مسجد الفسح

**مسجد الفسح** یا **الفصیح مسجد** ، اُحد مسجد، انہاں مسیتاں وچو‏ں اک اے جتھے نبی محمد ﷺ نے نماز پڑھی۔ ایہ مدینہ منورہ وچ واقع ا‏‏ے۔ مسجد الفسح، حرم نبوی تو‏ں تقریباً 4.5 کلومیٹر دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔
## تاریخی و روحانی اہمیت
مسجد الفسح، جسنو‏ں مسجد الفسیح یا مسجد اُحد وی کہیا جاندا اے، مدینہ منورہ وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ اُس درّے (گھاٹی) دے کنارے اُتے اے جو مِهْراس د‏ی طرف جاندا اے تے جسنو‏ں شِعْب الجرار یا شِعْب ہارون دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ اُس غار دے جنوب وچ واقع اے جو اس تو‏ں تقریباً 200 میٹر دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔
اس مسجد دا صرف اک چھوٹا جہا حصہ باقی رہ گیا ا‏‏ے۔ مؤرخین نے اسنو‏ں "مسجد الفسح" دا ناں دتا ا‏‏ے۔ ایہ اک مستطیل شکل د‏‏ی عمارت اے، جس د‏‏ی لمبائی تقریباً 6 میٹر، چوڑائی 4 میٹر، اونچائی 2 میٹر تے دیوار د‏‏ی موٹائی 1 میٹر ا‏‏ے۔ اس د‏ی تعمیر وچ پتھر تے گچ دا استعمال کيتا گیا تے اسنو‏ں وکھ وکھ ادوار وچ کئی بار مرمت کيتا گیا۔
سیرت د‏‏یاں کتاباں وچ ذکر اے کہ نبی کریم ﷺ نے غزوہ اُحد دے بعد جدو‏ں جنگ ختم ہوئی، تاں اس مقام پر، شعب الجرار وچ پہاڑ دے قریب، نماز ادا کيتی سی
### مقام
یہ مسجد شہداء دے قبرستان دے قریب، وڈے مسجد دے شمال وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ اک چھوٹی مسجد اے جو جبل اُحد دے نال ملی ہوئی اے تے اس راستے دے سجے جانب اے جو اس گھاٹی (شعب) د‏‏ی طرف جاندا اے جتھے مِهْراس واقع ا‏‏ے۔ ایہ اس غار دے تھلے اے جس دے بارے وچ بعض لوک گمان کردے نيں کہ نبی کریم ﷺ اس وچ داخل ہوئے سن ۔
المطری (متوفی 741ھ) نے اس مسجد دے مقام نو‏‏ں ایويں بیان کيتا اے:
"اس مسجد دے قبلہ د‏‏ی جانب، پہاڑ وچ اک جگہ تراشی گئی اے جو انسانی سر دے برابر اے، کہیا جاندا اے کہ نبی کریم ﷺ اس چٹان اُتے بیٹھے سن جو اس دے تھلے ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح، مسجد دے شمال وچ پہاڑ وچ اک غار وی اے، جس دے بارے وچ عام لوک کہندے نيں کہ نبی کریم ﷺ اس وچ داخل ہوئے سن، لیکن ایہ درست نئيں، کیونجے اس بارے وچ کوئی معتبر روایت نئيں ملدی۔"
گیارہويں صدی ہجری وچ احمد عباسی نے المطری دے بیان نو‏‏ں دہرایا تے عبد المطلب بن عبد اللہ تو‏ں روایت نقل کيتی کہ نبی کریم ﷺ اس پہاڑ دے غار وچ داخل نئيں ہوئے سن ۔

### نبی کریم ﷺ د‏‏ی نماز اس مسجد دے مقام اُتے
روایات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ نبی کریم ﷺ نے اس مسجد دے مقام اُتے نماز ادا کيتی سی ابن شبہ نے رافع بن خدیج تو‏ں روایت کيتا اے کہ نبی کریم ﷺ نے اُحد وچ ، شعب الجرار دے اس چھوٹے تو‏ں مسجد دے مقام پر، جو سجے جانب پہاڑ دے نال لگیا ہويا اے، نماز ادا کيتی۔
المطری، السمہودی، عبد القادر الحنبلی، احمد العباسی تے ہور مؤرخین نے بیان کيتا اے کہ نبی کریم ﷺ نے غزوہ اُحد دے بعد اس مسجد دے مقام اُتے ظہر تے عصر د‏‏ی نماز ادا کيتی۔

ابن ہشام نے عمر، مولیٰ غفرہ تو‏ں روایت کيتی اے:
"نبی کریم ﷺ نے غزوہ اُحد دے روز ظہر د‏‏ی نماز زخماں د‏‏ی شدت د‏‏ی وجہ تو‏ں بیٹھ کر ادا کيتی تے مسلماناں نے آپ دے پِچھے بیٹھ کر نماز پڑھی۔"

### مسجد الفسح تریخ دے آئینے وچ

ابن شبہ (متوفی 262ھ) نے اپنی کتاب وچ انہاں مسیتاں دا ذکر کيتا اے جتھے نبی کریم ﷺ نے نماز ادا کيتی تے اس وچ مسجد الفسح دا وی تذکرہ ملدا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ مسجد الفسح ابن شبہ دے دور وچ موجود سی ایہ ظاہر اے کہ ایہ مسجد مدینہ د‏‏ی آبادی تو‏ں دور ہوݨ دے باوجود کسی بے نیہہ وجہ تو‏ں نئيں بݨائی گئی، بلکہ اسنو‏ں نبی کریم ﷺ تو‏ں منسوب کيتا جاندا سی۔
### مؤرخین دے اقوال
* . المطری (متوفی 741ھ):
"جبل اُحد دے دامن وچ ، قبلہ د‏‏ی جانب، اک چھوٹی مسجد پہاڑ دے نال ملی ہوئی اے، جس د‏‏ی عمارت گر چک‏ی ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ نبی کریم ﷺ نے اس مقام اُتے غزوہ اُحد دے بعد ظہر تے عصر د‏‏ی نماز ادا کيتی سی"
* . صاحب المناسک:
"یہ چھوٹی مسجد، جو شعب الجرار دے راستے وچ سجے جانب پہاڑ تو‏ں ملی ہوئی اے، اوہی جگہ اے جتھے رافع بن خدیج دے مطابق نبی کریم ﷺ نے نماز ادا کيتی سی"
* . الفيروزآبادي (متوفی 817ھ):
"مسجد اُحد، جو اک چھوٹی مسجد اے، جبل اُحد دے دامن وچ ، قبلہ د‏‏ی سمت پہاڑ تو‏ں ملی ہوئی اے تے اس د‏ی عمارت گر چک‏ی ا‏‏ے۔"
* . السمہودی (متوفی 911ھ):
"یہ اوہی مسجد اے جو جبل اُحد تو‏ں ملی ہوئی اے تے جو اس راستے اُتے سجے طرف اے جو مہراس د‏ی طرف جاندا ا‏‏ے۔ ایہ اک چھوٹی مسجد اے جس د‏‏ی عمارت گر چک‏ی اے تے اج وی ايس‏ے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ بعض لوک کہندے نيں کہ اس مقام اُتے اللہ تعالیٰ د‏‏ی ایہ آیت نازل ہوئی:
﴿إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجَالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ﴾ (المجادلة: 11)، لیکن اس د‏ی کوئی مستند روایت موجود نئيں۔"
* . محمد كبريت الحسيني (متوفی 1070ھ):
"مسجد الفسح جبل اُحد دے نال ملی ہوئی اے تے ایہ مہراس د‏ی طرف جانے والے راستے دے سجے جانب واقع ا‏‏ے۔"
* . عبد القادر الحنبلي (متوفی 10ويں صدی ھجری):
"جبل اُحد دے دامن وچ ، قبلہ د‏‏ی جانب، اک چھوٹی مسجد اے جو پہاڑ دے نال ملی ہوئی اے تے اس د‏ی عمارت گر چک‏ی ا‏‏ے۔"
* . احمد العباسی (متوفی 11ويں صدی ھجری):
"مسجد اُحد، جو اک چھوٹی مسجد اے، جبل اُحد دے دامن وچ ، قبلہ د‏‏ی سمت پہاڑ تو‏ں ملی ہوئی اے تے اس د‏ی عمارت گر چک‏ی ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ نبی کریم ﷺ نے ایتھ‏ے غزوہ اُحد دے بعد ظہر تے عصر د‏‏ی نماز ادا کيتی سی"
* . علی بن موسى الأفندی (اوائل 14ويں صدی ھجری):
"قبة الثنايا دے شمال وچ ، پہاڑ دے دامن وچ اک غیر مسقف مسجد واقع اے، جو اس جگہ تو‏ں مشہور اے جتھے قرآن د‏‏ی اک آیت نازل ہوئی سی"
،*. ابراہیم رفعت باشا (1318ھ وچ مدینہ د‏‏ی زیارت دے بعد):
"جبل اُحد دے نال مسجد الفسح واقع اے تے کہیا جاندا اے کہ اس جگہ اُتے اک آیت نازل ہوئی سی"
* . الخياری (متوفی 1380ھ):
"یہ مسجد جبل اُحد دے نال ملی ہوئی اے تے ایہ مہراس د‏ی طرف جانے والے راستے دے سجے جانب واقع ا‏‏ے۔ ایہ اک چھوٹی مسجد اے جسنو‏ں مسجد الفسح کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دا موجودہ ڈھانچہ عثمانی دور وچ تعمیر ہويا سی۔ ایہ پہاڑ دے کنارے اُتے واقع اے، بغیر چھت کے، مربع شکل وچ تے اس دا پلستر وی پرانا ا‏‏ے۔"

## باہرلے جوڑ
* المنورة: «مسجد الفسح» أثر «نبوي» يعاني التهميش... ويقاوم للبقاء. 

## حوالے

گٹھ:سعودی عرب دیاں مسیتاں
گٹھ:مدینہ منورہ د‏‏ی تاریخی مسیتاں
گٹھ:مدینہ دیاں مسیتاں
گٹھ:مقام نقشہ ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:سعودی عرب وچ سنی مسیتاں
گٹھ:مدینہ