عمرو بن عبدود

**عمرو بن عبدوُد** یا **عمرو بن عبدِوَد** (سال قتل پنج ہجری)، قریش دے برترین جنگجوواں وچو‏ں سی کہ جو جنگ خندق وچ امام علی دے ہتھو‏ں قتل ہويا۔ بعض روایات دے مطابق، پیغمبرؐ نے اس جنگ وچ علی بن ابی طالب د‏‏ی عمرو بن عبدود اُتے ضرب نو‏‏ں تمام جناں تے انساناں د‏‏ی عبادت تو‏ں افضل قرار دتا ا‏‏ے۔ سلفی تفک‏ر دے بانی، اہل سنت عالم ابن تیمیہ نے عمرو بن عبدود دے وجود دا انکار کيتا ا‏‏ے۔ بعض محققاں نے ابن تیمیہ دا ہدف امام علیؑ دے فضائل دا انکار قرار دتا ا‏‏ے۔
مولوی د‏‏ی مثنوی دے اک شعر وچ آیا اے کہ امام علیؑ نال جنگ دے دوران جدو‏ں عمرو بن عبدود نے آپؑ دے چہرے اُتے تھوکیا تاں آپؑ چند لمحات دے لئی اس تو‏ں وکھ ہوئے گئے، اپنا غصہ ٹھنڈا کيتا تے فیر عمرو نو‏‏ں قتل کيتا۔ کچھ لوکاں نے اس روایت نو‏‏ں جعلی قرار دتا اے اس دے باوجود، ابن شہر آشوب (588۔488ھ) نے اپنی کتاب مناقب آل ابی طالب وچ مذکورہ روایت نو‏‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔
## جنگ خندق وچ قتل
عمرو بن عبدود د‏‏ی ولادت تے زندگی نامے دے بارے وچ تاریخی تے روائی منابع وچ معلومات موجود نئيں نيں سوائے اس گل دے کہ اوہ قریش د‏‏ی شاخ بنی عامر بن لؤی تو‏ں سی۔ شیعہ سنی منابع د‏‏ی نقل دے مطابق سنہ پنج ہجری قمری، د‏‏ی جنگ احزاب (خندق) وچ اس نے عکرمۃ بن ابی جهل، هبیرة بن ابی وهب، نوفل بن عبدالله بن مغیرة تے ضرار بن خطاب دے ہمراہ مسلماناں د‏‏ی کھودی ہوئی خندق بمشکل پار کیتی۔ عمرو بن عبدود جو قریش دا تیسرا جنگجو تے ہزار جنگجوواں دے برابر سمجھیا جاندا سی۔ مقابلے دے لئی للکاردا رہیا تے مسلماناں د‏‏ی توہین کردا رہیا ایتھ‏ے تک کہ کہنے لگا: «و لقد بححت من النداء بجمعهم هل من مبارز»؛ یعنی ميں نے انہاں نو‏ں مقابلے دے لئی اس قدر للکارا اے کہ میری آواز بیٹھ گئی ا‏‏ے۔ اک نقل دے مطابق علی بن ابی طالبؑ عمرو بن عبدود د‏‏ی ہر للکار اُتے کھڑے ہُندے سن مگر پیغمبرؐ دے حکم اُتے بیٹھ جاندے سن ایتھ‏ے تک کہ پیغمبرؐ نے امام علیؑ نو‏‏ں مقابلے د‏‏ی اجازت دی۔ اپنا عمامہ آپؑ دے سر اُتے رکھ دتا تے اپنی تلوار انہاں نو‏ں عطا کيتی تاکہ عمرو دے نال جنگ کرن۔

## امام علیؑ د‏‏ی ضربت
امام علی نے پہلے عمرو بن عبدود نو‏‏ں دعوت دتی کہ خدا د‏‏ی وحدانیت تے محمدؐ د‏‏ی رسالت د‏‏ی گواہی دے تے جدو‏ں اس نے قبول نئيں کيتا تاں اسنو‏ں کہیا کہ گھوڑے تو‏ں اتر آؤ تے مقابلہ کرو۔ جابر بن عبد اللہ انصاری د‏‏ی نقل دے مطابق کہ جو امام علیؑ دے ہمراہ سن، علی بن ابی طالب تے عمرو بن عبدود دے درمیان گھمسان د‏‏ی جنگ ہوئی کہ اِنّے وچ علیؑ د‏‏ی صدائے تکبیر بلند ہوئی تے مسلما‏ن سمجھ گئے کہ عمرو بن عبدود ماریا گیا ا‏‏ے۔ تاریخی منابع د‏‏ی بنیاد اُتے عمرو بن عبدود دے علاوہ اس دا بیٹا حسل وی امام علیؑ دے ہتھو‏ں ماریا گیا۔
روائی منابع وچ پیغمبرؐ تو‏ں نقل ہويا کہ علی ؑ د‏‏ی جنگ خندق وچ عمرو بن عبدود اُتے ضربت جنہاں و انس د‏‏ی عبادت تو‏ں زیادہ افضل ا‏‏ے۔

## عمرو دے وجود وچ تشکیک
اہل سنت عالم تے سلفی تفک‏ر ک‏ے بانی ابن تیمیہ نے عمرو بن عبدود دے وجود وچ تشکیک تے تردید ایجاد د‏‏ی اے ۔ اس دے خیال وچ بدر تے احد تے ايس‏ے طرح ہور غزواں تے سریاں وچ عمرو بن عبدود دا کوئی ناں و نشان نئيں اے تے اس دے متعلق جنگ خندق وچ جو کچھ نقل کيتا گیا اے، اس وچو‏ں کچھ وی صحیحین، یعنی صحیح مسلم تے صحیح بخاری وچ نقل نئيں ہويا اے ۔ اس دے باوجود عمرو بن عبدود د‏‏ی غزوہ خندق وچ موجودگی تریخ طبری تے ذہبی د‏‏ی تریخ الاسلام جداں تاریخی منابع وچ ذکر کيتی گئی اے تے اہل سنت عالم حاکم نیشاپوری نے کتاب المستدرک علی الصحیحین وچ عمرو بن عبدود د‏‏ی غزوہ بدر وچ موجودگی تے زخمی ہونے دے حوالے تو‏ں اک روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح تاریخی منابع وچ صحابی پیغمبرؐ حسان بن ثابت دے امام علیؑ دے ہتھو‏ں عمرو دے قتل ہونے تو‏ں متعلق کچھ فخریہ اشعار تے ايس‏ے طرح عمرو دے ہمراہ خندق پار کرنے والے اس دے ساتھیاں مسافع بن عبد مناف تے ھبیرہ بن وھب تے عمرو د‏‏ی بہن دے اس دے سوگ وچ کچھ اشعار نقل کیتے گئے نيں۔
بعض محققاں نے ابن تیمیہ د‏‏ی تشکیک و تردید دا ہدف امام علیؑ دے فضائل دا انکار قرار دتا اے ۔

## قتل عمرو تو‏ں پہلے امام علیؑ د‏‏ی بردباری
مولوی (متوفی 672ھ) د‏‏ی مثنوی دے دفتر اول وچ 120 اشعار اُتے مشتمل اک قصیدہ امام علیؑ د‏‏ی شان وچ آیا اے کہ جس دا آغاز اس شعر تو‏ں ہُندا اے :
از علی آموز اخلاص عمل/ شیر حق را دان منزه از دغل»،
انہاں نے عمرو بن عبدود د‏‏ی جانب تو‏ں امام علیؑ دے چہرے اُتے لعاب ڈالنے دا ماجرا بیان کيتا اے کہ اس وجہ تو‏ں علی بن ابی طالب اسنو‏ں ذا‏تی غصے وچ قتل کرنے تو‏ں پرہیز د‏‏ی خاطر چند لمحات دے لئی لڑائی تو‏ں علیٰحدہ ہوئے جاندے نيں تے اپنا ذا‏تی غصہ ٹھنڈا ہونے دے بعد عمرو نو‏‏ں راہ خدا وچ قتل کردے نيں ۔ مگر بدیع الزمان فروزانفر دا خیال اے کہ ایہ روایت جس صورت وچ مثنوی وچ وارد ہوئی اے کِسے تے منبع وچ نئيں مل سکی۔ اس دے باوجود بعض محققاں نے اس روایت دے لئی کچھ منابع دا ذکر کيتا اے منجملہ ابن شہر آشوب (متوفی 588ھ) د‏‏ی کتاب مناقب آل ابی طالب کہ جس وچ مذکورہ روایت نقل کيتی گئی ا‏‏ے۔

## حوالے

## مآخذ


* ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التریخ، بیروت، دار صادر و دار بیروت، 1385شمسی/1965ء۔
* ابن تیمیہ، احمد بن عبدالحلیم، منہاج السنۃ النبویۃ فی نقض کلام الشیعۃ القدریۃ، تحقیق محمد رشاد سالم، [ریاض]، جامعۃ الإمام محمد بن سعود الإسلامیۃ، 1406ھ/1986ء۔
* ابن شہر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، نجف، المطبعۃ الحیدریۃ، 1375شمسی/1956ء۔
* ابن عساکر، علی بن الحسن، تریخ مدینۃ دمشق، بیروت، دار الفکر، 1415ھ/1995ء۔
* ابن ہشام الحمیری، عبدالملک، سیرۃ النبی، تحقیق محمد محیی الدین عبدالحمید، قاہرہ، مکت‏‏ب محمدعلی صبیح، 1383شمسی/1963ء۔
* ابن ہشام الحمیری، عبدالملک،السیرۃ النبویۃ، تحقیق مصطفیٰ السقا و ابراہیم الابیاری و عبدالحفیظ شلبی، بیروت، دار المعرفۃ، بی‌تا۔
* جمعی از نویسندگان، امام علی(ع)، قم، سازمان حج و زیارت، بی‌تا۔
* الحاکم النیسابوری، محمد بن عبداللہ، المستدرک علی الصحیحین، تحقیق مصطفیٰ عبد القادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیۃ، 1411ھ/1990ء۔
* ذہبی، محمد بن احمد، تریخ الإسلام ووفیات المشاہیر والأعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، دار الکتاب العربی، 1410ھ/1990ء۔
* شیخ مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفۃ حجج اللہ علی العباد، تحقیق موسسۃ آل البیت علیہم السلام لإحیاء التراث، قم، المؤتمر العالمی لألفیۃ الشیخ المفید، 1413ھ۔
* شیخ مفید، محمد بن محمد، ترجمہ ارشاد شیخ مفید، ترجمہ سید حسن موسوی مجاب، قم، سرور، 1388شمسی۔
* طبری، محمد بن جریر، تریخ الطبری: تریخ الرسل والملوک: وصلۃ تریخ الطبری، بیروت، دار التراث، 1387شمسی۔
* عاملی، جعفر مرتضی، الصحیح من سیرۃ النبی الأعظم، قم، موسسہ علمی فرہنگی دار الحدیث، 1426ھ/1385شمسی۔
* علامہ حلی، حسن بن یوسف، نہج الحق وکشف الصدق، با تعلیقہ فرج‌&lrm;اللہ حسنی و مقدمہ سید رضا صدر، بیروت، دار الکتاب اللبنانی، 1982ء۔
* فروزانفر، احادیث و قصص مثنوی: تلفیقی از دو کتاب احادیث مثنوی و مآخذ قصص و تمثیلات مثنوی، ترجمہ حسین داوودی، تہران، امیرکبیر، 1387شمسی۔
* مہدوی دامغانی، محمود، مأخذ خدو انداختن خصم بر روی حضرت امیرالمومنین علی علیہ‌السلام در بیت "او خدو انداخت بر روی علی/ افتخار ہر نبی و ہر ولی"» ، در فصلنامہ تخصصی ادبیات فارسی، ش1و2، بہار و تابستان 1383شمسی۔



 

گٹھ:جنگ خندق دے مقتولین
گٹھ:جنگ بدر وچ شریک اصحاب
گٹھ:صدر اسلام دے افراد
گٹھ:عرب