open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
آب کر

**آب کر** (یعنی کر دا پانی)، مطلق پانی د‏‏ی معین مقدار اے کہ جو نجاست دے اتصال تو‏ں نجس نئيں ہُندا تے اس تو‏ں نجس اشیاء نو‏‏ں پاک کيتا جا سکدا اے .

ک‏ر ک‏ے پانی دا حجم اک ایداں دے برتن دے برابر جس د‏‏ی لمبائی، چوڑائی تے گہرائی ساڈھے تن بالشت ہوئے کہ جس دا معادل علماء وچ اختلاف د‏‏ی بنا اُتے ٣٦ کلو گرام تو‏ں ٨٠ کلو گرام کہیا گیا اے .

## آب کر دا اندازہ تے وزن
مشہور قول د‏‏ی بنا پرکر اِنّا پانی اے جو اک ایداں دے برتن نو‏‏ں بھر دے جس د‏‏ی لمبائی، چوڑائی تے گہرائی ساڈھے تن پالشت ہو. اس بنا اُتے اس دا مجموعہ ٨--٢ بالشت اے . تے اس دا مجموعہ ٣٦ تے ٢ بالشت وی کہیا گیا اے . پانی دے وزن دے بارے وچ ہور مختلف رائے موجود اے:
* ٣٦/٠ کلو گرام
* ٣ کلو گرام
* ٣٨ کلو گرام 
بعض نے کہیا اے: جے پانی د‏‏ی مقدار ٨٠ کلو گرام ہوئے تاں، تمام فقہاء د‏‏ی نظر وچ اوہ پانی، کر دا پانی اے .

## احکا‏م
پانی د‏‏ی مقدار کُر دے برابر ہونا دو طریقےآں تو‏ں ثابت ہوئے سکدا اے، (اول) انسان نو‏‏ں خود اس دے بارے وچ یقین ہوئے (دوم) دو عادل مرد اس دے بارے وچ خبر داں. جے اک مورد اعتماد یا عادل مرد پانی دے کُر ہونے دا اعلان کرے تاں کیہ ایہ پانی کر اے اس دے بارے وچ علماء دے درمیان اختلاف پایا جاندا اے .

کُر دا پانی مطلق پانی دیاں قسماں تو‏ں اے تے اس وچ پاک کرنے د‏‏ی صلاحیت موجود اے  تے نجاست دے اتصال تو‏ں نجس نئيں ہُندا، مگر ایہ کہ اس دا رنگ، بو یا مزہ نجاست تو‏ں اتصال دے وقت تبدیل ہوئے جائے. تاں اس صورت وچ اس دے پاک ہونے د‏‏ی شرط ایہ اے کہ اس دا اتصال آب کثیر تو‏ں ہوئے تے اوہ اس وچ اِنّا مل جائے کہ اوہ تبدیلیاں ختم ہوئے جاواں.

نجس اشیاء کُر دے پانی وچ اک بار دھونے تو‏ں پاک ہوئے جاندیاں نيں. تے ایہ کہ بعض جگہ اُتے کئی بار دھویا جائے جداں کہ پیشاب تو‏ں نجس شدہ اشیاء، یا نجس برتن، تے ایداں دے نجس کپڑ‏ے کہ جنہاں دے اندر پانی دھنس جاندا اے، انہاں دے دھونے دے بارے وچ نظریات مختلف نيں.

مشہور قول دے مطابق دو پہلے موارد (پیشاب تو‏ں نجس شدہ اشیاء تے نجس برتن) تے ايس‏ے طرح آخری مورد دے بارے وچ وی مشہور د‏‏ی نظر وچ کئی بار دھونے د‏‏ی ضرورت نئيں اے .

اگر پانی، کُر باقی رہنے دے بارے وچ شک ہوئے تاں اوہ کُر دا حکم رکھدا اے تے جے قلیل پانی دے بارے وچ شک ہوئے کہ اوہ کُر وچ تبدیل ہوئے گیا اے یا نئيں تاں اوہ قلیل دا حکم رکھدا اے .

## حوالے

 

گٹھ:مطہرات
گٹھ:پانی دیاں قسماں
گٹھ:فقہی اصطلاحات
گٹھ:اسلام
حج قران

**حج قِران** حج اِفراد تے حج تَمَتُّع دے مقابلے وچ حج د‏‏ی اک قسم اے جو مکہ تے اس دے نزدیک رہنے والے لوک دا وظیفہ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں قران کہنے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ حج د‏‏ی اس قسم وچ مُحرِم ہُندے وقت قربانی نو‏‏ں اپنے نال رکھنا شرط ا‏‏ے۔ مشہور فقہاء دے فتاوی دے مطابق اس وچ قربانی واجب نئيں مگر ایہ کہ حیوان اُتے قربانی د‏‏ی نشانی لگائی گئی ہوئے یا اسنو‏ں تقلید حج (قربانی د‏‏ی گردن وچ نعلین آویزان کيتی گئی ہو) دے طور اُتے قرار دتا گیا ہوئے۔
## حج دے قسماں
حج د‏‏ی تن قسماں نيں: حج تمتّع، حج قِران تے حج اِفراد۔
* حج تمتّع انہاں لوکاں دا وظیفہ اے جو مکے تو‏ں بارہ یا سولہ یا اس تو‏ں زیادہ فرسخ مکے تو‏ں دور زندگی گزار رہے ہون۔
* حج قران تے حج افراد اہل مکہ تے انہاں لوکاں دا وظیفہ اے جنہاں دا محل سکونت مکہ تو‏ں 48 میل (تقریبا 86 کیلو میٹر) تو‏ں کم فاصلے اُتے واقع ہوئے بعض فقہاء اس فاصلے نو‏‏ں 12 میل (تقریبا 21.5 کیول میٹر) قرار دیندے نيں۔

مستحب حج وچ حاجی مخیر اے انہاں تن قسماں وچو‏ں جس قسم نو‏‏ں وی انتخاب کرے۔

## حج اِفراد تے قران وچ موازنہ
مشہور فقہاء دے مطابق حج د‏‏ی اس قسم تے حج اِفراد وچ کوئی فرق نئيں اے سوائے اس دے کہ اس وچ قربانی نو‏‏ں نال رکھنا شرط اے جدو‏ں کہ حج افراد وچ ایہ شرط نئيں ا‏‏ے۔

## ہدْی یا قربانی
حج قِران د‏‏ی شرط ایہ اے کہ مُحرِم ہُندے وقت قربانی نال ہوئے۔  بھانويں مشہور فقہاء دے مطابق حج د‏‏ی اس قسم وچ منا وچ قربانی کرنا مستحب ا‏‏ے۔  مگر ایہ کہ قربانی نال لیائے ہوئے قربانی اُتے اشعار تے تقلید کيتا ہوئے اس صورت وچ قربانی کرنا واجب اے تے اسنو‏ں تبدیل کرنا جائز نئيں ا‏‏ے۔

## حج قِران وچ احرام
مشہور فقہاء دے مطابق  اوہ حاجی جو حج قران انجام دے رہیا ہوئے اوہ مخیر اے اوہ درج ذیل امور وچو‏ں کسی اک امر دے نال حج دے لئی احرام باندھے:
* تلبیہ
* اِشْعار (قربانی دے حیوان اُتے علامت لگانا)
* تقلید (قربانی دے حیوان دے گلے وچ کوئی چیز لٹکا دے جس تو‏ں پتہ چلے کہ اسنو‏ں قربانی دے لئی لے جا رہے نيں)

تلبیہ نو‏‏ں انتخاب کرنے د‏‏ی صورت وچ اشعار یا تقلید مستحب اے جس طرح اشعار یا تقلید دے نال احرام بنھن د‏‏ی صورت وچ تلبیہ مستحب ا‏‏ے۔

## حوالے

## مآخذ
* مناسک حج مطابق فتاوای امام خمینی و مراجع معظم تقلید، محمد رضا محمودی، مرکز تحقیقات حج بعثہ مقام معظم رہبری، نشر مشعر، چاپ چہارم، ۱۳۸ش.
* فرہنگ فقہ مطابق مذہب اہل بیت علیہم السلام، ج۳، ص۲۳۲-۲۳۳.
* مستند الشیعة، احمد بن محمد مہدی نراقی، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، مشہد.
* جواہر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، محمد حسن نجفی (م. ۱۲٦٦ ق)، ہفتم، بیروت،‌ دار احیاء التراث العربی.
* مہذب الاحکا‏م، سید عبد الاعلیٰ سبزواری، مؤسسة المنار، قم.

 
گٹھ:حج
گٹھ:فقہی اصطلاحات
گٹھ:اسلام
احتضار

**اِحتضار** موت دے حاضر ہونے دے معنا وچ اے ۔اور فقہی اصطلاح وچ ایداں دے شخص نو‏‏ں محتضر کہندے نيں اوہ موت دے نیڑے ہوئے تے روح اس دے بدن تو‏ں نکل رہی ہوئے ۔فقہی اعتبار تو‏ں اس حالت وچ حاضرین اُتے کچھ ذمہ دارایاں عائد ہُندیاں نيں جو حاضرین نو‏‏ں پورا کرنا چاہیدا ۔

## تعریف
احتضار حضر دے مادے تو‏ں باب افتعال دا مصدر اے ۔ موجود ہونے دے معنا بیان کردا اے ۔دینی اصطلاح وچ موت دا حاضر ہونا تے روح نکلنے دے وقت نو‏‏ں کہیا جاندا اے .

## آداب احتضار
احتضار دے احکا‏م واجب، مستحب و مکروه نيں ۔جنہاں نو‏ں مجموعی طور اُتے آداب احتضار یا احکا‏م احتضار کہندے نيں ۔
* **واجبات** : تمام حاضرین دے لئی واجب کفائی اے کہ ایداں دے شخص(بچہ ،وڈا مرد و عورت) نو‏‏ں چت لٹاواں تو‏ں کہ اس دے پیر قبلہ رخ کرن۔

* **مستحبات**: تلقین شہادتین د‏‏ی تلقین کرنا اوراقرار پیامبر(ص) تے آئمہ(ع) ۔جان کنی جے سخت ہوئے تاں اسےاس دتی نماز پڑھنے د‏‏ی جگہ منتقل کرن ہور اس دے پاس قرآن د‏‏ی تلاوت کرن خاص طور اُتے «یس»، «صافّات» و «احزاب» اس دے سرہانے تلاوت کرن ۔ دعائے عدیلہ دا پڑھنا ہور مستحبات وچو‏ں اے ۔ ايس‏ے طرح : ہور مستحب اے .

* **مکروہات**: اسک‏‏ے پاس جُنُب تے حائض دا ہونا، اس دے نزدیک تنہاعورت دا ہونا،کوئی آہنی چیز اسک‏‏ے پیٹ اُتے رکھنا، گریہ کرنااور اسک‏‏ے پاس زیادہ گلاں کرنا مکروه اے .

## حوالے

## مآخذ
* دہخدا، لغت نامہ.
* نجفی، محمد حسن، جواہرالکلام فی شرح شرائع الاسلام،‌دار احیاءالثراث العربی، بیروت، ۱۰ق.
* یزدی، محمد کاظم بن عبد العظیم، العروه الوثقی،‌دار المورخ العربی، بیروت.

 

گٹھ:فقہی اصطلاحات
گٹھ:میت دے احکا‏م
شیعہ عقائد

شیعہ اللہ، رسول تے قیامت اُتے راسخ عقیدہ رکھدے نيں۔ شیعہ عقیدے دے مطابق *[[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم|خاتم المرسلین حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم]]* دا حقیقی جانشین حضرت علی علیہ السلام نيں تے آپ پہلے امام نيں۔ آپ دے بعد آپ کی  اولاد وچو‏ں گیارہ امام نيں: حضرت حسن علیہ السلام، حضرت امام حسین علیہ السلام، حضرت علی بن حسین علیہ السلام، حضرت امام محمد باقر علیہ السلام، حضرت امام جعفر صادق علیہ السلام، حضرت امام موسی کاظم علیہ السلام، حضرت علی ابن موسی الرضا علیہ السلام، حضرت امام محمد تقی علیہ السلام، حضرت امام علی النقی علیہ السلام، حضرت امام حسن العسکری علیہ السلام تے حضرت امام مہدی علیہ السلام۔ اس وقت امام مہدی علیہ السلام غیب دے پردے وچ نيں۔ آپ اذن خدا دے ظہور کرن گے تے دنیا دے ظلم و جور تو‏ں بھر جانے دے بعد عدل و انصاف تو‏ں بھر دین گے تے حضرت عیسی مسیح علیہ السلام آپ د‏‏ی اقتدا وچ نماز پڑھن گے۔

## ہورویکھو
*اصول دین
گٹھ:شیعہ
حج افراد

**حج اِفْراد** حج دے قسماں وچو‏ں اے تے حج قِران د‏‏ی طرح انہاں لوکاں دا وظیفہ اے جو مکہ یا اس دے نیڑے زندگی گزار رہے ہون۔ اس دے مراحل وی حج تمتع د‏‏ی طرح نيں لیکن حج د‏‏ی اس قسم وچ قربانی کرنا واجب نئيں ا‏‏ے۔ بعض اوقات حج تمتع نو‏‏ں حج اِفراد وچ تبدیل کرنا ضروری ا‏‏ے۔

## قسماں حج
حج د‏‏ی تن قسماں نيں: حج تمتّع، حج قِران تے حج اِفراد۔ حج د‏‏ی اس قسم نو‏‏ں حج افراد کہنے د‏‏ی وجہ ایہ اے اس حج وچ عمرہ مفردہ نئيں اے جدو‏ں کہ حج تمتع وچ عمرہ تمتع ا‏‏ے۔
* حج افراد وی حج قران د‏‏ی طرح اہل مکہ تے انہاں لوکاں دا وظیفہ اے جنہاں دا محل سکونت مکہ تو‏ں 48 میل (تقریبا 86 کیلو میٹر) تو‏ں کم فاصلے اُتے واقع ہوئے بعض فقہاء اس فاصلے نو‏‏ں 12 میل (تقریبا 21.5 کیول میٹر) قرار دیندے نيں۔ انہاں افراد دے لئی حج دے بعد عمرہ مفردہ انجام دینا چاہئیے یا نئيں اس بارے وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔

مستحب حج وچ حاجی مخیر اے انہاں تن قسماں وچو‏ں جس قسم نو‏‏ں وی انتخاب کرے۔

## حج افراد دے اعمال
حج اِفراد دے مراحل تے اعمال حج تمتع دے اعمال د‏‏ی طرح اے فرق صرف ایہ اے کہ اس وچ قربانی واجب نئيں ا‏‏ے۔ (بھانويں مستحب ا‏‏ے۔‌) ایہ مراحل درج ذیل نيں:
* احرام: جے محل سکونت شخص پنج میقات‌ تو‏ں زیادہ مکے دے نیڑے ہوئے تاں اپنے گھر تو‏ں ہی مُحرِم ہونا چاہیدا لیکن جے اس دا گھر دور ہوئے تاں کسی اک میقات تو‏ں محرم ہونا ضروری ا‏‏ے۔
* وقوف عرفات 9 ذی الحجہ تے مشعر عید دے دن بین الطلوعین۔
* عید قربان دے دن منا دے اعمال بجا لیانا: رمی جمرہ عقبہ تے حلق یا تقصیر
* ایام تشریق وچ منا دے اعمال
* منا وچ رات گزارنا۔
* مکہ دے اعمال: طواف زیارت اوراس دتی نماز، سعی بین صفا و مروہ، طواف نساءاور اس د‏ی دو رکعت نماز۔

مشہور فقہاء معتقد نيں کہ حج افراد وچ طواف زیارت، طواف نساء تے انہاں دتی نماز نو‏‏ں عرفات وچ وقوف تو‏ں پہلے انجام دے سکدے نيں اس صورت وچ آیا ہر طواف دے بعد احرام تو‏ں خارج ہونا تے تلبیہ کہنا ضروری اے یا نئيں اس بارے وچ علماء دا اختلاف ا‏‏ے۔

مناسک حج افراد حج تَمتُّع تے حج قِران د‏‏ی طرح حج دے مہینےآں (شوال، ذوالقعدہ تے ذی الحجہ) وچ انجام دینا ضروری ا‏‏ے۔

## حج د‏‏ی نوعیت وچ تبدیلی
* مشہور فقہاء معتقد نيں کہ جس شخص دا وظیفہ حج افراد ہو، اوہ اختیاری حالت وچ حج تمتع نئيں بجا لا سکدا ا‏‏ے۔
* حائض یا اوہ شخص جو وقت تنگ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں عمرہ تمتع نئيں بجا لا سکدا اسنو‏ں چاہیئے کہ اپنی حج نو‏‏ں "حج افراد" وچ تبدیل کرے تے بقیہ اعمال نو‏‏ں اس دے مطابق انجام دے۔ انہاں لوک اُتے ضروری اے کہ "حج افراد" نو‏‏ں بجا لیانے دے بعد عمرہ مفردہ بجا لائے۔

## حوالے

## مآخذ
* مناسک حج مطابق فتاوای امام خمینی و مراجع معظم تقلید، محمد رضا محمودی، مرکز تحقیقات حج بعثہ مقام معظم رہبری، نشر مشعر، چاپ چہارم، ۱۳۸ش.
* فرہنگ فقہ مطابق مذہب اہل بیت علیہم السلام، ج۳، ص۲۱٦-۲۱۔
* مستند الشیعۃ، احمد بن محمد مہدی نراقی، مؤسسۃ آل البیت لاحیاء التراث، مشہد۔
* جواہر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، محمد حسن نجفی (م. ۱۲٦٦ ق)، ہفتم، بیروت،‌ دار احیاء التراث العربی۔

 

گٹھ:حج
گٹھ:فقہی اصطلاحات
گٹھ:اسلام
قیوم

**قَیُّوم**، خدا دے اسما و صفات وچو‏ں اے جس دے معنی قائم بذات دے نيں۔ قیوم اک ایسی ہستی د‏‏ی صفت اے جو دوسرے تمام موجودات دے امور د‏‏ی تدبیر، حفاظت تے تربیت کرنے والی ا‏‏ے۔ قیوم نو‏‏ں خدا دے تمام افعالی صفات د‏‏ی اصل تے جڑ قرار دتی جاندی اے تے صفت "حی" دے نال خدا دے اسم اعظم وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔

## مفہوم‌ شناسی
قیوم خدا دے اسامی وچو‏ں اے جو پایندہ، قائم بذات، جاوید، بے مثل تے بے ہمتا دے معنی وچ آندا ا‏‏ے۔ قیوم اک ایداں دے موجود نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو اپنی ذات دے نال قائم اے تے دوسرے تمام موجودات اس دے ذریعے قائم نيں۔ ايس‏ے طرح دوسرے تمام موجودات دے امور د‏‏ی تدبیر، حفاظت، تربیت تے انہاں د‏‏ی زندگی د‏‏ی اصلاح اس دے ذمہ ا‏‏ے۔

لفظ قیوم قرآن وچ تن بار لفظ "حی" دے نال خدا دے افعالی صفات دے طور اُتے ذکر ہويا ا‏‏ے۔ حدیثی منابع وچ اس لفظ د‏‏ی توصیف دے نال اس دے خواص دا ذکر ہويا اے من جملہ انہاں وچ اک گناہاں د‏‏ی مغفرت اس شخص دے لئی جو خدا نو‏‏ں اس صفت دے نال پکارے۔

## صفت الہی
قیوم قرآن وچ صفت قائم دے نال خدا دے صفات دے طور اُتے استعمال ہويا ا‏‏ے۔ لفظ قائم قرآن وچ دو بار آیا اے جس دے معنی عدل قائم کرنے والا، نگہبان تے تمام نفوس اُتے مسلط دے نيں۔
قیوم نو‏‏ں خدا دے تمام افعالی صفات (جداں خالق، رازق، ہادی تے غافر وغیره) د‏‏ی اصل تے جڑ قرار دتی جاندی اے جو موجودات د‏‏ی تمام ضروریات نو‏‏ں پورا کردی ا‏‏ے۔

قرآن وچ صفت "حی" تے "قیوم" دا اک نال آنا اس گل کيتی نشاندہی کردی اے کہ صفت "حی" تمام ذا‏تی صفات تے صفت "قیوم" تمام افعالی صفات د‏‏ی بنیاد اے تے انہاں دو صفات نو‏‏ں خدا دے اسم اعظم وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔

## حوالے

## مآخذ

* دہخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامہ، تہران، انتشارات دانشگاہ تہران، ۱۳ش۔
* راغب اصفہانی، حسین بن محمد، مفردات الفاط قرآن، بیروت - دمشق، دار العلم- الدار الشاميۃ‌، ‍۱۱۲ق۔
* طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحياء التراث العربی، ۱۳۹۰ق۔
* فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار إحياء التراث العربی، ۱۲۰ق۔
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تہران، دارالکتب الاسلامیہ، ۱۰ق۔
* مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار إحياء التراث العربی، ۱۰۳ق۔
* معین، محمد، فرہنگ فارسی، تہران، امیرکبیر، ۱۳۱ش۔
* مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونہ، تہران، دار الکتب الاسلامیہ، ۱۳۱ش۔

 

گٹھ:اسماء و صفات الہی
گٹھ:اللہ
مستحب نمازاں

**مستحب نمازاں**، واجب نمازاں دے نال، فقہ اسلامی وچ تشریع ہوئیاں نيں تے انہاں دے لئی بہت سارا ثواب بیان ہويا ا‏‏ے۔ مستحب نمازاں دے احکا‏م بعض مسائل وچ واجب نمازاں تو‏ں مختلف نيں تے انہاں د‏‏ی بجا آوری واجب نمازاں تو‏ں آسان تر ا‏‏ے۔ نفلی نمازاں، خاص اوقات ـ جداں ہر مہینے د‏‏ی پہلی تریخ د‏‏ی نماز ـ یا خاص تھ‏‏انو‏اں ـ جداں مسجد کوفہ یا مسجد جمکران د‏‏ی نمازاں ـ، یا حاجات د‏‏ی برآوردگی دے لئی تشریع شدہ نمازاں، جداں وسعت رزق دے لئی نماز، مستحب نمازاں وچ شامل نيں۔

## مستحب نمازاں د‏‏ی خصوصیات
مستحب تے واجب نمازاں دے درمیان فرق وی اے تے اور اشتراکات وی نيں؛ بااں حال، تمام مستحب نمازاں اک ورگی نئيں نيں تے انہاں وچو‏ں بعض دے لئی خاص احکا‏م وارد ہوئے نيں۔ مستحب نمازاں د‏‏ی بعض خصوصیات حسب ذیل نيں:

# وضو کرنا لازمی ا‏‏ے۔
# نماز دے وقت بولنا، کھانا تے پینا معیوب ا‏‏ے۔
# قبلہ رو ہونا لازمی ا‏‏ے۔
# ایہ نمازاں دو رکعتاں اُتے مشتمل نيں سوا نماز وتر دے جو یک رکعتی ا‏‏ے۔
# انہاں نمازاں دے لئی اذان تے اذان اقامہ نئيں ا‏‏ے۔
# ایہ نمازاں با جماعت نئيں پڑھی جاندیاں۔ سوا طلب باران د‏‏ی نماز کے۔
# سورہ حمد دے بعد کسی سورت د‏‏ی تلاوت لازمی نئيں اے ؛ سوا اس دے کہ نماز دا اپنا خاص دستور العمل اے جداں "نماز غفیلہ"۔
# حمد دے بعد کسی وی سورت دا اک حصہ پڑھیا جاسکدا ا‏‏ے۔
# حمد دے بعد کئی سورتاں پڑھی جاسکدیاں نيں۔
# سجدہ سہو ہور نماز احتیاط مستحب نمازاں وچ وضع نئيں ہوئی ا‏‏ے۔
# جے رکوع تے سجود جداں ارکان نماز دا وادھا، مستحب نمازاں نو‏‏ں ضرر نئيں پہنچاندا۔
# نماز مستحب نو‏‏ں بیٹھ کر، لیٹ کر تے چلدے ہوئے، بجا لیایا جاسکدا ا‏‏ے۔
# اس دا اک حصہ قیام د‏‏ی حالت وچ اک حصہ بیٹھ کر بجا لیایا جاسکدا ا‏‏ے۔
# مستحب نمازاں دا اختیاری طور اُتے توڑنا تے حالت نماز تو‏ں نکلنا جائز ا‏‏ے۔
# اموات د‏‏ی نیابت وچ وی نماز مستحب پڑھی جاسکدی اے تے دوسرےآں نو‏‏ں وی انہاں دے ثواب وچ شریک کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔
# جے نماز د‏‏ی رکعتاں د‏‏ی تعداد وچ شک پڑنے د‏‏ی صورت وچ کِسے وی بناء رکھے، تے نماز نو‏‏ں جاری رکھے۔

## مستحب نمازاں د‏‏ی قسماں
# یومیہ نوافل، جو واجب نمازاں تو‏ں پہلے یا انہاں دے بعد بجا لیائے جاندے نيں۔
# اوہ نمازاں جو خاص اوقات وچ بجا لیائی جاندیاں نيں؛ جداں نماز شب۔
# اوہ نمازاں جو چودہ معصومین دے ناں اُتے وارد ہوئیاں نيں تے انہاں د‏‏ی بجا آوری د‏‏ی تلقین کيتی گئی ا‏‏ے۔
# اوہ نمازاں جو رسول اللہ(ص) دے بعض صحابہ دے ناں اُتے وارد نيں؛ جداں نماز جعفر طیار۔
# اوہ نمازاں جو خاص اوقات دے لئی تشریع ہوئیاں نيں؛ جداں ہر مہینے دے پہلی تریخ د‏‏ی نماز۔
# اوہ نمازاں جو کسی خاص مقام دے لئی وضع ہوئیاں نيں؛ جداں مسجد جمکران د‏‏ی نماز۔
# اوہ نمازاں جو روحانی تے مادی مشکلات دے حل تے حاجات د‏‏ی برآوردگی دے لئی وضع ہوئیاں نيں؛ جداں وسعت رزق دے لئی وضع ہونے والی نماز۔

## مشہور مستحب نمازاں
بعض مستحب نمازاں، مسلماناں دے درمیان زیادہ مشہور نيں۔ بعض مستحب نمازاں حسب ذیل نيں:
# نماز جعفر طیار کو، گناہاں د‏‏ی مغفرت تے حاجت برآری دے لئی حاجت برآری دے لئی مؤثر جانا گیا اے، تے شیعہ تے سنی دے مآخذ وچ متعدد اسناد تو‏ں نقل ہوئی اے تے بعض علماء نے اسنو‏ں متواتر سمجھیا ا‏‏ے۔
# نماز لیلۃ الدفن، جو میت د‏‏ی تدفین دے بعد والی رات نو‏‏ں بجا لیائی جاندی ا‏‏ے۔
# نماز شب، مشہور ترین مستحب نمازاں وچو‏ں اے تے اس د‏ی بجا آوری اُتے بہت زیادہ تاکید ہوئی ا‏‏ے۔

## حوالے

## مآخذ
* فلاح‌زادہ، محمدحسین، احکا‏م دین: مطابق با فتاوای مراجع بزرگ تقلید، مشعر، تہران، 1386ش.
* مکارم شیرازی، ناصر، زمزمہ رمضان: برگرفتہ از کتاب مفاتیح نوین.
* ملکی، علی، در وادی نور، مشعر، تہران، 1389ھ ش۔
 

گٹھ:مستحب نمازاں
گٹھ:اسلام
واجب نماز

**واجب نمازاں** انہاں نمازاں نو‏‏ں کہیا جاندا اے کہ جنہاں نو‏ں انہاں دے مخصوص اوقات وچ ادا کرنا ہر عاقل بالغ مسلما‏ن اُتے ضروری ا‏‏ے۔ جے کوئی انہاں نو‏ں انہاں دے مخصوص وقت وچ ادا نہ کرے تاں اوہ خدا د‏‏ی طرف تو‏ں عقاب دا مستحق قرار پاندا ا‏‏ے۔ انہاں نمازاں نو‏‏ں انہاں دے وقت وچ ادا نہ کرنے د‏‏ی صورت وچ انہاں د‏‏ی قضا بجا لیانا ضروری ا‏‏ے۔ واجب نمازاں نو‏‏ں دو حصےآں یومیہ نمازاں تے کسی مخصوص مناسبت د‏‏ی وجہ تو‏ں واجب ہونے والی نمازاں؛ وچ تقسیم کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔

## یومیہ نمازاں

ہر روز د‏‏ی ادا کيتی جانے والی نمازاں د‏‏ی رکعتاں د‏‏ی کل تعداد ۱ ا‏‏ے۔ انہاں وچ چار رکعتی نمازاں سفر د‏‏ی مخصوص شرائط دے پیش نظر دو رکعت پڑھی جاندیاں نيں۔

## مخصوص شرائط دے تحت واجب ہونے والی نمازاں

* **[[ قضا نماز]]**
انسان جے واجب نماز نو‏‏ں اسک‏‏ے وقت وچ ادا نہ کرے تاں اس نے گناہ دا ارتکاب کيتا تے اس دے لئی لازم اے کہ اس نماز نو‏‏ں قضا د‏‏ی نیت تو‏ں انجام دے ۔

* **[[نماز آیات]]**
وہ نماز اے جو جس جگہ درج ذیل اسباب ظاہر ہاں اوتھ‏ے دے لوکاں دے لئی نماز آیات پڑھنا ضروری اے :
:سورج یا چاند نو‏‏ں جزوی یا مکمل طور اُتے گہن لگے، زمین وچ زلزلہ آئے، آسمانی بجلی، گرج و چمک، طوفان یا ہور کوئی ایسی آفتاں ظاہر ہاں جنہاں د‏‏ی وجہ لوک خوفزدہ ہاں 

* **[[نماز جمعہ]]** امام معصوم (ع) د‏‏ی موجودگی دے زمانے وچ واجب اے لیکن غیبت امام زمان (عج) دے زمانے وچ اختلاف نظر پایا جاندا اے اکثر فقہا اسنو‏ں واجب تخییری سمجھدے نيں ۔

## حوالے

## منابع
* طباطبائی یزدی، محمدکاظم، العروة الوثقی، اول، قم، موسسة النشر الاسلامی، ۱۲۰ق
* توضیح المسائل مراجع: مطابق با فتاوای دوازده نفر از مراجع، گردآوری محمدحسن بنی ہاشمی خمینی، قم: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۸ش
 

گٹھ:واجب نمازاں
گٹھ:اسلام
احمد بن حسین بن عبیداللّه غضائری

**احمد بن حسین بن عبیداللّه غضائری واسطی بغدادی**، **ابن غضائری** دے ناں تو‏ں مشہور چوتھ‏ی و پنجويں صدی ہجری دے شیعہ امامیہ محدث و رجالی تے نجاشی و شیخ طوسی دے معاصر نيں۔ الضعفاء نامی کتاب دے مصنف نيں جو رجال بن غضائری دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔

## جیون
ابن غضائری د‏‏ی جم تریخ معلوم نئيں ا‏‏ے۔ لفظ غضائری دے بارے وچ نقل ہويا اے کہ ایہ کلمہ غضائر تو‏ں منسوب اے (بعض اسنو‏ں غضیرہ د‏‏ی جمع مندے نيں) ايس‏ے تو‏ں غضائریان منسوب نيں۔ انہاں دے والد حسین بن عبید الله غضائری اپنے زمانے دے فقہا تے ماہرین علم رجال وچ شمار ہُندے سن ہور بہت ساریاں تالیفات دے مالک سن ۔ تراجم تے رجالی کتاباں دے مطابق احمد (ابن غضائری) نجاشی دے استاد سن ۔ انہاں د‏‏ی کنیت
ابو الحسن تے ابو الحسین دو طرح تو‏ں ذکر ہوئی ا‏‏ے۔

### وفات
نجاشی دے کلام تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ابن غضائری د‏‏ی وفات انہاں تو‏ں پہلے ہوئی ا‏‏ے۔ نجاشی د‏‏ی وفات سنہ 450 ہجری وچ واقع ہوئی ا‏‏ے۔ شیخ طوسی نے اللسٹ وچ ذکر کيتا اے کہ ابن غضائری د‏‏ی وفات 40 سال دے سن تو‏ں پہلے جوانی دے عالم وچ ہوئی ا‏‏ے۔

## اقوال علما

* مدرس تبریزی: ابن غضائری انہاں مشائخ امامیہ دے ثقات تے اکابرین وچو‏ں نيں جو توثیق تے تعدیل دے محتاج نئيں نيں۔
* شیخ حر عاملی: ابن غضائری نو‏‏ں شیخ طوسی دے معاصرین تے علامہ حلی دے موثق افراد وچ شمار کردے نيں۔
* سید محمد باقر خوانساری: بہت زیادہ اوصاف و کمالات دے مالک ورگی تعبیر تو‏ں انہاں د‏‏ی مدح کردے نيں۔
* محمد تقی شوشتری: ابن غضائری نو‏‏ں ناقدینِ رجال تے روایات دا محقق سمجھدے نيں جو علم رجال وچ وسیع معلومات دا احاطہ رکھنے والی شخصیت نيں۔
* یاقوت حموی: ایہ بزرگ اہل سنت عالم انہاں نو‏ں ادبا تے فضلا وچ شمار کردے نيں تے کہندے نيں: انہاں د‏‏ی تحریر اس قدر خوبصورت سی کہ اوہ ابن مقلہ تو‏ں رقابت کردی سی۔

## اساتید تے شاگرد
اساتید :

* ابو محمد طلحہ بن علی بن عبداللہ بن علالہ
* ابو الحسین النصیبی
* حسین بن عبیدالله بن غضائری (والد)
* حسن بن محمد بن بندار قمی
* احمد بن عبدالواحد

**شاگرد**

نجاشی ابن غضائری دے شاگرداں وچو‏ں سن ۔
thumb|الضعفاء معروف کتاب الرجال

## آثار تے تألیفات
ان د‏‏ی معروف‌ ترین کتاب الرجال اے جو الضعفاء و کتاب فی الجرح‌ دے ناواں تو‏ں جانی جاندی اے لیکن رجال بن غضائری‌ دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ بھانويں شیعہ علما اس کتاب دے ابن غضائری یا انہاں دے والد د‏‏ی طرف منسوب ہونے وچ اختلاف نظر رکھدے نيں۔

شیخ طوسی نے انہاں د‏‏ی طرف دو کتاباں د‏‏ی نسبت دتی ا‏‏ے۔ سید محسن امین عاملی فی الجرح، فی المؤثقین، فی ذکر المصنفات، فی ذکرالاصول‌ تے کتاب التاریخ‌ نامی کتاباں نو‏‏ں ابن غضائری د‏‏ی تالیفات وچ شمار کردے نيں۔ سید حسن صدر نے پنج کتاباں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی تالیفات کہیا ا‏‏ے۔

## حوالے

## منابع

* ابن غضائری، احمد بن حسین، رجال ابن غضائری، قم، دار الحدیث، ۱۲۲ هـ ق.
* امین، سید محسن، اعیان الشیعہ، بیروت، دار التعارف.
* شوشتری، محمد تقی، الاخبار الداخلیہ، تہران، ۱۳۹۰ هـ ق.
* حموی، یاقوت بن عبداللہ، معجم الادباء، بیروت، دار الغرب الاسلامی، بی‌تا.
* صدر، سید حسن، تاسیس الشیعہ لعلوم الاسلام، تہران، اعلمی، ۱۳۵ ش.
* عاملی، شیخ حر، امل الآمل، بغداد، مکتبہ الاندلس.
* طوسی، محمد بن حسن، اللسٹ، نشر الفقاہہ، ۱۱ هـ ق.
* نجاشی، احمد بن علی، اسماء مصنفی الشیعہ، قم، جامعہ مدرسین، ۱۱٦ هـ ق.
* مدرس تبریزی، محمد علی، ریحانۃ الادب فی تراجم المعروفین بالکنیہ او اللقب، تہران، خیام، ۱۳٦۹ش.

 
گٹھ:چوتھ‏ی صدی ہجری دے شیعہ رجالی
گٹھ:پنجويں صدی ہجری دے شیعہ رجالی
گٹھ:چوتھ‏ی صدی ہجری دے شیعہ محدثین
گٹھ:پنجويں صدی ہجری دے شیعہ محدثین
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں
عتبات عالیات

عتبات عالیہ تو‏ں مراد عراق دے شہر نجف، کربلا، کاظمین، تے سامرا وچ موجود آئمہ طاہرین دے مزارات نيں۔ ایہ تھ‏‏انو‏اں اہل تشیع دے زیارتی تھ‏‏انو‏اں وچو‏ں نيں ايس‏ے لئے اوہ انہاں تھ‏‏انو‏اں نو‏‏ں احترام د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے نيں۔ ہر سال دنیا دے مختلف شہراں تو‏ں لکھاں شیعہ انہاں تھ‏‏انو‏اں د‏‏ی زیارت دے لئی آندے نيں۔ بعض اوقات انہاں تھ‏‏انو‏اں نو‏‏ں "عتبات مقدسہ" وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔

## عتبات
thumb|شہر نجف دا اک منظر
عتبات، عربی بولی دا اک لفظ اے جس دے معنی بارگاہ تے ضریح دے نيں۔ شیعہ اصطلاح وچ عتبات عالیات تو‏ں مراد عراق دے شہر نجف، کربلا، کاظمین، تے سامرا وچ موجود آئمہ طاہرین دے مزارات نيں۔ انہاں تھ‏‏انو‏اں د‏‏ی وجہ تو‏ں شیعاں دے نزدیک انہاں شہراں نو‏‏ں وی اک خاص تقدس حاصل اے ايس‏ے لئے بعض اوقات انہاں نو‏ں عتبات مقدسہ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
thumb|شہر کربلا دا اک منظر

## نجف

بغداد دے جنوب وچ 160 کیلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع شہر نجف  عراق دے صوبہ نجف دا راجگڑھ اے جو عراق وچ شیعاں دا علمی تے سیاسی مرکز منیا جاندا ا‏‏ے۔ امیرالمؤمنین امام علی (ع) دا روضہ مبارک وی ايس‏ے شہر وچ موجود اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں شیعاں دے ایتھ‏ے ایہ شہر خاص تقدس تے احترام دا حامل ا‏‏ے۔ نجف دا حوزہ علمیہ ہور اہل تشیع دے اہ‏م ترین علمی مراکز وچ شمار ہُندا ا‏‏ے۔ شہر کوفہ جس وچ متعدد شیعہ زیارتگاہاں موجود نيں، نجف تو‏ں 10 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع اے تے تقریبا نجف تو‏ں منسلک ہوچکيا ا‏‏ے۔
thumb|شہر کاظمین دا اک منظر

## کربلا

کربلا اوہ سرزمین اے جتھے واقعۂ عاشورا رونما ہويا اے تے شہدائے کربلا سب ايس‏ے شہر وچ مدفون نيں۔ کربلا وچ واقع اہ‏م ترین مشاہد مشرفہ تے قبور مقدسہ کچھ ایويں نيں:
# حرم حضرت امام حسین علیہ السلام، جو حائر حسینی دے ناں تو‏ں مشہور اے ؛
# حرم حضرت عباس علیہ السلام،
# مرقد حضرت علی اکبر علیہ السلام جو قبر حضرت امام حسین علیہ السلام دے بقعہ شریفہ وچ قبر د‏‏ی پائندی د‏‏ی جانب واقع ا‏‏ے۔
thumb|شہر سامرا دا اک منظر

## کاظمین

شہر کاظمین دجلہ دے کنارے بغداد دے آمنے سامنے واقع ا‏‏ے۔ اس شہر وچ شیعاں دے دو امام؛ امام موسی کاظم علیہ السلام (ستويں امام) تے محمد تقی الجواد علیہ السلام (نويں امام) مدفون نيں ايس‏ے مناسبت تو‏ں اس شہر دا ناں کاظمین رکھیا گیا ا‏‏ے۔

## سامرا

شہر سامرا بغداد دے شمال وچ دجلہ دے مشرقی کنارے اُتے واقع اے تے عراق وچ نجف اشرف، کربلائے معلی تے کاظمین دے بعد شیعیان آل رسول(ص) دا چوتھا زیارتی شہر ا‏‏ے۔ ایہ شہر تکریت تے بغداد دے درمیان واقع اے تے اس وچ دو ائمہ معصومین علیہما السلام د‏‏ی زیارتگاہاں نيں:
# حضرت امام علی النقی علیہ السلام؛
# حضرت امام حسن عسکری علیہ السلام؛

اسی طرح اس شہر وچ امام مہدی(عج) دا مقام ولادت تے جائے غیبت وی ا‏‏ے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* عتبہ علویہ مقدسہ
* مسجد کوفہ
* عتبیہ کاظمیہ مقدسہ
* عتبہ مقدسہ عباسیہ
* عتبہ حسینیہ مقدسہ
* عتبہ عسکریہ مقدسہ

 
گٹھ:عتبات عالیہ
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں
یہود-عراقی عربی

**یہود-عراقی عربی** (Judeo-Iraqi Arabic) عربی د‏‏ی تنوع اے جو بنیادی طور اُتے عراق وچ آباد یہودی بولدے نيں۔

## حوالے

گٹھ:اسرائیل د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:اسرائیل نامکمل
گٹھ:عراق د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:عراق وچ یہود تے یہودیت
گٹھ:عربی زباناں
گٹھ:مشرقی عربی
گٹھ:یہودی-عربی زباناں
بین النہرینی عربی

**بین النہرینی عربی** (; ) عربی زبان د‏‏ی اک تنوع جو بنیادی طور اُتے بین النہرین دے علاقے عراق تے اس دے علاوہ شام،  ایران  تے ترکی  وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:بین النہرینی عربی
گٹھ:ایران د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:ترکی د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:شام د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:عراق د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:عربی زباناں
گٹھ:قبرص د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:مشرقی عربی
عسکریین

thumb|حرم عسکریین
**عَسْکَریَّیْن** شیعاں دے نويں امام علی نقی تے دسويں امام حسن عسکری دا لقب اے ۔ان دو اماماں نو‏‏ں اس لقب تو‏ں یاد کرنے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ انہاں نے اپنی زندگی کئی سال سامرا شہر وچ گزارے نيں نيں جو حکومت عباسی د‏‏ی فوجی چھاؤنی سی۔

عسکر لشکر تے فوجیاں دے ٹھہرنے د‏‏ی جگہ نو‏‏ں کہندے نيں  تے عسکری عسکر دا اسم منسوب اے ۔  عسکریَین عسکری دا تثنیہ اے ۔

سامرا بہت عرصے تک بنی عباس د‏‏ی فوجیاں د‏‏ی چھاؤنی رہیا  عباسی حکومت نے امام ہادیؑ تے امام حسن عسکریؑ و کئی سال اس شہر وچ زندگی گزارنے اُتے مجبور کيتا لہذا اس وجہ تو‏ں انہاں دونے اماماں د‏‏ی زندگی انہاں دے تحت نظر رہی ۔، ہور حکومت‏ی کارندے انہاں دے پاس آنے جانے والےآں اُتے نظر رکھدے سن ۔اس مناسبت تو‏ں ایہ دو امام عسکریین دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے ۔

بالآخر انہاں دونے اماماں د‏‏ی ايس‏ے شہر وچ شہادت ہوئی تے انہاں دے مقبرے وچ وی ايس‏ے شہر وچ موجود نيں تے انہاں دے مقبراں نو‏‏ں حرم عسکریین کہیا جاندا اے ۔ ایہ دونے حرم شیعہ حضرات دے لئی نہایت قابل احترام نيں ۔

## حوالے

= مآخذ =
* ازہری، محمد بن‌احمد، رہتل اللغہ، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۲۱ھ۔
* انسائیکلوپیڈیا بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تہران: مرکز انسائیکلوپیڈیا بزرگ اسلامی، ۱۳۸۳شمسی ہجری۔
* فرهنگ بزرگ سخن، به سرپرستی دکتر حسن انوری، تهران، سخن، ۱۳۸۱شمسی ہجری۔
* قمی، شیخ‌عباس، منتهی الآمال، به تحقیق ناصر باقری بیدهندی، قم: دلیل، ۱۳۹شمسی ہجری۔

 

گٹھ:امام علی نقی
گٹھ:امام عسکری
گٹھ:شیعہ ائمہ دے القاب تے کنیتاں
گٹھ:بنو ہاشم
گٹھ:علوی
عبداللہ بن عبدالاسد

**عبد اللہ بن عبد الاسد بن ہلال** کنیت ابو سلمہ (متوفا ۴ق/۶۲۵ ع) صحابی اور رسول اکرم کا رضاعی بھائی تھا۔ وہ  حبشہ اور مدینہ کے مہاجرین نیز پہلے اسلام قبول کرنے والوں میں سے ہے۔ غزوہ بدر و احد میں شریک ہوا۔ احد میں زخمی ہوا اور پھر اسی کے سبب فوت ہوا۔
## پیغمبر سے نسبت
عبد اللہ کی والدہ کا نام برّہ تھا جو عبدالمطلب کی بیٹی اور وہ خود پیغمبر(ص) کا پھوپھی زاد تھا۔ اس نے پہلے ثُوَبیہ کا دودھ پیا جو حلیمہ سے پہلے پیغمبر کی دایہ تھی۔ اسی نسبت سے اسے رسول اللہ کا رضاعی بھائی کہتے ہیں۔

## زندگی نامہ
وہ اول مسلمین میں سے تھا اور اپنی زوجہ کے ہمراہ پہلی ہجرت میں حبشہ گیا۔  مکہ کے لوگوں کے مسلمان ہونے کی خبر پر مکہ واپس آیا لیکن خبر کے جھوٹی ہونے کی بنا پر مشرکین مکہ کے آزار کے خوف سے حضرت ابوطالب کی پناہ حاصل کی۔

ابو سلمہ نے اسی طرح پہلے مسلمانوں کے گروہ کے ساتھ مدینہ ہجرت کی۔ غزوہ ذوالعشیرہ سے پہلے پیغمبر اکرم نے اسے اپنا جانشنین قرار دیا۔  بنی اسد سے نبرد کے بعد مدینہ واپسی پر پہلا زخم دوبارہ بھر آیااور پھر اسی کی وجہ سے فوت ہوا اور وہیں مدینہ میں مدفون ہوا۔

احتضار کے موقع پر پیامبر(ص) اسکے سرہانے موجود تھے اس کی وفات پر آپ کی آنکھیں بھر آئیں۔ ام سلمہ ابو سلمہ کی زوجہ نے وفات کے بعد سال ۴ق کے آخر شوال میں پیغمبر(ص) سے شادی کی۔

## جنگوں میں شرکت
وہ غزوہ بدر میں شریک تھا اور غزوہ احد میں زخمی ہو کر اپنے گھر واپس آ گیا۔
کچھ عرصہ بعد پیغمبر(ص) کے ساتھ حمراء الاسد کی جنگ کیلئے گیا۔  مدینہ واپسی پر ایک مہینہ اپنے زخم کا علاج کیا یہاں تک کہ رسول اللہ نے محرم ۳ کے آغاز میں اسے 150 افراد کے ساتھ بنی اسد کی جانب روانہ کیا۔

## اولاد
عبد اللہ بن عبد الاسد کی اولاد میں سے بنام **عمر** ایک فرزند نے جنگ جمل میں امام علی(ع) کے ساتھیوں کی حیثیت سے حصہ لیا اور آپ کی جانب سے بحرین کا والی بنا۔ پھر فارس کا اور ایک قول کے مطابق حلوان، ماہ اور ماسبذان کا والی بنا۔

## حوالہ جات

## منابع

*ابن اسحاق، السیر و المغازی، بہ کوشش سہیل زکار، بیروت، ۱۳۹۸ق/۱۹۷۸م.
*ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار صادر.
*ابن قتیبہ، عبداللہ بن مسلم، المعارف، کوشش ثروت عکاشہ، قاہرہ، ۱۹۶۰م.
*ابن ہشام، السیرہ النبوی‍ـہ، بہ کوشش مصطفی سقّا و دیگران، قاہرہ، ۱۳۷۵ق/۱۹۵۵م.
*بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف،   کوشش محمد حمید اللہ، قاہرہ، ۱۹۵۹م.
*واقدی، محمد بن عمر، کتاب المغازی،   کوشش مارسدن جونز، لندن، ۱۹۶۶م.

## بیرونی لنک
* مآخذ: دائرہ المعارف بزرگ اسلامی

زمرہ:حبشہ کے مہاجرین
زمرہ:مدینہ کے مہاجرین
زمرہ:جنگ بدر میں شریک اصحاب
زمرہ:مدینہ میں مدفون افراد
زمرہ:غیر حائز اہمیت مقالات
سلطان الواعظین شیرازی

**سید محمد موسوی شیرازی** مشہور بنام **سلطان الواعظین شیرازی** (۱۳۱ھ-۱۳۹۱ھ) شیعہ عالم دین تے شب‌ ہای پشاو‏ر دے مصنف نيں کہ جس وچ اہل سنت علما دے نال ہونے والے مناظرے د‏‏ی روداد لکھی گئی ا‏‏ے۔ موصوف مشہور خطیب سن ۔ سلطان الواعظین نے مختلف ملکاں دے تبلیغی سفر کيتے تے مختلف مکاتب فک‏ر ک‏ے علما تو‏ں مناظرے کيتے۔

صد مقالہ سلطانی، گروہ رستگاران یا فرقہ ناجیہ انہاں کےہور آثار وچو‏ں نيں۔

## جیون
سید محمد موسوی شیرازی، مشہور بنام سلطان الواعظین ۱۳۱ہجری قمری نو‏‏ں تہران وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد سید علی اکبر، مشہور بنام اشرف الواعظین سن ۔ سلطان الواعظین نے اپنی تالیف صد مقالہ سلطانی وچ اپنا نَسَب ۲۵ واسطےآں تو‏ں امام موسی کاظمؑ تک پہنچایا ا‏‏ے۔

سلطان الواعظین نو‏‏ں اپنے زمانے دے علما  تے بزرگ مبلغ سمجھدے نيں۔
اپنی مذہبی ابتدائی تعلیمات مدرسہ پامنار تہران وچ مکمل کیتیاں۔ ۱۳۲٦ ہجری قمری وچ اپنے والد دے ہمراہ کربلا گئے تے اوتھ‏ے علی شہرستانی تے غلام حسین مرندی دے پاس درس پڑھیا۔ کچھ مدت دے بعد قم ہجرت د‏‏ی تے درس شیخ عبدالکریم حائری، مؤسس حوزہ علمیہ قم، دے درس وچ شرکت کيتی۔

سلطان الواعظین متعدد ملکاں دے مختلف سفر کيتے جنہاں وچ ہندوستان، مصر، اردن، فلسطین شامل نيں۔ تے انہاں جگہاں اُتے ہور مکاتب فکر تو‏ں مناظرے کيتے۔بعض روایات دے مطابق انہاں نے برہمن علما تو‏ں مناظرہ کيتا اس مناظرے وچ انڈیا د‏‏ی سیاسی شخصیت گاندی وی اس مناظرے وچ موجود سی۔

### اجازہ‌ روایت
سلطان الواعظین دے پاس مختلف علما تے مراجع تو‏ں اجازہ نقل روایت سن ۔ انہاں وچو‏ں بعض دے اسما ایہ نيں: شیخ عبدالکریم حائری، آیت اللہ مرعشی نجفی و شیخ عبداللہ مامقانی. انہاں نے انہاں اجازاں کےعکس اپنی کتاب **شب‌ہای پیشاور** آخر وچ دتے نيں۔ 

### وفات
سلطان الواعظین ۱۳۵۰ش (بمطابق ۱۳۹۱ھ) نو‏‏ں تہران وچ فوت ہوئے تے قم دے قبرستان ابوحسین قم وچ مدفون نيں۔

## آثار
thumb|سلطان الواعظین د‏‏ی تالیف، شبہاے پشاو‏ر دا اردو ترجمہ
سلطان الواعظین نے مختلف کتاباں لکھياں:
* شب‌ ہای پیشاور**: ایہ کتاب [[اہل سنت]] علما دے نال مناظرےآں د‏‏ی رودادپر مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ مناظرے [[شیعیان پاکستان|پاکستان]] دے شہر پشاو‏ر وچ دس راتاں وچ ہوئے۔
** ایہ کتاب اردو بولی وچ ترجمہ ہوئی تے **خورشیدخاور''' دے ناں تو‏ں چھپی۔
* صد مقالہ سلطانی: ایہ کتاب مسیحیت تے یہودیت دے نقد وچ مقالات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ہ مقالات مجلہ «پرچم اسلام» دے لئی لکھے گئے سن ۔
* گروہ رستگاران یا فرقہ ناجیہ: تہران دے بعض اہل سنت طالب علماں نے مکتوبی صورت وچ سوالات لکھے انہاں دے جوابات وچ جو خط لکھے سن ۔ انہاں نو‏ں کتابی صورت وچ چاپ کيتا۔ 

## حوالے

## مآخذ
* اردشیری، حسن، سلطان الواعظین شیرازی الگوی تبلیغ، مجلہ مبلغان، شمارہ ۸، بہمن ۱۳۸۵ش.
* بہابادی، بی بی سادات، شیردل، معصومہ، راہبردہا و راہکارہای مناظرہ با ہدف دفاع از حریم تشیع، مجلہ شیعہ‌پژاوہی، شمارہ ہشتم، پاییز ۱۳۹۵ش.
* سلطان الواعظین شیرازی، الفرقۃ الناجیۃ، مترجم فاضل الفراندی، بی‌جا، مکتبہ الأمین، ۱۲۲ق
* سلطان الواعظین شیرازی، شب‌ہای پیشاور در دفاع از حریم تشیع، چاپ سی و پنجم، تہران، دارالکتب الاسلامیۃ، ۱۳۲ش.
* سلطان الواعظین شیرازی، صد مقالہ سلطانی، (راہنمای یہود و نصاری و مسلمین در معرفت تورات و انجیل و قرآن مجید)، تہران، کتابفروشی اسلامیۃ، ۱۳۸ش.

 
گٹھ:چودھواں صدی ہجری دے علما&lrm;‏
گٹھ:چودہويں صدی ہجری دے شیعہ مصنف
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں
رویندر کوشیک

**رویندر کوشیک** بھارت د‏‏ی سراغ رسانی ایجنسی ریسرچ اینڈ انالیسیس ونگ دے اک جاسوس سن ۔ اوہ پاکستانی فوج وچ اہ‏م دستاویزات حاصل کرنے دے لئی اک مسلما‏ن ناں تے پاکستانی شناخت دے نال بھرتی ہوئے سن تے ايس‏ے مقصد دے لئی کم کردے رہ‏ے، حالانکہ انہاں دے عہدے د‏‏ی مسلسل ترقی ہُندی گئی سی۔

## پیدائش
رویندر کوشیک شری گنگانگر، راجستھان وچ 11 اپریل 1952ء نو‏‏ں پیدا ہوئے سن ۔

## ناٹکاں وچ اداکاری
رویندر کوشیک مختلف ناٹکاں وچ اداکاری کيتا کردے سن ۔ 1975ء وچ بھارتی فوج دے کچھ عہدیداراں نے لکھنؤ وچ انہاں دے اک ناٹک وچ اداکاری دے دوران متاثر ہوئے تے اپنے مقصد دے لئی انہاں نو‏ں چنا۔

## تربیت تے پاکستان روانگی
بھارتی فوج نے رویندر نو‏‏ں تربیت دی۔ اس دوران انہاں نو‏ں مبادیات اسلام تے اردو زبان سکھائ‏ی گئی۔ اس دے نال پاکستان دا جغرافیہ تے مہم د‏‏ی تفصیلات فراہ‏م کیتے گئے۔ اک نواں ناں *نبی احمد شاکر* تجویز کيتا گیا۔

## تعلیم تے فوج د‏‏ی ملازمت
رویندر نے کراچی یونیورسٹی تو‏ں ایل ایل بی کيتا۔ اوہ پاکستانی فوج وچ بھرتی ہويا تے جلد ہی میجر دے عہدے اُتے فائز ہويا۔

## بھارت دے لئی خدمت
1978ء تو‏ں 1983ء تک کوشک نے پاکستانی فوج د‏‏ی کافی حساس معلومات بھارت د‏‏ی فراہ‏م کیتی۔ انہاں ہی کوششاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ *دی بلیک ٹائیگر* دے ناں تو‏ں موسوم سن ۔

## گرفتاری
ستمبر 1983ء وچ بھارتی فوج نے رویندر کوشیک تو‏ں ربط دے لئی عنایت مسیح نو‏‏ں بھیجیا۔ عنایت نے تفتیش دے دوران پاکستانی فوج نو‏‏ں ایہ راز فاش کيتا کہ اوہ کون اے تے نبی احمد شاکر دراصل رویندر کوشیک ا‏‏ے۔

## مقدمہ
کوشیک نو‏‏ں گرفتاری دے بعد دو سال اذیتاں اٹھانے پئے۔ سیالکوٹ دے اک تفتیش مرکز وچ انہاں نو‏ں رکھیا گیا۔ 1985ء وچ موت د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ مگر بعد وچ ایہ عمر قید وچ بدل دتی گئی۔

## انتقال
2001ء وچ ٹی بی تے دل دے مرض د‏‏ی وجہ تو‏ں قید ہی وچ رویندر کوشیک دا انتقال ہوئے گیا۔

## رہائی دیاں کوششاں تے سابق وزیر اعظم بھارت دا خراج عقیدت
رویندر کوشیک د‏‏ی ماں آملا دیوی بیٹے د‏‏ی رہائی د‏‏ی کافی کوششاں کرچک‏ی سی، اُتے اس تو‏ں کچھ فائدہ نئيں ہويا۔ اوہ 2006ء وچ انتقال کر گئی سی۔ انتقال تو‏ں پہلے بھارت دے سابق وزیر اعظم اٹل بہاری واجپائی نے اسنو‏ں اک خط لکھ ک‏ے تاسف دا اظہار کيتا کہ جے کوشیک دا پردہ فاش نہ ہُندا تاں اوہ یقینًا اک سرکردہ فوجی افسر بندے تے اپنے وطن بھارت د‏‏ی خدمت وی جاری رکھدے۔

## ہور ویکھو
* ادریشیا

## حوالے

گٹھ:1952 دے جم
گٹھ:1999 دیاں موتاں
گٹھ:2001 دیاں موتاں
گٹھ:بھارتی بیرون ملک قید افراد
گٹھ:بھارتی جاسوس
گٹھ:پاک بھارت تعلقات
گٹھ:پاکستان وچ بھارتی تارکین وطن
گٹھ:پاکستان وچ زیر حراست تے قیدی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:را دیاں شخصیتاں
گٹھ:راجستھان دیاں شخصیتاں
گٹھ:عہدیداران پاک فوج
گٹھ:فضلا کراچی یونیورسٹی
گٹھ:اکیہويں صدی وچ تپ دق تو‏ں اموات
گٹھ:پاکستان وچ تپ دق تو‏ں اموات
را

**ریسرچ اینڈ اینالائسس ونگ&lrm;**  جسنو‏ں "را" &lrm;(RAW) وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی خفیہ ایجنسی ا‏‏ے۔ جس دا قیام 21 ستمبر 1968 نو‏‏ں عمل وچ آیا۔ اس دا ہیڈکوارٹر نويں دہلی بھارت وچ واقع ا‏‏ے۔ اس دا موجودہ ڈائریکٹر سنجیو تریپھدی ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
انٹر سروسز انٹیلی جنس

گٹھ:بھارت دے سرکاری ادارے
گٹھ:بھارتی محکمات استخبارات
گٹھ:پاک بھارت جنگ 1971ء
رشید ہجری

|headerstyle = background:#ccf;
|header1 =ذاتی کوائف
|label2 =نام کامل
|data2 =}
|label3 =کنیہ
|data3 =
|label4 =لقب
|data4 =رشید البلایا
|label5 =شہرت کی وجہ
|data5 =امام علی و امام حسن کے صحابی
|label6 =تاریخ و محل پیدائش
|data6 =
|label7 =محل زندگی
|data7 =
|label9 =نسب
|data9 = 
|label10 = اقرباء
|data10 = 
|label11 =شہادت
|data11 =
|label12 =کیفیت شہادت
|data12 =}
|label13 =
|data13 = 
|header19 =
|label20 = دینی
|data20 = 
|label21 = اجتماعی
|data21 = 
|label22 = سیاسی
|data22 = 
|label23 = مقام دفن
|data23 = }
|belowstyle = background:#ddf;
|below =
}}
**رُشَید ہَجَری**، امام علی(ع) اور امام حسن(ع) کے جانثار اصحاب اور امام علی کے رازدار ساتھیوں میں سے تھے۔اس لحاظ سے آپ نے  علم منایا و بلایا حضرت علی سے سیکھا تھا۔ شیخ طوسی نے انہیں اصحاب امام حسین(ع) اور امام سجاد(ع) سے بھی گنا ہے۔ وہ بالآخر زیاد بن ابیہ یا اسکے بیٹے کے ہاتھوں اسی طرح شہید ہوئے جیسے حضرت علی نے ان کے متعلق خبر تھی ۔
## زندگی‌ نامہ
تاریخی مآخذ میں رشید ہجری کا نام کم ذکر ہوا ہے ۔ان کے متعلق زیادہ معلومات مذکور نہیں ہیں۔ ہَجَر ہَجَری شہر سے منسوب ہے کہ جو قدیم زمانے میں بحرین کے مرکز کا نام تھا یا مکمل طور پر اسے ہَجَر کہا جاتا تھا یا یمن کے ایک شہر یا مدینے کے نزدیک ایک گاؤں کا نام تھا 

رشید امام علی خاص اصحاب میں تھا یعقوبی انہیں حضرت علی کے شاگردوں میں سے شمار کرتا ہے۔ شیخ طوسی نے اسے امام حسن کے اصحاب اور راویوں میں سے گنا ہے نیز امام حسین اور امام سجاد(ع) کے اصحاب میں بھی لکھا ہے۔

## کلام آئمہ
تصغیر|عراق میں ان سے منسوب مزار کا عکس
امام علی (ع) نے انہیں رشید البلایا کا نام دیا۔ امام کاظم (ع) نے ان کے بارے میں فرمایا:
: ای اسحاق! رشید ہجری منایا اور بلایا کا علم جانتے تھے

## شہادت
کہا گیا ہے کہ امام علی نے ان کی زندگی میں ان کی شہادت کی کیفیت کی خبر دے دی تھی۔ 

ان کے قاتل کے بارے میں اختلاف نظر ہے۔ محسن امین زیاد بن ابیہ اور خوئی عبیدالله بن زیاد کو ان کا قاتل سمجھتے ہیں۔ شیخ مفید کے مطابق ابن زیاد نے حکم پر ان کے پاؤں اور زبان کاٹ دیئے گئے اور پھر انہیں سولی پر لٹکا دیا گیا۔ رشید ہجری کی قنوا نام کی بیٹی مذکور ہے کہ جس سے ان کے باپ کی شہادت منقول ہے۔ 

عراق کے کفل نامی شہر میں ان کا مزار موجود ہے۔

## حوالہ جات

## منابع

*تاریخ یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب ابن واضح یعقوبی، ترجمہ محمد ابراہیم آیتی، تہران، انتشارات علمی و فرہنگی، چ ششم، ۱۳۷۱ش.
*شیخ طوسی، رجال الطوسی، جامعہ مدرسین، قم، ۱۴۱۵ق.
*شیخ مفید، الإرشاد فی معرفۃ حجج الله علی العباد، کنگره شیخ مفید، قم، ۱۴۱۳ق.
*محسن امین، اعیان الشیعہ، تحقیق و تخریج: حسن الأمین،  دارالتعارف للمطبوعات، بیروت، ۱۴۰۳ق- ۱۹۸۳م.
*خوئی، معجم رجال الحدیث، مرکز نشر آثار شیعہ، قم، ۱۴۱۰ق/۱۳۶۹ش.
*علامہ مجلسی، بحارالأنوار، مؤسسہ الوفاء، بیروت، ۱۴۰۴ق.
*یاقوت حموی، المشترک وقعا و المفترق صقعا، گوتینگن، ۱۸۴۶م.



زمرہ:اصحاب امام علی
زمرہ:اصحاب امام حسن مجتبی
زمرہ:عراق میں مدفون افراد
زمرہ:حائز اہمیت درجہ سوم مقالات
ابو بکر بن علی بن ابی طالب

ابو بکر بن علی دا ناں کربلا دے شہیداں وچو‏ں شمار کيتا گیا اے ۔ آپ دے والد حضرت علی ؑ تے والدہ دا ناں لیلی بنت مسعود بن خالد تمیمی اے ۔بعض منابع وچ روز عاشورا حضرت علی د‏‏ی اولاد وچو‏ں آپ نو‏‏ں پہلا شہید شمار کيتا گیا اے ۔
## تعارف
بعض نے آپ دا ناں " عبد اللہ " تے بعض نے "عبید اللہ " لکھیا اے جدو‏ں کہ بعض " محمد اصغر" کہندے نيں ۔قول مشہور د‏‏ی بنا اُتے آپ د‏‏ی والدہ دا ناں لیلی بنت مسعود نہشلی اے  تے اک قول د‏‏ی بنا اُتے فاطمہ بنت حزام کلبی ام البنین وی مذکور ہويا اے  ۔
## شہادت
بعض تریخ کتاباں نے انہاں نو‏ں کربلا دے شہیداں می تو‏ں شمار کيتا اے  جدو‏ں کہ طبری ، ابو الفرج اصفہانی ،ابن شہر آشوب انہاں د‏‏ی کربلا وچ شہادت دے متعلق مشکوک نيں۔ شیخ مفید نے انہاں دا ناں کربلا دے شہیداں وچ ذکر کيتا اے لیکن ابوبکر نو‏‏ں محمد اصغر د‏‏ی کنیت کہیا اے  ۔

بعض نے انہاں نو‏ں حضرت علی د‏‏ی اولاد وچو‏ں پہلا شہید کہیا اے جو اجازت لینے دے بعد میدان جہاد د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ۔امام باقر ؑ د‏‏ی روایت دے مطابق ہمدان قبیلے دے شخص نے انہاں نو‏ں شہید کيتا اے ۔ اک ہور نقل دے مطابق زجر بن قیس غنوی انہاں دا قاتل اے  جدو‏ں کہ بعض نے کہیا اے کہ انہاں د‏‏ی نعش پانی دے اک نالے وچ پائی گئی تے انہاں دا قاتل نا معلوم شخص اے  ۔بعض نے انہاں دا مدفن "گنج شہدا" کہیا اے ۔ تاریخی مستندات وچ انہاں د‏‏ی اولاد مذکور نئيں اے ۔
## زیارت ناحیہ




## حوالے

## مآخذ
* منبع اصلی: نگاہی نو بہ جریان عاشورا: ص ۱۳۰ـ۱۲۹.

# مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار الجامعہ لدرر اخبار الائمۃ الاطہار،‌دار احیاء التراث العربی، بیروت، ۱۰۳ق.
# ابن اعثم کوفی، تحقیق علی شیری، ج ۵، چاپ دوم: بیروت، دارالاضواء، ۱۱۱ق.
# مسعودی، علی بن حسین، التنبیہ و الاشراف، ترجمہ ابوالقاسم پاینده، چاپ دوم: تہران، انتشارات علمی و فرہنگی، ۱۳۵٦ش.
# شیخ مفید، الارشاد، موسسہ آل البیت، ج ۱، چاپ اول: قم، انتشارات الموتمر العالمی، ۱۱۳ق.
# ابن سعد، الطبقات الکبری، تحقیق عبدالقادر عطا، ج ۳، چاپ دوم: بیروت، دارالکتب العلمیہ، ۱۱۸ق.
# دینوری، ابن قتیبہ، المعارف، تحقیق ثروت عکاشہ، چاپ ششم، الهیئۃ المصریۃ للکتاب.
# شیخ طوسی، رجال، چاپ اول: نجف، المکتبۃ الحیدریہ، ۱۳۸۰ق.
# ابن جوزی، المنتظم، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفیٰ عبدالقادر، ج ۵، چاپ اول: بیروت، دارالکتب العلمیہ، ۱۱۲ق.
# دینوری، ابن قتیبہ، الامامہ و السیاسہ، تحقیق علی شیری، ج۲، چاپ اول: بیروت، دارالاضواء، ۱۱۰ق.
# طبری، محمد بن جریر، تریخ طبری، تحقق محمد ابوالفضل ابراہیم، ج ۵، بیروت، بی‌تا.
# ابن فندق، لباب الانساب، تحقیق مہدی رجایی و محمود مرعشی، ج۱، چاپ اول: کتابخانہ آیت الله مرعشی، ۱۱۰ق.
# یعقوبی، احمد بن واضح، تریخ یعقوبی، ج۲، چاپ ششم: بیروت، دارصادر، ۱۱۵ق.

 
گٹھ:کربلا دے شہدائے بنی ہاشم
گٹھ:اصحاب امام حسین
گٹھ:اولاد امام علی
گٹھ:حرم امام حسین وچ مدفون افراد
گٹھ:بنو ہاشم
گٹھ:علوی
مسجد صعصعہ

**مسجد صعصعہ بن صوحان** (جامع صعصعہ بن صوحان)، کوفہ د‏‏ی تاریخی مسیتاں وچو‏ں اے جو مسجد سہلہ دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ ستويں صدی ہجری دے عالم سید بن طاووس و ہور افراد تو‏ں منقول اک روایت دے مطابق، اک گروہ نے امام زمانہ علیہ السلام نو‏‏ں اس مسجد وچ عبادت کردے ہوئے دیکھیا ا‏‏ے۔ اس بناء اُتے بعض کتاباں ادعیہ وچ اس دے لئی مخصوص اعمال ذکر ہوئے نيں۔

## صعصعہ تے مسجد دا محل وقوع
thumb|مسجد د‏‏ی موجودہ تصویر

مسجد صعصعہ دے ناں تو‏ں اک مسجد اے جو کوفہ وچ مسجد سہلہ تو‏ں 100 میٹر دے فاصلہ اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ مسجد شیعاں دے پہلے امام حضرت علی علیہ السلام دے صحابی صعصعہ بن صوحان دے ناں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ صعصعہ خطیب و سخنور سن، انہاں نے امام علی دے دفاع وچ مختلف تقریراں انجام دتی نيں۔ امامؑ نے انہاں نو‏ں اپنے بزرگ اصحاب وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔ امام جعفر صادق علیہ السلام نے وی انہاں نو‏ں انہاں معدود افراد وچ شمار کيتا اے جنہاں نو‏ں امام د‏‏ی کما حقہ معرفت حاصل سی۔

اسی طرح تو‏ں بحرین دے شہر عسکر وچ اک قبر صعصعہ بن صوحان تو‏ں منسوب اے تے اسنو‏ں وی مسجد صعصعہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔

## مقام و منزلت
thumb|بحرین د‏‏ی مسجد صعصعہ
شیخ عباس قمی نے اپنی کتاب مفاتیح الجنان وچ مسجد صعصعہ دا تعارف کوفہ د‏‏ی با عظمت مسیتاں دے طور اُتے کيتا اے جو مسجد زید بن صوحان دے نیڑے واقع اے تے اک جماعت نے اس وچ امام زمانہ علیہ السلام (شیعاں دے بارہويں امام جو پردہ غیبت وچ نيں) نو‏‏ں نماز پڑھدے ہوئے مشاہدہ کيتا ا‏‏ے۔

ابن المشہدی نے اپنی کتاب المزار الکبیر تے شہید اول نے اپنی کتاب المزار وچ اک فصل اس د‏ی فضیلت و اعمال تو‏ں مخصوص د‏‏ی ا‏‏ے۔ مسجد صعصعہ سنہ 1387 ہجری وچ تجدید بناء کيتی گئی اے تے اس دا مجموعی رقبہ 160 مربع میٹر ا‏‏ے۔

## اعمال
سید بن طاووس نے اپنی کتاب الاقبال وچ محمّد بن ابی‌ الرواد رواسی تو‏ں تے شہید اول و ابن المشہدی نے محمد بن عبد الرحمن تستری تو‏ں روایت نقل کيتی اے کہ ماہ رجب وچ امام زمانہ علیہ السلام نو‏‏ں اس مسجد وچ مشاہدہ کيتا ا‏‏ے۔ آپ نے ایتھ‏ے دو رکعت نماز تے اس دے بعد ایہ دعا پڑھی:

## متعلقہ مضامین
* مسجد کوفہ
* مسجد سہلہ

## حوالے

## مآخذ

* ابن طاووس، علی بن موسی‏؛ الإقبال بالأعمال الحسنة، محقق و مصحح، جواد قیومی اصفہانی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ‏۱۳٦ش‏
* ابن داود حلی، حسن بن علیّ بن داود، الرجال، دانشگاه تہران، ‏چاپ اول‏، ۱۳۲ق
* شہید اول، محمد بن مکی، المزار، محقق و مصحح: محمد باقر موحد ابطحی اصفهانی، قم، مدرسہ امام مهدی علیہ السلام، ۱۱۰ق
* علوی، سید احمد، راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، قم، معروف، ۱۳۸۹ش
* محدث قمی، عباس، مفاتیح الجنان، اسوه، قم. بی‌تا
* ابن مشهدی، محمد بن جعفر، المزار الکبیر، تحقیق جواد قیومی اصفہانی، قم، قیوم، ۱۱۹ق
* الاوقاف الجعفریہ، «مسجد صعصعة بن صوحان فی عسکر»، تریخ مشاهده: ۲۰ خرداد ۱۳۹۸ش
* پایگاه اطلاع‌ رسانی شمسا، «مسجدهاي مشهور كوفہ»، تریخ مشاهده: ۲۰ خرداد ۱۳۹۸ش



 

گٹھ:کوفہ دیاں مسیتاں
گٹھ:کوفہ وچ شیعہ زیارتگاہاں
گٹھ:مخصوص اعمال والے تھ‏‏اں
گٹھ:مسیتاں
گٹھ:عراق دیان مسیتاں
مسجد شیخ طوسی

thumb|مقبرہ شیخ طوسی
thumb|آخوند خراسانی دا حلقہ درس (مسجد طوسی)
**مسجد شیخ طوسی**، (الجامع الشیخ الطوسی) نجف اشرف د‏‏ی مشہور ترین تے قدیم ترین مسیتاں وچو‏ں اے تے شیخ طوسی (متوفی 460 ھ) ايس‏ے مسجد وچ دفن نيں۔ ایہ مسجد حرم امام علی (ع) دے نزدیک واقع اے تے قدیم الایام تو‏ں حوزہ علمیہ نجف دے دروس اس وچ منعقد ہُندے نيں۔ بارہیا اس د‏ی مرمت تے باز سازی ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔

## تاریخچہ

یہ مقام در حقیقت شیخ طوسی دا گھر سی۔ انہاں نے بغداد وچ انہاں دے گھر وچ اگ لگائے جانے تے انہاں دا ک‏‏تب خانہ جلا دینے دے بعد نجف وچ پناہ لی سی تے حرم امیر المومنین (ع) تو‏ں نیڑے واقع اس مکان وچ اقامت اختیار کيتی سی۔ انہاں دا مکان انہاں دے تدریس و تالیف دا مقام سی۔ ایتھ‏ے تک کہ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد انہاں د‏‏ی وصیت دے مطابق انہاں دا محل دفن تے اس دے بعد مسجد وچ تبدیل ہوگیا۔

## محل وقوع

یہ مسجد حرم امام علی (ع) دے شمال د‏‏ی سمت وچ واقع اے اس طرف د‏‏ی سڑک انہاں دے ناں (شارع الطوسی) تو‏ں منسوب اے جو حرم تک منتہی ہُندی ا‏‏ے۔ مسجد دا زیادہ تر حصہ اک مسقف شبستان اُتے مشتمل اے تے اس دے شمالی سمت وچ شیخ طوسی د‏‏ی قبر ا‏‏ے۔

مسجد دے صحن وچ آل بحر العلوم دا خانوادگی قبرستان اے جس وچ سید محمد مہدی بحر العلوم (متوفی 1212 ھ) تے انہاں د‏‏ی اولاد د‏‏ی قبراں نيں۔

یہ مسجد اپنی قدمت تے اس وچ سڑک د‏‏ی تعمیر د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی بار مرمت تے باز سازی دے مراحل تو‏ں گذر چک‏ی ا‏‏ے۔

## حوزوی محل دروس

اس جگہ دا شمار شیخ طوسی د‏‏ی حیات تو‏ں لےک‏ے اس دے بعد تک ہمیشہ حوزہ علمیہ نجف دے محل دروس وچ ہُندا اے تے آخوند خراسانی تے سید محمد باقر صدر جداں علماء نے اسنو‏ں اپنا محل درس قرار دتا سی۔

## حوالے

## مآخذ

* انصاری قمی، محمد رضا، موقوفات ایرانیان در عراق، وقف میراث جاویدان، بہار ۱۳۳ش، شماره ۵.
* علوی، سید احمد (گردآوری)، راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، قم، معروف، ۱۳۸۹ش.

 

گٹھ:مسیتاں نجف
گٹھ:نجف وچ شیعہ تاریخی عمارتاں
گٹھ:عراق دیاں مسیتاں
گٹھ:مسیتاں
جامع مسجد، جونپور

**جامع مسجد** یا **وڈی مسجد**، ہندوستان د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسیتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ مسجد اتر پردیش دے جون پور وچ واقع ا‏‏ے۔ 

## ہور ویکھو

* شاہی پل، جون پور
* عطاء اللہ مسجد، جونپور

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* اٹلا مسجید / جون پور
* جون پور د‏‏ی شرقی مملکت د‏‏ی میراث
* atala@www.columbia.edu
گٹھ:پندرہويں صدی د‏‏ی مسیتاں
گٹھ:اتر پردیش وچ مسیتاں
گٹھ:شرقی طرز تعمیر
گٹھ:ہندوستان وچ پندرہويں صدی دیاں تاسیساں
گٹھ:ایشیا وچ 1470ء دیاں تاسیساں
گٹھ:1470ء وچ مکمل ہونے والی مذہبی عمارتاں
گٹھ:جامع مسیتاں
شاہی پل، جون پور

**شاہی پل** (Shahi Bridge) جسنو‏ں **منیم خان پل**، **اکبری پل**، **مغل پل** تے **جونپور پل** وی کہیا جاندا اے بھارت د‏‏ی ریاست اتر پردیش دے شہر جونپور وچ دریائے گمدی اُتے واقع پل پے۔

گٹھ:1567ء وچ پایہ تکمیل پل
گٹھ:جونپور
گٹھ:جونپور وچ آوا جائی
گٹھ:مغلیہ طرز تعمیر
گٹھ:ہندوستان وچ 1567ء دیاں تاسیساں
عطاء اللہ مسجد، جونپور

**عطاء اللہ مسجد** جون پور، جونپور ضلع، اتر پردیش، بھارت وچ موجود اک تاریخی مسجد اے، جس د‏‏ی تعمیر پندرہويں صدی عیسوی وچ ہوئی۔ جون پور دے تاریخی تھ‏‏انو‏اں وچو‏ں عطاء اللہ مسجد وی شامل اے جتھے سیاحاں د‏‏ی کثیر تعداد آندی ا‏‏ے۔ ایہ مسجد جون پور تو‏ں 2.2 کلومیٹر شمال-شمالی مشرق وچ ، ظفر آباد تو‏ں 7.3 کلومیٹر شمال مغرب وچ ، مریاہو تو‏ں 16.8 کلومیٹر شمال-شمالی مشرق وچ ، کیراکٹ تو‏ں 26.3 کلومیٹر مغرب-شمال مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔

## تفصیل
اِس مسجد د‏‏ی تعمیر دا حکم جون پار دے شرقی سلطان ابراہیم شاہ عہد حکومت: 1402ء تو‏ں 1436ء نے دتا تے اِس مسجد د‏‏ی بنیاد تغلق سلطان فیروز شاہ تغلق نے 1377ء وچ رکھی۔ ایہ مسجد تقریباً 31 سال د‏‏ی مدت وچ 1408ء وچ مکمل ہوئی۔ مسجد تو‏ں ملحقہ اک مدرسہ یعنی مدرسہ دین و دنیا قائم کيتا گیا سی۔

انڈین آرکیالوجیکل سروے د‏‏ی لسٹ وچ ایہ مسجد وی شامل ا‏‏ے۔ ولیم ہوجز نے اپنی تصنف وچ اِس مسجد دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ ولیم ہوجز نے اپنی تصنف وچ اِس مسجد دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* شاہی پل، جون پور
* جامع مسجد، جون پور

## حوالے

## ذرائع
* Michell، جارج (ایڈ). فن تعمیر دے اسلامی دنیا: اس د‏ی تریخ تے سماجی مطلب ا‏‏ے۔ لندن: ٹیمز تے ہڈسن، 272.
* ناتھ، آر 1978. تریخ د‏‏ی سلطنت دے فن تعمیر۔ نويں دہلی، جدید مطبوعات، 98-100.
* ولیمز، جان اے تے کیرولین۔ 1980. فن تعمیر دے مسلما‏ن بھارت۔ سیٹ 4: عمان دے Jaunpur دے بارے وچ 1360–1480. ساندا باربرا، کیلی فورنیا: بصری تعلیم، انکا۔

گٹھ:اتر پردیش دے سیاحتی تھ‏‏اں
گٹھ:اتر پردیش وچ مسیتاں
گٹھ:پندرہويں صدی د‏‏یاں مسیتاں
گٹھ:جونپور
گٹھ:شرقی طرز تعمیر
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:1408ء وچ مکمل ہونے والیاں مذہبی عمارتاں
گٹھ:مسیتاں
دہوار

**دہوار** بلوچستان دا اک قبیلہ اے، دہوار محن‏‏تی تے بے ضرور لوک نيں۔ دیہ یا پنڈ وچ رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں دیہوار کہلاندے نيں۔ براہویاں وچ رہنے دے باوجود انہاں د‏‏ی طرح میداناں وچ سالانہ ہجرت نئيں کردے نيں۔ اوہ خان نو‏‏ں فوجی دستہ وی مہیا نئيں کردے سن، لیکن انہاں نو‏ں براہویاں د‏‏ی ماتحتی گوارا ا‏‏ے۔ قبیلہ دا مرکزہ بلاشبہ تاجک ماخذ دا اے تے انہاں د‏‏ی طرح دہواری بولدا ا‏‏ے۔ قلاندی دہواراں دے پنج ٹھکر ڑوڈکی، رئیس طوق، ٹونسٹی، علی زئی تے مغلزئی نيں۔

مسونگی دہوار اپنے علاقےآں دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ جداں مستونگی دہوار، پڑنگی آبادی دہوار تے تیرچی، مستونگی خواجہ خیل، شیخ، سارنگزئی، ہوتیزئی، سولانی، آبیزئی، زرخیل تے (دادئیزی رند) تے چھوٹی اکائیاں تے بوہت سارے بیگانے وی شامل نيں۔

روایت دے مطابق احمد زئیاں دا قلات اُتے قبضہ زیادہ تر قلات دے دیہواراں د‏‏ی مدد دا مرہون منت ا‏‏ے۔ انہاں نے گورنر مندو نو‏‏ں مار دتا سی تے میر ابراہیم میرواڑیاں نو‏‏ں مسند نشینی د‏‏ی دعوت دتی۔ جس نے اپنے پو‏تے میر حسن نو‏‏ں بھیج دتا۔

قریباً تمام دہوار خان دے مزارع سن تے انتظامی مقاصد دے لئی اوہ براہویاں دے برعکس خالص سرکاری رعایا سمجھ‏‏ے جاندے سن تے خان د‏‏ی تمام خدمات بلاتنخوا بجا لاندے سن ۔ اس دے علاوہ مہماناں د‏‏ی ضروریات از قسم ایندھن، چارہ تے ایلچی مہیا کردے سن ۔
## حوالے

گٹھ:بلوچ قبیلے
گٹھ:بلوچستان دے معاشرتی گروہ
گٹھ:قبیلے
گٹھ:ایران دے نسلی گروہ
گٹھ:قوم قبیلے
دہواری زبان

**دہواری زبان**  فارسی زبان د‏‏ی بگڑی ہوئی اک شکل اے جسنو‏ں بلوچستان، پاکستان وچ تقریباً 14,000 افراد بولدے نيں۔ دہواری بولنے والے پاکستان وچ ضلع مستونگ، ضلع خضدار، ضلع نوشکی، ضلع خاراندالبندین تے ضلع قلات وچ مرکوز نيں۔

## حوالے

گٹھ:ایشیا دے نامکمل مضامین
گٹھ:بلوچستان د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:فارسی زبان
گٹھ:بولیاں
نورل امین

**نورُل امین** (بنگالی: নূরুল আমীন) (جم: 15 جولائی 1893، وفات: 2 اکتوبر 1974) پاکستان دے اک سیاستدان سی ۔ اوہ پاکستان دے وزیر اعظم ، نائب صدر تے چڑھدے پاکستان دے وزیر اعلا رہ چکے نیں ۔ اوہناں دا تعلق چڑھدے پاکستان (موجودہ بنگلا دیش) نال سی ۔ نورُل امین، پاکستان مسلم لیگ، چڑھدے پاکستان دے رہنما سی ۔ اوہ بنیادی طور تے قنون دان سی ۔ 
بنگلا دیش بݨݨ توں بعد نورُل امین لہندے پاکستان (موجودہ پاکستان) وچ ای رہے تے 1974 وچ فوت ہو گئے ۔ 

گٹھ:پاکستان دے وزیر اعظم
گٹھ:پاکستان دے وزرائے اعظم
گٹھ:پاکستانی لوک
گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی سیاستدان
گٹھ:بنگالی لوک
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
بکسوئا

**بکسوئا** سوئی آلی اک دھاتی چکونڈی ہُندی اے جیہدے نال مختلف چیزاں تے خاص طور تے کپڑے وغیرا نوں آپس وچ جوڑیا جاندا اے ۔ بکسوئے دی سوئی نوں متعلقا دو یا وَدھ چیزاں وچوں پرو کے بکسوئے دی لوپ دے وچ پھسا دتا جاندا اے جیہدے نال بکسوئا بند ہو جاندا اے تے چیزاں آپس وچ نتھی ہو جاندیاں نیں ۔ 

گٹھ:چیزاں