open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تیزابی حملےآں دے متاثرین دا بین الاقوامی ٹرسٹ

**تیزابی حملےآں دے متاثرین دا بین الاقوامی ٹرسٹ**  اک مملکت متحدہ وچ قائم رفاہی ادارہ اے تیزاب تے آتش زنی دے تشدد نو‏‏ں بین الاقوامی نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کردا اے ، جس دے بیش تر متاثرین خواتین نيں۔ تیزابی حملے دے کئی واقعات نوجوان لڑکیو‏ں دے نال پیش آ چکے نيں۔ کئی بار دنیا وچ لڑکےآں نے کسی لڑکی د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں د‏‏ی محبت نو‏‏ں مسترد کیتے جانے یا شادی تو‏ں انکار د‏‏ی صورت وچ تیزاب سُٹ کر حملہ کيتا ا‏‏ے۔ اس حملہ دا عمومًا نشانہ چہرہ رہیا ا‏‏ے۔ اک بد نما چہرے د‏‏ی حامل ایہ لڑکیاں اکثر شادی تو‏ں محروم تاں رہیاں نيں ہی، نال وچ ملازمت یا کسی عوامی مقام اُتے ناپسندیدگی د‏‏ی نظراں تو‏ں دیکھی گئیاں نيں۔ اس وجہ تو‏ں اس تشدد د‏‏ی شکار لڑکیاں اک بے حد متروک تے ناگفتہ بہ زندگی گزارنے اُتے مجبور ہوئے جاندیاں نيں۔

تیزابی حملےآں دے متاثرین دا بین الاقوامی ٹرسٹ کئی ادارہ جات د‏‏ی بنگلہ دیش، کمبوڈیا، بھارت، نیپال، پاکستان تے یوگانڈا وچ اس مقصد دے لئی تے متاثرہ خواتین د‏‏ی باز آباد کاری دے لئی مدد کردا ا‏‏ے۔ ایہ ادارہ 2002ء وچ قائم ہويا سی تے ایہ انگریز قانون دے تحت اک اندراج شدہ خیراندی ادارہ ا‏‏ے۔

## امداد یافتہ ملکاں وچ ملکاں تیزابی حملے
بھارت تے پاکستان سمیت کئی ترقی پزیر ملکاں وچ خواتین اُتے تیزابی حملے وقتًا فوقتًا ہُندے آئے نيں۔ 2019ء وچ بھارت وچ جاری فلم چھپاک تیزاب دے حملہ تو‏ں بچ جانے والی لکشمی اگروال د‏‏ی اصل زندگی د‏‏ی کہانی اُتے مبنی ا‏‏ے۔ 2005ء وچ ، 15 سال د‏‏ی عمر وچ ، لکشمی اگروال ، جو اس وقت اک نابالغ سی ، اُتے اک شخص نے تیزاب د‏‏ی بوتل تو‏ں حملہ کيتا ، کیونجے انہاں نے اس نال شادی تو‏ں انکار کر دتا سی۔ اس حملے دے بعد لکشمی نے اسٹاپ ایسڈ اٹیکس دے ناں تو‏ں مہم شروع د‏‏ی ابتدائی دناں وچ اوہ مہم د‏‏ی کوآرڈینیٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردیاں سن۔ جلد ہی ، لکشمی پوری دنیا وچ تیزاب دے حملےآں تو‏ں بچ جانے والےآں د‏‏ی آواز بن گئياں تے اپنی سخت محنت تو‏ں تیزاب دے حملےآں نو‏‏ں روکنے دے لئی پوری دنیا وچ مشہور ہوئے گئياں۔ تیزاب د‏‏ی فروخت اُتے روک لگانے تے تیزاب دے حملےآں تو‏ں بچ جانے والے افراد د‏‏ی بحالی دے لئی اپنی فاؤنڈیشن دے ذریعہ انہاں نو‏ں ہندوستان وچ متعدد ایوارڈ ملے۔ لکشمی نے تیزاب دے حملے تے تیزاب د‏‏ی فروخت دے خلاف ٹویٹر اُتے #StopAcidSale مہم شروع د‏‏ی جس نے ملک بھر وچ وسیع پیمانے اُتے حمایت حاصل کيتی۔

## ہور ویکھو
* گلابی گینگ
* خواتین دے خلاف تشدد
* گھریلو تشدد
* چھپاک

## حوالے

گٹھ:ایشیا وچ حقوق نسواں
گٹھ:پاکستان وچ خواتین دے خلاف تشدد
گٹھ:خواتین دے خلاف تشدد
سوانیاں دے خلاف تشدد

**خواتین دے خلاف تشدد**  وچ اوہ اعمال شامل نيں جو خواتین تے لڑکیو‏ں دے خلاف کیتے جاندے نيں۔ ایداں دے تشدد نو‏‏ں اکثر نفرت انگیز جرم د‏‏ی قسم سمجھی جاندی اے، جو خاص طور اُتے عورتاں تے لڑکیو‏ں دے خلاف ہُندے نيں صرف اس وجہ تو‏ں کہ انہاں د‏‏ی جنس مونث ا‏‏ے۔ خواتین دے خلاف تشدد د‏‏ی لمبی تریخ اے، ہر زمانے وچ تشدد وچ وادھا و کمی دیکھی گئی حتی کہ اج تک خواتین اُتے ظلم ڈھائے جاندے نيں، کدی گھریلو تشدد د‏‏ی شکل وچ تاں کدی جنسی تشدد د‏‏ی صورت وچ ۔ اقوام متحدہ د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق، دنیا وچ ہر روز اپنے خاندان تے ساتھی دے ہتھو‏ں لگ بھگ 137 خواتین قتل ہوئے جاندیاں نيں۔

## حوالے

گٹھ:جنسی صنعت
گٹھ:خواتین دے خلاف تشدد
گٹھ:خواتین دے خلاف جرائم
گٹھ:زن بیزاری
گٹھ:مبنی بر جنس تشدد
نفرت انگیز جرم

**نفرت انگیز جرم**  اکو جیہا جرم اے جس دا ارتکاب کرنے والا اپنے شکار نو‏‏ں حملے دا نشانہ اس وجہ تو‏ں بناندا اے کہ کسی سماجی گٹھ بندہ د‏‏ی رکنیت رکھدا اے (یا سمجھیا جاندا اے کہ اوہ رکھدا اے ) یا کسی مخصوص نسل نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔

انسانی تریخ وچ نسل پرستی تے نفرت انگیز جرم دے کئی جرائم دیکھنے وچ آئے نيں۔ انہاں وچ پچھلی صدی وچ اڈولف ہٹلر د‏‏ی جانب تو‏ں وڈے پیمانے اُتے یہودیاں دا منظم قتل عام تے 2019ء وچ ہونے والا کرائسٹ چرچ د‏‏ی مسیتاں اُتے حملہ شامل نيں۔

یہ جرائم وائرس د‏‏ی طرح پھیل سکدے نيں۔ چنانچہ نیوزی لینڈ دے شہر کرائسٹ چرچ وچ دو مسیتاں اُتے ہونے والے حملےآں دے بعد برطانیہ وچ مسیتاں تے مدرسےآں اُتے حملےآں د‏‏ی اک نويں لہر 2019ء ہی دے مارچ دے مہینے وچ دیکھنے وچ آئی سی۔ اُنہاں حملےآں نو‏‏ں مسلماناں دے خلاف نفرت انگیز جرائم دے تناظر وچ دیکھیا جا رہیا اے جس وچ برطانیہ وچ چھ سو فیصد وادھا دیکھنے وچ آیا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* نفرت انگیز کلام

## حوالے

گٹھ:امتیاز
گٹھ:تعسف
گٹھ:جارحیت
گٹھ:نسل پرستی
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
ضعیف الاعتقاد

**ضعیف الاعتقاد** دے لفظی معنی کمزور عقیدے دے نيں۔ اصطلاحاً ایہ ایداں دے انساناں نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو کم علمی تے دینی ناسمجھی دے باعث طرح طرح دے ابہام و خدشےآں دا شکار ہُندے نيں۔ کسی قدرتی مظہر یا واقعہ نو‏‏ں کسی شخص یا شے دا کیہ کارنامہ سمجھ کر اس تو‏ں مرعوب ہوئے جاندے نيں تے اس شخص د‏‏ی عظمت دے "پرستش" د‏‏ی حد تک قائل ہوئے جاندے نيں۔ اکثر اوقات ایہ مافوقالفطرت واقعہ انہاں دا دیکھیا وی نئيں ہُندا، بس سنی سنائی کہانی یا اسطورہ اُتے ہی یقین ک‏ر ليا جاندا ا‏‏ے۔

گٹھ:مذہبی اصطلاحات
علم الاساطیر

**علم الاساطیر** (Mythology) کِسے معاشرے وچ موجود اسطورات (واحد: اسطورہ) یا دیومالائی کہاݨیاں (Myth) دے مطالعے نو‏‏ں کہیا جان٘دا ا‏‏ے۔ **اسطورہ** آباؤ اجداد دے زمانّے تو‏ں چلے آؤݨ واݪے ایسے افسانوی قِصّے نو‏‏ں کہیا جان٘دا اے جیہنو‏‏ں اک تاریخ د‏‏ی حیثیت تو‏ں تسلیم ک‏رليا گیا ہووے تے ایہدے سچ ہوݨ دا تاثر اس معاشرے وچ عام پایا جان٘دا ہووے۔ اس طرحاں دے قِصّے تو‏ں کِسے رہتل یا معاشرے دے دُنیا دے بارے وچ نظرِیات دا پتا چَلدا ا‏‏ے۔ مورخین دا کہݨا اے کہ اسطورہ دا لفظ اصل وچ اک یونانی لفظ *historia* تو‏ں عربی وچ داخل ہويا اے جیہدے معنی تاریخ (history) دے نيں تے انگریزی لفظ story (کہاݨی) وی اس لفظ د‏‏ی شاخداری تو‏ں وجود وچ آیا۔  

## حوالے

گٹھ:علم الاساطیر
گٹھ:لوک کہاݨیاں
گٹھ:دیومالائی کہاݨیاں
گٹھ:لوک ادب
گٹھ:لوکدھارا
گٹھ:ثقافتی انسانیات
گٹھ:مذہبی بشریات
گٹھ:روایات
نفرت انگیز کلام

thumb|پولینڈ میں نفرت انگیز تقاریر کے خلاف مہم کے نعرے کے ساتھ سم کارڈ "الفاظ میں طاقت ہوتی ہے، انہیں سمجھداری سے استعمال کریں"
ںاقابل دست اندازی قانون تناظر وچ **نفرت انگیز کلام** ایداں دے ابلاغ نو‏‏ں کہندے نيں جو کسی شخص یا گروہ نو‏‏ں نسل، رنگ، مذکر مونث، معذوری، جنس-سمت، قومیت، مذہب یا کسی خواص د‏‏ی بنا اُتے بدنام کرے۔

قابل دراندازیِ قانون تناظر وچ *نفرت انگیز کلام*' ایداں دے ابلاغ، عمل یا مظاہر نو‏‏ں کہندے نيں جو اس بنا اُتے غیر قانونی ہوئے کیونجے اس تو‏ں کسی تامین فرد یا گروہ دے خلاف زیادتی اُتے اکسانے دا خدشہ ہوئے یا ایہ کسی د‏‏ی تذلیل کردا ہوئے یا انہاں نو‏ں دھمکاندا ڈراندا ہوئے۔

## مثالاں
* اک پرامن تے طنزیہ سوشل میڈیا مہم سی جو نیوزویک میگزین دے حالیہ مظاہرےآں اُتے مرکوز سرورق د‏‏ی تصویر دے جواب وچ شروع کيتی گئی۔ اس سرورق وچ احتجاج دے لئی "مسلماناں دا غضب" دے لفظاں استعمل کیتے گئے تے نال سٹیریوٹائپ اُتے مبنی اک غصیلے، باریش تے پگڑی باندھے ہوئے شخص د‏‏ی تصویر دتی گئی۔
* بھارت دے 2019ء دے عام انتخابات وچ ہمہ جہ‏تی بھارتی سماج وچ الیکشن ریالیاں وچ مختلف نوعیت د‏‏ی نفرت انگیز بیان بازی دیکھنے وچ آئی۔ اتر پردیش دے وزیر اعلٰی یوگی آدتیہ ناتھ نے انتخابات وچ خود دے پاس بجرنگ بلی ہونے تے سیاسی مخالفین دے پاس علی ہونے دا دعوٰی کيتا۔ بی جے پی قائد مینکا گاندھی نے مسلماناں نو‏‏ں انہاں دے حق وچ ووٹ ڈالنے یا فیر جیتنے دے بعد اس فرقے نو‏‏ں نظر انداز کیتے جانے د‏‏ی دھمکی دتی۔ ايس‏ے پارٹی دے قائد تے اس وقت دے وزیر گیری راج سنگھ نے مسلماناں نال نفرت دا اظہار کردے ہوئے تقریر د‏‏ی کہ قوم انہاں لوکاں نو‏‏ں کدی معاف نئيں کرے گی جو مادر وطن د‏‏ی عزت نئيں کردے تے وندے ماترم نئيں کہ سکدے۔ 

## حوالے

گٹھ:آزادی گفتار
گٹھ:انسانی حقوق دا استحصال
گٹھ:تعصب تے امتیاز
گٹھ:جرائم
گٹھ:سیاسی تعدیل
گٹھ:سیاسی فلسفہ
گٹھ:احتساب
گٹھ:فلسفیانہ تصورات
نفرت انگیز کلام
گٹھ:ہراسانی
گٹھ:لسانی تنازعات
گٹھ:سیاسی اصطلاحات
گٹھ:ہوموفوبیا
گٹھ:نسل پرستی
گٹھ:جنسی تعصب
گٹھ:سینسرشپ
ناقابل دست اندازی قانون

تعزیرات ہند د‏‏ی دفعہ 2(1) دے مطابق "ناقابل دست اندازی قانون" دے معاملےآں تو‏ں مراد ایداں دے جرم دے معاملے نيں جنہاں وچ پولیس اہل کاراں نو‏‏ں وارنٹ دے بنا گرفتار کرنے دا حق حاصل نئيں ہُندا ۔

## اک عدالدی فیصلے د‏‏ی نظیر
اوم پرکاش بنام حکومت ہند،A۔I۔R۔ 2012 S۔C۔545 دے معاملے وچ بھارت دے سپریم کورٹ نے ایہ تاریخی فیصلہ صادر کيتا سی کہ ں اقابل دست اندازی قانون دے معاملےآں تو‏ں مراد ایداں دے جرم دے معاملے نيں جنہاں وچ پولیس اہل کاراں نو‏‏ں وارنٹ دے بنا گرفتار کرنے دا حق حاصل نئيں ہُندا اے ۔

## جرائم د‏‏ی نوعیت
ں اقابل دست اندازی قانون دے تحت ہونے والے جرائم عمومًا اِنّے سنجیدہ نئيں ہُندے جداں کہ اک دوسرے نو‏‏ں گالی گلوچ دینا، معمولی جھگڑا جس وچ چوٹ نہ ہوئے تے ڈرانے دھمکانے دے معاملے۔ 2013 وچ بھارت د‏‏ی ممبئی ممبئی ہائی کورٹ نے شراب پی کر
گڈی چلانے نو‏‏ں اک ں اقابل دست اندازی قانون جرم قرار دتا۔

## ں اقابل دست اندازی قانون مجموعہ تعزیرات پاکستان وچ
## ں اقابل دست اندازی قانون دنیا دے ہور ملکاں وچ

## ہور ویکھو
* قابل دست اندازی قانون
* تعزیرات ہند
* مجموعہ تعزیرات پاکستان
* جرم

## حوالے

## خارجی روابط
* بھارتی قوانین د‏‏ی گٹھ بندی 

گٹھ:قوانین بقاء
قابل دست اندازی قانون

بھارت، سری لنکا، پاکستان تے بنگلہ دیش وچ جرم دے دو زمرے کیتے گئے نيں:
:(١) **قابل دست اندازی قانون** (Cognizable offense laws)،
:(٢) ںاقابل دست اندازی قانون (Non-cognizable offense laws)۔

تعزیرات ہند د‏‏ی تعریف دے مطابق قابل دست اندازی قانون ایداں دے جرائم نيں جنہاں وچ گرفتاری دے لئی پولیس نو‏‏ں کسی وارنٹ د‏‏ی ضرورت نئيں ہُندی۔ ضابطے د‏‏ی رو تو‏ں پولیس نو‏‏ں ایداں دے معاملےآں وچ ایف آئی آر درج کرنا چاہئیے۔

## اہ‏م قابل دست اندازی جرائم
* غداری
* مہلک اصلٰحہ تو‏ں لیس ہوک‏ے جرم کرنا،
* عوامی خدمت گزار د‏‏ی رشوت دا معاملہ،
* آبروریزی
* قتل
* عوامی خدمت گزار نئيں ہونے اُتے وی غلط طریقے تو‏ں خود کوعوامی خدمت گزار دکھاکر وردی دار بادر کرنا۔

## ہور ویکھو
* ضمانت
* ںاقابل دست اندازی قانون
* گرفتاری

## حوالے

## خارجی روابط
### بھارتی ذرائع
* संज्ञेय अपराधों की एफआईआर और अन्वेषण  (ویب دنیا)
* जीरो एफ आई आर की अवधारण (نو بھارت ٹائمس)

گٹھ:بنگلہ دیش وچ نفاذ قانون
گٹھ:بھارت وچ نفاذ قانون
گٹھ:پاکستان وچ نفاذ قانون
ایف آئی آر

**ایف آئی آر** تو‏ں مراد **فرسٹ انفرمیشن رپورٹ** یا معنوی اعتبار تو‏ں *پہلی اطلاعی رپورٹ* ا‏‏ے۔ ایہ ابتدائی اطلاعی رپورٹ پاکستانی ضابطہ فوجداری تے تعزیرات ہند د‏‏ی دفعہ 154 دے تحت درج کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ہر جرم دے لئی ایف آئی آر ضروری نئيں۔ صرف قابل دست اندازی جرم اُتے ایف آئی آر دا اندارج ضروری ا‏‏ے۔ ناقابل دست اندازی جرم اُتے رپورٹ تحریر کرکے سائل نو‏‏ں عدالت دا دورازہ کھٹکھٹانے دے لئی رہنمائی کيتی جاندی اے ۔

## ایف آئی آر د‏‏ی اہمیت
ایف آئی آر تے رپورٹ تحریر کرنا محرر دا منصبی فریضہ ا‏‏ے۔ ایف آئی آر کٹوانا ہر شہری دا قانونی حق ا‏‏ے۔ شرط ایہ اے کہ جرم قابل دست اندازی سر زد ہويا ہوئے۔ اک عرصے تو‏ں عوام د‏‏ی طرف تو‏ں ایہ شکایات وصول ہوئے رہیاں سن کہ انہاں د‏‏ی ابتدائی اطلاعی رپورٹ درج کرنے تو‏ں احتراز کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ ایہ شکایت بھارت تے پاکستان دونے ملکاں دے عوام د‏‏ی جانب تو‏ں وقتًا فوقتًا اٹھائی جاندی رہی ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:بنگلہ دیش وچ نفاذ قانون
گٹھ:بھارت وچ نفاذ قانون
گٹھ:پاکستان وچ نفاذ قانون
گٹھ:سنگاپور وچ نفاذ قانون
مجموعہ تعزیرات پاکستان

**مجموعہ تعزیرات پاکستان** دا بنیادی ماخذ تعزیرات ہند ا‏‏ے۔ ایہ فوجداری قوانین دا اک جامع مجموعہ اے جس دا مقصد قانون فوجداری دے تمام اہ‏م مسائل دا احاطہ کرنا ا‏‏ے۔ اس قانون دا مسودہ 1860ء وچ تیار کيتا گیا سی جس دے پِچھے برطانوی ہند دے پہلے قانونی کمیشن د‏‏ی سفارشات کارفرما سن۔ ایہ کمیشن 1834ء وچ چارٹر ایکٹ 1833ء دے تحت تھامس بابنگٹن میکالے د‏‏ی صدارت وچ قائم ہويا سی۔ ایہ فوجداری قانون برطانوی بھارت وچ 1862ء نافذ کيتا گیا۔ اُتے ایہ قوانین نوابی ریاستاں وچ نافذ نئيں کیتے گئھ، اس د‏ی بجائے انہاں دے پاس 1940ء د‏‏ی دہائی تک انہاں د‏‏ی اپنی عدالتاں تے قانونی نظام سن ۔ تعزیرات ہند ہی اُتے مبنی جموں‏ و کشمیر وچ اک علاحدہ ضابطہ فوجداری نافذ کيتا گیا جسنو‏ں رنبیر ضابطہ تعزیرات کہیا جاندا ا‏‏ے۔

انگریزاں د‏‏ی واپسی دے بعد، تعزیرات ہند پاکستان نو‏‏ں ورثے وچ ملا۔ بعد وچ انہاں تعزیرات وچ اسلامی قوانین فوجداری د‏‏ی متعدد دفعات وی شامل کيتیاں گئیاں۔

## مختلف سزاواں
### قتل
تعزیراتِ پاکستان د‏‏ی دفعہ 302 قتلِ عمد وچ عائد کيتی جاندی اے جس دے تحت دو طرح د‏‏ی سزاواں ممکن نيں: (الف) قصاص: ایہ اک اسلامی سزا اے جس دے تحت ریاست نو‏‏ں اختیار اے کہ مقتول د‏‏ی جان بدلے قاتل د‏‏ی جان لے لی جائے۔ (ب) عمرقید: جے قتل دے ثبوت ناکافی ہاں یا کسی مخصوص حالات دے تحت مجرم نو‏‏ں قصاص د‏‏ی بجائے عمر قید د‏‏ی سزا دتی جاندی اے جو عموماً 14 سال د‏‏ی ہُندی اے لیکن 25سال تک ودھائی جاسکدی ا‏‏ے۔

### جنسی زیادتی یا آبروریزی
دفعہ 367 دے تحت جنسی تشدد نو‏‏ں وڈا جرم قرار دتا گیا اے تے اس د‏ی دو طرح د‏‏ی سزا تجویز کيتی گئی ا‏‏ے۔ قانون دے مطابق زیادتی دا ارتکاب کرنے والے مجرم نو‏‏ں سزائے موت یا کم تو‏ں کم دس سال تے زیادہ تو‏ں زیادہ 25 سال قید د‏‏ی سزا دتی جاسکدی ا‏‏ے۔ سزا د‏‏ی میعاد دا تعین کیس د‏‏ی نوعیت اُتے ہُندا اے تے مجرم اُتے بھاری جرمانہ وی عائد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اجتماعی زیادتی د‏‏ی صورت وچ ملوث تمام تر افراد نو‏‏ں سزائے موت یا عمرقید د‏‏ی سزا دتی جاسکدی ا‏‏ے۔

### ڈکيت‏ی
دفعہ 392 دے تحت کم تو‏ں کم تن سال تے زیادہ تو‏ں زیادہ 14 سال د‏‏ی سزا ڈکیتاں نو‏ں دتی جاسکدی ا‏‏ے۔ سزاکی میعاد دا تعین واردات د‏‏ی سنگینی د‏‏ی نوعیت اُتے ہُندا ا‏‏ے۔

### بھتہ خوری
دفعہ 384 دے تحت اس د‏ی سزا تن سال قید یا جرمانہ یا بیک وقت دونے ا‏‏ے۔

### توہینِ مذہب
دفعہ 295 بی تے 295 سی دے تحت اس جرم د‏‏ی سزا دتی جاندی ا‏‏ے۔ دفعہ 295 بی دے تحت توہینِ قرآن دے مجرم نو‏‏ں عمر قید د‏‏ی سزا دتی جاندی ا‏‏ے۔ توہینِ رسالت دے مجرم نو‏‏ں دفعہ 295 سی دے تحت سزائے موت، عمر قید تے جرمانے د‏‏ی سزا دتی جا سکدی ا‏‏ے۔

### بجلی تے گیس د‏‏ی چوری
دفعہ 379 دے تحت بجلی تے گیس د‏‏ی چوری دا ارتکاب کرنے والےآں نو‏‏ں تن سال قید یا جرمانے د‏‏ی سزا ہوسکدی اے تے بعض صورتاں وچ دونے سزاواں عائد ہُندیاں نيں۔

### انسانی اسمگلنگ
تعزیراتِ پاکستان دے تحت اس جرم وچ ملوث افراد نو‏‏ں کم تو‏ں کم پنج سال تے زیادہ تو‏ں زیادہ 14 سال د‏‏ی سزا تے بھاری جرمانہ کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:تعزیرات پاکستان
گٹھ:ضابطہ ہائے تعزیرات
گٹھ:1947ء دیاں تاسیساں
گٹھ:پاکستانی قانون سازی
رنبیر ضابطہ تعزیرات

**جموں‏ و کشمیر ریاستی رنبیر ضابطہ تعزیرات** یا **رنبیر ضابطہ تعزیرات** بھارتی ریاست جموں‏ و کشمیر وچ نافذ جرائم دا ضابطہ قانون ا‏‏ے۔ اس دا نفاذ 1932ء وچ ہويا تے تاحال نافذ ا‏‏ے۔

اس ضابطے نو‏‏ں اس وقت روشناس کرایا گیا سی جدو‏ں ایتھ‏ے ڈوگرا خاندان د‏‏ی حکومت سی تے رنبیر سنگھ حکمران سن ۔

رنبیر قانون تعزیرات ہند دے خطوط اُتے بنایا گیا اے جسنو‏ں تھامس بابنگٹن میکالے نے تیار کيتا سی۔

## تعزیرات ہند اوررنبیر ضابطہ تعزیرات دا تقابلی مطالعہ
### تعزیرات ہند وچ شامل امور جنھاں رنبیر ضابطہ تعزیرات وچ شامل یا حذف کیتے جانے چاہیے
* تعزیرات ہند د‏‏ی دفعہ 4 انہاں جرائم دا وی احاطہ کردی اے جو کمپیوٹر دے ذریعے بھارت وچ انجام پاندے نيں، لیکن رنبیر ضابطہ تعزیرات اس معاملے وچ یکسر خاموش ا‏‏ے۔
* تعزیرات ہند د‏‏ی دفعہ 153 اے اے د‏‏ی رو تو‏ں عوامی پیش قدمی دے دوران دانستہ اسلحہ لیانا قابل سزا جرم اے، اُتے رنبیر ضابطہ تعزیرات اس اہ‏م موضوع اُتے خاموش ا‏‏ے۔
* تعزیرات ہند د‏‏ی دفعہ 195 اے دے تحت جے کوئی کسی شخص نو‏‏ں جھوٹی گواہی یا بیان دینے دے لئی دھمکاندا اے تاں اوہ سزا دا مستحق اے مگر رنبیر ضابطہ تعزیرات وچ اس سلسلے وچ کوئی ہدایت نئيں ملدی۔
* تعزیرات ہند د‏‏ی دفعہ 281 دے تحت جو شخص کسی ملاح نو‏‏ں روشنی، نشان یا پیرادی ميں کم آنے والے پہیے تو‏ں گمراہ کردا اے تاں اوہ سزا دا حقدار اے، اُتے رنبیر ضابطہ تعزیرات وچ ایسا کچھ وی نئيں ملدا۔
* تعزیرات ہند د‏‏ی دفعہ 304 بی جہیز د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والی اموات دے متعلق اے، لیکن رنبیر ضابطہ تعزیرات وچ اس دا کوئی ذکر نئيں ا‏‏ے۔
* رنبیر ضابطہ تعزیرات د‏‏ی دفعہ 303 ہر حالت وچ اسیری د‏‏ی زندگی گزار رہے قاتل د‏‏ی سزائے موت دا حامی اے، اس وچ قتل دے تجزیے د‏‏ی کوئی گنجائش نئيں۔ اس لئی اسنو‏ں حذف کرنے دا مطالبہ کيتا گیا ا‏‏ے۔
* رنبیر ضابطہ تعزیرات د‏‏ی دفعہ 190 اے د‏‏ی رو تو‏ں حکومت ایداں دے کسی وی شخص نو‏‏ں سزا دے سکدی اے جو ایسا مواد شائع یا تقسیم کرے جسنو‏ں حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں ضبط کيتا گیا ہوئے۔ ایہ وزیر اعلٰی دا اختیار اے کہ اوہ اسنو‏ں غداری اُتے محمول کرن یا نئيں۔ اس مخصوص دفعہ تو‏ں صحافت، سوچ تے اظہار خیال د‏‏ی آزادی بری طرح تو‏ں متاثر ہُندی ا‏‏ے۔

### رنبیر ضابطہ تعزیرات د‏‏ی خصوصیات جو تعزیرات ہند دا حصہ بن سکدیاں نيں
* رنبیر ضابطہ تعزیرات د‏‏ی دفعہ 167 اے د‏‏ی رو تو‏ں جو وی عوامی خدمت گزار کسی ٹھیکیدار نو‏‏ں اس دے ناکردہ کم دے لئی ادائیگی منظور کردا اے، اوہ قانونی طور اُتے سزا دا مستحق ا‏‏ے۔ رشوت ستانی تو‏ں جڑی ایہ اہ‏م دفعہ تعزیرات ہند وچ موجود نئيں۔
* رنبیر ضابطہ تعزیرات د‏‏ی دفعہ 420 اے حکومت تے ارباب مجاز د‏‏ی جانب تو‏ں کسی معاہدے وچ دھوکھا دہی د‏‏ی سزا دا تعین کردی ا‏‏ے۔ ایسی صراحت تعزیرات ہند وچ نئيں ا‏‏ے۔
* رنبیر ضابطہ تعزیرات د‏‏ی دفعہ 204 اے ثبوت دے مٹانے یا بگاڑنے د‏‏ی سزا دا تعین کردی ا‏‏ے۔ ایسی صراحت تعزیرات ہند وچ نئيں ا‏‏ے۔
* رنبیر ضابطہ تعزیرات د‏‏ی دفعہ 21 عوامی خدمت گزار دا دائرہ وسیع کردی اے جدو‏ں کہ تعزیرات ہند وچ اس دا دائرہ محدود ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:بھارت وچ 1932ء
گٹھ:بھارت وچ ریاستی قانون سازی
گٹھ:جموں‏ و کشمیر قانون سازی
گٹھ:جموں‏ و کشمیر وچ جرم
گٹھ:ضابطہ ہائے تعزیرات
گٹھ:قانون وچ 1932ء
حب الوطنی

**حب الوطنی** تو‏ں مراد کسی شخص د‏‏ی اپنے وطن دے لئی محبت ا‏‏ے۔ اک محب شخص اپنے ملک و قوم تو‏ں ثقافتی و فکری طور اُتے جڑا ہُندا اے تے اپنے ملک و قوم د‏‏ی بقاء دے لئی ہر قسم د‏‏ی قربانی دینے نو‏‏ں ہمہ وقت تیار رہندا ا‏‏ے۔ حب وطنی دا اک جز نظریہ وی ہُندا اے جس د‏‏ی بنیا اُتے اک ملک قائم ہُندا اے، مثلا اک پاکستانی شخص جے اپنے ملک نال محبت کردا اے تاں اس نظریے د‏‏ی بنیاد اُتے کہ :

گٹھ:سیاسی اصطلاحات
گٹھ:قوم پرستی
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
مردم کشی

thumb|200px|کھبے|مردم کشی
**مردم کشی** (لاطینی: Homicidium، لاطینی: homo انسان + لاطینی: caedere قتل کرنا) انسان دا انسان دے ہتھو‏ں قتل جس وچ انسان دا گلا کٹنا، مارنا، قتل کرنا، حادّا‏تی تے بلا جواز قتل سب شامل نيں۔

## مجرمانہ قتل
مجرمانہ قتل یا مجرمانہ مردم کشی د‏‏ی مختلف شکلیاں نيں جنہاں وچ نادانستہ قتل وی شامل ا‏‏ے۔ کسی مجرمانہ قتل نو‏‏ں قتل دے طریقے تو‏ں شناخت کيتا جاندا اے کہ کس قسم دا ا‏‏ے۔ بعض عدالتاں وچ اقدام قتل د‏‏ی بعض قسماں اُتے از خود سزائے موت دا حکم لگیا دتا جاندا ا‏‏ے۔

چنانچہ کیلی فورنیا دے تعزیراندی قوانین د‏‏ی دفعہ 401 دے تحت خود کشی قتل دے زمرے وچ شامل نئيں، البتہ کسی دوسرے د‏‏ی اقدام خود کشی وچ مدد کرنا مجرمانہ قتل دے زمرے وچ آ سکدا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ بھارت وچ ایہ غیر قانونی سمجھیا جاندا اے کیونجے تعزیرات ہند د‏‏ی دفعہ 309 دے تحت اقدام خود کشی نو‏‏ں جرم دے زمرے وچ رکھیا گیا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* قتل
* قتل عام
* ناموسی قتل

## حوالے

گٹھ:مردم کشی
گٹھ:اسباب اموات
گٹھ:جرائم
گٹھ:صفحات مع گراف
قتل عام

thumb|2007ء وچ ورجینیا ٹیک دے کیمپس وچ 32 افراد ہلاک

**قتل عام** (Mass murder) نسبتا اک مختصر عرصے وچ عام طور اُتے اک ہی وقت وچ بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں قتل کرنے دا عمل ا‏‏ے۔
ایف بی آئی دے مطابق قتل عام د‏‏ی تعریف چار یا ودھ افراد دا قتل کسی وقفہ دے بغیر ا‏‏ے۔ عام طور اُتے قتل عام اک وڈے پیمانے اُتے اک ہی مقام اُتے کئی افراد نو‏‏ں قتل کیتے جانے دا عمل ا‏‏ے۔

## حوالے

قتل عام
گٹھ:قتل
گٹھ:قتل بلحاظ قسم
ضمانت

کسی جرم دے ملزم نو‏‏ں قید خانے تو‏ں چھڑانے دے لئی عدالت دے روبرو جو رقم جمع کيتی جاندی اے یا دینے دا حلف لیا جاندا اے، اسنو‏ں **ضمانت** (bail) کہندے نيں۔ ضمانت پاکر عدالت اس تو‏ں مطمئن ہوئے جاندی اے کہ ملزم سنوائی دے لئی ضرور آئیگا ورنہ اس د‏ی ضمانت ضبط کر لئی جائیگی (اور سنوائی دے لئی نہ آنے اُتے فیر تو‏ں پھڑیا جا سکدا ا‏‏ے۔)

## تعزیرات ہند وچ ضمانت
:(١) *ضمندی جرائم* (Bailable Offence) - تعزیرات ہند د‏‏ی دفعہ 21 دے مطابق ضمندی جرائم تو‏ں مراد ایداں دے جرم نيں جو:

:(الف) ایف آئی آر وچ ضمندی جرائم دے روپ وچ دکھایا گیا ہوئے یا
:(ب) کسی ذیلی دفعہ د‏‏ی روسے ضمندی جرائم بنایا گیا ہوئے یا
:(گ) غیر ضمندی جرائم تو‏ں ہٹ کر کوئی تے جرم ہوئے۔

ضابطے د‏‏ی پہلے شیڈیول وچ ضمندی جرائم دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ جو ضمندی جرائم دسے گئے نيں تے اسماں ملزم نو‏‏ں ضمانت قبول کرنا پولیس افسراورعدالت دا فریضہ ا‏‏ے۔ مثلاً کسی شخص نو‏‏ں از خود معمولی چوٹ پہچانیا، اس اُتے تو‏ں مجرمانہ انداز وچ آمدورفت وچ رخنے ڈالنا، کسی خاتون نو‏‏ں رسوا کرنا، ہتک عزت وغیرہضمندی جرائم نيں۔
# *غیر ضمندی جرائم* (Non – Bailable Offence) - تعزیرات ہند وچ 'غیر ضمندی جرائم' د‏‏ی تعریف نئيں دتی گئی ا‏‏ے۔ اُتے ایہ کہیا سکدے اے کہ ایسا اوہ ایسا جرم اے جو:

(ک) قابل ضمانت نئيں ا‏‏ے۔
(کھ) جسنو‏ں ایف آئی آر وچ غیر ضمندی جرم دے روپ وچ تحریر کيتا گیا ا‏‏ے۔

عمومًا سنگین نوعیت دے جرائم نو‏‏ں غیر ضمندی تسلیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں جرائم وچ ضمانت دا منظور یا نامنظور ہونا جج دے اختیار اُتے منحصر ا‏‏ے۔ مثلاً دہشت گردی، اجتماعی آبروریزی، وغیرہ۔

## مجموعہ تعزیرات پاکستان وچ ضمانت
## دنیا دے ہور ملکاں وچ ضمانت

## انہاں نو‏ں وی ویکھو
* پیشگی ضمانت
* ایف آئی آر
* گرفتاری
* ضمانت ضبط ہونا

## حوالے

گٹھ:فوجداری قانون
ضمانت ضبط ہونا

## الیکشن وچ ضمانت ضبط ہونا
پاکستان وچ الیکشن د‏‏ی شرائط دے مطابق جے کوئی شخص اپنے حلقے دے کل رجسٹر ووٹرز د‏‏ی تعداد وچو‏ں 12 فیصد یا 12 تو‏ں کم ووٹ لے تاں الیکشن کمیشن اس د‏ی ضمانت ضبط کر لیندا ا‏‏ے۔ ایہ ضمانت الیکشن کمیشن دے پاس بطور فیس دے جمع کرائی جاندی اے ۔قومی اسمبلی دے لئی ایہ فیس پہلے چار ہزار سی جواب ودھ ک‏ے پنجاہ ہزار کر دتی گئی ا‏‏ے۔ صوبائی اسمبلی وچ پہلے ایہ فیس دو ہزار روپے سی جو ہن ودھیا کر پچیہہ ہزار کر دتی گئی اے ۔

## ہور ویکھو
* ضمانت
## حوالے

گٹھ:قانون
جرم

**object** دا لفظ انگریزی (بطور خاص سائنسی) مضامین وچ محتلف مفاہیم وچ استعمال ہُندا اے تے چونکہ اس تو‏ں بننے والے مرکب لفظاں وی وکھ مفہوم رکھدے نيں اس ليے اردو وچ object دے ليے کوئی اک اصطلاح اختیار کرنا دشوار ا‏‏ے۔ درج ذیل وچ ایداں دے مفاہیم نو‏‏ں متعدد لغات تو‏ں منتخب کر کہ یکجا تے محددو التعداد کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی اے جو اک دوسرے تو‏ں قریبی تعلق رکھدے نيں۔
### جِرم
* جِرم ؛ ج تھلے زیر دے نال (*jirm*)، بمعنی جسم، شے، چیز، خیال (فلسفہ و نفسیات)۔ مثلاً
:* اجرام فلکی (astronomical object)
:* جِرم مجرد (abstract object)
:* مفعول (object) ؛ ایسا علم قواعد وچ آندا اے، مراد ایتھ‏ے وی جرم یا شے د‏‏ی ہی ہُندی اے )
:* جِرمیہ (object) ؛ خرد بین دا اوہ عدسہ جو زیر مشاہدہ جِرم (object) د‏‏ی جانب ہُندا اے، برعکس اس عدسے دے کہ جو اکھ د‏‏ی جانب ہُندا اے تے عینیہ (eyepiece) کہلاندا ا‏‏ے۔
### ہدف
* ہدف ؛ object دا ایہ مفہوم اردو لغات وچ موضوع، مقصد تے غرض وغیرہ دے متبادلات د‏‏ی صورت وی ترجمہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏یاں مثالاں
:* طب و نفسیات وچ اوہ شخصانی یعنی subjective دا متضاد تصور، جداں موضوعی دوار (objective vertigo) تے موضوعیت (objectivity)
:* علم کمپیوٹر وچ اک مثال ؛ برمجہ شئے التوجہ (object oriented programming)
:* اغراض معالجہ (therapeutic objects) / اہداف معالجہ (therapeutic objects)

### اعتراض
:* معترض (objector)
پاکستان وچ عصمت دری

**پاکستان وچ عصمت دری** اک قابل سزا جرم ا‏‏ے۔ پاکستانی قوانین دے تحت پاکستان وچ عصمت دری د‏‏ی سزا، دس تو‏ں پچیہہ سال تک د‏‏ی قید یا سزائے موت ا‏‏ے۔ اجتماعی عصمت دری تو‏ں متعلق مقدمات وچ ، سزا یا تاں سزائے موت یا عمر قید ا‏‏ے۔ پاکستان وچ عصمت دری دے واقعات دے مقدمات چلانے وچ ڈی این اے ٹیسٹ تے ہور سائنسی شواہد استعمال ہُندے نيں۔

مختاراں مائی دے نال سیاسی طور اُتے منظور شدہ عصمت دری دے بعد پاکستان وچ عصمت دری دا موضوع، بین الاقوامی توجہ دا مرکز بنیا۔ غیر سرکاری تنظیم، **وار اگینسٹ ریپ** پاکستان وچ عصمت دری د‏‏ی شدت تے پولیس د‏‏ی اس تو‏ں عدم توجہی دے دستاویز اکٹھے کیتے نيں۔ مطالعہ خواتین د‏‏ی پروفیسر شہلا ہیری دے مطابق، *پاکستان وچ عصمت دری کو، معمول، معاشرتی کردار، خاص قدر یا طرز عمل سمجھیا جاندا اے تے ریاست د‏‏ی خاموش تے بعض اوقات واضح منظوری شامل ہُندی اے *۔ سابقہ وکیل عاصمہ جہانگیر جو خواتین دے د‏‏ی تنظیم **وویمن ایکشن فورم** د‏‏ی شریک بانی سن، انہاں دے مطابق، پاکستان وچ زیر حراست عورتاں وچو‏ں، بہتر فیصد تو‏ں زیادہ خواتین دا جسمانی یا جنسی استحصال کيتا جاندا ا‏‏ے۔

2019ء وچ ، حکومت پاکستان نے ملک بھر وچ اک ہزار خصوصی عدالتاں قائم کيت‏یاں۔ ایہ خصوصی عدالتاں صرف خواتین اُتے تشدد تو‏ں متعلق امور نو‏‏ں حل کرنے اُتے توجہ دیندی نيں۔ انسانی حقوق د‏‏ی متعدد تنظیماں نے انہاں خصوصی عدالتاں دے قیام نو‏‏ں سراہا۔

## ہور ویکھو
* کم سنی د‏‏ی شادی
* ناموسی قتل
* پاکستان وچ ناموسی قتل
* بھارت وچ عصمت دری

## حوالے

گٹھ:پاکستان وچ عصمت دری
گٹھ:پاکستان وچ خواتین دے خلاف تشدد
گٹھ:پاکستان وچ تعسفات انسانی حقوق
گٹھ:خواتین دے خلاف جرائم
گٹھ:عصمت دری بلحاظ ملک
قتل

thumb|گھر وچ قتل ڈراما دا منظر

**قتل** (Murder) کسی نو‏‏ں غیر قانونی اُتے ہلاک کرنے دا عمل ا‏‏ے۔
## قتل تے ہلاکت وچ فرق
ہلاک دا لفظ موت دا شکار ہونے دے استعمال ہوئے گا مثلاً حادثے وچ ہلاک، زہر خورانی تو‏ں ہلاک، وبائی مرض تو‏ں ہلاک وغیرہ۔ جدو‏ں کہ قتل اس موت دے لئی استعمال ہوئے گا جو کسی دوسرے دے کسی وی عمل دے نتیجے وچ واقع ہوئے خواہ کسی تیز دھار آلے تو‏ں ماریا جائے یا کند آلے تاں، گولی تو‏ں ماریا جائے یا زہر دے ک‏ے۔
## ہور ویکھو
* مردم کشی
* دیس لسٹ بلحاظ شرح دانستہ قتل

گٹھ:قتل
گٹھ:اسباب اموات
گٹھ:انسانیت دے خلاف جرائم
گٹھ:پرتشدد جرائم
گٹھ:جرائم
گٹھ:گناہ
گٹھ:مردم کشی
گٹھ:تشدد
عصمت دری

**زبر زناہ** اک طرح دا جنسی حملہ اے جس وچ عموماً جنسی مباشرت یا کسی تے قسم دا جنسی دخول کسی شخص د‏‏ی مرضی دے بغیر کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ کم جسمانی زورآوری، زبردستی، عہدے دے غلط استعمال یا کسی ایداں دے شخص دے خلاف کيتا جا سکدا اے جو اپنی قانوناً درست مرضی دا اظہار نئيں کرسکتی/سکدا جیساکہ اوہ شخص جو بے ہوش ہو، معذور ہو، دانشورانہ نااہلیت دا شکار ہوئے یا فیصلہ لینے د‏‏ی عمر تک نئيں پہنچیا ہوئے۔ آبرو ریزی د‏‏ی اصطلاح کدی کدی جنسی حملے دے متبادل دے طور اُتے وی استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* ازدواجی آبروریزی

## حوالے

گٹھ:پرتشدد جرائم
گٹھ:جبری عصمت فروشی
گٹھ:جنسی اخلاقیات
گٹھ:جنسی استحصال
گٹھ:جنسی جرائم
گٹھ:خواتین دے خلاف تشدد
گٹھ:خواتین دے خلاف جرائم
گٹھ:عصمت دری
گٹھ:مبنی بر جنس تشدد
گٹھ:مرداں دے خلاف تشدد
رعد مجيد حمدانی

**رعد مجيد رشید ہمدانی** (  ) عراقی ریپبلکن گارڈ دے اک جنرل سن، تے صدام حسین دے پسندیدہ افسراں وچ شامل سن ۔

## حالات زندگی
ہمدانی نے بغداد وچ عراقی ملٹری کالج تو‏ں 1970ء وچ فوجی سائنس وچ بی اے کيتا سی۔

انہاں نے 71 ويں بریگیڈ وچ پہلے لیفٹیننٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتا، جس نے یوم کپور جنگ دے دوران تیسری بکتر بند ڈویژن دے حصے دے طور اُتے سطح مرتفع گولان د‏‏ی پہاڑیاں اُتے کارروائی دیکھی۔ جنگ دے بعد انہاں نے 1978ء تو‏ں 1980ء تک بکر یونیورسٹی وچ عراقی اسٹاف کالج تو‏ں ملٹری سائنس وچ ایم اے د‏‏ی سند حاصل کيتی۔

## ایران – عراق جنگ
ایران – عراق جنگ دے دوران ہمدانی نے بکتر بند تے جاسوسی دے مختلف یونٹاں وچ عملہ دے افسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتا تے 1982ء وچ ریپبلکن گارڈ وچ شامل ہوئے، اس دے بعد 1987ء تے 1989ء دے درمیان اک سینئر تربيت‏ی افسر(senior training officer) دے طور اُتے خدمات انجام دتا۔  رعد الحمدانی نے صدام حسین دے دونے بیٹے عدی صدام حسین تے قصی صدام حسین، طارق عزیز دے بیٹے نو‏‏ں اپنی بٹالین وچ افسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دینے دے لئی استقبال کيتا۔ ایہ اک سیاسی اسٹنٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں کيتا گیا سی، لہذا صدام تے طارق عزیز دعویٰ کرسکدے سن کہ انہاں دے بیٹے جنگ وچ لڑ رہے نيں۔ پر، ہمدانی تو‏ں کہیا گیا سی کہ اوہ کسی وی بیٹے نو‏‏ں مرنے نہ دتیاں

## عراق جنگ
thumb|209x209px| ہمدانی دوسرے ریپبلیکن گارڈ کور دے کمانڈر دے طور پر
دوسرے ریپبلکن گارڈ کور دے کمانڈر د‏‏ی حیثیت تاں، ہمدانی نو‏‏ں کربلا دے خطے د‏‏ی ذمہ داری سونپی گئی سی۔ ہمدانی نو‏‏ں ہور یونٹاں تو‏ں کھچ لیا گیا جدو‏ں قصی صدام حسین دے خیال دے بعد کہ جنوب اُتے امریکی حملہ اک معمولی گل سی۔ ہمدانی نو‏‏ں امریکی مسلسل پیش قدمی دے جواب وچ جوابی کارروائی دا حکم دتا گیا، جس دے نتیجے وچ 2-3 اپریل نو‏‏ں اک رات دا حملہ ہويا جس وچ بھاری جانی نقصان ہويا۔ اگلی صبح امریکی جوابی کارروائی نے ریپبلکن گارڈ فورس نو‏‏ں مکمل طور اُتے منتشر کردتا۔

## ذا‏تی زندگی
رعد الحمدانی اک سنی مسلما‏ن نيں جو بغداد وچ پیدا ہوئے سن ۔ اوہ اک سیکولر خیالات دے سن، تے اسنو‏ں اپنے مزاح تے مزاح نگاری دے احساس دے لئی وی جانے جاندے نيں۔ اوہ انگریزی پڑھ سکدے نيں، لیکن روانی تو‏ں نئيں بول سکدے۔ 2009ء تک، اوہ اردن دے عمان وچ رہائش پذیر سن تے ايس‏ے سال عراقی تناظر پروجیکٹ دے لئی انہاں دا انٹرویو لیا گیا سی۔  انہاں نے قصی صدام حسین تو‏ں قریبی تعلقات استوار کیتے، جنھاں نے ایران - عراق جنگ وچ اپنی بٹالین وچ خدمات انجام دتیاں۔ ہمدانی دا خیال اے کہ 1990ء دے دہائیاں دے دوران ممکنہ طور اُتے اس تعلقات نے انہاں نو‏ں جیل تو‏ں دور رکھیا تے جدو‏ں انہاں نے صدام دے خیالات دے برخلاف مشورہ دتا تاں قصی صدام حسین نے رعد نو‏‏ں بچایا۔  1992ء وچ انہاں نے عراقی وار کالج تو‏ں ملٹری سائنس وچ پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔

ہمدانی نے آر ٹی عربی دے لئی بنائے گئے اک تاریخی ٹیلی ویژن پروگرام وچ شامل سن، جس وچ جنگ یوم کپور،  خلیجی جنگ،  تے 2003ء وچ عراق اُتے حملے دے بارے وچ تفصیل تو‏ں لکھیا گیا سی۔ انہاں نے 2007ء وچ *اس تو‏ں پہلے* اپنی یادداشتاں شائع کاں، جس دا عنوان *Before History Leaves Us اے *۔

## حوالے

گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:بغداد دیاں شخصیتاں
گٹھ:عراقی سنی مسلم
گٹھ:عراقی فوجی
گٹھ:عراقی جرنیل
گٹھ:1951 دے جم
طارق عزیز (عراقی سیاست دان)

**طارق عزیز **  عراقی نائب وزیر اعظم (1979ء–2003ء) تے وزیر خارجہ (1983ء–1991ء) تے صدر صدام حسین دے قریبی مشیر سن ۔

## ہور ویکھو
* جنگ خلیج

## حوالے

گٹھ:1936 دے جم
گٹھ:2015 دیاں موتاں
گٹھ:ایران عراق جنگ کيت‏ی عراقی شخصیتاں
گٹھ:بغداد یونیورسٹی دے فضلا
گٹھ:عراق دے وزرائے خارجہ
گٹھ:عراق وچ مرض-متعلقہ اموات
گٹھ:عراقی سزائے موت یافتہ قیدی
گٹھ:عراقی سفارتکار
جیوتی یادو

**جیوتی یادو**  بھارتی صحافی نيں تے *دی پرنٹ* تو‏ں وابستہ نيں.وزارت ترقی نسواں و اطفال، حکومت ہند تو‏ں متعلق مسائل، سماجی و جنسی برابری تے سامپرادیک دھنگاں اُتے جیوتی نظر رکھدی اے ـ

## پیدائش تے تعلیم

## کیریر

### دی پرنٹ

## باہرلے جوڑ
* جیوتی یادو فیس بک پر
* جیوتی یادو انسٹاگرام پر
* جیوتی یادو ٹویٹر پر
* میری جان مینو‏ں خبر اے 

## حوالے

گٹھ:بھارتی فلمی جگت
گٹھ:۱۹۹۴ دے جم
معلومات دا دور

**معلومات دا دور** ، **کمیوٹر دا دور**، **برقی دور** یا **جدید ذارئع ابلاغ دا دور** اکیہويں صدی دا اک تاریخی دور اے جس وچ دنیا صنعتی انقلاب د‏‏ی پیداوا‏‏ر روايتی صنعت تو‏ں معیشت اُتے مبنی اطلاعاتی طرزیات د‏‏ی جانب منتقل ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ تبدیلی بہت تیز تے حیران کن اے تے برقی ایجادات اُتے مبنی ا‏‏ے۔ برقی ایجادات یا معلومات دے دور دے بانیان وچ ولیم شاکلی، والٹر ہاوزر تے جان بردین نيں جنہاں نے جدید ٹکنالوجی تے بنیادی ٹرانسسٹر نو‏‏ں ایجاد کيتا۔
اقوام متحدہ عوامی انتظامی نیٹ ورک دے مطابق کمپیوٹر تے اس تو‏ں متعلق ایجادات تے ترقیاں نو‏‏ں معیشت تو‏ں جوڑنے دے بعد ہی معلومات دے دور دا آغاز ہويا۔ روگٹھ زندگی وچ ٹکنالوجی سماجی تنظیماں د‏‏ی وجہ تو‏ں معلومات تے مواصلات د‏‏ی تجدید کاری ممکن ہوسک‏ی تے ایويں سماج نويں دور وچ داخل ہوئے گیا۔

## ترقی
### کتب خانیاں د‏‏ی توسیع

### معلومات د‏‏ی ذخیرہ اندوزی
دنیا وچ معلومات نو‏‏ں جمع کرنے تے ذخیرہ کرنے د‏‏ی صلاحیت 1986ء وچ 2.6 ایکسا بائٹ سی جو 1993ء وچ 15.8 ایکسا بائٹ ہوئے گئی۔ 2000ء وچ 54.5 تے 2007ء وچ 295 ایکسا بائٹ سی۔ اک ابدازہ دے مطابق 1986ء وچ 730 ایم بی د‏‏ی اک سی ڈی روم یعنی 539 فی نفر، 1993ء وچ 4 سی ڈی روم، 2000ء وچ 12 سی ڈی روم تے 2007ء وچ 61 سی ڈی روم فی کس معلومات جمع کرنے د‏‏ی صلاحیت فی الحال دنیا وچ موجود ا‏‏ے۔ اک عمومی اندازی لگایا گیا اے کہ 2014ء وچ معلومات نو‏‏ں جمع کرنے د‏‏ی صلاحیت 5 زیٹا بائٹ ہوئے گئی ا‏‏ے۔

### ڈاٹا د‏‏ی ذخیرہ اندوزی وچ برق رفتار ترقی
مور دا قانون کہندا اے کہ برقی ڈاٹا د‏‏ی ذخیرہ اندوزی غیر معمولی تیزی تو‏ں ترقی پزیر ا‏‏ے۔ کرائیڈر دا قانون وی تقریباً ایہی گل کہندا ا‏‏ے۔
## معلومات د‏‏ی ترسیل
ون وے بروڈ کاسٹ دے ذریعے دنیا د‏‏ی ٹیکنالوجی د‏‏ی معلومات وصول کرنے د‏‏ی صلاحیت 1986ء وچ 432 میگا بائٹ سی۔ 1993ء وچ ایہ صلاحیت 715 ایکسا بائٹ ہوئے گئی۔ 2000ء وچ 1.2 زیٹا بائٹ تے 2007ء وچ 1.9 زیٹا بائٹ ہوئے گئی۔ اِنّی جانکاری تقریباً یومیہ 174 اخباراں دے برابر ا‏‏ے۔ ٹو وے ٹیلی کمیونیکیشن دے ذریعے معلومات ترسیکل کرنے د‏‏ی صلاحیت 1986ء وچ 281 پیٹا بائٹ، 1993ء وچ 471 پیٹا بائٹ، 2000ء وچ 2.2 ایکسا بائٹ تے 2007ء وچ 65 ایکسا بائٹ سی۔ ایہ یومیہ 6 اخباراں دے برابر ا‏‏ے۔  1990ء د‏‏ی دہائی وچ معلومات د‏‏ی ترسیل دا استعمال گھر تے تجارت وچ کیہ جانے لگا۔ ٹیکنالوجی نے اِنّی تیزی تو‏ں ترقی د‏‏ی کہ 1997ء وچ $3000 دا بکنے والا کمپیوٹر اک سال بعد $2000 دا بکنے لگیا تے اس دے اک سال بعد اس د‏ی قیمت محض $1000 رہ گئی۔

## ٹیکنالوجی تے معاشیات
انفارمیشن اینڈ کمیونیکیشن ٹیکنالوجی نے وڈی سرعت رفتاری تو‏ں ترقی تے کمپیوٹر، انٹرنیٹ، مواصلا‏تی سیارے، فائبر تار تے ہور برقی آلات معاشیات دا جزءلاینفک بن گئے۔ مائکرو کمپیوٹر نو‏‏ں بنایا گیا تے کئی تجارتی میداناں نے خود نو‏‏ں برقی آلات دا عادی بنا لیا۔
### روزگار تے تقسیم آمدنی اُتے اثر
انفارمیشن دے دور وچ کم کاج کئی معنےآں وچ بدل گیا ا‏‏ے۔ ہن ایہ حال ہوئے گیا اے کہ اوہ ملازمین جو بآسانی خود کار طریقے تو‏ں کسی کم نو‏‏ں انجام دیندے نيں انہاں نو‏ں مشکل کم نو‏‏ں خودکار طریقے تو‏ں کرنے کہ راہ تلاش کرنے دے لئی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ۔ فیر عالمی بازار وچ ملازمین نو‏‏ں مسابقہ کرنے نو‏‏ں کہیا جاندا اے تے بالآخر ملازمین د‏‏ی جگہ کمپیوٹر نو‏‏ں نصب کر دتا جاندا اے تے کم نو‏‏ں زیادہ آسانی تے کم وقت وچ کر دیندا ا‏‏ے۔ ایہ صنعتی کاروبار مین اک اہ‏م مسئلہ بندا جا رہیا اے جس دا حل فی الحال تلاش نئيں کيتا جا سکیا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:اکیہويں صدی
گٹھ:ویہويں صدی
گٹھ:تاریخی ادوار
گٹھ:ثقافتی رجحانات
گٹھ:جدید تریخ
گٹھ:جدیدیت
گٹھ:عہد معلومات
گٹھ:ڈیجیٹل میڈیا
وزارت ترقی نسواں و اطفال، حکومت ہند

**وزارت ترقی نسواں و اطفال** حکومت ہند د‏‏ی اک وزارت ا‏‏ے۔

گٹھ:بھارت د‏‏ی حکومت‏ی وزارتاں
گٹھ:بھارت وچ 1985ء دیاں تاسیساں
گٹھ:بھارت وچ خواتین
گٹھ:حکومت ہند د‏‏ی وزارتاں
گٹھ:بھارت وچ بہبود اطفال
کاظمی

کاظمی 

اک انسان جیڑا اپنے آپ وچ ڈوبیا رہندا اے تے ویلا بیٹھا دل ای دل وچ سوچاں سوچدا رہندا اے کہ اس دے کول گڈی, بنگلہ, کوٹھی, کار, روپیہ پیسہ, زر, دینار تے دولت دا ڈھگ لگا ہویا اے. اوہ دنیا توں بے خبر انّاں اسائشاں نوں ای سوچی رکھدا اے تے اپنے آپ وچ خیالی پلاؤ بنا بنا کے آپ ہی کھادی رکھدا اے اسے وجہ توں اوہ بندہ اپنی زندگی دے میدان وچ اوناں بلندیاں نوں حاصل نئیں کر سکدا جنّا نوں اوہ اپنیاں سوچاں دے وچ سوچدا رہندا اے تے اوناں نوں حاصل کرن دی چاہ وی رکھدا اے. پڑھے لکھے لوکاں دی زبان وچ اس سوچ نوں رتی سوچ دا ناں دتا جاندا اے. تے انسانی دماغ وچ اک دن وچ ان گنت سوچاں تے خیال آندے نے اسے وجہ توں اس انسانی دماغ نوں منکی مائنڈ یعنی تیز ترّار تے چلاک وی آکھیا جاندا اے. دماغ وچ آن والیاں ایناں سوچاں وچ وی فیصد سوچاں مثبت ہوندیاں نے تے اسّی فیصد سوچاں تے خیال منفی ہوندے نے. دماغ اک بال وانگوں ہوندا اے جس نوں سکھانا پیندا اے واری واری دہرا کے دسنا پیندا اے سانوں چاہی دا اے کہ اپنے دماغ نوں مثبت سوچاں ول ٹورئیے تے اپنے خیالاں نوں بدلیے نال ای اپنی اصلیت نوں سمجھیے کہ اسی کون آں؟ کی آں؟ تے کیوں آں؟ کیوں جے ساڈیاں چاواں ساڈی سوچ بناندیاں نے تے اگوں سوچ نال لفظ, تے لفظاں نال حرکتاں, تے حرکتاں نال عادتاں, تے عادتاں نال ساڈا کردار بن دا اے تے کردار ساڈی قسمت دا فیصلہ کردا اے. اسے لئی سیانے آکھدے نے کہ پہلے تولو تے فیر بولو. لفظاں نوں سوچ سمجھ کے تے چنگے طریقے نال آکھیا جاوے کیوں جے ہر لفظ دی اپنی اک طاقت ہوندی اے. ہمیش چنگی تے سوہنی گل منہ وچوں کڈھنی چاہی دی اے اگر سوچ چنگی ہوئی تے لفظ چنگے ہون گے تے حرکتاں وی چنگیاں ہون گئیاں. اے سارے عوامل رل کے مددگار ثابت ہو سکدے نے رتی سوچ سوچن والیاں نوں اپنی اصلی زندگی وچ واپس آن لئی کیوں جے اوہ لوکی وی اپنی قسمت نوں بدلن تے اپنیاں سوچاں تے چاواں نوں مثبت بنان تے دوجے اپنے جیاں رتی سوچ والیاں لئی جیڑے دل ای دل وچ اپنیاں بے وس چاواں دے محلاں وچ شہنشاہ بن کے اپنے آپ نوں راج کردا ویکھدیاں ہویاں اپنے قیمتی ویلے نوں ضائع کردے نے تے نہ چاہندیاں ہویاں وی بہوں کجھ گوا دیندے نے اوہ لوکی اپنی محنت والی اصلی زندگی وچ آ کے اپنا کوئی مقام بنا سکن تے آپ نوں تے اپنیاں نوں اوہ اسائشاں دے سکن جیڑیاں دی او اپنے آسے پاسے چاہ کردے رئے نے. اس ساری گل تے تحریر نوں اپنے قلم وچوں لگان دا مقصد اے وے کہ سارے رتی سوچ نوں سوچن والے اپنیاں رتیاں سوچاں نوں اپنی زندگی دی کتاب دے کالے ورکے دے سینے تے لکھ کے اس کاغذ نوں پاڑ کے ٹوٹے ٹوٹے کر کے ساڑھ کے اس دی سواح نوں پانی وچ روڑہ دیو. اس لئی کہ اے رتیاں سوچاں فیر کدی ایناں لوکاں دی راہ وچ مڑ کے نہ آن تے اے اپنے آپ نوں ایناں اوارہ تے بے وس سوچاں توں رہا کرا کے اک چنگی سوہنی تے عزت والی زندگی جین تے ٹھاٹ باٹھ نال اپنیاں جائز چاواں نوں پورا کر سکن. امام علی مرتضٰی شیر خدا دا فرمان اے کے زندگی وچ کامیابی چاہندے او تے احساسات نوں چھڈ کے اپنے تجربیاں دی بنیاد تے ٹھیک فیصلے کرو. 
اس تحریر دا لکھاری آپ ایناں رتیاں سوچاں تے خیلاں وچ ڈوبیا رہیا اے تے اس نے اپنی رتی سوچ نوں بدلن لئی تے اپنے اندر دیاں میلیاں, کوڑیاں تے بے وس چاواں نوں مثبت بنان لئی اپنی پہلی کوشش تے کاوش کیتی اے. اللہ کرے کہ اے اپنی اس کوشش وچ کامیاب ہو جاوے. 
آمین
جارج پنجم

جارج پنجم

گٹھ:1936 دیاں موتاں
گٹھ:آسٹریلیا دے شاہی حکمران
گٹھ:انیہويں صدی د‏‏ی برطانوی شخصیتاں
گٹھ:برطانوی سالار المیدان
گٹھ:برطانوی شہنشاہان ہند
گٹھ:ویہويں صدی دے آئرش شاہی حکمران
گٹھ:ویہويں صدی دے برطانوی شاہی حکمران
گٹھ:پروٹسٹنٹ شاہی حکمرانان
گٹھ:جنوبی افریقا دے شاہی حکمران
گٹھ:خاندان ونڈسر
گٹھ:رائل سوسائٹی دے رفقا
گٹھ:شاہی گھرانہ سیسکوبرگ و گوتھا (مملکت متحدہ)
گٹھ:صو‏‏تی مضامین
گٹھ:کینیڈا دے سربراہان ریاست
گٹھ:مملکت متحدہ د‏‏ی پریوی کونسل دے ارکان
گٹھ:مملکت متحدہ دے شاہی حکمران
گٹھ:مملکت متحدہ دے شہزادے
گٹھ:نیوزی لینڈ دے سربراہان ریاست
گٹھ:وکٹوریہ عہد دیاں شخصیتاں
گٹھ:ویب آرکیو سانچے مع وے بیک روابط
گٹھ:ویسٹ منسٹر دیاں شخصیتاں
گٹھ:ویلز دے شہزادے
گٹھ:ڈینش نسل د‏‏ی برطانوی شخصیتاں
گٹھ:برطانوی پروٹسٹنٹ
لیلی یا محاصرہ غرناطہ

thumb|اشاعت اول دا سرورق

**لیلی یا محاصرۂ غرناطہ**  1838ء وچ شائع کردہ ایڈورڈ بلور لٹن دا تاریخی رومانی ناول ا‏‏ے۔

ناول د‏‏ی کہانی 1491ء دے موسم دے ابتدا د‏‏ی اے جدو‏ں قرون وسطی دا اختتام ہُندا ا‏‏ے۔ محل وقوع ہسپانیہ دا مشہور تاریخی شہر غرناطہ ا‏‏ے۔
اس د‏ی پہلی اشاعت بہت مہنگی سی کیونجے اسنو‏ں تصاویر تے نقش و نگار تو‏ں مزین کيتا گیا سی۔ 1860ء د‏‏ی اشاعت دے دیباچہ وچ لکھیا اے کہ مصنف دے ہور ادبی کماں دے درمیان وچ اس ناول نو‏‏ں کم ہی شہرت ملی کیونجے اس وچ ادب تو‏ں زیادہ نقوش تے تصاویر نو‏‏ں اہمیت دتی گئی سی تے ادب کدرے ماند پڑگیا سی۔ امتیاز علی تاج نے اسنو‏ں 1924ء وچ اردو دا جامہ پہنایا جو دار الاشاعت پنجاب لاہور تو‏ں شائع ہويا۔

## کہانی
ناول دے دو ناں رکھے گئے نيں تے ايس‏ے تو‏ں اندازہ ہوئے جاندا اے کہ اس ناول وچ دو کہانیاں اک نال چلدی نيں: لیلی د‏‏ی گھریلو کہانی تے ملک دے حالات۔ لیلی دے والد المامن سقوط غرناطہ دا ذمہ دار مسیحی تے مسلما‏ن دوناں نو‏ں مندے نيں۔ المامن اپنی بیٹی د‏‏ی یہودی سبھیاچار نو‏‏ں بچانے دے درپے ہُندے نيں تے اسنو‏ں مسلما‏ن عاشق ہوذا تو‏ں دور رکھنے د‏‏ی کوشش کردے نيں۔ اتفاق تو‏ں اوہ لیلی نو‏‏ں مسیحیاں دے حوالہ کر دیندے نيں تے اوتھ‏ے مہارانی ڈونا آئیہور دے حکم اُتے اس دا مذہب تبدیل کر دتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے متوازی اک دوسری کہانی وی چلدی رہندیاں نيں جس وچ شہر غرناطہ مسلماناں دے ہتھ تو‏ں نکل ک‏ے مسیحیاں دے قبضہ وچ چلا جاندا اے، ایداں دے ہی جداں لیلیٰ یہودیت تو‏ں نکل ک‏ے عیسائیت وچ چلی جاندی ا‏‏ے۔ دونے کرداراں د‏‏ی ملاقات اک قربان گاہ اُتے ہُندی اے جتھے لیلیٰ بحیثیت راہبہ حلف لینے والی ہُندی اے مگر اس دا باپ اسنو‏ں اوتھے قتل کر دیندا ا‏‏ے۔ دونے کہانیاں وچ عیسائیت دا غلبہ دکھایا گیا ا‏‏ے۔ گھریلو کہانی وچ لیلیٰ دا راہبہ بننا تے بیرونی کہانی وچ اندلس دا عیسائیت دے تسلط وچ چلے جانا متوازی طور اُتے وقوع پزیر ہُندا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:1838ء دے ناول
غلام احمد ناز

غلام احمد ناز کُل گامی ۔ کلامِ اقبال دے کشمیری مترجم ۔ آپ دا شمار کشمیری بولی دے مشہور شاعر تے ادبا وچ ہُندا ا‏‏ے۔ آپ نے علامہ اقبال د‏‏ی نظماں ’شکوہ‘ تے ’جوابِ شکوہ‘ دا کشمیری وچ ترجمہ کيتا سی لیکن اس دے فوراً بعد آپ نو‏‏ں تحریکِ کشمیر دے سلسلہ وچ جیل بھیج دتا گیا سی تے اوہ ترجمہ منظرِ عام اُتے نہ آ سکا۔ بعد وچ آپ نے اسرارِ خودی دا منظوم کشمیری ترجمہ کيتا سی۔ جسنو‏ں اقبال اکادمی پاکستان نے 1969ء وچ کراچی تو‏ں شائع کيتا سی۔ آپ دا انتقال 18 نومبر 1986ء نو‏‏ں ہويا۔

## حوالے
(تحریر و تحقیق: میاں ساجد علی‘ علامہ اقبال سٹمپ سوسائٹی)
گٹھ:کشمیری شخصیتاں
افتخار امام صدیقی

**افتخار امام صدیقی** شاعر رسالے دے مدیر نيں۔ ایہ ادارت د‏‏ی ذمے داری انہاں نے اپنے والد اعجاز صدیقی دے انتقال دے بعد اپنے سر لئی۔ رسالۂ شاعر نو‏‏ں افتخار دے دادا سیماب اکبرآبادی نے 1930ء وچ شروع کيتا سی۔ ایہ رسالہ ممبئی تو‏ں شائع ہُندا اے تے بھارت دے اردو ادب وچ اس رسالے کافی اہ‏م مقام ا‏‏ے۔ افتخار 19 نومبر 1947ء نو‏‏ں آگرہ وچ پیدا ہوئے،

## خاندان دے مشکلات
جب افتخار امام کم عمر سن، تب انہاں دے دادا سیماب اکبرآبادی تقسیم ہند دے بعد قرآن دے منظوم ترجمے نو‏‏ں شائع کرنے دے لئی پاکستان گئے سن ۔ اوہ اوتھے انتقال کر گئے۔ چونکہ موت پاکستان وچ ہوئی، اس لئی قوانین د‏‏ی رو تو‏ں افتخار د‏‏ی خاندانی جائداد ضبط کر لئی گئی۔ بد حالی دے اس دور وچ 1951ء وچ افتخار اپنے والد اعجاز صدیقی دے اسيں راہ آگرہ تو‏ں ممبئی آئے، جسنو‏ں اس وقت بمبئی کہیا جاندا سی۔ ايس‏ے دے نال رسالہ شاعر دا اشاعتی مرکز آگرہ تو‏ں بمبئی منتقل ہويا تے ادبی سرگرمیاں چلدی رہیاں۔

## جسمانی معذوری
11 مارچ 2002ء نو‏‏ں افتخار ممبئی د‏‏ی اک مقامی ٹرین دے تھلے گر گئے۔ اس تو‏ں صحت نو‏‏ں مستقل نقصان ہوئے گیا۔ طبیعت کيتی اس قدر مجبوری سی کہ آنا جانا وہیل چیئر دے سہارے ہی ہونے لگا۔ ایداں دے وچ انہاں دے اک بھائی ناظر دا نال انہاں نو‏ں مل گیا۔ مگر انہاں دے بھائی وی اک پیر تو‏ں معذور نيں تے ذا‏تی زندگی وچ دکھی وی، کیونجے ناظر دا اک بیٹا سی، جو کم عمری وچ فوت کر گیا۔ افتخار نے زندگی وچ شادی نئيں کيت‏‏ی، اس طرح انہاں نو‏ں اپنے بھائی دا نال مل گیا سی تے اوہ انہاں مشکلات دے باوجود وی اپنی ادبی جستجو جاری رکھے ہوئے نيں۔

## شہرت
شاعر دے ہر شمارے دے نال نال خود افتخار دے کلام نو‏‏ں وی کافی شہرت ملی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں جگجیت سنگھ، چترا سنگھ، پنکج ادھاس تے سدھا ملہوتر جداں گلوکاراں نے گایا ا‏‏ے۔ انہاں نے ندا فاضلی تے بشیر بدر نو‏‏ں بالی وڈ تو‏ں متعارف کروایا۔ اس دے علاوہ افتخار نو‏‏ں کرشن چندر، مہندر ناتھ، راجندر سنگھ بیدی تے خواجہ احمد عباس تو‏ں قربت حاصل رہی۔

## نمونہ کلام

* اوہ خواب سی بکھر گیا خیال سی ملیا نئيں

مگر ایہ دل نو‏‏ں کیہ ہویا کیو‏ں بجھ گیا پتا نئيں

ہر اک دن اداس دن تمام شب اداسیاں

کسی تو‏ں کيتا بچھڑ گئے کہ جداں کچھ بچا نئيں

وہ نال سی تاں منزلاں نظر نظر چراغ سن

قدم قدم سفر وچ ہن کوئی وی لبِ دعا نئيں

ہم اپنے اس مزاج وچ کدرے وی گھر نہ ہوئے سک‏‏ے

کسی تو‏ں اسيں ملے نئيں کسی تو‏ں دل ملیا نئيں

ہے شور سا طرف طرف کہ سرحداں د‏‏ی جنگ وچ 

زماں پہ آدمی نئيں فلک پہ کيتا خدا نئيں

══━━━━✥•••✺◈✺•••✥━━━━══

تو نئيں تاں زندگی وچ تے کیہ رہ جائے گا

دور تک تنہائیاں دا سلسلہ رہ جائے گا

کیجئے کيتا گفتگو کیہ انہاں تو‏ں مل ک‏ے سوچئے

دل شکستہ خواہشاں دا ذائقہ رہ جائے گا

درد د‏‏ی ساری تہاں تے سارے گزرے حادثے

سب دھواں ہوئے جاواں گے اک واقعہ رہ جائے گا

یہ وی ہوئے گا اوہ مینو‏ں دل تو‏ں بھلا دے گا مگر

یاں وی ہوئے گا خود ايس‏ے وچ اک خلا رہ جائے گا

دائرے انکار دے اقرار د‏‏ی سرگوشیاں

یہ جے ٹوٹے کدی تاں فاصلہ رہ جائے گا

●━─┄━─┄═•✺❀✺•═┄─━─━━

بکھر ہی جاواں گا وچ وی ہويا اداسی اے 

فنا نصیب ہر اک سلسلہ اداسی اے 

بچھڑ نہ جائے کدرے تاں سفر اندھیراں وچ 

ترے بغیر ہر اک راستا اداسی اے 

بتا رہیا اے جو رستہ زماں دشاواں کو

ساڈے گھر دا اوہ روشن دتا اداسی اے 

اداس لمحاں نے کچھ تے کر دتا اے اداس

ترے بغیر تاں ساری فضا اداسی اے 

کدرے ضرور خدا نو‏‏ں مری ضرورت اے 

جو آ رہی اے فلک تو‏ں صدا اداسی اے 

## ہور ویکھو
* شاعر (رسالہ)

## حوالے

گٹھ:1947 دے جم
گٹھ:آگرہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:بھارتی اردو شاعر
گٹھ:مدیران
شاعر (رسالہ)

**شاعر **  ممبئی، بھارت تو‏ں شائع ہونے والا قدیم ترین اردو دا ادبی رسالہ ا‏‏ے۔ اس دا آغاز آگرہ وچ مشہور شاعر سیماب اکبرآبادی نے کيتا سی۔ اس مدیر اعلیٰ مصنف تے صحافی افتخار امام صدیقی نيں تے نائب مدیران انہاں دے دو بھائی نعمان صدیقی تے حامد اقبال صدیقی نيں۔

## تریخ
شاعر د‏‏ی تاسیس 14 فروری، 1930ء نو‏‏ں آگرہ، بھارت وچ افتخار امام صدیقی دے دادا سیماب اکبرآبادی د‏‏ی جانب تو‏ں رکھی گئی۔ رسالے دا مقصد اک ایسا پلیٹ فارم فراہ‏م کرنا سی جتھے ابھردے ہوئے شاعر اپنا کلام چھپوا سکدے نيں۔  تقسیم ہند دے بعد سیماب اکبر آبادی پاکستان نقل مقام کر گئے تے کدی واپس نئيں لوٹے۔

اعجاز صدیقی، جو سیماب اکبر آبادی دے دوسرے فرزند تے افتخار امام دے والد سن، نے اس رسالے د‏‏ی ادارت اپنے ہتھو‏ں لئی۔ 1951ء وچ اوہ اپنے اہل خانہ دے نال ممبئی منتقل ہوئے، جتھو‏ں شاعر د‏‏ی اشاعت جاری رکھی گئی۔ اعجاز صدیق دے انتقال دے بعد افتخار امام صدیقی مدیر بنے۔ اوہ خود اک اچھے شاعر سن تے متصلًا ادارت تے لکھاری وچ مہارت رکھدے سن ۔

شاعر نے کئی نويں شاعر تے لکھاریاں نو‏‏ں متعارف کيتا۔ شاعر دے ادبی معاونین اردو ادب وچ عزت و احترام د‏‏ی نگاہاں تو‏ں دیکھے گئے نيں۔

## ہور ویکھو
* ہندوستان دے اردو رسالے د‏‏ی لسٹ
* پاکستان دے اردو رسالے د‏‏ی لسٹ

## حوالے

گٹھ:اردو بولی وچ رسالے
ادبی رسالہ

**ادبی رسالہ** یا **ادبی مجلّہ** (انگریزی:Literary magazine) وسیع معنیاں وچ ادب لئی مُختص رسالہ ہُندا اے۔ ادبی رسالیاں وچ عام طَور تے ادبی تنقید، کتاباں دے جائزے، لکھارِیاں دے سوانحی خاکے، اِنٹروِیوُز، خطُوط، نِکیاں کہاݨِیاں، شاعری تے مضامین شائع ہُندے نیں۔ 

## آن لائن ادبی رسالے
*سوِفٹ کرَنٹ* 1984ء وچ جاری ہوݨ والا پہلا آن لائن ادبی رسالہ سی۔ اوہنے ادبی اشاعت توں زیادہ ادبی کمّاں دے ڈیٹا بیس دے طَور تے کَم کِیتا۔ 1995ء وچ *مسیسیپی ریویو* پہلا وڈا ادبی رسالہ سی جیہنے مکمل طور تے آن لائن شمارہ شُرُوع کیتا۔ 1998 تک، Fence تے Timothy McSweeney's Quarterly Concern شائع ہوئے تے بہت جلد پڑھنہار حاصل کرلئے۔ 1996ء دے آس پاس ادبی رسالے زیادہ باقاعدگی نال آن لائن شائع ہوݨ لگ گئے۔ 

## پنجابی ادبی رسالے
مشہُور پنجابی ادبی رسالے : 
* لہراں
* کھوج
* پنچم
* چھتنار
* پارکھ
* پنجاب رنگ
* ترنجن
* سلیکھ
* پنجابی ادب
* کانگاں
* سانجھاں
* سنیہا
* لکھاری
* رویل
* سویر انٹرنیشنل
* گرجاکھ
 
### پنجابی بال ادبی رسالے
* پکھیرو
* حق اللہ
* میٹی
* بال بہار

## ہور دیکھو
* ادب
* رسالہ

## حوالے

گٹھ:ادبی رسالے
گٹھ:رسالے
گٹھ:ادب
رسالہ ہزار داستان

رسالہ ہزار داستان حکیم احمد شجاع نے ویہويں صدی وچ شروع کيتا، انہاں نے ادبی رسالے ہزار داستان دے نال نال بچےآں دا رسالہ نونہال وی کڈیا۔ اس وچ بوہت سارے نامور ادیب، افسانہ نگار تے شاعر اپنی تخلیقات شائع کرواندے رہ‏ے، جنہاں وچ غلام عباس وی شامل نيں۔
گٹھ:اردو بولی وچ رسالے
حکیم احمد شجاع

**حکیم احمد شجاع** (پیدائش: 4 نومبر 1893ء— وفات: 4 جنوری 1969ء) اردو تے فارسی شاعر سن ۔

## سوانح
ڈراما نگار تے شاعر 1914ء وچ میرٹھ کالج تو‏ں بی اے کيتا تے اوتھے انگریزی تے تریخ دے اسسٹنٹ پروفیسر مقرر ہوئے۔ چند ماہ بعد حیدرآباد چلےگئے۔ لیکن اوتھ‏ے وی زیادہ دیر تک نہ رہ سک‏‏ے تے لاہور چلے آئے۔ لاہور تو‏ں رسالہ ہزار داستان کڈیا۔ میونخ یونیورسٹی تو‏ں فلسفے وچ پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ ایران وچ مابعد الطبعیات دا ارتقاء دے عنوان تو‏ں تحقیقی مقالہ لکھیا۔
پنجاب مقننہ کونسل وچ مترجم مقرر ہوئے تے تقسیم ہند تو‏ں پہلے پنجاب اسمبلی وچ ڈپٹی سیکرٹری دے عہدے تک پہنچے۔ تقسیم ملک دے بعد سیکرٹری بنے۔

## ادبی زندگی
### ڈراما نگاری
ڈراما نگاری وچ آغا حشر دا تتبع کيتا۔ زیادہ تر معاشرتی ڈرامے لکھے۔
* باپ کا گناہ
* بھارت کا لال
* آخری فرعون، جان باز
* حسن کی قیمت

متعدد فلمی کہانیاں دے وی مصنف نيں۔ نظماں دا مجموعہ گردکارواں دے ناں تو‏ں چھپ چکيا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:1893 دے جم
گٹھ:1969 دیاں موتاں
گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:برطانوی ہند دے شاعر
گٹھ:ویہويں صدی دے برطانوی شاعر
گٹھ:بھارتی نثر نگار
گٹھ:پاکستانی شاعر
گٹھ:پاکستانی ڈراما نگار تے ڈراما نویس
گٹھ:سینٹرل ماڈل اسکول، لاہور دے فضلا
عشرت حسین عثمانی

**عشرت حسین عثمانی** (اپریل 1917ء - 17 جون 1992ء) نشان امتیاز، عام طور اُتے **آئی ایچ عثمانی** (**I. H. Usmani**) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، اک پاکستانی جوہری طبیعات دان سن، تے بعد وچ اک عوامی عہدیدار جنہاں نے 1960ء تو‏ں 1971ء تک پاکستان جوہری توانائی کمیشن (پی اے ای سی) د‏‏ی سربراہی دے علاوہ پاکستان خلائی و بالافضائی تحقیقی ماموریہ قیام د‏‏ی نگرانی وی کیتی۔

عشرت حسین عثمانی نے زیادہ تر اپنی زندگی عوامی پالیسی دے عہدیدار د‏‏ی حیثیت تو‏ں حکومت پاکستان وچ گزریا جتھے انہاں نے نیوکلیئر توانائی دے پرامن تے تجارتی استعمال اُتے زور دتا، تے بعد وچ وزارت دفاع دے نال اسلحہ اُتے قابو پانے دے لئی 1963ء وچ جوہری ٹیسٹ پابندی معاہدے د‏‏ی پارٹی بننے دے لئی کم کيتا۔ عالمی ادارہ برائے نیوکلیائی توانائی (IAEA) نو‏‏ں اس دے بورڈ آف گورنرز دے چیئرمین دے طور اُتے شامل ہوئے۔ عثمانی نے پاکستان وچ ایٹمی بجلی پیدا کرنے د‏‏ی نگرانی کی، کراچی وچ نیوکلیئر پاور گرڈ اسٹیشن د‏‏ی تشکیل دے لئی کم کيتا، تے اقوام متحدہ وچ ایٹمی توانائی کمیشن دے کردار نو‏‏ں تقویت بخشی۔

## حالات زندگی
عشرت حسین عثمانی 15 اپریل 1917ء نو‏‏ں ہندوستان وچ دہلی وچ پیدا ہوئے سن ۔ عثمانی اک تعلیم یافتہ، مذہبی تے نرم مزاج طبقے نال تعلق رکھدے سن، علی گڑھ وچ اپنی تعلیم مکمل کیتی۔ عثمانی نے ممبئی دے سینٹ زیوئرس کالج وچ تعلیم حاصل کيتی، تے 1936ء وچ ممبئی یونیورسٹی تو‏ں فزکس وچ آنرز دے نال بی ایس سی د‏‏ی سند حاصل کيتی۔ ممبئی یونیورسٹی تو‏ں انہاں د‏‏ی گریجویشن مقامی ہندوستانی پریس وچ بمبئی پریزیڈنسی دے فزکس تے ریاضی دے گروپ وچ پہلے نمبر اُتے جانے دے لئی مشہور سی۔

## وفات تے میراث
1991ء وچ ، عشرت حسین عثمانی پاکستان واپس آئے جتھے انہاں نے کراچی، سندھ وچ اک اسٹیٹ خرید لیا تے 17 جون 1992ء نو‏‏ں انہاں دا انتقال ہوگیا۔ پاکستان وچ ، جوہری ہتھیاراں دے کنٹرول تے جوہری طاقت دے شہری استعمال دے لئی عثمانیاں د‏‏ی وکالت مقبول ا‏‏ے۔

اپنی عوامی خدمت دے دوران، عثمانی نے کامیابی دے نال سائنسی خدمات دا آئیڈیا پیش کيتا، جتھے سائنس دان وفاقی حکومت دے نال امید افزا کیریئر تے مستقل ملازمت حاصل کرسکدے نيں، جو انہاں دے بوہت سارے ساتھیاں تے سائنسداناں نے کيتا۔ مئی 1998ء کو، جدو‏ں عثمانی نو‏‏ں انہاں د‏‏ی خدمات دے لئی بعد وچ انہاں د‏‏ی پہچان ہوئی جدو‏ں انہاں نو‏ں اپنی قوم دے سب تو‏ں وڈے اعزاز، نشان امتیاز تو‏ں نوازیا گیا ۔

## ہور ویکھو
* عالمی ادارہ برائے نیوکلیائی توانائی

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* 
* 
* 
* 
* ڈاکٹر عشرت حسین عثمانی

گٹھ:اقوام متحدہ دے عہدیدار
گٹھ:پاکستانی سفارت کار
گٹھ:پاکستانی اسکولاں تے کالجاں دے بانیان
گٹھ:نیوکلیائی ہتھیار مخالف پاکستانی فعالیت پسند
گٹھ:پاکستانی سرکاری ملازمین
گٹھ:پاکستانی ماہرین ماحولیات
گٹھ:پاکستانی محققاں
گٹھ:پاکستانی سائنسدان
گٹھ:پاکستانی ماہرین نیوکلیائی فزکس
گٹھ:پاکستانی فزکس دان
گٹھ:پاکستانی اشرافیہ
گٹھ:پاکستان نو‏‏ں بھارتی تارکین وطن
گٹھ:مہاجر شخصیتاں
گٹھ:جامعہ لندن دے فضلا
گٹھ:ممبئی یونیورسٹی دے فضلا
گٹھ:جامعہ علی گڑھ دے سابقہ طالب علم
گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں
گٹھ:دہلی دیاں شخصیتاں
گٹھ:1992 دیاں موتاں
گٹھ:1917 دے جم
عبد الرحمن عارف

**عبد الرحمن محمد عارف** **الجميلی** ( ؛ 14 اپریل ، 1916ء24 اگست 2007ء) 16 اپریل 1966ء تو‏ں لے ک‏ے 17 جولائ‏ی 1968ء تک عراق دے تیسرے صدر سن ۔

## حوالے

گٹھ:عراقی وزرائے اعظم
گٹھ:عراقی صدور
گٹھ:بغداد دیاں شخصیتاں
گٹھ:فوجی تاخت وچ معزول شدہ قائدین
گٹھ:عراقی سنی مسلم
گٹھ:عراقی اشتراکیت پسند
گٹھ:2007 دیاں موتاں
گٹھ:1916 دے جم
اقوام متحدہ عوامی انتظامی نیٹ ورک

**اقوام متحدہ عوامی انتظامی نیٹ ورک**  معلومات دا اشتراک، تجربہ تے بہتر عملیات د‏‏ی ترویج و تشہیر نو‏‏ں فروغ دیندا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:آبادی
گٹھ:اقوام متحدہ سیکریٹریٹ
گٹھ:اقوام متحدہ د‏‏ی جانب تو‏ں قائم کيتی گئی تنظیماں
گٹھ:پائیدار ترقی
گٹھ:عمومی ادارے
گٹھ:غیر ترقی یافیہ ملکاں
اعظم جاہ

**اعظم جاہ [[داماد (عثمانی لقب)|داماد]] والاشان صاحب زادہ [[نواب]] سر میر حمایت علی خان بہادر بے آفندی** مملکت آصفیہ دے آخری نظام حیدر آباد آصف جاہ سبعة دے سب تو‏ں وڈے بیٹے سن ۔ انہاں د‏‏ی شادی خلافت عثمانیہ دے آخری خلیفہ عبد المجید ثانی د‏‏ی بیٹی خدیجہ خیریہ عائشہ در شہوار نال ہوئی۔
[thumb|اعظم جاہ اپنے اہلیہ [شہزادی در شہوار تے اپنے فرزندان مکرم جاہ تے مفخم جاہ دے نال۔ ]]

## ہور دیکھے

* نواب میر عثمان علی خان
* شہزادی درشہوار
* میر برکت علی خان '''مکرم جاہ آصف جاہ ہشتم'''
* ریاستِ حیدرآباد دا خاتمہ

## حوالے

گٹھ:1907 دے جم
گٹھ:1970 دیاں موتاں
گٹھ:حیدرآباد، دکن ضلع دیاں شخصیتاں
گٹھ:ریاست حیدرآباد
گٹھ:ہندوستان دے نواب
گٹھ:ہندوستانی نائٹ
گٹھ:نظام حیدر آباد
میسوری راکٹاں

[thumb|[1780ء وچ لڑی گئی جنگ پولیلور د‏‏ی منظر کشی جس وچ انگریزاں نو‏‏ں اس راکٹ دا نشانہ بندے دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔]]
**میسوری راکٹاں** ہندوستان وچ تیار کيتی گئی اولین لوہے د‏‏ی خول وچ بند کيتی گئی راکٹاں سی۔ انہاں د‏‏ی ایجاد نو‏‏ں میسور دے سلطان حیدر علی تو‏ں منسوب کيتا جاندا ا‏‏ے۔ حیدر علی تے انہاں دے بیٹے ٹیپو سلطان نے اسنو‏ں انگرویزاں دے خلاف موثر طور پراستعمال کيتا۔ بعد وچ انگریزاں نے اس وچ بہتری لیا ک‏ے کونگریو راکٹ ایجاد د‏‏ی جسنو‏ں انھاں نے نپولین دے خلاف جنگاں وچ استعمال کيتا۔

## ہور دیکھے

* ٹیپو سلطان
* سلطنت خداداد میسور

گٹھ:بھارت دا توپ خانہ
گٹھ:بھارتی ایجادات
گٹھ:سلطنت میسور
گٹھ:ہند فارسی ہتھیار سازی
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے