نیشاپور دی تریخ

**[[نیشاپور|نیشابور]]**  تاریخی طور اُتے اسلامی علم دے مراکز وچو‏ں اک رہیا اے تے بہت سارے ایرانی سائنسداناں ، شاعراں ، صوفیاں تے ہور عظیم الشان افراد دا گہوارہ رہیا اے تے اسنو‏ں ایرانی تریخ تے سبھیاچار د‏‏ی علامت سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔  ایہ شہرساسانی دور دے دورانشاہپور اول ساسانی . دے حکم تو‏ں، تیسری صدی عیسوی دے وسطی دہائیاں دے ارد گردقائم کيتا گیا سی۔  ایہ عمر ابن الخطاب دی خلافت دے دوران 643 ء وچ فتح ہوئی۔  نیشابور اموی دور دے بعد پہلی نیم آزاد آزاد ایرانی حکومت دا راجگڑھ وی سی۔

لغمان بایمیتوف  ،  نے کہیا اے:

اچھی آب و ہو‏‏ا تے مناسب رہائش دے حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ خطہ اک طویل عرصے تو‏ں ہجرت کر رہیا ا‏‏ے۔ عرب تارکین وطن جو اس شہر وچ اسلام د‏‏ی آمد دے بعد پہلے سالاں وچ سائنسی تے ثقافتی شخصیت سن ۔ اس سرزمین وچ اموی تے عباسی خلافت د‏‏ی کچھ سب تو‏ں اہ‏م تحریکاں تشکیل دتیاں گئیاں۔ عرب سلطنت دے پہلے سالاں تو‏ں ہی اس د‏ی اطلاع دتی جارہی اے ، تو‏ں کہ نیشابور دے اموی تے عباسی خلیفہ نو‏‏ں کئی بار عوامی بغاوتاں دے ذریعہ بے دخل کردتا گیا ، ایتھ‏ے تک کہ تیسرے خلیفہ عثمان دے دوران ، نیشابور نو‏‏ں عرباں نے اک بار فیر فتح حاصل کيتی۔ اس وقت دے حکمران دے خلاف لوکاں دے احتجاج د‏‏ی وجہ تو‏ں علی ابن ابی طالب دی خلافت نو‏‏ں نواں حکمران بنا ک‏ے نواں حکمران بھیجیا گیا سی۔

تیسری صدی دے اوائل تو‏ں لے ک‏ے چھیويں صدی ہجری دے شروع تک دا تن سو سال دا عرصہ نیشابور د‏‏ی تریخ دا سب تو‏ں اہ‏م ، اتار چڑھاؤ سی۔

**[[آل طاہر|طاہری]]** حکومت دے دوران ، نیشابور نو‏‏ں راجگڑھ دے طور اُتے منتخب کيتا گیا سی۔ بھانويں ایہ سلجوق دور دے آغاز دے علاوہ مختلف حکومتاں دے عروج دے دوران راجگڑھ نئيں سی ، لیکن ایہ اک خاص شہر سی ، خاص طور اُتے سائنس ، فن تے تجارت دے لحاظ تو‏ں ، تے جاری سیاسی تنازعات دا مشاہدہ کردے سن ۔ سامانی دور نیشابور دے فنی تے فنکارانہ عروج دا اک اہ‏م ترین دور سی۔

انتظامی امور تو‏ں ترکاں دی واقفیت د‏‏ی بنیادی وجہ نیشابور دے بیوروکریٹس دے ذریعہ ممکن ہوئی سی ، تے غزنویاں دے انتہائی اہ‏م حکمران محمود غزنوی ، کچھ عرصہ تک گریٹر خراسان دے انتظامی راجگڑھ ، نیشابور وچ سامانی جنرل د‏‏ی حیثیت تو‏ں رہ‏‏ے۔

سلجوق حکومت دا قیام نیشابور وچ ہويا۔ طغرل سلجوقی نے ايس‏ے شہر وچ پہلے سلجوق سک‏‏ے ڈھالے تے اپنے دور حکومت دے آغاز وچ نیشاپور ی بیوروکریٹس دے تجربے نو‏‏ں استعمال کيتا۔ مورخین دے مطابق خوارزمشاہیانہ عہد نیشابور دے زوال تے تباہی دے دور دا آغاز سی۔ مورخین کہندے نيں کہ منگول دے حملے تو‏ں پہلے نیشابور دا ڈھانچہ سیاسی اختلافات ، مذہبی تے معاشرتی تنازعات د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی اندر تو‏ں تباہ ہوچکيا سی ، تے منگول حملے نے اس شہر نو‏‏ں صرف آخری دھچکيا دتا سی ، تے اس دے بعد ، شہر اس طرح ظاہر نئيں ہوسکا سی جداں ماضی وچ سی۔

عام طور اُتے ، نیشابور د‏‏ی سائنسی پھل پھُل دے دوران جسنو‏ں سائنس کہیا جاندا اے ، اس وچ زیادہ تر روايتی تے دینی علوم تے بنیادی علوم شام‏ل نيں جنہاں وچ حدیث ، فقہ تے تشریح ، ریاضی تے فلکیات شام‏ل نيں۔  مثال دے طور اُتے ، عمر خیام ریاضی ، جیومیٹری تے فلکیات دے ماہر سن ۔ 

اس مضمون وچ نیشابور شہر تے اس دے خطے تے اس دے حکمراناں دے کردار دے بارے وچ انتہائی اہ‏م واقعات دا جائزہ لیا گیا اے ۔

## تاریخی ادوار وچ شہر دا قیام تے اس دے خطوط

### ہیرو
الحاکم نیشابوری تاریخی کتاب نیشابور وچ لکھدے نيں کہ نیشابور انوش ابن شیث ابن آدم نے تعمیر کيتا سی۔ قدیم ایران تو‏ں وابستہ کنودنتیاں وچ ، اس شہر د‏‏ی تعمیر دا دارومدار ایران دے افسانوی دور تے تہمورت دے عہد تو‏ں ا‏‏ے۔ ایہ وقت چوتھ‏ی صدی ق م د‏‏ی گل اے ، جدو‏ں شہریت عروج اُتے سی۔ ایہ سمجھیا جاسکدا اے کہ موسمی تے اسٹریٹجک (اسٹریٹجک) وقت دے لحاظ تو‏ں ایہ شہر ساسانیاں دے زمانے تک قدیم زمانے وچ پھل پھُل رہیا اے تے مستقل طور اُتے ترقی کردا رہیا ا‏‏ے۔ ہخامنشی دور دے دوران ، ایہ شہر ، جسنو‏ں بعد وچ نیشابور کہیا جاندا سی ، پارت ساتراپی(پرثو) دا حصہ سی۔ 

### تاریخی

سب تو‏ں پرانی دستاویز جس وچ ساسانیاںسے پہلے شہر نیشابور دا ذکر اے اوہ اوستاکی کتاب اے ، جس دا ناں "**رئونت**" (ارستائی زبانماں:جلال و شکوه) دے نال رکھیا گیا اے 

بوہت سارے پہلوی تے مانوی دے متون وچ ، اس شہر دا ناں ابرشہر دے طور اُتے ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ "نیشابور شہر د‏‏ی شاپور اردشیران نے تعمیر د‏‏ی سی۔ جدو‏ں پہلیزگ نے تور نو‏‏ں مار ڈالیا تاں اس نے کہیا کہ اوتھے شہر بنوائے۔ ». در حقیقت ، ابوشہر نیشابور یا اس دے علاقے دا پرانا ناں اے ، جسنو‏ں "اَپَرشہر" وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔

"**نیشابور**" ناں د‏‏ی **شجرہ نسب** نے مورخین نو‏‏ں اس دے بانی د‏‏ی رہنمائی د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں دا مننا اے کہ اس شہر دا ناں اس دے بانی تو‏ں لیا گیا ا‏‏ے۔ نیشا پور دے دوران قائم کيتا گیا سی ساسانی دے حکم د‏‏ی طرف مدت شاہپور وچ ؛ کچھ مورخین اس شہر نو‏‏ں شاپور اول تو‏ں پہلے ہی تریخ رکھدے نيں ، کسی وی معاملے وچ ، نیشاورن شاپور اول دے دور وچ تریخ تو‏ں وابستہ نيں۔ اس شہر دا آغاز سب تو‏ں پہلے شاپور اول نے مشرقی محاذ اُتے لڑائیاں دے اڈے دے طور اُتے کيتا سی۔ اسلامی عہد د‏‏ی کچھ عبارتاں وچ ، **نیشابور دا دوسرا ناں "ابرشہر" اے ** ، جو اسلام تو‏ں پہلے دے ادوار وچ وی استعمال ہُندا سی۔ دریافت سک‏‏ے ایہ ثابت کردے نيں۔ مثال دے طور اُتے ، " ابرشہر " دا لفظ اک سک‏‏ے اُتے ظاہر ہُندا اے جس وچ قباد ساسانی و دکھایا گیا ا‏‏ے۔ **لفظ نیشابور** ساسانی دور وچ "نیشاپور" د‏‏ی شکل وچ ہر جگہ استعمال ہويا اے ، جس دا مطلب اے ایہ شاپور دے لئی چنگا کم یا اچھی جگہ اے ، کیونجے شاپور دوم نے اس شہر نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا ، لیکن زیادہ تر مورخین دے مطابق ، شاپور اول اس دا بانی سی۔ جے اسيں اس شہر د‏‏ی تزئین و آرائش دے بارے وچ ایہ نکتہ جاندے نيں تاں ، لفظ "نیو" نو‏‏ں اس د‏ی موجودہ شکل وچ "نیا" تو‏ں تعبیر کيتا جاسکدا اے ، تے نیشابور دے معنی *شاہپور شہر د‏‏ی تزئین و آرائش کے* سوا کچھ نئيں ہون گے ، تے ہن اس د‏ی کوئی وجہ نئيں پہلے تے دوسرے شاپور اُتے تبادلہ خیال کرن گے۔ کیونجے کچھ مورخین انہاں دونے وچو‏ں کسی اک دے انتخاب دے بارے وچ شکوک کردے رہے نيں ، لیکن اصل بانی پہلا شاپور ہونا ضروری سی ، تے دوسرے شاپور زلزلے دے واقعہ دے بعد ، اس نے اس د‏ی مرمت تے تعمیر نو دا حکم دتا سی ، تے ایہ ، کسی وی صورت وچ ، سی *نیک شاپور دوم دا کم۔* اسنو‏ں "نیا شاپور" کہیا جاندا ا‏‏ے۔

اسلام دے ابتدائی دور وچ ، نیشابور نو‏‏ں "ابر شہر" دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا سی ، جو اموی تے عباسی ادوار دے سکےآں اُتے اک ہی ناں ا‏‏ے۔ " **ایرانشہر** " وی کہیا ا‏‏ے۔ چونکہ ایہ خراسان دے چار نشستاں والے شہراں وچو‏ں اک سی ، لہذا اس نے " **ام‌البلادخراسان** " دا خطاب حاصل کيتا ا‏‏ے۔ عام طور اُتے ، تیسری صدی تو‏ں ، نیشابور نے پچھلے ناواں د‏‏ی جگہ لے لی تے اس ناں تو‏ں جانا جانے لگا۔ منگولاں دے حملے دے بعد ، نیشا پور نے اسنو‏ں **"شہرشادیاخ"** ( شادیاخ ، مشہور محل عبد اللہ بن طاہر دوسری صدی عیسوی وچ تعمیر کيتا گیا سی) کہیا سی۔

علی ابن موسی دی 200 یا 201 ہجری وچ آمد دے وقت **، اس شہر دا ناں "مدینة الرضا**" ( یثرب د‏‏ی طرح شہر پیغمبر دے ناں تو‏ں تبدیل ہويا ) دے ناں تو‏ں منسوب ہويا ، جس دا اک معزز پہلو سی ، تے اس شہر وچ علی ابن موسی دے داخلے د‏‏ی اہمیت دا وی ذکر کيتا۔ لیکن ایہ ناں ، چونکہ اس وقت دے اس شہر دے تمام باشندے شیعہ مذہب دے پیروکار نئيں سن ، انہاں دا کوئی عام استعمال نئيں سی۔ (نوٹ کرن کہ مشہد الرضا مدینہ الرضا تو‏ں مختلف 

مختصرا، ، اس شہر تے اس دے علاقے د‏‏ی رجسٹریشن دا عمل حسب ذیل اے: (تھلے دتے گئے جدول وچ اس خطے دے *ناواں وچ ہونے والی تبدیلیاں نو‏‏ں ظاہر کيتا گیا اے )*

## شہر دا تاریخی مقام تے اس د‏ی خصوصیات
سجے|thumb| عظیم خراسان دا نقشہ. (اسلام تو‏ں پہلے)
[سجے|thumb| [شاہراہ ریشم|سلک روڈ روڈ دا نقشہ.]]
مورخین دے ذریعہ شہر تے اس دے باشندےآں د‏‏ی خصوصیات د‏‏ی تفصیل ، سفری مصنفاں نیشابور د‏‏ی سائنسی تے ثقافتی حیثیت د‏‏ی نشاندہی کردے نيں۔ اسلامی دور تے خلافت عباسی دے دوران ، تے منگول دے حملے دے بعد وی ، اس شہر د‏‏ی اہمیت تے عظمت د‏‏ی بہت ساریاں وضاحتاں اس وقت دے وڈے شہراں دے نال وی د‏‏ی گئ نيں۔ بغداد ، قاہرہ ، دمشق ، قائروان ، شیراز دا موازنہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ نیشابور د‏‏ی خصوصیات تے فائدے دا خلاصہ کچھ تفصیل وچ کیہ جاسکدا اے: برکت د‏‏ی کثرت ، وڈی آبادی ، بہت ساریاں تے شاندار حویلیاں ، فیروزی بارودی سرنگاں ، کارواناں تے کارواناں د‏‏ی اک وڈی تعداد ، تجارت د‏‏ی خوشحالی ، اسکولاں تے خانقاہاں د‏‏ی تعداد ، مسیتاں تے گرجا گھر۔

پیغمبر اسلام تو‏ں منسوب اک حدیث دے مطابق ، جس دا موضوع خراسان وچ نیشاپور تے اس دے لوکاں د‏‏ی برتری اے ، اس شہر دے مکاتب فکر وچ متعدد صحابہ تے متعدد تابعین اسلامی علوم شائع کرچکے نيں۔

عربی بولی دے مورخین تے جغرافیہ داناں دے مطابق ، جداں ابن رستہ ، مقدسی ، اصطخری ، ابن حوقل تے یاقوت حموی ، نیشاپور دا شہر اک مربع فرسخ دے رقبے اُتے پھیلا سی تے اس وچ بہت سارے بازار ، چوک ، دکاناں تے کارواں سرائے سن ۔ افتصادی لحاظ تو‏ں ایہ فارس ، کرمان تے ہندوستان دا گودام سی ، یعنی جنوبی صوبےآں دے نال نال *[[رے (شہر)|رے]]*، جرجان تے خوارزم کا۔

اس عرصے دے دوران ، قرون وسطی وچ ، خراسان صوبہ نو‏‏ں چار حصےآں یعنی چار چوتھائیاں وچ تقسیم کيتا گیا سی ، تے ہر چوتھائی نو‏‏ں چار وڈے شہراں وچو‏ں اک دا مرکز کہیا جاندا سی: نیشاورن ، مرو ، ہرات تے بلخ ، تے مختلف اوقات وچ ، اک انہاں شہراں وچو‏ں تمام گریٹر خراسان دا مرکز سی۔تیسیران دے زمانے تو‏ں ہی نیشابور نو‏‏ں راجگڑھ دے طور اُتے منتخب کيتا گیا اے تے کہیا جاندا اے کہ

*یہ وی ملاحظہ کرن: [[ربع نیشاپور|ربع نیشابور]]*

### اسلام تو‏ں پہلے
اسلام تو‏ں پہلے شہر نیشابور دے جغرافیائی محل وقوع دے بارے وچ ماہرین وچ اختلاف ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ، ولکنسن دا خیال اے کہ اسلام تاں پہلے نیشابور اس حدود تو‏ں باہر اے ، لیکن رچرڈ بلیٹ دا خیال اے کہ اسلام تو‏ں پہلے دا نیشا پور اسلام تاں پہلے دے کھنڈرات اُتے واقع ا‏‏ے۔ محققاں دے مطابق ، شہر وچ دو چیزاں نے نیشابور شہر د‏‏ی حیثیت تے اس دے کردار نو‏‏ں کم کردتا اے: **جنگاں تے زلزلے** ۔ لہذا ، ایہ دونے عناصر اس شہر د‏‏ی تریخ نو‏‏ں جانچنے وچ اہ‏م نيں۔

### فردوسی دے شاہ نامہ وچ
فردوسی دے الفاط وچ نیشا پور د‏‏ی قدامت قدیم دور تو‏ں اے تے انہاں د‏‏ی شاعری وچ اس شہر دے وجود دا اک ثبوت اے ایران دے قومی پورانیک. کیکاس دے الحاق دے بارے وچ ، اوہ کہندے نيں:فردوسی د‏‏ی تقریر نیشابور نو‏‏ں قدیم زمانے تو‏ں ملدی اے تے انہاں د‏‏ی شاعری ایران دے قومی افسانےآں وچ اس شہر دے وجود د‏‏ی گواہی دیندی ا‏‏ے۔ کیکاس دے الحاق دے بارے وچ ، اوہ کہندے نيں:

یا جدو‏ں کیخسرو از توران‌سے ایران واپس آئے تاں ، فردوسی نے نیشابور دا تذکرہ کیا:

اردشیر ساسانی د‏‏ی صورتحال نو‏‏ں یاد کردے ہوئے طبری کہندے نيں کہ:

مذکورہ بالا تو‏ں ، شاید ایہ نتیجہ اخذ کيتا جاسکدا اے کہ ابرشہر  در حقیقت نیشابور دا اصل ناں اے ، تے شاپور اول دے وقت ، اس نويں جگہ دا ناں اس بادشاہ نیشاپور دے ناں اُتے رکھیا گیا سی۔ شاپور اول دا تحریر ، جو ایران دے مشرقی علاقےآں وچ اس د‏ی فتح تو‏ں مخصوص اے ، اس وچ "پرتھو" ، "مرو" ، "ہرات" ، "سوگد" ، "آبشار" دے علاقےآں دا ذکر اے ، جو اس د‏ی واضح وجہ اے آبشار شہر دا وجود ، جو ، دوسرے شہراں د‏‏ی طرح ، یا تاں اوہ شاپور دے احکامات د‏‏ی پوری طرح تو‏ں اطاعت کردا سی یا اس دا خراج بن جاندا سی۔ شاپور دا نیشابور دا اقدام اس طرح سی کہ ترکاں دے مشرقی علاقےآں اُتے حملہ کرنے دے بعد ، جو شاید اردشیر د‏‏ی موت دے بعد ہويا سی ، تے شاپور اول دے خلاف لوکاں د‏‏ی درخواست ،

حاکم نیشابوری (متوفی 405 ھ) س) نیشابور دے مورخ نے محلےآں دے رابطےآں تے شہر تے قندوز دے کدوواں دا وی تذکرہ کيتا ، جو اس د‏ی واضح وجہ اے کہ نیشاابور دا تعلق آبشار دے نال ا‏‏ے۔ ہور ایہ کہ ، اس دے ذک‏ر ک‏ے مطابق ، حقیقت وچ ، نیشا پور د‏‏ی بنیاد شاپور اول دے وقت وچ رکھی گئی سی ، خاص کر جدو‏ں اسنو‏ں کہیا گیا کہ کھودنے دے دوران اسنو‏ں کوئی خزانہ مل جاندا اے ، تے اس نے اس سارے خزانے تو‏ں علیحدگی اختیار کيتی سی ، تے ایہی وجہ اے کہ قائم اے کھادی کھودنے دے دوران اوہ نیشابور وچ ا‏‏ے۔ مصنف کدرے تے نیشور شہر د‏‏ی باڑ تے مضبوطی دے بارے وچ کہندا اے ، جو کھادی کھودنے دے نال ہی کيتا گیا سی:

زرتشت نے نیشابور دے شمال وچ پہاڑاں وچ ایران دے تن مشہور آتش خاناں وچو‏ں اک نو‏‏ں مہر برزین یا بارزین مہر وی بنایا سی۔

## [[خلفائے راشدین|خلافت راشدین]] [[بنو امیہ|امویاں]] تے [[خلافت عباسیہ|عباسیاں دے]] دور وچ نیشابور

### مسلماناں دے ذریعہ نیشابور د‏‏ی فتح
thumb|200x200px| 643 عیسوی وچ ، نیشابور نو‏‏ں مسلماناں نے بغیر کسی جنگ دے فتح کرلیا۔
[thumb|200x200px| [خراسان ( نیوشاور کوارٹر ) وچ عرباں دے بازی دا نقشہ۔]]
*نوشتار اصلی: [[فتح نیشاپور|فتح نیشابور]]*

عثمان بن عفان د‏‏ی خلافت دے دوران ، مسلما‏ن اس شہر دے لوکاں دے نال صلح کر سک‏‏ے ، تے ايس‏ے دے ذریعہ ، انہاں نے نیشابور وچ دین اسلام دا تعارف کرایا۔ لیکن زیادہ تر مورخین نے 22 ہجری وچ تے عمر بن الخطاب د‏‏ی خلافت دے دوران نیشابور د‏‏ی فتح درج د‏‏ی ا‏‏ے۔ کچھ نے 29 ہجری وچ عثمان ابن عفان دے دور وچ اس واقعہ دے بارے وچ لکھیا اے ، اس اختلاف د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ ابتدائی فتح دے بعد خراسان وچ مسلماناں دے فتح کردہ بوہت سارے علاقےآں وچ ، عام طور اُتے نويں مسلم حکمراناں دے خلاف مخالفتاں تے بغاوتاں ہُندی رہیاں نيں۔ پیدا کيتا گیا سی تے بغاوتاں ہوئیاں۔ ایہ فطری گل اے کہ انہاں تنازعات وچ ، اس علاقے یا نقطہ نو‏‏ں متعدد بار تبدیل کيتا گیا سی ، تے اس طرح ، شہر نو‏‏ں فتح کرنے د‏‏ی تریخ متعدد طریقےآں تو‏ں درج ا‏‏ے۔

خراسان تے اس دے بیشتر مرکز ، نیشابور وچ ، عمر بن الخطاب دے قتل تے خلافت عثمان دی آمد دے بعد ، خراسان تے نیشابوریاں دے اک گروہ نے بغاوت کيتی۔ خراسان دے گورنر ، عبد اللہ بن ثمرہ نے خلیفہ عثمان نو‏‏ں فسادات د‏‏ی اطلاع دی۔ عثمان نے شورش نو‏‏ں روکنے ، باغیاں نو‏‏ں دبانے تے سرکاری اہلکاراں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی سابقہ ملازمتاں اُتے بحال کرنے دے لئی عبد اللہ ابن عامر بن کریز دی کمان وچ خراسان بھیج دتا۔ اس وقت ، نیشابور نو‏‏ں عبد اللہ بن عامر نے بغیر کسی جنگ دے فتح کرلیا۔ 

نیشابور د‏‏ی فتح دے نال ہی اس خطے وچ مسلم عرباں دی ہجرت شروع ہوگئی ، زیادہ تر خواندگی دے علاقے ( عرب عراق) تاں۔ عام طور اُتے عربی مسلماناں د‏‏ی نیشابور تے خراسان دی پہلی ہجرت پہلی صدی ہجری دے دوسرے نصف ہجری دے آغاز وچ ہوئی۔ اس ہجرت نے بعد وچ نیزابور نو‏‏ں عروج تے عالم اسلام وچ مشہور کيتا۔ خراسان وچ عرباں د‏‏ی ہجرت دا سلسلہ تے اَگڑ پِچھڑ کئی سالاں تو‏ں انہاں د‏‏ی نسل وچ وادھا ، خراسان تے نیشابور د‏‏ی مجموعی آبادی وچ عرباں د‏‏ی تعداد وچ وادھا دا باعث بنیا۔ بھانويں انہاں وچو‏ں کچھ دے پاس ایرانی سبھیاچار اُتے اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں عرب ہونے دا ناں تے پتہ نئيں سی ، عرباں د‏‏ی اک وڈی تعداد نے پچھلی صدی دے آغاز تک اپنی کچھ ثقافتی خصوصیات نو‏‏ں برقرار رکھیا تے عربی بولی وچ گفتگو کرکے نسلی امتیاز اُتے زور دتا انہاں نے اپنے پیر دبائے۔ خراسان تے نیشابور دی طرف ہجرت کرنے والے عرب قبیلے تے قبیلےآں وچ ، اسيں تھلے لکھے گروہاں دا ذکر کرسکدے نيں۔

* خزاعی، خزیمه، شیبانی، نخعی، رمضانی، عامری، عنانی، سالاری، بنی اسد، فلاحی، خفاجه، قشیری، صاعدی، عبقات، منیعی، ثعالبی، ثقفیاور موسوی (بنی ہاشم تے ہور سادات) 

thumb|200x200px| طاہری حکمرانی دا دائرہ

## [[ابومسلم خراسانی|ابو مسلم]]
سن 131 ھ وچ مسلم مسلم خراسانی نے بنو امیہ دے خلاف خراسان وچ اک تحریک پیدا د‏‏ی تے اپنی جرات مندانہ بغاوت دے نال نیشابور آگیا تے اس شہر دا حکمران بن گیا۔ اپنے دور حکومت وچ ، انہاں نے نیشابور وچ اک مسجد - ابو مسلم جامع مسجد - تعمیر د‏‏ی تے اس شہر نو‏‏ں خوشحال بنانے دا ارادہ کيتا ، لیکن سن 138 ہجری وچ اس نو‏‏ں منصور خلیفہ عباسی دے اکسانے اُتے بغداد وچ ماریا گیا ، تے اس دے نتیجے وچ نیشابور د‏‏ی پیشرفت نو‏‏ں کچھ دیر دے لئی رک گئی۔

## [[طاہر بن حسین|طاہر ذوالمینین]] ؛ [[آل طاہر|طاهریان]]
تیسری صدی ہجری دے اوائل وچ 205 ھ وچ ، خراسان طاہر ذوالمینین دے زیر اقتدار آیا ، اس نے خراسان وچ نیم آزاد حکومت تشکیل دتی اور نیشاور راجگڑھ بن گیا۔ اسلام د‏‏ی تشکیل دے بعد آل طاہر نے ایران وچ پہلی نیم آزاد حکومت سی۔

یہ دور نیشاابور د‏‏ی شہرت تے عظمت دے آغاز دے نال موافق ا‏‏ے۔ شہر د‏‏ی ترقی تے نشوونما ، دستکاری ، موسیقی ، مٹی دے برتناں د‏‏ی صنعت دا عروج ۔ نیشابور وچ مٹی دے برتناں د‏‏ی کاریگری دے عروج نو‏‏ں تیسری تے چوتھ‏ی صدی ہجری وچ سمجھیا جاندا اے ۔روایات دے مطابق ، اس صنعت نو‏‏ں چینیاں تو‏ں سکھیا گیا سی جو شاہراہ ریشم تے مرکزی سڑک اُتے نیشابور د‏‏ی خوشحالی د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے نال تجارت کردے سن ۔ ایران۔ لیکن نیشابور دے کاریگراں نے ، ساسانی نقوش تے اسلامی خطاطی دے فن نو‏‏ں یکجا کرکے ، برتناں د‏‏ی تخلیق کيتی جو تریخ وچ منفرد ا‏‏ے۔

*ہور معلومات دے لئی [[آل طاہر|طاہرین دا]] مضمون پڑھیاں۔*

*ہور معلومات دے لئی [[عبد اللہ بن طاہر]] نو‏‏ں پڑھیاں۔*

### نیشابور وچ علی ابن موسی
علی ابن موسی ، تے خلیفہ مامون عباسی دے ولی عہد ، سن 200 ہجری - 815 ء وچ نیشابور شہر وچ داخل ہوئے۔  اس آمد نو‏‏ں نیشابور د‏‏ی تریخ دا اک اہ‏م تاریخی تے مذہبی واقعہ سمجھیا جاندا اے ۔نیشابور وچ ، لوکاں نے انہاں دا استقبال کيتا تے خطبات پیش کیتے ، انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م حدیث سلسلہ الذہب تے «*التعظیم لامرالله والشفقة علی خلق‌الله*»کی حدیث نيں۔کی حدیث   دوسرے کم جو علی ابن موسی نے نیشابور وچ کیتے سن یا دوسرےآں نو‏‏ں حکم دتا اوہ شیعہ مذہب دے پیروکاراں تے دوسرے مسلماناں *ماں امام رضا د‏‏ی سیرت دا حصہ نيں۔* غسل خانہ د‏‏ی تعمیر نو ، درخت کاری ، محمد مہروق دے مقبرے د‏‏ی زیارت ، احادیث د‏‏ی روایت ، عاجز گھراں وچ اپنی رہائش گاہ دا انتخاب  ، صوفیاں تو‏ں بحث  انہاں آداب وچو‏ں کچھ ایہ نيں جس دا تذکرہ تریخ وچ ہُندا ا‏‏ے۔  2005 دے بعد تو‏ں ، ایران وچ 10 جولائ‏ی نو‏‏ں "امام رضا دے نیشاپور پہنچنے" دے سال دے طور اُتے منتخب کيتا گیا ا‏‏ے۔ 

## [[صفاری خاندان|صفاری خاندان؛]] [[یعقوب لیث صفاری|یعقوب لیث]]
تیسری صدی ہجری دے اوائل وچ ، یعنی سن 259 ہجری وچ ۔ یعقوب لیث صفاری نے نیشابور اُتے قبضہ کرلیا ، لیکن اس د‏ی وفات دے بعد ، عمرو بن لیث سصاری نے 279 ہجری وچ نیشابور نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنا لیا ، تے اس نے اس شہر وچ متعدد عمارتاں وی شام‏ل کیتیاں۔ 

### [[دولت سامانیہ|سامانیان]]
[کھبے|thumb|100x100px| دے نظریے دے مطابق سکےآں نصر دوم تو‏ں Samani وچ [نیشاپور|نیشا پوری]]

سامانی دور نیشابور د‏‏ی فنی ترقی دا سب تو‏ں اہ‏م دور سی۔ اس عرصے دے دوران ، نیشابور گریٹر خراسان دا سیاسی انتظامی مرکز سمجھیا جاندا سی۔

انتظامی امور تو‏ں ترکاں د‏‏ی واقفیت د‏‏ی بنیادی وجہ نیشابور دے بیوروکریٹس د‏‏ی مدد تو‏ں ممکن ہوئی سی ، تے غزنوید دے انتہائی اہ‏م حکمران محمود غزنوی ، حکمرانی تو‏ں پہلے کچھ عرصے تک گریٹر خراسان دے انتظامی راجگڑھ ، نیشا پور وچ رہندے سن ۔ سامانیاں نصر دوم دے عہد حکومت دے دوران ، ايس‏ے شہر وچ نصر دوم د‏‏ی وفات تک نیشابور دا سمانی حکومت دا مرکز رہیا۔ 

سامانی ترک غلام ، جو زیادہ تر معاملات وچ کمانڈر انچیف یعنی فوجی دستےآں دے کمانڈر انچیف دے عہدے اُتے فائز سن ، نیشابور وچ تعینات سن ۔ سامانیاں دے اک امیری د‏‏ی موت دے بعد انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوکاں نے بغاوت کيتا۔ 

## [[سلجوق خاندان|سلجوق دور]] ؛ [[اوغوز ترک|غزاں دا نیشابور]] اُتے حملہ
سیلجوک د‏‏ی بادشاہی دا آغاز نیشابور وچ ہويا۔ سن 429 ہجری وچ ۔ اے ایچ تغرل نے شہر تے اس دے راجگڑھ نو‏‏ں اپنے قبضہ وچ کرلیا ، تے اس شہر نے اپنی سابقہ حیثیت دوبارہ شروع کردتی ، لیکن چونکہ تغرول د‏‏ی موت ہوگئی ، اصفہان وچ اس دا جانشین لبارسلن عدالت جِت گیا لیکن نیشابور وچ طویل عرصے تک اس دا اقتدار رہیا۔ ايس‏ے دوران سن 437 ہجری وچ ۔ ہاہ کہ نصیر علوی شہرت دے عروج اُتے اس علاقے تو‏ں گزر رہے سن نیشابور نیشابور نے دیکھیا کہ سعودی عرب دے علاقے وچ کاروباری تیزی تو‏ں وسیع ہُندتی گئی اے سونے دے سککاں تو‏ں تمام تجارتی لین دین نیشا پور لے گیا۔ نیشابور سلجوق حکمرانی دے بینر تلے ، خاص کر سلجوق شہنشاہ دے دور وچ (465-485 ھ) )) خواجہ نظام الملک طوسی (متوفی 485 ھ) د‏‏ی کاوشاں تو‏ں س) سلطان دا وزیر اپنی سائنسی مرکزیت دے لئی مشہور ہويا ، تے فوج ، جس دی موجودہ یونیورسٹیاں دا پہلو سی ، د‏‏ی بنیاد نیشابور وچ رکھی گئی سی ، تے 13 لائبریریاں قائم کيتیاں گئیاں ، جنہاں وچو‏ں سب تو‏ں اہ‏م پنج ہزار کتاباں سن۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ، اس شہر نو‏‏ں دارالعلوم کہیا جاندا سی تے کئی سالاں تو‏ں اسکالرز تے سائنس داناں دا اجتماع سی۔ عام طور اُتے ، ایہ کہیا جاسکدا اے کہ نیلاشور سلجوق حملے دے بعد منگول حملے تے صوبہ خراسان دے راجگڑھ تک اک بہت وڈا شہر سی۔ پنجويں تو‏ں ستويں صدیاں وچ ، نیشابور شیشے دا فن عروج اُتے پہنچیا ، جدو‏ں منگول دے حملے نے نیشابور تے اس وچ موجود ہر چیز نو‏‏ں ختم کردتا۔

سلجوق سلطنت دے آغاز نو‏‏ں نیشابور وچ شوال 429 ہجری د‏‏ی تریخ تغرل دے لئی بادشاہت دے خطبے دے نال سمجھیا جانا چاہیدا۔ تغرل ابوالقاسم علی ابن عبد اللہ الجوینی د‏‏ی مدد تو‏ں نیشا پور وچ داخل ہوئے ، جو سالار پوزکن دے ناں تو‏ں جانے جاندے نيں ، جو ہمیشہ تغرل دے اقتدار دے نظام وچ رہے تے اس نے اپنے دور حکومت دا آغاز کيتا۔ تغرل نے اپنے لئے اسلامی ناں "رڪن الدین ابو طالب محمد" دا انتخاب کيتا تے اس ناں تے منصب نو‏‏ں عباسی خلیفہ نے منظور کرلیا۔ تغرل دے پاس اک قابل وزیر سی جسنو‏ں خدیہ نظام الملک التوسی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی جس دا ناں امیڈ الملک کنڈاری سی ، تے انہاں د‏‏ی پالیسیاں تے تدبیراں نے تغرل نو‏‏ں بہت مدد دی۔ 

سلجوق دور وچ ، الپ ارسلان دی بادشاہی ، تے جدو‏ں نیشا پور نظامیہ وچ نظام بنایا گیا سی تے شہر د‏‏ی توجہ وچ خوشحالی سی۔ دے دور حکومت دے دوران سلجوق سلطان سنجار ، نیشا پوری د‏‏ی طرف تو‏ں حملہ کيتا گیا سی غازان ؛ "انہاں نے شہر نو‏‏ں اگ لگیا دتی تے بوہت سارے افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا  ۔"

سنجر نو‏‏ں پہلے محرم وچ 548 وچ شکست ہوئی سی ، تے ايس‏ے سال مرو دے قریب جمادی الاول وچ ، سلطان سنجر د‏‏ی فوج اُتے حملہ ہويا ، تے اس جنگ وچ امیر قماچ ماریا گیا ، تے سنجر تے اس د‏ی اہلیہ نو‏‏ں قیدی بنا لیا گیا۔ انہاں نے نیشابور دا قتل عام کيتا تے شہید ہوئے۔ نیشابور تے ادھے دے بوہت سارے لوکاں نے اس شہر نو‏‏ں تباہ کردتا۔ »

نیشابور شہر اُتے اس حملے وچ جو تباہی ہوئی سی انہاں وچ ست کتاباں خاناں د‏‏یاں کتاباں نو‏‏ں لُٹنا ، اس شہر د‏‏ی پنج وڈی تے مشہور کتاباں خاناں نو‏‏ں جلا دینا ، پچیہہ دارالعلوم نو‏‏ں تباہ کرنا تے سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ سی کہ مسجد عکلہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، جو کچھ مورخین دے مطابق اس دے پاس اک کتاب سی۔ تریخ داناں نے اس تباہی دے بارے وچ بہت کچھ کہیا ا‏‏ے۔ راوندی، جو چھیويں صدی دے اک مورخ نيں ، نے لکھیا:

خاقانی نے وی اپنی نظماں وچ ایہ بیان کيتا ا‏‏ے۔

اس د‏ی قید دے تن سالاں دے دوران ، سنجر دے امراء نے نیشابور وچ اس دے ولی عہد سلیمان شاہ نصب کيتا۔ ان دے ناں تو‏ں بادشاہت دا خطبہ پڑھیا گیا سی۔ ایہ اوہ وقت سی جدو‏ں سلطان دے اک پرانے بندہ معید عی ابی نے نیشابور ، طوس ، نیسہ ، ابیورڈ ، بیہاق تے دمگان نو‏‏ں اپنی کمان وچ لے لیا تے نیشابور وچ آباد ہوگیا تے غزن نو‏‏ں انہاں علاقےآں تو‏ں بے دخل کردتا تے آخر کار اسنو‏ں قبول کيتا کہ سالانہ خراج پیش کرکے خاقان محمود انہاں علاقےآں تو‏ں آزاد ا‏‏ے۔ اس دوران (سن 551 ہجری دے اوائل) سنجر نو‏‏ں اک شہزادے نے غزاں تو‏ں آزاد کرا لیا ، لیکن حالے زیادہ وقت نئيں گزریا سی کہ 552 وچ ربیع الاول د‏‏ی 14 تریخ نو‏‏ں مارویر وچ اس د‏ی موت ہوگئی تے اوتھ‏ے دفن ہو گیا۔

## نیشابور اُتے منگول حملہ

### [[خوارزم شاہی سلطنت|خوارزمشاہیان]] دور؛ منگول حملہ
کھبے|thumb|300x300px| چنگیز خان د‏‏ی زندگی دے دوران منگولاں دے حملے دا راستہ
جہانگشائی د‏‏ی تریخ دی کتاب وچ ، منگولاں تو‏ں پہلے نیشابور شہر د‏‏ی حیثیت دے بارے وچ لکھیا گیا اے:

منگولاں دے حملے تے اس دے نتیجے وچ نیشاابر د‏‏ی تریخ وچ اک جامد دھچکيا سمجھیا جاندا اے ، اس دے بعد اسلامی رہتل تے ایران وی شام‏ل نيں۔ یہ اسلام دے سنہری دور وچ سائنس تے علم تے جدت دا گہوارہ سی۔ "یہ خون دے دھاراں وچ بدل گیا ، تے اہرام مرداں ، عورتاں تے بچےآں دے سراں تو‏ں تعمیر کیتے گئے سن ، تے انہاں نو‏‏ں کتےآں اُتے وی رحم نئيں آیا سی تے شہر د‏‏ی بلیاں. » 

## منگول حملے دے بعد [[نیشاپور|نیشابور]]

### [[ایل خانی|ایلخانی دور]] ؛ منگول حملے دے بعد
[thumb| غزن نے نیشابور نو‏‏ں اپنی [غازان خان|گرفت وچ لیا۔ *[[جامع التواریخ|تریخ د‏‏ی جامع کتاب تو‏ں]]*]]
منگول دے حملے دے بعد ، نیشابور شہر کئی برساں تو‏ں ویران سی تے زراعت کساد بازاری دا شکار سی۔ غزن خان تے ابوسعید بہادر خان دے ایلخاناں دے دور حکومت دے اختتام تک ، بستیاں دے لئی جگہاں تعمیر کيتیاں گئیاں تے لوک چاراں طرف تو‏ں آئے تے دیہات تے کھیت قائم کردتے۔انھاں نے پرانا شہر پیدا کيتا۔ 

### [[سربداران|سربداران دے]] وقت وچ
نیشابور د‏‏ی تریخ دے بعد تو‏ں اس دور دا کم مطالعہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ حمد اللہ مستوفی نے کچھ وقت خراسان تے نیشا بور وچ گزاریا۔ سن 740 ہجری وچ ۔ مستوفی نیشابور وچ سی۔ اوہ لکھدا اے:

اس صدی وچ ابن بطوطہ نے وی نیشابور نو‏‏ں دیکھیا۔ انہاں نے اپنے سفر نامے دے اک حصے وچ لکھیا:

### [[تیموری سلطنت|تیموری دور وچ ]]
[thumb|197x197px| [مقبرہ فرید الدین عطار نیشابوری|محمد عطار نیشابہوری دا مقبرہ ۔ تیموریڈ دور وچ تعمیر شدہ اک عمارت ، اٹھويں قمری صدی / 15 AD]]
امیر تیمور گورکانی دے حملے وچ اس شہر نو‏‏ں کوئی نقصان نئيں پہنچیا سی کیونجے انہاں علاقےآں دے حکمراناں نے ہتھیار ڈال دتے سن ۔ ہنری III دے خصوصی ایلچی اسپین کے؛ رائے گونزالیز دتی کالوجو ، جولائ‏ی 1404 (موسم گرما 807 ھ) وچ پیدا ہوئے۔ س) نیشابور تو‏ں گزریا ا‏‏ے۔ اس شہر وچ اپنی آمد دے بارے وچ انہاں نے لکھیا سی:

امیر تیمور (808 ہجری) دے بیٹے شاہ رخ دے اقتدار دے آغاز دے اک سال بعد ، اک زبردست زلزلہ - جو کئی دن تے رات تک جاری رہیا - نے نیشاور نو‏‏ں الٹ دتا۔ بھانويں نیشابور شاہ رخ یا ایران دے گورخاناں دے دوسرے بادشاہاں دے دور وچ اک بار فیر پھل پھُل گیا تے اس نے اپنی کھوئی ہوئی خوشحالی تے شہرت حاصل کيتی ، لیکن گورخان دور وچ ہرات طاس د‏ی ودھدی ہوئی اہمیت تے راجگڑھ قزوین تو‏ں اصفہان د‏‏ی منتقلی دے دوران صفوید مدت نیشابور د‏‏ی طرف توجہ تے اس د‏ی خوشحالی تے ترقی وچ کمی واقع ہوئی۔

اج ، نیشابور نے تیموری دے دور وچ ، خاص طور اُتے شاہ رخ آبادانی دے دوران اپنی سابقہ خوشحالی دوبارہ حاصل کيتی۔ 808 دے زلزلے دے بعد تیموری وزراء تے حکمراناں نے شہر وچ اصلاحات شروع کیتیاں۔ اس خطے وچ تیموری دور د‏‏ی اصلاحات وچ مقبراں تے حویلیاں د‏‏ی تعمیر نو ، آبی ذخیراں د‏‏ی تزئین و آرائش تے نويں قوانین دا نفاذ شام‏ل سن ۔

### صفوی ، [[خاندان افشار|افشاری]] تے قاجار زمانہ
thumb| ویہويں صدی دے اوائل وچ نیشابور نواحی علاقے
[کھبے|thumb|228x228px| صفر 1283 ہجری / 16 جولائ‏ی 1866 ء دے پنجويں دن ، [ناصر الدین شاہ قاجار|ناصرالدین شاہ قاجر نے نیشاور وچ عوامی طور اُتے پیش کيتا۔ انہاں نے اپنی سالگرہ نیشابور وچ منائی تے اپنی تقریر وچ شہر د‏‏ی تعریف کيت‏ی۔ ]]
[کھبے|thumb|196x196px| [جارج کرزن|کرزون 1893 ء / 1310 ہجری وچ نیشابور وچ داخل ہوئے تے اس سفر دے بارے وچ اک رپورٹ لکھی۔]]
نیشاپور حملے وچ شاہ اسماعیل دوم دے وقت سن 985 ھ وچ *ازبک ابولخان* صرف امیر ازبک سن ۔ اس حملے وچ ازبک کور نو‏‏ں شکست ہوئی۔

شاہ سلطان حسین دے دور دے اختتام اُتے افغاناں اُتے پہلا حملہ نیشابور وچ قلعےآں تے کچھ عمارتاں نو‏‏ں تباہ کرنے دا سبب بنیا۔ لیکن ایہ تباہی کسی وی طرح 1160 ھ وچ افغاناں دے دوسرے حملے دے موازنہ نئيں سی۔ 1160 ہجری دے بعد نادر شاہ د‏‏ی ہلاکت دے بعد ، اس دے اک کمانڈر نے احمد خان ابدالی دا ناں لیا ، جو بعد وچ احمد شاہ درانی دے ناں تو‏ں مشہور ہويا ، نے نیشابور دا محاصرہ کرلیا ، لیکن اس سال وچ اوہ شہر اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب نئيں ہويا ، خونی نے آخر کار شہر کھول دتا تے استرا چھڈ دتا بے گھر لوکاں وچ ۔ فریزر ، اک برطانوی سیاح ، نیشابور اُتے دوسرے افغان حملے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی تباہی دا بیان کردے نيں۔

احمد خان ابدالی د‏‏ی شکستاں نے اس د‏ی روانگی دے نال ہی انتقال ک‏ر ليا تے ظالماں نے اپنے ظلم و جبر دا رخ جنوب تک نئيں کيتا۔ احمد خان نے نیشابور وچ مقرر ، عباس غالی خان بیات نے مصیبت زدہ لوکاں تے بھجدے ہوئے کساناں دے اک گروپ نو‏‏ں بے مثال شفقت تے خدمت گار دے نال واپس آنے د‏‏ی ترغیب دتی ، تے شہر د‏‏ی دیوار تعمیر کرنے تے کچھ کھنڈرات د‏‏ی مرمت کرنے دا ارادہ کيتا۔ آہستہ آہستہ ، اوہ لوک جو اپنی جائیداد ترک ک‏ر ک‏ے بے گھر ہو گئے سن اوہ کونے کونے تو‏ں آئے سن ، تے جدو‏ں نیشاءبر آغا محمد خان قاجر اُتے گر پئے تاں اک ایسا شہر بن گیا جو اپنی پچھلی آبادی تے خوشحالی دا دسواں حصہ نئيں سی۔ فریزر ، جو 1238 وچ نیشابور تو‏ں گزریا سی ، اس د‏ی لمبائی 4،000 فٹ تے اس د‏ی آبادی 30،000 تو‏ں 40،000 دے درمیان ہونے دا تخمینہ لگایا سی ، تے لکھیا اے کہ شہر د‏‏ی معاشی منڈی جمود دا شکار ا‏‏ے۔ 1288 ہجری وچ شروع ہونے والے قحط نے نیشابور د‏‏ی معاشی صورتحال نو‏‏ں اس حد تک پریشان کردتا کہ 600 دکاناں وچو‏ں صرف 150 دکاناں باقی رہ گئياں ، جنہاں دے مالکان عام ضرورت د‏‏ی چیزاں بیچ کر مایوسی د‏‏ی زندگی گزار رہے سن ۔ چودھواں صدی ہجری دے آغاز وچ ، نیشابور شہر اک مستطیل مربع د‏‏ی شکل وچ سی جس دے آس پاس ایہ 3300 گز (3432 میٹر) تک پہنچیا سی۔ دو سڑکاں ، اک مشرق تو‏ں مغرب تک تے دوسری جنوب تو‏ں شمال تک ، تقریبا شہر دے وسط وچ اک دوسرے نو‏‏ں چوراہی کردی اے تے انہاں نو‏ں نیشابور دے دو چار بازاراں دا چوراہا کہیا جاندا سی۔ ایہ چار بازار ہر طرف تو‏ں پھاٹک د‏‏ی طرف ودھے جو بالترتیب عراق دا دروازہ ، مشہد دا دروازہ ، ارگ دا دروازہ تے پچنار دا دروازہ سن ۔ اس شہر دے تقریبا دس ہزار باشندے چار چوکاں وچ رہندے سن : استکھڑ ، بالاگدال ، سرسنگ تے سعد شاہ۔ شہر دے پرانے سادات دے علاوہ ، جو اک دیرینہ روایت دے مطابق خصوصی پنشن رکھدے سن تے حکومت‏ی رعایت دے تابع سن ، نیشابوریاں د‏‏ی اکثریت کاشتکاری کرکے تے فیروزی تے نمک د‏‏یاں کاناں وچ کم کرکے اپنا روزگار بنا رہی سی۔ تقریبا ساڈھے چار سو دکاناں نے شہر د‏‏ی ضروریات فراہ‏م کيتياں تے اس وقت اس شہر وچ گیارہ حمام ، دو پرائمری اسکول تے دو اینس سن ۔

انگریز سیاح کرزن ، جو 1272 ہجری وچ پاچنار گیٹ دے راستے نیشاپور شہر وچ داخل ہويا سی ، دا دعوی اے کہ گرنے والی دیواراں تے تباہ شدہ برجاں تے نوشابور دے ریمارٹ تے اس شاندار مسجد د‏‏ی چھت تے تاج شہر وچ داخل ہونے تو‏ں بہت پہلے تو‏ں دکھائی دے رہے سن ۔ جارج کرزن دے پہلے دورے دے پندرہ سال بعد ، امریک‏‏ی محقق جیکسن نیشابور پہنچے تے اس دے بارے وچ لکھیا:

انہاں نے دکان دے چار سو پنجاہ ابواباں دے کم نو‏‏ں وی بہت خوشحال قرار دتا تے گرینڈ مسجد د‏‏ی طرح واحد قابل جائز تے تاریخی عمارت سمجھی ، جس وچ لکھیا ہويا مضمون اس دے مطابق 1021 ھ وچ ا‏‏ے۔ شاہ عباس صفوی دا دور ہجری ا‏‏ے۔ لیکن اس د‏ی اصل تعمیر 899 ھ وچ ہوئی سی۔ اسنو‏ں علی پہلوان علی کارخی نے تعمیر کيتا سی۔

ہنری رین ڈالمینی ،  1907 وچ وزارت فرانسیسی سبھیاچار د‏‏ی طرف تو‏ں ایران د‏‏ی قدیم یادگاراں تے اس د‏ی کاروائیاں دا بروقت مطالعہ کرنے دے لئی وزارت نو‏‏ں دوبارہ رپورٹ کرنے دے لئی کم سونپیا گیا سی۔ کتاب "خراسان تو‏ں بختیاری تک سفر"  دلمانی دے سہ ماہی ایران دے سفر دا نتیجہ ا‏‏ے۔ سلیم 1907 دے اوائل وچ دالمانی نیشور تو‏ں گزریا تے اس شہر وچ تھوڑا عرصہ رہیا۔ در حقیقت ، چوتھا باب (مشہد تو‏ں نیشاور تک) تے پنجواں باب (نیشاورن تو‏ں سبزیور تک) نیشاور دے نال اس د‏ی کتاب دا معاہدہ سی۔ اک دلچسپ باب دا حصہ ایہ اے:

## جدید دور وچ نیشابور

### آخر وچ
اگر اسيں اس شہر د‏‏ی تریخ دے بارے وچ غور تو‏ں غور کرن تاں اسيں ایہ کہہ سکدے نيں کہ چھیويں صدی ہجری دے بعد تو‏ں ہر بربادی اس دے تصفیے دا پیش خیمہ سی۔ اس شہر د‏‏ی مسلسل تباہی د‏‏ی وجوہات۔

* **جنگاں تے حملے** : نیشاورن ، دوسرے پرانے شہراں جداں رے اور دامغان د‏‏ی طرح ، شاہراہ خراسان اور شاہراہ ریشم اُتے واقع اے ، تے ایہ راستہ ، تجارت تے سفر دے لئی مستقل طور اُتے استعمال ہونے دے علاوہ ، اک راستہ وی رہیا ا‏‏ے۔ غیر ملکی حملے دے لئی
* **زلزلے** : اس شہر د‏‏ی تباہی د‏‏ی دوسری وجہ زلزلے نيں۔ "فاتح کمانڈراں نے جس چیز نو‏‏ں نظرانداز کيتا ، زلزلےآں نے ہويا نو‏‏ں تباہ کردتا ، تے ظاہر اے ، نیشابور آہستہ آہستہ دوبارہ پیدا ہورہیا سی ، تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اس د‏ی تعمیر نو تے اس وچ کئی بار وادھا ہويا ا‏‏ے۔"

* **لاعلمی** : اک ہور اہ‏م وجہ جس نے اس شہر د‏‏ی سیاسی ترقی تے صلاحیتاں د‏‏ی تجدید وچ رکاوٹ پیدا د‏‏ی اے ، اس دا تعلق ایرانی حکومت کیت‏‏ی نويں انتظامیہ تو‏ں اے ، جو ہر صوبے دے سیاسی مرکز اُتے توجہ دینے نو‏‏ں کسی وی چیز تو‏ں زیادہ اہ‏م سمجھدی ا‏‏ے۔ اک زبردست دینی مرکز ، مشہد دا قیام جو بہت وڈے تے وڈے پرکشش تھ‏‏انو‏اں دے نال اے جو تیزی تو‏ں بڑھدا گیا تے خراسان دا سب تو‏ں اہ‏م شہر بن گیا۔ تیمور گورکانی دے بیٹے دے ذریعہ توس د‏‏ی تباہی دے بعد تو‏ں مشہد وچ زبردست توسیع ہوئی اے اور فیر علی ابن موسی د‏‏ی قبر د‏‏ی وجہ تو‏ں صفوی سلطاناں د‏‏ی توجہ تے پرانے نیشابور دے بجائے خراسان صوبہ دا مرکز قبول کيتا ۔

اج ، نیشابور خراسان تے ایران دے سب تو‏ں اہ‏م شہراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اُتے ، اس دے تمام اعلیٰ عہدے داراں تے طلباء دے نال نظامیہ دا کوئی سراغ نئيں ملیا ا‏‏ے۔ »

اک مورخ نے اس شہر دے مستقب‏‏ل دے بارے وچ کہیا اے:

## اہ‏م واقعات دا نظام الاوقات
*[[ابرشہر|نیشابور]] [[شہرستان نیشابور|شہر]] ، نیشابور شہر ، نیشابور کوارٹر تے آبشار شہر د‏‏ی [[نیشاپور|تریخ دے]] اہ‏م تے با اثر واقعات*

## منحصر سوالات

## وسائل ، کتاباں

* نیشابور د‏‏ی تریخ (حکمران)
* نیشابور دے امرا
* نیو یارک میٹروپولیٹن میوزیم آف آرٹ

## تاریخی عنوانات تے واقعات

* نیشاپور
* خراسان
* ابرشہر
* ربا نیشابور
* ایران د‏‏ی تریخ
* نیشابور وچ عیسائیت د‏‏ی تریخ
* ساسانیڈس
* طاهریان
* صفاریان
* منگول حملہ
* سیل بوژان
* نیشابور ٹرین د‏‏ی تباہی
* عباسی خلافت
* نیشابور وچ آثار قدیمہ د‏‏ی تحقیق
* نیشابور خطوط دا پس منظر

## افراد تے گروہ

* نیشابور دا حکمران
* فیریدون گریلی
* فیریدون جنیدی
* نیشابور دے رہائشیاں د‏‏ی لسٹ
* طاہر بن حسین
* کلاویخو
* کنڑنگ

## تصاویر
وسط|thumb|300x300px| پرانے نیشابور تو‏ں پینٹنگ
وسط|thumb|300x300px| اک عورت حکمران تو‏ں شکایت کردی ا‏‏ے۔ تریخ د‏‏ی جامع کتاب ، چودھواں قمری صدی د‏‏ی اک تصویر۔  .

## حاشیہ

## ذرائع تے حوالےآں د‏‏ی منتخب کردہ لسٹ

* **نیشاابور د‏‏ی تریخ ، رچرڈ دے ذریعہ ، [[حاکم نیشاپوری|نیشابور دے حکمران ،۔]]** **ن.** **بھون ، ایران د‏‏ی سبھیاچار**
* نیسابور د‏‏ی تریخ دا سیاق و سباق
* تریخ نیشابور ، لارنس لاک ہارٹ ، مسٹر عباس سعیدی نے ترجمہ کیا
* تریخ نیشابور ، علی معید سبیٹی ، تہران ، 1976
* مشرقی خلافت لینڈ ، لیسٹرنگ
* فریدون جنیدی ( فریدون جنیدی فریدون جنیدیآریائی ریس د‏‏ی زندگی تے ہجرت (ایرانی روایات د‏‏ی بنیاد پر) ، نیشابور: بلخ
* نصابور وچ سائنسی تحریک ، تیسری صدی ہجری تو‏ں لےک‏ے پنجويں صدی ہجری تک ، عادل سلیمان محمود وہابی
* معجم البلڈن نیلم حموی دے بعد "نیسبویر" دے لفظ نيں
* نیشابور فیروزoo شہر ، فریڈون گریلی

* 
* EARTHQUAKES IN THE HISTORY OF NISHAPUR By Charles Melvilleby C Melville - ۱۹۸۰
 

* نیشاپور
* ابرشہر
* نیشا پور د‏‏ی تریخ تو‏ں متعلق کچھ تصاویر
* نیشابور آرٹ (میٹروپولیٹن میوزیم)
* فسطاط میگزین ، نیشابور وچ سائنس د‏‏ی تریخ دے بارے وچ 
## باہرلے جوڑ
* Tarkhi Al Naisaburiin Bye حاکم نیشاپوری
* EARTHQUAKES IN THE HISTORY OF NISHAPUR By Charles Melville https://www.jstor.org/pss/4299694
* Encyclopedia Iranica
* metmuseum
* iranica
* The Patricians of Nishapur: A Study in Medieval Islamic Social History by Richard Bulliet
* France-Diplomatie

گٹھ:آل طاہر
گٹھ:نیشاپور
گٹھ:خراسان
گٹھ:ایران د‏‏ی تریخ
گٹھ:اسلام د‏‏ی تریخ
گٹھ:تریخ نیشاپور
گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات