پنجاب دے قبیلے

پنجاب دا سبھیاچار رلیا ملیا سبھیاچار اے کیونکہ اس وچ بہت سارے سبھیاچار دی مسّ شامل اے۔ پنجابی سبھیاچار وچ کئیاں ذاتیاں، دھرما، نسلاں، قوماں اتے قبیلیاں دا مرکب ملدا ملدا اے۔ پنجابی سبھیاچار وچ بہت سارے قبیلیاں دی ویلے سمیں تے شمولیئت ہندی رہی اے۔ ہولی ہولی ایہناں قبیلیاں دا پنجابی سبھیاچار وچ مساوات ہندا گیا۔ حال ویلے وچ بہت سارے قبیلے پنجابی سبھیاچار وچ شامل ہو چکے ہن، مگر ایہناں قبیلیاں دے جیون ووہار دے پیٹرن پنجابی سبھیاچار وچ وکھرے ہی پہچانے جا سکدے ہن۔ پنجابی سبھیاچار دے حوالہ وچ ایہناں قبیلیاں دی بنی اہمیت بندی اے۔ پنجاب وچ وسن والے قبیلے کسے نہ کسے لوک سرجنا نال جڑے ہوئے ہن۔ کھیتی باڑی دی لوڑ وجوں کم آؤن والے سنتاں دا اساری کرنا جویں چھجّ بناؤنے، وان/رہیاں وٹنا، ٹوکری بناؤنا آدی وکھ-وکھ قبیلیاں اپر انحصار کردا اے۔ پنجابی سبھیاچار وچ تقریباً تیہہ قبیلیاں دی نشاندیہی کیتی جاندی اے۔ مگر حال ویلے وچ اٹھ قبیلیاں دی ہوند نوں قبول کیتا گیا اے۔ پنجاب وچ وسدے پرمکھ قبیلے سانسی، بازی گر، بوریاں، گجر، معیاری، شکار، گاڈیلہار اتے مراٹھی آدی نوں مطالعہ بنایا گیا اے۔   قبیلے دی تشریح بارے دنیا وچ بہت کجھ کیہا گیا اے۔ پر مختصر وچ اینا کہنا کافی ہووےگا کہ'ٹرائیب'شبد لاطینی بولی توں لیا گیا اے، جو سبھ توں پہلاں اوہناں تن بندیاں لئی ورتیا گیا جو 241 ورھے قبل مسیح روم دا حصہ بنے۔ سماج کلاسیکل ڈی. این. مجوم دار ، رشتے اتے کنگجلے ڈیوس آدی، قبیلے نوں اجیہے خاندانی اکٹھا دا گروہ مندے ہن۔ جیہناں دا سانجھا ناں، اپ-بولی، سجاتی ویاہ دی کٹنتا اتے آپسداری دی جمیوارتا جمیوارتا لئی یوگ نیا-پنالی مقررہ کیتی گئی ہووے۔
## قبیلے دی تشریح

*انسائیکلوپیڈیا آف برٹینکا مطابق،"قبیلے اکّ سموہ ہندا ہے۔ جسدے ممبر اکّ سانجھی اپ-بھاشا بولدے ہن۔ سانجھا ناں، لاگواں علاقہ، اکو جیہا پہراوا، سبھیاچار جیون دا ڈھنگ اتے اکّ سانجھا ورثہ پرمکھ وشیشتاواں ہندیاں ہن۔ " 
*کرپال قزاق مطابق،" شکتی نال لاگوُ کیتیاں مناہیاں ہی کبیلادار دی ریڑھ ہن جو سموہ نوں اٹٹّ اکائی وچّ پروئی رکھن دے سمرتھ ہندیاں ہن اتے قبیلے نوں جاتی نالوں نکھیڑدیاں ہن۔ "
*ڈبلیو. جی. پیری مطابق،" قبیلہ اوہ سموہ ہے جو سانجھی اپ-بھاشا بولدا ہووے اتے اکّ سانجھے علاقے وچّ وسدا ہووے۔"
## پنجاب دے مکھ قبیلے

## سانسی قبیلہ

## قبیلہ
سانسی قبیلہ پنجاب وچ رہن والا اکّ پرمکھ قبیلہ اے۔ ایہہ پنجاب توں باہر جموں، دلی، راجستھان اتے بھارت دے ہور صوبیاں توں علاوہ پاکستان وچ وی وسدا اے۔ پنجاب وچ اس نوں 'سانسی' راجستھان وچ 'سینسی' اتے دلی دے علاقہ وچ 'بھاتو' جاں 'بھانتو' وی کیہا جاندا اے۔ سانسی شبد دی وضاحت کردیاں ہویاں وکھ-وکھ مفکراں نے اس دے وکھ وکھ مطلب پرگٹائے ہن۔ 
*بی. ایسّ. بھارگو مطابق، "سانسی شبد سنسکرت دے شبد سواس توں بنیا ہویا ہے جسدا ارتھ ہے آڑ۔" 
کجھ مفکر اسنوں ساہسی شبد نال جوڑ کے دیکھدے ہن، جسدا مطلب دلیر، بہادر جاں ہوسلے والا منیا جاندا اے۔ 'اے گلاسری آف ٹرائیبز اینڈ کاشٹ' وچ قبیلے دے پچھوکڑ نوں جانن لئی قبیلے وچوں ملدیاں کجھ لوک کہانیاں نوں بنیاد بنایا گیا اے ایہناں لوک کہانیاں مطابق سانسی قبیلے دا مڈھ جنگلاں وچ جمے 'سانس ملّ' نال جوڑیا گیا اے۔ لوک کہانیاں وچ سانس ملّ پاتر ساہسی جاں بہادر درسایا گیا اے۔ ایہناں لوک کہانیاں وچ سانس ملّ نوں لکھی جنگل دے ڈاکو وجوں پیش کیتا گیا اے۔ قبیلے وچ ملدی اکّ ہور لوک کہانی مطابق اس اس قبیلے دا تعلق 'دیالک رشی' نال جوڑ کے دیکھیا گیا اے۔ شیر سنگھ شیر سانسی قبیلے دا اتہاس دسدا ہویا اس نوں راجپوتانے دے راجپوت دسدا ہویا ایہناں نوں بھارتی آریائی نشل نال جوڑدا اے۔ اس مطابق پنجاب دے سانسی دوسرے جٹاں وانگ اپنے پوروجاں نوں افغانستان وچوں گڑھ غزنی توں آئے دسدے ہن۔ گز اکّ بھٹی راجپوت سی جسنے غزنی نوں لبھیا اتے پنجاب توں نکل گیا۔ پر اس دے اترادھیکاری پھر پنجاب آ گئے۔ پنجاب دے علاقہ وچ داخلہ کرکے ایہہ قبیلہ لما سماں ٹپریواس جیون بتیت کردا رہا۔ حال ویلے وچ ایہہ قبیلہ مکھ سبھیاچار وچ لگبھگ ولین ہو چکا اے۔ جم ویاہ اتے موت نال متعلق کجھ اجہیاں ریتاں-رسماں ہن جو سانسی قبیلے دی پچھان مقرر کرن وچ اہم کردار نبھاؤندیاں ہن۔ 
### جم نال متعلق ریتاں-رسماں
اس قبیلے دی بنتر مرد پردھان ہون کرکے لڑکے دے جم تے زیادہ خوشی دا پرگٹاوا کیتا جاندا اے۔ جچے اتے بچے نال متعلق بہت ساریاں ریتاں-رسماں جادو-ٹونا سوچ وچار اپر بیسڈ اے۔ بچے نوں تویت، کالا دھاگہ جاں تڑاگی پاؤن دیاں رسماں بری نظر توں بچاؤن لئی کیتیاں جاندیاں ہن۔ بچے دے جم توں سوا مہینے بعد کسے پانی دے سروت جویں کھوہ، ٹوبھا آدی اپر جا کے پوجا کرن دی رسم کیتی جاندی سی، جو حال ویلے وچ گھر وچ لگی ٹوٹی آدی تے مولی بنھکے کر لئی جاندی اے۔ 
#### ویاہ نال متعلق ریتاں-رسماں
سانسی قبیلے دے ویاہ پربندھ دی خاصیت ایہہ اے کہ انتر گوتر ویاہ نوں مانتا دتی جاندی اے۔ حال ویلے وچ وی قبیلے توں بہار کسے ہور جاتی نال ویاہ کرن دی مناہی دی پالنا کیتی جاندی اے۔ اجیہا کرن دی صورت وچ عام طور تے اس نال شریکا برادری دے لوک میل-جول بند کر دیندے ہن۔ قبیلے دیاں دو پرمکھ گوتاں 'ماہلا' اتے 'بیڈھو' ہن۔ سانسی قبیلے دے ویاہ پربندھ 'ماہلا' اتے 'بیڈھو' گوتاں وچ انتر گوتر ویاہ دا ہی پراودھان اے۔ اس قبیلے وچ مامے دی کڑی نال ویاہ کرن دی روایت وی مل جاندی اے۔ 

##### موت نال متعلق ریتاں-رسماں

اس قبیلے وچ مرتک انسان دا آخری سنسکار کیتا جاندا اے۔ آخری سنسکار توں کجھ دن بعد مرتک انسان دے پھلّ چکن دی رسم کیتی جاندی اے، مگر دوسریاں ذاتیاں وانگ اسدا کوئی دن مقررہ نہیں ہندا، ایہہ کدے وی کیتی جا سکدی اے۔
###### سانسی قبیلے دا پہراوا
سانسی قبیلے دیاں عورتاں ولوں 'گھگری تے کڑتا' پہنیا جاندا سی اتے مرد لوک چندرا، گل جھگا اتے سر تے چٹیاں چادراں جاں لڑ والیاں پگاں بندے رہے ہن۔ 
## بوریا قبیلہ
بوریا قبیلہ پنجاب وچ وڈی گنتی وچ وسن والا قبیلہ اے۔ ایہہ کبیلائی جن-گروہ پنجاب دے فروزپور، فریدکوٹ، موگا، بٹھنڈہ، لدھیانہ، مانسا،سنگرور، کپورتھلہ اتے پٹیالہ پٹیالہ ضلعیا وچ وسّ رہا اے۔ وکھ-وکھ لکھتاں اتے زبانی سروتاں توں ملدی جانکاری مطابق اس قبیلے دا پچھوکڑ وی راجپوتاں نال جوڑیا جاندا اے۔ اس قبیلے دے نامکرن بارے وکھ-وکھ گلاں پرچلت ہن۔ ڈینیئن ابٹسن اسدا تعلق 'باؤلی' نال جوڑ کے دیکھدا اے۔ اس مطابق اکّ وار مہاراجہ اکبر نے چتوڑ دے راجا صندل توں چولا منگیا۔ چتوڑ دے انکار کرن تے اکّ لڑائی شروع ہو گیا۔ جس وچ کجھ فوجی اکّ باؤلی جاں کھوہ دے نیڑے تعینات سن، نوں باؤلیا جاں باؤلیا کیہا جان لگا۔ کجھ مفکر بوریا شبد نوں 'بور' نال متعلق کردے ہن۔ بور اکّ قسم دا جال ہندا اے جس نال اس قبیلے دے لوک شکار کردے ہن۔ بوریا قبیلے نال متعلق لکھتی سروتاں توں علاوہ زبانی روپ روپ وچ وی اس قبیلے وچ پرچلت کہانیاں ملدیاں ہن جیہناں توں پتہ لگدا اے کہ اس قبیلے نوں جنگاں/لڑائیاں اتے کرڑیاں مصیبتاں توں بعد بھجّ کے جنگل جانا پیا۔ 
### جم دیاں رسمانجنم نال متعلق ریتاں-رسماں
 
بوریا قبیلے وچ دو لڑکیاں توں بعد پیدا ہوئے بچے نوں 'ترکھل' دا نام دتا جاندا اے۔ جسنوں اشمبھ منیا جاندا اے۔ اس کرکے اس نال متعلق بہت ساریاں ریتاں-رسماں کیتیاں جاندیاں ہن۔ ترکھل بچے نوں جتیاں نال تولن دی روایت پرچلت اے۔ اجیہے بچے دا کنّ جاں نکّ وی ونیا جاندا اے۔ ترکھل بچے دا نام 'ن' اکھر توں رکھیا جاندا اے۔ اس بچے دے سجے ہتھ تے کھبے پیر وچ چاندی چاندی دے کڑے پاؤن دی ریت وی کیتی جاندی اے۔ 
#### ویاہ دیاں ریتاں-رسماں
بوریا قبیلے وچ ویاہ دیاں ریتاں-رسماں وکھری بھانت دیاں ملدیاں ہن۔ اس قبیلے دے ویاہ پربندھ وچ تن طرحاں دے ویاہ پربندھ پرچلت ہن۔ 
### پھکی ویاہ
پھکی ویاہ ویلے پھکی جاں پھکی دی رسم کیتی جاندی اے۔ جس وچ ویاہ والا منڈا اتے کڑی اکّ دوسرے نوں تیار کیتی گئی پنجیری دے پھکے مرواؤندے سن، جس توں بعد ویاہ نوں مکمل من لیا جاندا اے۔

#### جنڈی ویاہ
جنڈی ویاہ وچ منڈے اتے کڑی دے پھیرے جنڈی دے رکھ دوآلے کیتے جاندے ہن۔ 
##### آنند کم
بوریا قبیلے دے ویاہ دا تیجا اہم روپ آنند کم اے، جو حال وچ زیادہتر نبھایا جاندا اے۔ اس مطابق لڑکے لڑکی دیاں لاواں سکھ سبھیاچار مطابق نیڑلے گردوارہ صاحب دوآلے کیتیاں جاندیاں ہن۔ 
##### موت نال متعلق ریتاں-رسماں
بوریا قبیلے وچ وی مرتک انسان نوں اگن بھینٹ کیتا جاندا اے، جدوں کہ چھوٹے بچے دی موت تے اس نوں دھرتی وچ دفن کیتا جاندا اے۔ مرتک دیہہ نوں چکن والے کانھیاں نوں خاص طور تے کڑاہ، چورا، گوڑ اتے شکر آدی غذا کروایا جاندا اے۔ موت توں بعد جد تک کوئی ہون جاں پاٹھ پوجا نہیں کروائی جاندی، اوہناں چر مرتک انسان دے ناں دا غذا گھر دیاں بروہاں وچ رکھ دتا جاندا اے۔ 
###### بوریا قبیلے دا پہراوا
پرانے ویلے وچ کبیلیائی جن-گروہ دیاں عورتاں اپرلے حصے تے کھدر دا بنیا قمیض پہندے، تیڑ لنگوٹ بندے تے چٹے رنگ دی چادر بنھن توں علاوہ سر تے راجستھانی پگّ بنھدے سن۔ حال وچ ایہہ پہراوا لگبھگ بدل چکا اے۔ 
## بازی گر قبیلہ
بازی گر قبیلہ پنجاب وچ وسن والا اکّ ہور اہم قبیلہ اے۔ اس قبیلے دا تعلق بعضیاں پا کے لوک منورنجن کرن دی کلا جڑدا اے۔ اس کرکے اس نوں بازی گر کیہا جاندا اے۔ اس قبیلے وچ پرچلت لوک کہانیاں اتے دھارناواں توں اس قبیلے دے ہندو راجپوت راجیاں نال متعلق ہون دے حوالے وی ملدے ہن۔ بھارت وچ راجپوت ریاستاں دے کھیروں-کھیروں ہو جان اتے مغل سلطنت قائم ہو جان تے ایہہ لوک بھارت دے وکھ وکھ حصیاں وچ ہجرت کر گئے۔ جسدا مکھ کارن مان مریادا اتے آتم سرکھیا ہی سی۔ اس قبیلے دا پچھوکڑ وی راجستھان دے چتوڑگڑھ اتے مارواڑ دے علاقے نال متعلق منیاں جاندا اے۔ بازی گر قبیلے دے لوک اپنے آپ نوں مہارانا پرتاپ، جیمل فتاح اتے پرتھویراج چوہان نال جوڑ کے وی پیش کردے ہن۔ 
 
### جم متعلق ریتاں-رسماں
بازی گر قبیلے وچ جم دیاں عام رسماں توں لے علاوہ بچہ اتے زچہ نوں نوں بہار ودھاؤن دی رسم خاص ڈھنگ نال کیتی جاندی اے۔ ایہہ رسم جم توں تیسرے دن ہی کر لئی جاندی اے۔ جس وچ بچے نوں سورج دی روشنی وچ جگدا ہویا دیوا دکھاؤن دی ریت کیتی جاندی اے۔ پھر 'گولڑ' پرساد ونڈیا جاندا اے۔ 'گلڑ' پرساد اکّ اجیہی ڈش اے جو گڑ، آٹے اتے گھیؤ دے مرکب توں تیار کیتی جاندی اے۔ اس توں علاوہ گولی، دھیان، چنڈھ لاؤن، گھنننیاں ونڈن اتے چھٹی دیاں رسماں وی کیتیاں جاندیاں ہن۔ 
 
#### ویاہ نال متعلق ریتاں-رسماں
ویاہ دیاں ریتاں وچ بازی گر قبیلے دیاں لاواں جاں پھیریا دیاں رسماں نوں دیکھیا جا سکدا اے۔ اس قبیلے وچ لاواں جاں پھیرے مٹی دے گھڑیا اپر اکّ دے پتے رکھ کے بنائی بیدی دوآلے کیتے جاندے ہن۔ پر حال ویلے وچ ایہہ رسم بہت گھٹ کیتی جاندی اے۔ ہن سکھ مریادا مطابق ہی آنند کم دی روایت پرچلت ہو گئی اے۔ 'گانا کھیڈنا' دی رسم وانگ 'ماڈا' اتے تیجھے کھیڈنا'دی رسم وی کیتی جاندی اے۔ 
 
##### موت نال متعلق ریتاں-رسماں
اس قبیلے وچ وی مرتک دی دیہہ نوں ساڑ کے آخری سنسکار کرن دا رواج اے۔ عام طور تے ایہہ رواج سورج چڑن توں بعد اتے سورج چھپن توں پہلاں کر لیا جاندا اے۔ داہ سنسکار کرن توں پہلاں مرتک انسان دی چھاتی دے اپر اس دے چھوٹے بیٹے دے وال کٹّ کے رکھن دا رواج اے۔ 
 
###### پہراوا
بازی گر قبیلے دیاں عورتاں گھگرا تے چولی پہندیاں ہن۔ جدوں کہ مرد کڑتا تے تیڑ جھونگی بنھدے ہن۔ عورتاں ولوں گھنڈ کڈھن دا رواج اجے وی دیکھن نوں ملدا اے۔ بازی گر قبیلے دیاں عورتاں سریر دے وکھ وکھ انگاں انگاں اپر چاندی دے گہنے پہنن دا شوق رکھدیانہن۔ 
 
### رہن سہن

آزادی توں بعد وی بازی گر قبیلے دے لوک کچے مکان اتے چھپراں وچ رہندے ویکھے جاندے سن ۔ ایہناں دا رہن - سہن بہت سادہ ہندا سی ۔ ایہناں دے وہڑیا وچ جاں گھراں دے کول کھلیاں تھاواں ہندیاں سن،جناں وچ ایہناں دے مرد اپنے کرتباں دا مشق کردے سن۔ ایہہ لوک نیڑے-تیڑے دے پنڈاں، اتھوں دے پنچاں - سرپنچاں اتے نال رابطہ بنا کے رکھدے سن تاکِ اوہناں نوں ویلے-سمیں پنڈاں وچ جا کے کرتبّ وکھاؤن دا موقع ملے ۔ ودھیرے کرکے ایہہ لوک پنڈاں دے باہر ٹپریاں بنا کے رہندے سن۔ مگروں ایہناں دے منڈے کڑیاں پڑھ وی گئے اتے ایہناں دے پکے مکان وی پین لگ پئے۔

### غذا

بازی گر لوکاں دا غذا سادھارن قسم دا ہندا اے۔ رات نوں غذا وچ ` روڑاں دی کڑی ' اتے `ددھ دی کڑی ' خاص روپ وچ غذا وچ شامل کیتی جاندی سی۔ `روڑاں دی کڑی ' وچ پانڈو مٹی وچ پیندا ہون والے پکے روڑ پائے جاندے سن۔ بازی گر لوک ایہہ مندے ہن کہ ایہہ `روڑاں والی کڑی ' اوہناں دے سریر اتے ہڈیاں نوں مضبوط بناؤندی اے ۔ ددھ دی کڑی تاں لگبھگ ہر روز ہی غذا وچ شامل کیتی جاندی اے۔

اس وچ ہلدی ،کالی مرچ،لسن،پیاز،نمک،مرچ،ہنگ اتے ودھیرے مقدار وچ ددھ پایا جاندا سی۔ ایہہ کڑی بازی گر لوکاں دے سریراں دیاں اندرلیاں سٹاں لئی بہت لاہے وند ہندی اے اتے اندرلیاں نکیاں موٹیاں سٹاں لئی مرم دا کم کردی اے ۔ اج وی بازی گر گھراں وچ ایہہ کڑی بہت ہی شوق نال غذا وچ شامل کیتی جاندی اے۔

### لوک کھیڈاں

بازی گر قبیلہ جتھے بازی پاؤن دی کلا وچ خاص مہارت رکھدا اے اتھے نال ہی زور والیاں کھیڈاں وچ وی خاص مہارت رکھدا اے ۔ بازی پاؤنی،وینی پھڑنا،کشتی،بھاج،ڈانگ نال لڑنا،بھنڈی،کوٹلہ،لسٹں،گاں چنگھنا،تیر-تکاں آدی بازی گر قبیلے دیاں اہم کھیڈاں ہن ۔

## مداری  قبیلہ
پنجابی سبھیاچار وچ مداری قبیلے دی اکّ خاص تھاں اے۔
اس قبیلے دا تعلق لوک کلا دے روپ تماشے نال جڑدا اے جو اس قبیلے دا مکھ کتا اے۔ ایہہ قبیلہ وی لما سماں راجستھان اتے گجرات وچ گھمدا رہا۔ جس توں بعد دوسریاں قبیلیاں وانگ ہی ایہہ پنجاب اتے اتری بھارت دے کجھ حصیاں وچ ہجرت کر جاندا اے۔ اس قبیلے دے لوک زیادہ انبالہ، لدھیانہ، جالندھر، ہوشیارپور  ، امرتسر اتے فروزپور آدی شہراں وچ پائے جاندے ہن۔ اس قبیلے دا مکھ کتا تماشے دی کلا نال جڑیا ہویا اے اتے ایہہ اپنے آپ نوں جادوگر طور تے پیش کردے ہن۔ 
### جم نال متعلق ریتاں-رسماں
مداری؉   قبیلے وچ بچے دے جم نال متعلق بہت ساریاں مناہیاں دی پالنا کیتی جاندی اے اتے سوا مہینہ ہون توں بعد بچے دی ماں نوں ہریاں چوڑیاں پہن کے چونکے چڑاؤن دی رسم توں بعد قبیلہ اپنیاں ٹپریاں وچ نچدا اتے گاؤندا اے۔ 
#### ویاہ نال متعلق ریتاں-رسماں
اس قبیلے دیاں ویاہ نال متعلق رسماں وی مکھ سبھیاچار نالوں بھنّ ملدیاں ہن۔ اس قبیلے وچ کھارے توں اتارن دی رسم ویاہ والے لڑکے دے پھپھڑ ولوں نبھائی جاندی اے۔ جدوں کہ ویاہ والی لڑکی نوں کھارے توں اتارن دی رسم اسدی بھرجائی ولوں کیتی جاندی اے۔ ویاہ دی مکھ رسم لڑکے لڑکی نوں سماجی بندھن وچ بنھن دی ہندی اے جس وچ لاواں جاں پھیرے کیتے جاندے ہن۔ پر اس قبیلے دا پچھوکڑ اسلام نال جڑدا اے اس کرکے اس وچ نکاح کیتا جاندا اے۔ 
##### موت نال متعلق ریتاں-رسماں
اس قبیلے وچ مرتک انسان نوں دھرتی وچ ویدھیگت ڈھنگ نال دفنایا جاندا اے۔ دفناؤن دے دو جاں تن دن تک کاندھیاں نوں گھر وچ مرتک دے ناں دی روٹی کھوآئی جاندی اے۔ مرن توں تیجے دن بعد تیجے دی رسم کیتی جاندی اے۔ موت توں چالی دناں بعد اس قبیلے وچ 'چالیہا' کرن دا رواج وی اے، جس وچ قبیلے دے لوکاں نوں اکٹھا کرکے روٹی کھوآئی جاندی اے۔ 
###### پہراوا
مداری؉   قبیلے دے لوک کڑتا اتے دھوتی پہندے ہن اتے ایہہ موڈھے اپر اکّ کپڑا (صافہ) ضرور رکھ لیندے ہن۔ عورتاں سلوار اتے قمیض پہندیاں ہن۔ 
## سکلیگر قبیلہ
پنجاب دے ٹپریواس قبیلیاں وچ سکلیگر قبیلے دا پرمکھ تھاں اے۔ سکلیگر قبیلے دے لوک لوہے دے کم نال جڑے ہوئے ہن۔ اس قبیلے دے لوک لوہے دے نپن کاریگر ہن۔ ایہہ لوہے توں ہتھیار اتے گھریلو لوڑیندیاں وستا تیار کردے ہن۔ لوہے دے ہتھیار بناؤن وچ ایہناں نوں خاص مہارت حاصل اے۔ 

جیکر ایہناں دے تریخی پچھوکڑ دی گل کریئے تاں ایہہ اپنا تعلق راجستھان دے مارواڑ دے علاقے دے نال جوڑدے ہن۔ "قبیلے دے لوکاں انوسار ایہناں دے پوروج چھیویں پاتشاہی گورو ہرگوبند دے بلاوے تے پنجاب آئے۔ گورو ہرگوبند توں لے کے گورو گوبند سنگھ تکّ گورو سہباناں دی سیوا وچّ وچردے رہے۔ ایہہ گورو سہباناں اتے سکھاں واسطے ہتھیار تیار کردے سن۔ سکلیگر قبیلے دے بابا رام سنگھ اتے بابا ویر سنگھ گورو گوبند سنگھ دی فوج 'چ اچّ عہدیاں تے براجمان سن۔ ایہناں نے اپنے ہتھیں تیار کیتیاں وشیش قسم دیاں بندوقاں گورو صاحب نوں بھینٹ کیتیاں۔ گورو صاحب دی مہر ہیٹھ ایہہ سکھ دھرم نال جڑ گئے۔" سکلیگر قبیلے دے لوک زیادہ تر نرنکاری قوم اتے سکھ دھرم نال جڑے ہوئے ہن۔ سکھ راج دے پتن توں بعد ہتھیار بناؤن دے کتے دا وی پتن ہو گیا۔ سو اج شکلیگر قبیلے نال متعلق لوک بہو گنتی وچ بازارو وستاں نوں ہی پنڈاں وچ ویچن جاندے ہن جاں رسوئی 'چ لوڑیندیاں چھوٹیاں موٹیاں وستاں ہی تیار کردے ہن۔ 

سکلیگر قبیلے وچ گوتر ستریکرن پایا جاندا اے۔ سکلیگر قبیلے نوں مکھ روپ وچ تیراں گوتاں وچ ونڈیا جاندا اے۔ "سکلیگر قبیلے دے پمکھّ گوتر جونی، ڈانگی، بھینٹ، ٹانک، کھیچی، تلبتھیاں، بؤری،پتلوڑے، گھاسی ٹانک، پٹوآ، گھٹاڑے، پیالہ، جیونی آدی ہن۔" ایہناں گوتراں دیاں اگوں اپ گوتراں وی ہن۔ گوتراں نوں لے کے قبیلے وچ سخت مناہیاں موجود ہن۔ سارے گوتراں ولوں ہی ایہناں مناہیاں دی پالنا کیتی جاندی اے۔ 

پنجاب اتے اس دے آس پاس دے علاقے وچ رہن والے سکلیگراں نوں پرمکھ روپ وچ تن ورگا وچ ونڈیا جا سکدا اے-

1.بسنیئے سکلیگر

2.لدنیئے سکلیگر

3.اٹھنیئے سکلیگر

بسنیئے سکلیگر اوہ ہن جو پکے طور تے شہراں، نگراں جاں قصبیاں وچ وس گئے ہن۔ ایہہ لوک لوہے دا سمان بنا کے دوکاناں 'تے ویچدے ہن۔ ایہناں وچوں بہتے لوک گھریلو صنعت نال جڑے ہوئے ہن۔ ایہہ لدنیئے اتے اٹھنیئے سکلیگراں نالوں معاشی پکھوں ودھیرے خوشحال ہن۔ لدنیئے سکلیگر اوہ لوک ہن جہڑے خاص حالتاں وچ اکّ تھاں توں دوجی تھاں ول کوچ کردے ہن۔ ایہہ لوک مستقل بستیاں وچ تبدیل ہو رہے ہن۔ ایہناں وچوں بہتے لوک لوہے دے تسلے، ٹوکرے، ہارے، پنجرے اتے پھیری مار کے پیپیاں اتے ڈھولاں دے ڈھکن لاؤن دا کم کردے ہن۔ تکنیک دے ترقی نال ایہناں دا کم مدھن پیندا جا رہا اے۔ اٹھنیئے سکلیگر اوہ ہن چنگیاں سکھ سہولتاں نوں مرکز 'چ رکھ کے اک تھاں توں دوجی تھاں 'تے گھمدے رہندے ہن۔ ایہناں دا تعلق آدی دور توں ہی گھماتومپنے نال اے۔ ایہناں دے اک تھاں توں دوجی تھاں 'تے جان ویلے چنگیاں غذا حالتاں اتے سکھ سہولتاں ہی فعال ہندیاں ہن۔ 

اس توں علاوہ سکلیگر قبیلے دی کتے دے بنیاد تے ونڈ وی کیتی جا سکدی اے -

### استر-شستر بناؤن والے شکلیگر
استر-سستر بناؤن والے شکلیگر پنجاب، ہریانہ، ہماچل، جموں تے راجستھان وچ وڈی گنتی وچ ودھ رہے ہن۔ پر اینا وچ کجھ کُ ہی اجیہے لوک ہن، جہڑے کہ سستر کلا وچ پروین ہن۔ ایہہ لوک آدی دور توں ہی راجے، مہاراجیاں دی فوج اتے راٹھاں لئی منبھاؤندے ہتھیاراں دا اساری کردے رہے ہن۔ ایہہ لوک اج وی اپنا پتاپرکھی کتا نبھاء رہے ہن۔ ایہناں وچوں بہتے لوک ہتھیاراں اتے گھریلو لوڑاں دیاں چاقو چھریاں نال متعلق صنعتاں نال وی جڑے ہوئے ہن۔ پنجاب دے شکلیگرا نے ہن اپنے آپ نوں منڈی دیاں لوڑاں مطابق ڈھال لیا اے۔ ایہہ لوک صرف منڈی دی منگ مطابق ہی اپنا مال تیار کردے ہن۔
### پھیری مارن والے شکلیگر
پھیری مارن والے شکلیگر اوہ لوک ہن جہڑے کہ گھریلو لوڑاں واسطے ڈھولاں، پیپیاں اتے پیپیا تے ڈھکن آدی لا کے گھریلو ورتوں لئی تیار کرکے دیندے ہن۔ ایہناں لوکاں نوں لدنیئے شکلیگر کیہا جاندا اے۔ پھیری مارن والے شکلیگر، زندے کنجیاں دی مرمت کرن توں علاوہ پنڈاں اتے قصبیاں وچ جا کے چاقو چھریاں ویچن توں علاوہ چاقو، چھوریا، قینچیاں اتے ہتھیاراں دی سان لاؤن دا کم وی کردے ہن۔ ایہہ لوک پنڈاں، نگراں اتے قصبیاں وچ گھر گھر جا کے اپنا مال ویچدے ہن۔ایہہ لوک مرمت دا سامان اتے کچا مال اپنے نال لے کے گھمدے ہن۔ اج وی ایہہ لوک پنڈاں وچ گھم پھر کے اپنا جیون نرباہ کر رہے ہن۔
### ٹپریواس قبیلے
پنجاب وچ ایہہ لوک کئی ضلعیاں وچ ڈیریاں دی شکل وچ رہِ رہے ہن۔ ایہناں وچوں بہتے لوک نیم گھمنتو حالت وچ وچر رہے ہن۔ ایہناں وچوں زیادہ تر لوک ون ڈیپارٹمنٹ، شاملات، گئو چرانداں اتے بیاباناں آدی وچ وسے ہوئے ہن۔ ایہہ لوک لوہے دے تسلے، چمٹے، ٹوکرے، ریک، پیپے پیپیاں تے ڈھکن اتے گھریلو لوڑاں لئی چھوٹاں موٹا سامان تیار کرکے پنڈاں اتے نگراں وچ سائکلاں تے ویچن جاندے ہن۔ ایہی ایہناں دی روزی روٹی دا مکھ زریعہ ہن۔ ایہہ لوک اس وستو سامان لئی کچا مال شہراں اتے کباڑیاں پاسو خریددے ہن۔ ٹپریواس سکلیگرا دا پورے دا پورا پروار لوہے دے کم کار نال جڑیا ہویا اے۔ اتھوں تک کہ ایہناں دے بچے وی پتاپرکھی دھندے نال جڑے ہوئے ہن۔ ایہہ لوک شکاری سبھاء دے مالک ہن۔ لوہے دے کم توں علاوہ شکار کرکے گزارا کرنا ایہناں دا مکھ شوق اے۔ ایہہ لوک خرگوش کبوتر اتے تتر بٹیر دا ماس بڑے چاء نال کھاندے ہن۔

سکلیگر قبیلے دے لوک ماس خان دے بہت شوقین ہن۔ شکاری رچیاں دے مالک ہون کرکے غلیل کلا وچ ایہناں دی چنگی مہارت اے۔ ایہہ خاص قسم دے شکاری کتے وی پالدے ہن۔ پر اج ایہہ شکاری کتے ورلے ٹانوے ہی رہِ گئے ہن۔ ایہناں دی پرجاتی ختم ہون دی کنگار اتے اے۔ 

سکلیگر قبیلے دے لوک بھاویں غیرمستقل ڈیریاں توں مستقل بستیاں وچ تبدیل ہو رہے ہن پر اجے وی ایہناں دے جیون وچ گھماتومپنا موجود اے۔ ایہہ اپنے پیؤ پرکھی لوہے دے دھندے نال وی گہرا ہیج پرگٹاؤندے ہن۔ 

### جم نال متعلق رسماں
سکلیگر قبیلے وچ لڑکی نوں دیوی سروپ اتے لڑکے نوں کل دا چراغ سمجھیا جاندا اے۔ لڑکے دا جم  ہون 'تے اچیچ خوشی منائی جاندی اے۔ اس خوشی نوں آنڈھ گوانڈھ وچ مٹھا ونڈ کے ظاہر کیتا جاندا اے۔ بچے دا جم قبیلے دی دائی ولوں گھر وچ ہی ہندا اے۔ بچے والے گھر باہرلے لوکاں خاص کرکے اوپریاں عورتاں دا آؤنا ممنوعہ ہندا اے۔ بھوتاں پریتاں دے ڈر توں بچے دے گل وچ رتّ چنن دی لکڑ بنھ دیندے ہن۔ نوجات بچے نوں کسے سیانے ولوں گڑتی دتی جاندی اے۔ "بچے دے جنم توں تیجے دن  گھڑولی دی رسم کرکے جنیپے والی عورت نوں قبیلے دیاں عورتاں دوارا چونکے چڑایا جاندا ہے۔ گھڑولی دی رسم خواجہ دیوتا بھاوَ پانی دی حاضری وچّ پوری کیتی جاندی ہے۔" اس توں بعد گورجاں دی پوجا وی چونکے چڑھاؤن والی رسم دا ہی اک حصہ اے۔ "اس رسم وچّ بچے دی جنم والی تھاں نوں سجا سنوار کے اتے اکّ جاں نمّ دے پتے رکھے جاندے ہن۔ اس رسم وچّ پریوار دو مکھی عورت ولوں گوہے دا آدمی اتے عورت بھاوَ جوڑا بنا کے اوہناں نوں کھواجے دا حاضری وچّ متھا ٹیکیا جاندا ہے۔ قبیلے وچ گوہے دے بنائے ہوئے اس پرتیکمئی جوڑے نوں 'گورجاں' دا ناں دتا جاندا ہے۔" ایہہ پوجا بچے دے بھوکھی سکھی گرہستھ جیون دا پرتیک اے۔ 

### ویاہ نال متعلق رسمانں
سکلیگر قبیلے وچ لڑکے لڑکی دا ویاہ چھوٹی عمر وچ ہی کر دتا جاندا سی۔ پر اج کلھ ویاہ لئی عمر دی حدّ 18 توں 21 سال اے۔ سکلیگر قبیلے وچ ویاہ متعلق بہتے لمے چوڑے سنسکار پرچلت نہیں ہن۔ ویاہ نوں قبیلے ولوں مقررہ کیتے ودھی ودھان مطابق سرے چاڑیا جاندا اے۔ ویاہ مگروں ویاہ والے گھر ولوں ڈیرے دے ہر گھر دے اکّ میبر نوں ویاہ دا بھوج دتا جاندا اے۔ ویاہ دا کم نرنکاری قوم دی پرتندھ پنج لاواں دی حاضری وچ سنپنّ ہندا اے۔ ویاہ توں بعد ویاہ والی لڑکی دے سوہرے گھر پہنچن تے کھواجے دے متھا ٹیکیا جاندا اے۔ متھا ٹیکن توں بعد لڑکا لڑکی چھٹیاں دی رسم پوری کردے ہن۔ ویاہ توں دوجے دن 'گود بھرائی' دی رسم پوری کیتی جاندی اے۔ اس رسم دا سکلیگر قبیلے وچ بہت اہمیت اے۔ ایہہ رسم عورت دے جیون دی خوش حالی اتے اسدی گود ہری بھری رہن دی کامنا نال متعلق اے۔  

##### موت نال متعلق رسماں
اس قبیلے دے لوک مرتک نوں آگنی بھینٹ کردے ہن۔ موت ہون مگروں مرتک دی دیہہ نیڑے نمھ دے پتے رکھ دھوف لا کے سرہانے دیوا بال دتا جاندا اے۔ سکلیگر قبیلے وچ مرتک سسکار توں پہلاں اوہدے مونہہ وچ کوئی ٹوم چھلا پاؤن دا رواج اے۔ سسکار توں تیجے دن پھلّ چگے جاندے ہن۔ پھلّ چگن توں پہلاں سوے 'تے ددھ دا چھٹا دتا جاندا اے۔ایہناں نوں پانی وچ پرواہ کیتا جاندا اے۔ سکلیگر قبیلے وچ ہردوار جاں کیرتنپر جان دا پرچلن نہ ماتر ہی اے۔ پھلّ دا پرواہ عام طور تے نیڑے وگدے پانی وچ ہی کیتا جاندا اے۔ پھلّ پرواہ کرن توں بعد مرتک دی روح دی سانتی لئی بھوگ پایا جاندا اے اتے مالیات مطابق ڈیرے نوں روٹی کیتا جاندی اے۔  
### سکلیگر قبیلے دا نیاں پربندھ
سکلیگر قبیلے دا اپنا وکھرا نیاں پربندھ اے۔ سکلیگر قبیلے دے لوکاں دے رہن تھاں نوں ڈیرا کیہا جاندا اے۔ ہریک ڈیرے دے معتبر بندیاں دی اک سبھا بنی ہندی اے۔ اس سبھا نوں پنچائت وی کیہا جاندا اے۔شکلیگر قبیلے وچ ڈیرے دی پنچائت نوں ربّ دا روپ سمجھیا جاندا اے۔ پنچائت 'چ معتبر بندیاں دی گنتی دس توں لے کے چالی تک ہو سکدی اے۔ ڈیرے دے اندرونی جھگڑیاں دا فیصلہ ایہہ سبھا ہی کردی اے۔ "سکلیگر پنچائت وچّ زیادہ تر جھگڑے پروارک سمسیاواں، چوری- چکاری، مار-کٹّ، چھیڑخانی جاں رشتیا دی ٹٹ-بھجّ نال سنبندھت ہندے ہن۔" اُتلے درسائے گئے جھگڑیاں 'چوں بہوتیاں دا نپٹارا تاں موقعے 'تے ہی ہو جاندا اے۔ جہڑا مسئلہ زیادہ گمبھیر روپ حاصل کر لوے، اسدی لما سماں سنوائی کیتی جاندی اے۔ ایس لمی سنوائی توں بعد دنڈ دتا جاندا اے۔ سکلیگر قبیلے دے نیاں پربندھ دا اپنا دنڈ ودھان اے۔ "قبیلے وچ دنڈ ودھان دی رقم نوں 'چاری' کیہا جاندا ہے۔ پرانے سمیاں وچّ دنڈ دی رقم 'چوندا چاری' تکّ نشچت ہندی سی۔ (اکّ چاری وچّ چوندا روپئے ہندے ہن) ایہہ چاریاں والا دنڈ جھگڑے دی تیبرتا نال سبندھ رکھدا سی۔" اس توں علاوہ فریادی وی پنچائت کول قبیلہ فیس جمع کروا کے فریاد کردا اے۔ پہلاں ایہہ فیس پنج پیسے ہندی سی پر ہن ایہہ ودھ کے سوا سو روپئے ہو گئی اے۔ 

سکلیگر قبیلے دی پنچائت وچ عورتاں نوں بیٹھن دی مناہی اے۔ پر اوہ پنچائت دی کاروائی نوں دور توں سن سکدیاں ہن۔ لوڑ مطابق اوہناں نوں پنچائت وچ بلایا وی جا سکدا اے۔ کسے وی جھگڑے دے تعلق وچ عورت دے بیان نوں وی اہم منیا جاندا اے۔ 

بھاویں کہ ویلے دے بدلاء نال سکلیگر قبیلے دے لوک وی نیاں عدالتاں وچ نیاں لئی فریاد کرن لگ پئے ہن۔ پر اج وی کچہریاں وچ پجن والا قبیلے دا جھگڑا اخیر قبیلے دی پنچائت وچ ہی نبڑدا اے۔ قبیلے دی پنچائت توں عاقی ہوئی دھر نوں قبیلے وچوں چھیک دتا جاندا اے۔ چھیکے جان والے نال روٹی بیٹی دی سانجھ ختم کر دتی جاندی اے۔ روٹی بیٹی دی سانجھ ختم کرن توں مطلب قبیلے ولوں کیتا سماجی بائیکاٹ ہندا اے۔

**قبیلے دیاں مناہیاں (ٹیبو)**

*(1).  قبیلے وچ ہرا کپڑا پاؤنا ممنوعہ اے ۔
*(2). سکلیگراں لئی بلے دا ماس کھانا منع اے ۔
*(3). ڈانگی گوت دیاں عؤرتاں لئی سہے دا ماس کھانا ممنوعہ اے ۔ 
*(4). کھیچی گوتر لئی اپنے ویاہ توں  بناں مہندی لاؤنی ممنوعہ اے ۔
*(5). قبیلہ عورتاں دا پنچائتی اکتاں وچ جانا ممنوعہ اے۔
*(6). سکلیگر عورت دا 'پنچ' بننا ممنوعہ اے۔
*(7). اول اپر بانجھ عورت دی نظر پینی ممنوعہ اے۔
*(8). سوتک دوران عطر پھلیل دی ورتوں مناں اے۔
*(9). سکلیگر مرداں لئی دھی دا مونہہ چمناں ممنوعہ اے۔
*(10). کوآری کڑی لئی شیشے اتے سرمے دی ورتوں منا اے۔
*(11). باہر جاتی ویاہ ممنوعہ اے
*(12). قبیلے توں باہر پارسی( چور بولی) دسنی ممنوعہ اے۔
*(13). پٹوا عورتاں لئی کچّ دی چوڑی اتے، کجل اتے اپنے ویاہ توں بناں مہندی لاؤنی ممنوعہ اے۔
*(14). قبیلے وچ گئو قتل ممنوعہ اے۔
*(15). کسے تنہی (باہر جاتی) عورت دا گوت-کنالا ممنوعہ اے۔
*(16). کوآری کڑی لئی جنسی تعلق ممنوعہ ہن۔
*(17). ٹانکاں لئی رجائی دی ورتوں،سرپ قتل تے سونے دی ورتوں منا اے۔
*(18). سورج ڈبن مگروں داہ سنسکار ممنوعہ اے۔

### سکلیگر قبیلے دی حال حالت

سکلیگر قبیلہ بھارت دے وکھ وکھ حصیاں وچ وڈی تعداد وچ وسیا ہویا اے ۔سکلیگر قبیلے دا مکھ کتا لوہے دے ہتھیار اوزار اتیے گھراں دیاں لوڑاں دا چھووٹا موٹا سامان تیار کرکے ویچنا اے پر آجووکے ویلے وچ دور تے چلدیاں تکنالوجی دے ترقی تے لوہے دیاں قیمتاں ودھن کارن ایہناں لوکاں دے دھندے وچ نگھار آ رہا اے۔جس کارن ایہناں لوکاں دا اپنا جیون نرباہ کرناں وی بہتا چنگیرا نہیں اے۔ ایہناں لوکاں وچوں اٹھنیئے سکلیگر اوہ ہن جہڑے کہ اپنا سمان ویچن لئی چنگی منڈی دی بھال وچ اک تھاں توں دوجی تھاں جاندے ہن۔اٹھنیئے سکلیگر اپنے پرکھیاں وانگ اج وی چکرورتی جیون بتیت کردے ہن ایہہ لوک اپنا ونج واپار کرن لئی چھوٹیاں چھوٹیاں اکائیاں وچ گھمدے ہن پرنت خاص موقعیاں تے اک تھاں اکٹھے ہو جاندے ہن حال دور وچ بھاویں  پنجاب دے قبیلیاں دے لوک آپناں گھماترو جیون چھڈ کے اک تھاں وسن لگ پئے ہن پر ایہناں وچ اٹھنیئے سکلیگر لوک ہی اجیہے ہن جو آپناں جیون نرباہ کرن لئی روزی روٹی لئی گھمدے رہندے ہن جس کارن ایہناں دی سکھیا تے سمیت سہولتاں تے ڈونگھا اثر پیندا اے۔ گھماترو لوک ہون کرکے ایہناں دے بچے اج وی مڈھلی سکھیا تو نگرے رہِ جاندے ہن  

ایہناں وچوں بسنیئے سکلیگر اوہ لوک ہن جو کہ سہراں ،نگراں جاں قصبیاں وچ پکے طور تے رہِ رہے ہن ایہہ لوک آستر شستر جاں لوہے دا گھریلو سمان بنا کے اپنیاں دوکاناں تے ویچدے ہن۔ انا وچوں اج وی بہتے لوک پنڈاں  سہراں وچ چاقو چھریاں ویچ کے، چاقو چھریاں تیز کرکے ،داتیا دے دندے کڈھ کے، جندریا دیاں چابیاں لا کے، آپنااں گزرا  کردے ہن ایہہ آپن  پکے ٹکانیاں تے بیٹھے ملدے ہن      لدنیئے لوک  دوجے سکلیگر لوکاں تووں معاشی پکھوں بھاوے زیادہ کھشہال ہن پر سماجی فکر پکھوں گھاٹ ہوون کارن ایہناں وچ وی سکھیا دا پدھر نیواں ہی اے  

لدنیئے سکلیگر اوہ لوک ہن جو اک تھاں توں دوجی تھاں کوچ کردے رہندے ہن۔مگر ایہہ ہن مستقل بستیاں وچ تبدیل ہو رہے ہن ایہہ لوک لوہے دے تسلے، ٹوکرے ،ہارے، پنجرے اتے پھیری مار کے گھراں وچ پیپیاں ،ڈھولا آدی دے ڈھکن لاؤن دا کم وی کردے ہن۔ اجوکے جگ وچ ایہناں دا دھندا ٹھپّ ہندا جا رہا اے ہن ایہہ لوک بجارا وچوں پلاسٹک دا سامان خرید کے گھراں وچ ویچ وٹ کے آپناں گزارا کردے ہن اج کلھ ایہناں دی حالت نگھار ول ودھ رہی اے تے ایہہ لوک اج وی پنڈاں شہراں وچ وچردیاں ہویا آپناں جیون اجنبیا وانگ بتیت کردے ہن ایہناں لوکاں وچ جتھے اک پاسے جاگرتی اتے سیاسی فکر دی گھاٹ لگدی اے اتھے نال ہی سماجی اتے سیاسی اگوائی دی وی گھاٹ لگدی اے اسے کرکے ایہہ لوک بڑی جلدی سیاسی استحصال دا شکار ہو جاندے ہن کسے وی قوم دے اسار وچ سکھیا دا اہم تھاں ہندا اے اجوکے ویلے پنجاب دے سکلیگر روزی روٹی وچ ایہناں الجھ گئے ہن کہ ایہناں لوکاں دی سکھیا تک پہنچ بڑی مشکل بن گئی اے  

اجوکے دور وچ سکلیگر قبیلے دیاں عورتاں اتے لڑکیاں کپوشن اتے دماغی حالت دیاں سکار ہن جیکر سکلیگر بستیاں وچ صحت نال متعلق معائنہ کیتا جاوے تاں ایہناں وچ انگنت روگی ملنگے کجھ بستیاں اجہیاں وی ہن جیہناں وچ پین والے پانی دا وی چنگا پربندھ نہیں اے   

نگھار دے کارن سکلیگر قبیلے دے قدامت پسند ملّ ودھان، پرمپرک مانتاوا اتے پیؤ پرکھی ریتی رواج وی قبیلے دے بہپکھی ترقی وچ وڈی رکاوٹ ہن قبیلے وچ ان پڑھتا تے بال ویاہ سبھ توو وڈیا الاامتاں نظر آؤدیا ہن جس دا وڈا کارن اس قبیلے دی واگڈور ان پڑھ تے قدامت پسند کٹڑ آگوآں دے ہتھ وچ ہوناں اے ایہہ قبیلے دے آگوُ اپنی حیثیت نوں جیوں دا تیوں برقرار رکھن لئی نوی پیڑی دے لوکاں نوں وی اپنیاں قدراں قیمتاں نوں تے اوہناں نوں دھرم تے پرمپراواں دے ناں ہیٹھ اپنی حفاظت وچ رکھنا چاہندے ہن    

سمچے طور تے کیہا جا سکدا اے کہ ایہناں دی اجوکے یگ وچ حالات گمبھیر نگھار ول ودھ رہی اے ایہہ لوک اج وی ون ڈیپارٹمنٹ، شاملاٹ،گئو ارادہ،تے ہور سرکاری جمینا اتے رہِ کے آپناں جیون نرباہ کردے ہن ایہناں کول آپنیا جمینا نہ ہون کارن معاون دھندیاں لئی قرضہ آدی لین تو وی اسمرتھّ ہن اتھے ایہہ گل وی ذکر یوگ اے کہ ایہناں لوکاں دا اتہاس سرجن وچ اہم یوگدان رہا اے پر ویلے دے حاکماں نے ایہناں دی کوئی حفاظت نہیں کیتی سگوں اجوکیا سرکاراں نے قبیلیاں دی سوخمتا اتے نرپکھتا نال سناکھت کرن دی بجائے ایہناں دیاں سمسیاواں نوں ہور گمبھیر بنا دتا اے جنگلا اتے پہاڑاں وچ رہن والے قبیلیاں دیاں اک لسٹ سمجھی سازش تحت جمینا کھوہ کے ملٹینیشنل کمپنیاں اتے کارپوریٹ گھرانیاں نوں سستے ملّ وچ ویچ کے وڈا حملہ کیتا اے بھاویں ایہہ قبیلے دے لوک اپنے ماضی تے حال تو جویں تویں مطمعن ہن پر ایہناں دے جیون پدھر نوں اچا چکن لئی خاص بھلائی سکیماں تے اپرالیا دی ضرورت اے۔     

## گاڈی لوہار  بی نیاں پربندھ
اڈی لوہار قبیلے دے لوک وی صدیاں پہلاں راجستھان توں پنجاب آئے۔ کیہا جاندا اے کہ ایہناں راجپوت لہاراں دا کبیلیائی جیون ادوں شروع ہویا اکبر نے جیمل اتے پھتے نوں ہرا کے چتوڑ فتح کیتا۔ ایہہ لوک اپنی مان مریادا توں ڈگّ کے قبیلے وچ تبدیلی ہوئے، جس بارے کیہا جاندا اے کہ جدوں جیمل تے فتاح، اکبر دے خلاف بھیشن لڑائی لڑ رہے سن تاں ایہہ لوک چتوڑگڑھ دے لہارگڑ علاقے دی اکّ لکھوٹا ناں دی باری وچوں جان بچا کے بھجّ اتے ٹپریواس بن گئے۔ 
### جم نال متعلق ریتاں-رسماں
جم نال متعلق ریتاں-رسماں بہت ساریاں ریتاں-رسماں جادو سوچ وچار نال ہی متعلق ہن۔ ایہہ ریتاں-رسماں زچہ اتے بچہ دی چنگی صحت اتے خوش حالی اتے لمبی عمر دی کامنا وجوں ہوند اختیار کردیاں ہن۔ 
#### ویاہ نال متعلق ریتاں-رسماں
اس قبیلے دا ویاہ پربندھ وی انتر گوتر ویاہ پربندھ اے۔ قبیلے توں بہار کسے طرحاں دے وی جنھسی اتے ویاہ تعلق پیدا کرن دی کھل نہیں۔ اس قبیلے دیاں ویاہ دیاں رسماں ہندو سماج نال بہت ملدیاں ہن۔ ویدی دے پھیرے، پنڈت ولوں انشٹھانک کریاواں دی تکمیل اتے پھیریا ویلے آگنی نوں 'دیوتا' سروپ من کے ویاہ دا عہد کرنا، ہندو رسماں ہی ہن۔ 
##### موت نال متعلق ریتاں-رسماں
اس قبیلے دے لوک مرتک نوں ساڑ کے داہ سنسکار کردے ہن۔ کسے وی مرتک انسان دے داہ سنسکار توں بعد بارھا دناں تک سوگ رکھن دی ریت پرچلت اے۔ اس توں بعد تیرویں دن سوگ مکتی دی رسم ادا کیتی جاندی اے۔ 
## گجر قبیلہ
گجر قبیلہ پنجاب دی دھرتی توں علاوہ بھارت دے ہور اتری حصیاں جموں-کشمیر، اتر پردیش، راجستھان،ہریانہ اتے ہماچل وچ وسن والا اکّ وڈا قبیلہ اے۔ اس قبیلے دے لوک ساہت اتے متھاں توں ملدی جانکاری مطابق اس قبیلے دا پچھوکڑ وی راجپوتاں نال جوڑیا ملدا اے۔ راجستھانی گجراں دے لوک ساہت وچ مہارانا پرتاپ نوں ہیرو وجوں پیش کیتا گیا ملدا اے۔ اتھوں دے گجراں وچ پرچلت کہانیاں مطابق مہارانا پرتاپ دے دکھانتک پتن توں بعد میواڑ اتے میوات الایا وچوں لکھاں گجراں نوں اجاڑ کے اتری بھارت وچ پناہ لینی پئی۔ پنجاب وچ وسن والا گجر قبیلہ اسلام دھرم نال متعلق اے۔ 
 
### جم نال متعلق ریتاں-رسماں
بچے دے جم توں کجھ سماں بعد سنت کرن دی رسم وی کیتی جاندی اے اتے بچے دے نامکرن ویلے اکتر ہوئے قبیلے دے لوکاں وچ گڑ،پتاسے،حلوہ اتے کھیر آدی ورتائے جاندے ہن۔ 
 
#### ویاہ نال متعلق ریتاں-رسماں
اس قبیلے دیاں ودھیرے ریتاں رسماں اسلام دھرم والیاں ہن۔ گجر قبیلے دے ویاہ پربندھ دا مول دھرا نکاح بیسڈ اے، جو مسلم روایت مطابق نبھایا جاندا اے۔ 
 
##### موت نال متعلق ریتاں-رسماں
ویاکتی دی موت توں بعد اس قبیلے وچ مسلم دھرم مطابق دفناؤن دا کم کیتا جاندا اے۔ 
 
###### پہراوا

اس قبیلے دا مرد کھبے پاسے لڑ چھڈّ کے پگّ بنھدے ہن۔ لمبے کڑتے اتے چادرے بنھن دے شوقین ہن۔ مرد اپنی لمبی داڑی نوں مہندی نال رنگن دا شوق رکھدے ہن۔ عورتاں مرد ورگی قمیض اتے گھگرے پہندیاں ہن۔ عورتاں دے پہراوے دے رنگ گڑے اتے شوخ نہیں ہندے، سگوں دورے رنگ دے کپڑے پہنن وچ یعقین رکھدیاں ہن۔ 
 
### سیکڑے گوت
گجراں دےسیکڑے گوت ہن ایہہ گوت 400 دے لگبھگ ہن انا گوتاں وچ کجھ ہن برس، بھریار ایہہ گل وی سوکاری جاندی اے کہ ہندو کھتان جو مول روپ وچ گزر ہن،نابھے دے علاقے وچ وسدے ہن ۔ اس پرکار بہت سارے پنجاب دے مسلمان گجر بھارت -پاک ونڈ سمے پاکستان چلے گئے ۔ ہندو گزراں دے کئی پنڈ بیت (پرانا ہوشیارپور   ضلع) اتے چنگیر (روپڑ ضلع)وچ ویکھن نوں ملدے ہن ۔ لدھیانے دے مراسی گزراں دیاں لگبھگ 84 گوتاں ہون کارن اوہناں نوں چوراسی گوت دا دیوا وی کہندے ہن اسے پرکار گزراں وچ کشان ، گورسی اتے ادھ - گھرانہ برگت آدی گھرانے وی ملدے ہن ۔ پاکستان وچلے ہزارا ضلعے دے علاقہ وچ ہکل ، قراریا اتے سریو نوں مول روپ وچ راجپوت سویکاریا جاندا اے۔

## کتے
 گجر لوک معمولی کھیتی توں علاوہ پسوں پالن اتے ددھ ویچن دا کم کردے ہن ۔ اوہ گاواں ، مجھاں اتے بکریاں پالدے ہن ۔ جدو ایہناں دے علاقیاں وچ بارش نہیں پیندی زا گھٹ پیندی اے تد ایہہ لوک اپنے پشو لے کے گھاہ دے میدان ول آ جاندے ہن۔ اتھے ایہہ غیرمستقل جھونپڑیاں جاں تنبو لگا لیندے ہن۔ پشو چگدے رہندے ہن اتے گجر اوہناں دی دیکھ بھال کردے ہن ۔ دووے سمیاں دک ددھ چویا جاندا اے اتے نیڑ دے قصبیاں تے شہراں نوں ویچن لئی بھیجیا جاندا اے ۔ ایہہ کتا کافی محنت والا اے۔ اس لئی گزراں نوں روٹی روزگار لئی سخت محنت کرنی پیندی اے۔

## سٹہ
ایہناں سمچے قبیلیاں دے تریخی پچھوکڑ نوں جانیا پتہ لگدا اے کہ ایہہ سارے قبیلے ہی راجپوت قبیلیاں دا حصہ رہے ہن اتے دوسری گل جو واضع دکھائی دیندی اے کہ ایہناں دا مول علاقہ راجستھان، مارواڑ اتے اس دے آس-پاس دا علاقہ بندا اے۔ ایہہ سارے ہی قبیلے مغلاں ولوں حملے اتے راجستھان دی دھرتی دیاں جغرافیائی سیماواں کارن اس مول دھرت نوں چھڈّ کے پنجاب اتے اس دے آس-پاس دے کھیتراں وچ کھنڈرے ہوئے پرتیت ہندے ہن۔ پچھلے تقریباً چالی سالاں وچ ایہناں دے جیون وہار وچ انقلاب کاری بدلاء دیکھن نوں ملدے ہن۔ شہریکرن، منڈیکرن، مشینیکرن اتے بین القوامیت نے ایہناں قبیلیاں دے تنظیم نوں توڑن وچ اہم کردار نبھائی اے۔
## ماخذ
#.پنجاب دے قبیلے:ماضی اتے حال، ڈاکٹر. دریا سنگھ 
#.لوک سبھیاچار، کرپال قزاق

## ہورویکھو
*قبیلہ سبھیاچار

## حوالے

گٹھ:قوم قبیلےگٹھ:پنجاب دے قبیلے