حسین بن عبد الصمد حارثی

**حسین بن عبد الصمد حارثی** (918۔984 ق)، عز الدین دے لقب تو‏ں ملقب شیعہ عالم، جبل عامل (لبنان) دے رہنے والے، شہید ثانی دے شاگرد تے شیخ بہائی دے والد نيں۔

ایران وچ صفویہ (شیعہ) حکومت دی تاسیس تے عثمانی حکومت دے تحت تسلط شیعہ علاقےآں اُتے سخت گیری دے سبب حارثی نے ایران مہاجرت کیتی تے قزوین، مشہد تے ہرات ورگے شہراں وچ شیخ الاسلامی دے منصب اُتے فائز ہوئے۔ حارثی نے وی جبل عامل دے دوسرے شیعہ علماء دی طرح حدیثی و علمی شیعہ میراث دے ایران منتقل کرنے وچ نہایت اہ‏م کردار ادا کیتا ا‏‏ے۔

## ولادت و نسب

آپ دی ولادت سن 918 ق وچ شہر صیدون دے قریب جبع نامی قریہ دے اک مشہور خاندان وچ ہوئی۔ انہاں دا سلسلہ نسب حضرت علی علیہ السلام دے صحابی حارث بن عبد اللہ ہمدانی تک منتہی ہُندا ا‏‏ے۔

حارثی دے جد محمد بن علی جناعی/جبعی جبل عامل دے بزرگ عالم دین تے مجموعۃ الجباعی دے مولف سن ۔ حارثی دے والد عبد الصمد بن محمد وی نامور عالم سن تے شہید ثانی نے انہاں دے علم و تقوی دی مدح دی ا‏‏ے۔

## تعلیم و تحصیل
حارثی نے اپنے وطن وچ کچھ مدت تک حسین بن جعفر کرکی دے پاس تے زیادہ عرصہ شہید ثانی دے پاس تعلیم حاصل کيتی۔ اوہ مصر، استمبول (ترکی) تے عراق دے سفراں وچ انہاں دے ہمراہ رہ‏‏ے۔ 941 ق وچ انہاں نے شہید ثانی تو‏ں اجازہ حاصل کیتا۔ شہید نے اس اجازہ وچ انہاں دی تعریف دی ا‏‏ے۔

## ایران دی طرف ہجرت

ایران وچ صفویہ شیعہ حکومت دی تاسیس تے عثمانی حکومت دی طرف تو‏ں انہاں دے زیر تسلط شیعہ نشین علاقےآں خاص طور اُتے جبل عامل وچ شدت نے اوتھ‏ے دے علماء دے ایران دی طرف ہجرت کرنے دا سبب فراہ‏م کیتا۔ حارثی نے وی اپنے استاد شہید ثانی دے نال پیش آنے والی دشواریاں دے بعد ظاہرا 956 ق وچ عراق تے اس دے بعد تقریبا 958۔961 ق وچ اپنے خانوادہ دے نال ایران دی طرف ہجرت کيتی۔

### [[اصفہان]]

حارثی دی خود نوشت دے مطابق، انہاں نے اپنی مہاجرت دے آغاز وچ اصفہان وچ سکونت اختیار کيتی تے اوتھ‏ے علی بن ہلال منشار کرکی عاملی (متوفی 984 ق) اصفہان دے شیخ الاسلام نے انہاں دا استقبال کیتا۔

### قزوین

اصفہان وچ 3 سال سکونت تے تدریس دے بعد انہاں دی علمی شہرت تے علی بن ہلال منشار سفارش سبب بنی کہ شاہ طہماسب اول نے انہاں نو‏ں صفویہ حکومت دے دار السلطنت قزوین دعوت دتی تے انہاں نو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں شیخ الاسلامی دے عہدہ تو‏ں سرفراز کیتا۔ اوہ 7 ست تک قزوین وچ رہے تے انہاں نے اوتھ‏ے نماز جمعہ جسنو‏ں اوہ واجب عینی سمجھدے سن، قائم کيتی۔

### [[مشہد]]

شاہ طہماسب نے 970 ق وچ ظاہرا سیاسی دلائل تے حارثی دے بعض مسائل فقہی وچ سید حسین کرکی (متوفی 1001 ق) دے نال اختلافات دے سبب، حارثی نو‏‏ں قزوین دی شیخ الاسلامی تو‏ں معزول کرکے انہاں نو‏ں مشہد دا شیخ الاسلامی منصوب کر دتا۔

### [[ہرات]]

حارثی اس دے بعد ہرات چلے تے اوتھ‏ے انہاں نے 8 سال تک تدریس تے وعظ دے فرایض انجام دیئے جدو‏ں کہ اوہ ہرات دے شیخ الاسلامی دے عہدہ اُتے وی فائز سن ۔ افندی اصفہانی دی تحریر دے مطابق، حارثی دے علمی کارناماں تے سماجی خدمات دے سبب ہرات تے اس دے اطراف وچ رہنے والے بوہت سارے لوگاں نے شیعہ مذہب اختیار کر لیا تے بوہت سارے طلاب نے انہاں تو‏ں استفادہ دی خاطر اوتھ‏ے دا رخ کر لیا۔ حارثی سن 983 ق تک ہرات دے شیخ الاسلامی دے منصب اُتے فائز رہ‏‏ے۔

**بحرین**

سن 983 ق وچ اوہ حج بیت اللہ دے قصد تو‏ں مکہ دے لئے روانہ ہوئے تے مکہ و مدینہ دی زیارت دے بعد بحرین سفر کیتا تے اوتھ‏ے رہائش اختیار کيتی۔

## خصوصیات

حارثی نے وی جبل عامل دے دوسرے شیعہ علماء دی طرح حدیثی و علمی شیعہ میراث دے ایران منتقل کرنے وچ نہایت اہ‏م کردار ادا کیتا ا‏‏ے۔ ایران تے ما وراء النہر دے علماء دے انہاں دے پاس تحصیل علم دے لئے جاندے سن ۔ بعض منابع نے انہاں دی تصنیفات دے حوالے تو‏ں نقل کیتا اے کہ اوہ تصوف دی طرف تمایل رکھدے سن تے انہاں نے صوفیہ دے شیوخ دی مدح دی ا‏‏ے۔

## شاگرد

حارثی نے متعدد شاگرداں دی تربیت دی تے بوہت سارے علماء نو‏‏ں نقل حدیث دا اجازہ مرحمت کیتا۔ انہاں افراد وچ انہاں دے بیٹے شیخ بہائی، حسن بن زین الدین کتاب معالم الاصول دے مولف، میر داماد، راستگو دے نام تو‏ں مشہور منصور بن عبد اللہ شیرازی، دسويں صدی ہجری دے فقیہ و ادیب بدر الدین حسن بن علی شدقم مدنی ، و ۔۔۔

## علمی فعالیت

حارثی دے علمی کارناماں وچو‏ں اک گزشتہ منابع حدیثی دی تصحیح و تطبیق ا‏‏ے۔ افندی اصفہانی و شیخ حر عاملی نے تہذیب الاحکم دے اک نسخہ دی طرف، جو حارثی دے ہتھ دا لکھیا ہويا سی جس دی انہاں نے شہید ثانی دے پاس تصحیح و تطبیق نال انجام دی سی، اشارہ کیتا ا‏‏ے۔ اسی طرح تو‏ں افندی اصفہانی نے شیخ طوسی دے انہاں بعض آثار دی طرف اشارہ کیتا اے جو شہید ثانی دی کتاباں دے درمیان سن تے جنہاں اُتے حارثی دے دست خط موجود سن ۔

## تالیفات

### کتب حدیث

1۔ وصول الاخیار الی اصول الاخبار، ایہ کتاب شہید ثانی دی کتاب الرعایہ فی علم الدرایہ دے بعد، صفویہ دور وچ درایۃ الحدیث دے مہم متون وچو‏ں سی تے نقل کیتا گیا اے کہ ایہ کتاب 960 ق تو‏ں پہلے مشہد وچ تالیف ہوئی ا‏‏ے۔

2۔ علامہ حلی دی تالیف خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال اُتے حاشیہ

3۔ صحیفہ سجادیہ اُتے التعلیقات دے عنوان تو‏ں حاشیہ

4۔ الاربعون حدیثا، جس وچ اخلاق دے متعلق 40 حدیثاں نو‏‏ں جمع کیتا گیا ا‏‏ے۔

### فقہی و اصولی کتب

1۔ شرح قواعد الاحکم (علامہ حلی)

2۔ شرح تہذیب طریق الوصول الی علم الاصول، (علامہ حلّی)

3۔ رسالہ صلاة الجمعہ یا رسالة فی وجوب صلاة الجمعہ۔

4۔ رساله العقد الحسینی یا العقد الطہماسبی، ایہ کتاب شاہ طہماسب اول دے حکم تو‏ں جو وسواس وچ مبتلا سی، تالیف کيتی گئی تے اس وچ طہارت دے مسئلہ وچ شک دی مذمت تے بعض مسائل وچ حارثی تے سید حسین کرکی دے درمیان فقہی اختلاف دا ذکر کیتا گیا ا‏‏ے۔

5۔ رساله تحفہ اہل الایمان فی قبلہ عراق العجم و الخراسان، اس کتاب وچ محقق کرکی (متوفی 940 ق) دے نظریہ اُتے تنقید کيتی گئی اے جو اس زمانہ وچ ایران وچ قبلہ نو‏‏ں معین کرنے دی روش دے سلسلہ وچ تحریر کيتی گئی سی۔

6۔ علامہ حلی دی کتاب ارشاد الاذهان اُتے تعلیقہ۔

7۔ مسألتان یا دو رسالہ، اس کتاب وچ دو مسئلے بیان ہوئے نيں اک حصیر تو‏ں رفع نجاست دے سلسلہ وچ تے دوسرا غیبت امام زمانہ (ع) وچ غریب سیداں اُتے سہم امام خرچ کرنے دی کیفیت۔

8۔ شرح الفیہ شہید اول۔

9۔ الرسالہ الرضاعیہ

10۔ مقالة فی وجوب الافتاء و بیان الحق علی کلِّ مَنْ علم بہ

11۔ الرسالہ التِّساعیہ یا المسائل الصلاتیہ، اس کتاب وچ نماز تو‏ں مربوط 9 مسائل تے ہور فقہی احکم ذکر ہوئے نيں۔

### علم کلام، اخلاق و ہور کتاباں

1۔ نورالحقیقہ و نور الحدیقہ فی علم الاخلاق، اس کتاب دا کچھ حصہ ادب الدنیا و الدین جو ابو الحسن علی بن محمد ماوردی (شافعی مسلک فقیہ متوفی 450 ق) دی کتاب اے، دا خلاصہ ا‏‏ے۔

2۔ الاعتقادات الحقہ

3۔ الواجبات الملکیہ، ایہ کتاب بعض اعتقادی و عملی امور دے بارے وچ اے 

4۔ کتب حدیثی و فقهی و ریاضی اُتے شامل انہاں دے حواشی دا اک مجموعہ

5۔ حلب دے بعض اہل سنت علماء دے نال عقائد و علم کلام تو‏ں مربوط انہاں دے مناظرات دا مجموعہ

6۔ دیوان شعر۔

## رشتے دار

* انہاں دے بھائی، نور الدین علی بن عبد الصمد، فقیہ و شاعر تے شہید ثانی دے شاگرداں وچو‏ں سن ۔ انہاں نے شہید تے محقق کرکی تو‏ں اجازہ نقل حدیث دریافت کیتا سی ۔ انہاں نے شہید اول دی کتاب الفیہ نو‏‏ں منظوم صورت عطا کيتی تے اس دا نام الدرۃ الصفیۃ رکھیا۔ 

* انہاں دے بیٹے، بہاء الدین جو شیخ بہائی دے نام تو‏ں مشہور نيں۔

* انہاں دے بیٹے، ابو تراب عبد الصمد، جو 966 ق وچ قزوین وچ پیدا ہوئے تے انہاں دے پاس تعلیم حاصل کيتی تے انہاں تو‏ں نقل حدیث دا اجازہ حاصل کیتا۔ شیخ بہائی نے کتاب الفوائد الصمدیۃ (جو صمدیہ دے نام تو‏ں مشہور اے ) نو‏‏ں اپنے بھائی ابو تراب دے لئے تالیف کیتا۔ ابو تراب 1060 ق وچ مدینہ دے اطراف وچ وفات پائی تے نجف وچ مدفون نيں۔ انہاں دی تالیفات ایہ نيں:

1۔ شیخ بہائی دی کتاب الاربعین اُتے حاشیہ۔

2۔ خواجہ نصیر الدین طوسی دی کتاب الفرایض النصیریہ اُتے حاشیہ۔

## وفات

انہاں دی وفات 8 ربیع الاول 984 ق ہوئی تے انہاں نو‏ں بحرین دے شہر ہجر دے مضافات وچ مصلی نامی قریہ وچ دفن کیتا گیا۔ شیخ بہائی نے انہاں دے سوگ وچ مرثیہ نظم کیتا ا‏‏ے۔

## حوالے

## منابع
 

* احمد حسینی اشکوری، التراث العربی فی خزانہ مخطوطات مکتبہ آیة اللّه العظمی المرعشی النجفی، قم ۱۴۱۴
* اسکندر بیک منشی، تاریخ عالم آرای عباسی، تهران، ۱۳۵۰ ش
* امین عاملی، سید محسن، اعیان الشیعہ، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۲۱ ق
* جعفر مہاجر، الهجرہ العاملیہ الی ایران فی العصر الصفوی: اسبابها التاریخیہ و نتائجها الثقافیہ و السیاسیہ، بیروت ۱۴۱۰/ ۱۹۸۹ ع
* حسن امین، مستدرکات اعیان الشیعہ، بیروت ۱۴۰۸ـ۱۴۱۶/۱۹۸۷ـ۱۹۹۶ ع
* حسین بن عبد الصمد حارثی، الاربعون حدیثاً، چاپ علی اوسط ناطقی، در میراث حدیث شیعه، به کوشش مهدی مهریزی و علی صدرایی خویی، دفتر۲، قم: مرکز تحقیقات دار الحدیث، ۱۳۷۸ ش
* حسین بن عبد الصمد حارثی، الرحلہ، در محمد بن حسین شیخ بهائی، العروة الوثقی فی تفسیر سورة الحمد، چاپ محمد رضا نعمتی و اسعد طیب، قم ۱۳۸۰ ش
* حسین بن عبد الصمد حارثی، العقدالطهماسبی، چاپ محمد حسین روحانی رودسری، در میراث اسلامی ایران، به کوشش رسول جعفریان، دفتر۱۰، قم: کتابخانه آیة اللّه مرعشی نجفی، ۱۳۷۸ ش
* حسین بن عبد الصمد حارثی، رساله خطی مصرف خمس در زمان غیبت، (ترجمه و تحقیق) محمد جواد حسینی جلالی، در فقه اہل بیت علیهم السلام، ش ۳۰ (تابستان ۱۳۸۱)
* حسین بن عبد الصمد حارثی، نور الحقیقہ و نور الحدیق فی علم الاخلاق، چاپ محمد جواد حسینی جلالی، قم ۱۴۰۳/۱۹۸۳ ق
* حسین بن عبد الصمد حارثی، وصول الاخیار الی اصول الاخبار، چاپ عبد اللطیف کوهکمری، قم ۱۴۰۱
* حسین مدرسی طباطبائی، مقدمه‌ای بر فقه شیعه: کلیات و کتابشناسی، ترجمه محمد آصف فکرت، مشهد ۱۳۶۸ ش
* رسول جعفریان، صفویہ در عرصه دین، فرہنگ و سیاست، قم ۱۳۷۹ ش
* زین الدین بن علی شہید ثانی، رسائل الشہید الثانی، قم ۱۳۷۹ـ۱۳۸۰ ش
* عبد اللّه بن عیسی افندی اصفہانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱
* علی بن محمد عاملی، الدر المنثور من المأثور و غیرالمأثور، قم ۱۳۹۸
* علی بن محمد ماوردی، ادب الدنیا و الدین، چاپ مصطفیٰ سقا، قاہره ۱۳۷۵/ ۱۹۵۵، چاپ افست بیروت ۱۳۹۸/ ۱۹۷۸ ع
* علی صدرایی خویی، فهرستگان نسخہ ہای خطّی حدیث و علوم حدیث شیعہ، قم ۱۳۸۲ ش
* مجلسی
* محمد آصف فکرت، فہرست الفبائی کتب خطی کتابخانہ مرکزی آستان قدس رضوی، مشہد ۱۳۶۹ ش
* محمد بن حسن حرّ عاملی، امل الآمل، چاپ احمد حسینی، بغداد (۱۹۶۵)، چاپ افست قم ۱۳۶۲ ش
* محمد علی حائری، فہرست نسخہ ہای عکسی کتابخانہ عمومی حضرت آیة اللّه العظمی مرعشی نجفی، قم ۱۳۶۹ـ ۱۳۷۰ ش
* محمد محسن آقا بزرگ طہرانی، الذریعہ الی لکھتاں الشیعہ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳
* محمد محسن آقا بزرگ طہرانی، طبقات اعلام الشیعہ: الروضة النضرة فی علماء الماة الحادیة عشرہ، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۰
* یوسف بن احمد بحرانی، لؤلؤة البحرین، چاپ محمد صادق بحر العلوم، قم، بی‌ تا

* Devin J. Stewart, "A biographical notice on Baha' al-Din al- Amili (d. 1030/1621) ", Journal of the American Oriental Society, vol. 111, no.3 (July-Sept. 1991).
* idem, "The first Shaykh al-Islam of the Safavid capital Qazvin", ibid, vol. 116, no.3 (July-Sept. 1996).
* idem, "Husayn b. Abd al-Samad al-Amili' streatise for Sultan Suleiman and the Shii Shafii legal tradition", Islamic law and society, vol.4 (1997).
* idem, Islamic legal orthodoxy: twelver Shiite responses to the Sunni legal system, Salt Lake City, Utah, 1998.

 گٹھ:شیعہ شخصیتاں
گٹھ:دسويں صدی ہجری دے شیعہ فقہا
گٹھ:بحرین وچ مدفون افراد
گٹھ:دسويں صدی ہجری دے شیعہ شعرا
گٹھ:شہید ثانی دے شاگرد
گٹھ:غدیر دے شعرا
گٹھ:دسويں صدی ہجری دے شیعہ ماہرین علم رجال