اختر تلہری

اختر تلہری دا ناں سید اختر علی سی۔انھاں نے عصری علوم دے نال دینی علوم وی حاصل کیتے۔ مولاناسیداختر علی تلہری 21اپریل 1901 وچ شاہ جہانپور (اترپردیش) دے اک چھوٹے  قصبہ تلہر وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے آبا واجداددور مغلیہ وچ گاسنیا ڈاسنیا تو‏ں کسی سبب ہجرت کرکے تلہر آبسے سن ۔مغلیہ سلطنت نے انھاں خاصی عزت بخشی سی اورتصرف دے لئی باغات وغیرہ وی دے رکھیا تھا،لیکن 1857کے غدر وچ باغیاں د‏‏ی اعانت د‏‏ی پاداش وچ ساری چیزاں ضبط کر لئی گئياں۔ اختر تلہری دے والد سید اکبر علی ریاست رام نگر دے منیجر سن ۔ان دا انتقال اختر تلہری دے بچپن وچ ہی ہوگیا تے والدہ وی بچپن وچ ہی اللہ نو‏‏ں پیاری ہوگئياں۔ والدین دے انتقال دے بعد پرورش د‏‏ی ذمہ داری انہاں د‏‏ی پھُپھی خورشید بیگم نے سنبھالی۔ جدو‏ں اوہ سن بلوغ نو‏‏ں پہنچے تاں انہاں دے چچا حکیم سید اصغر علی جو کہ خود وی اک شاعر سن تے اصغر تخلص کردے سن، بہتر تعلیم دے لئی انہاں نو‏‏ں اپنے نال لیندے گئے۔خیال سی کہ مجتہد بناواں گے۔ ايس‏ے گل نو‏‏ں ملحوظ نظر رکھدے ہوئے ابتدائی تعلیم عربی تے فارسی تو‏ں شروع ہوئی تے انہاں دا داخلہ مدرسہ اسلامیہ عین العلم وچ کرادیاگیا۔ ابتدائی تعلیم دے بعد اعلیٰ تعلیم دے لئی مدرسہ عالیہ رام پور وچ داخلہ ہويا۔ جتھ‏ے اُتے انہاں دا شمار ممتاز طالب علماں وچ ہوتارہیا۔ رام پور تو‏ں فراغت دے بعد پنجاب یونیورسٹی تو‏ں عربی تے فارسی د‏‏ی اعلیٰ اسناد حاصل کيتياں۔ 1916 وچ مولوی فاضل، 1917 وچ درس نظامی تے 1918ماں منشی فاضل دا امتحان پاس کيتا۔1ہائی اسکول تے انٹر دے امتحانات وی نال ہی نال پاس کرلئی۔تعلیم مکمل ہُندے ہی ملازمت مل گئی۔ پہلا تقرر 1919 وچ گورنمنٹ ہائی اسکول للت پور وچ بحیثیت مدرس (عربی وفارسی) ہويا۔اک سال بعدیعنی 1920ماں للت پور تو‏ں ٹرانسفر ہوک‏ے گورنمنٹ ہائی اسکول حمیر پور آگئے۔حمیر پور وچ چار سال تک پڑھایا، فیر 1924 وچ جوبلی انٹر کالج لکھنؤ وچ تبادلہ ہوگیا تے اوتھ‏ے 18 سال د‏‏ی طویل مدت تک تعلیم دی۔ 1942ماں گورنمنٹ ہائی اسکول شاہجہان پور بھیج دتے گئے۔ 

1957 وچ شاہجہان پور تو‏ں ہی ریٹائر ہوئے۔ 1947 وچ شاہجہانپور دے کلکٹر تے ڈسٹرکٹ مجسٹریٹ نے انہاں د‏‏ی تدریسی خدمات دے عوض ایوارڈ تو‏ں نوازیا۔ جدو‏ں 1957 وچ اختر تلہری ریٹائر ہوئے تواس وقت تریخ آزادی ہند لکھی جارہی سی، جس وچ اختر تلہری نو‏‏ں بحیثیت پروجکٹ ریسرچ اسسٹنٹ دے لکھنؤ وچ متعین کيتاگیا۔ مگر عارضہ چشم وچ مبتلا ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس فرض تو‏ں سبکدوش ہونا پيا تے فیر لکھنؤ وچ ہی مع اہل وعیال مستقل قیام پذیر ہوگئے۔

اختر تلہری ہمیشہ نزلے دا شکاررہندے سن تے کم د‏‏ی کثرت د‏‏ی وجہ تو‏ں رفتہ رفتہ ذہن وی کمزور ہندا چلاگیا۔ 1970 وچ دل دا پہلا دورا پيا،جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اک ہتھ تے اک پیر مفلوج ہوگیا۔ حالے اس دورے تو‏ں سنبھل وی ناپائے سن کہ1971ماں پھردوسرا دوراپڑگیا۔ ایہ دورااس قدر شدید تھاکہ ڈاکٹراں د‏‏ی لکھ کوششاں دے باوجود انھاں بچایا نہ جاس دا تے اوہ 21 اپریل 1971 نو‏‏ں دار فانی تو‏ں دار بقا د‏‏ی طرف کوچ کر گئے۔ انہاں د‏‏ی وصیت دے مطابق انہاں د‏‏ی تدفین انہاں دے آبائی قبرستان مہمندگڑھی وچ ہوئی۔2 انہاں د‏‏ی نماز جنازہ شیعہ وسنی دونے ہی طریقےآں تو‏ں ادا کيتی گئی۔ آپ دے جنازے وچ عقیدت منداں د‏‏ی کثیر تعدادموجود سی۔

مولاناسیداختر علی تلہری ہمہ جہت شخصیت دے مالک سن ۔ ادیب،نقاد، بہترین نثرنگار تے لغت شناس ہونے دے نال ہی نال اک اچھے شاعر وی سن ۔ انہاں دے اشعار دا کوئی دیوان یا مجموعہ تاں موجود نئيں اے ،البتہ انہاں دے اشعار غزل، نظم تے سلام د‏‏ی صورت رسالےآں وچ بکھرے پئے نيں۔جے انہاں نو‏‏ں اکٹھا کيتاجائے تاں اک خاصا مجموعۂ کلام ضرورتیار ہوسکتاہے۔ان دے اشعار دے مختلف رنگ و آہنگ نيں۔ اوہ اک روشن خیال شاعر سن تے ايس‏ے روشن خیالی دا نتیجہ سی کہ انھاں نے کدی وی سکہ بند شاعری نئيں کيت‏‏ی۔ ایتھ‏ے اُتے انہاں دے چند اشعار بطور نمونہ پیش کیتے جارہے نيں تاکہ انہاں د‏‏ی فکری تے فنی صلاحیتاں کاقدرے اندازہ لگایا جاسک‏‏ے۔مختلف غزلاں دے چند اشعار مندرجہ ذیل نيں۔ 
 
ہر نفس قید نو ہے میرے لیے
یوں نظر آرہاہوں میں آزاد
یہ مرے ذہن کی شوریدہ مزاجی اختر
اپنے ہی رنگ میں رنگتا ہے وہ یزداں ہی سہی
سبحہ و زنّار میں الجھا ہوا ہے تیر ا ذوق
تو ابھی انسانیت کے رنگ میں کامل نہیں
غزلاں دے علاوہ انہاں د‏‏ی نظماں دا وی اپنا اک وکھ اسلوب ا‏‏ے۔ بطور مثال انہاں د‏‏ی اک نظم دے دوشعر ملاحظہ کرو ؂
نظر نہیں ہے حقیقت نگر تری ورنہ
بہار میں ہے وہ کیا رنگ جو خزاں میں نہیں
حدیث گردش دوراں ہے دل گداز مگر
فغاں کا ذکر کہیں میری داستاں میں نہیں
اختر تلہری نے غزلاں تے نظماں دے علاوہ’ سلام‘ وی کہ‏ے نيں۔اک سلام دے چند اشعار نقل نيں ؂
دل میں جگہ دے سوزِ مشیت گداز کو
تجھ کو اگر ہے خواہش فیضانِ زندگی
او محوِ نائے و نوش نظر کو بلند کر
دیکھی نہیں ہے تو نے ابھی شان زندگی
تو نے حیات کا ہمیں بخشا نیا نظام
حیدر کی جان اے شہِ مردانِ زندگی
مولاناسیداختر علی تلہری د‏‏ی اصل دلچسپی نثر نگاری تو‏ں سی۔ان د‏‏ی نگارشات وچ فلسفہ مذہب وچ ’ابتلائے عظیم‘(1925)، ’شہادت عظمیٰ‘ (1930)، ’مذہبی تصورات‘ (1953)، تے ’علوی تصورات‘(1954) شامل نيں۔ادبی نگارشات وچ ’تنقیدی شعور‘ (1957)، ’شعروادب‘ (1958) اور’مقالات تلہری‘ (1960) دے علاوہ معیاری ادبی جریداں خاص کرسرفراز،ادب، نگار، الحکیم وغیرہ وچ بہت سارے مضامین بکھرے پئے نيں۔جے انھاں اکٹھا کر دتا جائے توادب دے لئی کافی مفید ثابت ہوسکدے نيں۔

مولا‏نا سید اختر علی تلہری اک غیر معمولی صلاحیت دے مالک سن ۔ انہاں دے لئی مشہور ایہ سی کہ اوہ ترقی پسند تحریک دے مخالفاں وچ نيں۔ جدو‏ں کہ ایہ خیال درست نئيں ا‏‏ے۔ اصلاًوہ قدامت پسندی تو‏ں دور سن تے ادب دے تمام گوشےآں اُتے اک روشن فکر رکھدے سن ۔ انہاں د‏‏ی طبیعت وچ اعتدال تھا۔اسی سبب انھاں افراط و تفریط تو‏ں دوری سی تے جے کوئی ادیب کسی مسئلے اُتے افراط و تفریط دا شکار ہوجائے، چاہے اوہ انہاں دا محبوب تو‏ں محبوب تر ادیب و شاعر ہی کیو‏ں نہ ہو،اس اُتے اعتراض کرنے تو‏ں پِچھے نئيں ہٹتے سن ۔ ايس‏ے لئی انہاں دے زیادہ تر مضامین د‏‏ی کیفیت ادیباں دے افراط و تفریط دا جواب نيں۔ ايس‏ے سلسلے د‏‏ی اک کڑی انہاں دے مجموعہ مضامین ’تنقیدی شعور‘ دا مضمون ’حالی تے پیروی مغربی‘ ا‏‏ے۔ ’حالی تے پیروی مغربی‘ کافی اہ‏م مضمون اے جس وچ اختر تلہری نے خواجہ الطاف حسین حالی دے مندرجہ ذیل شعر وچ ’پیروی مغربی‘ د‏‏ی وضاحت وڈی خوبی دے نال د‏‏ی اے ۔حالی دا مشہور زمانہ شعر ؂
حالی ہن آؤپیروی مغربی کریں
بس اقتدائے مصحفی و میرکرچکے
اصل وچ اس شعر وچ لفظ ’پیروی مغربی‘ دے سلسلہ وچ 5 ستمبر 1948 دے صداقت (لکھنؤ )ماں پروفیسر احتشام حسین نے اک مضمون وچ لکھیا سی کہ’پیروی مغربی‘ تو‏ں مغربی ادب تے مغربی خیال دے سوا تے کوئی چیز مراد نئيں ہوسکدی۔ ايس‏ے دے جواب وچ اختر تلہری نے اس خیال د‏‏ی تردید د‏‏ی تے وڈا ہی راسخ خیال اپنی دلیلاں دے نال رکھیا۔ اختر تلہری دا مننا اے کہ اس شعر وچ ’پیروی مغربی‘ تو‏ں مغربی خیال د‏‏ی پیروی مرادنئيں اے بلکہ اک ایرانی نژاد صوفی شاعر شیريں تبریزی المتخلص بہ مغربی گذرا ا‏‏ے۔ اس شعر وچ حالی ايس‏ے شاعرکی پیروی د‏‏ی گل کررہے نيں۔ جدو‏ں کہ مولا‏نا اختر علی تلہری نے اس مضمون وچ مغربی شاعراں تو‏ں حالی دے متاثر ہونے د‏‏ی وی گل مضمون دے شروع ہی وچ قبول کيتی ا‏‏ے۔ چنانچہ اوہ لکھدے نيں:
’’ مینو‏ں اس بارے وچ ذرا وی شک نئيں اے کہ اپنی عمر دے آخری حصے وچ سر سید دے اثر تو‏ں حالی وی مغربی ادب و شعر تو‏ں اچھے خاصے متاثر ہوگئے سن ۔ انھاں نے اپنی شاعری دا محور بدل دیاتھا۔‘‘3

مولا‏نا اختر علی تلہری ما پہلے دے اقرار نامے دے باوجود ’پیروی مغربی‘ تو‏ں مرادایرانی صوفی شاعر ’مغربی‘ د‏‏ی ہی پیروی نو‏‏ں مندے نيں۔ اس دے ثبوت وچ اوہ چند دلیلاں وی رکھدے۔ چنانچہ اوہ لکھدے نيں:

’’میں جتھ‏ے تک اس شعر دے انداز بیان، نشست لفظاں تے اسلوبِ خیال اُتے غور کردا ہاں مینو‏ں اس دا یقین بڑھدا جاتاہے کہ حالی نے اس شعر وچ کوئی ایسی گل نئيں کہی اے جس دے سمجھنے دے لئی فلسفیانہ نظریات دا سہارا لینے د‏‏ی ضرورت ہوئے بلکہ ایہ سیدھی سادی سی گل کہی اے کہ اسيں بوالہوسی دے سوندے تو‏ں جو کیفیتاں تے جذبے پھوٹتے نيں انھاں د‏‏ی ترجمانی کردے رہ‏ے، آؤ ! ہن وارداتِ ہوس د‏‏ی تصویر کشی تو‏ں کنارہ کرن تے اس عشق حقیقی د‏‏ی دنیا وچ قدم رکھن جتھ‏ے پاکیزگی ذرّے ذرّے وچ لہراں لیندی ا‏‏ے۔ اس خیال وچ کوئی خاص شاعرانہ ندرت نئيں ا‏‏ے۔ عشق مجازی دے کاکل و گیسو وچ الجھے ہوئے بوہت سارے شاعراں وچ بوالہوسی نال نفرت پیدا ہوئی اے تے انھاں نے مختلف پیرایاں وچ اسنو‏ں ادا کيتاا‏‏ے۔ اس شعر وچ تازگی اسلوب بیان دے راستے تو‏ں آئی ا‏‏ے۔ عشق مجازی دا نمائندہ مصحفی ومیر نو‏‏ں قرار دیاگیا۔ اس لئی کہ انہاں د‏‏ی شاعری دا غالب حصہ مجازی حسن وعشق دے زلف وگیسو ہی نو‏‏ں الجھاندا تے سلجھاندا رہاہے تے عشق حقیقی دا نمائندہ ایران دے مشہور صوفی شاعر شیريں تبریزی المتخلص بہ مغربی نو‏‏ں قرار دیاگیا۔ اس لئی کہ تصوف دے اک خاص الخاص نظریے دے آستانے اُتے اس د‏ی شاعری د‏‏ی جبین عقیدت ہمیشہ جھکی رہی۔‘‘4

اس سلسلہ د‏‏ی دوسری توجیہہ وچ اختر تلہری دا خیال اے کہ جے اس شعر وچ ’پیروی مغربی‘ تو‏ں مغرب د‏‏ی پیروی مان لی جائے تاں حالی جداں قادر الکلام شاعر اُتے نفسیا‏‏تی الجھن دے تحت غلط ترکیباں دے استعمال دا الزام آئے گااور ایسا حالی جداں شاعر نئيں کرسکدا۔ چنانچہ اوہ لکھدے نيں:

’’حالی دے مذکورہ بالا شعر دے اس ٹکڑے ’پیروی مغربی‘ وچ ’مغربی‘ تو‏ں مراد قطعاً ایران دا مشہور شاعر شیريں تبریزی ہی اے تے ایہ کوئی وڈا ادق معمائی مطلب وی نئيں ا‏‏ے۔ جو لوک ’مغربی‘ تو‏ں متعارف نيں انہاں دا ذہن فوراً اس طرف منتقل ہوئے گا، البتہ جولوک مغربی تو‏ں آشنا نئيں نيں، ہوسکدا اے کہ انہاں دا ذہن مغربی شاعر د‏‏ی طرف منتقل نہ ہوئے مگر ايس‏ے دے نال ایہ گل وی ضروری اے کہ جے انھاں اردو دے صرفی ونحوی نکات تے اس د‏ی عبارتی ترتیب دے ڈھانچاں دے انداز تو‏ں واقفیت اے تاں انہاں دے سلیقۂ شعر فہمی نو‏‏ں اس مقام اُتے ٹھٹک جانا چاہیے کیونجے حالی دا سا قادرالکلام شاعر ’پیروی مغرب‘ د‏‏ی جگہ ’پیروی مغربی‘ استعمال نئيں کرسکدا۔‘‘5

اسی سلسلہ گفتگو وچ اختر تلہری حالی دے اردو لفظاں دے تصرفات دا دائرہ وسیع مندے ہوئے، انہاں دے تصرفات دے دائرے د‏‏ی وی نشاندہی کردیندے نيں تاکہ کسی نو‏‏ں کسی اعتبار دا کوئی شبہ باقی نہ رہ جائے۔چنانچہ ايس‏ے سلسلہ تحریک وچ لکھدے نيں:

’’مولا‏نا حالی دے نزدیک اردو دے تصرفات دا دائرہ چنگا خاصا وسیع اے مگر اس دے نال ایہ وی تاں اے کہ حالی انھاں غلط لفظاں دے استعمال کیت‏‏ی اجازت دیندے نيں جو خاص وعام دونے زباناں اُتے جاری ہوجاواں۔

عوام تے جہلا د‏‏ی بولی اُتے جو غلط لفظ جاری ہوگئے نيں انہاں دے جواز دے قائل نئيں نيں۔ ’مزاج‘ نو‏‏ں ’مجاز‘۔ ’نسخہ‘ نو‏‏ں ’ نخسہ‘ کہنا انہاں دے نزدیک وی غلط ا‏‏ے۔ ایسی حالت وچ اوہ ’مغرب‘ د‏‏ی جگہ یا ’مغربی شاعری‘ د‏‏ی جگہ ’مگربی‘ استعمال کرن،محال تاں نئيں لیکن بہت ہی مستعبد امر اے ۔‘‘6

’پیروی مغربی‘ د‏‏ی تیسری تے آخری توجیہ وچ اختر تلہری نے ’مقدمہ دیوان‘ تو‏ں حالی د‏‏ی ہی تحریر دا سہارا لیا اے جس وچ حالی نے سعدی، رومی، حافظ، عراقی، جامی، احمد جامی دے نال مغربی دا ذکرکردے ہوئے انہاں شاعر نو‏‏ں عشق الٰہی دا راگ گانے والا تے اہل اللہ کہاا‏‏ے۔ ’مقدمہ دیوان‘کا اقتباس ایہ اے :

’’غزل نو‏‏ں جنہاں لوکاں نے چمکایا تے مقبول خاص وعام بنایااے، ایہ اوہ لوک سن جو اج تک اہل اللہ تے صاحب باطن یا کم تو‏ں کم عشق الٰہی دا راگ گانے والے سمجھ‏‏ے جاندے نيں جداں سعدی، رومی، خسرو، حافظ، عراقی، مغربی، احمد جام تے جامی وغیرہم۔‘‘7

اقتباس بالا دے نقل کرنے دے بعد اختر تلہری لکھدے نيں کہ’’ جے اہل ذوق نظر ڈالاں گے تاں انھاں اس دے تسلیم کرنے وچ کوئی تامل نہ ہوئے گا کہ ’پیروی مغربی‘ تو‏ں مراد ’مغربی‘ شاعر ہی اے ۔‘‘

اختر تلہری د‏‏ی تنقید نگاری وچ ادبی دیانت دا خاصہ ا‏‏ے۔ اوہ اپنیاں تحریراں وچ اعتدال نو‏‏ں ہتھ تو‏ں جانے نئيں دیندے۔ان د‏‏یاں تحریراں ناقدین وچ اک نواں رنگ انقلاب بھرنے دا کم کردیاں نيں تے اک عالمانہ تے حکیمانہ ادبی شعور وی بخشتی نيں۔علی عباس حسینی انہاں د‏‏یاں تحریراں دے سلسلہ وچ لکھدے نيں:

’’ان د‏‏ی تحریر وچ استدلال وتفکر انشا پردازی د‏‏ی صوری خوبیاں تو‏ں چولی دامن د‏‏ی طرح ہمکنار نيں۔ اوہ نويں نويں ترکیباں ایجاد کرنے تے اچھوت‏ے فقرے تراشنے وچ ید طولیٰ رکھدے نيں۔ انہاں دا ادبی مذاق بہت ہی سلیم، سلجھا تے رچا ہويا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی نقد دا پورا رنگ نکھرا، ستھرا، خالص، سچا، اُتے خلوص، مدلل، حق بین تے راست گوہے۔‘‘8
## حوالے
*(1) انجمن وظیفہ سادات ومومنین رجسٹرڈ کا سلور جبلی نمبر ص104
*(2) شمیم مبارک: سخنوران شاہجہانپورص206)
*(3) اختر علی تلہری: تنقیدی شعور، ص 196
*(4) ایضاً، ص 197 (5) ایضاً، ص 198 
*(6) ایضاً، ص 198 (7) ایضاً، ص 200 
*(8) (علی عباس حسینی از مقدمہ ’شعروادب‘

گٹھ:اردو لکھاری