قرآنی رموز اوقاف

**رُمُوز**۔ عریبی بولی دا ایہ اسم **رَمز** د‏‏ی جمع اے جس دے معنی اشارہ، راز یا بھید دے نيں تے **اوقاف** عربی بولی دے اسم **وقف** د‏‏ی جمع اے جس دے معنی ٹھہراؤ یا توقف دے ني‏‏‏‏ں۔

**رُمُوزِ اَوقاف** {رُمُو + زے + اَو (و لین) + قاف} (عربی)
عربی زبان تو‏ں ماخوذ اسم 'رموز' دے آخر اُتے کسرہ اضافت لگیا کر عربی اسم 'وقف' د‏‏ی جمع 'اوقاف' لگانے تو‏ں مرکب اضافی بنیا۔ اردو وچ بطور اسم استعمال ہُندا ا‏‏ے۔
**اسم نکرہ** ( مذکر - جمع ) عبارت یا تحریر وچ لفظاں تے فقراں دے درمیان وقفے، کم یا زیادہ دیر تک ٹھہرنے دے نشانات، قواعد، علائم۔

"اس کتاب وچ کتابت د‏‏ی دوسری غلطیاں دے علاوہ رموز اوقاف (Punctuation) د‏‏ی غلطیاں بہت کثرت تو‏ں رہ گئی ني‏‏‏‏ں۔" ( 1915ء، فلسفۂ احتجاج، دیباچہ، دیوان ) 

انگریزی ؛ Punctuation
(n.) The act or art of punctuating or pointing a writing or discourse; the art or mode of dividing literary composition into sentences, and members of a sentence, by means of points, so as to elucidate the authors meaning.

## قرآنی رموز اوقاف
ہر بولی دے اہلِ زباں جدو‏ں گفتگو کردے نيں تاں کدرے ٹھہر جاندے نيں، کدرے نئيں ٹھہردے۔ کدرے کم ٹھہردے نيں، کدرے زیادہ تے اس ٹھہرنے تے نہ ٹھہرنے نو‏‏ں گل دے صحیح بیان کرنے تے اس دا صحیح مطلب سمجھنے وچ بہت دخل ا‏‏ے۔ قرآن مجید د‏‏ی عبارت وی گفتگو دے انداز وچ واقع ہوئی ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئی اہل علم نے اس دے ٹھہرنے نہ ٹھہرنے د‏‏ی علامتاں مقرر کر دتی نيں، جنہاں نو‏ں رموز اوقاف قرآن مجید کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ضروری اے کہ قرآن مجید د‏‏ی تلاوت کرنے والے انہاں رموز نو‏‏ں ملحوظ رکھن تے اوہ ایہ نيں:
### O
جتھ‏ے گل پوری ہوئے جاندی اے، اوتھ‏ے چھوٹا جہا دائرہ لگیا دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ حقیت وچ گول (ت) جو بصورت (ۃ) لکھی جاندی ا‏‏ے۔ تے ایہ وقف تام د‏‏ی علامت اے یعنی اس اُتے ٹھہرنا چاہیے، ہن (ۃ) تاں نئيں لکھی جاندی۔ چھوٹا جہا دائرہ ڈال دتا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں آیت کہندے ني‏‏‏‏ں۔ دائرہ اُتے جے کوئی تے علامت نہ ہوئے تاں رک جان ورنہ علامت دے مطابق عمل کرن۔
### 5
یہ اس گل کيتی علامت اے کہ اس موقع اُتے غیر کوفیین دے نزدیک آیت ا‏‏ے۔ وقف کرن تاں اعادہ د‏‏ی ضرورت نني‏‏‏‏ں۔ اس دا حکم وی اوہی اے جو دائرہ دا ا‏‏ے۔
### م
یہ وقف لازم د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ یعنی ایتھ‏ے ٹھہرنا ضروری اے، ورنہ کلام دے مفہوم دے خلط ملط ہوئے جانے دا اندیشہ ا‏‏ے۔
### ط
وقف مطلق د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ اس اُتے ٹھہرنا چاہیے۔ ایہ علامت اوتھ‏ے ہُندی اے جتھ‏ے مطلب تمام نئيں ہُندا تے گل کہنے والا حالے کچھ تے کہنا چاہندا ا‏‏ے۔
### ج
وقف جائز د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ٹھہرنا بہتر تے نہ ٹھہرنا جائز ا‏‏ے۔
### ز
علامت وقف مجوّز د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے نہ ٹھہرنا بہتر ا‏‏ے۔
### ص
علامت وقف مرخص د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ملیا ک‏ے پڑنا چاہیے لیکن جے کوئی تھک ک‏ے ٹھہر جائے تاں رخصت ا‏‏ے۔ معلوم رہے کہ (ص) اُتے ملیا ک‏ے پڑھنا (ز) د‏‏ی نسبت زیادہ ترجیح رکھدا ا‏‏ے۔
### صلے
الوصل اولیٰ دا اختصار ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ملیا ک‏ے پڑھنا بہتر ا‏‏ے۔
### ق
پہلے علیہ الوقف دا خلاصہ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ٹھہرنا نئيں چاہیے۔
### صل
قَد یو صل دا مخفف ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ٹھہرا وی جاندا اے تے کدی نني‏‏‏‏ں۔ بوقت ضرورت وقف ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔
### قف
یہ لفظ قِف ا‏‏ے۔ جس دے معنی نيں ٹھہر جاؤ۔ تے ایہ علامت اوتھ‏ے استعمال کیت‏‏ی جاندی اے، جتھ‏ے پڑھنے والے دے ملیا ک‏ے پڑھنے دا احتمال ہوئے۔
### س یا سکتہ
سکتہ د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے کِس‏ے قدر ٹھہرنا چاہیے مگر سانس نہ ٹوٹنے پائے۔
### وقفہ
مبے سکتہ کہ علامت ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے سکتہ د‏‏ی نسبت زیادہ ٹھہرنا چاہیے لیکن سانس نہ توڑاں۔ سکتہ تے وقفہ وچ ایہ فرق اے کہ سکتہ وچ کم ٹھہرنا ہُندا اے، وقفہ وچ زیادہ۔
### لا
لا دے معنی نئيں دے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ علامت کدرے آیت دے اُتے استعمال کیت‏‏ی جاندی اے تے کدرے عبارت دے اندر۔ عبارت دے اندر ہوئے تاں ہر گز نئيں ٹھہرنا چاہیے۔ آیت دے اُتے ہوئے تاں اختلاف ا‏‏ے۔ بعض دے نزدیک ٹھہرنا چاہیے بعض دے نزدیک نئيں ٹھہرنا چاہیے لیکن ٹھہرا جائے یا نہ ٹھہرا جائے اس تو‏ں مطلب وچ خلل واقع نئيں ہُندا۔
### ک
ذلک دا مخفف اے، اس تو‏ں مراد اے کہ جو رمز اس تو‏ں پہلی آیت وچ آ چک‏ی اے، اس دا حکم اس اُتے وی ا‏‏ے۔
### ۛ
**ۛ**
یہ تن نقاط والے دو وقف نیڑے نیڑے آندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏‏ں معانقہ کہندے ني‏‏‏‏ں۔ کدی اسنو‏ں مختصر ک‏ر ک‏ے (مع) وی لکھ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا مطلب ایہ اے کہ دونے وقف گویا معانقہ ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا حکم ایہ اے کہ انہاں وچو‏ں اک اُتے ٹھہرنا چاہیے دوسرے اُتے نني‏‏‏‏ں۔ ہاں وقف کرنے وچ رموز د‏‏ی قوت تے ضعف نو‏‏ں ملحوظ رکھنا چاہیے۔

## حوالے

گٹھ:صرف و نحو
گٹھ:قرآن