ابو الاسود دوئلی

**اَبو الاَسْوَدِ دُوئلی** (متوفا 69 ھ) شاعر تے حضرت امام علی دے مشہور صحابی دا اصل ناں **ظالم بن عمرو بن سفیان** سی۔ انہاں نو‏ں علم نحو دے بانی دے عنوان تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جنگ جمل دے موقع اُتے جدو‏ں حضرت عائشہ بصرہ د‏‏ی جانب روانہ ہوئیاں تاں عثمان بن حُنیف نے انہاں نو‏ں ام المؤمنین تو‏ں مذاکرات دے لئی بھیجیا۔ ابو الاسود جنگ جمل وچ حضرت علی د‏‏ی سپاہ وچ شامل رہ‏‏ے۔ شعر کہنے وچ خاص مہارت رکھدے سن ۔ امام علی تے امام حسین علیہم السلام د‏‏ی مدح وچ اشعار تے مرثیہ کہ‏ے۔ تاریخی روایات دے مطابق اوہ پہلے شخص نيں جنہاں نے قرآن د‏‏ی آیات اُتے اعراب گزاری دا کم انجام دینے دا اقدام کيتا۔ اکثر مآخذ نے انہاں دا سن وفات 69 ہجری تے مقام وفات بصرہ ذکر کيتا ا‏‏ے۔
## خاندان
ابو الاسود دوئلی دا اصل ناں ظالم بن عمرو بن سفیان سی۔ اوہ دورہ جاہلیت وچ پیدا ہوئے جدو‏ں کہ انہاں تو‏ں مروی قول دے مطابق انہاں د‏‏ی پیدائش دا سال عام الفتح ا‏‏ے۔

ان دا تعلق بنی‌ کنانہ مُضَر تو‏ں سی جو بصرے دے اعلیٰ خاندانہاں وچو‏ں سی۔اس دا قبیلہ دُئل دے ناں تو‏ں پہچانا جاندا سی۔ حجاز دے مقیم لوک اسنو‏ں «دیلی» دے تلفظ تو‏ں پڑھدے۔ انہاں دا قبیلہ حجاز تے مکہ دے اطراف وچ آباد سی۔ اسلام دے ابتدائی دور وچ اس خاندان دا ناں بعض وقائع وچ لیا گیا ا‏‏ے۔

ابو الاسود د‏‏ی والدہ دا تعلق بنی‌ عبد الدار د‏‏ی شاخ تو‏ں سی۔ اک قول دے مطابق انہاں دا باپ کسی غزوہ وچ مشرکین د‏‏ی ہمراہی کردے ہوئے قتل ہويا۔ لیکن زیادہ احتمال اے کہ اس مورد وچ خلط ہويا ا‏‏ے۔

ابو الاسود دے دو بیٹےآں دے نام: عطا تے ابو حرب سن ۔ عطا کيتی نسل باقی نئيں رہی جدو‏ں کہ ابو حرب تو‏ں اس د‏ی نسل باقی رہی۔ کہندے نيں کہ ابو حرب اک شاعر تے علم نحو دا ماہر سی تے اوہ حجاج بن یوسف د‏‏ی جانب تو‏ں اک علاقے دا حاکم سی۔

## تن خلافتاں دا زمانہ
بعض نے ابو الاسود نو‏‏ں صحابہ تو‏ں شمار کيتا اے لیکن ابن اثیر اس دے صحابی ہونے نو‏‏ں اک خبر دے متن وچ تصحیف د‏‏ی وجہ قرار دیندا ا‏‏ے۔ کہندے نيں کہ فقت ہونے دے وقت اس دا سن 85 یا 100 سال سی۔ اس دا انتقال بصرہ وچ ہويا۔ اکثر مصادر 69 ہجری نو‏‏ں طاعون د‏‏ی وبا وچ انہاں د‏‏ی موت ذکر کردے نيں۔ اس دے علاوہ اس د‏ی موت دے بارے وچ ہور اقوال وی مذکور نيں۔ مشہور موت تریخ دے مطابق رسول اللہ دے زمانے نو‏‏ں درک کرنا بعید نظر آندا ا‏‏ے۔

ابو الاسود نے ابوذر غفاری د‏‏ی ربذہ وچ تبعید دے دوران اس نال ملاقات وچ تبعید دے متعلق گل گل کیتی۔ اس ملاقات دا راوی موسی بن میسرہ اے جو طایفہ دؤل نال تعلق رکھدا سی۔

## بیعت امام علی (ع)
ابو الاسود جنگ جمل وچ حضرت علی (ع) دے ہمراہ۔ حضرت عائشہ جدو‏ں جنگ جمل تو‏ں پہلے بصرہ گئياں تاں عثمان بن حُنیف د‏‏ی جانب تو‏ں ابو الاسود نو‏‏ں گفتگو دے لئی حضرت عائشہ دے پاس بھیجیا گیا تاں اس نے گفتگو دے دوران انہاں تو‏ں سخت لہجے وچ گل کيتی۔

### حکومت‏ی عہدے
جنگ صفین دے موقع اُتے ابن عباس نے امیرالمؤمنین علی(ع) دے دستور دے مطابق اسنو‏ں فوجی قوت تشکیل دینے دا کہیا تے خود امام د‏‏ی جانب صفین د‏‏ی طرف روانہ ہويا ہور ابوالاسود نو‏‏ں بصرہ وچ اپنی جگہ مقرر کيتا۔ تاکہ نماز قائم کرے تے اوتھ‏ے قضاوت دے فرائض انجام دے ہور زیاد بن ابیہ نو‏‏ں دیوان تے مالیات دے امور سونپے۔ اس مدت وچ دونے دے درمیان دشمنی ظاہر ہوئی ایہی وجہ اے کہ ابو الاسود دے زیادہ اشعار اس د‏ی ہجو سرائی وچ نيں۔

اک روایت دے مطابق امام علی(ع) نے جنگ صفین وچ حَکَم بنانے دے موقع اُتے پہلے حَکَم دے لئی اس دے انتخاب دا ارادہ کيتا سی۔

ابن عباس جنگ دے بعد بصرہ واپس پرت آیا تے ابن عباس نے بصرے د‏‏ی حاکمیت دے دوران خوارج د‏‏ی فتنہ انگیزیاں نو‏‏ں خاموش کرنے دے لئی ابو الاسود نو‏‏ں روانہ کيتا۔ کچھ مدت دے بعد ابو الاسود نے ابن عباس اُتے بیت المال وچ ناجائز تصرف دا الزام لگایا تے امام علی(ع) نے ابن عباس د‏ی اس امر اُتے سرزنش کیتی۔ اس واقعے دے بعد ابن عباس نے بصرہ نو‏‏ں چھڈ دتا تے حجاز چلا گیا۔ ابن عباسنو‏ں اس امر تو‏ں روکنے دے لئی ابو الاسود تے اس دے قبیلے نے کوششاں کيتياں لیکن اوہ اسنو‏ں روکنے وچ ناکا‏م رہے البتہ اس نے بصرہ چھڈنے تو‏ں پہلے بصرے دے لئی اپنا جانشین زیاد بن ابیہ نو‏‏ں بنایا تے ابو الاسود نو‏‏ں کسی حکومت‏ی عہدے د‏‏ی ذمہ داری نئيں سونپی۔ ابو الاسود اس گل اُتے ابن عباس تو‏ں ناراض ہوئے گیا۔

## بیعت امام حسن
جب شہادت امام علی(ع) تے بیعت امام حسن(ع) د‏‏ی بیعت کيتی خبر بصرہ پہنچی تاں ابو الاسود نے منبر اُتے آک‏ے کہیا::مارقین نے خلیفہ نو‏‏ں شہید کر دتا اے تے تمام اہل بصرہ نو‏‏ں حضرت امام حسن د‏‏ی بیعت کرنے د‏‏ی دعوت دتی۔ شیعاں نےاس دتی بیعت کيتی لیکن عثمانی‌ مذہب دے گروہ نے بیعت نئيں کيت‏‏ی تے اوہ لوک معاویہ دے پاس چلے گئے۔ معاویہ فریب کاری کردے ہوئے کسی نو‏‏ں ابو الاسود دے پاس معاویہ د‏‏ی حسن تو‏ں صلح دا پیغام بھیجیا ہور اس تو‏ں چاہیا کہ اوہ اس دے لئی لوکاں تو‏ں بیعت لے۔ ابو الاسود نے شہادت امام علی دے مرثیے وچ اس مسئلے د‏‏ی جانب اشارہ کيتا تے اس دا ذمہ دار معاویہ نو‏‏ں قرار دتا۔

## خلافت بنی‌ امیہ
44 ہجری قمری وچ بصرے دے والی ابن عامر نے معاویہ دے پاس اک وفد بھیجیا۔ ابو الاسود وی اس وفد وچ شامل سی۔ اوہ احنف بن قیس دے نال معاویہ دے پاس گیا تے اس نے اوتھ‏ے سخت گفتگو کیتی۔ معاویہ نے 45 ہجری وچ زیاد بن ابیہ نو‏‏ں عراق د‏‏ی امارت سونپی۔ ابو الاسود نے سابقہ دوستانہ تعلقات نہ رکھنے دے باوجود ظاہری طور اُتے اس دے پاس آنا جانا جاری رکھیا اگرچہ کدی کدائيں اس تو‏ں ناراضگی دا اظہار وی کردا تے اشعار وچ اسنو‏ں ملامت کردا ہور حضرت علی تو‏ں وابستگی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دا مورد توجہ نہ رہنے دا احتمال ا‏‏ے۔

ابو الاسود دے زیاد تے نحو د‏‏ی بنیان گزاری دے متعلق روایات منقول ہوئیاں نيں۔ بعض دا کہنا اے: اوہ زیاد دے بیٹےآں دا معلم سی۔

واقعہ کربلا دے واقعے د‏‏ی نسبت کہیا گیا کہ اس نے شہادت امام حسین د‏‏ی شہادت د‏‏ی مناسبت تو‏ں اشعار کہ‏ے تے اوہ ابن زیاد د‏‏ی ہجو کردا سی۔ بعض غیر معتبر تاریخی روایات دے مطابق، حلب دے نزدیک حضرت امام حسین دا سر واپس لینے وچ درۃ الصدف د‏‏ی مدد کيت‏ی تے خولی دا کارندےآں تو‏ں درگیر ہويا۔ بعض گزارشاں دے مطابق ابن زیاد د‏‏ی حکومت دے دوران ابو الاسود اس تو‏ں تے یہانتک کہ اوہ ایران دے جنوب وچ زیاد دے بعض عہدے داراں تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کردا سی جداں کہ اس دے اشعار تو‏ں ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ اس مقصد د‏‏ی خاطر اس نے جندی شاپور، جی تے اصفہان دا سفر کيتا اگرچہ اس سفر وچ اس د‏ی طرف کوئی توجہ نئيں کيت‏‏ی گئی۔

65 ہجری قمری وچ ابن زبیر نے حارث بن عبداللہ مخزومی معروف بنام قُباع نو‏‏ں بصرہ دا حاکم بنایا ابو الاسود نے اس نويں حاکم د‏‏ی اشعار وچ اسنو‏ں برا بھلا کہیا۔

## علمی تے ادبی مقام
ابوالاسود نے عمر، امام علی(ع)  تے ابوذر غفاری  تو‏ں حدیث نقل کيتی ا‏‏ے۔
اس دا بیٹا ابو حرب، یحیی بن یعمر، عبداللہ بن بریدہ اور... اس تو‏ں حدیث نقل کردے نيں۔ حدیث نقل کرنے وچ رجالی مآخذ اسنو‏ں ثقہ شمار کردے نيں۔ 

ابوالاسود د‏‏ی علم کلام وچ تحریر موجود ا‏‏ے۔ عبد القاہر بغدادی نے معتزلہ د‏‏ی مخالفت وچ قدریاں د‏‏ی طرف تو‏ں سب تو‏ں پہلے لکھے جانے والے جوابی رسالے د‏‏ی مذمت وچ ابو الاسود تو‏ں منسوب تالیف شدہ رسالے د‏‏ی خبر نقل کيتی ا‏‏ے۔ علم کلام وچ معتزلیاں نے اسنو‏ں معتزلی طبقات وچو‏ں گنیاا‏‏ے۔

#### قرآن د‏‏ی اعراب گزاری
ابو الاسود اوہ سب تو‏ں پہلا شخص اے جس نے قرآن کریم دے لئی اعراب وضع کيتے تے انہاں نو‏ں قرآنی آیات اُتے لگایا۔ ابو الفرج اصفہانی د‏‏ی نقل دے مطابق زیاد بن ابیہ نے اسنو‏ں قرآن کریم اُتے نقطہ گزاری دا حکم دتا لہذا اس نے اسنو‏ں انجام دتا۔ مصادر دے مطابق اس نے عبد القیس دے طائفے تو‏ں اک فصیح تے عقلمند شخص دا انتخاب کيتا تے اسنو‏ں قرات قرآن د‏‏ی تعلیم دینا شروع د‏‏ی تے اسنو‏ں کہیا: دیکھ! لفظاں د‏‏ی ادائیگی دے موقع اُتے جے کسی لفظ نو‏‏ں ادا کرنے وچ میرے ہونٹ کھل جاواں تاں اس لفظ دے اُتے اک نقطہ لگیا دو تے جے لفظ نو‏‏ں ادا کرنے وچ ہونٹ تھلے د‏‏ی جانب آئیاں تاں اس لفظ دے تھلے نقطہ لگیا دو تے جے کسی لفظ نو‏‏ں ادا کرنے وچ ہونٹ سُکُڑ جاواں تاں اس حرف دے اگے اک نقطہ لگیا دو۔ ايس‏ے طرح اس روایت وچ ہور علامات د‏‏ی وضع د‏‏ی نسبت وی ايس‏ے د‏‏ی طرف دتی گئی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ قلقشندی دے اعتقاد دے مطابق اکثر محققاں زیر، زبر، پیش ہور تنوین نو‏‏ں صرف ابو الاسود د‏‏ی وضع سمجھدے نيں۔

### اشعار
ابو الاسود تو‏ں اشعار منقول نيں مختلف مصادر وچ اس تو‏ں منسوب نقل ہونے والے اشعار اک مجموعے د‏‏ی شکل وچ علیحدہ کتاب د‏‏ی صورت وچ **دیوان ابو الاسود** دے عنوان تو‏ں چھپے نيں۔ البتہ بعض انہاں تمام اشعار د‏‏ی اس د‏ی طرف نسبت دے صحیح ہونے وچ متردد نيں تے مدعی نيں کہ انہاں اشعار دے مضامین روایات وچ مذکور شخصیت دے نال سازگاری نئيں رکھدے نيں۔ دور حاضر دے محقق انہاں اشعار د‏‏ی طرف کوئی توجہ نئيں کردے نيں۔ البتہ اس د‏ی ابن سلام، ابن سعد، جاحظ، ابن قتیبہ تے ابن عبد ربہ تو‏ں اسک‏‏ے حکمت آمیز کلمات ۱۹واں عیسوی تک دے مصادر وچ مذکور ہوئے نيں۔ ہور ابو الاسود نے حضرت علی تے حضرت امام حسین د‏‏ی مدح تے سوگ وچ مرثیے کہ‏ے نيں۔ بعض روایات تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ اس تو‏ں بے رخی برتنے دا سبب حضرت علی نال محبت ا‏‏ے۔ 

اس د‏ی شاعری دے متعلق روایات موجود نيں: عرب دے مشاق شاعر ابن عباس اس تو‏ں تقاضا کردا اے کہ اوہ بہترین شعر د‏‏ی راہنمائی کرے۔ ايس‏ے طرح اوہ حضرت علی د‏‏ی موجودگی وچ بہترین اشعار بیان کردا ا‏‏ے۔  ہور یغموری اک اعرابی دے حوالے تو‏ں اسنو‏ں عرب دے چار فصحا وچو‏ں شمار کردا ا‏‏ے۔

## حوالے

## مآخذ

* آذرنوش، آذرتاش، ابو الاسود، دایرۃ المعارف بزرگ اسلامی، تہران، ۱۳۲ش.
* ابن اثیر، علی بن محمد، اسد الغابہ، قاہرہ، ۱۲۸۰ق.
* ہمو، الکامل؛
* ابن انباری، عبد الرحمن بن محمد، نرہۃ الالباء، بہ کوشش ابراہیم سامرایی، بغداد، ۱۹۵۹م.
* ابن جوزی، یوسف بن قزاوغلی، تذکرہ الخواص، نجف، ۱۳۹ق.
* ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابہ، قاہرہ، ۱۳۲۸ق.
* این حجر، رہتل الرہتل، حیدر آباد دکن، ۱۳۲ق.
* ابن درید، محمد بن حسن، جمہرہ اللغہ، حیدرآباد دکن، ۱۳۵ق.
* ابن عبد ربہ، احمد بن محمد، العقد الفرید، بہ کوشش احمد امین تے دیگران، بیروت، ۱۰۲ق/۱۹۸۲م.
* ابن عدیم، عمر بن احمد، بغیہ الطلب، بہ کوشش سہیل زکار، دمشق، ۱۰۹ق/۱۹۸۸م.
* ابن عساکر، علی بن حسین، تریخ مدینہ دمشق، نسخہ خطی کتابخانہ احمد ثالث استانبول، شم‍ ۲۸۸.
* این قتیبہ، المعارف، بہ کوشش ثروت عکاشہ، قاہرہ، ۱۳۸۸ق.
* ابن ماکولا، علی بن ہبہ اللہ، الاکمال، حیدر آباد دکن، ۱۰۲ق/۱۹۸۲م.
* ابن مرتضی، احمد بن یحیی، طبقات المعتزلہ، بہ کوشش زوزانادیوالد ـ ویلتسر، بیروت، ۱۳۸۰ق/۱۹۱م.
* ابن ہشام، السیرہ النبویہ، بہ کوشش ابراہیم ابیاری تے دیگران، قاہرہ، ۱۳۵۵ق/۱۹۳م؛
* ابو الاسود دوئلی، دیوان، بہ کوشش عبد الکریم دجیلی، بغداد، ۱۳۳ق/۱۹۵م؛
* لغوی، ابو الطیب عبدالواحد بن علی، مراتب النحویین، بہ کوشش محمد ابو الفضل ابراہیم، قاہرہ، ۱۳۵ق/۱۹۵۵م.
* ابو الفرج اصفہانی، الاغانی، قاہرہ، دار الکتب المصریہ.
* ابوہلال عسکری، حسن بن عبداللہ، الاوائل، دمشق، ۱۹۵م.
* احمد بن حنبل، مسند، قاہرہ، ۱۳۱۳ق.
* افندی، عبداللہ، ریاض العلماء، قم، ۱۰۱ق.
* بحشل، اسلم بن سہل، تریخ واسط، بہ کوشش کورکیس عواد، بیروت، ۱۰ق/۱۹۸م.
* بغدادی، عبدالقاہر بن طاہر، اصول الدین، استانبول، ۱۳ق/۱۹۲۸م.
* بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف(ج۲)، نسخہ خطی کتابخانہ عاشر افندی استانبول، شم‍ ۵۹۸.
* بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف(ج۲)، بہ کوشش محمد باقر محمودی، بیروت، ۱۳۹ق/۱۹م.
* بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف(ج۳)، بہ کوشش محمد باقر محمودی، بیروت، ۱۳۹ق/۱۹م؛
* بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف(ج۵)، بہ کوشش گوبتین، بیت المقدس، ۱۹۳م.
* بیہقی، ابراہیم بن محمد، المحاسن والمساوی، بیروت، دارصادر.
* ثقفی، ابراہیم ابن محمد، الغارات، بہ کوشش عبد الزہرا حسینی، بیروت، ۱۰ق/۱۹۸م؛
* جاحظ، عمرو بن بحر، البخلاء، بہ کوشش احمد عوامری بک تے علی جارم بک، بیروت، دار الکتب العلمیہ،
* جاحظ، عمرو بن بحر، البرصان والعرجان، بہ کوشش محمد موسی خولی، بیروت، ۱۰۱ق/۱۹۸۱م.
* جاحظ، عمرو بن بحر، البیان تے التبیین، بہ کوشش حسن سندوبی، قاہرہ، ۱۳۵۱ق/۱۹۳۲م.
* دجنی، فتحی عبدالفتاح، ابوالاسود الدؤلی. کویت، ۱۹م؛
* دینوری، احمد بن داوود، الاخبار الطوال، بہ کوشش عبد المنعم عامر، قاہرہ، ۱۳۹ق/۱۹۵۹م؛
* ذہبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، بہ کوشش شعیب ارنؤوط، بیروت، ۱۰۵ق/۱۹۸۵م.
* راغب اصفہانی، حسین بن محمد، محاظرات الادباء، بیروت، ۱۹۱م.
* زبیدی، محمد بن حسن، طبقات النحویین تے اللغویین، قاہرہ، ۱۹۳م.
* زریاب خویی، عباس، «ابو الاسود الدؤلی»، بزم آورد، تہران، ۱۳۸ش.
* سیبویہ، عمرو بن عثمان، الکتاب، بہ کوشش عبد السلام محمد ہارون، بیروت، ۱۰۳ق/۱۹۸۳م.
* سید مرتضی، علی بن حسین، الشافی فی الامامہ، بہ کوشش عبدالزہرا حسینی، تہران، ۱۱۰ق.
* سیرافی، حسین بن عبداللہ، اخبار النحویین تے البصریین، بہ کوشش فریتس کرنکو، بیروت، ۱۰ق.
* صدر، حسن، تأسیس الشیعہ، بغداد، ۱۳۵ق.
* صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، بہ کوشش وداد قاضی، بیروت، ۱۰۲ق/۱۹۸۲م؛
* قاضی عبدالجبار، فرق تے طبقات المعتزلہ، بہ کوشش علی سامی نشّار تے عصام الدین محمد علی، قاہرہ، ۱۹۲م.
* قفطی، علی بن یوسف، انباہ الرواہ، بہ کوشش محمد ابو الفضل ابراہیم، قاہرہ، ۱۳۹ق/۱۹۵۰م.
* قلقشندی، احمد بن علی، صبح الاعشی، قاہرہ، ۱۳۸۳ق/۱۹۳م؛
* مسعودی، علی بن حسین، مروج الذہب، بہ کوشش یوسف اسعد داغر، بیروت، ۱۳۸۵ق/۱۹م.
* میدانی، احمد بن محمد، مجمع الامثال، بہ کوشش محمد محی الدین عبد الحمید، بیروت، دارالمعرفہ.
* نصربن مزاحم منقری، وقعہ صفین، بہ کوشش عبد السلام محمد ہارون، قاہرہ، ۱۳۸۲ق.
* واقدی، محمد بن عمر، المغازی، بہ کوشش مارسدن جونز، لندن، ۱۹م.
* یافعی، عبداللہ، بن اسعد، مرآہ الجنان، حیدرآباد دکن، ۱۳۳۸ق.
* یعقوبی، احمدبن اسحاق، تریخ، بیروت، ۱۳۹ق/۱۹۰م؛
* یغموری، یوسف بن احمد، نور القبس، محمد بن عمران مرزبانی، بہ کوشش رودلف زلہایم، ویسبادن، ۱۳۸ق/۱۹م.
* Pellat, Ch, Le Milieu basrien et la formation de ہahiz, Paris, 1953.
* Nہldeke, Th.,»Uber den Dîwân des Abû Tâlib und den des Abû'l'aswad Addualf«, ZDMG, Leipzig, 1864, vol. XVIII;

## بیرونی رابط
* مآخذ مقالہ:انسائیکلوپیڈیا بزرگ اسلامی

 گٹھ:تابعین
گٹھ:پہلی صدی ہجری دے شیعہ نحوی
گٹھ:پہلی صدی ہجری دے رثائی شعرا‏
گٹھ:پہلی صدی ہجری دے شیعہ راوی
گٹھ:جنگ جمل وچ امام علی دے سپاہی
گٹھ:امام علی دے راوی
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں