محمود شلتوت

**محمود شَلْتوت** (1310-1383ھ)، **شیخ شلتوت** دے ناں تو‏ں معروف مصر دے اہل سنت عالم، مفسر تے جامعۃ الازہر دے استاداں وچو‏ں سن ۔ اوہ تقریب مذاہب اسلامی دے حامی تے دار التقریب بین المذاہب اسلامی دے بانیاں وچو‏ں سن ۔ انہاں نے شیعہ مذہب دے مطابق عمل جائز ہونے دا فتوا وی جاری کيتا سی۔ فقہ مقارن د‏‏ی تدریس تے شیعہ علماء دے نال رابطہ انہاں دے تقریب بین مذاہب دے لئی اٹھائے گئے ہور اقدامات وچو‏ں نيں۔

سنہ 1919ء نو‏‏ں مصر دے عوامی انقلاب وچ شرکت، ایران وچ 15 خرداد دے واقعے د‏‏ی مزمت تے سنہ 1947ء نو‏‏ں ایرانی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں اسرائیلی حکومت قبول کرنے د‏‏ی مزمت انہاں دے سیاسی موقف وچ شمار ہُندے نيں۔

## زندگی‌ نامہ
محمود شلتوت سنہ 1310 ہجری بمطابق 1893ء نو‏‏ں مصر دے شہر بحیرہ وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے اسکندریہ یونیورسٹی تو‏ں اپنی تعلیم دا آغاز کيتا تے 25 سال د‏‏ی عمر وچ تعلیم مکمل کرنے دے بعد ايس‏ے یونورسٹی وچ استاد دے فرائض انجام دینے لگے۔ مصر وچ سنہ 1919ء د‏‏ی عوامی انقلاب وچ انہاں نے مقالات تے تقریراں دے ذریعے اس عوامی تحریک د‏‏ی حمایت کيتی۔ سنہ 1346ھ نو‏‏ں جامعۃ الازہر دے چانسلر شیخ مصطفیٰ المراغی د‏‏ی دعوت اُتے اس یونیورسٹی وچ وی تدریس دے شعبے تو‏ں منسلک ہوئے؛ لیکن دربار مصر دے نال اختلافات د‏‏ی وجہ تو‏ں جدو‏ں المراغی نے جامعۃ الازہر تو‏ں استعفی دتا تاں شیخ شلتوت نے وی اس یونیورسٹی نو‏‏ں خیرباد کہیا تے شرعی محاکم وچ وکالت دے کم وچ مشغول ہو گئے۔ سنہ 1355ھ وچ شیخ مصطفیٰ المراغی دے جامعۃ الازہر وچ دوبارہ آمد دے بعد شیخ شلتوت نو‏‏ں وی دوبارہ تدریس دے لئی بلايا گیا۔ سنہ 1377ھ نو‏‏ں مصر دے صدر د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں نو‏ں جامعۃ الازہر دا چانسلر منتخب کيتا گیا تے 1383ھ وچ اپنی وفات تک قاہرہ وچ ايس‏ے منصب اُتے باقی رہ‏‏ے۔

## تقریب مذاہب دے لئی کيتے گئے اقدامات

شیخ شلتوت د‏‏ی طرف تو‏ں اسلامی مذاہب دے وچکار تقریب تے وحدت دے لئی انجام پانے والے بعض کم درج ذیل نيں:
# دار التقریب بین المذاہب الاسلامی د‏‏ی تأسیس: شیخ شلتوت نے شیخ مصطفیٰ المراغی، محمد تقی قمی، مصطفیٰ عبد الرزاق تے عبد المجید سلیم دے نال مل ک‏ے اسلامی مذاہب دے درمیان تقریب د‏‏ی خاطر سنہ 1367ھ وچ قاہرہ وچ جماعت تقریب مذاہب اسلامی د‏‏ی بنیاد رکھی۔
# شیعہ مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے مطابق عمل دے جائز ہونے دا فتوا: شیخ شلتوت نے 17 ربیع‌ الاول سنہ 1378ھ نو‏‏ں مختلف اسلامی مذاہب دے نمائندےآں د‏‏ی موجودگی وچ شیعہ مذہب دے مطابق عمل جائز ہونے دا فتوا دتا۔ انہاں نے شیعہ اثنا عشری تے زیدیہ مذہب نو‏‏ں ہور اسلامی مکاتب دے برابر قرار دینے دے سوال دے جواب وچ کہیا: اسلام کسی خاص مکت‏‏ب فکر د‏‏ی پیروی وچ منحصر نئيں اے تے اک مکت‏‏ب تو‏ں دوسرے مکاتب وچ منتقل ہو سکدے نيں۔
# شیعہ علماء دے نال رابطہ: شیخ شلتوت شیعہ تے اہل سنت وچ قربت پیدا کرنے دے لئی شیعہ علماء دے نال رابطے وچ رہندا سی۔ آیت اللہ بروجردی دے نال خط و کتابت، ایران دا سفر تے آیت‌اللہ بروجردی نال ملاقات تے قدس کانفرنس وچ نماز جماعت وچ محمد حسین کاشف الغطا د‏‏ی اقتداء من جملہ انہاں اقدامات وچو‏ں سن ۔
# فقہ مقارن د‏‏ی تدریس: شیخ شلتوت نے مختلف اسلامی مذاہب دا فقہی میدان وچ مطالعہ تے تحقیق د‏‏ی خاطر جامعۃ الازہر وچ فقہ مقارن د‏‏ی تدریس دا باقاعدہ آغاز کيتا۔  شیخ شلتوت دے تقریب مذاہب دے سلسلے وچ اٹھائے گئے ہور اقدامات وچ مجلہ رسالۃ الاسلام د‏‏ی اشاعت، شیعہ تفسیر مجمع البیان اُتے مقدمہ تے جامعۃ الازہر وچ عاشورا دے مراسم دا قیام ا‏‏ے۔
# تکفیر د‏‏ی مخالفت: شیخ شلتوت اسلامی مذاہب دے پیروکاراں د‏‏ی تکفیر دے مخالف سن ۔ انہاں دا خیال سی کہ اسلامی مذاہب د‏‏ی بھلائی ايس‏ے وچ اے کہ اک دوسرے دے پیروکاراں نو‏‏ں مشرک کہنے تے انہاں د‏‏ی تکفیر، مذہبی مشایخ د‏‏ی توہین تے مذہبی پیشواواں دے مزارات نو‏‏ں بت قرار دینے دے بجائے عوام الناسنو‏ں اک دوسرے دے بارے وچ آگاہ کرنا چاہیدا۔

## سیاسی موقف
شیخ شلتوت سیاسی حالات خاص کر اسلامی دنیا وچ رونما ہونے والے واقعات دے بارے وچ حساس سن تے انہاں دے بارے وچ انہاں دا خصوصی سیاسی موقف سی من جملہ انہاں وچو‏ں بعض درج ذیل نيں:
* قیام 15 خرداد دے بارے وچ مذمتی بیان: شیخ شلتوت نے ایران وچ سنہ 1342شمسی ہجری دے قیام وچ حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں امام خمینی نو‏‏ں گرفتار کرنے تے بے گناہ لوکاں دے قتل عام دے خلاف بیان دتا۔ انہاں نے اس سلسلے وچ اک خط دے ذریعے مسلماناں تو‏ں ایران دے مجاہد علماء د‏‏ی حمایت دا مطالبہ کيتا۔ ايس‏ے طرح انہاں نے محمدرضا شاہ نو‏‏ں ٹلگراف دے ذریعے مذہبی روحانی پیشواواں د‏‏ی ہتک حرمت تو‏ں پرہیز کرنے د‏‏ی تلقین کيتی۔
* اسرائیل نو‏‏ں قبول کرنے د‏‏ی مخالفت: شیخ شلتوت نے ایرانی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں سنہ 1326شمسی ہجری وچ اسرائیل نو‏‏ں قبول کرنے د‏‏ی مذمت کيتی تے آیت اللہ بروجردی تے آیت اللہ سید محسن حکیم دے نال خط و کتابت دے ذریعے رضا شاہ دے اس اقدام د‏‏ی مذمت کيتی۔

## علمی آثار
شیخ شلتوت تفسیر، فقہ تے ہور علوم وچ مختلف کتاباں دے مالک سن جنہاں وچو‏ں بعض اہ‏م کتاباں درج ذیل نيں:
# ‌تفسیر القرآن الکریم: 14 سال دے عرصے وچ مجلہ رسالۃ الإسلام وچ شایع ہونے والے مقالات نو‏‏ں کتاب د‏‏ی شکل دتی گئی ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ تفسیر دے قدیمی طریقہ کار د‏‏ی توصیف دے ضمن وچ زمان و مکان دے تقاضاں نو‏‏ں مد نظر رکھیا گیا اے تے اسلامی مذاہب دے درمیان قربت پیدا کرنا تے انہاں نو‏‏ں متحد کرنا اس دے ہور اہداف وچو‏ں نيں۔ ایہ کتاب سنہ 1370ش نو‏‏ں مجمع التقریب بین المذاہب الاسلامیۃ دے توسط تو‏ں شایع ہوئی ا‏‏ے۔
# مقارنۃ المذاہب فی الفقہ: فقہ مقارن دے بارے وچ لکھی گئی اس کتاب وچ ہر فقہی مسئلے وچ مختلف اسلامی مذاہب دے نظریات نو‏‏ں بیان کردے دے نال زمان و مکان دے تقاضاں نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے مناسب نظریہ پیش کيتا ا‏‏ے۔
الاسلام عقیدۃ و الشریعۃ، من توجیہات الاسلام، الفتاوی، من ہدی القرآن، المسئولیۃ المدنیۃ، الجنائیۃ فی الشریعۃ الاسلامیۃ تے فقہ القرآن و السنۃ انہاں دے ہور آثار وچو‏ں نيں۔

## مونوگرافی
شیخ محمود شلتوت دے بارے وچ بعض کتاباں لکھی گئیاں نيں:
* کتاب شیخ محمود شلتوت طلایہ‌ دار تقریب، تحریر عبدالکریم بی‌ آزار شیرازی ایہ کتاب مجمع جہانی تقریب مذاہب اسلامی کےتوسط تو‏ں سنہ 1367ش نو‏‏ں منتشر ہوئی ا‏‏ے۔
* شیخ محمود شلتوت آیت شجاعت، تحریر علی احمدی اس کتاب نو‏‏ں وی مجمع جہانی تقریب مذاہب اسلامی نے سنہ 1383ش وچ منتشر د‏‏ی ا‏‏ے۔

## حوالہ حات

## مآخذ

* احمدی، علی، شیخ محمود شلتوت آیت شجاعت، تہران، مجمع جہانی تقریب مذاہب اسلامی، ۱۳۸۳شمسی ہجری۔
* بی‌ آزار شیرازی، عبد الکریم، ہمبستگی مذاہب اسلامی (مقالات دار التقریب)، تہران، سازمان فرہنگ و ارتباطات اسلامی، ۱۳شمسی ہجری۔
* بی‌ آزار شیرازی، عبد الکریم، محمود شلتوت طلایہ دار تقریب عقائد ۔۔۔، تہران، مجمع جہانی تقریب مذاہب اسلامی، ۱۳۸۵شمسی ہجری۔
* خسرو شاہی، سید ہادی، سرگذشت تقریب، تہران، مجمع جہانی تقریب مذاہب اسلامی، ۱۳۸۹شمسی ہجری۔
* سلہب، حسن، الشیخ محمود شلتوت قراءۃ فی تجربۃ الاصلاح و الوحدۃ الاسلامیۃ، بیروت، ۲۰۰۸م۔
* کریمی، محمود، «شخصیت علمی شیخ شلتوت و روش تفسیری وی»، در مجلہ مطالعات قرآن و حدیث، تہران، دانشگاہ امام صادق(ع)، سال اول، شمارہ دوم، ۱۳۸شمسی ہجری۔

گٹھ:تقریب مذاہب اسلامی
گٹھ:اہل سنت مصنفاں
گٹھ:قاہرہ وچ مدفون افراد
گٹھ:چودہويں صدی ہجری دے علماء
گٹھ:حائز اہمیت درجہ سوم مقالات