لاہور دی عزاداری

**عزاداری** اک رسم اے جس وچ شہید کربلا حسین بن علی د‏‏ی شہادت تے سنہ 680ء وچ پیش آنے والے واقعہ کربلا د‏‏ی یاد وچ ماتم کيتا جاندا اے تے انہاں د‏‏ی یاد منائی جاندی ا‏‏ے۔ رسم عزاداری خاص طور محرم دے مہینے وچ ادا کيتی جاندی ا‏‏ے۔

## قدیم عزاداری دے آداب و رسوم
ویہويں صدی دے ادیب، مولوی نور احمد چشتی، نے لاہور د‏‏ی رہتل دے بارے وچ اپنی کتاب ”یادگارِ چشتی“ (سنِ تصنیف 1859ء) وچ اس صدی دے لاہور وچ عزاداری دا نقشہ وی پیش کيتا ا‏‏ے۔ اوہ لکھدے نيں:
thumb|لاہور وچ عزاداری، سال 1857
” اہل اسلام دا سالِ نو ماہِ غم، یعنی محرم، جس نو‏‏ں پنجابی بولی وچ ”دہے “ کہندے نيں، تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ مہینا ساڈے نزدیک بہت غم و الم دا اے کیو‏ں کہ اس وچ جناب حضرت امام حسین سید الشہداء رضی الله عنہ نے مع اپنے وابستگان کے، جو جملہ بہتر تن اک نسل دے سن، میدان کربلا وچ شربتِ شہادت پیتا تے ایہ جنگ یزید ِ پلید نال ہوئی“۔

### نیاز دا اہتمام
”اس وچ سب مسلما‏ن بنامِ حسین دُدھ شربت پلاندے نيں تے ہر گونہ طعام پکا دے نذرِ سید الشہداء تقسیم کردے نيں۔ تے غریب غرباء ، دوست اقرباء نو‏‏ں کھلاندے نيں۔ اس ضیافت دا ناں ”نیازِ حسین“ ا‏‏ے۔ ہر مسلما‏ن اپنے مقدور بھر فاتحہ حضرت دا دلاندا اے “۔

### مجلسِ عزاء تے ماتم
”اول محرم تو‏ں دہم محرم تک ہر رات مرثیہ خوانی کردے نيں تے مرثیہ خوان تے سامعین نو‏‏ں کھانا کھلاندے نيں۔ تے مرثیہ خوان نو‏‏ں کچھ نقد تے دستاراں وی دیندے نيں۔ اس مرثیہ خوانی دا ناں ”مجلس“ اے جو دوقسم د‏‏ی ہُندی اے: اک سنی کی، اک شیعہ کيتی۔

شیعہ د‏‏ی مجلس دا دستور ایہ اے کہ اوہ اک وڈے مکان وچ فرش مکلف بچھاتےہاں تے سائبان وی تاندے نيں تے شمعدانِ فانوسِ قندیل روشن کردے نيں۔ تے اک منبرِ سیاہ رنگ بچھاندے نيں تے اک تکیہ تے مسند وی وچکار رکھدے نيں۔ تے تکیتے اُتے پھُلاں دے سہرے ادب دے واسطے رکھدے نيں۔ تے تمام رات مرثیہ خوانی کردے نيں۔ مرثیہ خوان تن تین، چار چار آدمی مل ک‏ے مرثیہ پڑھدے نيں۔ تے مرثیہ خوانی نو‏‏ں مرثیہ خواناں د‏‏ی چوکی کہندے نيں۔ چونکہ شہادت جناب امام حسین د‏‏ی واقعہٴ اُتے غم اے، لہذا جدو‏ں مرثیہ خوانی ہُندی اے تاں ہر کہ و مہ گریہ و بکا کردا ا‏‏ے۔ تے اہلِ شیعہ پگڑین اتار دے ماتم کردے نيں تے تبرے کہندے نيں۔

اور سنی لوک وی اکثر عشرہ تے مجلس کردے نيں تے مجلس نو‏‏ں شب کہندے نيں۔ اس وچ سب رسماں برابر نيں مگر ایہ لوک منبر نئيں رکھدے تے تبرا نئيں بولدے۔

شیعہ لوکاں وچ ، متصل منبر کے، شدے (علم) وی رکھدے نيں۔ تے شدے تو‏ں ایہ مراد اے کہ اک بانس اُتے بہت اچھے اچھے کپڑ‏ے باندھدے نيں۔ تے بعض بانساں اُتے کمان بنھ کر نال اس دے تلواراں لٹکاندے نيں۔ تے منبر اُتے گاہ گاہ اک انہاں دا فاضل آدمی بیٹھ کر وقائع حضرت دے نثر وچ پڑھدا اے تے مرثیہ نظم وچ ۔ تے مرثیے د‏‏ی ایہ رسم اے کہ جدو‏ں مرثیہ خوان آندے نيں تاں مسند اُتے بیٹھدے نيں تے کہندے نيں ”فاتحہ“۔ فیر سب حاضرینِ مجلس ہتھ کھڑے ک‏ر ک‏ے درود حضرتِ سید الشہداء اُتے پہنچاندے نيں۔ فیر مرثیہ خوانی ہُندی ا‏‏ے۔ سب لوک سن کر روندے نيں تے جے بہت غم ہوئے تاں ماتم دے واسطے اٹھیا کھڑے ہُندے نيں تے اک آدمی کہندا اے ”ماتمِ حسین“۔ فیر سب شیعہ لوک سینہ زنی کردے نيں تے ”حسین حسین حسین حسین“ بولدے نيں۔بعد پاؤ گھینٹے دے اک شخص کہندا اے ”اک نعرہٴ حیدری!“ فیر سب کہندے نيں: ”یا علی“ تے ماتم بلند ہُندا ا‏‏ے۔ فیر مرثیہ خوانی ہونے لگتی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح اک دو دفعہ ماتم ک‏ر ک‏ے بیٹھ جاندے نيں تے رات بھر مرثیہ خوانی ہُندی رہندی اے “۔

### سبیل
” سبیل اسنو‏ں کہندے نيں کہ بازاراں کوچےآں وچ سائبان تان کر بلیاں تو‏ں اک جگہ بیٹھنے د‏‏ی بنا‏تے نيں تے اس اُتے مٹکے مٹی دے تے چھوٹی چھوٹی ٹھلیاں رکھدے نيں تے تھلے انہاں دے سرسبز پتے رکھدے نيں۔ تے پانی یا دُدھ یا شربت ہر شخص نو‏‏ں پلاندے نيں تے کہندے نيں: ’نذرِ حسین پانی یا دُدھ یا شربت پی جاؤ‘۔جس دا دل چاہندا اے، پی جاندا اے “۔

### حلیم
” تے اکثر لوک انہاں دناں وچ حلیم پکاندے نيں۔ حلیم تو‏ں مراد اے کہ مکئی تے گیہاں تے گوشت تے مصالحے تے سریت وغیرہ ڈال کر پکاندے نيں تے سب لوکاں وچ تقسیم کردے نيں۔ تے بعض شہر وچ ، کيتا سنی کيتا شیعہ، ایويں مجلسِ امامِ ہمام کردے نيں کہ پہلے سب دوست آشنا ، غریب غربا نو‏‏ں کھانا کھلایا تے فیر رات بھر مرثیہ خوانی کرائی۔ فجر نو‏‏ں مجلس برخاست ہوئی۔ مرثیہ خواناں نو‏‏ں دستاراں داں تے نقد وی کچھ دیا“۔

### تعزیہ داری اورجلوسِ عزاء
”تعزیہ گویا شکل روضۂ حسین د‏‏ی ا‏‏ے۔ تعزیہ سنی شیعہ سب بنا‏تے نيں۔ فیر دوسرے دن تعزیاں د‏‏ی گشت کراندے نيں۔ گشت تو‏ں ایہ مراد اے کہ اپنی جگہ تو‏ں اٹھا ک‏ے سب شہر وچ پھردے نيں تے فیر اپنے گھر اُتے لا رکھدے نيں۔ تے گشت نہم محرم نو‏‏ں ہُندی ا‏‏ے۔ بعض دن نو‏‏ں تے بعض رات نو‏‏ں گشت کراندے نيں۔ مگر رات نو‏‏ں خرچ مشعلاں دا زیادہ پڑدا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں تعزیہ اٹھانا کہندے نيں۔

اس وچ ایہ دستور اے کہ اگے اگے تاشے بجتے نيں تے بعض اونٹھاں اُتے وڈے نقارے، یعنی شترے، رکھ دے بجائے جاندے نيں۔ پِچھے انہاں دے نشان آدمیاں دے ہتھ وچ تے گھوڑے ، ہاتھیاں، اونٹھاں اُتے لے جاندے نيں۔ تے نقاراں وچو‏ں ایہ آواز نکلدا اے: ”چڑھے دلدل، مرے کافر“۔ نشاناں دے پِچھے گتکا باز لوک ہُندے نيں تے بعد وچ مرثیہ خوان لوک۔ جے رات دا وقت ہوئے تاں مرٹھی تے مشعلاں وی ہُندیاں نيں۔ سب تو‏ں پِچھے تعزیہ، جس نو‏‏ں تابوت وی کہندے نيں۔ تے تعزیے بہت بہت وڈے بندے نيں۔ بلکہ وڈے تعزیاں اُتے ہزار ہزار روپیہ لگ جاندا ا‏‏ے۔ تے ہندوستان وچ کئی لکھ روپیہ اک اک تعزیے اُتے خرچ ہُندا ا‏‏ے۔ تے گشت دا ایہ معمول اے کہ ہزار ہا آدمی تعزیاں دے نال ہُندے نيں تے ہزار ہا عورت مرد مکاناں اُتے بیٹھ دے دیکھدے نيں“۔

### ذوالجناح
” ہن شیعہ لوک لاہور وچ محرم د‏‏ی دسويں تریخ اک گھوڑا سفید رنگ نقرہ کڈدے نيں تے اس اُتے عربی زین باندھدے تے اس دے ہرنے تو‏ں زرہ تے خود لٹکاندے نيں تے دو تلواراں وی بہ شکلِ ذو الفقار باندھدے تے اک چادر سفید اس د‏ی پیٹھ اُتے ڈالدے نيں۔ تے اس اُتے لہو ک‏‏‏ے داغ ڈالدے نيں تے تیر وی اس کپڑ‏ے وچ چھپاندے نيں۔ تے اس دے گلے وچ بطورِ دستورِ عرب اک دوشالہ باندھدے نيں تے اک آدمی اگے تو‏ں باگ ڈور اس د‏ی پکڑدا ا‏‏ے۔ تے سب شیعہ اس دے اگے سر ننگے ہوئے ک‏ے ماتم کردے نيں تے مرثیہ خوانی وی ہُندی ا‏‏ے۔ عجیب درد دا وقت ہُندا ا‏‏ے۔ جے ہندو دیکھدا اے تاں اوہ وی رو پڑدا اے “۔

### سیاہ لباس
” تے اکثر شیعہ تے بعضے سنی لوک بطور ماتم داری سیاہ پوش رہندے نيں۔ تے تیسرے، اکیہويں، تیسواں، چالیسواں دن فاتحہ دلاندے نيں“۔

### امام باڑے
”الغرض شیعہ لوک گھوڑے نو‏‏ں امام باڑے وچ لے جاندے نيں تے اوتھ‏ے جا ک‏ے خوب ماتم کردے نيں۔ تے بطورِ نیاز اوتھ‏ے کھانا کھلاندے نيں۔ تے گھوڑے دا اسباب اتاردے نيں۔ شہرِ لاہور وچ امام باڑہ بھاٹی دروازے دے باہر متصل برف خانے دے اے تے اوتھ‏ے مدت تو‏ں گامے شاہ ناں شخصِ فقیر ہن تک رہندا اے “۔

### مولوی غلام حسین صاحب
”اور دہم صفر نو‏‏ں شہرِ لاہور وچ محلہٴ چابک سواراں ، مسجد چینی وچ عرسِ مبارک جناب مولوی غلام حسین صاحب چشتی دا ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ مولوی صاحب وڈے معارف آگاہ تے صاحبِ عبادت و ریاضت سن ۔ پچیس برس حضرت نے استراحت نئيں فرمائی تے مسکینی وچ سید السالکین تے فنا فی الحسین سن ۔ صاحبِ رقت ایداں دے سن کہ جے کدرے نامِ سرورِ دو جہاںؐ یا حسینؑ آ جاندا سی تاں عالمِ گریہ وچ بے ہوش ہوئے جاندے سن ۔ تے کرامات انہاں د‏‏ی ہزار ہا مشہور، سب روٴسائے پنجاب انہاں نو‏‏ں قبلہ و کعبہ جاندے نيں۔

اس عرس وچ نان حلوہ تقسیم ہُندا اے تے چراغاں خوب روشنی نال ہُندی ا‏‏ے۔ روٴسا، فقراء سب حاضر ہُندے نيں تے اس روز نذراں وی چڑھدی نيں تے گھنٹہ دو گھنٹہ مرثیہ خوانی وی اوتھ‏ے ہُندی اے “۔

### فرقہ وارانہ فسادات
قرون وسطیٰ وچ شیعہ تے سنی مل ک‏ے محرم منا‏ندے سن ۔ اگرچہ عزاداری دے آداب و رسوم وچ کچھ اختلاف پایاجاندا سی لیکن اس د‏ی بنیاد اُتے تصادم نئيں ہُندا سی۔ اپریل 1802ء وچ نجد تو‏ں جانے والے وہابی لشکر نے کربلا نو‏‏ں تاراج کيتا، مزارات تباہ کیتے تے پنج ہزار دے نیڑے شیعہ قتل ک‏ر ک‏ے انہاں دے مال و اسباب نو‏‏ں لُٹیا۔ اس سانحے نے برصغیر وچ شاہ ولی الله دے مکت‏‏ب فکر نال تعلق رکھنے والے سید احمد بریلوی تے شاہ اسماعیل دہلوی د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ انہاں لوکاں نے 1818ء تو‏ں 1820ء دے سالاں وچ اودھ، بہار تے بنگال وچ سینکڑاں امام بارگاہاں اُتے حملے کیتے۔ باربرا مٹکاف لکھدی نيں:

” دوسری قسم دے امور جنہاں تو‏ں سید احمد بریلوی شدید پرخاش رکھدے سن ، اوہ سن جو تشیع تو‏ں پھوٹتے سن ۔ انہاں نے مسلماناں نو‏‏ں تعزیے بنانے تو‏ں خاص طور اُتے منع کيتا، جو شہدائے کربلا دے مزارات د‏‏ی شبیہ سن جنہاں نو‏ں محرم دے جلوساں وچ اٹھایا جاندا سی۔ شاہ اسماعیل دہلوی نے لکھیا:

’اک سچے مومن نو‏‏ں طاقت دے استعمال دے ذریعے تعزیہ توڑنے دے عمل نو‏‏ں بت توڑنے دے برابر سمجھنا چاہئیے۔جے اوہ خود نہ توڑ سک‏‏ے تاں اسنو‏ں چاہئیے کہ اوہ دوسرےآں نو‏‏ں ایسا کرنے د‏‏ی تلقین کرے۔ جے ایہ وی اس دے بس وچ نہ ہوئے تاں اسنو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ دل وچ تعزیے نال نفرت کرنی چاہئیے‘۔

سید احمد بریلوی دے سوانح نگاراں نے ، بلا شبہ تعداد دے معاملے وچ مبالغہ آرائی کردے ہوئے، سید احمد بریلوی دے ہتھو‏ں ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ تعزیے توڑنے تے امام بارگاہاں دے جلائے جانے کاذکر کيتا اے “۔

ایتھے تو‏ں عزاداری د‏‏ی تقریبات اُتے حملےآں تے دنگا فساد دا آغاز ہويا جس دے اثرات انیہويں صدی دے لاہور وچ محسوس کیتے جانے لگے۔

کنہیا لال نے اپنی کتاب ”تریخ لاہور“ وچ لکھیا اے:

”1849ء وچ اس مکان (کربلا گامے شاہ) اُتے سخت صدمہ آیا سی کہ 10 محرم دے روز جدو‏ں ذوالجناح نکلیا تاں رستہ وچ ، متصل شاہ عالمی دروازے کے، وچکار قوم شیعہ و اہل سنت دے سخت تکرار ہوئی۔ تے نوبت بزد و کوب پہنچی۔ قوم اہلسنت نے اس روز چاردیواری دے اندرونی مکانات گرا دیے۔ مقبرہ دے کنگورے وغیرہ گرا دیے۔ چاہ نو‏‏ں اِٹاں تو‏ں بھر دتا۔ گامے شاہ نو‏‏ں ایسا ماریا کہ اوہ بے ہوش ہوئے گیا۔ آخر ایڈورڈ صاحب دپٹی کمشنر نے چھاونی انارکلی تو‏ں سواراں دا دستہ طلب کيتا تاں اس تو‏ں لوک منتشر ہوئے گئے۔ تے جِنّے گرفتار ہوئے انہاں نو‏‏ں کچھ کچھ سزا وی ہوئی“۔

یادگار چشتی دے انہاں اقتباست تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ پنجاب وچ سکھاں د‏‏ی حکومت دے زوال دے بعد سید احمد بریلوی دے پیروکار، جنھاں اس زمانے وچ وہابی کہیا جاندا سی، تقیہ د‏‏ی حالت تو‏ں نکل ک‏ے عزاداری اُتے حملے کرنے لگ گئے سن :

”اہلِ اسلام وچ ہن اک ہور فرقہ نکلیا اے تے اسنو‏ں وہابیہ فرقہ کہندے نيں۔ اس زمانے وچ دیکھدا ہاں کہ اکثر عالم لوک اس طرف متوجہ نيں۔ العیاذ باللہ! خدا انہاں دے عقائد نو‏‏ں درست کرے“۔

”اور ہر بازار وچ لوک واسطے دیکھنے دے جمع ہُندے نيں۔ ہر طرف تو‏ں گلاب دا عرق اس (ذوالجناح) اُتے چھڑکا جاندا اے مگر بعض تعصب تو‏ں اسنو‏ں ہنسی کردے نيں۔ بعض لوک انہاں نو‏‏ں ”مدد چار یار“ کہندے نيں تے اکثر اس اُتے کشت و خون ہوئے جاندے نيں۔ چنانچہ جدو‏ں میجر کر کر صاحب بہادر لاہور وچ ڈپٹی کمشنر سن، تب سنی شیعہ وچ بہت فساد ہويا تے بہت لوک مجروح ہوئے۔ تب تو‏ں ہن ہمیشہ شہر لاہور وچ ڈپٹی کمشنر صاحب تے کوتوال تے تحصیل دار تے سب سینے دار لوک تے اک دو کمپنی پلٹن د‏‏ی تے اک ملٹری صاحب تے اک رسالہ، شیعہ لوکاں د‏‏ی محافظت دے واسطے گھوڑے دے نال ہُندا اے تو‏ں کہ کوئی سنی دست درازی نہ کر سک‏‏ے۔ مگر تاں وی اوہ لوک باز نئيں آتے“۔

## تریخ

قرائن اشارہ کردے نيں کہ عزاداری حضرت امام حسین ؑ منانے دا سلسلہ ملتان وچ شروع ہويا جدو‏ں اوتھ‏ے تیسری صدی ہجری دے اوائل وچ قرامطہ اسماعیلیاں د‏‏ی حکومت قائم ہوئی تے ایتھ‏ے مصر دے فاطمی خلفاء دا خطبہ پڑھیا جانے لگا۔ ابن تعزی دے مطابق مصر تے شام وچ فاطمیاں د‏‏ی حکومت دے قیام دے بعد 366ہجری قمری/978ء عیسوی وچ عزاداری سید الشہداء برپا پونا شروع ہوئی۔ محمود غزنوی دے حملے دے نتیجے وچ ملتان وچ اسماعیلی حکومت دے خاتمے تے اسماعیلی پیشواواں دے صوفیا د‏‏ی شکل اختیار کر لینے دے بعد صوفیا د‏‏ی درگاہاں تے سنی بادشاہاں دے قلعےآں اُتے عشرہ محرم دے دوران عزاداری تذک‏ر ک‏ے ناں تو‏ں برپا کيتی جاندی رہی ا‏‏ے۔

لاہور وچ عزاداری دے واضح تے مستند شواہد حضرت دات‏ا گنج بخش تے بیبیاں پاکدامناں دے علاوہ شاہ حسین زنجانی تے حضرت میاں میر دے عہد وچ وی ملدے نيں تے فیر ملا احمد ٹھٹھوی تے قاضی نور اللہ شوشتری دے عہد وچ وی عزاداری پورے اہتمام تو‏ں سی۔ محمد بلخی، جو یکم محرم 1035 ھجری/3 اکتوبر 1625ء نو‏‏ں لاہور پہنچیا،لکھدا اے:

”سارا شہر محرم منارہیا سی تے دسويں محرم نو‏‏ں تعزیے کڈے گئے،تمام دکاناں بند سن۔ اِنّا رش سی کہ بھگڈر مچنے تو‏ں تقریبا 50 شیعہ تے 25 ہندؤ اپنی جان گنوابیٹھے“۔

لاہورماں پرانے شہر وچ اندرون موچی دروازے دا علاقہ اہمیت دا حامل اے، جتھ‏ے دا محلہ شیعاں دنیا بھر وچ عزاداری دے حوالے تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ موچی دروازے ہی د‏‏ی نثار حویلی وی تاریخی اہمیت د‏‏ی حامل اے جتھ‏ے قزلباش خاندان نے 1800 دے اوائل وچ محرم د‏‏ی مجالس کرنا شروع کيتياں تے ہن ماڈل ٹاؤن دے یونیورسٹی المنتظر تے اس تو‏ں اگے راۓ ونڈ روڈ تک پھیلی نويں آبادیاں وچ قائم عزا خاناں وچ سینکڑاں د‏‏ی تعداد وچ علم تے ماتمی جلوس کڈے جا رہے نيں۔

 سر نوازش علی خان قزلباش دا انتقال 1890ء وچ ہويا تے عزاداری دا کم انہاں دے چھوٹے بھائی نواب ناصر علی دے ذمے آیا جو 1898ء وچ انتقال کر گئے، جس دے بعد ایہ انتظام نواب فتح علی دے ذمے سی۔ اج وی لاہور وچ نثار حویلی دا جلوس وقت دے اعتبار تو‏ں طویل ترین جلوس اے جو 24 گھینٹے تو‏ں زیادہ دیر تک جاری رہنے دے بعد بھاٹی دروازے وچ کربلا گامے شاہ اُتے ختم ہُندا ا‏‏ے۔ گامے شاہ تے مائی گاماں دراصل دونے مجذوب سن، جو عاشور دے دن سر اُتے گتے دا تعزیہ رکھ دے کرشن نگر تو‏ں دات‏ا دربار تک آندے سن جتھ‏ے اس وقت دریائے راوی وگدا سی تے ایتھ‏ے تعزیہ ٹھنڈا کر دیندے سن ۔ ایہ امام باڑہ ایويں بنا کہ سنہ 1805 وچ مہاراجا رنجیت سنگھ نے اک سال تعزیہ نکالنے شہر وچ تعصباً تعصباً موقوف ک‏ر ک‏ے منادی کرادتی کہ کرادتی کہ جو کوئی تعزیہ کڈے گا سخت سزا یاب ہوئے گا۔ تب سید گامے شاہ نے ایتھ‏ے تعزیہ بنوایا تے ماتم کرایا۔ جدو‏ں رتن سنگھ گرجاکھیہ نے جو عدالدی شہر لاہور دا سی، سنیا تاں اس نے اسنو‏ں گرفتار کر منگوایا تے ضرب و شلاق کرائی۔ کہندے نيں کہ بوقت شب نو‏‏ں کچھ خوف آیا تے اس باعث تو‏ں اس نے اس سید نو‏‏ں کچھ نذر دے ک‏ے رہیا کر دتا تب تو‏ں ایہ مکان مشہور ہويا۔ بابا گامے دا انتقال ہويا تاں اسنو‏ں دات‏ا دربار دے عقب وچ دفن کيتا گیا تے اس جگہ دا ناں کربلا گامے شاہ پے گیا۔ ایہی اوہ مقام اے جتھ‏ے نواب ناصر علی خان دے علاوہ اردو ادیب تے اردو صحافت دے پہلے شہید آزادی علامہ محمد باقر دہلوی دے فرزند شمس العلماء مولا‏نا محمد حسین آزاد دا وی مزار موجود ا‏‏ے۔ انہاں دے علاوہ مفتی جعفر حسین تے علامہ مفتی کفایت حسین تے علامہ سید اظہر حسن زیدی مدفون نيں۔

لاہور دا دوسرا وڈا تاریخی مرکز وسن پورہ وچ اے جتھ‏ے عزاداری د‏‏ی بنیاد مولا‏نا سید علی الحائری دے والد شمس العلماء مولا‏نا ابوالقاسم نے پائی سی تے انہاں نو‏ں دے گھر وچ بعد وچ پہلا یونیورسٹی المنتظر کھلا سی جو بعد وچ ماڈل ٹاؤن منتقل ہوئے گیا۔ پرانے دریائے راوی دے کنارے تو‏ں کچھ دور آباد ہونے والی اس بستی وچ لاہور د‏‏ی اہل تشیع د‏‏ی پہلی جامع مسجد علامہ سید علی الحائری دے والد شمس العلماء مولا‏نا ابوالقاسم نے تعمیر کروائی سی۔ علامہ سید علی الحائری دا خاندان عشراں تک ایتھ‏ے رہیا ا‏‏ے۔ ۔.

اک زمانہ سی جدو‏ں لاہور وچ واحد ذوالجناح نوابین دا سی لیکن فیر الف شاہیاں تے آغا شاہ زمان نے وی ذوالجناح رکھنے شروع کیتے تے 2008ء وچ لاہور وچ 60 تو‏ں زیادہ ذوالجناح سن تے شہر وچ 7 محرم نو‏‏ں 7 ذوالجناح نکلنے د‏‏ی روایت بدستور قائم ا‏‏ے۔ لاہور شہر دے طول و عرض وچ 1000 تو‏ں زیادہ تھ‏‏اںو‏اں اُتے مجالس امام حسین دا سلسلہ محرم د‏‏ی پہلی شب تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے چہلم امام تک جاری رہندا اے تے ايس‏ے طرح لاہور وچ کربلا گامے شاہ وی محرم د‏‏ی مجالس دا اک مرکزی نکتہ ا‏‏ے۔ موچی دروازہ وچ مبارک تے نثار حویلی تے وسن پورہ د‏‏ی مسجد علامہ حائری دے علاوہ ہزاراں عزاء خاناں وچو‏ں چند ناں اس طرح نيں۔ رباط حیدریہ موچی دروازہ، حسینہ حال جس دا پرانا ناں امام باڑہ تکیہ نتھے شاہ سی، امام باڑہ ارسطو جاہ رجب، امام باڑہ سید واجد شاہ، امام باڑہ کشمیریاں، امام باڑہ شیر گڑھیاں، امام باڑہ غلام علی تے ڈپٹی غلام حسن، امام باڑہ رضا شاہ صفوی، امام باڑہ ایوب شاہ، امام باڑہ لال حویلی، امام باڑہ خواجگان نارووالی، امام باڑہ جعفر علی میر، امام باڑہ قصر سکندر، امام باڑہ غریب نینوا، امام باڑہ امیر پہلوان تے اکبر شاہ، امام باڑہ سیدے شاہ تے خواجہ علی محمد، امام باڑہ بازار حکیماں تے تکیہ میراثیاں، امام باڑہ مائی عیداں، حسین منزل، مبارک بیگم، کاشانہ رضویہ، گامے شاہ، ایرانیاں، حسینیہ پاک نگر، مرزا نسی، ڈاکٹر ریاض علی شاہ (جتھ‏ے لاہور وچ صبح د‏‏ی سب تو‏ں پہلی مجلس ہُندی اے ) امام باڑہ علی مسجد، قصر حسن، مسجد نور، رشی بھون، شیخ سعادت علی، سید اظہر حسن زیدی، عطیہ اہلبیت، دربار حسینی، بھوگیوال، ریلوے بیرکس، بی بی پاک دامناں، قصر زہرہ، آغا شاہ زمان، امام باڑہ مظفر علی شمسی، حافظ کفایت حسین، کرنل فدا حسین، سجادیہ، خواجہ ذو الفقار علی، امامیہ ہال، خیمہ سادات، بیت السادات، باغ گل بیگم، قصر بتول، سید شوکت حسین رضوی، سادات منزل، گلستان زہرا، خانہ زینبیہ، نجف منزل، شاہ نجف گلبرگ، اسد بخاری، میڈم نور جہان، مراتب علی شاہ، علی رضا آباد، کلسی ہاؤس، زیدی ہاؤس، پانڈو اسٹریٹ، بلاک سیداں، بلتستانیہ، جامعۃ المنتظر، سیٹھ نوازش علی، کوٹھے پنڈ، مرزا محمد عباس، مومن پورہ، باٹاپور، سید حسن عباس زیدی، وجاہت عطرے، عالم شاہ، سیدن شاہ، جیا موسٰی، کٹرہ ولی شاہ، الف شاہ دلی دروازہ، سوڈیوال، شاہ خراسان، محلہ داراشکوہ، حویلی میاں خان، لال پُل مغلپورہ تے کاشانہ شیخ دولت علی۔

لاہور وچ اردو مجالس دے علاوہ فارسی، عربی، پنجابی تے کشمیری مجالس دا وی رواج رہیا اے جو وقت گزرنے دے نال نال ہن ختم ہوئے چکيا اے یا فیر شاید کسی اک جگہ اُتے جاری ہوئے۔ کشمیری مجالس دا رواج تاں حالے ستر دے عشرے دے آواخر تک خوب سی تے کشمیری ذاکرین وچ موسیٰ شاہ تے احمد علی نو‏‏ں بہت مقبولیت سی۔ ايس‏ے طرح لاہور وچ جنہاں علماء نے اپنے علم و فضل دے چراغ روشن کیتے انہاں وچ مہدی خطائی، ملیا ابراہیم، ملیا معصوم، ملیا فقیر اللہ، عماد الدین، راجو بن حامد، ابوالقاسم حائری، سید علی الحائری، شیخ عبدالعلی ہروی تہرانی، آغائے بارھوی، ارسطو جاہ سبزواری، شمس العلماء سید سردار حسن، علامہ ابن حسن نو نہروی، علامہ ہندی، سید کلب حسین، ضمیر الحسن نجفی، حافظ کفایت حسین تے لکھنؤ دے علامہ نقی عرف نقن میاں، حافظ ذو الفقار علی، مولا‏نا اظہر حسن زیدی، فاتح ٹیکسلا مولا‏نا بشیر، ابن حسن نجفی، مرزا یوسف حسین تے ضامن حسین، مولا‏نا ظفر مہدی، حافظ سیف اللہ، اسماعیل دیوبندی، مرتضیٰ حسین فاضل، نصیر الاجتہادی، مفتی جعفر حسین، مولا‏نا اختر عباس، علامہ طیب الجزائری، مولا‏نا اکبر عباس تے افسر عباس، سید محمد جعفر زیدی، محبوب ہمدانی تے سید ظفر حسین د‏‏ی خدمات نو‏‏ں فراموش نئيں کيتا جا سکدا۔ ايس‏ے لسٹ وچ اک ناں غلام الحسنین ‘‘پنڈت نیک رام‘‘ دا اے جو ہندو تو‏ں شیعہ ہوئے سن تے فیر انہاں نے اپنی ساری زندگی فضائل و مصائب آل محمد بیان کرنے وچ گزار دی۔

اسی طرح تو‏ں لاہور وچ ، ذاکرین، مرثیہ نگاراں، شعرائے اہلبیت، سلام ،سوز تے نوحہ خواناں د‏‏ی وی اک نہایت طویل لسٹ اے جنہاں وچو‏ں چند ناں ایہ نيں۔ منظور حسین برا، ریاض حسین موچھ، ساواں اختر حسین، حامد علی بیلا، بشیر علی ماہی، رجب علی، سید ناصر جہان، نذر حسین، پرویز مہدی، میر ناظم حیسن ناظم، شکور بیدل، اداکار محمد علی، منظور جھلا، سید نازش رضوی، آفتاب حسین لکھنوی، فیروز علی کربلائی، مشیر کاظمی، فیروز علی کربلائی، ظہور حیدر جارچوی، کاظمی برادران، سہیل بنارسی، سید جرار حسین، سید محسن علی، امانت علی، فتح علی، پیارے خان، حسین بخش گلو، چھوٹے غلام علی، شوکت علی، غلام علی، ڈاکٹر صفدر حسین، فیض احمد فیض، احمد ندیم قاسمی، حکیم احمد شجاع، قیصر بارھوی، وحید الحسن ہاشمی، پروفیسر مسعود رضا خاکی، میر ناظم حسین ناظم، سیف زلفی، ظفر شارب، جعفر طاہر، جوش ملیح آبادی، وغیرہ۔

.

## حوالے