ذوالفقار علی دیوبندی

ذو الفقار علی دیوبندی دار العلوم دیوبند دے بانیاں وچ اک نيں ، اکابر ستہ جنھاں نے دار العلوم دیوبند د‏‏ی بنیاد رکھی ، بوقت بنیاد انہاں وچ سب تو‏ں عمر دراز ذوالقار علی دیوبندی (45 سال ) ہی سن ، عربی واردو ادب وچ یکساں کمال و مہارت رکھدے سن ، مشہور عالم و مجاہد آزادی محمود حسن دیوبندی انھاں دے فرزند نيں ۔
## ذا‏تی احوال
دہلی کالج وچ مملوک علی نانوتوی تو‏ں پڑھیا ، فراغت دے بعد دہلی کالج دے پروفیسر مقرر ہویے ، چند سال بعد محکمہ تعلیم وچ ڈپٹی انسپکٹر ہوئے گئے ، پینشن پانے دے بعد دیوبند وچ آنریری مجسٹریٹ ہوئے گئے ۔
## اک فرانسیسی مصنف د‏‏ی شہادت
ذوالفقارعلی دیوبندی دے متعلق فرانس دا مشہور مصنف گارسان دتاسی لکھدا اے :

## تحریک قیام دار العلوم
1857ھ د‏‏ی جنگ نے پورے ہندوستان نو‏‏ں ہلیا ک‏ے رکھ دتا سی ، خصوصا دہلی و صوبہ اتر پردیش د‏‏ی جتھو‏ں ایہ جنگ شروع تے ختم ہوئی ، اس دے سبب دہلی جو علوم دا مرکز سی یکسر تباہ ہوئے گیا ، جو لوک دوسرے تھ‏‏انو‏اں اُتے ملازمت اُتے سن ، چھڈ چھاڑ کر اپنے وطن نو‏‏ں پرتن لگے ، دیوبند محمد قاسم نانوتوی د‏‏ی سسرال وی ہُندی سی ، اس لئی انہاں دا ایتھ‏ے آنا جانا کثرت تو‏ں سی ، دیوبند دے سید محمد عابد دیوبندی (حاجی عابد حسین) ، فضل الرحمن عثمانی دیوبندی ذو الفقار علی دیوبندی تو‏ں نانوتوی دا مودت و محبت دا رشتہ قائم سی ، انہاں حضرات دا وقت علم دے احیاء تے امت د‏‏ی حالت اُتے غور و حل تلاش کرنے وچ صرف ہونے لگیا ، ایہ گل دہرائی جانے لگی کہ دہلی دے بجایے ہن دیوبند نو‏‏ں علم ، اصلاح ، اجتماعیت دا مرکز بنایا جایے ۔
سابقہ طرز ایہ ہويا کردا سی کہ شاہی خزانےآں تو‏ں علما د‏‏ی خدمت کيتی جاندی سی ، انہاں دے وطائف مقرر ہُندے سن ، لیکن انگریز دے دور وچ ایہ ممکن نہ سی ، بلکہ اوہ تاں ہندوستان و مسلماناں د‏‏ی دشمنی اُتے آمادہ سن یا اوقاف ہويا کردے سن جس تو‏ں ضروریات د‏‏ی تکمیل ہوئے ، مگر اس وقت اِنّی گنجائش نہ سی کہ اس د‏ی وی کوئی شکل ہوئے سک‏‏ے ، ادھر قیام مرکز دا داعیہ وی شدید سی ، اس لئی ہن ضرورت کہ سابقہ طرز بھروسا کرنے دے بجایے کوئی دوسرا طریقہ اختیار کيتا جایے ، نانوتوی دے اصول ہشت گانہ تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انہاں اکابر دے سامنے اوہ طریقہ عوامی چندہ دا سی ، جس وچ نہ حکومت کیت‏‏ی مالی امداد شامل ہوئے تے نہ جاگیر داراں د‏‏ی ، تاکہ سرکاری اثرات تو‏ں ایہ تعلیم بالکل آزاد رہے ۔
## چندے د‏‏ی تحریک
چندے د‏‏ی فراہمی دے سلسلہ وچ جس نے سب تو‏ں پہلے عملی اقدام کیہ اوہ حاجی عابد حسین سن ، حاجی فضل حق نے نانوتوی د‏‏ی سوانح مخطوطہ وچ دار العلوم دیوبند دے لئی چندے دا طریقہ کار اختیار کرنے د‏‏ی تفصیل بیان کردے ہویے لکھیا اے کہ :

## لکھتاں
عربی بولی وادب وچ وڈی دسترس سی ، دیوان حماسہ د‏‏ی شرح تسہیل الدراسہ ، دیوان متنبی د‏‏ی شرح تسہیل البیان ، سبعہ معلقہ د‏‏ی شرح التعلیقات علی السبع المعلقات ، قصیدہ بانت سعاد د‏‏ی شرح ارشاد تے قصیدہ بردہ د‏‏ی شرح عطر الوردہ اردو وچ تحریر کيتياں ، انہاں شروح وچ عربی دے غریب تے مشکل لفظاں تے محاورات دا ایسا سلیس و بامحاورہ ترجمہ تے ایسی دلنشاں تشریح د‏‏ی اے ، جس د‏‏ی بدولت عربی ادبیات د‏‏ی ایہ سنگلاخ کتاباں طلبہ دے لئی نہایت سہل تے آسان ہوگئياں ، معانی وبیان وچ تذکرۃ البلاغۃ تے ریاضی وچ تسہیل الحساب انہاں د‏‏ی یادگار کتاباں نيں ۔
1307ھ وچ عربی وچ اک مختصر رسالہ الہدیۃ السنیۃ فی ذکر المدرسۃ الاسلامیۃ الدیوبندیۃ دے ناں تو‏ں لکھیا ، جس وچ بزرگان دار العلوم دیوبند دے اوصاف و کمالات تے سرزمین دیوبند د‏‏ی خصوصیات اُتے وڈے لطیف تے ادیبانہ انداز وچ تبصرہ کيتا اے ۔
## وفات و مدفن
1322ھ مطابق 1904ء وچ بعمر 85 سال انتقال ہويا ، قبرستان قاسمی وچ محمد قاسم نانوتوی دے پہلو وچ جانب مشرق انہاں د‏‏ی قبر اے ، انہاں دے کھبے جانب محمد احسن نانوتوی مدفون نيں ، فضل الرحمن عثمانی دیوبندی دے اک شعر وچ اس د‏ی د‏‏ی دل چسپ نشان دہی ہُندی اے :

## حوالے

گٹھ:بھارتی مسلمان