open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
دِنگلینگ لوک

**دنگلینگ** (چینی: 丁零, انگریزی: Dingling, کوریائی: زیؤنگ رینگ) سائبیریا وچ وسن والی اک پرانی قوم سی۔ ایہ شروع وچ بیکال جھیل توں لہندے وچّ لینا دریا دے کنڈے وسیا کردے سن لیکن سماں دے نال دکھن دے ولّ جاکے منگولیا اتے اتلے چین دے علاقے وچّ جا بسے ۔ مہان اتہاسکار دے ریکارڈ نامی چینی اتہاس - گرنتھ دے مطابق بعد وچّ انھاننوں شیونگنُو راج دے ماتحت کر لیا گیا حالانکہ 71 ق م دے بعد انھانے شیونگنواں دے خلاف بغاوت کیتی ۔ تیجی صدی عیسوی دے بعد اوہ تیئیلے لوکاں (   鐵勒 , Tiele   ) دا حصہ بنّ گئے جو ہولی - ہولی لہندے دے ولّ وچکار ایشیا وچّ پھیل گئے ۔ انہی تیئیلے لوکاں دا اک گٹ ہند - یوروپیاں مال مکس ہو گیا جس توں ایغور لوک پیدا ہوئے ۔ دنگلینگ لوکاں دی اک دوجی شاخ شیانبیئی لوکاں وچّ جا ملی ۔ 

## ترک ہون یا نا ہون دا سوال
اتہاسکار اکثر دنگلینگاں نوں اک ترک قوم سمجھدے ہن ، حالانکہ اس اتے متبھید ہے ۔ مشکل ایہہ ہے کہ دنگلینگاں دی بولی دا کوئی لکھتی روپ نہیں سی اسلئی اوہناں دی آپ دیاں لکھائیاں اصل وچّ نہیں ہن ۔ اوہناں دے بارے وچّ جانکاری صرف پراچین چینی سروتاں توں ملدی ہے لیکن ایہہ سروت آپ دنگلینگاں نال سدھے رابطے وچّ نہیں سن ۔ دنگلینگ شاید اک ترکی بولی بولدے سن لیکن ایہہ وی پکیا پتہ نہیں ہے ۔

## ایہ وی ویکھو
* تئیلے لوک
* شیونگنو لوک
* شیانبیئی لوک
* ترک بولیاں

## حوالے

گٹھ:لوک
گٹھ:پرانے نسلی گروہ
گٹھ:معدوم نسلی گروہ
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:ترک لوک
گٹھ:ترک قبیلے
گٹھ:معدوم انسانی نسلاں
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:چین دی تریخ
گٹھ:سائبیریا
تئیلے لوک

**تئیلے** (鐵勒, Tiele), **چلے** (敕勒, Chile) یا **گاؤچے** (高車, Gaoche) اتلے چین تے وچکار ایشیا وچ چوتھی توں اٹھویں صدی عیسوی دے ویلے وچ نو ترکی قبیلےآں دا ]] وفاق سی ۔ تریخی چینی سروتاں دے مطابق تئیلے لوک پرا نے دنگلینگ لوکاں دی اولاد سی اتے اوہ اس علاقے وچّ شیونگنُو راج دے پتن دے بعد ابھرے ۔ سماں دے نال گوک ترک خاقانت نے ایہناں نوں اپنے ماتحت کر لیا ۔ جدوں گوکترکاں دا پتن ہویا تاں تیئیلے دا اک حصہ ، جنہاں نوں ایغور کیہا جاندا سی ، 744 عیسوی وچّ اپنی وکھ ایغور خاقانت قایم کرن وچّ سفل ہو گیا ۔ اسدے بعد توں اتہاس وچّ تیئیلے دا نام لیا جانا بند ہو گیا اتے اوہناں ساریاں نوں ایغور نام توں ہی بلایا جان لگا ۔ 

## توقز اوغز
ایغور خاقانت توں بعد دے مسلمان اتہاسکار ترک بولیاں وچّ توقز اوغز (   Toquz Oghuz   ) دا نام دندے سن ، جسدا مطلبّ نوں(9) قبیلے ہے ۔ چینی سروت وی جیو شنگ (   jiu xing   ) بلاؤندے سن جسدا مطلبّ نوں ( خاندانی) نام ہے ۔ ہو سکدا ہے ایہہ تیئیلے دے مول نوں قبیلےآں دی طرف اشارہ ہوۓ ۔ لیکن ایہہ وی ممکن ہے کہ توقز اوغز صرف تیئیلے جاں ایغور ہی نہیں سگوں سارے ترکاں لئی اک نام رہا ہوۓ ۔

## ایہ وی ویکھو
* ایغور
* گوک ترک
* شیونگنو لوک
* ترک بولیاں

## حوالے


گٹھ:لوک
گٹھ:پرانے نسلی گروہ
گٹھ:معدوم نسلی گروہ
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:ترک لوک
گٹھ:ترک قبیلے
گٹھ:معدوم انسانی نسلاں
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:چین دی تریخ
گٹھ:سائبیریا
شیانبیئی لوک

**شیانبیئی** (چینی بولی: 鮮卑, انگریزی: Xianbei) پرانے ویلے وچ منچوریا، اندرونی منگولیا تے چڑھدے منگولیاوچ وسن والی اک منگول خانہ بدوش قبیلےآں دی قوم سی۔ منیا جاندا ہے کہ خان دے خطاب دا استعمال سبھتوں پہلے انہاں لوکاں وچّ ہویا سی ۔ چینی سروتاں دے شیانبیئی لوک دونگہُو لوکاں دی اولاد سن ۔ مشہور چینی اتہاسکار سیما چیان نے اپنے مہان اتہاسکار دے ریکارڈ نامی اتہاس - گرنتھ وچّ درج کیتا سی کہ شیانبیئی لوک 699 ق م توں 632 ق م دے ویلے وچّ اندرلا منگولیا وچّ رہندے سن ۔ ایہہ لوک پہلاں شیونگنُو لوکاں  دی سیوا وچّ سن ، پھر انہانے چین دے ہان راجٹبر دی شیونگنُو راج  دے خلاف مدد کیتی لیکن اسدے بعد آپ ہی چینی سلطنت اتے حملہ دا سلسلہ شروع کیتا ۔ ایہناں دا سبھتوں مشہور راجا تانشیہوائی (    Tanshihuai     ) سی جسنے اک پھیلے شیانبیئی راج دا قیام کیتا ۔

## ایہ وی ویکھو
* دونگہو لوک
* شیونگنو لوک
* ہان راجٹبر
*تویوہون بادشاہت

## حوالے


گٹھ:منچوریا
گٹھ:لوک
گٹھ:معدوم نسلی گروہ
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:ترک لوک
گٹھ:ترک قبیلے
گٹھ:منگول قبیلے
گٹھ:معدوم انسانی نسلاں
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:چین دی تریخ
گٹھ:سائبیریا
دونگہو لوک

[thumb|230px|تیسری صدی ق م وچ [چن راجٹبر دے دوران دونگہو بتلے چڑھدے وچ وسدے سن]]
**دونگہو** (چینی بولی: 東胡, انگریزی: Donghu) پرانے چین توں اتلے چرھدے وچ وسن والی اک منگول خانہ بدوش قبیلےآں دی قوم تسی جنہاں دا ذکر ستوی صدی ق م توں ملدا ہے۔ منیا جاندا ہے کہ انہاں دیاں جھڑپاں شیونگنو لوکاں نال ہوئیاں جنہانے ١٥٠  ق م وچ انہاں نوں ختم کر دتا۔ اگے جاکے دونگہو لوگ ووہوان (烏桓, Wuhuan) تے شیانبیئی (鮮卑, Xianbei) گٹاں وچ بٹ گئے۔ منیا جاندا ہے کہ منگول انہاں دی اولاد ہے۔

## ناں
چینی بولی وچ 'دونگ' (東) شبد دا مطلب 'چڑھدا' تے 'ہو' (胡) دا مطلب'غیرملکی' یا 'اجنبی' ہونداا ہے۔ دونگہو دا مطلب ہے *چڑھدے اجنبی*۔

## ایہ وی ویکھو
* شیونگنو لوک

## حوالے


گٹھ:منچوریا
گٹھ:لوک
گٹھ:پرانے نسلی گروہ
گٹھ:معدوم نسلی گروہ
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:ترک لوک
گٹھ:ترک قبیلے
گٹھ:منگول قبیلے
گٹھ:معدوم انسانی نسلاں
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:چین دی تریخ
گٹھ:سائبیریا
ملنگی (فلم)

**ملنگی**  ، 1965ء وچ ریلیز ہون والی پاکستان دی پنجابی فلم اے۔
ملنگی دی نمائش 17 دسمبر، 1965 نوں ہوئی۔ اس فلم دے فلم ساز چوہدری اسلم، ہدایت کار رشید اختر، موسیقار ماسٹر عبداللہ تے گیت کار حزیں قادری سن۔ فلم ملنگی پاکستان دی پہلی فلم سی جیہنے فقط اک ہی سینما (اوڈین لاہور) وچ ڈبل گولڈن جوبلی منائی سی۔ اس فلم دے بعض گیت بہت مقبول ہوئے جیہناں وچ نور جہاں دا *ماہی وے سانوں بھل نہ جاویں* تے مسعود راݨا  دا *خاناں دے خان پروہنے* سر فہرست سن۔
ایہ فِلم 1920ء دے انگریزی دور حکومت دا سچے واقعے اُتے مبنی اے، جدوں جابر حکمران ظالم زمیندار تے مکار بنیئے بھکھیاں گرجھاں وانگ انسانیت دیاں بوٹیاں نوچ رہے سن۔

## اداکار
* اکمل
* یوسف خان
* فردوس
* زمرد
* منور ظریف
*محمد علی (مہمان اداکار)
* مظہر شاہ
* شیریں
* اسلم پرویز
* ساون
* سکے دار

## گیت

## حوالے

گٹھ:پاکستانی سوانحی فلماں
گٹھ:پاکستانی فلماں
گٹھ:پنجابی فلماں
ہفتھالی لوک

thumb|230px|٥٠٠ عیسوی دے نقشے وچ ہپھتھالی خانت​
thumb|230px|ادیان دے راجہ لکھن (لکھن ادیادتیہ) دا سکہ
**ہپھتھالی** (Hephthalites) وچکار ایشیا وچ ٥ویں توں٦ویی صدی عیسوی وچ رہن والی اک خانہ بدوش قوم سی۔ ہندستان وچّ ایہہ سفید ہن اتے ترشک دے نام توں وی جان جاندے سن ۔  چینی سوتراں دے حوالے توں ایہہ پہلاں چین دی مہان دیوار دے شمال وچّ رہن والے یوئیژی لوک سن ۔  ایہہ کس قوم توں متعلق سن اسدا ٹھیک - ٹھیک پتہ نہیں ہے لیکن بہت سارے اتہاسکار منندے ہن کہ ایہہ اک چڑھدی ایرانی بولی بولیا کردے سن ۔ دھرم توں ہپھتھالی ہندو اتے بودھی دھرم دے ساتھی سن ۔ اپنے عروج اتے اتلے  ہندستان دا بہت سارا علاقہ ایہناں دے راج دا حصہ سی ۔ 

## جڑاں
ہپھتھالیاں دی نسل دے مول سروت دے بارے وچّ بہت سارے نظریئے ہن کہ ایہہ ترکی لسانی سن جاں   ہند - ایرانی لسانی ۔ پہلاں زیادہ اتہاسکار ایہناں نوں ترکی مول دا سمجھدے سن اتے اصل وچّ وی شاید ایہناں وچّ ترکی مول دے بہت سارے لوک مکس سن ۔ 1959 وچّ کاجؤ اینوکی (   Kazuo Enoki   ) نے دعوی کیتا کہ ایہناں دا اصل تھاں شاید: باختر ہوۓ اتے ایہہ اک چڑھدی ایرانی بولی بولدے ہون ۔ ہپھتھالی لوکاں دے پرانے ناواں توں وی لگدا ہے کہ اوہ ایرانی مول دے ہے ۔ ہور اتہاسکاراں نے ایہہ من تاں لیا ہے لیکن موجودہ دھارنا ہے کہ ایہہ اتلے چڑھدے ایران اتے اتلے لہندے ہندستان دی اک مکس نسل سی ۔

## ایہ وی ویکھو
* ہن لوک
* وچکار ایشیا

## حوالے


گٹھ:معدوم انسانی نسلاں
گٹھ:بھارت دی تریخ
گٹھ:مدھیہ ایشیا دی تریخ
گٹھ:لوک
گٹھ:پرانے نسلی گروہ
گٹھ:معدوم نسلی گروہ
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:ایرانی قبیلے
گٹھ:ہند یورپی قبیلے
گٹھ:پاکستان دی تریخ
ہربرٹ کننگھم

ہربرٹ کننگم کلوزسٹون [1856-1936]

**ہربرٹ کننگم کلوزسٹون**  کاماگاٹامارو دے ویلے تھوڑھا سماں پہلاں ہی بھارتی  سول سروس چوں ریٹائرڈ ہویا اہلکار سی۔ 1914 وچّ اوہ برٹش کولمبیا (کینیڈا) دے کوویچن ویلی،ڈنکن نیڑے 79 ایکڑ دی جائداد جو کہ اسنے 1911 وچّ خریدی سی، 'تے رہندا سی۔ اوہ شمالی ہندستان دے اک بریٹیش-بھارتی فوحی پروار وچّ جنمیا اتے سینڈہرسٹ وچّ سکھیا لین چلے گیا۔ اسنے بھارت وچّ ویلنگٹن کالج وچّ سکھلائی حاصل کیتی اتے پیشے دے شروعاتی دناں وچّ بنگال پولیس وچّ سیوا نبھائی۔ اسنوں بنگال سرکار نال خاص سیواواں لئی تعینات کیتا گیا سی اتے بعد وچّ بھارت سرکار دی فارن سروس لئی کم کیتا تے بعد وچّ اجمیر،ڈھولپور اتے اندور صوبےآں وچّ رہائش کیتی۔ 1906 وچّ اسنوں اندور دے نوجوان مہاراجہ ہولکر دا استاد مقرر کیتا گیا۔جدوں کینیڈا سرکار نوں کاماگاٹامارو تٹّ سنستھا ولوں کیتے گئے نقصان دے دعویاں لئی کسے خاص ایکٹ دی لوڑ پئی تے اوہناں نے کلوزسٹون نوں اسدے تجربے اتے رتبے دی بنیاد  تے تعینات کیتا گیا۔1914 وچّ اسنے کوئی معاوضہ نہ دین دی رپورٹ پیش کیتی۔ اسنے صلاحَ دتی کہ بھارتی بھائیچارے دے اوہناں میمبراں نوں حوصلہ تے مدد دتی جاوے جو کمیٹی تے دوش لا رہے ہن۔ اگست 1917 نوں کلوزسٹون لیبر کورپس دا کیپٹن بنکے کینیڈا توں فرانس پہلی وڈی لڑائی دے میدان وچّ چلا گیا سی۔ جدوں اوہ مریا اوس سمیں اوہ سرے، دکھن-چڑھدے انگلینڈ وچّ رہندا سی۔ 
## حوالے
  
 
گٹھ:شخصیتاں
گٹھ:مشہور لوک
گٹھ:برطانوی ہند
گٹھ:انگریز شخصیتاں
بیتھنے الیگزینڈر

بیتھنے، ایلگزیڈر [1852-1947]

**بیتھنے الیگزینڈر**  پنج سال وینکوور 'ایلڈرمین' رہا تے بعد وچّ 1907-08 ووّ میئر بنیا۔ اوہ 'ایشیاٹک ایکسکلوزن لیگ' دا چکتا میمبر وی بنیا۔ اسدا جنم پیٹربورہ، اونٹاریو 'چ ہویا، 1901 وچّ وینکوور وچّ جتیاں دا وپاری بنن توں پہلاں اوہ سیلیکرک مینیٹوبا وچّ اسدا ہارڈویئر دا سٹور سی۔ میئر ہون تے اسنے انڈین پرواسیاں دی اپنے شہر وچّ اترن تے روک لگا دتی [حالانکہ اوہ اوہناں نوں اترن توں روک نی سکیا] جدوں اوہ وڈی گنتی وچّ 1907 دی پتجھڑ نوں پہنچے۔ 
## حوالے
  
 
گٹھ:شخصیتاں
گٹھ:مشہور لوک
گٹھ:کینیڈا
گٹھ:کاماگاٹامارو
گٹھ:کینیڈا دیاں شخصیتاں
ترمن سمتھ

بیکسٹر، ترمن سمتھّ [1867-1956]

**ترمن سمتھّ بیکسٹر **  کاماگاٹا-ماروگاٹا قصے سمیں وینکوور دا میئر سی۔ اسدا جنم کارلنگ فارم نیڑے پھلارٹن 'و ہویا جے کہ تیزی نال ودھ رہا سی جسنوں پچھلے دو دہاکیاں توں انگلش، جرمن تے سکوٹ دے آگوآں نے

وسایا سی۔ پرائمری سکول دے پرتبندھک بنن توں پہلاں اوہ اپنے اگیتی 20 ویں ورے وچّ وینکوور آرے تے کم کرن آیا سی۔ اوہ ڈاؤنٹاؤن وینکوور 'چ فرنیچر دی دوکان تے وکیل اتے ادیوگپتی بن گیا۔

1913 وچّ میئر دی چون توں پہلاں اوہ کئی سال تکّ میونسیپل کمیٹی 'چ کم کردا رہا سی۔ 1914 وچّ اوہ وڈے فرق نال جت گیا پر 1915 وچّ اس امیدوار نوں ہار گیا جسدی مزدور جماعت دے ووٹراں نوں

اپیل زیادہ سی۔ 1914 گرمیاں نوں، کاماگاٹا-ماروگاٹا دے وینکوور پہنچن دے کچھ دیر بعد ہی اسنے ایشیئن دے خلاف اک جتھیبندی بنائی جس دے مکھ بلارے ایچّ.ایچّ.سٹیون سن۔

سروت: جوہن میکئی: "د میئرز آف وینکوور: اے.لولی ہسٹری،" وینکوور سنّ، 5 اپریل 2011، چکّ ڈیوس، د ہسٹری آف میٹرو پولیٹن وینکوور [وینکوور ہاربر پبلیکیشن کو.2009]، ڈبلؤ ایسّ، تے ایچّ.جے

ہوسٹن، پرتھ کاؤنٹی ٹو 1967 [سٹارٹپھورڈ: د کارپوریشن آف پرتھ]

گٹھ:کینیڈا
سکھ مت دی تریخ

**سکھ مت دا اتہاس ** گرو نانک، پہلے گورو ولوں پندرویں صدی وچّ دکھنی ایشیا دے پنجابعلاقے  وکھے آغاز ہویا۔ اسدیاں مذہبی اتے قومی رؤ-ریتاں نوں گرو گوبند سنگھ نے 30 مارچ 1699 والے دن سرل کیتا۔ وکھ قوماں اتے پچھوکڑ والے عامَ سدھارن انساناں نوں کھنڈے-دی-پوہل دا امرت چھکاکے خالصہ سجیا۔ سبھ توں پہلے پنج پیاریاں نے پھر گورو گوبند سنگھ نوں امرت چھکا خالصے وچّ شامل کر لیا۔ اسنے سکھ مت دے تقریباً 300 سالاں اتہاس نوں ترتیب کیتا۔

سکھ مت دا اتہاس ˞پنجاب دے اتہاس اتے اتلے دکھنی ایشیا (موجودہ پاکستان اتے بھارت) دے 16ویں صدی دے سماجی-سیاسی ماحول نال بہت ملدا-جلدا۔ دکھنی ایشیا اتے مغلیہ سلطنت ویلے (1556-1707), لوکاں دے حقاں دی حفاظت واسطے سکھ مت دا ٹاکرا اس سمیں دی حکومت نال سی۔  

## حوالے

گٹھ:سکھ مت دی تریخ
گٹھ:سکھ مت
گٹھ:سکھی
گٹھ:سکھ مت دا اتہاس
گٹھ:پنجاب دی تریخ
ترک منگول

thumb|230px|مغل حملےآں توں پہلے دا یوریشیا، قریب ١٢٠٠ عیسوی دی حالت
**ترک منگول** (Turco-Mongol) وچکار ایشیا دے ستیپی علاقے وچ رہن والے وودھ خانہ بدوش لوکاں نوں دتا جان والا نام سی جو منگول سلطنت دے ماتحت سن۔ سمے دے نال نال انہاں دی  بولی تے پہچان وچ گہری ترک چھاپ آ گئی۔ انہاں لوکاں نے وچکار ویلےآں وچ بہت سارے وڈے راج بنائے، جنہاں وچ ایلخانی سلطنت، چغتائی خانت، طلائی اردو، قازان خانت، نوغائی اردو، کریمیائی خانت، تیموری سلطنت تے مغل راج شامل نیں۔

## ایہ وی ویکھو
* خانت
* التائی بولیاں
* مغل راج
* ترک بولیاں
* منگول سلطنت

## حوالے


گٹھ:ترک قبیلے
گٹھ:منگول قبیلے
گٹھ:وسطی ایشیا
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:بھارت دی تریخ
گٹھ:منگول اتہاس
گٹھ:ترکستان
گٹھ:ترکستان دی تریخ
گٹھ:لوک
گٹھ:پرانے نسلی گروہ
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:ترک لوک
بہاری لال ورما

**بہاری لال ورما** پنڈ پوسی، ضلع ہشیارپور، ہندو سدھارک دیانند-ویرناکلر ہائی سکول ہشیارپور توں 1903 دا پڑھیا ہویا سی۔ پڑائی ختم کرن توں بعد اوہ فجی چلا گیا جتھے اوہ پولیس فورس وچ کم کردا رہا۔ چار سالاں بعد اوہ ایسّ.ایسّ.موٹینجل راہیں وینکوور پہنچیا، اوہ اناں یاتریاں چوں اک سی جو کورٹ دے لگاتار مارگ رول دی مخالفت کرکے اترے سن۔

اگلے چار سالاں دوران اوہ ویسٹ کورٹ کینیڈا اتے امریکہ 'چ ادھر-ادھر گھمدا رہا، اک سال واشنگٹن یونیورسٹی سیاٹل 'چ پڑیا، چھ مہینے اؤکلینڈ پولیٹیکنک کالج 'چ پڑیا۔ 1911 وچّ واپس کینیڈا آکے میکگل یونیورسٹی توں سائنس تے انجینیئرنگ دی پڑائی کرن توں پہلاں اوہ پورٹلینڈ نیڑے اؤریگن 'چ آرے تے کم کردا رہا۔ کیلیفورنیا 'چ رہندے اسنے غدر پارٹی دے لیڈر ہردیال نال وخت گزاریا، اتے اوہ وینکوور دے مکھ کریاوادیا نوں جاندا سی۔ 1913 نوں اوہ 'امپریسّ انڈیا' راہیں ہانگ کانگ چلا گیا جتھے اسنے پنجابی امیگرینٹز نوں چارٹر بوٹ راہیں کینیڈا لیاؤن دی اسفل کوشش کیتی۔ اسنے وینکوور رہندے کریاوادی نال رابطہ کیتا اتے اسدی اس اپرالے نے گردتّ سنگھ دے کاماگاٹا-ماروگاٹا(کاماگاٹامارو واقعہ) چارٹر دے فیصلے نوں سیدھ دتی۔ جس سمیں کاماگاٹا-ماروگاٹا پانی 'چ اتریا تد تکّ اوہ انڈیا مڑ آیا۔
 
## حوالے

گٹھ:کاماگاٹامارو
گٹھ:بھارتی شخصیتاں
ہنفریز رابرٹ

ہنفریز، رابرٹ (1871-1916)

**روبرٹ ہنفریز** ہشیارپور ضلعے دا ڈپٹی کمیشنر سی جس نوں اسدے ابھیاس اتے موقعے انوسار ٹھیک ڈھنگ نال گل بات کرن والا ہون کرکے پنجاب پولیس، جو کہ کاماگاٹامارو واقعہ دے واپس پرتن تے ملن لئی بھیجی گئی سی، نال بھیجیا گیا سی، اوہ بج بج دے فساد وچّ زخمی ہون والیاں وچوں ہی سی، پر اسدا زخم گھاتک نہی سگوں اک جھریٹ والا سی جس وچوں خون تاں بہت وگیا، پر جس نال ناماتر نقصان ہی ہویا۔ رابٹ ہنفریز دا جنم کورک کاؤنٹی  آئرلینڈ وچّ ہویا۔

1873 وچّ پنجاب دی سول سروس وچّ نیوکتی دے امتحان لکھن توں پہلاں اسنے آئرلینڈ دی روئل یونیورسٹی اتے کیمبرج یونیورسٹی دے ٹرینٹی کالج وچوں ڈگری حاصل کیتی۔ 1899-1900 وچّ ہشیارپور، پنجاب وچّ بھکھمری ( قحط جاں کال) پین دے سمے کیتے کم کرکے اس نوں  قیصر ہند  دا سونے دا تمغہ دتا گیا۔ اس نے اپریل 1913 وچّ ہشیارپور دے ڈپٹی کمیشنر دے عہہدے دی نیکتی توں پہلاں پنجاب وچّ کئی وڈیاں عہہدیاں تے نوکری کیتی۔ ولیت وچّ اک لمبی چھٹی کٹن توں بعد پنجاب پرتن تے کجھ دناں پڈوں ہی اچانک ہی وڈیاں آندراں دی سوج ہون کارن اکتوبر 1916 وچّ اس دی موت ہو گئی۔ اس دی پستک، "کسٹمری لا آف دا ہشیارپور ڈسٹرکٹ"، جو، لاہور دے سرکاری چھاپیخانے ولوں 1914 وچّ چھاپی گئی، اج وی پنجاب دے دوانی جھگڑیاں وچّ دھیان گوچری رکھی جاندی ہے۔

 

## حوالے

گٹھ:کاماگاٹامارو
گٹھ:برطانوی شخصیتاں 
گٹھ:برطانوی ہند
وطن سنگھ کاہری

وطن سنگھ کاہری [1886-1921]

**وطن سنگھ** سپتر میہر سنگھ پنڈ کاہری، ضلع ہشیارپور اناں ستّ آدمیاں وچوں اک سی جو بیلا سنگھ دی گولی نال پھٹڑ ہوئے سن۔ بعد وچّ اوہ اوہناں وچوں اک سی ہاپکنسن دے قتل وچّ پھڑے گئے سن تے بعد وچّ چھڈّ دتا گیا سی۔ اوہ اک اناں پرواسیاں سکھاں چوں سی جنہاں نے پہلاں بھارتی فوج وچّ نوکری کیتی تے بعد وچّ غریب ہو گئے۔ اسنے پنجاب 76 ویں ریجمیٹ وچّ نوکری کیتی پر بعد وچّ اسنوں وی اناں 33 آدمیاں سمیت کڈھ دتا جدوں کسے نے ریجمیٹ 'چ کسے نے افسر تے حملہ کر دتا سی۔ 1906 'چ ترنت بعد اوہ کینیڈا آ گیا۔ 

اوہ وینکوور وچّ بلونت سنگھ کھردپر دے کافی نزدیک سی، اوہ غدر پارٹی نال جڑیا اتے اسنے کاماگاٹامارو سمیں ساحل تے کمیٹی دی سیوا نبھائی۔ اوہ بلونت سنگھ نال اسے اکو جہاز 'چ وینکوور توں چلا گیا، اتے شنگھائی توں انڈیا بلونت سنگھ دی پتنی نال گیا۔  اسنوں انڈیا وچّ پھڑ لیا گیا، اسنوں لاہور 1917 سازش وچّ غدر پارٹی نال جڑے ہون کرکے پہلاں عمر قید دی سزا دتی گئی۔ 1920 تکّ عامَ معافی نال رہا ہون تکّ اوہ ہزیراباگ کیندری جیل وچّ رہا، پر اک سال بعد جلدی ہی اوہ مر گیا۔

## حوالے

گٹھ:کاماگاٹامارو
گٹھ:بھارتی شخصیتاں
ڈیوڈ پیٹری

پیٹری، ڈیوڈ (1879-1961)

ڈیوڈ پیٹری اک اچی پدھر دا پولیس افسر سی جس نوں کاماگاٹا مرو دے بھارت پرتن تے ملن لئی نیوکت کیتا گیا سی۔ اوہ دلی وچّ کرمنل انٹیلجینس محکمے وچّ کم کرن توں پہلاں پنجاب وچّ

کرمنل انٹیلجینس وبھاگ دے کیندری دفتر وچّ کرمچاری رہِ چکا سی۔

سنّ 1900 توں ہی اوہ دلی وچّ، پنجاب اتے اتری پچھمی پھنرٹیئر صوبے وچّ بھارتی پولیس وچّ رہِ چکا سی۔ اس نے پنجاب سرکار دے اچّ ادھیکاریاں اتے بھارت سرکار دے کرمنل انویسٹگیشن ڈائریکٹر

نال، کاماگاٹا مرو دے سمبھاوت آگمن توں دو ہفتے پہلا، سملا رہکے جانکاری پراپت کیتی۔   

جستے انوسار اس نوں سمج بھے گیئی کہ گردتّ سنگھ اتے اس دے ساتھی شرارتی ہن اتے بھارت واپس پہنچن تے اوش ہی اندولن (سنگھرش) شروع کرنگے۔ اسے کرکے اس نے ایہہ اپنا کرتوّ ہی سمجھیا کہ گردتّ

سنگھ اتے اس دے کجھ ساتھیاں نوں پھڑنا تے باقی دے یاتروآں نوں مپھت پنجاب وچّ اپنے گھروں گھریں پہنچؤنا۔

جدوں کاماگاٹا مرو ہگلی دریا وچّ پانی دے وہاؤ دے الٹ کولکتے ول ودھ رہا سی تاں پیٹری جہاز وچّ داخل ہویا۔ اس نے یاتریاں نوں کولکتے پہنچن توں پہلاں ہی بج بج دے گھاٹ تے اتارن دے فیصلے وچّ

مہتو پورن بھومکا ہی نہی نبھاہی، سگوں سارا دن ہی یاتریاں دے اترن سمیں اتھے ہی رہا تے نتیجے وجوں اسے شام نوں فساد ہوئے تے اس نے پستول توں ست گولیاں چلائیاں تے اس دے آپدے وی دو گولیاں لگیاں،

جنھا وچوں اک بانہہ اتے دوجی پٹّ وچّ لگی، جس کرکے اس دے پلم دوڑ گئی تے تندرست ہون وچّ لما سما لگیا۔ فساد ہون تو اک ہفتے کو بعد پیٹری نے اک گپت لکھت لکھی جو، جدوں کاماگاٹا مرو جانچ

کمیٹی نے بج بج دے گھاٹ بارے ہوئے فساد دی رپورٹ تیار کیتی، گاواہی دا اک مکھ حصہ بنی۔

پیٹری انورونّ، بینپھشائر توں اک سکوٹ سی جو ایبرڈین یونیورسٹی دا پڑیاں سی۔ اس نے 1900-1931 بھارت وچّ پولیس دی نوکری کیتی جنہاں وچوں پچھلے ستّ سال اوہ انٹیلجینس وبھاگ دا ڈائریکٹر

رہا۔ 1929 وچّ اس نوں سنمانت کیتا گیا۔ اس نے پہلاں پبلک سروس کمیشن دا میمبر اتے پھر اس دا چیرمن دا کم کرکے اپنا کتا مکایا۔ اوہ بھارت توں 1936 وچّ وداع ہویا، تے 1938

برتانیاں وچّ وسن توں پہلاں اوہ پیلستائین وچّ پولیس دا صلاح کار رہا۔ 1941، ونسٹن چرچل دی سرکار نے اس نوں کانؤنٹر-انٹیلجینس ایجینسی، ایم. آئی. 5، دا ڈائریکٹر تھاپیا، اتے اسے ہی

عہدے تے رہکے 1946 وچّ سیوامکت ہویا۔

## حوالے

گٹھ:کاماگاٹامارو
گٹھ:برطانوی شخصیتاںگٹھ:برطانوی ہند
امر سنگھ

امر سنگھ، باریاں کلاں

امر سنگھ سپتر حاکم سنگھ، پنڈ باریاں کلاں، ضلع ہشیارپور وینکوور دے اونھا سکھاں وچوں اک سی جو بیلا سنگھ (امیگریشن ترجمان تے خبری) نال متعلق سی۔ 18 مارچ 1914 نوں ہوپکنسن نے اسنوں اونھا نوں

کھبریاں تے دوستاں دی لسٹ وچ شامل کر لیا جو وینکوور دے امیگریشن ڈیپارٹمنٹ لئی کم کردے سن ۔ لسٹ وچ امر سنگھ دا بھائی، گنگا رام اتے بیلا سنگھ وی سی ۔ 1ستمبر 1914 نوں پہلے مقدمے وچ امر سنگھ

نے بیلا سنگھ دی طرفوں بیان دتا تے آتم رکھیا دے داعوے دی حمایت کیتا ۔ اس دی کہانی درساؤدیں اے کہ اسنوں تے اسدے ہم وطن ساتھیاں نوں کس طرحاں دیاں مصیبتاں دا ساہمنا کرنا پیا، چااے جو وی اوہنھاں دی

سیاست سی ۔ فروری 1915 نوں ااوہ سیاٹل رانیں انڈیا نوں نکلا تے ہونگکوگ چ پچھڑ گیا،کیونکہ سنگھاپور وچ مسلماناں دی 5 ویں پیدل ریجمینٹ فوج تے 36 ویں سکھ ریجمینٹ نے بغاوت کر دتی۔ جو کہ غدرپارٹی توں راغب سی ۔ جس دے نتیجے وجوں رستہ ملنا اسبھنو ہو گیا کیونکہ ساریاں عامَ سنوجواناں وچ وگھن پے گیا۔ ااوہ تے اسدے ساسی برھماں نوں چل پئے جسن اوہناں نوں پیدل دیس پار کردے ہوئے گفتار کر لیا

گیا ۔ اسنے اپنے بھائی گنگا رام نوں وینکوور مددّ لئی لکھیا، جس تے اسنے اپنے اپرلے ادھیکاریاں نوں دخل دین لئی اپیل کیتی۔

## حوالے

گٹھ:کاماگاٹامارو
گٹھ:بھارتی شخصیتاںگٹھ:سکھ شخصیتاں
فیڈرک چارلس بلیار

ایپھّ.سی. بلیار [1874-1944]

فیڈرک چارلس بلیار کارلسلے، انٹاریؤں 'چ پیدا ہویا سی۔ ناگرک سیواواں دے اپنا لمیا سیوا کال اسنے اوٹاوا 'چ گزاریا، اسنے جنگننا دفتر توں بطور کلرک شروعات کیتی، پھر امیگریشن وبھاگ 'چ تبادلہ، اتے  امیگریشن وبھاگ 'چ 1937-1944 تکّ ڈائریکٹر دی اپادھی تے رہا۔ اوس رول وچّ اسدی ذمہ واری نازی جرمنی توں جیؤز رپھیوزیاں دی کنیڈا وچّ داخلے تے نینترن کرن دی سی، جس کرکے

اسنے پوستھمسّ بدنامی حاصل کر لئی سی۔ اپنے امیگریشن پیشے دی شروعات توں ہی اوہ ساؤتھ اییشیئن دی فائیل توں جانو سی۔ 1912 اسنے اپنا کجھ سماں وینکوور 'چ ساؤتھ اییشیئن دوارا اپنیاں پتنیاں نوں

منگواؤن دے حق لئی کیتے اندولن دی اپنے وبھاگ لئی ریپوٹ لکھن وچّ گزاریا۔ اوہ بلکلّ وی دیالو نہیں سی تے اسدی سفارش تے وبھاگ نے کوئی چھوٹ نہ دتی۔ اسنے 1926 تے 1929 دی امپیریئل کانفرنس

وچ تکنیکی صلاح کار دے طور تے حصہ لیا جدوں کنیڈا دی امیگریشن نیتی بھارت سرکار لئی مصلیٰ سی۔ 1939 وِ1چ اوہ امیگریشن ڈائریکٹر سی، جدوں ڈاکٹر درائیپال پانڈیا اتے ساؤتھ اییشیئن بھائیچارے

دے دوجے پرتندھیاں نوں گیرکانونی رہ رہے لوکاں دی معافی لئی اسنوں ملنا پیا سی۔ اوہ پھر کٹھور رہا پر سلیقہ دار سی، پر دوجے وشو یدھ دی شروعات کرکے اسنوں اپنا رخ بدلنا پیا کیوکں اسدے

نگراناں نوں لگیا کہ اناں نوں چھوٹ دینی پینی آ کیوں جو اوہ پنجاب 'چ رہندے سکھاں نال کوئی وواد نہیں چاہندے سن۔ 1943 وچّ اسنوں راجے توں امپیریئل سیوا انعام ملیا۔

## حوالے

گٹھ:کاماگاٹامارو
گٹھ:کینیڈا دیاں شخصیتاںگٹھ:کینیڈا
کاماگاٹامارو واقعہ

**کاماگاٹامارو واقعہ** اک جاپانی بیڑے، *[[کاماگاٹامارو]]* دا دکھانت واقعہ ہے جو 1914 وچّ پنجاب، برطانوی راج توں 376 مسافر لے کے ہانگ کانگ، شنگھائی، چین توں روانہ ہو کے یوکوہاما، جاپان وچوں لنگھدیاں ہویاں وینکوور، برٹش کولمبیا، کینیڈا ولّ گیا۔ ایہناں وچوں 24 نوں کینیڈا وچّ داخلہ دے دتا گیا جدکہ باقی 352 مسافراں نوں کینیڈا دی دھرتی اتے اترن نہ دتا گیا اتے جہاز نوں ہندستان پرتن لئی مجبور کیتا گیا۔ مسافراں وچّ 340 سکھ، 24 مسلمان اتے 12 ہندو شامل سن جو سبھ برطانوی راج ماتحت سن۔ ایہہ موہرلی 20ویں صدی دے اتہاس دے اوہناں کئی برتانتاں 'چوں اک ہے جس وچّ کینیڈا اتے برطانیہ وچّ الیکے گئے علحدگی-پسندگی قنوناں دے ادھار اتے صرف ایشیائی پرواسیاں نوں اس دھرتی توں باہر رکھیا جاندا سی۔
## واقغہ
کینیڈا سرکار نے اک نواں قانون پاس کیتا سی کہ صرف سدھے کینیڈا پجن والے مسافراں نوں ہی کینیڈا وچّ اترن اتے رہن دی اجازت ملیگی۔ اس مسئلے نوں حلّ کرن واسطے گردت سنگھ سرہالی نے اک جاپانی سمندری جہاز کاماگاٹامارو کرائے اتے لے لیا تاں جو قانونی اڑچن نوں دور کیتا جا سکے ۔ ایہہ جہاز 29 مارچ 1914 نوں سدھے کینیڈا پہنچنا سی پر رستے وچّ دیر ہون کارن ایہہ جہاز 22 مئی 1914 نوں وینکوور پہنچیا| کینیڈا دے نسلی حاکماں نے انج سدھے پجے مسافراں نوں وی اترن دی اجازت نہ دتی۔ کافی لمی جدو-جہد مگروں وی جدوں اجازت نہ ملی تاں سکھ وی ڈٹّ گئے ۔ کینیڈا دے حاکماں نے جہاز اتے فائرنگ کرن دی دھمکی دتی ۔ اس دے جواب وچّ کینیڈا دی سکھ سنگت نے 21 جولائی 1914 نوں وینکوور دے گردوارے وچّ اک اکٹھ کیتا تے متا پاس کیتا کہ جیکر جہاز اتے گولی چلائی گئی تاں سکھ وینکوور شہر نوں ساڑ کے سواہ کر دینگے ۔ سکھاں دے اس اعلاننامے توں سرکار ڈر گئی ۔ ہن سرکار نے سکھ آگوآں نال مڑ گل بات کیتی ۔ جہاز وچلے سکھ وی اک ہور نویں بنے قانون دی چالاکی خلاف ٹکر لین دی بجائے واپس پنجاب مڑن واسطے راضی ہو گئے ۔ کینیڈا سرکار نے وی جہاز نوں تیل تے کھان-پین دا سامان لین دی اجازت دے دتی ۔اخیر 23 جولائی نوں جہاز کلکتے نوں واپس مڑ پیا۔ دو مہینے دے سفر مگروں جہاز 26 ستمبر 1914 نوں کلپی پہنچیا ۔ اتھے اس دی پوری تلاشی لئی گئی ۔ 29 ستمبر 1914 نوں جدوں کاماگاٹامارو جہاز بجبج گھاٹ پہنچیا تاں اک سپیشل گڈی مسافراں نوں اتھوں پنجاب لجان واسطے اگے کھڑی سی ۔ مسافراں نے اس وچّ بیٹھن توں نانہہ کر دتی اتے اوہ گرو گرنتھ صاحب دی اگوائی وچّ کلکتہ دے بڑا بازار والے گردوارے ول جلوس بنا کے تر پئے۔ اس اتے پولیس نے مسافراں اتے گولی چلا دتی ۔ اس فائرنگ وچّ 15 مسافر مارے گئے ۔ مگروں پولیس نے مسافراں نوں گفتار کر لیا ۔ اس دوران بابا گردت سنگھ سنے 30 سکھ فرار ہون وچّ کامیاب ہو گئے ۔ کاماگاٹامارو جہاز دے جان مگروں کینیڈا دے انگریز حاکم سکھاں نوں کسے نہ کسے ڈھنگ نال سزا دینا چاہندے سن۔ 
## عدالتی کاروای
انگریزاں نے سکھاں خلاف پولیس تے خفیہ محکمے وچّ اک سیلّ قایم کیتا ہویا سی جس دا انچارج اک انگریز ہاپکنسن سی جو انٹیلیجینس محکمے دا اک افسر سی| اس نے بیلا سنگھ جیان تے اک-دو ہور پنجابی اپنے ایجنٹ بنائے ہوئے سن۔ 21 اکتوبر 1914 دے دن جد ہاپکنسن عدالت وچّ بیلا سنگھ دے حق وچّ گواہی دین واسطے پجا ہویا سی تاں میوہ سنگھ نے اس نوں اتھے ہی گولیاں مار کے مار دتا ۔ میوہ سنگھ نوں 11 جنوری 1915 دے دن پھانسی دتی گئی۔

## باہری جوڑ
*   کاماگاٹا مارو : کنٹینیوئنگ جرنی 

## حوالے

گٹھ:برطانوی راج
گٹھ:کاماگاٹامارو
ولیئم ولسن کوری

کوری ڈبلیو ڈبلیو [1854-1943]

کاماگاٹا مارو دے سمیں ولئم ولسن کوری ادونرنی وبھاگ دا اپ منتری سی۔ 1914 دیاں گرمیاں دوران اواس وبھاگ اسدی نگرانی ہیٹھ سی تے اوہ اپنے اٹاوا والے دفتر توں بڑی گہہ نال کاماگاٹا مارو

دیاں گتیودھیاں تے نگاہ رکھ رہا سی۔ اوہ اپ منتری دے تونر تے ڈبلیو سی ہاپکنسن توں ہفتہ وار پراپت ہندیاں دکھن ایشیاں بھائی چارا دیاں راجنتک گتیودھیاں دیاں خبراں تے نگرانی رکھدا سی-جناں خبراں

دی اک نقل نواب نوں تے دوجی لندن تے دلی بھیجی جاندی سی۔ کوری دا جنم سترتھروی انٹاریؤں وچّ ہویا تے مینیٹابو گولڈسٹون دے کھیتاں دے نیڑے وڈا ہویا سی۔ اوہ مینیٹابو ونیپگ وچّ پڑاں سی تے جدوں اوہ

چونوی سال دا سی اسنے مینیٹابو مختیار وبھاگ وچّ اپنا روزگار شروع کیتا تے مینیٹابو گولڈسٹون دے کھیتاں دے نیڑے وڈا ہویا سی۔ اوہ مینیٹابو ونیپگ وچّ پڑاں سی تے جدوں اوہ چونوی سال دا سی اسنے

مینیٹابو مختیار وبھاگ وچّ اپنا روزگار شروع کیتا۔  یکون دفتر وچّ انسپیکٹر بنن تے استوں بعد ڈومنین لینڈز دا سہائک آیکت بنن توں پہلاں اوہ 12 سالاں بعد پھیڈیرل وبھاگ دے اندرونی

وبھاگ وچّ ریلوے دی زمین دے پیٹینٹ لین لئی کم کردا رہا۔ 1905 وچّ اوہ ادونرنی وبھاگ دا اپ منتری بنیا جتھے اوہ  1931 ت1ک رہا، نال دی نال اوہ 1919-1931 تکّ اتری-پچھمی علاقیاں لئی وی

کم کردا رہا۔

## حوالے

گٹھ:کاماگاٹامارو
گٹھ:کینیڈا دیاں شخصیتاںگٹھ:کینیڈا
ٹوبھا

**ٹوبھا** (Pond) پاݨی جمع کرن واسطے زمین دے عام پدھر توں ڈونگھا ٹویا ہُندا اے جیہڑا نہ تاں کھوہ ہُندا تے نہ ای جھیل ۔ ٹوبھا کھوہ ونگوں ڈونگھا تے تنگ نئیں بلکہ کَعھٹ ڈونگھا تے بوہتا چوڑا ہُندا اے ۔ ٹوبھے قُدرتی وی ہوسکدے نیں تے لوکاں دے اپݨے بݨائے ہوئے وی ۔ ٹوبھے پیݨ والا پاݨی جمع کرن لئی ورتے جاندے نیں ۔ ٹوبھے توں علاوا اک چھپڑ وی ہُندا اے ۔ چھپڑ ڈنگراں، مال مویشیاں نوں پاݨی پلاوݨ تے نہلاوݨ لئی ورتے جاندے نیں ۔ ٹوبھے مینھ دے برساتی پاݨی نال وی پعھرے جاندے نیں تے نہری پاݨی ، ٹیوب ویل، ٹربائن تے ہور طریقیاں نال وی ۔ 

## ہور دیکھو
* چشمہ
* گرم پاݨی دا چشمہ
* جھیل
* ٹوبھا
* چھپڑ
* باؤلی
* کھوہ

گٹھ:پاݨی
گٹھ:پاݨی دے ذخیرے
گٹھ:تعمیرات
گٹھ:آبپاشی
گٹھ:کھیتی باڑی
باغاں دا راکھا

***باغاں دا راکھا*** پنجابی لکھاری سجان سنگھ دی لکھی اک نکی کہانی ہے جو اوہناں دے کہانی مجموعے*سبھ رنگ* وچّ شامل ہے۔ اس کہانی نوں جالندھر دوردرشن نے ٹیلی فلم اتے تھیٹر اداکار سیموئل جون نے اسے نام دے نکڑ ناٹک وچّ اس دا روپانترن کیتا ہے۔

 

گٹھ:پنجابی ساہت
گٹھ:نکیاں کہانیاں
گٹھ:پنجابی کہانیاں
ظلمی کتھا

**ظلمی کتھا**کاماگاٹامارو جہاز دے واقعہ بارے اک بیان-نما کتابچہ ہے۔ اصل وچّ ایہہ بابا گردت سنگھ دا بیان ہے جو اوہناں دے ساتھی دلجیت سنگھ نے تیار کروایا سی۔ 
## ظلمی کتھا بارے بیان
کاماگاٹامارو کانڈ وچّ مقدمہ چل رہے بابا گردت سنگھ اپر سرکاری وکیلاں نے کئی سارے جھوٹھے دستاویز تیار کر لئے۔ سرکار ولوں کیتیاں ودھیکیاں دا پاج کھولن واسطے موقع بھال رہے بابا گردتّ سنگھ لئی تاں ایہہ بلی دے بھاگیں چھکا ٹٹن والی گلّ سی۔ اوہ جھٹّ اس بیان دی تیاری وچّ جٹ گیا۔ کامریڈ ارجن سنگھ گڑگجّ ولوں اپنی پستک ‘میرا اپنا آپ’ وچّ دتی جانکاری انوسار انہیں دنیں گڑگجّ سمیت ہور وی کئی دیشبھگت جیل وچّ بند سن جنہاں نوں بابا جی اپنی ہڈبیتی سنایا کردے سن۔ بابا گردتّ سنگھ دا بیان ساریاں دی صلاحَ نال تیار کیتا گیا اتے اس نوں لکھن دا کم گڑگجّ نے کیتا۔ 261 پنیاں اتے لکھیا ایہہ بیان 26 جون 1922 نوں عدالت وچّ پیش کیتا گیا۔ اس بیان وچّ پڑتالیا کمیٹی دی رپورٹ اتے پیرا وار ٹپنی کردیاں سارے گھٹناکرم دوران انگریز حاکماں دی بدنیتی دی اصلیت جگّ ظاہر کیتی گئی سی۔ ایہہ بیان عدالتی دستاویز سی اتے اس نوں جگّ ظاہر کرن نال کوئی قانونی اوگیا نہیں سی ہندی۔ اس لئی بابا جی دا ایہہ بیان کاماگاٹا مارو جہاز وچّ اوہناں دے سکتر رہے سردار دلجیت سنگھ نے ظلمی کتھا سرلیکھ ہیٹھ پستک روپ وچّ پرکاشت کروایا۔

## حوالے

گٹھ:پنجابی ساہت
گٹھ:کتاباں
رشید الدین فضل اللہ ہمدانی

**رشید الدین طبیب** () (1247–1318) نوں **رشید الدین فضل اللہ ہمدانی** () وی کہیا جاندا ہے۔

اوہ 1247 وچ فارس دے مقام ہمدان وچ پیدا ہوئے۔ اوہ فارس دے وزیر اعظم بنے، تاریخ دان رہے تے ماہر طبیعیات وی سن۔اُنہاں دا تعلق ہمدان دے یہودی خاندان نال سی ۔ رشید الدین نے جوانی وچ اسلام قبول کر لیا۔ اسدا سب سے  وڈا کارنامہ ان دی تالیف جامع التواریخ ہے جو انہاں نے منگول نسل دے ایران دی ایلخانی سلطنت دے بادشاہ اباقا خان دے کہن اتے 1306ء توں 1311ء دے درمیان مکمل کیتا۔ اسنوں خاصکر ١٣ویں تے ١٤ویں صدیاں دی ایلخانی سلطنت دے اتہاس دی اک مستند دستاویز منیا جاندا ہے۔ اس وچ منگولیا تے چین توں لیکے ستیپی علاقے، وچکار یوریشیا، جزیرے ورگا عرب تے یورپ تک دا وورن دتا گیا سی۔ اوہ یہودی-دھرمی سن لیکن جیون وچ اگے چلکے انہاں نے اسلام  دھرم قبول کر لیا۔

 

انہاں نوں 70 سال دی عمر وچ 13 جولائی  1318ء نوں پھانسی دے دتی گئی۔

## ہور ویکھو
 * ایلخانی سلطنت
* مسلم مؤرخین
## حوالے

## بیرونی جوڑ

گٹھ:تیرہویں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:چودہویں صدی دیاںایرانی شخصیتاں
گٹھ:ایرانی شخصیتاں
گٹھ:تیرہویں صدی دیاں یہودی شخصیتاں
گٹھ:1247ء دے جم
گٹھ:1318ء دیان موتاں
گٹھ:ایران دی تریخ
جامع التواریخ

**جامع التواریخ** ایل خانی منگول بادشاہ اباقا خان دے وزیر  رشید الدین فضل اللہ ہمدانی دی تاریخ اتے مبنی تالیف کردہ مشہور کتاب ہے جو چودہویں صدی عیسوی  دے شروع 1306ء توں  1311ء دے درمیان مکمل ہوئی۔ ایہ تاریخ وقائع عالم تے  خاص کر مغلاں دی سلطنت تے غازان خان  دی بادشاہت دے تفصیلی حالات اتے مشتمل ہے۔

گٹھ:چودہویں صدی دیاں تریخی کتاباں
گٹھ:منگول سلطنت
گٹھ:فارسی ادب
گٹھ:فارسی
گٹھ:فارسی کتاباں
گٹھ:فارسی ساہت
گٹھ:کتاباں
گٹھ:تریخی کتاباں
جھناں دے پانی

**جھناں دے پانی**  پنجابی دے ناٹک کار اجمیر سنگھ اؤلکھ دا لکھیا اک ناٹک ہے۔ ایہہ ناٹک 1997 وچّ لوک گیت پرکاشن، چنڈی گڑھ نے چھاپیا سی۔ اجمیر سنگھ نے اس ناٹک وچّ پنجاب  دے کرسانی پروار دیاں مسئلےآں نوں پیش کیتا ہے۔ 

گٹھ:پنجابی ساہت
گٹھ:پنجابی کتاباں
گٹھ:اجمیر سنگھ اؤلکھ دے ناٹک
جنگلی بوٹی(کہانی)

**جنگلی بوٹی ** پنجابی دی جانی پہچانی لکھاری امرتا پریتم دی اک کہانی ہے۔ اس کہانی دی نائکہ اک گھریلو کامے دی بیوی ہے جسدا نام انگوری ہے۔کہانی وچّ عامَ کامے لوکاں دی زندگی،اہنا دے زندگی بارے نظرئیے،اہنا دیاں ریتاں روایتاں اتے اہنا دے بھولیپن نوں درسایا گیا ہے۔
## کہانی دا پلاٹ
اس کہانی دی نائکہ انگوری نام دی کڑی ہے جو مزدور طبقے نال تعلق رکھدی ہے۔اسدا اک دہاجو منڈے نال ویاہ ہو جاندا ہے۔ویاہ توں بعد اوہ اپنے شوہر نال اپنے شوہر دے مالکاں دے گھر رہن لگّ جاندی ہے جہنا دے گھر اوہ رسوئی دا کم کردا ہے۔امگوری  مالکاں دی اک عورت نال عورت -مرد دے پیار بارے اپنی ایہہ دھرنا دسدی ہے کہ ایہہ تاں ہندا ہے جد کوئی مرد کسے عورت نوں کوئی جنگلی بوٹی کسے چیز وچ ملا کے کھوا دندا ہے۔ 

کجھ سماں بیتدا ہے۔انگوری اپنے شوہر نال رہِ رہی ہندی ہے۔انگوری اپنے شوہر توں ودھ جوان اتے سوہنی ہے۔اسدے گھر اسدے شوہر دے دوست اک چوکیدار دا وی آؤنا جانا ہندا ہے جس ولّ انگوری ہولی ہولی موہت ہو جاندی ہے۔جد اوہ کجھ دن پنڈ چلا جاندا ہے تاں انگوری اداس ہو جاندی ہے۔اسدی حالت ویکھکے اسدی مالکن جو انگوری نال گل بات کردی ہے اسنوں پچھدی ہے کہ کیتے اسنوں وی کسے مرد نے جنگلی بوٹی تاں نہی کھوا دتی ؟اسطے انگوری وی شکّ کردی ہے کہ لگدا ہے اسنو چوکیدار نے اسنوں چاہ وچ ملا کے جنگلی بوٹی کھوا دتی ہے۔                
## حوالے

گٹھ:پنجابی کہانیاں
گٹھ:پنجابی ساہت
گٹھ:امریتا پریتم
رم جھم پربت

**رم جھم پربت ** پنجابی کہانی کار وریام سنگھ سندھو دی پنجاب سنتاپ بارے پنجابی کہانی ہے جو 21ویں صدی دے پہلے دہاکے دے اکھی وچّ پہلی وار چھپی۔ 
## پاتر
* ارجن سنگھ
* گرجیت سنگھ
* بلو
* جگجیت سنگھ (ارجن سنگھ دا پتر)
## سار
کہانی دا نائک ارجن سنگھ کہانی وچّ دوسری پیڑی دا نمائندہ ہے۔ اس دا باپ اندر سنگھ ظلم نال ہمیشاں ٹکر لیندا رہا سی، گورو کے باغ دے مورچے وچّ جتھے نال گیا سی، امرتدھاری سکھ سی، غدر پارٹی دے شہیداں جگت سنگھ تے پریم سنگھ دا پنڈ-ساتھی تے لہر-ساتھی رہا سی اوہدا باپو۔

ارجن سنگھ دا پتر جگجیت سنگھ کامریڈاں دی کارجشیلی نال نتھی ہو جاندے ہن تے جگجیت سنگھ اک کھچی لکیر دے پار جا کھلوندا ہے۔ پنجاب سنکٹ دوران وڈے پدھر تے ہوئی کامریڈاں دی شہادت نے اوہناں وچّ اکپاسڑتا بھارو کیار دتی۔ پر ارجن سنگھ سارے سوالاں نوں ودھیرے ویاپک سندربھ وچّ وچاردا ہے۔ فلیش-بیکش راہیں لیکھک، ارجن سنگھ دے اس پکھ نوں اگھاڑدا ہے۔

 
گٹھ:پنجابی ساہت
گٹھ:پنجابی کہانیاں
گٹھ:وریام سنگھ سندھو
حسنے مہمے دی وار

**حسنے مہمے دی وار** پنجابی ساہت دے مڈھلے دور دی چھ پرمکھ واراں وچوں اک وار ہے۔ اسدا سموچا(مکمل) پاٹھ سانوں مہیا نہیں ہے۔ اس وار دیاں ملدیاں سطراں نوں ویکھدے اندازا لگایا جاندا ہے اسدی رچنا ماکھا ڈھاڈی نے کیتی ہے۔ اس وار وچّ حسنے اتے مہمے ناں دے دو راجپوت سرداراں دی آپسی لڑائی دا ذکر ہے۔ 

اس وار دا ذکر گرو گرنتھ صاحب وچّ آؤندا ہے جس وچّ سارنگ دی وار محلہ 4 نوں اس وار دی دھنی اتے گاؤن دا اپدیش ہے۔

## کہانی
وار دی کہی انوچّ مہما حسنے نوں قید کر لیندا ہے پر حسنا کسے طرحاں قید وچوں نکل جاندا ہے۔ پھر حسنا اپنی فوج سمیت لڑن آؤندا ہے اتے لڑدے ہوئے ماریا جاندا ہے۔

## شعری-نمونہ

حسنے مہما رانیا، دوہاں اٹھائی دل ۔
مہماں ہسناں ماریا، ددھ توں مکھی گئی ٹل ۔
بہتے رنگ وگتیا، اتھربن بید پایا ٹٹ گل ۔
آکھیں ماکھے ڈھاڈیاں، دو سینہ نہ ٹردے رل ۔
مہما ہسنا راجپوت رائے بھارے بھٹی ۔
حسنے بیئیمانگئی نال مہمے کھدی ۔
بھید دوہاں دا مچیا، سر وگے پھٹی ۔
مہمے پائِ پھڑھے رن، گل حسنے گھٹی ۔
بنھ حسنے نوں چھڈیا، جس مہمے کھٹی ۔


## حوالہ
*پرمندر سنگھ، کرپال سنگھ کسیل، گوبند سنگھ لامبا؛ پنجابی ساہت دی اتپتی اتے وکاس؛2000; پنہ 57-58

گٹھ:پنجابی ساہت
گٹھ:واراں
اباقا خان

( 1234ء ۔ 1282ء )

ایلخانی سلطنت دا بادشاہ، چنگیز خان دے پوتے ہلاکو خان دا بیٹا۔ باپ دے نال ایران آیا تے اس دی وفات(1265ء) اپر وارثِ سلطنت بنیا۔

لہندے پاسے کامیاب لڑائیاں جاری رکھن لئی عیسائیاں نال معاہدے کیتے مگر بیبرس سلطانِ مصر نے پیش قدمی روک دتی۔ 

**اباقا خان** دا جانشین اس دا بھائی احمد تکودار ہوئیا جو اسلام قبول کر چکیا سی۔ 

تن سال دے بعد **اباقا** دے پتر ارغون خان نے ایلخانی سلطنت دے تخت اپر قبضہ کر لیا۔

گٹھ:چنگیز خان دی اولاد
گٹھ:1282ء دیاں موتان
گٹھ:ایلخانی سلطنت
گٹھ:منگول
گٹھ:1234ء دے جم
گٹھ:ایران دی تریخ
گٹھ:بادشاہ
اورخون دریا

[thumb|230px|[سیلینگا دریا دے جلسمبھر دا نقشا جس وچ اورخون دریا وی دکھدا ہے]]
**اورخون دریا** (منگول: Орхон гол, اورخون گول؛ انگریزی: Orkhon River) منگولیا دے شمالی حصے وچ وگن وال اک پرمکھ دریاہے۔ایہہ صوبہ ارخانگائی دے خانگئی پربتاں توں شروع ہندا ہے اتے 1،124 کلومیٹر شمال دی طرف وگ کےے سیلینگا دریا وچّ شامل ہو جاندا ہے ، جسدا آپ اگے جاکے روس دی بائیکال جھیل وچّ ولا ہو جاندا ہے ۔ اورخون منگولیا دا سبھتوں لمبا دریا ہے اتے طول دریا اتے تامر دریا اسدے مکھ معاون دریا ہن ۔ 

اورخون دریا دی وادی دی منگولیا دے اتہاس وچّ اہم کردار رہیا ہے ۔ اسدے کنڈے پرانے ایغور خاقانت دا راجگڑھ اوردُو بالق (   Ordu Baliq    ) اتے منگول سلطنت دا پرانا راجگڑھ کاراکورم (   Karakorum   ) دے کھنڈر واقع ہن ۔ اس دریا دے کول اورخون شلالیکھ ملے ہن جو پرانی ترک بولی دے سبھ توں پرانے معلوم لیکھ ہن ۔ 

 
## اورخون دریا دے کچھ نظارے

File:Orchon-mongolei.JPG|اور خون دریا دا اک فوٹو
File:Ulaan-Tsutgalan-waterfall.jpg|علان تستگلن جلپرپات


## ایہ وی ویکھو
* طول دریا
* تامر دریا
* سیلینگا دریا
* منگولیا

## حوالے

گٹھ:منگولیا دا جغرافیہ
گٹھ:منگولیا دے دریا
بلاساغون

thumb|230px|برانا برج
**بلاساغون** (ترکی: Balagasun, فارسی: , انگریزی: Balasagun) وچکار ایشیا دے کرغزستان علاقے وچ اک پرانا سوغدائی شہر سی ۔ یہ چیا وادی  وچ کرغزستان دے موجودہ راجگڑھ بشکیک تے جھیل اسیک کول   دے وچکار واقع سی ۔ شروع وچّ اتھے سغدی بولی بولی جاندی سی ، جو اک ایرانی بولیاں دی بولی سی ۔ 10ویں صدی عیسوی دے بعد ایہہ کاراخانی خانت دا راجگڑھ بنیا جو ترکی لسانی سی جس توں اتھے دی مقامی بولی ہولی - ہولی بدلکے ترکی ہو گئی ۔ 

12ویں صدی وچّ اس اتے کاراخیتان خانت دا قبضہ ہو گیا اتے پھر سنّ 1218 وچّ پھیلدے ہوئی منگول سلطنت نے اس علاقے اتے اپنا قبضہ کر لیا ۔ منگولاں نے اسدا نام بدلکے گوبالک (   Gobalik   ) کر دتا ، جسدا مطلبّ منگول بولی وچّ سندر شہر سی ۔ منگول جت دے بعد اس شہر دی اہمیت گھٹن لگی ۔ ہن اتھے بہت سارے کھنڈر ہن جنہاں نوں دیکھن لئی سیلانی آیا کردے ہن ۔ اتھے دا برانا برج (   Burana Tower   ) مشہور ہے ، جو کدے 138 فٹّ ( 46 میٹر ) لمبا سی لیکن بھچال وچّ اسدے حصے ڈگن نال صرف 79 فٹّ ( 24 میٹر ) رہِ گیا ہے ۔ اتھے نسطوری شاخ دے عیسائی وی رہندے سن جنہاں دا ٹُٹدا ہویا قبرستان وی اتھے موجود ہے ۔ ترکی بولی  دے مشہور کوتادگو بیلگ (   Kutadgu Bilig   ) نامی گرنتھ دے رچئتا ، یسپ خاص ہاجب ، وی بالاسگون شہر وچّ پیدا ہوئے سن ۔ 

## ایہ وی ویکھو
* سغد
* کاراخانی خانت
* کاراخیتان خانت

## حوالے

گٹھ:ترکستان
گٹھ:ترکستان دی تریخ
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:پرانے شہر
گٹھ:کرغیزستان
بیلگہ خاقان

[thumb|230px|[اورخون دریا دے پاس کھڑے لکھتی پتھر بلگہ خاقان لئی یادگاران سن تے انہاں پرانی ترک بولی دی سب توں پرانی  معلوم لکھائی ہے]]
**بلگہ خاقان** (Bilge Qaghan, جنم: ٦٨٣ یا ٦٨٤ عیسوی، موت: ٧٣٤ عیسوی) گوک ترک خاقانت دا اک خاقان (سرواچ خان بادشاہ) سی۔ اسدے کارنامےآں دا ذکر مشہور اورخون شلالیکھ وچ ملدا ہے۔

## نام
جداں کہ اس زمانہ دے ترک بادشاہاں وچ رواج سی ، بلگہ دا اصل نام کچھ ہور تے تے حکمران بنن دے بعد کچھ ہور رکھیا گیا۔ اسدا  نام چینی سورتراں دے حوالے نال اشینہ موجلیان (阿史那默棘連, Ashǐnà mòjílián) سی لیکن خاقان بن جان دے بعد اسدا پورا خاقانی نام 'تینگرتیگ تینگردے بولمش ترک بلگے خاگان' بنا، جو پرانی ترکی لپی وچ 10px10px10px 10px10px10px10px10px 10px10px10px10px 10px10px10px10px10px 10px10px10px10px10px10px 10px10px10px10px10px10px (Teŋiriteg Teŋiride bolmuš Türük Bilge qaγan) لکھا جاتا تھا۔ دھیان دیو کہ اس نام وچ منگولاں دے روایتی دیوتا تینگری دا نام وی شامل ہے۔

## راج ویلہ
٧١٦ وچ گوکترکاں دے دوسرے خاقان، خاپاگان خاقان (Qapaghan Qaghan) نوں توقز اوغز (Toquz Oghuz) ناں دے  نو ترک قبیلےآں دے وفاق نے مار دتا تے اسدا کٹیا ہوا سر چینی سفیر دے نال چین دے چانگان شہر بھیجا۔  اسدے بعد اسدا پتر انیل خاقان (   Inel Qaghan   ) گدی اتے بیٹھیا حالانکہ ایہہ حق اسدے چچیرے بھرا موجلن دا بندا سی ۔ موجلن دے بھرا اتے فوج دے سپہ سلار کول تیگن (   Kul Tegin   ) نے انیل دے خلاف بغاوت کیتی اتے اسنوں مارکے موجلن نوں گدی اتے بیٹھایا ۔ اسدا نواں راجسی نام بیلگہ خاقان رکھیا گیا جسدا مطلبّ سمجھدار مکھی سی ۔ 

بیلگہ دا  راج کیسپیئن سمندر توں منچوریا دے وڈے گیاہستان علاقے اتے پھیلیا سی ۔ اسنے چین دے لہندے علاقیاں اتے وی حملہ کرکے انھاننوں ہتھیا  لیا ۔ لیکن اسنے پھر چین دی تانگ سلطنت نال امن بحال کرنا چاہیا اتے چینی بادشاہ توں اک چینی شہزادی کیتی منگ کیتی تانکِہ دوناں دیساں وچّ تعلقات قایم ہو سکن ۔ چینی بادشاہ راضی ہو گیا لیکن اس دوران بلگہ نوں بوئرک چور (   Buyruk Chor   ) نامی آدمی نے زہر دے دتا جس نال بیلگہ مرن لگا ۔ تریخی سروتاں توں ایہہ معلوم نہیں ہے کہ اسنے بیلگہ نوں زہر کیوں دتا لیکن ایہہ پتہ ہے کہ بوئرک سفیر بنکے چین اک توں زیادہ دفعہ گیا سی تاں ہو سکدا ہے کہ چینیاں نے چھپکے چال چلی ہوۓ ۔ بیلگہ مر گیا لیکن مردے - مردے اسنے بوئرک دے پورے پروار نوں وی مروا کے سزا دتی ۔ 

بیلگہ لئی یادگاری  روپ وچّ اورخون دریا دے کول پتھر دے ستوں کھڑے کیتے گئے جس اپر اتہاس دے سبھتوں پرانی معلوم ترکی بولی دے لیکھ ہن اتے جنہاں نوں اورخون شلالیکھ دے نام توں جانیا جاندا ہے ۔ 
## ایہ وی ویکھو
* گوک ترک
* خاقان

## حوالے


گٹھ:گوک ترک
گٹھ:ترک
گٹھ:ترکستان
گٹھ:ترکستان دی تریخ
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:بادشاہ
سُتا ناگ

***ستا ناگ*** رام سروپ انکھی دی لکھی نکی کہانی ہے۔ ایہہ پنجابی ساہت جگت وچّ سریشٹ اتے پرمانک منیاں گئیاں کہانیاں وچوں اک ہے۔اس کہانی تے  مشتمل اسے نام دی چھوٹی پنجابی فلم امردیپ گلّ ولوں تخت ہزارا بینر ادھین بنائی گئی ہے۔

## پاتر

## پلاٹ
اس کہانی وچّ اک کڑی ادھکھڑھ عمر دے آدمی نال ویاہی جاندی ہے۔ ویاہ توں بعد اک دن اوہ کڑی ادھی رات نوں چوریوں اٹھ کے ہنیرے وچّ اپنے پریمی نوں اسدا دتا چھلا موڑ آؤندی ہے۔ اسے رات اسدے پریمی دا قتل ہو جاندا ہے۔ ہولی ہولی اوہ کڑی نویں گھر وچّ ڈھل جاندی ہے۔ اسدی اک بچی ہے۔ پھیر اک دن اس دا شوہر دھار کڈھن لئی بالٹی منگدا ہے پر گھر اندر بجلی نہ ہون کارن اوہ کڑی اندر ہنیرا ہون کارن انکار کر دندی ہے، تاں اسدا گھر والا طعنہ ماردا ہے کہ اس ویلے تاں ہنیرے توں ڈر نہیں لگا، جدوں رات نوں پریمی نوں چھلا موڑن گئی سی۔ کڑی سمجھ جاندی ہے کہ اوہی ہی اسدے پریمی دا قاتل سی۔ ستا ناگ جاگ پیندا ہے اتے اوہ کڑی اپنے شوہر دا قتل کر دندی ہے۔ 

## حوالے

گٹھ:پنجابی کہانیاں
گٹھ:نکیاں کہانیاں
گٹھ:پنجابی ساہت
منگولاں دی خفیہ تریخ

[thumb|230px|سن ١٩٠٨ وچ [چینی لپی وچ لکھی منگول بولی وچ'منگولاں دا گپت اتہاس' دی اک پرتی]]
**منگولاں دا گپت اتہاس** (پرانی منگول: 30px, مونگغیول نغچا توبچیان؛ انگریزی: Secret History of the Mongols) منگول بولی دی سبھتوں پرانی ساہت کریا ہے جو موجودہ ویلے  تکّ موجود ہے ۔ چنگیز خان دی سنّ 1227 وچّ ہوئی موت دے بعد ایہہ کسے نامعلوم لکھاری ولوں منگول شاہی پروار لئی لکھی گئی سی ۔ منیا جاندا ہے کہ اسنوں سبھتوں پہلاں پرانی منگول لپی وچّ لکھیا گیا سی حالانکہ موجودہ ویلے تکّ بچیاں ہوئیاں اسدیاں پرتیاں ساریاں چینی لپی وچّ جاں اس توں لپیانترن کرکے بنیاں ہن ۔ ایہہ چینی لپی وچّ آدھارت پرتیاں 14ویں صدی وچّ منگ راجٹبر ولوں یوآن راجٹبر دا گپت اتہاس دے نام توں منگول لپی توں لپیانترن کرکے بنوائی گئی سی ۔

گپت اتہاس چنگیز خان دے جیون دا سبھتوں اہم منگول - کرت تذکرہ منیا جاندا ہے ۔ بولی علم  نظریئے توں ایہہ پرانی منگول بولاتی ے پڑھائی کرن دا اک اچھا سروت وی ہے ۔

## باہرلے جوڑ
منگولاں دا گپت اتہاس   
## ایہ وی ویکھو
* چنگیز خان
* منگول سلطنت
* منگول لپی
* منگول بولی
*مہان اتہاسکار دے ریکارڈ
*ہان گرنتھ
## حوالے


 
گٹھ:منگول اتہاس
گٹھ:ترکستان
گٹھ:ترکستان دی تریخ
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:منگولیا دی تریخ
گٹھ:منگولیا
بھابی مینا

***بھابی مینا*** گربخش سنگھ پریتلڑی دی لکھی نکی کہانی جس وچّ بیوہ مٹیار مینا نال کیتی جا رہی سماجی دھکڑشاہی نوں موضوع بنایا گیا ہے۔ ایہہ پہلی وار *بھابی مینا تے ہور کہانیاں* نام دے کہانی مجموعے(1950) وچّ چھپی سی اتے بعد وچّ ایہہ پنجابی ساہت دے طالب علماں لئی چھپیاں کئی پاٹھ-پستکاں دا حصہ بنی۔ اتے ہن ایہہ ڈاکٹر. بلدیو سنگھ ‘بدن’ دی سنپادنا تحت *گربخش سنگھ پریتلڑی دیاں 52 کہانیاں* (2011) وچّ مڑ شائع ہوئی ہے۔
## پاتر
*بھابی مینا
*کاکا 
*بھابی مینا دی سسّ 
*کاکے دی ماں 
## کہانی

## حوالے

 

گٹھ:نکیاں کہانیاں
گٹھ:پنجابی کہانیاں
گٹھ:پنجابی ساہت
چغتائی خان

**چغتائی خان** – (Mongolian: Цагадай, Tsagadai) چنگیز خان دے پیٹے سن ۔

[thumb|230px|[منگولیا وچ چغتائی خان ک دا ا بت، جو چنگیز خان تے بورتے دا  دوسرا پتر سی]]
**چغتائی خان** (منگول: Цагадай, تسگدائی؛ فارسی: , چغتائی، انگریزی: Chagtai;; جنم: ١١٨٣ اندازا؛ موت: ١٢٢ یا ١٢٣ ) منگول سلطنت دے بانی چنگیز خان تے اسکی مکھیہ زنانی بورتے دا دوسرا پتر سی۔ اسنے اپنے پیش دے وچکار ایشیا نوں منگول سلطنت دے ماتحت کرن دی مہم وچ بہت حصہ لیا۔ اسنوں اک قابل تے سہاسی سپہ سالار منیا جاندا ہے۔ اسی دے نام دے اوپر چغتائی خانت، چغتائی بولی تےچغتائی ترکاں دا نام پئیا ہے۔ اپنے پیؤ (چنگیز خان) دے مرن دے بعد اسنے وچکار ایشیا دے علاقہ دی حکومت سمبھالی۔ اسنوں اک گرم مزاج آدمی منیا جاندا ہے کیونکہ اسنے صاف روپ نال چنگیز خان دے وڈے پتر جوجی خان نوں سرواچ خان منن توں انکار کر دتا۔

## حکومت
چغتائی خان د‏‏ی زندگی وچ ماوراء النہر، قازقستان، کاشغر تے ترکستان دے علاقے اس د‏ی تحویل وچ سن ۔ اس نے اپنے باپ د‏‏ی وصیت دے مطابق اپنے وزیر اعظم قراچار نوئیاں تو‏ں اپنی بیٹی توکل خانم د‏‏ی شادی ک‏ر ک‏ے رشتہ داری قائم کيتی تے اپنے علاقےآں دا انتظام سپرد ک‏ر ک‏ے خود اوکتائی خان دے پاس سکونت اختیار کر لئی تے امور سلطنت وچ ہتھ بٹاتارہیا۔ المالیق چغتائیاں دا پایہ تخت سی۔

## موت
چغتائی خان د‏‏ی موت شکارگاہ وچ اک بازگشتہ تیر پینکنے نال ہوئی۔ ایہ تیر اس د‏ی پشت پہ لگیا تے مہلک ثابت ہويا۔ ایہ واقعہ 1241ء وچ اوکتائ خان د‏‏ی موت تو‏ں 6 ماہ پیشتر پیش آیا۔

## حوالے

قاضی محمد اقبال چغتائی : وسط ایشیا دے مغل حکمران۔ چغتائی ادبی ادارہ، لاہور۔ 1983ء۔ صفحہ 32-33۔

## ہور ویکھو
* لسٹ خانان چغتائی خان
* چغتائی خانت
* چنگیز خان
* بورتے
* منگول سلطنت

گٹھ:1183 دے جم
گٹھ:1241 دیاں موتاں
گٹھ:بورجگین
گٹھ:تیرہويں صدی وچ ایشیا دے بادشاہ
گٹھ:چنگیز خان د‏‏ی اولاد
گٹھ:خانان چغتائی خان
گٹھ:سال پیدائش غیر یقینی
گٹھ:منگولی خان

## حوالے

گٹھ:ترکستان
گٹھ:ترکستان دی تریخ
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:منگول اتہاس دیاں ہستیاں
گٹھ:منگول اتہاس
گٹھ:منگول شخصیتاں
گٹھ:بادشاہ
چغتائی بولی

[thumb|240px|[مغل راج|مغل بادشاہ بابر دی بابر نامہ نامی جیونی چغتائی ترکی وچ ہی لکھی گئی سی]]
**چغتائی بولی** (ازبیک: , انگریزی: Chagatai) اک معدوم ترکی بولی ہے جو کدی وچکار ایشیا دے اکوڈے علاقے وچ  بولی جاندی سی۔  ویہویں صدی تکّ اسدی بول-چال تاں بند ہو چکی سی لیکن اسنوں اک ساہتی بولی دے روپ وچّ پھر وی استعمال کیتا جا رہا سی ۔ برصغیر وچّ مغل راج دے شرواتی بادشاہاں دی ماں بولی وی چغتائی ترکی ہی سی اتے بابر نے اپنی مشہور بابر نامہ جیونی اس بولی وچّ لکھی سی ۔  موجودہ ویلے وچّ ازبک بولی اتے ایغور بولی چگتائی دے سبھتوں قریب ہن ۔ ازبک لوک چگتائی نوں اپنی بولی دی وڈی بھین منندے ہن اتے اسنوں اپنی ثقافت دا اک اہم حصہ وی منندے ہن ۔

## بولی دا نام
چغتائی بولی دا نام وچکار ویلےآں دی چغتائی خانت اتے پیا ہے جسدے علاقے وچّ ایہہ بولی جاندی سی ۔ اس خانت دا نام آپ منگول سلطنت دے بانی چنگیز خان دے دوجے بیٹے چغتائی خان اتے پیا سی ۔ 

## [[علی شیر نوائی]]
چغتائی بولی دے سبھتوں مشہور شاعر میر علی  شیر نوائی رہے سن جنہاں نے  چغتائی اتے فارسی دا ڈونگھا موازنہ کیتا سی اتے چغتائی نوں فارسی توں کِتے زیادہ چنگی بولی اعلان کیتا سی ۔ اوہ ازبکیاں وچّ انھے مشہور ہن کہ چغتائی نوں کدے - کدے نوائی دی بولی وی بلایا جاندا ہے ۔ موجودہ ازبکستان دے نوائی شہر اتے صوبہ نوائی دے نام اوہناں دے نام اتے رکھے گئے ہے ۔

## ایہ وی ویکھو
* چغتائی خانت
* چغتائی خان
* مغل سلطنت

## حوالے


گٹھ:ازبکستان
گٹھ:وچکار ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ترک بولیاں
گٹھ:معدوم بولیاں
گٹھ:مغل سلطنت
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:ازبکستان دی تریخ
تلابُغا خان

thumb|230px|تلابُغا دا جاری کردہ چاندی دا درہم
**تلابُغا **، **تالبُغا** یا **تیلبُغا** (منگول: Тулабуга; انگریزی: Tulabuga; موت: ١٢٩٠ ١٢٩١ ء) طلائی اردو  سلطنت دا سن ١٢٨٧ عیسوی توں لیکے ١٢٩١ عیسوی تک خان سی ۔ اوہ ترتو دا پتر تے  سنہرے اردو راج  دے  بانی باتو خان دا پوتا سی ۔ ١٢٥٧ وچ اسنے مشہور منگول سپہ سالار بروندائی دی  اگوائی  وچ لتھوانیا اپر حملے وچ  حصہ لیا۔ ١٢٨٤ ٨٥ وچ اسنے نوغائی خان دے نال  ہنگری اُپر دوسرے حملے دی تے ١٢٨٧ وچ پولینڈ اپر تیسرے حملے دی اگوائی کیتی۔ ١٢٨٧ وچ  نوغائی خان دی مدد نال اوہ طلائی اردو دا خان بنیا لیکن ٤ سال بعد نوغائی خان دے ہی کارن اسنوں ہٹاکے توخطا توں خان بنایا گیا۔ توخطا نے ١٢٩٠ یا ١٢٩١ میں اسنوں مروا دتا۔

## ایہ وی ویکھو
* طلائی اردو
* باتو خان
* نوغائی خان
* منگول سلطنت

## حوالے


گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:یورپ دی تریخ
گٹھ:روس دی تریخ
گٹھ:منگول تریخ دیاں شخصیتاں
گٹھ:منگول اتہاس
گٹھ:منگول شخصیتاں
گٹھ:طلائی اردو
گٹھ:ترکستان
گٹھ:ترکستان دی تریخ
گٹھ:بادشاہ
روران خاقانت

thumb|230px|٥٠٠ عیسوی وچ روران خاقانت
thumb|230px|٥٠٠ عیسوی وچ روران تے انہاں پڑوسی
**روران خاقانت** (Jou-jan Khaganate) یا **جو جان خاقانت** (چینی: 柔然, Rouran Khaganate) یا **نرون خاقانت** (منگول: Нирун, Nirun Khaganate) اک خانہ بدوش قبیلےآں دا وفاق  سی  جو چین دے شمالی حصےآں تے  اسدے  پڑوسی علاقےآں وچ چوتھی صدی عیسوی دے انت توں 6ویں صدی عیسوی دے ادھ تک دے ویلے  وچ پھیلیا سی۔ کچھ اتہاسکاراں دے مطابق ایہ قبیلے اوہی سن جو بعد وچ یورپ وچ یوریشیائی آوار لوکاں دے روپ وچ ابھرے۔

## نام
جو - جان نوں چینی بولی وچّ روان بلایا جاندا سی ، جسدا مطلبّ کلبلاندے کیڑے ہے ۔ حالانکہ بہت سارے اتہاسکاراں نے اس نسل ہتکی نال نام دی مذمت کیتی ہے پھر وی ایہہ نام روؤران (  Rouran ) دے روپ وچّ ہن وی پرچلت ہے ۔

## اتہاس
جو - جان لوک منگول نسل دے شیانبیئی لوک دی اگوائی وچّ اوہناں قبیلےآں دا وفاق جاں اتحاد سی جو زیادہتر شیانبیئی لوکاں دے اتلے  چین وچّ چلے جان دے بعد وی منگولیا دے گیاہستان علاقے وچّ بسے رہے ۔ اتہاس وچّ ایہناں دا پہلا ذکر ایہناں دے ولوں تیئیلے لوکاں دے ہرائے جان اتے ملدا ہے ۔ اسدے بعد انہاں نے منگولیا توں چڑھدے وچّ موجودہ چین دے جیلن صوبے تکّ پھیلیا اک راج بنا لیا ۔ جو - جان دے لہندے وچّ ہیپھتھالی لوکاں دا قبیلہ رہندا سی جو 5ویں صدی دی  شروات تکّ جو - جان دے ماتحت سن ۔ ہیپھتھالیاں اتے جو - جان وچّ سماں دے نال کجھ انبن ہو گئی اتے اس لڑائی نوں چینی گپتچراں نے بڑاوا دتا ۔ اس توں جو - جان دے وفاق دے اندر بغاوت بھڑکی اتے 555 ء وچّ اک تجئے نامی قبیلے نے ( جو وفاق دا حصہ ہویا کردا سی ) 3،000 جو - جانی لوکاں دے سر قلم کر دتے ۔ ایہہ وی کیہا جاندا ہے کہ آشینا نامی اک ترکی قبیلہ جو - جان وفاق  دا حصہ ہندا سی لیکن انھاننے چینی راجاں دے نال سانٹھ - گٹھّ کرکے جو - جان نوں کھدیڑ دتا اتے اسدے بعد قایم  ہون والی گوک ترک خاقانت دا راجپروار بنے ۔ منیا جاندا ہے کہ اس واقعہ دے بعد جو - جانی لوک گیاہستان( ستیپی) وچّ لہندے دے  ولّ بھج  کھڑے ہوئے ۔ اوہناں دا اگے کیہ بنیا ، اس گلّ نوں لے کے اتہاسکاراں وچّ تفریق ہے ، لیکن کجھ ایہہ منندے ہن کہ اوہ چڑھدے یورپ دے آوار لوک بنّ گئے ۔

## ایہ وی دیکھو
* یوریشیائی آوار لوک
* شیانبیئی لوک
* تئیلے لوک

## حوالے


گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:معدوم انسانی نسلاں
گٹھ:روس دی تریخ
گٹھ:منگول دی تریخ
گٹھ:منگول اتہاس
گٹھ:منگول قبیلے
گٹھ:چین دی تریخ
یوریشیائی آوار لوک

thumb|240px|سن ٦٠٠ عیسوی وچ یورپ دا نقشا جسدے دکھن وچ آواراں دا راج دیکھیا جا سکدا ہے
**یوریشیائی آوار** (Eurasian Avar) یا **پرانے آوار** وچکار ایشیا دے ستیپی میداناں دی اک قوم سی جو شروع وچ تاں شاید روران خاقانت دی ترکی مول دی سی لیکن بعد وچ  رلیاں ملیاں  یوریشیائی قوماں دا وفاق  بن گئی۔ آوار اک خاقان دی حکمرانی وچ وفاق سی  جسدے طاقت دے مرکز وچ خانہ بدوش خنگجوآں دا اک جتھا سی۔ انہاں لوکاں دا ذکر پنجوی صدی دے بعد اتہاسکاراں ولوں کیتا جان لگا لیکن وچکار تے چڑھدے یورپ اُپر انہاں نے  اپنا آوار خاقانت نام دا راج ادھ چھینویں  صدی وچ ہی جا کے قائم کیتا۔ انہاں دا  راج نویں صدی دے شروع تک چلیا۔

## ایہ وی ویکھو
* روران خاقانت
* خاقان
* ترک بولیاں

## حوالے


گٹھ:ترک قبیلے

 گٹھ:لوک
گٹھ:پرانے نسلی گروہ
گٹھ:معدوم نسلی گروہ
گٹھ:یورپ دے نسلی گروہ
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:ترک لوک
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:معدوم انسانی نسلاں
گٹھ:روس دی تریخ
گٹھ:یورپ دی تریخ
ترکمن لوک

**ترکمین** وچکار ایشیا وچ وسن والی اک ترک لسانی قوم دا نام ہے۔ ترکمین لوگ مکھی روپ نال ترکمانستان، افغانستان، اتلے چڑھدے  ایران، شام، عراق تے شمالی قفقاز  وچ روس دی ستاوروپول کرائی وچ رہندے نیں۔ ایہ ترکمن بولی بولدے نیں جو ترک بولیاں دی اوغز شاخ دی اک بولی ہے۔ کچھ ترکمان لوگ ترکی، آذدی، قشقائی اور گاگاؤز بولیاں وی بولدے نیں۔
thumb|20 ویں یوم آزادی کی پریڈ، 2011 میں لوک لباس میں ترکمان

**ترکمان** (، **Turkmen Turks** ()،  وسطی ایشیا نال تعلق رکھنے والے ترک نسلی گروہ نيں، جو بنیادی طور اُتے ترکمانستان، ایران دے شمالی تے شمال مشرقی علاقےآں تے شمال مغربی افغانستان وچ رہندے نيں۔ ترکماناں دے وڈے گروپ ازبکستان، قازقستان تے شمالی قفقاز (اسٹاوروپول کرائی) وچ وی پائے جاندے نيں۔ اوہ ترکمان بولی بولدے نيں، جسنو‏ں ترک زباناں د‏‏ی مشرقی اوغوز شاخ دے حصے دے طور اُتے درجہ بندی کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ہور اوغز زباناں د‏‏یاں مثالاں ترکی، آذربائیجانی، قشقائی، گاگوز، خراسانی تے سالار نيں۔

## بولی

ترکمان (Turkmen: Türkmençe , Түркменче) اک ترک بولی اے جو وسطی ایشیا دے ترکمان، خاص طور اُتے ترکمانستان، ایران تے افغانستان وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ اس دے ترکمانستان وچ اک اندازے دے مطابق پنجاہ لکھ مقامی بولنے والے نيں، شمال مشرقی ایران وچ ہور 719,000 بولنے والے نيں تے شمال مغربی افغانستان وچ 1.5 ملین لوک نيں۔

 

## ایہ وی ویکھو
* ترکمانستان
* ترک بولیاں
*ترکمن بولی
## حوالے


گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:ترکمانستان
گٹھ:ترک قبیلے
گٹھ:وسطی ایشیا
گٹھ:ترکمانستان دے نسلی گروہ
گٹھ:ایران دے نسلی گروہ
گٹھ:افغانستان دے نسلی گروہ
گٹھ:روس دے نسلی گروہ
اوغز بولیاں

thumb|230px|مختلف اوغز ترک بولیاں دا کھلار
**اوغز​ بولیاں** (Oghuz languages), جنہاں نوں**دکھن لہندیاں ترک بولیاں** (Southwest Turkic languages) وی کہیا جاندا ہے، ترک بولیاں دی اک پرمکھ ذیلی شاخ  نیں جو دکھن چڑھدے یورپ دے بلقان علاقے توں لیکے چین تک لگ بھگ ١٥ کروڑ لوکاں ولوں بولیاں جاندیاں نیں۔ ترک بولی ، ترکمن بولی تے آذری بولی  اوغز​ بولیاں نیں۔

## ایہ وی ویکھو
* ترک بولیاں
* ترک

## حوالے


گٹھ:ترک بولیاں
گٹھ:بولی پروار
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:بولی ٹبر