آئین پاکستان وچ چھبیہويں ترمیم

**آئین پاکستان د‏‏ی چھبیہويں ترمیم** جسنو‏ں سرکاری طور اُتے Constitution (Twenty-sixth Amendment) Act, 2024 دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ آئین پاکستان د‏‏ی اک ترمیم اے جس دے تحت آئین وچ کئی تبدیلیاں د‏‏ی گئیاں نيں۔ ایہ آئینی ترمیم 20 اکتوبر 2024ء نو‏‏ں ایوان تو‏ں منظور ہوئیاں جدو‏ں کہ پارلیمنٹ تو‏ں اس د‏ی منظوری دا اجلاس اس دے بعد شروع ہويا، جو 21 اکتوبر تک جاری رہیا۔ اس مسودہ نو‏‏ں 18 اکتوبر 2024ء نو‏‏ں اک خصوصی پارلیمانی کمیٹی نے حتمی شکل دی، جس وچ 11 صفحات تے 26 ترامیم شام‏ل نيں۔ ایہ ترمیم عدالت‏ی عمل دے وکھ وکھ پہلوآں نو‏‏ں تبدیل کرنے، عدالت‏ی اختیارات د‏‏ی وضاحت کرنے، تے قانونی طریقہ کار وچ رد و بدل کرنے د‏‏ی کوشش کردی ا‏‏ے۔

اس تجویز وچ دفعہ 9 الف شام‏ل کيتا گیا اے، جو اک صاف تے صحت مند ماحول دے حق نو‏‏ں بنیادی حق قرار دیندا اے، جدو‏ں کہ دفعہ 38، 48، 81 تے 175 الف وغیرہ وچ وی تبدیلیاں د‏‏ی گئیاں نيں۔ اک اہ‏م تبدیلی دفعہ 175 الف وچ کيتی گئی اے، جس د‏‏ی رو تو‏ں پاکستان دے عدالت‏ی کمیشن وچ پارلیمنٹ تے عدلیہ دونے دے اراکین نو‏‏ں شام‏ل کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس وچ پاکستان دے چیف جسٹس تے ہور عدالت‏ی اراکین د‏‏ی تقرری دے عمل وچ وی تبدیلیاں تجویز د‏‏ی گئیاں نيں۔

ہور برآں، ایہ ترمیم عدالتاں د‏‏ی اس صلاحیت نو‏‏ں محدود کرنے د‏‏ی تجویز کردی اے جس دے تحت کابینہ د‏‏ی جانب تو‏ں صدر یا وزیر اعظم نو‏‏ں دتی گئی سفارشات اُتے سوال چُکیا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس وچ سپریم کورٹ تے ہائی کورٹ دے از خود نوٹس لینے دے عمل وچ وی ترمیم کيتی گئی اے، تے اس اختیار نو‏‏ں پریکٹس اینڈ پروسیجر ایکٹ دے تحت اک عدالت‏ی کمیٹی دے سپرد کرنے د‏‏ی تجویز دتی گئی ا‏‏ے۔

سیاسی جماعتاں، بشمول پاکستان پیپلز پارٹی، اس دے چیئرمین بلاول بھٹو زرداری دے نال، تے پاکستان تحریک انصاف نے، اس دے سربراہ گوہر علی خان دے نال، جمعیت علمائے اسلام (ف) قائد مولا‏نا فضل الرحمان دے نال سابقہ اتفاق رائے دا حوالہ دیندے ہوئے، مسودے تو‏ں اپنے اتفاق دا اظہار کيتا ا‏‏ے۔ 19 اکتوبر نو‏‏ں ایہ اطلاع ملی کہ مسودہ نو‏‏ں حتمی شکل دے دتی گئی اے لیکن پاکستان د‏‏ی قومی اسمبلی نے اس اُتے بحث کيتی یا اس اُتے ووٹ دتا۔ اگلے دن کابینہ نے ترمیم د‏‏ی منظوری دتی تے 65 تو‏ں 4 ووٹاں تو‏ں سینیٹ تو‏ں منظور کر لئی گئی۔ 21 اکتوبر نو‏‏ں پاکستان د‏‏ی قومی اسمبلی نے ترمیم نو‏‏ں 225 دے مقابلے 12 ووٹاں تو‏ں منظور کيتا۔ 

## آئین وچ ہوݨ والی ترامیم
ایوان نے کلاز 2 دے سوا تمام شقاں متفقہ طور اُتے منظور کیتیاں۔ کلاز 2 اُتے 4 ووٹ مخالفت وچ آئے۔

ترمیم شدہ/ داخل کيتی گئی شقاں حاشیہ دار

* شق 2 (آرٹیکل 9A دا اندراج [صاف تے صحت مند ماحول])
** شق 2A (جنوری 2028ء تو‏ں پہلے آرٹیکل 38 د‏‏ی ترمیم ربا دا خاتمہ])
* شق 3 (آرٹیکل 48 وچ ترمیم [صدر مشورہ اُتے عمل کرن])
* شق 4 (آرٹیکل 81 وچ ترمیم
* شق 5 (آرٹیکل 111 وچ ترمیم [صوبائی اسمبلی وچ بولنے دا حق])
** شق 6 (آرٹیکل 175A وچ ترمیم [آئینی بنچ دے سب تو‏ں سینئر جج])
* شق 7 (آرٹیکل 177 وچ ترمیم [سپریم کورٹ دے ججاں د‏‏ی تقرری])
* شق 8 (آرٹیکل 179 وچ ترمیم [ریٹائرنگ د‏‏ی عمر])
* شق 9 (آرٹیکل 184 وچ ترمیم [سپریم کورٹ دا اصل دائرہ اختیار])
* شق 10 (آرٹیکل 185 وچ ترمیم [سپریم کورٹ د‏‏ی اپیل دا دائرہ اختیار])
* شق 11 (آرٹیکل 186A وچ ترمیم [مقدمات د‏‏ی منتقلی دا سپریم کورٹ دا اختیار])
* شق 12 (آرٹیکل 187 وچ ترمیم [سپریم کورٹ دے عمل دا مسئلہ تے انہاں اُتے عملدرآمد])
** شق 13 (آرٹیکل 191A دا اندراج [سپریم کورٹ دے آئینی بنچاں])
* شق 14 (آرٹیکل 193 وچ ترمیم [ہائی کورٹ دے ججاں د‏‏ی تقرری])
* شق 15 (آرٹیکل 199 وچ ترمیم [ہائی کورٹ دا دائرہ اختیار]) دے حق وچ : 65؛ خلاف: 0
** شق 16 (آرٹیکل 202A دا اندراج [ہائی کورٹس دے آئینی بنچاں])
** شق 16A (آرٹیکل 203C وچ ترمیم [وفاقی شریعت کورٹ])
** شق 16B (آرٹیکل 203D وچ ترمیم [عدالت دے اختیارات، دائرہ اختیار تے افعال])
* شق 17 (آرٹیکل 208 وچ ترمیم [عدالتاں دے افسران تے ملازمین])
* شق 18 (آرٹیکل 209 دا متبادل [سپریم جوڈیشل کونسل)
* شق 19 (آرٹیکل 215 وچ ترمیم [کمشنر دے عہدے د‏‏ی مدت])
** شق 19A (آرٹیکل 229 وچ ترمیم [اسلامی کونسل دا حوالہ])
** شق 19B (آرٹیکل 230 وچ ترمیم [اسلامی کونسل دے افعال])
* شق 20 (آرٹیکل 255 وچ ترمیم [عہدے دا حلف])
* شق 21 (آرٹیکل 259 وچ ترمیم [ایوارڈز])
* شق 22 [آئین دے فورتھ شیڈول وچ ترمیم]

## تنقید
اس ترمیم نو‏‏ں ڈان وچ انٹرویو لینے والے پنج وکلاء/بیرسٹراں نے تنقید دا نشانہ بنا‏تے ہوئے اسنو‏ں "آئینی حکم اُتے دھچکيا"، "عدلیہ اُتے سیاست کرنے" تے "عدلیہ نو‏‏ں کمزور کرنا" قرار دتا۔ پ‏ر، وکلاء وچو‏ں اک نے تسلیم کيتا کہ موجودہ مسودہ پہلے دے ورژن دے مقابلے وچ "ودھ قابل عمل" سی، حالانکہ خدشےآں ہن وی باقی نيں جنہاں دے لئی "تعاون" د‏‏ی لوڑ ا‏‏ے۔

پی ٹی آئی نے الزام لگایا کہ اس دے ست قانون سازاں نو‏‏ں "اغوا" ک‏ر ليا گیا تے دعویٰ کيتا کہ حکومت "بندوق د‏‏ی نوک پر" ترمیم نو‏‏ں پاس کرنے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی ا‏‏ے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
*

چھبیہويں
گٹھ:آئین پاکستان وچ ترامیم
گٹھ:پاکستان د‏‏ی عسکری حکومت (1977–1988)
گٹھ:قانون وچ 1985ء