open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
اینڈروئیڈ

اینڈروئیڈ  اسمارٹ فونز تے ڈیسکٹاپ کمپیوٹرز دے لئی لینکس اُتے مبنی اک آپریٹنگ سسٹم اے۔ ایہ اوپن ہینڈسیٹ اتحاد، گوگل تے ہور متعدد تجارتی اِداراں دے اشتراک تو‏ں تیار کیتا گیا اے -

## تاریخ
اینڈروئیڈ انکارپوریٹڈ ریاستہائے متحدہ امریکا دی ریاست کیلیفورنیا وچ 2003ء وچ قائم ہوئی جسنو‏ں 2005ء وچ گوگل نے خرید لیا-

2007ء وچ اوپن ہینڈسیٹ اتحاد نامی تنظیم سامنے آئی جس وچ متعدد تجارتی ادارے بروڈکم کارپوریشن، گوگل، ایچ ٹی سی، انٹیل، ایل جی، مارویل ٹیکنالوجی گروپ، موٹورولا، نویڈیا، کوالکوم، سیمسنگ الیکٹرانکس، سپرنٹ نیکسٹل، ٹی-موبائل تے ٹیکساس انسٹرومنٹس شامل سن ۔

## نسخے
thumb|right|upright=2.4|عالمی اینڈروئیڈ نسخہ تقسیم دسمبر 2009ء دے بعد۔ ، اینڈروئیڈ&nbsp;4.4 "کٹکیٹ KitKat" سب تو‏ں زیادہ مستعمل اینڈروئیڈ نسخہ اے، جو 39.2% اینڈروئیڈ ڈیوائسز وچ موجود اے۔ دوسرے نمبر اُتے "جیلی بین Jelly Bean" دے مختلف نسخے نيں (4.1–4.3.1)، جس دی حصہ داری 31.8% اے۔
ہر اینڈروئیڈ نسخہ نو‏‏ں علاحدہ نام دتا جاندا اے، ایہ تمام نام مندرجہ ذیل نيں۔
* اینڈروئیڈ ایلفا
* اینڈروئیڈ بیٹہ
* اینڈروئیڈ 1.5 کپ کیک
* اینڈروئیڈ 1.6 ڈونٹ
* اینڈروئیڈ 2.0 ایکلیر
* اینڈروئیڈ 2.2 فرویو
* اینڈروئیڈ 2.3 جنجربریڈ
* اینڈروئیڈ 3.0 ہنی کومب
* اینڈروئیڈ 4.0 آئس کریم سینڈوچ
* اینڈروئیڈ 4.1 جیلی بین
* اینڈروئیڈ 4.4 کٹ کیٹ
* اینڈروئیڈ 5.0 لالی پوپ
* اینڈروئیڈ 6.0 مارشمیلو
* اینڈروئیڈ 7.0 نوگٹ
* اینڈروئیڈ 8.0 اوریو

اطلاقی سافٹ ویئر دا انٹرفیس

## نسخہ دا استعمال
مندرجہ ذیل معلومات 4 ستمبر 2013ء دے مطابق نيں۔

thumb|نسخہ دا استعمال - 4 ستمبر 2013ء

## عالمی منڈی وچ اینڈروئیڈ دا حصہ

## حوالے

گٹھ:آزاد محمول مصنع لطیف
اینڈروئیڈ
گٹھ:2008ء دے سافٹ ویئر
گٹھ:آزاد محمول سافٹ ویئر
گٹھ:اسمارٹ فون
گٹھ:اے آر ایم آپریٹنگ سسٹمز
گٹھ:کمپیوٹنگ پلیٹ فارم
گٹھ:گوگل سافٹ ویئر
گٹھ:گوگل سوفٹویئر
گٹھ:لینکس محمول
گٹھ:محمول لینکس
گٹھ:موبائل آپریٹنگ سسٹم
گٹھ:آلات
اشرفی

[thumb|برٹش میوزیم وچ موجود سلطان ال [اشرف سیف الدین بارسبی (1438-1422 عیسوی) دے زمانے دی سونے دی اشرفی۔]]
[thumb|250px|1841ء وچ [ایسٹ انڈیا کمپنی دا جاری کردہ گولڈ مہر۔ اس اُتے فارسی وچ اک اشرفی لکھیا اے۔]]
**اشرفی** سونے دا سکّہ ہُندا سی جو پندرھویں صدی وچ مصر وچ برجی مملوک حکمراناں نے جاری کیتا سی ۔ پہلی اشرفی غالباً 1407ء وچ بنائ گئی۔ اشرفی دا نام سلطان ال اشرف سیف الدین بارسبی (1438-1422 عیسوی) دے نام اُتے پڑ گیا جو مصر دا نوواں برجی مملوک سلطان سی ۔ شروع وچ اشرفی دا وزن 3.45 گرام ہُندا سی مگر وقت بدلنے دے نال اس دا وزن تبدیل ہُندا رہیا۔ اشرفی دا سکہ اطالوی سونے دے سکے Ducat دی طرز اُتے بنایا گیا سی جو اس زمانے وچ بہت مقبول سی ۔ 
ایران وچ جہانشاہ قرہ قویونلو (1438–1467) دے زمانے وچ اشرفی دا وزن 3.9 گرام سی ۔ آق قویونلو دے زمانے وچ اشرفی 3.4گرام دی سی۔ اسماعیل صفوی دے دور حکومت وچ اس دا وزن 3.52 گرام مقرر سی ۔ نادر شاہ افشار نے "مہر اشرفی" دے نام تو‏ں سونے دا سکہ جاری کیتا جو ہندوستان دے مغل حکمراناں دے معیار دے عین مطابق سی ۔ 1768ء وچ مہر اشرفی دا وزن 11.01 گرام سی ۔

سلیمان اعظم دے زمانے وچ اشرفی بنانے دے لئی 20 تو‏ں زیادہ ٹکسال سلطنت عثمانیہ وچ موجود سن۔

## ہور ویکھو
* کاغذی کرنسی
* سونا
* دینار
* درہم
* کسوٹی

## حوالے

گٹھ:زر مبادلہ
گٹھ:سکے
گٹھ:مالیات
گٹھ:مسکوکیات
گٹھ:دولت
فضل الرحمن انصاری

مولانا ڈاکٹر حافظ محمد **فضل الرحمن انصاری** القادری اک مسلما‏ن عالمِ دین، عظیم مفکر، مبلغِ اسلام وشیخ الاسلام سن ۔ انہاں دے والد دا نام مولانا محمد خلیل انصاری سی، آپ دا سلسلۂ نسب ابوایوب انصاری تو‏ں جا ملدا اے۔

## پیدائش

آپ 12شعبان المعظم 1333ھ بمطابق 14اگست 1914ء نو‏‏ں جمعہ دے دن مظفر نگر ،یوپی، انڈیا وچ پیدا ہوئے۔

## تعلیم وتربیت
حفظِ قرآن دی سند ”مدرسہ اسلامیہ مظفر نگر“ تو‏ں حاصل کيتی۔ درسِ نظامی دی تعلیم ”مدرسہ اسلامیہ میرٹھ“سے تے امام احمد رضا محدثِ بریلوی دے جلیل القدر خلیفہ علّامہ سیّد سلیمان اشرف بہاری تو‏ں حاصل کيتی۔ ایف۔ ایس۔ سی دی ڈگری ”میرٹھ کالج“تاں، جدو‏ں کہ بی۔ ایس۔ سی تے فلسفے دی ڈگری وچ علیگڑھ تو‏ں گولڈ میڈل حاصل کیتا۔ تے جامعہ کراچی تو‏ں فلسفہ وچ پی ایچ ڈی کيتی۔

## بیعت وخلافت
مبلغ اسلام سفیرِ چین و جاپان عبد العلیم صدیقی قادری میرٹھی نے حطیمِ کعبہ وچ آپ نو‏‏ں بیعت کرنے دے بعد سلسلۂ عالیہ قادریہ غوثیہ نجیبیہ علیمیّہ تے سلسلۂ عالیہ چشتیہ صابریہ نجیبیہ علیمیّہ وغیرہ سلاسل دی خلافت واجازت عطا فرمائی۔

## کتاباں تے لکھتاں
* قرآنِ حکیم دا عمرانی فلسفہ (سورۃ العصر دی تفسیر)۔
* Islam and Christianity in the Modern World
* What is Islam
* Foundations of Faith
* Beyond Death
* The Beacon Light
* The Qur’anic Foundations and Structure of Muslim Society

## تبلیغی خدمات

آپ نے جنہاں ملکاں دا تبلیغی دورہ کیتا، اُنہاں وچو‏ں کچھ ایہ نيں سری لنکا، ملائشیا، انڈونیشیا، فلپائن، جاپان، کینیڈا، جنوبی افریقہ، ریاست ہائے متحدہ امریکا، ٹرینڈاڈ، ٹوبیکو، برٹش گیانا، سری نام (جنوبی امریکا)، برطانیہ، فرانس، اٹلی، مصر، اُردن، شام، عراق، عرب وغیرہ۔ اس دے علاوہ کراچی (پاکستان) وچ ”الجامعۃ العلیمیۃ الاسلامیۃ“کی بنیاد رکھی۔ انہاں دے شاگرداں وچ اک مشہور اسکالر عمران نذر حسین نيں۔
## وفات
آپ دا وصال 11جمادی الاولیٰ 1394ھ بمطابق 3 جون 1974ء پیر دے دن صبح تقریباً دس بج کر پندرہ منٹ اُتے کراچی وچ ہويا، بلاک بی شمالی ناظم کراچی، وچ المرکز الاسلامی دی حدود وچ آپ نو‏‏ں سپردِ خاک کیتا گیا۔

## اولاد واحفاد
آپ نے اک فرزند، اک بیوہ تے چار صاحب زادیاں یادگار چھوڑاں۔

## تحقیقی مقالہ
فیصل احمد سرفراز علیمیؔ جو اک عالمِ دین وحافظِ قرآن نيں،آپ مولانا انصاری دی حیات دے بعض پہلوآں اُتے جامعہ کراچی وچ M.S Leading to PhD دی سطح اُتے اک تحقیقی مقالہ وی لکھ چکے نيں۔
ڈاکٹر حامد علی علیمیؔ نے ڈاکٹر انصاری دے افکارو نظریات اردو بولی وچ متعارف کروائے۔ آپ نے ڈاکٹر انصاری دی حیات وخدمات دے حوالے تو‏ں "شیخ الاسلام ڈاکٹر محمد فضل الرحمن انصاری القادری علیہ الرحمہ" دے نام تو‏ں 400 صفحات اُتے مشتمل اک کتاب تحریر کيتی اے جو ادارۂ تحقیق ونشریاتِ اسلامی دی جانب تو‏ں مارچ، 2015ء شائع ہوئی۔

## حوالے

گٹھ:ویہويں صدی دے مسلما‏ن محققین اسلام
گٹھ:بھارت وچ اسلام
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:علماء علوم اسلامیہ
گٹھ:مہاجر شخصیتاں
گٹھ:پاکستان دے سنی علما
عمران نذر حسین

شیخ عمران نذر حسین، اسلامی آخرت شناسی، عالمی سیاست، معیشت تے جدید سیاسی / سماجی و اقتصادی مسائل وچ مہارت رکھنے والے اک اسلامی سکالر، مصنف تے فلسفی نيں۔ اوہ "قرآن وچ یروشلم" نامی کتاب دے مصنف نيں۔
عمران نذار حسین دے آباء و اجداد نے بھارت تو‏ں گرمٹیا مزدوراں دے طور اُتے ہجرت دی سی۔ اوہ 1942ء نو‏‏ں ٹرینیڈاڈ کیریبین جزائر وچ پیدا ہوئے۔ اوہ جامعہ علیمیہ اسلامیہ کراچی دے گریجویٹ نيں تے انہاں نے کراچی یونیورسٹی، ویسٹ انڈیز دی یونیورسٹی، الازہر یونیورسٹی تے سوئٹزرلینڈ وچ بین الاقوامی تعلقات دے گریجویٹ انسٹی ٹیوٹ سمیت اعلیٰ تعلیم دے کئی ادارےآں تو‏ں تعلیم حاصل کيتی۔ اوہ اکثر اپنی کتاباں وچ اپنے استاد ڈاکٹر فضل الرحمن انصاری دا ذکر کردے نيں جو جامعہ علیمیہ اسلامیہ کراچی دے بانی سن ۔

## خدمات

انہاں نے ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو دی حکومت دی وزارت خارجہ وچ فارن سروس آفیسر دے طور اُتے کئی سال دے لئی کم کیتا اے لیکن انہاں نے اسلامی مشن دے لئی اپنی زندگی وقف کرنے دے لئی 1985ء وچ ملازمت چھڈ دت‏ی۔ انہاں نے گریٹر نیویارک دی مسلم تنظیماں دی مشترکہ کمیٹی دے اسلامک اسٹڈیز دے ڈائریکٹر دے طور اُتے خدمات انجام داں، اوہ تب دس سال دے لئی نیو یارک وچ راے۔ انہاں نے کئی امریکی تے کینیڈین یونیورسٹیاں، کالجاں، گرجا گھراں، کنیساؤں، جیلاں، کمیونٹی ہال وچ اسلامی موضوعات اُتے لیکچر دتے۔ عمران حسین نے امریکا وچ اسلام دی نمائندگی کردے ہوئے بوہت سارے بین المذاہب مکالماں وچ مسیحی تے یہودی علما دے نال شرکت کيتی۔ اوہ لانگ آئلینڈ، نیو یارک وچ مسجددار القرآن وچ کچھ وقت دے لئی پیش امام راے۔ اوتھ‏ے جمعہ نماز وی پڑھاندے رہے تے مسلسل دس سال تک مین ہیٹن وچ اقوام متحدہ دے ہیڈ کوارٹر وچ ماہانہ خطاب دیندے راے۔ انہاں نے 29 سال دی عمر وچ 1971ء وچ جامعہ علیمیہ اسلامیہ کراچی تو‏ں گریجویشن دے بعد اسلام دی تبلیغ دے لئی دنیا بھر وچ مسلسل تے وڈے پیمانے اُتے سفر کیتا تے انہاں نے اسلام دے بارے وچ اک درجنہاں تاں ودھ کتب لکھی نيں۔ اوہ اسلامک اسٹڈیز دے علیمیہ انسٹی ٹیوٹ دے سابق پرنسپل، ورلڈ مسلم کانگریس کراچی پاکستان دی تحقیق دے ڈائریکٹر، وچ اسلامی تعلیم دے انسٹی ٹیوٹ میامی، فلوریڈا وچ تحقیق دے ڈائریکٹر، شمالی امریکا دی تنظیم اسلامی دی دعوت دے ڈائریکٹر وی رہے نيں 

## لکھتاں
* *قرآن وچ یروشلم*
* *جدید دور وچ یاجوج ماجوج اُتے اسلامی نکتہ نظر*
* *اسلام تے کرنسی دا مستقبل - سونے دے دینار تے چاندی درہم *
* *جارج برنارڈ شا تے اسلامی عالم([[جارج برنارڈ شا]] تے [[عبد العلیم صدیقی|اسلامی عالم]])*
* *جدید دنیا وچ اسلام تے بدھ مت*
* *خلافت، حجاز تے سعودی وہابی قومی ریاست *
* *سورۃ الکھف تے جدید دور*
* *سورہ کہف - عربی متن - ترجمہ تے جدید تفسیر *
* *قرآن تے سنت وچ سود دی حرمت*
عمران حسین دی مصنفہ کتب دی تفصیل جاننے دے لئی اس لنک نو‏‏ں دیکھو here 

## حوالے

## بیرونی حوالے
* http://www.imranhosein.org/books/urdu.html 
* http://www.imranhosein.org/about-imran-n-hosein.html 

گٹھ:1942 دے جم
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:ویہويں صدی دے مسلما‏ن محققین اسلام
گٹھ:پاکستان وچ ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو دے تارکین وطن
گٹھ:جنوبی امریکا وچ اسلام
گٹھ:ضد صیہونیت
گٹھ:علماء علوم اسلامیہ
گٹھ:کیریبین وچ اسلام
گٹھ:ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو دے مسلم
گٹھ:ہندوای شخصیتاں
جامعہ علیمیہ اسلامیہ کراچی

**جامعہ علیمیہ اسلامیہ کراچی**، سندھ، پاکستان وچ واقع اسلامی تے جدید سائنس دی اک جامعہ اے۔ اس ادارے نو‏‏ں الوفاق العالمی للدعو الاسلامی یعنی ورلڈ فیڈریشن آف اسلامک مشن دی طرف تو‏ں چلایا جاندا اے۔ **جامعہ علیمیہ اسلامیہ کراچی** دی بنیاد ڈاکٹر فضل الرحمن انصاری نے 28 اگست 1958ء نو‏‏ں رکھی جو 1965ء وچ اپنی تکمیل نو‏‏ں پہنچی اس مدرس‏ے دا نام حضرت عبدالعلیم صدیقی دے نام اُتے **علیمیہ** رکھیا گیا اے۔

## باہرلے جوڑ
* جامعہ علیمیہ دینی و عصری تعلیم دا امتزاج اے 

## حوالے

گٹھ:کراچی دیاں یونیورسٹیاں
گٹھ:پاکستان وچ تعلیم
عبد العلیم صدیقی

**عبد العلیم صدیقی** (پیدائش: 3 اپریل 1892ء— وفات: 22 اگست 1954ء) مولانا شاہ احمد نورانی دے والد تے اک بلند پایہ عالم دین سن ۔

## پیدائش

محمد عبد العلیم صدیقی قادری 15 رمضان المبارک 1310ھ بمطابق 3 اپریل 1893ء نو‏‏ں شہرِ میرٹھ یوپی بھارت وچ قاضی مفتی شاہ عبد الحکیم صدیقی قادری علیہ الرحمہ دے ہاں پیدا ہوئے۔

## خاندان

معروف ادیب و شاعر حضرت مولانا اسماعیل میرٹھی انہاں دے چچا سن ۔ شاہ عبد العلیم صدیقی نجیب الطرفین صدیقی سن ۔ چنانچہ آپ دا سلسلۂ نسب 36 واں پشت وچ حضرت محمد بن ابو بکر صدیق رضی اللہ تعالیٰ عنہما تک تے سلسلۂ نسب 32 واں پشت وچ حضرت ابو بکر صدیق رضی اللہ تعالیٰ عنہ تک پہنچدا اے۔ آپ دے مورث اعلیٰ حضرت مولانا قاضی حمید الدین صدیقی خجندی 1525ء وچ ظہیر الدین محمد بابر بادشاہ دے ہمراہ ہندوستان تشریف لیائے سن ۔ اس طرح آپ دے آبا و اجداد وچو‏ں کئی حضرات قاضی القضات دے منصب اُتے فائز راے۔

## تعلیم و تربیت

آپ نے اردو، عربی تے فارسی دی ابتدائی تعلیم گھر اُتے ہی اپنے والد بزرگوار تو‏ں حاصل کيتی چار سال دس ماہ دی عمر وچ قرآن مجید ناظرہ ختم کیتا تے صرف ست سال دی عمر وچ قرآن پاک مکمل حفظ کر لیا۔ بعد ازاں، مدرسۂ عربیہ اسلامیہ، میرٹھ، وچ داخل ہوئے۔ تن جمادی الاخریٰ 1322ھ (اگست 1904ء) نو‏‏ں والد ماجد دا سایہ سر تو‏ں اٹھا، تو بقیہ تعلیم و تربیت آپ دے بھائی علامہ احمد مختار صدیقی نے کيتی۔ پھر انہاں نے مدرسہ قومیہ عربیہ، میرٹھ، وچ داخلہ لیا تے 1326ھ وچ امتیازی حیثیت تو‏ں درسِ نظامی دی سند حاصل کيتی۔ دینیات دے موضوع اُتے نیشنل عربک انسٹی ٹیوٹ تو‏ں ڈپلوما کیتا۔ بعد ازاں بی۔ اے کیتا تے پھر وکالت دا امتحان پاس کرکے الٰہ آباد یونیورسٹی تو‏ں ایل۔ ایل۔ بی دی سند حاصل کيتی۔ میرٹھ دے مشہور حکیم احتشام الدین صاحب تو‏ں فن حکمت (علمِ طب) سیکھا

## حوالے

## بیرونی حوالے
-العلیم-صدیقی-۔۔۔-والدِ-ماجدامام-شاہ-احمد-نورانی۔7254/ علامہ شاہ محمد عبد العلیم صدیقی ۔۔۔ والد ماجد امام شاہ احمد نورانی از قلم ندیم احمد ندیم قادری نورانی

گٹھ:1892 دے جم
گٹھ:1954 دیاں موتاں
گٹھ:بریلوی مکتب فکر دیاں شخصیتاں
گٹھ:بنگلہ دیش وچ اسلام
گٹھ:ویہويں صدی دے مسلما‏ن محققین اسلام
گٹھ:بھارت دے سنی علما
گٹھ:بھارت وچ اسلام
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پاکستان وچ اسلام
گٹھ:سنگاپور دی مساجد
گٹھ:سنگاپور وچ اسلام
گٹھ:علماء علوم اسلامیہ
گٹھ:علمائے اہلسنت
گٹھ:ملائیشیا وچ اسلام
گٹھ:میرٹھ دیاں شخصیتاں
گٹھ:احمد رضا خان دے خلفا
یحییٰ بن اکثم

**یحییٰ بن اکثم** بن محمد بن قطن بن سمعان مروزی

## ولادت
ابو محمد یحیٰ بن اکثم دی ولادت 159ھ وچ ہوئی ابو محمد کنیت سی اکثم مرد عظیم البطن نو‏‏ں کہندے نيں

## روایت حدیث
وڈے علامہ فقیہ محدث صدوق عارف سن ۔ آپ نے حدیث نو‏‏ں امام محمد و ابن مبارک و سفیان بن عینیہ وغیرہ تو‏ں سنیا تے روایت کیتا تے آپ تو‏ں بخاری نے تے ترمذی نے روایت کيتی ۔خطیب بغدادی نے لکھیا اے کہ آپ بدعت تو‏ں بالکل سلیم تے وڈے مضبوط اہل سنت و جماعت سن ۔ طلحہٰ بن محمد نے کہیا اے کہ آپ دنیا دے اعلام وچو‏ں سن ،امر آپ دا مشہو تے نیکی معروف سی۔ آپ دا فضل و علم دریاست و سیاست کسی اُتے پوشیدہ نہ سی ۔
## قاضی القضاۃ
بیس سال دی عمر وچ بعد وفات اسمٰعیل بن حماد بن امام ابو حنیفہ دے بصرہ دے قاضی ہوئے۔ کہندے نيں کہ اہل بصرہ نے آپ نو‏‏ں بسبب صغر سنی دے صغیر سمجھیا۔ آپ نے ایہ حال معلوم کرکے فرمایا کہ وچ عتاب بن اسید تو‏ں عمر وچ وڈا ہاں جنہاں نو‏ں **[[محمد|پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم ]]** نے مکہ معظمہ دا قاضی بنایا سی تے ہور معاذ بن جبل تو‏ں وڈا ہاں جنہاں نو‏ں آنحضرت نے یمن دا قاضی ہنا کر بھیجیا سی ۔

خطیب بغدادی نے تاریخ بغداد وچ لکھیا اے کہ امام احمد بن حنبل نوں کہیا گیا کہ لوگ یحییٰ بن اکثم اُتے تہمت لگاندے نيں کہ، آپ نے فرمایا کہ خدا نو‏‏ں پاکی اے کون ایسا کہندا اے ؟ پھر اس تہمت تو‏ں سخت انکار کیتا۔
## تصنیف
آپ نے فقہ وچ اک بہت وڈی کتاب لکھی سی مگر لوگاں نے بسبب طوالت دے اسنو‏ں ترک کیتا تے اک کتاب اصول فقہ وچ تے اک تنبیہ نام عراقیاں دے لئی تصنیف فرمائی
## وفات
یحیٰ بن اکثم دی وفات 242ھ وچ مدینہ دے پنڈ ربذہ وچ ہوئی۔
## حوالے

گٹھ:857 دیاں موتاں
گٹھ:بنو تمیم
گٹھ:علمائے اہلسنت
گٹھ:فقہا
گٹھ:ماری، ترکمانستان دیاں شخصیتاں
گٹھ:نويں صدی دی عباسی شخصیتاں
گٹھ:نويں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:تبع تابعین
ورلڈ اسلامک مشن

ورلڈ اسلامک مشن(الدعوۃ الاسلامیہ العالمیہ) عالمی اسلامی مشن (WIM) صوفی سنی مسلماناں دی اک اسلامی دعوندی، تبلیغی تے بین الاقوامی مسلم تنظیم اے۔ قائد اہل سنت حضرت مولانا شاہ احمد نورانی صدیقی، عالمی مبلغ اسلام عصر حاضر پیر سید معروف حسین شاہ عارف قادری نوشاہی تے رئیس القلم شیخ الاسلام حضرت علامہ ارشد القادری نے مکہ مکرمہ وچ 1972ء وچ اس دا آغاز کیتا۔ عالمی اسلامی مشن کئی ملکاں وچ مسلماناں دی خدمت وچ مصروف عمل اے۔ ورلڈ اسلامک مشن دا صدر دفتر مانچسٹر، انگلینڈ، برطانیہ وچ اے تے ایہ دنیا بھر وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 24 ملکاں وچ سرگرم عمل اے۔

## بیرونی حوالے
* ورلڈ اسلامک مشن(الدعوۃ الاسلامیہ العالمیہ) 

گٹھ:ورلڈ اسلامک مشن
گٹھ:اسلام تے سیاست
گٹھ:اسلامی تحریکاں
گٹھ:اسلامی تنظیماں
گٹھ:اسلامیت
گٹھ:برطانیہ وچ اسلام
گٹھ:سلسلہ قادریہ
گٹھ:سنی تنظیماں
گٹھ:مانچسٹر وچ قائم تنظیماں
گٹھ:مملکت متحدہ وچ 1972ء دی تاسیست
گٹھ:مملکت متحدہ وچ قائم اسلامی تنظیماں
علامہ ارشد القادری

**ارشد القادری** ہندوستان وچ اک حنفی سنی اسلامی مسلم عالم دین سن ۔ انہاں دا تعلق بریلوی مسلک تو‏ں سی ۔
## نام
اصل نام غلام رشید اے لیکن قلمی نام ارشد القادری تو‏ں مشہور نيں والد عبد اللطیف رشیدی
## ولادت
آپ5 مارچ 1925ء اتر پردیش دے ضلع بلیا دے سیدپورہ پنڈ وچ پیدا ہوئے۔
## تعلیم
ابتدائی تعلیم گھر دے علمی ماحول وچ حاصل کيتی، پھر تقریباً اٹھ سال حافظ ملت حضرت علامہ عبد العزیز محدث مبارکپوری بانی جامعہ اشرفیہ، دی آغوش تربیت وچ رہ کر اکتساب علم کیتا۔1944ء وچ دار العلوم اشرفیہ دے سالانہ جلسہ ٔ دستار بندی وچ آپ نو‏‏ں سند فضیلت تو‏ں نوازیا گیا۔ اس دے بعد آپ تدریس دے لئی ناگ پور پھر اوتھ‏ے تو‏ں 1952 وچ جمشید پور تشریف لے آئے۔ نصف صدی تو‏ں ودھ اُتے محیط تدریسی دور وچ تقریباً ڈیڑھ ہزار طلبہ نے آپ تو‏ں اکتساب علم کیتا آپ اک صاحب طرز ادیب ہونے دے نال نال تحقیقی ذہن وفکر رکھنے والے صاحب قلم وی سن ۔ آپ دی نثر وچ بلا دی جاذبیت اوہ کشش پائی جاندی اے میرے اس دعوے دی واضح دلیل

## تصنیفات
آپ دی تن درجنہاں تاں ودھ تصنیفات وتالیفات نيں جنہاں وچ
* زلزلہ ،
* زیروزبر،
* لالہ زاربطور خاص قابل ذکر نيں ۔
## کارہائے نمایاں
* آپ نے پورے ملک وچ مدارس ومساجد دا اک جال بچھا دتا اے۔
* آپ دی دو درجنہاں تاں ودھ لکھتاں متعدد کتب اُتے مقدمہ تے تقریظ جام نور،جام کوثر،رفاقت، شان ملت دے علاوہ ملک دے مختلف جرائد و رسا ئل وچ آپ دے شہہ پارے آپ دی ادبی حیثیت دا ثبوت نيں۔
* ملک تو‏ں باہر وی آپ نے کئی ادارے قائم کیتے نيں۔ جنہاں دی مجموعی تعداد تن درجنہاں تاں ودھ اے جنہاں وچ جامعہ حضرت نظام الدین اولیا دہلی،ادارۂ شرعیہ ،عالمی دعوندی، اصلاحی تحریک دعوت اسلامی ،ورلڈ اسلامک مشن لندن، جامعہ مدینۃالاسلام ہالینڈ، دار العلوم علیمیہ سورینام امریکا، مدرسہ فیض العلوم جمشید پور وغیرہ دا قیام آپ دے زرین کارنامے نيں ۔
* انہاں نے ملی ،جماعتی ،مفاد وچ ملک وبیرون ملک سینکڑاں مضبوط ومستحکم قلعہ تعمیر کرنے دے باوجود اپنے تے اپنے اہل و عیال دے لئی اک جھونپئی وی نئيں بنا ئی ۔

## القابات
قائد اہل سنت، رئیس القلم
## وفات
ارشد القادری 29 اپریل 2002ء) نو‏‏ں وفات پا گئے۔
## باہرلے جوڑ
* تعارف مصنف : حضور علامہ ارشدالقادری علیہ الرحمہ

گٹھ:1925 دے جم
گٹھ:2002 دیاں موتاں
گٹھ:احناف
گٹھ:بریلوی مکتب فکر دیاں شخصیتاں
گٹھ:بھارت دے سنی علما
گٹھ:ہندوستانی صوفیا
گٹھ:بھارتی مصنفین
گٹھ:جمشید پوری شخصیتاں
گٹھ:علماء علوم اسلامیہ
گٹھ:مسلم تاریخی شخصیتاں
گٹھ:مسلم علماء
گٹھ:نعتیہ شاعر
گٹھ:ورلڈ اسلامک مشن
الجامع الصغیر

**الجامع الصغیر** دا پورا نام الجامع الصغیر فی الفروع اے ایہ امام محمد دی تصنیف جو ظاہر روایت کی6 کتاباں دا حصہ وی اے۔
یہ کتاب امام ابو یوسف دی خواہش اُتے مرتب کيتی گئی۔ کیونکہ امام ابو یوسف نے امام محمد تو‏ں کہیا اوہ تمام مسائل لکھياں جو انہاں نے امام ابو حنیفہ تو‏ں روایت کیتے نيں۔ اس وچ تن قسم دے مسائل نيں۔
* 1 اوہ مسائل کن دی روایت صرف اس کتاب وچ اے 
* 2وہ مسائل جو دوسری کتاباں وچ بغیر حوالہ دے مذکور نيں اس وچ صراحتا بتا دتا گیا کہ ایہ امام ابو حنیفہ دا قول اے یا کسی تے امام کا۔
* 3ایسے مسائل نيں جو دوسری کتاباں وچ مذکور نيں لیکن اس کتاب وچ انہاں دا ذکر ایسے انداز وچ کیتا اے کہ نويں فوائد حاصل ہُندے نيں۔
اسنو‏ں ابو عبد اللہ حسن ابن احمد زعفرانی فقیہ حنفیہ نے مرتب کیتا
مولانا عبد الحیی فرنگی محلی نے " النافع الکبیر فی شرح الجامع الصغیر" دے نام تو‏ں اس کتاب دی شرح لکھی اے تے مقدمہ وچ لکھیا اے کہ اس کتاب وچ 1532 مسائل آئے نيں۔
## شروحات
اوہدی بہت سی شروحات ہو چکيتیاں نيں شارحین وچ 
امام ابو جعفراحمد بن محمد الطحاوی، امام ابو بكراحمد بن علی المعروف الجصاص الرازی، ابوعمرواحمد بن محمد الطبری،امام ابوبكراحمد بن علی المعروف ظہير البلخی۔ امام حسين بن محمدالمعروف نجم،تاج الدين عبد الغفار بن لقمان الكردری۔ امام ظہير الدين احمد بن اسماعيل التمرتاشی الحنفی،امام قوام الدين احمد بن عبد الرشيد البخاری،محمد بن علی المعروف الجرجانی،قاضی مسعود بن حسين اليزدی،امام ابو الازہر الخجندی،ابو القاسم علی بن بندار الرازی الحنفی،حفيدہ أبو سعيدمطہر بن حسن اليزدی، ابو محمد بن العدی المصری، جمال الدين عبد اللہ بن يوسف المعروف ابن ہشام النحوی، امام فخر الاسلام علی بن محمد البزدوی،امام ابونصراحمد بن محمد العتابی البخاری، امام، ابو الليث نصر بن محمدالسمرقندی نيں۔
اردو وچ اوہدی شرحالنافع الکبیر دے نام تو‏ں عبد الحی فرنگی محلی نے کیتی اے

## الجامع الصغیر دی وجہ تصنیف
اس کتاب دی وجہ تصنیف ایہ اے کہ امام ابو یوسف نے امام محمد تو‏ں فرمایا کہ تساں میرے لئی اوہ تمام روایات اک کتاب وچ جمع کردو جو تساں نے ابو حنیفہ تو‏ں کيتیاں نيں۔ اس حکم دی تعمیل وچ امام محمد نے اوہ تمام مرویات اک جگہ جمع فرماداں تے انہاں نو‏‏ں امام ابویوسف دے سامنے پیش کیتا جنہاں نو‏ں انہاں نے بے حد پسند فرمایا ایہ کتاب (الجامع الصغیر)1532پندرہ سو بتیس مسائل اُتے مشتمل اک مبارک کتاب اے، بقول علامہ بزدوی :امام ابویوسف اپنے جلالت علم و عظمت دے باوجود اس کتاب نو‏‏ں ہمیشہ سفرو حضر وچ اپنے نال رکھدے سن ۔ علی الرازی فرماندے نيں : جس شخص نے اس کتاب نو‏‏ں سمجھ لیا اوہ ساڈے تمام ساتھیاں وچ سب تو‏ں زیادہ صاحبِ فہم منیا جاندا اے۔ اس دور وچ کسی شخص نو‏‏ں اس وقت تک قاضی نئيں بنایا جاندا جدو‏ں تک اسنو‏ں پرکھ نہ لیا جائے کہ اوہ الجامع الصغیر نو‏‏ں سمجھدا اے تے پڑھدا اے۔
## حوالے

گٹھ:فقہ حنفی
گٹھ:کتب فقہ حنفی
گٹھ:کتاباں
کتاب الخراج

**کتاب الخراج** امام ابو یوسف دی مشہور تصنیف کتاب الخراج اے ۔
ایہ کتاب اس موضوع اُتے سب تو‏ں پہلے لکھی گئی جس نو‏‏ں ہارون الرشید دی درخواست اُتے تحریر کیتا گیا سی ۔ اس وچ مختلف مضامین نيں لیکن زیادہ خراج دے مسائل نيں۔ تے اس لئی اسنو‏ں ہر زمانہ دا قانونِ مال گزاری کہہ سکدے نيں۔ اس کتاب وچ زمین دے اقسام، لگان دی مختلف شرحاں کاشتکاراں دی حیثیتاں دا اختلاف، پیداوار دی قسماں تے اس قسم دے دوسرے مسائل نو‏‏ں بہت ہی خوبی تے دقتِ نظر تو‏ں منضبط کیتا تے انہاں دے قواعد تے ہدایتاں دے نال جابجا انہاں ابتریاں دا ذکر اے جو انتظامات سلطنت وچ موجود سن۔ تے انہاں اُتے نہایت بے باکی دے نال خلیفۂ وقت نو‏‏ں متوجہ کیتا اے۔

کتاب الخراج دا اردو ترجمہ

## حوالے

گٹھ:کتب فقہ حنفی
گٹھ:کتاباں
عبد العزیز الحلوانی

**ابو محمدعبد العزیز حلوانی** (المتوفیٰ 456ھ – 1056ء) پورا نام عبد العزيز بن احمد بن نصر بن صالح الحلوانی البخاری اے شمس الائمہ لقب سی،۔
## حلوانی دی نسبت
کنیت ابو محمد، لقب شمس الائمہ اے۔ فقہ حنفی دے بہت وڈے فقیہ حلوانی حلوا فروخت کرنے دی طرف نسبت اے تے بعض اوقات حلوائی کہیا جاندا اے۔ بخارا وچ اپنے وقت دے حنفیہ دے امام سن ۔ 
انہاں دے والد بہت مفلس تے تنگدست سن تے مٹھائی بنا کر بیچا کردے سن انہاں دی عادت سی کہ اکثر وبیشتر فقہا کرام نو‏‏ں مٹھائیاں وغیرہ بھیجدے رہندے سن اوران تو‏ں عرض کردے کہ بس میرے بیٹے دے لئی دعا فرمایا کرو۔ انہاں دی سخاوت، حسن عقید ت اورگریہ وزاری دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ انہاں دے بیٹے نے علم دے اعلیٰ مدارج نو‏‏ں طے کیتا اوروہ اپنے وقت دے مایہ ناز عالم ثابت ہوئے جو شمس الائمہ حلوانی اکھوائے
علامہ ذہبی، سیراعلام النبلاء وچ امام حلوانی کاتذکرہ کردے ہوئے لکھدے نيں: انہاں تو‏ں شمس الائمہ سرخسی، فخرالاسلام بزدوی تے انہاں دے بھائی صدر الاسلام نے علم حاصل کیتا 

## علمی مقام
ابن کمال پاشا نے آپ نو‏‏ں مجتہدین فی المسائل وچ شمار کیتا اے۔ فقہ آپ نے حسین ابی علی نسفی شاگردی ابی بکر محمد بن فضل تلمیذ عبد اللہ سبذ مونیس ے حاصل کيتی تے حدیث نو‏‏ں ابی شعیب صالح بن محمد بن صالح بن شعیب تے مجازی تے ابی سہل احمد بن محمد بن مکی الانماطی تے ابا اسحٰق رازی تے اسمٰعیل بن محمد زاہد تے عبد اللہ بن محمد کلا باذی تے عبد اللہ بن حسین کتاب تے حافظ محمد بن احمد غنجا رو غیر ہ تو‏ں سنیا تے روایت کیتا تے امام طحطاوی دی شرح معانی الآثار نو‏‏ں ابی بکر محمد بن عمر بن حمدان تو‏ں روایت کیتا تے آپ تو‏ں شمسل لائمہ بکر زنجری تے محمد بن علی والد شمس الائمہ بکر زنجری تے شمس الائمہ محمد سرخسی تے ابی بکرمحمد بن حسین تے فخر الاسلام علی بن محمد بن حسین بزدوی تے انہاں دے بھائی صدر الاسلام ابو الیسر محمد بن محمد تے قاضی جمال الدین ابو نصر احمد بن عبد الرحمٰن وغیرہ نے تفقہ تے روایت کیتا،حافظ الحدیث ابو محمد عبد العزیز بن محمد نخشبی اپنی معجم شیوخ وچ آپ نو‏‏ں اپنے شیوخ وچ بیان کرکے کہندے نيں کہ ميں نے آپ تو‏ں آپ دی تمام امالی سنی نيں۔

## تصنیفات
انہاں دیاں تصنیفات ایہ نيں؛
* المبسوط(فقہ دی کتاب)
* النوادر فی الفروع
* الفتاوى فی الفروع
* شرح ادب القاضی امام ابو يوسف

## وفات
آخری عمر وچ آپ بخارا تو‏ں شہر کش وچ تشریف لے گئے تے اوتھے ماہ شعبان 448ھ یا 458ھ مطابق ماہ اکتوبر/1056ء وچ وفات پائی تے آپ دی نعش نو‏‏ں بخارا وچ لیاکے قبرستان کلاباذ وچ دفن کر دتا گیا جواب زیارت گاہ و خاص اے۔

## حوالے

گٹھ:1056 دیاں موتاں
گٹھ:حنفی فقہا
گٹھ:448ھ دیاں موتاں
السيرالکبیر

**السیر الکبیر** امام محمد بن حسن شیبانی دی تصنیف اے جو ظاہر روایت دی 6 کتاباں وچ شامل اے۔ السیر الکبیرخارجہ پالیسی تے بین الاقوامی تعلقات اُتے اہ‏م کتاب اے، ایہ امام محمد دی آخری کتاب اے۔ شمس الائمہ حلوانی تے شمس الائمہ سرخسی نے اوہدی شرح (یہ شرح 5 جلداں وچ شائع ہو چک‏ی اے )لکھی، علامہ سرخسی نے اوز جند وچ دوران قید اس دا آغاز کیتا تے 480ھ وچ رہائی دے بعد مرغینان وچ پایہ تکمیل تک پہنچائی۔

## وجہ تصنیف
امام شمس الائمہ سرخسی *السیر الکبیر* دی شرح وچ فرماندے نيں کہ*السیرالکبیر* امام محمدکی آخری تصنیف اے۔ اوہدی وجہ تصنیف ایہ سی کہ آپ دی کتاب *[[السیر الصغیر]]* اہل شام دے اک جلیل القدر عالم عبدالرحمن بن عَمْرْو الاوزاعی دے پاس پہنچی۔ انہاں نے پُچھیا ایہ کس دی تصنیف اے دسیا گیا کہ امام محمد بن الحسن عراقی دی برجستہ انہاں دی بولی تو‏ں نکلیا *اہلِ عراق نو‏‏ں اس موضوع وچ تصنیف تو‏ں کیتا لگاؤ اوہ علم السیرتے مغازی *'رسول اﷲ*' نو‏‏ں کیہ جانن کیونکہ غزوات زیادہ تر [[شام]] وچ ہوئے۔ غزوات دا علم اوتھ‏ے دے لوگو ں نو‏‏ں زیادہ اے تے [[حجاز]] دے لوگاں نوں، نہ کہ [[عراق]] والےآں نوں *۔ امام اوزاعی دی ایہ گل جدو‏ں امام محمد نو‏‏ں پہنچی آپ نو‏‏ں بہت شاق گزری تے اس دا عملی جواب دینے دے لئی *السیرالکبیر*تصنیف فرمائی۔ آپ دی ایہ کتاب جدو‏ں عبد الرحمن بن عمرو الاوزاعی نے مطالعہ فرمائی تو اوہ حیرت زدہ رہ گئے تے فرمایا:جے اس کتاب وچ احادیث صحیح نہ ہُندیاں تو وچ کہہ دیندا کہ اوہ من گھڑت علم تو‏ں کم لیندے نيں بے شک ﷲ تعالیٰ نے آپ دی رائے نو‏‏ں صحیح جواب دے لئی متعین فرمایا اے۔ اﷲ رب العزت نے صحیح فرمایا (وَفَوْقَ کُلِّ ذِیۡ عِلْمٍ عَلِیۡمٌ اس کتاب نو‏‏ں تصنیف فرمانے دے بعد امام محمد نے اس نوں ساٹھ جلداں (دفتراں) وچ لکھوایا تے اسنو‏ں خلیفہ وقت دے دربار وچ بھجوایا۔ خلیفہ وقت نے اسنو‏ں بے حد پسند کیتا تے اسنو‏ں اپنے زمانہ حکومت دا عظیم تے قابلِ فخر کارنامہ قرار دتا۔

## تکمیل کتاب
دنیائے اسلام وچ اس کتاب دا غیر معمولی استقبال کیتا گیا۔ اس کتاب دی تکمیل دے موقع اُتے وڈا جشن منایا گیا۔ کیو‏ں کہ اس موضوع اُتے اس تو‏ں پہلے اِنّی ضخیم تے مفصل کتاب نئيں لکھی گئی سی۔ جس دن ایہ کتاب مکمل ہوئی اس دن پورے بغداد وچ خوشیاں منائی گئياں۔ خلیفہ ہارون الرشید نے خود وی اس جشن وچ حصہ لیا۔ امام محمد دے گھر تو‏ں سرکاری طور اُتے اک جلوس کڈیا گیا جس وچ اس کتاب دیاں جلداں رکھیاں گئياں تے لوگ اس کتاب کر جلوس دی شکل وچ خلیفہ دے ہاں گئے تے امام محمد نے ایہ کتاب ہارون الرشید نو‏‏ں پیش کيتی۔

## حوالے

گٹھ:فقہ حنفی
گٹھ:کتب فقہ حنفی
گٹھ:کتاباں
مرغینان

مرغینان فرغانہ وچ اک شہر دا نام جسنو‏ں بعض اوقات مر غیلان تے مار گیلان وی لکھیا جاندا اے 
وہ دریا جس دے کنارے ایہ شہر آباد اے مرگیلان سامی(چامی) کہلاندا اے 
1877ء مرغینان جدید نو‏‏ں روس نے فرغانہ دا صدر مقام بنایا ایہ شہر پرانے مرغینان تو‏ں ست کلو میٹر دے فاصلے اُتے اے 
ایتھ‏ے اُتے اک قبر اے جو اسکندر پاشا دے نام تو‏ں موسوم اے اسنو‏ں سکندر اعظم دی قبر کہیا جاندا اے 
معجم البلدان وچ اے کہ ایہ ماوراء النہر دا مشہور شہر اے جتھ‏ے تو‏ں فضلاء دی اک جماعت نسبت رکھدی اے 
## حوالے

گٹھ:ازبکستان دے شہر
گٹھ:فرغانہ صوبہ
گٹھ:وسطی ایشیا
السیر الصغیر

**السیر الصغیر** امام محمد بن حسن شیبانی دی مرتب کردہ اے۔ ایہ ظاہر روایت دی 6 کتاباں وچ شامل اے۔ 
فقہ دی اصطلاح وچ "سیر" انہاں قوانین نو‏‏ں کہیا جاندا اے جنہاں دا تعلق جنگ و امن مسلماناں تے غیر مسلماں دے تعلقات تے مسلم و غیر مسلم دے باہمی روابط تو‏ں اے قانون دی تاریخ وچ پہلی مرتبہ اس موضوع اُتے کتاب امام محمد نے السیر الصغیر لکھی
السیر الصغیر وچ جہاد، صلح تے اس دے توڑنے دے مسائل ،امان ،مال غنیمت، فدیہ و غلامی تے جنگاں وچ پیش آنے والے ہور واقعات نيں۔ ایہ اوہ مسائل نيں جو امام ابو حنیفہ تو‏ں مروی نيں۔ 
علامہ ابن امیر الحاج حلبی فرماندے نيں دی امام محمد نے اکثر کتاباں امام ابو یوسف نو‏‏ں پڑھ کر سنائی سن البتہ جنہاں کتاباں دے آخر وچ لفظ الکبیر اے جداں المضاربۃ الکبیر،الزراعۃ الکبیر الجامع الكبير تے السيرالکبیر اوہ صرف امام محمد دیاں تصنیفات نيں۔ 
اس بنیاد اُتے کہیا جا سکدا اے کہ السیر الصغیر امام ابو یوسف دی مصدقہ کتاب اے 
انگریزی ترجمہ دے نال انٹر نیشنل اسلام آباد یونیورسٹی نے اک مختصر جلد وچ چھاپی اے۔
## حوالے

گٹھ:کتب فقہ حنفی
گٹھ:کتاباں
الجامع الکبير

**الجامع الكبير** دا پورا نام الجامع الكبير فی الفروع اے ایہ امام محمد بن حسن شیبانی دی مرتب کردہ اے تے ایہ کتاب ظاہر روایت دیاں 6 کتاباں دا حصہ وی اے۔ 
اسنو‏ں دو دفعہ آپ نے مرتب کیتا دونے مرتبہ انہاں دے شاگرداں نے اسنو‏ں روایت کیتا جنہاں وچ ابو حفص کبیر،سلمان جوزجانی،ہشام ابن عبد اللہ رزای تے محمد ابن سماعہ شامل نيں۔ 
دوسری مرتبہ روایت کردے ہوئے کئی ابواب وچ اضافہ کیتا تے بعض عبارات نو‏‏ں تبدیل کیتا

امام محمد بن شجاع ثلجی فرماندے نيں امام محمد دی کی کتاب جامع الکبیر دی طرح کوئی کتاب نئيں لکھی گئی
## شروحات
اوہدی کئی شروحات نيں لیکن "شرح الحصیری الکبیر" سب تو‏ں اہ‏م سمجھی جاندی اے جو سيدامام جمال الدين محمود بن احمد البخاری، المعروف: بالحصيری دی شرح اے۔ 
شارحین وچ مندرجہ ذیل حضرات نمایاں نيں 
ابو الليث: نصر بن احمد السمرقندی الحنفی،فخر الاسلام علی بن محمد البزدوی، قاضی ابو زيدعبيد الله بن عمر الدبوسی، امام ب رہان الدين محمود بن احمد صاحب المحيط، شمس الائمہ: ابو محمد بن عبد العزيز، شمس الائمہ: عبد العزيز بن احمد الحلوانی، شمس الائمہ: محمد بن احمد بن ابو سہل السرخسی، محمد بن علی، المشہورابن عبد ك الجرجانی،(تحرير فی شرح الجامع الكبير)اوراس دے علاوہ وی شارحین نيں 

## حوالے

گٹھ:فقہ حنفی
گٹھ:کتب فقہ حنفی
گٹھ:کتاباں
شمس الائمہ سرخسی

**شمس الائمہ سرخسی** دا پورا نام **ابو بکر محمد بن ابی سہل احمد الملقب بہ رضی الدین سرخسی** اے۔ برہان الاسلام وی انہاں دا لقب سی ۔

## ولادت
علامہ سرخسی دی ولادت 400ھ بمطابق 1010ء یا 1009ء بمقام سرخس ہوئی اوہ پنجويں صدی دے انہاں علما تو‏ں نيں جنہاں نو‏ں آیۃمن آیات اللہ کہیا جاندا اے۔ : ابو بکر کنیت تے شمس الائمہ سرخسی تو‏ں ملقب سن ۔
## حصول علم
علم دین حاصل کرنے دے لئی شمس الائمہ عبد العزیز حلوانی تو‏ں حاصل کیتا تے علوم و فنون وچ اس قدر کمال حاصل کیتا کہ جدو‏ں انہاں دے استاد فوت ہوئے تو انہاں دی مسند اُتے بیٹھے۔
## کنويں وچ قید
امام سرخسی ایويں تواں خراسان دی اک بستی سرخس دی طرف منسوب نيں لیکن حصول علم دے لئی فرغانہ دے علاقے اوزجند وچ تشریف لیائے آپ وڈے حق گو سن اس لئی آپ نے اک کلمہ حق دا بادشاہ نو‏‏ں کہیا جس تو‏ں اوہ ناراض ہو گیا تے آپ نو‏‏ں شہر اوزجند وچ اک کھوہ دے اندر قید کر دتا جس وچ آپ مدت تک قید رہے تے آپ دے شاگرد کھوہ اُتے بیٹھ کر آپ تو‏ں سبق پڑھدے تے جو آپ کھوہ دے اندر تو‏ں کہندے اوہ لکھ لیندے سن شرح کتاب عبادات تے شرح کتاب الاقرار نو‏‏ں مجلس وچ تصنیف کرکے شاگرداں تو‏ں لکھوایا 
## المبسوط دی املا
شمس الائمہ امام سرخسی دے دل دی خواہش سی کہ امام حاکم شہید دی کتاب الکافی دی شرح لکھن۔ چنانچہ انہاں اسی کنويں تو‏ں اپنی عظیم کتاب’’المبسوط‘‘املا کرانی شروع کيتی۔ ایہ منفرد شاہکار اوزجند دے اک گمنام کنويں نما قید خانے وچ وجود وچ آیا کہ تیس ضخیم جلداں دی ایہ کتاب املا کرادت‏ی۔ اس کتاب نو‏‏ں فقہ حنفی دے مستند ماخذ وچ شمار کیتا جاندا اے۔
کتاب محیط جو آپ نے تصنیف کيتی اے اوہ اصل وچ چار کتاباں نيں اک محیط کبیر جو چالیس مجلد اے ،دوسری دس مجلد،تیسری چار مجلد،چوتھ‏ی دو مجلداے۔ بعض علما کہندے نيں کہ پہلی محیط کبیر آپ دی تصنیف نئيں بلکہ اسنو‏ں حسام الدین صدر الشہید دے بھائی دے بیٹے محمود بن صدر السعید تاج الدین احمد بن برہان الدین صدر الشہیدعبدلعزیز بن عمر بن مازہ نے تصنیف کیتا اے تے اپنے دادا دی طرف منسوب کرکے محیط برہانی دے نام تو‏ں مشہور کیتا اے،باقی تن محیط آپ دی تصنیفات تو‏ں نيں تے انہاں نو‏‏ں محیط رضوی کہندے نيں۔

امام سرخسی دی دوسری مشہور ترین کتاب شرح السیر الکبیر اے جو جنگ تے بین الاقوامی تعلقات دے اسلامی قوانین اُتے مستند ماخذ دی حیثیت رکھدی اے۔ ایہ کتاب وی قید ہی دی حالت وچ لکھی گئی۔ اس دے علاوہ اک تے مشہور معروف کتاب’’اصول السرخسی‘‘بھی قید ہی دی حالت وچ آپ نے تالیف فرمائی۔ آخر الذکر دونے کتاباں دا اختتام رہائی دی حالت وچ فرمایا۔ جدو‏ں کہ ’’المبسوط‘‘کتاب مکمل قید دی حالت وچ لکھی گئی۔
## وفات
برہان الاسلام امام سرخسی 483ھبمطابق 1096ء وچ دمشق وچ فوت ہوئے۔
## حوالے

گٹھ:1096 دیاں موتاں
گٹھ:احناف
گٹھ:حنفی فقہا
گٹھ:سنی ائمہ
گٹھ:علماء علوم اسلامیہ
گٹھ:گیارہویں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:گیارہویں صدی دے اسلامی مسلم علما
الفہرست (ابن ندیم)

محمد بن اسحق بن ابی یعقوب الندیم دی مرتبہ ضخیم کتابیات جس وچ اُس لکھتاں دے متعلق معلومات درج کيتی گئی نيں جو بغداد وچ تاتاری حملے دے وقت ضائع ہوگئياں سن۔ کتاباں دے نال مصنفین دے حالات زندگی وی تحریر کیتے گئے نيں۔ ایہ کتاب اسلا م دی پہلی چار صدیاں وچ علوم و ثقافت دی ترقی دا جائزہ لینے دے لئی اولین تے مستند مآخذ منی جاندی اے۔

الفہرست اپنے موضوع اُتے اصل الاصول دی حیثیت رکھدی اے۔ مناسب حجم دی اس کتاب وچ عربی دی تمام اصل مؤلفات تے ہور زباناں تو‏ں کیتے گئے تراجم دا استقصاء کرنے دی کوشش کيتی گئی اے۔ انہاں کتاباں دے مصنفین دے مختصر حالات تے تاریخ و ولادت و وفات (جے مصنف نو‏‏ں مل سکی تو) اوہ وی دتی گئی اے۔

## ابواب
ابن ندیم نے کتاب نو‏‏ں دس وڈے ابواب وچ تقسیم کیتا اے۔ جنہاں دا نام اس نے مقالات رکھیا اے۔ ہر مقالہ متعدد فصول یا فنون اُتے مشتمل اے تے فنون دی کل تعداد بتیس اے۔ مقالات دی فہرست درج ذیل اے۔
# اللغات والكتب المقدسة وعلوم القرآن۔
# اللغة والنحو۔
# الأخبار والأنساب۔
# الشعر۔
# علم الكلام۔
# الحديث والفقه۔
# الفلسفات۔
# الأسماء والخرافات۔
# الاعتقادات۔
# الكيمياء أو الصنعة۔

## ہور ویکھو
* ابن ندیم

## حوالے

گٹھ:کتاباں
ابن ندیم

**محمد بن اسحٰق بن ندیم** پہلی عربی انسائیکلو پیڈیا دے مصنف سن ۔ پورا نام ابوالفراج محمد بن اسحاق المعروف الندیم۔ بغداد دا باشندہ سی ۔ اس نے عربی بولی دی پہلی انسائیکلو پیڈیا تصنیف کيتی۔ جس وچ بے شمار مصنفاں دی انہاں کتب دا ذکر اے جو ہن ناپید ہو چکیاں نيں۔ ابن الندیم خلیفہ ہارون الرشید دی دربار وچ اک مستند موسیقار دی حیثیت تو‏ں وی اپنی خدمات سر انجام دیندا ریا.

## حوالے

گٹھ:990ء دی دہائی دیاں موتاں
گٹھ:اٹھويں صدی دی عرب شخصیتاں
گٹھ:الف لیلہ دے مترجمین
گٹھ:خلافت عباسیہ وچ بغداد
گٹھ:خلافت عباسیہ وچ دسويں صدی
گٹھ:دسويں صدی دی عباسی شخصیتاں
گٹھ:دسويں صدی دی عرب شخصیتاں
گٹھ:دسويں صدی دے فلسفی
گٹھ:دسويں صدی دے مخطوطات
گٹھ:دسويں صدی دے مسلما‏ن
گٹھ:دسويں صدی دے مصنفین
گٹھ:دسويں صدی دے مؤرخین
گٹھ:سیرت نگار
گٹھ:عراق تو‏ں متعلق تاریخی کتب
گٹھ:عرب مؤرخین
گٹھ:عربی بولی دے ماہرین صرف و نحو
گٹھ:فارسی مصنفین
گٹھ:قرون وسطی دے مسلم کیمیا گر
گٹھ:مسلم قاموس نگار شخصیتاں
گٹھ:مسلم مؤرخین
گٹھ:995 دیاں موتاں
ابو مخنف

**ابو مخنف** (وفات 157ھ) جنہاں دا پورا نام لوط بن یحییٰ بن سعید ابن مخنف الکوفی سی، ابتدائی اسلامی تاریخ داناں وچو‏ں سن ۔ انہاں دا تعلق دوسری صدی ہجری تو‏ں سی ۔ انہاں دی سب تو‏ں مشہور کتاب مقتل الحسین اے جو مقتل ابو مخنف دے نام تو‏ں مشہور اے۔ جس وچ واقعات کربلا بیان کیتے گئے نيں۔
ان دی مشہور کتب درج ذیل نيں :
* حروب الردۃ
* جنگ جمل
* کتاب السقیفہ
* جنگ صفین
* الحسن
* مقتل الحسین
* الزہراء
* المختار

## ہور ویکھو
* مقتل ابو مخنف

## حوالے

گٹھ:اٹھويں صدی دی اموی شخصیتاں
گٹھ:اٹھويں صدی دی عباسی شخصیتاں
گٹھ:اٹھويں صدی دی عرب شخصیتاں
گٹھ:اٹھويں صدی دے عرب مصنفین
گٹھ:اٹھويں صدی دے مسلما‏ن
گٹھ:ازد
گٹھ:عراقی شیعہ
گٹھ:عرب مسلما‏ن مؤرخین اسلام
گٹھ:عرب مؤرخین
گٹھ:مسلم مؤرخین
مقتل ابو مخنف

**مقتل ابو مخنف** جس دا اصل نام مقتل الحسین اے، ابو مخنف (وفات 157ھ) (لوط بن یحیٰی ابن سعید ابن مخنف الکوفی) دی تصنیف اے۔ اس وچ واقعات کربلا وچ بیان کیتے گئے نيں تے ایہ اس سلسلے دی اولین کتاباں وچو‏ں اک اے۔
## ہور ویکھو
* ابو مخنف
* واقعہ کربلا
## باہرلے جوڑ
* مقتل ابو مخنف اردو وچ  
## حوالے

گٹھ:شیعہ کتب
گٹھ:عربی کتب
گٹھ:کتاباں
ابن ہشام

**عبد الملک بن ہشام الحمیری** (وفات: 7 مئی 833ء) اک مشہور مسلم مؤرخ تے محدث سی جو بصرہ وچ پیدا ہويا تے فسطاط (قاہرہ) وچ وفات پائی۔ نامور مورخ تے .نحوی سی ۔ اوہدی سیرت رسول اللہ اے جو سیرت ابن ہشام دے نام تو‏ں مشہور اے۔ ایہ کتاب اس نے ابن اسحاق دی کتاب المغازی و السیر دی مدد تو‏ں ترتیب دی اے ۔

گٹھ:833 دیاں موتاں
گٹھ:عرب مؤرخین
گٹھ:مسلم مؤرخین
گٹھ:مصر دے مسلم مؤرخین اسلام
ابن اسحاق

**محمد بن اسحاق بن یسار بن خیار المدنی** (704ء تا 767ء) اٹھويں صدی دے قدیم ترین سیرت نگار نيں جنہاں دی مشہور کتاب سیرت **[[محمد|رسول اللہ ]]** سیرت ابن اسحاق دے نام تو‏ں مشہور اے۔ ایہ کتاب ہن ناپید ہو چک‏ی اے مگر اس کتاب دا نثری حصہ سیرت ابن ہشام وچ لیا گیا اے۔ انہاں دی تاریخ اسلامی تاریخ دی قدیم ترین کتاب اے۔ اوہ یسار دے پو‏تے سن جسنو‏ں 12ھ وچ عراق دے مقام عین التمر دے گرجا وچو‏ں گرفتار کرکے مدینے لیایا گیا سی، جتھ‏ے اوہ عبد اللہ بن قیس دے قبیلے دا مولیٰ بن گیا۔
**ابو عبید اللہ محمد بن اسحٰق بن یسارمطلبی** جو ابن اسحٰق دے نام تو‏ں مشہور نيں مدینہ دے رہنے والے سن -سیرت ابن اسحاق دے مصنف نيں۔

## ولادت
ابن اسحاق مدینہ منورہ وچ 85ھ، (704ء)ماں پیدا ہوئے مدینہ وچ قیام کیتا۔ پھر کسی وجہ تو‏ں مصر تے اوتھ‏ے تو‏ں کوفہ چلے گئے۔ آخر وچ بغداد وچ مقیم ہو گئے ۔
## حالات زندگی
محمد بن اسحاق نے مدینہ وچ پرورش پائی۔ ابتدائی تعلیم اوتھے ہوئی۔ انہاں نے **[[محمد|محمد ]]** دے متعلق قصص و روایات جمع کرنے دی طرف خاص توجہ دی انہاں دے اساتذہ وچ امام ابن شہاب زہری،عاصم بن عمر بن قتادہ، عبد اللہ بن ابوبکربن محمد مدنی،غزوات دی تفصیل وچ سب تو‏ں نمایاں نيں۔ اک مستند تے ثقہ راوی نيں۔

## مدینہ آمد
ان دے داد یسار بن خیار(یسار بن کوتان)مسیحی مذہب دے سن اوہ شاہ ایران دے حکم عین التمر وچ قید سن خالد بن ولید انہاں نو‏ں قیدی بنا کے مدینہ لیائے قیس بن مخرمہ دی تملیک وچ آئے اسی وجہ تو‏ں مطلبی یا مخرمی لقب رکھے نيں۔ یسار اپنے قبیلے دے پہلے شخص سن جو مسلما‏ن ہو ک‏ے آزاد ہوئے۔ انہاں دے تن بیٹے سن جنہاں وچ اک ابن اسحاق سن ۔
## وفات
بغداد وچ سنہ 150ھ، 768ء وچ وفات پائی۔ اگرچہ انہاں دا تعلق تابعین دے دور تو‏ں سی تے بعض انہاں نو‏‏ں تابعین وچ وی شمار کردے نيں۔ امام ابو حنیفہ دے مزار دے نال قبرستان ’’خیزران‘‘ وچ مدفون نيں۔

## لکھتاں
معلوم ہُندا اے کہ انہاں نے سیرت دا مواد دو جلداں وچ جمع کیتا سی یعنی کتاب المبتداء جس وچ **[[محمد| رسول اکرم ]]** دی زندگی دے ابتدائی حالات سن جو ہجرت تک اے۔ جدو‏ں کہ کتاب المغازی وچ ہجرت تو‏ں وصال تک دے واقعات سن ۔ ایہ وی معلوم ہُندا اے کہ انہاں دی کتاب الخلفاء ابتدا ہی وچ انہاں دی اس وڈی تصنیف دے مقابلے وچ دوسرے درجے اُتے شمار ہونے لگی سی۔

ابن اسحاق دی کئی لکھتاں سن جو ہن اپنی اصل حالت وچ نئيں ملدیاں مگر انہاں دے حصے کچھ تے لکھتاں وچ ملدے نيں۔ مثلاً سیرت ابن ہشام، جو اک مشہور تے قدیم تاریخ دی کتاب اے اصل وچ ابن اسحاق دے شاگرد البقائی نے ترتیب دی تے بعد وچ ابن ہشام نے مرتب کيتی۔ اس کتاب وچ ابن اسحاق دے نثری حصے موجود نيں۔ ابن اسحاق نے عربی شاعری وی شامل دی سی کیونکہ اسنو‏ں تبدیل کرنا اوزان دی وجہ تو‏ں قدرے مشکل ہُندا اے تے تاریخ دے اصل واقعات محفوظ رہندے نيں۔ اس دے علاوہ ابن اسحاق دے شاگرد سلامہ ابن فضل الانصاری نے ابن اسحاق دی سیرت نو‏‏ں مرتب کیتا سی ۔ ایہ کتاب خود تو باپید ہو چک‏ی اے مگر اس دے حصے مشہور تاریخ طبری وچ ملدے نيں۔ ہور کتب وچ وی بکھرے ہوئے حصے موجود نيں مگر اوہ کچھ زیادہ نئيں۔

## حوالے

گٹھ:704 دے جم
گٹھ:767 دیاں موتاں
گٹھ:اٹھويں صدی دی عرب شخصیتاں
گٹھ:اٹھويں صدی دے عرب مصنفین
گٹھ:اٹھويں صدی دے مؤرخین
گٹھ:سیرت نگار
گٹھ:عرب مسلما‏ن مؤرخین اسلام
گٹھ:عرب مؤرخین
گٹھ:محدثین
گٹھ:مدنی شخصیتاں
گٹھ:مسلم مؤرخین
سیرت ابن اسحاق

**سیرت ابن اسحاق** دے نام تو‏ں معروف اس مشہور کتاب دا اصل نام **سیرۃ رسول اللہ** اے جو محمد ابن اسحاق، تابعی دی تصنیف اے تے اٹھويں صدی عیسوی (دوسری صدی ہجری) وچ تصنیف کيتی گئی۔ اسنو‏ں اولین سیرت و تاریخ دی کتاب منیا جاندا اے۔

## کتاب دی اہمیت

اس کتاب دی جامعیت، تفصیل اورمعلومات دی فراوانی دی بنا اُتے اکثر اہل علم نے اسنو‏ں قدر و منزلت دی نظر تو‏ں دیکھیا۔ مصنف تو‏ں بعد دے سبھی مورخاں تے مصنفاں نے سیرت نبوی دے حولے تو‏ں اس کتاب اُتے پورا پورا اعتماد کیتا تے اسنو‏ں اپنا مآخذ بنایا۔ ابن جریر طبری، ابن خلدون تے ہور مورخین نے ابن اسحاق تو‏ں بکثرت روایت کيتی اے۔

سیرت ابن ہشام دی بنیاد تے اصل وی ایہی کتاب اے بلکہ **سیرت ابن اسحاق**، سیرت ابن ہشام دی ترقی یافتہ صورت اے۔

## تراجم

سويں صدی ہجری وچ فارس دے حکمران ابو بکر سعد زنگی دی فرمائش اُتے اس کتاب دا فارسی ترجمہ وی ہويا جس دے قلمی نسخے دنیا دے بعض کتب خاناں وچ موجود نيں۔ چند برس پہلے مراکش وچ اس دے کچھ اجزاء قلمی صورت وچ ملے سن جنہاں نو‏ں ڈاکٹر محمد حمید اللہ، (پیرس) نے شائع کرایا۔

## باہرلے جوڑ
* سیرت ابن اسحاق

گٹھ:اولین کتب سیرت
گٹھ:عرب سیرت نگاراں دی کتب سیرت
گٹھ:عربی کتب سیرت
گٹھ:کتاباں
سیرت ابن ہشام

**سیرت ابن ہشام** جس دا اصلی نام **السیرۃ النبویۃ** اے تے کتاب دے مولف **ابو محمد عبد الملك بن هشام بن ايوب حميری&lrm;** نيں جو ابن ہشام دے نام تو‏ں مشہور نيں۔ ایہ کتاب اٹھويں صدی عیسوی (دوسری صدی ہجری) وچ تصنیف کيتی گئی تے اسنو‏ں اولین سیرت و تریخ دی کتاب منیا جاندا اے۔

## کتاب دی خصوصیات

ایہ کتاب دراصل سیرت ابن اسحاق دی تلخیص تے تہذیب اے ،مثلاً اصل کتاب دا کچھ حصہ سیرت تو‏ں براہ راست متعلق نہ سی اس لئی ابن ہشام نے اسنو‏ں چھڈ دتا، مشکل الفاظ دے معنی بیان کیتے تے بعض واقعات دا اپنی طرف تو‏ں اضافہ کیتا۔

## کتاب دی مقبولیت

سیرت ابن اسحاق نو‏‏ں بطور **سیرت ابن ہشام** جو شکل ابن ہشام نے دتی اوہ اِنّی مقبول ہوئی کہ لوگاں نے اسنو‏ں ہتھو‏ں ہتھ لیا تے اصل کتاب فراموش ہو گئی۔ ہن ایہی کتاب یعنی **سیرت ابن ہشام** متداول اے۔

## طباعت و اشاعت
اس دے متعدد ایڈیشن جرمنی تے مصر تو‏ں شائع ہو چکے نيں۔

## تراجم و شروحات و تلخیصات

**سیرت ابن ہشام** دی مقبولیت تے اہمیت دی وجہ تو‏ں اوہدی کئی شروحات وی لکھیاں گئياں:
* الروض الانف۔ شرح السہیلی (عبد الرحمن عبد اللہ احمد السہیلی) متوفی 581ھ / 1175ء ہور عبد الرحمن الوکیلی نے الروض الانف دی مبسوط شرح لکھی جو 7 ضخیم جلداں وچ شائع ہوئی۔

سیرت ابن ہشام دی کئی تلخیصات وی لکھی گئی نيں جنہاں وچو‏ں بعض منظوم وی نيں۔

سیرت ابن ہشام دے تراجم دنیا دی مختلف زباناں وچ بالخصوص فارسی، اردو، جرمنی تے انگریزی وچ ہو چکے نيں۔ الغرض سیرت طیبہ دے مآخذ وچ اس کتاب نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ شہرت تے اعتماد حاصل ہی۔

گٹھ:اولین کتب سیرت
گٹھ:عربی کتب سیرت
گٹھ:کتاباں
آیت اکمال

**آیت اکمال**؛ سورہ مائدہ دی تیسری آیت اے جو واقعۂ غدیر دے سلسلے وچ **[[محمد|حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ]]** اُتے نازل ہوئی ا‏‏ے۔
## آیت دا متن
  ::: 

## شأن نزول
thumb
شیعہ علما و مفسرین اس آیت کریمہ دی شان نزول دے حوالے تو‏ں اجماع دے قائل نيں کہ ایہ غدیر خم دے مقام اُتے **[[محمد|حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ]]** اُتے نازل ہوئی اے تے محدثین تے مفسرین دی اک وڈی جماعت نے اعتراف کیتا اے کہ ایہ آیت بلا شک امیرالمؤمنین علی بن ابیطالبؑ دی خلافت بلافصل دی دلیل اے ؛ منجملہ:

طبری کتاب "الولایہ"، ابن مردویہ اصفہانی کتاب "مناقب علی بن ابی طالب"، سیوطی "الدرالمنثور" وچ ، حافظ ابونعیم اصفہانی اپنی کتاب "ما نزل فی علي" وچ ، حافظ ابوبکر خطیب بغدادی "تاریخ بغداد" وچ ، حافظ ابوسعید سجستانی "کتاب الولایہ" وچ ، ابوالحسن بن مغازلی شافعی مناقب، وچ تے۔۔۔

## آیت دا تجزیہ
جو کچھ مذکورہ بالا مفسرین تے محدثین نے مذکورہ آیت کریمہ وچ کہیا اے اس دا مضمون ایہ اے کہ جدو‏ں آیت تبلیغ  غدیر خم ک مقام اُتے **[[محمد|حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ]]** اُتے نازل ہوئی تو آپؐ نے امیرالمؤمنینؑ نو‏‏ں ولایت تے خلافت دا عہدہ سونپ دتا تے آیت اکمال نازل ہوئی جس اُتے **[[محمد|پیغمبرؐ]]** نے فرمایا:

۔

ترجمہ:"الله اکبر دین دے کامل ہونے تے نعمت دے مکمل ہونے تے میری رسالت اُتے تے میرے بعد علیؑ دی ولایت اُتے اللہ دی رضا تے پسندیدگی، اُتے"

چنانچہ حضرت علی بن ابی طالبؑ دی ولایت دا مسئلۂ آخری فریضہ سی جو نازل ہويا تے اس دے بعد آیت اکمال دے سوا کچھ وی نازل نہيں ہويا۔
ؑ

## حوالے

## مآخذ
* بحرانى، سید ہاشم، البرہان فى تفسیر القرآن، قم: مؤسسہ البعثہ، 1415ہجری۔
* حاج سیدجوادی، احمد صدر و دیگران، دایرہ المعارف تشیع، تہران: نشر شہید سعید محبی، 1375ہجری شمسی۔
* حسکانی، حاکم، شواہدالتنزیل، موسسہ چاپ و نشر، 1411ہجری۔
* حسینی استرآبادی، سید شرف الدین، تاویل الایات الظاہرہ، قم: جامعہ مدرسین، 1409ہجری۔
* سید بن طاووس، الطرائف، قم: چاپخانہ خیام، 1400ہجری۔
* طبری، عمادالدین، بشارہ المصطفیٰ، نجف: کتابخانہ حیدریہ، 1383ہجری۔

گٹھ:آیات امامت
گٹھ:امام علی قرآن دی نظر وچ
گٹھ:قرآن
گٹھ:قرآن دی مشہور آیات
آیت مباہلہ

اک قرآنی اصطلاح، دو لوگاں یا گروہاں دی خود نو‏‏ں حق اُتے ثابت کرنے دے لئی اللہ تو‏ں اک دوسرے دے خلاف بد دعا کرنا۔

سیدنا سعد بن ابی وقاص رضی اللہ عنہ تو‏ں روایت اے کہ جدو‏ں ایہ (مباہلے والی) آیت:

﴿نَدْعُ اَبْنَآءَ نَا وَاَبْنَآءَ کُمْ﴾

تے (مباہلے دے لئی) اسيں اپنے بیٹے بلاندے آں تساں اپنے بیٹے بلاؤ۔ (اٰل عمران: 16)

نازل ہوئی تو **[[محمد|رسول اللہ ﷺ]]** نے علی، فاطمہ، حسن تے حسین (رضی اللہ عنہم اجمعین) نو‏‏ں بلایا تے فرمایا:

((اَللّٰھُمَّ ھٰؤ لا أھلي))

اے اللہ! ایہ میرے اہل (بیت) نيں۔

(صحیح مسلم: 32/2404 وترقیم دارالسلام: 6220)

## مباہلہ دے معنی
### لغوی معنی
اصل مباہلہ دا لفظ اھل دے وزن اُتے مادہ "بہل" تو‏ں آزاد کرنے تے کسی چیز تو‏ں قید و بند اٹھانے دے معنی وچ ا‏‏ے۔ تے اسی وجہ تو‏ں جدو‏ں کسی حیوان نو‏‏ں آزاد چھوڑتے نيں تا کہ اس دا نوزاد بچہ آزادی دے نال اس دا دودھ پی سکے، اسنو‏ں "باھل" کہندے نيں تے دعا وچ "ابتھال" تضرع تے خداوند متعال اُتے کم چھوڑنے نو‏‏ں کہندے نيں۔
### اصطلاحی معنی
اک دوسرے اُتے نفرین کرنا تا کہ جو باطل اُتے اے اس اُتے اللہ دا غضب نازل ہوتے جو حق اُتے اے اسنو‏ں پہچانا جائے، اس طرح حق و باطل دی تشخیص دی جائے۔
مباہلے دا عمومی مفہوم ایہ بیان کیتا جاندا اے ۔

## آیت مباہلہ
سورۃ آل عمران دی آیت 61 نو‏‏ں مفسرین آیت مباہلہ کہندے نيں، کیونکہ اس وچ مباہلہ دا ذکر آیا ا‏‏ے۔ آیت دا ترجمہ
 (ترجمہ کنزالعرفان، مفتی محمد قاسم)
## واقعہ مباہلہ
مباہلہ اک مشہور واقعہ اے جسنو‏ں سیرت ابن اسحاق تے تے تفسیر ابن کثیر وچ تفصیل تو‏ں لکھیا گیا ا‏‏ے۔

**[[محمد|نبی ]]** نے نجران دے مسیحیاں دی جانب اک فرمان بھیجیا، جس وچ ایہ تن چیزاں سن اسلام قبول کرو یا جزیہ ادا کرو یا جنگ دے لئی تیار ہو جاؤ۔ مسیحیاں نے آپس وچ مشورہ کرکے شرجیل،جبار بن فیضی وغیرہ نو‏‏ں **[[محمد|حضور ]]** دی خدمت وچ بھیجیا۔ انہاں لوگاں نے آکر مذہبی امور اُتے گل چیت شروع کر دتی، ایتھ‏ے تک کہ حضرت عیسی دی الوہیت ثابت کرنے وچ انہاں لوگاں نے انتہائی بحث و تکرار تو‏ں کم لیا۔ اسی دوران وحی نازل ہوئی جس وچ اواُتے ذکر کردہ آیت وی نازل ہوئی جس وچ مباہلہ دا ذکر ا‏‏ے۔

## اثرات
thumb|عید مباہلہ دا اک فارسی وچ چھپا ہويا اشتہار
اس آیت دے نزول دے بعد نبی  اپنے نواسیاں حسن تے حسین اپنی بیٹی سیدہ فاطمہ تے دامادحضرت علی نو‏‏ں لے دے گھر تو‏ں نکلے، دوسری طرف مسیحیاں نے مشورہ کیتا کہ جے ایہ نبی نيں تو اسيں ہلاک ہو جانيں گے۔ تے انہاں لوگاں نے جزیہ دینا قبول کر لیا۔ اسی واقعہ دی نسبت تو‏ں شعیہ اوراکثر سنی وی پنجتن پاک دی اصطلاح استعمال کردے نيں، جس تو‏ں سلفی حضرات اختلاف کردے نيں۔

## عید مباہلہ
اس دن 24 ذوالحجہ نو‏‏ں کچھ ملکاں وچ ، خاص کر کہ ایران وچ **عید مباہلہ** منائی جاندی ا‏‏ے۔

## مباہلہ دے احکم
قرآن دی اس آیت تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ مباہلہ صرف کافر دے نال ہو سکدا لیکن احادیث وچ حضرت ابن مسعود رض تو‏ں رویت وی ملد‏ی اے جس وچ مباہلے نو‏‏ں مسلما‏ن تو‏ں مباح ہونے دا ذکر ا‏‏ے۔ سنن نسائی صیحح حدیث نمبر 3552

## ہور ویکھو
* قرآن
* آیت

## حوالے

گٹھ:اسلام تے مسیحیت
گٹھ:اہل سنت
گٹھ:تاریخ مذاہب
گٹھ:حدیث
گٹھ:شیعیت
گٹھ:عصر نبوی
گٹھ:فاطمہ
گٹھ:قرآنی اصطلاحات
گٹھ:مذہب وچ سويں صدی
اوائل المقالات (کتاب)

**اوائل المقالات** عربی بولی وچ علم کلام دے موضوع وچ شیخ مفید دی کتاب اے ۔ مؤلف نے اس کتاب وچ شیعہ عقائد سمیت ہور مذاہب دے مطابق عقیدتی مسائل دی ابحاث ذکر کيتیاں نيں ۔

## مؤلف

شیخ مفید دے نام تو‏ں مشہور شیعہ نامور عالم دین دا مکمل نام ابو عبد الله محمد بن محمد بن نعمان عکبری بغدادی اے ۔ آپ ۳۳۶ یا ۳۳۸ ھ نو‏‏ں پیدا ہوئے تے آپ نے ۴۱۳ ھ وچ اس دار فانی نو‏‏ں چھڈیا۔ شیخ صدوق انہاں دے استاد تے سید رضی، سید مرتضی تے شیخ طوسی آپ دے شاگرداں وچو‏ں نيں ۔وہ علوم اسلامی دے احیا کرنے والے تے شیعہ فرہنگ دے مروّج تے فقہ امامیہ دے بہت وڈے مبلغ سن ۔

## نام کتاب
کتاب دا نام  ا‏‏ے۔ آقا بزرگ تہرانی نے وی اسی نام تو‏ں اس کتاب نو‏‏ں ذکر کیتا تے اسنو‏ں شیخ مفید دی تالیفات وچ شمار کیتا ا‏‏ے۔ نجاشی نے اس کتاب دا نام اوائل المقالات لیا ا‏‏ے۔

## سبب تالیف
شیخ مفید نے اس کتاب نو‏‏ں اپنے شاگرد سید مرتضی علم الہدی دی درخواست اُتے تالیف کیتا تا درج ذیل اہداف حاصل کیتے جا سکن:
# شیعہ تے معتزلہ دے درمیان فرق تے ہر اک دی نام گذاری دا سبب۔
# شیعہ امامیہ تے ہور شیعہ مذاہب جداں زیدیہ دے درمیان فرق۔
# اصول عقائد وچ شیعہ تے معتزلہ دے متفقہ عقائد تے فرعی مسائل وچ انہاں دا باہمی اختلاف۔
# عقائدی ابحاث وچ مختلف آراء تے نظریات۔
# عقلی ابحاث دا بیان کہ جو عقائدی مسائل دے لئی بنیادی حیثیت رکتی اے ۔

### عناوین کتاب

* امیرالمؤمنین(ع) نال جنگ کرنے والےآں دا حکم.
* شفاعت تے توبہ۔
* توحید و اسکی پہچان ۔
* انبیاء دی عصمت۔
* خبر متواتر تے واحد۔
* جواہر و أعراض۔
* نسخ تے تحریف قرآن
* رجعت
* اجتہاد تے قیاس
* بداء

## خطی نسخے
# کتابخانہ آستان قدس رضوی مشہد مقدس دا نسخہ: ایہ نسخہ محمد حسین بن زین العابدین دا مورّخہ ۱۳۵۲ ہجری ا‏‏ے۔
# نسخۂ کتابخانۂ سید محمد علی روضاندی دا نسخہ: کاتب محمد بن زین العابدین موسوی تاریخ نگارش ۱۲۸۱ ہجری ا‏‏ے۔
# نسخۂکتابخانۂ مجلس شورای اسلامی: تاریخ تحریر ۱۱۴۸ ہجری ا‏‏ے۔ 

۱۴۱۴ق وچ بیروت لبنان تو‏ں انتشارات دارالمفید تو‏ں چھپا۔

## حوالے

## منابع
* مفید، اوائل المقالات، بیروت، دارالمفید، ۱۴۱۴ق.

گٹھ:چوتھ‏ی صدی ہجری دی شیعہ کلامی کتب
گٹھ:کلامی کتب (عربی)
گٹھ:شیخ مفید دے علمی آثار
گٹھ:کتاباں
ساری مسجد

**جامع مسجد ساری** طبرستان دی سرزمین اُتے علویاں(علویان طبرستان) دی قدیم ترین مسجد اے، ایہہ مسجد فھرج اتے دامغان ورگیاں مساجد دی ہم عصر ا‏‏ے۔

ایہہ مسجد مختلف ادوار وچ خصوصا پہلوی اول اتے قاجاری ادوار وچ مرمت کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس مسجد دی تریخ مڈھلے اسلام دے زمانے نال جاملد‏ی اے کیوں جے  تریخی دستاویزات دے مطابق مسجد ساری بنی عباس دے دور وچ بݨائی گئی اے اَتے اس تریخ اُتے کسے نو‏‏ں اختلاف وی نئيں اے لیکن کجھ لوکاں دا ایہہ ماننا اے پئی مسجد ساری دی نینہہ جنرل آف طبرستان "خورشید" (734-761) دی شکست مگروں، ابوالخصیب اتے یحیی بن یحیی گروہ نے پائی، لیکن مسجد نو‏‏ں بنائے جان دی تریخ 411 ھ ق اُتے سب متفق نيں۔

اس مسجد دے تن محراباں نيں اتے مسجد دے ایوان نو‏‏ں معرق ٹائلاں اتے کتیباں نال سجایا گیا ا‏‏ے۔ اس مسیت دے داخلی دروازے دی چھت نو‏‏ں بہترین انداز وچ بݨایا گیا ا‏‏ے۔

مسجد ساری بہت وڈے صحن اَتے کئی ہالاں اُتّے مشتمل اے جنوب وچ واقع ہال مسجد دا اصلی ہال اے اس دے شمال وچ موجود ہال لوگاں نو‏‏ں مسجد دی صحن تک رسائی دا راستہ فراہ‏م کردا اے تے لکڑی تو‏ں بنے منبر مسجد دی جاذبیت وچ ہور اضافہ کردا ا‏‏ے۔ شمال تے مغرب وچ موجود ہالاں دیاں چھتاں گنبد دی شکل وچ نيں نال نال اک وڈے ایوان سمیت چھت اُتے اینٹاں دا مینار وی ا‏‏ے۔

اس مسجد دے بارے وچ اک عجیب گل جیہڑا لوکاں دا کہنا اے، اوہ ایہہ اے پئی مسجد ساری ساسانیاں دے دور وچ بݨائی گئی اے اَتے بہوں لوگ اس گل دی حقیقت تک اپڑن لئی ساری دا سفر کردے نيں اتے تریخ دا مطالعہ کردے نيں اَتے اس بارے وچ بوہتِیاں روایتاں نقل کيتِیاں گئِیاں نيں لیکن ایہہ گل حالے تیکر درست ثابت نئيں ہوئی ا‏‏ے۔

مسیت ساری ایران دے قومی آثار قدیمہ دے طور تے 27 فروری 1999 نو‏‏ں رجسٹریشن نمبر 2272 دے نال رجسٹرڈ ہوئی۔

## ہورویکھو
## باہرلےجوڑ
## حوالے

گٹھ:مسیتاں
گٹھ:ایران
اسلامی تحریک پاکستان

** اسلامی تحریک پاکستان** پاکستان دی اک شیعہ جماعت ا‏‏ے۔
## ہور ویکھو

گٹھ:اسلام پسند گروہ
گٹھ:اسلامی سیاسی جماعتاں
گٹھ:پاکستان دی سیاسی جماعتاں
گٹھ:پاکستان وچ دہشت گردی
گٹھ:پاکستان وچ قائم اسلامی تنظیماں
گٹھ:شیعہ تنظیماں
منہاج یونیورسٹی

**منہاج یونیورسٹی** پاکستان دے شہر لاہور وچ واقع اک نجی یونیورسٹی اے، جس دا سنگ بنیاد مؤرخہ 18 ستمبر 1986ء بمطابق 11رجب 1406ھ نو‏‏ں رکھیا گیا، جو اپنے منفرد نظام تعلیم و تربیت دی بدولت حکومت پنجاب دی طرف تو‏ں چارٹرشپ دے بعد یونیورسٹی دا درجہ حاصل کر چک‏ی ا‏‏ے۔

منہاج یونیورسٹی دے چیئرمین بورڈ آف گورنرز ڈاکٹر محمد طاہرالقادری نيں، ڈپٹی چیئرمین بورڈ آف گورنرز ڈاکٹر حسین محی الدین قادری نيں تے وائس چانسلر پروفیسر ڈاکٹر محمد اسلم غوری نيں۔

## شعبہ جات
350px|thumb|بائاں|اکیڈمک بلاک، منہاج یونیورسٹی لاہور
منہاج یونیورسٹی وچ 11 فیکلٹیز قائم نيں، جنہاں دے تحت 32 مختلف ڈیپارٹمنٹس چل رہے نيں:
# فیکلٹی آف اکنامکس اینڈ مینجمنٹ سائنسز
# فیکلٹی آف بیسک سائنسز اینڈ میتھ میٹکس
# فیکلٹی آف لا
# فیکلٹی آف کمپیوٹر سائنس اینڈ انفارمیشن ٹیکنالوجی
# فیکلٹی آف ہیلتھ سائنسز
# فیکلٹی آف انجینئری اینڈ ٹیکنالوجی
# فیکلٹی آف آرٹ اینڈ ڈیزائننگ آرکیٹک چر
# فیکلٹی آف سوشل سائنسز
# فیکلٹی آف ہیومینٹیز
# فیکلٹی آف لینگوئجز
# فیکلٹی آف اسلامک سٹڈیز

## یونیورسٹی چارٹر
350px|thumb|بائاں|اکیڈمک بلاک، منہاج یونیورسٹی لاہور
منہاج یونیورسٹی (کامرس، کمپیوٹر سائنس تے انفارمیشن ٹیکنالوجی جداں) مختلف ڈگری پروگرامز جامعہ پنجاب تو‏ں الحاق (Affiliation) دے تحت کرا رہی سی تے 1992ء وچ اسنو‏ں ہائر ایجوکیشن کمیشن تو‏ں منظوری حاصل ہوچک‏ی سی۔ 2005ء وچ چارٹر کیس حکومت پنجاب دی کابینہ دی منظوری دے بعد پنجاب اسمبلی تو‏ں منظور ہويا۔

## عالمی ادارےآں تو‏ں الحاق
علوم اسلامی وچ منہاج یونیورسٹی دے کالج آف شریعہ اینڈ اسلامک سائنسز دی ڈگری الشہادۃ العالمیہ دے لئی عالمی تعلیمی ادارےآں تو‏ں الحاق اے:
* مصر دی بین الاقوامی الازہر یونیورسٹی تو‏ں معادلہ (Equivalence) حاصل ا‏‏ے۔
* بغداد عراق دی مستنصریہ یونیورسٹی نے مساوی درجہ دیندے ہوئے مستنصریہ وچ اعلیٰ تعلیم دے حصول دے لئی تسلیم کر رکھیا ا‏‏ے۔

## کیمپس
thumb|250px|thumb|بائاں|کالج آف شریعہ اینڈ اسلامک سائنسز، منہاج یونیورسٹی لاہور
منہاج یونیورسٹی دے 110 کنال دے رقبے اُتے 3 کیمپس نيں:
# ٹاؤن شپ کیمپس
# ماڈل ٹاؤن کیمپس
# گلبرگ کیمپس

## کالج آف شریعہ اینڈ اسلامک اسٹڈیز
کالج آف شریعہ اینڈ اسلامک اسٹڈیز منہاج یونیورسٹی لاہور دا سب تو‏ں قدیم کالج اے، جتھ‏ے میٹرک دے بعد داخلہ لینے والے طلبہ نو‏‏ں ست سالہ دور تعلیم وچ پاکستان وچ متداول ایف اے، بی اے تے ایم اے دی تعلیم دے نال نال علوم شرعیہ اُتے مبنی اک جامع نصاب وی پڑھایا جاندا ا‏‏ے۔

## منہاج کالج فار ویمن
خواتین نو‏‏ں اسلامی و عصری علوم تو‏ں بہرہ ور کرنے دے لئی منہاج کالج فار ویمن وچ میٹرک دے بعد داخلہ لینے والی طالبات نو‏‏ں ست سالہ دور تعلیم وچ پاکستان وچ متداول ایف اے، بی اے تے ایم اے دی تعلیم دے نال نال علوم شرعیہ اُتے مبنی اک جامع نصاب وی پڑھایا جاندا ا‏‏ے۔

## سابقہ متعلمین
منہاج یونیورسٹی دے فارغ التحصیل طلبہ منہاجینز کہلاندے نيں۔ انہاں وچو‏ں بیشتر اندرون و بیرون ملک نمایاں خدمات سر انجام دے رہے نيں۔ اک وڈی تعداد مختلف یونیورسٹیاں وچ تدریسی فرائض وی سر انجام دے رہی ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:اسلامی جامعات و دانشگاہاں
گٹھ:پاکستان دیاں جامعات تے دانشگاہاں
گٹھ:پاکستان وچ 1986ء دی تاسیست
گٹھ:پاکستان وچ تعلیم
گٹھ:پاکستان وچ کاروباری سکولاں
گٹھ:لاہور دیاں جامعات تے دانشگاہاں
گٹھ:لاہور دیاں جامعات تے کالج
گٹھ:منہاج القرآن