اترپردیش دی تریخ

**[[اتر پردیش|اترپردیش]]** نے ہندوستانی تے ہندو مذہب دی تریخ وچ نمایاں کردار ادا کيتا ہے ۔ جدید ہندوستان د‏‏ی تریخ تے سیاست دا مرکزی مقام اترپردیش رہیا اے تے اس دے باشندےآں نے ہندوستان د‏‏ی آزادی د‏‏ی جدوجہد وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ 

اترپردیش د‏‏ی تریخ نو‏‏ں مندرجہ ذیل پنج حصےآں وچ تقسیم کرکے مطالعہ کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔

(1) تریخ تو‏‏ں پہلے تے پہلے ویدک دور (400 ق م تک) ، (2) ہندو بودھ دور (400 ق م تو‏ں 1200 ء تک) ، (3) قرون وسطی (1200 تو‏ں 1856 تک) ، (4) برطانوی دور (1857 تو‏ں 1947 تک) تے (5) آزادی دے بعد د‏‏ی مدت (1947 تو‏ں ہن تک)۔

## تریخ تو‏‏ں پہلے تے پہلے ویدک دور
اترپردیش د‏‏ی معلوم تریخ تقریبا 4000 سال پرانی ا‏‏ے۔ ایہ آریاورت دا وڈا حصہ سی۔ ایودھیا اس ریاست دا راجگڑھ سی ، جداں کہ رامائن تے ہندوواں دے اہ‏م دیوتاواں وچو‏ں اک "لارڈ رام " د‏‏ی قدیم ریاست د‏‏ی مہارت وچ بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ ہندو مت دے مطابق ، بھگوان وشنو دے اٹھويں اوتار ، بھگوان کرشنا ، اترپردیش دے متھورا شہر وچ پیدا ہوئے سن ۔ وارانسی ، جو دنیا دے قدیم ترین شہراں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا اے ، ایتھ‏ے واقع ا‏‏ے۔ وارانسی دے نیڑے سرناتھ وچ چوکھنڈی اسٹوپا بھگدھ بدھ دے پہلے خطبے د‏‏ی یاد دلاندا ا‏‏ے۔

وقت گزرنے دے نال ، ایہ خطہ چھوٹی ریاستاں وچ منقسم سی یا وڈی ریاستاں ، گپتا ، موریا تے کوشاناں دی حکمرانی دا اک حصہ سی ۔ کنوج 6 ويں صدی وچ گپتا سلطنت دا مرکزی مرکز سی۔

## بدھ دور
ستويں صدی ق م وچ ہندوستان تے اترپردیش د‏‏ی منظم تریخ دا آغاز اس دور دے اختتام اُتے ہُندا اے جدو‏ں 16 مہاجن پیڈ شمالی ہندوستان وچ برتری د‏‏ی دوڑ وچ شامل سن ، جنہاں وچو‏ں ست موجودہ اترپردیش د‏‏ی حدود وچ سن ۔ مہاتما بدھ اُتے اس دا پہلا خطبہ دتا سارناتھ نیڑے وارانسی ( بنارس ) تے اک مذہب د‏‏ی بنیاد رکھی اے کہ نہ صرف بھارت وچ بلکہ جداں دور دراز ملکاں تک پھیل چین تے جاپان . کہیا جاندا اے کہ بدھ نو‏‏ں کشین نگر وچ ، جس نے مشرقی ضلع دیوریا وچ واقع اے ، کوشین نگر وچ پروینروونا (جسم تو‏ں آزاد ہونے اُتے روح د‏‏ی آزادی) حاصل کيتا سی۔ پنجويں صدی ق م چھیويں صدی عیسوی دے بعد تو‏ں ، اترپردیش اپنی موجودہ سرحد دے باہر مرکزیت اختیارات دے ماتحت رہیا ، پہلے مگدھا ، جو موجودہ ریاست بہار تے بعد وچ یوجین وچ واقع سی ، جو موجودہ ریاست مدھیہ پردیش وچ واقع ہے ۔ اس دور دے وڈے حکمران ، جنہاں نے اس ریاست اُتے حکمرانی کيت‏ی ، اوہ سن چندر گپت اول (دور تقریبا 330–380 عیسوی) تے اشوکا (تقریبا 268 یا 265–238 دا دور حکومت) ، جو موریا بادشاہ تے سامراگپت سن (تقریبا 330–380 ء) سن تے ایتھ‏ے چندرا گپتا دوم اے (380–415 ء وچ ، جسنو‏ں کچھ اسکالراں نے وکرمادتیہ سمجھیا اے )۔اک ہور مشہور حکمران ہرشوردھن (اقتدار 606–647)تھا ۔ کنیاکوبج (جدید کنؤج دے قریب) تو‏ں اپنے راجگڑھ تو‏ں اترپردیش ، بہار ، مدھیہ پردیش ، پنجاب تے راجستھان دے پورے حصےآں اُتے حکمرانی کيت‏ی۔

اس دور وچ بدھسٹ کلچر پروان چڑھیا۔ اشوکا دے دور وچ بدھ فن دے آرکیٹیکچرل تے آرکیٹیکچرل علامت عروج نو‏‏ں پہنچی۔ گپتا دور (320-550 دے آس پاس) وچ ہندو فن وی فروغ پایا۔ تقریبا 647 عیسوی وچ ہرش د‏‏ی موت دے بعد ، ہندو مذہب د‏‏ی بحالی دے نال آہستہ آہستہ بدھ مذہب وچ کمی واقع ہوئی۔ اس حیات نو دا مرکزی خالق جنوبی ہندوستان وچ پیدا ہونے والا شنکر سی جو وارانسی پہنچیا ، اترپردیش دے میدانی علاقےآں دا سفر کيتا تے ہمالیہ وچ بدری ناتھ وچ مشہور ہیکل قائم کيتا۔ اسنو‏ں ہندو ماتووالمبی نے چوتھا تے آخری خانقاہ (ہندو سبھیاچار دا مرکز) سمجھیا ا‏‏ے۔

## مسلم دور
بھانويں مسلما‏ن اس خطے وچ 1000–1030 ء تک پہنچ چکے سن ، لیکن 12 ويں صدی دے آخری عشرے دے بعد ہی ، جدو‏ں محمد غوری نے گھڑوالےآں (جس نے اترپردیش اُتے حکمرانی کيت‏ی تھی) تے دوسرے حریفاں اُتے حکومت کیت‏‏ی ، اس وقت ہی ہندوستان وچ مسلم حکمرانی قائم ہوئی۔ خاندان نو‏‏ں شکست ہوئی۔ تقریبا 600 سال تک ہندوستان دے بیشتر حصےآں د‏‏ی طرح ، اترپردیش وچ وی کچھ مسلما‏ن خانداناں دا راج رہیا ، جس دا مرکز دہلی یا اس دے آس پاس سی۔ 1526 عیسوی وچ ، بابر نے دہلی دے سلطان ابراہیم لودی نو‏‏ں شکست دتی تے مغلیہ خاندان د‏‏ی سب تو‏ں کامیاب مسلما‏ن سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اس سلطنت نے برصغیر وچ 200 تو‏ں زیادہ سال حکومت کیت‏‏ی۔ اس سلطنت دا سب تو‏ں وڈا دور اکبر (عہد 1556–1605 ع) دا دور سی ، جس نے آگرہ دے نیڑے نواں شاہی راجگڑھ فتح پور سیکری تعمیر کيتا سی۔ انہاں دے پو‏تے شاہجہان (دور حکومت:1628-1658)نے آگرہ وچ تاج محلتعمیر کيتا (اپنی بیگم، انہاں د‏‏ی چودہويں بچے د‏‏ی پیدائش دے دوران مر گئی جس د‏‏ی یاد وچ بنایا گیا اک قبر اے تے اس د‏ی موت دے تن ماہ بعد انہاں د‏‏ی چھوٹی بہن نال شادی کر لئی) وچ . جو دنیا دے سب تو‏ں وڈے فن تعمیرا‏تی نمونےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ شاہجہان نے آرکیٹیکچرل نقطہ نظر تو‏ں آگرہ تے دہلی وچ وی بہت ساریاں اہ‏م عمارتاں تعمیر کیتیاں۔

اترپردیش وچ قائم مغلیہ سلطنت نے اک نويں مخلوط سبھیاچار د‏‏ی ترقی د‏‏ی حوصلہ افزائی کیتی۔ اکبر اس دا سب تو‏ں وڈا خاکہ سی ، جس نے بغیر کسی امتیاز دے اپنے دربار وچ فن تعمیر ، ادب ، مصوری تے موسیقی دے ماہرین نو‏‏ں مقرر کيتا۔ ہندوتوا تے اسلام دے تصادم د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت سارے نويں خیالات د‏‏ی ترقی ہوئی ، جو ہندوستان د‏‏ی انہاں دو تے مختلف ذاتاں دے وچکار اتفاق رائے قائم کرنا چاہندے سن ۔ بھکتی تحریک دے بانی ، رامانند (تقریبا 1400–1470 ء) ، جس نے دعوی کيتا سی کہ آزادی صنف یا ذات اُتے منحصر نئيں اے تے جس نے تمام مذاہب دے وچکار لازمی اتحاد دا درس دتا اے ، کبیر نے اترپردیش وچ مذہبی رواداری دے خلاف جنگ لڑی۔ مرکز ا‏‏ے۔ 18 ويں صدی وچ مغلاں دے زوال دے بعد ، اس مخلوط سبھیاچار دا مرکز دہلی تو‏ں لکھنؤ منتقل ہوئے گیا ، جو نواب اود (اودھ ، موجودہ ایودھیا) دے ماتحت سی تے جتھے آرٹ ، ادب ، موسیقی تے شاعری نے فرقہ وارانہ ہ‏م آہنگی د‏‏ی فضا وچ فروغ پایا۔ .

## برطانوی دور
75 سال دے عرصے وچ ، موجودہ اتر پردیش دا علاقہ آہستہ آہستہ ایسٹ انڈیا کمپنی ( برطانوی تجارتی کمپنی) نے حاصل ک‏ر ليا۔ سن 1775 ، 1798 تے 1801 وچ شمال ہند د‏‏ی مختلف راجیاں ، 1803 وچ نواب ، سندھیا تے 1816 وچ گورکھاں نو‏‏ں پہلے بنگال پریزیڈنسی دے تحت رکھیا گیا سی ، لیکن 1833 وچ انھاں وکھ کر دتا گیا تے شمال مغربی صوبہ (ابتدا وچ آگرہ پریزیڈنسی کہیا جاندا سی) د‏‏ی تشکیل ہوئی۔ 1856 ء وچ ، کمپنی نے اودھ دا کنٹرول سنبھال لیا تے اسنو‏ں 1877 ء وچ شمال مغربی صوبے وچ آگرہ تے اود متحدہ دے صوبےآں (موجودہ اترپردیش د‏‏ی سرحد د‏‏ی طرح) دے ناں تو‏ں ملیا دتا گیا۔ 1902 ء وچ اس دا ناں تبدیل کرکے متحدہ صوبے کر دتا گیا۔

ایسٹ انڈیا کمپنی دے خلاف بغاوت صرف 1857–1859 دے درمیان شمال مغربی صوبے تک ہی محدود سی۔ 10 مئی 1857 نو‏‏ں میرٹھ وچ فوجیاں دے وچکار اک بغاوت پھیل گئی تے چند ہی مہینےآں وچ 25 تو‏ں زیادہ شہراں وچ پھیل گئی۔ 1858 ء وچ بغاوت دے دباو دے بعد ، شمال مغربی تے بقیہ برطانوی ہندوستان د‏‏ی انتظامیہ ایسٹ انڈیا کمپنی تو‏ں برطانوی تاج وچ منتقل ہوئے گئی۔ سن 1880 ء دے آخر وچ ہندوستانی قوم پرستی دے عروج دے نال ، متحدہ صوبےآں د‏‏ی تحریک آزادی وچ سرخیل سی۔ ریاست نے بھارت نو‏‏ں موندی لال نہرو ، مدن موہن مالویہ ، جواہر لال نہرو اور مردانہ ستم داس ٹنڈن جداں اہ‏م قوم پرست سیاسی رہنماواں نو‏‏ں دتا۔ 1922 وچ مہاتما گاندھی د‏‏ی برطانوی سلطنت د‏‏ی بنیاداں نو‏‏ں ہلا دینے دے لئی عدم تعاون د‏‏ی تحریک پورے ریاستاں وچ پھیل گئی ، لیکن چوری چوراپنڈ (صوبے دے مشرقی حصے) وچ ہونے والے تشدد د‏‏ی وجہ تو‏ں مہاتما گاندھی نے عارضی طور اُتے اس تحریک نو‏‏ں روک دتا۔ . متحدہ صوبےآں وچ وی مسلم لیگ دی سیاست دا مرکز سی۔ برطانوی دور وچ ریلوے ، نہراں اور صوبے وچ ہی مواصلت دے وسیع وسائل تیار ہوئے۔ انگریزاں نے وی ایتھ‏ے جدید تعلیم نو‏‏ں فروغ دتا تے لکھنؤ یونیورسٹی (1921 وچ قائم کیا) جداں یونیورسٹیاں تے بوہت سارے کالج قائم کیتے۔

### پہلی آزادی جدوجہد
1858 وچ ، انگریزی فوج دے ہندوستانی فوجی بغاوت کر گئے۔ ایہ بغاوت اک سال تک جاری رہی تے زیادہ تر شمالی ہندوستان وچ پھیلی۔ اسنو‏ں ہندوستان د‏‏ی پہلی آزادی د‏‏ی تحریک کہیا جاندا سی۔ اس بغاوت دا آغاز میرٹھ شہر وچ ہويا۔ اس د‏ی وجہ انگریز نے گائے تے سور د‏‏ی چربی اُتے مشتمل کارتوس دینے د‏‏ی وجہ دسی سی۔ اس جدوجہد د‏‏ی اک وڈی وجہ ڈلہوزی د‏‏ی ریاست اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی پالیسی وی سی۔ ایہ جنگ بنیادی طور اُتے دہلی ، لکھنؤ ، کانپور ، الہ آباد ، جھانسی تے بریلی وچ لڑی گئی سی۔ اس جنگ وچ جھانسی دی رانی لکشمی بائی ، بیگم حضرت محل ، بخت خان ، نانا صاحب ، مولوی لیاقت علی ، مولوی لیاقت علی الہ آباد مہپنڈ ، مولوی احمد اللہ شاہ ، راجا بینی مدھو سنگھ ، عظیم اللہ خان تے بوہت سارے محب وطن افراد نے حصہ لیا۔

### ویہويں صدی
1902 وچ صوبہ شمال مغربی دا ناں تبدیل کرکے ریاستہائے متحدہ دا صوبہ آگرہ تے اودھ رکھ دتا گیا۔ آسان گفتگو وچ ، اسنو‏ں یوپی کہیا جاندا سی۔ سن 1920 وچ ریاست دا راجگڑھ الہ آباد تو‏ں لکھنؤ تبدیل کردتا گیا ۔ ریاست دا ہائی کورٹ الہ آباد رہیا تے لکھنؤ وچ ہائی کورٹ دا ہائی کورٹ بنچ قائم ہويا۔

## آزادی دے بعد
متحدہ صوبے 1947 وچ نويں آزاد ہندوستانی جمہوریہ د‏‏ی انتظامی اکائی بن گئے۔ اس دے دو سال بعد ، اس د‏ی سرحد دے تحت واقع متحدہ صوبےآں وچ تحریری گڑھوال تے رام پور د‏‏ی خود مختار ریاستاں شامل ہوگئياں۔ 1950 وچ نويں آئین دے نفاذ دے نال ، اس مشترکہ صوبے دا ناں 12 جنوری 1950 نو‏‏ں اترپردیش رکھ دتا گیا تے ہندوستانی یونین د‏‏ی ریاست بن گیا۔ اس ریاست نے آزادی دے بعد تو‏ں ہی ہندوستان وچ اک اہ‏م کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ اس نے قوم نو‏‏ں جواہر لال نہرو تے انہاں د‏‏ی صاحبزادی اندرا گاندھی ، سوشلسٹ پارٹی دے بانی آچاریہ نریندر دیو ورگی ممتاز قومی اپوزیشن (اقليتی) جماعتاں دے رہنماواں تے بھارتیہ جنت‏ا سنگھ ، بعد وچ بھارتیہ جنت‏ا پارٹی تے وزیر اعظم اٹل بہاری واجپائی سمیت کئی وزرائے اعظم دیے۔ ہہ ریاستی سیاست ، اُتے ، متنازع رہی اے تے کم وزرائے اعلیٰ نے پنج سالہ مدت پوری د‏‏ی ا‏‏ے۔ گووند ولبھب پنت اس ریاست دے پہلے وزیر اعلیٰ بنے۔ اکتوبر 1963 وچ ، سچیندا کرپلاانی اترپردیش تے ہندوستان د‏‏ی پہلی سواݨی وزیر اعلیٰ بن گئياں۔سن 2000 وچ ، شمال مشرقی اترپردیش دے پہاڑی علاقے وچ گڑھوال تے کمون ڈویژناں نو‏‏ں ملیا ک‏ے اک نويں ریاست ، اترانچل تشکیل دتی گئی ، جس دا ناں بعد وچ اتراکھنڈ رکھ دتا گیا۔

مایاوندی ہندوستان د‏‏ی کسی وی ریاست د‏‏ی وزیر اعلیٰ بننے والی پہلی دلت سواݨی نيں۔ [2]۔ اترپردیش دے الہ آباد ضلع دا ناں بدل ک‏ے پریاگراج کر دتا گیا ا‏‏ے۔

## ریاست د‏‏ی تقسیم
اترپردیش د‏‏ی تشکیل دے فورا. بعد ، اتراکھنڈ خطہ ( گڑھوال تے کمون خطے دے ذریعہ پیدا کردہ) وچ مسائل پیدا ہوئے گئے۔ اس خطے دے لوکاں نے محسوس کيتا کہ وڈی آبادی تے وڈے جغرافیائی پھیلاؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں لکھنؤ وچ بیٹھی حکومت دے لئی انہاں دے مفادات د‏‏ی دیکھ بھال ممکن نئيں ا‏‏ے۔ بنیادی سہولیات د‏‏ی عدم دستیابی ورگی بے روزگاری ، غریب تے عام نظام تے پینے دے پانی تے خطے د‏‏ی نسبتا کم ترقی نے لوکاں نو‏‏ں وکھ ریاست دا مطالبہ کرنے اُتے مجبور کر دتا۔ ابتدا وچ ایہ احتجاج کمزور سی ، لیکن 1990 د‏‏ی دہائی وچ اس نے زور پھڑ لیا تے ایہ تحریک اس وقت تے شدت اختیار کر گئی جدو‏ں مظفر نگر وچ اس تحریک دے اک مظاہرے وچ 2 اکتوبر 1994 نو‏‏ں پولیس د‏‏ی فائرنگ تو‏ں 40 افراد ہلاک ہوئے گئے۔ آخر کار ، نومبر 2000 وچ ، اترپردیش دے شمال مغربی حصے تو‏ں ، اترانچل دی اک نويں ریاست تشکیل دتی گئی ، جس وچ کومون تے گڑھوال دے پہاڑی علاقے شامل سن ۔

گٹھ:تریخ اتر پردیش
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات