open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
نیلز بوہر

نیلز بوہر(1885-1962) اک ڈنمارک دا اک فزکس دا گرو سی۔ اونے ایٹم دی شکل دسی تے کوانٹم مکینکس چ کم کیتا تے اس تے اونوں 1922 چ نوبل انعام دتا گیا۔ اونے اپنی کوپن ہیگن چ یونیورسٹی چ اپنے دور دے کئی دوجے فزکس دے گروواں توں سکھیا تے اونا دے نال کم کیتا۔ اونے امریکہ دے پہلے ایٹم بم بنان دی ٹیم چ وی کم کیتا۔ اونے 1912 چ ویاہ کیتی تے اودے اک پتر آگے بوہر وی فزکس دا گرو بن گیا جینوں 1975 چ نوبل انعام دتا گیا۔ اونوں دنیا دے 100 سب توں زبردست لوکاں چ گنیا جاندا اے۔
## جیون
بوہر کوپن ہیگن، ڈنمارک چ 7 اکتوبر 1885 نوں جمے۔ اوناں دا پیو فزیالوجی دے پروفیسر سن۔ اودی ماں اک کھاندے پیندے یہودی ٹبر توں آئی سی تے بوہر دی ماں دے ٹبر دی ڈینمارک دے بینکاں چ تے پارلیمنٹ چ کافی پھڑ سی۔ اودا پرا ہیرالڈ بوہر اک ریاصی دا گرو سی ڈینمارک دی فٹبال ٹیم دا کھلاڑی سی۔ نیلز بوہر تے فٹبال کھیڈن دا شوکین سی تے اوہ اپنے پرا نال رل کے کوپن ہیگن دی اک ٹیم چ کھیڈدے سی۔
### کم
اونے کوپن ہیگن یونیورسٹی چ داخلہ لیا تے اوتھے فلاسفی تے ریاضی پڑن لگ پیا پر 1905 چ سونے دا تمغہ جتن لئی اونے پانی دے اتلے کچھاؤ تے تجربے کیتے تے اوناں تے مضمون لکھیا اس دے مضمون نوں انعام ملیا تے اونے اس دی وجہ توں فلاسفی دی بجاۓ فزکس شروع کر دتی۔ اونے 1911 چ پی ایچ ڈی کیتی تے کیبرج یونیورسٹی پڑن ٹر پیا اس توں بعد اوہ ارنسٹ رتھرفورڑ نال پڑن لئی مانچسٹر، برطانیہ ٹر گیا۔ اونے رتھرفورڈ دیاں تھیوریاں اتے 1913 چ ایٹم دا ماڈل پیش کیتا۔ اس دے ایٹمی ماڈل دے باہر الیکٹران ہوندے سن تے نیوکلیس دے اندر نیوٹران تے پروٹان۔ اونے اپنے ماڈل چ اے وی کیا کے الیکٹران طاقتور کیرے توں توں اک کمزور کیرے چ اک فوٹان چھڈ کے جا سکدے نیں اس گل تے کوانٹم مکینکس دی نیو رکھی گئی۔

1916 چ نیلز بوہر کوپن ہیگن یونورسٹی چ پروفیسر بن گیا۔ ڈنمارک دی حکومت تے کارلس برگ فاؤنڈیشن دے ہتھ نال اونے تھیوریٹیکل فزکس دے ادارے دی 1921 چ نیو رکھی تے اوہ اودا ڈائیریکٹر وی بن گیا۔ 1922 چ اونوں ایٹم دی شکل سمجان تے فزکس چ نوبل انعام دتا گیا۔ دوجی جنگ عظیم چ جدصوں جرمنی نے ڈینمارک تے مل ماریا تے بوہر جیل جان توں بچن واسطے سویڈن نس گیا جتھوں اوہ لندن ٹر گیا۔

نیلز بوہر امریکہ دے ایٹم بم بنان چ کم کردا ریا تے اونوں چھپان لئی اودا ناں وی بدل دتا گیا۔ اونے امریکہ دے صدر روزویلٹ نال اس گل تے بحث کیتی کہ ایٹم بم دی ٹیکنالوجی سب دیساں نال شیئر کیتی جاۓ پر اے گل چرچل نوں چنگی نا لگی تے اونے اس گل نوں منن توں ناں کردتی۔ 
## مرنا
اوہ ڈینمارک واپس آگیا تے ایٹمی ٹیکنالوجی نوں بغیر ہتھیار بنان تے استعمال کرن دی تحریک ٹوری جس تے اونوں انعام وی لبیا۔ اوہ کوپن ہیگن چ 1962 چ مر گیا تے اونوں اوتھ ای دبیا گیا۔

گٹھ:شخصیتاں
گٹھ:تریخی شخصیتاں
گٹھ:مشہور لوک
نیو جرسی

**نیو جرسی** امریکہ دا اک صوبے اے۔

## ناں
**نیو جرسی** دا ںاں یورپ دے اک جذیرے جرسی دے ناں توں لیا اے۔
نیو میکسیکو

**نیو میکسیسکو** امریکہ دا اک صوبہ اے۔

## ناں
**نیو میکسیسکو** دا ںاں ہسپانوی لوکاں نے میکسیسکا(Aztec Empire) دے ناں تے رکھیا اے۔
نیلی وہیل

**نیلی وہیل** اک سمندری ددپلانا اے۔ 

33.6 میٹر یا 110.25 فٹ لمبائی تے 181 میٹرک ٹن وزن نال اے دنیا دا سب توں وڈا زندہ جانور اے۔ ایدی خوراک چ کرل، نکیاں مچھیاں تے سکوڈ شامل نیں اے سارے وڈے سمندراں چ پائی جاندی اے۔ ایدی گنتی 5000 توں لے کے 12000 اے۔ ایہ پہلے 20ویں صدی دے مڈ تک دنیا دے سمندراں وچ عام سی۔ ایدا اینا شکار کیتا گیا جے مکن دے نیڑے اپڑ گئی۔ ہن ایہدے شکار تے روک اے۔

## بارلے جوڑ
نیو ہیمپشائر

نیو ہیمپشائر امریکہ دی اک ریاست ہیگی آ ، اسدا راجگڑھ کنکورڈ شہر ہیگا آ ۔
## لوک گنتی
نیو ہمپشائر ریاست وچ 13،15،809 لوک وسدے ہیگے نیں ۔
## تھاں
اس ریاست دی گل تھاں 24،217 مربع کلومیٹر ہیگی آ ۔
## باہرلے جوڑ
نیوٹن دے چلن دے قنون

نیوٹن دے چلن دے قنون کسے وی شے دی حرکت دے اُتے اثرانداز ہون والیاں طاقتاں دے بارے وچ قنون نیں۔ ایہناں نوں مشہور ریاضی دے ماہر نیوٹن نیں بنایا۔ حرکت دے تین قنون نیں۔ ایہہ قنون اک کتاب وچ 5 جولائی 1687 نوں چھاپے گۓ۔

;پہلا قنون
:::اک چیز کھڑی یا ٹردی حالت وج رویگی جدوں تک اک بارلی طاقت ایہدے وج تبدیلی نا لیاوے۔

;دوجا قنون
:::اگر کسے چیز تے بارلا زور لگدا اے تے اوس چیز وچ ٹور دسے گی تے اوہ چیز زور والے پاسے ول ٹرے گی ایہ ٹور زور دا سدا حساب ہوئیگی تے ماس دا الٹا حساب ہوئیگی۔" (اگر اک چیز دے ودھن نال دوسری چیز اپنے آپ ودھے تے ایہ سدا حساب ہوئیگا، اگر اک چیز دے ودھن نال دوسری چیز اپنے آپ گھٹے تے ایہ الٹا حساب ہو‏یگا۔)

میتھمیٹکس وچ ایہ قنون اینج لکھیا جائیگا: 

* زور = ماس X دوڑ
* دوڑ = زور/ماس
* ماس = زور/دوڑ

;تیجا قنون
:::جدوں اک چیز دوسری تے زور لاندی اے تے نال ای دوجی چیز وی اوناں ای تے الٹا پہلی چیز تے زور لاندی اے۔
نیوکلیس

**نویہ** ایٹم دے وشکارلے حصے دا ناں اے۔ ایہ پروٹان تے نیوٹران دا بنیا ہوندا اے۔ پروٹان-نیوٹران والا ایٹمی ماڈل دمتری ایوننکو نے 1932 وچ دنیا اگے رکھیا۔ ہائیڈروجن دا گھیر 1.75 فیمٹومیٹر اے۔ بھارے ایٹماں جیویں یورینیم اے دا گھیر 15 فیمٹومیٹر اے۔

ارنسٹ ردرفورڈ نے 1911 چ نیوکلیس  لبیا۔
نیپالی

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
نیپام

نیپام امریکہ دا دوجی جنگے عظیم وچ ایجاد کیتا گیا اک مایہ اے۔ اینو پٹرول نال ملا کہ پٹرول نو گاڑھا کیتا جاندا اے جس نوں بمباں وچ استعمال کیتا جا سکدا اے۔
نیپلز

گٹھ:اٹلی دے شہر
گٹھ:یورپ دے شہر
گٹھ:شہر
گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ
گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے
گٹھ:یورپی شہر
گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:اٹلی دے آباد تھاں
وائرس

وائرس اک نکا جیا بیمار کرن  والا ایجنٹ اے جیڑا صرف اپنے میزبان ولگن دے اندر ای اپنے آپ نون ودا سکدا اے۔ وائرس لاطینی چ زہر نوں کیندے نیں۔ وائرس بیکٹیریا تے بوٹیاں توں لے کے جانوراں تک ہر ونڈ دے جنوراں نون روگی کردے نیں۔ وائرس اپنے آپ تے یا کلا نئین رہ سکدا۔جیڑا وائرس بیکٹیریا وچ ریندا اے اونو بیکٹیریوفیج کیندے نے۔

وائرس نوں پیلی واری ڈچ سینسدان مارٹینس بائجرنک نے 1898 چ لبیا سی۔ ہن تک 5000 دے نیڑے وائرس لبے جاچکے نیں۔ پر زیارہ ہلے وی لبے جانے نیں۔ وائرس زمین تے ہر تھاں تے ہوندے نیں تے جانداراں دی سب توں وڈی ونڈ نیں۔ وائرس دی پّڑھائی وائرالوجی اخواندی اے تے مائکروبائلوجی دا اک پاسہ اے۔

وائرس نالوں جانوراں، انساناں تے پودیاں وچ بہت بیماریاں پھیلدیاں نے۔ انساناں وچ وائرس توں عام بخار، نزلا زکام تے چیچک دیاں بیماریاں پھیلدیاں نے۔ جانوراں وچ وائرس توں منہ پیر دی روگ دی بیماریاں پھیلدی اے۔ پوریاں وچ وی وائرس توں بہت بیماریاں پھیلدیاں نے۔

## ناں
وائرس دا لفظ لاطینی بولی دے لفظ وائرس توں نکلیا اے جیدا مطلب اے "زہر"۔ پہلی واری آواناسکی نے 1892 وچ کھوج کیتی۔ کلے وائرس دے ذرے نو ویریان کہندے نے۔

## تریخ
1892 وچ آیواناسکی نے ٹوبیکو موزائیک وائرس تے کم کیتا۔فر 1898 وچ جرمن مائکروبیلوجسٹ مارٹینس بیجرنک نے وائرس دا لفظ استعمال کیتا۔ وینڈل سٹینلے نے ٹوبیکو موزائیک وائرس دے مائع محلول نو کسٹل دی شکل وچ حاصل کیتا۔ اسی سال فریڈرک لوفلر نے فٹ اینڈ ماؤتھ روگ دا وائرس کھوجیا۔

## وکھالہ
وائرس بیکٹیریا توں نکے ہوندے نے۔ زیادہ تر وائرس دا قطر 20 توں 300 نینومیٹر دے درمیان ہوندا اے۔ کج فیلووائرس 1400 نینومیٹر لمے ہوندے نے تے اوناندا قطر 80 نینومیٹر ہوندا اے۔

## جینوم
وائرس وچ اگر ڈی این اے ہووے تے انو ڈی این اے وائرس آکھن گے، اگر آر این اے ہووے تے آر این اے وائرس آکھن گے۔ زیادہ تر وائرس آر این اے وائرس ہوندے نے۔ بوٹیاں دے وائرس اک دھاگے آلے آر این اے وائرس ہوندے نے تے بیکٹیروفیج دو دھاگے آلے ڈی این اے وائرس ہوندے نے۔

## درجہ بندی
بالٹی مور درجہ بندی دے مطابق وائرس نو میسنجر آر این اے بنن دے ول دی بنیاد تے 7 گروپاں وچ تقسیم کیتا جاندا اے:

*I-ڈبل سٹرینڈڈ ڈی این اے وائرس
*II-سنگل سٹرینڈڈ ڈی این اے وائرس
*III-ڈبل سٹرینڈڈ آر این اے وائرس
*IV- (+)سنگل سٹرینڈڈ آر این اے وائرس
*V-(-)سنگل سٹرینڈڈ آر این اے وائرس
*VI-سنگل سٹرینڈڈ آر این اے-آر ٹی وائرس
*VII--ڈبل سٹرینڈڈ ڈی این اے-آر ٹی وائرس

## انسانی روگ وچ کردار
بہت سارے انسانی روگاں دی وجہ وائرس ہوندے نے۔ مثال دے طور تے نزلہ، زکام، چیچک، ایڈز ، برڈ فلو، سارس، ایبولا، ہرپیز یمپلیکس، طاعون جئے روگ وائرس نال پھیلدے نے۔

## وائرس توں بچاؤ
وائرس توں بچاؤ واسطے ویکسین تے اینٹیوائرل دواواں استعمال کیتیاں جاندیاں نے۔

## دوجے جانداراں وچ انفیکشن

وائرس جانوراں تے بوٹیاں نو وی روگ لاندے نے۔

بیکٹیریا نو روگ لان آلے وائرس نو بیکٹیریوفیج کہندے نے۔

کج وائرس آرکیا وچ ریپلیکیٹ کرن دی صلاحیت رکھدے نے۔

## استعمال
وائرس مالیکیولر تے سیل بیالوجی دی پڑھت وچ استعمال ہوندے نے۔ وائرس جینیٹکس وچ ڈی این اے ریپلیکیشن، ٹرانسکرپشن، ٹرانسلیشن تے پروٹین ٹرانسپورٹ نو سمجھن لئی استعمال ہوندے نے۔ جین نو سیل وچ لے کے جان لئی وی وائرس دا استعمال کیتا جاندا اے۔

### جیون سایئنساں تے طب

### نینوٹیکنالوجی

## ہور ویکھو
* ‎مائکروبیالوجی

گٹھ:سائنس
گٹھ:سائنسی علم
وائی کنگ

وائی کنگ اٹھویں صدی چ سکینڈینیویا توں اٹھن الا وحشی جنگجو گروہ سی جس نے 11ویں صدی تیکر اتلے تے لہندے یورپ چ ات مچائی رکھی ۔ ایہہ لوک بحری جہاز بنان تے جہازرانی دے ماہر سن تے اپنے خاص قسم دے جہازاں تے آئس لینڈ ، گرین لینڈ تے کجھ ماہراں دے خیال چ کولمبس توں 5 سو سال پہلاں براعظم امریکہ چ گئے سن ۔

## تریخ

دور: 973ء توں 1030ء۔۔

وائی کنگ نے سب توں پہلاں انگلستان دے جزیرے لنڈسفارن چ اک مذہبی تھاں تے حملہ کیتا ، اینہاں نے بہت سارے لوکاں نوں قتل کیتا تے باہوا سارےآں نوں قید کر لئیا ،۔ اس حملے دی خبر یورپ دے باقی دیساں چ پھیل گئی تے عام لوکاں نوں اینہاں وحشیاں دے متعلق پتا لگن لگا ۔

اک ورہے مگروں اینہاں نے فیر انگلینڈ دی مذہبی تھانواں جارو تے مونک ویر موتھ تے حملہ کیتا ۔ 795ء چ وائی کنگ نے ناروے توں آئرلینڈ چ لٹ مار شروع کر دتی ، ایہہ جتھے وی گئے اوتھے لٹ مار دے نال نال قتل و غارت وی کیتی ۔ ایسے دور چ ناروے دے کجھ وائی کنگ سکاٹ لینڈ تے آلے دوالے دے جزیرےآں چ آ کے رہن لگے ۔

دوجے وائی کنگ جہازاں دے زریعے جرمنی ، فرانس ، سپین ، اٹلی تے اتلے افریقہ تک گئے ، اوتھے اینہاں نے بہت زیادہ لٹ مار کیتی تے عام لوکاں دا وڈے پیمانے تے قتل کیتا تے بہت سارے لوکاں نوں غلام بنا کے لے گئے ۔

سویڈن دے وائی کنگ دکھن ولوں ہندے ہوئۓ روس ول گئے ، اوتھے اینہاں نے کئی شہراں نوں لٹئیا ۔ ایتھے ای اینہاں نے اپنے لئی تھور تے اوڈن ناں دے دیوتے گھڑے ۔ 830ء عیسائی مذہب دے کجھ لوک آئے اوہناں نے وائی کنگ نوں اس مذہب بارے دسئیا پر وائی کنگ نوں اس مذہب چ اون لئی کافی چر لگا ۔

سنہ 835ء توں 841ء تک وائی کنگ نے انگلستان ، آئرستان (آئر لینڈ تے اسکاچستان (سکاٹ لینڈ) چ لٹ مار دا سلسلہ جاری رکھئیا ۔ 930ء تک وائی کنگ دی گنتی آئس لینڈ چ 10 ہزار دے نیڑے ہو گئی سی ۔ 930ء چ ڈنمارک دے وائی کنگاں چ عیسائیت پھیلن لگی پر اینہاں دا راجہ 10 سال بعد اس مذہب چ آئیا ۔

## نویاں علاقیاں دیاں دریافتاں
 
سنہ 982ء ‍چ ناروے دے وائی کنگ ایرک آئس لینڈ دے اک بندے نوں قتل کر کے اوتھے نس کے اک جزیرے تے چلا گئیا ، جس دا ناں اسنے گرین لینڈ رکھئیا باہوا ورہےآں مگروں کئی لوک اس نال آ کے رہن لگے ۔

سنہ1002ء چ ایرک دا پتر لیف ایرکسن نے اک ہور جزیرہ لبھئیا جس دا ناں اسنے وائن لینڈ رکھئیا ۔ سنہ 1000ء چ انگریزاں نے وائی کنگ نوں بہت سارا پیسا دے کے اینہاں نوں آزادانہ رہن لئی کہئیا پر اس دے باوجود 1016ء تیکر وائی کنگ اوتھے ای رہے ۔

## عیسائیت

گیارہویں صدی دے شروع چ ناروے دے وائی کنگ عیسائی ہونا شروع ہوئے تے اینہاں نے گرجے بنا لئے ۔عیسائیت دے پھیلن دے بعد اینہاں نے جنگ ، لٹ مار تے اپنے مطالبے چھڈ دتے ۔ 1066ء دے بعد اوہ آرام تے سکون دا جیون جین لگے ۔ اس زمانے چ اوہ بہت وڈے تاجر بن گئے ، اینہاں نے تجارت دا سلسلہ انگلینڈ ، آئرلینڈ تے یورپ دے ہور دیساں چ جاری رکھئیا ، وائی کنگ جتھے جتھے وی گئے اوہناں نے اوتھے دی بولی تے تہذیب اپنا لئی تے چھیتی ای فرانسیسی، انگریز، روسی تے آئرش بن گئے ۔

گٹھ:لوک
گٹھ:پرانے نسلی گروہ
گٹھ:معدوم نسلی گروہ
گٹھ:یورپ دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:ہند یورپی قبیلے
گٹھ:تریخ
گٹھ:یورپ دی تریخ
گٹھ:یورپ
گٹھ:یورپی شخصیتاں
وادی فرغانہ

**فرغانہ وادی**، وسطی ایشیا دی اک وادی اے، جیہڑی زیادہ تر مشرقی ازبکستان وچ واقع اے، اس توں علاوہ جنوبی کرغیزستان تے شمالی تاجکستان تک پھیلی ہوئی اے۔
بلند و بالا پہاڑاں دے درمیان گِھری وادی فرغانہ اپنی زرخیز زمین دی وجہ توں گنجان آباد اے تے وسطی ایشیا دے وڈے صنعتی مرکزاں وِچوں اک اے۔ وادی فرغانہ دی زرخیزی نارین دریا تے کارا دریا دی وجہ توں اے، جیہڑے مشرق توں وگدے نیں تے نمنگان دے کوݪ مݪ کے سر دریا بݨدے نیں۔ ایتھے دی زمین دریاواں تے دُوجے زیر زمین آبی وسائل ناݪ سیراب ہُندی اے۔ 

اندیجان، فرغانہ، قوقند تے نمنگان ایتھے دے وڈے شہر نیں۔ معیشت دا مرکز کپاہ دی وسیع کاشت دے ارد گرد اے۔ اس توں علاوہ ایتھے اناج، پَھݪ تے سبزیاں ہُندیاں اے۔ اس خِطے وچ سٹاک بریڈنگ، چمڑے دا کَم، تے بتدریج پھیلدی ہوئی کان کنی دی صنعت معیشت دے اہم ذرائع نیں۔

## ہور دیکھو
* فرغانہ
* صوبہ فرغانہ

## حوالے

گٹھ:وادیاں
گٹھ:ترکستان
گٹھ:وسطی ایشیا
وارسا

وارسا یورپ دے دیس پولینڈ دا اک نگر تے راجگڑ اے۔


File:Hdred Pałac na Wodzie.jpg
File:Stalin palace.JPG
File:Syrenka on the market.JPG
File:Kościół w Warszawie.JPG


گٹھ:شہر
گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
گٹھ:پولینڈ دے شہر
گٹھ:یورپی شہر
گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:پولینڈ دے آباد تھاں
واشنگٹن

**واشنکٹن** امریکہ دا اک صوبے اے۔

## ناں
اس صوبے دا ناں امریکہ دے پہلے صدر جارج واشنگٹن دے ناں تے رکھیا اے۔
بال

**بال** جاں **وال** کھل دے اتے بریک دھاگے ورگی شے وے۔ ایہ زیادہ سر تے اگدے نیں۔ بال میمل جنوراں دی خاص نشانی اے۔ کھل دی اک پرت "ڈرمس" وچ "فالیکل" ہوندے نیں جنہاں وچوں جیونی دھاگے ورگے فلامنٹ نکلدے نیں، جنہاں نوں بال آکھیا جاندا اے۔ انسانی پنڈے دی کھل تے فالیکل ہوندے نیں جنہاں توں سخت بال نکلدے نیں۔ بالاں دی اگائی، ونڈاں تے صحت ول خاص دھیان دتا جاندا اے۔ بال اک پروٹین "کیراٹن" دے بنے ہُندے نیں۔ عمر، رہتل، تریخ  تے دھرم دی مناسبت نال لوک اپنے والاں نوں کٹدے تے اوہناں دے سٹائیل بناوندے نیں۔

## دکھالا
اک بال میڈولا، کارٹیکس تے کیوٹکل دا بنیا ہُندا اے۔  سب توں اندر آلا پاسہ میڈولا انا مضبوط نئی ہوندا۔ کارٹیکس ود مضبوط ہوندا اے، اے وال نوں مضبوطی دیندا اے تے پاݨی جذب کردا اے۔ کارٹیکس وچ "میلانن" ہوندا اے جیہدے باجوں بال نوں رنگ مِلدا اے۔ فالیکل دی مورت ای کارٹیکس بارے دسدی اے جو وال دے سدھا یا گھنگھریالا ہوݨ دا پتہ دیندا اے۔ ایشیائی لوکاں دے وال زیادہ تر سدھے ہوندے نیں۔ انسانی بال دا قطر 17 توں 180 مائیکرو میٹر ہُندا اے۔

بال دی اگائی، "وال فالیکل" وچ شروع ہوندی اے۔ بال دا اکو زندہ حصہ اوہدا فالیکل ہُندا اے۔ بال دا نظر آن آلا حصہ، جیہدے وچ  کوئی جیون کیمیائی بدلاؤ نئیں ہُندا، اوہنوں "مردہ" سمجھیا جاندا اے۔ بال تے بلب وچ سبیشئس غدود تے اریکٹرپٹھے ہُندے نیں۔ ایہ پٹھے انسانی کھل تے سرنڈے بناندے نیں۔

## رنگ
بالاں دے قدرتی رنگ، دو ونڈاں دے رنگلے مادیاں باجوں ہُندے نیں۔ ایہ دوویں مادے "میلانن" دی ونڈ نیں۔ ایہ مادے بال فالیکل وچ گرینیولاں وچ بندے نیں۔ اک رنگلا مادہ "یوملانن" ہوندا اے جو بھورے تے کالے بالاں وچ ہندا اے تے دوجا رنگلا مادہ "فیو میلانن" اے جو رتے بالاں وچ ہندا اے۔ سنہری بالاں وچ تھوڑا رنگلا مادہ بندا اے۔ پعورے بالاں وچ میلانن تھوڑا بندا اے یا بننوں رک جاندا اے۔

## اگائی
وال پنڈے دی ہر تھاں ہوندے نیں، پر "میوکس جھلی"، ہتھ دی ہتھیلی، پیراں دی تلی تے بلاں تے نئیں ہہُندے۔

بال اپنی اگائی دا اک خاص اگائی چکر مکمل کردے نیں، جیہدے ترے مرحلے ہُندے نیں، "ایناجین"، "کیٹاجین" تے "ٹیلوجین" مرحلہ۔ ہر مرحلے دی اپنی اچیچیاں گلاں ہوندیاں نیں تے ہر مرحلے وچ وال دی خاص لمائی ہوندی اے۔ ایہ تنوں مرحلے نال نال ہُندے نیں، اک وال جے ایناجین مرحلے چ ہے تے اگلا ٹیلوجین چ ہو سکدا اے۔
 
پنڈے تے وکھری ونڈاں دے بال ہو سکدے نیں ، جیویں "ویلس وال" تے "اینڈروجینک بال"، دوواں وچ وکھرے ولگن ہُندے نیں۔ وکھرے ولگناں باجوں ،بالاں دی اچیچیاں گلاں وکھریاں ہُندیاں نیں تے کم وی وکھرے ہو جاندے نیں جیویں گرمائش تے حفاظت۔

## کم
میملاں دے پنڈے اتے فر تے دوجے بال ہُندے نیں جنہاں دے وکھرے کم ہُندے نیں۔ بال ایہناں دا پنڈا گرم رکھدے نیں تے نال لکاؤ وچ مدد دیندے نیں۔ 

*بال میمل پنڈے نوں گرمائش دیندے نیں۔

*بال کنڈیلا چوآ تے سیہ ورگے جنوراں نوں ویری توں بچاندے نیں۔

*بالاں دے ہلن یا ہلارے نال پنڈے نوں حسی سنیہ لبھدا اے۔ 

## باہرلے جوڑ
واٹ

واٹ طاقت نوں ناپنے دا ناپ اے۔ اک واٹ اک جاؤل فی سکنٹ دے برابر اے۔
واڈھو

**واڈھو**، وائی بیجی دے کَم وچ، پکی ہوئی فصل دی واڈھی کرن آلے کامے نوں کہندے نیں۔ 

## حوالے

گٹھ:کامے
گٹھ:پیشے
گٹھ:پنجابی رہتل
گٹھ:کھیتی باڑی
واڑا

**واڑا**، ڈنگراں نوں رکھݨ لئی اک احاطہ یا مخصوص تھاں ہُندا اے۔ واڑے وچ چھتیا ہویا تھاں وی ہُندا اے۔ واڑے دے اِرد گِرد کندھ، باڑ یا جنگݪا لاکے حَد بندی کیتی جاندی اے تے اوہنوں محفوظ کیتا جاندا اے۔ وڈے پیمانے اُتے ڈنگر پالݨ تے ڈیری فارمنگ لئی واڑا اک بنیادی ضرورت اے۔ اصطبل، مرغی خانہ، تے چڑیا گھر وی اپݨے مقاصد تے نوعیت دے لحاظ ناݪ واڑے دیاں ہی شکلاں نیں۔

واڑا لائیو سٹاک توں علاوہ دوسرے پالتو جانوراں نوں رکھݨ لئی وی ورتیا جاندا اے جیہناں نوں گھر وچ کُھلے عام رکھݨا پسند نئیں کیتا جاندا۔ تعمیرات، مقصد، محدود رہݨ آݪے جانوراں دی انواع، استعمال شدہ مقامی مواد تے روایت دے لحاظ ناݪ واڑے دی اصطلاحات، دُنیا دے مُختلف خِطےآں وچ مُختلف ہوسکدیاں نیں۔ اک فعل دے طور تے واڑا بندی اک مخصوص تھاں وچ جانوراں نوں محدود کرکے رکھݨ دا عمل اے۔ واڑا زمین دا اک کُھلا تھاں اے جیہڑا کِسے عمارت یا عمارتاں دے اک گروپ ناݪ جُڑیا ہُندا اے۔ 

## ہور دیکھو
* اصطبل
* ڈنگر پالݨ
* ڈیری فارمنگ

## حوالے

گٹھ:کھیت‏‏ی باڑی عمارتاں
گٹھ:کھیت‏‏ی باڑی
گٹھ:لائیو سٹاک
گٹھ:ڈیری فارمنگ
گٹھ:ڈنگر پالݨ
واہن

ایسی پیلی جدھے وچ ہل تے چلایا گیا ہووے لیکن ناہی سوہاگہ پھیریا ہووے تے نا ہی اوتھے کوئی فصل بیجی گئی ہووے اونہوں واہن کیندے نے۔
وترو

وترو پیلی چ بی لان توں بعد پیلی نوں جیڑا پہلا پانی دتا جاندا اے اونہوں وترو کیندے نے۔
واود

واود سویٹزرلینڈ دا اک کینٹن اے۔

## بارلے جوڑ

* سرکاری ویب سائٹ

## مورت نگری

File:DIAB1865 02.jpg
File:Lake Geneva Lavaux.jpg
File:Diablerets0001.jpg
ورمونٹ

**ورمونٹ** امریکہ دا اک صوبے اے۔

## ناں
**ورمونٹ** دا ںاں فرنچ بولی توں لیا گیا ایے جیدا مطلب ہرے پہاڑ اے۔
ورنر ہائسنبرگ

**ورنر ہائسنبرگ** (5 دسمبر 1901-1 فروری 1976) اک جرمن نظریاتی فزکس گرو سی  جنے کوانٹم مکینکس وچ بہت کم کیتا۔ اونہوں 1932  اچ فزکس دا نوبل انعام دتا گیا۔

## بارلے جوڑ

## ہور ویکھو
* نوبل انعام جتن والیاں دی لسٹ

گٹھ:شخصیتاں
گٹھ:مشہور لوک
ورھا

**ورھا** یا **سال** (انگریزی: Year) ویلے دے ناپ لئی اک اکائی ہے۔ ایہہ زمین دے سورج دے دوالے اک چکر دا دورانیہ ہے۔

گریگوری کیلنڈر وچ اک ورھا 365.2425 دناں دے برابر اے۔ اک اسلامی ہجری جاں چند دے کیلنڈر وچ اک ورھا 355 دناں دے برابر ہُندا ہے۔

جنتری سال زمین دے چکر دی مدت وچ دناں دی تعداد دا تخمینہ ہے، جیویں کہ اک دِتّے جنتری وچ گݨیا جاندا ہے۔ گریگورین کیلنڈر، جاں جدید جنتری، جولین جنتری وانگ، اپنے جنتری ورھے نوں جاں تاں 365 دناں دا سانجھا سال جاں 366 دناں دا لِیپ سال پیش کردا ہے۔ گریگورین کیلنڈر لئی، 400 سالاں دے پورے لیپ چکر وچ جنتری ورھا (اوسط ورھا) دی اوسط لمبائی 365.2425 دن ہے (400 وچوں 97 سال لیپ سال نیں)۔

* اک ورھے وچ 365۔2425 دن
* اک ورھے وچ 52.1775 ستوارے
* اک ورھے وچ 8,765.82 گھینٹھے
* اک ورھے وچ 525,949.2 منٹ
* اک ورھے وچ 31,556,952 سکنٹ

## ہور دیکھو
* دن
* ستوارا
* مہینا
* ورھا
* دہاکا
* صدی
* ہزاریا

## حوالے

گٹھ:ویلا
گٹھ:وقت
گٹھ:ناپ
وزیر آباد

**وزیر آباد** پنجاب پاکستان دے ضلع وزیر آباد دی تحصیل وزیر آباد وچ اک شہر اے تے ضلع وزیر آباد تے تحصیل وزیر آباد دا راجگڑھ اے ۔ 

گٹھ:پنجاب دے شہر
گٹھ:لہندے پنجاب دے شہر
گٹھ:پاکستان دے شہر
گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں
گٹھ:ضلع وزیر آباد
گٹھ:پنجاب
پاکستان دے وزیر اعظم

thumb|alt=Flag of the Prime Minister of Pakistan|وزیر اعظم پاکستان دا پرچم

وزیر اعظم پاکستان اک سیاسی رہنماء اَتے حکومت دا سربراہ ہُندا ہے اَتے اوہ کابینا اتے ہور اہ‏م حکومت‏ی عہدیداراں نو‏‏ں چُݨدا ہے۔ ۔ 1947ء وچ آزادی توں بعد قانون آزادی ہند 1947ء دے تحت اس عہدے نو‏‏ں قیام پاکستان توں فوراً بعد تخلیق کيتا گیا۔

وزیر اعظم نوں قومی اسمبلی چُݨدی ہے اتے قومی اسمبلی نوں عام ووٹر چُݨدے نیں۔ زیادہ تر اوس پارٹی دا آگو وزیر اعظم بَݨدا ہے جیہدی گݨتی قومی اسمبلی وچ بوہتی ہُندی ہے۔ حکومت نوں چلاوݨ اتے وزیراں نوں چݨݨ دا اختیار وزیر اعظم دے کول ہُندا ہے۔

گورنر جنرل آف پاکستان نے 1947ء وچ لیاقت علی خان نو‏‏ں پاکستان دا پہلا وزیر اعظم منتخب کيتا جیہنو‏ں 1951ء وچ قتل کر دتا گیا۔ چھے شخصیتاں 1951ء تو‏ں 1958ء تک وزیر اعظم دے عہدے اُتے فائز رہیاں اتے اُس توں بعد اِس عہدے نو‏‏ں ختم کر دتا گیا۔ فیر یحیا خان نے 1971ء وچ نور الامین نو‏‏ں اس عہدے اُتے نامزد کيتا لیکن اوہ صرف 13 دن ہی اس کرسی اُتے رہے۔ 1973 دے آئین پاکستان 1973ء دے مطابق اس عہدے نو‏ں دوبارہ تخلیق کيتا گیا تے ذوالفقار علی بھٹو اس مسند اُتے فائز ہویا۔ 1977ء وچ آرمی چیف جنرل ضیاء الحق نے اقتدار اُتے قبضہ کرکے اوہنوں عہدے توں ہٹا دِتا۔ فیر 1985ء وچ ضیاءالحق نے محمد خان جونیجو نو‏‏ں وزیر اعظم منتخب کيتا لیکن 1988ء وچ ضیاءالحق نے اوہنوں وی ہٹا دِتا۔

نواز شریف(1990 تا 1993 تے 1997 تا 1999 تے 2013 تا 2017) تے بینظیر( 1988 تا 1990 تے 1993 تا 1996) دونے 1988 تو‏ں 1999 دے درمیان وچ غیر مسلسل طور اُتے دو دو دفعہ اس عہدے اُتے رہ‏‏ے۔ آئین پاکستان وچ کيتی گئی 13ويں تے 14ويں ترمیم دے باعث نواز شریف تریخ وچ پہلی دفعہ سبھ تو‏ں طاقتور پاکستانی وزیر اعظم بݨیا۔۔ 1999ء وچ پرویز مشرف نے فوجی بغاوت کرکے اوہدا اقتدار ختم کردِتا تے آپ اقتدار اُتے قبضہ کرلیا۔نواز شریف نو‏‏ں 5 جون 2013ء نو‏‏ں تیسری دفعہ غیر مسلسل طور اُتے اس عہدے لئی چُݨیا گیا اَتے پاکستانی تریخ ایسا پہلی دفعہ ہويا کہ کوئی شخص تیجی دفعہ وزیر اعظم بݨیا۔

مشرف د‏‏ی بغاوت د‏‏ی وجہ تو‏ں 2002 دے عام انتخابات تک ایہہ عہدا خالی رہیا فیر ظفر اللہ خان جمالی وزیر اعظم بݨا دِتا گیا۔پاکستان پیپلز پارٹی دا راجا پرویز اشرف 25 جون 2012ء نو‏‏ں وزیر اعظم بݨیا جدو‏ں پاکستانی سپریم کورٹ نے جون 2012ء نو‏‏ں یوسف رضا گیلانی نو‏‏ں توہین عالت دے جرم وچ عہدے تو‏ں نا اہل قرار دے دتا۔ 
عام انتخابات 2013ء توں بعد نواز شریف تیسری بار وزیر اعطم بݨیا، اوہنو‏ں 2017ء وچ عدالت د‏‏ی طرفو‏ں ناہل قرار دے دتا گیا۔ اوہدے توں بعد مئی 2018ء تک شاہد خاقان عباسی وزیر اعظم رہیا۔ 2018 دے عام انتخابات توں بعد اگست 2018ء نو‏‏ں عمران خان دے وزیراعظم بݨایا گیا فیر اپریل 2022ء وچ عمران خان دے خلاف تحریک عدم اعتماد دے ذریعے اوہنوں ہتا دتا گیا فیر شہباز شریف وزیر اعظم بݨیا جیہڑا اگست 2023ء تیکر ایس عہدے اُتّے فائز رہیا۔

## فہرست وزیراعظم

## کلید

## وزرائے اعظم

## نگران وزرائے اعظم پاکستان

## ہور دیکھو
*صدر پاکستان
*قومی اسمبلی

## باہرلے جوڑ
*حکومت پاکستان
* وزیر اعظم پاکستان
* صدر پاکستان
* حکومت پاکستان
* 

## حوالے

گٹھ:پاکستان دے وزرائے اعظم
گٹھ:پاکستان متعلقہ فہرستاں
گٹھ:پاکستانی سیاست
گٹھ:حکومت پاکستان
گٹھ:وزیر اعظم پاکستان
وسکونسن

**وسکونسن**، امریکا دی اک ریاست اے۔ 

## ناں
**وسکونسن** دا ںاں ایتھوں لنگھن والے وسکونسن دریا توں لیا اے۔

## حوالے

گٹھ:امریکی صوبے
ول ڈیورنٹ

ول ڈیورنٹ امریکی تریخ لکھاری تے فلسفی سی۔ اوہ اپنیاں کتاباں رہتل دی کعانی تے فلسفے دی کعانی تے منیا جاندا اے۔

## جیون
ول ڈیورنٹ نارتھ ایڈمز میساچیوسٹس امریکہ چ 5 نومبر 1885 نوں جمیا۔ اودھے ماں پیو فرانسیسی کینیڈین سن۔ 1900 چ ڈیورنٹ جیسوات دے تھلے سینٹ پیٹرز پریپریٹری سکول چ پڑھ ریا سی فیر اوہ سینٹ پیٹرز کالج جرسی شہر نیو جرسی چ چلا گیا۔ 1905 چ اوہ سسوشلسٹ سوچاں چھنڈ پھوک ریا سیپر پہلی جنگی عظیم توں معروں ادا اے تاب اتر گیا۔ 1907 چ اونے گریچوییشن کیتی تے اک اخبار دا رپورٹر لگ گیا۔ 1907 چ اوہ نیو جرسی دی اک یونیورسٹی چ لاطینی فرانسیسی انگریزی تے جیومیٹری پڑھان لگ گیا۔ نال ای اونوں ایتھے لائبریرین وی بنا دتا گیا۔ 1911 چ اوہ فریر ماڈرن سکول چ گرو لگ گیاایتھے ای اونے ایریل نال ویاہ کیتی تے اودی اک تعی سی ایتھوں اوہ یورپ دے سغر تے گیا۔ 1913 چ اونے اے نوکری چھڑ دتی تے اک گرجے چ لیکچر دین لگ گیا۔

## لکھاری
1917 چ جدوں اوہ اپنی پی ایچ ڈی تے کم کر ریا سی تے اودھا اے کم اودی پہلی کتاب فلاسفی تے سماجی مسئلے دا سبب بنیا۔

### فلاسفی دی کعانی
فلاسفی دی کعانی پہلاں نکے نکے پمفلٹاں چ چھپی پر اے ایڈی مشہور ہوئی کے اینوں 1926 چ کتاب دی مورت چ چھاپیا گیا۔ اے کتاب بوت زیادہ وکی تے دنیا دیاں بوت ساریاں بولیاں چ پلٹیا گیا۔ اس کتاب نے اونوں پیسیاں دیاں پریشانیاں توں بچا لیا تے اونیں دنیا دے بوت سے سفر کیتے۔۔
### رہتل دی کعانی
رہتل دی کعانی ول ڈیورنٹ دا سب توں وڈا کم اے۔ اے انسان دیاں رہتلاں دی تریخ اے اے 11 ٹوٹیاں چ چپھی تے اس کتاب تے اونوں انعام وی لبیا۔
## مرنا
ایریل ڈیورنٹ تے ول ڈیورنٹ 1981 چ 2 ہفتیاں دے اندر مر گۓ۔

## بارلے جوڑ
* ول ڈیورنٹ فاؤنڈیشن
* ول ڈیورنٹ دی لسٹ
ولاجا دی لڑائی

**جنگ ولاجہ** میسو پوٹیمیا وچ خلافت راشدہ دے دور وچ خالد بن ولید د‏‏ی قیادت وچ عرباں تے ساسانی سلطنت دے درمیان مئی ۶۳۳ء وچ لڑی گئی، جس وچ مسلماناں نو‏‏ں فتح ہوئی۔

## حوالے

گٹھ:۶۳۳ء
گٹھ:۶۳۳ء وچ تنازعات
گٹھ:ایشیا وچ ۶۳۳ء
گٹھ:بین النہرین د‏‏ی مسلم فتوحات
گٹھ:خالد بن ولید دیاں جنگاں
گٹھ:خلافت راشدہ وچ ۶۳۰ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:خلفائے راشدین دیاں جنگاں
گٹھ:ساسانی سلطنت دیاں جنگاں
گٹھ:ساسانی سلطنت د‏‏ی شمولیت دیاں جنگاں
گٹھ:فارس د‏‏ی اسلامی فتوحات
گٹھ:633ء
گٹھ:633ء وچ تنازعات
گٹھ:ایشیا وچ 633ء

گٹھ:خالد بن ولید دیاں لڑائیاں
ولاسٹی

فزکس چ ولاسٹی جگہ دی تبدیلی دی رفتار نوں کیندے نیں۔ اے اک ویکٹر اکائی اے جس دا مطلب اے وے کہ اس چ سمت دا دسنا ضروری اے۔ ولاسٹی میٹر وی سیکنڈ دے حساب نال دسی جاندی اے۔ رفتار تے ولاسٹی چ فرق صرف سمت دا اے۔ کسے شے دی رفتار اینج دےی جاندی 8 میٹر فی سیکنڈ جبکہ ولاسٹی اینج دسی جاندی اے، 8 میٹر فی سیکنڈ شمال دی طرف۔

## بارلے جوڑ
*http://www.physicsclassroom.com/Class/1DKin/U1L1d.html
*http://www.scs.cmu.edu/~rapidproto/mechanisms/chpt1.html
خلیہ

**خُلیہ** جانداراں وچ سَبھ توں نِکی اکائی اے ۔ ایہنوں جیون بݨوݨ آلی اِٹ کہیا جاندا اے ۔ کجھ جاندار اک خلوی جیون ہُندے نیں جیہناں وچ بیکٹیریا وی شامل نیں تے بہت سارے جیون چوکھے خیلےآں والے ہُندے نیں جِداں انسان اے ۔ انسان وچ 100 ٹرلیئن دے نیڑے خُلیے ہُندے نیں ۔ اک عام خُلیے دا ناپ 10 مائکرو میٹر ہُنندا اے تے اک خُلیے دا وزن اک نینو  
گرام ہُندا اے ۔ سَبھ توں وڈا خُلیہ شترمرغ دا آنڈا اے ۔

## باہرلے جوڑ

گٹھ:جیون پڑھت
گٹھ:ولگن
گٹھ:حیاتیات
گٹھ:بیالوجی
ولیٹا

**ولیٹا** مالٹا دا اک ہر تے ایدا راجگڑھ اے۔

گٹھ:جغرافیہ

گٹھ:مالٹا دے شہر
گٹھ:یورپ دے شہر
گٹھ:شہر
گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ
گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے
وٹ

پنجابی زبان وچ وٹ دے کئی مطلب نیں۔
پیݪی نوں چنگی طرح پاݨی لاؤݨ لئی اوہنوں نِکے نِکے حصیاں وچ ونڈيا جاندا اے۔ اس کم واسطے وٹ بݨائی جاندی اے۔ وٹ ونڈ اک طرحاں دی وَنڈ اے، باقی پدھر توں تھوڑی جئی اچی ہُندی اے۔ اک پیݪی توں دوجی پیݪی وچ پاݨی جاݨ توں روکدی اے۔ وٹ دے اُتے سبزیاں وی لائیاں دیاں جاندیاں نیں، جس طرحاں مولیاں، گاجراں تے ہور کئی قِسم دیاں سبزیاں۔

وٹ دے ہور مطلب وی نیں، مثال دے طور تے غصہ، سلوٹ، پیٹ درد وغیرا ۔

گٹھ:کھیتی باڑی
ونجلی

thumb|320px|دنیا وچ استعمال ہوݨ آݪیاں وکھ وکھ قِسم د‏‏یاں بانسریاں
**ونجلی** یا **بانسری** (Flute)، موسیقی دا اک ساز جو لکڑی تو‏ں بݨایا جاندا اے تے ایہدے وچ پھوکی جاݨ آی ہوا د‏‏ی وجہ تو‏ں سُر بکھیردی ا‏‏ے۔ ہو‏ا دے دوش اُتے سر بکھیرن آݪے دوسرے آلات موسیقی د‏‏ی نسبت بانسری مُنفرد حیثیئت رکھدی اے۔ ہوا جدو‏ں ایہدے سراخاں تو‏ں لنگھدی اے تاں سر یا موسیقی جنم لیندی ا‏‏ے۔  بانسری اپݨی تریخ دے لحاظ تو‏ں وی مشہور ا‏‏ے۔ جرمنی دے علاقے صوابین الب وچ ماہرین آثار قدیمہ نو‏‏ں تقریبن 35000 تو‏ں 40000 سال پراݨیاں بانسریاں وی مِݪیاں نيں۔ بانسریاں د‏‏ی دریافت تو‏ں ایہ ثابت ہُندا اے کہ موسیقی دا رواج انسانی تریخ وچ یورپ وچ جدیدیئت تو‏ں کافی پہلاں وی موجود رہیا ا‏‏ے۔

## ہور دیکھو
* پنجاب دے لوک ساز
* ہیر رانجھا
* ساز
* گٹار

## حوالے

گٹھ:موسیقی
گٹھ:ساز
گٹھ:بانس
وڈ

ایسی پیلی جتھوں فصل وڈ لئی گئی ہووے مگر ہلے اودھیاں جڑاں زمین وچ ای ہون اونہوں وڈ کیندے نے۔
وڑیواں

**وڑیواں** کپاہ دے بی نوں کہیا جاندا اے ۔ وڑیویاں نوں بنولا وی کہیا جاندا اے ۔ ایہنوں کُٹ دے کَھل بݨائی جاندی اے جیہڑی ڈنگراں دی خوراک واسطے ورتی جاندی اے ۔
بالغ بی بھورے رنگ دے ہُندے نيں جو گرام دے دسويں حصے جِنّا وزن رکھدے نيں ۔ وزن دے لحاظ نال ایہ سٹھ فیصد دالیہ، بتِیہہ فیصد چھلکا تے اٹھ فیصد خوابیدہ جڑ تے شاخاں ہُندے نيں ۔ ایہ 20 فیصد پروٹین، 20 فیصد تیل تے 3.5 فیصد نشاستا ہُندے نيں ۔

## وڑیویاں دے استعمالات

### جانوراں لئی بطور خوراک
**وڑیویاں دا کھانا**

### وڑیویاں دا تیل

### کھاد

### کاسمیٹکس

گٹھ:کھیت‏‏ی باڑی
گٹھ:وائی بیجی
گٹھ:زراعت
دکھالا

**دکھالا** جس نوں **وکھالا** وی کہندے نیں، کسے چیز دے دکھاوے، نمائش، تصویر، بناوٹ (Structure)، روپ یا صورت نوں کہندے نیں۔ ایہ دِکھالی (جھلک) تے دِکھاوَٹ (دِکھاوا) توں بنیا اے۔
وکھر

کپا دا بوٹا جدے چوں کپا چن لئی گئی ہووے اونہوں وکھر آکھدے نے۔
وہار

ھندستان تے پنجاب چ وہار بدھمت دے بکشواں تے شرمنیاں دی رہن دی تھاں سی اے وہار اک کھلی جاگ تے لین چ کوٹھے ہوندے سن وشکار ویہڑا سی تے ساریاں دے بوۓ وشکار ویہڑے چ کھلدے سن۔ تین لیناں چ کوٹھے تے چوتھی لین چ برانڈا ہوندا سی۔

گٹھ:بدھ مت
وی

وی اک وڈیو گیماں کھیڈن والی مشین اے ایہنوں جاپان دی کمپنی ننٹینڈو نے بنایا۔ ایہہ اپنے ویلے دی سب توں بوہتی وکن والی گیماں کھیڈن والی مشین اے۔ 50 ملین وی 2008 دے آخر تک ویچے جا چکے نیں۔
ویآنا

ویانا آسٹریا دا راجگھر تے ملک دیاں 9 ریاستاں چوں اک اے ۔ ایہہ ملک دا سب توں وڈا شہر اے جس دی آبادی 16 لکھ اے ۔ اس توں علاوہ ایہہ آسٹریا دا ثقافتی ، اقتصادی تے سیاسی مرکز وی اے ۔ ویانا وسطی یورپ دے جنوب مشرقی حصے چ دریاۓ ڈینیوب دے کنارے واقع اے تے چیک جمہوریہ ، [سلواکیہ] تے [ھنگری دے نیڑے اے ۔ 2001ء چ شہر دے مرکز نوں عالمی ثقافتی ورثہ قرار دے دتا گئیا ۔

## تریخ
شہر دیاں بنیاداں 500 قبل مسیح چ پئیاں ۔ 15 قبل مسیح چ شہر رومی سلطنت دا حصہ بنیا تے ایہہ شمال دے جرمن قبیلیاں دی جارحیت دے خلاف اہم سرحدی شہر سی ۔

قرون وسطی چ ویانا بیبن برگ تے ہیس برگ خانداناں دا راجگھر رہیا ۔ 16ویں تے 17 ویں صدی عیسوی چ سلطنت عثمانیہ دے ترکاں دیاں یورپ چ فتوحات دا سلسلہ جاری سی پر اوہ ویانا توں اگے نا ودھ سکے تے 1529ء تے 1683ء چ دو عظیم محاصرے ناکام ہوگئے ۔ جس طرح ٹورز دی لڑائی یعنی بلاط الشہداء چ شکست نے مغربی یورپ چ اسلام دی پیش قدمی روک دتی ایسے طرح ویانا دے محاصریاں چ ناکامی نال وسطی یورپ چ اسلام مذید نا پھیل سکیا ۔ یورپ دی عیسائی تریخ چ محاصرہ ویانا دی فتوحات انتہائی اہمیت دی حامل نیں ۔ 

ویانا 1805ء چ آسٹرین سلطنت دا راجگھر بنیا تے بعد چ آسٹرو ہنگرین سلطنت دا دارالحکومت قرار پائیا تے یورپی تے عالمی تریخ چ اہم ترین کردار ادا کیتا ۔ 1918ء چ جنگ عظیم اول دی بعد ویانا جمہوریہ آسٹریا دا صدرمقام بنیا ۔ 1938ء توں دوجی جنگ عظیم دے خاتمے تک ویانا دی بجائے برلن دارالحکومت رہیا ، کیونجے اس ویلے آسٹریا نازی جرمنی چ شامل سی ۔ 1945ء اتحادیاں فوجاں نے ویانا نوں 4 حصیاں چ تقسیم کردتا۔


Wien-vom Oberen Belvedere-106-2009-gje.jpg|View from Upper Belvedere
Wien-Fiaker-10-Heldenplatz-2009-gje.jpg|Fiaker
Wien-Graben-16-2008-gje.jpg|Graben
Wien-Hofburg-130-Amalienburg-Franz I-Reichskanzleitrakt-2007-gje.jpg|Hofburg
Wien-Parlament-130-Brunnenfiguren-2008-gje.jpg|Parliament
Wien-Rathaus-114-2008-gje.jpg|City hall
Wien-Schoenbrunn-112-Garten-2007-gje.jpg|Palace of Schönbrunn
Wien-Stephansdom-150-2008-gje.jpg|St. Stephen's Cathedral
Wien-Zentralfriedhof-36-Engel auf Buechern-2008-gje.jpg|Central cemetery
Wien-Prater-12-Riesenrad-2007-gje.jpg|Prater


گٹھ:آسٹریا دے شہر
گٹھ:یورپی شہر
گٹھ:یورپ دے شہر
گٹھ:شہر
گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ
گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے
گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
ویتنام

**ویت نام** ایشیاء دے دکھنی چڑھدے ول ہند چینی وچ اک دیس اے۔ نو کروڑ پندرہ لکھ لوک گنتی نال ایہ دنیا وچ 13ویں نمبر تے ایہ۔ ناں ویت نام 1945 وچ چنیا گیا جیدا مطلب اے تھلواں ویت۔ ویت نام دے اتر وچ چین، اتلے لیندے ول لاؤس تھلویں لیندے ول کمپوچیا تے چڑھدے ول تھلواں چین سمندر اے۔

ویتنام 938 وچ چین توں وکھرا ہویا۔ 19ویں صدی دے وشکار ایدے تے فرانس نے مل مار لیا۔ 1954 وچ فرانس نوں ایتھوں نسایا گیا پر ویت نام دو انگاں اتلا ویت نام تے تھلواں ویت نام وچ ونڈیا کیا۔ 1975 وچ ویت نام لڑائی مگروں ایہ فیر کٹھا ہوگیا۔ اجکل ویت نام تیزی نال اگے ود ریا اے۔

* ہالونگ بے
ویتنامی بولی

**ویتنامی** بولی ویتنام دی سرکاری بولی اے۔ جدوں ویتنام فرانس دی بستی سی تد ایہنوں انامی (Annamese) کیہا جاندا سی۔ ویتنام دے 86% لوکاں دی ایہہ ماں-بولی اے اتے لگبھگ 30 لکھ ویتنامی بولن والے یوئیسئے وچّ رہندے ہن۔ ایہہ آسٹروئیشیائی بولیاں پروار دی اک بولی اے۔ ویتنامی بولی دی سارا شبدراشِی چینی بولی توں لئی گئی اے۔ ایہہ انج ہی اے جویں یورپی بولیاں لاطینی اتے یونانی بولی توں شبد لئے ہن اسی پرکار ویتنامی بولی نے چینی بولی توں مکھت امورت وچاراں نوں وئکت کرن والے شبد ادھار لئیاں ہن۔ ویتنامی بولی پہلاں چینی لپی وچ ہی لکھی جاندی سی (ودھایا ہویا روپ دی چینی لپی وچّ) پر اجوکے ویلے وچّ ویتنامی لکھائی پدھتی وچ لاطینی لپی  نوں آڈاپٹ (adapt) کر کے اتے کجھ ڈایاکرٹکس (diacritics) دا استعمال کر کے لیا جاندا اے۔

دوجی وڈی لڑائی توں پہلاں فرانسیسی ہندچینی دے پنج صوبےآں- لاؤس، کمبوڈیا، انام، کوچین چین اتے ٹونٹنگ) وچوں اک صوبے انام دی بولی سی۔ ہن ایہہ ھوبہ نہیں رہِ گیا ہے، پر بولی ہے۔ ایہہ چینی بولی پروار دی تبتی - برمی - شاخ دی چڑھدی شاخ (انامی - موانگ) دی اک بولی ہے۔ اس دے بولنوالے کمبوڈیا، سیام اتے برما تکّ پائے جاندے ہن۔ اس دی پرمکھ بولی ٹونکنی ہے۔ کئی دہاکےآں تکّ لڑائی دے کارن اس دی آبادی اتے شبدبھنڈار وچّ کافیتبدیلی ہو گئی ہے۔ چینی بولی دی بھانتی ایہہ وی ایکاکھر (تصویری لپِی)، ایوگاتمک اتے واک وچّ ستھانپردھان ہے۔ ارتھپریشن لئی لگبھگّ چھ سراں دا پریوگ ہندا ہے۔ اسوچّ ادھار چینی شبداں دی گنتی سبتوں زیادہ ہے۔ چینی دی بھانتی انامی نے وی رومن لپی نوں اپنا لیا ہے۔

## جغرافیائی ونڈ
ویتنامی بولی لگبھگّ پورے ویتنام وچّ بولی جاندی ہے۔ ایہہ ہور دیساں وچّ وسدے (خاصطور: امریکہ وچّ) ویتنامی مول دے لوکاں دی وی ماں بولی ہے۔ امریکہ وچّ 10 لکھ ولوں زیادہ ویتنامی - لسانی لوک ہن۔ امریکہ وچّ ایہہ ستویں سبتوں زیادہ بولی جان والی بولی  ہے۔ اس پرکار آسٹریلیا وچّ ایہہ 6ویں سبتوں زیادہ بولی جان والی بولی ہے۔ ایتھنالاگ دے مطابق، کمبوڈیا، چین، کینیڈا، چیک لوکراج، فنلینڈ، [فرانس]]، جرمنی، لاؤس، مارٹنکیو، فلپائن، تھائیلینڈ اتے برطانیہ وچّ کافی گنتی وچّ ویتنامی بولن والے ہن۔
thumb
## حوالے

 
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:ویت نام دیاں بولیاں
ویلائس

ویلائس سویٹزرلینڈ دا اک کینٹن اے۔

## بارلے جوڑ

* سرکاری ویب سائٹ
## مورت نگری

File:ValaisAlps.jpg
File:RiffelalpChapel.jpg
File:Dix.jpg
ویلز

**ویلز** برطانیہ دا اک صوبہ اے۔ اے انگلینڈ دے لہندے پاسے تے وسدا اے۔ ایہدے لہندے پاسے اوقیانوس سمندر اے۔ ایتھے تیہ لکھ لوک وسدے نیں تے ایتھے دو سرکاری بولیاں نیں: ویلش تے انگریزی۔

## ناں

کمرو ویلز دا دیسی ناں اے۔

## تریخ
ویلز اچ سیلٹک لوک وسدے نیں۔ 13ویںصدی اچ انگریزاں نے رل مار لیا تے ایہنوں انگلینڈ دا اک پاسہ بنا لیا۔

گٹھ:ویلز
گٹھ:یورپ
وینزویلا

**وینزویلا** دکھنی امریکہ دا ایدے اتلے کنڈے ول اک دیس اے۔ ایدے لیندے ول کولمبیا، چڑھدے ول گیآنا تے دکھن ول برازیل اے۔ ایدا 2800 کلومیٹر لماں کنڈا بحیرہ کیریبین نال ملدا اے۔

**امریگو وسپشی** نے اپنے شہر وینس دے ایدا ناں وینزویلا یعنی نکا وینس رکھیا۔

وینزویلا وچ انسان پچھلے 15000 وریاں توں وس ریا اے۔ 1498 وچ کولمبس ایتھے پہلی واری آیا۔ 1522 وچ ایتھے سپین نے مل ماریا۔ 1830 وچ ایہ سپین توں پورا وکھرا ہویا۔ پر اودوں توں لے کے ہن تک کدے لوکراج تے کدے بندوقراج ایدا مقدر ریا۔

* آراگوینے
* اینجل چھبر
* دریائے اورینوکو
* پکو بولیور

گٹھ:دکھنی امریکہ دے دیس
گٹھ:جنوبی امریکہ دے دیس
وینوآتو

**وینوآتو** ماٹھے وڈے سمندر دے دکھن ول اک جزیرہ دیس اے۔ ایہ آسٹریلیا توں 1750 کلومیٹر(1090 میل) دور اے۔ وینوآتو دی تھاں 12,190 مربع کلومیٹر(4710 مریع میل) اے۔ ایس دی لوک گنتی 2014 وچ 266,937 اے۔ وینوآتو دا راجگڑھ پورٹ ولا اے۔ لوک ایتھے سب توں پہلاں 4000 سال پہلاں آۓ سن۔
وینس

وینس ، ایڈریاٹک دی ملکہ ، پانیاں دا شہر ، پلاں دا شہر ، روشنیاں دا شہر ، دے ناں توں جانیا جان والا ، دنیا دے خوبصورت ترین شہراں چوں اک ، اٹلی دا شہر اے ۔ اطالوی زبان چ اسنوں وینیزیا آکھیا جاندا اے ۔ ایہہ ملک دے شمالی علاقے وینیتو دا صدرمقام اے تے اٹلی چ اسنوں کمونے دا درجہ وی دتا ہوئیا اے جسدے زیر انتظام 24 کمونے [قصبات] نیں ۔

وینس شہر دی آبادی 2004ء چ 2 لکھ 71 ہزار سی تے اسدا رقبہ 412 مربعیلومیٹر اے ۔ بادوغہ دے نال شہر نوں بادوغہ وینس میٹروپولٹن علاقے چ شامل کیتا جاندا اے ۔ اسدی کل آبادی 16 لکھ بندی اے ۔

## تریخ

تریخی دستاویزات دی عدم موجودگی دی وجہ توں شہر دی ابتدا دے متعلق کجھ وی یعقین نال نئیں کہیا جا سکدا ۔ پر دستیاب معلومات دی روشنی چ تریخ دان متفق نیں کہ شہر دی آبادکاری رومی سلطنت دے مختلف شہراں چوں بے دخل کیتے گئے لوکاں نال ہوئی ۔ اینہاں شہراں چ بادوغہ ، اکوئلہ تے کونکوردیا [موجودہ پورتو گوروآرو] وغیرہ دے ناں لئے جا سکدے نیں جتھے دے لوک بربریاں دے حملیاں دی وجہ توں بے دخل ہوئے سن ۔

## تہذیب و تمدن

وینس دا شمار 16ویں صدی دے یورپ دے مشہور ترین موسیقی دے مرکزاں ہندا سی ۔ جتھے آدریان ولائرت تے اوہناں ورگے کئی دوجے موسیقاراں نے وینیشن پولکرول طرز دی موسیقی مرتب کیتی ۔ وینس دا شمار اوہناں شہراں چ ہندا اے جتھوں موسیقی دے تحریری کم دا آغاز ہوئیا تے اسدی وجہ توں یورپ دے کئی علاقیاں خاص طور تے فرانس تے فلانڈرز توں موسیقار وینس ول کھیچدے چلے آئے ۔

گٹھ:یورپ دے شہر
گٹھ:شہر
گٹھ:یورپ دے شہراں دی لسٹ
گٹھ:یورپ دے شہر تے قصبے
گٹھ:یورپی شہر
گٹھ:یورپ دے آباد تھاں
گٹھ:اٹلی دے شہر
گٹھ:اٹلی دے آباد تھاں
ویٹیکن

**ویٹیکن شہر** 110 ایکڑ/ (0.44 مربع کلومیٹر) تے پھیلیا دنیا دا سب توں نکا شہری دیس اے جیدی لوک گنتی 800 دے نیڑے اے تے جیہڑا چار چھفیرے اٹلی توں کعریا ہویا اے۔ اے روم کول اے۔ ویٹیکن اٹلی دے وزیراعظم میسولینی تے کیتھولک چرچ دے آگو پوپ پایس گیارویں دے وشکار 11 فروری 1929 نوں ہوۓ اک ایگریمنٹ باجوں بنیا۔

کیتھولک چرچ دا آگو پوپ اپنے کم باجوں وشکالے اٹلی تے راج کردا سی تے اٹلی نوں اک ہون وچ وڈی روک سی۔ 1861 وچ سارا اٹلی اک جٹ ہوگیا سواے روم دے۔ 20 ستمبر 1870 نوں ایس تے وی اٹلی دیاں فوجاں نے مل مارلیا تے اٹلی نوں اک کردتا۔ پوپ نے ایس گل تے اکٹھا کرن والیاں ساراں فوجاں نوں کافر کہ دتا۔ ایس رپھڑ نوں ویٹیکن نوں 1929 وچ اٹلی توں وکھرا تے ازاد کرکے مکایا گیا۔

* پیٹر گرجا روم
* ویٹیکن پھلواری
* پوتر کرسی

گٹھ:عیسائی
گٹھ:عیسائیت
ویڑھا

**ویڑھا**  گھر دا غیر تعمیر شُدہ تھاں اے ۔ کمرے تے ورانڈے دے سامݨے تے چار دیواری دے اندر ہُندا اے۔ ویڑھا بغیر چھت توں اک کُھلا تھاں ہُندا اے ۔ 

## ہور دیکھو
*بوہا
*ٹاکی
*کندھ
*چھت
*ویڑھا
*کمرا
*بالکونی
*پھاٹک

گٹھ:تھاں
گٹھ:گھر
وینکوور

**وینکوور** (انگریزی: Vancouver) بریٹیش کولمبیا، کینیڈا دی مکھ دھرتی اتے اک ساحلی بندرگاہی شہر ہے۔ میٹرو وینکوور دی آبادی دو لکھ توں ودھ ہے۔ اتھے وکھ-وکھ سبھیاچاراں نال تعلق رکھدے لوک رہندے ہن۔

## ایہہ وی ویکھو

* وینکوور قومانتری ہوائی اڈا
* وینکوور سکول بورڈ

## باہرلے جوڑ
* vancouver.ca
* وینکوور دے اتیہاس بارے وڈیؤ

گٹھ:شہر
گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
ٹارنیڈو بمبار جہاز

ٹارنیڈو جرمنی، برطانیہ تے اٹلی دا رل کے بنایا گیا بمبار جہاز اے۔ اے دنیا دے سب توں بہترین تیز رفتار نیچی اڑان آلا بمبار اے۔ اینو کئی جنگاں وچ استعمال کیتا جا چکا اے۔

## متعلقہ لیکھ

## حوالے

گٹھ:جعاز
گٹھ:جہاز
گٹھ:ہوائی جہاز
ٹارک

ٹارک ایسے زور نوں کیندے نیں جیہڑا کسے شے نوں کماۓ یا کمدی شے نوں روکے۔ ٹارک کسے زور دا چکاؤ اے جیہڑا کسے شے نوں کسی ایکسس دے دوالے گھمن تے مجبور کر دا اے۔ زور تکا یا کھچن نوں آکھدے نیں تے ٹارک کمان نوں۔ عام بولی وچ ٹارک کسے شے نوں کمان لئی لگے زور نوں ناپدا اے۔

ٹارک اک ویکٹر اے تے ایدا ناپ نیوٹن میٹر ہوندا اے۔ کیونجے اے اک ویکٹر اے اس آستے ایدا اک راہ ہوندا اے۔

ٹارک کڈن دا فارمولا اے وے۔

:\boldsymbol \tau = \mathbf{r}\times \mathbf{F}\,\!
:\tau = rF\sin \theta\,\!
اگر
:\boldsymbol \tau\!ٹارک دا ویکٹر اے۔
:\mathbf{r}\,\!لیور دی لمبائی اے۔ اے لمبائی زور لان دی جگہ توں لے کے ایکسس تک دی لمبائی اے۔
:\mathbf{F}\!لیور تے لایا گیا زور اے۔
:\times\,\!اے کراس پروڈکٹ دی نشانی اے۔
:\theta\,\!اے زور تے لیور دےدرمیان دا زاویہ اے۔
ٹالن

ٹالن اتلے یورپی دیس اسٹونیا دا شہر تے راجگڑھ اے ۔

گٹھ:اسٹونیا
گٹھ:اسٹونیا دے شہر
ٹاڑا

ہل وائیہوئی پیلی دا اوہ پاسا جتھے ہلے ہل نا چلایا گیا ہوۓ۔
ٹالھی

**ٹالھی** (سائنسی ناں:Dalbergia sissoo) درمیانے توں وڈے اکار اتے قد دا اک درخت اے۔ بلیکوڈ، شیشم، روزوڈ اتے ڈالی وغیرہ ناواں نال جانے جاندے ٹاہلی دے رکھ دا سائنسی ناں Dalbergia Sissoo اے۔ شیشم ،سسو ڈیلبرجیا ناں 18ویں-19ویں صدی دے سویڈنی ماہر نباتات این۔ ڈیلبرج دے اعزاز وچ رکھیا گیا۔ ایہ 10 توں لے کے 30 میٹر تک اچا ہندا اے اتے اسدے تنے دا گھیرا 2 توں 4 میٹر تک ہو سکدا اے۔

**ٹالھی** پھلیاں ٹبر دے اک ٹوکرے ڈلبرجیا دا درخت اے۔ ایہ جنوبی ایشیا تے ایران دا درخت اے۔ ایہنوں شیشم وی کہیا جاندا اے۔  

ایہ میدانی علاقیاں توں لے کے 1500 میٹر دی اچائی تک اگدا اے۔ ایہ رکھ 10 توں لے کر 30 میٹر تک اچا ہوندا اے تے اسدے تنے دا گھیر 2 توں 4 میٹر تک ہو سکدا اے۔

نومبر دسمبر وچ اسدے پتے ڈگ  جاندے نیں تے جنوری فروری وچ نویں آ جاندے نیں پتے شروع چ ہلکے ہرے ہوندےنیں جیڑے بعد چ گہرے ہرے ہو جاندے نیں۔ مارچ اپریل وچ اس تے پھل آندے نیں۔

ٹالھی پورے پاکستان خاص طور تے پنجاب وچ کافی تعداد وچ ملدی اے ۔
ہمالیا دیاں ہیٹھلیاں پہاڑیاں توں لے کے بھارت وچ ایہ مہاراشٹر، کرناٹک تے جنوبی صوبیاں کیرلا، تاملناڈو تے ہریاݨا تک مِلدی اے ۔

نومبر، دسمبر وچ ایہدے پتے جھڑ جاندے نے اتے جنوری، فروری وچ نویں آ جاندے ہن جو شروع وچ ہلکے-ہرے ہندے ہن اتے بعد وچ گوڑھے، ہرے ہو جاندے ہن۔ مارچ، اپریل وچ اس تے بہت چھوٹے-چھوٹے سفید-کریم رنگ دے اتے ہلکی مہک والے پھلّ لگدے نیں۔ ایہ چھیتی ای چپٹیاں پھلیاں وداع روپ دھار لیندیاں نیں۔ چابیاں دے گچھیاں ورگیاں ایہ پھلیاں کئی مہینے ٹالھی اُتے لٹکدیاں رہندیاں نیں۔

## لوڑیندیاں موسمی حالتاں
ایہ درخت میدانی علاقیاں توں لے کے 1500 میٹر دی اچائی والے، –4 توں 45 درجا سیلسیس گرمی والے تے 500 توں 4500 ملیم یٹر سالانا مینھ والے علاقیاں وچ ہندا اے۔ وگدے پانیاں دے کنڈھے ٹاہلیاں زیادہ گنتی وچ دیکھن نوں ملدیاں ہن۔ ٹاہلی دے پودے بیج اتے جڑھاں توں پھٹیاں ہوئیاں کرومبلاں توں تیار کیتے جاندے نیں۔ پنیری تیار کرن لئی فروری جاں ساون دی رتّ ودھیرے ڈھکویں اے۔ پنیری لگبھگ 9-10 مہینیاں دوران لاؤن یوگ ہو جاندی اے۔

## ورتوں
thumb|ٹالھی دی لکڑ
ٹالھی دی لکڑی مضبوط پائیدار اتے لچکدار ہندی اے اس لئی ایہہ فرنیچر، عمارتی سامان اتے ہور کئی دوجیاں چیزاں بناؤن وچ ورتی جاندی اے۔
ٹاہلی دی لکڑ پینڈی، چر تک رہنوالی  تے لچکوالی ہوندی اے۔ اس لئی ایہ فرنیچر، گھر بنان تے دوجیاں کماں وچ ورتی جاندی اے۔

کچھ لوک اس توں بالݨ، لکڑی، چارکول تے تیل دا حصول وی کردے نیں۔ ٹالھی دا تیل چمڑی روگ، پتے ،عورتاں دے چھاتی تے ماسک دھرم روگاں دے علاج لئی ورتے جاندے ہن۔ پنجاب وچ ٹاہلی دی ورتوں داتن وجوں وی کیتی جاندی اے۔ ٹاہلی ہوا وچوں نائیٹروجن نوں ورت لیندی ہون کرکے زمین نوں زرخیز بناؤندی اے۔ سوکے دے دناں وچ پسوآں دے ہرے چارے وجوں وی ورتی جاندی اے۔ پنجاب وچ سانجھیاں تھاواں تے اس نوں چھاں دار رکھ وجوں عامَ ورتیا جاندا رہا اے۔ کئی مذہباں وچ ایہدی پوجا وی کیتی جاندی اے۔

## پنجابی لوک سبھیاچار وچ
پنجابی لوک روزانا زندگی وچ ورتوں کرکے پنجابی سبھیاچار تے لوک گیتاں وچ ایہدا عام ذِکر اے:
“اچیاں لمیاں ٹاہلیاں، کوئی وچ گزری دی پینگھ۔. ۔.وے ماہیا
کوئی جھوٹھ جھٹیندے دو جنے، وے کوئی عاشق تے معشوق وے ماہیا

تے
اچیاں لمبیاں ٹالھیاں وے ہانیاں
ہیٹھ وگے دریا،
میں دریا دی مچھلی وے سوہنیاں
بگلا بن کے آ۔”

ٹاہلی دی لکڑ لئی ترجیح وی پنجابی لوکمن تک لہہ چکی اے۔ مثال لئی: **ککر دا میرا چرکھا مائی، ٹالھی دا کڈھوا دے۔** جاں پھر :
چرخی میری ٹاہلی دی،
گجھّ پواواں توت دی
میں کتاں تے چرخی گھوکدی۔

## ٹالھی، گیتاں وچ
ابرار الحق تے نازیہ حسن نے وی ٹالھی نوں اپݨے گاݨے چ پایا اے ۔
 

## حوالے

گٹھ:درخت
گٹھ:رکھ
گٹھ:پھلیاں
ٹرانزسٹر

ٹرانزسٹر اک ایسا پرزہ اے جیڑا بجلی دے سگنل نوں وداندا اے یا اودی راہ موڑدا اے۔ اینوں بجلی نال چلن والیاں چیزاں بناں چ ورتیا جاندا اے۔ اے سیمی کنڈکٹر شے نال بنیا ہوندا اے۔ ایدے چ تن دے نیڑے سوچ لگے ہوندے نیں۔ اک سوچ توں بجلی آندی اے تے دوجے سوچاں دی راہ وڈی ہو کے نکلددی اے۔

ٹرانزسٹر نوں 20ویں صدی منی ہوئی نویں شے یا ایجاد کیا گیا اے۔ ریڈیو ٹیلیوین کمپیوٹر تے بجلی نال چلن والیاں ہور شیواں چ اے ورتیا جاندا اے۔

## ناں
ٹرانزسٹر انگریزی دے دو بولاں ٹرانسفر تے ریزسٹر نوں جوڑ کے بنایا گیا اے۔

## تریخ
ٹرانزسٹر نوں 1925 چ کینیڈا دے سائنسدان لیلینفیلڈ نے بنایا ۔ 1947 نوں بیل لیباٹری امریکہ چ ایدے کم نوں ویکھیا گیا تے بنایا گیا۔
ٹرائے

ٹرائے اتلے لہندے ایشیائے کوچک دا اک تریخی شہر سی ۔ 1871ء چ جرمن ماہر آثار قدیمہ ہیزخ شلی مان نے ترکی دے علاقے ہسارلک چ اس دے آثار لبھے ، جتھوں کھودائی دے دوران 9 بستیاں دے آثار ملے ، جہڑیاں اگڑ پچھڑ اس تھاں تے آباد ہوئیاں سن ۔ ستویں بستی خبرے "فری جین " سی جسنوں ٹرائے دی جنگ چ یونانیاں نے فتح کیتا سی ۔ ڈاکٹر مان نے اس تھاں دا کھوج ہومر دی " الید" دی مدد نال لائیا سی ۔ ٹرائے نوں "الیون"یاں "الیم" وی وی آکھئیا جاندا سی ۔

گٹھ:ترکی
گٹھ:ترک تریخ

گٹھ:تریخ
گٹھ:یورپ دی تریخ
گٹھ:ایشیا دی تریخ
گٹھ:شہر
گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
ٹریکٹر

ٹریکٹر اک خاص کم آستے بنائی ہوئی گڈی اے جیڑی تھوڑی دوڑ تے بوتے زور نال کم کر سکدی اے۔ ٹریکٹر نال ہل چلایا جاسکدا اے زمین تیار کیتی جا سکدی اے، زمین توں پانی کڈیا جاسکدا اے، کھڈے کودے جاسکدے نیں، ایدے پچھے ٹرالی بن کے ٹوری جاسکدی اے، تھریشر تے ہور وائی بیجی دی مشیناں چلائیاں جاسکدیاں نیں۔
ٹلا جوگیاں

**ٹلا جوگیاں** ضلع جہلم دی سبھ توں اچی تے لونا پربت دھار دی دوسری اچی چوٹی اے. جہلم توں 30 کلومیٹر دور اے. ایہ 3200 فٹ اچی اے۔ ایتھے ہندوواں دا مندر، پاݨی کٹھا کرن دے تلاع نیں۔ یونانی سکندر، رانجھا، اکبر جہانگیر تے گرو نانک ایتھے آۓ۔ 

## ناں
ٹلا جوگیاں پنجابی دا بول اے تے اے دو بولاں نال رل کے بنیا اے *ٹلہ* اچی تھاں تے *جوگیاں* سنت سنیاسی سادھو لوک۔ ایس پعاڑ دی چوٹی تے ہزاراں وریاں توں ہندو سادھو لوک رہ رئے سن تے تاں ایس پہاڑ نوں ایہ نام دتا گیا۔ 
## تھاں
ٹلا جوگیاں جہلم دریا توں تھوڑی دور لونا پربت دھار دی سکیسر توں مگروں دوچی اچی چوٹی اے ۔ اچائ تے ہوں توں اے ضلع جہلم، ضلع گجرات تے ضلع منڈی بہاالدین توں دیکھیا جاسکدا اے تے ایہدے اتوں آلے دوالے دور دور تک دیکھیا جا سکا اے۔ اے اک جنگلی پارک اے تےایتھے لوک نیں وسدے۔ ضلع جہلم دے عام جنگلی بوٹے تے پرندے جناں چ مور وی اے ایتھے ہیگے نیں۔ ایدے نال پاک فوج دی سکھلائی دی تھاں دی ہیگی اے۔ قلعہ رہتاس ایتھوں تھوڑی دور اے۔ 
‎ 
## تریخ wچ
ٹلہ جوگیاں ہزاراں وریاں توں اک پاکیزہ تھاں سمجی جاندی اے جتھے لوک من دے چین نوں پان لئ آندے نیں۔ ایتھے ہودواں دا اک مندر سی جیدے ہن کھنڈر ای رہ گۓ نیں۔ ایتھے جوگی رہندے سن لوک اوناں کول آندے سن۔ اوناں نیں ایتھے جڑی بوٹیاں وی لاياں ہویاں لوکاں دے روگاں نوں ٹھیک کرن لي۔ گرو نانک ایتھے عبادت کردے رۓ تے اوناں دے ایتھے آن دی یاد چ مہا راجہ رنجیت سنگھ نے ایتھے اک تلاع بنایا۔
پنجاب دی عشقیہ کعانی ہیر رانجھا دا کردار عشق چ ناکامی توں مگروں ایتھے آیا۔

## ہور دیکھو
* سکیسر

## باہرلے جوڑ

گٹھ:پنجاب دے پہاڑ
گٹھ:ہیر رانجھا
ٹونا

**ٹونا** میکرل ٹبر دیاں مچھیاں نیں۔ ایہ سمندراں چ ریندیاں نیں۔ ٹونا دیاں کچھ مچھیاں گرم خون آلیاں ہوندیاں نیں جس دی وجہ توں اوہ ٹھنڈے تے اوکھے تھاں چ وی زندہ رہ سکدیاں نیں۔ ٹونا بہت تیز تیردیاں نیں۔ کج ٹونا مچھیاں 70 کلومیٹر اک کینٹے دی حساب نال وی تیر سکدیاں نیں۔
ٹونگا

**ٹونگا** ماٹھے وڈے سمندر دا اک ‎‎شاہی جزیرہ دیس اے۔ ایہ نیوزی لینڈ دے چڑدے ول اے۔ ٹونگا دی تھاں 	748 مربع کلومیٹر اے۔ ایس دی لوک گنتی 2011 وچ 103،036 اے۔ ٹونگا دا راجگڑھ نوکوالوفا اے۔
ٹوکیو

ٹوکیو جپان دا راجگھر تے جپان دے 47 "پریفیکچراں " چوں اک اے ۔ ٹوکیو جپان دا سیاسی ، تعلیمی ، مواصلاتی ، معاشی تے اقتصادی مرکز اے تے دنیا دے چند وڈے تے ترقی یافتہ شہراں چوں اک اے ۔ اک اندازے دے مطابق ٹوکیو چ اک ہزار توں ودھ وڈے تعلیمی ادارے نیں ۔

جپانی حکومت دے اہم مراکز ، جپانی شہنشاہ دا محل وی ٹوکیو چ نیں۔ 

## مورت نگری

File:Tokyo from the top of the SkyTree (cropped).JPG
File:Tokyo Metropolitan Goverment Building no1 Tocho 09 7 December 2003.jpg


گٹھ:جپان
گٹھ:جاپان دے شہر
گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گٹھ:چاپان دے آباد تھاں
ٹوگو

**ٹوگو** افریقہ دا اک دیس اے۔ ایہدے لہندے پاسے گھانا، چڑھدے پاسے بنین تے اتلے پاسے برکینا فاسو اے۔ ایہہ 56،785 مربع کلومیٹر تھاں تے پھیلیا ہویا اے۔ ایہدی لوک گنتی 6،619،000 اے۔ ایتھے دی بولی فرانسیسیاے۔
ٹویوٹا

ٹویوٹا کار، بس، ٹرک بنان والی دنیا دی سب توں وڈی کمپنی اے۔ ایہ جاپانی کمپنی اے۔ ایدی نیوں 1937 چ ٹویوڈا نے رکھی۔
## ہور ویکھو
* فارچون گلوبل 500
ٹکا چور

ٹکا چور کاں ٹبر دا اک رکھوسنا پنچھی اے ۔ ایہدی لمبی مٹھی کوک تے لمبی پونچھ ایہدی نشانی اے ۔ ایہ لموچی ایشیا تے چڑھدے لموچی ایشیا دا پنچھی اے ۔ پاکستان وچ ایہ پنجاب وچ ملدا اے۔ 

## دکھالا
ایہدا سر کالا ، پراں تے دارچینی رنگ تے پونچھ لمبی نیلی سانولی ہُندی اے ۔ پونچھ دا آخری سرا کالا ہُندا اے ۔ پراں تے چٹے لمبے نشان ہُندے نیں تے کناریاں کالیاں۔ پراں دے تھللے پاسے دا رنگ گوڑھا کھٹا ہُندا اے ۔ 

ایہ 14.4-17.3 سینٹی میٹر لمبا ہُندا اے ۔ ایہدی پونچھ 189-363 ملی میٹر لمبی ہُندی اے ۔ ایہدا جوکھ  90-130 گرام تک ہُندا اے ۔

## پسار
ایہ رکھوسنا ٹوکرے دا سنگی اے تے زمین تے گھٹ ای رہندا اے ۔ ایہ جنوبی ایشیائی دیساں وچ عام ملدا اے ۔

## کھاݨ پیݨ تے ویہار
ایہ درختاں تے رہندا اے تے پھل فروٹ ، بی ، انکنگریڑے، کرلے تے نکیاں پنچھیاں دے آنڈے ایہدا کھاݨ پیݨ نیں ۔ اپریل توں جون ایہدی بچے کڈھݨ دا سیزن اے ۔ ایہ درختاں وچ آلھݨا بݨوندے نیں ۔ ایہ 3 توں 5 تک آنڈے دیندے نیں ۔

## ٹکا چور دیاں تصویراں


File:Rufous Treepie (Dendrocitta vagabunda)-8.jpg
File:DendrocittaVagabundaGould.jpg
File:RufousTreepie.jpg
File:Treepie by arshad ka.jpg
File:Rufous Treepie - Tamilnadu.jpg
File:Dendrocitta vagabunda -India -deer-8.jpg
File:Dendrocitta vagabunda -Calicut-Kerala-India-8-3c.jpg
File:Rufous-Treepie.JPG
File:Rufous Treepies perched on Hand.jpg
File:Rufous Treepie.jpg


## ہور دیکھو
* کمادی ککڑ
* کوئل
* کال کلیچی

## باہرلے جوڑ
ٹھوڈی

ٹھوڈی بندے دے منہ دا سب توں تھلے آلا حصہ اے۔ وکھالے دے اعتبار نال اے کھوپڑی دا انگ اے۔ ایدے اندر جبڑے ہوندے نے۔ اے سوانیاں وچ تھوڑی نوکدار تے تکونی  تے مرداں وچ چیڑی ہوندی اے۔ اے "مینڈیبل" ہڈی نال بندی اے۔ انساناں وچ وکھریاں قسماں دی ٹھوڈیاں ہوندیاں نیں جیویں ڈونگی ٹھوڈی۔

ٹھوڈی دا کم بولدے ویلے بلاں نوں حرکت کرن چ مدد دینا اے۔ اے حرکت ٹھوڈی نال جڑے پٹھیاں باجوں ہوندی اے۔ انسانی ٹھوڈی دی ارتقاء دسدی اے کہ اج کل دی انسانی ٹھوڈی پرانے ویلے دی ٹھوڈی توں وکھری اے۔ باندر تے ہاتھی وچ وی ٹھوڈی ہوندی اے۔

ٹھوڈی بولن چ، چبان چ تے تولیدی چنوتی وچ مدد کردی اے۔
ٹھوڈی دی ارتقاء وچ بہت سارے عناصر شامل ہو سکدے نیں۔

## بارلے جوڑ
ٹی این ٹی

ٹی این ٹی اک کیمیکل اے جینوں عام طور تے بمب بنانے چ استعمال کیتا جاندا اے۔ ٹی این ٹی دا فارمولا اے C6H2(NO2)3CH3 وے۔

ایدی تباہی نوں دوجے بمباں دی تباہی ناپن لئی وی استعمال کیتا جاندا اے۔ ٹی این ٹی سب توں عام استعمال ہونے آلا کیمیکل اے جینوں بمب بنانے چ استعمال کیتا جاندا اے ایدی وجہ اے وے کہ اے رگڑ تے گرمی نوں بہترین طور تے سہ سکدا اے۔ اے پانی چ نا تے کلدا اے نا تے پانی جزب کردا اے اس آسطے اینوں بارش وچ تے خراب موسم چ وی استعمال کیتا جا سکدا اے۔ دھماکے دے اتے اے اینج پھٹدا اے۔
::: 2C7H5N3O6 → 3N2 + 5H2O + 7CO + 7C
ٹیسینو

ٹیسینو سویٹزرلینڈ دا اک کینٹن اے۔

## بارلے جوڑ

* سرکاری ویب سائٹ
## مورت نگری

File:Lake Lugano.jpg
File:Naret.jpg
File:Luzzone2.jpg
ٹی-80 ٹینک

ٹی-80 روس دا اک زبردست ٹینک اے۔ اے پہلا ٹینک سی جنے گیس ٹربائن انجن دا استعمال کیتا جس دی وجہ توں اے بہت تیز رفتار نال ٹر سکدا اے۔ اے ٹینک نیٹو دے کسی وی دوجے ٹینک توں بہتر سی تے اس وجہ توں نیٹو دیساں نے کئی ہیلیکاپٹر تے میزائل بنانے شروع کیتے۔

## بارلے جوڑ
ٹینڈا

**ٹینڈا**، اک سبزی اے۔ ایہدی شکل گول تے رنگ ہرا ہُندا اے۔ ایہنوں کچا توڑ کے ایہدا سالݨ پکایا جاندا اے۔ پھݪ لئی اگایا جاندا اے۔ ایہ سبزی خاص طور تے جنوبی ایشیا وچ مشہور اے۔ ایہ Praecitrullus جِنس دا واحد رُکن اے۔

گٹھ:کدو ٹبر
گٹھ:سبزیاں
ٹینیسی

**ٹینیسی** امریکہ دا اک صوبہ اے۔

## ناں
**ٹینیسی** دا ںاں اک پرانے امریکی قبیلے ٹاناسی دے ناں تے رکھیا اے۔
ٹوماہاک میزائل

**ٹوماہاک میزائل** امریکہ دا کروز میزائل اے۔ اینو 1983 توں ہلے تک امریکہ نے ہر لڑائی وچ ورتیا اے۔ ایہ 2500 کلومیٹر دور 450 کلوگرام دا بمب یا اک ایٹم بمب لے جا سکدا اے۔ اے جی پی ایس  تے دوجے ولاں نوں ورتدیاں اپنے نشانے نوں تباہ کر سکدا اے۔ ایہ 4000-4500 دے نیڑے بنے نیں تے 

ٹوماہاک ریڈ انڈین بولی دا شبد اے جیدا مطلب اے کواڑا۔

## بارلے جوڑ

*ریتھیون
ٹیکسلا

**ٹیکسلا** پنجاب دے ضلع راولپنڈی دی تحصیل ٹیکسلا وچ اک شہر تے ایس تحصیل دا راجگڑھ اے ۔

## مورتاں

Image:TaxilaCoinBM.JPG|
Image:Coin of Antialcidas.jpg|
Image:Taxila Pakistan juillet 2004.jpg|
Image:JaulianTaxilaSilverReliquaryAndContent.jpg|
Image:Taxila1.jpg|
Image:Double-Headed Eagle Stupa at Sirkap 08.jpg|
Image:Stupa in Taxila Pakistan.JPG|
Image:TaxilaCoin200-100BCE.JPG|


## ہور دیکھو
*ٹیکسلا میوزیم

## باہرلے جوڑ
*پرانا ٹیکسلا 
*  پرانا ٹیکسلا 

 

گٹھ:پنجاب دے شہر
گٹھ:پاکستان دے شہر
گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں

گٹھ:پنجاب دی تریخ
پاؤنڈ

پاؤنڈ سٹرلنگ یا صرف پاؤنڈ برطانیہ تے اودے نال چڑے دیساں دی کرنسی دا ناں اے۔ امریکی ڈالر تے یورو مگروں پاونڈ تیجی وڈی کرنسی اے۔ دنیا دی کرنسی مارکیٹ چ امریکی ڈالر یورو تے جپانی ین توں مگروں ایدا چوتھے نمبر تے کاروبار ہوندا اے۔

## باہرلے جوڑ
* پاؤنڈ
پائی

اک دائرے دے گھیر دا اسدے قطر نال نسبت نوں پائی کیندے نیں تے اے قریبا 3.14159 دے برابر اے۔ اس توں علاوہ اینوں 22:7 یا 7/22 توں وی ظاہر کیتا جاندا اے۔ اے ریاضی تے جیومیٹری وچ استعمال ہوندی اے۔

## بارلے جوڑ
* http://numbers.computation.free.fr/Constants/Pi/pi.html
* http://mathworld.wolfram.com/PiFormulas.html]
* http://www.wolframalpha.com/input/?i=Representations+of+Pi
* http://planetmath.org/encyclopedia/Pi.html 
* http://www.cut-the-knot.org/pythagoras/NatureOfPi.shtml
* http://www.super-computing.org/pi-decimal_current.html 
* http://www.subidiom.com/pi

گٹھ:سائنس
گٹھ:سائنسی علم
پائیجا

پائیجا یونین کونسل کرال ضلع آسلام آباد دا اک پنڈ اے۔

## چوڑ
http://wikimapia.org/2201130/Office-Union-Council-Koral-Islamabad
http://ajmalbeig.addr.com/pak_islamabad.htm
http://hotspots.pk/union-councils-in-islamabad-t1053.html 
## ہورپڑہو
*اسلام آباد دے پنچھی
*اسلام آباد دے رکھ
*اسلام آباد دے کعا
## بارلے جوڑ
* اسلام آباد سی ڈی اے ویب سائٹ