open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مصری عدد

**مصری عدد**  یا گݨتی  پراݨے مصر وچّ 3000 قبل مسیح  دے دوران ورتی جاندی سی. ایہہ گنت تعلیم دی پدھتی سی جو کی دس دے پدھر دے ادھار تے تے سی تے ہیروغلیقی  وچّ لکھی جاندی سی پر کوئی وی صفر نظام اس سمیں موجود نہیں سی. پراݨے مصر وچّ پرانے مصر لئی مول نشان دس ورتیا جاندا سی.

## عدد تے گنتی

مصری تصویری اکھر جاں ہائروگلفس دونے پاسے توں لکھے جا سکدے ہے، کھڑھویں پاسے توں وی۔

## کسری عدد

ہیروغیلفی جو کی کسری عدد (fraction) لئی ورتیا جاندا سی اس دی شکل منہ دی طرحاں سی جسدا مطلب ہے "حصہ".

 اس پرکار لکھیا جاندا سی:

, تے اس پرکار لکھے جاندے سی:

:

## جوڑ تے گھٹاء

جوڑ تے گھٹاء چنھاں لئی ہائروگلفس:
D54-and-D55
ورتے جاندے سی.

## لکھت انک

پراچین مصری بھاشا وچّ انک تے سنکھیاسوچک شبد دی طرحاں وی لکھے جا سکدے سی جس طرحاں گورمکھی وچّ 30 تے تیہہ دونو ڈھنگ نال انک لکھے جا سکدے ہے۔ اداہرن:

شبد تیہہ ایس پرکار لکھیا جاندا سی:

تے (*30*) دا انکڑا کجھ اس طرحاں لکھیا جاندا سی:

## انکاں لئی ورتے جان والے مصری لفظ

## حوالے

گٹھ:مصری عدد
گٹھ:گݨتی
گٹھ:مصر دی تریخ
گٹھ:لپی
گٹھ:لپیاں
آرامی لپی

**آرامی لپی** آرامی بولی لکھن لئی ورتی جاندی لپی سی۔ایہہ 8ویں صدی عیسوی دے دوران فونیشیائی لپی توں ڈیولپ ہوئی اتے اس توں وکھ لپی دے طور اتے قایم ہوئی۔ اس دے سارے اکھر وئنجن آوازاں دی ترجمانی کردے ہن اتے اس لئی اسنوں ابجد لپی کیہا جاندا ہے۔ اس وچّ کجھ اجیہے اکھر وی ہن جو وئنجن آوازاں دے نال-نال دیرگھ سوَر(واول) آوازاں نوں وی پیش کردے ہن۔

آرامی حروف  تریخی طور اتے پرمکھ لپی ہے اتے لگبھگ ساریاں موجودہ مشرق وسطی دیاں لپیاں اس وچوں ڈویلپ ہوئیاں ہن۔ اس دے نال ہی کئی غیر-چینی مرکزی اتے چڑھدیاں ایشیائی لپیاں وی اس وچوں ڈیولپ ہوئیاں منیاں جاندیاں ہن۔ اس پچھے مکھ کارن آرامی بولی دی رابطہ بولی دے طور اتے ورتوں سی۔ موجودہ لپیاں وچوں عبرانی لپی 5ویں صدی دی شاہی آرامی لپی دے نال سبھ توں گوڑہا تعلق رکھدی ہے۔

آرامی ورگیاں لپیاں جہناں وچّ مکھ طور اتے وئنجن آوازاں (صحیح حروف) نوں پیش کیتا جاندا ہے زیادہ تر سوَر(واول) آوازاں نوں پیش نہیں کیتا جاندا، اجہیاں لپیاں نوں ابجد کہن دا وچار لیگوئسٹک پیٹر ڈینیئلز نے دتا۔ اس طرحاں اجہیاں لپیاں نوں بعد دے حروف تہجی، جویں کہ یونانی، لاطینی وغیرہ توں نکھیڑ کے ویکھیا جا سکدا ہے۔

## حوالے

گٹھ:آرامی لپی
گٹھ:آرامی بولی
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:لپی
گٹھ:لپیاں
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
مسجد حضرت بل

مسجد حضرت بل بھارت دے زیرانتظام ریاست جموں تے کشمیردے دارالحکومت سری نگر وچ واقع اک مشہور مسجد تے درگاہ ہے۔ اس مسجد دی خصوصیت ایہ ہے کہ ایتھے پیغمبر اسلام **[[محمد|محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم]]** دے موئے مبارک محفوظ نیں جنہاں دا لوک خاص مواقعے اتے زیارت کرن دا شرف حاصل کردے نیں۔

## حوالے

گٹھ:جموں تے کشمیر وچ مسجداں
گٹھ:جموں تے کشمیر
گٹھ:کشمیر
گٹھ:بھارت دیاں مسجداں
گٹھ:زیارتاں
تائی کادائی بولیاں

thumb|240px|تائی کادائی بولیاں دا علاقہ
**تائی-کادائی** بولیاں دکھنی چین، اتلے چڑھدے بھارت اتے دکھن چڑھدا ایشیا دا بولی پروار ہے جس وچّ بہت زیادہ  بولیاں دا اک بولی پروار ہے۔ ایہناں وچّ ترتیب وار تھائیلینڈ اتے لاؤس دیاں قومی بولیاں تھائی اتے لاؤ شامل ہندیاں ہن۔ ایہناں بولیان دے دنیاں وچّ 10 کروڑ بلارے ہن۔ ایتھنولوگ دے مطابق اس بولی ٹبر وچّ 95 بولیاں ہن جہناں وچوں 62 بولیاں تائی شاخ وچّ شامل ہن۔
دکھن - چڑھدے  چین دے گئژوؤ اتے ہینان صوبےآں وچّ انہاں بولیاں دے سبھتوں زیادہ بلارے ملدے ہے ، جس توں بولی ماہراں دا اندازا ہے کہ شاید اوہی اس بولی - پروار دی گھر - بھوئیی ہے جتھوں ایہہ آسپاس دے ہور علاکےآں وچّ پھیلیاں ۔
## ایہ وی ویکھو
* تھائی بولی
* لاؤ بولی
*ژوآنگ لوک
*ژوآنگ بولی

## حوالے

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:چین دیاں بولیاں
گٹھ:تھائی لینڈ دیاں بولیاں
گٹھ:لاؤس دیاں بولیاں
گٹھ:ویت نام دیاں بولیاں
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
لاؤ بولی

**لاؤ جاں لاؤتیئن** تائی کادائی بولیاں - پروار دی اک بولی ہے ۔ ایہہ لاؤس  دی سرکاری بولی ہے ، اسدے علاوہ ایہہ تھائیلینڈ دے اتلے چڑھدے علاقےآں وچّ بولی جاندی ہے ، جتھے اسنوں اشان بولی کہندے ہن ۔ لاؤ بولی ابیگیدا  دے لاؤ حروف تہجی وچّ لکھی جاندی ہے ۔ سرکاری سرپرستی نہیں ہون دی وجہ نال ویتنامی بولی مانک بنّ گئی ہے ۔ 

## لہجے

## ایہ وی ویکھو
* تھائی بولی
* تائی کادائی بولیاں
*لاؤ لپی
*ژوآنگ بولی

## حوالے

## بیرونی جوڑ

*Lao Language & Culture Site
*Google Translate
*http://www.stars21.com/translator/english_to_lao.html
*http://www.laosoftware.com/index.php 
*https://symbl.cc/en/unicode/blocks/lao/
*Omniglot: Lao script
*JUSK Lao, a javascript based Lao unicode keyboard
*Laoconnection.com
* AbcdLaos Lao Language in Spanish
*USA Foreign Service Institute Lao basic course 
*http://asiansouls.com/laofonts/

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:چین دیاں بولیاں
گٹھ:تھائی لینڈ دیاں بولیاں
گٹھ:لاؤس دیاں بولیاں
گٹھ:ویت نام دیاں بولیاں
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
بمر لوک

**بمر لوک** (; ) جاں **برمی لوک**، برما دا سبھ توں وڈا نسلی گروہ ہے۔ برما دے دو-تہائی لوک اس گروہ دے ہی میمبر ہن۔ برمی لوک زیادہتر اراودی دریا دے جلسمبھر(نکاسی طاس) علاقے وچّ رہندے ہن اتے اوہ برمی بولی بولدے ہن۔ عالمی پدھر اتے جیکر ویکھیا جاوے تاں 2010 وچّ برمی لوکاں دی گنتی 3 کروڑ سی۔
## وجود
منیا جاندا ہے کہ برمی لوکاں دا مول تھاں چڑھدا ایشیا ہے۔ ممکن ہے کہ اسدی شروعات موجودہ دکھنی چین دے یونان صوبے وچّ ہوئی ہووے، جتھے اج توں 1200-1400 سال پہلاں ایہناں دے پوروج اتلے برما وچّ اراوتی دریا دی وادی وچّ آ وسے۔ ہولی-ہولی ایہہ پورے  اراودی دریا دے علاقے وچّ پھیل گئے۔ اتھے پہلاں توں ہی کجھ قبیلے رہندے سن، جویں کہ مون لوک اتے پیو لوک، جو جاں تاں اتھوں کڈ  دتے گئے تے جاں اوہ برمی لوکاں وچّ ہی مل گئے۔
## بولی
برمی بولی (  ,   میانمار دے لوکاں دی قومی بولی ہے۔ ایہہ مکھ طور تے 'برہمدیش' (برما دا سنسکرت نام) وچّ بولی جاندی ہے۔ میانمار توں علاوہ اس دی حد نال لگدے بھارتی صوبیاں آسام، منی پور اتے انڈیمان اتے نکوبار جزیرےآں وچّ وی کجھ لوک اس بولی دی ورتوں کردے ہن۔ برمی بولی تبتی بولی نال تعلق رکھدی ہے اتے چینی تبتی بولیاں -پروار دا حصہ ہے۔ برمی وچّ اجیہے کئی دھرم متلق شبد ہن جو سنسکرت جاں پالی بولی توں آئے ہن۔ 
## سماج اتے سبھیاچار
### پہراوا
 

برمی زنانیاں اتے مرد دوویں سریر دے ہیٹھلے حصے تے لونگئی ناں دی  لونگی پہندے ہن۔ اہم موقعیاں 'تے تینویاں سونے دے گہنے، ریشم دے رومال-دپٹے اتے جیکٹ پہندیاں ہن۔ مرد اکثر 'گاؤنگ باؤنگ' نام دیاں پگاں اتے 'تائکپون' نانمک بند گلے والی جیکٹ پہندے ہن۔ عورتاں اتے مرد دوویں 'ہنیات فنت' نام دی مخملی جتی پہندے ہن۔ جدیدیت کرکے ہن 'جاپانی جتی' ورتی جان لگّ پئی ہے۔ 
 
## حوالے
 
## باہری جوڑ
*The Silken East – A Record of Life and Travel in Burma by V. C. Scott O'Connor 1904 
*

گٹھ:میانمار
گٹھ:لوک
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:میانمار دے نسلی گروہ
  گٹھ:میانمار دی تریخ 
 
 گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گٹھ:لوک
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ: ایشیا دے نسلی گروہ
چینی تبتی بولیاں

**سینو تبتی بولیاں** چڑھدا ایشیا، دکھن چڑھدا ایشیا اتے دکھنی ایشیا وچّ بولیاں جاندیاں 400 توں ودھ بولیاں دا اک پروار ہے۔ مول بلاریاں دی گنتی تے پکھ توں ایہہ ہند یورپی بولی پروار توں بعد دوجے نمبر دا بولی پروار ہے۔ چینی بولیاں دیاں قسماں(120 کروڑ بلارے)، برمی (3.3 کروڑ) اتے تبتی بولیاں (80 لکھ)۔ کئی چھوٹی گنتی والیاں سینو-تبتی بولیاں پہاڑی علاقیاں وچّ بولیاں جاندیاں ہن جہناں بارے زیادہ کھوج نہیں ہوئی ہے۔

## اتہاس
چینی، تبتی، برمی اتے ہور بولیاں وچّ سانجھ بارے پہلے وچار 19ویں صدی وچّ دتے گئے سن اتے ہن ایہہ وچار زیادہ تر قبول کر لیا گیا ہے۔ ہند یورپی بولیاں جاں آسٹروئیشیائی بولی پرواراں دی پنرسرجنا اتے بہت کم ہویا ہے پر اس بولی پریوار دی پنرسرجنا اتے زیادہ کم نہیں ہویا ہے۔ اسدے پچھے کارن ہے کہ ایہناں بولیاں وچّ بہت اختلاف ہے اتے باقی بولیاں وانگ ایہناں وچّ شبد دے دھاتوآں وچّ تبدیلی کرکے نویں شبد نہیں بندے۔ اس دے نال ہی کئی چھوٹیاں بولیاں دور-دراڈے پہاڑاں وچّ جاں بارڈر دے علاقیاں وچّ بولیاں جاندیاں ہن جس کرکے اوہناں اتے زیادہ کم نہیں ہویا ہے۔

### مڈھلی کھوج
18ویں صدی دے دوران ودواناں نے تبتی اتے برمی وچّ سانجھ نوں پچھانیا۔ 19ویں صدی دی شروعات وچّ برائن ہاؤٹن ہوجسن اتے ہور ودواناں نے ویکھیا کہ اتلے چڑھدے بھارت اتے دکھن چڑھدے  ایشیا دیاں کئی پہاڑی بولیں دی وی ایہناں نال سانجھ سی۔ 1856 وچّ جیمز رچرڈسن لوگن نے ایہناں بولیاں دے گروپ نوں "تبتو-برمی" ناں دتا اتے 1858 وچّ اسنے ایہناں وچّ کارین بولیاں وی شامل کیتیاں۔ سٹین کونوء ولوں سمپادت "
بھارت دے لنگوئسٹک سروے" دے حصے تیجے وچّ خاص طور اتے برطانوی ہند دیاں تبتو-برمی" بولیاں اتے کم کیتا گیا۔

## نوٹس



## حوالے

گٹھ:سینو تبتی بولیاں
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:بولی پروار
گٹھ:بولی ٹبر
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:چین دیاں بولیاں
گٹھ:میانمار دیاں بولیاں
گٹھ:بھوٹان دیاں بولیاں
گٹھ:تھائی لینڈ دیاں بولیاں
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
کارین بولیاں

**کرین**  l بولیاں میانمار تے تھائیلینڈ دے سرحدی علاقے وچ بولیاں جان والیاں بولیاں  ہن جو برما اتے تھائیلینڈ بارڈر دے علاقے وچّ لگپگ 30 لکھ کرین لوکاں ولوں بولیاں جاندیاں ہن۔

## حوالے

گٹھ:سینو تبتی بولیاں
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:بولی پروار
گٹھ:بولی ٹبر
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:بھارت دیاں بولیاں
گٹھ:میانمار دیاں بولیاں
 
گٹھ:تھائی لینڈ دیاں بولیاں
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
قدیم سائیبیری بولیاں

**قدیم سائیبیری جاں پالیوسائیبیریائی بولیاں** سائبیریا اتے چڑھدے روس دیاں کجھ بولیاں اتے کجھ چھوٹے بولی پرواراں نوں کیہا جاندا ہے۔ ایہناں بولیاں وچّ کسے قسم دی سانجھ اتے میل ملاپ نہیں ہے۔

پالیوسائیبیریائی بولیاں دے بلاریاں دی گنتی لگبھگ 23,000 ہے۔

## حوالے

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گٹھ:پالیوسائیبیریائی بولیاں
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:بولی پروار
گٹھ:روس دیاں بولیاں
گٹھ:سائیبیریا
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
آسٹرونیشیائی بولیاں

**آسٹرونیشیائی بولیاں** (انگریزی: Austronesian languages) اک بولی پروار جو سمندری دکھن چڑھدا ایشیا، مڈگاسکر اتے بحرالکاہل دے جزیرےآں اتے وڈے پدھر اتے بولیاں جاندی ہے۔ براعظمی ایشیا اتے وی ایہناں دے کجھ بلارے موجود ہن۔ اس بولی پروار دے دنیا بھر وچّ قریب 38.6 کروڑ بلارے ہن جسدے نال ایہہ ہند یورپی بولیاں، سینو تبتی بولیاں، نائیجر کانگو بولیاں ، اتے ایفروئیشیائی بولیاں توں بعد دنیا دا 5واں بولی  ٹبر ہے۔ ملائے (انڈونیشیائی اتے ملیشیائی)، جاوانی، اتے فلیپینو (تگالوگ) پرمکھ آسٹروئیشیائی بولیاں ہن۔

جرمن بولی وگیانی اوٹو ڈینپوولف پہلا کھوجی سی جسنے  موازنائی طریقے دی ورتوں نال آسٹرونیشیائی بولیان دا مطالعہ کیتا۔ اک ہور جرمن بولی وگیانی ولہیلم شمڈٹ نے لاطینی شبد "auster" (دکھنی ہوا) اتے یونانی شبد "nêsos" (جزیرہ) توں جرمن شبد "austronesisch" (آسٹرونیسیش) بنایا۔ ایہہ ناں اچت وی ہے کیونکہ زیادہ تر آسٹرونیشیائی بولیاں  جزیرےآں اتے ہی بولیاں جاندیاں ہن۔

زیادہ تر آسٹرونیشیائی بولیاں وچّ لکھتاں دی بہت پرانی تریخی روایت  نہیں ملدی اتے بولی وگیانیاں نے بولی وگیانک پنرسرجنا دی تکنیک دے نال ہی پروٹو آسٹرونیشیائی بولی بارے اندازا لگایا ہے۔

## اتہاس
آسٹرونیشیائی بولیاں دا اتہاس پروٹو-آسٹرونیشیائی بولی تکّ دیکھیا جاندا ہے۔ تریخی بولی وگیان دی ورتوں نال اندازا لگایا جاندا ہے کہ ایہناں بولیان دی شروعات تائیوان وچّ ہوئی۔

## لپیاں
بوہتیاں آسٹرونیشیائی بولیاں لاطینی لپی اتے آدھارت لپیاں وچّ لکھیاں جاندیاں ہن۔

## حوالے

 
گٹھ:تائیوان دیاں بولیاں
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:بولی پروار
گٹھ:بولی ٹبر
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:چین دیاں بولیاں
گٹھ:آسٹرونیشیائی بولیاں
گٹھ:انڈونیشیا دیاں بولیاں
گٹھ:فلپائن دیاں بولیاں
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
جاوی بولی

**جاوی بولی** انڈونیشیا دے جزیرہ جاوا تے کج تھاواں چ بولی جان والی اک بولی اے ایدے بولن والیاں دی گنتی 8 کروڑ دے نیڑے اے۔ ایہ آسٹرونیشیائی بولیاں دی اک ممبر بولی اے ۔

**بہاسا جاوا جان جاوی بولی** (انگریزی: Javanese, **جاوانی**، **کارا جاوا** وی بولیا جاندا ہے) جاوی لوکاں دی بولی ہے جو کہ انڈونیشیا دے جاوا جزیرے دے مرکزی تے چڑھدے حصے 'چ وسدے ہن۔ لہندے جاوا دے اتلےحصے وچّ وی کجھ لوک ایہہ بولی بولدے ہن۔ ایہہ 9.8 کروڑ لوکاں دی ماں بولی ہے (انڈونیشیا دی آبادی دا 42% توں زیادہ حصہ)۔

جاوانی بولی آسٹرونیشیائی بولیاں وچوں اک ہے پر ایہہ باقی بولیاں نالوں وکھری ہے تے اس لئی اسنوں زمرہ بند کرنا اوکھا ہے۔
## حوالے

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:انڈونیشیا دیاں بولیاں
اِگبو بولی

**اِگبو بولی** دکھنی-چڑھدے نائیجیریا دے اگبو لوکاں دی مول بولی ہے۔ اس دے تقریباً 2.5 کروڑ بلارے ہن۔ ایہہ لاطینی لپی وچّ لکھی جاندی ہے اتے اس دے 20 دے قریب لہجے موجود ہن۔

## حوالے

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:بولی ٹبر
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:افریقہ دیاں بولیاں
گٹھ:نائیجیریا دیاں بولیاں
ہاؤسا بولی

frameless|border|left
|ھاوسا لہندے افریقہ دی اک زبان ہے جو دسویں تے گیارہویں صدی عیسوی میں لہندے افریقہ بشمول شمالی نائیجیریا، چاڈ تے کیمیرون دے قبیلےآں وچ رائج سی تے کسے حد تک ہن وی ہے۔ ایہ چاڈیہ بولیاں وچ شامل ہے جو خود افرو ایشیائی بولیاں دی اک شاخ ہے۔ اسنوں دو کروڑ توں کچھ زیادہ لوگ بولدے  نیں جنہاں دا تعلق  افریقی قبیلےآں توں ہے۔ ایہ شمالی نائجیریا دی سرکاری زبان دا درجہ وی رکھدی ہے۔ اسنوں عربی لپی وج لکھا جاندا ہے۔

## ہور ویکھو
* بولی
* بولی علم
* بولی ٹبر
* چاڈیہ بولیاں
* افرو ایشیائی بولیاں

## بیرونی جوڑ
* زباناں دی ایتھنولوگ خاندان بندی
*

## حوالے

گٹھ:افریقہ دیاں بولیاں
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:آئیوری کوسٹ دیاں بولیاں

گٹھ:فاعلی فعلی مفعولی زباناں
گٹھ:بنین دیاں بولیاں
گٹھ:برکینا فاسو دیاں بولیاں
گٹھ:کیمیرون دیاں بولیاں
گٹھ:گھانا دیاں بولیاں
گٹھ:نائیجر دیاں بولیاں
گٹھ:نائیجیریا دیاں بولیاں
گٹھ:سوڈان دیاں بولیاں
گٹھ:ٹوگو دیاں بولیاں
ہلال کشمیر

**ہلال کشمیر** آزاد جموں تے کشمیر دا سبھ توں وڈا فوجی اعزاز ہلال کشمیر اے ۔  
ہلال کشمیر ہن تکّ کشمیر فوج دے اک شہید نائیک سیف علی خان جنجوعا نوں مل چکیا اے ۔ ایہ نشان صرف اوہناں لوکاں نوں دتا جاندا اے ، جیہڑے وطن لئی بہت بہادری دا مظاہرا کردے ہوئے شہید ہو چکے نیں ۔
14 مارچ 1949 نوں سرکار آزاد جموں اتے کشمیر دی  ڈیفنس کونسل نے نائک سیف علی خان جنجوعہ شہادت مگروں آزاد جموں  اتے کشمیر دا سبھ توں وڈا فوجی اعزاز ہلال کشمیر دے اعزاز دتے جان دا اعلان کیتا ۔ اوہناں بدھا کھنہ دے تھاں اتے دشمن توں رکھیا دا حکم دتا گیا جتھے اوہ 26 اکتوبر 1948 نوں شہید ہو گئے ۔ 30 نومبر 1995 نوں پاکستان سرکار نے ہلال کشمیر نوں پاکستان دے سبھ توں وڈے فوجی اعزاز نشان حیدر دے برابر کرن دا اعلان کر دتا ۔
ہلال کشمیر چونکہ نشان حیدر دے برابر اے اس لئی کل گیاراں لوکاں نے نشان حیدر  حاصل  کیتے  نیں ۔ نائک سیف علی جنجوعہ آزاد کشمیر دے اکو نشان حیدر حاصل لین والے شہید نیں ۔ 
 
 
## حوالے

گٹھ : تمغہ امتیاز
گٹھ:آزاد کشمیر
گٹھ:انعام
آرامی بولیاں

عراق , شام , کنعان , فلسطین , فونیشیا اتے جزیرے ورگا عرب وچّ جو عرب قوماں ہن ، اوہ سبھ سامی الاصل ہن ۔ کیہا جاندا ہے کہ ایہہ سبھ قوماں سام بن نوح علیہ سلام دی اولاد ہن ۔ اس لئی سامی کہاؤندیاں ہن ۔ اوہناں دیساں دی وکھ وکھ بولیاں ( موجودہ پرانیاں دونے ) نوں سامی بولیاں  کہندے ہن ۔ اسدے علاوہ دیس سیریا جاں شام دی ولکھنتا اتے اس دے راجگڑھ  دمشق دی دلفریبی دے کارن اس دیس نوں جنت جاں باغ جنت وی کہندے ہن ۔ اس لئی سامی جاں سریانی دا تیجا نام آرامی ہے ۔ کیہا جاندا ہے کہ حضرت نوح دے بیٹے سام دا ٹھکانہ شام ہی سی اس لئی سبھ سامی قوماں دی وکھ وکھ بولیاں دا اجتماعی نام سامی بولیاں , سریانی بولی اتے آرامی بولیاں ہے ۔ بولیاں دے سامی گروپ وچّ فونیقی , سریانی , کلدی , عبرانی , بابلی ، حطیطی، بولیاں شامل ہن ۔ حضرت عیسی علیہ السلام دے وقت فلسطین  ، کنعان وچّ آرامی بولی ہی بولی جاندی سی ۔ جو عبرانی بولی دی اک شاخ ہے ۔ مجودہ عربی پرانی آرامی ہی دی اک سودھ حالت ہے ۔ حالانکِہ لپی وچّ تبدیلی ہو گئی ہے ۔ لیکن ایہہ تبدیلی اسلام توں بہت پہلے واقع ہوئی سی ۔

**حضرت [[محمد|محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم]]**   دے زمانے وچّ مکہ مکرمہ اتے اس دے آسپاس دوجے قصبیاں وچّ رہندے عیسائی آرامی بولدے سی ۔ اس لئی قرآن کریم دیان آیاتاں وچّ کئی آرامی مول دے شبد موجود ہن ۔ اس دی کئی وجوہات ہو سکدی نیں اک تاں ایہہ کہ   قرآن شریف کئی موقعے اتے اہلِ کتاب نال محاطب  ہے اس لئی اوہناں ہی دی بولی دے شبد موجود ہن تانکِہ اوہ اوہناں کلمات نوں اپنی کتاباں وچّ موجود اوہناں موضوعاں دے ادھار تے بہتر سمجھ سکن ۔ دوجا اسلئی کہ مکہ وچّ ابھردی ہوئی مسلمان  امتّ  عرب کافراں دی نسبت اہلِ کتاب توں پچھان لحاظ توں زیادہ جوڑے سی اتے قرآن وچّ موجود ایہہ شبد اس گلّ دی تائید کردے ہن ۔

## ہور ویکھو
* بولی
* بولی علم
* بولی ٹبر
* چاڈیہ بولیاں
* افرو ایشیائی بولیاں
*عربی بولی
*عبرانی بولی
*سامی بولیاں
*آرامی بولی
## بیرونی جوڑ
* زباناں دی ایتھنولوگ خاندان بندی
*

## حوالے

گٹھ:افریقہ دیاں بولیاں
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:سعودی عرب دیاں بولیاں
گٹھ:کویت دیاں بولیاں
گٹھ:مصر دیاں بولیاں
گٹھ:عراق دیاں بولیاں
گٹھ:شام دیاں بولیاں
گٹھ:اردن دیاں بولیاں
گٹھ:اسرائیل دیاں بولیاں
گٹھ:یمن دیاں بولیاں
گٹھ:اومان دیاں بولیاں
گٹھ:سوڈان دیاں بولیاں
گٹھ:قطر دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
افرو ایشیائی بولیاں

**افرو۔ایشیائی زباناں** (Afro-Asiatic languages) زباناں دی خاندانی درجہ بندی وچ اک اہم حیثیت دا حامل ہے۔ اس وچ 375 تون زیادہ زباناں شامل نیں تے انہان بولیاں نوں 35 کروڑ توں زیادہ لوگ بولدے نیں جنہاں وجوں صرف عربی زبان نوں 21 کروڑ توں زیادہ لوگ بولدے نیں۔ انہاں زباناں دے زیادہ بولن والے شمالی افریقہ، عرب، شمال مغربی ایشیاء اور   افریقہ دا سنگ دے علاقےآں وچ رہندے نیں۔

پہلے اس درجہ بندی دا نام ہمیتو۔سامی بولیاں سی جسنوں بدل کے افرو۔ایشیائی بولیاں رکھ دتا گیا ہے۔ بعض لوگ اسنوں افروشیائی بولیاں وی کہندے نیں۔ اس دی سب توں اہم زبان عربی ہے جو اس دے ایک ذیلی خاندان سامی بولیاں وچ شامل ہے۔

افریقی ایشیائی بولیاں مشرق وسطیٰ تے شمالی افریقہ نال تعلق رکھن والیاں زباناں دا گروہ ہے ۔ اس خاندان دی سامی شاخ دیاں بولیاں سعودی عرب ، فلسطین ، عراق ، اسرائیل ، شام ، مصر ، اردن ، الجزائر وچ تے حامی شاخ لیبیا ، مصر ، ایتھوپیا وچ پھیلیاں ہوئیاں نیں ۔

## ذیلی ٹبر
اس دے ذیلی خاندان درج ذیل نیں۔
* بربر بولیاں
* چاڈیہ بولیاں
* کوشیائی بولیاں
* مصری بولیاں
* اموتائی بولیاں
* سامی بولیاں
* افرو ایشیائی غیر درجہ بند بولیاں

## ہور ویکھو
 
*عربی بولی
*عبرانی بولی
*ہاؤسا بولی

## بیرونی جوڑ
* زباناں دی ایتھنولوگ خاندان بندی
*

## حوالے


 
گٹھ:بولی ٹبر
 
گٹھ:افریقہ دیاں بولیاں
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:آئیوری کوسٹ دیاں بولیاں

گٹھ:افروایشیائی بولیاں
گٹھ:بنین دیاں بولیاں
گٹھ:برکینا فاسو دیاں بولیاں
گٹھ:کیمیرون دیاں بولیاں
گٹھ:گھانا دیاں بولیاں
گٹھ:نائیجر دیاں بولیاں
گٹھ:نائیجیریا دیاں بولیاں
گٹھ:سوڈان دیاں بولیاں
گٹھ:ٹوگو دیاں بولیاں
سمیری

thumb|240px|left|سمیری رہتل۔
سمیریا: عراق کا ایک قدیم شہر۔

**سمیری** یا **سومر ** عراق دی اک پرانی رہتل دا نام ہے جو چار ہزار سال قبل مسیح توں لے کے تن ہزار سال قبل مسیح تک دریائے دجلہ تے فرات(بین النہرین) دے درمیان موجود سی۔ خیال کیتا جاندا ہے کہ ایہ لوگ سامی النسل نہیں سن تے اس علاقے دے باھر توں آئے سن ۔ انہاں دی بولی اعلیٰ ترقی یافتہ سی تے اوہ لکھنا پڑھنا جاندے سن۔ انہاں دیاں لکھیاں  ہوئیاں تختیاں پرانے مصر توں ملن والی تحریر توں وی پرانیاں نیں۔ایہ رہتل کانسی ویلہ وچ ہوئی، کچھ مورخاں دا مننا ہے کہ سومر 5500 توںن 4000 ق م دے درمیان وچ پہلی وار ایتھے آباد ہوئے۔

گٹھ:سمیری
گٹھ:لوک
گٹھ:پرانے نسلی گروہ
گٹھ:معدوم نسلی گروہ
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:سامی قبیلے
گٹھ:عراق دی تریخ
گٹھ:زرخیز ہلال
گٹھ:بین النہرین
گٹھ:رہتل
گٹھ:عراق
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
زرخیز ہلال

thumb|زرخیز ہلال، 8 ہزار سال قبل مسیح
**زرخیز ہلال**  مشرق وسطیٰ وچ ہلالی شکل دا اک تریخی خطہ ہے جس وچ لیونت، پرانے وچکار دریاواں تے پرانا مصر شامل نیں۔ "زرخیز ہلال" دی اصطلاح سب توں پہلے شکاگو یونیورسٹی دے ماہر آثار قدیمہ جیمز ہنری بریسٹیڈ نے ورتی۔

نیل، اردن، فرات تے دجلہ دے دریاواں توں زرخیز ہون والا 4 توں 5 لاکھ مربع کلومیٹر دے رقبے اُپر پھیلیا ایہ علاقہ بحیرہ روم دے مشرقی ساحلاں توں صحرائے شام دے شمالی علاقےآں تے جزیرہ تے مابین النہرین توں خلیج فارس تک پھیلیا ہویا ہے۔ اس علاقے وچ موجودہ مصر، اسرائیل، مغربی کنارہ، غزہ پٹی تے لبنان تے اردن، شام، جنوب مشرقی ترکی تے جنوب مغربی ایران دے علاقے دے کچھ علاقے شامل نیں۔ دریائے نیل دے طاس دی آبادی 70 ملین، دریائے اردن دے طاس دی تقریباً 20 ملین تے دریائے دجلہ تے  فرات دے طاس دی 30 ملین ہے، اس طرح زرخیز ہلال دی موجودہ آبادی 120 ملین تون ودھ بنتی ہے یعنی ایہ مشرق وسطیٰ دی گھٹوگھٹ اک تہائی آبادی رکھن والا علاقہ ہے۔ 

زرخیز ہلال انسانی تریخ دے شاندار دور دا عینی گواہ ہے۔ دنیا دی تریخ دیاں کجھ وڈیاں تہذیباں اسے علاقے وچ پروان چڑھیاں۔ تحریر تے ریاستی معاشرےآں نے اسی سرزمین اتے جنم لیا تے اسے لئی اس علاقے نوں "تہذیب دا گہوارہ" کہیا جاندا ہے۔

گٹھ:سمیری
گٹھ:لوک
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:عراق دی تریخ
گٹھ:زرخیز ہلال
گٹھ:بین النہرین
گٹھ:رہتل
گٹھ:عراق
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گٹھ:شام دی تریخ
گٹھ:اردن دی تریخ
چہل‌ستون

**چہل ستون** ایران دے  شہر اصفہان وچ واقع اک  محل تے باغ ہے جس نوں شاہ عباس دوئم نے بنوایا ہے۔ ایہ مہماناں دے استقبال تے تفریح لئی استعمال کردا سی۔

## حوالے

گٹھ:ایران دے محل
گٹھ:صفوی معماری
گٹھ:ایران وچ عالمی ثقافتی ورثہ تھاں
گٹھ:ایران دی تریخ
گٹھ:صفوی سلطنت
سامی بولیاں

**سامی بولیاں** اک بولیان دا اک گروہ ہے جو  لہندا ایشیا، اتلا افریقہ اتے چڑھدا افریقہ وچّ بولیاں جاندیاں ہن۔ ایہ افرو ایشیائی بولیاں دی اک شاخ اے ۔

ایہناں نوں بولن والیاں دی تعداد 30 کروڑ دے قریب ہے۔ اس گروپ وچّ عربی، عبرانی، امہری، تگرنیا اتے مالٹائی بولیاں شامل ہن۔ ایہناں بولیاں وچّ مالٹائی زبان رومن لپی وچّ لکھی جاندی ہے۔ بولن والے رومن کیتھولک عیسائی ہن جنہاں دے وڈارو کدے مسلمان سن اتے اس زبان نوں آسپاس دیاں عرب بولیاں دے مقابلے قرآن دی زبان دے سبھ توں قریب سمجھیا جاندا ہے۔
## ہور ویکھو
* بولی
* بولی علم
* بولی ٹبر
* چاڈیہ بولیاں
* افرو ایشیائی بولیاں
*عربی بولی
*عبرانی بولی
*آرامی بولیاں

## بیرونی جوڑ
* زباناں دی ایتھنولوگ خاندان بندی
*

## حوالے

گٹھ:افریقہ دیاں بولیاں
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:سعودی عرب دیاں بولیاں
گٹھ:اریٹیریا دیاں بولیاں
گٹھ:مصر دیاں بولیاں
گٹھ:عراق دیاں بولیاں
گٹھ:شام دیاں بولیاں
گٹھ:اردن دیاں بولیاں
گٹھ:اسرائیل دیاں بولیاں
گٹھ:یمن دیاں بولیاں
گٹھ:اومان دیاں بولیاں
گٹھ:سوڈان دیاں بولیاں
گٹھ:ایتھوپیا دیاں بولیاں
عضد الدولہ

بنی بویہ دا سبتوں مشہور حکمران  **عضد الدولہ** ہے جس نے ٣٦٦ھ توں ٣٧٢ھ  تک حکومت کیتی۔ عضد الدولہ بادشاہ بن توںن پہلے٢٨ سال تک صوبہ فارس تے  کرمان دا والی رہیا۔

## کارنامے
عضد الدولہ نے بطور والی تے  بعد وچ  بادشاہ بوہت  ترقیاتی کم کروائے تے سلطنت وچ مثالی امن قائم کیتا۔ اس نے شیراز وچ آبپاشی لئی اک  وڈا بند تعمیر کیتا جو بند امیر دے نام توں ہن  وی موجود ہے ۔ اس دا اک ہور وڈا کارنامہ بغداد وچ اک عظیم الشان شفا خانے دا قیام ہے۔ ایہ شفا خانہ دجلہ دریا دے کنارےاک عالیشان عمارت وچ سی ۔ ایہ اِنّا وڈا  سی کہ ساری دنیا وچ کوئی شفاخانہ اس دا مقابلہ نہیں کرسکدا سی۔ اس وچ ٢٤ اطباءمقرر سن ۔ جراح یعنی آپریشن کرن والے، کحال یعنی اکھاں دا علاج کرن والے تے  مرہم پٹی کرن والےاس دےعلاوہ سن۔ ایہ شفا خانہ ڈھائی سو سال تک قائم رہیا۔

 
عضد الدولہ ابو شجاع فنا خسرو ، ۳۲۴ ہجری نو‏‏ں اصفہان وچ متولد ہوئے تے ۳۳۸ ہجری نو‏‏ں بادشاہ مقرر ہوئے تے تقریبا ۳۴ سال حکومت دی ، کہاجاندا اے کہ دیالمہ دے بادشاہاں وچ انہاں دے ورگا کوئی وی احسان مند تے عادل بادشاہ نئيں گزریا۔
انہاں دے نیک کماں وچو‏ں اک کم ایہ اے کہ انہاں نے امیر المومنین(علیہ السلام)کی قبر اُتے عمارت بنوائی، حضرت سید الشہداء دے روضہ دی چار دیواری ، بغداد تے شیراز وچ اسپتال وغیرہ بنوائے۔
## عضد الدولہ دیلمی دی وفات
عضد الدولہ دا ۳۲۷ ہجری وچ بیماری دی حالت وچ انتقال ہويا تے نجف اشرف وچ امام علی (علیہ السلام)کے روضہ وچ دفن کیاگیا ، عضد الدولہ دے مرقد دے اواُتے لکھیا ہويا اے : وکلبھم باسط ذراعیہ بالوصید 
 
عضد الدولہ دےبعد بنی بویہ دی حکومت میں انتشار پیدا ہوگیا۔ عراق، رے تے فارس وچ بویہی شہزادےآں نےعلیحدہ علاحدہ حکومتاں قائم کرلیاں۔

## حوالے

گٹھ:آل بویہ
گٹھ:دسویں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:اصفہان دیاں  شخصیتاں
گٹھ:صوبہ فارس دی تریخ
گٹھ:983ء دیاں موتاں
گٹھ:936ء دے جم
گٹھ:تریخ اسلام
گٹھ:ایران دی تریخ
گٹھ:عراق دی تریخ
قلعہ ثمرقند

**قلعہ سمرکند**تیرہویں صدی عیسوی نال تعلق رکھن والا اک قلعہ ہے  ۔

کلر کہار دے قریب چنجی توں 18 کلومیٹر دور میراماں دا چھوٹا جیہا پنڈ ہے جو 1850 وچّ اک انگریز نوں پنڈ وچّ اک کھوہ دے قریب چونا مٹی نال بنے تنّ چوکور ٹکڑے ملے جنہاں اتے پرانی سنسکرت  وچّ کجھ لکھیا سی اس کھوہ اتے پنڈ دے کھیتاں توں اگے لالی مائیل مٹی دے تہ در تہ ٹلے ہن جو اک پہاڑی تکّ جاندے ہن جس دے آسپاس دیاں گھاٹی اجکلھ " " سمرکند " " کہاؤندی ہے ایہہ پہاڑی پنڈ توں اک گھنٹے دی پیدل فاصلے اتے ہے ۔ گھاہ پھوس اتے جھاڑیاں نوں پار کردے ہوئے پہاڑی دے اتے چڑھو تاں چھیتی ہی پرانی  تعمیر دے نشان وکھائی دندے ہن یعنی فصیل دا اک چھوٹا جیہا ٹکڑا جو سٹھّ سینٹی میٹر اچّا اتے تیہہ سینٹی میٹر چوڑا ہے اتے چونے دے پتھراں نال بنیا ہے ۔ ڈھلان تے چڑھدے ہوئے فصیل جویں کئی ٹکڑے ملدے ہن جو فرسودگی دا شکار ہن ۔ فصیل دے چار انڈے ورگی برج ٹٹی پھٹی حالت وچّ باقی ہن ایہہ فصیل اک پراچین قلعے دی ہے جس دا روپ ریکھا پہاڑی دی چوٹی توں باخوبی نظر آؤندا ہے قلعے بے کرم طریقے نال لمبوترا بنایا گیا اتے پوروَ توں پچھم دی طرف 600 میٹر لمبی اتے 300 میٹر چوڑا ہے ۔ پہاڑی دی ٹٹی پھٹی پرتھوی قلعے نوں پراکرتک پرتیرکھیا پردان کردی ہے دکھن دی طرف فصیل دی دیوار نہیں کیونکہ اتھے پہاڑی دے کنارے دیوار ورگیاں روپ وچّ گھاٹی سمرکند دی کٹی پاٹیاں زمین توں ملدے ہن ۔ اتر دی طرف بنائی گئی دیوار دے آثار ہن جس وچّ رک رک کے برج بنے ہن صاف پرتیت ہندا ہے کہ اس قلعے تے زبردست حملہ نہیں ہندا ہووےگا کیونکہ قلعے سمرکند کجھ دن دے گھیراؤ دے بعد مفتوح ہو سکدا سی ۔ اصل وچّ ایہہ قلعہ رہائشی نہیں سگوں پچھے ہٹن دے سمیں جاوے پناہ دے طور اتے بنائی گئی سی اس لئی قلعے اجیہی جگہ ستھاپت ہے جو خود پراکرتک اکلیپن ہے ۔ ماہر پراتتو دے انوسار ایہہ قلعہ تیرویں صدی عیسوی وچ نرمان ہویا ۔ قلعے دے ہیٹھاں اجیہے آثار ملے ہن جنہاں توں پتہ چلدا ہے کہ اتھے آرنبھک اسلامی دور دی آبادی موجود سی اداہرنتہت اتھوں برتن اتے تسبیہاں ملے قلعے کوہستان نمک دے کیندری کھیتر نوں دکھن دی طرف خاصی دور ہے اس لئی مغل بادشاہ بابر اتھے نہیں آیا اتے لگدا ایہی ہے کہ استوں پہلاں اتے بعد دے جتن والے وی اتھے توں نہیں گزرے ۔ سمرکند بھرپور طریقے نال اتہاس وچّ اس لئی جگہ نہیں پا سکیا کہ ایہہ پہاڑاں نمک دی اک خشک اتے گھٹّ مہتوپورن رستا اتے ستھت ہے ۔ ایہہ وی سپشٹ ہے کہ پچھلے صدیاں وچّ اس غیر پرسدھ قلعے اتے کبجے دے لئی چھوٹے موٹے سرداراں دے نال جنگاں ہوئی ہونگیاں جو پہاڑی جنجاتیاں دے پردھاناں سی ۔ لیکن اس کھیتر دا نام سمرکند عجیب اتے دبدھا وچّ پاؤن والا ہے اسدے علاوہ مدھورتی ایشیا دا گھٹّ توں گھٹّ اک پرسدھ بادشاہ اتھے ضرور آیا ہے ۔ 
## حوالے

گٹھ:آثار قدیمہ
گٹھ:پنجاب دی تریخ
ابخازی بولی

**ابخاز بولی** (Abkhaz language) (تلفظ: )  زیادہ تر ابخازیا وچ بولی جاݨ والی اتلی لہندی قفقازی بولی اے، جو زیادہ تر ابخاز لوکاں ولوں بولی جاندی اے۔ ایہ ابخازیا دی سرکاری بولی اے جِتھے ایہدے 10 لکھ بلارے نیں۔ اس دے نال ہی ایہ بولی ترکی، جارجیا، شام، اردن وغیرہ ملکاں وچّ ابخاز تارکین وطن ولوں بولی جاندی ہے۔ 2010 دی روسی جنگننا مطابق روس وچّ ابخاز دے 6,786 بلارے نیں۔

## جغرافیائی ونڈ
ابخاز خاص طور تے ابخازیا وچّ بولی جاندی اے۔ اس توں علاوا ابخاز تارکین وطن ولوں خاص طور تے ترکی، جارجیا، شام، اردن تے ہور ملکاں وچّ وی بولی جاندی اے۔

## فونیٹک ویونت
ابخاز وچ وئنجناں (صحیح حروف) دی گݨتی بہت زیادہ اے۔ معیاری آبخاز وچّ 58 وئنجن نیں۔ 

## لپی
ابخاز بولی نوں لکھن لئی 1862 وچّ سریلک لپی اتے آدھارت لپی ورتی جان لگی۔ 1909 وچّ اک 55 اکھری سریلک لپی دی ورتوں کیتی جان لگی۔

## لہجے
آبخاز دیاں مول روپ وچّ تنّ لہجے منے جاندے نیں:
* آبزیوا - ایہہ قفقاز وچّ بولیا جاندا ہے۔ ایہدا ناں آبزیوا دے تریخی علاقے دے ناں اتے رکھیا گیا اے۔
* بزیب - ایہ لہجہ قفقاز اتے ترکی وچّ بولیا جاندا ہے۔ اسدا ناں بزیب علاقے دے ناں اتے رکھیا گیا اے۔
* سادز - ایہہ اج کلّ ترکی وچّ ہی بولیا جاندا اے۔ ایہ بزیپ تے کھوستا دریا دے علاقے وچّ بولیا جاندا اے۔

ادبی ابخاز بولی آبزیوا تے آدھارت اے۔

## لِکھتی نظام

## حوالے

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:ابخازیا دیاں بولیاں
گٹھ:ابخازیا
لُوری بولی

**لُوری بولی** لہندے ایران وچّ بولی جاندی اک بولی ہے۔ اسدی چار ذیلی بولیاں جاں لہجے ہن؛ شمالی  لوری، لاکی، بختیاری اتے دکھنی لوری۔ ایہہ لہجے خاصطور اتے لاکی، بختیاری، پھیلی اتے لوری لوکاں ولوں بولے جاندی ہن۔
thumb|2010 دے انکڑیاں دے مطابق لوری-بولن والے علاقیاں دا نقشہ۔

## تریخ
ایہہ بولیاں مدھلئی فارسی(پہلوی) توں بنیاں ہن۔ ایہہ اجوکی فارسی نال کافی سانجھ رکھدیاں ہن اتے ایہناں دا وکھریواں موٹے طور اتے  فونیٹک دی پدھر اتے ہے۔

## ہور ویکھو
* بختیاری بولی
* بروجردی بولی
* فارس دیاں بولیاں
* لاکی بولی

## حوالے

 
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:یورپ دیاں بولیاں
گٹھ:یورپی بولیاں
گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:ایران دیاں بولیاں
گٹھ:عراق دیاں بولیاں
گٹھ:صوبہ فارس
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
انگکا بولی

**انگِکا بولی** بہار، جھاڑکھنڈ اتے پچھمی بنگال اتے نیپال دے ترائی علاقے وچّ بولی جان والی اک بولی ہے۔ اسنوں دیوناگری لپی وچّ لکھیا جاندا ہے۔
 

## حوالے

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:بھارت دیاں بولیاں
گٹھ:نیپال دیاں بولیاں

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
مون بولی

** مون بولی** (مون: ဘာသာမန်; ) اک آسٹروئیشیائی بولی ہے جو میانمار اتے تھائیلینڈ دے مون لوکاں ولوں بولی جاندی ہے۔ ایہہ باقی آسٹروئیشیائی بولیاں توں وکھری ہے کیونکہ ایہہ کھمیر بولی وانگوں ہی سراتمک نہیں ہے۔ اج دی تاریخ وچّ اسدے 10 لکھ توں ودھ بلارے ہن۔ پچھلے سالاں وچّ نویں پیڑھی وچّ اس بولی دی ورتوں گھٹّ گئی ہے۔ کئی نسلی طور اتے مون لوک صرف برمی بولی بولدے ہن۔ میانمار وچّ اسدے زیادہ تر بلارے مون صوبے اتے اس توں بعد تنینتھارائی منڈل اتے کائن صوبے وچّ رہندے ہن۔

مون لپی بھارتی مول براہمی لپی توں ڈیولپ ہوئی ہے۔

## اتہاس
برمی اتہاس وچّ مون بولی دا اہم تھاں رہا ہے۔ 12ویں صدی تکّ ایہہ اراوتی دریا دی وادی اتے بمع لوکاں دے پاگان سلطنت وچّ عامَ بول چال دی بولی رہی ہے۔ 1057 وچّ تھاٹون دی مون سلطنت دے پتن توں بعد وی مون بولی پرمکھ بولی بنی رہی۔ پاگان راجا کیانسنتھ مون سبھیاچار نوں ودھیا مندا سی اتے اس نے مون بولی دی سرپرستی کیتی۔ برمی بولی لئی مون لپی دی ورتوں وی اسدے راج وچّ ہی شروع ہوئی۔

کیانسنتھ دی موت توں بعد مون بولی دی ورتوں گھٹدی گئی اتے عامَ بول چال دی بولی وجوں برمی بولی نوں ورتیا جان لگیا۔

## لہجے
مون دے 3 پرمکھ لہجے ہن؛ مرکزی، باگو اتے یہ۔ ایہہ آپس وچّ سمجھیاں جاندیاں ہن۔ تھائی مون دے وی مون دے لہجےآں نالوں کجھ وکھریویں ہن پر ایہہ وی آپس وچّ سمجھیاں جاندے ہن۔

## لپی
پرانی مون لپی دا سماں 6 صدی منیا جاندا ہے اتے اسدیاں مڈھلیاں لکھتاں تھائیلینڈ وچّ صوبہ ناکھون پاتھوم اتے صوبہ سارابوری وچوں ملیاں ہن۔

## حوالے

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:میانمار دیاں بولیاں
گٹھ:تھائی لینڈ دیاں بولیاں
گٹھ:مون لوک
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
شورسینی بولی

**شورسینی ** ناں دی  پراکرت قرون وسطی وچّ اتلے ہندستان دی اک پرمکھ بولی سی۔ ایہہ ناٹکاں وچّ پریکت ہندی سی (سنسکرت ناٹکاں وچّ، خاص پرسنگاں وچّ)۔ بعد وچّ اس توں پنجابی، ہندی-اردو اتے ہور کئی ہندستانی بولیاں  ڈیولپ  ہوئیاں۔
'شؤر' سنسکرت وچ راکھش نوں وی کیہا جاندا اے۔ براہمن ولوں جدوں سنسکرت نوں ہچکچا کے عامَ لوکاں نوں بولی دا علم دینا بند کر دتا سی تاں عامَ لوکاں دی اک پیدا ہوئی بولی نوں براہمن ولوں راکھش دی بولی کیہا گیا۔
## حوالے

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:بھارت دیاں بولیاں
 
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
سمبھوٹ لپی

thumb|تھونمِی سمبھوٹ
thumb| نیپھُو مٹھّ دے قریب موجودہ سمبھوٹ لپی وچّ لکھتی سیل - منِی
سمبھوٹ لپی ستوں صدی وچ تبت دے  دھرمراجا سرونچن گمپو ( Tib : སྲོང་བཙན་སྒམ་པོ། , Wylie : srong btsan sgam po , 569–649 ؟ / 605–649 ؟ ) دے منتری تھونمِی سمبھوٹ ( Thönmi Sambhota , aka Tonmi Sambhodha ; , تبتی : ཐོན་མི་སམྦྷོ་ཊ། , Wylie : thon mi sam + b + ho Ta ) ولوں رچت اک لپی ہے جو پرانے ویلے توں ہی تبتی بولی ، شیرپا بولی ، لداخی ، بھوٹانی بولی ، بھوٹے ، سکمی بولی وغیرہ  ہمالیائی علاقےآں وچّ بولی جان والیاں بولیاں وچ استعمال  کیتا جاندا ہے ۔ لوکاں وچ ایہ لپی  تبتی لپی دے  نام توں وی جانی جاندی ہے ۔ 
## اتہاس
thumb| سمبھوٹ لپی وچّ لکھتی بودھی پاٹھ
سمبھوٹ لپی ستویں صدی دے وچکار وچ  تبت دے دھرم راجا سرونچن گمپوکا راج ویلے  دے دوران تھونمِی سمبھوٹ نے ایجاد کیتی ہے ۔ راجا سرونچن گمپو نے اپنے دیس وچّ وی چین ، نیپال اتے بھارت وغیرہ  گوانڈھی دیساں دی طرحاں لپی وچّ دیس دا اتہاس اتے آئین وغیرہ  بناؤن اتے خاص  روپ توں بھارت توں بودھی دھرم گرنتھاں دا تبتی بولی وچّ ترجمہ کرن  لئی تھونمِی سمبھوٹ نوں سکھیا حاصل لئی  بھارت وچّ بھیجیا ۔ تھونمِی سمبھوٹ نے بھارت دے ودواناں توں شبد گیان حاصل  ہون دے بعد اپنے ملک وچّ پرط دے رنجنا لپی اتے ورتُو لپی دی  بنیاد اتے  ابھار اتے امید دو لپیاں دی ایجاد کیتی ۔  

## مول ورنمالا

## گنتی

## سنکیت اور ورام

## حوالے



## باہرلے جوڑ
* Tibetan Alphabet
* Tibetan Calligraphy
* Official Website of Tibetan Master Calligrapher Jamyang Dorjee Chakrishar
* Tibetan Calligraphy.pdf 
* A TIBETAN-ENGLISH DICTIONARY, ISBN 0-486-42697-1 | H.A. Jaschke | Dover Publication, Inc. Mineola, New York, 2003
 
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:تبتی بولی
گٹھ:لپیاں
گٹھ:لپی
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
رنجنا لپی

**رنجنا لپی** 11ویں صدی وچّ براہمی لپی توں نکلی اک لپی ہے ۔ ایہہ مکھ طور اتے: نیپال بھاشا لکھن لئی ورتی جاندی ہے پر بھارت , تبت , چین , منگولیا اتے جاپان دے مٹھاں وچّ وی اسدا استعمال کیتا جاندا ہے ۔ ایہہ اکثر کھبے پاسے توں سجے لکھی جاندی ہے پر کوٹاکشر پراروپ لئی اتے توں ہیٹھاں لکھی جاندی ہے ۔ ایہہ   نیپالی دی کیلگرافک لپی منی جاندی ہے ۔
left|300px|thumb| کرناٹک دے نئنگم مندر وچّ رنجنا لپی
## اکھر

## عدد

## حوالے

گٹھ:لپی
گٹھ:لپیاں
گٹھ:براہمی پروار دیاں لپیاں
گپت لپی

**گپت لپی جاں گپتا لپی** ہندستان وچ گپتا سلطنت دے ویلے سنسکرت  لکھن لئی ورتی جان والی لپی سی ۔ ایہ لپی براہمی لپی توں نکلی سی ۔  گپت لپی توں اگے شاردا لپی جہڑی کشمیری بولی لئی ، دیوناگری لپی ہندی تے سنسکرت لئی  تے گرمکھی لپی جہڑی پنجابی لکھن لئی ورتیاں جاندیاں نیں ، نکلیاں نیں ۔
## اکھر

## حوالے

گٹھ:لپی
گٹھ:لپیاں
گٹھ:براہمی پروار دیاں لپیاں
خوجكى لپی

**خوجكى لپی** (‎، ، ، ) اک لپی ہے جو سندھ تے دکھن ایشیا دے خوجا برادری ولوں ورتی جاندی سی ۔ اس لپی وچّ مکھت: مسلمان شیعہ اسماعلی ساہت لکھیا جاندا سی۔ 

## باہرلے جوڑ
*A "New" Khojki Inscription (Anshuman Pandey)

## حوالے
گٹھ:لپی
گٹھ:لپیاں
گٹھ:براہمی پروار دیاں لپیاں
موڈی لپی

موڈی اس لپی دا نام ہے جسدی ورتوں سنّ 1950 تکّ مہاراشٹر دی پرمکھ بولی مراٹھی نوں لکھن لئی کیتا جاندا سی ۔ موڈی شبد دا شروع فارسی دے شبد ہار دے ترجمہ  توں ہویا ہے جسدا مطلبّ ہندا ہے توڑنا جاں موڑنا ہے ۔ 

اس لپی دے وکاس دے متعلق  وچّ کئی رائیاں ہن ۔ اوہناں وچوں اک ہے کہ اسنوں ہیمادپنت ( جاں ہیمادری پنڈت ) نے مہادیو یادو اتے رامدیو یادو دے راج دے دوران ( 1260 - 1309 ) ڈیولپ  کیتا سی ۔ اک ہور رائے دے مطابق ہیمادپنت اسنوں سری لنکا  توں لیائے سن ۔ 

موڈی لپی دا مدرن دیوناگری لپی دی تلنا وچّ زیادہ مشکل ہے اسلئی اسدا استعمال 1950 وچّ سرکاری روپ توں بند کر دتا گیا اتے ادوں توں اج تکّ مراٹھی بولی  دے مدرن لئی صرف دیوناگری لپی دا ہی استعمال کیتا جاندا ہے ۔ 

کجھ لوکان نے حالَ ہی وچّ پونا وچّ اس لپی نوں جوایا کرن دی  کوشش دی شروات کیتی ہے ۔
## باہرلے جوڑ
* '''موڈی''' -  اک مرتپرائے لپی

left|thumb|300px|موڈی لپی

## حوالے

گٹھ:لپی
گٹھ:لپیاں
گٹھ:براہمی پروار دیاں لپیاں
ایشیا دیاں بولیاں

**ایشیا دیاں بولیاں** وکھ-وکھ بولی پرواراں نال تعلق رکھدیاں ہن کیونکہ پورے ایشیا وچّ بہت قسماں دیاں زباناں بولیاں جاندیاں ہن۔ زیادہ تر ایشیائی بولیاں وچّ لکھن دی بہت پرانی روایت ہے۔

## بولی گروہ
دکھنی ایشیا دا ہند یورپی بولی پروار اتے چڑھدا ایشیا دا سینو-تبتی بولی ٹبر ایشیا دے پرمکھ بولی  ٹبر  ہن۔ خاص علاقےآں وچّ کئی ہور بولی پروار وی بولے جاندے ہن۔

### [[چینی تبتی بولیاں| سینو-تبتی]]

سینو تبتی بولیاں وچّ چینی بولی، تبتی بولی، برمی بولی، اتے ایہناں توں بناں تبت، دکھنی چین، برما، اتے اتلے چڑھدے بھارت دیاں کجھ بولیاں شامل ہندیاں ہن۔

### [[ہند یورپی بولیاں|ہند یورپی]]

ایشیا وچّ ہند یورپی بولیاں  ٹبر دیاں 3 شاخاں پرمکھ ہن؛ ہند آریا بولیاں، ایرانی بولیاں اتے سلاوی بولیاں۔

### دراوڑی

دراوڑی بولیاں پرمکھ طور اتے دکھنی-بھارت اتے سری لنکا وچّ بولیاں جاندیاں ہن۔ تامل، کُنڑ، تیلگو اتے ملیالم پرمکھ دراوڑی بولیاں ہن۔

### [[تائی کادائی بولیاں]]

تائی کادائی بولیاں دکھنی چین وچوں دکھن چڑھدے ایشیا وچّ پھیلیاں۔ تھائی بولی اتے لاؤ بولی ، تھائیلینڈ اتے لاؤس دیاں سرکاری بولیاں ہن۔

### [[آسٹرونیشیائی بولیاں]]

آسٹرونیشیائی بولیاں وچّ فلپائن دیاں بولیاں اتے انڈونیشیا دیاں بوہتیاں بولیاں شامل ہندیاں ہن۔

### سائیبیریائی پریوار
اس وچّ سائیبیریا دیاں یورالی بولیاں، ینیسیائی بولیاں، یوکاگیر بولیان اتے ہور بولیاں شامل ہندیاں ہن۔
## [[التائی بولیاں]]

**التیائی بولیاں**  جاں التائی اک بولی-پروار ہے جس وچّ ترک بولیاں، منگول بولیاں، تنگسی بولیاں، جاپانی بولیاںاتے کوریائی بولی آؤندیاں ہن۔ التائی بولیاں یوریشیا دے بہت وڈے علاقے وچّ بولیاں جاندیاں ہن جو چڑھدے یورپ توں لے کے وسطی ایشیا ہندا ہویا سدھا جاپان تکّ جاندا ہے۔ اس پروار وچّ کل ملا کے لگبھگّ 70 زندہ بولیاں آؤندیاں ہن اتے اجوکے ویلے ایہناں نوں بولن والیاں دی تعداد لگبھگّ 50 کروڑ ہے۔
### [[ترک بولیاں]]

**ترک بولیاں** (Turkic languages) ترک قوم دی طرف توں بولی جان والی گٹھو گٹھ 35بولیاں دا بولی ٹبر ہے۔ 
ایہ جنوب مشرقی یورپ، بحیرہ روم، سائبیریا تے مغربی چین وچ بولیاں جاندیاں نیں۔ اسنوں الطائی بولیاں ٹبر دا حصہ بنان دی تجویز ہے۔ 

## ایہہ وی دیکھو
* یورپ دیاں بولیاں
* افریقہ دیاں بولیاں
* امریکہ دیاں بولیاں
*آسٹرو ایشیائی بولیاں
*چینی تبتی بولیاں
*ہند-یورپی بولیاں
*دکھنی ایشیاء دیاں بولیاں
*آسٹرونیشیائی بولیاں
*تائی کادائی بولیاں
*ہند آریا‌ئی بولیاں
*ہند ایرانی بولیاں
*کارین بولیاں
*منگول بولیاں
*لہندیاں ایرانی بولیاں
*سامی بولیاں
*ایرانی بولیاں
*قدیم سائیبیری بولیاں
*ترک بولیاں
*التائی بولیاں

## حوالے

گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
باگھل ریاست

**باگھل **، برطانوی راج ویلے دیاں برطانوی ہند دیاں ریاستاں ریاستاں وچوں اک ریاست سی۔ ایہدا رقبہ 312 مربع میل سی۔ ایہ ریاست ہُن بھارت دے ہماچل پردیش دا حصہ اے۔ ایہ ریاست 1643 وچ رانا سابھا ولوں قائم کیتی گئی سی۔ 15 اپریل 1948 نوں ایہ ریاست آزاد بھارت وچ شامل کر دتی گئی۔
اس ریاست دا راجگڑھ ارکی سی تے ایتھے ارکی دا قلعہ وی موجود اے۔

## تریخ
ایہ ریاست 1640 وچ قائم کیتی گئی سی۔ ایہدے اُتے بگھالیا قوم دے راجپوت راج کردے رہے۔

### شاشک
اس ریاست دے راجے رانا دے خطاب نال راج کردے سن۔

#### راݨا
* 1670 – 1727 پرتھوی چاند (d. 1727)
* 1727 – 1743 میہر چاند (d. 1743)
* 1743 – 1778 بھوپ چاند (d. 1778)
* 1778 – 1805 جگت سنگھ (1لی وار ) (d. 1828) (exiled in نالاگڑھ 1805–1815)
* 1805 – 1815 نیپال دا قبضہ
* 3 Sep 1815 – Aug 1828 جگت سنگھ (2جی وار ) (s.a.)
* 1828 – 16 Jan 1840 شو شرن سنگھ (b. 1793 – d. 1840)
* 1840 – 12 Mar 1875 کشن سنگھ (b. 1817 – d. 1877) (personal style Raja from 1860)

#### راجا
* 12 مارچ 1875 – 23 جولائی 1877 کشن سنگھ (s.a.)
* 23 جولائی 1877 – 12 اکتوبر 1877 موتی سنگھ (d. 1877)
* 1877 – 1904 دھیان سنگھ (b. 1842 – d. 1904)
* 23 اپریل 1904 – 3 اکتوبر 1922 بکرم سنگھ (b. 1893 – d. 1922)
* 3 Oct 1922 – 21 دسمبر 1945 سریندر سنگھ (b. 1909 – d. 1945)
* 21 Dec 1945 – 15 اگست 1947 رجندر سنگھ (b. 1928 – d. 2010)

## ہور دیکھو
* کانگڑا مصوری

## باہرلے جوڑ
* http://www.himachaltouristguide.com/index.php/forts-and-palaces/solan/the-nauni-fort
* Princely states of India

## حوالے

گٹھ:ہماچل پردیش
گٹھ:بھارت دیاں دیسی ریاستاں
گٹھ:دیسی ریاستاں
کانگڑا مصوری

**کانگڑا چترکاری جاں مصوری ** کانگڑا دی اک قسم دی چترکلا اے جسدا نام ہماچل پردیش دے کانگڑا علاقے تے پیا اے جو کہ پہلاں برطانوی راج ویلے ریاستاں دا حصہ سی۔ اس ریاستی راج ویلے اس کلا نوں رہنمائی دے کے ڈیولپ کیتا گیا سی۔ ایہہ کلا 18 صدی دے ادھ توں بعد، جد بشولی چترکاری دھندلا پے گئی، ہوند وچ آئی اس ویلے دوران معیار اتے سائز پکھوں پہاڑی چترکاری سکول ہوند وچ آیا جو کانگڑا چترکاری دے نام نال جانیا گیا
## ایہہ وی ویکھو
* راجپوت چترکاری
* بشولی چترکاری
* بھارتی چترکاری
* مادھبانی چترکاری
* مغل چترکاری
*پہاڑی پینٹنگ

## ہور پڑھو
* *Kangra Painting*، by William George Archer. Published by Faber and Faber, 1956.
*  (see index: p. 148-152)
* *Centres of Pahari Painting*، by Chandramani Singh. Published by Abhinav Publications, 1982. ISBN 0-391-02412-4.
* *Kangra Paintings on Love*، by M S Randhawa. Publications Division. 1994. ISBN 81-230-0050-2.
* 
## حوالے

## باہری جوڑ
* Kangra Arts Promotion Society 
* Geometry of Kangra Paintings
* Classical – Kangra – Jayadeva Goswami's Gita-Govinda
* Kangra painting history 

گٹھ:مصوری
گٹھ:بھارتی مصوری
گٹھ: ہماچل پردیش
سدھم لپی

left|thumb|250px| سدھم لپی وچّ سدھم شبد (𑖭𑖰𑖟𑖿𑖠𑖽)
left|thumb|250px|کیوٹو دے میمزکا دے اتے سدھم لپی وچّ لکھیا ہے
**سدھم لپی** (𑖭𑖰𑖟𑖿𑖠𑖽) دا استعمال پہلاں ( لگبھگّ 600ء - 1200ء ) سنسکرت لکھن لئی ہندا سی ۔ ایہہ لپی , براہمی لپی توں نکلی  ہے ۔

## اکھر تالکا

### آواز
:
:

:

### صحیح اکھر
[left|thumb|300px|براہمی توں جمیاں لپیاں دا [ہندستان توں دنیا دے ہور دیساں وچّ پرسار]]
left|thumb|300px|سدھم لپی وچّ   پرگیاپارمتا
:

:

:

## حوالے

گٹھ:لپی
گٹھ:لپیاں
گٹھ:براہمی پروار دیاں لپیاں
چڑھدی ناگری لپی

**چڑھدی ناگری لپی** براہمی پروار دی لپی ہے ۔ اسوچّ مکھ طور اتے: بنگالی بولی , آسامی بولی اتے وشنوپوریا منیپوری بولیاں لکھیاں جاندیاں ہن ۔
## واول

### صحیح اکھر

## حوالے

## ایہ وی دیکھو
* دیوناگری
* بنگالی لپی
* آسامی لپی

 

گٹھ:لپی
گٹھ:لپیاں
گٹھ:براہمی پروار دیاں لپیاں
بھوجمول

[thumb|400px|Bhujimol script, palm-leaf MS of the [Devimahatmya, Bihar or Nepal, 11th century.]]
	
**بھوجمول**   نیپالی لپی دی سبھتوں پرانی شکل ہے ۔ ایہہ   نیپال بھاشا لکھن لئی ورتی جاندی  ہے ۔ 

گٹھ:لپی
گٹھ:لپیاں
گٹھ:براہمی پروار دیاں لپیاں
ٹکاؤ ترقی ٹیچے

ٹکاؤ وکاس ٹیچے ،وکاس نال سنبندھت ستاراں "عالمی ٹیچیاں" دا جٹّ ہے جہناں اندر 169 نشانے شامل ہن جو دنیاں دی کایا کلپ لئی : ٹکاؤ وکاس واسطے 2030 ایجنڈا نام دے وشو ویاپی پروگرام ادھین پراپت کیتے جانے ہن ۔سنیوکت راشٹر دی اگوائی ہیٹھلے ایہناں ٹیچیاں نوں 193 میمبر ملکاں نے، عالمی لوک-سماج سنے، لمے-چوڑے صلاح-مشورے مگروں تیار کیتا ہے جو کہ سنیوکت راشٹر دے 25 ستمبر 2015 والے متے A/RES/70/1 دے پیرھا 54 وچّ رکھے ہوئے ہن

## ٹیچے
# **صفر غریبی** - غریبی نوں اوہدے سارے روپاں وچّ ختم کرنا
# **صفر بھکھمری** - بھکھمری ختم کرنی، خوراک سرکھیا اتے چنگیرا پوشن پاؤنا اتے ٹکاؤ کھیتی باڑی اچیاؤنی
# **چنگی صحتَ اتے بھلائی** - صحت مند زندگیاں یقینی بناؤنیاں اتے ساریاں دی ہر عمر وچّ بھلائی ودھاؤنی
# **گن کاری سکھیا** - سہت اتے نرپکھّ گن کاری سکھیا یقینی بناؤنی اتے ساریاں واسطے عمر-بھرر سکھن دے موقعے ودھاؤنے
# **لنگی برابری** - لنگی برابری پراپت کرنی اتے ساریاں عورتاں اتے کڑیاں نوں اختیار دینا
# **صاف-ستھرا پانی اتے صفائی** - ساریاں واسطے پانی دی اپلبدھی اتے ٹکاؤ بندوبست اتے صفائی یقینی بناؤنی
# **پگنیوگ اتے صاف اورجا** - ساریاں واسطے پگنیوگ، بھروسے یوگ، ٹکاؤ اتے اجوکی اورجا یقینی بناؤنی
# **مناسب کم-کار اتے ارتھی وادھا** - ساریاں واسطے لگاتار، ٹکاؤ اتے سہتی آرتھی وکاس، مکمل اتے اپجاؤ روزگار اتے مناسب کم-دھندا ودھاؤنا
# **صنعت، نوریت اتے بنیادی ڈھانچہ** - لچکیلا بنیادی ڈھانچہ بناؤنا، سہتی اتے ٹکاؤ صنعتیکرن ودھاؤنا اتے نوریت نوں پالنا-پوسنا
# **گھٹّ نابرابری** - دیساں اندر اتے وچکار آمدنی اوچ-نیچ گھٹاؤنی
# **ٹکاؤ شہر اتے بھائیچارے** - شہراں اتے منکھی ابادیاں نوں سہتی، سرکھات، لچکیلے اتے ٹکاؤ بناؤنا
# **ذمیوار خپت اتے پیداوار** - خپت اتے پیداوار طریقیاں دے ٹکاؤپنے نوں یقینی بناؤنیEnsure sustainable consumption and production patterns
# **پونپانی کم کاج** - پونپانی تبدیلی اتے اوہدی سٹّ نال نجٹھن واسطے فوری قدم چکنے اتے نویاؤنیوگ اورجا وچلے وکاساں نوں ودھاوا دینا
# **پانی ہیٹھلا جیون** - ٹکاؤ وکاس خاطر مہاں-سمندراں، سمندراں اتے سمندری وسیلیاں نوں سامبھنا اتے ٹکاؤ طریقے نال ورتنا
# **دھرتی اتلا جیون** - دھرتی اتلے پریاورناں نوں بچاؤنا، بحال کرنا اتے ٹکاؤ ورتوں نوں ودھاوا دینا، جنگلاں دا ٹکاؤ بندوبست کرنا، ماروتھلیکرن نوں ٹھلھ پاؤنی، اتے دھرت نگھار نوں روکنا اتے پچھاڑنا اتے جیو ونّ-سونتا دے کھسارے نوں روکنا
# **امن، نیاں اتے تکڑے ادارے** - ٹکاؤ وکاس واسطے امن-پسند اتے سہتی سماجاں دا وادھا کرنا، ساریاں واسطے نیاں تکّ پہنچ مہئیہ کراؤنی اتے سارے پدھراں 'تے اثردار، جواب دہ اتے سہتی ادارے اسارنے
# **ٹیچیاں واسطے سانجھاں** - ٹکاؤ وکاس واسطے عمل کرن دے طریقیاں نوں تکڑا کرنا اتے عالمی سانجھاں نوں مڑ-سرجیت کرنا
کھمیر لپی

**کھمیر لپی** (អក្ខរក្រមខេមរភាសា; اکھرکرم خمیر پھیاسا، ان اپچارک روپ نال، اکثر خمیر؛ អក្សរខ្មែរ) کمبوڈیا دی کھمیر بولی   نوں لکھن  والی لپی ہے ۔ اجیہا یعقین کیتا جاندا ہے کہ کھمیر لپی دا ویکاس بھارت دی پلو لپی ( گرنتھ لپی ) توں ہویا ۔

کھمیر لپی دنیا دی سبھ توں ودھ اکھراں والی لپی ہے ( گنیز بکّ آف ورلڈ رکارڈز ، 1995 ) . اس وچّ ٣٣ صحیح حروف، ٢٣ واول تے ١٢ آزاد واول ہن ۔ جو ٢٣ مکھیا صحیح حرف ہن اوہناں نوں دو گروہاں وچّ ونڈھیاں جا سکدا ہے ، اتے رکّ کیٹیگری( لگھو دھونی ) تے دوتیا کیٹیگری( دیرگھ دھونی ) اسدے علاوہ اسدے صحیح حرفاں دے دو روپ ہے - پہلا ، عام روپ اتے دوجا ، اکھر دے ہیٹھاں والا روپ ۔ اسدے علاوہ اسدے بوہتے ورتے جان والے  ١٠ صحیح حرفاں دا اک **'اپچارک روپ**' وی ہے جو شیرشک ، وگیاپن ، مندر دیاں کندھاں وغیرہ تے لکھن دے لئی اتے استعمال ہندا ہے ۔ اس پرکار کہو ١٠١ وکھ وکھ پرتیک ہن ۔
## صحیح اکھر([[وئنجن ]])

## ماتراواں (Dependent vowels)

## آزاد [[سوَر ]](واول)

## [[شاہمکھی]]  [[دیوناگری]] تے [[برمی لپی|میانمار لپیاں]] نال موازنہ

کجھ بھارتی شبد کھمیر اتے برمی لپی وچّ اس اتے کار لکھے جاندے ہن
# شو [Shi-va] > សិវា [Se-va] > သေဝါ [θe-va]
# برہما [Brah-ma] > ព្រហ្ម [Prah-m] > ဗြဝါ [Brah-ma]
# وشنو [Vi-shnu] > វិស្ណុ [Vi-sno] > ဗိဿနိး [Vi-θno]
# شیو[Shi-va] > សិវា [Se-va] > သေဝါ [θe-va]
# برہما[Brah-ma] > ព្រហ្ម [Prah-m] > ဗြဝါ [Brah-ma]
# وشنو [Vi-shnu] > វិស្ណុ [Vi-sno] > ဗိဿနိး [Vi-θno]

## کھمیر دا یونکوڈ

## حوالے

## ایہ وی ویکھو
*کھمیر بولی
*کھمیر بادشاہت

گٹھ: لپی
گٹھ:لپیاں
گٹھ:براہمی پروار دیاں لپیاں
گٹھ:براہمی لپیاں
کھمیر بولی

**کھمیر** (ភាសាខ្មែរ, آئی پی اے: [pʰiːəsaː kʰmaːe) جاں **کمبوڈیائی بولی** کھمیر لوکاں دی   بولی ہے۔ ایہہ کمبوڈیا دی سرکاری بولی وی ہے۔ ویتنامی بولی دے بعد ایہہ سبھ توں زیادہ بولی جان والی آسٹرو ایشیائی بولی(Austroasiatic language) ہے۔ ہندو اتے بدھ دھرم دے کارن کھمیر بولی اتے سنسکرت اتے پالی دا گہرا رنگ اے ۔

**کھمیر** اک بولی دا ناں اے جیہڑی کمبوڈیا چ بولی جاندی اے تے ایتھوں دی سرکاری بولی اے ایدے بولن والیاں دی گنتی 15 ملین دے نیڑے اے۔
## لپی

کھمیر بولی کھمیر لپی وچّ لکھی جاندی ہے۔ ایہہ ابوگیدا لپی بھارت دی پلو لپی(گرنتھ لپی) توں ڈیولپ ہوئی ہے اتے اس دیاں پہلیاں لکھتاں 7ویں صدی دے آس پاس ملدیاں ہن۔ ایہہ سجے توں کھبے لکھی جاندی ہے اتے اس وچّ باقی آبوگیدا لپیاں وانگ واول علامتاں اکھراں دے اگے، پچھے، اپر جاں نیچے لگدیاں ہن۔
## حوالے

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
 گٹھ:کمبوڈیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں

 گٹھ:ویت نام دیاں بولیاں
گٹھ:تھائی لینڈ دیاں بولیاں
سنہل لپی

left|thumb|300px|سنہل لپی وچ لکھیا وگیاپن

*'سنہل جاں سنہالی لپی* براہمی لپی توں نکلی ہوئی لپی ہے ۔ ایہہ سنہل بولی جو سری لنکا دی سرکاری بولی ہے ۔ اسدے علاوہ ایہہ لپی پالی اتے سنسکرت لکھن لئی استعمال ہندی ہے ۔ 

کئی بھارتی بولیاں دیاں لپیاں دی طرحاں سنہل بولی دی لپی وی براہمی لپی دا ہی بدلیا ترقی یافتہ روپ اے ۔ جس طرحاں اردو دے حروف تہجی دے علاوہ دیوناگری ساریاں بھارتی بولیاں دی ورنمالا(حروف تہجی) ہے ، اسی پرکار دیوناگری ہی سنہل بولی دی وی ورنمالا ہے ۔ 

سنہل لپی دے دو روپ ہن - 
: ( 1 ) خالص سنہل ( جاں ایلُو سنہل ) , اتے 
: ( 2 ) مرکب سنہل 

خالص سنہل راہیں سارے مقامی فونیٹک  ادا کیتے جا سکدے ہن ۔ اس ورنمالا وچّ صرف  بتی اکھر  ہن - 

مرکب سنہل ، خالص سنہل دا ودھایا ہویا روپ ہے ۔ ایہہ پالی اتے سنسکرت لکھن لئی ضروری ہے ۔ موجودہ مرکب سنہل نے اپنی ورنمالا نوں نہیں صرف پالی ورنمالا دے اکھراں نال قبول کر لیا ہے ، سگوں سنسکرت ورنمالا وچّ وی جو اتے جنے اکھر زیادہ سن ، اوہناں سبھ نوں وی اپنا لیا ہے ۔ اس پرکار موجودہ مرکب سنہل وچّ اکھراں دی گنتی چرنجا(54) ہے ۔ اٹھارہ اکھر آواز(واول) اتے باقی چھتی(36) اکھر وئنجن(صحیح حروف) منے جاندے ہن ۔ حالص سنہل ، مرکب سنہل دا  اک حصہ ہے ۔
## حروف تہجی
### صحیح اکھر

### [[سوَر]](واول)

## سنہل یونکوڈ
سنہل یونکوڈ نوں U+0D80 سے  U+0DFF تک دا  تھاں دتا گیا ہے۔

## ایہ وی دیکھو
* دیوناگری
* بنگالی لپی
* آسامی لپی

## حوالے

## باہری کڑیاں
* Sinhala Script to Devanagari Converter ( سنہل لپی توں دیوناگری لپی وچّ تبدیلی کرن والا آنلائن پروگرام )
 

گٹھ:لپی
گٹھ:لپیاں
گٹھ:براہمی پروار دیاں لپیاں
دھم لانا لپی

**دھم لانا** براہمی لپی توں نکلی اک لپی ہے جو تن موجودہ بولیاں(شمالی تھائی بولی ، تائی لو بولی تے کھون بولی) نوں لکھن لئی استعمال ہوندی ہے۔

## تھائی تے لانا لپیاں

## حوالے

## ایہ وی ویکھو
*تھائی لپی
*تھائی بولی

گٹھ: لپی
گٹھ:لپیاں
گٹھ:براہمی پروار دیاں لپیاں
گٹھ:براہمی لپیاں
چام لپی

[left|thumb|300px|چام لپی وچّ 10ویں صدی دا شلالیکھ ، [ پو نگر , 965ء]] 
**چام لپی** براہمی لپی توں نلکی اک لپی ہے ۔ ایہہ چام بولی نوں لکھن لئی ورتی جاندی ہے جو اک آسٹروئیشیائی بولیاں دی اک بولی  ہے ۔ ویتنام اتے کمبوڈیا دے لگبھگّ ڈھائی لکھ لوک اسنوں بولدے ہن ۔ ایہہ لپی دیوناگری دے  وانگ کھبےاوں سجے پاسے لکھی جاندی ہے ۔ 

چام  لپی دکھن بھارت دی گرنتھ لپی توں لگبھگّ 200ء دے ویلے جمی سی ۔ گرنتھ لپی توں جمن ہون والی شروعاتی  لپیاں وچوں اک ہے ۔ ہندو دھرم اتے بدھ دھرم دا جدوں دکھن چڑھدا ایشیا وچّ پرسار ہویا تاں ایہہ لپی اتھے پہنچی ۔ چمپا رہتل دے ہندو مندراں وچّ لکھے شلالیکھ سنسکرت اتے چام بولی دوناں  وچّ ہن ۔ سبھتوں پرانے شلالیکھ مائی ساں ( Mỹ Sơn ) مندر دے ہن اتے اوہ لگبھگّ 400ء دے ہن اتے اشدھّ سنسکرت وچّ ہن ۔ اسدے بعد دے شلالیکھ سنسکرت اتے چام دوناں وچّ ملدے ہے ۔ 
## اکھر ، واول تے عدد
فائل:Chamscript.png

## یونیکوڈ



## حوالے

## ایہ وی ویکھو
*چام بولی
*چام بادشاہت
*چامپا رہتل
*چام لوک
*بالی لپی
*ویتنامی لپی
گٹھ: لپی
گٹھ:لپیاں
گٹھ:براہمی پروار دیاں لپیاں
گٹھ:براہمی لپیاں
چام بولی

**‎ چام بولی** دکھن چڑھدا ایشیا دے نواسی چام لوکاں دی بولی ہے ۔ ایہہ چام لپی وچّ لکھی جاندی ہے ۔ پہلاں ایہہ وچکار ویتنام دے چمپا راج دی  بولی سی ۔ 

چام بولی آسٹروئیشیائی بولیاں پروار دی ملایا - پالینیشئن شاخ دی ایہہ بولی موجودہ  ویتنام دے لگبھگّ 1 لکھ اتے کمبوڈیا دے لگبھگّ 2 لکھ 20 ہزار لوکاں ولوں بولی جاندی ہے ۔ ( 1992 دے اندازا دی بنیاد اتے ) تھائیلینڈ اتے ملائشیا وچّ وی کجھ لوک چام بولی بولدے ہن ۔ 

پرانے ویلے وچّ چام بولی دا وستھار اتے بولن والیاں دی گنتی ہور وی زیادہ سی کیونکہ ایہہ چام بادشاہت دی بولی سی ۔ 
## ایہ وی ویکھو
*چام لپی
*چام بادشاہت
*چامپا رہتل
*چام لوک
## حوالے

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
 گٹھ:کمبوڈیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں

 گٹھ:ویت نام دیاں بولیاں
گٹھ:تھائی لینڈ دیاں بولیاں