open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
منگامل

**رانی منگامل** (1705 وچ موت) 1689–1704 وچ بھارت دے اجوکے مدرائی شہر وچ مدرائی نائک راج وچ اپنے پوتے دی طرف توں اک رانی حکمران سی۔ اوہ اک مشہور حکمران سی اتے اجے وی سڑکاں اتے رستیاں دے اساری دے روپ وچ بہت زیادہ یاد کیتا جاندا اے، اتے اجے وی اسدیاں کئی عوامی کماں وچ مندر، کھوہ اتے چولٹری موجود  ہن۔

## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ

گٹھ:بھارتی عورتاں
پرییا باتھیجا

**پریا اشوک باتھیجا**، پریا باتھیجا دے ناں نال جانی جاندی اک بھارتی ٹیلیوژن اداکارہ اے۔ اسنے دبئی وچ اک بھارتی مسلم پروار دے بنیاد تے اک ناٹک خواش دی لڑی وچ آفرین حسین خان دی نازکی کردار ادا کیتی۔ اسنے زی ٹیوی دے ناٹک، قسم سے نوں سیریل ہیرو دی وڈی دھی وجوں گنگا والییا دا کردار نبھایا (16 سال دی چھٹی توں بعد)۔ اسنے سیریل بیسرا وچ اداکاری کیتی جو این۔ڈی۔ٹیوی سوچ تے براڈکاسٹ کیتا۔
## ٹیلیوژن

## حوالے

گٹھ:زندہ لوک
گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں
گٹھ:بھارتی اداکاراواں
گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں
گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں
گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں
گٹھ:ہندی ٹیلیوژن دیاں اداکاراواں
گٹھ:۱۹۸۵ دے جم
شالینی چندرن

**شالینی چندن** اک بھارتی اداکارہ اے جو کہانی گھر گھر کی وچ میتھلی دے کردار لئی سبھ توں مشہور اے۔ اس نے ہماری بیٹیں کا ویاہ وچ تانیہ وجوں وی کردار نبھایا۔ اسنے کبھی کبھی پیار کبھی کبھی یار وچ وی نظر آئی۔ اسدی پس منظر تامل  اے۔ اوہ ہندی اتے انگریزی بول سکدی اے اتے کجھ تامل وچ اداکاری دے علاوہ ماڈلنگ اتے اشتہار وی کیتے ہن۔
## ٹیلیوژن دا کم
* *کہانی گھر گھر کی* وچ میتھلی
* کبھی کبھی پیار کبھی کبھی یار وچ خود
* ہماری بیٹیوں کا ویاہ وچ تانیہ
* کرائم پیٹرول (ٹیوی سیریز)
* رستوں سے بھری پرتھا وچ سربھی
* ویاہ وچ پلک

## فلماں
* بدمعاش کمپنی وچ انو
* *ڈجایر* (مختصر فلم)
* *لوَ*
* شاندار
## حوالے
* http://www.indya.com/news/apm_chat.html 
* https://www.youtube.com/watch?v=WzL1kBlvpns

گٹھ:زندہ لوک
گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں
گٹھ:بھارتی اداکاراواں
گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں
گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں
گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں
گٹھ:ہندی ٹیلیوژن دیاں اداکاراواں
گٹھ:بھارتی فلمی جگت
نُوتن

**نُوتن سامرتھ** (24 جون 1936 -21 فروری 1991)  ہندی سنیما دیاں سبھ توں مشہور اداکاراواں وچوں اک رہی اے۔ نوتن دا جم 24 جون 1936 نوں اک پڑھے لکھے اتے الیٹ پروار وچ ہویا سی۔ ایہناں دی ماں دا نام شریمتی شوبھنا سامرتھ اتے پیؤ دا نام شری کمارسین سامرتھ سی۔ نوتن نے اپنے فلمی جیون دی شروعات 1950 وچ کیتی سی جدوں اوہ سکول وچ ہی پڑھدی سی اتے عمر مساں 14 سال دی سی۔ نوتن اپنیاں غیر روائتی کرداراں لئی مشہور سی، اتے اوہدی اداکاری اکثر بھرپور تعریف کھٹّ لیندی سی۔

## کیریئر دی شروعات
نوتن نے بال کلاکار وجوں فلم *نل دمینتی* نال اپنے فلمی کیریئر دی شروعات کیتی۔ اس وچ نوتن نے مکمل بھارتی خوبصورتی مقابلے وچ حصہ لیا جس وچ اوہ پہلاں چنی گئی لیکن بالیوڈ دے کسے پروڈیؤسر دا دھیان اوہناں ول نہیں گیا۔ بعد وچ اپنی ماں اتے اوہناں دے متر موتیلال دی سفارش دی وجہ نال نوتن نوں سال 1950 وچ فلم ساڈی دھی وچ اداکاری کرن دا موقع ملیا۔ اس فلم دا ڈریکشن اوہناں دی ماں شوبھنا اہل نے کیتا۔ اس دے بعد نوتن نے ہم لوگ، شیشم، نگینہ اتے ثواب ورگیاں کجھ فلماں وچ ابھنے کیتا لیکن ایہناں فلماں نال اوہ کجھ خاص پچھان نہیں بنا سکی۔
## حوالے

گٹھ:بھارت دیاں فلمی اداکاراوان
گٹھ:20ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں
گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں
صوبہ بمبئی

**صوبہ بمبئی جاں ریاست بمبئی** (Bombay State) بھارت دی اک وڈی ریاست جو برطانوی علاقےآں بمبئی پریزیڈینسی نوں ریاست بڑودا ، مغربی بھارت تے  گجراتی ریاستاں تے دکنی ریاستاں دے انضمام نال وجود وچ آئی۔

گٹھ:مہاراشٹر دی تریخ
گٹھ:بھارت دی تریخ
گٹھ:بھارت
گٹھ:بھارت دیاں سابقہ ریاستاں تے علاقے
بمبئی پریزیڈینسی

**بمبئی پریزیڈنسی** یا **بمبئی صوبا**، 1843ء توں 1936ء تک برطانوی ہند دا انتظامی لحاظ نال اک سب ڈویژن سی۔ ایس صوبے وچ گجرات، مہاراشٹر، کرناٹکا تے  پاکستان دا صوبا سندھ تے یمن دا علاقا عدن کالونی شامل سی۔ ایہدا  راجگڑھ بمبئی سی۔

گٹھ:پاکستان دی تریخ
گٹھ:سندھ دی تریخ
گٹھ:بھارت دی تریخ
گٹھ:برطانوی ہند
گٹھ:یمن دی تریخ
نیشی بولی

**نیشی** (جس نوں نائشی، نیسی، نیشنگ، نسی، نائیینگ، بینلنی، دپھلا، دپھلا، لیل وی کیہا جاندا اے) اروناچل پردیش دے ہیٹھلے سوبانشیا اتے مشرقی کمینج ضلعیاں اتے آسام دے ڈارانگ ضلعے وچ بولی جاندی تانی شاخاں دی اک چینی-تبتی بولی اے۔ بھارت دی 1991 دی مردمشماری دے مطابق نیشی بولن والیاں دی آبادی 173,791 اے۔ 1997 دے انکڑیاں مطابق نیشی  بولن والیاں دی کل آبادی 261,000 اے جس وچ 37,300 ٹیگن شامل ہن۔ حالانکہ کھیتراں وچ بہت سارے اختلاف ہن، حالانکہ نیشی دے لہجے، جویں کہ ٹیگن، آسانی نال آپس وچ سمجھن یوگ ہندیاں ہن نیشی نوں کئی وار مغربی تانی بولیاں دی شاخ وجوں ورتیا جاندا اے۔

 نشی اک موضوع-چیز-عمل بولی اے۔

## مول
اس بولی دی مکھ مول نوں جارج ابراہم گیئرسن نے دپھلا کیہا اے۔

## دھنی سائنس
نشی اک دھنی-مشتمل بولی اے جو تن ٹن ورتدی اے: ودھ رہی، نرپکھّ اتے ڈگن۔ ایہہ سارے سؤراں تے لاگوُ کیتا جا سکدا اے، اتے اکثر شبد دا مطلب بدل سکدا اے:
: *bénam* – "to hold"
: *benam* – "to deliver"
: *bènam* – "to vomit"

## گرائمر
نیاشی نمبر، انسان اتے کیس وچکار فرق دسدا اے اسدا لنگ نظام نہیں اے، لیکن لنگ خاصیت لئی خاص اینٹیکس نمبراں وچ جوڑیا جا سکدا اے۔

### ناوَ

## ووکیبولری

### انک

انسانی بنام غیر-انسانی وستواں دے معاملے وچ گنتی دی گنتی وکھ ہندی اے۔

## :حوالے

گٹھ:آسام دیاں بولیاں
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بھارت دیاں بولیاں
بائیزا بائی

**بائیزا بائی** (**بزابائی**، **بائیزا بائی**، **بائیزا بی)**؛ دا جم 1784 وچ کولہاپور وکھے ہویا؛ موت 1863 وچ گوالیار) اک سچندیا مہارانی اتے بینکر اے۔ ایہہ دولت راؤ سکندیا دی تیجی بیوی سی، اس دی موت توں بعد اوہ سکئندیا راج دی ریاست وچ شامل ہو گئی۔ ایسٹ انڈیا کمپنی دے مشہور مخالف ہون دے ناطے، اسنوں آخرکار اقتدار توں الگ کر دتا گیا سی اتے اسدے گود لئے پتر جنکوجی راو سکئندیا II ولوں سنگھاسن توں ہٹا دتا گیا سی۔

## جیون

### مڈھلا جیون
بائیزا بائی دا جم کاگل، کولہاپور وچ 1784 نوں ہویا۔ اسدے ماں-پیؤ سندربائی اتے سکھارم گھاٹ (1750–1809)، کاگل دے دیشمکھ، کولاپور دے بھونسلے حکمراناں دے ماتحت امیر خاندان دا اک میمبر سی۔ فروری 1798 وچ پونا وچ 14 سال دی عمر وچ اسدا ویاہ گوالیار دے حکمران دولت راؤ سندھیا نال ہویا سی اتے اوہ اسدی من پسند بیوی بن گیا سی۔ بائیزا بائی اتے دولت راؤ دے کئی بچے سن، جنہاں وچ اک پتر وی شامل سی۔

## حوالے

## کتاب لسٹ

### کتاباں اتے جرنل
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 

### اخبار
* 
* 
*  CS1 maint: Unrecognized language (link)

گٹھ:CS1 maint: Unrecognized language
گٹھ:موت 1863
گٹھ:19ویں صدی دیاں عورت حکمراناں
گٹھ:حکمران عورتاں
گٹھ:بھارت دی تریخ
پُتلا بائی

**پُتلا بائی** شیوا جی دی تیجی رانی سی۔ اوہ 1653 وچ شیواجی نال ویاہی گئی سی اتے اوہ پالکر پروار توں سی۔ پتلابائی راجا شیواجی دیاں دوجیاں بیویاں وچوں سبھ توں وڈی سی۔ بے اولاد ہون تے اوہ شیواجی مہاراج دے آخری سنسکار دے ویلے اسدی ارتھی نوں لگی اک وچ چھال مارکے   ستی ہو گئی۔

## حوالے

گٹھ:بھارتی عورتاں
گٹھ:مرہٹہ سلطنت
آرک لیمپ

**آرک لیمپ جان بلب** اک اجیہا بلب ہندا اے جہڑا کہ بجلئی آرک (جسنوں وولٹیک آرک وی کیہا جاندا اے) دے عمل نال روشنی پیدا کردا اے۔ کاربن آرک روشنی نوں ہنفری ڈیوی ولوں 1800 دے پہلے دہاکے وچ کھوجیا گیا سی، جو کہ ہوا وچ کاربن دے الیکٹروڈاں دے وچکار پیدا ہندی اے۔ اسے اصول دی بنیاد تے ہی اسنے پہلی وہارک بجلئی روشنی دا اساری کیتا سی۔

## حوالے

گٹھ:روشنی
گٹھ:بجلئی بلب
گٹھ:الیکٹریکل انجنیئرنگ
گٹھ:بجلی
لینا جومانی

**لینا جومانی** اک بھارتی اداکارہ اتے ماڈل اے۔

اسنے ٹیلیوژن سیریز بانڈی وچ کھیمی دا کردار نبھایا۔ اس دا کردار، کھیمی، اک پنڈ دی کڑی سی جو اک غریب پروار نال متعلق سی۔ اس توں بعد سہاسی دے کردار دے نال کوئی آنے کوا ہے وچ نظر آئی۔ اوہ تجھ سنگ پریت لگائی سجنا اتے آہٹ وچ اک خاص ایپیسوڈ وچ نظر آئی اتے تیرے لئے وچ اک ہیروئن سی۔ اس توں بعد اس نے گنگا کی دھیج وچ اک پکھی کردار وچ اداکاری کیتی ۔ حال ہی وچ، اسنے چھوٹی زندگی وچ ایرا دا عورت لیڈر کردار نبھایا۔ اس دے ہور کرداراں وچ پریدھی جو کہ پنر ویاہ وچ سی، پیا کا گھر پیارا لگے وچ پریا اتے امتا کا امت وچ انترا شامل ہن۔ اوہ موجودہ ویلے کمکم بھاگیا وچ مکھ مخالف تناشری (تانو) دا کردار نبھا رہی اے۔

اس نے فلم ہمتوالا وچ اک کردار نبھایا اتے اس نے ریالٹی شو میڈینٹس پاکستان وچ وی حصہ لیا۔

جمانی  احمدآباد، گجرات، بھارت وچ پروان چڑھی  سی۔ دسمبر 2013 وچ، لینا اک امریکہ رسدے وپاری راہل سچدیوا نال جڑی ہوئی سی۔

## فلموگرافی
* 2009 *کوئی آنے کو ہے*
* 2009–2010 *بندینی*
* 2009 *بٹاب دل کی تمنا ہے*
* 2010 *سبھ وواہ*
* 2010 *تجھ سنگ پریت لگائی سجنا*
* 2010 *آہٹ*
* 2010 *تیرے لیئے*
* 2010–2011 *گنگا کی دھیج وچّ پاک*
* 2011 *ایک نئی چھوٹی سی زندگی*
* 2012 *عدالت*
* 2012 *ہم نے لی ہے سپتھ*
* 2012–2013 *پنر وواہ*
* 2012 *کیری*
* 2013 *پیا کا گھر پیارا لگے وچّ پریا*
* 2013 امتا کا امت
* 2013 *گستاک دل*
* 2014–2016 *کوچ*
; فلماں
* 2013 *ہمتوالا وچّ پدما*
* 2014 *ساتھیؤں چلاؤ کھودلدہم*

## حوالے

## باہری کڑیاں
* 

گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں
گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں
گٹھ:ہندی ٹیلیوژن دیاں اداکاراواں
گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں
گٹھ:زندہ لوک
گٹھ:سندھی لوک
پیرومال موروگن

**پیرُومال مُرُوگن** تامل وچ لکھدا اک بھارتی لکھاری، ودوان اتے ساہتی اتہاسکار اے۔ اس نے ہن تیکر چار ناول، تن کہانی مجموعہ اتے شاعری دے تن مجموعہ شائع کیتے ہن۔ اوہ نامکل وچ سرکاری آرٹس کالج وکھے اک تامل پروفیسر اے،

جنوری 2015 وچ اس نے کٹڑ ہندووادی سنگٹھناں دے خلاف کرکے لکھن دا کم چھڈّ دتا اے۔ اس نے اپنے سوشل نیٹورکنگ سائیٹ فیس بک وال تے لکھیا اے، 'لکھاری پیرُومال مُرُوگن نہیں رہاے، اوہ ربّ نہیں، اس لئی اوہ مڑ لکھنا شروع نہیں کریگا، ہن صرف اک استاد پی۔ مرومل جیوندا رہے گا۔'

## جیون بؤرا
پیرُومال مُرُوگن دا جم شمالی کونگوناڈو وچ اک شہر تروچینگوڈے دے نیڑے اک پنڈ وچ ہویا سی۔ اوہ اک درمیانے کسانی پروار وچوں اے۔ اسدی جم زمین نیڑلے دکھنی ضلعیاں، ایروڈ اتے کوئمبٹور توں ودھ اچائی تے اے، اتے ایہہ کھیتر بارش تے انحصار، جانور-مشتمل کھیتی باڑی والا کھیتر اے، جتھے مکھ طور' تے باجرے دی کاشت ہندی اے۔ کونگوناڈو وچ اکو سبھ توں وڈا کھیتی کرن والا جاتی گروپ گاؤنڈر دا اے اتے مروگن دے پروار دا تعلق اسے جاتی نال اے۔

## حوالے

گٹھ:تامل شاعر
گٹھ:تامل ناڈو
گٹھ:تامل لوک
وار بولی

**وار بولی**، **وارے**، **وار-جینٹیا** یا **آموی** اک آسٹریسیئٹک بولی اے جو بنگلا دیش دے تقریبن 16,000 لوکاں تے بھارت وچ 26,000 لوکاں ولوں بولی جاندی اے۔

## حوالے

گٹھ:بنگلا دیش دیاں بولیاں
گٹھ:بھارت دیاں بولیاں
گٹھ:میگھالیا دیاں بولیاں
پھوم بولی

**فوم** اک چینی تبتی بولی اے جو اتلے چڑھدے بھارت دے ناگالینڈ دے فوم لوکاں ولوں بولی جاندی اے۔ فوم لونگلینگ سبڈویزن دے 36 پنڈاں، ٹوئینسنگ ڈسٹرکٹ، اتلے چڑھدے  ناگالینڈ (ایتھنولوگو) وچ فوم بولی جاندی اے۔

ایتھنلوگی یونگیشا نوں اک اپبولی وجوں سوچت کردا اے جو کہ کنییک ورگی اے۔

## نام
فوم دے بدلویں ناں شامل ہن اسسنگیا، چنگمینگ، فوم، فون، تملو، اتے تاملو ناغہ (ایتھنلوگو)۔

## ووکیبولری
فوم دی ووکیبولری دا اک وڈا حصہ پروٹو-سینو-تبتی توں حاصل کیتا گیا اے۔

## حوالے

## باہری کڑیاں
* Phom Phonology
* Linguistic Ecology of Phom Language

گٹھ:ناگالینڈ دیاں بولیاں
گٹھ:بھارت دیاں بولیاں
برہماپتری بولیاں

برہمپتری بولیاں(  Brahmaputran languages  ) جاں سال بولیاں(  Sal languages  ) تبتی برمی بولیاں دی اک ذیلی شاخ دی بولیاں ہن جو مشرقی بھارت اتے برما اتے بنگلہ دیش دے کجھ حصیاں وچ بولیاں جاندیاں ہن ۔ 

## ہور دیکھو
تبتی برمی بولیاں

## حوالے


گٹھ:تبتی برمی بولیاں
گٹھ:بھارت دیاں بولیاں
گٹھ:بنگلا دیش دیاں بولیاں
گٹھ:برما دیاں بولیاں
حیدر العبادی

**حیدر العبادی** عراق دا وزیراعظم اے۔ او 1952ء وچ بغداد وچ جمیا۔ تے ۸ ستمبر ۲۰١۴ نو وزیراعظم بنیا۔
اگروہا

**اگروہا** ہریانہ صوبہ دے ضلع ہسار دا نگر اے۔ دلی توں 180 کلومیٹر تے ہسار توں 20 کلومیٹر دور نیشنل ہائیوے نمبر 10 اپر واقع اگروہا دے مندراں دی شوبھا دا کوئی ثانی نہیں اے۔ ایہہ کسے ویلے مہاراجے اگرسین دا راجگڑھ سی۔ اس نگر نوں اگروہا نوں اگرسین نے وسایا سی۔ اوہناں نے 18 ہور راجاں نوں ملا کے اگروہا لوکراج دا قیام کیتی سی۔ حال اگروہا دے پچھم وچ واقع وڈا تھیہ، اتھے اک پرانے نگر دے وسے ہون دا موک گواہ اے۔ اگروہا وکھے مہالکشمی دا وڈا مندر بنایا گیا سی۔ اگروہا موریا سلطنت دا وی انگ رہا اے۔ اتہاسکاراں مطابق چندرگپت موریا دی یونانیاں نال لڑائی ویلے اگروالاں نے چندرگپت دی مدد کیتی سی۔ اگروہا وکھے مہاراجہ اگرسین مندر، لکشمی دیوی مندر تے سرسوتی دیوی مندر سشوبھت ہن۔ سشوبھت مندراں دے پچھلے پاسے شکتی سروور دی اساری کیتی گئی اے۔ اگروہا میڈیکل کالج اس نگر دی پرمکھ مرکز اے جو صحتَ سہولتاں مہیا کردا اے۔
## حوالے

گٹھ:جمنا نگر ضلع دے نگر
گٹھ:ہریانے دے شہر
گٹھ:ہریانہ دے پنڈ
گٹھ:بھارت دے شہر
پاور فیکٹر

الیکٹریکل انجینیئرنگ وچ، اے سی بجلئی پاور سسٹم دے **پاور فیکٹر** نوں لوڈ نوں جان والی اصل پاور اتے سرکٹ وچ پیدا ہوئی ڈریکٹ پاور دے تناسب نال واضع کیتا جاندا اے۔ اسدی کوئی اکائی نہیں ہندی اتے اسدا ماپ −1 توں 1 تک ہندا اے۔ جے پاور فیکٹر اک توں گھٹ اے تاں اسدا مطلب اے کہ وولٹیج اتے کرنٹ دیاں ویوفارماں اک فیز وچ نہیں ہن اتے اس کرکے دوواں ویوفارماں دا گنانک (V × I) گھٹ جاندا اے۔

## حوالے

گٹھ:بجلی
گٹھ:الیکٹریکل انجنیئرنگ
گٹھ:بجلئی پاور
الیکٹریکل انجینیئرنگ

**بجلئی انجینیئرنگ** جاں الیکٹرکل انجینیئرنگ (Electrical engineering) اک پیشہ ور سبجیکٹ اے جہڑا کہ مکھ طور تے بجلی، الیکٹرونکس اتے بجلئی مقناطیسیت نال تعلق رکھدا اے۔ ایہہ سبجیکٹ  19ویں صدی دے دوجے ادھ وچ ہوند وچ آیا جدوں بجلئی ٹیلیگراف، ٹیلیفون اتے الیکٹرک پاور ونڈ دی ورتوں شروع ہو گئی۔ ہولی-ہولی ایہہ سبھ چیزاں روزانہ زندگی دا اک اٹٹ انگ بن گئیاں۔ ٹرانزسٹر اتے انٹیگریٹڈ سرکٹ (I.C.) دی کاڈھ نال ایہہ سبھ چیزاں بہت سستیاں ہو گئیاں اتے ایہناں دی ورتوں ہریک گھر وچ ہون لگی۔

الیکٹرکل انجینیئرنگ نوں اگے بہت سارے کھیتراں وچ ونڈیا جا سکدا اے، جویں کہ الیکٹرونکس، ڈجیٹل کمپیوٹر، کمپیوٹر انجینیئرنگ، پاور انجینیئرنگ، ٹیلیکمیونیکیشن، کنٹرول سسٹم، ریڈیو فریکئینسی، سگنل پروسیسنگ، انسٹرومینٹیشن اتے مائیکروئلیکٹرونکس آدی۔ ایہناں وچوں بہت سارے کھیتر اک دوجے نال اتے ہور انجینیئرنگ کھیتراں نال تعلق رکھدے ہن، جس وچ بہت سارے الگ خاص کھیتر شامل ہن جویں کہ ہارڈویئر انجینیئرنگ، پاور الیکٹرونکس، الیکٹرومیگنیٹکس اتے ویوس، مائیکروویو انجینیئرنگ، نینو تکنالوجی، الیکٹروکیمسٹری، نویاؤنیوگ اورجاواں آدی۔

## ذیلی-سبجیکٹ
الیکٹرکل انجینیئرنگ دے بہت سارے ذیلی سبجیکٹ ہن، ایہناں وچوں سبھ توں مکھ موضوع ہیٹھاں دتے گئے۔ بھاویں اک الیکٹرکل انجینیئر ایہناں وچوں کسے اک اپ-موضوع اپر ہی مہارت رکھدا اے، پر کئی انجینیئر اک توں ودھ موضوعاں اپر وی ڈونگھی جانکاری رکھدے ہن۔ کئی وار الیکٹرونکس انجینیئرنگ اتے کمپیوٹر انجینیئرنگ نوں اپنے حساب نال وکھرے کھیتر وی منیا گیا اے۔

### پاور

پاور انجینیئرنگ مکھ طور تے الیکٹرکل جنریشن (بجلی پیدا کرنا)، الیکٹرکل ٹرانسمشن (بجلی نوں اک تھاں توں دوجی تھاں بھیجنا)، الیکٹرکل ڈسٹریبیوشن (بجلی دی کھپتکاراں مطابق ونڈ کرنی) اتے اس نال متعلق مشیناں جویں کہ ٹرانسفارمر، الیکٹرکل جنریٹر، الیکٹرکل موٹراں، ہائی وولٹیج انجینیئرنگ اتے پاور الیکٹرونکس نال تعلق رکھدی اے۔ عالمی دے بہت سارے کھیتراں وچ سرکاراں ولوں پاور گرڈ لگائے جاندے ہن جتھوں کہ لوڑ مطابق بجلی دی پیداوار اتے ونڈ کیتی جاندی اے۔ کھپتکار گرڈ توں بجلی دی خرید کردے سن کیونکہ اپنے کولوں بجلی بناؤن لئی بہت خرچ کرنا پیندا اے۔ اس پربندھ نوں *آن-گرڈ* پاور سسٹم کیہا جاندا جس وچ کھپتکار ودھ پاور نوں گرڈ نوں دے سکدے ہن اتے لوڑیندی پاور گرڈ توں لے سکدے ہن۔ مستقبل وچ سیٹیلائیٹ توں چلن والے پاور سسٹم وی چلا ئے جانگے جس وچ کسے گھٹنا کارن ہوئی بجلی دی انہوند نوں پورا کیتا جا سکیگا۔

### کنٹرول

کنٹرول انجینیئرنگ مکھ طور تے وکھ-وکھ ڈائینیمک سسٹماں اتے اتے کنٹرولراں دے ڈزائین دی ماڈلنگ اپر مرتکز ہندی اے جہڑے کہ سسٹم نوں لوڑیندے ڈھنگ نال چلاؤندے ہن۔

کنٹرول انجینیئر کنٹرول سسٹم نوں ڈزائین کرن ویلے فیڈبیک دا استعمال کردے ہن۔ اداہرن لئی اک کار جس وچ کروز کنٹرول دی سودھا ہووے، کار دی رفتار نوں لگاتار جانچیا جاندا اے اتے سسٹم نوں واپس بھیجیا جاندا اے جہڑا کہ انجن ولوں مہیا کروائی جا رہی پاور نوں اس مطابق ودھ-گھٹ کردا اے۔ جدوں کتے وی لگاتار فیڈبیک موجود اے، کنٹرول تھیوری دا استعمال کیتا جا سکدا اے کہ اوہ سسٹم فیڈبیک دے مطابق کویں کم کرے۔

### الیکٹرونکس

الیکٹرونکس انجینیئرنگ دے وچ الیکٹرونکس سرکٹ دا ڈزائین اتے اسنوں ٹیسٹ کیتا جاندا اے اتے کئی پرزیاں نوں اوہناں دے خاص گناں دا اپنی لوڑ مطابق استعمال کیتا جاندا اے جویں کہ رزسٹینس، کپیسٹر، انڈکٹر، ڈائیوڈ اتے ٹرانزسٹر آدی۔

## حوالے

گٹھ:کمپیوٹر انجینیئرنگ
گٹھ:الیکٹرکل انجنیرنگ
گٹھ:سائنس
گٹھ:الیکٹریکل انجنیئرنگ
لالچی کتا

thumb|The dog swimming in the 1564 edition of Hieronymus Osius
**کتا اتے اس دا دا پرچھاواں** (جاں لالچی کتا) ایسپ دیاں کہانیاں  وچوں اک اے جسدا پیری انڈیکس وچ نمبر 133 اے۔ 5 ویں صدی ق م دے فلسفی ڈیموکریٹس دیاں لکھتاں وچ اس گل دا اشارہ ملدا اے کہ ایہہ کہانی کنی پرانی اتے چنگی طرحاں جانی جاندی سی۔ جو کجھ اے، اس نال مطمعن ہون دی بجائے ہور ودھیرے ہور دی مورکھدا بھری خواہش بارے اظہار کردے ہوئے، اوہ اس نوں 'ایسپ دیاں کہانیاں وچ کتے وانگ' ہونا بیان کردا اے۔

## کہانی
کہانی وچ، اک کتا اے جو چوری کیتی ہڈی، جاں ماس جاں پنیر دا ٹکڑا لئی جا رہا اے اتے اک نہر دا پل پار کردے ہیٹھاں پانی وچ خود اپنا عکس دیکھدا اے۔ اس نوں اوہ کوئی ہور کتا سمجھ لیندا اے جس دے منہ وچ اس نالوں بہتر کوئی کھان والی چیز اے۔ اوہ "دوجے" تے بھونکن لئی منہ کھولھدا اے اتے اجیہا کردے اپنے منہ وچلا ٹکڑا ڈیگ لیندا اے۔ ایہہ کہانی قرون وسطی دی تعلیمی دانش جنور کہانیاں وچ شامل ہو گئی۔ لگپگ 1200 دے آسپاس انگلینڈ وچ لکھی اتے شائع ہوئی آبیرڈین بیسٹائیری، ایہہ دعوہ کیتا گیا اے کہ 'جے کوئی کتا دریا وچ تیردا ہووے اتے اسدے منہ وچ گوشت دا ٹکڑا جاں اجیہی کوئی ہور چیز ہووے، اتے اوہ اپنی چھاں نوں ویکھدا اے، تاں اوہ اپنا منہ کھولھ لیندا اے اتے گوشت دا دوجا ٹکڑا ضبط کرن دی کاہلی وچ اوہ اپنا وی گوا لیندا اے'۔

## حوالے

گٹھ:ایسوپ دیاں کہانیاں
فلامینٹ

**فلامینٹ** عامَ پیلی روشنی والے بلباں وچ کچ دے اندر لگن والی مہین تار ہندی اے جو عامَ طور تے ٹنگسٹن دی بنی ہندی اے۔ فلامینٹ اپنی ریزیسٹنس کر کے گرم ہو جاندا اے اتے ایہہ روشنی پیدا کردی اے۔

گٹھ:روشنی
گٹھ:بجلی
کویتا چودھری

thumb|240x240px|Kavita Chaudhry (2011)
**کویتا چودھری** اک بھارتی ٹیوی اداکارہ اے، جو دوردرشن لڑی ادی وچ آئی۔پی۔ایس۔ اہلکار کلیانی سنگھ دی تصویر لئی مشہور اے۔اوہ پولیس افسر کنچن چودھری بھٹاچاریا دی چھوٹی بھین ہن۔

کویتا نے وی دو ہور ٹیلیوژن شو کیتے ہن - یوئر آنر and *آئی۔پی۔ایسّ۔ ڈائری۔*

اوہ بھارت وچ ایچ۔یو۔ایل دے سرف ڈیٹیرجینٹ وپاری مشہور چہرے سن، جنا نے 1980 دے اخیر وچ اشتہار وچ گھریلو نوکر للتا جی دے کردار نوں نبھایا۔

## حوالے

## باہری کڑیاں
* Udaan (Doordarshan) title song on YouTube
* Udaan first episode on YouTube
* Lallita ji in Surf ad on YouTube
* Kavita anchors an episode of IPS Diaries

گٹھ:ہندی ٹیلیوژن دیاں اداکاراواں
گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں
گٹھ:زندہ لوک
لمباڑی بولی

**لمباڑی**  جاں گوآر**-بوآلی** جس نوں **بنجاری** وی کہندے ہن اک بولی اے جو کدے برصغیر ہند و پاک وچ ٹپریواسی بنجارہ  لوک بولدے ہن اتے ایہہ ہند آریائی بولیاں گروپ دی بولی اے۔ اس بولی دی لکھن لئی کوئی مول سکرپٹ نہیں اے۔

اس بولی نوں ہور کی ناواں نال وی جانیا جاندا اے، جنہاں وچ لمانی*، لماڑی، لمبانی، لبھانی، لمبارا، لاوانی ، لیماڑی، لماڈالے، لبانی مکا* اتے بنجارہ دے ہور روپ،* بنجاری، بنگالا، بنجوری، بنجوری، برنجاری، اتے گوآر دے روپ، گوہار*-، ہیرکیری، گولا، گرمارتی، گورمتی، کورا، سنگالی، سگالی، سکالی، ٹانڈا۔ بنجارہ بولیبولن والے سارے بھارت وچ ہن۔ مہاراشٹر صوبے  دے جلگاؤں ضلعے دے گورکھپور ٹانڈا وچ بہت سارے لوک بڑی مٹھی بنجارہ بولی بولدے ہن۔

مقامی لہجے مہاراشٹر دی (دیوناگری وچ لکھی)، کرناٹک دی (کنڑ لپی وچ لکھی) اتے تیلنگانا دی (تیلگو لپی وچ لکھی) بنجارہ وچ ونڈیاں گئیاں ہن۔ اس دے بولن والے تیلگو، کنڑ، جاں مراٹھی وچ دوبھاشی ہن۔

## حوالے
* Boopathy, S. investigation & report in: Chockalingam, K.، *Languages of Tamil Nadu: Lambadi: An Indo-Aryan Dialect* (Census of India 1961. Tamil Nadu. Volume ix)
* Trail, Ronald L. 1970. *The Grammar of Lamani.*

گٹھ:بنجارہ لوک
گٹھ:راجستھان دی بولیاں
گٹھ:بھارت دیاں بولیاں
برقی مزاحمت تے موصلیت

**برقی مزاحمت** جاں **الیکٹریکل ریزسٹیویٹی** [جسنوں **پرترودھکتا** (resistivity) جاں **مقررہ بجلئی مزاحمت** (specific electrical resistance) وی کیہا جاندا اے۔]، کسے مادہ دا بنیادی گن ہندا اے جس نال کوئی مادہ اپنے وچوں لنگھن والے کرنٹ دا خلاف کردا اے۔ جنی کسے مادہ دی ریزیسٹینٹ گھٹ ہووے انی ہی آسانی نال کرنٹ اس مادہ وچوں لنگھ سکدا اے۔

ریزیسٹنٹ نوں عامَ طور تے یونانی لپی دے اکھر ρ (رھو) نال لکھیا جاندا اے۔ اسدی ایس۔آئی۔ اکائی اوہم-میٹر (Ω⋅m) اے۔ اداہرن دے لئی، اک مادہ دے  دے اک ٹھوس گھن دے دوہاں الٹ پاسیاں تے رابطہ بنے ہوئے ہن اتے ایہناں رابطےآں دی رکاوٹ (Resistance) 1&nbsp;Ω اے، تاں اس مادہ دی ریزیسٹنٹ 1&nbsp;Ω⋅m ہوویگی۔

**مقررہ بجلئی موصلیت** (Electrical conductivity) جاں **مقررہ موصلیت** (specific conductance) بجلئی مزاحمت توں الٹ ہندی اے اتے ایہہ کسے مادہ ولوں کرنٹ نوں لنگھاؤن دی صلاحیت نوں درساؤندی اے۔ اسنوں مکھ طور تے یونانی لپی دے اکھر σ سگما نال لکھیا جاندا اے، پر کدے-کدے &kappa; کاپا جاں γ گاما نال وی لکھیا جاندا اے۔ اسدی ایس۔آئی۔ اکائی سائیمنز /میٹر (S/m) اے۔

## تشریح

### ریزیسٹر(Resistors) جاں موصل(conductors) جہناں دا کراس-سیکشن کھیتر اکسار ہووے

بہت سارے ریزیسٹراں اتے موصلاں دا کراس-سیکشنل کھیتر اکسار ہندا اے جس نال اوہناں وچوں کرنٹ اکسار مقدار وچ ہی لنگھدا اے، اتے ایہہ ایہہ اک ہی مادہ دا بنیا ہندا اے۔ (نال لگدی تصویر ویکھو) اس حالت وچ، بجلئی مزاحمت*ρ* (یونانی: رھو) نوں اس طرحاں اس طرحاں متاثر کیتا جا سکدا اے:

:\rho = R \frac{A}{\ell}, \,\!

جتھے

:*R* بجلئی ریزیسٹنس اے، جہڑا اکو مادہ دا بنیا ہویا اے۔
:*<math>\ell</math>* اس مادہ دے ٹکڑے دی لمبائی اے۔
:*A* اس ٹکڑے دا کراسّ سیکشن علاقہ اے۔

اپروکت دتے ہوئے فارمولے توں پتہ لگدا اے کہ کسے وی مادہ دی ریزیسٹنس لمبائی ودھاؤن نال ودھدا اے، پر ایہہ کراسّ-سیکشنل کھیتر ودھاؤن نال گھٹدا اے۔ اس طرحاں اسدی ایس۔آئی۔ اکائی "اوہم-میٹر" (Ω⋅m) بن جاندی اے۔

مزاحمت جاں ریزیسٹیویٹی نوں اس طرحاں متاثر اس کرکے کیتا جاندا اے کیونکہ اس طرحاں ایہہ اک اندرونی گن (intrinsic property) بن جاندا اے، جہڑا کہ بجلئی ریزیسٹر اتے موصل توں وکھ اے۔ تامبے دیاں ساریاں تاراں دی، بنتر اتے اکار نوں چھڈّ کے وی، *ریزیسٹیویٹی * (resistivity) لگبھگ اکو جہی ہندی اے، پر اک لمبی اتے پتلی تامبے دی تار دا اخلاف، موٹی اتے چھوٹی تامبے دی تار نالوں بہت زیادہ ہندا اے۔ ہریک مادہ دی پرترودھکتا وکھ-وکھ ہندی اے، جویں کہ ربڑ دی اورودھتا تامبے دی اورودھتا توں بہت زیادہ ہندی اے۔

مقررہ بجلئی چالکتا، σ، پرترودھکتا توں الٹ ہندی اے:

:\sigma = \frac{1}{\rho}. \,\!

اسدی ایس۔آئی۔ اکائی سائیمنز متعلق میٹر (S/m) ہندی اے۔

## وکھ-وکھ مادےآں دی ریزیسٹیویٹی (Resistivity) اتے مقررہ موصلیت (conductivity)
* موصل جویں کہ دھاتاں دی چالکتا زیادہ ہندی اے اتے مزاحمت گھٹ ہندی اے۔
* اک ریزیسٹر جویں کہ کچ، دی موصلیت بہت گھٹ ہندی اے اتے مزاحمت بہت زیادہ ہندی اے۔
* اک سیمی کنڈیکٹر (semiconductor ) دی ستھر موصلکت نہ بہت زیادہ اتے نہ ہی بہت گھٹ ہندی اے پر ایہناں دی موصلیت جاں مزاحمت وکھ-وکھ حالتاں تے انحصار کردی اے، جویں کہ بجلئی کھیتر جاں روشنی دی فریکئینسی۔ اس توں علاوہ ایہناں دی موصلیت سبھ توں ودھیرے درجہ حرارت اتے نیم موصل مادہ دی بنتر تے انحصار ہندی اے۔

اس لڑی وچ 20&nbsp;C (68 F، 293 K) درجہ حرارت اپر وکھ-وکھ مادےآں دی مزاحمت ، ستھر موصلیت اتے درجاہ حرارت کوفیشینٹ درسایا گیا اے۔

## حوالے

گٹھ:بجلی
گٹھ:الیکٹریکل انجنیئرنگ
برقی مزاحمت

کسے مادہ دی **بجلئی مزاحمت** جاں **الیکٹریکل ریزیسٹیویٹی** (Electrical resistivity; या resistivity, specific electrical resistance, or volume resistivity) توں اس مادہ ولوں بجلئی کرنٹ دے بہاؤ دی مزاحمت کرن دی صلاحیت دا پتہ لگدا اے۔ گھٹ مزاحمت والے مادہ آسانی نال بجلی نوں لنگھن دندے ہن۔ اسدی ایس۔آئی۔ اکائی اوہم-میٹر [Ω m] اے۔

## تشریح

بجلئی مزاحمت *ρ* (یونانی : رھو) نوں ہیٹھ لکھے طریقیاں نال متاثر کیتا جا سکدا ہے-

:\rho={E \over J} \,\!

جتھے

:*ρ* ستھر مزاحمت اے۔(Ω-m وچ)
:*E* بجلئی کھیتر، V/m وچ
:*J* بجلئی کھیتر گھنتا، A/m² وچ۔

گٹھ:الیکٹریکل انجنیئرنگ
گٹھ:بجلی
بندیلی بولی

**بندیلی** (دیوناگری: बुन्देली or बुंदेली; Urdu: زبان بندیلی&lrm; زبان بندیلی) بندیلکھنڈ دے نواسیاں ولوں بولی جان والی بولی اے۔ ایہہ کہنا بہت اوکھا اے کہ بندیلی کنی پرانی بولی اے لیکن ٹھیٹھ بندیلی دے شبد انوٹھے ہن جو صدیاں توں اج تک استعمال وچ ہن۔ صرف سنسکرت جاں ہندی پڑھن والیاں نوں اوہناں دے مطلب سمجھنے اوکھے ہن۔ اجیہے انگنت شبد جو بندیلی دے نجی اپنے ہن، اوہناں دے مطلب صرف ہندی جانن والے نہیں دسّ سکدے پر بنگلا جاں میتھلی بولن والے سوکھ نال دسّ سکدے ہن۔

پرانے دور وچ بندیلی وچ شاسکی پتروہار، سنیہا، بیجک، راجپتر، دوستی سندھیاں دے ابھلیکھ کافی مقدار وچ ملدے ہن۔ کیہا تاں ایہہ‍ وی جاندا اے کہ اورنگزیب اتے شیواجی وی کھیتر دے ہندو راجیاں نال بندیلی وچ ہی پتر وہار کردے سن۔ ٹھیٹھ بندیلی دا شبدکوش وی ہندی توں وکھ اے اتے منیا جاندا اے کہ اوہ سنسکرت اتے مشتمل نہیں اے۔ اک-اک پل لئی وکھ-وکھ شبد ہن۔ گیتاں وچ قدرت دے ذکر دے لئی، اکلی شام لئی بندیلی وچ اکی شبد اے۔ بندیلی وچ وودھتا اے، اس وچ باندا دا اکھڑپن اے اتے نرسنہپر دی مدھرتا وی اے۔

ڈاکٹر۔ ویریندر ورما نے ہندی بولی دا اتہاس نامک گرنتھ وچ لکھیا اے کہ بندیلی بندیلکھنڈ دی اپبولی اے۔ خالص رپ وچ ایہہ جھانسی، جالون، ہمیرپور، گوالیار، اورچھا، ساگر، نرسنہپور، سونی اتے ہوشنگاباد وچ بولی جاندی اے۔
## حوالے

گٹھ:بھارت دیاں بولیاں
دیویہی بولی

**دویہی **(، *دویہی* جاں ، دویہی-باس) اک ہند آریائی بولی اے جو مالدیپ دی قومی بولی اتے اس دے لگبھگ 35 لکھ بلارے ہن۔ ایہہ لکشدیپ، بھارت دے جزیرہ منیکوئی اتے لگبھگ 10,000 لوکاں  دی ماں بولی اے جتھے اس دی ماہل اپبولی بولی جاندی اے۔ ایہہ تھانا لپی وچ لکھی جاندی اے۔

**دیوہی بولی** مالدیپ چ بولی جان آلی اک بولی اے جینوں 350000 لکھ لوک بولدے نیں۔ اہنوں بولن الے 350,000 نیں۔

دویہی بولی مہاراشٹری پراکرت وچوں نکلی اے اتے ایہہ مراٹھی، کونکنی اتے سنہالا بولیاں نال بہت میل کھاندی اے۔ دویہی بولی دے ترقی دوران کئی بولیاں نے اس اتے پایا اے جس وچوں سبھ توں اہم کردار عربی بولی دا اے۔ ایہناں توں بناں فرانسیسی، فارسی، پورتگالی، ہندوستانی، اتے انگریزی نے وی اس اتے اثر پایا اے۔

## نرکتی
"دویہی" شبد *دو*+*ویہی* توں بنیا اے جسدا مطلب اے جزیرہ اتے رہن والے۔ *باس* دا مطلب اے "بولی"، اس طرحاں *دویہی-باس* دا مطلب اے "جزیرہ اتے رہن والیاں دی بولی"۔

## اتہاس
پچھلے 800 سالاں توں لکھی جا رہی دویہی دا اتہاس حاصل ہویا اے۔ 12-13 ویں صدی وچ دویہی تامبے دیاں خاص پلیٹاں وچ لکھی جاندی سی۔ اس توں پہلاں دویہی پتھراں اتے لکھی جاندی سی اتے اجیہی سبھ توں پرانی لکھت 7ویں-8ویں صدی دی منی جاندی اے۔

16ویں صدی توں بعد دویہی بولی اک نویں لپی تھانا لپی وچ لکھی جاندی اے جو کہ آرامی اتے عربی لپیاں وانگوں سجے توں کھبے لکھی جاندی اے۔

## دھنیویونت
دویہی دیاں دھاصولاں باقی دکھنی-بھارتی بولیاں نال ملدیاں ہن۔

## حوالے

گٹھ:بھارت دیاں بولیاں
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:مالدیپ دیاں بولیاں
چھتیسگڑھی بولی

**چھتیسگڑھی** (دیوناگری: छत्तीसगढ़ी) بھارت دے صوبے چھتیسگڑھ وچ بولی جاندی اک بولی اے جسدے بلاریاں دی گنتی 1.75 کروڑ اے۔ ایہہ اک پوربی ہندی بولی اے جس اتے منڈا اتے دراوڑی بولیاں دا بہت اثر اے۔۔ اسنوں نیڑے تیڑے دے پہاڑی لوک "کھلتاہی" کہندے اے اتے اوڈیشا دے چھتیسگڑھ نال لگدے علاقیاں وچ اسنوں "لاریا" کیہا جاندا اے۔

## لپی
باقی ہندی بولیاں دی طرحاں ایہہ وی دیوناگری لپی وچ لکھی جاندی اے۔

## ہور ویکھو
* بھارت دیاں بولیاں

## حوالے

گٹھ:بھارت دیاں بولیاں
سورا بولی

**سورا بولی** آسٹرو ایشیائی بولیاں پروار وچوں اے۔ ایہہ *منڈا بولیاں* دا ہی حصہ اے جس وچ سورا نال ملدیاں-جلدیاں باقی قبائلی بولیاں وی شامل ہن۔ سورا اک ولکھن بولی اے، کیوں کہ اس تے انڈو آریائی بولی اُڑیا اتے دراوڑ بولی تیلگو دا اثر اے، سورا بولی دکھن چڑھدے ایشیا دیاں بولیاں نال ودھیرے ملدی-جلدی بولی اے جویں کہ کمبوڈیا وچ خمیر بولی نال۔ اس توں علاوہ، سورا وچ بہت گھٹ رسمی ساہت اے مگر اس وچ لوکاں دیاں کہانیاں اتے پرمپراواں دی بھرپورتا اے۔ اوہناں دے بہتے پاسواناں دا علم زبانی پرمپرا دا اے۔ منڈا پروار وچ ہور بولیاں دے مقابلے، سورا قبیلے دے اندر تیزی نال گھٹ رہی اے۔ ودھیرے بولن والے اوڈیشا اتے آندھرا پردیش وچ ملدے ہن پر کجھ چھوٹے بھائیچارے مدھ پردیش، تامل ناڈو اتے بہار وچ وی نواس کردے ہن۔
## لکھن دا ڈھنگ
سورا بولی نوں لکھن لئی وکھ-وکھ ڈھنگ ہن۔ ایہناں وچوں اک نوں سورا سومپینگ کیہا جاندا اے، ایہہ مقامی لکھتی ڈھنگ اے جسنوں سورا بولی لئی بنایا گیا سی۔ اسنوں 1936 وچ مانگیئی گومانگو ولوں ڈیولپ کیتا گیا سی۔

سورا نوں اوڈیشا دے دوویں بولیاں نوں جانن والیاں ولوں اوڑیا اکھراں وچ وی لکھیا جاندا اے۔

اس طرحاں ہی آندھرا پردیش اتے تیلنگانا وچ رہن والیاں ولوں اسنوں تیلگو لپی وچ ورتیا جاندا اے۔

جو عامَ ورتیا جان والا ڈھنگ اے، اوہ لاطینی لپی والا اے۔ عامَ طور اُتے ایہی ڈھنگ ودھیرے ورتیا جاندا اے۔
## حوالے

## باہری کڑیاں
* Austroasiatic Languages: Munda and Mon–Khmer 

گٹھ:منڈا بولیاں
گٹھ:بھارت دیاں بولیاں
تارکا بانو

**تارکا بانو** پہلی رجسٹرڈ ٹرانسجینڈر اے جس نے تاملناڈو وچ اپنی سیکنڈری سکھیا پوری کیتی اے۔ اس توں پہلاں اس نوں سکول وچ داخلہ دین توں انکار کر دتا گیا پر اس دی ماں گریس بانو نے مدراس ہائی کورٹ وچ اک کیس دائر کرکے اس لئی لڑائی لڑی۔

## جیون اتے سکھیا
2013 وچ تارکا نے محسوس کرنا شروع کیتا کہ اوہ کڑیاں وچ ودھیرے سہج محسوس کردی اے اتے منڈیاں دے سکول وچ پڑنا اس لئی اک مشکل کم سی۔ اس لئی اوہ اپنے تھوٹکڑی ضلعے توں بھجّ کے چینئی چلی گئی۔ اتھے اسنوں گریس بانو نے گود لے لیا۔ گریس نے اسنوں نویں لنگک پچھان، نواں نام اتے صنف-بدل آپریشن کرواؤن وچ وی مدد کیتی۔ اجیہا کرن مگروں تارکا نے اپنی زندگی نوں نویں سریوں جینا شروع کیتا اتے اپنی پڑھائی مکمل کیتی۔
## ہورویکھو
## حوالے

 
## باہرلےجوڑ

گٹھ:بھارتی لوک
منٹو گروسریا

**منٹو گروسریا** اک پنجابی صحافی اتے لکھاری اے، جسدی سویجیونی 'ڈاکواں دا منڈا' اتے اس اتے بنی فلم کارن چرچہ اے۔

## زندگی
منٹو ملوٹ دے نیڑے گروسر یودھا پنڈ نال متعلق اے۔ اسدا دستاویزی نام بلجندر سنگھ اے اتے منٹو گروسریا اسدا قلمی نام اے

اوہ 7 سالاں دا سی جدوں اس نے سگرٹ پینی شروع کر دتی سی۔ اس دا دادا بھارت اتے پاکستان وچالے تسکری دا دھندا کردا سی۔ اس دا پیؤ کبڈی کھڈاری ہون دے باو جود وی نشیڑی سی۔ اس ماحول وچ اوہ نشیکھوری، چوری چکاری اتے گنڈاگردی وچ وی پے گیا سی اتے جیل وی گیا۔ منٹو 16 سالاں دی سی جدوں اس نے ہیروئن لینی شروع کر دتی سی اتے جرم دی دنیا وچ پھس گیا سی۔ اک ویلے اوہ 12 فوجداری کیساں دا ساہمنا کر رہا سی، جس وچ قتل اتے ڈکیتی دی کوشش وی شامل سی۔ اس دے پیؤ نے اس نوں بے دخل کر دتا سی۔ پر اوہ اس دلدل وچوں نکلن وچ کامیاب ہو گیا تے نویں نروئی لیہ تے پرط آیا۔ اس ویلے اوہ پنجابی صحافت وچ سوہنا کم کر رہا اے۔

## لکھتاں
* *ڈاکواں دا منڈا* (سویجیونی)
* *زندگی دے عاشق*

## حوالے

گٹھ:پنجابی لکھاری
کوسلا دیوی

**کوسلا دیوی** مگدھ راج دی مہارانی سی جو بمبیسار (558–491 ق م) بادشاہ دی پہلی بیوی سی۔ اسدا جم کوسلا دی شہزادی سی اتے اوہ راجا پرسانجیت دی بھین سی۔

## جیون
کوسلا دیوی دا جم کوسلا دے راجا گھر ہویا سی۔ اوہ راجا پرسانجیت دی بھین سی جسنوں اسدے پیؤ نے کوسلا دا حکمران تعینات کیتا سی۔ اسدا ویاہ راجا بمبیسارا نال ہویا سی، اتے کاشی نوں ویاہ وچ داج وچ لیا سی۔ اوہ اس دی پرمکھ رانی بن گئی۔ بودھ پرمپرا مطابق اسدااجاتشترو دا پتر اے؛ جین پرمپرا نے اسنوں اسدے شوہر دی دوجی بیوی، چیلینا، دا پتر دسیا۔ اسدی بھانجی، شہزادی وزیرا، پسینادی دی پتری نےاجاتشترو نال ویاہ کروایا سی۔

## حوالے

گٹھ:بھارتی عورتاں
بھارت دیاں بولیاں

**بھارت دیاں بولیاں** کئی بولی پریواراں نال تعلق رکھدیاں ہن جہناں وچوں پرمکھ 73% بھارتیاں ولوں بولیاں جان والیاں ہند آریائی بولیاں اتے 24% بھارتیاں ولوں بولیاں جاندیاں دراوڑی بولیاں ہن۔ بھارت وچ بولیاں جاندیاں ہور بولیاں آسٹرو-ایشیائی، تبتو-برمی اتے کجھ چھٹیرے بولی پروار اتے علیٰحدہ بولیاں ہن۔
## اتہاس
بولی ہی اجیہا زریعہ اے، جس راہیں لوک اپنی گروہی یادداشت، تجربہ اتے علم نوں زندہ رکھدے ہن۔ بولیاں دا اتہاس 70,000 سال پرانا اے، جدونکھ بولیاں نوں لکھن دا اتہاس صرف 4000 سال پرانا۔ اس لئی بوہتیاں بولیاں لکھیاں نہیں گئیاں۔ جنہاں بولیاں دیاں لپیاں نہیں ہن، اوہناں نوں بولی دے درجے توں خارج نہیں کیتا جا سکدا۔ انگریزی دی وی اپنی کوئی لپی نہیں اے۔ اس نوں رومن لپی وچ لکھیا جاندا اے، اسے طرحاں اردو نوں عربی لپی وچ۔ بولیاں 6000 ہن، جدونکھ لپیاں صرف 300। بولی لئی صرف اک ہی شرط بہت ہے- باقی بولیاں توں اس دا وکھرا گرائمر ہونا۔ بھارت وچ 22 شیڈولڈ بولیاں ہن، 480 بولیاں گھمکڑ آدواسیاں ولوں بولیاں جاندیاں ہن۔ 80 ساحلی بولیاں ہن اتے باقی ‘ہور گروہاں’ ولوں بولیاں جان والیاں۔ ہندی سبھ توں ودھ بولی جان والی بولی اے۔ اس نوں 40 کروڑ لوک بولدے ہن۔ پنج سال پہلاں 37 کروڑ لوک ہندی بولدے سن اتے پنجاہ سال پہلاں 14 کروڑ بولدے سن۔ سال1952 توں بعد دیش وچ بھاشاوار راج بنے، مطلب ہر راج اک خاص بولی دا راج اے۔ اسیں انولسٹ وچ صرف 22 بولیاں رکھیاں ہن۔ صرف اوہناں نوں ہی سرکھیا دین تے زور دتا جاندا اے، جدونکھ ساریاں بولیاں نوں بناں بھیدبھاو سرکھیا دین دی ضرورت اے۔ اروناچل پردیش اجیہا راج اے، جتھے سبھ توں ودھیرے 66 بولیاں بولیاں جاندیاں ہن۔

## الوپ بولیاں
بھارت دیش اس طرحاں جغرافیائی اتے تہذیبی اختلاف نال بھریا اے کہ ہر چار میل بعد بولی بدل جاندی۔ بھارت وچ جنیاں بولیاں اتے بولیاں ہن، اونیاں شاید ہی دنیا وچ کسے علاقے وچ ہور ہون۔ ایہناں دی آبادی ہزاراں وچ اے اتے قریب 220 بولیاں تاں پچھلے پنج دہاکیاں وچ لوپ ہو چکیاں ہن۔ ختم ہو چکیاں ودھیرے بولیاں ونجاریاں اتے خانہ بدوش لوکاں ولوں بولیاں جاندیاں سن۔ سال 1961 دی جنگننا مطابق اس وقت بھارت وچ 1651 بولیاں بولیاں جاندیاں سن پر بعد وچ بھارت سرکار نے اس انکڑے نوں ٹھیک کر کے 1100 دسیا سی۔ پھر سال 1971 دی جنگننا دوران سرکار نے ایہہ فیصلہ کیتا کہ صرف اس بولی دا ہی ریکارڈ رکھیا جاویگا جس نوں بولن والے گھٹو-گھٹو دس ہزار ہون۔ اس پالیسی دے چلدیاں بہت ساریاں بولیاں دی گنتی ہو ہی نہیں سکی۔ نتیجے وجوں ایہہ بولیاں پوری طرحاں ختم ہندیاں گئیاں۔ سال 1971 دی جنگننا وچ صرف 108 بولیاں نوں درج کیتا گیا۔ دس ہزار توں گھٹ لوکاں ولوں بولیاں جان والیاں بولیاں نوں باقی بولیاں دے خانے وچ پا دتا گیا۔ بھارت وچ قریب 880 بولیاں بولیاں جاندیاں ہن، جنہاں وچ جنجاتی اتے قبیلہ بولیاں وی شامل ہن۔ ختم ہو گئیاں بولیاں تن جاں چار فیصد بھارتیاں بھاکریب پنج کروڑ لوکاں ولوں بولیاں جاندیاں ہن۔ 1961 دی جنگننا مطابق 1100 بولیاں ملنیاں چاہیدیاں سن پر سانوں صرف 880 بولیاں ہی ملیاں۔ مطلب قریب 220 بولیاں ختم ہو گئیاں۔
## کارن
ساحلی علاقیاں دے لوک مچھی پھڑن دی تکنیک وچ بدلاؤ آؤن نال شہراں ول چلے گئے اتے شہراں وچ جا کے اوہناں دیاں مول بولیاں چھٹّ گئیاں۔ اجہیاں 190 خانہ بدھش ذاتیاں ہن۔ جنہاں دیاں بولیاں لوپ ہوئیاں ہن۔ ہر بولی وچ اس دے ماحول نال جڑیا علم ہندا اے جدوں اک بولی چلی جاندی اے تاں اس نوں بولن والے پورے گروہ دا علم لوپ ہو جاندا اے۔ ایہہ اک بہت وڈی انسانی ہانی اے۔
## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ

گٹھ:بھارت دیاں بولیاں
شُبھی آہوجہ

**شبھی اہوجا** اک بھارتی ٹیلیوژن اتے فلم اداکارہ اے جو 2011 وچ بالیوڈّ فلم عاشقی ان وچ موجود سی۔

## شروع دا جیون
اہوجا دا جم بھارت وچ ہویا سی۔

## نجی زندگی
13 جولائی 2015 نوں آہوجا نے اپنے ساتھی اداکار  انردھ ڈیو نال ویاہ کیتا سی۔

## فلموگرافی
* *Aashiqui.in* (2011)

### ٹیلیوژن
* *Suryaputra Karn* (2015)
* *Badii Devrani* (2015)
* *Yam Hain Hum* (2015–2016)
* *Y.A.R.O Ka Tashan* (2017)
* * Diwane Anjane* (2017)

## حوالے

## باہری کڑیاں

گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں
گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں
گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں
گٹھ:ہندی ٹیلیوژن دیاں اداکاراواں
گٹھ:بھارتی اداکاراواں
گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں
گٹھ:زندہ لوک
راؤ جودھا

راو جودھا جی دا جم 28 مارچ ، 1416 ، موجب بھادوا برائی 8 سں ۔ 1472 وچ ہویا سی ۔ ایہناں دے پیؤ راو رنمل مارواڑ دے حکمران سن ۔ ایہناں نوں جودھپور شہر دے قیام لئی جانیا جاندا اے ۔ ایہناں نے ہی جودھپور دا میہرانگڑھ قلعہ بندی بنوایا سی راو برہمبھٹّ راو جودھے دی اولاد اے ۔

## اتہاس
میواڑ دا حکمرانی کم وی ایہناں دی رضا مندی سے چلدا سی ات: میواڑ دے کجھ سردار ایہناں توں اپرسن سن اتے انہونے میواڑ نریش مہانرانا کمبھا اتے اوہناں دی ماں سوبھاگء دیوی نوں راو ردمل جی دے خلاف بہکیا دتا ۔ ونسنں 1495 وچ اک سازش دے تحت ڈونگھا نند وچ سوئے راو ردمل نوں مر پایا گیا اتے راوت چڈا لاکھاوت سسودئے دے نیترتو وچ میواڑ دی فوج منڈور اتے حملہ کر مارواڑ راج اتے اختیار جماں لیا ۔ اپنے پیؤ دے ندھن دے نال ہی راو جودھا دا پیترک راج وی ہتھ سے نکل گیا ، لیکن راو جودھا نے ایہہ کدے نہیں بھلا دی دھرتی بہادراں دی ودھ ہندی اے اتے لڑائی کشتری دا پیشہ ۔

وسندھرا ویرا رِ ودھ ، ویر تیکو ہی بند ۔

رن کھیتی راجپوت رِ ، ویر نہیں بھلے بال ۔ ۔

ویر ساہسی اتے بلوان راو جودھا نے مارواڑ راج نوں پھیر فتح کرن ہیتُ لگاتار جدوجہد جری رکھیا اتے انت وچ اپنے بھراواں دے سکرئے تعاون سے منڈور ، کوسنا اتے چوکڑی اتے فتح دھوج لہراکر مارواڑ وچ پھیر راٹھور راج ونسنں 1510 قائم کر اپنے پیترک راج نوں میواڑ سے آزاد کر لیا ۔ اس فتح دے بعد راو جودھا اتے اوہناں دے بھراواں نے سوجت ، پالی ، کھیروا ، ناڈول ، نارلوئی آدی اتے حملہ کر جت لیا ۔
راو جودھا نے اپنے بھراواں اتے پتاں دے تعاون سے اپنے راج نوں منڈور ، میڈتا ، پھلودی ، پوکرن ، بھادرجن ، سوجت ، پالی ، سوانا ، سامبھر ، اجمیر ، ناگور ، ڈیڈوانا تک بہت کر اک وڈا راٹھور راج قائم کر دتا ۔

ایہناں دے ویر پتاں وچ ددوجی نے میڈتا ، بکاجی نے جانگلدیش ( بیکانیر ) اتے بداجی نے چھاپر فتح کر وکھ وکھ سوتانتر راٹھوڈ راجاں دی قیام دی ۔ منڈور نوں اسرکشت سمجھ کر جیسٹھ شکلا 11 ہفتہ ونسنں 1515 وچ راو جودھا نے جودھپور دے قلعے میہرانگڈھ دیاں نیوں دل کر جودھپور نگر بسایا ۔ راو جودھا جی نے اپنے راج دی حکمرانی سویوواقع چلان ہیتُو راج دے وکھ وکھ حصہ اپنے بھراواں اتے پتاں نوں ونڈ دتا ۔ ونسنں 1545 وچ راو جودھا جی دا ندھن ہویا ۔

## ایہناں نوں وی ویکھو
راجپوتاں دی لسٹ

## حوالے

## حوالہ
دشرتھ شرما ( 1970 ) ۔ راجپوت اتہاس اتے رہتل اتے اک وکھیان ، دلی : موتیلال بنارسی داس ۔
* سورس فار پروجینی 
* سورس فار پروجینی 
## باہری کڑیاں
* History of the Dynasty

گٹھ:میواڑ دے حکمران
گٹھ:جم 1416
گٹھ:موت 1489
گٹھ:بھارتی راجا
گٹھ:راجستھان دے لوک
گٹھ:راجپوت
گٹھ:راجستھان دا اتہاس
گٹھ:راٹھوڑ
گٹھ:بادشاہ
گٹھ:بھارت دا اتہاس
زین العابدین (بادشاہ کشمیر)

**'سلطان غیاث الدین زین العابدین** ( <   Zain – ul – Abidin ،   ) قرون وسطی کشمیر وچ 1423–1474 دور وچ راج کرن والے اک سلطان سن جنہاں دا راج جدید بھارت دے جموں اتے کشمیر راج اتے پھیلیا سی ۔ اوہ قرون وسطی کشمیر دے سبھتوں مہان حکمراناں وچوں اک گنے جاندے ہن جنہونیں سرومذہبی ادارتا اتے پربندھکی نپنتا دے نال راج کیتا ۔ ہندو اتے مسلمان کشمیری لوک عزت نال بڈ شاہ ( یعنی وڈے شاہ جاں مہان شاہ ) دے نام سے یاد کردے اے ۔ اوہناں دے انتقال دے بعد کشمیر وچ شاہ میر خاندان دا پتن ہونا شروع ہو گیا ۔ 

اوہناں دی حکمرانی دے پہلے پینتی سال اوہناں دے ہم عصر کشمیری اتیہاسکار جونراج دی دوسرا راجترنگنی وچ اتے باقی دے راجدور جونراج دے چیلا شریور دی تیسری راجترنگنی نامک اتہاس - گرنتھ وچ ورنت ہن ۔ 
## ایہناں نوں وی ویکھو
جونراج

## حوالہ

گٹھ:کشمیر دے لوک
گٹھ:بھارت دی تریخ
گٹھ:کشمیر دی تریخ
گٹھ:بھارتی راجا
گٹھ:بادشاہ
جگن ناتھ پنڈت راج

**پنڈتراج جگن ناتھ** اک تیلگو ویدکی براہمن سی۔ ایہہ اک سنسکرت ودوان، شاعر اتے سنگیتکار سی۔

## گنگا لہری
پنڈت جگنانتھ نے دشاسوملڑائی گھاٹ دیاں پوڑیاں اتے بیٹھ کے اوہ *گنگا لہری* نامی شاعری دی رچنا کیتی۔ اس وچ 53 شلوک ہن۔ کہندے ہن جدوں پنڈت جگن ناتھ نے 52ویں شلوک دی رچنا کیتی تاں گنگا دا پانی اوہناں دے گوڈیاں تک چڑھ آیا پر اوہ 53ویں شلوک دی رچنا کردے رہے اتے جیوں ہی ایہہ رچنا پوری ہوئی کہ گنگا دیاں لہراں اوہناں نوں اپنے نال بہا کے لے گئیاں۔ 

## حوالے

گٹھ:سنسکرت ساہتکار
وینتی اِدنانی

ونتی ادنانی اک بھارتی ٹیلیوژن اداکارہ اے، جو ہندی ٹیلیوژن لڑی وچ ظاہر ہوئی اے، جویں کہ بڑے اچھے لگتے اے، *دل دوستی ڈانس*، اتے*ایک تھا چندر ایک تھی سدھا۔ *حال وچ، اوہ مارچ 2016 نوں *جانے کیا ہوگا راما رے* وچ دکھائی دندی اے۔

## فلموگرافی
* *یوا*

## ٹیلیوژن
* سونی ٹی۔وی۔ بریڈ اچی لاگیتے ہین مرا رام رام کپور
* سٹار پلسّ دے ایک ہزررون مین بیہنا ہیئی وساکھا اتے بولے ​​چودیئن اُتے خاص مظاہرہ
* چینل وی دے وہارا دے دل دوستی ڈانس
* لائیپھ اوک 'ایک تھا چندر ایک تھی سدھا اتے جنے کی ہوگا رام ر ن نندینی / نندو۔ 
* سٹار پلسّ دا - ہرجگ وچ اک ایجینج (اپرشن 103) ڈولی وجوں

## حوالے

## باہری کڑیاں
* 

گٹھ:زندہ لوک
گٹھ:جم 1991
گٹھ:ہندی ٹیلیوژن دیاں اداکاراواں
گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں
سانسی بولی

**سانسی بولی**، سانسیبولی، جاں بھکھی، مرکزی ہندی گروہ دی اک اچّ خطرے وچ  انڈو-آریئن بولی اے۔ ایہہ بولی بھرانتک سانسی لوکاں ولوں بولی جاندی اے۔

ایتھنولوگ نے اسنوں اک ہندوستانی بولی (مغربی ہندی) دے طور تے دیکھیا۔ کجھ سروتاں نے اس نوں راجستھانی بولی دی اک بولی وجوں وی درسایا اے۔ گلوٹولوگ اسنوں پنجابی نال جوڑدے ہن۔

ایہہ مکھ طور اُتے بھارت وچ راجستھان، ہریانہ، پنجاب اتے دلی راجاں وچ تقریباً سٹھّ ہزار بلاریاں ولوں بولی جاندی اے۔ اک بولی وجوں، سانسی بولی کسے خاص جغرافیائی حد تک محدود نہیں اے۔ اسنے وکھ-وکھ سروتاں توں لابھ حاصل کیتا اے، کھیتری رنگاں نوں لین کر لیا اے، اتے گوانڈھی بولیاں اتے لہجےآں توں اثر قبول کیتا اے۔ اس پرکار، اسنے پنجابی، ہندی اتے مارواڑی توں بہت سارے دھنیاتمک اتے روپ سائنسی ادھار لئے ہن۔

سانسی بولی نوں اگلی پیڑھی تک اثردار ڈھنگ نال پاس نہیں کیتا جا رہا اے اتے ایہہ خطرے دی کگار اُتے اے۔ بہت سارے سانسی اپنے جغرافیائی حالت دے بنیاد تے ہندی، پنجابی جاں مارواڑی تتاں نوں اپنی بولی وچ ملا دینگے۔

## حوالے

## ایہہ وی دیکھو
* ہندی بولیاں
* کھڑی بولی

گٹھ:ہندی بولیاں
گٹھ:راجستھان دی بولیاں
گٹھ:پاکستان دیاں بولیاں
گٹھ:ہندوستانی بولی
گٹھ:اردو دیاں بولیاں
آشوا گھوش

**اشوگھوش**، بدھ مت عظیم شاعر اتے فلسفی سی۔ بدھچرتں اس دی مشہور رچنا اے۔ اوہ کشاننریش کنشک دا ہم عصر سی اتے اس دا سماں عیسوی پہلی صدی دا انت اتے دوسری دا شروع اے۔ کنشک-دور دے کئی شلالیکھاں(کتبےآں)  وچ اس دا ناں ملدا اے۔ اوہ بودھی نظریات نوں فلسفی بولی وچ پرچارن والا بودھی ودوان اے اتے اس نے بدھ دھرم دے اپدیساں نوں پھیلاؤن لئی ہی شعری رچنا کیتی۔

اشوگھوش نوں پہلا سنسکرت ناٹک کار کیہا جاندا اے، اتے کالیداس توں پہلاں دا سبھ توں مہان بھارتی شاعر منیا جاندا اے۔

## حوالے

گٹھ:سنسکرت ناٹک کار
گٹھ:سنسکرت ساہتکار
گٹھ:سنسکرت
کوٹ راݨی

**کوٹ راݨی ** قرون وسطی وچ کشمیر وچ کشمیر دی ہندو حکمران سی، جسنے 1339 تک راج کیتا سی۔

## جیون اتے راج
کوٹا رانی کشمیر دے راجا سہادیو دے کمانڈر-ان-چیف رام چندر دی پتری سی۔ رامچندرا نے اک پربندھک رنچن، اک لداخی، نوں تعینات کیتا سی۔ رنچن ابھلاشی بن گیا۔ اسنے قلعے وچ وپاریاں دی آڑ وچ اک طاقت بھیجی، جنہاں نے رام چندر دے آدمیاں نوں حیران کر دتا۔ رام چندر ماریا گیا سی اتے اس دے پروار نوں قیدی کر لیا گیا سی۔

## وراثت
اوہ بہت بدھی مان اتے اک مہان مفکر سی۔ اسنے سرینگر شہر نوں لگاتار آؤن والے ہڑاں توں ندیاں دا اساری کرکے بچایا سی جسدا ناں اساری دے کے اتے "کٹّ کول" رکھیا گیا۔ اس نہر نوں شہر دی شروعات وچ جہلم دریا توں پانی ملدا اے اتے پھر شہر دیاں حداں توں باہر جیہلم دریا دے نال پھر مل جاندا اے۔

## سبھیاچار وچ مشہوری
راکیش قول دا تریخی ناول *د لاسٹ کئین آف کشمیر*کوٹ* *رانی دی زندگی اتےکہانی اُتے مشتمل اے۔

## ایہہ وی دیکھو
* راجترنگنی
* سیدشاہی خاندان
* شاہ میر خاندان
* رنچن

## حوالے

## کتاب لسٹ
* 

گٹھ:بھارتی عورتاں
گٹھ:بھارتی حکمران عورتاں
کلہݨ

**کلہݨ ** (12ویں صدی) اک کشمیری اتہاسکار سی۔ ایہہ راجترنگنی دا لکھاری اے، جس وچ کشمیر دے اتہاس دا ذکر اے۔ اسنے ایہہ رچنا 1148 تے 1149 دے وچکار سنسکرت بولی وچ لکھی۔
## زندگی
کلہݨ کشمیر دے مہاراج ہرشدیو (1068–1101) دے وزیر اعظم چمپک دا پتر سی۔
## حوالے

گٹھ:بھارتی اتہاسکار
گٹھ:کشمیری لوک
گٹھ:کشمیری شخصیتاں
رابھا بولی

**رابھا** بھارت دی اک سینو-تبتی بولی اے۔ دو ذیلی بولیاں، میٹوری اتے رونگدانی  سمجھن وچ مسئلہ پیدا کرن لئی کافی مختلف  ہن۔ یو۔وی۔ جوس دے مطابق ، تن ذی لیبولی ہن، جویں کہ روگڈانی جاں رونڈیانیا، میٹوری جاں میٹوریا اتے سونگا جاں کوچا (پنہ ix)। جوس نے لکھیا کہ "برہماپتر دے شمالی کنارے تے بولی جاں والی کوچی بولی بہت مختلف اے اتے اک رونگڈانی جاں میٹوری بلاریاں نوں سمجھ نہیں آؤندا"۔ جوس نے ایہہ وی لکھیا اے کہ "آسام دے گولپوڑا ضلعے وچ رونگدانی اتے میٹوری وچکار دوبھاشی دیاں بھنتاواں ہن، جو کہ دوویں برہماپتر دے دکھنی کنڈھے تے بولی جاندی اے اتے میگھالیا دیاں شمالی ڈھلاناں نال متعلق ہن، نیونتم ہن۔" جوس نے ذیلی بولیاں دے نال ذیلی لسانی تشریح نوں ختم کر رونگدانی-مائٹوریی دی بولی دے بھاشائی ہولی ہولی ودھ چنھت ہو جاندے ہن، جویں کہ اک ہور اگے ول جاندی اے۔"

2007 وچ، یو۔وی۔ یوسف نے رابھا دے گرائمر نوں بریل نال مکمل ہمالیا کھیتر دی اپنی لڑی دیاں بولیاں وچ شائع کیتا۔

## جغرافیائی ونڈ
ایتھنولوگ دے مطابق، رابھا بھارت دے ہیٹھلے کھیتراں وچ بولی جاندی اے:

* ضلع داررنگ، ضلع گولپارا، اتے ضلع کمرئپ، مغربی آسام
* ناگالینڈ
* ضلع جلپیگری اتے ضلع علیپوردوار، مغربی بنگال
* تپھانگنی سبڈویزن، ضلع کوچ بہار
* ضلع چڑھدا گارو پہاڑ اتے ضلع لہندا گارو پہاڑ، میگھالیا

## ایہہ وی دیکھو
* رابھا لوک
* رابھا ہاسنگ آٹونومس کونسل
* رابھا بیپٹسٹ چرچ یونین

## حوالے

گٹھ:آسام دیاں بولیاں
گٹھ:بھارت دیاں بولیاں
شگن اجمانی

**شگن اجمانی**، جسنوں شگن اجمانی کیہا جاندا اے، اک بھارتی ٹیلیوژن اداکارہ اتے ماڈل اے۔ اسنے سہارا اک دے شو زارا (ٹی وی سیریز) وچ اپنی ٹیلیوژن اداکاری دی شروعات کیتی، جتھے اسنے شرین دا کردار نبھایا۔ اوہ سبھ توں ودھیا شبنم کھیڈن لئی جانی جاندی اے، جےَ رام راج (ٹی۔وی۔ سیریز) جہے ہٹ لڑی دی منفی رول اے جو کہ اوہناں دا نوینتم ادم اے۔ ناگن 2 وچ تانیا دے طور تے وی کم کر رہی اے۔

## ٹیلیوژن

## حوالے

گٹھ:ہندی ٹیلیوژن دیاں اداکاراواں
گٹھ:زندہ لوک
چانݨ گوبندپوری

**چانݨ گوبندپوری** (5 فروری 1924 -&shy; 29 جنوری 2006) پنجابی غزل دے بانیاں وچوں اک سی۔ اوہ غزل دی تکنیک دا ماہر اتے ہنڈھیا ہویا غزل گو اتے گیت کار سی۔ گوبندپsری، جوش ملسیانی دا شاگرد سی۔ اوہ ہندی وچ وی لکھدا سی۔

## لکھتاں
* *ساڈا لوک ورثہ* (2011)
* *پنجابی لوک شعری دے میل پتھر*
* *پنجابی غزل*
* *غزل تے عروض* (1994)
* *غزل دیپ* (نیشنل بکّ شاپ، دلی، 1989)
* *گلزار چانن* (1955)
* مٹھیاں پیڑاں (1958)
* *گیت منظری* (ہندی گیت، 1978)
* *غزل اک مطالعہ* (1980)
* *غزل دی مہک* (2002)

## حوالے

گٹھ:پنجابی غزل گو
گٹھ:پنجابی گیت کار
گٹھ:پنجابی شاعر
سُنام

**سُنام** پنجاب دے ضلع سنگرور وچ اک شہر اتے میونسپل کونسل اے ۔

## شہید اودھم سنگھ
سنام شہید اودھم سنگھ دا جنمستھان اے اتے اس شہر دا نام سنام اودھم سنگھ والا اے۔ ایہہ شہر ضلع سنگرور شہر تو 12 کلومیٹر دی دوری اُتے اے۔
## قلعہ
شہر سنام دا قلعہ تریخی اہمیت دی جانکاری دا سروت اے۔ ایہہ قلعہ بارہویں صدی دے نیڑے-تیڑے بنیا سی جدوں مغل حکمران بلبن دی حکومت سی۔ سمیں- ویلے قابض راے حکمراناں دا قبضہ اس قلعے تے رہا۔ بندہ سنگھ بہادر نے جدوں اپنا راج قائم کیتا تاں ایہہ قلعہ اس دے قبضے وچ وی رہا تے مہاراجہ رنجیت سنگھ دی موت توں بعد مہارانی جند کور نے وی کجھ سماں اس قلعے وچ بتایا سی۔ بابا اعلیٰ سنگھ نے جدوں پٹیالہ ریاست قائم کیتی سی ادوں سنام نوں ریاست وچ شامل کر لیا گیا سی تے اتھے ایہہ قلعہ بنوایا سی۔ مہاراجہ راجندر سنگھ نے اس قلعے دی باراندری بنوائی سی۔ اس قلعے نوں کچہری قلعہ وی کیہا جاندا اے۔

## سمادھ بابا بھائی مول چند صاحب
ایہہ سنام دی اوہ جگاہ اے جس تے وکھ-وکھ دھرماں دے لوک متھا ٹیکن آؤندے نے ہن ۔
## ہندو سبھا ہائی سکول
ایہہ سنام دے تن سبھ توں پرانے پبلک سکولاں وچوں اک اے۔ ایہہ سکول 19 فروری 1948 وچ شروع کیتا گیا۔ ایہہ اک اردھ-سرکاری سکول اے۔ بعد وچ لڑکیاں لئی ہندو سبھا کالج وی شروع کیتا گیا۔
## سیتاسر
ایہہ اک 80 بگھیاں وچ پھیلیا پرانے سروور اے۔ منیا جاندا اے کہ سیتا ماں نے، جدوں اوہناں نوں گھروں باہر کڈھ دتا گیا سی، اتھے اپنا سر دھویا سی۔ ہن وی آلے-دوآلے دے پنڈ دیاں بیواہ عورتاں اتھے اپنا سر دھون آؤندیاں ہن۔ ایہہ وی کیہا جاندا اے کہ اک کمبھ دا میلہ سنام دے سیتاسر وچ وی ہویا۔ ہن اس سروور دی سمت اوہنیں چنگی نہی اے۔ اسدے اپر ہور بہت مندر بنا دتے گئے ہن۔ ہن ایہہ سروور سکا اے۔ ایہہ وی کیہا جاندا اے کہ اس سروور دا پانی سرسوتی ندی وچوں لیا گیا سی۔

## گردوارے
سنام وکھے بہت گردوارے ہن۔ اتھے دا سبھ توں مکھ گرودوارہ گرودوارہ پہلی پاتشاہی اے جو کہ وڈا گرودوارہ دے ناں توں و جانیا جاندا اے۔
## مسلم برادری

وبھاجن توں پہلاں سنام دی زیادہتر آبادی مسلماناں دی سی۔ جے سنام وچ اک پیر ہور ہندا تاں اتھے دے پیراں دی گنتی کل 100 ہندی۔

## حوالے

گٹھ:چڑھدے پنجاب دے شہر
پوَن ہرچندپوری

**پوَن ہرچندپوری** اک پنجابی گیت کار، شاعر اتے لکھاری اے۔ اوہ پنجابی لکھاری سبھا (سیکھوں) دا جنرل سیکٹری اتیٹٹدپھدھٹھن ساہت سبھا دھوری دا پردھان اے۔ اس دی کتاب *پنچھیاں دی پنچائت* شعری کہانی نوں بولی ڈیپارٹمنٹ پنجاب ولوں سال 2013 لئی سری گرو ہرکرشن انعام مل چکیا اے۔

## کتاباں
* **زندگی دا اصلی سپرمین دارا سنگھ**
* *پنچھیاں دی پنچائت*
* *عنبری چھوہاں*
* *بچیو سنو سناواں باتاں*
* *مٹھے مٹھے گیت*
* *نکے نکے بال*
* *تاریاں بھریا اسمان*

## حوالے

گٹھ:شاعر
گٹھ:پنجابی شاعر
گٹھ:پنجابی لکھاری
گٹھ:زندہ لوک
بھائی کی پشور

**بھائی کی پشور** ضلع سنگرور دے شہر سنام توں ویہہ کلومیٹر دی دوری تے وسیا مشہور تریخی پنڈ اے۔ ایہہ پنڈ دے گواڈھی پنڈ سنگتیوالا، چھاہڑ، کوہریاں، گھوڑینب، ننگلا اتے سیکھوواس ہن۔

## مذہبی ستھان
پنڈ وچ گرودوارہ پاتشاہی پنجویں، سمادھ بابا بھائی مول چند جی، سمادھ بابا چند سنگھ جی، سمادھ بابا سدھسر، سمادھ بابا بلرام گر جی، شو مندر، رویداس مندر، برکت کٹی، والمیک مندر اتے گگاماڑی وغیرہ  سبھ دھرماں دے مذہبی ستھان ہن۔
## سہولتاں
پنڈ وچ پرائمری سکول، ہائی سکول، ڈاک گھر، کھیڈ سٹیڈیم، بہو-منتوی کھیتی باڑی سہکاری سبھا، کمیونٹی سینٹر اتے ڈسپینسری آدی ہن۔پنڈ وچ شہید اودھم سنگھ سپورٹس اینڈ ویلفیئر کلبّ ہن۔

## اعزاز یوگ ویاکتی

پنڈ دے بھائی رام سنگھ جوشی پٹیالہ راج-دربار وچ مہاراجہ کرم سنگھ دے دیوان-اے-کھاسان، رام سنگھ جوشی نے 1875ای۔ وچ ریزیڈینسی کالج کلکتہ توں گریجوئیشن کرکے پٹیالہ سٹیٹ دا پہلا گریجو ایٹ، جسٹس مہیندر سنگھ جوشی، پریتئندر سنگھ جوشی مشہور ڈاکٹر، ماہر سرجن ڈاکٹر۔ سکھوندر سنگھ جوشی، ہرنیک سنگھ جوشی سکھیا ڈیپارٹمنٹ دے جوائنٹ سیکٹری (کھیڈاں)، بلوندر سنگھ جوشی پنجاب سکول سکھیا بورڈ وچ موضوع ماہر، ڈاکٹر۔ جیت سنگھ جوشی، پرو۔ ستویر سنگھ، ہروندر سنگھ جوشی پنجابی پروفیسر، گھنشام جوشی ٹریڈ یونیناں، بابا کرم چند جوشی اتے بابا رام چند جوشی مالوے دے مشہور کویشر، امر سنگھ بھنگو اولمپک واسی ہن۔

## حوالے

گٹھ:سنگرور ضلعے دے پنڈ
گٹھ:پنجاب دے پنڈ
شمتا انچن

**شمتا انچن** اک ماڈل اتے بھارتی ٹیلیوژن اداکارہ اے۔ اوہ منگلور، کرناٹک توں اے۔ اوہ پینٹالون فیمنا مس انڈیا ساؤتھ 2012 پیسینٹ دی جیتو اے۔ اوہ پینٹالون فیمنا مس انڈیا 2012 دے فائینل وچ شامل سی۔ شمتا انچن نے فلم پروڈیؤسر آشوتوش گوآاریکر ولوں تیار ایوریسٹ (بھارتی ٹیوی لڑی) نال ٹیلیوژن نال کریئر شروع کیتا۔ اسنے انجلی سنگھ راوت دی کردار نبھایا، روحن گونگورا اتے ساحل سلتھیا دے نال اس شو وچ مکھ لیڈ ایہہ سٹار سٹار پلسّ چینل اتے براڈکاسٹ کیتا گیا۔ شمتا نے آگامی ہالیوڈّ فلم دلبٹّ وچ اک وسترت کردار نبھایا اے۔ اوہ سیریل بن کچل کیے دی ہیروئن اے، جو حال ویلے 6 وجے زی ٹیوی اتےبراڈکاسٹ ہندا اے۔ اسنے مشہور برانڈاں لئی کئی اشتہار دتے ہن اتے کئی فیشن ڈزائینراں لئی ماڈلنگ اتے پرنٹ مہماں کیتیاں ہن۔ اوہ سٹار پلسّ ولوں شروع کیتی اک پہل چالک پلّ دا حصہ وی سی۔ شمتا 2017 وچ آؤن والی فلم دی فیلڈ نال بالیوڈّ وچ شروعات کر رہی اے۔

## ٹیلیوژن
* 2014–2015 ایوریسٹ (بھارتی ٹی وی لڑی) انجلی سنگھ راوت
* 2017 بن کچھ کاے دے روپ وچ مائرہ کوہلی

## حوالے

## باہری کڑیاں
* Shamata Anchan Biography, Wiki, AGE, DOB, Photos, ProfileInfo
* Shamata Anchan Biography- Anjali in Indian TV Show 'Everest' 
* Shamata Anchan on Tellychakkar
* 

گٹھ:جم 1989
گٹھ:ہندی سنیما وچ اداکاراواں
گٹھ:ہندی ٹیلیوژن دیاں اداکاراواں
گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں
گٹھ:زندہ لوک
گٹھ:۱۹۸۹ دے جم
پاؤلونیا

**پاؤلونیا** پاؤلونیاسیائے پروار دے پھلدار پودیاں دیاں 6 توں 17 سپیسیاں (ٹیکسانومک اتھارٹی تے انحصار اے) دا اک گروہ اے، جو کہ Scrophulariaceae پروار نال متعلق اے اتے کئی وار اس وچ شامل کیتا ہندا اے۔  اوہ زیادہ تر چین وچ، شمالی لاؤس اتے ویتنام دے دکھن وچ ملدے ہن اتے لمے ویلے توں مشرقی ایشیا وچ، خاص کرکے جاپان اتے کوریا وچ ایہناں دی کھیتی ہندی آ رہی اے۔  ایہہ 12-15 میٹر (39-49 فٹ) قد والے پتجھڑی رکھ ہن۔اسدے پتے وڈے، دل دی شکل دے 15-40 سینٹیمیٹر دے ہندے ہن، جو کہ تنے تے مخالف جوڑیاں وچ چنے ہندے ہن۔ اسدے پھلّ بسنت وچ 10-30 سینٹیمیٹر لمبی پینکس تے آؤندے ہن جس نال اک نلکی نما جامنی کورولا ہندا اے جو اک فوکسگلو پھلّ ورگا ہندا اے۔ پھل اک سکا کیپسول ہندا اے، جس وچ ہزاراں نکے نکے بیج ہندے ہن۔
left|thumb|''Paulownia fortunei'' flowers and bark
اس گن، مول روپ وچ پاولونیا مگر ہن عامَ طور اُتے پاؤلونیا، دا نام انا پاؤلونا، نیدرلینڈز دی رانی (1795–1865)، روس دے زار پال پہلے دی دھی دے اعزاز کیتا گیا سی۔ اسے کارن کرکے اس نوں "شہزادی درخت" وی کیہا جاندا اے۔

## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ

گٹھ:درخت
گٹھ:رکھ
بھاگمتی

**بھاگمتی** نوں محمد قلی قطب شاہ دی رہسمئی رانی منیا جاندا اے اتے کئی اتہاسکاراں ولوں اس نوں صرف اک متھ منیا جاندا اے۔قطب شاہ پرانے قطب شاہی شاہی خاندان دا پنجواں سلطان سی جسنے 16 ویں صدی وچ دکھنی بھارت دے گولکنڈا کھیتر اتے حکمرانی کیتی سی۔ بھاویں کہ شہر دے پرانے ناں بھجنگر جاں بھاگیانگر دے طور اُتے وکھو وکھرے روپ وچ دکھائی گئے ہن، ایہہ بھاگمتی نال متعلق ہن جاں نہیں، ایہہ وی اختلافی اے۔

## مڈھلا جیون
بھاگمتی دا جم اک ہندو پروار وچ چیچلم (یاکتپرا دے آس پاس) وکھے ہویا۔

## موت
بھاگمتی دی موت 1611 ء وچ ہوئی۔اس دے آخری بتّ تے کوئی مقبرہ نہیں بنایا گیا سی۔

## حوالے

## ایہہ وی پڑھو
*   Scholars opinion, Times of India
* Scholars opinion, The Hindu

## باہری کڑیاں
* Mohammad Quli Qutb Shah, Volume 216, By Masud Hussain Khan, Publisher: Sāhitya Akademi
*The Legend of Bhagmati, Queen of Muhammad Quli Qutub Shah

گٹھ:16ویں صدی دیاں بھارتی عورتاں
گٹھ:بھارتی عورتاں
محمد قلی قطب شاہ

**محمد قلی قطب شاہ** (1580–1612 CE) () قطب شاہی سلطنت دے پنجویں سلطان سن۔ اوہناں دا راجگڑھ گولکنڈا سی۔ اوہناں نے فارسی، تیلگو اتے اردو وچ شاعری کیتی۔

گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:بادشاہ