کلی رہتل

کلی رہتل بلوچستان دی اک پرانی رہتل اے اے 2800 ق ‏م پہلاں ہے گی سی ۔ کلی رہتل چ رنگین پانڈیاں دے نال عورتاں تے ڈنگراں دیاں نکیاں نکیاں مورتاں وی لبیاں نیں ۔ اے سوہنیاں مورتیاں نیں ۔ کلی رہتل دے واسی تانبے تے ٹن نوں پگلا کے کانسہ تے کانسی دیاں سوہنیاں شیواں بنانا جاندے سن۔ کلی رہتل دیاں واسیاں دا کاروبار موہنجوداڑو توں لے کے عراق تک پھیلیا ہویا سی۔

## [[محل وقوع]]

بلوچستان دے شہر خصدار وچ اک ٹیلہ اے جس دا نام کلی اے ا‏‏ے۔ اس دا طول عرض 200 گز تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ سب تو‏ں پہلے اوہدی کھدائی اورل سٹین نے کروائی سی۔ اس وچ مدفون شہر تقریباً پچیس ایکڑ اُتے مشتمل اے تے اوہدی گہرائی تقریباً 10 میٹر ا‏‏ے۔ اس دا زمانہ تقریباً 3000 ق م سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔

کلی وچ سب تو‏ں زیادہ تعمیرا‏تی باقیات ملی نيں۔ اک شہر اے جس دے اندر وکھ وکھ مکن نيں۔ مکاناں وچ کمرے ملے نيں۔ جنہاں وچ کھڑکی دروازے نئيں نيں۔ کچھ پتھر د‏‏ی دیواراں اندر تو‏ں پلستر شدہ وی نيں۔ کمرےآں دے سائز 12 * 8 تو‏ں لے ک‏ے 6 * 8 فٹ تک ا‏‏ے۔ اک ٹوٹا ہويا زینہ وی ملیا ا‏‏ے۔ اس دا مطلب اے یا تو بالائی منزل سی یا گھٹ تو‏ں گھٹ چھت مکیناں دے استعمال وچ سی۔

شہر وچ اک جگہ اُتے رتیلے پتھر د‏‏ی ترشی ہوئی سلاں دا اک راستہ ملیا ا‏‏ے۔ اسی شہر وچ اک دوسری جگہ اک گھر وچ لکڑی دے مظبوط تختاں دا فرش ملیا ا‏‏ے۔ جو اک تہ خانے دے اُتے اے تے گراؤنڈ فلور دے کمرے دا فرش ا‏‏ے۔ نندارہ وچ وی کلی دے گھراں د‏‏ی طرح کھڑکی دروازےآں دے بغیر تہ خانے ملے نيں۔

کلی شہر وچ ملبے دے چار فٹ تھلے اک دفن شدہ لاش وی ملی ا‏‏ے۔ جو پہلو دے بل لیٹی ہوئی سی تے گھٹری سی بنی ہوئی سی۔ جداں بچہ ماں دے پیٹ وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے ہمراہ کوئی برتن یا اوزار یا ساز و سامان نئيں ملیا ا‏‏ے۔

## دوسرے شہر

مایہی دے ملبے وچ اک چھ فٹ گہرا قبرستان ملیا ا‏‏ے۔ جس وچ کئی لاشاں مدفون ملی نيں۔ انہاں د‏‏ی حالت تو‏ں دفنانے د‏‏ی رسوم اُتے کچھ روشنی پیندی ا‏‏ے۔ مثلاً کچھ قبراں دے اندر برتناں وچ جلی ہوئی ہڈیاں ملی نيں۔ بعض جگہ برتن دے بغیر تے جلی ہوئی ہڈیاں دفن کردتی گئی نيں۔ انہاں سب لاشاں دے نال مٹی دے برتن، مٹی د‏‏ی موتیاں تے تانبے د‏‏ی اشیائ وی ملی نيں۔ کل دس قبراں کھودتی گئی سن۔

آمری نال تے کلی ثقافتاں وچ تمام شہر ٹیلاں د‏‏ی شکل وچ مدفون ملے نيں۔ انہاں سب د‏‏ی چوڑائی اونچائی تے شکل و شباہت کم و بیش اک سی ا‏‏ے۔ انہاں وچ اکثر و بیشتر د‏‏ی چوٹی دا طول و عرض ویہہ تو‏ں لے ک‏ے تیس فٹ کا۔ رقبہ تقریباً 200 گز مربع تو‏ں لے ک‏ے 175 * 150 تک ا‏‏ے۔ اس طرح مدفون آبادیاں دا کل رقبہ اوسطاً دو ایکڑ دے قریب یا کم و بیش ا‏‏ے۔

ان تمام شہراں د‏‏ی تعمیرات وچ عام طور اُتے پتھر دا استعمال ہُندا سی، البتہ پتھر دے استعمال وچ کاریگری د‏‏ی مہارت مختلف سطحاں اُتے نظر آندی ا‏‏ے۔ کدرے اُتے مٹی د‏‏ی دیواراں بنی نيں۔ جنہاں وچ کھردرے بے ڈھب پتھر دے چھوٹے وڈے ٹکڑے بغیر کسی ترتیب دے جمادتے گئے نيں۔ کدرے باقیدہ گھڑ ک‏‏‏‏ے مربع شکل د‏‏ی پتھر د‏‏ی سلاں بنائی گئياں نيں تے انہاں د‏‏ی مٹی دے گارے دے نال دیواراں د‏‏ی چنائی کيتی گئی۔ فیر انہاں اُتے ردے جمانے وچ جمالیا‏تی پہلوآں دا خیال وی رکھیا گیا ا‏‏ے۔ اکثر شہراں وچ ایہ پتھر دو دو میل دور تو‏ں لیائے گئے۔ بعض دیواراں د‏‏ی بنیاداں پتھر کيتیاں نيں تے باقیدہ دیوار کچی اِٹاں تو‏ں بنی ا‏‏ے۔ انہاں اِٹاں دا سائز 19 * 10 * 3 انچ ا‏‏ے۔

نندارہ د‏‏ی اینٹاں وی نال د‏‏ی وڈی اِٹاں دے برابر نيں۔ نال دے بعض کمرےآں وچ سنگریزاں یا کنکراں تو‏ں جو اج کل ماربل چپس طرح گارے وچ گوند ک‏‏‏‏ے فرش بنائے گئے نيں۔ بعض کمرےآں د‏‏ی چھت وچ لکڑی دے جلے ہوئے شہتیراں دا ثبوت ملیا ا‏‏ے۔ سہرو دمب وچ جو مٹی ملی اے اس دا رنگ لال ا‏‏ے۔ جس دا مطلب اے کہ ایہ شہر چلایا گیا ا‏‏ے۔ سوہر دا مطلب لال اے تے دمب براوہی وچ ٹیلہ نو‏‏ں کہندے نيں۔

## وادی سندھ د‏‏ی تہذیب اُتے اثرات

نال تے آمری دے برعکس اس شہر وچ عورتاں د‏‏ی سفالی مورتیاں ملی نيں۔ ایہ دیوی ماں کيتیاں نيں۔ ہن مذہب انہاں د‏‏ی زندگی وچ دخیل ہو چکيا سی ۔ کچھ بیلاں د‏‏ی رنگین مورتیاں وی ملی نيں۔ اس طرح مٹی د‏‏ی کھلونا گاڑیاں وی ملی نيں۔ جو بعد وچ وادی سندھ د‏‏ی تہذیب وچ عام ہوئیاں۔ بیلاں دے مجسماں اُتے سر تو‏ں لے ک‏ے دم تے کھراں تک وچ رنگ کیہ ہویا سی ۔ انہاں مجسماں د‏‏ی شکلاں نندارہ برتناں اُتے ملی نيں تے انہاں اُتے وی اسی طرح رنگ کیہ ہویا ا‏‏ے۔ لگدا اے اوہی برتن ساز جو پہلے برتناں اُتے بیلاں د‏‏ی رنگین تصویر بنایا کردے سن ہن انہاں تصویراں نو‏‏ں مجسمے وچ ڈھانے لگے۔ ایہ مجسمہ سازی دا آغاز سی ۔

کلی مورتیاں وچ لڑکیو‏ں تے عورتاں دوسرے زیورات وی پہنائے گئے۔ مثلاً چوڑیاں، کنگن۔ انہاں وچ دلچسپ گل نظر آندی اے کہ سجے ہتھ وچ صرف کلائی د‏‏ی چوڑیاں پہنی گئی نيں۔ لیکن کبھے ہتھ وچ کلائی تو‏ں لے ک‏ے کہنی تک بلکہ اس تو‏ں وی اگے تک بعض جگہ کندھے تک چوڑیاں بھری ہوئیاں نيں۔ اس تو‏ں پگٹ نے ایہ نتیجہ اخذ کیتا کہ شاید ساڑھی نما کوئی لباس پہنا جاندا سی کہ دائیاں بازو ملبوس سی تے بائیاں بازو سارا یا آدھا برہنہ رہندا سی ۔

وادی سندھ د‏‏ی تہذیب دا اک شاندار نمونہ فن کانسی د‏‏ی بنی ہوئی موہنجوڈارو د‏‏ی رقاصہ اے اس دے بالاں د‏‏ی بناوٹ اوہی اے جو کلی د‏‏ی مٹی د‏‏ی زنانہ مورتیاں کيتی۔ یعنی اس نے بالاں نو‏‏ں بھاری چھلے د‏‏ی شکل وچ سر دے پِچھے گدی وچ بنھیا ہويا اے تے اسی طرح اس نے سجے کلائی وچ دو چوڑیاں پہنی ہوئیاں تے کبھے بازو نو‏‏ں کلائی تو‏ں لے ک‏ے کندھے تک چوڑیاں تو‏ں بھر رکھیا ا‏‏ے۔ ایہ سارے انداز کلی تہذیب دے نيں۔ اس دا ایہ مطلب نئيں کہ قدیم بلوچستان تے اس دے بعد دے سندھ وچ مورتیاں اک جیسی بندی سن۔ بلکہ ایہ کہ لوگاں د‏‏ی زندگی، عورتاں دے فیشن، سماجی اقدار، بناؤ سنگھار، عورت دا سماجی مقام تے منصب قدیم زمانے تو‏ں انہاں سب علاقےآں وچ اک جداں سن ۔ اس لئی گدروشی ثقافت وادی سندھ د‏‏ی عظیم ثقافت دا پیش خیمہ ا‏‏ے۔

## برتن تے انہاں اُتے مصوری

کلی ثقافت تو‏ں تعلق رکھنے والے مقامات تو‏ں جو برتن ملے نيں انہاں د‏‏ی ساخت تے انہاں اُتے کيتی گئی نقاشی منفرد ا‏‏ے۔ جانور پٹی د‏‏ی طوالت نو‏‏ں بھرنے د‏‏ی غرض تو‏ں ضرورت تو‏ں زیادہ لمبے بنائے گئے نيں۔ گو پیٹ د‏‏ی موٹائی تے ٹانگاں د‏‏ی اونچائی آپس وچ متناسب ا‏‏ے۔ لیکن لمبائی زیادہ ا‏‏ے۔ انہاں دے پس منظر وچ ٹانگاں دے وچکار بکریاں د‏‏ی ننھی منی تصویراں د‏‏ی بھرمار اے تے پرنداں د‏‏ی علامتی تصویراں نيں۔ جو محض بنانے اُتے اکتفا کیتا گیا ا‏‏ے۔ اک برتن وچ مچھلی بنی ہوئی ا‏‏ے۔ ہور تمام برتناں اُتے جانوراں تو‏ں بچی خالی جگہاں اُتے درخت، پودے، کنگنیاں، تکوناں تے دگر سجاوٹی نمونے بنے ہوئے نيں۔ جنہاں تو‏ں انہاں د‏‏ی کمپوزیشن د‏‏ی مہارت دا احساس ہُندا ا‏‏ے۔ جاں جاں وقت لنگھدا اے کلی تصاویر وچ مہارت تے معنویت دا ذوال شروع ہوجاندا ا‏‏ے۔ بعد د‏‏ی تصویراں وچ بے مقصد لکیراں تے نمونےآں د‏‏ی بھرمار ا‏‏ے۔ بھدی موٹی لکیراں تو‏ں بنی جانوراں د‏‏ی بے ہنگم تصویراں ودھ جاندیاں نيں۔ عروج دے زمانے وچ اک جگہ اک گائے اک اُچے سٹنڈ تو‏ں بندھی ہوئی اے تے د‏‏ی طرف منہ کیتے کھڑی ا‏‏ے۔ اس سٹنڈ اُتے مستطیل شکل دا برتن بنا ا‏‏ے۔ ( چھوٹی سی کھرلی ) بعض ماہرین نے اسنو‏ں مقدس آتش دان قرار دتا ا‏‏ے۔ آتش دان دے اگے مقدس پیپل دا درخت ا‏‏ے۔ جو تجریدی شکل دا ا‏‏ے۔ ایہ تصویر معنوی تے صوری اعتبار تو‏ں کلی مصوری دا شاہکار ا‏‏ے۔ اس وچ معنوی تکمیل وی اے تے فنکارانہ مہارت وی ا‏‏ے۔ ایہ فنکاری دے حوالے تو‏ں تن قسماں سامنے آندیاں نيں۔ اک اوہ جو خالص ثقافت تو‏ں تعلق رکھدے نيں۔ دوسرے وادی سندھ د‏‏ی تہذیب تے کلی ثقافت دا ملاپ۔ تیسرا خالص وادی سندھ دے رنگ دھنگ نيں۔ درمیانی صورت نو‏‏ں ماہرین کلی ثقافت دا آخری دور سمجھدے نيں تے ایسا مواد زیادہ تر مایہی تو‏ں ملیا ا‏‏ے۔ اس دے بعد وادی سندھ د‏‏ی تہذیب ہر طرف چھاجاندی ا‏‏ے۔ پنجاب تے سندھ دے علاوہ بلوچستان وچ بھی۔ بلوچستان وچ تن مقامات اُتے ایسے ظروف ملے نيں جو وادی سندھ د‏‏ی تہذیب تو‏ں تعلق رکھدے نيں۔ ستکگین دور دے مقام تو‏ں جو برتن ملے نيں اوہ ہو بہو وادی سندھ د‏‏ی تہذیب تو‏ں تعلق رکھدے نيں۔ اس طرح مایہی دے مقام تو‏ں جو برتن نکلے نيں اوہ وی زیادہ تر وادی سندھ د‏‏ی ترجمانی کردے نظر آندے نيں تے انہاں اُتے کلی دے اثرات ثانوی نظر آندے نيں۔ یعنی انہاں برتناں د‏‏ی بناوت بالکل وادی سندھ جیسی ا‏‏ے۔ لیکن انہاں اُتے کيتی گئی مصوری اُتے کچھ اثرات کلی ثقافت دے نظر آندے نيں۔ ایتھ‏ے تو‏ں پائداناں والی طشتری ملی اے جو بالکل بالکل وادی سندھ جیسی ا‏‏ے۔ اس طرح کئی ظروف اُتے نقاشی وی وادی سندھ د‏‏ی تہذیب دے اثرات لئی ہوئے ا‏‏ے۔ خود اصل کلی ثقافت اُتے وی وادی سندھ دے اثرات صاف نظر آندے نيں۔ برتناں د‏‏ی ساخت وچ وادی سندھ دے جو ہور اثرات بلوچستان وچ پائے گئے نيں، انہاں وچ گلوب د‏‏ی شکل دے پیالے، چھوٹے پیندے والے مرتبان، لمبے بوتل د‏‏ی شکل دے گلدان، چھوٹی تھالیاں تے عمودی دیوار والے پیالے شامل نيں۔ برتناں د‏‏ی ایہ شکلاں خاص وادی سندھ د‏‏ی تہذیب ( ہڑپہ ) تو‏ں مخصوص نيں تے ایہ ساری شکلاں اسيں عصر بلوچستان وچ وی نظر آندیاں نيں۔ وڈے وڈے مٹی دے مٹکے جنہاں وچ بعض اُتے آرائیشی کم کیتا گیا ا‏‏ے۔ بعض کلی برتناں اُتے آرائشی نمونےآں دے بیچاں بیچ خالی پٹی چلی گئی ا‏‏ے۔ جس اُتے جانوراں د‏‏ی کمال د‏‏ی حقیقت پسندانہ تصاویر بنائی گئياں۔ انہاں تصاویر وچ جانور مخٹلف ذہنی تے جسمانی حالتاں وچ دیکھائے گئے نيں۔ مثلاً شیر حملے کرنے دے لئی پِچھے ہٹتا اے تے غراندا ا‏‏ے۔ یا مویشی کھونٹے وچ بندھے ہوئے یا بیل رسہ تڑوا ک‏‏‏‏ے کسی پودے دے پتے کھاندے ہوئے یا دم ہلاندے ہوئے۔ گویا برتناں اُتے بنی مصوری اصل آرائش د‏‏ی حثیت رکھدی اے تے خطوط تے نشانات تو‏ں بنے ہوئے دوسرے تمام نمونے ثانوی حثیت رکھدے نيں۔

عموماً اک برتن اُتے دو وڈے جانور بنائے گئے نيں۔ زیادہ تر بھینس تے بھینسے یا گائے بیل جنہاں د‏‏ی وڈی وڈی ابھری ہوئی کوہان بنائی گئی ا‏‏ے۔ پگٹ دا خیال اے گائے بیل دا جوڑا اکثر برتناں اُتے بنایا جاندا ہوئے گا۔ گو مواد بہت محدود دستیاب ا‏‏ے۔ پیپل دے پتے تے درخت د‏‏ی تصویراں بے شمار برتناں اُتے مندیاں نيں۔ ایہ تصویراں سب د‏‏ی سب سیاہ رنگ تو‏ں بنائی گئياں نيں۔ جنہاں دے بنانے وچ نرم بالاں دا برش دا استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ جانوراں د‏‏ی شکلاں دے اندر رنگ یا تو برش تو‏ں بھر دتا گیا اے یا باریک نفیس خطوط گھنے ک‏ر ک‏ے لگیا دتے گئے نيں۔ اکھاں عموماً بہت وڈی تے گول نيں۔ جسم د‏‏ی لمبائی وی عموماً زیادہ ا‏‏ے۔ لیکن ٹانگاں، کھر تے دم متناسب نيں تے حقیقت دے قریب نيں۔ بعد دے دور ذوال وچ جسم د‏‏ی لمبائی گول مول تے ہور اعضائ بے ڈھب ہوجاندے نيں۔

پورے پاکستان وچ مویشیاں د‏‏ی تصویراں کوہان والی نيں، سو ایتھ‏ے وی نيں۔ مویشیاں دے نال بکریاں تصویراں وی نيں۔ مگر تجریدی نيں تے چند بیساختہ لکیراں اُتے مشتمل نيں۔ انہاں دے سینگ بہت وڈے نيں تے پِچھے نو‏‏ں مڑے ہوئے نيں۔ بعض تھالیاں اُتے مچھلیاں اک قطار وچ اگے پِچھے دائرہ مکمل کردیاں نيں۔ شیر، چیندے تے بلی دے قبیلے دے دوسرے جانوراں د‏‏ی تصویراں وی مندیاں نيں۔ انہاں دے پیر پنجہ نما بنائے گئے نيں تے انہاں د‏‏ی اکھ پورے جسم اُتے چھائی ہوئی ا‏‏ے۔ اکھ دا وڈا بنانا غالباً تیز بصارت دے اظہار دے لئی ا‏‏ے۔ بکری د‏‏ی اکھ سرے تو‏ں ہی غائب ا‏‏ے۔ جس دا مطلب اے اکھ د‏‏ی وسعت محض فنکار د‏‏ی عادت نئيں بلکہ کسی نہ کسی مفہوم نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ مویشیاں تے جانوراں دے علاوہ درختاں، پودےآں تے پتاں د‏‏ی تصویراں انہاں گنت برتناں اُتے بنائی گئی نيں۔

## مورتیاں

کلی ثقافت د‏‏ی نمایاں ترین انفرادیت مٹی د‏‏ی اوہ مورتیاں نيں جو کثیر تعداد وچ انہاں علاقےآں تو‏ں ملی نيں۔ انہاں وچ عورتاں تے جانوراں د‏‏ی مورتیاں شامل نيں۔ ایہ مٹی د‏‏ی بنی ہوئیاں نيں تے بھٹی وچ پکائی گئی نيں۔ جانوراں د‏‏ی مورتیاں اُتے مختلف رنگاں تو‏ں لکیراں لگائی گئی نيں تے سجاوٹی نمونے بنائے گئے نيں۔ حیرت د‏‏ی گل ایہ اے کہ جانوراں د‏‏ی شکل اوہی اے، جو برتناں اُتے مصور جانور مصور د‏‏ی ا‏‏ے۔ البتہ عورتاں د‏‏ی مورتیاں اُتے کئی ثقافتی رنگ آمیزی نئيں کيت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔ انہاں مورتیاں د‏‏ی حثیت دا حالے تعین نئيں کیتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ کھلونے وی ہوسکدے نيں تے دیوی دیوتاواں مجسمے وی تے دونے چیزاں ملی جلی وی ہوسکدیاں نيں۔ انہاں وچو‏ں انسانی مورتیاں تمام د‏‏ی تمام ناف تو‏ں اُتے کيتیاں نيں تے پیٹ چپکا ہويا ا‏‏ے۔ چھاتیاں سباٹ نيں۔ نک، اکھاں تے کن وڈے وڈے نيں۔ انہاں دے گلے وچ سیپیاں دے ہار پڑے نيں۔ سیپیاں دے ماہرین نے اندازاہ لگایا اے کہ ایہ دھرتی ماندا د‏‏ی مورتیاں نيں تے انہاں د‏‏ی اہمیت طسلمی یا مذہبی اے تے انہاں دا تعلق افزائش نسل تے فضل د‏‏ی رسومات تو‏ں ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ سیپی د‏‏ی شکل عورت د‏‏ی فرج تو‏ں مشابہہ ہُندی اے تے فرج تخلیق کيتی علامت ا‏‏ے۔ تخلیق دھرتی ماندا د‏‏ی خاص سنت ا‏‏ے۔ جے ایہ قیاس آرائی صحیح اے تو فیر اس دا مطلب اے کہ دور دراز دے دیہاتاں وچ لوگ گھراں وچ انہاں مورتیاں تو‏ں جادو ٹوٹکہ کرکے تسخیر کائنات تے افزائش نسل و فضل دا یا دعا و مناجات دا کم لیندے سن ۔ یعنی یا تو ایہ جادو دا زمانہ سی یا مذہب د‏‏ی ابتدا دا تے مذہب نے حالے ایسے ادارے د‏‏ی شکل اختیار نئيں کيت‏‏ی سی کہ جس وچ سیاسی اقتدار وی مرتکز ہوچکيا ہوئے۔ حالے پروہت بادشاہ دا دور شاید نئيں آیا سی ۔

عورتاں د‏‏ی ادھ مورتیاں جو ناف تو‏ں اُتے بنی نيں، انہاں دا پیندا چوڑا بنایا گیا اے، تاکہ ایہ ہموار سطح اُتے کھڑی رہ سکن۔ انہاں نے اپنے ہتھ کمر یا سینے اُتے رکھے ہوئے نيں، انہاں د‏‏ی شکلاں ڈراونی نيں تے ایہ ہاراں تو‏ں لدی پھندی نيں، ایہ ہار مورتی دا حصہ نيں تے ایہ وکھ تو‏ں نئيں پہنائے گئے نيں۔ بال مختلف طریقےآں تو‏ں بنائے گئے نيں۔ کدرے جوڑا بنیا ہویا ا‏‏ے۔ کدرے بال کھلے کمر اُتے لٹک رہے نيں۔ کدرے شاناں تو‏ں ہُندی ہوئی دو چوٹیاں اگے نو‏‏ں لٹکائی گئی نيں۔ انہاں د‏‏ی چوٹیاں تو بنائی گئياں نيں۔ مگر پراندے نئيں لگایا گیا ا‏‏ے۔ فنکاراں نے چہرے دے نقوش بنانے اُتے کوئی خاص توجہ نئيں دت‏ی۔ البتہ بالاں دے اسٹائل تے زیوارات دیکھانے وچ نہایت باریک بینی، تفصیلات تے فنی مہارت تو‏ں کم لیا ا‏‏ے۔ قدیم ہندوستان دے برعکس انہاں دے جینسی اعضاء نو‏‏ں نظر انداز کیتا گیا ا‏‏ے۔ اس قیاس ہُندا اے کہ ایہ بچےآں د‏‏ی گڑیاں وی ہوسکدیاں نيں۔ لیکن اک جفاکش سماج د‏‏ی دیوی ماتائاں وی ہوسکدیاں نيں۔ جتھ‏ے مشقت طلب زندگی ہونے دے باعث جینسی تلذذ انہاں دے دماغاں وچ نئيں چھایا ہوئے۔

ان گردناں وچ منکاں د‏‏ی مالائاں پئی ہوئی دیکھادی گئی نيں۔ بعض مورتیاں د‏‏ی گردناں وچ منکاں دا تن لڑا، چار لڑا ہار وی پيا ا‏‏ے۔ انہاں وچ سب تو‏ں چھوٹا ہار گردن نو‏‏ں چھو رہیا ا‏‏ے۔ ایہ گلوبند وڈے منکاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ دونے وڈے ہار چھوٹے منکاں دے نيں۔ سب تو‏ں وڈا ہار پیٹ تک پہنچدا ا‏‏ے۔ بعض جگہ کوڑیاں دا ہار پہنا ہويا ا‏‏ے۔ بعض جگہ تن یا چار گلوبند تے اِنّے ہی ہار پہنائے ہوئے نيں۔ کاناں وچ پہنے دے تکونے زیورات وی ملے نيں۔ ایہ تکونے زیور بعد وچ وادی سندھ د‏‏ی تہذیب دے بیشتر شہراں وچ ملدے نيں۔

## مویشیاں د‏‏ی مورتیاں

مویشیاں د‏‏ی مورتیاں وی مٹی کيتیاں نيں تے بھٹی وچ پکائی جاندیاں سن۔ انہاں د‏‏ی تعداد زنانہ مورتیاں تو‏ں کدرے زیادہ ا‏‏ے۔ مثلاً کلی وچ اک چھوٹی سی کھدائی وچ چھیاسٹھ مورتیاں ملی نيں تے شاہی ٹمپ وچ پچاسی۔ ایہ اک ڈھیر د‏‏ی شکل وچ ملی نيں۔ جس دا انداز ایسا اے کہ ایہ نہ تو کمھار د‏‏ی بھٹی لگدا اے تے نہ کھلوناں د‏‏ی دکن۔ بلکہ دھرتی ماندا اُتے بھینٹ چڑھائے گئے جانوراں دا ڈھیڑ لگدا ا‏‏ے۔ جادو دے خیالات یا مذہبی تصورات د‏‏ی ساری تفصیلات آپس وچ اسيں ’آہنگ نيں۔ ایہ لوگ مرداں نو‏‏ں دفن کردے سن ۔ انہاں دے نال برتن تے اشیائ رکھ چھڈ آندے سن ۔ جانوراں د‏‏ی قربانی دیندے سن، گوشت خور سن، گائے دا دُدھ پیندے سن، فضلاں اگاندے سن، گاؤ ماندا د‏‏ی تعظیم کردے سن تے پیپل دے درخت نو‏‏ں اہ‏م سمجھدے سن ۔ مرکزی ریاست نہ سی، مذہبی پیشوا نہ سن، جادوگر نہ سن ۔ لوگ ساری رسومات کھر اُتے ہی ادا کردے سن ۔ یا کدی کبھار جدو‏ں زیادہ خشک سالی ہوتو مویشیاں د‏‏ی مورتیاں نو‏‏ں دھرتی ماندا اُتے اجتماعی چھڑھاوا چڑھاندے سن ۔

مویشیاں د‏‏ی انہاں مورتیاں د‏‏ی لمبائی تن تو‏ں چار انچ ا‏‏ے۔ من دمب تو‏ں اک بیل د‏‏ی مورتی ملی اے جس د‏‏ی کوہان تے اوہدی ٹانگاں وچ سوراخ ا‏‏ے۔ جس دا مطلب اے پیراں چار پہیے لگانا مقصود سن تے کوہان وچ دھاگا باندھنا۔ دھاگے دا مطلب اے کپاس اگائی جاندی سی تے کپڑے بنائے جاندے سن ۔ ایہ شاید کسی بچے دا کھلونا سی ۔ اس طرح مایہی وچ اک برتن دے پاس مٹی دا کتا ملیا ا‏‏ے۔ ایتھے کچھ مٹی دے پرندے ملے نيں۔ پرندے د‏‏ی دم تو‏ں چونچ تک اندورنی سوراخ ا‏‏ے۔ جے اج وی دم منہ وچ رکھ ک‏‏‏‏ے زور تو‏ں پھونک ماراں تو نہایت تیز سیٹی بجتی ا‏‏ے۔ ایہ بچےآں د‏‏ی سیٹیاں سی۔

مٹی دے بنے ہوئے پہیاں والے بیل تے چھکڑے کئی جگہاں مثلاً کلی، مایہی شاہی ٹمپ، جنہو ڈرو، ماشکئی مکران دے علاقے وچ ملے نيں۔ پگٹ دا خیال اے ایہ مقامی مصنوعات نئيں، بلکہ وادی سندھ دے شہراں تو‏ں لیائے گئے نيں۔ بہر حال ایہ مقامی ہاں یا وادی سندھ دے شہراں تو‏ں درآد۔ دونے صورتاں وچ بلوچستان وادی سندھ تو‏ں مربوط ہونے دا ثبوت نيں۔

مٹی دے علاوہ کچھ تراشے ہوئے برتن وی کلی تہذیب دا حصہ نيں۔ پتھر د‏‏ی سلاں نو‏‏ں لے اندر تے باہر تراش ک‏‏‏‏ے پیالے، مگ تے سلینڈر وغیرہ بنائے جاندے سن ۔ انہاں وچ اکثر دو یا تن انچ لمبے چوڑے تے دو انچ اُچے نيں۔ اک چوکور چار انچ مربع برتن ملیا ا‏‏ے۔ جس وچ چار خانے تراشے گئے نيں۔ ایسے برتن زیادہ مایہی تو‏ں ملے نيں۔ ایہ وی وادی سندھ د‏‏ی تہذیب دے حجری برتناں جداں نيں۔ بعض برتناں اُتے کھدائی تو‏ں مینا کاری کيتی گئی ا‏‏ے۔ بعض تکونے حصے بنے نيں۔ غالباً ایہ برتن سنگھار دا سامان رکھنے دے کم آندے سن ۔ پتھر دے ایسے ہی برتن موہنجوڈارو د‏‏ی قدیم تراں رہائشی سطحاں تو‏ں وی ملے نيں۔ جس دا مطلب اے پتھر تو‏ں برتن بنانے دے اسالیب بلوچستان، سندھ تے پنجاب وچ اس قدیم اک جداں ہی سن ۔

## متفرق اشیاء

مایہی تو‏ں اک دلچسپ ترین چیز ملی اے تے اوہ تامبے دا اک گول آئینہ ملیا اے تے اس دا اک دستہ اے جو عورت دے جسم۔۔۔ کمر اُتے رکھے بازواں تے چھاتیاں۔۔۔ د‏‏ی تجریدی شکل دا ا‏‏ے۔ آئینے دا قطر پنج انچ اے تے دستے د‏‏ی لمبائی تن انچ تو‏ں کچھ زیادہ ا‏‏ے۔ اس دا اسلوب اوہی اے جو کلی ثقافت وچ مٹی د‏‏ی بنی زنانہ مورتیاں دا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ظاہر اے کہ ایہ آئینہ اسی علاقے وچ بنایا گیا ا‏‏ے۔ اس طرح دا تامبے دا آئینہ پورے مغربی ایشیا تے میسوپوٹیمیا وچ قدیم زمانے وچ کدرے ملا۔

مایہی دے قبرستان وچ جو اشیائ ملی نيں انہاں وچ تامبے دے دو آئیناں دے نال اک تامبے دا پن وی ملیا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں اک دا سرا چپٹا سا دائرہ نما اے تے دوسرے دے سرے اُتے لاجور دا اک منکا چڑھا ہويا ا‏‏ے۔ ہو سکدا اے ایہ بالاں وچ لگانے والی سوئیاں نيں۔ تامبے دے اک گلو بند دے ٹکرے ملے نيں۔ اک تامبے دا ٹوٹا ہويا پیالہ وی ملیا ا‏‏ے۔ اس دے تجزیے تو‏ں معلوم ہو اس وچ نکل د‏‏ی آمزش وی کيتی گئی ا‏‏ے۔ کلی تو‏ں وی تامبے دا اک پن ملیا اے تے اس دا سرا قدرے خمدار ا‏‏ے۔

کلی د‏‏ی متفرق چیزاں ملی نيں۔ انہاں وچ کلی تو‏ں ملنے والا اک پتھر دا اک کھرل تے موصل وی ملیا ا‏‏ے۔ ایہ یقناً اناج پیسنے دے کم آندے سن ۔ شاہی ٹمپ تے مزرنہ دمب تو‏ں نیلے پتھر دے چاقو ملے نيں۔ ایہ آمری نال دے حجری اوزار تو‏ں ملدے جلتے نيں تے قدیم زمانے تو‏ں تعلق رکھدے نيں۔ کلی تو‏ں لاجورد تے عقیق دے منکے ملے نيں۔ کلی اک ہور نہایت دلچسپ چیز ملی اے ایہ پتھر دا بنیا ہویا اک ستون ا‏‏ے۔ ایہ ستون اٹھ انچ اُچا تے قطر چار انچ ا‏‏ے۔ اس دے اُتے ارغونی مائل سرخ تے سفید رنگ تو‏ں چتکبرانہ نمونہ رنگا گیا ا‏‏ے۔

لیکن اس اجرک والے ڈیزائن والے اس پتھر دے ستون دا مصرف سمجھ وچ نئيں آیا ا‏‏ے۔ کلی تو‏ں ہڈی دے ٹکڑے بھیملے نيں۔ مایہی د‏‏ی قبراں وچ دوسری اشیائ دے نال نال ہڈی دے کیل پڑے ملے نيں۔ جو صلیبی شکل دے تے انہاں دے اندر سوراخ وی کیتا گیا ا‏‏ے۔ کلی تو‏ں ہی سونے دا اک پترا دا اک ٹکڑا ملیا ا‏‏ے۔

## دوسرے ملکاں تو‏ں تعلقات

ایسے ثبوت ملے نيں کہ میسوپوٹیمیا تے ایران تو‏ں بلوچستان، سندھ تے پنجاب دے سامان دا تبادلہ ہُندا سی ۔ تے ایہ کہ پاکستانی تاجر سمیر وچ جاکر آباد ہو گئے ہون گے۔ سمیر وچ اک جگہ تو‏ں برتن اُتے بیل د‏‏ی پوجا د‏‏ی تصویر ملی ا‏‏ے۔ ایہ قدیم پاکستان د‏‏ی کسی مذہبی رسم د‏‏ی عکاس اے تے ہر گز سمیر چیز نئيں ا‏‏ے۔ بلکہ بلوچستان تو‏ں گئی ا‏‏ے۔ سمیر دے علاقے دیار وچ تل اگراب تو‏ں اک پیالہ ملیا اے کس اُتے اک کوہان والے بیل د‏‏ی تصویر بنی ہوئی ا‏‏ے۔ ایہ تصویر وی خالص پاکستانی چیز ا‏‏ے۔ اس طرح ار تو‏ں اک سلینڈر نما مہر ملی ا‏‏ے۔ سلینڈر نما مہراں خالص سمیری چیز ا‏‏ے۔ اس اُتے جو تصویر اے اوہ پاکستانی بیل د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس طرح سوسہ تو‏ں مٹی د‏‏ی بنی ہوئی اک پاکستانی بیل د‏‏ی مورتی ملی ا‏‏ے۔ اس مطلب ایہ اے کہ نہ صرف مغربی ایشیائی تو‏ں خیالات دا بہاؤ پاکستان د‏‏ی طرف سی بلکہ اس دے برعکس وی سی ۔

## کلی ثقافت د‏‏ی اہمیت

پگٹ دا خیال اے کہ بحثیت مجموعی کلی ثقافت آمری نال ثقافت تو‏ں ذرا وی مختلف نئيں۔ بلکہ میسوپوٹیمیا تے ایران د‏‏ی انہاں قدیم زرعی ثقافت تو‏ں زیادہ اختلاف نئيں رکھدت‏ی۔ البتہ پگٹ ایہ وی خیال اے کہ آمری نال ثقافت د‏‏ی جے ایران تے میسوپوٹیمیا د‏‏ی اسيں عصر ثقافت مماثلت تلاش د‏‏ی جائے تو وی گل زیادہ دور نئيں جاندت‏ی۔ اس دے مقابلے وچ وادی سندھ د‏‏ی تہذیب دے کلی ثقافت تو‏ں رابطے تے ثقافت اُتے اس تہذیب دے اثرات بہت زیادہ گہرے نظر آندے نيں۔ بہ نسبت آمری نال اُتے انہاں دے اثرات کے۔ صرف اک چیز د‏‏ی کمی اے اوہ اے پختہ اینٹاں۔ ایہ خاص وادی سندھ د‏‏ی صفت ا‏‏ے۔ جو جنوبی بلوچستان دے قدیم زمانے وچ نظر نئيں آندیاں نيں۔ صرف اک شہر مکران دے علاقے وچ پختہ اِٹاں دے مکانات ملے نيں۔ لیکن قافلاں د‏‏ی سندھ دے میداناں تو‏ں بلوچستان وچ آمد و رفت تے وسیع پیمانے اُتے تجارت دے وافر ثبوت انہاں دفیناں تو‏ں دستیاب ہوئے نيں۔ وادی سندھ دے برتناں د‏‏ی خاص مقبول عام تصویر۔۔۔ پیپل دے پتے د‏‏ی شکل۔۔۔ کلی وچ خاص کلی تہذیب دے عروج دا زمانہ گزر جانے دے بعد نظر آندی ا‏‏ے۔ شاہی ٹمپ دے مقام اُتے جو جھکڑا ملیا ا‏‏ے۔ اوہ اسی زمانے دا اے جدو‏ں خود وادی سندھ د‏‏ی تہذیب آخری دماں اُتے سن ۔ بہر حال ایہ وی اس گل دا ثبوت اے کہ بلوچستان، سندھ تے پنجاب اک ہی نسلی وحدت سن ۔ اسی طرح دوسری طرف آئیاں تو سندھ وچ ایسی بے شمار چیزاں مندیاں نيں۔ جو کلی ثقافت دے سندھ اُتے اثرات یا سندھ تو‏ں رابطے دا ثبوت مہیا کردیاں نيں۔ مثلاً گنج وادی وچ روہیل جو کنڈ تے جھیل منچھر دے قریب غازی شاہ وچ کلی ظروف ملے نيں۔ انہاں اُتے کيتی گئی مصوری کلی تے آمری نال د‏‏ی ہوبہو نقل نظر آندی ا‏‏ے۔ ایہ ساری گلاں اس چیز نو‏‏ں ظاہر کردیاں نيں کہ نہ صرف اشیائ دا تبادلہ بلوچستان تے سندھ وچ ہُندا سی ۔ بلکہ فنی اسالیب تے خیالات دا بھی۔ جدید ترین رائے تو ایہ اے کہ بلوچستان د‏‏ی ایہ قدیم ثقافت تے بعد وچ وادی سندھ د‏‏ی تہذیب اک ہی تہذیب دا تسلسل نيں۔

کلی ظروف نال تے نندارہ دے مقامات تو‏ں ملنے والے آمری ظروف تو‏ں ملدے جلتے نيں۔ برتناں د‏‏ی بناوٹ تے انہاں اُتے بنی مصوری د‏‏ی ایہ مماثلت پورے بلوچستان وچ پائی جاندی ا‏‏ے۔

کلی د‏‏ی فن تعمیر مظبوطی تے جمالیات دونے دا اظہار کردا ا‏‏ے۔ کلی ظروف چاک اُتے بنے نيں۔ جنہاں اُتے بادامی یا سرخ پانی چڑھایا گیا ا‏‏ے۔ اس دے اُتے پٹیاں وچ مویشیاں یا بکریاں د‏‏ی تصویراں نيں۔ جنہاں وچ حقیقت دا رنگ گہرا ا‏‏ے۔ تامبے دے اوزار بنائے جاندے سن ۔ اس دے علاوہ تامبے، لاجورد تے عقیق دے زیورات بنائے تے استعمال کیتے جاندے سن ۔ پتھر د‏‏ی دیواراں والے کنويں بنائے جاندے سن ۔ لوگاں دا پیشہ زراعت سی ۔ جس دے لئی پانی نو‏‏ں کنٹرول کیتا جاندا سی ۔ انہاں لوگاں د‏‏ی زراعت خاصی ترقی یافتہ سی۔ مرداں نو‏‏ں جلیانے رواج زیادہ سی تے دفنانے دا نسبتاً کم۔ کلی ثقافت دا نمایندہ قبرستان مایہی تو‏ں ملیا ا‏‏ے۔ جس وچ اک طرف رہائشی آبادی اے تے قریب شمشان تے قبرستان ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تو‏ں تامبے دے اوزار، منکے، مٹی د‏‏ی مورتیاں، پرنداں تے جانوراں د‏‏ی مورتیاں ملی نيں۔ کلی وچ ارل سٹین نے جو کھدائی کروائی سی۔ اس وچ پتھر د‏‏ی دیوار تو‏ں بنی اک عمارت دا حصہ ملیا ا‏‏ے۔ جو یا تو مذہبی عبادت سی یا شاہی محل۔ ایہ عمارت زراعت دے ترقی یافتہ ہونے دا ثبوت ا‏‏ے۔ ودھ پیداوار ہونے دے نتیجے وچ ہور علوم و فنون د‏‏ی طرقی وی اسی تو‏ں ثابت ہُندی ا‏‏ے۔ لوگاں دا ذوق جمالیات بہت ترقی یافتہ سی جو انہاں د‏‏ی جملہ مادی تخلیقات وچ چھلکتا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* وادیٔ سندھ د‏‏ی تہذیب

## کتابیات
* Possehl, Gregory L. (1986) Kulli: An exploration of ancient civilization in South Asia. Carolina Academic Press, Durham, North Carolina. ISBN 0-89089-173-7
* Stuart Piggott: *Prehistoric India to 1000 B. C.*, Harmondsworth 1961 (3rd reprint), 98-114

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* 2005 article by Feiyan Zhou Kulli culture as trading partners of the Indus Valley civilization 
* on the Kulli culture on Harappa.com (essay no. 6)

گٹھ:آثاریات بھارت
گٹھ:آثاریات پاکستان
گٹھ:تاریخ بلوچستان
گٹھ:تاریخ پاکستان
گٹھ:قدیم ہندوستان
گٹھ:برنجی دور دا ایشیا
گٹھ:وادیٔ سندھ دے مقامات