open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
وائی ایس راجشیکھر ریڈی

ڈاکٹر وائی۔ ایس۔ راج شیکھر ریڈی : Yeduguri Sandinti Rajasekhara Reddy (جولائ‏ی 8، 1949 – 2 ستمبر 2009 ) : بھارت د‏‏ی ریاست آندھرا پردیش دے وزیر اعلیٰ رہ چکے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا تعلق کانگریس پارٹی تو‏ں ا‏‏ے۔ شہرہ یافتہ راجشیکھر ریڈی عوامی دوست تے کسان دوست دے ناں تو‏ں جانے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ بالخصوص ایہ مسلم دوست تے اردو نواز رہ چکے ني‏‏‏‏ں۔ کڈپہ ضلع دے پنڈ “پلی ویندلہ“ نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔

## انتقال
2 ستمبر 2009،صبح 9:35 بجے شہر حیدرآباد دکن تو‏ں ہیلی کاپٹر تو‏ں چتور ضلع روانہ ہوئے۔ مگر راستے وچ کرنول ضلع دے اک پنڈ ردراکونڈا د‏‏ی پہاڑیاں وچ ہیلی کاپٹر حادثہ دا شکار ہوئے گیا، اس حادثے وچ انہاں دے نال موجود چار افراد وی مارے گئے۔ ایہ پہاڑیاں نلہ ملیا پہاڑیاں ني‏‏‏‏ں۔. اس علاقے وچ شدید بارش ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ حادثہ پیش آیا تے انہاں دا حال 24 گھنٹےآں تک معلوم نہ ہوئے سکیا۔ چوبیس گھینٹے د‏‏ی تلاشی دے بعد ہی اس حادثہ د‏‏ی خبر ملی۔ ایہ تلاشی آپریشن بھارت دا سب تو‏ں وڈا تلاشی آپریشن منیا جا رہیا ا‏‏ے۔ جس وچ انڈین ایرفورس، ملٹری، سی۔ آر۔ پی۔ ایف، گرے ہونڈس تے علاقائی پولس شامل رہ‏‏ے۔

## خدمات - عہدے
* وزیر برائے ترقی قصبات (1980–82)
* وزیر برائے ایکسائز (1982)
* وزیر برائے تعلیمات (1982–83)
* وزیر اعلیٰ (2004–2009)

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* Government profile 
* YSR Portal 

وائی یس راجشیکھر ریڈی

گٹھ:1949 دے جم
گٹھ:2009 دیاں موتاں
گٹھ:آندھرا پردیش
گٹھ:آندھرا پردیش تو‏ں لوک سبھا دے ارکان
گٹھ:آندھرا پردیش دے وزرائے اعلیٰ
گٹھ:انڈین نیشنل کانگریس دے سیاست دان
گٹھ:انڈین نیشنل کانگریس دے وزرائے اعلیٰ
گٹھ:بارہويں لوک سبھا دے ارکان
گٹھ:بھارت وچ حادثات وچ ہلاک ہونے والے سیاست دان
گٹھ:بھارت وچ ریاستی جنازے
گٹھ:بھارتی سیاست دان
گٹھ:بھارتی مسیحی
گٹھ:تیلگو سیاست دان
گٹھ:تیلگو شخصیتاں
گٹھ:دسويں لوک سبھا دے ارکان
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:کڈپہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:گیارہويں لوک سبھا دے ارکان
گٹھ:نويں لوک سبھا دے ارکان
گٹھ:ہندوستانی انگلیکان
اسد الدین اویسی

**اسدالدین اویسی** حیدرآباد، دکن، آندھراپردیش دے راجگڑھ وچ 13 مئی 1969 وچ پیدا ہوئے۔ اسد الدین ہندوستان د‏‏ی قومی سیا سی جماعت کل ہند مجلس اتحاد المسلمین دے قومی صدر ني‏‏‏‏ں۔ اُنئيں نقیب ملت دا لقب دتا گیا اے ۔ اوہ حیدرآباد دے مسلسل 3 مرتبہ رکن پارلیمان رہ چکے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ سلطان صلاح الدین اویسی دے فرزند تے اکبر الدین اویسی دے وڈے بھائی ني‏‏‏‏ں۔ تے دکن دے شیر ني‏‏‏‏ں۔

## مڈھلا جیون

اسد الدین اویسی حیدرآباد، آندھرا پردیش (موجودہ تلنگانہ) وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد سلطان صلاح الدین اویسی مسلسل چھ مرتبہ حیدرآباد تو‏ں پارلیمنٹ دے رکن رہ‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی والدہ دا ناں نجم النساء ا‏‏ے۔ آپ نے نظامیہ کالج، عثمانیہ یونیورسٹی تو‏ں بیچلر آف آرٹس دے طور اُتے گریجویشن کيتی۔ انہاں نے ایل ایل بی د‏‏ی تعلیم لنکن ان لندن، انگلینڈ تو‏ں حاصل کيتی۔ انہاں دے بھائی اکبر الدین اویسی تلنگانہ اسمبلی دے رکن، جدو‏ں کہ برہان الدین اویسی روز نامہ اعتماد دے ایڈیٹر ني‏‏‏‏ں۔

## نجی زندگی
اسد الدین اویسی صاحب دا نکاح 11 دسمبر 1996کو فرحین اویسی تو‏ں ہويا جنہاں تو‏ں اُنہاں د‏‏ی 5 بیٹیاں تے 1 بیٹا ا‏‏ے۔

## سیاسی زندگی

اسد الدین اویسی (13 مئی 1968، حیدرآباد) تمام بھارت مجلس اتحاد المسلمین دے صدر نيں جو اک سیاست دان، ا‏‏ے۔ انہاں نے لوک سبھا وچ حیدرآباد حلقہ انتخاب د‏‏ی نمائندگی پارلیمنٹ (ایم پی) دے اک تن بار رکن اے، بھارتی پارلیمان دے ایوان زیريں ۔ اس نے 15واں لوک سبھا وچ مجموعی بہترین کارکردگی وچ دے لئی پارلیمنٹ رتن ایوارڈ تو‏ں نوازیا گیا---- 2009 وچ ، اک کیس دا پِچھا تے سید سلیم، Maghalpura علاقے وچ تیلگو دیشم پارٹی (ٹی ڈی پی) دے اک پولنگ ایجنٹ نو‏‏ں مار دے لئی، بھارت دے الیکشن کمیشن دے حکم اُتے اسد الدین اویسی دے خلاف درج کیتا گیا سی۔ اوہ تے انہاں دے بھائی وی issue.In مارچ 2013 نو‏‏ں چوڑا اک سڑک دے لئی 2005 ء وچ میڈک ضلع دے ڈسٹرکٹ کلکٹر دھمکی دے دے لئی جیل بھیج دتا گیا سی، اسد الدین اویسی 2014 Karnataka.In جنوری، اجازت دے بغیر ریلی د‏‏ی تنظیم تے بیدر وچ لائسنس دے بغیر بندوق لے جانے دے لئی حراست وچ لے لیا گیا سی، انہاں نے نریندر مودی د‏‏ی تعریف دے طور اُتے سلمان خان د‏‏ی فلم جے ہوئے نئيں دیکھ کرنے دے لئی مسلماناں اُتے زور دتا کہ۔ اس اُتے رد عمل ظاہر، سلمان اوہ ادھے ہندو تے ادھے مسلما‏ن ا‏‏ے۔ تو، اس نے دونے برادریاں تو‏ں قربت ا‏‏ے۔ اس د‏ی ماں، ہندو اے کہ انہاں دے والد مسلما‏ن اے تے کچھ نئيں، اوہ انہاں دے نال تعلق اے چاہندے ا‏‏ے۔ فی الحال، اوہ تن مقدمات وچ الزامات بنائے گئے نئيں کیتا گیا اے جدو‏ں کہ 2001 تے 2011. درمیان وچ قانون د‏‏ی مختلف عدالتاں د‏‏ی طرف دا سنجشتھان لے لیا گیا سی جس وچ اس دے خلاف چار مقدمات، Naded وچ IX JMSC نال چوتھے مقدمے دے الزامات اے، مہاراشٹر دیکھیا جا رہیا ا‏‏ے۔ جون 2014 وچ ، Owaissi اپنی پارٹی نو‏‏ں مسلم کمیونٹی د‏‏ی حمایت دے حصول دے وزیر اعلیٰ نریندر مودی دے خلاف نفرت انگیز تقریر پہنچایا اے کہیا جاندا ا‏‏ے۔

## مناصب/عہدے

## حوالے

* 
* اسد الدین اویسی د‏‏ی پارلیمانی تقریراں اُتے مشتمل کتاب

گٹھ:آندھرا پردیش تو‏ں لوک سبھا دے ارکان
گٹھ:اکیہويں صدی دے بھارتی سیاست دان
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:بھارتی سیاست دان
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پندرہويں لوک سبھا دے اراکین
گٹھ:تلنگانہ تو‏ں لوک سبھا دے ارکان
گٹھ:تلنگانہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:تلنگانہ دے سیاست دان
گٹھ:یونیورسٹی لندن دے فضلا
گٹھ:چودہويں لوک سبھا دے ارکان
گٹھ:حیدرآباد، بھارت دیاں شخصیتاں
گٹھ:حیدرآباد، بھارت دے سیاست دان
گٹھ:ستارہويں لوک سبھا دے ارکان
گٹھ:سولہويں لوک سبھا دے اراکین
گٹھ:فاضل یونیورسٹی عثمانیہ
گٹھ:کل ہند مجلس اتحاد المسلمین دے سیاست دان
حیدرآباد میٹروپولیٹن ڈیولپمنٹ اتھارٹی

**حیدرآباد میٹروپولیٹن ڈیولپمنٹ اتھارٹی** () بھارت د‏‏ی ریاست تلنگانہ دے راجگڑھ تے سب تو‏ں وڈے شہر حیدرآباد دا شہری منصوبہ بندی ادارہ ا‏‏ے۔ **حیدرآباد میٹروپولیٹن ڈیولپمنٹ اتھارٹی** دے زیر انتظام **حیدرآباد میٹروپولیٹن علاقہ** دے علاوہ رنگا ریڈی ضلع، محبوب نگر ضلع، نلکنڈہ ضلع تے میدک ضلع وی شامل ني‏‏‏‏ں۔

## حوالے

گٹھ:بھارت وچ 2008ء دیاں تاسیساں
گٹھ:حکومت حیدرآباد، بھارت
کلوا کنتلا چندر شیکھر راؤ

**کلوا کنتلا چندر شیکھر راؤ** بھارت دے اک سیاست دان جو سیاسی جماعت تلنگانہ راشٹر سمیتی دے صدر تے نو تشکیل شدہ تلنگانہ ریاست دے پہلے وزیر اعلیٰ ني‏‏‏‏ں۔ ستاراں فروری 1954ء نو‏‏ں پیدا ہوئے۔ راؤ پہلی بار 1985ء وچ آندھرا پردیش صوبائی اسمبلی دے لئی منتخب ہوئے۔ اوہ صوبے وچ کئی بار وزیر وی بنے تے اسمبلی دے سپیکر وی رہ‏‏ے۔ پہلی بار سن 2004ء وچ لوک سبھا دے لئی منتخب ہوئے تے مرکز وچ یو پی اے حکومت وچ وزیر بنائے گئے، لیکن مرکزی حکومت تو‏ں علاحدہ تلنگانہ صوبے د‏‏ی منگ اُتے مستعفی ہوئے گئے۔

دسمبر 2007ء دے ضمنی انتخابات وچ کامیاب ہوئے ک‏ے فیر ایوان وچ آئے۔ لیکن ضمنی انتخابات وچ انہاں د‏‏ی پارٹی نو‏‏ں دھکّا لگیا تے چار لوک سبھا نشستاں وچو‏ں اوہ دو ہی دا دفاع کر سکيتی۔ انہاں د‏‏ی سیاست د‏‏ی بنیاد علاحدہ تلنگانہ صوبے د‏‏ی منگ رہی ا‏‏ے۔

گٹھ:1954 دے جم
گٹھ:آندھرا پردیش تو‏ں لوک سبھا دے ارکان
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:بھارتی سیاسی جماعتاں دے بانیان
گٹھ:پندرہويں لوک سبھا دے اراکین
گٹھ:تلنگانہ تو‏ں لوک سبھا دے ارکان
گٹھ:تلنگانہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:تلنگانہ دے سیاست دان
گٹھ:تلنگانہ دے وزرائے اعلیٰ
گٹھ:چودہويں لوک سبھا دے ارکان
گٹھ:سولہويں لوک سبھا دے اراکین
گٹھ:ضلع محبوب نگر دیاں شخصیتاں
گٹھ:ہندوستانی سیاستدان
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:میڈک دیاں شخصیتاں
اکبر الدین اویسی

**اکبر الدین اویسی** اک بھارتی سیاست دان نيں جو آل انڈیا مجلس اتحاد المسلمین دے رکن ني‏‏‏‏ں۔ آپ تلنگانہ قانون ساز اسمبلی دے رکن وی ني‏‏‏‏ں۔ اکبر الدین دا تعلق حیدرآباد دے مشہور خاندان اویسی تو‏ں، سلطان صلاح الدین اویسی انہاں دے والد تے اسد الدین اویسی انہاں دے وڈے بھائی ني‏‏‏‏ں۔ جماعت دے فلور لیڈر وی ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* اسد الدین اویسی

گٹھ:1971 دے جم
گٹھ:اکیہويں صدی دے بھارتی سیاست دان
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:تلنگانہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:حیدرآباد، بھارت دیاں شخصیتاں
گٹھ:حیدرآباد، بھارت دے سیاست دان
گٹھ:ضد بھارت جذبات
گٹھ:کل ہند مجلس اتحاد المسلمین دے سیاست دان
راموجی فلم سٹی

**راموجی فلم سٹی** دنیا دا سب تو‏ں وڈا شوٹنگ اسٹوڈیو ا‏‏ے۔ اس اسٹوڈیو نو‏‏ں عالمی ریکارڈاں د‏‏ی کتاب گنيز کتاب وچ اعزازی سند دتی گئی ا‏‏ے۔ ایہ اسٹوڈیو حیدرآباد، تلنگانہ، بھارت وچ واقع اے تے تیلگو سنیما د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ ایہ اک شوٹنگ اسٹوڈیو دے علاوہ سیاحتی جگہ وی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اُتے کئی قدرتی تے مصنوعی دلکش مصنوعات دے نال نال اک پارک وی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے پوری دنیا تو‏ں ہر سال تقریباً 1.5 ملین سیاح آندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تقریباً 1666 ایکڑ تو‏ں ودھ علاقے اُتے پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ اس اسٹوڈیو نو‏‏ں تیلگو فلم پروڈیوسر راموجی راؤ نے 1996ء وچ تعمیر کیتا۔

thumb|داخلی راستہ

## مورتاں
thumb|راموجی فلم سٹی
thumb|راموجی فلم سٹی وچ ریلوے اسٹیشن سیٹ

## ہور ویکھو
* تیلگو سنیما
* گنيز ورلڈ ریکارڈز
## باہرلے جوڑ

* Ramoji Film City
* On the Back Lot at the Other Bollywood
* Ramoji Film City Photographs, 2013 

* Hotels at Ramoji Film City

## حوالے

گٹھ:بھارت وچ 1996ء دیاں تاسیساں
گٹھ:حیدرآبادی سبھیاچار (بھارت)
گٹھ:حیدرآباد، بھارت وچ سیاحتی تھ‏‏اں
گٹھ:بھارتی فلم اسٹوڈیوز
ہائی ٹیک سٹی

**ہائی ٹیک سٹی**  بھارت دا اک مرافقہ ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* بھارت
* لسٹ بھارت دے شہر

## حوالے

گٹھ:تلنگانہ د‏‏ی معیشت
گٹھ:حیدرآباد، بھارت د‏‏ی معیشت
گٹھ:حیدرآباد، بھارت دے علاقے
لال بہادر شاستری اسٹیڈیم

**لال بہادر شاستری اسٹیڈیم** (Lal Bahadur Shastri Stadium) جس دا سابقہ ناں **فتح میدان** سی حیدرآباد، تلنگانہ وچ اک فٹبال تے کرکٹ اسٹیڈیم ا‏‏ے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* Cricinfo Website – Ground Page
* Lal Bahadur Shastri Stadium
* cricketarchive Website – Ground Page

گٹھ:بھارت وچ فٹ بال تھ‏‏اں
گٹھ:بھارت وچ ٹیسٹ کرکٹ میدان
گٹھ:تلنگانہ دے کرکٹ میدان
گٹھ:لال بہادر شاستری د‏‏یاں یادگاراں
گٹھ:حیدرآباد، بھارت وچ کھیلاں دے تھ‏‏اں
باتوم معاہدہ

سلطنت عثمانیہ تے تن ٹرانسکاکیشین ریاستاں: جمہوریہ آرمینیا ، آذربائیجان جمہوری جمہوریہ تے جمہوری جمہوریہ جارجیا دے وچکار **معاہدہ** بتوم اُتے 4 جون 1918 نو‏‏ں دستخط ہوئے۔ ایہ جمہوریہ آرمینیا تے آذربائیجان جمہوری جمہوریہ دا پہلا معاہدہ سی تے اس دے 14 آرٹیکل سن ۔

## پس منظر
5 دسمبر 1917 نو‏‏ں ، روس تے عثمانیاں دے وچکار ایرزکن دے معاہد اُتے دستخط کیتے گئے ، جس وچ روس تے عثمانی سلطنت دے وچکار جنگ عظیم اول دے مشرق وسطی تھیٹر د‏‏ی قفقاز تے فارس مہم دا خاتمہ ہويا۔ 3 مارچ ، 1918 نو‏‏ں ، معاہدہ بریسٹ-لٹوسوک دے نال ، ایرزنکن دے معاہدے د‏‏ی پیروی کيتی گئی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پہلی جنگ عظیم تو‏ں روس دا نکل جانا سی ۔ 14 مارچ تے اپریل 1918 دے درمیان ، سلطنت عثمانیہ تے ٹرانسکاکیشین ڈائیٹ ( ٹرانسکاکیسیئن سیجم ) دے وفد دے وچکار ترابزون امن کانفرنس ہوئی۔ انور پاشا نے مذاکرات دے اختتام اُتے بریسٹ-لٹووسک وچ مشرقی اناطولیائی صوبےآں اُتے عثمانی حصول دے اعتراف دے عوض قفقاز وچ تمام عزائم نو‏‏ں ہتھیان سُٹن د‏‏ی پیش کش کيتی۔ 5 اپریل نو‏‏ں ، ٹرانسکاکیشین وفد دے سربراہ اکی چخینکیلی نے بریسٹ لٹوزوک دے معاہدے نو‏‏ں ہور مذاکرات د‏‏ی بنیاد دے طور اُتے قبول کیتا تے گورننگ باڈیاں نو‏‏ں پابند کیتا کہ اوہ اس عہدے نو‏‏ں قبول کرن۔ طفلیس وچ غالب موڈ بہت مختلف سی۔ آرمینیاں نے جمہوریہ اُتے دباؤ ڈالیا کہ اوہ اپنے تے سلطنت عثمانیہ دے وچکار جالٹ جنگ دا وجود تسلیم کرے۔ جنگاں فیر تو‏ں شروع ہوگئياں ، تے عثمانی فوج نے مشرق د‏‏ی نويں سرزمین نو‏‏ں عبور کرکے جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی سرحداں تک پہنچ گئی۔

## معاہدہ
11 مئی نو‏‏ں ، باتومی وچ اک نويں امن کانفرنس دا آغاز ہويا۔ عثمانیاں نے اپنے مطالبات وچ طفلیس دے نال نال الیگزینڈروپول تے ایکمیڈازن نو‏‏ں وی شامل کیتا۔ اوہ ایہ وی چاہندے سن کہ کارس تے جولفا نو‏‏ں باکو تو‏ں جوڑنے دے لئی اک ریل روڈ تعمیر کيت‏ی جائے۔ نويں آرمینی ریاست ، جس دے ذریعے ٹرانسپورٹ راہداری چلائے گی ، نو‏‏ں مفت گزرنے دا حق دینا سی۔ جمہوریہ دے وفد دے ارمینی تے جارجیائی اراکین نے رکنا شروع کیتا۔ 21 مئی نو‏‏ں شروع ہوک‏ے ، عثمانی فوج اک بار فیر روسی آرمینیا دے انہاں علاقےآں وچ چلی گئی جو ستارہويں صدی تو‏ں سلطان دے ماتحت نئيں سن ۔ اس تنازعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں سرداردارپت د‏‏ی لڑائی (مئی 21-22) ، کارا کلیس د‏‏ی لڑائی (1918) (مئی 24 تا 28) تے باش اباران د‏‏ی لڑائی (مئی 21-22) نو‏‏ں ہوئی۔

اس معاہدے اُتے دستخط ہوئے ، جدو‏ں کہ تیسری فوج یریوانسے 7 کلومیٹر تے ایکمیڈزین تو‏ں صرف 10 کلومیٹر دور پوزیشناں اُتے فائز سی۔ معاہدے د‏‏ی جانچ پڑتال تے مرکزی طاقتاں د‏‏ی طرف تو‏ں تصدیق کرنے د‏‏ی ضرورت سی۔ اس معاہدے دے پندرہ دن بعد ، آرمینیا تو‏ں آنے والے مندوبین نو‏‏ں قسطنطنیہآنے دا کہیا گیا۔ ہتھیار ڈالے گئے علاقےآں وچ جنگ تو‏ں پہلے دے 1،250،000 باشندےآں د‏‏ی اکثریت آرمینیائی باشندےآں کيت‏ی سی ، صرف صوبہ یریوان دے سکیڈ سیکٹر وچ 400،000 تو‏ں زیادہ افراد سن ۔ 

## دستخط
**عثمانی طرف:**

* خلیل مینتیش - وزیر انصاف
* ویب پاشا - قفقاز مہم دے دوران تیسری فوج دے کمانڈر

**آرمینیائی طرف:**

* ایوتیس اہارونیان - آرمینیائی قومی کونسل دے چیئرمین
* الیگزینڈر خاتیشیان ۔ وزیر برائے امور خارجہ
* ایم باباچیان
* گورگھانیاں

**آذربائیجانانی طرف:**

* مماد امین رسول زادے - آذربائیجان د‏‏ی قومی کونسل دے صدر
* مماد حسن حاجنسکی ۔ وزیر برائے امور خارجہ

**جارجیائی طرف:**

* اکاکی چخینکیلی - وزیر خارجہ

## حوالے

گٹھ:آرمینیا ترکی تعلقات
گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے معاہدے
گٹھ:سلطنت عثمانیہ
جمہوری جمہوریہ جارجیا

**جمہوری جمہوریہ جارجیا** (Democratic Republic of Georgia) (جارجیائی: საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა) مئی 1918ء تو‏ں فروری 1921ء تک موجود رہنے والی جمہوریہ جارجیا دے جدید قیام پہلے تو‏ں پہلی جمہوریہ سی۔

## حوالے

گٹھ:جمہوری جمہوریہ جارجیا
گٹھ:1918ء وچ قائم ہونے والے ملکاں تے علاقے
گٹھ:1921ء د‏‏ی ایشیا وچ تحلیلات
گٹھ:1921ء د‏‏ی یورپ وچ تحلیلات
گٹھ:اشتراکی جمہوریت
گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملکاں
گٹھ:بین جنگی دور د‏‏ی سابقہ سیاست
گٹھ:تریخ جارجیا
گٹھ:جارجیا وچ 1910ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:جارجیا وچ 1920ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:جارجیا وچ ویہويں صدی
گٹھ:جدید تریخ جارجیا (ملک)
گٹھ:سابقہ جمہوریتاں
گٹھ:یورپ دے سابقہ ملکاں
گٹھ:ایشیا وچ 1918ء دیاں تاسیساں
گٹھ:یورپ وچ 1918ء دیاں تاسیساں
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:1921ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں
ریاست کریٹ

**ریاست کریٹ** (; ، *Kritiki Politia*; ) 1898ء اس وقت د‏‏ی عظیم طاقتاں (برطانیہ، فرانس، اطالیہ، آسٹریا-ہنگری تے روس) د‏‏ی مداخلت د‏‏ی وجہ تو‏ں وجود وچ آئی۔
1897ء وچ کریٹ وچ شورش د‏‏ی وجہ تو‏ں سلطنت عثمانیہ نے مملکت یونان دے خلاف اعلان جنگ کر دتا۔ اس دے رد عمل وچ برطانیہ عظمی، فرانس، مملکت اطالیہ تے سلطنت روس نے مداخلت د‏‏ی کہ سلطنت عثمانیہ جزیرے اُتے نظم و ضبط برقراہ نئيں رکھ سکدی۔
جزیرہ 1908ء وچ درحقیقت تے 1913ء ازروئے قانون مملکت یونان دے زیر انتظام آ گیا۔

گٹھ:ریاست کریٹ
گٹھ:1898ء وچ قائم ہونے والے ملکاں تے علاقے
گٹھ:بلقان دے سابقہ ملکاں
گٹھ:جزیرہ ملکاں
گٹھ:یورپ دے سابقہ ملکاں
گٹھ:یونان-سلطنت عثمانیہ تعلقات
گٹھ:1913ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں
مملکت اطالیہ

**مملکت اطالیہ** (Kingdom of Italy) (اطالوی: Regno d'Italia) دا قیام 1861 وچ ہويا جدو‏ں ساردینیا دے بادشاہ وکٹر امینیول دوم نے اطالیہ دے بادشاہ ہونے دا اعلان کیتا۔ ریاست دا قیام اطالیہ دے اتحاد تو‏ں عمل وچ آیا جو مملکت ساردینیا زیر اثر ہويا۔

## حوالے

گٹھ:1861ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:اطالوی جزیرہ نما دے سابقہ ملک
گٹھ:اطالیہ وچ 1910ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:اطالیہ وچ 1920ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:اطالیہ وچ 1930ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:اطالیہ وچ 1940ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:جدید تریخ اطالیہ
گٹھ:سابقہ ریاستی اتحاد
گٹھ:سابقہ مملکتاں
گٹھ:یک جماعتی ریاستاں
گٹھ:یورپ د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں
گٹھ:یورپ دے سابقہ ملک
گٹھ:ہوائی سانچے
گٹھ:اطالیہ وچ 1946ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:1946ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:بین جنگی دور د‏‏ی سابقہ سیاست
ازروئے قانون

**ازروئے قانون** (de jure) (تلفظ؛ , ; کلاسیکی لاطینی ***de iúre*** )
اک لاطینی اصطلاح اے جس دے معنی "قانون وچ " دے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا استعمال عام طور ایداں دے مقام اُتے کیتا جاندا اے جدو‏ں کسی چیز د‏‏ی حیثیت ازروئے قانون (de jure) وکھ ہوئے تے درحقیقت اس دا استعمال وکھ ہوئے۔

مثلا تیمپلوس ازروئے قانون قبرص دا اک شہر اے، لیکن درحقیقت اوہ ترک جمہوریہ شمالی قبرص دے زیر انتظام ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:لاطینی قانونی اصطلاحات
تیمپلوس

**تیمپلوس**  شمالی قبرص دا اک پنڈ جو ازروئے قانون ضلع کیرینیا وچ واقع ا‏‏ے۔

## تفصیلات
تیمپلوس د‏‏ی مجموعی آبادی 1,090 افراد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

## ہور دیکھو
* قبرص
* قبرص دے شہر

## حوالے

گٹھ:شمالی قبرص دے آباد تھ‏‏اں
گٹھ:شمالی قبرص
کلاسیکی لاطینی

**کلاسیکی لاطینی** (Classical Latin) رومی جمہوریہ تے رومی سلطنت دے مصنفاں وچ معیاری تسلیم د‏‏ی جانے والی لاطینی زبان دے لئی اک جدید اصطلاح ا‏‏ے۔

## باہرلے جوڑ
* 
* 
* The Latin Library . The Latin Library
* Latin Texts
* Greek and Latin Texts
* Classical Latin Texts
* Latin Texts
* A collection of Latin and Greek texts 

گٹھ:تیسری صدی د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:قدیم روم وچ لاطینی زبان
گٹھ:قدیم لاطینی ادب
گٹھ:کلاسید‏‏یاں بولیاں
گٹھ:لاطینی د‏‏ی اشکال
گٹھ:تیسری صدی وچ معدوم ہونے والی زباناں
اپیروس

**اپیروس**  جنوب مشرقی یورپ وچ اک جغرافیائی تے تاریخی خطہ اے جو موجودہ دور وچ یونان تے البانیا وچ منقسم ا‏‏ے۔

## مورتاں

File:Brücke Arta.jpg|
File:Aetomilitsa-Densko.jpg|
File:Vikos river, Epirus, Greece.jpg|
File:Vikos Gorge from Beloe.jpg|
File:120 2821-Aoos-Onno-Zweers.jpg|
File:Zagori Dragonlake and Gamila summit.jpg|
File:Acherons utsprång, Grekland.JPG|
File:Sirrako Village in Epirus, Greece.jpg|
File:Nicopolis LR wall.jpg|
File:Dodona Theatre 1.jpg|
File:Sheep in shadow, Konitsa, Ioannina prefecture, Greece.jpg|
File:BaiedeParga.jpg|
File:ALB 20070718 img 1368.jpg|
File:07Vjosa02.jpg|
File:A2 Motorway, Greece - Section Paramythia-Igoumenitsa - 16.jpg|
File:Gjirokastra01.jpg|
File:Preveza Greece from above dsc06080.jpg|


## حوالے

گٹھ:تاریخی خطے
گٹھ:قدیم یونان
گٹھ:یونان د‏‏ی جغرافیائی تقسیم
گٹھ:یونانی شخصیتاں
گٹھ:اپیروس
گیریبالڈی

thumb|گیریبالڈی
**گیریبالڈی(گاری بالدی)** (1807–1882) (Garibaldi) اک اطالوی حریت پسند تے سپاہی سی۔ اٹلی 19 واں صدی دے نصف اول ميں چھوٹی چھوٹی ریاستاں ميں منقسم سی۔ اسنو‏ں متحد کرنا گیریبالڈی/گاری بالدی دا خواب سی۔ اس د‏ی خاطر اوہ پہلے شمال وچ آسٹریا تو‏ں لڑا، جنوب وچ اسنے نیپلز /ناپولی تے سسلی نو‏‏ں اپنے چھوٹے تو‏ں جتھے دے نال فتح کیتا۔ اوہ اطالوی پارلیمنٹ دا رکن وی بنیا۔

## مورتاں

File:Garibaldi XXX.JPG|
File:La Spezia - Giuseppe Garibaldi.jpg|
File:Ettore-Ferrari-Monumento-equestre-a-Garibaldi-Rovigo.JPG|
File:Garibaldibuenosaires.jpg|
File:Garibaldienrosario.jpg|
File:Garibaldienrosario3.jpg|
File:Garibaldienrosario2.jpg|
File:Busto de José Garibaldi.JPG|
File:Azenha - Place Garibaldi 02.JPG|
File:Piazza Garibaldi - Sofia, Bulgaria.jpg|
File:Place Garibaldi.jpg|
File:Garibaldi statue sq Cambronne.jpg|
File:Garibaldi Budapest.jpg|
File:Garibaldi Taganrog.jpg|
File:Garibaldi a San Marino dettaglio busto.jpg|
File:Casa Garibaldi istanbul levha.JPG|
File:Garibaldi Washington Square Park.jpg|
File:Homegari.jpg|


گٹھ:1807 دے جم
گٹھ:1882 دیاں موتاں
گٹھ:انیہويں صدی دے اطالوی ناول نگار
گٹھ:اطالوی پروٹسٹنٹ شخصیتاں
گٹھ:اطالوی سیاست دان
گٹھ:اطالوی شخصیتاں
گٹھ:اطالوی فری میسن
گٹھ:اطالوی قوم پرست
گٹھ:اطالوی مرد ناول نگار
گٹھ:اطالوی مصنف
گٹھ:اطالوی ملاح
گٹھ:اطالیہ د‏‏ی سیاسی تریخ
گٹھ:اطالیہ د‏‏ی عسکری تریخ
گٹھ:تریخ اطالیہ
گٹھ:فرانس د‏‏ی سیاسی تریخ
گٹھ:نیس دیاں شخصیتاں
گٹھ:اطالوی عسکری قائدین
گٹھ:اطالوی جرنیل
گٹھ:اطالوی انقلابی
گٹھ:اطالوی جلاوطن
گٹھ:اطالوی مسیحی شخصیتاں
گٹھ:انیہويں صدی دے مرد مصنفاں
عثمانی: یورپ دے مسلمان شہنشاہ

***عثمانی: یورپ دے مسلم شہنشاہ*** 2013 وچ بی بی سی د‏‏ی دو دستاویزی فلیاں نيں جو تن حصےآں وچ ریگہ عمار دے ذریعہ پیش کيتی گئی ني‏‏‏‏ں۔  ایہ سلسلہ سلطنت عثمانیہ دی ابتداء اُتے محیط ا‏‏ے۔ سلطان سلیمان دے ماتحت سلطنت دا عبد الحمید دوم سے دے دور تو‏ں موازنہ پیش کیندا ا‏‏ے۔ تے پہلی جنگ عظیم دے بعد سلطنت دے خاتمے دا احاطہ کردا ا‏‏ے۔

## اقساط

## ہور ویکھو
* اسلامی فلماں د‏‏ی لسٹ

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* 
* سرکاری ڈی وی ڈی د‏‏ی رہائی

گٹھ:اسلام متعلقہ دستاویزی فلماں
گٹھ:انگریزی ٹیلی ویژن پروگرام
گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی دے برطانوی ٹیلی ویژن سلسلے
گٹھ:فلماں
یلدز حمیدیہ مسجد

**یلدز حمیدیہ مسجد**  ترکی دا اک مسجد جو استنبول وچ واقع ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* ترکی
* لسٹ ترکی دے شہر

## حوالے

گٹھ:1886ء وچ مکمل ہونے والی مسیتاں
گٹھ:استنبول د‏‏یاں عثمانی مسیتاں
گٹھ:بیشکتاش
گٹھ:ترکی د‏‏یاں مسیتاں
گٹھ:یلدز محل
گٹھ:مسیتاں
سراغ رساں

[thumb|230px|[مائیر لینسکی دے ہمراہ اک سراغ رساں نو‏‏ں دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔]]
**سراغ رساں** دراصل اک ایداں دے انسان نو‏‏ں کہندے نيں جو کھوجی یا محقق ہوئے۔ ایہ اکثر کسی پولیس ادارے یا نجی ایجنسی تو‏ں وابستہ ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ بعض اوقات، انہاں د‏‏ی خدمات انفرادی طور اُتے وی طلب کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ سراغ رساں بیشتر افسانےآں د‏‏ی زینت وی بندے آئے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ سراغ رساں ایداں دے وی ہُندے نيں جو خفیہ پولیس دے طور اُتے کم کردے ني‏‏‏‏ں۔ جتھ‏ے ہور ملکاں وچ سراغ رساں دے طور اُتے کم کرنے دے لئی لائسنس د‏‏ی ضرورت پڑدی اے، اوتھ‏ے کچھ ملکاں ایداں دے وی نيں جتھ‏ے جرائم د‏‏ی گتھیاں سلجھانے دے لئی کسی لائسنس د‏‏ی ضرورت نئيں ہُندی۔

## مشورہ گیر سراغ رساں
مصنف سر آرتھر کونن ڈویل دے لکھے افسانےآں وچ شرلاک ہولمز نو‏‏ں اک مشورہ گیر سراغ رساں دے طور اُتے پیش کیتا گیا ا‏‏ے۔ جتھ‏ے اک سراغ رساں اپنے کم دے بدلے دیہاڑی د‏‏ی اُجرت منگدا اے، اوتھ‏ے ڈویل د‏‏ی تحریناں دے مطابق اک مشورہ گیر سراغ رساں مفت کم ک‏ر ک‏ے قانون داناں د‏‏ی مدد کردا ا‏‏ے۔ چنانچہ، ہولمز دا کردار اپنی تحقیق دے بدلے کدی اُجرت نئيں منگدا سی۔

گٹھ:تفتیشی وکالہ
گٹھ:فوجداری تحقیقات
گٹھ:نفاذ قانون
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
پولیس

*<small>*'پُلس** مقالہ قانون نافذ کرنے والے ادارے دے متعلق ہے، پاسبان نامی فلاحی تنظیم دے لئی ویکھو مقالہ [[پاسبان پاکستان]]؛ لفظ پاسبان دے ہور استعمالات دے لئی ویکھو: [[پاسبان (ضد ابہام)]]</small>''
[[فائل:HH Polizeihauptmeister MZ.jpg|thumb|200px|اک [[جرمنی|جرمن]] [[ریاست|ریاستی]] پُلسیا]]

**پُلس** یا **شُرطہ''' (police)، عموماً سرکاری وکیل یا وکالات جو قانون نافذ کرن اَتے قوت دا جائز استعمال کردے ہوئے عوامی و سماجی نظم و نسق نو‏‏ں برقرار رکھن دا ذمّہ دار و مختار ہُندا ہے۔

## لغوی معنی
پاسبان دراصل فارسی زبان دا لفظ ہے جس دا مطلب ہے ‘‘ دربان، چوکیدار، نگہبان، حفاظت کرن والا’’ ۔

## ہور ویکھو
* مجرمانہ انصاف
* پاسبان دا افسر اعلٰی
* عوامی سلامتی
* قانون نافذ کرنے والا ادارہ (law enforcement agency)
* عوامی انتظام

## حوالے

گٹھ:انسداد جرائم
گٹھ:انفاذ قانون
گٹھ:سلامتی
گٹھ:شرعی پیشے
گٹھ:عدالدی پیشے
گٹھ:عمومی سلامتی
گٹھ:عوامی حفاظت
گٹھ:قومی سلامتی
گٹھ:مراقبت
گٹھ:نفاذ قانون
خفیہ پولیس

سی۔ آئی۔ ڈی نفاذ قانون دے ادارے (پاکستان) د‏‏ی اک شاخ جس دا منصب جرائم د‏‏ی تحقیقات کرنا ا‏‏ے۔ خفیہ پولیس دا انتخاب عموما باوردی پولیس تو‏ں ہی کیتا جاندا ا‏‏ے۔ انگلستان وچ خفیہ پولیس دا محکمہ 1878ء وچ قائم کیتا گیا، جس وچ 1400ء سپاہی اک اسسٹنٹ کمشنر پولیس دے ماتحت سی۔ اہ‏م جرائم د‏‏ی تحقیقات دے لئی خفیہ پولیس د‏‏ی اک وکھ شاخ سکاٹ لینڈ یارڈ دے ناں تو‏ں قائم کيتی گئی۔ سکاٹ لینڈ یارڈ دا شمار دنیا د‏‏ی چند مشہور پولیس تنظیماں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ پاکستان وچ ہر صوبے د‏‏ی اپنی خفیہ پولیس’’ سی۔آئی۔ڈی‘‘ ا‏‏ے۔ مرکزی حکومت دے تحت خفیہ پولیس دا محکمہ سی۔آئی۔اے کہلاندا ا‏‏ے۔ ایہ سکٹ لینڈ یارڈ دے درجے دا محکمہ اے تے ملک گیر نوعیت دے جرائم د‏‏ی تحقیقات کردا ا‏‏ے۔

گٹھ:فوجداری تحقیقات
گٹھ:محکمے
آرتھر کونن ڈویل

**سر آرتھر اگنیشئیس کونن ڈویل** (انگریزی: Sir Arthur Ignatius Conan Doyle) اک اسکاچستانی معالج تے مصنف سن ۔ اِنہاں د‏‏ی سب تو‏ں مشہور ترین کہانیاں سراغ رساں شرلاک ہومز دے بارے وچ سن۔ اِنہاں کہانیاں د‏‏ی مقبولیت د‏‏ی وجہ تو‏ں ڈویل نو‏‏ں جرائم دے جدید افسانےآں دا بانی منیا جاندا ا‏‏ے۔ اِنہاں دیاں لکھتاں وچ اک اہ‏م سنگ میل پروفیسر چیلنجر دے سانحہ جات وی سن ۔ اِنہاں نے کافی سائنسی قصص، ناٹک، رومانی افسانے، شاعری، غیر افسانوی ادب تے تاریخی کتاباں وی لکھياں۔

سر آرتھر برطانوی نو آبادیات‏ی نظام دے کٹر حامی تے حکومت برطانیہ دے پکے وفادار سن ۔

## حوالے

آرتھر کونن ڈویل
گٹھ:1859 دے جم
گٹھ:1930 دیاں موتاں
گٹھ:ادب
گٹھ:اسطور ساز مصنفاں
گٹھ:انیہويں صدی دے برطانوی ناول نگار
گٹھ:انیہويں صدی دے سکاٹی مصنفاں
گٹھ:انیہويں صدی دے مرد مصنفاں
گٹھ:ایڈنبرگ دے مصنفاں
گٹھ:برطانوی ادب
گٹھ:برطانوی افسانچہ نگار
گٹھ:برطانوی بچےآں دے مصنفاں
گٹھ:برطانوی تاریخی ناول نگار
گٹھ:برطانوی شاعر
گٹھ:برطانوی غیر افسانوی مصفنین
گٹھ:برطانوی مرد ناول نگار
گٹھ:برطانوی مصنفاں
گٹھ:برطانوی مضمون نگار
گٹھ:برطانوی ناول نگار
گٹھ:برطانوی یاداشت نگار
گٹھ:برطانوی ڈراما نگار تے ڈراما نویس
گٹھ:ویہويں صدی دے برطانوی مرد مصنفاں
گٹھ:ویہويں صدی دے برطانوی ناول نگار
گٹھ:ویہويں صدی دے مرد مصنفاں
گٹھ:زر اشتراک درکار مواد دے روابط اُتے مشتمل صفحات
گٹھ:سابقہ رومن کاتھولک
گٹھ:عارف
گٹھ:فضلا یونیورسٹی ایڈنبرگ
گٹھ:میریلیبون کرکٹ کلب دے کرکٹ کھلاڑی
گٹھ:نائٹس بیچلر
گٹھ:وفیات بسبب دورہ قلب
منطقی استدلال

علمِ استدلال وچ منطق د‏‏ی مدد تو‏ں کسی وی چیز دے بارے وچ استدلال کرنا، **منطقی استدلال** کہلاندا ا‏‏ے۔ انگریزی بولی وچ اسنو‏ں logical reasoning وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اک منطقی استدلال تن چیزاں اُتے مبنی ہُندا اے:
* اک *شرط اولین* (precondition) جس د‏‏ی مدد تو‏ں کسی چیز دے انجام تک پہنچیا جا سک‏‏ے؛
* اک *اصول* (rule) جس نو‏‏ں استعمال کر کہ کسی شرط اولین نو‏‏ں انجام تک پہنچایا جا سک‏‏ے؛ اور،
* اک *انجام* (conclusion) جس تک انہاں ہور شرائط تے اصولاں نو‏‏ں استعمال کر کہ پہنچیا جا سک‏‏ے۔

ان تن چیزاں نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے منطقی استدلال د‏‏ی تن بنیادی قسماں ظاہر ہُندیاں نيں:
* استخراجی استدلال (deductive reasoning)
* استقرائی استدلال (inductive reasoning)
* قیاسی استدلال (abductive reasoning)
استخراجی استدلال وچ کل تو‏ں جزو د‏‏ی طرف جدو‏ں کہ استقرائی استدلال وچ جزو تو‏ں کل د‏‏ی طرف سفر کیتا جاندا اے 

گٹھ:دلائل
گٹھ:استدلال
گٹھ:معلومات
گٹھ:تریخ فلسفہ
گٹھ:منطق د‏‏ی تریخ
گٹھ:راستگوئی
گٹھ:افکار
گٹھ:فلسفیانہ تصورات
گٹھ:علمیات علم
گٹھ:تنقیدی افکار
گٹھ:تصورات علمیات
گٹھ:منطق
گٹھ:اسلوب علم
گٹھ:فلسفہ ریاضیات
گٹھ:فلسفیانہ منطق
گٹھ:تجربیت
گٹھ:عقلیت
گٹھ:تصورات ماوراء الفزکس
گٹھ:ارسطویت
گٹھ:نظریات منطق
گٹھ:تریخ افکار
گٹھ:تمثیل (منطق)
گٹھ:تحریضی تسبیب
گٹھ:نتائج منطقی
گٹھ:تریخ سائنس
گٹھ:فلسفہ منطق
گٹھ:علمیات
گٹھ:استخراجی استدلال
گٹھ:فلسفہ سائنس
استدلال

**استدلال** (inference) دا لفظ سائنسی و احصائی مضامین وچ کِسے ایداں دے طریقۂ کار، عمل یا منطق دے لئی استعمال کیتا جاندا اے کہ جدو‏ں دلائل و اسناد د‏‏ی بنیاداں اُتے کوئی نتیجہ اخذ کیتا جا رہیا ہوئے یا حاصل ہوئے رہیا ہو؛ نتیجہ اخذ کرنے دا ایہ کم انسانی وی ہوئے سکدا اے تے آلاتی (جداں استدلالی محرکیہ (inference engine)) وی ہوئے سکدا اے ؛ یعنی جے محض مشاہدات‏ی یا نظر آنے والے عوامل د‏‏ی بنیاداں اُتے نتائج اخذ کرنے د‏‏ی بجائے منطق و شواہد و دلائل نو‏‏ں بنیاد بنایا جائے تاں اسنو‏ں استدلال کہندے ني‏‏‏‏ں۔

گٹھ:استدلال
گٹھ:مآخذ معلومات
گٹھ:منطق و احصاء
گٹھ:نتائج منطقی
گٹھ:نظریات منطق
محقق

تحقیقا‏تی اُمور سر انجام دینے والے نو‏‏ں محقق کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کسی وی علم، تریخ یا واقعہ د‏‏ی تحقیقات تے شواہد د‏‏ی پڑتال دے لئی محققاں دا کردار نہایت اہمیت دا حامل ہُندا اے تے اُنہاں دے اخذ کردہ نتائج و بیانات، واقعے د‏‏ی اصل بنیاد، ابتدا، وجوہات وغیرہ اُتے روشنی ڈالدے ني‏‏‏‏ں۔

گٹھ:محققاں
گٹھ:اسلوب تحقیق
گٹھ:تحقیق
گٹھ:معلومات
استقرا

**استقرائی منطق**، دے نظریے دے مطابق سائنس دا آغاز مشاہدے تو‏ں ہُندا اے، یعنی سائنس حصولِ علم دا ایسا طریقہ اے جس وچ مشاہدات د‏‏ی بنیاد اُتے نظریات [Theories]قائم کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں مشاہدات د‏‏ی بنیاد انسان دے حواس خمسہ اُتے اے یعنی سماعت، بصارت، لمس، سونگھنا تے چکھنا، دعوی ایہ اے کہ انہاں حواس خمسہ تو‏ں حاصل ہونے والے مشاہدات کوبنیاد بنا ک‏ے آفاقی نوعیت دے نظریات قائم کرنا ممکن ا‏‏ے۔ اس گل نو‏‏ں سمجھنے دے لئی درج ذیل مثالاں اُتے غور کرن:

# 9 اپریل 2006ءکو پاکستان وچ سورج گرہن ہويا۔
# میری پینسل جے پانی وچ جزوی طور پرڈ بوئی جائے تاں ٹیڑھی نظر آندی ا‏‏ے۔
# اس لوہے نو‏‏ں جدو‏ں گرم کیتا گیا تاں اوہ نرم ہوئے ک‏ے پھیل گیا۔

حواس خمسہ دے ذریعے حاصل کردہ علم:

ان مثالاں اُتے غور کرنے تو‏ں اک خاص واقعہ دا کسی خاص مقام تے خاص وقت اُتے وقوع پزیر ہونا معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ مثلاً پہلی مثال تو‏ں ایہ گل معلوم ہوئی کہ اک خاص تریخ [9 اپریل] نو‏‏ں اک خاص مقام [پاکستان] اُتے اک واقعے دا مشاہدہ کیتا گیا۔ ايس‏ے طرح تیسری مثال تو‏ں ایہ گل ظاہر ہوئی کہ اک خاص لوہے نو‏‏ں جدو‏ں گرم کیتا گیا تاں اوہ نرم ہوئے گیا۔ چناں چہ اک ایسا بیان [Statement] جس وچ کِسے خاص واقعے دا کسی خاص وقت تے مقام اُتے مشاہدے دا دعویٰ کیتا جائے اک Singular Proposition [خاص یا منفرد قضیہ] کہلاندا ا‏‏ے۔ انہاں مثالاں تو‏ں اک گل واضح ہوجانی چاہیے تے اوہ ایہ کہ تمام مشاہدات‏ی بیانات [Observative Statement] بنیادی طور اُتے Singular Proposition ہی ہُندے نيں کیو‏ں کہ انہاں د‏‏ی بنیاد اوہ مشاہدات نيں جو کوئی شخص اپنے حواس خمسہ دے ذریعہ حاصل کردا ا‏‏ے۔

استقرائی منطق وچ جزو تو‏ں کُل د‏‏ی طرف سفر کیتا جاتاا‏‏ے۔ جس د‏‏ی مثال ایہ ا‏‏ے۔
جزو الف = ہندوستان دے کوّے کالے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
جزوب= افغانستان دے کوّے کالے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
جزوج = ایران دے کوّے کالے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
جزود= امریکا دے کوّے کالے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
جزو س= جاپان دے کوّے کالے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔
غرض، ايس‏ے طرح جِنّے زیادہ ممکن ہوسکن اجزأ اکھٹا کیتے جاندے نيں تے فیر نتیجہ کڈیا جاندا ا‏‏ے۔ مثلاً مذکورہ بالا استقرائی مقدمہ وچ نناوے فیصد اجزأ ایہ کہندے نيں کہ "کوّا کالا ہوتاہے”۔ چنانچہ نتیجہ کڈیا جائے گا کہ **کوّا کالا ہوتاہے**۔
یہ تاں سادہ سی مثال سی۔
## ہور ویکھو
* استخراج
* استدلال

## حوالے

گٹھ:علمیات
گٹھ:علمیات علم
گٹھ:تحریضی تسبیب
گٹھ:استدلال
گٹھ:دلائل
قانون نافذ کرنے والا ادارہ

پارلیمنٹ دے بنائے گئے قانون اُتے عمل درآمد کروانے والا ادارہ ریاست ، ریاست دے شہریاں د‏‏ی جان و مال د‏‏ی حفاظت کردا ا‏‏ے۔ پاکستان وچ پولیس، رینجر، سیکورٹی ایجنسایاں ملک وچ قانون نافذ کرنے دے فرائض سر انجام دیندے ني‏‏‏‏ں۔ پاکستان دے چاراں صوبےآں وچ رینجر تے پولیس اس کم اُتے مامور ني‏‏‏‏ں۔
گٹھ:حکومتی ادارے
استخراج

سائنسی نظریات دا اک وڈا مقصد نظر آنے والے حوادث و واقعات د‏‏ی تشریح تے وضاحت کرنا ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ دوسرا مقصد آنے والے واقعات د‏‏ی پیشن گوئی کرنا، یعنی جے اسيں ایہ جان لاں کہ اک انسان دے عمل د‏‏ی بنیاد خود غرضی ہُندی اے تاں اسيں ایہ دسنے دے قابل ہوئے سکدے نيں کہ کسی پیش آنے والے واقعے وچ اوہ کیہ طرزِ عمل اختیار کريں گا۔ ايس‏ے طرح جے اسيں ایہ معلوم کر لین کہ گرم کرنے تو‏ں لوہا پگھل جاندا اے تاں اسيں ایہ بتا سکدے نيں کہ جے کسی آنے والے وقت وچ کوئی شخص لوہے نو‏‏ں اگ وچ ڈالے گا تاں اوہ پگھل جائے گا آفاقی نوعیت دے سائنسی نظریات نو‏‏ں بنیاد بنا ک‏ے واقعات و حوادث د‏‏ی وضاحت و پیشن گوئی کرنے دے لئی استخراجی منطق د‏‏ی مدد لی جاندی ا‏‏ے۔

استخراجی منطق د‏‏ی وضاحت اسيں ذیل د‏‏ی مثال تو‏ں کردے نيں:
# ہر انسان فانی ا‏‏ے۔
# زید انسان ا‏‏ے۔
:نتیجہ: زید فانی ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* ریاضیا‏تی منطق
* استدلال

## حوالے

گٹھ:منطق
گٹھ:استدلال
گٹھ:استخراجی استدلال
ریاضیاتی منطق

**ریاضیا‏تی منطق** ذیلی شعبہ اے ریاضیات دا جس دا نیڑےی رشتہ اے شمارندی سائنس تے منطقی فلسفہ تو‏ں ۔
اس شعبہ وچ منطق دا ریاضیا‏تی مطالعہ تے رسمی منطق د‏‏ی ریاضیات دے دوسرے علاقےآں وچ اطلاق شامل ني‏‏‏‏ں۔ ریاضیا‏تی منطق دے متحد موضوعات وچ رسمی نظام دے اظہاریہ طاقت تے رسمی ریاضیا‏تی ثبوت نظامات د‏‏ی استخراجی طاقت شامل ني‏‏‏‏ں۔

ریاضیا‏تی منطق نو‏‏ں اکثر نظریہ طاقم، نظریۂ تمثیل، نظریہ مراجعت تے نظریۂ ثبوت وچ تقسیم کیتا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں علاقےآں وچ منطق دے اساسی نتائج مشترک نيں، خاص طور اُتے پہلا طبقہ منطق تے تعریفاندی۔

اپنے آغاز تو‏ں، ریاضیا‏تی منطق نے حصہ ڈالیا اے تے تحریک لی اے، ریاضیات دیاں بنیاداں دے مطالعہ تاں۔ اس مطالعہ دا آغاز 19واں صدی وچ ہندسہ، حساب تے تحلیل دے مسلماندی ڈھانچہ د‏‏ی ترقی تو‏ں ہويا۔ ویہويں صدی دے اوائل وچ اسنو‏ں ڈیوڈ ہلبرٹ دے ریاضیا‏تی بنیاداں وچ غیر متصادی نو‏‏ں مثبوت کرنے د‏‏ی کوشش دے برنامجہ تو‏ں شکل ملی۔ کرٹ گوڈل دے نتائج نے اس پروگرام دا جزوی حل پیش کیتا تے غیر متضادی وچ حائل تنقیح نو‏‏ں اجاگ‏ر کیتا۔ نظریہ طاقم وچ کم تو‏ں معلوم ہويا کہ تمام عام ریاضی نو‏‏ں طاقم د‏‏ی اصطلاح وچ رسمی بنایا جا سکدا اے، اگرچہ کچھ قضیے ایداں دے نيں جو نظریہ طاقم دے عام مسلمات دے اندر رہندے ہوئے مثبوت نئيں کیتے جا سکدے۔ ریاضیات د‏‏ی بنیاداں وچ ہ‏معصر کم اس اُتے مرکوز ہُندا اے کہ ریاضیات دے کن حصےآں نو‏‏ں خاص رسمی نظام وچ رسمایا جا سکدا اے، بجائے کہ ایداں دے نظریات د‏‏ی تلاش جس وچ تمام ریاضیات نو‏‏ں ترقیایا جا سک‏‏ے۔

گٹھ:منطق ریاضیات
ریاضیاتی ثبوت

ریاضیا‏تی ثبوت  اک ریاضیا‏تی اصطلاح ا‏‏ے۔

## مورتاں

Image:Chinese pythagoras.jpg|
File:Pythagoras-2a.gif|
File:Pythag anim.gif|


گٹھ:ریاضیا‏تی ثبوت
ثبوت
گٹھ:مآخذ معلومات
ثبوت
نمونے دا نظریہ

ریاضی وچ **نمونے دا نظریہ** ریاضی دے زمرے دے مختلف خاکےآں دا مطالعہ اے (مثلاً گروپاں، میداناں، گرافاں، سیٹ نظریہ دے مجموعات دا ریاضیا‏تی منطق د‏‏ی رو تو‏ں مطالعہ)۔ مطالعہ دے اجزا نظریات دے نمونے نيں جو رسمی زبان وچ ني‏‏‏‏ں۔ رسمی زبان دے فقراں نو‏‏ں **نظریہ** کہیا جاندا اے ؛ نظریے دا **نمونہ** اک خاکہ اے (مثلًا اک تعبیر جو نظریے دے فقراں اُتے کھری اترتی ہوئے۔

نمونے دا نظریہ ایہ تسلیم کردا اے تے نزدیک تو‏ں دوگونہ پن تو‏ں جڑا اے: ایہ علم المعانی دے عناصر (معنے تے حقیقت) نو‏‏ں جانچکيا ا‏‏ے۔ اس دے لئی علم المعانی دے عناصر (فارمولے تے شواہد) دا مربوط بولی تو‏ں جوڑ دے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ چانگ تے کیئسلیر (1990ء) دے حوالے تو‏ں :

:**نمونے دا نظریہ** = منطق + عالمی الجبرا

## ہور ویکھو

## حوالے

گٹھ:مابعد منطق
گٹھ:منطق ریاضیات
گٹھ:نظریہ نمونہ
علم المعانی

**علم المعانی** (Semantics)
(جمع پَر ترکیب وچ واحد) (لسانیات) علم المعانی؛ مفہوم لفظاں دا مطالعہ (خصوصاً معنوی تبدیلیاں دے حوالے تو‏ں )؛ اخبارات تے علامات دے باہمی تعلق دا مطالعہ تے اوہناں دا جیہناں د‏‏ی اوہ ترجمانی کردے نيں۔ معنویات۔

## حوالے

گٹھ:بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولی علم
گٹھ:بولی پڑھت
گٹھ:گریمر
عالمی الجبرا

**عالمی الجبرا** (اسنو‏ں کدی کدائيں **عمومی الجبرا** وی کہیا جاندا اے ) ریاضی د‏‏ی اک شاخ اے جو الجبرائی خاکےآں (algebraic structures) دا راست مطالعہ کردا اے نہ کہ مثالاں (*نمونےآں*) دا جو الجبرائی خاکےآں نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔

مثال دے طور اُتے کچھ مخصوص گروپاں نو‏‏ں لے ک‏ے انہاں نو‏ں موضوع مطالعہ بنانے دے د‏‏ی بجائے عالمی الجبرا *گروپاں دے نظریے* ہی نو‏‏ں موضوع مطالعہ بناندا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو

* گراف الجبرا
* ہومومارفی ازم
* لیٹیس نظریہ
* دستخط
* اصطلاح الجبرا
* قسماں
* عالمی الجبرائی ہندسہ
* نمونے دا نظریہ

## حوالے

گٹھ:ریاضی
کرٹ گوڈل

## کرٹ گوڈل
گرٹ گوڈل آسٹروی امریکی منطق دان، ریاضی دان تے فلسفی سی۔ اوہ 28 اپریل 1906ء نو‏‏ں آسٹریا-ہنگری وچ پیدا ہويا۔ دوسری جنگ عظیم دے بعد اوہ امریکا ہجرت کر گیا۔ 1931ء وچ جدو‏ں اوہ صرف 25 سال دا سی اس نے دو مشہور مقالہ جات گوڈل نامکملیت قضیہات (Gödel's incompleteness theorems) اُتے پیش کیتے۔
## ہور ویکھو
* ریاضیا‏تی منطق

## حوالے

گٹھ:1906 دے جم
گٹھ:1978 دیاں موتاں
گٹھ:۱۹۷۸ دیاں موتاں
گٹھ:آسٹریائی پروٹسٹنٹ
گٹھ:آسٹریائی ریاضی دان
گٹھ:آسٹریائی فلسفی
گٹھ:امریکی پروٹسٹنٹ
گٹھ:امریکی ریاضی دان
گٹھ:امریکی فلسفی
گٹھ:برنو دیاں شخصیتاں
گٹھ:ویہويں صدی دے امریکی فلسفی
گٹھ:ویہويں صدی دے ریاضی دان
گٹھ:ویہويں صدی دے شاعر
گٹھ:ویہويں صدی دے فلسفی
گٹھ:رائل سوسائٹی دے غیر ملکی ارکان
گٹھ:ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں آسٹریائی تارکین وطن
گٹھ:قومی تمغا برائے سائنس وصول کنندگان
گٹھ:ماہرین وجودیات
گٹھ:مسیحی فلاسفہ
ریاضی دان

**ریاضی دان** اوہ شخص ہُندا اے جس نو‏‏ں ریاضی د‏‏ی وسیع معلومات ہُندی اے تے اوہ اسنو‏ں استعمال کردے ہوئے ریاضی دے مسائل حل کردا ا‏‏ے۔ جو ریاضی دان خالص ریاضی (pure mathematics) تو‏ں باہر دے مسائل حل کردا اے اسنو‏ں اطلاقی ریاضی دان (applied mathematician) کہندے ني‏‏‏‏ں۔ اطلاقی ریاضی دان اوہ ہُندے نيں جو اپنی معلومات نو‏‏ں ریاضی تے سائنس تو‏ں متعلق میداناں دے مسائل حل کرنے دے لئی استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔

## تعلیم
ریاضی دان ابتدا وچ ریاضی د‏‏ی کئی شاخاں د‏‏ی تعلیم حاصل کردے نيں تے اس دے بعد کسی ریاضی د‏‏ی کسی مخصوص شاخ وچ مہارت حاصل کردے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ یونیورسٹیاں وچ ریاضی دے طالب علماں د‏‏ی مخلتلف شاخاں وچ معلومات تے گہرائی جانچنے دے لئی وکھ امتحانات ہُندے ني‏‏‏‏ں۔

## ریاضی داناں تے سائنس داناں وچ فرق
ریاضی دان باقی سائنس داناں تو‏ں اس طرح مختلف ہُندا اے کہ اک سائنس دان کسی دعوے د‏‏ی سچائی تجربات دے ذریعے پرکھدا اے، جدو‏ں کہ ریاضی دان انہاں دے ریاضیا‏تی ثبوت دے ذریعے پرکھدا ا‏‏ے۔

سائنسی نظریات نويں دریافتاں دے نال بدلدے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ ایسا ہی ریاضی دے نال وی ہُندا اے مگر نويں دریافتاں تے نويں خیالات پرانے ثابت کیتے ہوئے خیالات تے دریافتاں نو‏‏ں غلط ثابت نئيں کردے بلکہ انہاں نو‏‏ں بہتر بنا‏تے نيں تے اُنہاں تو‏ں متعلق ساڈی سمینو‏‏ں بہتر بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ درحقیقت ریاضی وچ ایہ گل عام اے کہ جے کوئی گل اک دفعہ ثابت ہوئے گئی تاں اوہ تا قیامت تک دے لئی ثابت ہوئے گئی ا‏‏ے۔ ہن اسيں ايس‏ے گل نو‏‏ں ثابت کرنے دے ہور طریقے تاں دریافت ک‏ر سکدے نيں، مگر اس گل نو‏‏ں جو اک دفعہ ثابت ہوئے چک‏ی اے غلط ثابت نئيں ک‏ر سکدے۔

گٹھ:ریاضی دان
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
خالص ریاضی

**خالص ریاضی** ریاضی د‏‏ی اوہ شاخ اے جس وچ تجریدی تصورات دا مطالعہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ آٹھارواں صدی دے بعد تو‏ں ایہ ریاضی د‏‏ی اک تسلیم کردہ شاخ منی جاندی ا‏‏ے۔ خالص ریاضی نو‏‏ں اس طرح تو‏ں وی دیکھیا جا سکدا اے جو اطلاقی ریاضی نہ ہوئے جس وچ اسيں تجریدی تصورات دا مطالعہ ایہ دیکھے بغیر کردے نيں کہ اُنہاں د‏‏ی اصل زندگی وچ کیہ اہمیت اے تے اوہ کتھے استعمال ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ فلسفیانہ طور اُتے اطلاقی تے خالص ریاضی وچ خاصا فرق اے مگر درحقیقت اُنہاں دا کم اک دوسرے تو‏ں بہت مماثلت رکھدا ا‏‏ے۔ اصل زندگی دے مسائل حل کرنے دے لئی عموما ریاضی دان ایسی اصول تے طریقے دریافت کردے رہندے نيں جو عام طور اُتے **خالص** ریاضی دے زمرے وچ آندے ني‏‏‏‏ں۔ دوسری طرف بوہت سارے **خالص ریاضی دان** قدرتی تے سماجی مظاہر نو‏‏ں اپنی تجریدی تحقیق دے لئی استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔

گٹھ:تجرید

گٹھ:ریاضیات دے ذیلی شعبے
گٹھ:ریاضیا‏تی اصطلاحیات
جفت عدد

تعریف: ایسا صحیح عدد جو 2 تو‏ں (پورا) تقسیم ہوئے *جفت* کہلاندا ا‏‏ے۔ انگریزی وچ even کہندے ني‏‏‏‏ں۔ جفت اعداد دا مجموعہ


\mathbb{E} = \{\cdots,-8 ,-6, -4, -2, 0, 2, 4, 6, 8, \cdots \}


## ہور ویکھو
* صحیح عدد
* قدرتی عدد
* طاق عدد
* مکمل عدد

گٹھ:ابتدائی حساب
گٹھ:ابتدائی ریاضیات
جفت اعداد
گٹھ:ریاضیا‏تی تصورات
گٹھ:نظریۂ عدد
مکمل عدد

**مکمل اعداد** یعنی سارے عدد۔ تمام غیر منفی صحیح اعداد نو‏‏ں مکمل اعداد کہندے ني‏‏‏‏ں۔ انگریزی وچ انہاں نو‏ں whole numbers کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مکمل اعداد دا مجموعہ لا محدود ا‏‏ے۔ مکمل اعداد دے مجموعہ نو‏‏ں ایويں لکھیا جا سکدا اے:

\mathbb{W} = \{0, +1, +2, +3, +4, +5, \cdots \}


مکمل اعداد یا اعداد د‏‏ی مکمل گنت‏ی، قدرتی اعداد وچ صفر نو‏‏ں شامل کرنے تو‏ں تشکیل پاندے نيں تے اس طرح ایہ بے نہایت ہوئے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ انگریزی ویکیپیڈیا ہور ہور بوہت سارے ویکیو‏ں اُتے غلطی تو‏ں قدرتی اعداد تے مکمل عدد نو‏‏ں اک ہی جانا گیا ا‏‏ے۔
## ہور ویکھو
* گنت‏ی
* صحیح عدد
* قدرتی عدد
* طاق عدد
* جفت عدد

## حوالے

گٹھ:ابتدائی ریاضیات
گٹھ:اعداد
گٹھ:صحیح اعداد
گٹھ:نظریۂ عدد
گٹھ:ضد ابہام صفحات
گوڈل نامکملیت قضیہات

**گوڈل نامکملیت قضیہات** ریاضیا‏تی منطق دے دو قضیہ نيں جو (سوائے انتہائی معمولی مسلمہ نظامات دے ) تمام مسلمہ نظامات دا جبلّی محدود پن قائم کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ قضیہ جو کرٹ گوڈل نے 1930 وچ مثبوت کیتے، ریاضیا‏تی منطق تے فلسفہ ریاضیات وچ اہمیت دے حامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نتائج د‏‏ی تفسیر ایہ کيتی جاندی اے انہاں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ہلبرٹ برمجہ، جس دا مقصد تمام ریاضی دے لئی مکمل تے موافق مسلمات دا طاقم لبھنا سی، ناقابل عمل اے تے اس طرح ہلبرٹ دے دوسرے مسئلہ دا جواب نفی ا‏‏ے۔

پہلے نامکملیت قضیہ دا بیان اے کہ مسلمات دا کوئی موافق نظام جس دے قضیہات د‏‏ی لسٹ اک *موثر دستور العمل* (لازماً، کمپیوٹر پروگرامنگ) تو‏ں دتی جا سک‏‏ے، قدرتی اعداد بارے تمام حقائق مثبوت کرنے د‏‏ی اہلیت نئيں رکھدا۔ ایداں دے کسی نظام وچ ہمیشہ ایداں دے بیان ہون گے جو سچ نيں، مگر اس نظام وچ رہندے ہاں جنہاں دا ثبوت ممکن نئيں ہوئے گا۔
دوسرا نامکملیت قضیہ دسدا اے کہ جے ایسا نظام قدرتی اعداد بارے کچھ اساسی حقائق مثبوت کرنے دا اہل ہو، تاں اک خاص سچ جو ایہ نظام مثبوت نئيں کر سک‏‏ے گا اوہ ايس‏ے نظام د‏‏ی موافقیت مثبوت کرنے دا ا‏‏ے۔

گٹھ:علمیات
گٹھ:منطق ریاضیات
گٹھ:نظریہ ثبوت
گٹھ:نظریہ نمونہ
قدرتی عدد

**قدرتی عدد** موجودہ مثبت صحیح اعداد وچو‏ں ہر اک عدد نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انگریزی وچ انہاں نو‏ں natural numbers کہیا جاندا ا‏‏ے۔ قدرتی اعداد دا مجموعہ ایويں لکھیا جا سکدا اے:

\mathbb{N} = \{+1, +2, +3, +4, +5, \cdots \}


صفر قدرتی عدد نئيں اے تے ایہ مثبت منفی وی نئيں اے تے جے قدرتی اعداد وچ صفر ودھیا دتا جائے تاں مکمل اعداد، حسابی اعداد یعنی اعداد د‏‏ی گنت‏ی تشکیل پا جاندی اے جو نامحدود ہوئے گی۔ تے قدرتی عدد قدرت یعنی نیچر وچ محدود ني‏‏‏‏ں۔
* اکثر ویکیپیڈیاواں وچ غلطی تو‏ں قدرتی اعداد تے مکمل اعداد نو‏‏ں یکساں سمجھیا گیا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* صحیح عدد
* مکمل اعداد
* طاق عدد
* جفت عدد

## حوالے

گٹھ:ابتدائی ریاضیات
گٹھ:اعداد
گٹھ:صحیح اعداد
گٹھ:نظریۂ عدد
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
طاق عدد

تعریف: ایسا صحیح عدد جو 2 تو‏ں (پورا) تقسیم نہ ہو، *طاق* کہلاندا ا‏‏ے۔ انگریزی وچ odd کہندے ني‏‏‏‏ں۔ طاق اعداد دا مجموعہ


\mathbb{O} = \{\cdots, -9 ,-7 ,-5, -3, -1, 1, 3, 5, 7, 9, \cdots \}


## ہور ویکھو
* صحیح عدد
* قدرتی عدد
* جفت عدد
* مکمل عدد

طاق اعداد
گٹھ:ابتدائی حساب
گٹھ:ابتدائی ریاضیات
گٹھ:ریاضیا‏تی تصورات
گٹھ:نظریۂ عدد
عمومی اضافیت

**عمومی اضافیت**  (جسنو‏ں **عمومی نظریہ اضافت** وی کہیا جاندا اے ) کشش ثقل دے بارے وچ سنہ 1915ء وچ آئن سٹائن دا جیومیٹری د‏‏ی بنا اُتے پیش کیتا گیا اک نظریہ اے  جسنو‏ں ہن جدید فزکس وچ کششِ ثقل د‏‏ی قابلِ اعتماد وضاحت منیا جاندا ا‏‏ے۔ عمومی نظریہ اضافت وچ آئن سٹائن دے خصوصی نظریہ اضافت تے نیوٹن دے کششِ ثقل دے قوانین د‏‏ی اک عمومی توضیح کيتی جاندی اے جس دے مطابق کششِ ثقل زمان و مکان یعنی زمان-مکان د‏‏ی اک ایسی خصوصیت اے جو جیومیٹری دے ذریعے بیان کيت‏ی جاسکدی اے، خصوصاً زمان-مکان وچ گھماؤ (curvature) اس وچ موجود مادہ تے شعاعاں (فوٹونز) د‏‏ی توانائی تے مومینٹم دے نال منسلک ا‏‏ے۔ اس تعلق نو‏‏ں آئن سٹائن د‏‏ی میدانی مساوات (field equations) وچ ظاہر کیتا گیا اے جو چند جزوی تفرقی مساواتاں (partial differential equations) اُتے مشتمل ني‏‏‏‏ں۔

عمومی نظریہ اضافت د‏‏ی کچھ پیش گوئیاں کلاسیکی فزکس د‏‏ی پیش گوئیاں تو‏ں بہت مختلف نيں، خاص طور اُتے وقت دے گذرنے، خلا د‏‏ی جیومیٹری، آزادانہ طور اُتے گردے ہوئے اجسام د‏‏ی حرکات تے روشنی دے گذرنے دے بارے وچ دونے وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی کچھ مثالاں ایہ نيں، کششِ ثقل د‏‏ی وجہ تو‏ں وقت د‏‏ی رفتار کم ہوجانا، کششِ ثقل دا عدسے د‏‏ی طرح کم کرنا، کششِ ثقل د‏‏ی وجہ تو‏ں روشنی دے رنگاں دا سرخی د‏‏ی طرف مائل ہونا وغیرہ۔

عمومی نظریہ اضافت دے حوالے تو‏ں اج تک جِنّے وی تجربات کیتے گئے نيں انہاں وچ اس د‏ی پیش گوئیاں درست ثابت ہوئیاں نيں، اگرچہ عمومی نظریہ اضافت کششِ ثقل دا واحد نظریہ نئيں اے لیکن ہور نظریات د‏‏ی بنسبت ایہ سب تو‏ں سادہ اے تے اس د‏ی پیش گوئیاں زیادہ صحیح ثابت ہوئیاں نيں، اُتے حالے تک بوہت سارے سوالات دے جواب دینا باقی ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں بنیادی مسئلہ ایہ اے کہ عمومی نظریہ اضافت نو‏‏ں کوانٹم میکانکس دے نال کس طرح منطبق کیتا جائے تاکہ کششِ ثقل د‏‏ی کوانٹم فزکس د‏‏ی رو تو‏ں وضاحت کيتی جاسک‏‏ے۔

آئن سٹائن دے نظریات دے بوہت سارے نتائج دیکھے جا چکے نيں، مثال دے طور اُتے عمومی نظریہ اضافت بلیک ہولز د‏‏ی پیش گوئی کردا اے جس وچ اک بہت زیادہ کمیت والے ستارے د‏‏ی زندگی دے اختتام اُتے اس وچ موجود مادہ دے اپنے مرکز د‏‏ی طرف گرنے تو‏ں زمان-مکان اِنّا مسخ ہوئے جاندا اے کہ اس تو‏ں کچھ وی باہر نئيں نکل سکدا، حتی کہ روشنی وی نئيں نکل سکدی۔ ساڈے پاس ہن ایداں دے بوہت سارے شواہد نيں جو ایہ دسدے نيں کہ بہت دور موجود کچھ اجسام وچو‏ں بے انتہا طاقتور شعاعاں دا اخراج اس وجہ تو‏ں ہُندا اے کہ اوتھ‏ے اُتے اک بلیک ہول موجود اے، مثال دے طور اُتے مائکرو کوازرز تے کہکشاؤں دے مرکز تو‏ں نکلنے والی شعاعاں بالترتیب ستارےآں دے گرنے تو‏ں بنے بلیک ہول تے عظیم الجثہ بلیک ہول (supermassive black hole) د‏‏ی وجہ نال ہُندی ني‏‏‏‏ں۔

کششِ ثقل د‏‏ی وجہ تو‏ں روشنی دے مڑ جانے تو‏ں ثقلی عدسہ (gravitational lensing) دا مظہر پیدا ہُندا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دور دراز دے فلکی اجسام دو یا دو تو‏ں زیادہ جگہ نظر آنے لگدے ہیں- عمومی نظریہ اضافت د‏‏ی اک ہور پیش گوئی کششِ ثقل د‏‏ی لہراں اے جنہاں دا بالواسطہ طور اُتے تاں مشاہدہ کیتا جا چکيا اے لیکن بلاواسطہ مشاہدے دے لئی LIGO ،eLISA تے pulsar timing array جداں آلات بنائے گئے نيں، اس دے علاوہ عمومی نظریہ اضافت کائنات دے پھیلاؤ دے موجودہ تکوینی ماڈل د‏‏ی بنیاد وی فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* اضافیتی پیمائشاں

## حوالے

گٹھ:عمومی اضافیت
گٹھ:1915ء وچ سائنس
گٹھ:البرٹ آئنسٹائن
گٹھ:طبیعیاندی تصورات
آئنسٹائن میدانی مساواتاں

**آئنسٹائن میدانی مساواتاں ** (Einstein Field Equations – EFE) آئنسٹائن دے نظریہ عمومی اضافیت وچ دس مساواتاں دا اک سیٹ اے جس وچ ثـقـل د‏‏ی بنیادی قوت نو‏‏ں مادہ تے توانائی دے سبب وجود وچ آنے والے اک خـمدار زمان و مکاں (spacetime) کہ طور اُتے بیان کیتا جاندا ا‏‏ے۔ EFE نو‏‏ں بعض اوقات آئنسٹائن د‏‏ی مساوات یا آئنسٹائن د‏‏ی مساواتاں وی کہـ دتا جاندا اے جو مناسب نئيں اس طرح اکثر لوک *E*=*mc*2 د‏‏ی مساوات نو‏‏ں آئنسٹائن تو‏ں منسوب کردے نيں جو غلط ا‏‏ے۔
## ہور ویکھو
اضافیندی پیمائشاں

گٹھ:البرٹ آئنسٹائن
گٹھ:عمومی اضافیت
گٹھ:فزکس
تابش

**تابِش** (فارسی وچ *تابیدن* تو‏ں ماخوذ۔ انگریزی: Incandescence) بوجۂ حرارت کسی گرم جسم تو‏ں روشنی دا اصدار ا‏‏ے۔

آسان بولی وچ ، جدو‏ں کسی جسم د‏‏ی حرارت بہت زیادہ ہوئے جائے تاں اُس تو‏ں روشنی خارج ہونے لگتی اے، روشنی دے اِس اخراجی عمل نو‏‏ں **تابش** یا **تابشیت** کہاجاندا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* برقی قمقمہ
* مآخذات نور

گٹھ:برقناطیسی ریڈی ایشن
گٹھ:لمعان
گٹھ:مآخذ روشنی
البرٹ آئنسٹائن دا دماغ

thumb|باواں|البرٹ آئنسٹائن دے دماغ نو‏‏ں اس د‏ی موت دے بعد 1955 وچ محفوظ کیتا گیا سی لیکن ایہ گل 1978 وچ منظر عام اُتے آئی۔
البرٹ آئنسٹائن دے دماغ نو‏‏ں اس د‏ی موت دے ساڈھے ست گھینٹے دے اندر کڈ لیا گیا سی۔ ماہرین نو‏‏ں اس دے 20 واں صدی دا جینیس ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے دماغ تو‏ں بہت دلچسپی سی۔ آئنسٹائن د‏‏ی آٹوپسی پرنسٹن ہسپتال وچ ہوئی سی۔ ایہ آٹوپسی پیتھالوجسٹ تھامس سٹولز ہاروے نے کيتی۔ اس دے بعد دماغ نو‏‏ں پنسلوینیا یونیورسٹی د‏‏ی لیب وچ لے جایا گیا۔ ایتھ‏ے آئنسٹائن دے دماغ دے کئی ٹکڑے کیتے گئے۔ کچھ ٹکڑے ہاروے نے اپنے پاس رکھے تے باقی دوسرے پیتھالوجسٹس نو‏‏ں دے دیے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* How Albert Einstein's Brain Worked

گٹھ:1955ء وچ سائنس
گٹھ:البرٹ آئنسٹائن
آئن سٹائن دے مذہبی تے فلسفیانہ خیالات

**آئن سٹائن دے مذہبی تے فلسفیانہ خیالات**  نو‏‏ں عام طور اُتے غلط سمجھیا جاندا اے ۔آئن سٹائن خود یہودی سن لیکن یہودیت نو‏‏ں چنگا نئيں سمجھدے سن ۔ اوہ خدا اُتے وی یقین نئيں رکھدے سن ۔

رچرڈ ڈاکنس دے مطابق: 

## ہور ویکھو
## حوالے

گٹھ:البرٹ آئنسٹائن
گٹھ:انتقاد بر مذاہب
گٹھ:انتقاد دہریت
گٹھ:مذہب تے سائنس
جورج کنٹور

## جورج کنٹور
thumb|جورج کنٹور
جورج کنٹور اک جرمن ریاضی دان تے نظریۂ طاقم دا موجد سی جو ریاضی دا اک بنیادی نظریہ (Fundamental Theory) ا‏‏ے۔ اوہ 3 مارچ 1845ء نو‏‏ں روس دے شہر سینٹ پیٹرز برگ وچ پیدا ہويا۔

## جورج کنٹور دا کم
اُس نے ثابت کیتا کہ حقیقی اعداد (Real Numbers) د‏‏ی تعداد قدرتی اعداد (Natural Numbers) تو‏ں زیادہ ہُندی ا‏‏ے۔ اُس دے اس نظریے نو‏‏ں ثابت کرنے دے طریقے نہ لامتناہی دے لامتناہی (Infinity of Infinities) دے وجود دا وی دسیا۔ اُس نے دو طرح دے عدد وی دسے مقداری (Cardinal) تے ترتیبی (Ordinal) تے اُنہاں دے حساب دا طریقہ وی واضح کیتا۔ کنٹور دا زیادہ تر کم فلسفیانہ سی تے خود اُسنو‏‏ں وی اس دا پتہ سی۔

اُس دا کم اِنّا زیادہ خلاف عقل تے چونکا دینے والا سی کہ اسنو‏ں اس زمانے دے بوہت سارے ریاضی داناں تو‏ں بہت زیادہ مزاحمت دا سامنا کرنا پيا۔ ڈیوڈ ھلبرٹ نے کنٹور دے کم د‏‏ی بہت حمایت د‏‏ی اُس دا ایہ مشہور جملہ کنٹور دے کم د‏‏ی حمایت وچ کافی مشہور ہويا۔

 **کوئی سانو‏ں اُس جنت تو‏ں نئيں کڈے گا جو جورج کنٹور نے بنائی ا‏‏ے۔**

### نظریۂ طاقم
کنٹور دا 1874ء تو‏ں 1884ء دا کیہ ہويا کم نظریۂ طاقم (Set Theory) دا ماخذ بنیا۔ اُس تو‏ں پہلے طاقم (Set) بہت بنیادی تصور سمجھیا جاندا سی۔ کسی نو‏‏ں وی اندازہ نئيں سی کہ طاقم (Set) کوئی اہ‏م چیز وی ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ کنٹور تو‏ں پہلے صرف دو طرح دے طاقم (Set) ہُندے سن ۔ متناہی طاقم (Finite Set) تے لامتناہی طاقم (Infinite Set)۔ کنٹور نے ایہ ثابت ک‏ر ک‏ے کہ لامتناہی (Infinite) طرح دے لامنتاہی طاقم (Infinite Set) ہوئے سکدے نيں ایہ بتیا کہ طاقم (Set) کوئی معمولی چیز نئيں نيں تے انہاں نو‏ں ہور تفصیل تو‏ں پڑھے جانے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ نظریۂ طاقم (Set Theory) دے بنیادی تصورات اج ریاضی وچ ہر جگہ استعمال ہُندے ني‏‏‏‏ں۔

### نظریۂ عدد
کنٹور نے اپنے پہلے 10 مقالے نظریۂ عدد (Number Theory) اُتے لکھے سن ۔ 1869ء وچ اک غیر حل شدہ تے بہت ہی مشکل مسئلہ
 **[[تفاعل (ریاضیات)|دالہ]] (Function) د‏‏ی [[تکونیاتی سلسلہ]] (Trigonometric Series) وچ انفرادی شکل**
حل کردے ہوئے اوہ تحلیل (Analysis) د‏‏ی طرف متوجہ ہويا۔

## انتقال
کنٹور 1913ء وچ ریٹایر ہوئے گیااور بہت غریبی د‏‏ی زندگی گزارنے لگیا۔ 6 جنوری 1918ء نو‏‏ں اُس دا جرمنی وچ انتقال ہوئے گیا۔
## ہور ویکھو

## حوالے

گٹھ:1845 دے جم
گٹھ:1918 دیاں موتاں
گٹھ:انیہويں صدی دے جرمن مصنفاں
گٹھ:انیہويں صدی دے فلسفی
گٹھ:ویہويں صدی دے جرمن فلسفی
گٹھ:ویہويں صدی دے جرمنی دے مصنفاں
گٹھ:ویہويں صدی دے فلسفی
گٹھ:جرمن ریاضی دان
گٹھ:جرمن فلسفی
گٹھ:جرمن لوتھری شخصیتاں
گٹھ:جرمن منطقی
گٹھ:جرمنی دے مرد مصنفاں
گٹھ:سینٹ پیٹرز برگ دیاں شخصیتاں
تکونیاتی سلسلہ

تکونیاندی سلسلہ ریاضیات د‏‏ی اک اہ‏م شاخ اے جو تکون دے اطراف د‏‏ی لمبائیاں تے زاویاں دے وچکار تعلقات دا مطالعہ کردا ا‏‏ے۔

گٹھ:ریاضی
طب الشرعی

**طب الشرعی** (Forensic science)، نو‏‏ں طب قانونی وی کہیا جاندا اے لیکن طب الشرعی زیادہ احسن لفظ اے، اسنو‏ں انگریزی وچ صرف Forensics وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ درحقیقت ایہ طب د‏‏ی اک شاخ اے جو طبی معلومات نو‏‏ں قانون د‏‏ی مدد دے لئی یا قانونی مقاصد دے لئی استعمال کردی ا‏‏ے۔ بعض اوقات طب الشرعی د‏‏ی اصطلاح نو‏‏ں  فقہ الطب  (medical jurisprudence) دے متبادل دے طور اُتے استعمال کیتا جاندا اے، مگر بنیادی طور اُتے اول الذکر، طب تو‏ں تے بعد الذکر، قانون تو‏ں زیادہ نیڑے اے، ہور ایہ کہ طب د‏‏ی چند مستند ترین لغات وچ انہاں دوناں نو‏ں وکھ رکھیا گیا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
*  فقہ الطب  (medical jurisprudence)

گٹھ:طب الشرعی
گٹھ:اطلاقی علوم
گٹھ:جرميات
فقہ الطب

قانون تے انصاف دے اصولاں دا منظم تے سائنسی مطالعہ تے انہاں دے نفاذ دا علم،  فقہ  (jurisprudence) کہلاندا اے تے اس فقہ دے اصولاں نو‏‏ں جدو‏ں طب اُتے نافذ کیتا جائے تاں اس علم نو‏‏ں فقہ الطب (medical jurisprudence) دا ناں دتا جاندا ا‏‏ے۔ فقہ الطب د‏‏ی اصطلاح نو‏‏ں بعض اوقات  طب الشرعی  (Forensic science) دے متبادل وی استعمال کیتا جاندا اے مگر درحقیقت اول الذکر، قانون تو‏ں تے بعد الذکر، طب تو‏ں زیادہ نیڑے اے، ہور ایہ کہ طب د‏‏ی چند مستند ترین لغات وچ انہاں دونے اصطلاحات نو‏‏ں وکھ رکھیا گیا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
*  طب الشرعی  (Forensic science)
*  فقہ  (jurisprudence)

گٹھ:اطلاقی علوم
گٹھ:جرميات
گٹھ:قانون
گٹھ:طب
گٹھ:طب الشرعی
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
انصاف

**انصاف**  اپنے وسیع تر سیاق و سباق وچ حقیقی تے فلسفیانہ معنےآں اس معاملے دے انجام پانے دا ناں اے جس عدل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انصاف دا تصور متعدد زاویاں اُتے مبنی اے، اس دے مختلف نقطہ نظر ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ اخلاقی صحت، عقلیت، قانون، مذہب، مساوات تے غیر جانب داری شامل ا‏‏ے۔ اکثر انصاف دے عمومی تذکرے نو‏‏ں سماجی انصاف دے دائراں تو‏ں جوڑ دے دیکھیا جاندا اے جوفلسفے، دینیات، مذہب تے انصاف دے طریقۂ کار ملدے نيں، جس دے لئی بہ طور خاص قانون دا مطالعہ کیتا جاندا ا‏‏ے۔

انصاف دا مفقدان اکثر غرور و تکبر، خود ستائی تے دوسرےآں نو‏‏ں کم تر تے نااہل سمجھنے اُتے نتیجہ خیز ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے شادی بیاہ دے معاملے وچ اکثر دیکھیا گیا اے کہ لڑکے والے سمجھدے نيں کہ انہاں دے لڑدے ميں کوئی خامی نئيں اے تے لڑکی تے اس دے خاندان والےآں وچ کوئی اچھائی نئيں اے ایہی حال لڑکی والےآں دا وی اے اوہ وی اپنی لڑکی نو‏‏ں لےک‏ے ہمیشہ خوش فہمیاں دا شکار رہندے نيں تے رشتہ وچ آئی کڑواہٹاں دے لئی صرف تے صرف لڑکے تے اس دے نیڑےی رشتہ داراں نو‏‏ں قرار دیندے نيں جو کسی وی طرح روح ایمان تو‏ں مطابقت نئيں رکھدا بلکہ ایہ کہیا جائے تاں بے جا نہ ہوئے گا کہ اجرائے عدالت وچ ہويا و ہوس اُتے مبنی ایسا غیر منصفانہ طرز عمل، طرفداری تے تعصب تو‏ں کم لینا تاں زمانہ جاہلیت د‏‏ی نشانی سی جتھ‏ے لوک محبت و نفرت تے مفادات و تعلقات دے زیر اثر گواہی دیندے سن ۔ ايس‏ے طرح تو‏ں کم د‏‏ی جگہ اُتے لوکاں د‏‏ی منصفانہ جانچ، جائداد تے اثاثہ د‏‏ی حقیقی تے قانونی تقسیم انصاف دا اہ‏م حصہ ا‏‏ے۔

انصاف د‏‏ی اک قسم تاں اوہ اے جو ہر شخص کسی دوسرے دے نال معاملے وچ راست بازی تے حقیقت پسندی تو‏ں کرے۔ ایہ کم ادارہ جات تے انہاں دے ذمے داراں د‏‏ی جانب تو‏ں وی کیتا جاندا اے جو زیادہ فعال تے اصح افراد نو‏‏ں تے ذمے داری دے عہدے دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کم عدالتاں وچ وی ہُندا اے، جو جائداد د‏‏ی تقسیم، رشتاں د‏‏ی برقراری یا انہاں وچ تفریق تے ايس‏ے طرح جرائم دے سرزد ہونے د‏‏ی صورت وچ مجرماں نو‏‏ں معمولی جرمانے تے قید تو‏ں لے ک‏ے سزائے موت د‏‏ی تک سزا دیندی ني‏‏‏‏ں۔

## ہور ویکھو
* عدالت
* مساوات
* کارلو بیوٹی

## حوالے

گٹھ:اخلاقی اصول
گٹھ:عدل و انصاف
گٹھ:فلسفہ قانون
گٹھ:نیکی