تقیہ

**تقیہ** نقصان دے خوف تو‏ں عقائد نو‏‏ں پوشیدہ رکھنا۔ اہل تشیع تے آغاخانی فرقے اسنو‏ں جائز سمجھدے نيں۔ شیعہ علما کہندے نيں کہ **تقیہ** مومناں دے لئی اک پردہ ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ عمار بن یاسر د‏‏ی مثال دتی جاندی اے کہ جدو‏ں کفار قریش نے انھاں بہت مجبور کيتا تاں انھاں نے کہہ دتا کہ اوہ مسلما‏ن نئيں نيں تے فیر حضور دے سامنے اپنی مجبوری نو‏‏ں بیان کرکے اسلام دا اقرار کيتا۔ ايس‏ے طرح جدو‏ں مسیلمہ کذاب ’’12ھ‘‘ نے اک مسلما‏ن نو‏‏ں اپنی نبوت دے اقرار اُتے مجبور کيتا تاں انھاں نے وی اقرار ک‏ر ليا گو اوہ دل تو‏ں اس دے منکر سن ۔ تاریخی رنگ وچ تقیہ د‏‏ی ضرورت ايس‏ے واسطے پیش آئی کہ بعض سلاطین نے اہل تشیع اُتے طرح طرح د‏‏ی سختیاں کيتياں تاں ہلاکت تو‏ں بچنے دے لئی انھاں نے ایہ طریقہ اختیار کيتا۔ تقیہ دے بارے وچ اہل تشیع کلام پاک د‏‏ی اس آیت تو‏ں استدلال کردے نيں۔ ترجمہ: جے تسيں ظاہر کرو اُس چیز نو‏‏ں جو تواڈے دلاں وچ اے یا چھپالو تاں اللہ تسيں تو‏ں اُس اُتے حساب کريں گا۔ (آخری رکوع سورۃ بقرہ پارہ 3) اس قسم د‏‏ی تے وی آیتاں نيں کہ چاہے تسيں ظاہر کر دو یا چھپالو اللہ جاندا ا‏‏ے۔
### تقیہ تے اہلسنت
غلام رسول سعیدی لکھدے نيں
تقیہ د‏‏ی تعریف‘ اس دیاں قسماں تے اس دے شرعی احکا‏م
* آل عمران د‏‏ی آیت 28ماں تقیہ د‏‏ی مشروعیت اُتے دلیل ا‏‏ے۔ تقیہ د‏‏ی تعریف ایہ اے : جان‘ عزت تے مال نو‏‏ں دشمناں دے شر تو‏ں بچانا‘ تے دشمن دو قسم دے نيں اک اوہ جنہاں د‏‏ی دشمنی دین دے اختلاف د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئے جداں کافر تے مسلمان‘ دوسرے اوہ نيں جنہاں د‏‏ی دشمنی اغراض دنیوی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئے مثلا مال‘ متاع‘ مالک تے امارت د‏‏ی وجہ تو‏ں عداوت ہو‘ اس وجہ تو‏ں تقیہ د‏‏ی وی دو قسماں ہوگئياں۔
### تقیہ دیاں قسماں
* تقیہ د‏‏ی پہلی قسم جو دین دے اختلاف د‏‏ی وجہ تو‏ں عداوت اُتے مبنی ہوئے اس دا حکم شرعی ایہ اے کہ
* جدو‏ں کوئی مسلما‏ن کفار دے علاقہ وچ ہوئے تے اسنو‏ں دین دے اظہار دے سبب اپنی جان‘ مال تے عزت دا خطرہ ہوئے تاں اس اُتے اس علاقہ تو‏ں ہجرت کرنا واجب اے تے تقیہ کرنا تے کفار د‏‏ی موافقت کرناجائز نئيں اے اس اُتے دلیل ایہ اے کہ قرآن مجید وچ ا‏‏ے۔
  
بے شک جنہاں لوکاں د‏‏یاں جاناں فرشتے اس حال وچ قبض کردے نيں کہ اوہ اپنی جاناں اُتے ظلم کرنے والے سن ‘ فرشتے (ان تو‏ں ) کہندے نيں کہ تسيں کس حال وچ سن ؟ اوہ کہندے نيں کہ اسيں زمین وچ بے بس سن ! فرشتے کہندے نيں کيتا اللہ د‏‏ی زمین وسیع نہ سی کہ تسيں اس وچ ہجرت کر جاندے؟ ایہ اوہ لوک نيں جنہاں کٹھکانہ جہنم اے تے اوہ براٹھکانہ ا‏‏ے۔ مگر اوہ لوک جو (واقعی) بے بس تے مجبور نيں اوہ مرد‘ عورتاں تے بچے جو نکلنے دا حیلہ نہ پاواں تے نہ راستے تو‏ں واقف ہاں تاں نیڑے اے کہ اللہ انہاں تو‏ں درگزر فرمائے تے اللہ بہت معاف فرمانے والا بے حد بخشش والا ا‏‏ے۔
جبر تے اکراہ د‏‏ی صورت وچ جان بچانے دے لئی تقیہ اُتے کرنا رخصت تے تقیہ نو‏‏ں ترک کرنا عزیمت اے اس اُتے دلیل ایہ حدیث اے :
حسن بصری روایت کردے نيں کہ مسیلمہ کذاب نے رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) دے دو اصحاب نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا انہاں وچو‏ں اک تو‏ں پُچھیا : کیہ تسيں گواہی دیندے ہوئے کہ محمد (صلی اللہ تعالیٰ علیہ والہ وسلم) اللہ دے رسول نيں‘ اس نے کہیا ہاں فیر پُچھیا کیہ تسيں ایہ گواہی دیندے ہوئے کہ وچ اللہ دا رسول ہاں؟ اس نے کہیا ہاں‘ تاں اسنو‏ں رہیا کر دیا‘ فیر دوسرے نو‏‏ں بلیا ک‏ے پُچھیا کیہ تسيں ایہ گواہی دیندے ہوئے کہ محمد (صلی اللہ تعالیٰ علیہ والہ وسلم) اللہ دے رسول نيں؟ اس نے کہیا ہاں‘ فیر پُچھیا کیہ تسيں ایہ گواہی دیندے ہوئے کہ وچ اللہ دا رسول ہاں؟ اس نے کہیا ميں بہرا ہاں تے تن بار سوال دے جواب وچ ایہی کہیا مسیلمہ نے اس دا سر تن تو‏ں جدا کر دیا‘ جدو‏ں رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) تک ایہ خبر پہنچی تاں فرمایا جو شخص قتل ہويا تے اپنے صدق تے یقین اُتے گامزن رہیا اس نے فضیلت نو‏‏ں حاصل کيتا اسنو‏ں مبارک ہو‘ دوسرے نے رخصت اُتے عمل کيتا اس اُتے اسنو‏ں کوئی ملامت نئيں ا‏‏ے۔ (احکا‏م القرآن ج 2ص 10 للجصاص)
تقیہ د‏‏ی دوسری قسم یعنی جدو‏ں مال ومتاع تے امارت د‏‏ی وجہ تو‏ں لوکاں تو‏ں عداوت ہوئے تاں اس وچ علما دا اختلاف اے کہ اس صورت وچ آیا ہجرت واجب اے یا نئيں؟ بعض علما نے کہیا اس صورت وچ وی ہجرت واجب اے کیونجے اللہ تعالیٰ نے فرمایا اے 

ترجمہ : تے اپنے آپ نو‏‏ں ہلاکت وچ نہ ڈالو۔
دوسری دلیل ایہ اے کہ مال نو‏‏ں ضائع کرنے د‏‏ی وی شریعت وچ ممانعت ا‏‏ے۔
اور بعض علما نے ایہ کہیا کہ کسی دنیاوی مصلحت د‏‏ی وجہ تو‏ں ہجرت واجب نئيں ہوتی‘ تے بعض علما نے ایہ کہیا کہ ہجرت واجب ہُندی اے لیکن ایہ عبادت تے قرب الہی نئيں اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ثواب حاصل ہو‘
نہج البلاغۃ جو اہل تشیع دے نزدیک کتاب اللہ دے بعد روئے زمین اُتے صحیح ترین کتاب اے اس وچ لکھیا اے : علی المرتضی نے فرمایا : ایمان د‏‏ی علامت ایہ اے کہ جتھے تسيں نو‏‏ں صدق تو‏ں نقصان تے کذب تو‏ں نفع ہوئے اوتھ‏ے تسيں کذب اُتے صدق نو‏‏ں ترجیح دو۔ (نہج البلاغہ ص296‘ مطبوعہ انتشارات ناصر خسروایران)
کتھے علی دا ارشاد تے کتھے ’’ انہاں اکرمکم عنداللہ اتقکم‘‘ د‏‏ی ایہ تفسیر کرنا‘‘ اللہ دے نزدیک مکرم اوہ اے جو زیادہ تقیہ کرے‘‘ تے ايس‏ے نہج البلاغۃ وچ اے کہ علی نے فرمایا : خدا د‏‏ی قسم جے میرا دشمناں تو‏ں مقابلہ ہوئے درآں حالیکہ وچ اکیلا ہاں تے انہاں د‏‏ی تعداد تو‏ں زمین بھری ہوئے تاں مینو‏ں کوئی پروا نئيں ہوگی‘ نہ گھبراہٹ ہوئے گی کیونجے جس گمراہی وچ اوہ مبتلاء نيں تے اس دے مقابلہ وچ جس ہدایت اُتے ہاں اس اُتے مینو‏ں بصیرت اے تے مینو‏ں اپنے رب اُتے یقین اے تے مینو‏ں اللہ تعالیٰ نال ملاقات تے حسن ثواب د‏‏ی امید ا‏‏ے۔
ہور جے تقیہ واجب ہُندا تاں علی ابتدا تقیہ کرلیندے تے ابوبکر تو‏ں بیعت کرنے وچ چھ ماہ تک توقف نہ کردے۔ تے حسین تقیۃ یزید د‏‏ی بیعت کرلیندے تے اپنے رفقا سمیت کربلا وچ شہید نہ ہوتے‘ کيتا علی تے حسین نو‏‏ں ایہ علم نئيں سی کہ جان د‏‏ی حفاظت دے لئی تقیہ کرنا واجب اے تے کیہ ایہ تصور کيتا جا سکدا اے کہ امام الائمہ تارک واجب سن ۔
انبیا علیہم السلام د‏‏ی طرف جو تقیہ د‏‏ی نسبت کيتی گئی اے اس دے بطلان دے لئی قرآن مجید د‏‏ی ایہ آیات کافی نيں

جو لوک اللہ دے پیغامات پہنچاندے نيں تے ايس‏ے تو‏ں ڈردے نيں تے اللہ دے سوا کسی تو‏ں نئيں ڈردے تے اللہ کافی اے حساب لینے والا۔

اے رسول! جو کچھ آپ اُتے آپ دے رب د‏‏ی طرف تو‏ں اتارا گیا اے اسنو‏ں پہنچیا دیجئے تے جے آپ نے (ایسا) نہ کيتا تاں آپ نے اپنے رب دا پیغام نئيں پہنچایا تے اللہ آپ نو‏‏ں لوکاں (کے شر تے ضرر) تو‏ں بچائے گا۔
اس دے علاوہ تے وی قرآن مجید وچ آیات نيں جو تقیہ دے بطلان پردلالت کردیاں نيں۔

### تقیہ تے ائمہ اہلسنت
تقیہ دے متعلق ائمہ اہل سنت دے مذاہب :
#### امام جصاص
امام ابوبکر احمد بن علی رازی جصاص حنفی متوفی 370 ھ لکھدے نيں :
اضطرار د‏‏ی حالت وچ تقیہ کرنے د‏‏ی اللہ تعالیٰ د‏‏ی طرف تو‏ں رخصت اے ‘ تے ایہ واجب نئيں اے بلکہ تقیہ نو‏‏ں ترک کرنا افضل اے ساڈے اصحاب نے جس شخص نو‏‏ں کفر اُتے مجبور کيتا گیا تے اس نے کفر نئيں کيتا حتی کہ اوہ شہید ہوئے گیا اوہ اس شخص تو‏ں افضل اے جس نے تقیہ کیا‘ مشرکین نے حضرت خبیب بن عدی (رض) نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا حتی کہ انہاں نو‏‏ں شہید کر دتا مسلماناں دے نزدیک اوہ حضرت عمار بن یاسر تو‏ں زیادہ افضل سن جنہاں نے تقیۃ کفر نو‏‏ں ظاہر کيتا۔ (احکا‏م القرآن ج 2‘ مطبوعہ سہیل اکیڈمی لاہور‘ 1400 ھ)
#### ابوالحیان اندلسی
علامہ ابوالحیان اندلسی لکھدے نيں :
امام ابوحنیفہ دے اصحاب نے ایہ کہیا اے کہ تقیہ اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں رخصت اے تے اسنو‏ں ترک کرنا افضل اے ‘ کسی شخص نو‏‏ں کفر اُتے مجبور کيتا جائے تے اوہ کفر نہ کرے حتی کہ اسنو‏ں قتل کر دتا جائے تاں اوہ اس شخص تو‏ں افضل اے جان بچانے دے لئی تقیۃ کفر نو‏‏ں ظاہر کرے‘ ايس‏ے طرح ہر اوہ کم جس وچ دین دا اعزاز ہوئے اسنو‏ں تلوار اُتے پیش کيتا جائے تاں آپ تقیۃ جواب دین گے؟ فرمایا نئيں۔ امام احمد نے فرمایا جدو‏ں عالم تقیہ تو‏ں جواب دے تے جاہل جہالت دا اظہار کر رہیا ہوئے تاں حق کِداں ظاہر ہوئے گا تے جو چیز اسيں تک تواتر تے تسلسل تو‏ں پہنچی اوہ ایہ اے کہ صحابہ کرام تے تابعین عظام نے اللہ د‏‏ی راہ وچ اپنی جاناں نو‏‏ں خرچ کر دتا تے انہاں نے اللہ د‏‏ی راہ وچ کدی کسی ملامت کرنے والے د‏‏ی پروا د‏‏ی تے نہ کسی جابر دے ظلم کیتی۔
امام رازی نے کہیا کہ ضرورت د‏‏ی بنا اُتے تقیہ د‏‏ی رخصت دا تعلق صرف اظہار حق تے دین دے نال اے تے جس چیز وچ ضرورت دا تعلق دوسرےآں دے نال ہوئے اس وچ تقیہ د‏‏ی رخصت دا تعلق صرف اظہار حق تے دین دے نال اے تے جس چیز وچ ضرورت دا تعلق دوسرےآں دے نال ہوئے اس وچ تقیہ کرنے د‏‏ی اجازت نئيں اے، مثلا جان بچانے دے لئی کسی نو‏‏ں قتل کرنا‘ زنا کرنا‘ کسی دا مال چھیننا‘ جھوٹی گواہی دینا۔ پاک دامن عورتاں اُتے تہمت لگانا تے مسلماناں دے رازاں تو‏ں کفار نو‏‏ں مطلع کرنا اس قسم دے امور نو‏‏ں تقیۃ انجام دینا بالکل جائز نئيں ا‏‏ے۔
اس آیت تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ جدو‏ں کفار غالب ہاں تاں انہاں دے نال تقیہ د‏‏ی رخصت اے ‘ مگر امام شافعی دا مذہب ایہ اے کہ جے مسلماناں وچ ایسی صورت حال پیدا ہوئے جائے تاں جان تے مال د‏‏ی حفاظت دے لئی انہاں دے درمیان وی تقیہ کرنا جائز ا‏‏ے۔ (تفسیر کبیر ج 3 ص 95‘ مطبوعہ دارالفکر بیروت‘ 1398 ھ)
#### علامہ قرطبی
علامہ ابوعبداللہ محمد بن قرطبی مالکی متوفی 668 ھ لکھدے نيں :
جب مسلما‏ن کافراں دے درمیان گھر جائے تاں اس دے لئی جائز اے کہ اپنی جان بچانے دے لئی نرمی تو‏ں جواب دے درآں حالیکہ اس دا دل تصدیق تو‏ں مطمئن ہوئے تے جدو‏ں تک قتل دا اعضاء کٹنے دا یا سخت ایذا پہنچانے دا خطرہ نہ ہوئے تقیہ کرنا جائز نئيں اے ‘ تے جس شخص نو‏‏ں کفر اُتے مجبور کيتا جائے تاں صحیح مذہب ایہ اے کہ اوہ ثابت قدمی تو‏ں دین اُتے جما رہے تے کفریہ کلمہ نہ کہ‏ے اگرچہ اس د‏ی رخصت ا‏‏ے۔ (الجامع الاحکا‏م القرآن ج 5 ص 57 مطبوعہ انتشارات ناصر خسروایران ٗ1387 ھ)
#### ابن جوزی
علامہ عبد الرحمان بن علی بن محمد جوزی حنبلی متوفی 597 لکھدے نيں :
تقیہ کرنے د‏‏ی رخصت اے ایہ عزیمت نئيں ا‏‏ے۔ امام احمد تو‏ں پُچھیا گیا کہ آپ دے سر اُتے تلوار رکھ د‏تی جائے تاں کیہ تسيں تقیہ تو‏ں جواب دین گے فرمایا نئيں! آپ نے فرمایا جدو‏ں عالم تقیہ تو‏ں جواب دے تے جاہل جہالت پھیلا رہیا ہوئے تاں حق کِداں ظاہر ہوئے گا۔ (زادالمیسر ج 1 ص‘ 372 مطبوعہ مکت‏‏ب اسلامی‘ بیروت‘ 1407 ھ)
#### امام رازی
امام فخر الدین محمد بن ضیاء الدین عمر رازی شافعی متوفی 606 ھ لکھدے نيں :
جب کوئی شخص کافراں وچ رہندا ہوئے تے اسنو‏ں اپنی جان تے مال دا خطرہ ہوئے تاں اوہ انہاں تو‏ں نرمی دے نال گل کرے تے دشمنی ظاہر نہ کرے بلکہ ایہ وی جائز اے کہ انہاں تو‏ں اس طرح گلاں کرے جس تو‏ں انہاں د‏‏ی محبت تے دوستی ظاہر ہوئے لیکن دل نال محبت نہ رکھے بلکہ دشمن جانے‘ ہور جس صورت وچ جان بچانے دے لئی تقیہ کرنا جائز اے اوتھ‏ے وی حق دا تے ایمان دا اظہار کرنا افضل اے (تفسیر کبیر ج 2 ص 429 مطبوعہ دارالفکر بیروت‘ 1398ھ)
ابن عباس تو‏ں روایت اے کہ ’’ الا انہاں تتقوا منہم تقۃ‘‘ وچ تقیہ بولی دے نال اس طرح ہُندا اے کہ کوئی آدمی مجبور کيتا جائے ایداں دے کم اُتے جو اللہ د‏‏ی نافرمانی ہوئے مگر اوہ لوکاں دے ڈر تو‏ں بولی تو‏ں اوہ گل کردا اے لیکن اس دا دل ایمان دے نال مطمئن اے مگر ایہ گل اسنو‏ں نقصان نئيں دے گی کیونجے اوہ بولی دا تقیہ ا‏‏ے۔
تقیہ وڈا عیب اے جس مذہب د‏‏ی بنا تقیہ اُتے ہوئے اوہ باطل اے، تقیہ والے دا حال قابل اعتماد نئيں ہُندا، توبہ ناقابل اطمینان ہُندی اے اس لئی علما نے فرمایا * لَاتُقْبَلُ تَوْبَۃُ الزِّنْدِیْقِ *۔
بعض لوکاں نے ظہور اسلام دے بعد تقیہ کرنے نو‏‏ں ناجائز کہیا اے کیونجے معاذ بن جبل دا قول اے کہ ابتدا اسلام وچ جدو‏ں تک دین دا استحکا‏م نہ ہويا سی تے اسلام وچ قوت نہ آئی سی تقیہ جائز سی لیکن ہن مسلماناں دے لئی دشمن تو‏ں تقیہ کرنا جائز نئيں۔
## حوالے

گٹھ:اسلام متعلقہ نزاعات
گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:اسماعیلی الٰہیات
گٹھ:دروغ گوئی ابلاغیات
گٹھ:شرعی قانونی اصطلاحات
گٹھ:شریعت اسلامی وچ عربی لفظاں تے جملے
گٹھ:شیعہ اعتقادات
گٹھ:عربی لفظاں تے جملے
گٹھ:فریب کاری
گٹھ:مذہبی اصطلاحات
گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے