open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
دراوڑ

thumbnail|دراوڑ اکثریتی مقامات
برصغیر پاک و ہند اُتے 2500 سال قبل مسیح دے نیڑے آریا لوکاں نے حملہ کیتا سی۔ اس وقت شمالی ہند وچ دراوڑ نامی نسل دے لوک آباد سن۔ آریاواں نے ایہناں نوں مار کٹ کے جنوب ول دھکیل دتا تے ایہ لوک ایتھے آباد ہوگئے۔ دراوڑ بہت سارے قبیلیاں چ منقسم سن، ہر اک دی اپنی زبان سی پر بنیاد مشترک سی۔

دراوڑ اپنے زمانے دیاں مہذب قوماں چ شمار ہندے سن ، اوہناں تقریبا 4 ہزار قبل مسیح چ زمین توں کنک ، جو ، کپاہ تے گنا اگان تے روئی (روں) توں کپڑا تیار کرن دا راز معلوم کرلئیا سی ، جدوں کہ اس وقت یونان ، سمیریا تے روم دے لوک سوتی پارچہ بافی توں قطعا ناواقف سن ۔ ایہہ لوک تانبے تے کانسی دے اوزار بناندے سن ، لوہے دا استعمال اینہاں نے آریا لوکاں توں سکھیا ۔ آریاواں نے لنگ پوجا ، دھرتی پوجا ،بھوت پریت تے خبیث روحاں دا تصور اینہاں توں ای لئیا تے اینہاں دے بہت سارے دیوی دیوتاواں نوں اپنا لئیا ۔ مورخین دے مطابق کرشن جی وی دراوڑ ای سی کیونجے اسنوں سیاہ فام دسیا گئیا اے ،جدوں کہ آریا سفید فام سن ۔ 

دراوڑی تمدن کوہستان شوالک توں دریائے تاپتی تے دریائے نربدا تک تے کوئٹہ توں بیکانیر تے کاٹھیا واڑ تک پھیلیا ہوئیا سی ، اسنوں ہڑپائی تہذیب(ہڑپائی رہتل) وی آکھیا جاندا اے کیونکہ اس دے دو مرکزی شہراں چ موہن جو داڑو دے علاوہ ہڑپہ وی سی ۔ بعض علماء آثار قدیمہ نے دراوڑی تمدن دے زمانے دا تعین 2500 ق م تے بعض نے 1750-3250 ق م دے وچکار کیتا اے ، گویا دراوڑی تمدن مصر تے سمیریا دا ہم ،عصر سی ۔

## حوالے

گٹھ:دراوڑ قبیلے
گٹھ:پرانے نسلی گروہ
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:پاکستانی لوک
گٹھ:بھارت دے نسلی گروہ
گٹھ:پاکستان دے نسلی گروہ
درکالی

درکالی ضلع اسلام آباد، پاکستان دا اک پنڈ اے۔ جیڑا یونین کونسل تمیر وچ ہے گا اے۔

## بارلے جوڑ
* سرکاری ویب سائییٹ 
* سی ڈی اے
دریائے ایلب

**ایلب** جرمنی تے چیک لوک راج دا اک اہم دریا اے ، جہڑا چیک جمہوریہ توں نکل کے جرمنی چوں وگدا ہوئیا بحیرہ شمال چ جا ڈگدا اے ۔ اس دی لمبائی 750 میل اے جس چوں 525 میل تک جہازرانی ہو سکدی اے ۔ معاہدہ ورسائی دی رو نال ایہہ اک بین القوامی آبی شاہراہ اے ۔

ہمبرگ ایدے کنڈے تے وسدا اک وڈا شہر اے۔

گٹھ:یورپ
گٹھ:یورپ دے دریا
گٹھ:یورپ دا آبی جغرافیہ

گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:نہراں
دریائے ایمیزون

دریائے ایمیزون جنوبی امریکہ دا اک عظیم دریا اے ، جہڑا حجم دے اعتبار نال دنیا دا سب توں وڈا دریا اے ۔ اس چ پانی دے بہاؤ دا اندازہ اس گل نال لائیا جاسکدا اے کہ ایمیزون دے بعد دوجے توں 6ویں نمبر تے آن والے سارے دریاواں دا کل پانی وی اسدے حجم دے برابر نئیں ۔ ایہہ افریقہ دے دریاۓ نیل دے بعد دنیا دا سب توں لمبا دریا اے ۔

ایمیزون دے ابتدا براعظم جنوبی امریکہ دے ملک پیرو دے مقام نیواڈو میسی توں ہندی اے ۔

برازیل چ ایمیزون دا طاس جسنوں ایمیزون طاس آکھیا جاندا اے ، دنیا دا سب توں وڈا طاس اے جہڑا رقبے چ ہندستان توں دوگنا اے ۔

دریائے ایمیزون دا پانی وڈا سمندر اوقیانوس چ گردا اے تے بارشاں دے موسم چ سمندر چ ڈگن والا پانی 3 لکھ معکب میٹر فی سیکنڈ تک پہنچ جاندا اے ۔ دنیا بھر چ سمندر چ ڈگن والے مٹھے پانی دے کل حجم دا 5واں حصہ دریائے ایمیزون توں گذردا اے ۔

دریائے ایمیزون 6400 کلومیٹر لمبا اے ، ایہہ دریا کوہ انڈیز دے مشرق چ واقع ایمیزون دے جنگلات توں لنگھدا اے ، جہڑے کہ دنیا دے سب توں وڈے جنگلات نیں ۔ دریائے ایمیزون دے معاون دریاواں دی تعداد اک ہزار توں ودھ اے ۔

گٹھ:برازیل
گٹھ:برازیل دا جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی

گٹھ:برازیل دے دریا
دریائے رائن

**دریائے رائن** یورپ دا اک وڈیا دریا اے۔ ایہ سویٹزرلینڈ توں ٹردا اے تے جرمنی تے نیدر لینڈز توں ہوندا ہویا اتلے سمندر وچ جا ڈگدا اے۔ ایہ 820 میل لماں اے۔

ایہہ یورپ دے لمے تے اہم دریاواں چوں اک اے ۔ باسل ، شٹراسبرگ ، مینز ، بون ، ڈسلڈورف ورگے وڈے شہر اس دے کنارے واقع نیں ۔

گٹھ:جرمنی
گٹھ:جرمنی دے دریا
گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:دریا
دریائے حب

**دریائے حب** (انگریزی: Hub River) ضلع حب، بلوچستان، پاکستان وچ واقع اک دریا اے۔ ایہ جنوب مشرقی بلوچستان وچ پب رینج توں شروع ہُندا اے تے سندھ دی سرحد توں ہُندا ہویا حب پہنچ کے بحیرہ عرب وچ جا گِردا اے۔ دریائے حب جھالاوان دے پنڈ زہری دے نزدیک پہاڑاں وِچوں نِکݪدا اے تے ایہ کراچی تے ضلع حب دی سرحد دے ناݪ 60 میل تک وَگدا اے تے کیپ ماؤنز کوݪ بحیرہ عرب اُتے ختم ہُندا اے۔ ایہدے کنارے کافی بلندی اُتے نیں جو سبزے ناݪ ٹعھکے ہوئے نیں۔ برساتی شاخاں سارونا، سموتری تے ویرا بارش دا پاݨی لجاندیاں نیں۔ دریائے حب دی کُل لمبائی 134 کلومیٹر اے۔

اس دریا اُتے 1981ء وچ کراچی دے شمال ول حب ڈیم بنایا گیا سی جیہڑا پاݨی دا وڈا ذخیرا کردا اے۔ اس ڈیم توں ضلع حب دے کھیتاں نوں تے کراچی نوں پیݨ واسطے پاݨی فراہم کیتا جاندا اے۔

## حوالے

گٹھ:پاکستان دے دریا
دریائے رون

**دریائے رون** دکھنی یورپ دا اک دریا اے ، جہڑا سویٹزرلینڈ توں نکلدا اے تے جھیل جنیوا توں ہندا ہوئیا فرانس چ وڑدا اے ، جتھے اس چ جہاز رانی وی کیتی جاسکدی اے ۔ ایتھے ای کئی ہور دریا وی اس چ آملدے نیں ۔ آرلس دے نیڑے ایہہ دو حصیاں چ ونڈیا جاندا اے ، جنہاں چوں اک دکھنی لیندے ول تے دوجا دکھنی چڑھدے ول وگدا اے تے انت تے دونے حصے مارسیلز دے لیندے چ رومی سمندر چ جا ڈگدے نیں۔ دریائے رون دی لمبائی 800 کلومیٹر اے ۔

گٹھ:دریا
گٹھ:یورپ دے دریا
گٹھ:یورپ دا آبی جغرافیہ
گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:سویٹزرلینڈ
گٹھ:فرانس دے دریا
دریائے ستلج

**دریائے ستلج** (انگریزی: Satluj River)، پنجاب دے دریاواں وِچوں اک دریا اے۔ ایہ تبت دی اک جھیل **[[راکشستال جھیل|راکشستال]]** توں نِکݪدا اے۔ ایہدی کُل لمبائی 1448 کلومیٹر اے۔ ستلج نوں یونانی زبان وچ سرخ دریا وی کہیا جاندا اے۔ اس توں علاوہ ایہدا قدیم نام *ستادری* اے۔ تبت دے مقامی لوک ایہنوں دریائے ہاتھی وی کہندے نیں۔ 

دریائے ستلج ہمالیا دیاں گھاٹیاں وَچوں گُزر کے ہماچل وچ 900 میل تک دے علاقے نوں سیراب کَردا ہویا ضلع ہشیار پور دے میدانی علاقے وچ آ جاندا اے۔ ایتھوں اک وڈی نہر دی شکل وچ جنوب مغرب وَل وَگدا ہویا بیاس نوں ناݪ رݪا کے پنجاب، پاکستان دے ضلع قصور وچ داخل ہوجاندا اے تے دیپال پور تے پاکپتن دے نزدیک سلیمانکی ہیڈورکس توں گُزردا ہویا بہاول نگر تے بہاولپور دے علاقےآں دیاں زمیناں نوں سیراب کردا اے۔ ریاست بہاولپور دے علاقے نوں زرخیز بݨاؤݨ لئی دریائے ستلج توں نہراں کڈھیاں گئیاں سی، جیہناں دا پاݨی نہ صِرف زمیناں نوں سیراب کر رہیا اے بلکہ چولستان دے کچھ صحرائی علاقےآں وچ فصلاں اگاؤݨ واسطے وی استعمال ہُندا اے۔
ایہ دریا اچ شریف دے کوݪ دریائے چناب ناݪ شامل ہوکے اگے مٹھن کوٹ دے نزدیک پنجند دے مقام اُتے دریائے انڈس وچ ضَم ہوجاندا اے۔ زمانہ قدیم وچ دریائے ستلج اچ شریف دے کوݪوں گُزردا سی۔ ایہدے نشانات ہُݨ وی موجود نیں۔

1960ء دے انڈس طاس معاہدے دے تحت اس دریا دے پاݨی اُتے بھارت نوں اختیار دے دِتا گیا۔ مشرقی پنجاب وچ دریائے ستلج اُتے بھاکھڑا بند تعمیر کیتا گیا، جیہدے ناݪ 450,000 کلو واٹ بجلی پیدا ہُندی اے تے ایہدا پاݨی زراعت لئی استعمال کیتا جاندا اے۔ اس توں علاوہ بھارت نے دریائے ستلج توں سرہند نہر تے وادی ستلج دے نام توں نہری منصوبے تعمیر کرکے علاقے نوں زرخیز بݨا دِتا اے۔

اس دریا دے پاݨی ناݪ پنجاب، ہریاݨا تے راجستھان وچ زرعی زمین سیراب کیتی جارہی اے۔ پاکستان وچ دریائے ستلج وچ پاݨی صِرف سیلاب ویلے داخل ہُندا اے کیونکہ بھارت ایہنوں Flood Release River دے طور تے استعمال کردا اے۔
1849ء تک مہاراجا رنجیت سنگھ دی سلطنت پنجاب تے مشرق وچ ہندوستانی علاقے دے درمیان ایہ دریا اک سرحد دا کَم انجام دیندا سی۔ 

## تصویراں

File:Sutlej Valley from Rampur ca. 1857.jpg
File:Sutlej Langqên River.png
File:Crossing the Sutlej near Simla upon inflated animal skins.jpeg
File:Kinnaur 392.jpg
File:Satluj P012.JPG
File:Satluj river.JPG


## حوالے

گٹھ:پنجاب دے دریا
گٹھ:پنجاب، پاکستان دے دریا
گٹھ:پاکستان دے دریا
گٹھ:دریا
گٹھ:پنجاب
گٹھ:آبی جغرافیا
گٹھ:جغرافیا
دریائے سوات

**دریائے سوات**، پاکستان دے شمالی حِصے وچ اک دریا اے۔ ایہ کوہ ہندوکش توں وادی کالام تے ضلع سوات دی طرف وَگدا اے تے ضلع تیمرگرا تے ضلع مالاکنڈ توں ہُندا ہویا وادی پشاور وچ چارسدہ دے مقام اُتے دریائے خیبر وچ گِر جاندا اے۔

## حوالے

گٹھ:پاکستان دے دریا
گٹھ:ضلع سوات
دریائے سین

دریائے سین فرانس دا اک دریا اے جہڑا دیجون دے شمال مغرب چ سطح مرتفع لینگرس توں نکلدا اے تے اتلے لہندے ول نوں تقریبا 774 کلومیٹر تک وگدا اے تے پیرس تے رویون دے لاگےاوں دے لنگھدا ہوئیا لی ہاروے دے نیڑے رودباد انگلستان چ جا ڈگدا اے ۔ کئی نکے دریا پونے ، مارنے تے اویسے اس دے معاون دریا نیں ۔

گٹھ:یورپ
گٹھ:یورپ دے دریا
گٹھ:یورپ دا آبی جغرافیہ
گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
دریائے مسیسپی

**دریائے مسیسپی** امریکہ دا اک دریا اے جیہڑا جگ دا تیجا وڈا دریا اے ، جہڑا 3800 کلومیٹر لماں اے ۔ ایہہ امریکہ دیے صوبیاں الینوئے ، آرکنساس ، ٹینیسی ، لوزیانا تے مسیسپی چ پانی آواجائی دا وڈا راھ اے ۔ ایہہ دریا خلیج میکسیکو چ ڈگدا اے ۔ اپنے وڈے ناپ تے بوت زیادہ پانی دی وجہ توں مقامی لال ہندی (ریڈ انڈین) اپنی بولی چ اسنوں مسیسپی آکھدے سن ، مسیسپی دا مطلب اے "وڈا پانی " یاں بوت زیادہ پانی ۔

گٹھ:امریکہ دے دریا
دریائے میکانگ

دریائے میکانگ اک وڈا دریا اے تے جگ دے وڈی دریاواں چوں اک اے ۔ ایہہ اپنے حجم تے لمبائی دے اعتبار نال دنیا دا دسواں سب توں وڈا دریا اے ۔ اس دی لمبائی تقریبا 4880 کلومیٹر اے ۔ ایہہ دریا سطح مرتفع تبت توں نکلن دے بعد دکھنی چین دے صوبے یونان چ وگدا ہوئیا میانمار (برما) وڑدا اے تے فیر لاؤس تے تھائی لینڈ وچکار سرحد تشکیل دیندا اے ، اس دے بعد ایہہ ویتنام دے جنوبی ساحلاں تے سمندر چ ڈگدن تے اک وڈا طاس بنان توں پہلاں کمبوڈیا توں لنگھدا اے ۔ اس دریا دے نال نال واقع علاقہ دنیا چ سب توں زیادہ چول پیدا کرن آلے علاقےآں چ شامل ہندا اے ۔

گٹھ:چین
گٹھ:چین دے دریا
گٹھ:ایشیا دے دریا
گٹھ:چین دا جغرافیہ

گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
دریائے نیلم

**دریائے نیلم** (انگریزی: Neelum River)، کشمیر وچ دریائے جہلم دا اک معاون دریا اے۔  ایہ مظفر آباد دے نزدیک دریائے جہلم وچ شامل ہُندا اے۔ اس مقام توں کچھ اگے دریائے جہلم اُتے منگلا ڈیم بݨایا گیا اے۔ ایہ دریا اپݨے شفاف نیلگوں پاݨی دی وجہ توں مشہور اے تے ایہی ایہدی وجہ تسمیہ اے۔

## باہرلے جوڑ
* وادئ نیلم
* وادئ نیلم

گٹھ:پاکستان دے دریا
دریائے ٹائبر

دریائے ٹائبر اٹلی دا اک دریا اے جس دے کنڈے راجگھر روم آباد اے ۔ ایہہ دریا کوہ الپائن توں نکلدا اے تے اریزو تے تسکنی دے علاقےآں چ اس دی رفتار بوت تیز ہندی اے ، اس لئی ایہہ جہاز رانی دے قابل نئیں ، پر اس دے منبع توں سو میل اگے اس چ کشتیاں چل سکدیاں نیں ۔ اس دی لمبائی 260 میل اے ۔ دریائے ٹائبر اٹلی دے وچکارلے حصے نوں سیراب کردا اے تے اس علاقے دا سب توں وڈا دریا اے ۔ پرانےآں زمانےآں چ ایہہ تریخی نال بوت اہم سمجھئیا جاندا سی ۔ ایہہ دریا روم توں 15 میل ، رومی سمندر چ ڈگدا اے ۔

گٹھ:اٹلی
گٹھ:اٹلی دے دریا
دریائے تھیمز

دریائے ٹیمز انگلستان دا اک دریا اے جس دے کنڈے راجگھر لندن آباد اے ۔ ایہہ دریا کاٹس والڈ دی پہاڑیاں توں نکلدا اے ۔ اسدیاں شروع دیاں شاخاں لیک لیڈ (جھیل لیڈ) دے مقام تے اکٹھئیاں ہندیاں نیں ۔ اس دریا تے 15 پل نیں جنہاں چ لندن پل ، ویسٹ منسٹر پل ، واٹرلو پل تے ٹاور پل قابل ذکر نیں ۔ اس دریا دے تھلےاوں 2 وڈیاں سرنگاں تے پیدل چلن آلےآں لئی 2 نکئیاں سرنگاں نیں ۔ دریا پار کرن لئی 2 پل دول وچ تے گریو سٹینڈ بنے ہوئے نیں ۔ دریائے ٹیمز چ جہاز دی آواجائی دے علاوہ کشتیاں دی دوڑ دے مقابلے وی ہندے نیں ۔ اس دریا دی کل لمبائی 210 کلومیٹر اے ۔
دریائے پو

**دریائے پو** شمالی اٹلی دا اک دریا اے ، جس دی لمبائی 652 کلومیٹر اے تے اسدا رقبہ 72 ہزار مربع کلومیٹر اے ، اسنوں اٹلی دا سب توں لمبا دریا سمجھیا جاندا اے ۔ 
ایہہ دریا وگدا ہوئیا اٹلی دے کئی اہم شہراں چوں لنگھدا اے جنہاں چ تورین تے میلان دے شہر شامل نیں اس دے علاوہ ایہہ دریا اٹلی دے مختلف علاقیاں تے صوبےآں چوں وی لنگھدا اے ۔

گٹھ:دریا
گٹھ:اٹلی
گٹھ:اٹلی دے دریا
گٹھ:یورپ
گٹھ:یورپ دے دریا
گٹھ:یورپ دا آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:جغرافیہ
دریائے کرم

**دریائے کرم** (انگریزی: Kurram River)، پاکستان وچ وگݨ آلا اک دریا اے جو افغانستان دے علاقے پکتیا تے پاکستان دے ضلع کرم وچ کوہ سفید دے آبی علاقے توں نِکلدا اے، بنوں شہر توں گُزردا اے تے فیر ضلع میانوالی وچ عیسا خیل دے کول دریائے انڈس وچ شامل ہوجاندا اے۔ 

دریائے کرم تقریبن 32,000 ہیکٹر (80,000 ایکڑ) اراضی نوں سیراب کردا اے۔ ایہدیاں معاون ندیاں وچ کرمان تے خرمانا شامل نیں۔ قریبی قرن گڑھی پراجیکٹ، جو 1962ء وچ مکمل ہویا، سیلاب اُتے کنٹرول فراہم کردا اے تے اوہنوں آبپاشی تے بجلی لئی استعمال کیتا جاندا اے۔

## حوالے

گٹھ:پاکستان دے دریا
گٹھ:پاکستان دے ندی نالے
دریائے گلگت

**دریائے گلگت** (انگریزی: Gilgit River)، گلگت بلتستان، پاکستان وچ دریائے انڈس دا اک معاون دریا اے۔ ایہ گلگت بلتستان دے اضلاع ضلع گوپس یاسین، غذر، گلگت توں گُزردا اے۔ دریائے گلگت شندور جھیل توں شروع ہُندا اے تے جگلوٹ تے بنجی دے نزدیکی قصبےآں وچ دریائے انڈس وچ جا مِݪدا اے، جِتھے تِن پہاڑی سِلسلے ہندوکش، ہمالیا تے قراقرم آپس وچ مِݪدے نیں۔

## حوالے

گٹھ:گلگت بلتستان دے دریا
گٹھ:پاکستان دے دریا
دریائے گومل

**دریائے گومل** (انگریزی: Gomal River)، افغانستان تے پاکستان وچ 400 کلومیٹر (250 میل) لمبا دریا اے۔ ایہ افغانستان دے صوبہ پکتیکا دے شمالی حِصے توں شروع ہُندا اے تے پاکستان وچ ڈیرا اسماعیل خان دے نزدیک 20 میل جنوب وچ دریائے انڈس نال جا مِلدا اے۔

## ناں
گومل نام دے بارے وچ خیال کیتا جاندا اے کہ ایہ دریائے گومتی توں ماخوذ اے، ایہدا ذکر رگ وید وچ موجود اے۔

## حوالے

گٹھ:پاکستان دے دریا
دریائے ہنزا

**ہنزا** پاکستان وچ گلگت دا اک دریا اے ۔ ایہ دریا کلک تے خنجراب دے نالیاں توں نکلدا اے جیہڑے گلیشیئر پگھلݨ نال بݨدے نیں ۔ ایہ دریائے گلگت تے نلتر توں ہُندا ہویا اِنڈس دریا وچ جا رَلدا اے ۔ ایہ دریا اُبھے پاسیوں لمے پاسے ول وگدا ہویا قراقرم دے سلسلے نال ملدا اے ۔ شاہراہ قراقرم ہنزا تے نگر دے نیڑے ایس دریا نوں پار کردی اے ۔

گٹھ:پاکستان دے دریا
دریاۓ ایمیزن

دریاۓ ایمیزن براعظم دکھنی امریکہ دا دریا اے۔ پانی دی مقدار دے لحاظ نال اے جگ دا سب توں وڈا دریا اے۔ ایدی لمبائی 6437 کلومیٹر اے۔ اے برازیل وچ واقع اے تے ایدا پانی وڈا سمندر اوقیانوس وچ ڈگدا اے۔

گٹھ:دریا
گٹھ:برازیل دے دریا
بیاس ندی

**بیاس ندی**، ہمالیا وچوں نِکلدی اے تے 470 کلومیٹر دا فاصلہ طے کرکے مشرقی پنجاب وچ دریائے ستلج ناݪ جا مِݪدی اے۔

گٹھ:پنجاب دے دریا
دریاۓ فرات

**دریاۓ فرات** ترکی شام تے عراق وچوں وگن والا اک دریا اے۔

## ناں

فرات دا ناں پرانے فارسی لفظ افراتو توں نکلیا اے ۔ کجھ ماہراں دا کہنا اے کہ فرات کرد بولی دا لفظ اے ، کرد زبان چ "فر" دا مطلب جوڑا تے "ری" دا مطلب وگدا پانی تے "ہات " دا مطلب وگنا اے ۔ اس طرح "فرریہات"دا مطلب وڈے پیمانے تے وگدے پانی دے نیں ۔ کرد زبان چ دریا دا جدید ناں فرات ایسے پرانے لفظ چوں نکلیا اے ۔

## دریا دا مڈھ تے سفر
 
دریاۓ فرات نیڑے تریڑے 2 ہزار 780 کلومیٹر لمبا اے ۔ ایہہ دو شاخاں **کارا** مغربی فرات تے **مراد** مشرقی فرات نال مل کے بندا اے ۔ کارا موجودہ مشرقی ترکی توں ارض روم دے شمال چ آرمینیائی سطح مرتفع چوں جدوں کہ مراد جھیل وان دے شمال چوں کوہ ارارات دے جنوب مغرب ۃوں نکلدا اے ۔ دریاۓ فرات کھائیاں تے گھاٹیاں توں ہندا ہوئیا جنوب مغربی شام توں عراق چ داخل ہندا اے قبور تے بلغ دریا مشرقی شام چ دریاۓ فرات چ ڈگدے نیں ،اس توں تھلے ہور کوئی دریا دریاۓ فرات چ نئیں ڈگدا ۔ جنوبی عراق دے شہر بصرہ دے شمال چ دریاۓ فرات دریاۓ دجلہ ڈگدے ہوئے شط العرب ناں دا ڈیلٹا بناندا اے تے دونے دریا خلیج فارس چ ڈگدے نیں ۔ اس وسیع ڈیلٹا دی وجہ توں ایہہ اک وڈے دلدلی علاقے صورت اختیار کرگیا اے ۔

گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:عراق
گٹھ:عراق دا جغرافیہ
گٹھ:عراق دے دریا
گٹھ:ترکی
گٹھ:ترکیہ
گٹھ:دریا
دریاۓ گنگا

دریاۓ گنگا ہندستان دا سب توں مشہور تے لمبا دریا اے ،ا س دی کل لمبائی 2510 کلومیٹر اے ۔ ایہہ دریاۓ جمنا نال مل کے اک عظیم زرخیز خطہ تشکیل دیندا اے جہرا شمالی بھارت تے بنگلہ دیش تے مشتمل اے ۔ اس علاقے چ آبادی دی کثافت جگ چ سب توں ودھ اے تے روۓ زمین تے موجود ہر 12واں شخص ، یعنی دنیا دی کل آبادی دا ساڈھے اٹھ فیصد ، ایتھے رہندا اے ۔ بے پناہ آبادی ، آلودگی تے ماحولیات دی تباہی دریا لئی تشویش ناک صورتحال اے ۔
دریآئے گنگا ہندو دھرم چ اک مقدس دریا منیا جاندا اے تے ہندو گنگا دے پانی **گنگا [[جوڑ]]جل** نوں متبرک خیال کردے نیں تے اسنوں پینا ، کعراں چ رکھنا تے اس پانی نال اشنان کرنا ثواب دا کم سمجھدے نیں ۔ ہندو اپنے مردے ساڑن دے بعد اینہاں دی سواہ (راکھ) گنگا چ روڑدے نیں ۔
اج کل دریائے گنگا جگ دا سبتوں غلیظ ترین دریا بن چکیا اے تے بے پناہ آلودہ اے اس دی وجہ ہندوآں دی اس نال عقیدت اے ، کیونجے اوہ اس دے پانی چ مردےآں نون ساڑ دے روڑدے آ تے ایتھے آ کے نہانا ثواب سمجھدے نیں تے کنبھ دا میلہ وی اس دریا دے کنارے لگدا اے جس دے دوران اس دریا چ اک اندازے دے مطابق 5 کروڑ لوک اشنان کردے نیں ۔ ایہہ سب اس نوں آلودہ کرن دی وڈی وجہ اے ۔

## بارلے جوڑ

* ہندستان دے دریا 

گٹھ:دریا
گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:ہندستان دے دریا
گٹھ:رپھڑی صفے
دھریک

**دھریک** نم ٹبر دا اک رکھ اے۔ ایہ پنجاب چ ہون آلا عام رکھ اے۔ اے ست توں بارہ میٹر تک اچا جاندا اے۔ پھل چھوٹے تے خوشبو آلے ہوندے نیں۔ اسنوں دریک دھریک، ڈھیک ، بکائن وی کہندے نیں ۔

250px|کھبے|thumb|بکائن د‏‏یاں شاخاں جنہاں اُتے پھُل لگے نيں
250px|کھبے|thumb|بکائن دا پھل

**بکائن** یا **دھریک** (نباتیاتی نام:Melia azedarach، ہور نام: بکانیہ(گجرا‏تی)، بکائن نم(سندھی)، نمب برکش(سنسکرت)، Persian Lilac یا Bead Tree یا Ceylon Cedar(انگریزی)) اک وڈا گھنا تے سایہ دار درخت ا‏‏ے۔ اس دے پتے، پھُل تے پھل نیم دے درخت تو‏ں مشابہہ ہُندے نيں لیکن پھل دے چار خانے ہُندے نيں جنہاں وچ ہر خانہ وچ اک سیاہ جھلی والا بیج ہُندا اے جو اندر تو‏ں سفید ہُندا ا‏‏ے۔ اس بیج نو‏‏ں تخم بکائن یا پنجابی وچ دھرکونے کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس سفید گودے دے طبی فائدے بے شمار نيں۔ اس درخت دا آبائی وطن بھارت، پاکستان، چین تے آسٹریلیا نو‏‏ں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔

ایہ درخت صرف موسم گرمہ وچ ہرا بھریا رہندا ا‏‏ے۔ اونچائی 7 تو‏ں 12 میٹر تک ہُندی ا‏‏ے۔ سایہ دار ا‏‏ے۔ پھُل ہلکی خوشبو رکھدا ا‏‏ے۔ پتے ہرے رنگ دے تے 50 سنٹی میٹر تک لمبے ہُندے نيں۔ لکڑی مضبوط تے قابل استعمال ہُندی ا‏‏ے۔

## عام استعمال
اسنو‏ں بخوبی لکڑی دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ درمیانی کمیت د‏‏ی اس لکڑی دا رنگ ہلکے بھورے تو‏ں ہلکے سرخ تک ہُندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں 1830ء وچ امریکا وچ لگایا گیا جتھے ایہ خوب پھلیا پھلیا۔ موجودہ دور وچ بعض امریکی اسنو‏ں اجنبی درخت (Invasive species) گرداندے نيں کیونجے ایہ یورپی نئيں۔ اس دے برعکس بے شمار یورپی درختاں نو‏‏ں جو امریکا وچ لگائے گئے نيں انہاں نو‏ں اجنبی نئيں کہیا جاندا۔

## ادویاتی استعمال
اس دے بیج دے اندر سفید مغز نو‏‏ں دوا دے طور اُتے استعمال کیت‏‏ی جاندا اے جسنو‏ں تخم بکائن کہندے نيں۔ اسنو‏ں خون صاف کرنے دے لئی، درد وچ آرام دے لئی، بواسیر وچ بہتری دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔
پتے تے پھل وی خون صاف کرنے دے لئی صدیاں تو‏ں ہندی تے چینی طبیب استعمال کردے رہے نيں۔ پھل زیادہ مقدار وچ کھایا جائے تاں زہریلے اثرات ہوئے سکدے نيں۔ جدو‏ں اس دا پھل پک کر زرد ہوئے جائے تاں اسنو‏ں پانی وچ پکا کر سر دھونے تو‏ں جوئاں مر جاندیاں نيں۔ جے اس دے بیج ست اٹھ تو‏ں زیادہ کھا لئی جاواں تاں انسان د‏‏ی موت وی واقع ہوئے سکدی اے کیونجے ایہ زہریلا ہُندا ا‏‏ے۔ البتہ بعض پرندے ایہ بیج بغیر کسی نقصان دے کھا سکدے نيں۔

اس دا ذائقہ تلخ تے مزاج گرم خشک ہُندا ا‏‏ے۔


Image:Bakain (Melia Azadirachta) trunk at Kolkata I IMG 8041.jpg|trunk in Kolkata, West Bengal, India.
Image:Chinaberry (1).jpg|A Chinaberry tree bearing fruit
Image:Chinaberry at fall bearing fruit with no leaves.jpg|Fruit-bearing branches, after losing leaves in autumn
Image:Chinaberries1.jpg|Fruit
Image:Melia_azedarach_trunk_bark01.jpg|Bark
File:Melia azedarach MHNT.BOT.2007.40.34.jpg|Melia azedarach - Museum specimen

## ہور ویکھو
* نیم (Azadirachta indica)

گٹھ:1753ء وچ مترشح کردہ نباتات
گٹھ:آسٹریلیا دے درخت
گٹھ:اوقیانوسیہ دے درخت
گٹھ:ایشیا دے درخت
گٹھ:بھارت دے درخت
گٹھ:چین دے درخت
گٹھ:درخت
گٹھ:نباتاتیہ منطقہ حارہ ایشیا
دریاۓ ڈینیوب

**دریاۓ ڈينیوب** یورپ دے دریاواں چوں دوجا وڈا دریا اے ۔ ایہہ کالا جنگل دیاں مشرقی ڈھلاں چوں نکلدا اے تے 2800 کلومیٹر دا فاصلہ طے کرن دے بعد رومانیہ توں ہندا ہوئیا کالا سمندر چ جا گردا اے ۔ رومانیہ دے علاقے چ اس چ جہاز رانی وی ہندی اے ۔ ویآنا ، براٹسلاوا ، بوڈاپسٹ ، بلغراد ، بریلا تے گلاٹی شہر اس دے کنارے آباد نیں ۔ دریاۓ ڈینیوب جرمنی ، آسٹریا ، سلواکیہ ، سربیا بلغاریہ تے رومانیہ تھانی گذردا اے تے کالا سمندر چ ڈگن والا سب توں وڈا دریا اے

گٹھ:جرمنی دے دریا
گٹھ:جرمنی
گٹھ:یورپ دے دریا
گٹھ:یورپ دا آبی جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:دریا
دسمبر

**دسمبر** جارجین جنتری دا آخری تے 12واں مہینہ اے۔ ایدے چ 31 دن ہوندے نیں۔

## [[نیرکتا]]
دسبمبر لاطینی بول ڈیسم توں نکلیا اے جیدا مطلب 10 اے۔ اے شروع چ 10واں مہینہ ہوندا سی پر فروری تے جنوری دے جنتری دے آن توں اے 12واں ہو گیا۔
دلیالہ

دلیالہ یونین کونسل کرال ضلع آسلام آباد دا اک پنڈ اے۔

## چوڑ
http://wikimapia.org/2201130/Office-Union-Council-Koral-Islamabad
http://ajmalbeig.addr.com/pak_islamabad.htm
http://hotspots.pk/union-councils-in-islamabad-t1053.html 
## ہورپڑہو
*اسلام آباد دے پنچھی
*اسلام آباد دے رکھ
*اسلام آباد دے کعا
## بارلے جوڑ
*اسلام آباد سی ڈی اے ویب سائٹ 

گٹھ:اسلام آباد
پونچھل سیارا

دمدار تارہ سورج دے دوالے گھمن والا اک چھوٹا جسم ہندا اے ۔ جدوں ایہہ سورج دے نیڑے ہندا اے تے دسدا اے ۔ اسدی پونچھ (دم) اسدے مرکزے اتے سورج دیاں شعاعواں پین نال بندی اے ۔ کیونجے اسدا مرکزہ بذات خود برف ، جمیاں ہوئیاں گیساں ، مٹی تے چھوٹے وڈے پتھر دے ٹکڑےآں تے مشتمل ہندا اے تے جدوں سورج دیاں شعاعواں اس تے پیندیاں نیں تے اسدے مرکزے چ جمیاں ہوئیاں گیساں پگھل کے سورج دی مخالف سمت چ دم وانگوں نظر آن لگ پیندیاں نیں ۔ اسدی ایسے دم یا پونچھ دی وچہ توں اسنوں دمدار ستارہ آکھیا جاندا اے ۔

گٹھ:تارہ پڑھت
گٹھ:خلائی سائنس
گٹھ:فلکیات
دمام

دمام سعودی عرب دا اک مشہور شھر اے جیھڑا مشرقی صوبے دا صدر مقام وی اے۔ دہران، خبر تے دمام تنوں اکٹھے شھر نیں۔ بحرین، قطر، تے متحدہ عرب امارات دے بارڈر ایہدے لاگے نیں۔

گٹھ:سعودی عرب دے شہر
گٹھ:سعودی عرب دے آباد تھاں
گٹھ:ایشیا دے شہر
گٹھ:شہر
گٹھ:ایشیائی شہر
گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ
گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے
گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
دن

**دن** ویلے دا ناپ اے ۔ اک دن 24 گھینٹھے دے برابر ہُندا اے ۔ اک دن وچ 1440 منٹ تے 86400 سکنٹ ہُندے نیں ۔

## ہور دیکھو
* دن
* ستوارا
* مہینا
* ورھا
* دہاکا
* صدی
* ہزاریا

## باہرلے جوڑ

* دن رات نوں گݨݨ دے فارمولے 

گٹھ:ویلا
گٹھ:وقت
گٹھ:ناپ
دنبی سٹی

**دُنبی سِٹی** (Phalaris minor)، گھاہ ٹبر دی اک وَنڈ اے۔ ایہ ڈنگراں لئی پٹھےآں دے کم آؤندی اے۔
دُمبی سِٹی کݨک دی فصل وچ اُگݨ آݪی جڑی بوٹی اے جو گھاہ دی اک قِسم اے۔ ایہ آبائی طور تے جنوبی ایشیا، شمالی افریقا تے یورپ توں تعلق رکھدی اے۔ ایہدا سائنسی نام (Phalaris minor) اے۔ انگریزی وچ ایہدے عام نام (little seed canary grass)، (small-seeded canary grass)، (lesser-canary grass) تے (small canary grass) نیں۔ 

## باہرلے جوڑ
* [ضلع ٹوبھا ٹیک سنگھ وچ جڑی بوٹیاں](http://www.pakbs.org/pjbot/PDFs/41(1)/PJB41(1)239.pdf)
* سندھ وچ کݨک دیاں جڑی بوٹیاں 

گٹھ:جڑی بوٹیاں
گٹھ:گھاہ
گٹھ:کݨک
گٹھ:نباتات
گٹھ:چارا
گٹھ:پٹھے
گٹھ:پودے
دند

**دند**، نکے، کیلشیم دے بنے، سخت، چٹے رنگ دے وکھالے نیں جیڑے ریڑھ دی ہڈی والے جنوراں دے منہ وچ پائے جاندے نیں۔ دند خوراک نوں کھان ویلے نکا کرن لئی چبان، چیرن لئی کم آندے نیں جے خوراک نوں اسانی نال نگلیا تے ہضم کیتا جا سکے۔ انسان چ 32 دند ہوندے نیں۔ دند دی جڑاں اتلے جباڑے (میگزلا) تے تھلویں جباڑے ( مینڈیبل) وچ ہُندیاں نیں اَتے مسوڑیاں نال ڈھکیاں ہوندیاں نیں۔ دند، وکھری کثافت اتے سختی دے ٹشواں دے بنے ہوندے نیں۔ 

دند میملاں دے پنڈے دے سب توں واضح وکھالے ہوندے نیں تے لمے چر تک رہندے نیں۔ انساناں وچ دوجے میملاں وانگوں دنداں دے دو سیٹ ہوندے نیں۔ دنداں دا پہلا سیٹ جناں نوں "دد دے دند" وی آکھی دا اے، 6 مہینے دی عمر وچ شروع ہوندا اے۔ کاکیاں نوں دند نکلن ویلے پیڑ ہوندی اے۔

## وکھالہ
دنداں دے وکھالے دی پڑھت نوں "ڈینٹل اناٹمی" آکھیدا اے۔ ایس پڑھت وچ دنداں دی اگائی، وکھائی تے ونڈائی ایہدے وچ پڑھی جاندی اے۔ ایس توں علاوہ وکھرے دنداں اتے اوہناں دے وکھالیاں دے ناں وی رکھے جاندے نیں۔ انج اد دند گرو، علاج کرن ویلے دند دی فوری پہچان کر سکدا اے۔

دند دا چٹا حصہ کراؤن اخواندا اے تے "اینیمل" نال ٹعکیا ہوندا اے۔ دند دی جڑ "ڈینٹن" اخواندی اے تے "سیمینٹم" نال ٹعکی ہوندی اے۔ جس تھاں کراؤن تے جڑ جڑدے نیں اوہنوں "سیمینٹو اینیمل جنکشن" آکھی دا اے، ایہنوں دند دی تون وی آکھدے نیں۔ ڈینٹن وچ جڑ تے گودا نالیاں ہوندیاں نیں۔ دند وچ اک یا یک توں ود جڑاں ہو سکدیاں نیں۔ کینائن تے زیادہ تر پری مولر دنداں وچ اک جڑ ہوندی اے۔ پہلے میگزلری پری مولراں تے میندیبولر مولراں وچ دو جڑاں ہوندیاں نیں۔ میگزلری مولراں وچ ترے جڑاں ہوندیاں نیں۔

انساناں وچ دد دے 20 تے پکے 32 دند ہوندے نیں۔ دنداں دی ونڈاں وچ "انسائیزر (سامنے دے دند)"، "کینائن (چیرن پھاڑن آلے لمے دند)"، "پری مولر (پچھلے نکے دند)" تے "مولر (پچھلے وڈے دند/ داڑھ)" دند آندے نیں۔ "انسائیزر" دندان دا کم چکی وڈنا ہوندا اے جیویں گاجر، کیلے یا سیب نوں چکی پانا۔ "مولر" دنداں دا کم شیواں نوں چبان دا اے۔

## اگائی
دنداں دی اگائی اک اوکھا عمل اے جیہدے وچ دند ایمبریانک ولگناں توں بندے نیں، اگدے نیں تاں فیر منہ وچ اُتے آوندے نیں۔ بہت ساری جندڑیاں وچ دند ہُندے نیں پر اوہناں وچ وی دنداں دی اگائی اندانی دند ورگی ہُندی اے۔ دند بنن دا عمل کاکا بنن ویلے توں ای کاکا تھیلی وچ شروع ہو جاندا ہے۔

دند اگائی دے عمل نوں سمجھن لئی کافی کھوج کیتی جا رہی ہے، ایہہ منیا جاندا اے کے دند بنن دا عمل "برانکیئل آرک" توں شروع ہوندا ہے۔

دنداں دی اگائی دے اے مرحلے ہوندے نیں: 1- بڈ مرحلہ، 2- ٹوپی، 3- گھنٹی، 4- آخری اگائی۔ دنداں دی اگائی اک مسلسل ہون آلا عمل اے، ایہنوں مرحلیاں وچ ونڈن دا مقصد اے جے ایہنوں اسانی نال سمجھیا جائے۔

دند بڈ ، ولگناں دا اک اکٹھ اے جیدے توں دند بندا اے۔ ایہدے ترے حصے پوندے نیں:1- اینیمل آرگن، 2- ڈینٹل پیپیلا، 3- ڈینٹل فالیکل

## دنداں دے [[روگ]]

**پلیگ**: دنداں تے بیکٹیریا نال بنن آلی حیاتی فلم جو پیلی دسی اے۔
**کیوٹیاں**: دنداں دے گلن سڑن نوں کیوٹیاں بننا آکھیدا اے۔ ایہدے نال دنداں وچ پیڑ ہُندی اے، دند ڈھے سکدے نیں تے انفیکشن ہو سکدا اے۔

## باہرلے جوڑ
دنیا

جگ یا دنیا انسانی سوچ دے جوڑ نال زمین نوں دیکھن دا ناں ہے ایہہ ساڈے تجربیاں، تریخ تے ساڈے روپ دی مورت ہے۔ 
## [[نیرکتا]]
دنیا عربی دا بول ہے ایہدا مطلب ہے نکی، چھوٹی نیڑے دی۔
## زمین
زمین اس کائنات چ انساناں دی سوچ تک اک ہی تھاں ہے جتھے جندڑی یا زندگی ہیگی ہے۔ سائنسی اشارے ایہہ ہی دسدے نیں جے زمین 4۔6 ارب ورھے پہلاں بنی تے اک ارب ورھیاں دے اندر ایہدے تے جیون ٹر پیا۔ اودوں توں زمین تے ہر ونڈ دے جیون نے زمین دے آلے دوالے نوں بدل دتا جیہدے نال ہوا چ ہون والے جیون ودھ گۓ ۔ اوزون دی پٹی تے زمین دے م‍قناطیسی نے خطرناک شعاواں نوں زمین تے اپڑن توں روک دتا اَتے زمین تے جندڑی نوں ودھن دتا۔ 

زمین دی بارلی پٹی نوں کئ تیواں چ ونڈیا جاسکدا ہے ۔ جیڑیاں زمین دے اتے کروڑاں ورھیاں دے ویلے چ ٹر رہِیاں نیں۔ زمین دی 71٪ اتلی پٹی تے نمکین سمندری پانی ہے۔ تے باقی تے براعظم جزیرے تے پانی ہے۔ جیہڑا جندڑی لئی لازمی ہے ۔ تے پانی دے بارےچ کوئی دس یا خبر نئیں جے کتے ہور وی ہیگا ہے یا نہیں۔ زمین دا اندر ہلدا جلدا رہندا ہے۔ ایہدے اندر موٹی پٹی پینڈی ہے تے بارلی پٹی نرم اے جیڑی مقناطیسی میدان ٹوردی ہے۔ زمین ست براعظماں تے ہیگی ہے جیہڑے اے نیں ایشیاء یورپ افریقہ اتلا امریکہ دکھنی امریکہ انٹارکٹکا تے اوشیانا۔

زمین تے باروں وی دوجیاں شیواں دے نال اثرات ہوندے نیں جناں چ جن تے سورج ہے گے نیں اج کل زمین سورج دے دوالے اک چکر کٹدیاں ہوئیاں اپنے آپ دے دوالے وی 365.25 چکر کٹدی ہے ویلے دی اے لمبائی 365.26 دناں دے برابر ہے۔ زمین 23.4 دے اینگل یا ڈکری نال اک پاسے نوں مڑی ہوئی ہے جیہدے نال زمین تے اک سال چ موسمی تبدیلیاں ہوندیاں نیں۔ چن زمین دا نکا سنگی ہے جیہڑا ایہدے دوالے 4.53 بلین ورھے پہلاں چکر کٹن لگا ہے ایہدے سمندراں نوں لہراں دیندا ہے اَتے ایہدا 23.4 ڈگری دے موڑن نوں پکا رکھدا ہے نالے ایہدے چکراں نو وی ہولا کر رہیا ہے۔

## انسان
انسان دو پیراں تے ٹرن والے پرائیمیٹ(Primate) نے جناں دا جوڑ دودل ونڈ دے ہومیو سیپینز نال ہے۔ دوجی جندڑیاں دے مقابلے تے ایہناں چ وڈا دماغ ہوندا ہے۔ ایہہ بول سکدے نیں اَتے ایہناں دی دماغی صلاحیت تے ایہناں دے کھڑے پنڈے نیں ایہناں نوں اس قابل کیتا ہے جے کہ اوہ اپنیاں باواں نوں ورتدیاں ہوئیاں کسے وی ہور جندڑی دے مقابلے تے چنگا ورت سکدے نیں۔ ڈی این اے دے ثبوت دسدے نیں جے انسان اج توں 200000 ورے پہلاں افریقہ توں ٹرے۔ اوہ ہن ہر براعظم تے رہ رۓ نیں اَتے اوہناں دی لوک گنتی جنوری 2009 تک 6.73 ارب دے نیڑے سی۔ دوجے پرائیمیٹس وانگوں انسان رل مل کے رہندے نیں۔ پر انسان گل بات چ اپنے آپ نوں دسن لگیاں اپنیاں سوچاں نوں دسن لگیاں تے جٹھ بناندے ہوئیاں گرو نیں ۔ انسان نے گوڑیاں رہتلاں بنائیاں تے ٹبر توں ٹردیاں ہوئیاں قوماں دیاں پیچیدہ ونڈاں بنائیاں ۔ رہتلی میل جول نے رسماں، رواج، ریتاں، تے قنون بناۓ جیہڑے انسانی رہتل دی نیو نیں۔ انساناں چ روپ تے سوہنے پن نوں پسند کرن دی کہچ ہے تے اس نوں دسن لئی اوہ موسیقی ادب تے مورتاں نوں ورتدے نیں۔ 

انسان اپنے آس پاس دی دنیا نوں جانن تے اس تے اپنا اثر پان تے وکھرے دسدے نیں۔ اوہ کوشش کردے نیں جے فطرت دیاں کماں نوں سائنس، فلاسفی، مائیتھالوجی تے مزہب نال سمجن تے ورتن ۔ انسان دے فطری کھوجی پن نے اودے کولوں ودھیا اوزار بنواۓ تے نویں گر ٹورے۔

## اج تے آن آلا کل
* اے دنیا تے اے کائنات پھیلدی جارئی ہے۔
* ساڈی گیلکسی اپنے گوانڈی ول ودھ رہی ہے۔
* سورج بعوتا روشن تے بعوتا پھیل رہیا ہے۔
* جندڑی دیاں ونڈاں تھوڑیاں ہو رئیاں نیں۔
* انسان گنتی چ ودھ رہے نیں۔
* انساناں دا جیون، پڑائی لکھائی، کھان پین تے پیسہ وددا جا رہیا ہے۔
* ٹیکنالوجی تے رہتل چنگیاں ہو رہیاں نیں۔
دنیا دے ریکارڈ

ورلڈ ریکارڈ کسے وی کم چ ودیا کم وکھانے نوں کیندے نیں۔ اک ورلڈ ریکارڈ نوں بیان کرنا اوکھا اے۔ ریکارڈ ہر اس شے چ بن سکدے نیں جینوں ناپیا جاسکے۔ جگ دی سب توں مشہور ریکارڈ ناپن آلی کمپنی گینیز ورلڈ ریکارڈ اے۔

*دنیا دا سب توں وڈا براعظم:ایشیاء
*دنیا دا تھاں نال سب توں وڈا دیس:روس
*دنیا دا لوکاں نال سب توں وڈا دیس:چین
*فوجی زور نال سب توں وڈا دیس: امریکہ
*سب توں بوتی بولی جانے آلی بولی:چینی
*دنیا دا سب توں وڈا سمندر:بحرالکاہل
*جگ دا سب توں اچا پہاڑ:ماؤنٹ ایورسٹ
*جگ دی سب توں ڈونگی تھاں:ماریانہ 
*جگ دا سب توں وڈا پھل:ریفلیزیا
*جگ دا سب توں لمبا دریا:دریاۓ نیل
*پانی دے ناپ نال سب توں وڈا دریا:دریاۓ ایمیزن
*انگریزی بولی چ سب توں بعوتے بول نیں
*افریقہ دا صحراۓ اعظم جگ دا سب توں وڈی روہی اے۔
*امریکہ دا سب توں بعوتے تمغے جتن والا فوجی: آڈی مرفی
*دنیا دا سب توں بعوتے جعاز مارن والا پائلٹ:ایرخ ہارٹمان
*دنیا دے گرد سب توں تھوڑی عمر چ کشتی چ چکرلان والا اک انگریز مائیکل پرہام اے۔
* دنیا دا سب توں اچا کوٹھا برج دبئی دبئی متحدہ عرب امارات چ اے۔ کھول توں بعد ایدھا ناں برج خلیفہ رکھیا گیا اے۔
* دنیا چ سب توں چوکھی گنتی والا پنچھی ککڑ اے۔
* دنیا چ سب توں چوکھا کھادا جان والا گوشت سور دا اے۔
* دنیا 13۔7 ارب سال پرانی اے۔
* اینجل چھمبر 3212 فٹ/979 میٹر نال سب توں اچی چھمبر اے۔
* ایمیزن اک تھاں تے 11 کلومیٹر چوڑائی نال دنیا دا سب توں چوڑا دریا اے۔
* کوین ایلیگنڈرا بردونگ 11 انچ یا 28 سینٹی میٹر پر ناپ نال دنیا دی سب توں وڈی پکھڑوں اے۔
* پارسن دا گرگٹ 27 انخ نال دنیا دا سب توں وڈا گرگٹ اے۔
* مکھی چڑی جیدا جوکھ دو گرام توں تھوڑا تے لمبائی دو انچ اے دنیا دا سب توں نکا پنچھی اے۔
* اناپورنا تے چڑھدیاں ہویاں 53 لوک مارے گۓ۔
* دنیا دی تریخ چ سب توں وڈی اسلامی سلطنت ہشام بن عبدالملک (691 - 743) اموی خلیفہ دے ویلے سی۔
* پنچھی کھانی مکڑی دنیا دی سب توں وڈی مکڑی اے۔ ایہ 90 ملی میٹر لمی اے تے جیدے پیر 250 ملی میٹر لمے نیں۔
* کریگ ہیریسن
* سیمو ہائیہا
دنیا دے پربت دھارے

**دنیا** دے پربت دھاریاں دی تھلے اک لسٹ دتی گئی اے:

ھمالیہھندوکشنمکقراقرمپیرینیزقفقازالپس
دولت مرابطین

مرابطین صحراۓ اعظم دا اک بربر قبیلہ سی جس نے 1061ء توں 1147ء تک شمالی افریقہ تے مسلم اندلس تے عظیم الشان حکومت قائم کیتی ۔

اس حکومت دا بانی تریخ اسلام دا اک عظیم حکمران تے فاتح یوسف بن تاشقین سی جس نے دولت مرابطین تے 1061ء تون 1107ء تک حکومت کیتی ۔

یوسف دے بعد ایہہ حکومت کل 40 سال قائم رہی ۔

## تحریک مرابطین

یوسف دے چاچا عبداللہ نے تبلیغی مقاصد لئی دریائے سینیگال دے اک جزیرے چ قانقاہ قائم کیتی سی ، جتھوں اوہ بربراں چ اسلام دی تبلیغ دا کم کردے سن ۔ یوسف اس تبلیغی کم چ اپنے چاچے دے نال ہندا سی پر بعد چ اوہ شمال دے پاسے آگئیا تے ایتھے فاس تے دوجے شہر فتح کرکے کوہ اطلس دے دامن چ مراکش شہر دی بنیاد رکھی ۔

## یوسف بن تاشقین

یوسف نے اندلسی مسلماناں دی درخواست تے عیسائی بادشاہ الفانسو دا مقابلہ کیتا تے جنگ زلافہ چ تریخی کامیابی حاصل کیتی ۔ ایہی جنگ زلافہ صلیبی جنگاں دے اہم ترین اسباب چوں اک سی ۔ اس جنگ دے بعد یوسف وطن واپس آگئیا تے اندلس دے مسلماناں نے عیسائیاں دے ہتھوں شکست توں بال بال بچن دے باوجود دوبارہ اوہی روش اپنا لئی جس تے غزالی تے طرطوسی سمیت نامور علمائے کرام نے یوسف لئی فتوی جاری کردتا کہ جے اوہ اندلس دے حکمراناں دی حکومت ختم کردے تے اس تے کوئی وبال نئيں ہوئے گا ۔ اس طرح اس نے 1094ء تمام اندلس نوں دولت مرابطین چ شامل کرلئیا تے عیسائیاں دیاں اندلس نوں مسلماناں توں کھون دیاں کوششاں ناکام ہوگئیاں ۔ 1097ء چ یوسف نے اپنے لئی امیر المسلمین دا خطاب اختیار کیتا ۔ 1107ء چ سو سال دی عمر چ اسدا انتقال ہوگئیا ۔ اس دے انتقال دے ویلے مرابطین دی حکومت اپنے عروج تے سی ۔ جسنے سارا شمالی افریقہ تے دریائے تغوس یعنی دریائے تاجہ دے مغرب دا تمام سپین تے دریائے ایبرو دے دہانے تک مشرقی ساحل تے جزائر بیلارک شامل سن ۔

## دور زوال

یوسف دے انتقال دے سال بعد اسدے جانشین علی بن یوسف دے دور حکومت چ 1119ء تے 1121ء چ عیسائیاں نے اندلس تے حملے کیتے پر ناکام رہے ۔ اینہہاں حملیاں چ فرانسیسیاں نے ارغونی عیسائياں دی مدد کیتی تاکہ سرقسطلہ نوں مسلماناں توں کھو لئیا جاوے ۔ 1138ء چ علی بن یوسف نوں قشتالہ دے الفانسو دے ہتھوں تے 1139ء چ جنگ اوریک چ افونسو اول دے ہتھوں شکست ہوئی ۔ 1147ء چ پرتگیزیاں نے لزبن فتح کرلئیا تے ایہو ای الفانسو تخت تے بیٹھائیا گئيآ ۔

اس عرصے چ موحدین ملک چ بھرپور قوت پھڑ گئے تے 1142ء علی دے انتقال دے بعد اسدے پتر تاشقین بن علی دی حکومت موحدین دے مقابلے چ اپنی ساکھ کھون لگئی ، اس دوران تاشقین بن علی نوں قتل کردتا گئیا ۔

اس دے 2 جانشین ابراہیم بن تاشقین تے اسحاق بن علی بے اختیار حکمران سن ۔ 1147ء چ موحدین دے ہتھوں مراکش دی فتح نے اینہاں دی حکومت دا خاتمہ کردتا ، تاہم مرابطین دا اک حصہ بنو غانیہ جزائر بیلارک تے تیونس چ اپنی حکومت بچان دی کوشش کردا رہیا ۔

## حکمران

## ہور ویکھو

* مراکش
* دولت موحدین
* سپین
* اندلس
* پرتگال

## حوالے

* عبدالواحد طہ ؛(1998ء) مسلماناں دی اتلے افریقہ تے سپین دی فتح تے آبادکاری (گوگل بکس تے آں لائن) ۔
* ڈیرک لانگ(1996ء): دولت موحدین تے گھانا دا زوال ؛ صحفہ 122 توں 159 ۔

## باہرلے جوڑ
* دولت مرابطین بربر سلطنت

گٹھ:تریخ
گٹھ:یورپ دی تریخ
گٹھ:تریخ اسلام
گٹھ:سلطنتاں
گٹھ:مسلم سلطنتاں
گٹھ:افریقہ دیاں سلطنتاں
گٹھ:وڈیاں سلطنتاں
گٹھ:اسلامی سلطنتاں
گٹھ:سابق سلطنتاں
گٹھ:افریقی سلنطتاں
گٹھ:افریقہ دی تریخ
گٹھ:مراکش
گٹھ:اندلس
دولت موحدین

دولت موحدین بربر مسلماناں دی اک زبردست قوت سی ، جس نے 12ویں صدی عیسوی چ شمالی افریقہ تے اندلس تے حکومت کیتی ۔ اینہاں دی حکومت اتلےافریقہ چ مصر تک پھیلی ہوئی سی ۔

## بنیاد

اس خاندان دا بانی ابن تومرت سی ، جہڑا کہ کوہ اطلس دے اک بربر قبیلے دا رکن سی ۔ اوہ اک پیش امام دا پتر سی ۔

محمد ابن تومرت بہت وڈے عالم دین سی اوہ عہد سلجوقی دے مشہور عالم امام غزالی دے شاگرد سن تے اوہناں دے کہن تے ای مغرب یعنی مراکش چ اپنی اصلاحی تحریک شروع کیتی ۔

اس تحریک دا مقصد سماجی تے اخلاقی اصلاح سی ، اوہ جتھے وی شریعت دے خلاف کوئی کم دیکھدے تے اس تے ٹوکدے ۔ اوہناں نے مسلماناں چ پھیلن والی شراب نوشی ، بے پردگی تے دوجیاں برائیاں دے خلاف بھرپور جدوجہد شروع کیتی ۔

اینہاں دی ہر دل عزیزی تے مقبولیت دیکھ کے دولت مرابطین نوں اینہاں توں خطرہ محسوس ہون لگا تے اینہاں نوں مراکش توں جلاوطن کردتا گئیا ۔ اوہ دوجے شہر اغمات آگئے تر ایتھوں وی اینہاں نوں جلاوطن کردتا گئیا تے اوہ اپنے وطن ہرغہ چلے گئے جہڑا کہ کوہ اطلس چ واقع سی ۔ ایتھے دے لوکاں نے ہزاراں دی تعداد چ اینہاں دی دعوت نوں قبول کیتا تے فوجی تربیت تے دینی تعلیم حاصل کیتی ۔ مرابطین دی فوج نے اس علاقے دا محاصرہ کرلئیا پر ابن تومرت دے ساتھی جنہہاں دا ناں موحدین سی مقابلہ کرن دے قابل ہوگئے سن تے بڑی سخت لڑائی دے بعد سرکاری فوج نوں شکست ہوگئی ۔

اس دے بعد موحدین تے مرابطین دے وچکار لڑائیاں دا سلسلہ کئی سال چلدا رہیا ۔ 524ھ چ ابن تومرت دا انتقال ہوگئیا تے اوہناں دے اک ساتھی عبدالمومن نوں موحدین نے اپنا امیر منتخب کرلئیا ۔

## ہور ویکھو

*دولت مرابطین
*اندلس
*سپین
*مراکش

## حوالے

*فرینک تے لیمین 2003ء صحفہ 137 تے 138 ۔
*اسلامی دنیا (2007ء) ؛ انسائیکلوپیڈیا برٹانیکا ۔
*بھلے بسرے مہاجر

## باہرلے جوڑ
*دولت موحدین بربر سلطنت
*عبدالمومن دا جیون مسموداں وچکار بریٹانیکا آن لائن

گٹھ:تریخ
گٹھ:یورپ دی تریخ
گٹھ:تریخ اسلام
گٹھ:سلطنتاں
گٹھ:وڈیاں سلطنتاں
گٹھ:مسلم سلطنتاں
گٹھ:افریقہ دی تریخ
گٹھ:مراکش
گٹھ:افریقی سلطنتاں
گٹھ:افریقہ دیاں سلطنتاں
گٹھ:افریقی بادشاہتاں
گٹھ:افریقہ
گٹھ:سابق سلطنتاں
دولما باغچہ محل

دولما باغچہ محل ( ترکی زبان چ دولما باغچہ سرائے ) ترکی دے شہر استمبول چ واقع اک تریخی شاہی محل اے ، جہڑا 1853ء توں 1922ء تک سلطنت عثمانیہ دا انتظامی مرکز رہیا ۔ اس چ 1889ء توں 1909ء تک دے 20 سال شامل نئیں ، جس دوران یلدوز محل استعمال چ رہیا ۔ ایہہ استمبول دے یورپی حھے چ آبنائے باسفورس دے کنارے واقع اے ۔ 

## تریح

دولما باغچہ استمبول دا پہلا یورپی طرز دا محل سی ، جس دی تعمیر دا حکم سلطان عبدالحمید اول نے دتا سی تے 1842ء توں 1853ء تے دوران 50 لکھ عثمانی گولڈ پاؤنڈز (عثمانی دینار) دے خطیر رقم نال تیار ہوئیا ، جہڑی 35 ٹن سونے دے برابر اے ۔ اس چوں 14 ٹن سونا صرف اندرونی چھت دی سجاوٹ چ استعمال ہوئیا ۔ دنیا دا سب توں وڈا بوہیمیائی کرسٹل فانوس اسدے مرکزی ہال دی چھت چ نصب اے ، جسنوں برطانیہ دی ملکہ وکٹوریہ نے تحفے چ دتا سی ۔ اس فانوس چ 750 چراغ نیں تے اسدا وزن ساڈھے 14 ٹن اے ۔ دولما باغچہ چ بوہیمیائی تے بکارت کرسٹل فانوساں دی سب توں ذیادہ تعداد موجود اے ۔ 

دولما باغچہ اصل چ آبنائے باسفورس دی اک خلیج سی ، جسنوں شاہی باغ دی تعمیر لئی 18ویں صدی چ پور دتا گئیا سی ۔ایہہ دو لفظاں دا مجموعہ اے ، دولما معنی " پوریا گئیا " تے باغچہ یعنی باغیچہ ۔ 18ویں تے 19ویں صدی چ ایتھے موسم گرما گزارن لئی محل تعمیر کیتے گئے ۔ ہن ایتھے جہڑا محل موجود اے ایہہ 1842ء توں 1853ء دے دوران سلطان عبدالحمید دے عہد چ قدیم ساحلی محل " بشکتاش " دی جگہ تعمیر کیتا گئیا ۔ اس دی تعمیر آرمینیائی ترک ماہرین تعمیرات غرابت بلیان تے اسدے پتر نگوگایوس بلیان نے کیتی ۔ تعمیر مکمل ہون دے بعد سلطان توب کاپی محل (توپ قاپی محل) توں ایتھے منتقل ہوئیا ۔ 

محل 3 حصیاں تے مشتمل اے : مابین ہمایوں یا سلیمانک ( مرداں دی رہائش گاہ ) ، مواید سالونو (تقریبائی دربار ) تے حرم ہمایوں(سلطان دے اہل خانہ دی رہائش گاہ ) ۔ محل 45 ہزار مربع میٹر ( سوا 11 ایکڑ ) دے رقبے تے پھیلیا ہوئیا اے ۔ اس چ 285 کمرے ، 46 دربار ، 6 حماجوڑم تے 68 بیت الخلا نیں ۔

دولما باغچہ ہن اک عجائب گھر اے ، جہڑا پیر تے جمعرات دے علاوہ ہر روز صبح 9 بجے توں سہ پہر 3 بجے تک عوام لئی کھلا ہندا اے ۔ ایہہ محل اجکل " ملی سرائے لر دائرہ بشکان لہی " ( نظامت قومی محلات ) دے زیر انتظام اے ۔

جدید ترکی دے بانی تے پہلے صدر مصطفی کمال اتاترک نے اپنی زندگی دے آخری دن اس محل چ گزارے تے 10 نومبر 1938ء چ ایسے محل دے اک کمرے چ انتقال کرگئے۔

گٹھ:سلطنت عثمانیہ
گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ
گٹھ:ترکی
گٹھ:ترکیہ
گٹھ:تریخ
گٹھ:یورپ دی تریخ
گٹھ:ایشیا دی تریخ
لما

**لما**  South (جنوب) اک پاسے دا ناں اے ۔ ایہ نقشیاں وچ تھلے آلا پاسا ہُندا اے ۔ ایہ چار بنیادی پاسیاں وچوں اک پاسا اے ۔

## لمی/لموچی
لمے آلے پاسے دی کسے وی شے یا لمے پاسے رہݨ آلے لوکاں نوں “لمی“ یا  “لموچی“  “Southern“ آکھیا جاندا اے ۔

گٹھ:جغرافیا
دکھیاں

دکھیاں ضلع اسلام آباد، پاکستان دا اک پنڈ اے۔ جیڑا یونین کونسل تمیر وچ ہے گا اے۔

## بارلے جوڑ
* سرکاری ویب سائییٹ 
* سی ڈی اے
دھات

**دھات**، اک کیمیائی عنصر اے جیہدے وچوں بجلی تے گرمی لنگھ سکدیاں نیں ۔
کیمسٹری وچ دھات اوہ ہوندی اے جیہڑی الیکٹران گوا کے مثبت آئن بنوندی اے۔ دھاتی عنصر دوجیاں دھاتاں نال دھاتی چوڑ بنا کے کمپاؤنڈ بنوندی اے تے ایہناں دھاتی عنصراں نال آئینک جوڑ بنوندی اے ۔ دھاتاں نوں مثبت آئیناں دا گچھا وی کہیا جاندا اے تے ایس گچھے وچ الیکٹران آزادی نال کعھمدے پھردے نیں جیہدی وجہ نال دھاتاں بجلی اپنے اندروں گزار سکدیاں نیں ۔

گٹھ:دھاتاں
گٹھ:کیمسٹری
دہولاگری

دہولاگری دنیا دا ستواں سب تون اچا پہاڑ اے۔ اس دی اچائی 8167 میٹر / 26794 فٹ اے۔ اے نیپال وچ پربت دھار ہمالیہ وچ واقع اے۔ دہولاگری دا مطلب سفید پہاڑ اے۔
دہولاگری تے اناپورنا دے درمیان تون دریاۓ کالی گندکی لنکدا اے۔ اسنوں 13 مئی 1960 نوں سر کیتا گیا۔

## بارلے جوڑ
دیس

**دیس** (انگریزی: Country)، دنیا دا اک وکھ حصہ ہے، جِداں ریاست، قوم، یا دیگر سیاسی وجود۔ ایہہ اک خودمختار ریاست ہو سکدی ہے یا کِسے وڈی ریاست دا اک حصہ ہو سکدا ہے۔ مثال دے طور تے جاپان اک آزاد، خودمختار ریاست ہے جد کہ ویلز، اک خود مختار ریاست برطانیا دا اک جزو ہے۔ اک دیس تریخی طور تے اک خودمختار علاقہ ہو سکدا ہے جِداں کوریا۔ کچھ مخصوص سیاسی، نسلی یا ثقافتی خصوصیات ناݪ وابستا غیر خودمختار جغرافیائی خطے نوں وی دیس کہیا جاسکدا ہے۔ 

لفظ "دیس" دی تعریف تے استعمال لچکدار ہے اتے وقت دے نال نال بدل گیا ہے۔ اکانومسٹ نے 2010ء وچ لکھیا سی کہ "کِسے وی مُلک دی واضح تعریف لبھݨ دی کوئی وی کوشش جلد ہی مستثنیات تے بے ضابطگیاں دی لپیٹ وچ آجاندی اے۔" 

## ہور دیکھو
* خود مختار ریاست
* ریاست
* مُلک
* صوبے

## حوالے

گٹھ:دیس
گٹھ:جغرافیا
گٹھ:انسانی جغرافیا
گٹھ:سیاسی جغرافیا
گٹھ:ریاست
گٹھ:ملک
گٹھ:سیاسی اصطلاحات
دیسی مہینے

دیسی مہینے پنجابی جنتری دے 12 مہینےآں نوں کہیا جاندا اے ۔ ایہ مہینے پنجاب دے موسماں تے رُتاں دے نال جُڑے ہوئے تے پنجابی رہتل دا حِصا  نیں ۔ 

* بساکھ
* جیٹھ
* ہاڑھ
* سوݨ
* بھادوں
* اسو
* کت
* مگھر
* پوہ
* ماگھ
* پھگݨ
* چیت

گٹھ:پنجابی رہتل
گٹھ:دیسی مہینے
گٹھ:تقویم
گٹھ:کیلنڈر
گٹھ:مہینے
گٹھ:بی بی صغراں کیوں روتی تھی چیت میں
چین دی کندھ

**چین دی کندھ**  پتھر تے مٹی دی بنی ہوئی اک وڈی تے تریخی کندھ اے۔ ایہ کندھ چین نوں اوہدے اتلے پاسے دے دشمݨاں توں بچاوݨ آلی اک کندھ اے۔ جیہڑی ڈھائی ہزار ورھیاں پہلاں بݨائی گئی تے فیر مرمت کر کے دوبارہ وی بار بار بنائی گئی۔ کندھ دی لمبائی 6700 کلومیٹر یا 4160 میل اے۔ ایہ چڑھدے پاسیوں شان ہائی کوان توں لے کے لہندے پاسے ول لوپ نر تک جاندی اے۔ ایہدے بچاء واسطے 10 لکھ لوک مخصوص سن تے ایہنوں بݨاوندے ہوئیاں 20 توں 30 لکھ چینی وی مارے گئے۔ہݨ ایہدے کئی حصے کھنڈر بݨ چکے نیں تے تقریباً معدوم ہو چکے نیں۔ ایہدے باوجود ایہ دنیا بھر دے سیاحاں دی توجہ دا گڑھ اے۔ ایہدی تریخی اہمیت اے تے ایہ جگ دے چِروکے فنِ تعمیر دے مہان عجوبےآں وچوں اک اے۔

چین دی تریخ وچ تن مہان  برادریاں 'کن، ہان تے منگ' رۓ نیں۔ چین دی ایس عظیم کندھ دی تعمیر دا سہرا ایہناں خانداناں نوں جاندا اے۔

## ہور دیکھو
*برلن کندھ

## مورت نگری

Image:The_Great_wall_-_by_Hao_Wei.jpg|
Image:Noel 2005 Pékin 031 muraille de chine Mutianyu.jpg|
Image:Great wall of china-mutianyu 3.JPG|
Image:Great wall of china-mutianyu 4.JPG|
Image:GreatWall_2004_Summer_1.jpg|
Image:GreatWall_2004_Summer_2.jpg|
Image:GreatWall_2004_Summer_3.jpg|
Image:GreatWall_2004_Summer_1.jpg|


گٹھ:چین
گٹھ:چین دیاں عمارتاں
گٹھ:چین دی تریخ
گٹھ:چین دا جغرافیہ
دیوار گریہ

**دیوار گریہ** اسنوں مغربی کندھ وی آکھیا جاندا اے ۔ ایہہ قدیم شہر یروشلم چ واقع یہودیاں دی اہم مذہبی یادگار اے ۔ یہودیاں دے بقول 70ء دی تباہی توں ہیکل سلیمانی دی اک کندھ دا کجھ حصہ بجیا ہوئیا اے ، جتھے 2 ہزار سال توں یہودی زائر آکے روئیا کردے سن تے اس لئی اس نوں دیوار گریہ کہیا جاندا اے ۔ جدوں کہ اسنوں دیوار براق وی آکھدے نیں ۔

## یہودی نقطہ نظر

یہودی مذہب دے مطابق ایہہ کندھ مقدس معبد دی باقیات چوں اے تے اس لئی یہودیاں دے مقدس مقامات چوں اک اے ۔ ایہہ یہودیاں لئی زیارت گاہ اے تے اس دے نیڑے یہودیاں دا مقدس ترین سائناگوگ اے ، جس نوں " بنیادی پتھر" آکھیا جاندا اے زیادہ تر یہودی ربیآں دا خیال اے کہ اس پتھر تے کوئی یہودی پیر نئیں رکھ سکدا تے جہڑا ایہہکم کرے گا اوہ عذاب دی گرفت چ آ جائے گا ۔ بہت سارے یہودیاں دے مطابق اوہ تریخی چٹان جس تے قبضۃ الصخرۃ واقع اے ، مقدس بنیادی پتھر اے ۔ جدوں کہ کجھ یہودیاں دا عقیدے دے مطابق ایہہ مقدس بنیادی پتھر دیوار گریہ دے بالکل مخالف سمت چ واقع الکاس چھمبر دے نیڑے اے تے جدوں مقدس معبد قائم سی ایہہ مقدس ترین مقام سی ۔ یہودی روایات دے مطابق دیوار گریہ دی تعمیر حضرت داؤد علیہ سلام نے کیتی سی تے موجودہ دیوار گریہ اوسے کندھ دیاں بنیاداں تے قائم کیتی گئی سی ، جس دی تریخ ہیکل سلیمانی نال جا ملدی اے ۔

## اسلامی نقطہ نظر

مسلمان اس کندھ نوں دیوار براق کہندے نیں ۔ دو وجہاں توں مسلمان اس کندھ نوں مقدس کہندے نیں ۔ پہلی ایہہ کہ اس دیوار نوں معراج النبی صلی اللہ علیہ و آلیہ وسلم نال نسبت اے ۔ شب معراج حضور پاک صلی اللہ علیہ و آلیہ وسلم دی براق ایتھے آکے رکی سی ۔

گٹھ:تریخ
گٹھ:ایشیا دی تریخ
گٹھ:اسرائیل
گٹھ:رپھڑی صفے
گٹھ:فلسطین
ذوالفقار علی بھٹو

ذوالفقار علی بھٹو پاکستانی سیاستدان سی جیہڑا 1971 توں 1973 تک پاکستان دا صدر اَتے 1973 توں1977 تک پاکستان دا وزیر اعظم رہیا۔ اوہدا جوڑ پاکستان پیپلز پارٹی نال سی۔ ذوالفقار علی بھٹو سندھ دے اک وڈے جگیردار دا پتر سی۔ امریکہ اَتے برطانیہ توں پڑھن مگروں پاکستان چ ڈکٹیٹر جنرل ایوب خان نال رل گیا اتے اوہدی پارٹی کنونشنل مسلم لیگ دا کنوینر بݨ گیا اتے ایوب خان دی سرکار چ وزیر رہیا۔ فاطمہ جناح دے خلاف چناؤ چ ایوب خان نال سی۔ 10 ورے تک ایوب خان نال رہن دے مگروں بھٹو اوہدے خلاف ہوگیا۔ پاکستان پیپلز پارٹی دی نیوں رکھی۔ سوشلزم تے غریباں دا نعرہ لا کے 1970 دیاں چوناں لہندے پاکستان چ جت کے لہندے پاکستان دا صدر اتے فیر وزیر اعظم بݨ گیا۔ جرنل ضیا نے اوہنوں پھانسی دے دتی۔

ذوالفقار علی بھٹو خورشید بیگم تے سر شاہنواز بھٹو دا پتر سی۔ اوہ 5 جنوری 1928 نوں لاڑکانہ سند چ جمیا۔ اوہ اپنے ماں پیو دا تیجا پتر سی۔ اودا پیو سر شاہنواز بھٹو ریاست جوناگڑھ دا وزیر اعظم سی۔ 1943 وِچ اوہدا ویاہ شیریں امیر بیگم نال ہویا جیہڑا تھوڑے چر مگروں ٹٹ گئی۔ 1947 وچ بھٹو نے یونیورسٹی آف ساؤتھرن کیلیفورنیا چ داخلہ لیا۔ 1949 چ اوہ کیلیفورنیایونیورسٹی، برکلے امریکہ ول ٹر گیا۔ ایتھوں پولیٹیکل سائنس چ ڈگری لین مکروں تے قنون دی پڑھائی لئی 1950 وچ اوہ کرائسٹ چرچ کالج، آکسفورڈ برطانیہ گیا۔ 1953 چ پڑھائی پوری ہوگی۔ 8 ستمبر 1951 نوں اک ایرانی زنانی نصرت بھٹو نال اونے کراچی اِچ ویاہ کیتا۔ کراچی آ کے بھٹو سند مسلم کالج اِچ پڑھان لگ گیا۔ تس اپنے پیو دے مرن مگروں اپنی زمین جائیداد نون وی سمبالن لگ پیا۔

## سیاست وچ
1957 وچ یونائیٹڈ نیشنز جان والے لوکاں وچ بھٹو وی شامل سی۔ 1958 چ پاکستان وچ جنرل ایوب خان نے مارشل لا لا دتا اَتے بھٹو نے جمہوریت دا سنگ نبھاݨ دے بجاۓ مارشل لا نال رل گیا۔ ایوب خان نے ذوالفقار علی بھٹو نوں انرجی کامرس انفارمیشن تے انڈسٹری دا وزیر بنا دتا۔ جوان تے ناتجربہکار لون دے باوجود بھٹو ایب خان دے نیڑے اتے سیاست چ اوپر ہوندا گیا۔ 1960 چ اوہنے ہندستان نال پانی دا ایگری منٹ کیتا۔ ذوالفقار علی بھٹو نے ایوب دی کنونشنل مسلم لیگ نوں چلایا۔

1962 چ ذوالفقار علی بھٹو نوں پاکستان دا وزیر خارجہ بنا دتا گیا۔ وزیرخارجہ بݨن مگروں بھٹو نے امریکہ ول ہوئی پالیسی نوں پلٹیا تے پاکستان دے ساک چین نال جوڑے۔ 1963 چ چین نال ولگن تے معاہدہ کیتا اتے چین نوں 750 مربع کلومیٹر تھاں دے دتا۔ بھٹو نے اسلامی دیساں نال وی ساک گوڑھے کیتے۔ 1965 دی لڑائی مگروں جون 1966 چ بھٹو نے وزارت چھڈ دتی۔

## [[پاکستان پیپلز پارٹی]]
30اوہنے نومبر 1967 نوں لہور چ پاکستان پیپلز پارٹی دی نیوں رکھی۔ ایہ پارٹی اسلام لوک راج سوشلزم دیاں نیوآں تے بنی۔ 1970 دے چناؤ چ لہندے پاکستان چ پاکستان پیپلز پارٹی جت گئی تے چڑھدے پاکستان چ عوامی لیگ چناؤ جت گئی۔ راج عوامی لیگ نوں مِلنا چاہیدا سی۔ بھٹو دا نعرہ لوک راج سی پر اوہنے عوامی لیگ دے شیخ مجیب نوں راج ناں دتا۔ چڑدے پاکستان دے وکھرے ہون توں مگروں 1971 نوں ذوالفقار علی بھٹو پاکستان دا صدر بنا دتا جاندا ہے۔ راج چ آن مگروں بھٹو نے جگیردارون نوں اگے لے کے آیا۔ ووٹ اوہنے عریباں کولوں لۓ سن سندھ اتے پنجاب چ پر ایتھے اوہنے راج دو جگیرداراں ممتاز بھٹو تے غلام مصطفا کھر نوں دتا۔ فیڈرل سیکورٹی فورس دے ناں تے اپنی اک وکھری فوج بنائی جیہنے اوہدے ویریاں نوں رج کے تنگ کیتا۔ جرنل ضیا نے مارشل لا لا کے راج تے مل مار لیا اتے ذوالفقار علی بھٹو نوں پھانسی دے دتی۔

### باہرلے جوڑ
* ذوالفقار علی بھٹو تے ویب سائٹ
* پاکستان پیپلز پارٹی دی ویب سائٹ

گٹھ:پاکستانی شیعہ
گٹھ:سندھی شخصیتاں
گٹھ:پاکستان دے وزیر اعظم
گٹھ:صدر پاکستان
گٹھ:پاکستان پیپلز پارٹی
رؤف دینک تاش

رؤف دینگ تاش قبرصی ترک رہنما نیں ۔ اوہ 1924ء چ موضع کتیما ، پافوس دے لاگے پیدا ہوئے ۔ اس دا پیؤ جج سی ۔ اپنی تعلیم قبرص توں پائی تے 1944ء چ وکالت شروع کیتی ۔ 1949 ء چ اٹارنی جنرل آفس چ جونیئر کراؤن کونسل مقرر ہوئے تے 4 سال مگروں کراؤن کونسل بنا دتے گئے ۔ 1956ء چ سالیسٹر دے عہدے تے فائز ہوئے ۔ 1957ء چ فیدریشن آف ٹرکش ایسوسی ایشنز دے یئر مین چنے گئے ۔ 1959ء چ [ترک قبرصی وفد دے قائد دی حثیت نال [ایتھنز کانفرس چ شریک ہوئے ۔ 1960 ء چ ٹرکش کمیونل چیمبر دے صدد منتخب ہوئے۔ 1964ء چ لندن کانفرنس چ اوہناں نے قبرصی ترکاں دے وفد دی قیادت کیتی ، تے بعد چ اقوام متحدہ دی سلامتی کونسل دے اجلاس چ شریک ہوئے ۔

نیویارک توں واپس آئے تے آرچ بشب میکایوس نے قبرص چ داخلے تے پابندی لا دتی تے رؤف دینک تاش 1967ء تک ترکی چ رہے ۔ بعد چ خفیہ طور تے قبرض واپس آئے تے یونانی قبرصی پولیس نے گرفتار کر کے نظر بند کر دتا پر عوامی دباء دی وجہ توں 13 دن مگروں رہا کر کے ترکی گھل دتا ۔ تے اس نوں 13 اپریل 1968ء چ قبرص پرتن دی اجازت ملی ۔ وطن واپس آ کے ترکش کیمونل چیمبر دی صدارت سمبھالی ۔ جون 1968ء چ قبرص دے ترک تے یونانی لوکاں وچکار مذاکرات چ ترکاں دی ترجمانی کیتی ۔ 15 اگست 1974ء چ قبرص دے اتلے حصے تے ترک فوجاں دا قبضہ ہوگئیا تے رؤف دینک تاش نے اعلان کیتا کہ قبرص دی ونڈ ای اس مسئلے دا واحد حل اے ۔ فروری 1975ء چ قبرض دے ترکاں نے اپنی آزادی دا اعلان کر دتا تے ترک جمہوریہ شمالی قبرض دے ناں نال اپنا علیحدہ دیس بنا لئیا ۔ 20 جون نوں ہون آلیاں چوناں چ رؤف دینک تاش دی قومی اتحاد پارٹی نے بھاری اکثریت نال کامیابی حاصل کیتی تے رؤف دینک تاش اس نویں مملکت دے صدر منتخب ہوئے ۔

گٹھ:شخصیتاں
گٹھ:مشہور لوک
گٹھ:زندہ لوک

گٹھ:ترک
گٹھ:ترک شخصیتاں
گٹھ:ترک لوک
گٹھ:ترکی
گٹھ:ترکیہ

گٹھ:یورپ
گٹھ:یورپی شخصیتاں
رائنہولڈ میسنر

**رائنہولڈ میسنر** پہاڑ چڑن دی تریخ دا اک وڈا ناں اے۔ اسنے اکلیاں تے آکسیجن دی مدد توں بغیر ماؤنٹ ایورسٹ نوں سر کیتا۔ اوہ پہلا شخص سی جس نے 8000 میٹر تون اچیاں ساری 14 چوٹیاں تے چرھیا۔

رائنہولڑ میسنر 1944 نوں اٹلی وچ اک جرمن کعر وچ پیدا ھویا۔ اسنوں مڈھلی عمر توں ہی پہاڑاں تے چڑن دا شوق ہو گیا۔ اوہ ہرمن بوہل جسنے نانگا پربت نوں سر کیتا بہت پسند کردا سی۔

## چڑھایاں

* 1970&nbsp;— نانگا پربت تے اپنے بھرا گنتر نال چڑھیا۔
* 1972&nbsp;— مناسلو
* 1975&nbsp;— گاشر برم -1
* 1978&nbsp;— ماؤنٹ ایورسٹ,نانگا پربت
* 1979&nbsp;— کے ٹو
* 1980&nbsp;— ماؤنٹ ایورسٹ
* 1981&nbsp;— شیشاپانگما,کنگچنجنگا
* 1982&nbsp;— گاشر برم -2,بروڈ پیک
* 1983&nbsp;— چو اویو
* 1984&nbsp;— گاشر برم -1, گاشر برم -2
* 1985&nbsp;— اناپورنا, دہولاگری
* 1986&nbsp;— مکلو, لہوٹسے

## بارلے جوڑ
* میوزیم
* ویب سائیٹ 
* http://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/climbing/mountaineering/Reinhold-Don-t-Care-What-You-Think.html
گٹھ:شخصیتاں
گٹھ:مشہور لوک
راب

رو نوں بیلنی نال کڈیا جاندا اے تے فیر گڈ بنان لئی کڈآہے چ پا کے اگ دی پٹھی تے رکھیا جاندا اے۔ جتھے اے فیر گاڑھا ہوندا جاندا اے اس ادھ پکی رو نوں یا پتلے گڈ نوں راب کیندے نے۔
رابرٹ بوائل

رابرٹ بوائل(1627-1691) اک برطانوی سینسدان، قدرتی فلسفی تے نویاں شیواں بنان آلا بندہ سی۔ اوہ اپنے بوائل قنون دی وجہ توں بوتا مشہور ہویا۔ اونوں پہلا نوی کیمسٹری دا گرو کیا جاندا اے تے اس آستے اونوں نوی کیمسٹری دا بنان آلا منیا جاندا اے۔ اودی کتاب سکیپٹیکل کیمسٹ نوں نوی کیمسٹری چ اچی جگہ دتی گئی اے۔

اوہ آئرلینڈ چ جمیا تے اوہ اپنے کعر دا 14واں بچہ سی۔ اوہ اٹھ سال دا سی تے اودی ماں مر گئی تے اونوں ایٹن کالج، انگلینڈ چ پڑن واسطے پجوا دتا گیا۔

گٹھ:شخصیتاں
گٹھ:مشہور لوک
راجا بیربل

بیربل اکبر اعظم دے نو رتناں چوں اک سی ، اسدا اصل ناں **مہیش داس** سی تے ایہہ ذات دا بھاٹ سی ۔ شروع چ بوت غریب تے ماڑے حالاں چ سی ۔اکبر دی تخت نشینی تے دربار چ حاضر ہوئیا تے اپنے ہاسے مخول نال بادشاہ دا دل خوش کیتا تے بادشاہ دے مصاحباں چ شامل ہوئیا ۔ اکبر اسنوں دانشور آکھدا سی ۔ ایہہ ہندی دا ودھئیا شاعر سی ۔ یوسف زئیاں دے خلاف مہم چ ماریئا گئیا ۔ اس دے مرن دا اکبر نوں اینا ہرکھ ہوئیا کہ اسنے دو دن روٹی ناں کھادی ۔

گٹھ:ہندستان دی تریخ
گٹھ:تریخ ہندستان
گٹھ:شخصیتاں
گٹھ:تریخی شخصیتاں
گٹھ:مشہور لوک
گٹھ:ہندستان
گٹھ:ہندستانی شخصیتاں
گٹھ:ایشیا
گٹھ:برصغیر