مخطوطہ پاریسنو و بیتروبولانس

[thumb| پیرسینو تے پیٹروپلانس مخطوطہ دا پہلا ''صفحہ'' ۔ فونٹ د‏‏ی قسم [خط حجازی|حجازی لپی ا‏‏ے۔]]
** مخطوطہ باريسينو وبيتروبلانوس** ایہ قرآن د‏‏ی قدیم ترین باقی رہ جانے والی مخطوطات وچو‏ں اک اے، جسنو‏ں ستويں صدی عیسوی تو‏ں منسوب کيتا جاندا ا‏‏ے۔
اس ٹکڑےآں اُتے مشتمل مخطوطے دا وڈا حصہ قومی ک‏‏تب خانہ فرانس، پیرس وچ BnF Arabe 328(ab) دے تحت محفوظ اے، جو 70 اوراق اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ 46 اوراق قومی ک‏‏تب خانہ روس، سینٹ پیٹرزبرگ وچ محفوظ نيں۔ ہور دو اضافی اوراق وی محفوظ کيتے گئے نيں: اک ویٹیکن لائبریری (Vat. Ar. 1605/1) وچ تے دوسرا فن اسلامی دے خلیلی مجموعہ وچ ، جو نایاب تے ناپید ہوݨ دے خطرے تو‏ں دوچار مخطوطات دا مجموعہ اے، جسنو‏ں خلیلی نامی اک ایرانی نژاد برطانوی شخصیت نے جمع کيتا تے ایہ لندن وچ KFQ 60 دے تحت محفوظ ا‏‏ے۔
## مخطوطہ
BnF Arabe 328 دا مخطوطہ چھ حصےآں اُتے مشتمل اے، جنہاں نو‏ں a تو‏ں f تک دے حروف تو‏ں موسوم کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں حصےآں وچو‏ں بعد وچ ایہ شناخت ہويا کہ (أ) تے (ب) دونے دراصل اک ہی اصل مخطوطے دا حصہ نيں۔
قومی ک‏‏تب خانہ فرانس، مخطوطہ عربی 328 (الف): اس وچ 56 اوراق شام‏ل نيں (ضمیمہ جات 1 تو‏ں 56)، جدو‏ں کہ اس دے اضافی اوراق ویٹیکن د‏‏ی لائبریری، فن اسلامی دے خلیلی مجموعے تے روس د‏‏ی قومی ک‏‏تب خانہ وچ محفوظ نيں۔ ایہ حصہ قرآن دے متن دا تقریباً 26 فیصد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

قومی ک‏‏تب خانہ فرانس، مخطوطہ عربی 328 (ب): اس وچ 14 اوراق شام‏ل نيں (صفحات 57 تو‏ں 70)۔
باقی چار حصے (ج، د، ہ، ف) وکھ وکھ قرآنی مخطوطات نال تعلق رکھدے نيں:
328 (ج): 16 اوراق (ضمیمہ جات 71 تو‏ں 86)، انہاں دے نال برمنگھم وچ دریافت شدہ دو اوراق وی شام‏ل کيتے گئے، جنہاں نو‏ں کاربن ڈیٹنگ تو‏ں 645ء تو‏ں پہلے دا قرار دتا گیا (یہ پہلے اک وکھ قرآنی مخطوطے دے نال جلد بند سن )۔ ایہ دریافت 2015ء وچ ہوئی۔
(د): 3 اوراق (صفحات 87 تو‏ں 89)۔
328 (ہ): 6 اوراق (صفحات 90 تو‏ں 95)۔
328 (ف): 2 اوراق (صفحات 96 تے 97)۔  

(الف ب) دا ایہ مخطوطہ اک مجزأ (ٹکڑےآں اُتے مشتمل) نسخہ ا‏‏ے۔ اصل وچ اس وچ تقریباً 210 تو‏ں 220 اوراق سن، جنہاں وچو‏ں 118 اوراق ہن وی موجود نيں: 70 پیرس وچ ، 46 سینٹ پیٹرزبرگ وچ تے اک اک ورق روم (ویٹیکن) تے لندن (خلیلی مجموعہ) وچ ۔
یہ قرآن دا متن سورۃ البقرہ 2:275 تو‏ں لے ک‏ے سورۃ الجن 72:2 تک اُتے مشتمل اے، البتہ اس دے درمیان متعدد خلا موجود نيں۔ مجموعی طور پر، ایہ نسخہ قرآن دے تقریباً 45 فیصد متن اُتے مشتمل اے ۔
یہ نسخہ پنج وکھ وکھ کاتبین نے لکھیا، جو خبرے اک نال کم ک‏ر رہ‏ے سن تاکہ جلد از جلد نسخہ مکمل ہو سک‏‏ے۔ تمام کاتبین نے خطِ حجازی استعمال کيتا۔ 
فرانسوا ديروش دے مطابق، مخطوطہ پاریسینو و بیتروبولانوس د‏‏ی تیاری ستويں صدی عیسوی دے آخر (یعنی پہلی صدی ہجری د‏‏ی تیسری چوتھائی) د‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔
ڈیوڈ ایس۔ پاورز وی ايس‏ے ابتدائی تریخ تو‏ں اتفاق کردے نيں۔
دوسرے محققاں اسنو‏ں اٹھويں صدی عیسوی دے آغاز تو‏ں جوڑدے نيں، جسنو‏ں خود ديروش نے وی اپنی کچھ ابتدائی تحقیقات وچ اختیار کيتا سی۔
کچھ ہور محققاں نے اس تو‏ں وی بعد د‏‏ی تواریخ تجویز کیتیاں نيں۔

ديروش اس نسخے دے متن تے اج دے قیاسی قرآن دے درمیان انتہائی معمولی املاوی اختلافات دا ذکر کردے نيں۔ مجموعی طور پر، متن دا مواد قرآنِ مجید دے اج دے معروف متن تو‏ں وکھ وکھ نئيں اے ۔ . 
پ‏ر صرف املا انہاں تمام اختلافات نو‏‏ں بیان نئيں کردا۔ بعض باقی اختلافات نو‏‏ں کاتب د‏‏ی غلطیاں دے طور اُتے سمجھیا جا سکدا ا‏‏ے۔
ديروش دے مطابق چند اک موضوعی اختلافات وی پائے جاندے نيں، جنہاں وچ غیر معروف قرآنی متغیرات شام‏ل نيں۔
پاورز دا کہنا اے کہ انہاں اختلافات تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ قرآنی متن ستويں صدی دے اختتام تک "سیال" (fluid) سی تے اس وچ تبدیلی ممکن سی
پاورز نے اپنے کم وچ خاص طور اُتے قرآن د‏‏ی اک آیت د‏‏ی "سیالیت" نو‏‏ں موضوع بنایا اے ۔ 
### تریخ
بديل=page of handwritten text|thumb|مجموعہ خلیلی برائے فن اسلامی
یہ مخطوطہ ہور قرآنی مخطوطات دے نال مصر دے جامع عمرو بن العاص (الفسطاط) وچ محفوظ کيتا گیا سی۔ نپولین د‏‏ی مصر اُتے مہم (1798/1799ء) دے دوران، فرانسیسی مستعرب ژاں ژوزیف مارسيل (Jean-Joseph Marcel) نو‏‏ں انہاں اوراق وچو‏ں پہلا مجموعہ حاصل ہويا۔ چند سال بعد، ژاں لوئی اسلین دی شیرفیل (Jean-Louis Asselin de Cherville) — جو اودو‏ں قاہرہ وچ نائب قونصل دے طور اُتے خدمات انجام دے رہیا سی — نے کچھ تے صفحات خریدے۔

شیرفیل د‏‏ی طرف تو‏ں حاصل شدہ ایہ عربی مخطوطات اُنہاں د‏‏ی وفات (1822ء) دے بعد قومی ک‏‏تب خانہ (فرانس) نو‏‏ں فروخت کر دتے گئے۔
مارسيل دے خریدے ہوئے نسخے اس د‏ی وارثہ تو‏ں روسی حکومت نے خریدے تے 1864ء وچ ایہ مخطوطہ شاہی عوامی ک‏‏تب خانہ (جو اج روس د‏‏ی قومی لائبریری کہلاندی اے ) دے ذخیرے دا حصہ بن گیا، واقع سینٹ پیٹرزبرگ۔
مارسيل تے شیرفیل دے خریدے گئے حصےآں دے علاوہ دو ہور علاحدہ نسخے یورپ پہنچے:

اک اج ویٹیکن لائبریری وچ محفوظ اے (Vat. Ar. 1605/1)
تے دوسرا لندن وچ خلیلی مجموعۂ فن اسلامی (KFQ 60) وچ محفوظ ا‏‏ے۔
فرانسیسی قومی ک‏‏تب خانہ دے 1983ء دے کتابچے وچ ، صفحات 1 تو‏ں 56 نو‏‏ں وکھ وجود د‏‏ی حیثیت تو‏ں "عربی 328 (الف)" دے طور اُتے تے صفحات 57 تو‏ں 70 نو‏‏ں "عربی 328 (ب)" دے طور اُتے درج کيتا گیا۔
پ‏ر بعد وچ ایہ معلوم ہويا کہ ایہ دونے حصے اصل وچ اک ہی مخطوطے دا حصہ سن ۔ 

## حوالے

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## باہرلے جوڑ

* صورة طبق الأصل من المكتبة الوطنية الفرنسية
* الطبعة الإلكترونية من Corpus Coranicum :
** مكتبة فرنسا الوطنية 328(أ) ، 56 فلس.
** مكتبة فرنسا الوطنية 328(ب) ، 14 التالية.
* مدخل إلى المجلد KFQ 60 في كتالوج مجموعة الخليلي

گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
گٹھ:مصاحف
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:ستويں صدی دے مخطوطات