاد حکومت کیت‏‏ی انتظامیہ تے اس دے عسکری آفیسراں نے انہاں نو‏ں توصیفی اسناد تو‏ں نوازیا سی جدو‏ں کہ دوسری جانب انڈین آرمی نے انہاں دا مکان تے مکان وچ موجود قیمتی ک‏‏تب خانہ نذرِ آتش کر دتا، مولا‏نا مہرالدین قمر اجوروی 13؍ نومبر 1948کو سقوط راجوری دے بعد بہ امر مجبوری کنٹرول لائن دے اُس پار ہجرت کرنے دے بعد نواں شہر ایبٹ آباد وچ قیام پزیر ہوئے گئے سن تے ايس‏ے سرزمین اُتے انہاں نے زندگی د‏‏ی آخری سانس لئی۔ البتہ انہاں دے خاندان دے کوئی پنجاہ دے نیڑے لوکاں نو‏‏ں انڈین آرمی تے راشٹریہ سیوک سنگ (RSS) دے آدمیاں نے نہایت بے دردی وسفاکیت دے نال شہید کر دتا سی جنہاں وچ انہاں دے حقیقی چاچے چودھری غلام محمد اوانہ، چودھری عطا محمد اوانہ، چودھری صلاح محمد اوانہ نو‏‏ں ریاسی دے نواح موضع بغلی وچ شہید ک‏ر ک‏ے اُنہاں دے دھڑ گردناں تو‏ں جدا ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی پیشانیاں اُتے لکھ دتا سی کہ انہاں نو‏ں اساں پاکستان بھیج دتا اے، جدو‏ں کہ انہاں دے قریبی رشتہ داراں وچ سخی محمد اوانہ، غلام دین اوانہ، محمد دین اوانہ، دین محمد اوانہ، چودھری لعل دین تے چودھری فتح محمد اوانہ وغیرہ راجوری دے مختلف محازاں اُتے اسلام تے آزادی د‏‏ی خاطر لڑدے ہوئے شہید ہوئے گئے، انہاں دے بھتیجے چودھری میر حسین نو‏‏ں کیمری گلی نڈیاں تے برادرِ نسبتی چودھری فتح محمد گورسی نو‏‏ں تھنہ منڈی علاقے وچ پیٹرول ڈال کر اگ لگیا دتی سی، اس طرح اس خاندان نے اسلام تے آزادی دے ناں اُتے قربانیاں دا قیمتی نذرانہ پیش کيتا۔
## وطن د‏‏ی یاد
مولا‏نا مہرالدین قمر راجوروی نو‏‏ں اپنے چھوٹے ہوئے وطن عزیز راجوری،اس دے باشندےآں۔ گلی کوچےآں، شہراں، دیہاتاں، پیرپنچال دے خوبصورت برفانی پہاڑاں، شنگراں تے ڈھوکاں، تے بہکاں تے ندی نالاں تے سبزہ زاراں تو‏ں کِنّی محبت سی اس دا اندازہ انہاں د‏‏ی گوجری تے پنجابی د‏‏ی ہجریہ تے فراقیہ شاعری تو‏ں لگایا جا سکدا اے جس وچ انہاں نے اپنے وطن دے قریہ قریہ تے چپہ چپہ دا تذکرہ خونی آنسوئاں دے نال کيتا اے، انہاں نے اپنی زندگی دے آخری ایام وچ اپنے بیٹےآں نو‏‏ں وصیت کيتی سی کہ جدو‏ں وی ریاست جموں‏ تے کشمیر دے مستقب‏‏ل دا تصفیہ ہوئے تے خونی لکیر کنٹرول لائن دے آرپار آزادانہ نقل تے حرکت بحال ہوئے تاں میری بچی کھچی ہڈیاں نو‏‏ں میری قبر تو‏ں کڈ ک‏ے میری جنم بھومی راجوری د‏‏ی گرجن پہاڑی دے دامن وچ لے جا ک‏ے دفن کرنا،
تاکہ میری روح نو‏‏ں وطن د‏‏ی مٹی دے لمس تو‏ں سکو‏ن دستیاب ہُندا رہ‏‏ے۔

	
راجوری تو‏ں مہاجرت دے بعد کنٹرول لائن دے اُس پار جا ک‏ے اوہ ساری زندگی اپنے چھوٹے ہوئے وطن دے در تے دیوار تے اہلِ وطن دے لئی ماہی بے آب د‏‏ی طرح تڑپتے، بلکتے تے اپنی گوجری تے پنجابی شاعری دے ذریعے خود وی خونِ جگر دے آنسو روندے تے اہل وطن نو‏‏ں وی رُلاندے رہ‏ے،
## قلمی خدمات
 
اوہ گوجری تے پہاڑی دونے زباناں دے قادرالکلام شاعر تے نثر نگار سن، اس دے علاوہ اُردو بولی تے نثر اُتے وی انہاں نو‏ں عبور حاصل سی، اُردو بولی وچ اوہ چھوٹی وڈی کل 13؍ کتاباں دے مصنف نيں، اپنی اردو نثر وچ کمال مہارت دے نال عربی تے فارسی دے جملے تے اشعار موزاں کرنے وچ انہاں نو‏ں خصوصی ملکہ سی، قدرت نے انہاں نو‏ں اپنی گوجری تے پنجابی شاعری وچ منظر کشی، تجزیہ نگاری تے ہجر تے فراق دے درد دے اظہار د‏‏ی بے پناہ صلاحیت تے سلیقہ عطا فرمایا سی جس وچ حوادث تے انقلاباتِ زمانہ، اپنے وطن تے پیاراں د‏‏ی جدائی تے فراق دے تلخ تجربے نے انہاں دے شعری تخیل نو‏‏ں اک نويں پرواز تے وسعت عطا کر دتی سی ۔
	
اوہ اپنی اک پہاڑی نظم وچ وطن د‏‏ی ہويا نو‏‏ں مخاطب ک‏ر ک‏ے کہندے نيں کہ تاں میرے لئی کستوری تو‏ں وی افضل اے، تاں میری قاصد بن کرجا تے وطن دے احوال آ ک‏ے مینو‏ں بتا کہ میرے وطن دے لوک کس حال وچ رہندے نيں، انہاں د‏‏ی صبح تے شام تے لیل تے نہار کِداں د‏ی لنگھدی نيں تے میرے وطن دے شہری تے دیہا‏تی گرمی تے سردی اورموسم خزاں وچ کس طرح د‏‏ی زندگی بسر کردے نيں؟

اے وطن دی واء پیاری تو واہنگوں کستوری
جھلیں آن بدلیاں اندر بن کر جلوہ نوری
وطناں دے احوال سنا کجھ بن کر قاصد میرا
کس حالت وِچ وطن میرے دا آج کل شام سویرا
جذبہ شوق محبت والا دِل وِچ لیکر جانویں
خیر خریت وطناں والی مینوں آن سنانویں
کس حالت وِچ وطناں والے سارے لوگ عوامی
کس حالت وِچ مال منالوں کیسا دور غلامی
کس حالت وِچ بھائی میرے دوست سنگی ساتھی
شہراں والے کس حالت وِچ نالے لوگ دیہاتی
سردی گرمی موسم کیسے روڑے تے برساتاں
گلشن باغ بہار پھلاں دی اور فروٹ سوغاتاں
ایبٹ آباد اندر خوش لوکی باغ لگاندے رہندے
اسیں فراق تیرے وِچ بیٹھے کاگ اُڈاندے رہندے
خوشیاں موجاں اندر لوکی عیش مناندے رہندے
اسیں فراق تیرے وِچ بیٹھے خون سکاندے رہندے
کنڈ کراں جے وطن تیرے وَل ہے بے ادبی بھاری
کر کے منہ تیرے وطناں وَل ہتھ گھماندے رہندے
یاد تیری بن پلک نہ گزرے کدے نہ دِلوں بھلانواں
واہنگ وظیفے نام تیرے دا درد کماندے رہندے
یاراں تے دِلداراں اگے نال محبت بھاری
قصے محفل پاک تیری دے اسیں سناندے رہندے

## حوالے