open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
قدرتی تباہی

**قدرتی تباہی** بھونچال ہڑ ورگے فطرت دے کماں دا نتارا ہوندیاں نیں۔
**قدرتی آفت** کسی وی قدرتی خطرے جداں سیلاب، ٹورنیڈو، سمندری طوفان، آتش فشاں، زلزلے یا تودے وغیرہ تو‏ں منسلک اثرات دا ناں اے جو ماحول اُتے اس طرح اثر انداز ہُندے نيں کہ قدرتی وسائل، مالی تے جانی نقصان دا سبب بندے نيں۔ قدرتی آفت دے نتیجے وچ ہونے والا نقصان د‏‏ی شدت اس ماحول تو‏ں منسلک آبادی دا آفت دے برپا ہونے یا اس تو‏ں نبرد آزما ہونے د‏‏ی خاصیت اُتے منحصر ہُندا ا‏‏ے۔ قدرتی آفت بارے ایہ نظریہ دراصل اس بنیاد اُتے قائم کيتا گیا اے کہ کسی وی آفت دا اس خطے وچ زندہ اشیاء د‏‏ی موجودگی تے آفت دے برپا ہونے دے نتیجہ وچ منسلک بے بسی دے نال کس درجہ دا تعلق ہو سکدا ا‏‏ے۔
تکنیکی لحاظ تو‏ں قدرتی آفت د‏‏ی تعریف دراصل آبادیاں د‏‏ی موجودگی تے انہاں نو‏‏ں متوقع آفتاں تو‏ں خطرات دے دائرہ وچ ہی ممکن ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے غیر آباد خطے وچ انتہائی شدید ترین زلزلہ وی تکنیکی لحاظ تو‏ں قدرتی آفت قرار نئيں دتا جا سکدا۔ ایتھ‏ے ایہ امر قابل غور اے کہ ايس‏ے تکنیکی تعریف کيت‏ی بنا اُتے لفظ “قدرتی“ محققاں دے وچکار اختلاف د‏‏ی وجہ اے، کیونجے کسی وی تکنیکی آفت دا صرف انسان تو‏ں متعلق ہونا ہی کسی طور وی قدرتی آفت نئيں اکھوایا جانا چاہیے۔
## تصاویر

File:Hurricane Katrina August 28 2005 NASA.jpg|طوفان کترینہ
File:Lawine.jpg|ریزیش برف
File:1693 Sicily earthquake.jpg|1693ء دا زلزلہ

## حوالے

گٹھ:قدرتی آفتاں
بدݪ

**بدݪ**، پاݨی دے تُبکےآں یا جمے ہوئے، نظر آوݨ والے کرسٹلاں نوں کہیا جاندا اے جیہڑے زمین دی سطح توں اُتے پُندے نیں۔ بدݪ مینھ برسوݨ دا سبب بݨدے نیں۔

## حوالے

گٹھ:جغرافیا
گٹھ:موسم
سلھاب

**سلھاب** یا **ہَڑھ** کِسے وی مقام اُتے پاݨی دا وادھو بہاؤ کہلوندا اے جیہد‏‏ی وجہ تو‏ں زمین زیر آب آ جاندی اے ۔ یورپی یونین دے سلھاب دے متعلق تحقیقی ادارے دے مطابق سلھاب کسے وی علاقے دا محدود وقت تک زیر آب آ جاݨا اے ، ایسا علاقہ جو عام طور اُتے خشک رہندا ا‏‏ے ۔ اس توں علاوہ سلھاب د‏‏ی تعریف پاݨی دے بہاء دے لحاظ نال وی کيتی جاندی اے ۔ جیہدے مطابق، سلھاب کِسے مد و جذر دے نتیجے وچ پاݨی دا خُشک علاقےآں ول بہاء ہُندا اے ۔
سلھاب کِسے وی دریا یا جھیل وچ موجود پاݨی د‏‏ی وجہ تو‏ں اُدوں پیش آوندا اے جد اوہدے وچ گنجائش تو‏ں وَدھ پاݨی بھر جاوے تے وادھو پاݨی کنارےآں تو‏ں باہر نِکلے ۔ چونکہ جھیلاں تے ٹوبھےآں وچ پاݨی د‏‏ی مقدار موسم تے برف دے پگھلاء نال مشروط ہُندی اے تے ایہناں قدرتی وسائل وچ پاݨی د‏‏ی سطح وَدھدی تے گَھٹدی رہندی اے ۔ سلھاب عام طور تے ايس‏ے وقت اہمیت اختیار کردا اے جدو‏ں ایہ زرعی زمیناں تے شہری یا دیہی آبادیاں نو‏‏ں نقصان پہنچاوے ۔
سلھاب دریاواں وچ وی برپا ہو سکدے نيں ۔ جدو‏ں پاݨی دا وگݨا دریا د‏‏ی قدرتی گنجائش تو‏ں ودھ جاوے تے خاص طور تے دریا دے موڑ یا نشیبی علاقےآں وچ ایہدا پاݨی کنارےآں تو‏ں نکلے تاں ایسی صورت نو‏‏ں تکنیکی لحاظ نال سلھاب کہیا جاندا ا‏‏ے ۔ سلھاب اکثر آبادیاں، زرعی زمیناں تے جنگلات نو‏‏ں نقصان پہنچاوندا ا‏‏ے ۔ سلھاب د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوݨ والے جانی نقصانات تو‏ں بچݨ دا اک طریقا ایہ اے کہ دریا دے نال نال سارے نشیبی علاقےآں تو‏ں دور رہیا جاوے ۔ چونکہ انسانی تہذیباں وچ ایہ گل عام اے کہ کاروبار، سہولیات تے سستی تے بروقت مواصلات د‏‏ی وجہ تو‏ں دریاواں دے نشیبی علاقےآں وچ آباد کاریاں کیتیاں جاندیاں نيں اس لئی انسانی آبادیاں نو‏‏ں وقت دے نال نال سلھاب د‏‏ی وجہ تو‏ں درپیش خطرات وچ وادھا ہويا ا‏‏ے ۔ بعض محققاں دا خیال ایہ اے کہ نشیبی علاقےآں وچ دریا دے کنارے صدیاں تو‏ں آباد انسانی آبادیاں سلھابی خطرات تو‏ں آگاہ نيں ایہدے باوجود وقت دے نال نال ایہناں آبادکاریاں وچ وادھا ہويا ا‏‏ے ۔ ایہد‏ی ممکنہ وجہ ایہ اے کہ سلھاب نال ہوݨ والے مالی نقصانات دراصل ایتھ‏ے آباد ہوݨ د‏‏ی وجہ نال ملݨ والے معاشی تے سماجی فائدےآں تو‏ں بہت گھٹ نیں ۔

### باہرلے جوڑ

* "Punjabi – King County Flood Safety Video." (Archive) King County Flood Control District – King County, Washington (Video on YouTube)

گٹھ:قدرتی آفات
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
مینھ

**مین٘ھ** یا **بارش** (انگریزی: Rain) بدݪاں توں زمین اُتے پاݨی دے تُبکیاں دا وکھرا وکھرا ہو کے ڈگھݨ دے عمل نوں کہیا جان٘دا اے۔

## حوالے

گٹھ:بارش
گٹھ:موسم
گٹھ:موسمیات
گٹھ:جغرافیا
برف باری

**برف پیناں** بدلاں توں زمین اُتے پاݨی دا کرسٹل بݨ کے ڈگھݨ دے عمل نوں برف باری کہیا جاندا اے 

* (Snow : اُتوں گِرن یا جھڑݨ آلے بریک نرم برفیلے ذرات) ۔ 

برف باری والی برف (Snow) سردی دے موسم وچ زیادہ تر پہاڑی علاقےآں وچ پَیندی اے ۔ ایہ برف فربیلے ذرات دی شکل وچ تے نرم ہُندی اے ۔

## ہور دیکھو
* برف
* برف باری
* ژالا باری

گٹھ:برف
گٹھ:پاݨی
گٹھ:پاݨی دے ذخیرے
گٹھ:موسم
ٹورنیڈو

**ٹورنیڈو** ہو‏ا دا اک پرتشدد گُھمݨ والا کالم اے جیہدا اک سِرا زمین د‏‏ی سطح تے دوجا کمولونمبس بدݪ ناݪ منسلک ہُندا اے۔ ایہنو‏ں اکثر موڑ (twister)، whirlwind یا سائیکلون کہیا جاندا اے، اگرچے سائکلون دا لفظ موسمیات وچ استعمال کیتا جاندا اے اک ایہجے موسمی نظام دا نام دیݨ لئی جیہدے گرد مرکز وچ کم دباؤ والا علاقہ ہُندا اے جیہدے ارد گرد زمین دی سطح نوں تھلے دیکھݨ والے مبصر توں ہواواں شمالی نصف کُرے وچ گھڑی دی سمت دے مخالف تے جنوبی وچ گھڑی دی سمت چلدیاں نیں۔ طوفان کئی شکلاں تے سائز وچ آؤندے نيں، تے اوہ اکثر کمولونمبس بدݪد‏‏ی بنیاد تو‏ں نکلݨ والے کنڈینسیشن فنل د‏‏ی شکل وچ نظر آؤندے نيں، جیہدے تھلے گُھمدے ہوئے ملبے تے دھول دے بدݪ ہُندے نيں۔ بوہت‏ے بگولیاں وچ ہو‏ا دی رفتار 180 کلومیٹر فی گھنٹا (110 میل فی گھنٹا) تو‏ں کم ہُندی اے، تقریبن 80 میٹر (250 فٹ) توں پار ہُندی اے تے پھیلݨ تو‏ں پہلاں کئی کلومیٹر دا سفر کردے نيں۔ انتہائی شدید طوفان 480 کلومیٹر فی گھنٹا (300 میل فی گھنٹا) تو‏ں ودھ د‏‏ی ہو‏ا دی رفتار حاصل ک‏ر سکدے نيں، ایہناں دا قطر 3 کلومیٹر (2 میل) تو‏ں ودھ اے تے زمین اُتے 100 کلومیٹر (62 میل) تو‏ں ودھ رہندے نيں۔

## باہرلے جوڑ

گٹھ:جغرافیا
گٹھ:ہوا
گٹھ:موسمیات
پلیٹ ٹیکٹونکس

**پلیٹ ٹیکٹونکس** اک سائینسی تھیوری اے جیہڑی زمین دی اتلی پتھریلی کھل دے وڈے ناپ دے ٹرن بارے جانکاری دیندی اے۔
بجناطیسی کرن

**بجناطیسی کِرناں** (انگریزی: electromagnetic waves)، ایہجیاں کِرناں نیں جیہڑیاں چانݨ دی رفتار نال چلدیاں نیں، اوہناں دا اک بجلی میدان تے مقناطیسی میدان ہُندا اے۔ ایہناں نال وکھری بجلی وی ہُندی اے۔ 

گٹھ:فزکس
معدنیات

**معدنیات**، فطرت وچ پائے جاݨ والے ٹھوس کیمیائی مادے نیں جیہناں دیاں خاص ایٹمی ساختاں تے خصوصیات ہُندیاں نیں۔

گٹھ:معدنیات
تھلویں لال

**تھلویں لال** بجناطیسی ریڈی ایشن اے جہدی موج لمبائی ۔7 توں 300 مائکرومیٹر دے وشکار ہوندی اے۔

زیريں سرخ شعاواں یا انفرا ریڈ شعاواں(infrared) ایسی شعاواں نيں جنہاں دا طول موج (wavelength) سرخ رنگ دے طول موج تو‏ں زیادہ ہُندا اے نظر آنے والی شعاواں 400 (نیلی) تو‏ں 700 نینومیٹر (سرخ) تک طولِ موج رکھدی نيں۔ ایسی شعاواں جنہاں دا طول موج 700 نینومیٹر تو‏ں زیادہ مگر خرد موج (microwave) تو‏ں کم ہُندا اے زیرِ سرخ شعاواں کہلاندی نيں۔:یہ سورج تو‏ں وی خارج ہُندیاں نيں مگر عام اکھ تو‏ں نظر نئيں آتاں۔

## ہور ویکھو
* برقناطیسی ریڈی ایشن

زیرسرخ
گٹھ:برقناطیسی طیف
گٹھ:فلکیات

### بارلے جوڑ

گٹھ:تارہ پڑھت
گٹھ:خلائی سائنس
گٹھ:فلکیات
اتلیجامنی

**اتلیجامنی** یا **بالائے بنفشی** (ultraviolet)، برقناطیسی اشعاع (electromagnetic radiation) یا شعاع ریزی اے جو عام چانݨ توں تھوڑی تے ایکس ریز توں زیادہ طولِ موج دی حامل ہُندی اے۔

گٹھ:فزکس
کلاسیکل مکینکس

فزکس چ، **کلاسیکل مکینکس**، مکینکس دے فیلڈ دے دو انگاں چوں اک اے جیدا جوڑ فزیکل قنوناں دے جوڑ نال اے جیہڑی میتھمیٹکس نال چیزاں دے ٹرن نوں طاقت دے کسے پربندھ دے اندر دسدی اے۔

فزکس وچّ **کلاسیکل مکینکس** اتے کلاسیکل مکینکس مکینکس دیاں دو مکھ شاخاں ہن۔ ٹکسالی جاں روائتی مکینکی وچّ اجیہے فزکس اصولاں دی گھوکھ کیتی جاندا ہے جو کسے زور ہیٹھ چلدیاں چیزاں دی چال دا وکھیان کرن۔ چیزاں دی چال دی پڑھائی بہت پرانی ہے جس کر کے ٹکسالی مکینکی سائنس، انجینیئری اتے ٹیکنالوجی دے سبھ توں پرانے اتے وڈے وشیاں وچوں ہے۔ ایہنوں عامَ طور اتے **نیوٹنی مکینکس** وی آکھیا جاندا ہے۔

## اگانھ پڑھو
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

### بارلے جوڑ

*Crowell, Benjamin. Newtonian Physics  (an introductory text, uses algebra with optional sections involving calculus)
*Fitzpatrick, Richard. کلاسیکل مکینکس (کیلکولس چ ورتوں)
*Hoiland, Paul (2004). Preferred Frames of Reference & Relativity
*Horbatsch, Marko, "*[http://www.yorku.ca/marko/PHYS2010/index.htm Classical Mechanics Course Notes]*".
*Rosu, Haret C., "*[http://arxiv.org/abs/physics/9909035 Classical Mechanics]*". Physics Education. 1999. [arxiv.org: physics/9909035]
*Shapiro, Joel A. (2003). Classical Mechanics
*Sussman, Gerald Jay & Wisdom, Jack & Mayer,Meinhard E. (2001). Structure and Interpretation of Classical Mechanics 
*Tong, David. Classical Dynamics (Cambridge lecture notes on Lagrangian and Hamiltonian formalism)
*Kinematic Models for Design Digital Library (KMODDL) Movies and photos of hundreds of working mechanical-systems models at Cornell University. Also includes an e-book library of classic texts on mechanical design and engineering.
*MIT OpenCourseWare 8.01: Classical Mechanics Free videos of actual course lectures with links to lecture notes, assignments and exams.
*Alejandro A. Torassa On Classical Mechanics
زور

فزکس چ **زور** کسے وی ایسے کامے نوں کہ سکدے آں جیہڑا کسے شے چ اسراع پیدا کرے۔

گٹھ:فزکس
الیکٹرومیگنیٹزم

**الیکٹرومیگنیٹزم** یا **برقناطیسیت** یا **برقی مقناطیسیت**، برقناطیسی میدان دے مطالعے نوں کہیا جان٘دا اے۔ برقناطیسی میدان اک ایسا میدان ہُندا اے جیہنے اُس ساری فضاء دا احاطہ کِیتا ہُندا اے جو کِسے وی ایسے ذرّے دے گرد پائی جان٘دی اے جیہڑی برقی طور تے بار دار کیفیت دا حامل ہووے۔ جد کہ بذات خود ایہ میدان اس باردار ذرّے دے وجُود تے حرکات توں متاثر ہُندا اے۔

گٹھ:برقناطیسیت
گٹھ:فزکس
مقناطیسی میدان

**مقناطیسی میدان** (عربی:**حقل مغناطيسي**. انگریزی: **Magnetic field**)  فزکس وچ اک ایسا میدان اے جیہڑا جگہ گھیردا اے تے متحرک برقباراں اُتے مقناطیسی قوت پاؤن٘دا ا‏‏ے۔

’’کِسے مقناطیس دے مقناطیسی میدان تو‏ں مراد مقناطیس دے آلے دوالے اوہ جگہ اے جس وچ اوہدا مقناطیسی اثر محسوس کيتا جان٘دا ا‏‏ے۔‘‘

دُوسرے لفظاں وچ، اک ایسا میدان جِتھے مقناطیسی قوت ہووے۔

کِسے مقناطیس دے اِردگرد پَیدا ہوݨ والے میدان نُو‏‏ں مقناطیسی میدان کہیا جان٘دا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* برقناطیسیت
* برقناطیسی میدان
* مقناطیسیت
* برقی میدان
* برق آبی حرکیات
* مقناطیسی خلیہ
* مقناطیسی دور

## حوالے

گٹھ:برقناطیسیت
گٹھ:تعارفی فزکس
گٹھ:مقناطیسی سکونیات
گٹھ:مقناطیسیت
گٹھ:طبیعی مقداراں
گٹھ:طبیعیا‏تی تصورات
گٹھ:مقناطیس
منموہن وارث

**من موہن وارث** (جنم 3 اگست 1967) پنجابی گائیک ہے ۔ من موہن وارث دا جنم ہلووال ، ضلع ہوشیارپور ، بھارتی پنجاب وکھے ہویا۔ من موہن وارث سنگتار اتے 
کمل ہیر دا وڈا بھرا ہے ۔ وارث نوں " بھنگڑے دا راجا " وی کیہا جاندا ہے ۔من موہن وارث نے سنگیت دیاں باریکیاں استاد جسونت بھنورا جی توں سکھیاں۔وارث دی پہلی میوزک ایلبم 'غیراں نال پینگھاں جھوٹدیئے'1993 وچّ رلیز ہوئی سی جو کہ بہت زیادہ پسند کیتی گئی۔اس توں بعد وارث نے کدے وی پچھے مڑکے نہیں ویکھیا اتے سفلتا دیاں پوڑیاں چڑدے چڑدے اج اس مقام اتے جا پہنچے ہن جو کہ زیادہ تر کلاکاراں لئی زندگی بھر اک سپنا ہی رہندا ہے اتے چند لوکاں نوں ہی ملدا ہے۔من موہن وارث اپنی معیاری اتے امیر گائکی لئی جانیا جاندا ہے جسدے وچّ ہلکیپن تے گھٹیاپن لئی کوئی وی جگہ نہیں۔اسدے الٹ اجکلّ دے گائک گھٹیاپن دیاں ساریاں حداں ٹپّ چکے ہن۔وارث دی سفلتا دے وچّ ایہناں دے چھوٹے بھرا سنگیتکار سنگتار دا بہت وڈا یوگدان ہے۔وارث دے شروعات توں لے کے ہن تکّ سارے گیتاں دا سنگیت سنگتار ہی تیار کردے ہن جنہاں دا سنگیت بہت ہی کمال دا اتے وکھرا ہی ہندا ہے۔وارث نے وی سنگتار دے سنگیت توں باہر کسے ہور دے سنگیت وچّ شاید ہی کدے گایا ہووے۔اجکلّ جس طرحاں پنجابی گائکی وچّ بہت زیادہ گھٹیاپن تے ہلکاپن آ چکا ہے پر وارث نے کدے وی اپنے کم نال سمجھوتہ نہیں کیتا اتے ہمیشہ سبھیاچار دے وچّ لبریز اتے اچے اتے امیر شبداولی والے دل نوں موہ لین والے گیت ہی گا رہے ہن۔

گٹھ:پنجابی گائیک
گٹھ:موسیقی
گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:سکھ شخصیتاں
گٹھ:جٹ
لمبائی

ناپن چ **لمبائی** کسے چیز دے سب توں لمے باسے نوں کیندے نیں۔ لمبائی نوں میٹر چ ناپیا جاندا اے۔
چانݨ

**چانݨ** (انگریزی: Light)، ویو لینگتھ دی برقناطیسی اشعاع ہے جیہڑی انسانی اکھ نوں دِکھدی ہے۔

گٹھ:فزکس
گٹھ:روشنی
مقݨاطیس

**مقݨاطیس** ایسی شے اے جیہڑی مقناطیسی ویڑہ بناندی اے۔ ایہ مقݨاطیسی ویڑہ اندسا اے پر ایہ مقناطیس دی خوبی لوۓ دیاں شیواں نوں کھچنا یا کسے ہور مقناطیس نوں کھچنا یاپرے کرنا۔
الیکٹرومیگنٹ اک لپیٹی تار نال بنایا جاندا اے ایہ تار مقناطیس دا کم کردی اے جدوں ایدے وجوں بجلی نوں لنگایا جاندا اے۔ جدوں بجلی روکی دی اے تے ایہ مقناطیس والا کم روک دیندی اے۔ مقناطیس دی طاقت مقناطیسی روڑ توں ناپی جاندی اے۔

## تریخ

پرانے لوک مقناطیس نوں کچے لوۓ والے مقناطیس باجوں جاندے سن۔ شبد مقناطیس یونانی بولی دا اے جیدا مطلب اے "میگنیشیا دا پتھر"۔ ایہ اپنے آپ بنے مقناطیس سن جیہڑے لوۓ نوں اپنے ول کھچدے سن۔ 2500 ورے پرانیاں ہندستانی چینی تے یونانی لکھتاں وچ مقناطیس بارے لکھیا ملدا اے۔ رومی لکھاری پلائنی نے پہلی صدی وچ اپنے انسائکلوپیڈیا وچ مقناطیس دے کماں بارے لکھیا اے۔

### بارلے جوڑ
ماس

**ماس** کسے چیز چ مادے نوں کیندے نیں۔ ماس گوشت نوں وی کیندے نین۔

گٹھ:سائنس
گٹھ:سائنسی علم
فولاد

**فولاد** اینج دا لوآ اے جیہدے وچ تھوڑی جنی کاربن رلائی گئی ہوندی اے۔

thumb|200px|اسٹیل پل
[thumb|200px|[پاکستان سٹیل ملز]]
**فولاد** (فارسی تو‏ں ماخوذ۔ انگریزی: Steel) اک بھرت اے جیہڑا زیادہ تر لوہے تے گھٹ مقدار وچ کاربن اُتے مشتمل ہُندا ا‏‏ے۔

= تریخ =
فولاد د‏‏ی اصل ایجاد ہونے دے وقت دا حساب لگانا مشکل ا‏‏ے۔ مگر فولاد د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا تو‏ں پرانا ثبوت 1300ء ق م دے لوہاراں تو‏ں ملدا اے ۔

## قسماں

### کاربنی فولاد
فولاد د‏‏ی ایہ قسم سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اِس فولاد وچ کاربن دے علاوہ مینگنيز، سیلیکان تے تانبا وی استعمال کیتے جاندے نيں۔

### بھرتی فولاد
اِس قسم دے فولاد وچ ونیڈئیم، مولبڈینئیم دے نال نال مینگنيز، سیلیکان تے تانبے د‏‏ی زیادہ مقدار ہُندی اے جو باقی فولاد دے قسماں وچ کم ہُندی ا‏‏ے۔

### بیداغ فولاد
بے داغ فولاد وچ کرومئیم، نکل تے دوسرے بھرتی عناصر شامل ہُندے نيں جو فولاد نو‏‏ں زنگ لگنے تو‏ں بچاندے نيں۔

## ہور ویکھو
* فولاد خانہ
* لوہا
* بھرت
* کاسٹ آئرن
* روٹ آئرن (wrought iron)
* دیس لسٹ بلحاظ فولاد پیداوا‏‏ر

## حوالے
گٹھ:فولاد
گٹھ:تعمیرا‏تی مواد
گٹھ:فولاد سازی
مادے دی ونڈ

**مادے دی ونڈ** چ ٹھوس پانی سار گیس تے پلازمہ آندے نیں۔

گٹھ:سائنس
گٹھ:سائنسی علم
نیوکلیائی فشن

**نیوکلیائی فشن** ایٹم دے نیوکلیس دے اندر ایسا کم اے جیدے ج نیوکلیس ٹٹ جاندا اے
کوانٹم مکینکس

**قدری میکانیات** یا **کوانٹم میکانیات**  علم طبیعیات دی اک شاخ جو جوہری تے زیر جوہری پیمانے اُتے کلاسیکی میکانیات (classical mechanics) تے کلاسیکی برقناطیسیت  دے متبادل دے طور اُتے طبیعیات وچ اپنی جگہ بناندی اے تے اس دے نفاذات، تجربی تے نظریاتی طبیعیات دونے وچ ہی وسیع پیمانے اُتے دیکھنے وچ آندے نيں۔

علم داناں وچو‏ں نیلز بوہر نے جوہر، خاص طور اُتے سادہ ترین ھوہر، آبسازاں دا ماڈل دتا جس وچ توانائی دے مدار بتائے تے جوہر دا نصف قطر وغیرہ دسیا۔

آئن سٹائن نے جو نظریہ اضافیت دتا سی اس دا ذرات اُتے اطلاق کردے نتائج دیکھے گئے جو ذراتی طبیعیات دے تحت آندا ا‏‏ے۔ ڈی بروگلی نے دسیا کہ ذرات موجاں دی طرح وی عمل کرسکدے نيں۔ ہائزنبرگ کا"اصولِ غیر یقینی " بہت اہمیت دا حامل اے جو بتاندا اے کہ آپ کسی ذرے دا مقام تے معیار حرکت اک وقت وچ معلوم نئيں کر سکدے۔ اس وچ کچھ غیر یقینیت پائی جاندی اے ۔

یعنی کلاسیکی میکانیات دا اطلاق ایٹمی سطح اُتے نئيں ہو سکدا تے سانو‏ں ایٹم تے اس دے اندر موجود ذرات دی حرکت نو‏‏ں سمجھنے دے لئی کوانٹم میکانیات دی ضرورت ا‏‏ے۔ اس وچ ذرات دی حرکت نو‏‏ں دسدے دے لئی موجی مساوات (wave equations) بنائی گئياں۔

## ہور ویکھو
* ڈبے وچ ذرہ
* ایٹمی ماڈل دا ارتقا
* تعدیلہ

گٹھ:قدری میکانیات
گٹھ:کلاسیکی میکانیات
گٹھ:میکانیات
گٹھ:فزکس
گٹھ:طبیعیاتی تصورات

## بارلے جوڑ
سیمی کنڈکٹر

**سیمی کنڈکٹر** ایسے شے نوں کیندے نین جیدے چ کج کج بجلی لنگ سکے۔

گٹھ:سائنس
گٹھ:سائنسی علم
تھرموڈائینامکس

**تھرموڈائینامکس** سائینس دا اک انگ اے جیدے چ انرجی نوں گرمی تے مکینیکل کم ج پرتیا جاندا اے۔

گٹھ:سائنس
گٹھ:سائنسی علم
روشنی دی رفتار

**چانن دی دوڑ** 299,792,458 میٹر/سکنٹ اے۔ ایہ پکی اے تے کائینات چ ہر تھاں تے اک ای اے۔ اینوں c نال دسیا جاندا اے۔ اولے رومر ڈنمارک دا سائینسدان سی جینے پہلی واری اے گل دسی۔ اونے چانن دی دوڑ نوں 1676 چ  ناپیا۔

گٹھ:تارہ پڑھت
گٹھ:خلائی سائنس
گٹھ:فلکیات
گٹھ:سائنس
گٹھ:سائنسی علم
عافیہ صدیقی

**عافیہ صدیقی** امریکہ چ پڑھی پاکستانی زنانی اے۔ اوہ 2 مارچ 1972 نوں کراچی پاکستان چ جمی۔ مارچ 2003 چ اونوں جنرل سید پرویز مشرف نے اودے تن جواکاں نال پھڑ کے امریکہ نوں دتا تے 5000 ڈالر وٹے۔ عافیہ صدیقی نوں اک امریکی عدالت نے 86 وریاں دی قید دی سزا دتی اے۔

## بچے
اپریل 2010ء چ یارہ سالہ کڑی جدے بارے خیال اے کہ او عافیہ نال لاپتہ ہون والی ادی دھی ہے، نو نامعلوم افراد کراچی ج عافیہ دی پہین فوزیہ صدیقی دے کھر چھڈ گئے۔

## بارلے جوڑ
*http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7544008.stm بی بی سی توں
*http://www.freeaafia.org/  ڈاکٹر عافیہ دی ویب سائیٹ



گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
گریگوری کیلنڈر

thumb|پوپ گریگوری سیزدہم گریگورین تقویم دے تعارف دی خوشی منا ریئے نیں
**گرہگوری تقویم**، جیہنوں  اردو تے پنجابی وچ سال توں بعد **ء** نال دکھایا جاندا اے (مثلن 2000ء)، اوہ تقویم اے جس وچ وقت دا حساب حضرت عیسیٰ علیہ السلام دی پیدائش توں لایا جاندا اے اگرچہ اس گل وچ اختلاف اے کہ حضرت عیسیٰ علیہ السلام دی پیدائش دا سال کیہڑا سی۔ اس وچ زمانے دے نال نال تبدیلیاں ہوندیاں رہیاں نیں مثلن پوپ گریگوری نے سولہویں صدی وچ تاحال آخری قابلِ ذکر تبدیلی کیتی سی اسی لئی ایہنوں گریگوری تقویم کہندے نیں۔

## ورتوں
ایہ کیلنڈر ساری دنیا وچ ورتیا جاندا اے۔ ایہہ جولیئن کلنڈر دا سودھیا روپ اے۔ پوپ گریگوری نے سولھویں صدی وچ اس وچ آخری قابل-اے-ذکر تبدیلی کیتیاں سن اس لئی اسنوں گریگوریئن کلنڈر کہیا جاندا اے۔

## دناں دا حساب
گریگوریئن کیلنڈر دی بنیادی اکائی دن ہندی اے۔ 365 دناں دا اک سال ہندا اے، پر ہر چوتھا سال 366 دن دا ہندا اے جس نوں لیپ دا سال کہندے نیں۔ سورج اتے مشتمل پنچانگ ہر 146,097 دناں بعد دہرایا جاندا اے۔ ایہنوں 400 سالاں وچ ونڈیا گیا اے۔ ایہ 20871 ستواریاں دے برابر ہندا اے۔ ایہناں 400 سالاں وچ 303 سال عامَ سال ہندے نیں تے 97 لیپ دے سال۔

## لاگو
ایہ کیلنڈر کیتھولک پوپ گریگوری تیرہویں نے 1582 وچ تیار کر کے لاگو کیتا سی۔ اس توں پہلاں جولیئن کیلنڈر لاگو سی۔ جولیئن کیلنڈر دا آخری دن 4 اکتوبر، 1582 سی (ادوں جوڑ گنتی وچ 10 دن دا فرق ہون کارن) گریگوریئن کیلنڈر دا پہلا دن 15 اکتوبر سی۔ اس نوں سبھّ توں پہلاں 1582 وچ ہی کیتھولک دیساں سپین، پورتگال تے اٹلی نے لاگوُ کیتا سی۔ فرانس نے 9 دسمبر، 1582 نوں منّ لیا اتے اتھے اگلا دن 20 دسمبر سی (اوہناں وی 10 دن ختم کر دتے) سن۔ پہلاں تاں اس نوں صرف کیتھولک دیساں نے ہی لاگوُ کیتا پر پھر 1700 وچ پروٹیسٹینٹ دیساں نے وی منظور کر لیا۔ انگلینڈ نے اس کیلنڈر نوں 1752 وچ لاگوُ کیتا، اتھے 2 ستمبر، 1752 توں اگلا دن 14 ستمبر سی (ہن 11 دن ایڈجسٹ کرنے پئے سن)۔ روس نے اس نوں 1 فروری، 1918 توں لاگوُ کیتا پر اتھے 31 جنوری، 1918 توں اگلا دن 14 فروری سی (13 دن دا فرق ایڈجسٹ کرن کر کے)۔ یورپ وچ یونان نے اس کیلنڈر نوں سبھّ توں بعد وچ لاگوُ کیتا سی؛ اتھے 15 فروری، 1923 توں اگلا دن (13 دن دا فرق ایڈجسٹ کرن کر کے) 1 مارچ بنیا سی۔ سکھ تواریخ وچ 1698–99 وچ وساکھی 29 مارچ نوں سی، پر 1763 وچ 10 اپریل نوں آؤن دا کارن ایہہ سی کہ برطانوی حکومت نے 1752 وچ اس کیلنڈر نوں برطانوی ہند  وچ لاگوُ کر لیا سی تے اس نال وچکارلے 12 دن ایڈجسٹ ہو گئے سن۔

## تفصیل
گریگورین تقویم نوں  باراں مہینےآں وچ  تقسیم کیتا جاندا اے۔

## ہور دیکھو
* اسلامی تقویم
* ایرانی تقویم

## حوالے

گٹھ:کیلنڈر
گٹھ:ویلا
گٹھ:فلکیات
گٹھ:وقت د‏‏یاں اکائیاں
ماسکوی روس

**ماسکوی روس** یاں وڈا ماسکو راجواڑا (روسی بولی:ویلیکوئے کنیاژیستوو ماسکووسکوئے) قرون وسطی چ 1283ء توں 1547ء تک قائم رہی اک روسی ریاست سی جسدا مرکز ماسکو شہر سی ۔ روسی دستاویزاں چ لکھے جان آلے وڈا ماسکو راجواڑے نوں لہندے دیاں دستاویزاں چ **ماسکوے** یاں ماسکوی روس وی آکھیا جاندا سی ۔ ماسکوی روس یاں وڈا ماسکو راجواڑا ، ماسکو راجواڑا دی جانشین ریاست سی جہڑا بعد چ روسی بادشاہت دی پیش رو ریاست بنی ۔

## ابتدا

جدوں منگولاں نے کیویائی روس دے علاقےآں تے حملہ کیتا > ماسکو اوس ویلے ولادیمیر سوزدال راجواڑے دی اک غیر معروف تجارتی چوکی سی ۔ اگرچہ منگولاں نے 1238ء دیاں سردیاں چ ماسکو نوں اگ لا کے تباہ کردتا تے 1293ء چ ایتھے لٹ مار کیتی پر اسدے دے دور دراز تے جنگلاں وچکار واقع ہون پاروں اسنوں منگولاں دے حملےآں تے لٹ مار توں کجھ تحفظ رہیا ۔ 
 
ماسکو راجواڑے دی ترقی چ اسدے حکمرانی کرن آلے پرجوش تے خوش قسمت شہزادےآں دا وی وی وڈا ہتھ سی ۔ ماسکو راجواڑے دا پہلا حکمران دانیال I (موت:1303ء) سی جہڑا ولادیمیر سوزدال راجواڑے دے حکمران الیگزینڈر نیوسکی دا سبتوں نکا پتر سی ۔

## حوالے

* روس
* Marshall Poe, *Foreign Descriptions of Muscovy: An Analytic Bibliography of Primary and Secondary Sources*, Slavica Publishers, 1995, ISBN 0-89357-262-4

گٹھ:روس
گٹھ:روس دی تریخ
گٹھ:روسی راجواڑے
گٹھ:تریخ
گٹھ:یورپ دی تریخ
گٹھ:ایشیا دی تریخ
گٹھ:یورپ
گٹھ:یورپی سلطنتاں
گٹھ:سابق دیس
دریائے نیریوکا

دریائے نیریوکا ، لہندے بیلارس تے اتلے چڑھدے پولینڈ چ دریائے ناریف دا کبھے پاسے دا معاون دریا اے ۔

دریائے نیریوکا یورپ دے جغرافیائی علاقے **سطح مرتفع پودلاسی تے بیلارس** چ وگدا اے ، جہڑا پولینڈ دے پولادسکی ووئیودشپ تے بیلارس دے ہرودنا ووبلاست وچکار واقع اے ۔ 

گٹھ:یورپ دے دریا
گٹھ:یورپ دا آبی جغرافیہ

گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
روٹی

**روٹی** (Roti) آٹے نوں گُنھ کے توی یا توے اُتے پکائی جاندی اے تے بعض اوقات کھاݨے دا سوڈا شامل کرکے میدے ناݪ پکائی جاندی اے۔ پکݨ اُتے ایہ موٹی تے بھربھری ہو جاندی اے تے عام طور تے کݨک، چوݪ، جؤ، جوار یا جوی دے داݨیاں نوں پیس کے بݨائے گئے آٹے ناݪ تیار کیتی جاندی اے۔

## تریخ
اج کل دنیا دے تقریبن سَبھ مُلکاں وچ روٹی یا ڈبل روٹی دا استعمال ہو رہیا اے۔ لیکن جدید دور دی پسندیدہ ڈبل روٹی صدیاں پہلے توں وجود وچ اے۔ کہیا جاندا اے کہ 3000 سال پہلاں مصر وچ ڈبل روٹی دی شروعات ہوئی سی۔ اوتھے دے لوک گُنھے ہوئے آٹے وچ گھیو تے کھاݨے دا سوڈا مِݪے پیڑے نوں بھٹھی وچ پکاؤندے سی۔ اسے طرحاں روٹی بݨاؤݨ دے نمونے مصر دے مقبریاں وچ وی مِݪدے نیں۔ الگ الگ مُلکاں وچ الگ الگ مواد ناݪ روٹی تیار کیتی جاندی اے۔ کِتے نمک مِݪے آٹے یا میدے ناݪ، تاں کِتے آلو، چوݪ مݪا کے ایہنوں مزیدار بݨاؤݨ دی کوشش کیتی جاندی اے۔ آٹے وچ سوڈا مݪا کے پكایا جاوے تاں بلبلے دی شکل وچ پھٹ كے ایہ باہر نوں نِکݪدی اے۔ اسے وجہ توں روٹی وچ سوراخ ہُندے نیں۔ سَبھ توں عام روٹی، کݨک دے آٹے ناݪ تیار ہُندی اے۔ 

## ہور دیکھو
* روٹی
* چپاتی
* مکی دی روٹی
* پروٹھا
* کلچا
* نان
* کتلما
* ڈبل روٹی
* منڈا روٹی

گٹھ:روٹی
گٹھ:روٹیاں
گٹھ:مسطح روٹیاں
گٹھ:پنجابی پکوان
گٹھ:کھاݨ پیݨ
دانے دار فصلاں

**دانے دار فصلاں** کعا دے ٹبر دیاں فصلاں کنک چاول مکی نوں کیا جاندا اے۔
پنیر

**پنیر** دد تون بنن والی اک کھان پین دی چیز اے۔ یہ دد گاں، مجھ، بکری یا ہور کیسے جنور دا ہو سکدے اے۔

دنیاں وچ سینکڑے کسم دا پنیر ملدا اے۔
پھݪ

[thumb|300px|<div style='text-align: center;'>
اک [پُھل توں پَھݪ بݨݨ دے مرحلے
]]

**پھݪ** (انگریزی: Fruit) کِسے پُھل دار بوٹے دے بی آݪے اَن٘گ ہُندے نیں۔ ایہ بی دے آݪے دواݪے دا حِصہ نیں۔ ایہنوں انسان، پنچھی تے ہور جانور ایہنوں خوراک دے طور اُتے کھان٘دے نیں۔ پودیاں دی تحقِیق دے سائن٘سی عِلم نباتیات دے مطابق پَھݪ پُھلدار پودیاں، درختاں یا ویلاں دے پُھلاں دی بالغ شکل اے۔

## حوالے

گٹھ:پھݪ
گٹھ:نباتات
کیلا

**کیلا** اک عام کھادے جانوالے پھل دا ناں اے جیہڑے اک وڈے پھلوالے کیلا ٹبر دیاں کئی ونڈاں تے ہوندا اے۔ ایہہ فروٹ ناپ رنگ اتے پینڈے ہون وچ وکھرا وہندا اے۔ عام وکھالے وچ ایہہ لما، مڑیا جیہدا گودا نرم اَتے نشاستے والا ہوندا اے۔ ایہدا چھلڑ ہرا، پیلا، لال، جامنی اتے پکن اتے پشرا ہوسکدا اے۔ فروٹ اک گچھے وانگوں لگدا اے جیہڑا رکھ دے اُتّے لگدا اے۔ اجکل کھادے جانوالے بخیر بی دے کیلے دو ونڈاں توں بنے نیں جنہاں د جور موسا ٹوکرے توں اے۔ ایہہ ٹراپیکی ہندی ملایا اتے اسٹریلیا دے واسی نیں۔ خورے ایہہ پہلی واری پاپوا نیوگنی وچ اگاۓ گۓ اَتے ہن جگ دے 107 دیساں وچ اگدے نیں۔ 

کیلا فروٹ دے نال نال بوٹے دا ناں وی اے۔ بوٹے لمے اتے چنگے تکڑے ہوندے نیں اتے پلیکھے نال ایہناں نوں رکھ کہیا جاندا اے۔ ایہدا جیہڑا تنا دسدا اے اوہ چؤٹھا تنا ہوندا اے۔ کیلا کسے وی زمین وچ ہوسکدا اے پر ایہہ گھٹو گھٹ 60  سینٹی میٹر ڈونگھا ہووے، پاݨی رکدا نہ ہووے اَتے زمین پینڈی نہ ہووے۔

## وکھالہ

کیلے دا پتہ کیلا ٹاہنی تے اَتے اک لمّی چوڑی پتی نال رل کے بݨدا اے۔ ایہہ لما پتہ بوٹے دی چؤٹھی ٹاہنی توں نکلدا اے۔ ہر نواں پتہ نکلن مگروں تنے توں دوجے پتیاں توں پرے جاندا اے اتے اینج ٹیسی تے اک چنڈ بندا دسدا اے۔ اّ اگاۓ گۓ بوٹیاں دے ناپ ونڈ دے حساب نال وکھرے ہوندے نیں۔ لامت 5 م (16 فٹ) تکدے ہوندے نیں۔ پتے چکر دی شکل وچ بوٹے تے ہوندے نیں اتے  2.7 میٹر(8.9 فٹ) لمے اتے 60 سینٹی میٹر(2.0 فٹ) چوڑے ہوندے نیں۔  ایہناں وچ ہوا بڑی اسانی نال کٹ پادندی اے۔

جدوں کیلے دا بوٹا پورا جوان ہوجاندا اے تاں فیر اوہدی گنڈ وچوں نویں پتے بننے بند ہوجاندے نیں۔ ایہدے وچ فیر پھل گچھا بنن لگ جاندا اے۔ بوٹے دے چوٹھے تنے وچ اک تنا بندا اے جیہڑا فیر پھل گچھا بندا اے اَتے اوہ پھل اکے کیلے بندے نیں۔ فروٹ لگن مگروں اوہ چؤٹھا ٹاہنی مرجاندی اے تے مدھ توں ہور بوٹے اکدے نیں اتے اینج بوٹا سدا ای رہندا اے۔ آپ اگائی وچ اکو ٹاہنی نوں اگن دندے نیں تاں جے تھاں پھیلن دی روے۔ مادھ پھل نر پھلاں نالوں اُتّے ہوندے نیں۔  کیلے دے گچھے دا پآر 30–50 کلوگرام تک ہوندا اے۔ اک گجھے وچ 60 توں 400 تک کیلے ہوندے نیں۔ اک کیلا 125 کرام دا ہوسکدا اے جیہدے وچ 25% پاݨی اَتے 75% سُکّا ماس۔

کیلے نوں بچان لئي ایہدے اتے چھلڑ ہوندی اے جیہدے اندرلے پاسے لمبائی والے پاسے تنداں ہوندیاں نیں تے آپ اگائیاں ونڈاں وچ بی نہیں ہوندے اندر کالے نشان ای بیاں دے رہ گئے نیں۔
۔

## طاقت
کیلے وچ وٹامن بی 6 ودھ ہوندا اے۔ کجھ فائبر، تھوڑے ناپ وچ وٹامن سی، مینگانیز اتے پوٹاشیم ہوندے نیں۔ دوجے فروٹاں نال رلا کے کھان نال کلوریکٹل کینسر دا ڈر گھٹ جاندا اے، سوانیاں وچ چھاتی دا کینسر اَتے رینل سیل کارسینوما وی ایہہ گھٹا دیندا اے۔ کیلے کھان نال ڈوپامائن دے بنن اتے چنگا اٹر پیندا اے جیہڑے امینو ایسڈ ٹائروسائن دے گھاٹے وچ ہوندے نیں۔

## بارلے جوڑ

## اتہ پتہ
انگور

**انگور** اک فروٹ دا ناں اے جیہڑا پتچڑی بوٹے لکڑی ویل دی ونڈ شراب انگور تے لگدا اے۔ انگور اینج ای کھادا جاسکدا اے یا فیر ایھدا جام، شراب، جیلی، سرکہ، کشمش بندے نیں۔ ایہ دنیا دے وڈے ناپ تے اگۓ گۓ فوٹاں وجوں اک اے تے 2010 وچ 68 ملین ٹن ایہ ہویا جیہڑا مالٹے (124 ملین ٹن ) کیلے (102 ملین ٹن) تے سیب (70 ملین ٹن ) مگروں چوتھے نمبر تے اے۔ ایہ گچھیاں وچ ہودا اے جیدے دانے نکے ہوندے نیں تے چٹے، انگوری، پیلے، ہرے پیلے، جامنی، کاسنی تے رتے رنگاں وچ ہوندا اے۔

## تریخ
انگور 6000 توں 8000 ورے پہلے لیندے ایشیاء وچ بیجن دا مڈھ رکھیا گیا۔ شراب بنان دی ریت دے نشان 8000 ورے پہلے جارجیا وچ ملدے نیں۔ 110 ونڈاں دے جین دی کھوج کردیاں ہویاں ایہدے کھوجی جارجیا تک اپڑے جتھے اک پرانے پانڈے جوں شراب دے بچے ہوۓ نشان دسے۔ سب توں پرانی شراب بنان دی تھاں 4000 م پ وچ آرمینیا وچ سی۔ جامنی انگور پرانے مصری، یونانی تے فونیقی اگاندے سن۔ نویں صدی وچ ایران دے شہر شیراز وچ سب توں ودھیا شراب بندی سی۔ انگوراں دی اگائی فیر یورپ، اتلے افریقہ، امریکہ تک اپڑ گئی۔

## وکھالہ
انگور دا فروٹ گچھیاں وچ لگدا اے جیدے وچ 15 توں 300 تک رس نال بھرے دانے ہوندے نیں۔ ایہدا رنگ چٹا، انگوری، پیلا، ہرا پیلا، کاسنی، جامنی تے رتے رنگ دے ہوسکدے نیں۔ ایہ گول تے لمبوترے ہوسکدے نیں۔ پاکستان وچ گول تے سندرخانی ونڈاں ملدیاں نیں۔

## اگان
اک حساب وچ دنیا وچ 75,866 مربع کلومیٹر تھاں تے ایہدی اگائی ہوندی اے۔ ہونوالے 71% انگوراں نوں شراب بنان لئی 27% نوں فروٹ لئی کھان لئی تے 2% نوں سکا کے کشمش بنان لئی ورتیا جاندا اے۔

انگور پاکستان وچ 13000 ہیکٹر تھاں تے اگایا جاندا اے تے پاکستان دا 70٪ انگور بلوچستان وچ ہوندا اے. سلانہ ایہ 49 ہزار ٹن تک ہوندا اے۔ ایس نوں لمیاں تے گرم گرمیاں تے ٹھنڈے پالے دی لوڑ اے۔ مون سون دے مینہ وچ ایہنوں الی دے روگ نال انگور خراب ہوجاندے نیں۔
* پاکستان وچ انگور 

گٹھ:پھل فروٹ
سویا بین

**سویا بین** اک پھلیاں ٹبر دے اک بوٹے دا ناں اے۔ ایہ جگ دے کئی دیساں چ اگائیا جاندا اے۔ سویا وچ چربی نہیں ہوندی تے ایہدے وچ چوکھی پروٹین ہوندی اے۔ سویابین کسے وی ہور قصل دے آڈے وچ اک ایکڑ توں سب توں چوکھی پروٹین بناندا اے۔ سویا بین اگان والے وڈے دیس امریکہ (35%), برازیل(27%), ارجنٹینا(19%), چین(6%) تے ہندستان (4%) نیں۔


File:Lait-soya-soja-beans-legumineuse-Pixabay.jpg
File:Kalo_Bhatmas.jpg
File:Soybean Oil, Meal and Beans (10059732523).jpg
File:Soy_powder.jpg


## بارلے جوڑ

## اتہ پتہ

گٹھ:پھلیاں
ویلا تھاں

**ویلا تھاں** یا **منطقۂ وقت** (time zone)، تو‏ں مراد زمین دا اوہ خِطا اے جیہدا معیاری وقت یکساں ہووے، جیہنو‏ں عمومن **مقامی وقت** کہیا جاندا ا‏‏ے۔ منطقاتِ وقت اپݨے مقامی وقت دا حساب متناسق عالمی وقت تو‏ں فرق دے تناسب تو‏ں لایا جاندا اے۔

## معیاری مناطق وقت
thumb|400px|دُنیا دے معیاری منطقاتِ وقت
* ایپیا، یوپولو، ساموا: متناسق عالمی وقت−11:00; 01:00
* ہونولولو، اواہو، ہوائی، امریکا: متناسق عالمی وقت−10:00; 02:00
* انچوریج، الاسک‏ا، امریکا: متناسق عالمی وقت−09:00; 03:00
* لاس اینجلس، کیلی فورنیا، امریکا: متناسق عالمی وقت−08:00; 04:00
* فینکس، ایریزونا، امریکا: متناسق عالمی وقت−07:00; 05:00
* میکسیکو شہر، میکسیکو: متناسق عالمی وقت−06:00; 06:00
* نیویارک شہر، امریکا: متناسق عالمی وقت−05:00; 07:00
* سینٹیگو، چلی: متناسق عالمی وقت−04:00; 08:00
* ساؤ پالو، برازیل: متناسق عالمی وقت−03:00; 09:00
* فرننڈو ڈی نرونہا، برازیل: متناسق عالمی وقت−02:00; 10:00
* پرایا، کیپ ورڈے: متناسق عالمی وقت−01:00; 11:00
* لندن، برطانیا: متناسق عالمی وقت; 12:00
* پیرس، فرانس: UTC+1; 13:00
* قاہرہ، مصر: UTC+2; 14:00
* ماسکو، روس: UTC+3; 15:00
* دوبئی، متحدہ عرب امارات: UTC+4; 16:00
* کراچی، پاکستان: UTC+5; 17:00
* ڈھاکا، بنگلا دیش: UTC+6; 18:00
* جکارتا، انڈونیشیا : UTC+7; 19:00
* ہانگ کانگ، چین : UTC+8; 20:00
* ٹوکیو، جاپان: UTC+9; 21:00
* سڈنی، آسٹریلیا: UTC+10; 22:00
* نومیا، نويں کیلیڈونیا, فرانس: UTC+11; 23:00

## ہور دیکھو
* لسٹ منطقات وقت بلحاظ ملک
* بین الا قوامی خط تریخ
* منطقات وقت د‏‏ی لسٹ
* اعشاری وقت (metric time)
* روشنیروز بچک‏ی وقت
* کینیڈا وچ وقت
* مشرقی یورپی وقت
* یورپ دے منطقات وقت
* مغربی یورپی وقت
* مغربی یورپی گرما وقت
* مرکزی یورپی گرما وقت
* مشرقی یورپی گرما وقت
* بعید مشرقی یورپی وقت
* ماسکو وقت
* مکہ وقت
* بحر الکاہل منطقۂ وقت
* مغربی افریقا وقت
* مشرقی افریقا وقت
* وسطی افریقا وقت
* جنوبی افریقا معیاری وقت
* موریشس وقت
* کیپ ورڈی وقت
* سیچیلیس وقت
* کیلنن گراڈ وقت
* یاکاٹرنبرگ وقت
* اومسک وقت
* کریسنویارسک وقت
* ارکتسک وقت
* یاکتسک وقت
* ولادیوستوک وقت
* مگادان وقت
* کمچٹکا وقت
* انٹارکٹیکا وچ وقت
* سمارا وقت

## حوالے

گٹھ:منطقات وقت
گٹھ:جغرافیا
گٹھ:ویلا
جوی

**جوی** گھاہ دے ٹبر دی اک دانے دار فصل جیہڑی بندیاں تے ڈنگراں دے کھان دے کم اندی اے

**جوی** اک فصل ہے۔ اسدی ورتوں اناج، پسوآں دے دانے اتے ہرے چارے لئی ہندا ہے۔ 

## دنیا وچّ کھیتی

دنیا بھر وچوں سبھ توں ودھ جوی پیدا کرن والے ملکاں دی لسٹ بکسے وچّ درسائی گئی ہے۔

### بھارت وچّ جوی دی کھیتی
بھارت وچّ جوی دیاں مکھ قسماں نیں: *ایونا سٹائوا* (Avena sativa) اتے *ایونا سٹیرلس* (A. sterilis) نسل دیاں ہن۔ ایہہ زیادہتر بھارت دے شمالی صوبےآں وچّ پیدا ہندیاں
ہن۔ 

جوی دی کھیتی لئی خریف دی فصل کٹن توں بعد کیتی جاندی ہے۔ اسدی بجائی اکتوبر - نومبر وچّ کیتی جاندی ہے اتے 40 کلو فی ایکڑ دی در نال بیج بیجیا جاندا ہے۔ اسدی دو وار سنچائی کیتی جاندی ہے۔ ہرے چارے لئی دو وار کٹائی ، جنوری  دے شروع اتے فروری وچّ کیتی، جاندی ہے۔ ہرے چارے دی فی ایکڑ اوسط اپج 80 کونٹل اتے اناج دی پیداوار 10 کونٹل فی ایکڑ ہندی ہے۔

## حوالے

گٹھ:پودے
گٹھ:گھاہ
گٹھ:کھیتی باڑی
گری

**گری** اک پینڈے چھلکے والا بی اے جینوں کھادا جاندا اے۔ اخروٹ بدام مونگ پھلی پستہ چلغوزے دیاں گریاں عام کھان چ آندیاں نیں۔
گوشت

**گوشت** جنوراں دے پنڈے وچ پائی جان آلی پروٹین ہے جیہدے نال پٹھے بندے نیں، ایہنوں کھان لئی ورتیا جاندا ہے۔ ککڑ، مچھی، گاں، مجھ، اونٹھ دا گوشت کھایا جاندا ہے۔

## باہرلے جوڑ
سبزیاں

**سبزیاں** بوٹیاں دے اوہناں انگاں نوں آکھیدا ہے جیہڑے پھل فروٹ تے بی نِیہ ہوندے پر کھان پکان دے کم آؤندے نیں۔

## ہور ویکھو
* کریلا
* بند گوبی
* گونگلو
ٹولی سوچ

ٹولی سوچ میتھمیٹکس الجبرا چ الجبرائی سٹرکچرز دی پڑھائی اے۔

گٹھ:گنتی
نیمبو

**نمبو** اک مدرے ناپ دے رکھ تے اوہدے فروٹ دا ناں اے۔ ایہ ایشیا دا واسی اے۔ ایہدے فروٹ دا گPدا تے رس کھان پین وچ ورتیا جاندا اے۔ 

## وکھالا
ایہ اک مدرے ناپ دا بوٹا اے۔ ایہدے پتے گوڑے ہرے ہوندے نیں۔ گرمیاں وچ نکے تے چٹے رنگ دے پھل لگدے نیں جیہڑے اگے چل کے نمبو بندے نیں۔

ایہ فروٹ گول ہوندا اے تے ایہدا رس کھان پین تے ہور کماں وچ ساری دنیا وچ ورتیا جاندا اے۔ ایہدا گودا تے چھلڑ وی ورتے جاندے نیں۔ ایہدے وچ 5% توں 6% سٹرک ایسڈ ہندا اے جس باہجوں ایہدا سواد کھٹا ہندا اے۔ ایہدا اولڑا سواد ای ایہنوں کھان پین وچ اک لوڑی دی شے بناندا اے۔ 

نمبو دا اصل دیس پک نال نہیں پتہ پر ایہ سوچ اے جے ایہ برما، ہندستان تے چین دی رلدی ولگن تے ایہ پہلے ہوندا سی۔ انسان ایہنوں پچھلے 2 ہزار وریاں توں ورت ریا اے۔
## فصل پیداوار

## باہرلے جوڑ

گٹھ:پھلوالے بوٹے
مربع

**مربع** ایہجی مورت نوں کہندے نیں جیہدے چار پاسے ہوندے نیں تے چارے پاسیاں دا ناپ برابر ہوندا اے ۔

### باہرلے جوڑ

گٹھ:ناپ تول
گٹھ:پیمائش
گٹھ:ریاضی
گٹھ:اکائیاں
تکون

**تکون** ایسی مورت نوں کیندے نیں جیدے چ 3 سدیاں لیناں ہون تے اوہ لیناں آپس چ جڑدیاں ہون۔
میتھمیٹیکل ثبوت

**میتھمیٹیکل ثبوت** میتھمیٹکس چ کر کے دسیا جاندا اے جے میتھمیٹکس دی کوئی گل ٹھیک اے۔
کمپلیکس نمبر

کمپلیکس نمبر ایسا نمبر ہوندا اے جیدے ج ریل تے ایمیجنری انگ ہون۔
انٹیجر

**انٹیجر** نمبر ایسا نمبر ہوندا اے جیہڑا پورا ہوۓ 1،2،3 انٹیجر نیں پر 1۔3 انٹیجر نئیں۔
thumb|100px|صحیح اعداد نو‏‏ں ظاہر کرنے د‏‏ی شکل

*صحیح اعداد* گنت‏ی دے تمام مثبت تے منفی اعداد، بشمول صفر،کے مجموعہ نو‏‏ں کہندے ني‏‏‏‏ں۔ انگریزی وچ انہاں نو‏ں انٹیجر (integer) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس مجموعہ نو‏‏ں اسيں ایويں لکھ سکدے نيں:


\mathbb{Z} = \{\cdots, -5, -4, -3, -2, -1, 0, +1, +2, +3, +4, +5, \cdots \}


## خصوصیات

کسی وی دو صحیح اعداد دا مجموعہ ہمیشہ اک صحیح عدد ہوئے گا۔ 
کسی وی دو صحیح اعداد د‏‏ی درست تفریق دا نتیجہ ہمیشہ اک صحیح عدد ہوئے گا۔ 
کسی وی دو صحیح اعداد د‏‏ی تقسیم ہمیشہ صحیح عدد نئيں ہُندی۔


## تقسیم الخوارزم
فرض کرن کہ صحیح اعداد *a* تے *b* نيں، \ a>0 ۔ فیر ایداں دے منفرد صحیح اعداد *q* تے *r* موجود نيں،  0 \le r  ،جدو‏ں کہ \ b=aq+r 

مثال: جے *b=511*، *a=5*، فیر *q=102*، *r=1*، کیونجے

 511 = 5 \times 102 + 1 

## ہور ویکھو
* مکمل عدد
* قدرتی عدد
* جفت عدد
* طاق عدد

گٹھ:ابتدائی ریاضیات
صحیح اعداد
گٹھ:نظریہ حلقہ
گٹھ:نظریۂ عدد
نیچرل نمبر

**نیچرل نمبر** عام گنتی والے نمبران نوں کیندے نیں۔ جیویں: 1،2،3
حساب

**سعاب** میتھمیٹکس دا سب توں پرانا تے سب توں چوکھا ورتیا جان والا انگ اے۔

#### پعاڑہ
ہیلمٹ فان مولٹک

**ہیلمٹ فان مولٹک** (1880 - 1891) پرشیا دی فوج دا کمانڈر سی۔

گٹھ:جرمنی
گٹھ:جرمن شخصیتاں
گٹھ:جرمن لوک
سیڈان دیعاڑہ

**سیڈان دیعاڑہ** جرمنی چ منایا جان والا دن سی۔ اے 2 ستمبر والے دن 1870 دی سیڈان دی لڑائی دی یاد چ جیدے چ جرمنان نوں جت ہوئی سی منایا جاندا سی۔
یدش

**یدش** اک جرمن بولی اے جیہڑی جرمن نال عبرانی دے ملن نال بنی اے 1,762,320 ایدے بولن والیاں دی گنتی اے تے اے عبرانی لپی ج لخی جاندی اے۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:یورپ دیاں بولیاں
گٹھ:یورپی بولیاں
گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
تاتاری بولی

**تاتار بولی**(تتار بولی: татар теле, تاتار تیلl؛ انگریزی: Tatar language) روس دے تاتارستان اتے بشکورتوستان دے تاتار لوکاں ولوں بولی جان والی اک ترک بولی ہے۔ وچکار ایشیا، یوکرین، پولینڈ، ترکی، فنلینڈ اتے چین وچّ وی کجھ تاتار گروہ اسنوں بولدے ہن۔ دھیان دیو کہ یوکرین دے کریمیاعلاقے وچّ اک کریمیائی تاتار بولی نامی زبان بولی جاندی ہے جو اس تاتار بولی نالوں وکھ ہے، حالانکہ دونے بولیاں بولی علم نظرئیے توں تعلق رکھدیاں ہن۔ 2002 وچّ اندازا 65 لکھ لوک ایہہ تاتار بولی بولدے سن۔

**تاتاری بولی** اک ترک بولی اے جیہڑی تاتارستان چ بولی جاندی اے۔ 6,496,600 ایدے بولن والیاں دی گنتی اے

## لپی
تاتاری بولی  نوں زیادہتر سریلک لپی دے وچ لکھیا جاندا ہے ، لیکن کجھ لوک عربی لپی اتے رومن لپی دا استعمال وی کردے ہن ۔ تاتار لکھن لئی عربی لپی نوں ذرا تبدیلی کرنا پئی سی اتے اس  لپی نوں یانا املاء (   яңа имля , Yaña imlâ   ) (نویں املاء) کیہا جاندا ہے ۔

چین وچ وسدے تاتاری حالے وی عربی لپی ورتدے نیں ؛

* تاتار سریلک لپی (اکھر جہڑے 1997 وچ اپنائے گئے):

* 1999 Tatar Latin alphabet, made official by a law adopted by Tatarstani authorities but annulled by the Tatar Supreme Court in 2004:

## مورتاں

File:Kazan Millennium tamğa.svg|یانا املاء وچ لکھیا لفظ قازان
File:Tatar Latin Janalif Arabic 1928.png|Tatar Latin (Jaꞑalif) and Arabic scripts, 1927 
File:Borongi bolgarlar Gaziz cover.jpg|Cover page of Tatar Yana imla book, printed with Separated Tatar language in Arabic script in 1924 
File:Хальфин Азбука татарского языка 1778.pdf|Pamphlet in Tatar language in Arabic script in 1778. Хальфин, Сагит. Азбука татарского языка. — М., 1778. — 52 с.
اوسیتی بولی

**اوسیتی بولی** ( Ирон æвзаг , ایرون ایوزاگ ) قفقاز دے علاقے  اوسیتیا  وچّ بولی جان والی اک چڑھدی ایرانی بولی  ہے ۔ اسنوں لگبھگّ پنج لکھ لوک بولدے ہن ۔ 

 
**اوسیتی بولی** اک بولی اے جیہڑی اتلا اوسیتیا (روس ) تے تھلواں اوسیتیا (گرجستان) وچ بولی جاندی اے ایدے بولن والیاں دی گنتی 525,000 دے نیڑے اے۔

## مقابلتاً شبدبھڈار
ہند یورپی بولی پروار دی میمبر ہون دے ناطے اوسیتی وچّ بہت سارے اجیہے شبد ہن جو اس پروار دیاں ہور بولیاں( ہندی پنجابی ) دے شبداں توں ملدے - جلدے ہن ( اُچارن رومن لپی وچّ دتے گئے نیں )

## ایہ وی ویکھو
*چڑھدیاں ایرانی بولیاں
*فارسی
* پشتو
* ایرانی بولیاں
*لہندیاں ایرانی بولیاں
*سغدی بولی
*اوسیتی بولی
## حوالے

گٹھ:ہند ایرانی بولیاں
گٹھ:ہند آریا‌ئی بولیاں
گٹھ:ہند یورپی بولیاں
گٹھ:چڑھدیاں ایرانی بولیاں
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:ایرانی بولیاں
گٹھ:ایرانی بولیاںگٹھ:روس دیاں بولیاں
گٹھ:قفقاز دیاں بولیاں

گٹھ:گرجستان دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:یورپ دیاں بولیاں
گٹھ:یورپی بولیاں
گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
من نان

**من نان** چین دے تھاں فوجیان چ بولی جان والی اک بولی اے ایدے بولن والیاں دی کنتی 4 کروڑ تے 90 لکھ دے نیڑے اے۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
وینیٹین

**وینیٹین** اک بولی اے جیہڑی اٹلی دے تھان وینیٹو ج بولی جاندی اے ایدے بولن والیاں دی گنتی 20 لکھ تون اپر اے۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:یورپ دیاں بولیاں
گٹھ:یورپی بولیاں
گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
یوروبا لوک

یوروبا وڈے افریقی قبیلیاں وچو‏ں ایک دا نام اے۔

یوروبا نائیجیریا دی کل آبادی دا تقریباً 30% اے، تے ایہہ پورے مغربی افریقہ وچ تقریباً 40 ملین افراد دا گھر اے۔

انہاں دا مذہب اسلام تے عیسائیت اے۔

## حوالے

گٹھ:افریقا دے نسلی گروہ
گٹھ:لوک
آرمینیائی

آرمینیائی آرمینیا تے ہور کئی دیسان چ بولی جان والی اک بولی اے ایدے بولن والیان دی کنتی 67 لکھ دے نیرے اے۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:یورپ دیاں بولیاں
گٹھ:یورپی بولیاں
گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:آرمینیا دیاں بولیاں
ویلون

**ویلون** بیلجیم تے فرانس چ بوللی جان والی اک بولی اے ایدے بولن والیان دی گنتی 6 لکھ دے نیڑے اے۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:یورپ دیاں بولیاں
گٹھ:یورپی بولیاں
گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
ناپولیٹان

**ناپولیٹان** اٹلی دے نگر نیپلز تے الے دوالے بولی جان والی اک بولی اے بولن والیاں دی گنتی 70 لکھ دے نیرے اے۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:یورپ دیاں بولیاں
گٹھ:یورپی بولیاں
گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
استوریائی

**استوریائی** اک بولی اے جیہڑی اتلے سپین دے تھاں استوریا چ بولی جاندی اے ایدے بولن والیان دی گنتی ڈیڑھ توں چار لکھ دے وشکار اے۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:یورپ دیاں بولیاں
گٹھ:یورپی بولیاں
گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
سسلیئن بولی

**سسلیئن** سسلی تے اٹلی دے کُچھ تھاں واں وچ بولی جاݨ آلی اک بولی اے ایہدے بولݨ والیاں دی گݨتی 80 لکھ دے لگ بھگ اے ۔۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:یورپ دیاں بولیاں
گٹھ:یورپی بولیاں
گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:اٹلی دیاں بولیاں
افریقان

**افریقان** دکھنی افریقہ تے نمیبیا چ بولی جان والی اک بولی اے ایدے بولن والیاں دی گنتی 15 توں 23 ملین دے وشکار اے۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:افریقہ دیاں بولیاں
گٹھ:یورپ دیاں بولیاں
گٹھ:یورپی بولیاں
گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
سیٹ تھیوری

**سیٹ تھیوری** میتھمیٹکس دا اک انگ اے جیدے ج سیٹاں نوں پڑھی دا اے سیٹ چیزاں دے اکٹھ نوں کیندے نیں۔
شماریات

**سٹیٹ** گٹھ جٹ تے چوکھی ساری جانکاری دی پڑھائی تے اونوں سلیقے نال رکھن دا نان اے۔
انانتی

**انانتی** فزکس تے میتھمیٹکس چ ایہوجے نمبر یا سعاب نوں کیندے نیں جیدا کوئی انت ناں ہووے۔

## [[نیرکتا]]
انانتی دو پنجابی بولاں ان تے انت نوں رلا کے بنیا اے
ازبک بولی

**ازبک** اک بولی اے جیہڑی ازبکستان وچ بولی جاندی اے۔ ایہدے 2 کروڑ 35 لکھ بولن آلے نیں۔ ازبک تے وچکارلے ایشیا دے 1.85 کروڑ لوکی ایہ زبان استعمال کردے نیں۔ ازبک دا تعلق چڑھدے ترک، جاں کارلوک، الطائی زبان دے خاندان دے زبان دے گروپ نال اے۔ ازبک زبان اپنی زیادہ تر الفاظ تے گرامر ترکی زبان توں لیندی اے۔ ہور اثرات فارسی، عربی تے روسی نیں۔ ہور ترک زباناں نالوں ایہدے سب توں خاص پہلواں وچوں ہک حرف دی گولائی اے۔ ایہ خصوصیت فارسی اثر دے نال آئی۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:ازبکستان دیاں بولیاں
بائیو ٹیکنالوجی

**بائیو ٹیکنالوجی** یا **حیاتی طرزیات** حیاتیات دا اک انگ اے جیدے چ جیوندیاں چیزاں دا طرزیات ہندسیات تے دوائیاں چ ورتن ویکھیا جاندا اے۔
کپاہ

** کپاہ**  دے بوٹے تے اوہدے پھل دے مگروں اوہدے اُتے لگݨ آلی پُھٹی نوں کپاہ کپاہ کہیا جاندا اے۔ کپاہ دی پُھٹی کپڑے دے نال ہور کئی شیواں بناݨ دے کم آوندی اے۔
thumb|200px|کپاس د‏ی پھٹی جو چنائی دے لئی تیار اے

**کپاس** اک نازک ریشہ اے جو پھٹی د‏‏ی شکل وچ کپاس دے پودے اُتے بیجاں دے آلا دُوآلا پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ جھاڑیاں دے خاندان نال تعلق رکھدا اے تے دنیا دے کئی علاقےآں بشمول جنوبی ایشیا، امریکا تے افریقہ وچ پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ کپاس دے ریشے نو‏‏ں روئی یا دھاگے د‏‏ی شکل دے ک‏ے کپڑ‏ا بنانے وچ استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ تے اس دے بیج تو‏ں تیل کڈ ک‏ے بناسپتی گھی تے ہور اشیاء بنانے وچ وی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ کپاس دا انگریزی ترجمہ cotton عربی لفظ قطن تو‏ں مستعار اے جو 1400ء دے بعد تو‏ں استعمال ہو رہیا ا‏‏ے۔

**ہور ویکھو:** کپاس د‏ی شرح بیج، وقت کاشت تے طریقہ کاشت تو‏ں چنائی تک مکمل معلومات

## پیداور دے وڈے ملک

## حوالے

گٹھ:زراعت
گٹھ:فصلاں
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گٹھ:واہی بیجیگٹھ:کھیتی باڑی
پہیا

**پہیا** گول، چکر آلی شے ہے۔ جیہڑا اپنے وشکارلے ایکسل یعݨی دھُرے دے دوالے گھم سکدا ہے اتے اینج چلݨ دے کم آؤندا ہے۔ لوکاں اتے سامان نوں اک تھاں توں دوجی تھاں کھڑن لئی کم آوندا ہے۔

گٹھ:مشیناں
مشین

**مشین** ایسی کل نوں آکھیا جاندا اے جیہڑی زور (انرجی) نوں ورتدیاں ہویاں کوئی کم کردی اے ۔

گٹھ:مشیناں
گٹھ:مشینری
گٹھ:ٹیکنالوجی
پیچ

**پیچ** چیزاں نوں جوڑن بنن کٹھا رکھن والی کل نوں کیندے نیں۔ اے اک کل ہوندا اے جیدے دوالے چوڑیاں چڑھیاں ہوندیاں نیں تے سر تے اینوں کسن لئی کٹ لگیا ہوندا اے۔
آبپاشی

وائی بیجی وچ بوٹےآں تے فصلاں نوں نہراں، کھوہاں تے ٹیوب ویلاں توں کھاݪیاں ناݪ پاݨی دینا **آبپاشی** کہلوندا اے۔

## ہور دیکھو
*کھاݪا
*رجواہا
*نہر

گٹھ:پنجاب وچ آبپاشی
گٹھ:آبپاشی
گٹھ:پاݨی
گٹھ:نہراں
گٹھ:پاݨی دا لانگھا
گٹھ:کھیتی باڑی
نینوٹیکنالوجی

**نینوٹیکنالوجی** یا **قزمہ طرزیات** ایٹم تے مالیکیول دے ناپ تے مادے نوں کنٹرول کرن والی ٹیکنالوجی اے۔ عام طور تے نینوٹیکنالوجی وچ اوناں  شیواں تے کم کیتا جاندا اے جناں دا کم توں کم اک پاسا اک توں 100 نینو میٹر ناپ دا ہووے۔ نینوٹیکنالوجی مستقبل دی ٹیکنالوجی اے، ایہدے اچ ورتن جان دی صلاحیت اے۔ ایہدی کھوج لئی لکھاں کروڑاں ڈالر خرچ ہو رئے نے۔ نینوٹیکنالوجی وچ مختلف قسماں دی کھوج کرن دی صلاحیت اے، جیدے اچ مالیکیولاں دے ملن توں نینو ناپ تے نوی شیواں بنن بارے کھوج کیتی جاندی اے۔

## مڈھ
نینوٹیکنالوجی دا مڈھ پہلی واری 1959 وچ اک مشہور امریکی فزکس گرو رچرڈ فائنمین نیں رکھیا۔ اوہدے مشہور شبد نیں " تھلے بہتی تھاں خالی اے" جناں وچ اوہنے ایٹماں نوں کٹھا کر کے نوی شیواں بنان دی سوچ دسی۔
## بنیادی سوچاں

## نوی کھوج

## اوزار تے ول

## ورتن

## بارلے جوڑ




فزکسکیمسٹریباٹنیزوالوجیجیون پڑھتمائکروبیالوجینینوٹیکنالوجیفزیالوجی میتھمیٹکس'''

گٹھ:سائنس
گٹھ:سائنسی علم
محمد باقر مجلسی

**محمد باقر بن محمد تقی بن المقصود علی المجلسی** (پیدائش: 1627ء— وفات: 29 مارچ 1699ء) المعروف **علامۂ مجلسی** یا **مجلسی دوم** عالم اسلام دے مشہور ترین علما، فقہا تے محدثین وچو‏ں نيں۔ اوہ صفوی دور دے با اثر شیعہ حکم وچ شمار ہوندے سن تے مشہورِ عالَم کتابِ حدیث بحار الانوار دے مؤلف نيں۔

## ولادت تے نسب
علامہ مجلسی سنہ 1237 ہجری وچ اصفہان وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دی صفوی سلطنت دے دور وچ تے شاہ عباس اول دی بادشاہت دے آخری سال وچ ہوئی۔ انہاں دے والد علامہ محمد تقی مجلسی (مجلسی اول)، نيں جو اپنے زمانے دے نامور اکابرین تے مجتہدین وچو‏ں سن تے انہاں دی والدہ صدر الدین محمد عاشوری قمی دی بیٹی تے علم و فضیلت دے خاندان تو‏ں تعلق رکھدیاں نيں۔

## زوجات تے اولاد
کہیا گیا اے کہ انہاں دی تن زوجات سن جنہاں توں اوہ 4 بیٹے تے پنج بیٹیاں دے باپ بنے۔

## تصنیفات
انہاں دے مشہور ترین اساتذہ وچ ملا صالح مازندرانی، ملا محسن فیض کاشانی، سید علی خان مدنی تے ملا خلیل قزوینی تے انہاں دے مشہور ترین شاگرداں وچ میرزا عبداللہ افندی اصفہانی، سید نعمت اللہ جزائری، شیخ عبداللہ بحرانی، محمد بن علی اردبیلی، میرزا محمد مشہدی، میر محمدحسین خاتون آبادی تے سید ابوالقاسم خوانساری، شامل نيں۔ مجلسی نے متعدد کتب تالیف کیتیاں نيں جنہاں وچ بحارالانوار، مرآة العقول، حق الیقین، زاد المعاد، تحفۃ الزائر، عین الحیات، حیاة القلوب، جلا العیون، حلیۃ المتقین وغیرہ شامل نيں۔

**محمد باقر مجلسی** (1616–1698) صفوی سلطنت دا اک مزہبی سردار سی۔ اپنی ‍ظالمانہ پالیسیاں نال اونے ایران نوں سنی توں شیعہ بنان چ وڈا کم کیتا۔
## حوالے

گٹھ:1627 دے جم
گٹھ:1699 دیاں موتاں
گٹھ:اصفہان دی شخصیتاں
گٹھ:ایرانی شیعہ
گٹھ:ستارہویں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:ستارہویں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:سنی اسلام دے نقاد
گٹھ:شیعہ علما
گٹھ:صفوی سلطنت دی شخصیتاں
گٹھ:مدونین حدیث

گٹھ:صفوی سلطنت
گٹھ:ایران
کتاب

[thumb|[چھاپ خانہ د‏‏ی ایجاد تے اِنتخاب تو‏ں پہلے، تقریباً تمام کتاباں د‏‏ی نقلاں ہتھو‏ں تو‏ں بنائی جاندیاں سن، جس تو‏ں کتاباں نایاب تے مہنگی سن۔]]
اپنے وسیع تر مفہوم وچ ہر اوہ تحریر جو کسی شکل وچ محفوظ کيتی گئی ہوئے **کتاب📖** کہلاندی ہے۔ گویا مٹی د‏‏ی تختیاں، پیپرس دے رول تے ہڈیاں جنھاں اُتے تحریر محفوظ ہے کتاب ہے ؛ ایہہ چمڑے یا جھلی اُتے وی ہوئے سکدی ہے اَتے کاغذ اُتّے وی۔ کتاب لکھے تے چھاپے گئے کاغذاں دے مجموعہ نو‏‏ں کہندے نيں، جنھاں د‏‏ی جلد بندی کيتی گئی ہووے اَتے اُنھاں نوں محفوظ کرن لئی جلد موجود ہووے۔ موجودہ دور وچ ٹیکنالوجی اَتے سائنس د‏‏ی ترقی د‏‏ی بدولت کتاب صرف کاغذ اُتے چھپی تحریر ہی نہيں رہی، بلکہ ہݨ کتاب ای بک کرئیٹر انٹرنیٹ تے *بک ریڈر* دے ذریعے ڈیجیٹل ہو چک‏ی ہے۔
کتاباں دے شوقین یا کتاباں ودھ پڑھن والے نو‏‏ں عموماً، کتاباں دا رَسیا یا کتاباں دا کیڑا کہیا جاندا ہے۔ 
ک‏‏تب خانہ اک جگہ ہے جتھے اُتے کتاباں صرف پڑھن واسطے مہیا کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ کت‏ب خانے وچ کتاباں د‏‏ی خرید و فروخت نئيں کيت‏‏ی جاندی۔

**کتاب** لِکھے، چھپے، مورت بݨے صفحیاں دا اک جُٹ یا تھبا ہُندا ہے۔

## کتاب دا لغوی معنی
علامہ راغب اصفہانی لکھدے نيں :
کتب دا معنی ہے چمڑے دے دو ٹکڑیاں نو‏‏ں سی کر اک دوجے دے نال ملیا دینا‘ تے عرف وچ اس دا معنی ہے : بعض حروف نو‏‏ں لکھ ک‏ے بعض دوجے حروف دے نال ملانا‘ تے کدی صرف اُنھاں ملائے ہوئے حروف اُتے وی کتاب دا اطلاق ہُندا ہے ايس‏ے اعتبار تو‏ں اللہ دے کلام نو‏‏ں کتاب کہیا جاندا ہے بھاویں اوہ لکھیا ہويا نہيں ہے ‘ قرآن مجید وچ ہے : ’’ الم ذَلِكَ الْكِتَابُ‘‘ کتاب اصل وچ مصدر

ہے‘ فیر مکتوب دا ناں کتاب رکھ دتا گیا‘ ہور کتاب اصل وچ لکھے ہوئے صحیفہ دا ناں ہے 

## کتاب د‏‏ی اہمیت
اک چینی کہاوت ہے کہ "جب آدمی 10 کتاباں پڑھدا اے تووہ 10 ہزار میل دا سفر کرلیندا ہے۔ "

گورچ فوک کہندے نيں:

" اچھی کتاباں اوہ نئيں جو ساڈی بھکھ نو‏‏ں ختم کرداں بلکہ اچھی کتاباں اوہ نيں جو ساڈی بھکھ بڑھاواں۔۔۔۔۔۔۔ زندگی نو‏‏ں جاننے د‏‏ی بھکھ ۔۔

ائولس گیلیوس کہندے نيں:" کتاباں خاموش استاد نيں ۔۔"

فرانس کافکا:

"اک کمرہ بغیر کتاب دے ایسا ہی ہے جداں اک پنڈا بغیر روح دے ۔۔"

گوئٹے :

"بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں ایہہ گل نہيں معلوم ہے کہ مطالعہ سیکھنا کتنا مشکل تے وقت طلب کم ہے، ميں نے اپنے 80 سال لگیا دتے لیکن فیر وی ایہہ نہيں کہہ سکدا ہاں کہ وچ صحیح سمت د‏‏ی جانب ہون۔۔۔۔۔”

تھومس فون کیمپن:

"جدو‏ں ميں عبادت کردا ہاں تاں وچ خدا تو‏ں گلاں کردا ہون، لیکن جدو‏ں ميں کوئی کتاب پڑھدا ہاں تاں خدا میرے تو‏ں گلاں کردا ہے۔۔۔۔۔"

جین پاؤل:

"کتاباں اک طویل ترین خط اے جو اک دوست دے ناں لکھیا گیا ہوئے۔۔"

گٹھولڈ لیسنگ:

"دنیا کلّے کسے نو‏‏ں مکمل انسان نِیہ بݨا سکدی، جے مکمل انسان بݨنا ہے تاں فیر اچھے مصنفاں دیاں لکھتاں پڑھنا ہونگی ۔۔۔"

نووالیس :

" کتاباں تو‏ں بھری ہوئی لائبریری ہی اک ایہو جیہی تھاں ہے جتھے اسيں ماضی تے حال دے دیوتاواں تو‏ں آزادی دے نال گفتگو کرسکدے نيں۔۔۔۔۔"

دو جرمن اقوال :

" کتاباں پیالے د‏‏ی مانند نيں جنہاں تو‏ں پاݨی پینا توانو‏‏ں خود سیکھنا ہوئے گا"

"جرمن بولی وچ گدھے نو‏‏ں ایزل کہندے نيں جدو‏ں اس لفظ نو‏‏ں الٹا پڑھیا جائے تاں ایہ لیزے بندا ہے اس لئی ایہہ کوئی عجوبہ نہيں ہے جے ایہہ کہیا جائے کہ کچھ معلومات حاصل کرن لئی تواناں گدھے د‏‏ی طرح محنت کرنا ہوئے گی۔

  
اک سروے دے مطابق پاکستان وچ فی کس اوسطاً صرف 6 پیسے سالانہ کتاب لئی خرچ کیتے جاندے نيں...

## حوالے

گٹھ:دستاویزات
گٹھ:کاغذ د‏‏ی مصنوعات
گٹھ:کتب
گٹھ:وسیطی اشکالبند

گٹھ:ساہت

گٹھ:علم
انسائیکلوپیڈیا

**انسائیکلوپیڈیا** (encyclopedia) اُس سمجھݨ جوگ معلوماتی خلاصے نوں کہیا جان٘دا اے جیہدے وچ علم دیاں سَبھ شاخاں یا کِسے اک مخصوص شاخ اُتے معلومات دتیاں گئیاں ہوݨ ۔ اِنسائیکلوپیڈیا کئی موضوعات وچ ونڈیا ہُندا اے جیہدے وچ کِسے موضوع یا صرف اک لیکھ اُتے تفصیلی معلومات ہُندی اے ۔ موضوعات نوں حروف تہجی دی ترتیب نال لکھیا جاندا اے ۔ ایہ اک یا کئی جِلداں تے مشتمل ہوسکدا اے ۔ وکیپیڈیا وی اک انسائیکلوپیڈیا اے ۔

## ہور دیکھو
* لغت
* گزٹیئر

## حوالے

گٹھ:انسائیکلوپیڈیا
گٹھ:کتاباں
صحافت

صحافت ایہجا کم اے جیہدے وچ خبراں تے جاݨکاری نوں اخبار ٹیلی وژن یا دوجیاں راہواں توں لوکاں تک اپڑایا جاندا اے ۔

## ہور دیکھو
* صحافی
* صحافت
* اخبار
* پریس کلب

گٹھ:صحافت
گٹھ:اخبار
اخبار

**اخبار** (Newspaper) ایہجی اشاعت نو‏‏ں کہیا جاندا اے جیہدے وچ خبراں چھپدیاں نيں ۔ ایہدے وچ سیاست، فن، رہتل، کھیل، سماج، تجارت وغیرہ شعبےآں د‏‏ی خبراں شائع ہُندیاں نيں ۔ اصطلاحن کسے واقعے دا براہ راست، بے لاگ تے صحیح بیان جیہدے وچ بہت سارے افراد نو‏‏ں دلچسپی ہووے ۔ صحیح خبر اِیہداں دے واقعے دا بیان اے جیہدے وچ کوئی تبصرہ نہ ہووے ، کوئی الزام نہ لایا گیا ہووے ، کِسے ذا‏تی رائے دا اظہار نہ کيتا گیا ہووے ، کوئی حقیقت مسخ نہ کيتی گئی ہووے تے اپݨے ولو‏ں کِسے گَل دا وادھا نہ کيتا گیا ہووے ۔ خبر وچ تازگی، قرب زماں و مکاں تے وسعت ہوݨی ضروری ا‏‏ے ۔ طرز تحریر موثر تے دل نشین ہوݨی چاہیدی اے ۔ بعض خبراں مقامی اہمیئت د‏‏یاں ہُندیاں نيں تے بعض عالمی امن و امان اُتے اثرانداز ہُندیاں نيں ، جیہناں تو‏ں ہر ملک دے عوام نو‏‏ں دلچسپی ہُندی اے ۔ بعض اوقات نکی جیہی تھاں اُتے انوکھا جاں دلچسپ واقعہ پیش آجاندا اے جیہڑا لوکاں د‏‏ی دلچسپی دا موجب بݨ جاندا ا‏‏ے ۔ خبر د‏‏ی اہمیئت دا تعلق متعدد چیزاں تو‏ں ہُندا اے جہناں وچ خبر دا فوری پن یا تازگی قربت مکانی اثرات یا نتیجا تعدد حیثیت عرفی ، تنازع ، تعداد انوکھا پن شامل نيں ۔ کِسے قنون دا نفاذ یا سرکار دا کوئی اعلان عوام اُتے اثر انداز ہوندا ہووے تاں ایہ وڈی خبر ا‏‏ے ۔ راز وی خبر دا اک اہ‏م عنصر ا‏‏ے ۔ وڈے لوکاں د‏‏ی زندگی جاں کردار دے لُکے ہوئے گوشیاں وچ جھاکݨ دا شوق شدید ہُندا ا‏‏ے ۔ کِسے معمولی حیثیئت دے آدمی دا وڈا کارناما جاں وڈے آدمی د‏‏ی چھوٹی جیہی گَل وی خبر بݨ سکدی ا‏‏ے ۔ واقعہ ، مشاہدا تے واقعہ نگاری خبر دے عناصر ترکیبی نيں ۔ لیکن صحافی نو‏‏ں قاری دے رجحانات ، اپݨے اخبار د‏‏ی پالیسی تے بعض اخلاقی اصولاں دا وی پاس رکھنا ہُندا ا‏‏ے ۔ اخبارات ، خبراں بین الاقوامی تے ملکی خبررساں ایجینسیاں توں علاوہ اپنے ناما نگاراں تے خاص نمائندیاں تو‏ں وی حاصل کردے نيں ۔ ہر اخبار دے سٹاف رپورٹر عام تقاریب تو‏ں متعلق خبراں توں علاوا تلاش تے کوشش نال اچیچی خبراں فراہ‏م کردے نيں ۔

گٹھ:میڈیا
گٹھ:ابلاغیات
گٹھ:اخبار
گٹھ:اخبارات
ماس میڈیا

## ہور ویکھو
* انٹرنیٹ سنسرشپ

**ماس میڈیا** ایسا میڈیا اے جیہڑا چوکھے سارے لوکاں تک اپڑے جویں اخبار، ٹی وی انٹرنیٹ۔
الیکٹرونکس

**الیکٹرونکس** یا **برقیات** علم تے طرزیات دا انگ اے جیدے چ برقیہ (electron) دے چنے ہوۓ راہواں یا ویکیوم وچوں ٹرن ویکھیا جاندا اے۔

گٹھ:علم

گٹھ:طرزیات
بجلی

**بجلی** (Electricity) وکھ وکھ فطری اَتے غیر فطری مظاہر دے لئی استعمال کیت‏‏ی جاݨݨ والی اک عمومی اصطلاح ہے، ایداں دے مظاہر کہ جیہناں وچ برقی باراں (electric charges) دی روانی (فلو) ہو رہی ہووے۔ ایس اصطلاح یا مظہر دا مقناطیسیت دے مظہر نال شام‏ل ہوݨ اُتے اک بنیادی باہمی عمل (fundamental interaction) د‏‏ی تشکیل ہُندی ہے جیہنو‏‏ں برقناطیسیت (electromagnetism) کہیا جاندا ہے۔

## ہور دیکھو
مینز برق بلحاظ ملک

گٹھ:برق
گٹھ:بجلی
گٹھ:مقناطیسیت
گٹھ:فزکس
فریکوئینسی

کسے ناپے ویلے چ کسے لگاتار کم دے ہون دی گنتی اودی **فریکوئینسی** اخواندی اے۔
کیپیسیٹر

**کیپیسیٹر** بجلی دا اک پرزہ اے اے آمنے سامنے رکھیاں دو پلیٹاں تے دوناں دے وشکار رکھی اک بجلی روک نال رل کے بنیا ہوندا اے۔

گٹھ:فزکس