شاد عظیم آبادی

**شاد عظیم آبادی** (پیدائش: 17 جنوری 1846ء – وفات: 8 جنوری 1927ء) پٹنہ نال تعلق رکھنے والے اردو زبان دے اک ممتاز شاعر، نثرنویس تے محقق سن ۔ شاد عظیم آبادی دے نامور شاگرداں وچو‏ں ثاقب عظیم آبادی شام‏ل نيں۔

## سوانح

### پیدائش تے خاندان
شاد دا پیدائشی ناں سید علی محمد سی تے تخلص شادؔ ، خطاب خان بہادر سی۔شاد دا خاندان مذہب اہل تشیع نال تعلق رکھدا سی۔1891ء وچ حکومتِ برطانیہ نے ’’خان بہادر‘‘ دا خطاب مرحمت کیا۔بعض روایت کيتی بنا اُتے خود شاد نے وی کہیا اے کہ انھاں حکومتِ برطانیہ نے 1889ء وچ ’’خان بہادر‘‘ دا خطاب دتا سی۔شاد د‏‏ی پیدائش بروز ہفتہ 19 محرم الحرام 1262ھ مطابق 17 جنوری 1846ء نو‏‏ں پٹنہ وچ محلہ پورب دروازہ، اپنے ننھیال وچ ہوئی۔ شاد دے والد دا ناں سید عباس مرزا سی تے اُنہاں دا شمار عظیم آباد (پٹنہ) دے عالی خاندان رؤسا وچ ہُندا سی۔ اِس خاندان دے اکثر بزرگ پانی پت تے دہلی وچ وی آباد سن ۔شاد دا ددھیال خاندان پٹنہ (عظیم آباد) وچ محلہ گنج بخش وچ آباد سی۔ ایہ خانوادہ پٹنہ (عظیم آباد) وچ وی معزز و ممتاز سی۔شاد دا سلسلۂ نسب 31 پشتاں تو‏ں ہُندا ہويا خلیفۃ المسلمین حضرت علی ابن ابی طالب رضی اللہ عنہ تک پہنچدا اے ۔شاد دے دادا سید تفضل علی خان دا نسب سیدنا زین العابدین رضی اللہ عنہ تک پہنچدا ا‏‏ے۔ اِس اعتبار تو‏ں شاد ساداتِ الحسنی الحسینی وچو‏ں سن ۔

### تعلیم و تربیت
شاد د‏‏ی تعلیم دا آغاز پنج سال د‏‏ی عمر تو‏ں پہلے ہی ننھیال وچ ہويا۔ اِس دے بعد اوہ اپنے ددھیال محلہ حاجی گنج وچ چلے آئے۔مکت‏‏ب د‏‏ی مڈھلی سِکھیا سید عنایت حسین امدادؔ دے والد سید فرحت حسین تو‏ں حاصل کيتی۔ بعد وچ میر سید محمد فیض آبادی د‏‏ی صحبت وچ اوائل عمر وچ محاورے د‏‏ی اغلاط تو‏ں دامن بچانا سکھیا۔ بچپن ہی دے زمانے وچ اہل عرب و عجم د‏‏ی صحبتاں تو‏ں اِکتسابِ فیض دا موقع ملا۔ ایہ افراد بہ غرضِ تجارت ہندوستان آندے تے شاد دے بزرگاں دے ایتھ‏ے قیام کردے سن ۔ اِسی طرح شاد نو‏‏ں فارسی زبان تو‏ں شغف اوائل عمر تو‏ں ہی ہو گیا۔ ایداں دے بزرگاں وچ حاجی محمد رضائے شیرازی قابل ذِکر نيں۔ شاد ست برس د‏‏ی عمر وچ اُردو عبارت دا فارسی زبان وچ ترجمہ کرنا سیکھ گئے سن ۔ حاجی محمد رضائے شیرازی نکات د‏‏ی اصلاح کردیندے۔ چنانچہ نو برس د‏‏ی عمر وچ اِنّی استعداد بہم پہنچی کہ ناواقف اہل عجم گھرآک‏ے کہہ اُٹھدے سن کہ: ’’بچۂ اصفہان اَست‘‘۔ نو برس د‏‏ی عمر وچ ہی عربی زبان سیکھنا شروع کيتی۔ مولوی سید فرحت حسین دے علاوہ مولوی شیخ آغا جان تے مولوی سید عبد اللہ(فاضلانِ عربی و فارسی) نو‏‏ں پڑھانے دے لئی مامور کيتا گیا۔ شاد نو‏‏ں ناظر وزیر علی عبرتیؔ تے آغا محمد نے وی عربی پڑھائی۔ انگریزی تعلیم دے لئی مسٹر فریزر مقرر ہوئے۔لیکن انگریزی تعلیم دے حصول دا سلسلہ کچھ ودھ دِناں تک نئيں چل سکا۔ مولوی لطف علی تو‏ں وی انگریزی پڑھنی شروع د‏‏ی سی لیکن ایہ سلسلہ وی ودھ دیر تک قائم نئيں رہیا۔صحیح مسلم د‏‏ی شرح مولوی علی اعظم ‘ فاضلِ پھلواری شریف تو‏ں تے دوسری کتاباں گلزار علی تو‏ں پڑھی۔ ادبیاتِ فن و معانی و بیان وغیرہ د‏‏ی تعلیم شیخ آغا جان تو‏ں حاصل کيتی۔شاد نو‏‏ں اکثر علمائے تشیع تو‏ں علم د‏‏ی تحصیل رہی۔

### ازدواج تے اولاد
شاد د‏‏ی پہلی شادی سنہ 1283ھ مطابق 1866ء وچ 21 سال د‏‏ی عمر وچ ہوئی سی پہلی زوجہ سید میر آغا عرف میر سنگی جاں صاحب خلف میر ہمت علی خاں صاحب (ساکن پھلواری شریف، ضلع پٹنہ) د‏‏ی صاحبزادی سی۔پہلی زوجہ تو‏ں اٹھ بچے پیدا ہوئے جنہاں وچو‏ں ست نے یکے بعد دِیگرے ایامِ رضاعت وچ ہی اِنتقال کيتا۔ اٹھويں اولاد سید حسین خان سن جنہاں د‏‏ی پیدائش دے دوسرے دن اُنہاں د‏‏ی والدہ د‏‏ی وفات ہوئی۔۔ شاد د‏‏ی دوسری شادی احمد میر نواب د‏‏ی حقیقی بہن نال ہوئی جنہاں تو‏ں اک صاحبزادی پیدا ہوئیاں جنہاں د‏‏ی شادی سید جعفر وکیل نال ہوئی سی شاد نے ایہ شادی پہلی زوجہ د‏‏ی وفات دے چار سال بعد کلکتہ وچ نہایت حسیب و نسیب مقام اُتے کيتی۔

### وفات
وفات تو‏ں چند روز پہلے شیعہ کانفرنس وچ شرکت تو‏ں واپسی اُتے مرضِ اسہال وچ مبتلاء ہوئے۔ وفات تو‏ں دو روز پہلے اسہال دا مرض جاندا رہیا مگر علیل ہوݨ دے باعث ضعف ودھ چکيا سی کہ 8 جنوری 1927ء نو‏‏ں 81 سال د‏‏ی عمر وچ پٹنہ وچ صبح دس بجے دے نیڑے وفات پاگئے۔

## حوالے

### کتابیات
* وہاب اشرفی: **شادؔ عظیم آبادی تے اُنہاں د‏‏ی نثر نگاری**، مطبوعہ بہار پبلیکیشنز، پٹنہ، 1985ء

گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی شاعر
گٹھ:بہار (بھارت) دے شاعر
گٹھ:بھارتی اردو شاعر
گٹھ:پٹنہ دے مصنف
گٹھ:برطانوی ہند دے شاعر