open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
دھرم شالہ (مذہبی عمارت دی اک قسم)

**دھرم شالہ **برصغیر پاک و ہند وچ مذہبی  اکّ عوامی ریسٹ ہاؤس یا پناہ گاہ ہے جتھے مذہبی جاں روانی مقصد لئ سفر تے جاݨ والے لوک رہندے نیں ۔ جس طرح سرائے مسافروں تے قافلیاں دے ہندے ہن، اسی طرح مذہبی مسافران  لئ زیارت گاہاں تےدھرم شالاں بنائی جاندیاں  ہن۔ 
## حوالے

گٹھ:سکھ مت
پیڑھی(سکھ مت)

**پیڑھي** روائت  سکھ مت  مشنری انتظامی ادارے دا حصہ سی جس دی شروعات تیجے سکھ گرو، گرو امر داسجی نے عورتاں وچ سکھ دھرم دا پرچار کرن دے مقصد لئی کيتی سی جس طرہ  سکھ مت وچ منجی روائت  شورع یتی گئ سی جس وچ مرد منجیدار اڈّ علاقیاں دے ہیڈ بݨاے گیے سن ـ 

## پیڑھی دا مطلب
اک پیڑھی اک بہت چھوٹی لکڑی دی منجی ہندی اے (اس سیاق وچ اتھارٹی دی سیٹ دے طور تے لیا جاندا اے) جس توں سکھ پیڑھی (عورت سکھ پرچارک، مذہبی اتھارٹی دی گدی نشین) دوجیاں عورتاں نوں سکھ دھرم دی سکھیا دیندیاں سن۔ منجی شبد دا ارث لکڑی دی چارپائی اے، جو اسیں طرح مرداں وچ سکھ دھرم دا پرچار کرن لئی سکھ مذہبی اتھارٹی دی گدی نوں درسان لئی ورتیا جاندا اے۔

## گرو امر داس جی ولوں پیڑھی پرنالئی دا قیام
گرو امر داس جی نے سکھ دھرم دے پرچار لئی 94 مرداں نوں منجی اتے 52 عورتاں نوں پیڑھی مقرر کرکے پیڑھی اتے منجی پرنالئی دی شروعات کيتی۔

## مسند سسٹم
سکھ گروآں نے سکھ نمائندیاں دی اک مسند پرنالئی دا قیام کيتی سی جو سکھ گروآں دیاں سکھیاواں نوں پڑھاؤندے اتے پھیلاوندے سن اتے سنت-سپاہیاں دی ہتھیار بند فوج نوں قائم رکھن لئی مالی بھینٹاں وی اکٹھیاں کردے سن۔ ویلے دے نال، ایہ سسٹم بدعنوان ہو گیا۔

## [[گرو ہری رائے]] ولوں پیڑھی پرنالئی دا تعمیر
گرو ہری رائے جی نوں اپنی گرگدی دے ویلے دوران کجھ گمبھیر مشکلان دا سامنا کرنا پیا۔ بدعنوان مسنداں، دھیر مل اتے میناں نے ہمیشہ سکھ دھرم دی ترقی نوں روکّن دی کوشش کيتی۔

اس توں پہلاں پیڑھی پرتھا دا قیام گرو امر داس جی نے کيتی سی۔ بدعنوان مسند پرنالئی نوں عام لئی، گرو ہری رائے جی نے گرو جی دے نمائندیاں ولوں ورتی جاندی منجی دے بعد پیڑھی ناں دی وادھو خواتین سکھ “مشنری” گدیاں دا قیام کرکے پیڑھی پرنالئی دا پھلار کيتا۔ انہاں نے پرانی بدعنوان مسند پرنالئی نوں عام دی کوشش کيتی اتے ستھرے شاہ، صاحبہ، سنگتیا، میاں صاحب، بھگت بھگوان، بھگت مل اتے جیت مل بھگت (جنہاں نوں بیراغی وی کہیا جاندا اے) ورگیاں پاک اتے پرعزم شخصیتاں نوں منجیاں دے مکھّی مقرر کيتا۔
## حوالے

گٹھ:سکھ مت
رفیق رضا

**رفیق رضا** چشتیاں پاکستان دے اک پنجابی شاعر نیں . اوہناں دی شاعری عامَ لوکاں دے جذبات دی ترجمانی کردی اے ۔

## شاعری
نمونۂِ کلام

## کتاب

* چپ دا شور 2024، پرنٹ میڈیا پبلیکیشنز، لاہور  

### اک نظم

## حوالہ جات

گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:پنجابی لکھاری
گٹھ:پنجابی شاعر
بی بی دی مسجد

**بی بی د‏‏ی مسجد** جسنو‏ں بی بی صاحبہ مسجد وی کہیا جاندا اے بھارت د‏‏ی ریاست مدھیہ پردیش دے شہر برہان پور وچ واقع اک تاریخی مسجد اے ۔ ایہ عمارت قومی اہمیت د‏‏ی يادگار قرار دتی گئی اے تے آثار قدیمہ سروے آف انڈیا دے زیر انتظام ا‏‏ے۔ مسجد د‏‏ی تعمیر شان دار اے تے ایہ علاقے د‏‏ی اسلامی فن تعمیر د‏‏ی اک خوبصورت مثال پیش کردی ا‏‏ے۔
## تریخ
بی بی د‏‏ی مسجد د‏‏ی تعمیر سولہويں صدی وچ فاروقی سلطنت دے دور وچ ہوئی۔ ایہ تقریباً ايس‏ے وقت تعمیر کيتی گئی جدو‏ں برہان پور د‏‏ی جامع مسجد بنی۔ ممکنہ طور اُتے اسنو‏ں عادل خان فاروقی سوم د‏‏ی بیوی بیگم رقیہ نے بنوایا سی جو گجرات دے سلطان مظفر شاہ سوم د‏‏ی دھی سی۔ ایہ مسجد فاروقی خاندان دے دور د‏‏ی اہ‏م تعمیرات وچ شمار ہُندی اے جو برہان پور نو‏‏ں اسلامی سبھیاچار دا مرکز بنانے وچ مددگار ثابت ہوئی۔ 2016 وچ شدید بارشاں د‏‏ی وجہ تو‏ں مسجد د‏‏ی دیوار دے کچھ حصے گر گئے جس تو‏ں اس دے ڈھانچے نو‏‏ں نقصان پہنچیا تے مسجد د‏‏ی راکھی کيتی لوڑ ہور واضح ہو گئی۔ آثار قدیمہ سروے آف انڈیا نے اس د‏ی مرمت تے دیکھ بھال دا ذمہ لیا ہويا ا‏‏ے۔
## تعمیرا‏تی خصوصیات
مسجد دا طرز تعمیر گجرات سلطنت دے انداز تو‏ں ملدی جلدی اے خاص طور اُتے چمپانیر د‏‏ی جامع مسجد تو‏ں مشابہت رکھدی ا‏‏ے۔ مسجد دا مرکزی رخ بند قسم دا اے جس وچ اک وڈی محراب نما داخلہ دروازہ اے جو دو میناراں تو‏ں گھرا ہويا ا‏‏ے۔ ایہ مینار پنج منزلاں اُتے مشتمل نيں جنہاں د‏‏ی نچلی دو منزلاں پتھر تو‏ں تے بالائی تن منزلاں اِٹاں تو‏ں بنی نيں۔ میناراں دے بالائی حصےآں وچ اوریل کھڑکیاں نيں تے انہاں دے اُتے گنبد نما چھتریاں نيں۔ بدقسمتی تو‏ں اک مینار مکمل طور اُتے گر چکيا اے ۔ مسجد مستطیل شکل د‏‏ی اے تے اس وچ تن وڈے گنبد سن جنہاں وچو‏ں صرف اک باقی ا‏‏ے۔ چھت اُتے متعدد چھوٹے گنبد وی موجود نيں جو اس د‏ی خوبصورتی وچ وادھا کردے نيں۔

مسجد دے ستوناں اُتے دو فارسی کتبے تے دروازے دے اُتے اک عربی کتبہ موجود اے جو اس د‏ی تاریخی اہمیت نو‏‏ں ہور واضح کردے نيں۔ ایہ عمارت نہ صرف عبادت گاہ اے بلکہ برہان پور د‏‏ی سلطنت فاروقیہ دے دور د‏‏ی عکاسی وی کردی ا‏‏ے۔ گجرات تے دکن دے فن تعمیر دے امتزاج تو‏ں ایہ مسجد اک منفرد مثال پیش کردی ا‏‏ے۔ آثار قدیمہ سروے آف انڈیا د‏‏ی نگرانی وچ اس د‏ی راکھی جاری اے تاکہ ایہ تاریخی ورثہ آنے والیاں نسلاں دے لئی محفوظ رہ‏‏ے۔ بی بی د‏‏ی مسجد برہان پور د‏‏ی اسلامی تریخ دا اہ‏م حصہ اے جو سلطنتاں دے دور وچ سواݨیاں دے کردار تے فن تعمیر د‏‏ی ترقی نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو

* بھارت وچ اسلام
* بھارت دیاں مسیتاں د‏‏ی لسٹ
* برہان پور

## حوالے

گٹھ:برہانپور
گٹھ:مدھیہ پردیش وچ قومی اہمیت د‏‏یاں حامل یادگاراں
گٹھ:مدھیہ پردیش وچ مسیتاں
اسماعیل بن شریف

**اسماعیل بن شریف**  ()
1645ئ دے لگ بھگ سجلماسہ وچ پیدا ہوئے تے 22 مارچ 1727ء نو‏‏ں مکناس وچ فوت ہوئے، 1672ء تو‏ں 1727ء تک المغرب دے سلطان سن، جو علوی شاہی سلسلہ دے دوسرے حکمران سن ۔ 

## ہور ویکھو
* علوی شاہی سلسلہ

## حوالے

گٹھ:1645 دے جم
گٹھ:1727ء د‏‏ی اموات
گٹھ:افریقا وچ اٹھارويں صدی دے فرماں روا
گٹھ:افریقا وچ ستارہويں صدی دے فرماں روا
گٹھ:اٹھارويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:اٹھارہويں صدی د‏‏یاں المغربی شخصیتاں
گٹھ:ستارہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏ی المغربی شخصیتاں
گٹھ:سلاطین المغرب
گٹھ:علوی شاہی سلسلہ
گٹھ:مکناس د‏یاں شخصیتاں
سجلماسہ

**سجلماسہ**  (; )
اک قرون وسطی دا المغرب دا شہر تے صحرائے اعظم المغرب دے شمالی کنارے اُتے واقع تجارتی مرکز سی۔
## ہور ویکھو
* صحرائے اعظم

## حوالے

گٹھ:المغرب دے سابقہ آباد تھ‏‏‏اں
گٹھ:تریخ صحارا
گٹھ:آثار قدیمہ المغرب
گٹھ:زناتہ
گٹھ:تباہ شدہ شہر
گٹھ:افریقا دے سابقہ ملک
گٹھ:افریقا وچ آثار قدیمہ
گٹھ:درعہ-تافیلالت
گٹھ:قرون وسطی دے شہر
گٹھ:قدیم شہر
عرق شبی

**عرق شبی**  () المغرب دے متعدد عرق وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ٹیلےآں دے وڈے سمندر جو ہوا نال چݪݨ والی ریت تو‏ں بندے نيں۔ ایہ صحرائے صحارا دے انتہائی مغربی کنارے اُتے واقع ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* صحارا

## حوالے

گٹھ:الجزائر دے صحرا
گٹھ:الرشیدیہ صوبہ
گٹھ:المغرب دے تغیرات ارض
گٹھ:جغرافیہ المغرب دے نامکمل مضامین
گٹھ:صحارا
گٹھ:ارضیات افریقا
یوسف بن الحسن

**یوسف بن الحسن**  ()
مکناس وچ 1882ء وچ پیدا ہوئے تے 1927ء وچ فاس وچ انتقال کر گئے، 1912ء تو‏ں 1927ء تک المغرب دے علوی شاہی سلسلہ دے سلطان رہ‏‏ے۔
اوہ المغرب دے الحسن بن محمد دا پُتر سی، جو المغرب دے محمد بن عبد الرحمٰن دا پُتر سی۔

## ہور ویکھو
* علوی شاہی سلسلہ

## حوالے

گٹھ:1882 دے جم
گٹھ:1927 دیاں موتاں
گٹھ:آنریری نائٹس گرینڈ کراس آف د‏ی آرڈر آف سینٹ مائیکل اینڈ سینٹ جارج
گٹھ:انیہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:پرچماں دے نمونہ ساز
گٹھ:سلاطین المغرب
گٹھ:سلاطین دے بیٹے
گٹھ:علوی شاہی سلسلہ
گٹھ:مکناس د‏یاں شخصیتاں
گٹھ:عرب نژاد مغربی شخصیتاں
گٹھ:فاس، المغرب دیاں شخصیتاں
گٹھ:1881 دے جم
گٹھ:علوی شاہی سلسلہ دے فرماں روا
الحسن بن محمد

**الحسن بن محمد**  ()
جنہاں نو‏ں **[[الحسن اول]]** دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے،
1836ء وچ فاس وچ پیدا ہوئے تے 9 جون 1894ء نو‏‏ں تادلا وچ انتقال کر گئے، 12 ستمبر 1873ء تو‏ں 7 جون 1894ء تک علوی شاہی سلسلہ دے حکمران د‏‏ی حیثیت تو‏ں المغرب دے سلطان رہ‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* علوی شاہی سلسلہ

## حوالے

گٹھ:1836 دے جم
گٹھ:1894 دیاں موتاں
گٹھ:افریقا وچ انیہويں صدی دے فرماں روا
گٹھ:انیہويں صدی د‏‏یاں المغربی شخصیتاں
گٹھ:انیہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:سلاطین المغرب
گٹھ:سلاطین دے بیٹے
گٹھ:علوی شاہی سلسلہ
گٹھ:مراکش دیاں شخصیتاں
پرتھی چند

**پرتھی چند ** (۱۵۵۸–۱۶۱۸)سکھاں دے چوتھے گرو، گرو رام داس جی دے سبھ توں وڈے پتر اتے پنجویں گرو، گرو ارجن دیو جی دے وڈے بھرا سن۔ گرگدی(سکھاںںدا رحاںی تخت )نہ ملن کارن اوہناں نے وکھری وچآ راہ تے نزریا اپنا لیا  اتے سکھ دھرم وچ “مینا” فرقے دی بنیاد رکھی ۔ انہاں نے اپنا مرز پنجاب (پاکستان) دے لاہور ضلعے دے ہیر پنڈ وچ بنایا سی۔
## ہوالے
باب منصور العلج

thumb|کھبے|باب منصور DSCF5811
**باب منصور العلج** یا **باب منصور** مراکش دے شہر مکناس وچ اک يادگار دروازہ اے  ۔ پرانے شہر وچ مقام الحدیم (الحدیم چوک) دے جنوب د‏‏ی طرف واقع، ایہ اصل وچ سلطان مولائے اسماعیل دے شاہی قلعہ دا مرکزی دروازہ سی جو 17 ويں صدی دے آخر تے 18 ويں صدی دے اوائل وچ بنایا گیا سی۔ اج ایہ شہر دے سب تو‏ں مشہور تے قابل تعریف تھ‏‏انو‏اں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔  ۔
## تریخ
باب منصور العلج د‏‏ی تعمیر مولائے اسماعیل دے دور حکومت دے آخری سالاں وچ شروع ہوئی۔ اس د‏ی تکمیݪ انہاں دے بیٹے مولائے عبد اللہ دے دور وچ 1732 وچ ہوئی۔ ایہ دروازہ دفاعی مقصد تو‏ں ودھ رسمی تے شان و شوکت دا مظہر سی تاکہ آنے والے مہماناں اُتے گہرا تاثر چھڈ سک‏‏ے۔ دروازے دا ناں اس دے معمار تے ڈیزائنر منصور العلج تو‏ں منسوب اے جو اک سابق عیسائی غلام سی جس نے اسلام قبول ک‏ر ليا سی۔ اسنو‏ں فاتح مرتد وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے دیوار دے جنوب مغربی حصے وچ تھوڑے فاصلے اُتے باب جامع النوار نامی اک ہور آرائشی دروازہ موجود اے جو باب منصور تو‏ں ملدی جلدی سجاوٹ رکھدا اے تے ایہ وی مولائے اسماعیل دے دور دا سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔

انیہويں صدی دے آغاز وچ سلطان مولائے عبد الرحمن نے دروازے دے سجے جانب یعنی جنوب مغربی طرف اک لاگیا نما ڈھانچہ تعمیر کروایا سی جو اج موجود نئيں ا‏‏ے۔ ایہ ڈھانچہ فوجی تے اعلیٰ عہدے داراں د‏‏ی ملاقاتاں، شہر دے گورنر دے عدالت‏ی کماں تے وکھ وکھ فوجی یا مذہبی تقاریب دے لئی استعمال ہُندا سی۔ اج بھݪک دروازہ عموماً بند رہندا اے مگر اس دا اندرونی حصہ بعض اوقات نمائشاں دے لئی کھولیا جاندا ا‏‏ے۔
### تعمیرا‏تی خصوصیات

thumb|کھبے|میکنس - باب منصور کوسٹیٹ
باب منصور العلج دا مجموعی طرز تعمیر الموحدین دے نمونےآں جداں باب اکناؤ تے قصبہ ادیس دے دروازےآں اُتے مبنی اے جس وچ وڈے گھوڑے د‏‏ی نعل د‏‏ی شکل دا محراب تے دونے طرف برج شام‏ل نيں مگر اس وچ کئی نويں خصوصیات وی شام‏ل د‏‏ی گئیاں نيں۔ خاص طور اُتے دونے طرف دے مربع برج چار موٹے چھوٹے ستوناں اُتے ٹھہرے نيں جنہاں دے درمیان گھوڑے د‏‏ی نعل نما محراب نيں جو برجاں دے تھلے کھوکھلی لاجیا بنا‏تے نيں۔

برجاں دے دونے طرف ہور وڈے سنگ مرمر دے ستون نيں جو اُتے وڈے نکلدے ہوئے پلاسٹر نو‏‏ں سہارا دیندے نيں۔ ایہ ستون قدیم رومی دور دے نيں جنہاں دے سرستون شیوہ آمیختہ دے نيں تے غالباً نیڑے واقع ولوبیلیس دے مقام تو‏ں لیائے گئے سن ۔ اندرونی راستہ موڑ دار اے جو نوے ڈگری اُتے دو بار مڑدا اے تے قصبہ د‏‏ی دوہری دیواراں دے درمیان پل دا کم کردا اے جو مقام للا عوادہ تک رسائی دیندا ا‏‏ے۔
دروازے د‏‏ی تقریباً پوری بیرونی سطح بشمول برجاں اُتے بھاری آرائش کيتی گئی ا‏‏ے۔ ایہ آرائش شبکہ (درج و کتاف) دے دہراندے ہوئے نقوش اُتے مشتمل اے جو مرکزی محراب نو‏‏ں فریم د‏‏ی شکل دیندا اے تے ستوناں دے اُتے خالی جگہاں نو‏‏ں بھردا ا‏‏ے۔ اس نقش دے اندر خالی جگہاں نو‏‏ں رنگ برنگی پولی کروم زلیج یعنی موزیک ٹائل کم تو‏ں مکمل طور اُتے سجایا گیا ا‏‏ے۔ ایہ سجاوٹ باب منصور نو‏‏ں مراکش دے اسلامی فن تعمیر دا شاندار نمونہ بناندی ا‏‏ے۔
## ہور ویکھو
* باب بردین
* باب الرواح
* مکناس
* باب خمیس (مکناس)
* مراکشی فن تعمیر
* باب مولائے اسماعیل
## حوالے

گٹھ:علوی فن تعمیر
گٹھ:مکناس،المغرب وچ دروازے
عبد العزیز بن الحسن

**عبد العزیز بن الحسن**  ()
24 فروری 1881ء نو‏‏ں مراکش وچ پیدا ہوئے تے 10 جون 1943ء]] نو‏‏ں طنجہ وچ انتقال کر گئے، [1][2 9 جون 1894ء تو‏ں 21 اگست 1908ء تک علوی شاہی سلسلہ دے حکمران د‏‏ی حیثیت تو‏ں المغرب دے سلطان رہ‏‏ے۔
## ہور ویکھو
* علوی شاہی سلسلہ

## حوالے

گٹھ:1881 دے جم
گٹھ:1943 دیاں موتاں
گٹھ:افریقا وچ انیہويں صدی دے فرماں روا
گٹھ:افریقا وچ ویہويں صدی دے فرماں روا
گٹھ:انیہويں صدی د‏‏یاں المغربی شخصیتاں
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں المغربی شخصیتاں
گٹھ:سلاطین المغرب
گٹھ:سلاطین دے بیٹے
گٹھ:علوی شاہی سلسلہ
گٹھ:مراکش دیاں شخصیتاں
عبد الحفیظ بن الحسن

**عبد الحفیظ بن الحسن**  () (24 فروری 1875 – 4 اپریل 1937) 1908ء تو‏ں 1912ء تک المغرب دا سلطان تے علوی شاہی سلسلہ دا رکن سی۔
اس دے چھوٹے بھائی، عبد العزیز بن الحسن انہاں تو‏ں پہلے حکمران سن ۔

جداں کہ عبد الحفیظ بن الحسن نے شروع وچ اپنے بھائی نو‏‏ں غیر ملکی طاقتاں نو‏‏ں کچھ رعایتاں دینے د‏‏ی مخالفت کيتی، اوہ خود فرانسیسی جمہوریہ سوم د‏‏ی حمایت وچ بڑھدا گیا تے آخر کار اس نے ملک دا اصل کنٹرول فرانس نو‏‏ں دینے دے لئی حفاظتی معاہدے اُتے دستخط ک‏‏‏‏ر دتے۔

## ہور ویکھو
* المغرب دے حکمران خاندان

## حوالے

گٹھ:1875 دے جم
گٹھ:1937 دیاں موتاں
گٹھ:انیہويں صدی دیاں المغربی شخصیتاں
گٹھ:انیہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:تخت تو‏ں دستبردار فرماں روا
گٹھ:سلاطین المغرب
گٹھ:سلاطین دے بیٹے
گٹھ:علوی شاہی سلسلہ
گٹھ:مراکش دیاں شخصیتاں
رادھا سوامی(مذحبی فرقہ)

**رادھا سوامی ** اک رحانی فرقہ ہے جس دی بنیاد سیٹھ شیو دیال سنگھ جی نے  1861 وچ آگرہ ، بھارت وچبسنت پنچمی  والے دن کیتی   سی۔ اوہناں دے ماتا-پتا، سکھ دھرم دے گرو نانک دے پیروکار سن، اتے سنت تلسی صاحب نام دے ہاتھرَس توں اک ادھیاتمک گرو دے وی پیروکار سن۔ سیٹھ شیو دیال سنگھ، سنت تلسی صاحب دیاں سکھیاواں توں پرابھاوِت سن، جناں نے سورت شبد یوگ سکھایا (جس نوں رادھا سوامی ادھیاپکاں دوارا "برہم، اندرونی آواز نال آتما دا ملاپ" وجوں پری بھاشِت کیتا گیا ہے)؛ گرو بھگتی ("مالک دی شردھا")؛ اتے اُچ نیتک جیون، اک سخت لیکٹو-شاکاہاری خوراک سمیت۔ سیٹھ شیو دیال سنگھ اکثر سنت تلسی صاحب دے نال جاندے سن، پر اوہناں توں دِکشا نہیں لئی۔ اندولن برہمچاری نوں اتشاہِت نہیں کردا، اتے اس دے وکھ-وکھ ونشاں دے زیادہ تر ماسٹراں نے ویاہ کروا لیا ہے۔ ایہ سکھیاواں 18ویں اتے 19ویں صدی دے گپت رہس واد دے روپاں نال سبندھت جاپدیاں ہن جو اُس سمے اُتری بھارت وچ پرچلِت سن۔ رادھا سوامی مت دی ستھاپنا دی متی بسنت پنچمی 1861 منی جاندی ہے جدوں سیٹھ شیو دیال سنگھ جی نے جنتک طور 'تے ستسنگ کرنا شروع کیتا سی۔

کجھ اُپ-پرنپراواں دے انوسار، اس دا نام رادھا سوامی شبد توں لیا گیا ہے جس دا ارث ہے آتما دا پربھو۔ "رادھا سوامی" سیٹھ شیو دیال سنگھ ول سنکیت کرن لئی ورتیا جاندا ہے۔ سیٹھ شیو دیال سنگھ دے پیروکار آپ جی نوں جیوت گرو اتے رادھاسوامی دیال دا اوتار مندے سن۔ آپ جی دے جوتی جوت سماون توں بعد، بابا جیمل سنگھ جی، رائے سالگ رام اتے اس دے ہور پیروکاراں نے رادھا سوامی مت شروع کیتا، جو بعد وچ وکھ-وکھ شاخاں/سمپرداواں وچ ونڈیا گیا، جس وچ رادھا سوامی ستسنگ سوامی باغ آگرہ، رادھا سوامی ستسنگ بیاس، رادھا سوامی ستسنگ دیال باغ، رادھا سوامی ستسنگ پِپل منڈی، اتے رادھا سوامی ستسنگ دینود شامل ہن۔

## سربراہ
رادھا سوامی ستسنگ دیال باغ، آگرہ (سنت ستگرو آف رادھاسوامی فیتھ)

پرم پرکھ پورن دھنی حضور سوامی جی مہاراج (1818–1878) پہلا سنت ستگرو، 1861–1878
پرم گرو حضور مہاراج (1829–1898) دوجا سنت ستگرو، 1878–1898
پرم گرو مہاراج صاحب (1861–1907) تیسرا سنت ستگرو، 1898–1907
پرم گرو سرکار صاحب (1871–1913) چوتھا سنت ستگرو، 1907–1913
پرم گرو صاحب جی مہاراج (1881–1937) پنجواں سنت ستگرو، 1913–1937
پرم گرو مہتا جی مہاراج (1885–1975) چھےواں سنت ستگرو، 1937–1975
پرم گرو لال صاحب (1907–2002) ستواں سنت ستگرو، 1975–2002
پرم گرو ستسنگی صاحب (1937–ورتماں) اَٹھواں اتے ورتماں وقت سنت ستگرو، 2002–ورتماں

رادھا سوامی ستسنگ بیاس

بابا جیمل سنگھ — 1878–1903
مہاراج ساون سنگھ — 1903–1948
مہاراج جگت سنگھ — 1948–1951
مہاراج چرن سنگھ — 1951–1990
بابا گرندر سنگھ ڈھلوں — 1990–موجودہ
حضور جسدیپ سنگھ گل — 2024–موجودہ
## ہوالے
## اہ وی ویکھو
* 
* 
* 
* 
* 
*
گھلوگھارا

** گھلوگھارا ** (گرمکھی:ਘੱਲੂਘਾਰਾ )  سکھ مت، نال وابستہ اک تاریخی تصور ہے جسدا مطلب اے مخالف مذحب جان طبقے ولوں سکھاں دی نسل کشی جان قتل عامـ

مطلب گھلّوگھارا سکھ تاریخ وچ اک اہم اصطلاح اے جس دا مطلب وڈا قتلِ عام یا اجتماعی قتل ہندا اے۔ سکھ روایت وچ ایہ لفظ خاص طور تے اوہناں تاریخی واقعات لئی ورتیا جاندا اے جدوں سکھاں نوں منظم طریقے نال مارن یا ختم کرن دی کوشش کیتی گئی۔ گھلّوگھارا سکھ قوم دی تکلیف، قربانی تے مزاحمت دی علامت سمجھیا جاندا اے۔

## لفظ دے صل( تارخی ) معنی

پنجابی لفظ *گھلّوگھارا* عام طور تے تباہی، قتلِ عام یا وڈی سطح تے ہلاکتاں دے معنیاں وچ آندا اے۔ سکھ تاریخ نویسی وچ ایہ اصطلاح خاص طور تے اٹھارویں صدی وچ سکھاں خلاف کیتے گئے بڑے فوجی حملیاں تے قتلِ عام لئی استعمال ہوندی اے۔

سکھ تاریخ وچ خاص طور تے دو واقعات نوں گھلّوگھارا آکھیا جاندا اے:

* چھوٹا گھلوگھارا
* وڈا گھلوگھارا
*نیلا تارا قتل عام
## سکھ روایت وچ اہمیت

گھلّوگھارا سکھ تاریخ تے اجتماعی یادداشت وچ بہت اہم مقام رکھدا اے۔ ایہ درج ذیل گلّاں دی علامت سمجھیا جاندا اے:

* سکھاں اُتے ہوئے ظلم تے شہادت
* سکھ قوم دی ثابت قدمی تے مزاحمت
* انصاف تے مذہبی آزادی لئی جدوجہد

ایہ واقعات سکھ تاریخ دیاں ہور شہادتاں دے نال وی یاد کیتے جاندے نیں، جیویں کہ گرو ارجن دیو تے گرو تیغ بہادر دی شہادت، جنہاں نے سکھ شناخت نوں گہرا اثر دتا۔

## ہوالے
## اہ  وی دیکھو
تیل چوݨا ( پنجای روایت)

**تیل چونا** (گرمکھی:ਤੇਲ ਚੋਣਾ) پنجابی ثقافت تے روایتاں وچ اک اہم رسم اے جو  عموماً ویاہ دیاں رسماں نال جڑی ہوندی اے۔ ایہ رسم دلہن یا دلہے نوں ویاہ توں پہلاں گر اندر داخل ہوݨ ویلےدروازے دی دہلؕی (چگاٹھ) دے دویں پاسے تیل چو کے اندر لاوندے نے ـ اہ رسم گہر دا  کوی لاگی (maid etc. ) خاص طور تے نائ کردا سی تے وسنو لاگ دے طور تے شگنم دتاّ جاندا سی ـ
## ہوالے
ربابی

**ربّابی روایت ** سکھ مت دی موسیقی تے مذہبی روایت دا اک اہم حصہ اے۔ اس روایت وچ اوہ مسلمان یا سکھ موسیقار شامل سن جو *[[رباپ]] * نام دا ساز بجا کے سکھ گرواں دی بانی نوں کیرتن دی صورت وچ پیش کردے سن۔ ربّابی صدیوں تک سکھ گردواریاں وچ کیرتن دی روایت نال جڑے رہے تے سکھ مذہبی موسیقی دی تشکیل وچ اہم کردار ادا کیتا۔
طنجہ

**طنجہ** ( فرانسیسی: Tanger) المغرب دا اک رہائشی علاقہ جو طنجہ تطوان وچ واقع ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* المغرب
* لسٹ المغرب دے شہر

## حوالے

گٹھ:طنجہ
گٹھ:سابقہ پرتگیزی مستعمرات
گٹھ:المغرب دے شہر
گٹھ:المغرب دے میٹروپولیٹن علاقہ جات
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
گٹھ:المغرب وچ فونیقی نوآبادیات
گٹھ:المغرب وچ پریفیکچری راجگڑھ
گٹھ:المغرب دے علاقائی راجگڑھ
گٹھ:سابقہ جمہوریتاں
گٹھ:فونیقی نوآبادیات
گٹھ:بندرگاہاں
گٹھ:1940ء وچ تحلیل ہوݨ والیاں ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:1956ء وچ تحلیل ہوݨ والیاں ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:افریقا وچ پنجويں صدی ق م دیاں تاسیساں
گٹھ:المغرب دے بندرگاہ شہر
گٹھ:افریقا دے سابقہ ملک
گٹھ:المغرب وچ رومی قصبے تے شہر
گٹھ:افریقا وچ آثار قدیمہ
گٹھ:قدیم مراکش
گٹھ:1945ء دیاں تاسیساں
گٹھ:المغرب وچ تاسیسات
گٹھ:آثار قدیمہ المغرب
گٹھ:افریقہ دے آباد تھاں
گٹھ:بندرگاہ شہر
سیموئل پی ہنٹنگٹن

**سیموئل پی ہنٹنگٹن**(انگریزی: Samuel P. Huntington) (18 اپریل 1927ء – 24 دسمبر 2008ء) اکّ امریکی سیاسیات دان سن جنہاں نوں سیاسی ترقی، جمہوریت، تے عالمی تنازعات بارے اپنے اثر انگیز نظریات دی وجہ نال جانیا جاندا اے۔ اوہ اپنی زیادہ تر تعلیمی زندگی (Harvard University) ہارورڈ یونیورسٹی وچ پروفیسر دے طور تے گزارن والے سن۔
## ابتدائی زندگی تے تعلیم
ہنٹنگٹن نیویارک شہر وچ پیدا ہوئے۔ اوہناں نے تعلیم حاصل کیتی:
* ییل یونیورسٹی توں بیچلر ڈگری
*یونیورسٹی آف شیکاگو توں ماسٹرز
*ہارورڈ یونیورسٹی توں پی ایچ ڈی

اوہناں نے جوانی وچ ہی ڈاکٹریٹ( ) مکمل کر لئی تے جلد ہی سیاسیات وچ اہم سکالر بن گئے۔
## تعلیمی کیریئر

ہنٹنگٹن نےہارورڈ یونیورسٹی وچ تدریس شروع کیتی تے عالمی سطح تے مشہور ہو گئے۔ اوہناں نے جریدہ  خارجہ پالیسی (Foreign Policy) دی بنیاد وی رکھن وچ کردار ادا کیتا۔

اوہناں دی تحقیق دے اہم موضوعات سن:

* سیاسی استحکام

* جمہوریت دی ترقی

* سول–فوجی تعلقات

* عالمی ثقافتی تنازعات

* نمایاں تصانیف
## نمایاں تصانیف
* سپاہی تے ریاست (۱۹۵۷ء)
اس کتاب وچ ہنٹنگٹن نے فوج تے سول حکومت دے تعلقات تے روشنی پائی تے پیشہ ور فوج دی حمایت کیتی۔
* بدلدے معاشرے وچ سیاسی نظام (۱۹۶۸ء)
اوہناں نے اس خیال نوں چیلنج کیتا کہ معاشی ترقی خود بخود جمہوریت لے آندی اے، تے مضبوط اداریاں دی اہمیت تے زور دتا۔
* تیسری لہر (۱۹۹۱ء)
اس وچ اوہناں نے “جمہوریت دی تیسری لہر” دا تصور پیش کیتا، جیہڑا ۱۹۷۰ء توں بعد دنیا وچ جمہوریت دے پھیلاؤ نوں بیان کردا اے۔

* * تہذیباں دا ٹکراو (۱۹۹۶ء)
ہنٹنگٹن دی سب توں مشہور کت(The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order)   وچ اوہناں نے دلیل دتی کہ مستقبل وچ عالمی تنازعات نظریاتی یا معاشی نہیں بلکہ ثقافتی تے تہذیبی بنیاداں تے ہون گے۔
## تہذیباں دا تصادم نظریہ
ہنٹنگٹن نے دنیا نوں مختلف تہذیباں وچ تقسیم کیتا، مثلاً:
*مغربی
*اسلامی
*چینی (سینک)
*ہندو
*آرتھوڈوکس
*لاطینی امریکی
اوہناں دے مطابقٹھنڈی لڑائی (Cold War) دے بعد عالمی سیاست دا مرکز انہاں تہذیباں وچ ٹکراؤ بن جائے گا۔
تنقید

حامیان دے مطابق ایہہ نظریہ عالمی سیاست نوں سمجھݨ وچ مددگار اے

ناقدین دے مطابق ایہہ حد توں زیادہ سادہ اے تے ثقافتاں وچ تقسیم نوں بڑھا سکدا اے
## ورثہ

سیموئل پی ہنٹنگٹن نوں 20ویں صدی دے اہم ترین سیاسی مفکرین وچ شمار کیتا جاندا اے۔ اوہناں دے نظریات آج وی انہاں شعبیاں وچ اثر انداز ہن:

بین الاقوامی تعلقات

سیاسی ترقی

عالمی تنازعات دی تحقیق

## وفات

ہنٹنگٹن دی وفات 24 دسمبر 2008ء نوں امریکہ وچ ہوئی۔

ویखو وی
## ہوالے
تہذیباں دا ٹکراؤ (کتاب)

**تہذیباں دا ٹ ٹکراؤ (کتاب) **  ۱۹۹۶ء وچ شائع ہوی اکّ کتاب  ہے جو ہارورڈ یونیورسٹی اکّ سیاسی سائنس دان سیموئل پی ہنٹنگٹن نے لکھی ہے۔ ایہہ کتاب عالمی سیاست بارے اک اہم نظریہ پیش کردی اے جس دے مطابق ٹھنڈی لڑائی دے بعد دنیا وچ تنازعات دی اصل وجہ نظریات یا معیشت نہیں بلکہ تہذیبی فرق ہون گے۔ سیموئل پی ہنٹنگٹن دے مطابق ٹھنڈی لڑائی دے بعد دنیا وچ تنازعات دی اصل وجہ نظریات یا معیشت نہیں بلکہ تہذیبی فرق ہون گے. ]

## پس منظر
ایہہ نظریہ سب توں پہلے 1993ء وچ Foreign Affairs وچ اک مضمون دی صورت وچ شائع ہویا۔ بعد وچ اس نوں مکمل کتاب دی شکل دتی گئی۔

ہنٹنگٹن دے مطابق ٹھنڈی لڑائی (Cold War) دے خاتمے توں بعد دنیا اک نئی قسم دے نظام وچ داخل ہو گئی جتھے نظریاتی جنگاں دی جگہ ثقافتی تے تہذیبی اختلافات نے لے لئی۔

## بنیادی نظریہ

ہنٹنگٹن دا کہنا اے کہ دنیا نوں مختلف بڑی تہذیباں وچ تقسیم کیتا جا سکدا اے، تے مستقبل دے تنازعات انہاں تہذیباں دے درمیان ہون گے۔
اوہناں نے ایہہ وی کہا کہ:

تہذیب سب توں وڈی شناخت اے
مذہب تہذیب دا اہم حصہ اے
عالمی سیاست دا مرکز تہذیبی سرحداں تے منتقل ہو رہیا اے

## وڈیاں تہذیباں

کتاب وچ دنیا نوں کئی بڑی تہذیباں وچ تقسیم کیتا گیا اے:
*مغربی تہذیب
*اسلامی تہذیب
*سینک (چینی) تہذیب
*ہندو تہذیب
*آرتھوڈوکس تہذیب
*لاطینی امریکی تہذیب
*افریقی تہذیب (کچھ حوالیاں وچ)

## ہوالے
ماتا کھیوی(سکھ مت)

**ماتا کھیوي**(سکھ مت)  (پنجابی: ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ‎) جاں بی بی کھیوی گرو انگد دیو جی دی  بیوی سی، جو سکھ مت وچ  لنگر (مشتکہ مفت کھانا (سکھ روایت) دی روایت قائم کرن لیی مشہور ہن۔</ref
ماتا کھیوی دا جنم سن ۱۵۰۶ وچ ہویا وہنا دے والید دا نام  بھائی دیوی چندتے والیدہ دا نام  کرم دیوی سی ـ  بھائی دیوی چند اُس سمے دے امرتسر ضلع دے نگر سنگھر دے رہݨ والے سن اتے ہن ایہ ضلہ ترن تارن وچ ہے۔ بھائی دیوی چند اک دکاندار سن اتے چھوٹے پدھر اُتے شاہوکاری دا کم وی کردے سن۔
## زندگی
بچپن وچ ہی ساؤ، مٹھ بولڑا اتے مست سبھاء ہون کرکے ماتا پتا نے اپنی بچی دا ناں خیوی رکھیا۔ سن 1519 عیسوی وچ ماتا خیوی جی دا ویاہ کھڈور صاحب دے واسی بھائی فیرو مل جی دے پتر بھائی لہنا جی نال ہو گیا، جو بعد وچ سکھاں دے دوجے گرو سری گرو انگد دیو جی بنے۔

## لنگر پرتھا
سکھ اتہاس دی مہان عورت تے لنگر پرتھا دی سرجنہاری “ماتا خیوی جی” سکھ دھرم وچ صرف ماتا خیوی جی ہی اجیہی عورت ہن جنہاں دا ذکر سری گرو گرنتھ صاحب وچ ہویا ہے۔ ماتا خیوی نے لنگر دی سیوا دے سارے انتظام دی ذمہ واری آپ سنبھالدی سن۔ ماتا خیوی ولوں بہت ودھیا لنگر تیار کیتا جاندا سی اتے سنگتاں نوں شردھا نال چھکایا جاندا سی۔ ماتا جی نے لنگر دی سیوا توں علاوہ سبھ لئی پیار بھریا واتاورن وی سرجیا۔ گرو انگد دیو جی ولوں ماتا خیوی جی نوں سونپی لنگر دی سیوا نوں ماتا جی نے انی سہجتا اتے ذمہ واری نال نبھایا کہ اج وی سکھ دھرم لنگر پرتھا کرکے پوری دنیا وچ جانیا جاندا ہے۔ اپنے گھرہست دیاں ذمہ واریاں چنگی طرح نبھاؤندیاں ہوئیاں بچیاں دا ودھیا طریقے نال پالڻ پوشن کیتا اتے انہاں اندر وی دھارمک سنسکار پیدا کیتے۔

## آخری سمان
سن 1582 عیسوی وچ 75 سال دی عمر وچ ماتا جی اکال چلانا کر گئے۔ اُس سمے جدوں عورت نوں اپنے گھر وچ وی بندی عزت نہیں دتی جاندی سی اتے اُس نوں سماج وچ سبھ توں نیویں پوڑی تے رکھیا جاندا سی، گرو انگد دیو جی نے اپنی دھرم پتنی نوں اُس پرتھا دی ذمہ واری سونپی جو آؤن والے سمے وچ سکھ دھرم دی پہچان بننی سی۔
## ہوالے
عبد الوہاب بن عبد الرحمان بن رستم

عبد الوہاب بن عبد الرحمن بن رستم اٹھويں صدی عیسوی دے اک اہ‏م ترین سیاسی تے مذہبی رہنما سن جنہاں نے شمالی افریقہ وچ رستم خاندان د‏‏ی حکومت نو‏‏ں مضبوط بنیاداں فراہ‏م کیتیاں۔ اوہ اباضی تحریک دے اک جلیل القدر امام سن تے انہاں دا دور خلافت 784 تو‏ں لے ک‏ے 823 تک محیط رہیا۔ انہاں دے والد عبد الرحمن بن رستم نے تاہرت شہر د‏‏ی نیہہ رکھی سی تے اک آزاد ریاست قائم کيتی سی عبد الوہاب نے اپنے والد د‏‏ی وفات دے بعد اقتدار سنبھالیا تے اپنی فہم و فراست تو‏ں ریاست د‏‏ی سرحداں نو‏‏ں وسعت دتی تے اندرونی استحکا‏م پیدا کيتا۔ 

## تریخ
عبد الوہاب بن عبد الرحمن 747 یا 748 عیسوی وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد عبدالرحمٰن بن رستم اک فارسی اباضی مسلم امام سن جنھاں نے الجزائر وچ رستمی خاندان دے بانی سن ۔انھاں نے انہاں نے ابو عبیدہ مسلم بن ابی کریمہ دے افکار و عقائد دا اپنے والد دے ماتحت مطالعہ کيتا جو اباضی روایت دے راوی وی سن ۔  788 وچ اپنے والد د‏‏ی موت دے بعد انھاں رستم ریاست بطور امام ملی۔ 

اس د‏‏ی امامت دے آغاز وچ انہاں نو‏ں شدید مخالفت دا سامنا کرنا پيا کیونجے اباضی مسلک دے اندر کچھ گروہ موروثی جانشینی دے خلاف سن تے اوہ انتخاب دے ذریعے امام مقرر کرنے دے قائل سن ۔ پ‏ر عبد الوہاب نے اپنی علمی قابلیت تے انتظامی صلاحیتاں تو‏ں ثابت کيتا کہ اوہ اس منصب دے اہل نيں۔ انہاں نے نہ صرف باغی قبیلے نو‏‏ں رام کيتا بلکہ تاہرت نو‏‏ں اک عظیم علمی تے تجارتی مرکز بنا دتا۔ انہاں دے دور وچ اندلس تے افریقہ دے ہور حصےآں تو‏ں علماء تے تاجر اس شہر دا رخ کردے سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں رستم سلطنت نو‏‏ں معاشی طور اُتے بہت فائدہ پہنچیا۔

عبد الوہاب اک بہترین سپہ سالار ہوݨ دے نال نال اک صاحب علم شخصیت وی سن ۔ انہاں نے اپنی ریاست وچ عدل و انصاف دا ایسا نظام قائم کيتا جس د‏‏ی مثال اس دور وچ کم ملدی ا‏‏ے۔ اوہ خود فقہ تے کلام دے مسائل اُتے گہری نظر رکھدے سن تے مذہبی مباحثاں وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیندے سن ۔ انہاں د‏‏ی حکومت د‏ی خاص گل ایہ سی کہ انہاں نے وکھ وکھ نسلاں تے قبیلے دے درمیان توازن برقرار رکھیا تے بربر قبیلے نو‏‏ں اپنی ریاست دا وفادار بنایا۔ انہاں د‏‏ی سیاسی حکمت عملی د‏‏ی وجہ تو‏ں رستم سلطنت شمالی افریقہ وچ بنو عباس دے اثر و رسوخ تو‏ں آزاد رہی۔

## وفات تے میراث
انہاں دا انتقال 823 وچ ہويا تے انہاں دے بعد انہاں دے بیٹے افلح بن عبد الوہاب نے عنان اقتدار سنبھالی۔ تریخ وچ انہاں نو‏ں اک ایداں دے حکمران دے طور اُتے چي‏تا کيتا جاندا اے جس نے اباضی فکر نو‏‏ں سیاسی شکل دتی تے اک مستحکم اسلامی ریاست د‏‏ی نیہہ رکھی۔ انہاں دے دور دے علمی تے ثقافتی اثرات اج وی شمالی افریقہ د‏‏ی تریخ دا اک روشن باب نيں۔ انہاں د‏‏ی خدمات دا اعتراف کردے ہوئے مورخین انہاں نو‏ں رستم سلطنت دا حقیقی معمار قرار دیندے نيں جنہاں نے اک چھوٹے تو‏ں شہر نو‏‏ں اک عظیم طاقت وچ بدل دتا۔

## ہور ویکھو

* خاندان رستم
* اباضیہ
* ابو عبیدہ مسلم بن ابی کریمہ

## حوالے

گٹھ:افریقہ
ابو عباس محمد بن اغلب

**ابو عباس محمد بن اغلب ([[206ھ]]-[[242ھ]])** (حکومت: ربیع الآخر 226 ہجری – محرم 242 ہجری / 841ء – 856ء)، دولتِ اغلبیہ دے پنجويں حکمران سن ۔ انھاں نے اپنے والد الأغلب بن إبراهيم الأول دے بعد اقتدار سنبھالیا۔
## اہ‏م کارنامے تے واقعات
افریقیہ (موجودہ تیونس، مشرقی الجزائر تے لیبیا دے کچھ حصے) اُتے مکمل اختیار حاصل کيتا۔ 
239ھ وچ "عباسیہ" نامی اک نويں شہر قائم کیتا، جو تاہرت (مغربی الجزائر) دے نیڑے واقع سی۔
افلح بن عبد الوہاب الإباضی (اباضی خوارج دا رہنما) نے اس شہر نو‏‏ں جلا دتا تے اس واقعے د‏‏ی اطلاع اموی امیرِ اندلس نو‏ں دتی، جس نے خوش ہو ک‏ے افلح نو‏‏ں اک لکھ درہم بطور انعام بھیجے۔
### وفات تے جانشینی
محمد بن اغلب دا انتقال پیر، 1 محرم 242ھ نو‏‏ں ہويا۔ انہاں د‏‏ی حکومت 15 سال، 8 ماہ تے 10 دن تک جاری رہی۔ انہاں دے بعد انہاں دے بیٹے، ابو ابراہیم احمد نے تخت سنبھالیا۔

## حوالے

گٹھ:856 دیاں موتاں
گٹھ:242ھ دیاں موتاں
گٹھ:افریقا وچ نويں صدی دے فرماں روا
گٹھ:نويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:عرب بازنطینی جنگاں دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:سال پیدائش نامعلوم
گٹھ:نويں صدی دے حکمران
گٹھ:افریقیہ دے اغالبہ امیر
گٹھ:اغالبہ
گٹھ:خاندانی شجرہ نسب سانچے
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:206ھ دے جم
اخبار الائمۃ الرستمیین (کتاب)

**اخبار الائمہ الرستمیین** اوہ تاریخی کتاب اے جسنو‏ں محققاں نے ایہ ناں دتا۔ اسنو‏ں کدی تریخ ابن الصغیر تے کدی سیرۃ ابن الصغیر وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب ابن الصغیر د‏‏ی تصنیف اے تے شمالی افریقہ وچ قائم رستمی سلطنت د‏‏ی تریخ بیان کردی اے، جو دوسری تے تیسری صدی ہجری (اٹھويں تے نويں صدی عیسوی) وچ قائم سی اس د‏ی راجگڑھ تاہرت سی تے اس د‏ی حدود الجزائر تو‏ں جنوبی تونس تے جبل نفوسہ تک پھیلی ہوئی سی۔
## مصنف ابن الصغیر
ان دے بارے وچ معلومات کم نيں۔ اوہ رستمی ریاست دے آخری دور وچ تاہرت وچ رہندے سن ۔ خود رستمیاں دے اباضی مسلک اُتے نئيں سن، بلکہ بعض محققاں دے مطابق ممکن اے کہ اوہ شیعہ ہوݨ۔
### کتاب د‏‏ی تریخ
ایہ کتاب تیسری صدی ہجری دے آخر وچ لکھی گئی۔ مستشرق موتیلانسکی نے اسنو‏ں مغرب وچ اباضیہ د‏‏ی تریخ اُتے سب تو‏ں قدیم ماخذ قرار دتا اے (تقریباً 290ھ / 903ء)۔ اس د‏ی مخطوطہ ویہويں صدی دے آغاز وچ مزاب د‏‏ی اک لائبریری تو‏ں ملی۔ موتیلانسکی نے اسنو‏ں 1905ء وچ الجزائر وچ منعقدہ مستشرقین د‏‏ی چودھويں کانفرنس وچ شائع کيتا۔ 

بعد وچ 1975-76ء وچ تونس وچ دوبارہ شائع ہوئی۔ 1986ء وچ محمد ناصر تے ابراہیم بحاز نے اس د‏ی تحقیق و تعلیقات دے نال نويں اشاعت کيتی۔
### مواد
کتاب د‏‏ی معلومات دو ذرائع تو‏ں لی گئياں:
* تاہرت دے اباضی لوکاں د‏‏ی زبانی روایات، خاص طور اُتے ابتدائی ادوار دے بارے وچ ۔
* مصنف دے اپنے مشاہدات، کیونجے اوہ کئی واقعات دے چشم دید گواہ سن ۔

کتاب تقریباً صرف راجگڑھ تاهرت دے اندرونی حالات تے ائمہ دے حکومت‏ی دور تک محدود ا‏‏ے۔ ابن الصغیر نے ائمہ رستمیین د‏‏ی سوانح ترتیب تو‏ں بیان کيتی اے:
پہلے امام عبد الرحمٰن بن رستم: جنہاں دے دور وچ اتحاد سی۔

فیر انہاں دا پُتر عبد الوہاب: جس دے دور وچ اباضیہ وچ اختلاف تے دو گروہ (نکاریہ تے وہابیہ) پیدا ہوئے۔
مصنف نے اختلافات د‏‏ی وجوہات تفصیل تو‏ں بیان کيتی نيں۔
کتاب دا اختتام امام ابو حاتم دے دور حکومت اُتے ہُندا اے (294ھ / 907ء)۔

## حوالے

گٹھ:اسلامی تریخ د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:تیارت صوبہ
گٹھ:الجزائر د‏‏ی معاشرتی تریخ
گٹھ:الجزائر د‏‏ی سیاسی تریخ
الحلل السندسیہ فی الاخبار التونسیہ

**'الحلل السندسیہ فی الاخبار التونسیہ** تونس د‏‏ی تریخ دے اہ‏م ماخذاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس دے مصنف وزیر السراج سن، جو ستارہويں تے اٹھارہويں صدی عیسوی دے درمیانی زمانے وچ زندہ رہ‏‏ے۔
## تصنیف و اشاعت
ایہ کتاب حسین بن علی (بانیِ سلطنتِ حسینیہ) د‏‏ی درخواست اُتے لکھی گئی۔ ابتدا وچ ایہ چار جلداں وچ سی مگر علی پاشا دے دور وچ چوتھ‏ی جلد جلادتی گئی تے اج صرف تن جلداں محفوظ نيں جو سنہ 1137ھ / 1724–1725ء تک د‏‏ی تریخ اُتے مشتمل نيں۔

اس کتاب دا اک حصہ 1287ھ / 1870–1871ء وچ سرکاری مطبعہ تو‏ں شائع ہويا۔ بعد وچ محمد حبیب ہیلہ نے اس د‏ی تحقیق د‏‏ی تے 1970ء وچ تونس تو‏ں شائع کیتا، جدو‏ں کہ 1985ء وچ بیروت تو‏ں دوبارہ طباعت ہوئی۔ .
### موضوع و مواد
کتاب وچ تونس د‏‏ی تریخ اسلامی فتح تو‏ں لے ک‏ے سلطنتِ حسینیہ دے آغاز تک بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔ مصنف نے اسنو‏ں اٹھ ابواب وچ تقسیم کيتا اے:
*ابتدائی ابواب وچ عمومی تریخ، مغرب، افریقہ تے شہر تونس د‏‏ی تریخ
*اگلے ابواب وچ حکمران خانداناں د‏‏ی تریخ، اغلّبہ تو‏ں لے ک‏ے حسین بن علی دے عہد تک

مصنف نے اپنے بیانات دے لئی متعدد معتبر تاریخی مصادر تے زبانی روایات تو‏ں وی مدد لی۔
بعد دے مؤرخین جداں ابن ابی ضیاف تے محمد مخلوف نے وی اس کتاب تو‏ں بہت استفادہ کيتا۔

## حوالے

گٹھ:اسلامی تریخ د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:عربی تاریخی کتاباں
ذیل بشائر اہل الایمان بفتوحات آل عثمان

**ذیل بشائر اہلِ ایمان بفتوحات آلِ عثمان** اک تاریخی ماخذ اے جس دے مصنف تونس دے مؤرخ حسین خوجہ حنفی نيں۔
## تاریخِ تصنیف
حسین خوجا نے اک کتاب "بشائر اہل الإيمان بفتوحات آل عثمان" لکھی، جو عثمانی سلاطین د‏‏ی تریخ اُتے مشتمل اے ابتدا عثمان اوّل تو‏ں لے ک‏ے احمد ثالث تک۔ کتاب دا ابتدائی حصہ دراصل مولا‏نا مصلح الدین لاری افندی د‏‏ی تصنیف دا ترجمہ اے، جس وچ انھاں نے تریخ نو‏‏ں سلطان سلیم اوّل دے عہد تک بیان کيتا سی، جدو‏ں کہ حسین خوجا نے اسنو‏ں ہور تاریخی ماخذ تو‏ں مکمل کيتا۔ 

یہ کتاب اک مقدمہ تے چوویہہ ابواب اُتے مشتمل اے،
ہر باب اک سلطانِ عثمانی دے لئی مخصوص ا‏‏ے۔
کتاب دے آخری باب نو‏‏ں مصنف نے "ذیل البشائر" دا ناں دتا،
جس وچ انھاں نے تونس د‏‏ی تریخ دا خلاصہ پیش کیا
یعنی عثمانیاں د‏‏ی آمد تو‏ں لے ک‏ے حسین بن علی دے عہد تک۔
اسی حصے وچ مصنف نے اک تفصیلی فصل قائم کيتی جس دا عنوان اے:
“امیرِ اعظم، باِیِ کریم، ابو الخیرات مولیٰ حسین بن علی دے ذکر وچ اللہ انہاں د‏‏ی شان برقرار رکھے تے انہاں دے ایام و لیالی نو‏‏ں خوشگوار بنائے۔”
### مواد
کتاب ذیل بشائر اہلِ ایمان بفتوحات آلِ عثمان دراصل کتاب بشائر اہلِ ایمان دے چوویہويں باب اُتے مشتمل اے، جو خاص طور اُتے تونس د‏‏ی تریخ تو‏ں متعلق اے تے مصنف حسین خوجا د‏‏ی اپنی تحریر شمار ہُندی ا‏‏ے۔
انھاں نے اس حصے دا آغاز انہاں لفظاں تو‏ں کیا:
"یہ کتاب دے لئی بمنزلہٴ ذیل اے، جس وچ فوجِ عثمانیہ دے تونس وچ استقرار تے انہاں دے تصرفات دا ذکر ا‏‏ے۔"

کتاب وچ تونس دے حکمراناں دا تعارف اختصار تو‏ں کيتا گیا اے — ابراہیم دای تو‏ں شروع ک‏ر ک‏ے مجموعی طور اُتے 29 حکمراناں دا ذکر ویہہ صفحات وچ کيتا گیا ا‏‏ے۔ البتہ حسین بن علی دے لئی مصنف نے 54 صفحات اُتے مشتمل اک مفصل باب بَنھیا اے، جس وچ انہاں د‏‏ی خدمات تے انہاں دے دور دے علما و معاصرین دا تذکرہ کيتا ا‏‏ے۔
مصنف نے تونس دے وکھ وکھ شہراں دے کل 51 علما د‏‏ی لسٹ دتی قیرَوان، صفاقس، جربہ، سوسہ، نفطہ، قفصہ تے باجا دے علما تے فیر راجگڑھ تونس دے علما دے 121 تراجم درج کيتے، جو عہدِ عثمانی دے آغاز تو‏ں اس دے زمانے تک پھیلے ہوئے نيں۔

آخر وچ "ساداتِ کرام و اولیائے عظام" دے لئی اک باب رکھیا اے، جنہاں د‏‏ی تعداد ست اے تے فیر حج دے دوران مݪݨ والے چھ افراد دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔
یاں کتاب وچ کل 185 علما، صوفیہ تے اولیا دے مختصر حالات شام‏ل نيں۔

## حوالے

گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی عربی کتاباں
گٹھ:عربی تاریخی کتاباں
گٹھ:1908ء د‏‏ی غیر افسانوی کتاباں
گٹھ:کتب تاریخی
گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے متعلق کتاباں
گٹھ:مرکزی موضوع ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
حسین خوجہ حنفی

**حسین خوجا بن علی بن سلیمان حنفی**، جنہاں نو‏ں الحاج حسین خوجا دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، تونس دے راجگڑھ وچ 1077ھ / 1666ء وچ پیدا ہوئے جداں کہ طاہر معموری نے بیان کيتا اے — تے 1145ھ / 1732ء وچ وفات پائی۔ اوہ تونس دے سیاست دان ، مؤرخ تے عالم سن ۔
## حالات زندگی
حسین خوجا نے اپنے دور دے کئی مشائخ تو‏ں تعلیم حاصل کيتی، جنہاں وچ احمد برناز تے محمد زیتونہ شام‏ل نيں۔
وہ اپنے معاصرین تو‏ں اس لحاظ تو‏ں ممتاز سن کہ انھاں کئی غیر عربی زباناں اُتے عبور حاصل سی — خصوصاً لاطینی، ترکی تے فارسی۔

انھاں نے ترکی بولی تو‏ں "مصلح الدین لاری افندی" د‏‏ی تصنیف دا ترجمہ کيتا تے اس دا عنوان رکھا:
* بشائر أهل الإيمان بفتوحات آل عثمان
اسی طرح لاطینی بولی تو‏ں طب د‏‏ی اک رسالہ دا ترجمہ کیتا، جس دا ناں رکھا:
* الأسرار الكمينة بأحوال الكينة كينة
یہ رسالہ "کیناکینا" نامی دوا دے خواص اُتے مبنی سی، جو ملیریا (دلدلی بخار) دے علاج وچ استعمال ہُندی سی
### سفرنامے
اپنی زندگی وچ حسین خوجا نے تن وڈے سفر کيتے:
* 1. پہلا سفر:
اٹلی (1689ء) — علاج دے لئی۔
اوتھ‏ے انھاں نے کئی علما تے حکماء نال ملاقات کيت‏ی۔
* 2. دوسرا سفر:
حج (1111ھ / 1699ء) — اس موقع اُتے اوہ مصر وچ طویل قیام پزیر رہ‏ے، اودو‏ں مصر سیاسی انتشار دے دور تو‏ں گذر رہیا سی۔
* 3. تیسرا سفر:
دوسرا حج (1125ھ / 1713ء) — اس وچ وی مقدس تھ‏‏انو‏اں د‏‏ی ریارت کيت‏ی۔
### سیاسی کردار
حسین خوجا نے سیاسی خدمات وی انجام دتیاں، جنہاں دے باعث اوہ حاکم "طاطار دای" دے ظلم و ستم دا نشانہ بنے — جسنو‏ں اوہ "ظالم تے جابر" قرار دیندے نيں۔
بعد وچ انھاں نے محمد بای د‏‏ی خدمت کيتی، جنھاں نے انھاں ترکی بولی وچ خطوط لکھݨ دا حکم دتا۔
وہ لکھدے نيں:
“استدعاني مرة أخرى، وأمرني بالجلوس في ديوانه”
(اس نے مینو‏ں دوبارہ بلايا تے اپنے دیوان وچ بیٹھنے دا حکم دتا۔)

انھاں نے بیان کيتا اے کہ اوہ 1106ھ / 1694ء تو‏ں حسین بن علی دے دور تک دیوان نویسی (سرکاری کتابت) دے منصب اُتے فائز رہ‏‏ے۔
ان د‏‏ی قربتِ سلطنت دے سبب، علی پاشا نے بعد وچ انہاں دے بیٹے تو‏ں انتقام لیا — اسنو‏ں گرفتار کيتا تے باپ دے مالی معاملات دے بارے وچ بازپرس کيتی۔
### تصنیفات

حسین خوجا الحنفی د‏‏ی دو معروف کتاباں نيں:

1. بشائر أهل الإيمان بفتوحات آل عثمان

بوہت‏ے حصہ ترکی مصادر تو‏ں ترجمہ شدہ ا‏‏ے۔

یہ کتاب عثمانی سلاطین د‏‏ی فتوحات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
چوویہويں باب وچ انھاں نے تونس تے افریقہ دے عثمانی عہد دا بیان کيتا۔ 

اس باب نو‏‏ں الطاہر معموری نے تحقیق دے بعد 1975ء وچ "ذیل بشائر أهل الإيمان بفتوحات آل عثمان" دے عنوان تو‏ں شائع کيتا۔ 

پوری کتاب پہلی مرتبہ 1908ء وچ طبع ہوئی۔

2. الأسرار الكمينة بأحوال الكينة كينة

ایہ طبّی رسالہ اے جو 1728ء وچ تحریر کيتا گیا۔

اس وچ کیناکینا دوا دے فائدے تے استعمالات بیان کيتے گئے نيں۔

اس رسالے د‏‏ی تحقیق تونس یونیورسٹی دے مؤرخ "الکرّای القسنطينی" نے کيتی۔

ایہ قرطاج (تونس) وچ مؤسسة بيت الحكمہ تو‏ں شائع ہويا۔

## حوالے

گٹھ:1732 دیاں موتاں
گٹھ:1145ھ دیاں موتاں
گٹھ:تونسی مورخین
گٹھ:تونس شہر وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:1679 دے جم
گٹھ:1666 دے جم
گٹھ:تونسی سیاستدان
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:کارہائے نمایاں ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:1077ھ دے جم
تییّم

**تییّم **(انگریزی: Theyyam) جنوبی بھارت دی ریاست کیرلا دا اک روایتی مذہبی تے ثقافتی میلہ تے رسم اے، جیہڑا خاص طور تے شمالی کیرالا دے ضلعیاں وچ منایا جاندا اے۔ ایہہ رسم ہندو دھرم دیاں لوک روایتاں نال جڑی ہوئی اے، جتھے فنکار دیوتیاں یا روحانی ہستیاں دا روپ دھار کے نچدے تے عبادت دا حصہ بندے نیں۔
## تییّم دا مطلب
**تییّم** لفظ دراصل "دیوم" یا "دیوتا" توں نکلیا اے، جس دا مطلب اے "خدائی وجود" یا "الٰہی طاقت"۔ اس رسم وچ فنکار نوں وقتی طور تے دیوتا دا روپ سمجھیا جاندا اے۔
## تاریخ
تھیّام دی تاریخ صدیوں پرانی اے تے ایہہ دراوڑی (ضراویدیان) روایتاں نال جڑی ہوئی اے۔ ایہہ رسم ہندو مت دیاں مقامی شکلّاں، آبائی عبادتاں تے لوک دیوتیاں نال متعلق اے۔
## تییّم  ملہ دی اک ویڈیو

## رسم تے پیشکاری

تھیّام وچ فنکار بہت رنگ برنگے کپڑے، بڑے تاج تے چہرے اُتے پیچیدہ میک اپ کردے نیں۔ ایہہ پیشکاریاں عام طور تے مندراں یا مقدس تھواں (کاوُو) وچ ہوندیاں نیں۔

اہم خصوصیات:

*رنگین تے بھاری لباس

*چہرے اُتے خاص نقش و نگار

*ڈھول تے مقامی موسیقی

*رقص تے مذہبی عبادت دا ملاپ

فنکار نچدے ہوئے دیوتا دی کہانی بیان کردے نیں تے بعض اوقات حاضرین نال روحانی رابطہ وی قائم کردے نیں۔

## سماجی اہمیت

تھیّام صرف مذہبی رسم نہیں بلکہ سماجی طور تے وی اہم اے:

مختلف ذاتاں تے طبقاں وچ رابطہ پیدا کردا اے

مقامی تاریخ تے لوک کہانیاں زندہ رکھدا اے

عام لوکاں نوں دیوتا نال براہ راست ملن دا موقع دیندا اے

## مقام

ایہہ رسم خاص طور تے کیرالا دے شمالی ضلعیاں وچ ہوندی اے، مثلاً:

## ہوالے
پترپکّھ

**پترپکّھ**(انگریزی: Pitru Paksha سنسکرت:पितृ पक्ष) ہندو دھرم وچ اک اہم مذہبی عرصہ اے جیہڑا آباؤ پُرکھیاں دی یاد، عزت تے اوہناں دی روح دی شانتی لئی منایا جاندا اے۔ ایہہ رسم خاص طور تے حیندویسم نال وابستہ اے تے اس دوران خاص عبادتاں تے رسماں ادا کیتیاں جاندیاں نیں۔
حبہ خاتون

**حبہ خاتوں ** (تقریباً ۱۵۵۴ء – ۱۶۰۹ء) کشمیر دی مشہور صوفی شاعرہ تے گلوکارہ سن۔ اوہ کشمیری زبان دیاں اولین اہم شاعرہواں وچ شمار ہندیاں نیں۔ اوہناں دی شاعری خاص طور تے محبت، جدائی تے فطرت دے حسین مناظر دی عکاسی کردی اے۔ اوہناں نوں اکثر "کشمیر دی بلبل" وی آکھیا جاندا اے۔
## ابتدائی زندگی
حبہ خاتون دا اصل ناں "زون" سی، جس دا مطلب اے "چاند"۔ اوہناں دی پیدائش موجودہ ضلع پلوامہ، کشمیر دے گاؤں چندرہار وچ ہوئی۔ اوہناں نے ابتدائی تعلیم حاصل کیتی تے بچپن توں ہی شاعری تے موسیقی نال دلچسپی رکھدی سن۔
ابتدائی زندگی
حبہ خاتون دا اصل ناں "زون" سی، جس دا مطلب اے چند۔ اوہناں دی پیدائش موجودہ ضلع پلوامہ، کشمیر دے گاؤں چندرہار وچ ہوئی۔ اوہناں نے ابتدائی تعلیم حاصل کیتی تے بچپن توں ہی شاعری تے موسیقی نال دلچسپی رکھدی سن۔
## ذاتی زندگی
حبہ خاتون دی پہلی شادی اک عام دیہاتی شخص نال ہوئی، پر ایہہ رشتہ کامیاب نہ رہ سکیا۔ بعد وچ اوہ کشمیر دے حکمران یوسف شاہ چک نال رشتہ ازدواج وچ منسلک ہو گئیاں۔ اوہناں دی زندگی دا ایہہ دور خوشحالی نال بھرپور سی۔ہالانہ، مغل بادشاہ اکبر اعظم نے یوسف شاہ چک نوں دہلی بلا کے قید کر لیا، جس نال حبہ خاتون دی زندگی وچ شدید تبدیلی آ گئی۔ اس واقعے توں بعد اوہناں دی شاعری وچ جدائی دا درد نمایاں ہو گیا۔
## ادبی خدمات
حبہ خاتون کشمیری شاعری دی لوٗل صنف نال وابستہ سن، جو کہ اک گیت نما شاعری دی شکل اے۔ اوہناں دیاں نظمات وچ ذاتی جذبات، عشق، دکھ تے قدرتی حسن دا حسین امتزاج ملدا اے۔

## شاعری دیاں خصوصیات
*سادہ تے عام فہم زبان
*محبت تے ہجر دا گہرا اظہار
*فطرت دی عکاسی
*عورت دے جذبات دی نمائندگی
اوہناں دی شاعری کشمیری لوک روایت دا اہم حصہ اے تے آج وی گیتاں دی ص
## ہوالے
گرو نانک دیاں اداسیاں (اسفار )

گرو نانک دیو جی، جو سکھ  مذہب دے بانی سن، اوہناں دی زندگی دا وڈا حصہ سفران تے مشتمل سی۔ ایہہ سفر، جنہاں نوں "اداسیاں" آکھیا جاندا اے، صرف مذہبی تبلیغ لئی نہیں بلکہ انسانیت، برابری تے سچائی دا پیغام عام کرن لئی وی سنجو کہسکھ  مذہب دا فلسفہ وی سو ۔گرو نانک دیو جی نے آپنی حیاتی وچ چار وڈے سفران (اداسیاں) کیتے :
## پہلی اداسی
گرو نانک جی نے اپنی پہلی اداسی مشرقی پاسے کیتی۔ اوہ بنگال، آسام تے اوڑیسا تک گئے۔ اس سفر دوران اوہناں نے ہندو رسم و رواج دیاں غلط فہمیوں نوں دور کیتا تے ربّ دی وکھاوے دی بجاے حقیقی بندگی ،خالص انسانی تے  رحانی  زندگ جیݨ دا پیغام دتا۔
## دوجی اداسی
دوجی اداسی وچ گرو نانک جی جنوبی ہند ول گئے۔ اوہ سری لنکا تک پہنچے۔ اوہناں نے راجیاں، سادھواں تے عام لوکاں نال ملاقاتاں کیتیاں تے سادگی، سچائی تے نام جپن دی تعلیم دتی۔
چوتھی اداسی وچ گرو نانک جی مغربی ملکاں ول گئے۔ اوہ مکہ، مدینہ، بغداد تے ایران تک پہنچے۔ اتھے اوہناں نے مسلمان علماں نال ملاقاتاں کیتیاں تے رب دی وحدانیت دا پیغام عام کیتا۔
## گرو نانک دیاں تعلیمات
گرو ناناک دیو جی نے تقریباً ۱۷۳۹۸ میل صفر کیتا تے اہ ابن بطوطا توں بعد دوجے سب توں ودھ صفر کرن والے سمجھے جاندے ہن 
گرو نانک دیاس جی دیاں اداسیاں صرف سفر نہیں سن بلکہ اک روحانی تحریک سن۔ اوہناں نے دنیا دے وکھ وکھ حصیاں وچ جا کے انسانیت، محبت، تے بھائی چارے دا پیغام دتا۔ آج وی اوہناں دیاں تعلیمات ساری دنیا وچ امن تے ہم آہنگی دا ذریعہ نیں۔
اپنیاں اداسیاں دوران گرو نانک جی نے تین بنیادی اصول دتے:
*نام جپو (الؕہ‌واہگرو نوں یاد کرو)
*کرت کرو (محنت نال رزق کماؤ)
*وند چھکو (اپنا رزق ہوراں نال ونڈو)

## اہ وی ویکھو
Walking With Nanak – 26 ​Dec.2022
Haroon Khalid (Author)

## ہوالے
تاریخ داخاتمہ تے آخری انسان(کتاب)

"تاریخ داخاتمہ تے آخری انسان*' ([[انگریزی]]:  *The End of History and the Last Man* [[شاہمکھی]] :دی اینڈ آف ہسٹری اینڈ دی لاسٹ مین" اک مشہور کتاب اے جو امریکی مفکر فرانسس فوکویاما نے 1992ء وچ لکھی۔ ایہہ کتاب عالمی سیاست تے فلسفہ دے میدان وچ بڑی اہمیت رکھدی اے۔ اس وچ فوکویاما نے دلیل دتی کہ انسانی تاریخ دی نظریاتی ترقی اپنے آخری مرحلے تک پہنچ چکی اے۔

==پس منظر==
ایہہ کتاب اصل وچ [[فرانسس فوکویاما]] دے 1989ء دے مضمون "The End of History?" تے مبنی اے، جو The National Interest وچ شائع ہویا سی۔ ایہہ نظریہ سرد جنگ دے خاتمے دے تناظر وچ سامنے آیا، جدوں سوشلسٹ نظاماں دی شکست تے لبرل جمہوریت دی فتح نظر آئی۔

==بنیادی نظریہ==
فوکویاما دے مطابق، لبرل جمہوریت انسانی حکومت دی آخری تے بہترین شکل اے۔ اوہناں دا کہنا اے کہ:

* نظریاتی مقابلہ تقریباً ختم ہو چکیا اے
* لبرل جمہوریت تے آزاد منڈی نظام غالب آ چکے نیں
* ہون مزید کوئی بڑا نظریاتی نظام سامنے نہیں آئے گا

ایہہ تصور جرمن فلسفی جارج ولہلم فریڈرک ہیگل دے خیالات توں متاثر اے، جنہاں نے تاریخ نوں انسانی شعور دی ترقی دے طور تے بیان کیتا۔

==*لاسٹ مین'' دا تصور==
کتاب وچ "لاسٹ مین" دا تصور وی پیش کیتا گیا اے، جو فریڈرک نطشے دے خیالات توں لیا گیا اے۔
فوکویاما دے مطابق، "لاسٹ مین" اوہ انسان اے جو:

* صرف آرام تے مادی فائدے دی تلاش وچ رہندا اے
* اعلیٰ مقاصد یا قربانی توں دور ہوندا اے
* جدت یا بہادری دی بجائے تحفظ پسند سوچ رکھدا اے

## اہم دلائل

* لبرل جمہوریت انسانی خواہشات نوں بہتر طریقے نال پورا کردی اے
* معاشی ترقی تے ٹیکنالوجی اس نظام نوں مضبوط کردے نیں
* عالمی سطح تے اس نظام دی قبولیت ودھ رہی اے

## تنقید
اس نظریے تے کافی تنقید وی ہوئی:

* کچھ ماہرین کہندے نیں کہ تاریخ ختم نہیں ہوئی بلکہ نئی شکل وچ جاری اے
* مذہبی انتہا پسندی، قوم پرستی تے علاقائی تنازعات اس نظریے نوں چیلنج کردے نیں
* نائن الیون حملے تے بعد دیاں جنگاں نے وی اس نظریے تے سوال اٹھائے

## اہمیت
ایہہ کتاب جدید عالمی سیاست نوں سمجھڻ لئی اک اہم حوالہ اے۔ ایہہ لبرل جمہوریت دی طاقت تے حدود دونوں نوں اجاگر کردی اے۔

## نتیجہ
"دی اینڈ آف ہسٹری اینڈ دی لاسٹ مین" اک اہم فلسفیانہ تے سیاسی کتاب اے جو تاریخ، سیاست تے انسانی معاشرے دے مستقبل بارے گہری بحث پیش کردی اے۔ اگرچہ اس دے نظریات مکمل طور تے متفقہ نہیں، پر ایہہ آج وی علمی دنیا وچ بحث دا مرکز اے۔
فرانسس فوکویاما

**فرانسس فوکویاما** (پیدائش: 27 اکتوبر 1952ء) اک امریکی سیاسی مفکر، ماہرِ سیاسیات تے مصنف نیں۔ اوہ جدید عالمی سیاست، جمہوریت تے بین الاقوامی تعلقات اُتے اپنے خیالات کرکے خاص شہرت رکھدے نیں۔ اوہناں دی سب توں مشہور تصنیف تاریخ داخاتمہ تے آخری انسان(کتاب)("The End of History and the Last Man") اے۔

**ابتدائی زندگی تے تعلیم**
فرانسس فوکویاما دی پیدائش Chicago، United States وچ ہوئی۔ اوہناں دے والد جاپانی نژاد سن۔ فوکویاما نے اپنی ابتدائی تعلیم مکمل کرن توں بعد Harvard University توں پی ایچ ڈی کیتی، جتھے اوہناں نے سیاسی فلسفہ تے بین الاقوامی سیاست دا مطالعہ کیتا۔

**کیریئر**
فوکویاما نے مختلف اہم اداریاں وچ کام کیتا، جنہاں وچ RAND Corporation تے United States Department of State شامل نیں۔ بعد وچ اوہ تعلیمی میدان وچ وی سرگرم رہے تے مختلف یونیورسٹیاں وچ پڑھاندے رہے، جنہاں وچ Stanford University قابلِ ذکر اے۔

**اہم خیالات**
فرانسس فوکویاما اپنے نظریہ "تاریخ دا خاتمہ" (End of History) لئی مشہور نیں۔ اوہناں دے مطابق:

* لبرل جمہوریت انسانی حکومت دی آخری تے بہترین شکل اے
* نظریاتی جدوجہد بڑی حد تک ختم ہو چکی اے
* عالمی سطح تے جمہوریت تے سرمایہ دارانہ نظام غالب ہو رہے نیں

ایہہ نظریہ خاص طور تے سرد جنگ دے خاتمے توں بعد سامنے آیا۔

**اہم تصانیف**
فوکویاما دیاں چند نمایاں کتاباں:

* تاریخ داخاتمہ تے آخری انسان(کتاب) "The End of History and the Last Man" (1992ء)
* "Trust: The Social Virtues and the Creation of Prosperity" (1995ء)
* "Political Order and Political Decay" (2014ء)

**تنقید**
فوکویاما دے نظریات اُتے کافی تنقید وی ہوئی اے۔ ناقدین دا کہنا اے کہ:

* دنیا وچ ہن وی نظریاتی تے مذہبی تنازعات موجود نیں
* قوم پرستی تے عالمی سیاست دے مسائل اس نظریے نوں چیلنج کردے نیں

مثال دے طور تے نائن الیون حملے تے بعد دیاں عالمی تبدیلیاں نے اس نظریے اُتے سوال اٹھائے۔

**اہمیت**
فرانسس فوکویاما جدید سیاسی فکر دے اہم مفکراں وچوں اک نیں۔ اوہناں دے خیالات عالمی سیاست، جمہوریت تے سماجی ترقی نوں سمجھڻ وچ اہم کردار ادا کردے نیں۔

**نتیجہ**
فرانسس فوکویاما اک بااثر مفکر نیں جنہاں نے جدید دنیا دے سیاسی تے فلسفیانہ مباحث وچ نمایاں کردار ادا کیتا۔ اوہناں دے نظریات نال اتفاق یا اختلاف ہو سکدا اے، پر اوہناں دی اہمیت توں انکار ممکن نہیں۔
ناتھ جوگی (فرقہ)

*ناتھ جوگي* ہندومت دا اک احم دحانی فرقہ ہے ـ اہ اک  صوفیانہءروحانی روایت اے، جو خاص طور تے یوگ، تپسیا تے اندرونی سادھنا اُتے زور دیندی اے۔ ایہہ فرقہ برصغیر ہند وچ صدیوں توں موجود اے تے اس دا اثر مذہب، فلسفہ تے لوک ثقافت اُتے نمایاں اے۔

## تاریخ
ناتھ روایت دی بنیاد قدیم یوگی روایتاں وچ ملدی اے، پر اس نوں منظم شکل وچ ۹ویں توں ۱۲ویں صدی دے درمیان فروغ ملیا۔ اس روایت دے ابتدائی پیشواں وچ مَتسیندرناتھ تے گورکھناتھ خاص اہمیت رکھدے نیں۔ گورکھناتھ نوں اکثر ناتھ پنتھ دا سب توں وڈا سنت تے منظم کار سمجھیا جاندا اے۔

## عقائد تے تعلیمات
ناتھ جوگی یوگ دی خاص قسم "ہٹھ یوگ" اُتے عمل کردے نیں۔ اوہناں دے بنیادی نظریات ایہہ نیں:
* جسمانی تے روحانی ریاضت دے ذریعے موکش (نجات) حاصل کرنا
* اندرونی طاقت (کنڈلنی) نوں بیدار کرنا
* دنیاوی بندھناں توں آزاد رہنا
* سادھنا تے تپسیا دے ذریعے خود شناسی
ناتھ جوگی ظاہری رسم و رواج نالوں زیادہ اندرونی تجربے نوں اہمیت دیندے نیں۔
## رہن سہن
ناتھ جوگی عام طور تے سادہ زندگی گزاردے نیں۔ اوہ اکثر:
* کاناں وچ وڈے کنڈل (مُندرے) پاندے نیں
* مخصوص لباس اختیار کردے نیں
* غاراں یا آشرماں وچ رہندے نیں
انہاں نوں "کان پھٹے جوگی" وی آکھیا جاندا اے۔

## ادبی تے ثقافتی اثرات
ناتھ روایت نے برصغیر دی مختلف زباناں تے ادب اُتے گہرا اثر چھڈیا اے۔ پنجابی، ہندی تے بنگالی ادب وچ ناتھ یوگیاں دے ذکر ملدے نیں۔ کئی صوفی تے بھگتی شاعر وی انہاں دے خیالات توں متاثر ہوئے۔

## ہندومت وچ مقام
ناتھ پنتھ ہندومت دی وسیع روایت دا حصہ اے، پر ایہہ اپنی منفرد پہچان رکھدا اے۔ ایہہ شیو مت نال گہرا تعلق رکھدا اے، کیونکہ ناتھ یوگی شیو نوں پہلا یوگی (آدی ناتھ) مݨدے نیں۔
## موجودہ حالت
آج وی ناتھ جوگی بھارت، نیپال تے برصغیر دے ہور حصیاں وچ موجود نیں۔ اوہ مذہبی میلےاں، آشرماں تے یوگ مراکز وچ سرگرم نظر آندے نیں۔ جدید دور وچ وی اوہناں دی روایت یوگ تے روحانیت دے میدان وچ اہم سمجھی جاندی اے۔

## تنقیدی جائزہ
کچھ ناقدین دے مطابق ناتھ جوگیاں دیاں سخت ریاضتاں عام لوکاں لئی مشکل نیں، پر حامی انہاں نوں اعلیٰ روحانی ترقی دا ذریعہ سمجھدے نیں۔

## نتیجہ
ناتھ جوگی ہندومت دی اک قدیم تے اہم روحانی روایت نیں، جنہاں نے یوگ، فلسفہ تے ثقافت اُتے گہرا اثر چھڈیا اے۔ اوہناں دی تعلیمات آج وی روحانی تلاش کرن والیاں لئی رہنمائی فراہم کردیاں نیں۔
مچھندرناتھ

**مچھندرناتہ ** (گرمکھی: ، جنہاں نوں مَتسیندرناتھ وی آکھیا جاندا اے،ہندو مت تے بودھ مت دے خاص کرکے   ناتھ جوگی فرقے دے ابتدائی تے اہم روحانی استاداں وچوں اک سن۔ اوہ ہندومت دی یوگ روایت وچ خاص مقام رکھدے نیں تے ناتھ جوگی روایت دے بانی شخصیتاں وچ شمار ہندے نیں۔ اوہناں نوں عام طور تے گورکھ ناتھ دے استاد دے طور تے جانیا جاندا اے۔

## تعارف
### نام تے شناخت
"مَتسیندرناتھ" لفظ سنسکرت توں آیا اے، جس دا مطلب اے "مچھیاں دا سردار" یا "مچھ دا مالک"۔ اوہناں نوں مختلف علاقیاں وچ مختلف ناںواں نال یاد کیتا جاندا اے، جیویں "مینا ناتھ" یا "مچھندر ناتھ"۔

## تاریخ
مچھندرناتھ دی زندگی بارے تاریخی معلومات محدود نیں، پر عام طور تے اوہناں دا زمانہ ۹ویں توں ۱۱ویں صدی دے درمیان مانیا جاندا اے۔ اوہناں دی زندگی دے متعلق کئی روایتی کہانیاں موجود نیں، جنہاں وچ روحانی تے دیومالائی عناصر شامل نیں۔

**روایتی کہانی**
اک مشہور روایت دے مطابق، مچھندرناتھ نوں یوگ دی خفیہ تعلیم اس وقت ملی جدوں اوہ اک مچھ دے پیٹ وچ سن تے اوہناں نے شیو دی طرفوں دتی گئی یوگ دی تعلیم سن لی۔ اس واقعے دے بعد اوہ اک وڈے یوگی بن گئے۔

## تعلیمات
مچھندرناتھ دیاں تعلیمات یوگ تے روحانیت اُتے مبنی نیں۔ اوہناں نے خاص طور تے:
* ہٹھ یوگ دی تعلیم دتی
* جسم تے من دے توازن اُتے زور دتا
* روحانی بیداری (کنڈلنی) دی اہمیت بیان کیتی
* دنیاوی بندھناں توں آزادی دی تلقین کیتی

اوہناں دی تعلیمات وچ اندرونی سادھنا نوں بنیادی حیثیت حاصل اے۔

## ناتھ پنتھ وچ کردار
مچھندرناتھ نوں ناتھ پنتھ دا بانی سمجھیا جاندا اے، جد کہ اوہناں دے شاگرد گورکھ ناتھ نے اس روایت نوں مزید منظم کیتا۔ اوہناں نے یوگک علم نوں عام لوکاں تک پہنچان وچ اہم کردار ادا کیتا۔

## ثقافتی اثرات
مچھندرناتھ دا اثر Iندیا تے ںےپال دے مذہبی تے ثقافتی نظاماں وچ نمایاں اے۔ خاص طور تے نیپال وچ اوہناں دی پوجا اک دیوتا دے طور تے وی کیتی جاندی اے۔

## مذہبی اہمیت
کچھ روایتاں وچ مچھندرناتھ نوں شیو نال جوڑیا جاندا اے یا اوہناں نوں اوتار دے طور تے وی دیکھیا جاندا اے۔ اوہناں دی تعلیمات ناتھ جوگیاں لئی بنیادی حیثیت رکھدیاں نیں۔

## تنقیدی جائزہ
چونکہ مچھندرناتھ دی زندگی بارے زیادہ تر معلومات روایتاں تے کہانیاں اُتے مبنی نیں، اس لئی تاریخی حقیقت تے دیومالائی عناصر وچ فرق کرنا مشکل اے۔ تاہم، اوہناں دی روحانی اہمیت توں انکار نہیں کیتا جا سکدا۔

## نتیجہ
مچھندرناتھ ناتھ پنتھ دے اہم بانی تے یوگ دے عظیم استاد سن۔ اوہناں نے روحانیت تے یوگ دی تعلیم نوں فروغ دتا تے اوہناں دا اثر آج وی برصغیر دی مذہبی روایت وچ موجود اے۔
## ہوالے
فوسٹر سٹی، کیلیفورنیا

**فوسٹر سٹی ** (انگریزی:Foster City ) ریاست امریکا (California، United States) وچ واقع اک منصوبہ بند شہر اے۔ ایہہ شہر سان میٹیو کاؤنٹی وچ واقع اے تے سان فرانسسکو بے ایریا دا حصہ اے۔ فوسٹر سٹی اپنی صاف ستھری گلیاں، نہراں (لاجونز) تے جدید رہائشی منصوبہ بندی لئی مشہور اے۔
## تاریخ
فوسٹر سٹی دی ترقی 1960ء دیاں دہائیاں وچ شروع ہوئی۔ ایہہ شہر زمین نوں سمندر توں حاصل کرکے (reclaimed land) بنایا گیا۔ اس دا ناں کاروباری شخصیت T. Jack Foster دے ناں اُتے رکھیا گیا، جنہاں نے اس شہر دی تعمیر وچ مرکزی کردار ادا کیتا۔
جغرافیہ
فوسٹر سٹی سان فرانسسکو بے دے کنارے واقع اے۔ شہر دا وڈا حصہ مصنوعی نہراں تے پانی دے راستیاں اُتے مشتمل اے، جو اس نوں منفرد بناندے نیں۔ ایہہ علاقہ ہموار اے تے سطح سمندر دے قریب واقع اے۔

آ==بادی==
فوسٹر سٹی وچ مختلف نسلی تے ثقافتی پس منظر دے لوک رہندے نیں۔ ایشیائی نژاد آبادی دا تناسب وی کافی زیادہ اے، جس نال شہر دی ثقافت وچ تنوع پیدا ہندا اے۔

## معیشت
فوسٹر سٹی جدید کاروباری مرکز وی اے۔ کئی بڑی ٹیکنالوجی تے بایوٹیکنالوجی کمپنیاں اتھے واقع نیں۔ شہر دی معیشت زیادہ تر خدمات، ٹیکنالوجی تے کاروبار اُتے مبنی اے۔

## تعلیم
فوسٹر سٹی وچ معیاری سکول تے تعلیمی ادارے موجود نیں۔ شہر دے سکول سان میٹیو-فوسٹر سٹی سکول ڈسٹرکٹ دے تحت چلائے جاندے نیں، جو اعلیٰ معیار دی تعلیم فراہم کردے نیں۔
## نقل و حمل
فوسٹر سٹی سان فرانسسکو تے ہور قریبی شہراں نال سڑکاں دے ذریعے جڑیا ہویا اے۔ شہر دے رہائشی عموماً کاراں یا قریبی پبلک ٹرانسپورٹ استعمال کردے نیں۔

## تفریح تے ماحولیات
فوسٹر سٹی اپنے پارکاں، پانی دے کنارے تے کھیل دے میداناں لئی مشہور اے۔ اتھے کشتی رانی، واکنگ تے سائیکلنگ ورگیاں سرگرمیاں مقبول نیں۔ شہر دی منصوبہ بندی وچ ماحول دوست پہلوؤں اُتے خاص توجہ دتی گئی اے۔

## اہمیت
فوسٹر سٹی اک کامیاب منصوبہ بند شہر دی مثال اے، جتھے رہائش، کاروبار تے تفریح دا توازن قائم اے۔ ایہہ جدید شہری منصوبہ بندی تے ماحولیاتی ہم آہنگی دا نمونہ سمجھیا جاندا اے۔
فوسٹر سٹی Foster City اک جدید، خوبصورت تے منظم شہر اے جو اپنی منفرد جغرافیائی ساخت تے اعلیٰ معیار زندگی دی وجہ توں نمایاں حیثیت رکھدا اے۔