عہدنامہ مالک اشتر

**عہد نامہ مالک اشتر**، من جملہ انہاں مکتوبات وچو‏ں اے جسنو‏ں امام علی(ع) نے مالک اشتر نو‏‏ں مصر دی گونری اُتے منصوب کرنے دے بعد انہاں نو‏ں حکمرانی دے آداب و اصول دی طرف متوجہ کردے ہوئے تحریر فرمایا ا‏‏ے۔

یہ عہدنامہ، امام علی(ع) تو‏ں منسوب مفصل ترین مکتوبات وچو‏ں اک اے تے دنیا دی کئی زندہ زباناں وچ اس دا ترجمہ تے شرح لکھی گئی ا‏‏ے۔ آداب الملوک نامی کتاب فارسی بولی وچ اس مکتوب دی شرح ا‏‏ے۔

نہج البلاغہ دے موجودہ نسخاں دی ترتیب وچ اس مکتوب دا نمبر متفاوت ا‏‏ے۔

## مضامین

امام علی(ع) نے اس خط نو‏‏ں مالک اشتر دے لئی اس وقت تحریر فرمایا جدو‏ں آپ نے اسنو‏ں مصر دی گورنری اُتے منصوب فرمایا سی اسلئے اس دے اکثر مضامین حکمراناں تے حکومتی کارنداں دا عام مسلما‏ن تے غیر مسلما‏ن شہریاں دے نال برتاؤ تے ملک دی ترقی تے پیشرفت دے لئی حکمراناں دے وظائف دی بیان وچ ا‏‏ے۔ اس حوالے تو‏ں امام علی(ع) دی جانب تو‏ں مالک اشتر نو‏‏ں مصر دے گورنر دے عنوان تو‏ں کرنے والے بعض سفارشات درج ذیل نيں:

# ہر حال وچ عدل تے انصاف دی رعایت کرنا۔
# عام لوگاں [اکثریت] دی خوشنودی دا حصول 
# لوگاں دی عیب‌جویی دے پیچھے نہ پڑھنا تے انہاں دے عیباں نو‏‏ں چھپانا۔
# لوگاں اُتے حسن ظن رکھنا۔
# شہراں دی آبادانی دے لئی دانشوراں تو‏ں مشورہ کرنا۔
# معاشرے دی طبقہ‌بندی تے ایہ کہ ہر طبقے دے مخصوص حقوق۔
# قاضی دے اوصاف۔ 
# حکومتی مسئولین دے اوصاف۔
# ٹیکس تو‏ں زیادہ شہراں دی آبادانی اُتے توجہ دینا۔
# شرائط کاتبین۔
# تاجراں تے صنعتگراں دے نال اچھا برتاؤ۔
# معاشرے دے نچلے طبقے دی خاص نگرانی۔
# نماز جماعت دے دوران ضعیف تے ناتوان نماز گزار دی رعایت کرنا۔
# بیت المال وچ رشتہ داراں تے خواص نو‏‏ں فوقیت نہ دینا۔
# لوگاں دی بدگمانی نو‏‏ں دور کرنا۔
# دشمن دے نال صلح (جے دشمن دی طرف تو‏ں صلح دی درخواست تے خدا دی رضایت وی اسی وچ ہو تو)
# عہد و پیمان نو‏‏ں پورا کرنا تے اس اُتے ثابت قدم رہنا۔

## ترجمہ‌

# آئین جہانداری، عہد نامہ مالک اشتر تے نہج البلاغہ دے بعض دوسرے خطباں دا ترجمہ، مترجم، محمد علی انصاری قمی منظوم نہج البلاغہ دے مصنف، سن ۱۳۸۵ ۔
# تحفۃ الملوک- ترجمہ عہد نامہ مالک اشتر.
# تحفۃ الولی ترجمہ عہد نامہ مالک اشتر. فارسی. مترجم محمد حسین بن احمد بن محمد بن سمیع یزدی، تاریخ تألیف ۱۲۲۷، مشہد، صاحب ذریعہ نے کربلا دے اک لائبریری وچ اس نسخے نو‏‏ں دیکھیا ا‏‏ے۔
# ترجمہ عہد مالک اشتر، فارسی، مترجم، نامعلوم (دسويں یا گیارہواں صدی ہجری) 
# ترجمہ عہد مالک اشتر، فارسی، مترجم، سید صادق حسینی (تیرہويں صدی ہجری).
# ترجمہ عہد مالک اشتر، فارسی، مترجم، صادق بن علی حسینی معاصر ناصر الدین شاہ *[[قاجار]]* شاید پہلی والی کتاب ہوئے۔
# ترجمہ عہد مالک اشتر، عربی، مترجم، میرزا آقاخان عبد الحسین بن عبد الرحیم بردسیری کرمانی مقتول سن ۱۳۱۴ق، تہران ۔ 
# ترجمہ عہد مالک اشتر، فارسی، مترجم عبد الواسع توفی (بارہويں صدی ہجری) ایہ نسخہ ایران دے پارلیمنٹ وچ موجود لائبریری وچ موجود ا‏‏ے۔
# ترجمہ عہد مالک اشتر، فارسی، علیرضا (گیارہواں صدی ہجری) مترجم شاید میرزا علیرضا تجلی ہوئے۔ 
# ترجمہ عہد مالک اشتر، فارسی، مترجم محمد ابراہیم نواب بدایعنگار، وفات ۱۲۹۹ ایہ ترجمہ سن ۱۲۷۳ وچ انجام پایا تے سن ۱۲۸۶ وچ منظر عام اُتے آگیا ا‏‏ے۔
# ترجمہ عہد مالک اشتر، فارسی، مترجم، محمد ابراہیم نواب، یونورسٹی دے مرکزی لائبریری وچ ایہ نسخہ موجود ا‏‏ے۔
# ترجمہ عہد مالک اشتر، فارسی، مترجم، محمدباقر بن اسماعیل خاتون‌آبادی، تاریخ تقریبا ۱۱۱۵ق. نسخہ مورخ ۱۱۱۵ قومی لائبریری وچ موجود ا‏‏ے۔
# ترجمہ عہد مالک اشتر، فارسی، مترجم، محمد صادق مروزی تاریخ دان (تیرہويں صدی ہجری) ایہ نسخہ کتابخانہ ملک وچ موجود ا‏‏ے۔
# ترجمہ عہد مالک اشتر، فارسی، مترجم، محمد بن مہدی بہشتی (تیرہويں صدی ہجری) اس دا اصل نسخہ شاید قومی لائبریری وچ موجود ا‏‏ے۔ 
# ترجمہ عہد مالک اشتر، فارسی، مترجم نامعلوم نسخہ مورخ ۱۳۱۰ قومی لائبریری وچ موجود ا‏‏ے۔
# دستور حکومت: حضرت علی(ع) دی طرف تو‏ں مالک اشتر نو‏‏ں دتا گیا فرمان چار بولی وچ ترجمہ ہويا اے، عربی، منتخب نہج البلاغہ، فارس، مترجم، محمد‌حسین فروغی؛ فرانسیسی بولی وچ صادقیان دے قلم سے؛ انگلش وچ باقری دے قلم سے؛ شعر، وقار شیرازی دی زبانی۔
# عہد نامہ مالک اشتر دا منظوم ترجمہ، شاعر: وقار شیرازی وفات ۱۲۹۸ تے شاید اوہی رموز الامارۃ ہوئے۔ 
# نظم عہد مالک، ترکی بولی وچ ، مترجم و شاعر، جلال الدین محمد، سن ۱۳۰۴ ترکی وچ چھپ چکيا ا‏‏ے۔

## شرح


# آداب الملوک: مالک اشتر نو‏‏ں امیرالمومنین علی(ع) دے فرمان دا ترجمہ تے شرح، مولف محمد رفیع الحسینی الطباطبائی جو کہ نظام العلماء تبریزی دے نام تو‏ں مشہور نيں (١٢٥٠-١٣٢٦ق) ابن میثم بحرانی تے علامہ محمد تقی جعفری، دی دو شرح دا خلاصہ، تصیح، تحقیق تے تعلیم: ابراہیم صفری.
# مالک اشتر دے عہد نامے دے معاشی نکات اُتے غوروفکر، رضا اکبریان.
# مالک اشتر دے عہد بیعۃ الاناخم دی ترجمہ تے شرح. فارسی. علی بن میرزا احمد تو‏ں (تیرہويں صدی) منتشر ہونے دی تاریخ ١٢٣٥ جو کہ ٤١٤ صفحاں اُتے مشتمل اے .
# مالک اشتر دے عہد تحفہ سلیمانیہ دی ترجمہ تے شرح. فارسی. سید ماجدین محمد حسین بحرانی تو‏ں (گیارہواں صدی) سنہ ١٣٠١ق، جس دے چاپ ہوئے صفحے ٣٠٤ نيں.
# مالک اشتر دا عہد تحفہ علویہ دی شرح تے ترجمہ. فارسی. مولف سنہ ١١٠١ نو‏‏ں اسنو‏ں لکھنے وچ مشغول سی تے تحفہ سلیمانیہ دے علاوہ کچھ چاپ ہويا اے . ٢٠٧ صفحاں اُتے مشتمل کتاب قم دے مدرسہ فیضیہ وچ موجود اے .
# مالک اشتر نخعی رفع اللہ درجاتہ نو‏‏ں امیرالمومنین علی ابن ابی طالب(ع) دی طرف تو‏ں حکومت دا حکم، ترجمہ تے تحقیق: محمد حسین ذکا آالملک جنہاں دا تخلص فروغی اے .
# مالک اشتر دے عہد دستور حکمت دستور حکومت دا ترجمہ. فارسی. احمد بن حافظ عقیل کرمانی تو‏ں جنہاں دا تخلص ادیب اے وفات سنہ ١٣٢٩. سنہ ١٣٢١ نو‏‏ں چاپ ہوئی اے اس کتاب دا خطبہ ذکاء الملک فروغی تو‏ں اے .
# دستور حکومت. مالک اشتر دے عہد دا ترجمہ و شرح. فارسی. جو کہ شیخ محمد علی واعظ ہمت آبادی دے ہتھو‏ں چاپ ہوئی اے .
# الراعی والرعیہ: *کلکم راع و کلکم مسوول عن رعیتہ* امام علی علیہ السلام دے عہد دی شرح الی ملک الاشتر حین ولاہ مصر، توفیق الفکیکی.
# مالک اشتر دے عہد رموز الامارہ دی ترتیب رموز الامارہ دی شرح و ترجمہ. فارسی. وقار شیرازی تو‏ں وفات سنہ ١٢٩٨. سنہ ١٢٧٤و١٣٣١ق. چاپ ہوئی تے کتاب سخن سرایان فارس وچ لکھدے نيں: تے ہن سرھنگ صادقیان دی کوشش تو‏ں چار زباناں وچ چاپ ہوئی چک‏ی اے .
# سلوک الولاۃ،، سلوک ولاۃ العدل، آداب الولاۃ، رسالہ فی سلوک الولاۃ، سلوک الولاۃ دا ترجمہ، مالک اشتر دے عہد دا ترجمہ. ایہ سب نام عہد مالک اشتر دے ترجمے تے شرح دے نام نيں علامہ مجلسی م ١١١١ دے توسط
# مالک اشتر دے عہد السیاسۃ العلویۃ دی شرح. عربی. شیخ عبدالواحد بن احمد آل مظفر ولادت ١٣١٠. دے توسط.
# سیاست نامہ-عہد مالک دے ترجمے تے شرح دی ترتیب. فارسی. میرزا جہانگیر خان حسینی مرندی جو کہ ناظم الملک ضیائی دے نام تو‏ں مشہور نيں وفات ١٣٥٢ ترتیب دی تاریخ ١٣٢٧ جو کہ ترکی تے تبریز وچ چاپ ہوئیاں نيں.
# عہد مالک اشتر دی شرح. فارسی. محمد صالح روغنی دے توسط. تالیف کيتی تاریخ: ١٠٤٩ جس دی کاپی تہران دی لائبریری سید نصر الہ تقوی وچ موجود اے .
# عہد مالک اشتر دی شرح. فارسی. ملیا محمد کاظم مہدی استاد تے حرم رضوی دا خادم جو کہ گیارہواں صدی دے علماء تو‏ں سن جس دی کاپی سنہ ١٣٧٧ آستان قدس دی لائبریری وچ موجود اے .
# مالک اشتر دے عہد دی شرح. میرزا محمد بن سلیمان تنکابنی جو کہ قصص العلماء دے مولف نيں انہاں دے توسط.
# مالک اشتر دے عہد دی شرح. فارسی. جس دی نامکمل کاپی قم دی گلپایگانی لائبریری وچ موجود اے .
# عہد الاشتر. عربی. مالک اشتر دے رسالہ دی شرح و متن سید ھبہ الدین شہرستانی دے توسط مولف*ماھو نہج البلاغہ*.
# مالک اشتر دے عہد عنوان ریاست دا ترجمہ. سید علی اکبر بن سلطان العلماء سید محمد نقی لکھنوی دے توسط وفات سنہ ١٣٢٤.
# امام حسن(ع) تے مالک اشتر نو‏‏ں امام(ع) دا فرمان (خط ٣١) . فارسی محمد مقیمی دے توسط چاپ سنہ ١٣٥٤.
# حضرت علی ابن ابی طالب علیہ السلام دا مالک اشتر نو‏‏ں فرمان، مولف (تصحیح، جمع آوری تے ترجمہ) جواد فاضل، حمید رضا روحانی دی کوشش، خطاط میر علی اصغر ہاشمی.
# القانون الاکبر فی شرح عہد الامام للاشتر. عربی. سید مہدی سویج دے توسط.
# قانون الولاۃ فی سیاستہ الرعاہ تاریخ مصر قدیماً. عربی. مالک اشتر دے عہد دی شرح اے سید محمد حسن بن سید علی موسوی قزوینی نجفی دے ہتھو‏ں م ١٣٥٨ ق. ایہ کتاب، کتاب مصر قدیماً دا دوسرا حصہ اے . جس دی کاپی مولف دے بھائی سید ضیاء الدین بن سید علی دے پاس سی .
# مع الامام علی(ع) فی عہدہ مالک الاشتر. عربی. شیخ محمد باقر ناصری دے توسط. سنہ ١٣٩٣ نو‏‏ں بیروت وچ چاپ ہوئی اے .
# مقتبس السیاسۃ. عربی. مالک اشتر دے عہد دی شرح. شیخ محمد عبدہ یا احمد محمد کاتب مکتب الازھر دے ہتھو‏ں سنہ ١٣١٧کو مصر وچ چاپ ہوئی اے .
# نصایح الملوک تے آداب السلوک. فارسی. مالک اشتر دے عہد دی شرح اے ابو الحسن شریف عاملی فتونی دے توسط وفات سنہ ١١٣٨.
# ہدایات الحسام فی عجائب الہدایات للحکم (مالک اشتر دے عہد نامے دی تفصیلی شرح )، محمد حسین بن علی نقی ہمدانی، جس دی تصحیح تے تحقیق علی رضا ھزار نے کی.



## عہد نامہ دا متن تے ترجمہ




## حوالے




## مآخذ
* نہج البلاغہ، ترجمہ سیدجعفر شہیدی، تہران: علمی و فرہنگی، ۱۳۷۷.
* استادی، رضا، کتابنامہ نہج البلاغہ، تہران: بنیاد نہج البلاغہ، ۱۳۵۹ش.
* محمدی، سیدکاظم، دشتی، محمد، المعجم المفہرس لالفاظ نہج البلاغہ، قم: نشر امام علی(ع)، ۱۳۶۹.

 

گٹھ:خطوط نہج البلاغہ
گٹھ:علی