قہستان

[کھبے|thumb|300x300px| عباسی خلفاء دے دور وچ ایران دے نقشے اُتے قہستان (جنوبی [خراسان ) دا مقام، کتاب "مشرقی خلافت د‏‏ی سرزمین دا تاریخی جغرافیہ" تو‏ں لیا گیا ا‏‏ے۔]]
[thumb| '''کاہستان وچ ''' تھلے لکھے شہر شام‏ل نيں:<br /><br /> '''[صوبہ خراسان جنوبی|جنوبی خراسان دے صوبے وچ ** : [[شہرستان قائنات|قینات]] ، [[شہرستان فردوس|فردوس]] ، [[شہرستان سرایان|سریان]] ، [[شہرستان بشرویہ|بیسروویح]] ، [[شہرستان طبس|تباس]] ، [[شہرستان زیرکوہ|زرکوہ]] ، [[شہرستان درمیان|مدھم]] ، [[شہرستان سربیشہ|سربیشہ]] ، [[شہرستان بیرجند|بیرجند]] ، [[شہرستان خوسف|خسوف]]<br /><br /> **صوبہ رضوی خراسان وچ ** : [[شہرستان تربت جام|تربت جام]] ، صالح آباد، بخریز ، [[شہرستان تایباد|تایباد]] ، [[شہرستان خواف|خف]] ، [[شہرستان تربت حیدریہ|توربت حیدری]] ، [[شہرستان زاوہ|زاویح]] ، [[شہرستان رشتخوار|رشتخوار]] ، [[شہرستان مہ‌ولات|مہوالات]] ، [[شہرستان گناباد|گون آباد]] ، [[شہرستان بجستان|بجستان]] ، [[شہرستان کاشمر|کشمیر]] ، کوہ سرخ ، [[شہرستان خلیل‌آباد|خلیل]] آباد تے [[شہرستان بردسکن|بردسکان۔]]]]
**قُهِسْتان'''(قُهَستان ، کُهستان) ایرانی سطح مرتفع دے مرکز وچ واقع اک سرزمین دا ناں اے، جو خراسان دے جنوب وچ واقع اے، جس دا مرکز قین شہر اے، تے ایہ اک وسیع پہاڑی علاقہ اے جتھے قین دے شہر، فردوس ، تباس ، برجند ، کشمیر ، توربت حیدریہ ، تربت جام ، اس وچ خف ، گون آباد تے تائباد شام‏ل نيں۔

## ناں
قُهستان ، جس دا مطلب اے "کوہستان" یا "پہاڑی"۔

کوہستان دا ناں رکھنے د‏‏ی وجہ اس خطے وچ بوہت سارے پہاڑاں د‏‏ی موجودگی ا‏‏ے۔ ایہ پہاڑ جنوبی ایران دے اشنکٹبندیی علاقےآں (صحرا تے میدان) تے شمال مشرقی ایران دے سرد آب و ہو‏‏ا تے پہاڑاں د‏‏ی جغرافیائی سرحد نيں۔ اس علاقے نو‏‏ں ایتھ‏ے دے لوکاں د‏‏ی مقامی بولی وچ کوہسٹون یا کوہسٹو وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔

## ریاست قُهستان دا جغرافیہ
نويں صدی دے مؤرخ حافظ ابڑو نے اپنی کتاب وچ قہستان دا ناں ذکر کردے ہوئے کہیا اے:

"صوبہ قہستان چوڑا تے لمبا ا‏‏ے۔ اس دا طواف اک سو فرسخ ا‏‏ے۔ اس دے مشرق وچ صوبہ خواف اے تے اس دے مغرب وچ صحرا ا‏‏ے۔ اس دے مغرب وچ فارس تے کرمان اے تے اس دے شمال وچ نیشابور تے سبزوار نيں۔ سیجستان تے کرمان دے جنوب وچ ۔ قہستان کئی وڈے قصبےآں تے ضلعے اُتے مشتمل اے، جنہاں وچ قین ، تون (جدید فردوس )، جنبز ، بیرجند ، زرکوہ ، بجستان ، بوزجان ، نہرجان ، تباس گلکی ، رقہ ، شکین ، فشارود ، مومن آباد، تورشز تے خباس شام‏ل ہاں ۔ قہستان دا وڈا قصبہ اک قین ا‏‏ے۔

1345 وچ دیہخودہ د‏‏ی لغت وچ قہستان دے بارے وچ تھلے لکھے لکھیا اے:

قہستان ایہ خراسان دا اک صوبہ ا‏‏ے۔ (ثبوت)۔ ایہ صوبہ خراسان دے جنوب وچ واقع اے تے اس وچ قین ، تون ، گون آباد تے تبس الاناب (تباس میسینا)، کاہستان تے تبس التمر (طباس گلکی) تے تریث ( ترشیز ) شام‏ل نيں۔ ( البلدان لغت تو‏ں) (ثبوت حاشیہ)۔ ایہ نیشابور تے ہرات دے درمیان اک شہر اے تے اس دا قصبہ قین تے تباس ا‏‏ے۔ (ناظم العتبہ تو‏ں)

## قہستان تاریخی ماخذ وچ
وینس دے مشہور سیاح مارکو پولو نے صوبہ قہستان دے دو وڈے تے اہ‏م شہراں قین تے تون (اج دے فردوس ) دا ذکر کيتا تے مارکو پولو دے سفر نامے وچ اس نے قہستان نو‏‏ں "تونوکائن" دے ناں تو‏ں متعارف کرایا۔

اپنے سفرنامے وچ ناصر خسرو نے اپنے طویل سفر تو‏ں واپسی اُتے تون تے قین شہراں وچ قیام کيتا تے اس خطے د‏‏ی اہمیت دے بارے وچ دسیا۔

فردوسی دے شاہنامے وچ قہستان پہاڑ دا ذکر زیباد پہاڑ دے ناں تو‏ں ہويا ا‏‏ے۔ تاریخ جہان کشائی ، طبقات ناصری ، نزہت القلوب تے فتح البیلدان وچ قہستان دا ناں مذکور ا‏‏ے۔

منہاج سراج جوزجانی اپنی کتاب طبقات ناصری وچ فتوحات قہستان دے بارے وچ لکھدے نيں: 601ء وچ جدو‏ں سلطان غازی معزالدین خوارزم د‏‏ی طرف لشکر لے ک‏ے نکلے تو ملک علاؤالدین غور لشکر تو‏ں قہستان (المحدثین (اسماعیلی)) د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ قہستان د‏‏ی طرف کوچ کيتا تے محل دا قلعہ فتح کيتا تے بوہت سارے جہاد کيتے۔

## قہستان دے علاقے وچ عام لفظاں
قہستان دے علاقے دے بولی دے لفظاں د‏‏یاں مثالاں: لفظاں جداں: گُو (گائے)، خُو (سو)، اُو (پانی)، چالاک (فعال)، پی یر (باپ)، مار، مدر (ماں)، پیر ( عظیم سرپرست)، پتوو (افتو، آفتاب)، نِسِر (سایه)، نِزم (ژاله)، چاش (ناشتا)، مانده (درمانده، بیچاره)، دروستی (خوشی صحت و سلامتی)، خَش، خوش، خاش (ساس)، خُسور (بیوی دا باپ، سسر) اور...

## کچھ مشہور شخصیتاں تے اہ‏م شخصیتاں

* میر سید حسین اخلاطی
* حکیم نزاری قهستانی
* ابن حسام خوسفی
* حسین قینی : اوہ ترشز تے قہستان دا حکمران سی تے اس نے حسن صباح دی دعوت قبول کيتی تے بوہت سارے لوک اس دے نال شام‏ل ہوئے۔ .
* اسدالله علم
* حیرتی تونی
* غلامحسین شکوهی
* قطب الدین حیدر تونی
* بدیع الزمان فروزانفر
* ملیا عبدالله فاضل تونی
* محمد بدیع تونی
* سلیمی تونی
* برهان‌الدین تونی
* محمد حسین فاضل تونی
* معین الدین تونی
* خواجه اختیار منشی گنابادی
* ملیا مظفر گنابادی
* محمد پروین گنابادی
* ابومنصور ریابی
* محمدتقی بهلول گنابادی
* محمدحسن گنجی
* کاظم معتمدنژاد
* سلطان محمد گنابادی نویسنده تفسیر بیان السعادت (سلطان علیشاه)
* ملا نورعلی بیدختی (نورعلیشاه ثانی)
* محمد حسن بیچاره بیدختی (صالح علیشاه)

## فوٹ نوٹ

## وسائل

* دهخدا، علی‌اکبر (۱۳۳۵)، لغت‌نامه دهخدا، به کوشش دکتر محمد معین.، تهران: سازمان لغت‌نامه، دانشگاه تهران
* اقوام و اقلیتها در قهستان مرکز کهن خراسان * یکی از معروفترین ترانه‌های فلکلور قهستانی. زلفای یارم بی نظیر http://www.youtube.com/watch?feature=fvwp&NR=1&v=EWlqcYf_LQA
* http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=RLjMW5yLkcI#!
* ترانه و آواز: بچه صیدم را نزن-خرگوش دشتم را نزن-خواب خرگوش به خواب یار می‌ماند ولهٔ
* حماسه دوازده رخ، همشهری ۲۵ اردیبهشت 1379 http://hamshahrionline.ir/details/405528/Culture/Artnews 

گٹھ:ایران دے تاریخی خطے
گٹھ:افغانستان دے تاریخی خطے
گٹھ:تریخ ہرات
گٹھ:تریخ مشرق وسطی
گٹھ:ایران د‏‏ی تریخ
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات