بھگوان سنگھ گیانی

**ڈاکٹر. بھگوان سنگھ گیانی ‘پریتم’** (27 جولائی 1884- 8 ستمبر1962) پنجابی غدری آگوُ اتے شاعر سن۔ اوہ 1914 توں 1920 تک غدر پارٹی دے پردھان رہے سن۔
## جیون
بھائی بھگوان سنگھ دا جم ضلع ترن تارن (ادوں امرتسر) وچ ترن تارن توں لگبھگ 15 km مشرق ول سرہالی نیڑے پنڈ وڑنگ  ‘چ ماں ہر کور اتے پیؤ سرمکھ سنگھ دے گھر 27 جولائی 1882 نوں ہویا۔ اوہدی مڈھلی پڑھائی مکھ طور 'تے اوہدے دادے بابا رتن سنگھ دی دیکھ-ریکھ ہیٹھ ہوئی اتے مقامی اتہاس اتے پنجابی ساہت دا چنگا سوہنا علم اوہناں کولوں ملیا۔ 1902 وچ 20 سال دی عمر وچ اوہ اپدیشک کالج گجرانوالا وچ سنگیت دے ڈپلومے لئی داخل ہویا۔ پر چھیتی ہی اس نے پنجابی دے گریجوایشن دے تنے کورس ودوانی، بدھیمانی تے گیانی اسے سال 1904 تک پورے کرکے، ایم اے دی پڑھائی کرن لگ گیا۔پڑھائی دوران ہی استاد وجوں پڑھاؤن لگ پیا۔ نال ہی ایم اے دی پڑھائی جاری رکھی۔1907 وچ اسے کالج وچ اس نوں سکھزم دے لکچرار دے خطاب ملی۔اس دوران کیتے دوریاں وچ اس دا میل مشہور انقلاب کاری سردار اجیت سنگھ نال ہویا جس توں اس نے انقلابی ہون دے سبق لئے۔

1908 توں 1909 دوران سرکاری ہائی سکول ڈسکا ضلع گرداس پور وکھے پڑانؤدے ہوئے سنت ہربلاس کولوں ہندو فلاسفی، اپنشداں تے بھگوت گیتا آدی گرنتھاں دا 6 مہینے گہن مطالعہ کیتا۔ 1908 دے ادھ تک پنجاب دی انقلابی لہر دبائے جان کارن، لالا لاجپت رائے نوں مانڈلے جیل بھیج دتا گیا تے اجیت سنگھ وی دیس چھڈّ کے فارس دی کھاڑی ول چلے گئے۔سیاسی ہلکیا وچ سرگرم رہن کارن اگست 1909 وچ اس نوں وی دیس چھڈّ کے برما، سیام،ملائیشیا، جاوا، سماٹرا آدی دیساں ول جانا پیا جتھے اس نے قوم پرستی دا پرچار کیتا۔

مارچ 1910 وچ اوہ ہانگ کانگ پجا، جتھے 3 سال اس نے سینٹرل سکھ کمیٹی دی بینتی تے گرنتھی دے عہدے تے سیوا نبھائی۔اس دوران کئی فوجی تے غیر فوجی اس دے رابطہ وچ آئے تے اوہ سبھ نوں قوم پرستی دے پاٹھ پڑھانؤدا رہا۔1911 تے 1912 وچ دو وار اس تے غداری دے پرچار دے الزام لگا کے گرفتار وی کیتا گیا مگر دوویں وار بنا شرط رہا کر دتا گیا۔سارے ہندوستانیاں وچ ایکتا لیاؤن دے مقصد نوں پورا کرکے اپریل 1913 نوں اوہ گرنتھی توں استعفٰی دے کے کینیڈا روانہ ہو گیا۔

برٹش کولمبیا وچ مئی 1913 دوران گروہ ہندوستانیاں نوں متحد کرن دوران اس دا واہ جاہن ہاپکنسن ناں دے انگریز نال پیا جس نوں بھارت دی انگریز حکومت ولوں اتھے رہندے تقریباً 4000 پرواسی ہندوستانیاں نوں وکھ وکھ فرقیاں وچ ونڈن لئی بھیجیا گیا سی۔ہاپکنسن دے بھرپور یتناں کارن یونائیٹڈ لیگ تے گرو نانک مائیننگ ورگیاں ادارےآں بند ہو گئیاں۔ایہناں دا تنظیم سنت تیجا سنگھ ایم اے نے کھڑا کیتا سی۔بھگوان سنگھ اوہناں نوں دوبارہ متحد کرن وچ کامیاب ہو گیا پر دو مہینے اتھے رہن توں بعد اس نوں بنا کسے کیس دے گرفتار کر لیا گیا جس توں اوہ 2000 ڈالر دی ضمانت دے کے رہا ہویا۔ہاپکنسن نے امیگریشن کمیشنر مسٹر ریڈ نال مل کے اس دا پچھا ناں چھڈیاں تے 18 نومبر 2013 نوں اس نوں رہائش توں دھوہ کے باہر کڈھیا تے کینیڈا توں دیس نکالا دے دتا۔

کینیڈا توں بھجّ کے اوہ جاپان چلا گیا کیونکہ ہندوستان آؤنا اس لئی گھاتک سدھ ہو سکدا سی۔ جاپان وچ اوہ ٹوکیؤ یونیورسٹی وچ تینات بولیاں دے پروفیسر برکتؤلا نال رہا۔مارچ 1914 وچ گولی سکہ، برود تے ہتھیار حاصل کرن دے مقصد نال جاپانی جہاز راہیں جرمن جان لئی روانہ ہویا۔شنگھائی وچ کجھ انگریزاں نے اس نوں پہچان لیا تے ہانگ کانگ وچ گرفتاری دے ورنٹ جاری کیتے گئے۔پہچان چھپاؤن لئی اس نوں کیس تے داڑھی قتل کراؤنے پئے تے جہاز دے کپتان نے اس نوں جاپانی سدھ کرن وچ مدد کیتی۔اوہ اسٹریلیئن مالواہک جہاز راہیں واپس جاپان پروفیسر برکتؤلا کول آ گیا۔

23 مئی 1914 نوں بھگوان سنگھ تے پرو برکتؤلا دوویں جاپان چھڈّ کے سنپھرانسسکو امریکہ وچ آ گئے۔430 ہلّ سٹریٹ غدر آشرم پجن تے پتہ لگا کے لالا ہردیال گرفتاری توں بچن لئی گدریاں نوں چھڈّ کے مرضی نال یورپ دوڑ گیا سی۔چھیتی ہی بھگوان سنگھ گیانی نوں سوہن سنگھ بھکناں توں بعد غدر پارٹی (شانت مہانساگر ساحل دی ہندی ایسوسی ایشن) دا پردھان تے برکتؤلا نوں میت پردھان چن لیا گیا۔ پنڈت رام چندر نوں " ہندوستان غدر " دفتری ہفتہ واری دی ذمہ واری دے نال تناں بھگوان سنگھ،برکتؤلا، تے رام چندر نوں غدر پارٹی دے کمیشنر تھاپیا گیا۔15 اگست 1914 نوں لئے فیصلے مطابق برکتؤلا نوں افغانستان،فارس تے ترکی پرچار لئی بھیجیا تے بھگوان سنگھ نوں مشرق تے ایشیا ول۔اس دوران بھگوان سنگھ راس بہاری بوس، ایم عین رائے، لالا لاجپت رائے تے ہور انقلابیاں نوں ملیا۔

اس طرحاں بھگوان سنگھ نوں جاپان، اتری تے دکھنی چین، کوریا، منچوریا،پھلپائین آدی دیساں دے رٹن دے اوسر حاصل ہوئے۔نانکنگ،چین وچ اکّ جرمن گنبوٹ وچ واس کردے ہوئے اس نے "جنگ تے آزادی" نام دا کتابچہ لکھیا، جس وچ کمیشن ولوں غدری پارٹی دی حکمت عملی بارے لیتے فیصلیاں دا پنجابی وچ ذکر سی۔ ایہہ کتابچہ 200000 دی گنتی وچ ونڈیا گیا۔پہلی دنیا جنگ وچ جرمن ولوں بندی بنائے 35000 بھارتی فوجیاں جیہناں وچ زیادہ سکھ سن تک وی اس کتابچے دی پہنچ کیتی گئی۔

ہندوستان غدر وچ چھپے جنگ دے ایلاننامے تے "جنگ تے آزادی" کتابچیاں آدک سرگرمیاں کارن پوری دنیا توں 10000 دے لگبھگ دیس بھگت ہندوستان جا کے آزادی دی جنگ لڑن مرن لئی کدّ پئے۔

غدر دے ناکام ہو جان بعد ایہناں دیس بھگتاں تے، مقدمے چلے، سزاواں ہوئیاں، رولٹ مربعے ایکٹ بنے تے بھارت وچ آزادی دی لہر چل پئی۔

دو وار، اس دی فلپائن وچ گرفتاری ہوئی۔ چین رہندیاں ہی اس دے تے راس بہاری بوس دے گرفتاری دے وارنٹ جاری ہوئے، پر اوہ بچّ نکلیا۔چین توں جون 2016 نوں چل کے جولائی وچ سن فرانسسکو پجا، پر تن دناں اندر دیس چھڈن دے حکم کارن پناما وچ کجھ سماں بتا کے اکتوبر 1916 وچ بچدا بچاندا نیویارک امریکہ پہنچ گیا۔

اس ویلے دوران پنڈت رام چندر دی غدر فنڈاں وچ گھپلیبازی ساہمنے آئی۔ رام چندر نومپارٹی چھڈنی پئی تے اس نے 5, وڈّ سٹریٹ سنپھرانسسکو وچ ہیڈکوارٹر بنا کے وکھرا "ہندوستان غدر اخبار" کڈھنا شروع کر دتا۔

7 اپریل 1917 نوں امریکہ دنیا جنگ وچ کدّ پیا، اکّ دن اندر ہی ہندوستانی گدریاں نوں " سانفرانسسکو کنسپیریسی کیس " وچ گرفتاری کرکے مقدمہ چلایا گیا۔بھگوان سنگھ دی گرفتاری 18 اپریل 1917 نوں ہوئی۔ اس وچ تارک ناتھ، بھائی سنتوکھ سنگھ تے بھگوان سنگھ نوں سبھ توں ودھ دو سال دی سزا ہوئی۔ جو چھ مہینے جیل کٹّ چکے ہون کارن 18 مہینے دی کیتی گئی۔ 25000 ڈالر دی ضمانت دا انتظام ناں ہون کارن بھگوان سنگھ نوں جیل ہو گئی۔سزا دے انتلے تن مہینیاں دوران اس نوں جلاوطن کرن دی کاروائیشرو کیتی گئی۔غدر پارٹی ولوں اس صدی چارہ جوئی دوران، اوہ واشنگٹن جا کے 1920 وچ ڈیپورٹیشن کیس ختم کروان وچ کامیاب ہو گیا۔

اس مگروں گدر پارٹی مڑ متحد ہون دے دور وچ سی۔ اس نے کھیتی-باڑی تے وی ہتھ ازمائیں۔1 جنوری 1928 نوں اوہ غدر پارٹی توں استعفٰی دے کے اڈّ ہو گدھا۔

1928 توں لے کے 20 سال تک اوہ امریکہ دے وکھ وکھ شہراں وچ لکھن، پڑھاؤن تے لکچر کرن دے کم وچ رجھاں رہا۔اس نے ہائی سکولاں، کالجاں، یونیورسٹیاں، کلباں، سبھاواں، چرچاں کئی تھائیں بھاشن دتے۔اس دوران اس نے کئی: دی آرٹ آف لونگ، سانئس آف پرپیچوئل یوتھ،دی آئیڈیئل آف فریڈشپ، ہیومونولوجی نوٹس، پاتھس ٹو پرپھیکشن، وائی مینّ فیل، علم یوگا، کنسنٹریشن،مسٹریز اکیڈمی پھنکشنز آف سبکونشس مانئیڈ، لوَ میرج اینڈ ڈائیوورس، دی گریٹیسٹ اینمی آف مین، کریئیٹو وزڈم، پرسیپلز اینڈ لاء، کرما اینڈ دھرما آدی کئی ہور کتاباں لکھیاں۔ 1930 وچ “امریکن انسٹیچؤٹ آف کلچر ”ناں دی ادارہ قائم کیتی۔امریکہ دے سبھ وڈے شہراں وچ “ سیلپھ کلچر ایسوسیئیشنس ”سبھاواں اس ادارہ نال پرتیبدھت بنائیاں گئیاں۔

1948 وچ اپنے وتنیاں دے سدے تے 18 مہینیاں لئی، نجی کم تیاگ کے اکّ وار پھر اوہ شانت مہانساگر دے تٹی علاقے وچ آ کے سماج سیوی کماں، میٹنگاں دا پربندھ کرنا، ' نوَ-یگ ' ناں دا رسالہ اڈیٹنگ تے شایا کرن آدی وچ جٹّ گیا۔1947 وچ دیس آزاد ہون بعد ہی اس نے ہندوستان دی حکومت نوں پاسپورٹ وغیرہ بناؤن لئی عرضی دے دتی سی۔

## آزاد ہدستان وچ وطن واپسی
اس نوں ماسٹر تارا سنگھ نے وی وطن پرتن لئی چٹھی بھیجی۔ انت پرتاپ سنگھ کیروں جو اس دا بدیش وچ پڑھائی دوران جماعتی رہِ چکا سی ، اس وقت دے وزیر اعلیٰ پنجاب،  دے سدے تے ایہناں یتناں نوں بور پیا تے 1958 وچ وطن واپس پرت آیا۔بمبئی وچ تے پنجاب وچ اس دا بھرپور استقبال ہویا۔ ترن تارن جو اس دی جم زمین  وی سی ،وکھے اس دے استقبال وچ نکالے جلوس وچ 125000 دی خلقت نے حصہ لیا جس دی اگوائی پنجاب دا وزیر اعلیٰ پرتاپ سنگھ  کیروں کر رہا سی ۔پنجاب دے تعلیمی ڈیپارٹمنٹ ولوں طالب علماں دی اکّ ادارہ دا اس نوں پیٹرن وی بنایا گیا۔چائل شملہ ہلز وچ اس نے تھوڑھے ویلے وچ ہی بھارت دی سیلپھ کلچر انسٹیچؤٹ بنا لئی سی تے سپرون پنڈ شملہ ہلز وچ اس دا مستقل ہیڈکوارٹر وی قائم کر لیا سی۔سیلپھ کلچر انسٹیچؤٹ دے نال نال سیلپھ کلچر ایسوسی ایشن آف انڈیا وی بنا لئی گئی سی جس دے 1970 وچ پبلش کیتے ساہت دی ونگی حوالے وچ دتی اے۔

پر جیون تھوڑا ہی باقی سی۔ چار سال وچ ہی 8 ستمبر 1962 نوں 78ورے دی عمر وچ اس دا انتقال ہو گیا۔ اس دا سسکار اس دے جدی شملہ پہاڑیاں دے پنڈ سپرون   وچ کیتا گیا۔

## حوالے

 

گٹھ:غدر پارٹی
گٹھ:بھارت دے آزادی سنگرامیئے
گٹھ:جم 1882