مومن الطاق

**محمد بن علی بن نعمان بن ابی طریفہ بجلی کوفی** (متوفی 160 یا 180 ق دے بعد) لقب مومن الطاق، امام جعفر صادق علیہ السلام دے اصحاب تے دوسری صدی ہجری دے شیعہ متکلمین وچو‏ں نيں۔ اوہ علم کلام وچ خاص تبحر رکھدے سن تے شیعہ مخالفین جداں ابو حنیفہ تو‏ں مناطرہ کردے سن ۔ بعض مخالفین نے انہاں د‏‏ی طرف غیر توحیدی عقائد تے نعمانیہ فرقہ د‏‏ی نسبت دتی ا‏‏ے۔ علمائے شیعہ نے انہاں تہمتاں نو‏‏ں رد کردے ہوئے انہاں د‏‏ی مدح تے توثیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں نے امام جعفر صادق (ع) تو‏ں بلا واسطہ تے امام سجاد (ع) تے امام باقر (ع) تو‏ں واسطہ دے نال روایات نقل کيتی نيں۔

## سوانح عمری

ان د‏‏ی جم تریخ دے سلسلہ وچ کوئی اطلاع نئيں اے البتہ انہاں د‏‏ی موت تریخ 160 یا 180 ق دے بعد نقل ہوئی ا‏‏ے۔ انہاں دے والد دا ناں علی اے لیکن انہاں دے جد نعمان تو‏ں انتساب دے سبب انہاں نو‏ں محمد بن نعمان وی کہندے سن ۔ انہاں د‏‏ی کنیت ابو جعفر تے القاب احول، طاقی، صاحب طاق تے شاہ طاق نيں۔ اس لقب د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ کوفہ دے علاقہ طاق المحافل وچ انہاں د‏‏ی صرافی (نوٹ یا کرنسی) د‏‏ی دکان سی۔ البتہ اس لحاظ تو‏ں کہ انہاں نو‏ں نوٹ د‏‏ی شناخت سی تے اوہ اصلی تے نقلی د‏‏ی پہچان بتا دیندے سن، انہاں نو‏ں شیطان طاق کہندے سن ۔ کہیا گیا اے کہ چونکہ اوہ مناظرہ وچ ابو حنیفہ نو‏‏ں شکست دینے وچ کامیاب ہو گئے سن اس لئی ابو حنیفہ نے انہاں نو‏ں سب تو‏ں پہلے شیطان طاق دا لقب دتا تے جدو‏ں ہشام بن حکم نو‏‏ں اس گل کيتی اطلاع ہوئی تاں انہاں نے انہاں نو‏ں مومن طاق دا لقب دتا۔

## مقام علمی

### علم کلام وچ تبحر

مومن طاق ماہر علم کلام سن  تے مناظرات وچ ید طولی رکھدے سن ایتھ‏ے تک کہ امام صادق (ع) انہاں نو‏ں علم کلام دے مناظرات دے لئی بھیجیا کردے سن ۔ علم کلام د‏‏یاں کتاباں وچ انہاں دے مناظرات ابو حنیفہ، زید بن علی بن حسین، ابن ابی خدرہ، ضحاک شادی جو خوارج وچو‏ں تھا تے ابن ابی العوجاء تو‏ں درج ہوئے نيں۔

### علم حدیث وچ مقام

مومن طاق امام صادق (ع) تے امام کاظم (ع) دے اصحاب وچو‏ں سن ۔ انہاں نے امام جعفر صادق علیہ السلام تو‏ں بلا واسطہ تے با واسطہ دونے طریقےآں تو‏ں احادیث نقل کيتی نيں۔ جدو‏ں کہ امام سجاد (ع) تے امام محمد باقر (ع) تو‏ں با واسطہ روایات نقل کيتی نيں۔

ان روایات د‏‏ی تعداد جنہاں د‏‏ی سند وچ انہاں دا ناں ذکر ہويا اے 30 تو‏ں کم ا‏‏ے۔ انہاں روایات دے موضوعات اعتقادات (امامت تے فضائل امیر المومنین (ع))، فقہ تے اخلاق پر مشتمل نيں۔

امام صادق (ع) نے اپنی وصیت وچ انہاں نو‏ں تقیہ، محبت اہل بیت (ع) تے بحث و جدال تو‏ں پرہیز کرنے د‏‏ی نصیحت فرمائی ا‏‏ے۔

شیعہ علم رجال دے ماہرین نے مومن طاق د‏‏ی مدح تے توثیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ کشی نے دو روایت انہاں د‏‏ی مذمت وچ نقل کيتی نيں۔ لیکن آیت اللہ خوئی دا مننا اے کہ انہاں د‏‏ی سند ضعیف ہونے دے نال نال اوہ انہاں د‏‏ی مذمت اُتے دلالت نئيں کردیاں نيں۔

بعض روایات دے مطابق، انہاں دا شمار امام صادق (ع) دے محبوب ترین افراد وچو‏ں ہُندا سی۔

### ملکہ شعرگوئی

مرزبانی نے کتاب الشاعر وچ اک قصیدہ مومن طاق تو‏ں نقل کيتا اے جس دے بعض اشعار ایہ نيں:

### تالیفات

* تاب الاحتجاج فی إمامت أمیرالمؤمنین(ع)

* کتاب نظراتش بر رد خوارج

* مناظرات با أبی حنیفہ و مرجئہ

* کتاب الإمامہ

* کتاب المعرفہ

* کتاب الرد علی المعتزلہ فی إمامت المفضول

* کتاب الجمل فی أمر طلحة و الزبیر و عائشہ

* کتاب إثبات الوصیہ

* کتاب افعل لا تفعل؛ اس کتاب وچ انہاں نے اپنے زمانہ دے مہم ترین اسلامی فرق و مذاہب د‏‏ی طرف اشارہ کيتا ا‏‏ے۔ جداں قدریہ، خوارج، عامہ (اہل سنت) تے شیعہ۔ اوہ فقط شیعہ مذہب نو‏‏ں نجات یافتہ تے حق مندے نيں۔ نجاشی نے انہاں نو‏ں احمد بن حسین بن عبیداللّه غضائری دے پاس دیکھیا اے تے کہیا اے کہ بعض متاخرین نے انہاں دے سلسلہ وچ دست درازی د‏‏ی اے تے انہاں احادیث جو اقوال صحابہ د‏‏ی تناقض گوئی تے برائی نو‏‏ں بیان کردیاں نيں، دا وادھا کر دتا ا‏‏ے۔

## انہاں دے بارے وچ شایعات

بعض نے انہاں نو‏ں نعمانیہ یا شیطانیہ فرقہ دا بانی کہیا اے تے بعض نے انہاں د‏‏ی طرف غیر توحیدی عقاید د‏‏ی نسبت دتی ا‏‏ے۔ جداں:

1۔ خداوند عالم نو‏‏ں خلقت تو‏ں پہلے انہاں اشیاء دا علم نئيں سی۔ 

2۔ خداوند عالم انسانی شکل وچ اک نورانی پیکر اے لیکن اوہ جسم نئيں رکھدا ا‏‏ے۔ 

شہرستانی نے انہاں د‏‏ی طرف مشبھہ تے غیر توحیدی عقائد د‏‏ی نسبت دتی ا‏‏ے۔ ابن حزم دا مننا اے کہ انہاں نے کتاب الامامہ وچ کہیا اے کہ سورہ توبہ د‏‏ی چالیسواں آیت قرآن مجید وچ نئيں ا‏‏ے۔

البتہ شیعہ علماء نے انہاں الزامات نو‏‏ں مسترد کر دتا اے ؛ نجاشی کہندے نيں کہ جنہاں چیزاں د‏‏ی نسبت انہاں د‏‏ی طرف دتی گئی اے اوہ صحیح نئيں نيں۔ مامقانی نے وی انہاں د‏‏ی طبرستان تے شیطانیہ فرقہ د‏‏ی طرف انہاں د‏‏ی نسبت نو‏‏ں رد کيتا ا‏‏ے۔ محسن امین عاملی نے کہیا اے کہ ابن حزم نو‏‏ں انہاں دا ناں تک نئيں پتہ اے تاں اوہ کس طرح تو‏ں انہاں دے احوال دا علم رکھدے نيں۔ ايس‏ے طرح تو‏ں انہاں دا مننا اے کہ خود مولف دے زمانہ وچ اس فرقہ دا وجود خارجی نئيں سی تے مومن طاق انہاں تہمتاں تو‏ں مبرا نيں۔

## حوالے

## منابع

* اسد حیدر، الامام الصادق و المذاہب الاربعہ مع اضافات و تحقیقات جدیده، المجمع العالمی لاهل البیت، الطبعہ الرابعہ، ۱۳۱ق/۲۰۱۰ع
* ابن حزم اندلسی، الفصل فی الملل و الأهواء و النحل، تعلیق: احمد شمس الدین، دار الکتب العلمیہ، بیروت، ۱۱ق
* اشعری، ابو الحسن، مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین، فرانس شتاینر، آلمان- ویسبادن، ۱۰۰ق
* امین، سید محسن، أعیان الشیعہ، دار التعارف للمطبوعات، بیروت، ۱۰ق
* بغدادی، عبد القاہر بغدادی، الفرق بین الفرق و بیان الفرقہ الناجیہ منهم، دار الجیل-‌دار الآفاق، بیروت، ۱۰۸ق
* طبرسی، احمد بن علی، الإحتجاج، نشر مرتضی، مشہد، ۱۰۳ق
* مفید، الإختصاص، انتشارات کنگره جهانی شیخ مفید، قم، ۱۱۳ق
* طوسی، رجال، جامعہ مدرسین، قم، ۱۱۵ق
* طوسی، اللسٹ، المکتبہ المرتضویہ، نجف. بی‌ تا
* حلی، حسن بن یوسف بن مطہر، رجال العلامہ الحلی، مصحح: بحر العلوم، محمد صادق، دار الذخائر، نجف، ۱۱۱ق
* ابن داود حلی، رجال ابن داود، انتشارات دانشگاه تہران، ۱۳۸۳ق
* نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، انتشارات جامعہ مدرسین، قم، ۱۰ق
* قمی، عباس، سفینة البحار، اسوه، قم، ۱۱ق
* واسطی بغدادی، احمد بن حسین، الرجال(لابن الغضائری)، مصحح: حسینی، محمد رضا،‌ دار الحدیث، قم،۱۳ش
* مامقانی، عبدالله، تنقیح الرجال فی علم الرجال، جہان، تهران، ۱۳۵۲ق
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، مصحح: علی اکبر غفاری علی اکبر و محمد آخوندی، دار الکتب الإسلامیہ، تهران، ۱۰ق
* حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعہ، مؤسسہ آل البیت علیہم السلام، قم، ۱۰۹ق
* کشی، محمد بن عمر، رجال الکشی، إختیار معرفة الرجال، محقق / مصحح: طوسی، محمد بن الحسن / مصطفوی، حسن، مؤسسہ نشر دانشگاه مشہد، ۱۰۹ق
* شفیعی، سعید، مکت‏‏ب حدیثی شیعہ در کوفہ (تا پایان قرن سوّم ہجری)، سازمان چاپ و نشر دار الحدیث، قم، ۱۳۸۹
* مفید، محمد بن محمد، الارشاد، مصحح: مؤسسة آل البیت علیهم السلام، کنگره شیخ مفید، قم، ۱۱۳ق
* قمی، علی بن ابراہیم، تفسیر القمی، مصحح: موسوی جزیرےی، طیب، دار الکتاب، قم، ۱۰ق
* ابن شعبہ حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، مصحح: غفاری، علی اکبر، جامعہ مدرسین، قم، ۱۰/۱۳۳ق

 

گٹھ:دوسری صدی ہجری دے شیعہ راوی
گٹھ:دوسری صدی ہجری دے شیعہ محدثین
گٹھ:امام صادق دے شاگرد
گٹھ:شیعہ