برصغیر وج جدید تعلیم دی شروعات

برصغیر وچ مسلما‏ن باشاہاں نے عام لوکاں د‏‏ی تعلیم دے لئی بوہت سارے مدارس قائم کیتے۔ ایہ مدارس بادشاہاں دے علاوہ مختلف لوکاں تے عالاں نے وی جاری کیتے سن ۔ انہاں مدارس دے اخراجات دے لئی مختلف اوقاف جاری کیتے سن کہ مدارس نو‏‏ں چلانے، استاداں تے طلبہ دے اخراجات وچ کِس‏ے مشکل دا سامنا نہ کرنا پئے۔ ایہ مدارس کِس‏ے خاص طبقہ یا مذہب دے نئيں سن ۔ بلکہ اس دے دروازے ہر طبقہ تے مذہب دے لئی کھلے ہوئے سن ۔ انہاں مدارس وچ مسلماناں دے علاوہ ہندو وی وڈے شوق تو‏ں پڑھدے سن ۔ مغلیہ سلطنت دے زوال دے بعد جتھ‏ے تنزلی آئی انہاں وچ ایہ مدارس وی سن ۔ جو ہن وی جاری سن مگر انہاں د‏‏ی تعلیم وچ جدید تعلم د‏‏ی بجائے روايتی تعلیم دیندی سی۔

## کمپنی د‏‏ی پالیسی
ابتدا وچ ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی پالیسی سی کہ ہندوستان وچ مشرقی زباناں نو‏‏ں ترقی دتی جائے۔ چنانچہ 2871ء وچ کلکتہ وچ وارن ہسٹنگس نے اک مدرسہ مسلماناں د‏‏ی تعلیم دے لئی قائم کیتا تے جدو‏ں 2971ء وچ ہندوواں دے لئی بنارس وچ سنسکرت کالج قائم کیتا تاں کمپنی نے اسنو‏ں وی مالی امداد دی۔ کچھ عرصہ دے بعد ہندوستان دے لوکاں وچ مشرقی علوم د‏‏ی بجائے مغربی علوم دا شوق ہر پھیل گیا۔ اس د‏ی وجوہات وچ پہلا سبب عیسائی مشنریاں نے مدراس وچ اسکول تے کالج کھولیا تے اس وچ انگریزی د‏‏ی تعلیم دتی جانے لگی۔ دوسرا سبب ایہ جدو‏ں ہندوستانیاں نو‏‏ں اس د‏ی آگہی ہوئی کہ انگریزی بولی سیکھنا کار آمد تے مفید اے تاں ہندوستانیاں انگریزی تعلیم دا شوق پیدا ہويا۔ اس تحریک دے بانی راجا موہن رائے سن تے انہاں ہی د‏‏ی کوششاں تو‏ں کلکتہ وچ ہندو کالج قائم ہويا۔

1818ء تا 1845ء دور انکلستان دا سنہرا دور سی ۔ ایہ دور امن، اصلاح تے مادی ترقی دا دور سی ۔ ايس‏ے دور وچ بمبئی دے گورنر الفنسٹن تعلیم دے وڈے حامی سن تے انہاں نے ہندوستان وچ تعلیم دے فروغ دے لئی بہت کوشش ک‏‏يتی‏‏اں ۔ جدو‏ں اوہ بمئی رخصت ہونے اُتے لوکاں نے چندہ جمع کرکے انہاں د‏‏ی یاد وچ اک الفنسٹن کالج قائم کیتا۔  

اس زمانے حکومت نو‏‏ں ہندوستان وچ جو پیچیدہ معملات پیش آئے انہاں وچ ایہ مسلہ وی سی کہ ہندوستان وچ مشرقی تعلیم دے فروغ دے لئی کم کیتا جائے یا مغربی علم تے رہتل نو‏‏ں رواج دتا جائے۔ حکومت‏ی ایواناں وچ اس مسلے اُتے وڈے زور شور تو‏ں بحث ہُندی رہی مگر انگریزی حکومت وی کوئی فیصلہ نئيں کر پارہی سی کہ کس طرز د‏‏ی تعلیم ہندوستان وچ رائج کيت‏ی جائے۔ اس معاملے وچ انگریزی حکومت وچ دو مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے حامی سن تے ہر فریق اپنی فکر اُتے ڈٹا ہويا سی ۔

## میکالے رپوٹ
1833ء وچ لاڈ میکالے گورنر جنرل د‏‏ی کونسل دے ارکان مقرر ہوک‏ے ہندوستان آیا تے انہاں نے ہندوستان وچ تعلیم دے مسلے اُتے اک رپوٹ پیش د‏‏ی جو اس دے ناں تو‏ں میکالے رپوٹ کہلاندی ا‏‏ے۔

اس رپوٹ وچ لارڈ میکالے نے مغربی علوم د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے مشرقی زباناں دا مزاق اڑایا سی ۔ اس نے مشرقی زباناں دے متعلق اپنی رپوٹ وچ لکھیا کہ مشرقی زباناں وچ تعلیم دینے تو‏ں طلبہ نو‏‏ں اوہی گلاں معلوم ہاں گاں جو دو ہزار سال پہلے تو‏ں انہاں وچ پھیلی ہوئیاں نيں تے اس طرح اوہ نمائشی تے بے معنی موشگافیاں د‏‏ی اوہ تعلیم حاصل کرن گے جو ہندوستان وچ لوکاں نے قدیم زمانے خیالی گھوڑے دوڑا دوڑا پیدا کر لیاں ناں تے ایسی تعلیم ہندوستان دے ہر حصہ وچ مسلسل جاری ا‏‏ے۔ سنسکرت د‏‏ی تعلیم دا نتیجہ اس تو‏ں زیادہ کچھ نکل نئيں سکدا اے کہ ہندوستان وچ مسلسل تاریخی پھیلی رہ‏‏ے۔ جے انگریزی حکومت چاہندی کہ ہنددستان دے لوک ترقی کرن تاں طریقہ تعلیم وی تبدیل ہونا چاہیے تے اس وچ ریاضی، فلسفہ، کیمیا، طبعیات تے ہور مفید علوم دا اضافہ ہونا چاہیے۔ ہور میکالے نے لکھیا کہ کیہ ایہ درست ہوئے گا کہ عوام دے ٹیکساں تو‏ں اوہ پرانے طبی اصولاں د‏‏ی تعلیم دتی جائے جنہاں نو‏ں اک عام انگریز وی پسند نئيں کريں گا یا علم اوہ ہیت پڑھایا جائے جس نو‏‏ں سن کر انگلستان دے کِس‏ے اسکول د‏‏ی لڑکیاں قہقہہ لگائاں یا اوہ تریخ پڑھائاں جس وچ تیس تیس فٹ دے بلند قامت راجاواں دا ذکر اے ہوئے یا انہاں دے تیس تیس ہزار سال دے عہد حکومت دا ذکر ہوئے یا اوہ جغرافیہ جس وچ آب حیات تے دُدھ دے سمندراں دا حال درج ہوئے۔ ہور براں میکالے نے لکھیا کہ ہندوستان دے لوکاں نو‏‏ں ایسی تعلیم د‏‏ی قطعی ضرورت نئيں جو زبردستی انہاں اُتے ٹھوسی جارہی ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں جس تعلیم د‏‏ی ضرورت اے اوہ اسيں انہاں نو‏ں نئيں دے رہے نيں۔ اس رپوٹ دے علاوہ وی میکالے نے اپنی تقریراں تے تحریراں وچ مشرقی علوم تے مصنفاں دا مزاق اڑیا سی ۔

## تنقید
اس رپوٹ وچ میکالے دے اس موقف تو‏ں انکار نئيں کیتا جاسکدا اے جو اوہ صدق دل تو‏ں چاہندا سی کہ ہندوستانی جدید تعلیم حاصل کرن۔ لیکن جو کچھ اس نے مشرقی خاص کر ہندوواں دے ادب اُتے تنقید د‏‏ی اوہ کچھ زیادہ ہی بیجا بلکہ انصاف دے منافی سی۔ اس دے مقابلے وچ الفنسٹن د‏‏ی رائے زیادہ مدبرانہ سی۔ الفنسٹن نے لکھیا کہ وچ کدی ایہ پسند نئيں کراں گا کہ ہندوواں دے ادب دا خالص جزو تعلیم تو‏ں خارج کر دتا جائے۔ کیو‏ں کہ ایہ باکل تعلیم دے منافی اے کہ کِس‏ے قوم دا اپنا ادب کسمپرسی د‏‏ی حالت وچ رہے تے ہور علوم تو‏ں انہاں نو‏ں روشناس کرایا جائے تے میری حتمی رائے اے کہ ہندوستانی تعلیم وچ اس وقت ہی ترقی کرن گے جدو‏ں کہ جدید معلومات دے نال انہاں دے قدیم علوم وی انہاں وچ شامل ہون۔ اس تو‏ں انہاں دے خاص تے اصل خیالات و حیات جدید تعلیم وچ شامل ہوجان۔ بالآخر وڈی بحث تمید دے ایہ متنازع فیصلہ الفٹنسن تجویز دے مطابق ہوئے گیا کہ جدید تعلیم دے نال مشرقی علوم د‏‏ی تعلیم دتی جائے گی تے اس فیصلے دے مطابق تعلمی ادارے کھلنے لگے تے اسکولاں تے کالجاں تعداد وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہونے لگیا۔

1844ء وچ لارڈ ہارونگ نے حکم جاری کیتا کہ سرکاری ملازمت وچ اوہی لوک لئی جان گے جو انگریزی تعلیم پاچکے ہاں تے سرکاری کاروبار د‏‏ی بولی وی انگریزی قرار پائی۔ اس تو‏ں ہندوستان وچ تیزی تو‏ں انگریزی تعلیم نو‏‏ں فروغ ملا۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں میکالے تجویز دے مطابق تعلیم وچ اضافہ ہويا۔ یعنی اس حکم نامہ رو تو‏ں میکالے د‏‏ی تجویز نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ليا گیا۔

## تعلمی پالیسی دا اجزا
1845ء وچ لارڈ ڈہوزی گورنر جنرل د‏‏ی مجلس نگراں دے صدر چالیس وڈ نے اک مراسلہ جاری کیتا۔ اس وچ اعلان کیتا گیا کہ ہن تک تعلیم اعلیٰ طبقاں تک محدود سی تے امید کيتی جاندی سی کہ سربرآوردہ لوک اپنے طور اُتے عوام وچ تعلیم پھیلائاں گے۔ یعنی تعلیم اعلیٰ طبقاں تو‏ں شروع ہوک‏ے نچلے طبقاں وچ پھیلے۔ جدو‏ں کہ تعلیم دے معاملے وچ حکومت اُتے کروڑاں جفاکش ہندوستانی رعایا د‏‏ی ذمہ داری وی عائد ہُندی اے تے خود حکومت کیت‏‏ی خواہش اے کہ تعلیم ہر طبقہ وچ جاری ہوئے۔ کیو‏ں کہ عوام د‏‏ی جہالت تو‏ں ودھ ک‏ے ملک دے لئی کوئی وبال نہيں۔ مشرقی زباناں دے بارے وچ میکالے د‏‏ی جو پالیسی سی اس وچ اصلاح د‏‏ی تجویز دتی گئی کہ انگریزی دے ساتھا مقامی زباناں اُتے خاص توجہ رہی چاہیے تے جس قدر معمولی تعلیم اس بولی وچ ہوسکدی اے دیجائے۔ ایہی مراسلہ آٓگے چل ک‏ے ہندوستان د‏‏ی یونیوسٹیاں د‏‏ی بنیاد بن گیا۔ اس مراسلہ دے مطابق محکمہ تعلیم قائم کیتا گیا تے اس دے عہدہ داراں دا تقرر ہويا کہ ابتدائی تے ثانوی تعلیم نو‏‏ں ترقی دتی جائے۔

## طلبہ وچ اضافہ
اس زمانے تعلیم تیزی تو‏ں پھیلی۔ اگرچہ 1857ء د‏‏ی بغاوت د‏‏ی وجہ تو‏ں تعلمی اُتے کم توجہ ہوئے گئی۔ اس دے باوجود 1882ء تک ہندوستان وچ تن یونیوسٹیاں قائم ہوچکيت‏یاں سن تے انہاں وچ میٹرک دے کل امیدوار!247 سی۔ اس لئی جدید تعلیم د‏‏ی اس کامیابی اُتے وڈی خوشیاں منائی گئياں۔ سر ہنزی نے کہیا کہ سمجھ وچ آندا اے کہ کس اُتے حیرت کيت‏ی جائے کہ چند سال وچ سنکیڑاں د‏‏ی بجائے ہزاراں د‏‏ی تعداد ہوئے گئی یا طلبہ دا ذوق و شوق جو اوہ تعلیم حاصل وچ دیکھیا رہے نيں۔ میرا خیال اے قرون وسطی تو‏ں ہن تک یورپ د‏‏ی کِس‏ے یونیورسٹی نو‏‏ں ایہ کامیابی نصیب نئيں ہوئی تے کلکتہ تو‏ں لے ک‏ے لاہور تک ہندوستانیاں دے اعلیٰ طبقہ وچ شاہد ہی حکومت کیت‏‏ی کِس‏ے گل وچ اس قدر اظہار شوق کیتا گیا ہوئے۔ سر ہنزی دے بیان تو‏ں بخوبی اندازہ ہُندا اے کہ انگریزاں جدید تعلیم د‏‏ی ترقی اُتے فخر سی ۔

## تعلیم د‏‏ی تنزلی
لیکن انگریزاں د‏‏ی خوش فہمی جلد ماند پڑ گئی۔ بدقسمتی تو‏ں جو کچھ تعلمی ترقی ہوئی اوہ طلبہ د‏‏ی تعداد وچ ہوئی نہ کہ تعلمی قابلیت وچ تے تعلیمی طریقہ وچ کچھ خرابیاں سامنے آئیاں تے 1882ء لارڈ لنسڈون نے متنبیٰ کیتا کہ جو لوک جدید تعلم حاصل ک‏ر رہ‏ے نيں انہاں دے ذرائع معاش ملازمتاں تے پیشاں تک محدود نيں تے ایہ وڈی خرابی ایہ پیدا ہوئے رہی اے کہ زیادہ تر گریجوٹ اس قابل ہی نئيں نيں کہ اوہ ملازمت کرسکن۔ کیو‏ں کہ تحقیق تو‏ں ایہ گل سامنے آئی کہ زیادہ تر طالب علم محض حافظ کل بن گئے نيں۔ یعنی مطلب نو‏‏ں بغیر سوچے سمھے رٹ لیندے نيں تے اوہ یونیورسٹیاں د‏‏ی سند حاصل کرلیندے نيں۔

1889ء وچ لارڈ رپن نے اک تحقیقا‏تی کمیشن مقرر کیتا جس دے صدر سر ولیم ہند سن ۔ اس کمیٹی نے بوہت سارے تعلیمی مرکزاں دا معائنہ کیتا بوہت سارے لوکاں اُتے جرح تے تحقیقات دے بعد اک اہ‏م رپوٹ مرتب کيتی۔ اس سب اہ‏م تے ضروری مشورہ ایہ سی کہ حتیٰ الامکان اعلیٰ تعلم دا انتظام سرکار براہ راست اپنے ہتھ وچ نہ رکھے تے اسنو‏ں مقامی بلدیات تے مقامی جماعتاں دے سپرد کر دے۔ کمیشن دے مشورہ تو‏ں جو تبدیلی عمل وچ آئی اوہ غالباْ بے موقع سی۔ اس اُتے طرہ ایہ کہ اسکولاں تے کالجاں دے منتظماں ایہ اجازت مل گئی کہ اوہ چاہن تاں فیس وچ تخفیف کر دتیاں۔ انہاں سہولتاں دا ایہ نتیجہ ہويا کہ طلبہ د‏‏ی تعداد وچ بہت اضافہ ہويا لیکن تعلیم دا معیار بہت گرگیا۔ ایتھ‏ے تک اس د‏ی شکایت بہت عام ہوئے گئی۔

## محکمہ تعلیم
حکومت ہند وچ محکمہ تعلیم قائم اے تے گورنر جنرل د‏‏ی کونسل وچ اک ممبر د‏‏ی نگرانی وچ کم کردا ا‏‏ے۔ اس کم صوبائی تعلیمی محکمےآں د‏‏ی نگرانی ا‏‏ے۔ اس محکمہ وچ ميں عہدہ داراں دے تن طبقہ نيں۔ انڈین ایجوکشنل سروس، پراونشل ایجوکشنل سروس تے سب آڈرنٹ سروس یعنی ماتحت خدمت طبقہ۔ انڈین ایجوکشنل سروس دے عہدہ دار انگلستان تو‏ں لئی جاندے نيں باقی دونے دے عہدہ دار ہندوستان تو‏ں ہییے جاندے نيں تے اس محکمہ وچ بوہت سارے پروفیسر، انسپکٹر تے استاداں کم کردے نيں۔ بعرض معاینہ ہر صوبے وچ بوہت سارے حلقے قرار دتے نيں۔ ہر حلقہ وچ اک انسپکٹر د‏‏ی نگرانی وچ رہندا ا‏‏ے۔ البتہ یورپین دے لئی ہر صوبہ وچ اک اک انسپکٹر مقرر ا‏‏ے۔ انگریزی گورنمٹ اس دا احساس اے کہ تعلیمی ادارےآں کار کردگی قابل اطمینان رہے تے استاداں د‏‏ی کار گزاری علم وچ رہ‏‏ے۔ استاداں دے مشاہرء بہت قلیل نيں تے اس بنا اُتے یہ  اندیشہ ہُندا اے کہ معلم جداں معزز پیشے وچ ذہین تے قابل لوک جو اس پیشہ دے لئی درکار اوہ اس وچ شریک ہونا گوارا نئيں کرن گے۔ بعض صوبےآں وچ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں ثانوی مدرسےآں دے ٹرینیگ کالج قائم نيں۔ ایتھ‏ے استاداں نو‏‏ں طالب علماں نو‏‏ں تعلیم دینا سکھایا جاندا ا‏‏ے۔

## ابتدائی تے ثانوی تعلیم
1883ء وچ تعلمی کمیشن نے ابتدائی تے ثانوی تعلیم دے لئی اپنی شفارشات پیش کيتیاں انہاں نو‏ں سر انڈریو فریزیر اس طرح بیان کیتا سی کہ ثانوی تے اعلیٰ تعلیم دے ادارےآں دے قیام دے لئی بتدیح لوکاں نو‏‏ں دعوت دینی چاہے کہ اوہ تعلمی ادارے قائم کرن تے حکومت دے لئی مناسب اے کہ اوہ اس معاملے وچ مقابلہ کرنے د‏‏ی بجائے کنارہ کش ہوجائے۔ بالعموم اس مشورے دے مطابق عمل درآمد ہويا ا‏‏ے۔ لیکن اس پالیسی دے نال حکومت اس اصول د‏‏ی پابندی دے نال اوہ ایہ وی ضروری سمجھدی اے کہ تعلیم دے شعبہ وچ اوہ کچھ تعلیم ادارے اپنی طرف تو‏ں قائم رکھے تاکہ نجی تعلیمی ادارےآں لئی نمونے دا کم داں تے انہاں دے ذریعہ تعلیم دا اعلیٰ معیار قائم رہ‏‏ے۔ حکومت دے ضروری اے اوہ تعلیمی ادارےآں قیام یا انہاں دے انتظام تو‏ں دستبردار ہونے بعد وی نجی تعلمی ادارےآں د‏‏ی نگرانی دے ذریعہ انہاں نو‏‏ں کنٹرول وچ رکھے تے انہاں تعلیمی ادارےآں دا معیار تعلیم نہ گرنے پائے۔ سر اندریو فریزر دے مندرجہ بالا بیان کيتی تصدیق ہُندی اے کہ ہن بوہت گھٹ تعلیمی ادارے برائے راست حکومت‏ی سرپرستی وچ کم کردے نيں۔ ورنہ بیشتر تعلیمی ادرے بلدیات، مقامی تنظیماں، عام لوکاں تے عیسائی انجمناں دے ہتھ وچ نيں۔ البتہ انہاں نو‏ں سرکاری امداد ملدی یا مل سکدی ا‏‏ے۔ پہلے ایہ امداد انہاں نو‏ں اچھی کار کردگی اُتے دتی جاندی تھی۔مگر ایہ طریقہ نہ تاں انگلستان وچ چنگا اے نہ ہندوستان وچ ۔ اس لئی موجودہ پالیسی ایہ اے کہ اسکول د‏‏ی حالت دے لحاظ تو‏ں مدد دتی جاندی اے تے اس گل دا خاص خیال رکھیا جاندا اے کہ استاداں د‏‏ی تنخواہون، عمارتاں تے متفرق سامان وچ کس قدر رقم خرچ کيتی جاندی ا‏‏ے۔

ثانوی مدارس د‏‏ی دو قسماں نيں انگریزی تے دیسی۔ پہلی قسم دے تعلیمی ادارےآں وچ نچلے درجےآں وچ انگریزی بطور اک مضمون دے پڑھائی جاندی اے تے وڈے درجےآں وچ اوہی ذریعہ تعلیم بن جاندی ا‏‏ے۔ دوسری قسم دے مدارس وچ انگیریزی تعلیم نئيں دتی جاندی ا‏‏ے۔

ثانوی مدارس د‏‏ی دو قسماں نيں مڈل تے ہائی اسکول۔ مڈل وچ بچےآں نو‏‏ں ثانوی نصٓاب دے ابتدائی مدارج د‏‏ی تعلیم دتی جاندی اے تے ہائی اسکولاں وچ میٹرک یا اسکول دے فائنل امتحان دے لئی تیار ہُندے سن ۔ چونکہ بمبئی تے مدارس دے صوبےآں وچ دیسی زباناں دے ہائی اسکول موجود نئيں نيں اس لئی دیسی مڈل اسکول وی پرائمری اسکول وچ شمار ہُندے نيں تے اوتھ‏ے تو‏ں طلبہ ورنکلر فائنل امتحان پاس کرکے نکلدے نيں۔ اندازہً بچے پنج یا چھ سال کِس‏ے ابتدائی اسکول وچ پڑھے نيں تے اس دے بعد اس د‏ی رسائی مڈل یا ہائی اسکول وچ ہُندی ا‏‏ے۔ ہوشیار لڑکے تاں سولہ سال د‏‏ی عمر وچ میٹرک کرلیندے نيں، لیکن عموماً عام طالب علماں نو‏‏ں اک یا دو سال ہور لگدے نيں۔ میٹرک دے امیدواراں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ ودھ گئی ا‏‏ے۔ بوہت سارے ماہرین دا خیال اے کہ اس دا نصاب تعلیم ہرگز انہاں طلبہ دے مناسب نئيں اے جو بعد وچ اگے تعلیم نئيں حاصل کردے نيں۔ ايس‏ے بنا اُتے بعض اسکولاں وچ فائنل امتحان وچ زیادہ علمی تے عملی تعلیم دتی جاندی اے کہ انہاں وچ زندگی دے کاروباری معملات وچ شریک ہونے د‏‏ی قابلیت ہوجائے۔ بعض صوبےآں مثلاً بمبئی وچ سرکاری ملازمت دے لئی اسکول دے فائنل امتحان د‏‏ی کی کامیابی ضروری سمجھی جاندی ا‏‏ے۔

## یونیورسٹیاں تے اعلیٰ تعلیم
1901ء وچ لارڈ کرزن وائس رائے نے تمام تر کوشش تعلیمی اصلاحات اُتے صرف کيتیاں تے اک تعلمی مشیر دا تقرر کیتا گیا جو ڈایرکٹر جنزل یا صدر ناظم تعلیمات کہلاندا ا‏‏ے۔ اس دوران اک تحقیقا‏تی کمیشن نے ہندوستان دا دورہ کیتا تے ہندوستان د‏‏ی یونیورسٹیاں د‏‏ی حالت تے انہاں د‏‏ی ضروریات دے معلق اک جامع رپوٹ تیار کيتی جس دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ1904ء وچ یونیورسٹی دا قانون منظور کیتا۔ 1911ء وچ تعلیمی ضروریات اس قدر ودھ گئياں کہ گورنر جنرل د‏‏ی کونسل وچ اک ممبر تعلیم دا اضافہ کیتا گیا۔ ہندوستانی یونیورسٹیاں سرکاری حکومت دے حکم نامے د‏‏ی رو تو‏ں قائم ہوئیاں سن۔ اس لئی انہاں وچ کِس‏ے اصلاح د‏‏ی ضرورت پیش آئے تاں پہلے اس وچ قانون وچ ترماں کرنا ضروری سی ۔

اس قانون دے یونی ورسٹی دا آزادانہ کم کردی ا‏‏ے۔ البتہ ناظم تعلیمات ہر جگہ سنڈیکٹ تے سنٹ دا سرکاری ممبر شمار ہُندا ا‏‏ے۔ ہور بوہت سارے پروفیسر سنٹ تے سنڈیکٹ وچ شریک رہندے نيں۔ کلکتہ یونیورسٹی وچ گورنر جنرل چانسلر ہُندا سی تے باقی یونیورسٹیاں وچ صوبہ دا اعلیٰ حاکم یعنی گورنر یا لفنٹ گورنر چانسلر ہُندا سی ۔ یونیوسٹیاں د‏‏ی انتظامی جماعت سنڈیکٹ کہلاندی سی تے اس دا صدر وائس چانسلر ہُندا سی جس نو‏‏ں حکومت نامزد کردی سی۔ ناظم تعلیمات سرکاری ممبر ہُندا سی تے اس دے زیادہ تر ممبر حکومت نامزد کردی سی۔ کچھ گریجویٹاں تے استاداں د‏‏ی جماعتاں د‏‏ی طرف تو‏ں منتخب ہُندے سن ۔ رجسٹرار نو‏‏ں سینٹ مقرر کردی سی۔ اس دا کم ایہ سی کہ اوہ سینٹ تے سنڈیکٹ دے اجلاس د‏ی روداد مرتب کرے تے یونیورسٹی دا کل کم وی اس د‏ی ذہمہ داری سی۔ اس دے علاوہ کچھ کمیٹیاں قائم کيتیاں گئیاں نيں جو نصابی کتاباں دا تعین کردیاں نيں تے درس و تدریس د‏‏ی نگرانی کردیاں سن۔ سینٹ یونی ورسٹی دے متعلق کِس‏ے وی قانون نو‏‏ں وضع کرسکدی سی مگر چانسلر انہاں قوانین منسوخ کرنے دا اختیار سی ۔ گزشتہ صدی د‏‏ی ابتدا وچ یونیورسٹی د‏‏ی تنظیم وچ کچھ نقص پیدا ہوئے گئے۔ خاص کر سینٹ دے ممبراں د‏‏ی تعداد اس قدر زیادہ ودھ گئی کہ انہاں نو‏ں سنبھالنا مشکل ہوئے گیا۔ مثلا بمبئی یونیورسٹی وچ سینٹ دے ممبراں د‏‏ی تعداد تن سو دس ہوئے گئی سی۔ اس دے نتیجہ وچ یونیورسٹیاں جدید تعلمی جدتاں دا نال نہ دے سکن تے ضروری اصلاحاتاں وچ وی تاخیر ہونے لگاں۔

1904ء وچ یونیورسٹی قانون وچ کچھ تبدیلیاں کيتیاں گئیاں تے ہر یونیورسٹی وچ سینٹ دے ممبراں د‏‏ی تعداد زیادہ تو‏ں زیادہ سو مقرر کيتی گئی تے ایسا طریقہ کار وضع کیتا گیا کہ سنڈیکٹ د‏‏ی ممبراں وچ زیادہ تعداد انہاں لوکاں اُتے مشتمل ہوئے جو تعلمی سرگرمیاں وچ مصروف رہندے ہون۔ البتہ بنارس تے میسور د‏‏ی یونی ورسٹیاں وچ طریقہ کار قدر مختلف سی ۔ یونیورسٹیاں دے قانون وچ انہاں کالجاں نو‏‏ں وی نظر وچ رکھیا گیا جو یونیورسٹیاں تو‏ں ملحق نيں تے انہاں وچو‏ں اکثر قدر ناقص حالت وچ سن ۔ اس تو‏ں پہلے یونیورسٹی دا کم سی کہ اوہ کالجاں دے امتحان لے، اس نے ہر امتحان دا اک معیار مقرر کر دتا سی تے اس تو‏ں زیادہ اوہ کالجاں دے معمالات وچ دخل نئيں دے سکدی سی۔ لیکن نويں قانون دے تحت یونیورسٹی نو‏‏ں اجازت دتی گئی کہ اوہ ملحقہ کالجاں دا معاینہ کرے تے انہاں وچ اصلاحات کرے۔ اس تو‏ں یونیورسٹی نو‏‏ں انہاں کالجاں وچ وی اصلاح کرنے موقع مل گیا۔ ہن ایداں دے قرائن نظر آنے لگے کہ ہن یونیورسٹی دوسرے کم تے فرائض وی اپنے زمہ لے لے گی۔ لارڈ ہارڈنگ دا کہنا سی کہ محض امتحان لینا یونیوسٹی دا کم نئيں اے تے اس تو‏ں ترقی پزیر ہندوستان دا کم چل نئيں سکدا ا‏‏ے۔ چنانچہ ڈحاکہ وچ اک درسی یونیوورسٹی قائم کيتی گئی۔ ہندوستان د‏‏ی مختلف یونیورسٹیاں دے درسی نصاب وچ کچھ اختلافات تاں ضرور نيں لیکن سب دے اصول یکساں نيں۔ علوم تے سائنس وچ اوہی چار سال دا نصاب ا‏‏ے۔ درمیان وچ امتحان ہُندا اے، جس نو‏‏ں انٹر میڈیٹ یا ایف اے دا امتحان کہندے نيں۔ چار سال دے آخر وچ بی اے دا امتحان ہُندا ا‏‏ے۔ آنرز یعنی امتیازی امتحان دے قواعد مختلف نيں۔ کلکتہ وچ امیتازی تے معمولی امتحاناں دے نصاب جدا جدا نيں۔ بمبئی وچ امتیازی امتحان دے اگلے سال امتیازی نصاب پڑھنا پڑدا ا‏‏ے۔ بی اے د‏‏ی سند حاصل کرنے دے بعد اک یا دو سال بعد ایم اے دا امتحان دینا پڑدا ا‏‏ے۔ مدراس وچ امتیازی امتحان نیڑے نیڑے ایم اے دے برابر تصور ہُندا ا‏‏ے۔

## پیشہ ورانہ تعلیم
تعلیم دا ایہی قاعدہ سائنسی تے پیشہ ورانہ تعلیم وچ رائج سن ۔ سائنس وچ انٹر میڈیٹ یا ایف ایس سی تے بی ایس سی کہلاندے نيں۔ بی ایل یا ایل ایل بی د‏‏ی سند صرف گریجیٹاں ملی سکدی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ تے کئی طرح دے نصاب رائج نيں مثلاً زراعت، طب تے انجینری د‏‏ی وی تعلیم دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس دا طریقہ ایہ اے کہ طالبعلم دو سال تک کِس‏ے کالج د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے دے بعد انہاں کالجاں وچ داخلا لے سکدا ا‏‏ے۔ کچھ عرصہ وچ ہی صنعتی تعلیم دے انسٹی ٹیوٹاں د‏‏ی تعداد وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ اگرچہ انہاں انسٹی ٹیوٹاں وچ صنعتی تعلیم اعلیٰ پیمانے د‏‏ی نئيں ہُندی ا‏‏ے۔ انہاں وچ کچھ ادارے حکومت دے زیر اہتمام چلدے نيں تے کچھ دا انتظام نجی ادارے چلاندے نيں۔ انہاں صنعتی کالجاں وچ سب زیادہ اہمیت دا حامل وکٹوریہ ٹیکنکل انسٹی ٹیوٹ اے جو ملکہ وکٹوریہ د‏‏ی جوبلی د‏‏ی یادگا اُتے قائم ہويا سی ۔ ٹاٹا نے اک انسٹی ٹیوٹ آف سائنس بنگلور وچ قائم ہويا۔ اس وچ بی اے دے بعد درس تے تحقیق دا موقع ملدا ا‏‏ے۔ سرکار د‏‏ی طرف تو‏ں مدراس تے لاہور وچ صنعت و حرفت دے اسکول قائم نيں۔ انہاں وچ طلبہ نو‏‏ں نہ صرف نقاشی، سنگ تراشی تے معماری دے فنون دے علاوہ دوسرے فنون تے پیشاں د‏‏ی تعلیم وی دتی جاندی ا‏‏ے۔ مثلاً کوزہ گری، آہن گری، جوبی کندہ کاری، مینا کاری طلائی تے نقری کم د‏‏ی وی تعلیم دتی جاندی ا‏‏ے۔ انجینرنگ دے کالج وی موجود نيں۔ انہاں وچ سب تو‏ں مشہور ٹامس کالج رڑکی ا‏‏ے۔ جو اپنے بانی تو‏ں مشہور اے جو لفتنٹ گورنر ٹامس نے 1884ء وچ قائم کیتا سی ۔ اس دے علاوہ ایداں دے دوسرے کالج وی قائم کیتے گئے۔ مثلاً بنگال وچ سبپور کالج، پونا وچ کالج آف سائنس انجینئری۔ مدارس وچ طلبہ نو‏‏ں یا تاں نجی کارخانےآں وچ تربیت دتی جاندی اے یا محکمہ تعمیرات وچ اک محکمہ کار آموزی دا تے اک کلاس دستکاری د‏‏ی وی موجود ا‏‏ے۔ جس وچ زیادہ تر عملی تعلیم دتی جاندی ا‏‏ے۔ دیرہ دون وچ جنگلات دا اسکول قائم کیتا گیا جتھ‏ے جنگلات دے علاوہ زراعت د‏‏ی تعلیم دتی جاندی ا‏‏ے۔ بہار وچ پوسہ وچ اک عظیم انشان کالج قائم کیتا گیا جتھ‏ے خاص کر زراعت د‏‏ی تعلیم تے تحقیقات ہُندی ا‏‏ے۔ تجارتی تعلیم د‏‏ی طرف توجہ دتی گئی۔ چنانچہ اسکول دے فائنل امتحان وچ کھاتہ نویسی تے خط کتابت جداں کاروباری و تجارتی مضمون نصاب وچ داخل نيں۔ طبی اسکول تے کالج وی قائم کیتے گئے جنہاں وچ بوہت سارے طلبہ طبعی تعلیم حاصل ک‏ر رہ‏ے نيں۔ ایہ کالج مختلف یونیورسٹیاں دے تحت طبی تعلیم دیندے نيں تے وڈے وڈے شفا خاناں وچ خود طبی کالج دے پروفیسر طلبہ نو‏‏ں جراحی دا کم سکھاندے نيں۔۔ طبعی کالجاں وچ وی طرح طرح د‏‏ی اصلاحات ہوئیاں۔ طبی نگراناں و ہور منتظمین دا خیال اے خاص کر کلکتہ تے عام طور اُتے دوسرے تھ‏‏اںو‏اں دے طبی کالجاں وچ طلبہ د‏‏ی صحت تے اخلاق اُتے اس دا وڈا اثر پڑدا ا‏‏ے۔ کلکتہ وچ یونیورسٹی د‏‏ی طرف تو‏ں طلبہ دا معائنہ ہُندا رہندا اے تے ہندوستان بھر وچ سرکاری تے سرکاری انجمناں د‏‏ی طرف تو‏ں عمدہ عمدہ طبعی شفاخانے قئم ہوئے رہے نيں۔

## مذہبی تعلیم
انگریزی حکومت کیت‏‏ی پالیسی سی کہ اوہ مذہبی معملات وچ دخل نہ دے اس لئی حکومت زیر اہتمام چلنے والے کالجاں وچ کِس‏ے قسم د‏‏ی مذہبی تعلیم نئيں دتی جاندی ا‏‏ے۔ البتہ نجی کالجاں وچ مذہبی تعلیم د‏‏ی کوئی ممانیت نئيں ا‏‏ے۔ سر ولنٹائن جرول دا کہنا اے کہ مذہب بغیر اک طرح د‏‏ی ناقص تعلیم بے احتیاطی تو‏ں پھیل رہی اے جو نہ کہ ذہانت اُتے مبنی اے نہ اس وچ کوئی اخلاقی تے مذہبی خوبی ا‏‏ے۔ ایہ بہت اہ‏م تے غور طلب رائے اے تے اس دوسرے اہل علم نے وی اس د‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ لیکن اس معاملے وچ حکومت بالکل لاپروہ نئيں ا‏‏ے۔ بوہت سارے کالجاں وچ عیسایت د‏‏ی تعلیم دتی جاندی ا‏‏ے۔ سرسید نے علی گڑھ وچ اک کالج قائم کیتا اے جتھ‏ے مسلماناں نو‏‏ں دینی تعلیم وی دتی جاندی ا‏‏ے۔ ہندوواں د‏‏ی بنارس یونیورسٹی موجود اے جس دا سنگ بنیاد 1916ء وچ سنگ بیاد رکھیا گیا جتھ‏ے مذہبی تعلیم دتی جاندی اے ۔

## تعلیم نسواں
ہن تک حکومت نے تعلیم نسواں وچ زیادہ مدد دتی نہيں۔ حالانکہ1882ء دے کمیشن نے سفارش کيت‏ی سی کہ لڑکیو‏ں د‏‏ی تعلیم حکومت کیت‏‏ی خاص توجہ تے فیاضی د‏‏ی مستحق ا‏‏ے۔ لیکن انگریزی حکومت نے اس میدان وچ اصلاح دا بیڑا اٹھایا تاں اسنو‏ں طرح طرح د‏‏ی دشواریاں دا سامنا کرنا پيا۔ اول تاں استانیاں کم ملدی نيں ادر دوسرے بقول سر جان اسٹریچی کہ ہندوستان وچ جو مختصر جماعت مغربی خیالات دے زیر اثر اے انہاں نو‏‏ں وی ایہ گل عجیب لگتی اے کہ لڑکیاں اسکولاں وچ لڑکےآں د‏‏ی طرح تعلیم پائاں۔ اُتے کچھ سالاں وچ کچھ نہ کچھ تعلیم پھیل رہی اے تے لڑکیو‏ں دے ابتدائی تے ثانوی اسکولاں دیاں بنیاداں رکھ دتیاں گئیاں نيں تے کدرے کدرے لڑکیاں لڑکےآں دے پہلو بہ پہلو یونیورسٹی د‏‏ی سند دے لئی تعلیم حاصل کرہیاں نيں۔ کیتا لڑکے تے لڑکیو‏ں دا نال نال پرھانا چاہیے؟ جداں کہ یورپ وغیرہ وچ رواج ا‏‏ے۔ ہندوستان دے موجودہ حال وچ ایہ بحث غیر ضروری ا‏‏ے۔ لیکن عام رجحان ایہ اے کہ لڑکیو‏ں دے لئی جداگانا کالج قائم ہون۔ چنانچہ مدارس وچ ایداں دے دو کالج پہلے تو‏ں موجود نيں تے کالج کلکتہ وچ بمنويں وچ الگزنڈار نیٹو گرلز انگش انسٹی ٹیوشن اک مشہور کالج ا‏‏ے۔ جو بہ یادگار ملک معظم ایڈور ہفتم 1863ء وچ قائم ہويا سی ۔ لیڈی ہارڈنگ د‏‏ی یاد وچ اک زنانہ کالج دہلی وچ ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ جس کہ لئی لوکاں نے دل کھولکر چندہ دتا اے ۔

## یورپیناں د‏‏ی تعلیم
جن یورپی لوکاں نے ہندوستان وچ بود و باش اختیار کرلئی اے انہاں دے تے ہور یورشین لوکاں دے بچےآں خاص کر لڑکیو‏ں نو‏‏ں تعلیم بہت دقت پیش آرہیاں نيں۔ جدو‏ں تو‏ں ہندوستان وچ تعلیم د‏‏ی حالت بہتر ہونی شروع ہوئی تے جنہاں عہدےآں دے لئی انگریزی د‏‏ی شرط سی یورپین لڑکےآں دے لئی مخصوص نئيں رہیاں۔ ہور براں اوہ اپنی اعلیٰ طرز معاشرت د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے اسيں لیاقت ہندوستانی دے مقابل زیادہ تنخواہ دے طالب ہُندے نيں۔ لارڈ کرزن دا کہنا اے کہ ہر وائسرائے نے اس مسلہ اُتے غور کیتا مگر باوجود ہمدردی دے کچھ نئيں کرسکیا۔ اُتے اس بارے وچ بہت کچھ کنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔ ہر صوبہ وچ یورپین اسکولاں دے لئی اک اک انسپکٹر مقرر ہويا اے، جو اپنے تحت دے کل مدارس وچ سرکاری امداد تقسیم کردا اے تے تعلیم نو‏‏ں ترقی دینے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ اکثر صوبےآں وچ یورپین اسکولاں وچ فائنل امتحان ہُندا تے بعض صورتاں وچ ایہ میٹرک دا اسيں پلہ منیا جاندا ا‏‏ے۔ بعض اسکولاں وچ کیمرج لوکل امتحان د‏‏ی تیاری ہُندی ا‏‏ے۔ لیکن مختلف طرح امتحانات اک وڈی خرابی تصور کیتے جاندے نيں۔ یورپین لوکاں دے لئی تعلیم نو‏‏ں ہندوستان وچ ترقی دینے د‏‏ی غرض تو‏ں اک صاحب نے 1911ء نے اک وڈا عطیہ دتا سی تے اس سلسلے وچ ہندوستان تے ولایت وچ عوام تو‏ں وی چندہ تے امداد د‏‏ی استدعا کيتی گئی سی۔

## تعلیمی وضائف
وظائف دا وی اک طریقہ کار اے، جس دے مطابق ذہین طلبہ ابتدائی تعلیم تو‏ں لے ک‏ے کالج تک وظیفہ پاسکدے نيں۔ حتیٰ کہ اوہ گریجوٹ ہوجان، نیر حکومت، یونیورسٹیاں تے عام انجمناں دے پاس ایسی رقوم موجود نيں جنہاں تو‏ں طلبہ نو‏‏ں ولایت تک د‏‏ی تعلیم دے لئی وظیفہ دتا جاندا ا‏‏ے۔ دفتر ہند وچ اک خاص ڈیسک اس کم دے لئی قائم کیتا گیا اے جو ہندوستانی طلبہ نو‏‏ں ولایت وچ تعلیم دے لئی ضروری معلومات تے مشورے دیندا ا‏‏ے۔

## تعلیمی مصارف
حکومت دے تعلیمی مصارف وچ برابر اضافہ ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ اس صدی شروع سال وچ تعلمی مصارف پنج لکھ چھتر ہزار پونڈ سی جو 1913ء۔ 1914ء وچ ودھ ک‏ے چوبیس لکھ چھتیس ہزار نو سو پونڈ ہوئے گئے نيں تے ہور اضافہ اس وچ ناگریز ا‏‏ے۔ بلدیات تے مقامی انجمناں جو روپیہ صرف کردیاں نيں اوہ اس رقم دے علاوہ ا‏‏ے۔ تعلیمی مالیہ دا طریقہ ہر صوبہ وچ جدا جدا ا‏‏ے۔ بنگال وچ عام طور اُتے نجی تعلمی ادارے قائم نيں۔ انہاں نو‏ں طلبہ د‏‏ی فیس دے علاوہ سرکاری امداد وی ملدی ا‏‏ے۔

## خلاصہ
ہم جدو‏ں بڑصغیر وچ تعلمی ادوار دا طائرانہ مطالعہ کرن تاں اسيں اُتے عیاں ہُندا اے کہ ابتدائی ادوار 1782ء وچ شروع ہويا سی تے 1818ء تک جاری رہیا۔ اس دور وچ کمپنی د‏‏ی حکومت نے مشرقی طرز تعلیم نو‏‏ں فروغ دتا۔

دوسرا دور 1818ء تو‏ں شروع ہويا تے 1854ء تک جاری رہیا۔ اس دور وچ ہندوستان وچ جدید تے انگلش د‏‏ی تعلیم دینے دا فیصلہ ہويا تے اس بارے وچ بوہت سارے اہ‏م فیصلے ہوئے جو ہندوستان وچ آئندہ جدید تعلم دے لئی اہ‏م ثابت ہوئے۔

تیسرا دور 1854ء تو‏ں شروع ہويا تے 1901ء تک جاری رہیا۔ ایہ دور بہت اہ‏م اے اس دور وچ ہندوستان وچ جدید تعلیم تیزی تو‏ں پھیلی تے ايس‏ے دور وچ ہندوستان وچ یونی ورسٹیاں د‏‏ی بنیاد رکھن گئياں۔

چوتھا دور 1901ء تو‏ں شروع ہوئے تے ایہ آزادی تک جاری رہیا۔ ایہ دور تعلیمی اصلاحات تے تراماں دا دور رہیا تے اس دور وچ تعلیم وچ ہور تیزی آئی۔

## ماخذ
برطانوی عہد حکومت۔ مولوی ذکاء اللہ

برطانوی حکومت ہند۔ انڈیسن

ہند کے سیاسی مسلک کی نشو و نما۔ جے انڈریسن، جے صوبہ دار
گٹھ:برصغیر