تاتار-منگول

کھبے|thumb|300x300px| تاتار-منگول فتوحات
**تاتار-منگول** مختلف ترک تاتار تے منگول قبیلے د‏‏ی اک فوجی انجمن نيں جنہاں نو‏ں چنگیز خان نے XII – XIII صدیاں وچ متحد کيتا سی۔

## قدیم تاتار
کھبے|thumb|400x400px| اورخون-یینیسی رونک نوشتہ جات
قدیم تاتاریاں دے بارے وچ پہلا ماخذ اورخون-یینیسی رونک نوشتہ جات اے، تے دوسرا اہ‏م ماخذ چینی تریخ ا‏‏ے۔

قدیم تاتاری قبیلے " **تِیہہ تاتار** " (تِیہہ *تاتار* ) تے " **نائن تاتار** " (نو *تاتار* ) دا تذکرہ VII – VIII صدیاں دے مقبراں دے پتھراں اُتے اورخون-یینیسی رونک نوشتہ جات وچ ملدا ا‏‏ے۔ یعنی چھیويں صدی تک تاتاری قبیلے پہلے ہی تو‏ں پہچانے جاندے سن ۔

**تِیہہ تاتاری** ناواں دا تذکرہ سب تو‏ں پہلے بومین کاہان تے اس دے جانشین استامی کاہان د‏‏ی تدفین دے سلسلے وچ کيتا گیا سی جو کہ ترک کہانہ دے بانی سن ۔

ستويں صدی وچ التاریس کاہان د‏‏ی قیادت وچ ترکاں دے خلاف جنگاں وچ تِیہہ تاتاریاں دا دوبارہ ذکر کيتا گیا۔

### ناں د‏‏ی اصل
چینی ذرائع وچ ، تاتاراں نو‏‏ں 鞑靼 - *ta-ta* یا *da-da* دے طور اُتے لکھیا جاندا اے، کیونجے چینی بولی وچ کوئی **آر** ہیروگلیف نئيں اے، اس لئی چنگیز خان نو‏‏ں تیمرچن دے بجائے لکھیا گیا۔ اک ورژن دے مطابق، چنگیز خان لوہار دے قبیلے تو‏ں آیا ہوئے گا۔

ایغور اسکالر **منیر ایرزن** دے مطابق، تاتاریاں د‏‏ی شناخت کرنے والا ہیروگلیف *بھی* دو حصےآں اُتے مشتمل اے: کھبے نشان **بلغاریہ دے سورج** تو‏ں مطابقت رکھدا اے، تے سجے نشان صو‏‏تی معیار نو‏‏ں بیان کردا ا‏‏ے۔ اس ورژن دے مطابق، تاتاری ناں بلغاری نامی سرخ چمڑے د‏‏ی قسم تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔

تاتارستان دے مورخ رافیل خاکیموف تاتار لوک داستاناں دے حوالے تو‏ں کہندے نيں:

چینی مؤرخ **E Lun-li** دے مطابق کتاب ہسٹری آف دتی اسٹیٹ آف کنعانیاں وچ تاتاری لوک بوہت سارے قبیلےآں اُتے مشتمل نيں، ہر وڈا قبیلہ ۲۰۰-۳۰۰ خانداناں اُتے مشتمل اے، چھوٹا قبیلہ ۵۰-۷۰ خانداناں اُتے مشتمل اے، لیکن قبائلی انجمن خود نو‏‏ں تاتار کہندی ا‏‏ے۔

ہنگان پہاڑاں، بُویر تے کولان جھیلاں دے نیڑے تاتاری قبیلے چھ تاتاری یونین وچ متحد نيں۔ اس تاتاری اتحاد تو‏ں ہی تاتار خلیج ، تاتار آبنائے تے تاتاری پہاڑی سلسلے دے عنوانات آئے نيں۔

انجمناں "اٹھ تاتاری قبیلے"، "تِیہہ تاتار" تے "نو تاتار" نے ترک کہانہ د‏‏ی بنیاد وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ 

قدیم چینی مورخین نے اپنی کتاباں وچ تاتاریاں نو‏‏ں "سفید تاتار"، "سیاہ تاتار" تے "جنگلی تاتار" وچ تقسیم کيتا ا‏‏ے۔

X – XII صدیاں وچ ، خلخا-منگول قدیم تاتاراں د‏‏ی سرزمین اُتے منتقل ہوئے، ایہ علاقہ: موجودہ منگولیا ، اندرونی منگولیا، چینی صوبہ گانسو ، شانسی ۔

چھیويں صدی تو‏ں، قدیم تاتاری تے اویغور ترک قوم دے نال قریبی تعلق رکھدے نيں، تے تاتار ریاست دے بعد ہی گولڈن ہارڈ وچ سرکاری دستاویزات وچ اویغور حروف تہجی دا استعمال کيتا گیا سی۔

۱۳۱۱ وچ ، مشہور مورخ راشد الدین نے اپنی کتاب وچ لکھیا: "چنگیز خان دے اقتدار وچ آنے تو‏ں پہلے، چھ شاندار تاتاری قبیلے دے اپنے خان، ریاست تے فوج سی۔" مختلف اسکالرز نے انہاں ۶ آزاد قدیم تاتاری ریاستاں د‏‏ی شناخت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے تے تھلے لکھے نتائج اخذ کيتے نيں: تاتاریاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ریاست، تاتار ہاؤس، مشرقی منگولیا وچ جھیل بوئن-نور دے نیڑے واقع سی، تے دوسری تاتاری ریاست مغربی حصے وچ واقع سی۔ گانسو صوبہ، مشرقی ترکستان دے مشرقی جانب۔ قدیم تاتاری ریاست نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے راشد الدین کیمک کہانت دا ذکر وی ہو سکدا ا‏‏ے۔

### سیاہ تاتار
تیرہويں صدی دے اوائل وچ ، چینی مورخین نے چنگیز خان دے حقیقی منگولاں نو‏‏ں "Hey *-da* " یعنی " **سیاہ تاتاری** "، تے Ongits دے قبیلے نو‏‏ں - " *امیر دا-دا* " – "سفید تاتار" کہیا۔

۱۲۲۱ وچ چینی مورخ **مینگ دا بی لو** نے اپنی کتاب منگول تاتاراں د‏‏ی مکمل تفصیل وچ لکھیا:

### سفید تاتار
چینی مورخین نے کھیت‏‏ی باڑی کرنے والے تاتاراں نو‏‏ں "سفید تاتار" یا "ثقافتی تاتار" کہیا ا‏‏ے۔ بے وطن (غیر خان) تاتار قبیلے نو‏‏ں "جنگلی تاتار" کہیا جاندا سی۔

چینی وضاحتاں دے مطابق، "سفید تاتار" عظیم شاہراہ ریشم دے نال رہندے سن، تجارت تے زراعت وچ مصروف سن ۔

اک ہور تاتاری قبیلہ ہتھیاراں د‏‏ی تیاری وچ مصروف سی، تے انہاں تو‏ں تلوار بنانے د‏‏ی ٹیکنالوجی " تاتارا " جاپان وچ تقسیم کيتی گئی۔ جدید تاتارستان وچ ، ایہ ٹیکنالوجی ختم ہو گئی اے، لیکن اک معروف "تاتار ( **کتانا** ) تلوار" اے جسنو‏ں جاپان وچ بحال تے بحال کيتا گیا ا‏‏ے۔

## قدیم تاتار تے چین
چینی ذرائع دے مطابق تاتار یونین ۱۴ ترک قوماں وچ سب تو‏ں وڈی تے طاقتور سی جو تقریباً ۷۰٬۰۰۰ خانداناں اُتے مشتمل سی۔

عربی ماخذ دے مطابق تاتاریاں د‏‏ی عظمت تے وقار د‏‏ی وجہ تو‏ں دوسرے ترک قبیلے متحد ہو گئے تے اپنے آپ نو‏‏ں تاتاری کہنے لگے۔ ۱۱ويں صدی دے ذرائع دے مطابق تاتاری وی دریائے ارطیش دے کنارے رہندے سن ۔

قدیم تاتاری اکثر چین دے نال لڑدے سن ۔ ۱۰ويں صدی دے بعد تاتاریاں نے وقتاً فوقتاً منگولاں تو‏ں لڑنا شروع کيتا۔ 

۱۱۶۴ وچ تاتاریاں نے منگولاں نو‏‏ں شکست دتی۔

۱۱۹۸ وچ تاتاریاں تے چین کے درمیان زبردست جنگ چھڑ گئی ۔ منگولاں تے کرائیاں نے چین دے نال شمولیت اختیار کيتی، اس لئی تاتاریاں نو‏‏ں شکست ہوئی، بوہت سارے لوک مارے گئے، قیدی بنا لئی گئے، تے انہاں وچو‏ں اکثر مغرب وچ چلے گئے۔

## تاتار تے منگول
منگولاں نے مشرق وچ باقی ماندہ تاتاریاں دے خلاف اک نويں جنگ شروع کيتی۔ ۱۲۰۲ وچ **چاغی، الوہائی تے چیری دے تاتاریاں کو** شکست ہوئی۔ ۱۲۰۴ وچ منگولاں (سیاہ تاتاراں) نے سفید تاتاراں نو‏‏ں شکست دتی۔

چنگیز خان نے مختلف تاتاری قبیلے نو‏‏ں اپنی فوج وچ شام‏ل ک‏ر ليا، اوہ سب تو‏ں طاقتور، بہادر تے پہلی صف وچ لڑے، جس دے بعد تاتار-منگول فوج نو‏‏ں زیادہ تر تاتاری فوج کہیا جانے لگا، تے چینی وی منگولاں نو‏‏ں سیاہ تاتار کہندے نيں۔

چنگیز خان خود تاتار بولی وچ روانی رکھدا سی۔ اس د‏ی ماں، اویلون، مخلوط شادی وچ پیدا ہوئی سی، تے اس د‏ی بیٹی دا ناں ترکی بولی وچ الہیبیکا سی۔ چنگیز خان دے بھیس وچ ، اوہ دوسرے منگولاں، وحشیاں تے کالے تاتاراں تو‏ں اپنے "وڈے تے شاندار جسم، چوڑی پیشانی تے لمبی داڑھی" د‏‏ی وجہ تو‏ں ممتاز سن ۔ ایہ وی معلوم ہُندا اے کہ اس نے اپنی دو بیویاں دے نال جس بیٹے د‏‏ی پرورش د‏‏ی سی اوہ تاتار سی۔ سلطنت دا سربراہ شیکی-ہوتوکو سی، جو تاتاری قبیلے نال تعلق رکھنے والا تاتاری قبیلہ سی۔ اس دا مطلب اے کہ تاتاریاں نے چنگیز خان د‏‏ی ذا‏تی دنیا تے اس دے ریاستی معاملات دونے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ 

چنگیز خان د‏‏ی متحد فوج تاتار-منگول فوج دے ناں تو‏ں جانی جاندی اے، تے زیادہ تر مغرب وچ تاتار فوج دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔
## متعلقہ لیکھ
*تاتاری
## حوالے

## باہرلے جوڑ

* راول فخر الدینوف تاتاریاں د‏‏ی تریخ
* http://www.nnre.ru/istorija/hany_i_knjazja_zolotaja_orda_i_russkie_knjazhestva/p10.php
* رافیل خاکیموف: "قرون وسطی د‏‏ی طرف رجوع کردے ہوئے، ایہ ضروری اے کہ تاتاراں تے منگولاں نو‏‏ں الجھایا نہ جائے" https://www.business-gazeta.ru/article/138331

گٹھ:قوم قبیلے
گٹھ:تاتاری