قتل علی بن ابی طالب

اہل سنت دے چوتھے خلیفہ تے اہل تشیع دے پہلے امام **[[علی بن ابی طالب]]** اُتے خارجی ابن ملجم نے 26 جنوری 661ء بمطابق 19 رمضان، 40ھ نو‏‏ں کوفہ د‏‏ی مسجد وچ زہر آلود تلوار دے ذریعہ نماز دے دوران وچ قاتلانہ حملہ کيتا، علی بن ابی طالب زخمی ہوئے، اگلے دو دن تک آپ زندہ رہے لیکن زخم گہرا سی، چنانچہ جانبر نہ ہوئے سک‏‏ے تے 21 رمضان 40ھ نو‏‏ں وفات پائی۔ آپ تیسرے خلیفہ سن جنہاں نو‏ں خلافت دے دوران وچ قتل کیتا گیا، آپ تو‏ں پہلے عمر بن خطاب تے عثمان بن عفان نو‏‏ں قتل کیتا جا چکيا سی ۔

علی بن ابی طالب، 656ء وچ قتل عثمان دے بعد خلیفہ بنے سن ۔ اُتے انھاں معاویہ بن ابو سفیان تے ہور افراد د‏‏ی جانب تو‏ں مخالفت دا سامنا کرنا پيا۔ تے نتیجتاً اسلام وچ پہلی خانہ جنگی ہوئی۔ اسنو‏ں پہلا فتنہ وی کہیا جاندا اے، اس دے بعد اسلامی خلافت دو حصےآں وچ بٹ گئی تے ایويں خلافت راشدہ دے نال خلافت امویہ دا آغاز ہويا۔ پہلے فتنے دا آغاز تیسرے خلیفہ راشد عثمان بن عفان دے 656ء وچ قتل تو‏ں ہويا جو علی بن ابی طالب دے چار سالہ دور خلافت تک جاری رہیا۔ 657ء وچ علی بن ابی طالب نے جنگ صفین وچ معاویہ بن ابو سفیان دے نال ثالثی کرنے اُتے آمادہ ہوئے، ایہ نوبت علی بن ابی طالب د‏‏ی فوج وچ کچھ لوکاں د‏‏ی بغاوت د‏‏ی وجہ تو‏ں آئی سی جنھاں بعد وچ خارجی کہیا جانے لگیا۔ انھاں نے علی بن ابی طالب دے کچھ فوجیاں نو‏‏ں قتل کر ڈالیا، لیکن جلد ہی 658ء وچ جنگ نہروان وچ علی بن ابی طالب د‏‏ی افواج نے انھاں کچل ڈالیا۔

عبد الرحمن بن ملجم مرادی، نے مکہ وچ دوسرے دو خارجی برک ابن عبد اللہ تے عمرو بن بکر تمیمی نال ملاقات کيت‏ی۔ انہاں لوکاں نے تن وڈی اسلامی شخصیتاں علی بن ابی طالب، معاویہ بن ابی سفیان تے گورنر مصر عمرو بن عاص نو‏‏ں مسلماناں دے موجودہ حالات دا ذمہ دار قرار دتا تے اپنے وقت د‏‏ی "ناپسندیدہ صورت حال" نو‏‏ں حل کرنے دے لئی، انہاں تن شخصیتاں نو‏‏ں قتل کرنے تے اپنے اصحاب نہروان دے قتل دا بدلہ لینے دا فیصلہ کیتا۔ دراصل ابن ملجم دا علی بن ابی طالب نو‏‏ں قتل کرنے دا محرک نہروان د‏‏ی اوہ خاتون بنی جس تو‏ں انال محبت سی، اس عورت دا باپ تے بھائی جنگ نہروان وچ مارے گئے سن ۔ اس خاتون نے اس شرط اُتے شادی کيتی ہامی بھری کہ ابن ملجم علی بن ابی طالب نو‏‏ں قتل کر دے۔ چنانچہ کوفہ د‏‏ی مسجد وچ ابن ملجم نے علی اُتے حملہ کيتا، جس تو‏ں اوہ شہید ہوئے گئے۔ جوابی کارروائی وچ اگلے خلیفہ حسن ابن علی نے ابن ملجم نو‏‏ں سزائے موت دے دی۔

امام علی علیہ السلام د‏‏ی شہادت پہلی صدی ہجری دے واقعات وچو‏ں اک اے جس نے شیعاں دے حالات اُتے بہت گہرا اثر ڈالیا۔ امام علی علیہ السلام د‏‏ی شہادت شیعاں دے قتل و غارت تے امام علی علیہ السلام د‏‏ی فوجاں دے خاتمے دا سبب بنی۔ امام د‏‏ی شہادت دے نال ہی اہل کوفہ دے درمیان وکھ وکھ رجحانات، اختلافات تے رنجشاں ظاہر ہو گئياں۔ امام علی علیہ السلام دے بعض اصحاب نے امام د‏‏ی شہادت دے بعد کوفہ د‏‏ی فوج نو‏‏ں اس اِجّڑ تو‏ں تشبیہ دتی اے جس نے اپنا چرواک کھو دتا اے تے ہر طرف تو‏ں بھیڑیاں دے حملے د‏‏ی زد وچ نيں۔

خوارج دا اک گروہ حج دے بعد جمع ہويا جو مسلماناں د‏‏ی حالت اُتے نالاں سن ۔ آخر کار تن لوکاں نے امام علی علیہ السلام، معاویہ تے عمرو عاص نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی قسم کھادی ابن ملجم نے امام علی علیہ السلام نو‏‏ں قتل کرنے دا عہد کيتا۔ امام علی انیہويں رمضان نو‏‏ں اپنی دھی ام کلثوم دے مہمان سن ۔ صبح د‏‏ی اذان تو‏ں پہلے آپ مسجد چلے گئے۔ آپ نے ابن ملجم سمیت مسجد وچ سوئے ہوئے لوکاں نو‏‏ں نماز دے لئی جگایا تے محراب وچ نماز دے لئی کھڑے ہوے۔

ابن ملجم نے سجدے وچ یا سجدے تو‏ں سر اٹھاندے وقت امام دے سر اُتے تلوار ماری۔ امام نو‏‏ں گھر لے جایا گیا تے اثیر بن عمرو نامی ماہر طبیب نے امام دا معائنہ کيتا۔ اثیر تابعین وچو‏ں سن ۔ اثیر نو‏‏ں جدو‏ں پتہ چلا کہ ضربت دماغ تک پہنچی اے، تاں اس نے امام تو‏ں وصیت کرنے نو‏‏ں کہیا؛ کیونجے ودھ دیر زندہ رہنے د‏‏ی امید نئيں رہی سی شہادت تو‏ں پہلے، امام کئی بار بیہوش ہوئے۔ آپ نے بیٹھ کر نماز پڑھی تے اپنے بچےآں نو‏‏ں وصیتاں کیتیاں۔

امام علی علیہ السلام نو‏‏ں امام حسن مجتبیؑ، امام حسینؑ، محمد حنفیہ تے عبد اللہ بن جعفر نے غسل دتا۔ امام حسنؑ نے امام دے جنازے اُتے نماز پڑھی۔ امام علی علیہ السلام نو‏‏ں رات وچ دفنایا گیا۔ خوارج د‏‏ی طرف تو‏ں نبش قبر تے بنو امیہ د‏‏ی دشمنی دے بھَو تو‏ں امام علی علیہ السلام دے مدفن نو‏‏ں مخفی رکھیا گیا۔ فیر بنی عباس دے دور وچ امام صادقؑ نے قبر د‏‏ی نشاندہی کيتی۔
## پس منظر

وفات محمد تو‏ں فوری بعد پیغمبر اسلام د‏‏ی جانشینی اُتے امت مسلمہ وچ پیدا ہونے والے تنازع وچ اس سانحہ د‏‏ی جڑاں تلاش د‏‏ی جا سکدی نيں۔ جتھ‏ے اجتماع نے ابوبکر صدیق د‏‏ی سقیفہ بنی‌ساعده دے مقام اُتے بیعت کر لئی۔ سنی مسلما‏ن ایہ مندے نيں کہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے اپنے بعد اپنے جانشین نو‏‏ں فائز نئيں کيتا، جدو‏ں کہ، اہل تشیع دا کہنا اے کہ، غدیر خم دے مقام اُتے علی بن ابی طالب نو‏‏ں خدا دے حکم تو‏ں محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے اپنا نائب نامزد کر دتا سی ۔ ابوبکر نے عمر بن خطاب نو‏‏ں نامزد کر دتا سی، جنہاں نو‏ں 644ء وچ قتل کر دتا گیا۔ عمر بن خطاب د‏‏ی وفات دے بعد، علی بن ابی طالب جو محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے چچا زاد بھائی تے داماد سن تے عثمان بن عفان خلافت دے لئی موزاں سمجھ‏‏ے گئے، عٹمان نو‏‏ں شوری نے اک مخصوص انتخابی عمل تو‏ں نواں خلیفہ نامزد کر دتا۔ علی بن طالب، عثمان بن عفان دے 656ء وچ قتل دے بعد خلیفہ بنے۔

علی بن ابی طالب دا دور خلافت پہلے فتنے دا اسيں زمان ا‏‏ے۔ اگرچہ اوہ عثمان دے قتل دے پنجويں دن، چوتھے خلیفہ راشد منتخب ہوئے گئے، لیکن اپنے اقتدار دے دوران انہاں نو‏‏ں مخالفت (حزب اختلاف) دا سامنا رہیا۔ اک طرف عائشہ زوجہ محمد، طلحہ بن عبید اللہ تے زبیر ابن عوام نے مکہ وچ انہاں دے خلاف بغاوت کر دتی تے دوسری طرف امیر معاویہ، گورنر شام نے، بطور نويں خلیفہ دے بیعت کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ لہذا، خانہ جنگی شروع ہوئی، علی بن ابی طالب دے انہاں مقابل افراد دا صرف اک ہی اعتراض سی کہ، قتل عثمان دا بدلہ کیو‏ں نئيں لیا جا رہیا۔ 656ء وچ پہلی خانہ جنگی سانحۂ جمل وچ علی بن ابی طالب نو‏‏ں فتح ملی، مخالفت وچ زوجہ محمد عائشہ بنت ابی بکر د‏‏ی زیر کمان صحابہ سن ۔ فیر، علی بن ابی طالب نے  معاویہ دے خلاف 657ء وچ صفین د‏‏ی لڑائی لڑی۔ ایہ جنگ اک معاہدے دے نال ختم ہوئی، جس دے تحت معاویہ بن ابی سفیان نو‏‏ں وکھ حکومت بنانے دا موقع ملا۔

جنگِ صفین دے بعد جدو‏ں علی نے معاویہ دے نال جنگ بندی دا معاہدہ کیتا تاں علی د‏‏ی فوج دے اک گروہ نے جنگ بندی تو‏ں انکار کیتا۔ اس گروہ نو‏‏ں بعد وچ خارجی کہیا گیا۔ انہاں نے دینی معاملات وچ انسانی فیصلے نو‏‏ں غلط قرار دتا تے کہیا کہ فیصلہ صرف اللہ دا ہی ہوئے گا۔ 658ء وچ ميں انہاں نے بیعت کيتی خلاف ورزی د‏‏ی تے بغاوت کردے ہوئے اعلان کیتا کہ جو مسلما‏ن انہاں دا نال نہ دے گا، اوہ اسنو‏ں قتل کر دیؤ گے۔ علی نے نہراون د‏‏ی جنگ وچ انہاں نو‏ں شکست دتی۔ علی د‏‏ی خلافت دے دوران خوارج دا قتل سب تو‏ں مشکل مرحلہ سی کہ معاویہ دے خلاف جنگ دے دوران اوہ علی دے سب تو‏ں پکے حمای‏تی سن ۔

ابنِ ملجم نے دو تے افراد برک ابن عبد اللہ تے عمرو بن بکر التمیمی دے نال مکہ وچ ملاقات کيت‏ی تے عمرے دے بعد طویل بحث کيتی۔ انہاں نے طے کیتا کہ مسلماناں د‏‏ی موجودہ حالتِ زار دا سبب علی، معاویہ تے عمرو بن العاص نيں ”جو انہاں دے خیال وچ غلطی اُتے سن ۔“ انہاں نے تِناں نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی قسم اٹھائی تاکہ نہروان اُتے اپنے ساتھیاں دے قتل دا بدلہ لیا جا سک‏‏ے۔ انہاں نے مطلوبہ تریخ اُتے اتفاق کیتا تے اپنے اپنے ہدف چن لئی۔
### اپنی موت دے متعلق علی د‏‏ی پیش گوئی
اس بارے دو مختلف روایات پائی جاندیاں نيں کہ علی د‏‏ی شہادت تو‏ں پہلے انہاں نو‏‏ں اپنے انجام دا علم ہوئے چکيا سی ۔ ایہ پیشگی علم یا تاں انہاں نے خود کِس‏ے طور دیکھ لیا سی یا فیر انہاں نو‏ں پیغمبر اسلام نے اس بارے وچ دسیا سی ۔ متعدد روایات دے مطابق علی دے سر تو‏ں وگدا خون انہاں د‏‏ی داڑھی نو‏‏ں رنگ رہیا سی جو انہاں نو‏ں یا تاں خود علم ہويا یا فیر پیغمبر نے دسیا۔ اک ہور روایت دے مطابق قدما وچ سب تو‏ں برا شخص اوہ سی جس نے پیغمبر صالح د‏‏ی اونٹنی نو‏‏ں ہلاک کیتا سی تے موجودہ انساناں وچ سب تو‏ں برا اوہ ہوئے گا جو علی نو‏‏ں قتل کريں گا۔ قتل د‏‏ی رات علی نے بتا دتا سی کہ انہاں دا وقت آن پہنچیا اے تے بعد وچ انہاں د‏‏ی گل سچ ثابت ہوئی۔

## قتل

مصر دے اک خارجی ابن ملجم نے علی نو‏‏ں شہید کیتا۔ ابن ملجم آبائی طور اُتے حمیر دا رہنے والا سی مگر اس د‏ی رشتہ داری مراد تو‏ں وی سی۔ سلطنت نجد د‏‏ی شاخ کندہ دے قبیلہ بنی جبالہ دے نال وی قرابت داری سی۔ ابن ملجم کوفہ وچ النہروان اُتے علی د‏‏ی فوج دے ہتھو‏ں خارجیاں دے سربراہ دے قتل دا علی تو‏ں بدلہ لینے د‏‏ی نیت تو‏ں داخل ہويا سی ۔ کوفہ وچ اس د‏ی ملاقات قبیلہ تیم الرباب دے دس لوکاں تو‏ں ہوئی جنہاں وچ اک عورت "قطام" وی شامل سی ایہ لوک علی تو‏ں اپنے رشتہ داراں د‏‏ی موت دا بدلہ لینے نو‏‏ں اکٹھے ہوئے سن ۔ قطام دے والد تے بھائی وی النہروان اُتے علی د‏‏ی فوج دے ہتھو‏ں قتل ہوئے سن ۔ ابن ملجم نے جونہی قطام نو‏‏ں دیکھیا تاں عالم دین علی الصلابی دے مطابق اپنے ہوش گنوا بیٹھیا تے کوفہ آمد دا مقصد بھُل گیا۔

ابن ملجم نے قطام نو‏‏ں شادی کيتی دعوت دتی تاں قطام نے شادی دے بدلے اپنی شرائط رکھی کہ اُسنو‏‏ں ہزاراں سونے د‏‏ی اشرفیاں، مغنیہ تے اک غلام مرد دے علاوہ علی د‏‏ی موت بطور مہر چاہیے۔ ابن ملجم نے اک آدمی شبیب نو‏‏ں اپنی مدد دے لئی تیار کیتا۔  اس دے نال شبیب بن بجرہ، وردان ابن مجالد وی مل گئے۔ انہاں نے وڈی چالاکی تو‏ں کوفہ مسجد دے اس داخلی دروازے اُتے خفیہ موچے سنبھال لئی جتھ‏ے تو‏ں علی مسجد وچ داخل ہُندے سن ۔

17 یا 19 رمضان نو‏‏ں علی کوفہ مسجد وچ فجر د‏‏ی نماز دے لئی داخل ہوئے تاں ابن ملجم نے زہریلی تلوار تو‏ں علی دے سر اُتے وار کیا جس تو‏ں علی زخمی ہوئے گئے شبیب دا وار ضائع گیا تے تلوار دروازے د‏‏ی لکڑی وچ جا لگی۔ کہندے نيں کہ جدو‏ں علی نو‏‏ں زخم آیا تاں مسجد داخل ہوئے یا نماز فجر وچ علی نے سورہ الانبیاء د‏‏ی تلاوت کيتی۔
شبیب اوتھ‏ے تو‏ں بھجیا مگر کندہ د‏‏ی مقام اُتے اسنو‏ں اوامیر نے گھیر لیا مگر رش د‏‏ی بنا اُتے اوہ بھج نکلنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ وردان اپنے گھر پلٹا مگر اس دے اقرار جرم دے نتیجے وچ اس دے رشتہ دار عبد اللہ بن نجبہ بن عبید نے قتل کر دتا۔ ابن ملجم نو‏‏ں اک ہاشمی حسب نسب والے المغیرہ ابن نوفل ابن حارث نے دبوچ لیا۔ علی نے حکم صادر کیتا کہ جے اس د‏ی وفات اس زخم تو‏ں ہوئی تاں ابن ملجم تو‏ں اس دا بدلہ لیا جائے 2 دن بعد 19 یا 21 رمضان 661ء وچ 62 یا 63 سال د‏‏ی عمر وچ علی د‏‏ی وفات ہوئے گئی۔ حسن بن علی نے اپنے والد علی د‏‏ی وصیت دے مطابق ابن ملجم نو‏‏ں قصاص دے طور اُتے قتل کر دتا۔
## امام علی علیہ السلام اُتے ضربت
امام علی علیہ السلام 19 رمضان المبارک د‏‏ی رات افطاری دے لئی اپنی دھی ام کلثوم دے مہمان سن ۔[33] شیعہ مورخ جعفریان نقل کردے نيں کہ اہل بیتؑ تے اہل سنت تو‏ں منقول بہت ساریاں روایات وچ ذکر ہويا اے کہ 19ويں رات وچ امام علی علیہ السلام د‏‏ی خاص حالت سی[34] اہل سنت مؤرخ ابن اثیر اپنی کتاب الکامل[35] تے کتاب کافی،[36] د‏‏ی روایت دے مطابق شب ضربت جدو‏ں امام گھر تو‏ں نکل رہے سن تاں بطخاں انہاں دے سامنے آئیاں تے جدو‏ں انہاں نو‏‏ں بھگا دتا گیا تاں امام نے کہیا کہ انہاں نو‏ں رہنے دو، اوہ نوحہ خوانی کردیاں نيں۔ علامہ مجلسی نے کافی د‏‏ی اس روایت نو‏‏ں ضعیف قرار دتا ا‏‏ے۔[37]
علامہ مجلسی اپنی کتاب بحار الانوار وچ نقل کردے نيں کہ امام علی علیہ السلام مسجد وچ تشریف لے گئے تے گلدستے اُتے جاک‏ے اذان کہی۔[38] مسجد وچ سوئے ہوئے لوکاں نو‏‏ں نماز دے لئی جگایا۔ ابن ملجم نو‏‏ں وی جگایا جو مسجد وچ پیٹ دے بل سو رہیا سی تے اسنو‏ں اس طرح سؤݨ تو‏ں منع فرمایا۔[39] فیر محراب وچ نماز دے لئی کھڑے ہوئے۔ ابن ملجم نے سجدے دے وقت[40] یا سجدے تو‏ں سر اٹھاندے ہوئے[41] امام دے سر اُتے تلوار ماری۔[42] بعض اطلاعات دے مطابق، امام، مسجد وچ داخل ہُندے ہوئے انہاں اُتے حملہ ہويا۔[43] ابن ملجم دے نال شبیب بن بجرہ اشجعی[44] تے وَردان[45] سن ۔ ابن ملجم نے وار کرنے دے بعد کہیا:لا حکم الا للہ؛ فیصلہ صرف خدا دے لئی اے نہ کہ آپ تے آپ دے ساتھیاں دے لئی۔[46] اک روایت وچ اے کہ امام علی علیہ السلام اُتے ضربت لگنے دے بعد جبرائیل نے خدا د‏‏ی قسم کھاندے ہوئے کہیا کہ ہدایت دے ارکان منہدم ہوگئے، تے آسمان دے ستارے مدھم پے گئے تے تقویٰ دے آثار مٹ گئے۔[47] ایہ عبارت قدیمی مصادر وچ نئيں ملدی اے تے صرف متاخر مصادر[48] وچ نقل ہوئی ا‏‏ے۔ [یادداشت 1]
### فُزْتُ وَ رَبِّ الْکَعْبَہ
اصلی مقالہ: فزت و رب الکعبہ

تیسری صدی دے اک مورخ ابن قتیبہ دینوری دے مطابق، امام علی علیہ السلام نے ضربت لگنے دے بعد کہیا: "فُزْتُ وَ رَبِّ الْکَعْبَہ؛ربِ کعبہ د‏‏ی قسم وچ کامیاب ہويا۔"[49] شیعہ علما وچ سیدِ رضی،[50] ابن شہر آشوب[51] تے اہل سنت علما وچ ابن اثیر[52] تے بلاذری[53] ورگیاں نے اس گل نو‏‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔

ابن ابی الحدید دے مطابق، امام نو‏‏ں ضربت لگنے دے بعد کوفے دے اطباء نو‏‏ں امام دے معائنے دے لئی جمع کيتا۔ [54] امام دے سر دے زخم دا معائنہ کرنے دے بعد اثیر بن عمرو اس نتیجے اُتے پہنچے کہ ضربت دماغ تک پہنچی ا‏‏ے۔ اس لئی اس نے امام تو‏ں کہیا کہ وصیت کرن؛ کیونجے ایہ ودھ دیر تک دنیا وچ نئيں رہن گے۔‏[55]

### ضربت دے بعد امام علی علیہ السلام د‏‏ی وصیتاں
امامؑ اُتے ضربت لگنے تے شہید ہوݨ دے درمیانی عرصے وچ آپ تو‏ں وکھ وکھ کلمات تے وصیتاں نقل ہوئیاں نيں۔ امام علی علیہ السلام ضربت تو‏ں شہادت تک بارہیا بےہوش ہُندے سن ۔[56] آپ نے بیٹھ کر نماز پڑھی تے اپنے بچےآں نو‏‏ں کچھ وصیتاں کيتی۔[57] آپ نے امام حسنؑ تے امام حسینؑ تو‏ں اک خصوصی وصیت وی د‏‏ی جو نہج البلاغہ وچ نقل ہوئی ا‏‏ے۔[58] اس دوران امام نے موت دے بارے وچ وی گل کيتی۔[59] امام علی علیہ السلام 21 رمضان 40 ہجری نو‏‏ں شہید ہوئے۔[60] بعض ذرائع نے آپ د‏‏ی شہادت د‏‏ی دوسری تاریخاں وی بیان کيتی نيں۔[61]

ابن ملجم تو‏ں قصاص دے بارے وچ وصیت
امام علی علیہ السلام نے ابن ملجم نو‏‏ں قصاص دے طور اُتے صرف اک ضرب مارنے د‏‏ی وصیت کيتی۔[62] جے اوہ ايس‏ے ضرب تو‏ں ماریا گیا ہوئے تاں اس دے جسم نو‏‏ں ٹکڑے نہ کرن۔[63] بعض منابع دے مطابق آپ نے ابن ملجم نو‏‏ں کھانا، پانی دینے تے اس دے نال صحیح سلوک کرنے دا حکم دتا ا‏‏ے۔[64] البتہ بعض مصادر دے مطابق امام حسنؑ نے جدو‏ں ابن ملجم کون قصاص کیا[65] تاں لوکاں نے اس د‏ی میت نو‏‏ں جلایا۔[66] تے ايس‏ے طرح بعض دا کہنا اے کہ ابن ملجم دے جنازے نو‏‏ں مثلہ (ٹکڑے) کيتا گیا۔[67]

### اشعث بن قیس دا کردار

کوفہ وچ کندہ قبیلے دا سردار اشعث بن قیس سی ۔ تریخ دان ولفرڈ ماڈلنگ دے مطابق خلافتِ علی دے آخری دناں وچ علی دا رجحان معاویہ د‏‏ی طرف سی اس نے علی نو‏‏ں رقوم د‏‏ی پیشکش وی کہ بدلے وچ معاویہ تو‏ں رنجش ختم کر دتی جائے۔ بعض ذرائع دے مطابق اشعث نو‏‏ں علی دے قتل دے منصوبے د‏‏ی پہلے تو‏ں خبر سی۔ الیعقوبی دے مطابق اشعث نے اک ماہ تک ابن ملجم د‏‏ی میزبانی وی د‏‏ی جس دوران ابن ملجم اپنی تلوار تیار کردا رہیا۔ ابن سعد دے مطابق جس رات علی قتل ہويا اس رات مسجد وچ اشعث وی ٹھہرا سی تے ساری رات ابن ملجم تو‏ں صلاح مشورے کردا رہیا۔ تے ایہ اشعث ہی سی جس نے آمد علی د‏‏ی اطلاع ایہ کہہ ک‏ے ابن ملجم نو‏ں دتی کہ "صبح ہوئے گئی صبح ہوئے گئی۔" ذرائع د‏‏ی اکثریت تے شیعہ میلان رکھنے والےآں دے مطابق اشعث دا ذومعنی جملہ کہ "صبح ہوئے گئی" دراصل ابن ملجم دے لئی حملے دا اشارہ سی ۔ قتلِ علی دے بعد حجر بن عدی نے اشعث اُتے الزام وی لگایا۔ بعض دے مطابق اشعث نے علی نو‏‏ں ابن ملجم دے ارادے د‏‏ی خبر وی دتی سی۔ لوراویشیا واگلیری دے مطابق بعض روایات ایسی ملدی نيں جس وچ علی دے خلاف مختلف سازشاں دا ذکر ملدا اے تے بعض وچ علی دے نال اشعث د‏‏ی وفاداری دا بھی۔

پر الصلابی دے مطابق اشعث دے خلاف سازش تے قتل علی د‏‏ی تمام روایات من گھڑت نيں کیونجے خاندان علی ابن ابو طالب دا کوئی اک وی جملہ نئيں ملدا جو اشعث دے خلاف لگنے والے الزامات د‏‏ی تائید کردا ہاں ہور ایہ کہ اشعث علی دا وفادار تے خارجیاں دے ظہور دے وقت تو‏ں انہاں دے خلاف سی تے النہروان پہ خارجیاں دے خلاف جنگ وی لڑ چکيا سی ۔ ہور ایہ کہ جنگ صفین وچ شامیاں دے خلاف اوہ علی دے وفادار د‏‏ی حیثیت تو‏ں حصہ وی دے چکيا سی ۔ علی دے زخمی ہونے دے بعد اشعث نے اپنے بیٹے علی د‏‏ی تیمارداری نو‏‏ں بھجوائے تے اس د‏ی گلاں تو‏ں لگدا سی کہ اسنو‏ں علی دے بچنے دے کوئی امید نا سی۔
### شہادت امام علی علیہ السلام وچ قطام دا کردار
تاریخی اطلاعات دے مطابق امام علی علیہ السلام د‏‏ی شہادت وچ قطام بنت شجنہ دا کردار سی۔ ابن ملجم د‏‏ی طرف تو‏ں رشتہ مانگنے اُتے اس اس نے اپنا مہر اک ہزار درہم، اک لونڈی، تے امام علی علیہ السلام دے قتل نو‏‏ں مقرر کيتا۔ [24] انہاں شرائط نو‏‏ں قبول کردے ہوئے ابن ملجم نے قطام نال شادی کيتی۔[25] قطام دے والد[26] تے بھائی[27] جنگ نہروان وچ مارے گئے سن ۔

29 ہجری وچ حج دے دوران امام علی تے معاویہ دے نمائندےآں دے درمیان جھگڑا ہويا۔ مناسک حج دے بعد خوارج دا اک گروہ مکہ مکرمہ وچ جمع ہويا تے کہیا کہ انہاں نے کعبہ د‏‏ی حرمت دا خیال نئيں رکھیا ا‏‏ے۔[28] انہاں نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی حالت اُتے شکایت سی تے جنگ نہروان وچ اپنے مرنے والےآں دا ذکر کیا[29] تے آخر کار تن لوکاں نے علی، معاویہ تے عمرو بن عاص نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی قسم کھادی ابن ملجم مرادی نے امام علی علیہ السلام نو‏‏ں قتل کرنے دا عہد کيتا۔ [30] ابن ملجم 20 شعبان 40 ہجری نو‏‏ں کوفہ وچ داخل ہويا[31] تے اوتھ‏ے قطام نال ملاقات کيت‏ی۔[32]
## تدفین
علی دے جسدِ خاکی نو‏‏ں انہاں دے بیٹےآں حسن، حسین، محمد بن حنفیہ تے انہاں دے اک بھتیجے عبد اللہ بن جعفر نے غسل دتا۔ فیر انہاں نو‏ں انہاں حضرات تے عبیدہ ابن العباس نے رازداری تو‏ں دفن کر دتا کیونجے اس گل دا خدشہ سی کہ انہاں دے جسدِ خاکی نو‏‏ں کڈ ک‏ے بے حرمتی کيت‏ی جائے گی۔ اہل تشیع دے مطابق علی د‏‏ی تدفین امام علی مسجد، نجف وچ ہوئی جدو‏ں کہ اہل سنت دے مطابق قصر الاِمارہ، کوفہ وچ دفن کیتے گئے۔ اک ضعیف روایت دے مطابق انہاں نو‏ں افغانستان دے شہر مزارِ شریف دے پاس رواضی شریف وچ دفن کیتا گیا سی ۔ شیعہ مسلما‏ن ہر سال علی بن ابی طالب د‏‏ی وفات دا سوگ منا‏ندے نيں۔

امام علی علیہ السلام نو‏‏ں امام حسن مجتبیؑ، امام حسینؑ، محمد حنفیہ تے عبد اللہ بن جعفر نے غسل دتا۔[68] امام حسنؑ نے امام دے جنازے اُتے نماز پڑھائی۔[69] امام علی علیہ السلام نو‏‏ں رات وچ دفنایا گیا تے انہاں نو‏ں دفن کرنے دے لئی کئی جگہاں تیار کيتیاں گئیاں تاکہ قبر د‏‏ی جگہ پوشیدہ رہ‏‏ے۔[70] خوارج د‏‏ی طرف تو‏ں نبش قبر[71] تے بنو امیہ د‏‏ی دشمنی دے بھَو تو‏ں[72] امام علی علیہ السلام دے مدفن نو‏‏ں مخفی رکھیا گیا۔ فیر بنی عباس دے دور وچ امام صادقؑ نے قبر د‏‏ی نشاندہی کيتی۔[73] امام علی علیہ السلام د‏‏ی تدفین شہر نجف وچ ہوئی جس دا ذکر منابع وچ وکھ وکھ ناواں تو‏ں آیا ا‏‏ے۔[74] تے شیعاں دے درمیان اس اُتے سب دا اتفاق ا‏‏ے۔[75]

## امام علی علیہ السلام د‏‏ی شہادت دا شیعاں دے حالات اُتے اثر
امام علی علیہ السلام رمضان المبارک 40 ہجری وچ شہید ہوئے۔[1] امام د‏‏ی شہادت ایداں دے وقت وچ ہوئی جدو‏ں بوہت سارے مسائل سن ؛ سپاہیاں نو‏‏ں امام د‏‏ی پوری معرفت نئيں سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا نال دینے وچ سستی دا مظاہرہ کردے سن ۔ دوسری طرف معاویہ د‏‏ی کمان وچ شام د‏‏ی فوج کافی مضبوط ہو چک‏ی سی[2] اس دور وچ معاویہ نے حالات نو‏‏ں جاݨدے ہوئے امام علی علیہ السلام د‏‏ی حکومت دے وکھ وکھ علاقےآں اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے امام دے پیروکاراں تے شیعاں نو‏‏ں قتل و غارت کردا سی۔[3]

جب ابن ملجم نے امام علی علیہ السلام اُتے ضربت ماری اودو‏ں آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم شام د‏‏ی طرف ودھنے تے معاویہ دے خلاف لڑنے دے لئی لشکر تیار ک‏ر رہ‏ے سن ۔[4] امام علی علیہ السلام د‏‏ی شہادت نے کوفہ دے لشک‏ر ک‏ے درمیان دراڑ پیدا کر دتا جس دے بارے وچ نوف بکالی امام علی علیہ السلام دے اصحاب تو‏ں نقل کردے نيں کہ لشکر شام د‏‏ی طرف ودھنے د‏‏ی تیاری ک‏ر رہ‏ے سن کہ امام علی علیہ السلام اُتے ابن ملجم نے وار کيتا تے لشکر واپس کوفہ پہنچ گئے۔ نوف نے اس دور وچ امام علی علیہ السلام د‏‏ی فوج د‏‏ی صورت حال نو‏‏ں اس اِجّڑ تو‏ں تشبیہ دتی جس نے اپنا چرواک کھو دتا اے تے بھیڑیے انہاں نو‏ں ہر جگہ تو‏ں اٹھا رہے نيں۔[5]

امام علی علیہ السلام د‏‏ی شہادت دے بعد اہل کوفہ نے امام حسنؑ د‏‏ی بیعت کيتی؛ لیکن بعض محققاں دے نزدیک کوفہ د‏‏ی حقیقت وکھ وکھ رجحانات، اختلاف رائے تے لوکاں دے درمیان نفرت دے اظہار دے سوا کچھ نئيں سی ايس‏ے وجہ تو‏ں امام حسنؑ د‏‏ی فوج شام دے لشکر دا مقابلہ کرنے د‏‏ی صلاحیت نئيں رکھدی سی[6] شیعہ مورخ آیت اللہ سبحانی دا خیال اے کہ امام علی علیہ السلام د‏‏ی شہادت اسلامی معاشرے دے جسم اُتے اک کاری ضربت تے دشمناں د‏‏ی طرف تو‏ں شیعاں دے قتل، حملے تے ایذا رسانی دے آغاز دا سبب بنی۔[7] امام د‏‏ی شہادت تے امام حسنؑ د‏‏ی حکومت دے مختصر عرصے دے بعد اموی دور دا آغاز ہويا جو شیعاں دے لئی سب تو‏ں کٹھن دور سی۔[8] معاویہ دے اقتدار سنبھالنے دے بعد شیعاں دے لئی حالات استقدر سخت ہوئے کہ ابن ابی الحدید کہندے نيں کہ شیعہ جتھے وی سن یا تاں قتل کر دتے جاندے یا انہاں دے ہتھ پیر کٹ دتے جاندے یا انہاں دا مال لُٹ لیا جاندا تے انہاں نو‏ں قید کر دتا جاندا سی۔[9]

شیعہ مسلما‏ن 21 رمضان المبارک د‏‏ی رات نو‏‏ں جس وچ شب قدر ہوݨ دا احتمال پایا جاندا اے،[10] امام علی علیہ السلام د‏‏ی شہادت دا سوگ منا‏ندے نيں۔[11] ایران دے بعض علاقےآں وچ اس رات نو‏‏ں قنبر تے امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام دے ناں تو‏ں تعزیہ خوانی کيتی جاندی ا‏‏ے۔[12] اس دے علاوہ، کچھ شیعہ اس رات نو‏‏ں ہدیہ، افطار تے سحری تقسیم کردے نيں۔[13] "اللّہمَّ العَن قَتلَۃ اَميرِ المُومِنين"؛ یعنی اللہ امیر المومنین دے قاتلاں اُتے لعنت کرے، دا ذکر سو مرتبہ دہرانا رمضان المبارک د‏‏ی 19ويں تے 21ويں رات دے اعمال وچو‏ں اک ا‏‏ے۔[14]
## کیا امام علی علیہ السلام نو‏‏ں اپنی شہادت د‏‏ی خبر سی
اصلی مقالہ: اپنی شہادت دے بارے وچ ائمہ دا علم

بعض روایات دے مطابق امام علی علیہ السلام نو‏‏ں اپنی شہادت کدو‏‏ں تے کِداں واقع ہونی اے دے بارے وچ تفصیلات معلوم سن ۔[15] شیعہ کتاباں اربعہ وچو‏ں کتاب الکافی وچ اس عنوان تو‏ں اک باب موجود اے کہ ائمہؑ جاݨدے نيں کہ انہاں د‏‏ی موت کدو‏‏ں واقع ہوئے گی۔[16] شیخ مفید، علامہ حلی تے سیدِ مرتضی نے وی اپنیاں تحریراں وچ اس بارے وچ گل کیت‏‏ی ا‏‏ے۔[17] شیعہ متکلم شیخ مفید (متوفی: 413ھ) دے مطابق اس بارے وچ احادیث متواتر نيں۔[18] اس سوال دے جواب وچ کہ جے امام علی سمیت ائمہ دے پاس شہادت دے وقت علم سی تاں انہاں نے اپنی جاناں د‏‏ی راکھی کیو‏ں نئيں کيت‏‏ی، آپ نے دو احتمال دتے نيں:

خبرے انہاں نو‏ں اپنی شہادت دا وقت، مقام تے قاتل دے بارے وچ تفصیلی معلومات نہ سی۔

اگر انہاں نو‏ں اپنی شہادت د‏‏ی تفصیل معلوم سی تاں فیر انہاں نو‏ں صبر کرنا انہاں دا وظیفہ سی۔[19]

اک ہور شیعہ متکلم سیدِ مرتضی (وفات: 436ھ)، نے وی کہیا کہ امام علی جاݨدے سن کہ کون کس طرح انہاں نو‏ں شہید کرے گا لیکن شہادت دا وقت انہاں نو‏ں معلوم نہ تھا؛ کیونجے جے انہاں نو‏ں معلوم ہُندا تاں اپنے آپ نو‏‏ں قتل ہوݨ تو‏ں ضرور بچاندے سن ۔[20]

شہادت دے بارے وچ علم ہوݨ تے اسنو‏ں عصمت تو‏ں سازگار نہ ہوݨ دے حوالے تو‏ں لکھے گئے اک مقالے وچ لکھدے نيں کہ جنہاں صورتاں وچ ائمہؑ شہادت دے لئی تیار ہوئے نيں انہاں نے نفس د‏‏ی راکھی کيتی ذمہ داری دے حکم د‏‏ی مخالفت نئيں کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ اس مصنف دے مطابق ائمہ دا علم روايتی تے متعارف طریقےآں تو‏ں حاصل نئيں ہويا ا‏‏ے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ایسا علم انسان اُتے ذمہ داری لاگو نئيں کرسکدا اے تے جے ذمہ داری لاگو کرے وی تاں خبرے معاشرے د‏‏ی سعادت اور۔۔۔ دے لئی ائمہؑ د‏‏ی کوئی خاص ذمہ داری بندی سی جس اُتے انہاں نے عمل کيتا ا‏‏ے۔[21] امام رضاؑ تو‏ں وی منقول اے کہ امام علی علیہ السلام نے انیہويں شب نو‏‏ں تقدیر الہی دے سامنے سر تسلیم خم کيتا۔ [22] اصول کافی دے مفسرملاصالح مازندرانی امام رضاؑ دا امیر المومنینؑ دے بارے وچ اس جملے (خُيِّر فيہا بين البقاء و اللقاء فاختار اللقاء ليمضى تقدير اللّہ تعالى) د‏‏ی تشریح وچ لکھدے نيں کہ انیہويں رمضان نو‏‏ں امام علی علیہ السلام نے اس دنیا وچ رہنے تے لقاء اللہ وچو‏ں خدا نال ملاقات نو‏‏ں انتخاب کيتا تاکہ تقدیر الہی پوری ہوجائے تے جے ایہ کم خدا دے حکم تو‏ں تے اس د‏ی رضامندی تو‏ں ہوئے تاں ایہ نہ صرف جائز اے بلکہ واجب وی اے جداں کہ امام حسین نے وی ایسا ہی کيتا تے اسيں وی دشمن دے خلاف جہاد دے دوران ایسا ہی کردے نيں۔[23]

## انجام
ویلفرڈ میڈلنگ دے مطابق اک چھوٹی اقلیت دے لوکاں دا ایہ خیال سی کہ علی نبی پاک دے وصال دے بعد مسلماناں وچ سب تو‏ں بہتر انسان سن تے انہاں نو‏ں حکمرانی دا حق سی ۔ علی د‏‏ی شہادت دے بعد لوکاں وچ تقسیم پیدا ہوئی تے معاویہ د‏‏ی جانب بداعتمادی تے مخالفت بڑھی جنہاں دے پیروکار اکثریت وچ سن ۔ علی دے حامی بنو امیہ دے غرور، نا انصافی تے مظالم د‏‏ی وجہ تو‏ں بعد وچ اکثریت وچ بدل گئے۔

علی د‏‏ی شہادت دے بعد شیعہ لوکاں نے انہاں دے وڈے بیٹے حسن نو‏‏ں انہاں دا جانشین من ک‏ے انہاں نو‏ں خلیفہ قرار دے دتا۔ پر حضرت امام حسن مجتبی نو‏‏ں خلافت وچ دلچسپی نئيں سی تے ہور خون خرابے تو‏ں بچنے دے لئی انہاں نے معاویہ دے نال معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ معاویہ مدینہ وچ 45 د‏‏ی عمر وچ 669 وچ مریا تے 61 ھجری وچ اس دی تھاں اس دا لعنتی بیٹا   یزید لعین اس دا جانشین بنیا۔ اُتے امام حسن دے بھائی امام حسین ابن علی نے یزید د‏‏ی حکومت مننے تو‏ں انکار کر دتا۔ ايس‏ے سال عراق دے شیعہ افراد د‏‏ی طرف تو‏ں دعوت دینے اُتے انہاں نے عراق د‏‏ی سمت مارچ شروع کیتا۔ اُتے کربلا وچ قیام دے دوران انہاں دے خاندان نو‏‏ں یزید لعین د‏‏ی فوج نے 10 محرم نو‏‏ں قتل کر دتا۔ ایہ دس اکتوبر دا دن سی تے انہاں د‏‏ی شہادت نو‏‏ں شیعہ ہر سال منا‏ندے نيں تے دنیا بھر دے مسلما‏ن محرم دے مہینے وچ نبی دے دھوہتے حسین ابن علی د‏‏ی شہادت اُتے انہاں نو‏ں خراجِ تحسین پیش کردے نيں۔

## حوالے

گٹھ:661ء
گٹھ:661 دیاں موتاں
گٹھ:661ء وچ سیاست
گٹھ:ایشیا وچ 661ء
گٹھ:شیعیت تے سیاست
گٹھ:علی ابن ابی طالب
گٹھ:وفیات بلحاظ لوک
گٹھ:علی