حمید الدین فراہی

**حمید الدین فراہی** (پیدائش: 18 نومبر 1863ء–  وفات: 11 نومبر 1930ء)  برصغیر پاک وہند دے ممتاز قرآنی مفسر تے دین اسلام دی تعبیر جدید دے بانی تصور کیتے جاندے نیں تسی‏‏ں نے امت وچ تفقہ فی الدین نوں دور حاضر دے تقاضاں دے عین مطابق اک لافانی نہج اُتے قائم کیتا بعد ازاں اسی نہج نے دین اسلام دے خلاف اٹھنے والے ہر پیچیدہ سوال دا دندان شکن جواب دتا
## شجرہ نسب
ابو احمد حمید الدین فراہی (انصاری) بن عبد الکریم بن قربان قنبر بن تاج علی بن قائم علی بن دائم علی بن بہا الدین
## آباء و اجداد
مولانا حمید الدین فراہی دا نسبی تعلق صدر اول دے مسلماناں دی دوسری وحدت توں معلوم ہُندا اے لیکن بعض قرائن اس بات اُتے دلالت کر دے نیں کہ انہاں دا تعلق انصار مدینہ توں اے ایہی وجہ سی کہ مولانا دے خاندان دے بوہت سارے افراد اپنے ناں دے نال اک عرصہ تک انصاری لکھدے رہے
## ولادت
مولانا فراہی دی جائے پیدائش بھارت دے صوبہ یوپی (موجودہ اترپردیش) ضلع اعظم گڑھ دا اک گاواں پھریہا اے پھریہا اس ضلع دا اک مشہور گاواں اے پھریہا دی معلوم تریخ بس اسی قدر اے کہ ایہ شبلی نعمانی دا ننھیال تے فراہی دا وطن اے مولانا فراہی دی پیدائش انہاں دے جدی مکان میں6 جمادی الثانی 1230ھ بروز بدھ بمطابق 18 نومبر 1863ء نوں ہوئی
## اسم گرامی
مولانافراہی دے ناں دے بارے وچ مختلف بلکہ متضاد آراء تے روایات ملدی نیں تحریر دستاویزات وچ** حمید الدین** تے ** عبد الحمید** دوناں ناں کثرت توں موجود نیں تے اہل علم نے اپنے اپنے انداز توں اس دی توجیہ وی دی اے
مولانا فراہی دی وفات اُتےسید سلیمان ندوی نے پہلے اک شذرہ تے اس دے بعد اک مقالہ لکھ کر معارف وچ شائع کیتا اس وچ ناں دے بارے وچ لکھدے نیں کہ

## نسبت فراہی
** فراہی** مولانا دا نسبتی ناں اے وقت دے نال نال اس نوں اِنی شہرت حاصل ہوئی کہ اصل ناں وی پس منظر وچ چلا گیا اج کدرے مولانا دا ذکر آندا اے تو ایہی ناں لیا جاندا اے
مولانا نے ایہ نسبت کس ول توں اختیار دی تے اس دا ماخذ کیتا اے؟ سید سلیمان ندوی دا خیال تے جو قرین قیاس وی معلوم ہُندا اے کہ

## تعلیم وتربیت
مولانا فراہی دے ہاں واضح طور اُتے رسمی تعلیم دے دو دور نیں تے انہاں وچ ہر دور اپنی جگہ نمایاں تے مکمل اے تعلیم دے پہلے دور وچ انہاں نے دینی تعلیم دے علاوہ عربی تے مشرقی علوم سیکھے جس دی تکمیل نجی تعلیمی درسگاہاں وچ ہوئی دوسرے دور وچ انہاں نے انگریزی تے مغربی علوم دی تحصیل دی جس دے لئی سرکاری تعلیم گاہاں وچ داخلہ لیا
## دینی تعلیم
مولانا فراہی دی ابتدائی تعلیم اس وقت دے شرفاء وانگ گھر اُتے ہوئی اس دا آغاز دستور دے مطابق ناظرہ تے حفظ قرآن توں ہویا راجا پور سکرور دے حافظ احمد علی مرحوم نے گھر اُتے رہ کر حفظ کرایا مولانا نے خود وی اپنے حالات زندگی تحریر کیتے تو پیدائش دے بعد جس بات دا ذکر کیتا اوہ حفظ قرآن ای اے مولانا دی خود نوشت توں ایہ وی معلوم ہُندا اے کہ ایہ مرحلہ انہاں نے تقریباً دس سال دی عمر وچ طے کر لیا سی فرماندے نیں

حفظ قرآن توں فارغ ہو کے عام دستور دے موافق پہلے فارسی دی تعلیم لی اس زمانے دا عام طریقہ تعلیم ایہ سی کہ اک وقت وچ اک ای مضمون ای پڑھدے سن فارسی زبان وچ بوہت جلد اس قدر ترقی کرلی کہ شعر کہنے لگے شاعری دا مذاق انہاں وچ فطری سی زبان توں تھوڑی ای مدت وچ اس قدر گہری مناسبت پیدا کرلی کہ اساتذہ دے رنگ وچ قصیدے لکھنے لگے
مولانا دی عمر حالے چودہ برس ای سی کہ طلب علم وچ اوہ پھریہا توں اعظم گڑھ آئے تے شبلی نعمانی توں پڑھنا شروع کیتا ایہ 1877ء دا سال سی مولانا فراہی دی تعلیم وتربیت وچ شبلی دا خاصا حصہ اے اس حوالے توں مولانا فراہی خود لکھدے نیں کہ

تعلیم وتربیت وچ مولانا شبلی توں کسب فیض کرنے دے بعد مولانا فراہی نے وقت دے مشہور اساتذہ دے حلقہ دروس توں مستفید ہونے دا ارادہ کیتا اس سلسلہ وچ اوہ قدم بقدم مولانا شبلی دے نقش قدم اُتے چلتے نظر آندے نیں اس زمانہ وچ مولانا ابوالحسنات عبد الحئی لکھنوی فرنگی محلی دے حلقہ دروس دی وڈی شہرت سی چنانہ فقہ دی تحصیل دے لئی مولانا فراہی نے کچھ مدت تک عبد الحئی لکھنوی دے حلقہ دروس وچ شرکت دی اوتھے مولانا فضل اللہ انصاری جو معقولات دے ماہر سن توں وی استفادہ کیتا لیکن مولانا دی طبیعت ابتدا ای توں تحقیق پسند واقع ہوئی سی تے انہاں دے اس ذوق نوں مولانا شبلی دے فیض صحبت نے ہور ابھار دتا سی لہٰذا اوہ زیادہ عرصہ لکھنؤ وچ نہ رکے اسی دوران مولانا فراہی نے تقریباً انہاں تمام مراکز علم دا رخ کیتا جو مولانا شبلی دا مرجع رہ چکے سن مولانا فراہی دے تعلیمی دا سفر دا ذکر کر دے ہوئے انکی آخری عمر دے تلمیذ امین احسن اصلاحی اک جگہ لکھدے نیں

## انگریزی تعلیم
مولانا فراہی نے دینی تعلیم 82-1883ء تک مکمل کرلی سی اس دے بعد اوہ بیماریاں دا شکار رہے تے کچھ عرصہ دے بعد انگریزی زبان مروجہ مضامین دی پڑھائی شروع دی مولانا خود فرماندے نیں کہ

مولانا فراہی دے فرزند محمد سجاد صاحب مرحوم دے بیان دے مطابق مولانا فراہی نے پہلے مڈل کول کیتا تے فیر کرنل گنج اسکول الہ آباد توں پرائیویٹ طور اُتے میڑک دا امتحان دتا تاکہ وقت کم صرف ہو وقت ای دے خیال توں کچھ پڑھائی اسکول توں باہر وی کرنی پئی
انٹرنس تے علی گڑھ کالج وچ داخلے دے بارے وچ سید سلیمان ندوی لکھدے نیں کہ

مولانا فراہی عربی، فارسی تے دینیات وچ اس قدر مہارت پیدا کرچکے سن کہ کالج وچ انہاں انہاں اسباق توں مستثنیٰ کر دتا گیا سید سلیمان ندوی لکھدے نیں کہ

علی گڑھ وچ مولانا فراہی نے انگریزی تے دوسرے علوم دے نال نال خاص توجہ توں فلسفہ جدیدہ(ماڈرن فلاسفی) دی تحصیل دی تے اس وچ امتیاز حاصل کیتا
مولانا فراہی نے فلسفہ جدیدہ اسی کالج وچ معروف مستشرق پروفیسر آرنلڈ توں پڑھیا مگر عجیب بات ایہ اے کہ انکی زبان تے قلم توں بھول کر اک دفعہ وی انہاں دا ناں نئی‏‏ں نکلیا انہاں (پروفیسر آرنلڈ) دے متعلق مولانا دے ذہنی رویے دا اندازہ اس توں بخوبی ہو سکدا اے ہور وضاحت امین احسن اصلاحی دے اس بیان توں ہُندی اے کہ

علی گڑھ دے ریکارڈ توں معلوم ہُندا اے کہ مولانا فراہی نوں میرٹ سکالر شپ ملدا سی داخلے دے دو سال بعد 1893ء وچ الہٰ آباد یونیورسٹی توں سیکنڈ ڈویژن وچ انٹر میڈیٹ دا امتحان کول کیتا اس سال فرسٹ ڈویژن وچ کوئی طالب علم کول نئی‏‏ں ہویا، دو سال بعد 1895ء وچ مولانا فراہی نے الہٰ آباد یونیورسٹی توں بی اے دا امتحان وی سیکنڈ ڈویژن توں کول کیتا 1895ء دے اوائل وچ مولانا فراہی بی اے توں فارغ ہوچکے سن اوہ چاہندے سن کہ اسی سال پہلی فرصت وچ ایم اے عربی دا امتحان دے ڈالاں عربی دے اوہ اسکالر سن انہاں کسے خاص تیاری دی ضرورت نہ سی، اس لئی اوہ بلا تاخیر امتحان وچ بیٹھنا چاہندے سن مگر چند ناگزیر وجوہات دی بنا اُتے اوہ ایم اے نہ کرسکے اس سلسلے وچ امین احسن اصلاحی صاحب لکھدے نیں کہ

ایم اے دا خیال ترک کرنے دے بعد مولانا فراہی نے مروجہ قنون (ایل ایل بی) پڑھنا شروع کر دتا جس دا ذکر انہاں نے انہاں الفاظ وچ کیتا اے

## مقام و مرتبہ
امام حمید الدین فراہی اک متبحر عالم تے مجتہد فی المذہب سن تسی‏‏ں گہری علمیت تے بے مثال وسعت نظری دا عجیب وغریب مرقع سن، مولانا نے امت دے لئی اوہ علمی خدمات سر انجام دتیاں جنہاں دے بارے وچ امت مسلمہ کدی سبکدوش نئی‏‏ں ہوسکتی، زعمائے ملت دی نظر وچ مولانا اک بلند مقام ومرتبہ رکھدے سن زمانہ طالب علمی ای وچ مولانا دا علمی پایہ مسلم سی، عربی وفارسی ای وچ وقت دے وڈے وڈے اساتذہ تے ادیب جن توں انہاں نے تعلیم حاصل دی، انہاں دی ذہانت تے علمی فکر توں متاثر سن تسی‏‏ں دے جلیل القدر استاد مولانا شبلی نعمانی تسی‏‏ں دے قرآنی فکر نوں کس قدر اہمیت دیندے سن اس حوالے توں سید سلیمان ندوی رقمطراز نیں کہ

مشہور مراکشی عالم شیخ تقی الدین ہلالی  نے مولانا فراہی دے بارے وچ 17 رمضان 1342ھ وچ کچھ تاثرات لکھے سن جو بعد وچ مجلہ ** الضیاء** لکھنوء رجب 1352ء دے شمارے وچ چھپے، تقی الدین ہلالی فرماندے نیں کہ

سید سلیمان ندوی نوں مختلف حیثیتاں توں مولانا دے قریب رہنے دا موقع ملیا انہاں دی نظر وچ مولانا فراہی کیتا مقام رکھدے سن؟ اس دی جھلک مولانا دی وفات اُتے لکھے گئے انہاں الفاظ توں ہُندی اے

ندوۃ العلماء دے سابق ناظم ابو الحسنات مولانا عبد الحئی لکھنوی مولانا فراہی دے بارے وچ رقمطراز نیں کہ

مولانا ابو الکلام آزاد مولانا فراہی دے بارے وچ اپنے خیالات دا اظہار ایوی‏‏ں‏ فرماندے نیں کہ

## مصنفات ومولفات
مولانا حمید الدین فراہی بوہت لکھنے تے رطب ویابس اکھٹا کرنے دے قائل نہ سن جتھے تک انکی لکھتاں دا تعلق اے تو انہاں دیکھنے توں اندازہ ہُندا اے کہ مولانا اک مصنف ای نئی‏‏ں بلکہ اک بوہت وڈے مفکر تے مصلح وی سن تے انکی لکھتاں توں انکی اعلٰی فکری صلاحیتاں، مصلحانہ کردار تے بلند علمی مرتبے دا پتہ چلدا اے مولانا دے منہج تالیف وچ ایہ بات قابل ذکر اے کہ انہاں دا طریقہ تصنیف وتالیف ایہ نئی‏‏ں سی کہ اک موضوع دے بارے وچ فکر تے معلومات اکھٹی کرکے اسنوں اک کتاب دی صورت وچ مرتب کر دتیاں بلکہ بیک وقت کئی اک موضوعات انہاں دے پیش نظر موجود رہدے سن، جدو‏‏ں کسے موضوع اُتے تحقیق مکمل ہوجاندی، ذہن مطمئن ہوجاندا تو اسنوں لکھ لیندے تے بعد وچ وقت ملنے اُتے اک موضوع اُتے مختلف موقعاں اُتے لکھی ہوئی تحقیقات نوں مرتب کر دے سن اس طرح گویا اوہ اک ای وقت وچ کئی کتب اُتے کم کر رہے ہُندے سن
ذیل وچ مولانا دی لکھتاں دا ذکر کرے گا
* التکمیل فی اصول التاویل
* الرائ الصحیح فی من ھو الذبیح
* القائد الی عیون العقائد
* النظام فی الدیانۃ الاسلامیہ
* أسالیب القرآن
* أسباق النحو
* أقسام القرآن
* أمثال آصف الحکیم
* امعان فی اقسام القرآن
* تحفۃ الاعراب
* ترجمہ فارسی پارہ از طبقات ابن سعد
* ترجمہ فارسی ، رسالہ بدء الاسلام
* ترجمہ قرآن (اردو)
* تفسیر نظام القرآن وتاویل الفرقان بالفرقان
* جمہرۃ البلاغہ
* حکمۃ القرآن
* خرد نامہ
* دلائل النظام
* دیوان ابی احمد الانصاری
* رسالہ آخرت
* رسالہ توحید
* رسالۃ فی اصلاح الناس
* رسالۃ فی عقیدۃ الشفاعۃ والکفارۃ
* رسالہ نبوت
* فی ملکوت اللہ
* مفردات القرآن
* نوائے پہلوی

## حوالے

## باہرلےجوڑ
* حمیدالدین فراہی باضابطہ ویب سائٹ

گٹھ:1863 دے جم
گٹھ:1930 دیاں موتاں
گٹھ:اعظم گڑھ دیاں شخصیتاں
گٹھ:انیویں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:بیسویں صدی دے مسلمان محققین اسلام
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:جامعہ علی گڑھ دے سابقہ طالب علم
گٹھ:علماء علوم اسلامیہ
گٹھ:فاضل جامعہ الہٰ آباد
گٹھ:مسلم ائمہ
گٹھ:مسلم علماء
گٹھ:مسلم مذہبی شخصیتاں
گٹھ:مفسرین
گٹھ:بھارتی مسلمان