عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد 3

عبدا لله بن سبا تے سبائياں د‏‏ی داستان د‏‏ی تحقيق

پہلی فصل

عبدا لله بن سبا حدیث و رجا ل د‏‏ی کتابو ں ميں

عبدا لله بن سبا دے بارے ميں کشی د‏‏ی روایتيں ۔

عبدا لله بن سبا تو‏ں متعلق روایتاں ميں تناقض

مرتداں نو‏‏ں جلانے د‏‏ی روایتيں ۔

مرتداں نو‏‏ں جلانے د‏‏ی روایتاں د‏‏ی تحقيق جلانے د‏‏ی روایتاں دے بارے ميں ہور تحقيق شيعاں د‏‏یاں کتاباں ميں مرتداں نو‏‏ں جلانے د‏‏ی روایتاں کامعيار

مرتداں نو‏‏ں جلانے د‏‏ی روایتاں دا حقيقی پہلو

مباحث کاخلاصہ تے نتيجہ

اس حصہ دے مآخذ

کشی د‏‏ی روایتيں

و من رجال الکشی انتشرت هذه الروایات فی کتاباں الشيعه

یہ روایتيں ، صرف رجالِ کشی تو‏ں شيعہ کتاباں ميں آگئي ہيں ۔

مؤلف

ا س کتاب د‏‏ی پہلی جلد د‏‏ی ابتدا ميں اساں عبدا لله بن سبا دے افسانہ دا خلاصہ بيان کيا تے کہیا: سيف د‏‏ی دروغ بافی د‏‏ی بنياد اُتے ، اس افسانہ دا ہيرو یعنی “ عبدا لله بن سبا ” یمن دے یہودیاں ميں تو‏ں اک شخص سی ، جو ریا کاری تے زور و زبردستی تے اسلامی ملکاں ميں شورشيں تے فتنہ انگيزیاں کرنے نيز مسلماناں ميں اختلاف و افتراق نو‏‏ں بڑهاوادینے کيلئے یمن تو‏ں اسلامی ملکاں دے وڈے شہراں دا سفر کيااور اسلام دا اظہار کرکے اس نے مسلماناں ميں وصی ، رجعت تے عثمان د‏‏ی غصبيت دا عقيدہ پھيلایا ، تے انہاں عقائد نو‏‏ں ایجاد کرکے اسلامی شہراں ميں وڈے پيمانے اُتے فتنے تے اختلافات بر پا کيتے ایتھ‏ے تک کہ عثمان دے قتل تے جنگ جمل دا سبب بنیا۔

یہ سی عبدا لله بن سبا دے افسانہ دا خلاصہ ، جسنو‏ں سيف بن عمر نے جعل کرکے مسلماناں تے اسلامی تمدن دے مآخذ ميں اس د‏ی اشاعت د‏‏ی اے ۔

اساں افسانہ عبدلله ابن سبا د‏‏ی تشریح تے اس اُتے دقيق بحث و تحقيق نو‏‏ں سيف د‏‏ی تمام جعليات و تخليقات اُتے بحث و تحقيق دے بعد چھوڑدتا اے ۔خود عبدا لله بن سبا دے بارے ميں حدیث ، رجال تے تریخ د‏‏یاں کتاباں ميں درج گلاں نو‏‏ں اختتامی بحثاں ميں بيان کرن گے۔ ليکن عبد الله بن سبا د‏‏ی شخصيت دے بارے ميں جو کثرت تو‏ں سوالات اسيں تو‏ں کيتے گئے ہيں تے اس سلسلہ ميں جو پے در پے اسيں تو‏ں اس دے بارے ميں ساڈا عقيد پُچھیا گيا اے ، اس امر دا سبب بنا کہ بحث دے اس حصہ نو‏‏ں وقت تو‏ں پہلے شروع کرن تو‏ں کہ منظور نظر مباحث دا اک حصہ واضح ہونے دے ضمن ميں انہاں سوالات دا جواب وی دتا جاسک‏‏ے تے عبدا لله بن سبا دے بارے ميں ساڈا عقيدہ وی واضح تے روشن ہوجائے ۔

اسی لئے اسيں پہلے حدیث تے رجال د‏‏یاں کتاباں ميں عبدا لله بن سبا دے قيافہ د‏‏ی تحقيق کردے ہيں تے آخر ميں ا س دے بارے ميں اپنا نظریہ بيان کرن گے:

١۔ امام محمد باقر عليہ السلام تو‏ں کشی د‏‏ی روایت:

کشی امام محمد باقر عليہ السلام تو‏ں نقل کردا اے کہ عبدا لله بن سبا نبوت دا دعوی کردا سی تے ایسا ظاہر کردا سی کہ امير المؤمنين عليہ السلام الوہيت تے خدائی مقام دے مالک ہيں ۔

جب ایہ خبر امير المؤمنين عليہ السلام کوپہنچی ، تاں انہاں نے ابن سباکو طلب کيا تے اس بارے ميں اس تو‏ں سوال کيا ، ابن سبا نے اپنے اس عقيدہ دا فوراً اعتراف کيا تے کہیا: جی ہاں آپ اوہی خدا ہيں ! تے وادھا کيا کہ ميرے دل ميں ایہی الہام ہويا اے کہ آپ خدا ہيں تے ميں آپ دا پيغمبر ہاں ۔

امير المؤمنين عليہ السلام نے فرمایا: افسوس ہوئے تسيں اُتے ! شيطان نے تجھ اُتے اثر کيا اے ،

اور تيرا مذاق اڑایا اے تيری ماں تيری سوگوار بنے اس بيان تے فاسد عقيدہ تو‏ں دست بردار ہوجاؤ تے توبہ کرو!

ابن سبا اپنی گل اُتے اصرار کردا رہیا تاں امير المؤمنين عليہ السلام نے اسنو‏ں جيل ميں ڈال دتا تے اسنو‏ں تين دن د‏‏ی مہلت دتی تو‏ں کہ توبہ کرے ، ليکن اس نے توبہ نہيں د‏‏ی ۔

امير المؤمنين عليہ السلام نے وی اسنو‏ں مقررہ مہلت دے بعد نذرآتش کيااور فرمایا :

اس اُتے شيطان مسلط ہوگيا اے تے اس نے ایہ عقيدہ اسنو‏ں تلقين کيا ا‏‏ے۔

٢۔ اما م جعفرصادق عليہ السلام تو‏ں کشی د‏‏ی روایت:

کشی ہشام بن سالم تو‏ں نقل کردا اے کہ اس نے کہیا: ميں نے امام صادق عليہ السلام تو‏ں جدو‏ں کہ اوہ اپنے اصحاب دے نال عبدا لله بن سبا دے عقيدہ دے بارے ميں گفتگو ک‏ر رہ‏ے سن سنیا کہ اوہ فرماندے سن ، جدو‏ں ابن سبا نے علی عليہ السلام د‏‏ی الوہيت دے بارے ميں ا پنا عقيدہ ظاہرکيا ، تاں امير المؤمنين عليہ السلام نے اس تو‏ں چاہیا کہ اوہ اپنے عقيدہ تو‏ں دست بردار ہوجائے تے توبہ کرے ۔ ليکن اس نے توبہ نہيں د‏‏ی فیر امير المومنين عليہ السلام نے اسنو‏ں اگ ميں ڈال کر جلادتا ۔

٣۔ اما م صادق ں تو‏ں کشی د‏‏ی اک ہور روایت :

کشی ابان بن عثمان تو‏ں نقل کردا اے : ميں نے امام صادق عليہ السلام تو‏ں سنیا کہ اوہ فرماندے سن : خدا لعنت کرے عبدا لله بن سبا اُتے کہ اوہ امير المؤمنين عليہ السلام د‏‏ی ربوبيت تے الوہيت دا قائل سی ، جدو‏ں کہ خدا د‏‏ی قسم آنحضرت عليہ السلام خدا دے اک مطيع تے فرمانبردار بندہ دے علاوہ کچھ نہيں سن ۔ افسوس اے انہاں اُتے جو اسيں اُتے تہمتيں لگاندے ہيں ۔ بعض لوک ساڈے بارے ميں ایسی باتيں کردے ہيں تے ساڈے لئے ایداں دے اوصاف دے قائل ہيں کہ اسيں خود اپنے لئے انہاں چيزاں دے قائل نہيں ہيں ۔ اس قسم دے اوصاف جو خدا تو‏ں مخصوص ہيں اسيں تو‏ں مربوط نہيں ہيں ۔ خدا د‏‏ی قسم اسيں ایداں دے افرا دسے بيزار ہيں ۔

 ۔امام سجادں تو‏ں کشی د‏‏ی روایت:

کشی اما م سجاد عليہ السلام تو‏ں نقل کرتاہے کہ انہاں نے فرمایا: خدا انہاں اُتے لعنت کرے جو ساڈی طرف جھوٹی نسبت دیندے ہيں جدو‏ں مینو‏ں عبدا لله بن سبا یاد آندا اے تاں ميرے بدن دے رونگٹے کھڑے ہوجاندے ہيں اس نے اک وڈی چيز د‏‏ی دعویٰ کيا سی ، خدا اس اُتے لعنت کرے ۔ایہ کيا عقيدہ سی جس دا اس نے اظہار کيا ؟! خدا د‏‏ی قسم علی ابن ابيطالب عليہ السلام خدا دے صالح بندہ تے رسول خدا صلی الله عليہ وآلہ وسلم دے بھائی سن اوہ خدا دے حضور صرف خدا و رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم د‏‏ی اطاعت د‏‏ی رو تو‏ں عالی ترین مقام اُتے پہنچے سن ۔جس طرح صرف خداوند عالم د‏‏ی اطاعت تو‏ں پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم عالی ترین مقام اُتے فائز ہوئے سن ۔

۵ ۔امام جعفر صادق ں تو‏ں کشی د‏‏ی روایت کشی امام صادق عليہ السلام تو‏ں نقل کرتاہے کہ انہاں نے فرمایا : اسيں اک سچے اورراست گو خاندان ہيں تے کدی وی ایداں دے کذاب او رجھوٹھے افراد تو‏ں خوشحال نہيں ہيں جو اسيں اُتے جھوٹھ باندتے ہيں ایہ جھوٹھے لوک اسيں اُتے جھوٹھ د‏‏ی نسبت دے ک‏‏ے ساڈی صحيح گل نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی نظراں ميں بے اعتبار بنا‏تے ہيں اس دے بعد امام نے وادھا کيا۔

پيغمبر صلى اله عليه وسلملوکاں ميں سب تو‏ں سچے سن ، ليکن مسيلمہ نے انہاں اُتے کئی جھوٹھ د‏‏ی نسبت دتی ۔ امير المؤمنين رسول خدا صلى اله عليه وسلمکے بعد لوکاں ميں سب تو‏ں سچے سن ، ليکن عبدا لله بن سبا نے انہاں اُتے جھوٹھ د‏‏ی نسبت دتی تے اس برے کم تو‏ں انہاں د‏‏ی سچی گل نو‏‏ں جھوٹھ د‏‏ی صورت ميں پيش کرکے انہيں بے اعتبار بناتاہے ۔ عبدا لله بن سبا اوہ سی جس نے خداوند عالم اُتے وی جھوٹھ د‏‏ی نسبت دتی اے ( اس دے بعد امام صادق عليہ السلام نے فرمایا :

ابا عبدا لله الحسين بن علی وی مختار دے جال ميں پهنس گئے سن )(۱)

عبدا لله بن سبا دے بارے ميں کشی د‏‏ی وضاحت کشی مذکوہ پنجگانہ روایتاں نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد کہندا اے : بعض مؤرخين نے نقل کيا اے کہ عبدالله بن سبا اک یہودی سی، اس دے بعد اس نے اسلام قبول کيااور علی عليہ السلام دے اصحاب ميں شامل ہوگيا اوہ جس طرح یہودی ہونے دے دوران یوشع نون دے بارے ميں غلو آميز عقيدہ رکھدا سی کہ جو حضرت موسی دے وصی ہيں ايس‏ے طرح اسلام د‏‏ی طرف مائل ہونے تے پيغمبر خدا صلى اله عليه وسلم د‏‏ی رحلت دے بعد علی دے بارے ميں وی اس غلو و افراط ميں مبتلا ہوگيا۔ اوہ پہلا شخص تھاجس نے پيغمبر اسلام صلی الله عليہ و آلہ وسلم د‏‏ی وفات دے بعد علی ابن ابيطا لبں د‏‏ی امامت تے انہاں د‏‏ی خلافت دا عقيدہ لوکاں د‏‏ی زباناں اُتے جاری کيا تے حضرت ں دے دشمناں تو‏ں بيزاری تے دوری اختيار د‏‏ی ۔ حضرت دے مخالفاں دے نال سخت مخالفت کيتی تے انہاں د‏‏ی تکفير د‏‏ی ۔ ايس‏ے لئے شيعاں دے مخالفين کہندے ہيں : تشيع دا سرچشمہ در حقيقت یہودیت اے ۔

____________________

۱: حدیث دا آخر جملہ وادھا اے جو کتاب اختيار رجال کشی ميں اس حدیث دے ذیل ميں مقلاص بن ابی خطاب د‏‏ی ۱ ص ٣٠۵ د‏‏ی تشریح ميں آیا اے ۔

ان روایتاں د‏‏ی جانچ پڑتال کشی نے عبدا لله بن سبا د‏‏ی وضاحت ميں جو روایتيں نقل کيتی ہيں اوہ انہاں روایتاں دا خلاصہ جنہيں عبدا لله بن سبا دے بارے ميں سيف نے نقل کيا اے تے طبری نے وی اس تو‏ں نقل کيا اے تے دوسرےآں نے طبری تو‏ں نقل کيا اے اساں کتاب د‏‏ی پہلی جلد ميں اس د‏ی تحقيق د‏‏ی اے ۔ليکن ،مذکورہ پنجگانہ روایتيں ، جنہيں کشی نے نقل کيا اے اسيں انہاں دے مضمون نو‏‏ں کشی تو‏ں پہلے یا اس دے زمانے ميں “ملل و نحل” تے ادیان تے عقائد د‏‏ی شناخت دے بارے ميں لکھی گئی کتاباں تو‏ں حاصل کردے ہيں ۔

کشی ابن بابویہ (وفات ٣ ٦ ٩ هء ) دا ہ‏معصر سی، اس د‏ی روایتاں دا مضمون کتاب “المقالات” تاليف سعد بن عبدا لله اشعری (وفات ٣٠١ هء) ، کتاب “ فرق الشيعہ ” تاليف نوبختی (وفات ٣١٠ هء) تے “ مقالات الاسلاميين ” تاليف علی ابن اسماعيل ( وفات ٣٣٠ هء ) ميں نقل ہويا ا‏‏ے۔ ایہ سب مؤلفين کشی تے ابن بابویہ تو‏ں پہلے سن ،فرق صرف اِنّا اے کہ انہاں نے انہاں روایتاں نو‏‏ں اک ہی روش تے سياق ميں سند دے بغير نقل کيا اے ، ليکن رجال کشی ميں ایہ روایتيں مختلف صورتاں ميں تے سند دے نال نقل ہوئی ہيں انشاء الله اسيں انہاں پرآنے والی فصل ميں تحقيق کرن گے ۔

یہ روایتيں “ معرفة الناقلين” نامی رجال کشی تو‏ں شيعاں د‏‏ی دوسری کتاباں ميں درج ہوک‏ے منتشر ہوئی ہيں ۔ کيونکہ شيخ طوسی وفات ٦ ٠ هء) نے ايس‏ے رجال کشی نو‏‏ں خلاصہ کرکے اس دا ناں “ اختيار معرفة الرجال ” رکھیا اے تے ایہی کتاب اج رائج تے معروف تے ساڈی دسترس ميں اے ۔

اس دے علاوہ احمدبن طاؤس ( وفا ت ٦ ٣ ئه) نے اپنی کتاب “ حل الاشکال ” ٦ ئه )ميں تاليف د‏‏ی اے ، اس نے اس کتاب ميں مندرجہ ذیل پنج کتاباں د‏‏ی عبارتاں نو‏‏ں یکجا ک‏ے دتا اے:

١۔ رجال شيخ طوسی ۔

٢۔ لسٹ شيخ طوسی ۔

٣۔ اختيار رجال کشی ، تاليف شيخ طوسی  ۔ رجال نجاشی ( وفات ۵ ٠ هء) تے ۵ ۔ کتاب ‘ ‘ الضعفاء” جو ابن غضائری ( وفات  ٠٠ هء) تو‏ں منسوب اے ، ابن طاؤس دے بعد ، انہاں دے دو شاگرداں نے اس د‏ی پيروی د‏‏ی تے انہاں دے استاد نے جو کچھ اپنی کتاب ميں درج کيا اے ، انہاں نے وی ايس‏ے نو‏‏ں من و عن اپنی کتاباں ميں نقل کردتا اے انہاں دو ميں تو‏ں اک علامہ حلی (وفات ٢ ٦ ه) ہيں جنہاں نے اپنی رجال د‏‏ی کتاب “ خلاصة الاقوال” ميں ا ور دوسرے ابن داؤد اے جنہاں نے ( ٠ ئه) ميں تاليف کيتی گئی اپنی رجال د‏‏ی کتاب ميں درج کيا اے انہاں دے بعد مرحوم شيخ حسن بن زین الدین عاملی ( وفات ١٠١١ هء) نے “ اختيار رجال کشی ” نو‏‏ں ابن طاؤس د‏‏ی کتاب “ حل الاشکال ” تو‏ں وکھ کرکے اس دا ناں “ تحریر طاوس ”

رکھیا اے ، قہبائی نے ١٠١ ٦ ئه ) ميں تاليف کيتی گئی اپنی کتاب “ مجمع الرجال ” ميں مذکورہ پنجگانہ کتاباں نو‏‏ں اکٹها کرکے اپنی کتاب ميں انہاں کتاباں د‏‏ی من و عن عبارتاں نو‏‏ں نقل کيا اے ۔

اس طرح ایہ کتابيں شيعہ دانشوراں ميں رجال و حدیث دے راویاں دے بارے ميں بحث و تحقيق دے منابع و مآخذ قرار پائی ہيں تے رجال شناسی ميں شيعاں دے مباحث ، صرف انہاں کتاباں اُتے منحصر ہيں ۔ انہاں کتاباں دے مؤلفين نے مطالب نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں نقل کرکے اک کتاب تو‏ں دوسری کتاب ميں منتقل کردیاا‏‏ے۔

بعد ميں آنے والے علماء حدیث تے رجال نے وی ايس‏ے روش نو‏‏ں جاری رکھیا اے ،جيسے:

ا لف ) تفرشی : جو علمائے رجال ميں تو‏ں اک ہيں نے ١٠١ ۵ ئه) ميں تاليف کيتی گئی اپنی کتاب “نقد الرجال ” ميں “ ابن سبا ” دے حالات د‏‏ی تشریح ميں کشی د‏‏ی روایتاں ميں تو‏ں اک نو‏‏ں نقل کياہے اورعلامت “کش ” تو‏ں اسنو‏ں مشخص کيا ا‏‏ے۔

ب) اردبيلی : اس نے ١١٠٠ ئه ميں تکميل نو‏‏ں پہنچائی گئی اپنی تاليف “ جامع الرواة ”

ميں عبدا لله بن سبا دے حالا ت د‏‏ی تشریح نو‏‏ں کشی تے انہاں تو‏ں نقل کيا اے جنہاں نے کشی تو‏ں ليا اے تے اسنو‏ں علامت “کش” تو‏ں مشخض کيا اے ۔

ا ن دے علاوہ علم رجال دے دوسرے دانشوراں نے وی ايس‏ے روش د‏‏ی تقليد کردے ہوئے رجال کشی تے انہاں دے تابعين نو‏‏ں اپنا منبع و مآخذقرار دتا۔

علمائے حدیث:

ج ) علمائے حدیث ميں تو‏ں علامہ مجلسی ( وفات ١١١٠ ئه) نے کشی د‏‏ی پنجگانہ روایتاں نو‏‏ں ايس‏ے بيان و وضاحت دے نال جسنو‏ں آخر ميں ذکر کياہے اپنی اہ‏م ترین کتاب “

بحار الانوار ” ميں نقل کيا اے ۔

د) شيخ محمد بن حسن حر عاملی ( وفات ١١٠  ئه) جو اکابرعلمائے حدیث ميں شمار ہوتےہيں ، نے اپنی کتاب “ تفصيل الوسائل ” ميں عبدا لله بن سبا دے بارے ميں کشی د‏‏ی پہلی تے دوسری روایت نقل کيتی اے ۔

ه) ابن شہر آشوب ( وفات ۵۵ ٨ ئه )نے وی اپنی کتا ب“ مناقب ” ميں کشی د‏‏ی پہلی روایت نو‏‏ں اس دے مآخذ د‏‏ی طرف کسی قسم دا اشارہ کيتے بغير نقل کيا اے ۔

بات دا خلاصہ خلاصہ ایہ کہ اسيں عبدا لله بن سبا دے بارے ميں شيعہ کتاباں ميں ذکر کيتی گئی روایتاں دے بارے ميں تحقيق دے دوران اس نتيجہ اُتے پہنچے کہ ایہ سب روایتيں کتاب رجال کشی تو‏ں نقل کيتی گئی ہيں تے درج ذیل منابع نے وی انہاں روایتاں نو‏‏ں ايس‏ے تو‏ں نقل کيا اے:

١۔ “ اختيار رجال کشی ” ت اليف شيخ طوسی (وفات ٦ ٠ هء(١١١ هء(

٢۔ “ بحار الانوار ” ت اليف مجلسی ( وفات ١

٣۔ “وسائل ” ت اليف شيخ حر عاملی ( وفات ١١٠  ئه(

 ۔ “جامع الرواة ” ت اليف ا ردبيلی ( وفات ١١٠٠ هء(

۵ ۔“ مجمع الرجال” ت اليف قہپائی ( وفات ١٠١ ٦ هء(

٦ ۔ “نقد الرجال” ت اليف ت فرشی (وفات ١٠١ ۵ هء(

۔ “تحریر طاؤس” ت اليف شيخ حسن عاملی(وفات ١٠١١ هء(

٨۔ “الخلاصہ ” ت اليف علامہ حلی ( وفات ٢ ٦ هء(

٩۔ “رجال” ت اليف ا بن داؤد ( وفات ٠ هء(

١٠ ۔ “حل الاشکال” ت اليف ا حمد بن طاؤس( وفات ٦ ٣ هء(

١١ ۔“ مناقب ” ت اليف ا بن شہر آشوب (وفات ۵ ٨٨ هء (

رجال کشی تے اس د‏ی روایتاں د‏‏ی جانچ پڑتال

روی الکشی عن الضعفاء کثيراً و فی رجاله اغلاط کثيرة

کشی غير قابل اعتماد افراد تو‏ں بہت روایتيں نقل کردا اے تے اس د‏ی کتاب رجال غلطياں تو‏ں بھری پئی اے 

. نجاشی جدو‏ں کہ ساڈے لئے ایہ واضح ہوگياکہ شيعاں د‏‏ی حدیث تے رجال د‏‏ی تمام کتاباں نے عبدا لله بن سبا د‏‏ی غلو د‏‏ی داستان نو‏‏ں کسی د‏‏ی معروف کتاب “ معرفة الناقلين ” تو‏ں نقل کياہے ،تواب ہميں مذکورہ کتاب تے اس د‏ی روایتاں د‏‏ی جانچ پڑتال اُتے توجہ دینی چاہیدا ۔

١۔ کتاب ‘ ‘ معرفة الناقلين ” دا مؤلف اس کتاب دا مؤلف ، ابو عمر محمد بن عمرو بن عبدا لعزیز کشی اے ، نجاشی نے اس دے بارے ميں کہاہے : کشی اک مؤثق تے قابل اعتماد شخص اے ليکن اس نے کثرت تو‏ں ضعيف تے ناقابل اعتماد افراد تو‏ں روایت نقل کيا اے مزیدکہندا اے کشی عياشی دا شاگرد سی لہذا اس نے بعض مطالب ايس‏ے تو‏ں سيکهے ہيں تے عياشی دے حالات د‏‏ی تشریح ميں ایويں کہندا اے : اوہ ضيعف تے ناقابل اعتماد افراد تو‏ں زیادہ نقل کردا اے: نيز عقيدہ و مذہب دے لحاظ تو‏ں ابتداء ميں مکت‏‏ب تسنن دا پيرو سی تے اہل سنت د‏‏ی احادیث نو‏‏ں زیادہ سن چکيا سی ،

لہذا اس نے ایسی احادیث زیادہ نقل کيتی ہيں ۔

٢۔ معرفة الناقلين یا رجال کشی رجال کشی “معرفة الناقلين عن الائمة المعصومين ” دے ناں تو‏ں سی ۔ شيخ طوسی نےاس دا خلاصہ کيا اے تے اس دا “ اختيار رجال الکشی ” ناں رکھیا اے ۔ ایہ کتاب اج تک دانشوراں د‏‏ی دسترس ميں اے ۔

نجاشی نے کشی د‏‏ی کتاب دے بارے ميں کہاہے : علم رجال ميں کشی د‏‏ی اک کتاب اے اس کتاب ميں بہت زیادہ مطالب ہيں ،جن ميں بے شمار غلطياں پائی جاندی ہيں ۔

نجاشی نے کشی دے بارے ميں کہیا اے : اوہ ضيعف تے ناقابل اعتماد افراد تو‏ں نقل کردا ا‏‏ے۔

مرحوم محدث نوری کتاب “ مستدرک الوسائل ” دے خاتمہ دے فائدہ سوم ميں ، شيخ طوسی د‏‏ی “اختيار رجال الکشی ” دے بارے ميں کہندے ہيں : “ بعض قرائن تو‏ں ساڈے لئے واضح ہويا اے کہ اس کتاب ميں وی بعض علماء ،مؤلفين تے ناسخاں نے کچھ تصرفات تے تغيرات انجام دتے ہيں ”(۱)

____________________

١۔ مستدرک ( ٣۵٣٠ )مرحوم نوری اس بيان دے بعد اپنی گل کيلئے کئی دلائل پيش کردے ہيں ۔

قاموس الرجال دے مؤلف نے کہاہے : “ رجال کشی دا کوئی صحيح نسخہ کسی دے پاس نہيں پہنچیا اے حتی شيخ طوسی تے نجاشی نو‏‏ں وی ”۔ نجاشی نے اس بارہ ميں کہیا اے “ رجال کشی ميں بہت ساری غلطياں ہيں “

اسک‏‏ے بعد“ قاموس ” دے مؤلف کہندے ہيں : رجال کشی ميں اس قدر تحریف اے کہ انہاں دا شمار کرنا ممکن نہيں اے اس کتاب ميں تحریف نہ ہوئے مطالب معدود چنداور انگشت شمار ہيں جيسے : “ احمد بن عائذ”، “احمد بن فضل ” ، “اسامہ بن حفص ”، “اسماعيل بن فضل ”،

“اشاعثہ ”، “حسين بن منذر ”، “درست بن ابی منصور ”، “ابو جریر قمی ”، “عبدا لواحد بن مختار ”، “ علی بن حدید ”، “علی بن وهبان ” ، “عمر بن عبدا لعزیز زحل ”، “ عنبسہ بن بجاد ”، تے “منذر بن قابوس ” د‏‏ی تشریح ۔

اس دے بعدکہندے ہيں :

” ميں نے انہاں چندناواں دے حالات د‏‏ی تشریح ميں کوئی تحریف نہيں پائی اگرچہ احتمال اے کہ انہاں ميں وی تحریف کيتی گئی اے انہاں ناواں دے علاوہ ميں نے کتاب د‏‏ی تمام تشریحاں ميں تحریفات مشاہدہ د‏‏ی اے تے تمام تحریفات د‏‏ی اس دے مقام اُتے بحث و تحقيق د‏‏ی اے “

ا س کتاب ميں بوہت گھٹ ایسی روایتيں پائی جاندی ہيں جو تحریف و تغيرات تو‏ں پاک و صاف ہاں ، ایتھ‏ے تک کہ کتاباں دے بوہت سارے عنوان وی تحریف ہوئے ہيں کسی شخص تو‏ں متعلق روایت نو‏‏ں کسی دوسرے شخص دے حالا ت ميں بيان کيا گياہے اک طبقہ دے راویاں نو‏‏ں دوسرے طبقہ ميں درج کيا اے ۔

ابو بصير ليث مرادی د‏‏ی روایت نو‏‏ں غلطی تو‏ں ابو بصير یحيیٰ اسدی د‏‏ی تشریح ميں ذکر کيا اے ۔

ابو بصير یحيیٰ د‏‏ی روایت نو‏‏ں اشتباہ سے“ علباء اسدی ” دے سلسلے ميں درج کيا اے تے ابو بصير عبدالله فرزند محمد اسدی دے بارے ميں وی غلطی دا شکا ہويا اے ۔

عبدا لله بن عباس د‏ی تشریح دے سلسلہ ميں پہلی روایت نو‏‏ں حزیمہ د‏‏ی تشریح ميں اس تشریح تو‏ں پہلے نقل کيا ا‏‏ے۔

علی بن یقطين د‏‏ی تشریح دے آخر ميں اک روایت تے ابتداء ميں اک ہور روایت نو‏‏ں حذف کيا اے ۔

ابو الخطاب د‏‏ی تشریح ميں ٢٣ روایتيں نقل کيتی ہيں کہ جنہاں دا ابو الخطاب تو‏ں کوئی ربط ہی نہيں ا‏‏ے۔ ایہی وجہ سی کہ قہپائی نے اپنی کتاب ميں ابو الخطاب د‏‏ی تشریح ميں انہاں روایتاں نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد انهيں کٹ دتا اے ۔

حميری کہ جو اما م حسن عسکری عليہ السلام دے صحابی سن نو‏‏ں امام رضا عليہ السلام دے اصحاب ميں شمار کيا اے ۔

لوط بن یحيیٰ نو‏‏ں حضرت امير المؤمنين عليہ السلام دے اصحاب ميں درج کيا اے جدو‏ں کہ لوط امام باقر عليہ السلام یا امام صادق عليہ السلام دے اصحاب ميں تو‏ں سی تے اس دا داداامير المؤمنين عليہ السلام دے اصحاب ميں تو‏ں سی۔

شيخ طوسی نے اس کتاب دے اک حصہ نو‏‏ں اس ميں موجود تمام تحریفات ، تغيرات تے اشتباہات دے نال انتخاب کيا اے تے انہاں دے ابواب دے عنوان نو‏‏ں حذف کياہے

قہپائی نے اس کتاب د‏‏ی بعض خرابياں نو‏‏ں صحيح کرنا چاہیا اے ليکن اس دے برعکس اس کتاب د‏‏ی خرابياں ميں وادھا ہی کردتا اے تے باطل دا م انجام دتا اے ۔

ان سب تحریفات دے باوجود کہ کتاب کشی دا ایہ نتيجہ ہواکہ اس کتاب دے مطالب اُتے کسی وی طرح دا اعتما دنہيں کيا جاسکدا مگر ایہ کہ مطلب دے صحيح ہونے دے سلسلہ ميں کتاب کشی دے علاوہ کسی کتاب ميں دليل موجو د ہوئے ۔

اس بنا اُتے متاخرین دانشوراں نے کتاب کشی اُتے اعتماد کرکے متفق القول کہیا اے کہ : “

ابان بن عثمان”فرقہ ناوسيہ تو‏ں اے جيساکہ رجال کشی ميں ایسا ہی ذکر ہويا اے انہاں علماء دا رجال کشی اُتے ایہ اعتماد بے جاتھا تے احتمال ایہ اے کہ ایہ جملہ اس کتاب ميں تحریف ہويا اے تے ایہ جملہ در حقيقت کان من القادسيہ سی یعنی ابان اہل قادسيہ سی ۔

اصل کتاب کشی دے علاوہ ‘ ‘ اختيار رجال کشی ” شيخ طوسی دا خلاصہ اے تے شيخ دے بعد اج تک ایہ کتاب دانشوراں دے پاس موجود اے اس کتاب ميں اصل کتاب رجال کشی ميں موجود تحریفات دے علاوہ ، شيخ یا اسک‏‏ے بعد والے علماء نے وی اس ميں بعض تبدیلياں د‏‏ی ہيں ا س سبب تو‏ں اس دے نسخےآں ميں اختلاف پایا جاتاہے جيسے : قہپائی دا نسخہ جو موجودہ طبع شدہ نسخےآں تو‏ں اختلاف رکھدا اے ، گویا قہپائی دے نسخہ ميں کتاب دا حاشيہ متن ميں داخل کيا گيا اے ۔

جو کچھ علامہ حلی نے‘ خلاصة الاقوال ” ميں کشی تو‏ں نقل کيا اے ، اس ميں وی تحریفات ہيں ، ليکن کم ہيں ۔

جو کچھ اس کتاب تو‏ں نقل کرکے ابن داؤد د‏‏ی رجال ميں آیا اے ، اس د‏ی تحریفات بے شمار ہيں تے خود ابن داؤد د‏‏ی کتاب رجال متاخرین دانشوراں د‏‏یاں کتاباں ميں اوہی حيثيت رکھدی اے جو کتاب کشی گزشتہ دانشورں د‏‏یاں کتاباں ميں ر کھدی تھی(۱)

ا س دانشور دے محققانہ بيان دے صحيح ہونے د‏‏ی حقيقت کتاب رجال کشی د‏‏ی طرف رجوع کرنے تو‏ں واضح وآشکار ہوجاندی ا‏‏ے۔ جے اسيں اسک‏‏ے علاوہ اس کتاب د‏‏ی اصل دے بارے ميں بحث کرناچاہيں ، تواک مستقل کتاب تاليف ہوئے گی کہ اس د‏ی ضرورت نہيں اے تے موجودہ نسخہ د‏‏ی جانچ پڑتال دے بارے ميں اسيں اِنّے ہی اُتے اکتفاء کردے ہيں ۔

٣۔ گزشتہ پنج روایتيں الف ) علماء نے انہاں روایتاں اُتے اعتمادنہيں کيا اے: گزشتہ پنج روایتاں نو‏‏ں شيخ کلينی (وفات ٣٢٩ هء ) نے اپنی کتاب “ کافی” ميں درج نہيں کيا اے ۔

اس طرح شيخ صدوق ( وفات ٣٨١ ئه) نے اپنی کتاب ‘‘ من لا یحضرہ الفقيہ ” ميں تے شيخ طوسی جو خود ہی کتاب اختيار رجال کشی دے مؤلف تھیاپنی کتاب “ رہتل ”اور “استبصار ” ميں انہاں روایتاں د‏‏ی طرف اشارہ تک نہيں کيا اے تے ایہ مطلب خوداس دتی دليل اے کہ ایہ بزگواران روایتاں اُتے اعتماد نہيں کردے سن ، خاص کر پہلی تے دوسری روایت نو‏‏ں نقل کردے سن کہ حضرت امير المؤمنين ں نے عبدا لله بن سبا نو‏‏ں مرتد ہونے دے جرم ميں نذر آتش کياہے اس طرح فقہا ء نے اج تک مرتد دے حکم دے بارے ميں ا ن دو روایتاں د‏‏ی طرف اشارہ تک نہيں کيا اے ۔

ب) تناقض دا اشکال : شيعہ کتاباں ميں عبد الله بن سبا دے بارے ميں دو تے روایتيں موجود ہيں جو کشی د‏‏ی انہاں پنج روایتاں تو‏ں تناقض رکھدی ہيں انہاں دو روایتاں دا مفہوم انہاں پنج روایتاں دے مضمون کومکمل طور اُتے جھٹلاتاہے ۔

پہلی روایت : کتاب ‘ ‘ من لا یحضرہ الفقيہ ” ، ‘ خصال ” ، “رہتل ” ، “ حدائق ” ،“وسائل ” تے “وافی ” ميں نقل ہوئی اے اوروہ روایت ایہ اے :

امام صادق عليہ السلام اپنے باپ اما م باقر عليہ السلام تو‏ں نقل کردے ہيں کہ اک دن امير المومنين نے فرمایا: جدو‏ں نما زسے فارغ ہوجاؤ تاں ، اپنے ہتھ آسمان د‏‏ی طرف بلند کرو

____________________

۱ ۔ ٨ - .٢ ) تو‏ں خلاصہ دے طور اُتے نقل / مذکورہ مطالب نو‏‏ں کتاب قاموس الرجال طبع مصطفوی تہران ١٣٩ ه ( ج ١کياگيا اے ۔

اور خداسنو‏ں دعا و مناجات کرو ، ابن سبا نے جدو‏ں امير المؤمنين عليہ السلام دے اس بيان نو‏‏ں سنیا ، تاں اعتراض کيا تے کہیا :اے امير المؤمنين ! کيا خداوند عالم ہر جگہ موجود نہيں اے ؟

امير المؤمنينں نے فرمایا: جی ہاں خداوند متعال ہر جگہ موجود اے ابن سبا نے کہیا: فیر کياں حالت دعا ميں ہتھ آسمان د‏‏ی طر ف اٹھائے جائيں ؟ امير المؤمنينں نے فرمایا: کيا تسيں نے قرآن مجيد ميں اس آیت نو‏‏ں نہيں پڑها اے کہ خدا وند عالم فرماندا اے:

>و فی السماء رزقکم وما توعدون ولا تلمزوا انفسکم و لا تنابزوابالالقاب بئس الاسم الفسوق بعد الایمان یقولون لئن رجعنا الی المدینه ليخرجن الاعز منها الاذل >۔ سورہ منافقين ٦٣

خلافت اُتے بٹھادتا تے خلافت نو‏‏ں قریش ميں ثابت کردتا تے ۔ اس طرح اک قریشی حکومت کیت‏‏ی داغ بيل ڈال دتی اس تریخ دے بعد انصار نو‏‏ں حکومت تے تمام سياسی و اجتماعی امور تو‏ں محروم کرکے یا بوہت گھٹ تے استثنائی مواقع دے علاوہ نہ انهيں جنگاں ميں سپہ سالاری دے عہدہ اُتے فائز کردے سن تے نہ کسی صوبے دا گورنر حتی کسی شہر دے ڈپٹی کمشنر دا عہدہ وی انہيں نہيں سونپتے سن (۱)

خلافت عثمان دے دوران

مسلماناں دے حالات ميں ايس‏ے طرح حوادث پيدا ہُندے گئے تے زمانہ ايس‏ے طرح اگے بڑهتا گيا ، ایتھ‏ے تک کہ عثمان دا زمانہ آگيا۔ اس زمانہ ميں کم تے حکومت دے حالات بالکل دگرگاں ہوگئے قریش د‏‏ی حکومت تے اقتدار بدل ک‏ے خاندان بنی اميہ ميں منحصر ہوگئی ۔ اموی خاندان دے اراکين تے انہاں دے اسيں پيمان قبیلے نے تمام کليدی عہدےآں اُتے قبضہ جماليا۔ ایہ لوک مصر،شام ، کوفہ ، بصرہ ، مکہ ، مدینہ تے یمن دے علاوہ اسلامی ملکاں دے وسيع علاقےآں دے گورنر تے حکمراں بن گئے تے اس طرح انہاں شہراں تے اسلامی مراکز ميں مطلق العنان تے غير مشروط حکمرانی تے فرمانروائی اُتے فائز ہوئے ۔خاندان اموی د‏‏ی طرف تو‏ں مسلماناں دے حالات اُتے مسلط ہونے دے بعد اذیت و آزار تے ظلم و بربریت دا آغازہو ااور اسلامی شہراں تے تمام نقاط ميں قساوت بے رحمی دا برتاؤ کرنے لگے ۔ مسلماناں دے مال و جان اُتے حد تو‏ں زیادہ تجاوزہونے لگیا ۔ ظلم و خيانت اورغنڈہ گردی انتہا نو‏‏ں پہنچ گئی ایتھ‏ے تک کہ بنی اميہ دے خود سراور ظالم گورنراں تے فرمانرواواں دے ظلم و ستم نے مسلمانون دے ناک ميں دم کر دتا اس موقع اُتے قریش د‏‏ی نامور شخصيتاں ،جيسے ام المؤمنين عائشہ ، طلحہ ، زبير ، عمرو عاص تے دوسرے لوکاں نے عوام د‏‏ی رہبری تے قيادت د‏‏ی باگ ڈور سنبھالی تے بنی اميہ دے خلاف بغاوت د‏‏ی ،اور تمام اطراف تو‏ں مدینہ د‏‏ی طرف لوگآنے لگے آخرکاراموی خليفہ عثمان نو‏‏ں مدینہ ميں انہاں دے گھر ميں قتل کر دتا گيا عثمان دے قتل ہونے دے نتيجہ ميں ، بنی اميہ دے درميان ---جوکہ خود قریش سن -- قریش دے دوسرے خانداناں دے نال سخت اختلافات پيدا ہوگيا ، اس طرح مسلماناں اُتے قریش دا تسلط کم ہويا ، پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم د‏‏ی وفات دے بعد پہلی بار مسلما‏ن اپنے اختيارات دے مالک بنے تے حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور قریش تو‏ں چھيننے ميں کامياب ہوئے ۔ ایہ اوہ وقت سی کہ مسلماناں نے کسی رکاوٹ دے بغير اک دل تے اک بولی ہوک‏ے علی عليہ السلام د‏‏ی طرف رخ کيا تے پوری دلچسپی تے محبت تو‏ں انهيں مسلماناں اُتے حکومت کرنے کيلئے منتخب کيا۔ انتہائی اصرار دے نال متفقہ طور اُتے انہاں د‏‏ی بيعت د‏‏ی تے حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور انہاں دے لائق تے باصلاحيت ہتھو‏ں ميں سونپ دی۔

علی عليہ السلام نے اپنی حکومت نو‏‏ں اسلامی قوانين د‏‏ی بنياداں اُتے استوار کيا۔ عام مسلماناں ميں برادری نيز مساوات اوربرابری دے منشور دا اعلان ہويا، انہاں اُتے عدل و انصاف د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی ، بيت المال نو‏‏ں انہاں دے درميان یکسان تے مساوی طور اُتے تقسيم کيا۔ انصار دے لائق تے شائستہ افراد نو‏‏ں -- جنہيں گزشتہ حکومتاں ميں محروم کياگيا سی۔--

____________________

١۔ چنانچہ ابو بکر ، عمر تے عثمان دے دوران امراء تے سپہ سالاراں دے بارے ميں تحقيق کرنے تو‏ں ایہ حقيقت واضح تے روشن ہُندی ا‏‏ے۔

اہ‏م عہدےآں اُتے فائز کيا تے انہيں مختلف شہراں تے اسلامی مراکز ميں گورنراں تے حکمراناں دے طور پرمنصوب کيا ۔ مثلا : عثمان بن حنيف نو‏‏ں بصرہ ميں ، اس دے بھائی سہل نو‏‏ں مدینہ ميں ،

قيس بن سعد بن عبادہ نو‏‏ں مصر ميں ، شام د‏‏ی طرف مسافرت دے دوران کوفہ ميں اپنی جگہ اُتے ابو مسعود انصاری نو‏‏ں تے مالک اشر سبئی نو‏‏ں جزیرة تے اس دے اطراف ميں بعنوان حکمراں تے گورنر منتخب فرمایا(۱)

حکومت کیت‏‏ی اس روش سے“علی عليہ السلام” نے قریش د‏‏ی گزشتہ حکومتاں د‏‏ی تمام اجارہ داری نو‏‏ں منسوخ کرکے رکھ دتا۔

ایہی وجہ سن کہ قریش نے علی عليہ السلام د‏‏ی سياست نو‏‏ں پسند نہيں کيا تے انہاں دے خلاف اک وسيع پيمانہ اُتے بغاوت دا سلسلہ شروع کردتا ایتھ‏ے تک کہ جنگِ جمل و صفين نو‏‏ں برپا کيا ، ايس‏ے لئے علی عليہ السلام ہميشہ قریش تو‏ں شکایت کردے سن تے انہاں دے بارے ميں انہاں دا دل شکوہ شکایتاں تو‏ں بھریا ہواتھا حضرت کدی قریش دے بارے ميں شکوواں نو‏‏ں بولی اُتے جاری فرماندے سن تے انہاں د‏‏ی عادلانہ روش دے مقابلہ ميں قریش دے سخت رد عمل اُتے صراحت دے نال بيزاری تے نفرت دا اظہار کردے سن :

اک ایسا درد مند ،جس دے بولی کهولنے تو‏ں در و دیوار ماتم کرن نہج البلاغہ ميں آیا اے کہ علی عليہ السلام قریش د‏‏ی شکایت کردے ہوئے فرماندے سن :

” خداوندا! ميں قریش تے اُنہاں دے شریک جرم افراد دے خلاف تيری بارگاہ ميں شکایت کردا ہاں کياں کہ انہاں نے قطع رحم کيا اے تے ساڈی بزرگی تے مقام و منزلت نو‏‏ں حقير بنایا اے حکومت دے معاملہ ميں جو میرے تو‏ں مخصوص سی ميرے خلاف بغاوت د‏‏ی تے بالاتفاق ہميں اُس تو‏ں محروم کيا تے میرے تو‏ں کہیا کہ ہوشيا رہوجاؤ ! حق ایہ اے کہ اسنو‏ں لے لو تے حق ایہ اے کہ اسنو‏ں چھڈ دو ۔ اوہ دعویٰ کردے سن کہ ميرے حق دے حدود نو‏‏ں معين کرن ۔ تینو‏ں قریش تو‏ں کيا کم؟ خدا د‏‏ی قسم جس طرح ميں ا ن دے کفر دے دوران انہاں تو‏ں لڑدا سی اج وی --چونکہ انہاں نے فتنہ و فساد نو‏‏ں اپنایا اے -- انہاں نال جنگ کراں گا اس دن ميں ہی سی جس نے انہاں نال جنگ کيت‏ی تے اج وی ميں ہی ہاں جو انہاں نال جنگ کررہیا ہاں ۔

اپنے بھائی عقيل دے ناں اک خط دے ضمن ميں لکھیا اے :

قریش نو‏‏ں ، انہاں دے حملےآں تے گمراہی د‏‏ی راہ ميں تے وادی شقاوت و سرکشی ميں انہاں دے نمود و ناں نو‏‏ں چھوڑدو ،انهيں حيرت وپریشانی د‏‏ی وادی ميں چھڈ دو ! قریش نے ميرے خلاف جنگ

____________________

١۔ابن اثير اپنی تریخ ميں جلد ٣ صفحہ نمبر ٣٣ امير المؤمنين دے گورنر دے عنوان دے ذیل ميں کہندا اے: مدینہ ميں علی(ع) دا گورنر ابوایوب انصاری تے بعض مورخين دے عقيدہ دے مطابق سہل بن حنيف سی۔

کرنے ميں اتفاق کيا اے ايس‏ے طرح کہ اس تو‏ں پہلے پيغمبر اکرم صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے خلاف جنگ کرنے ميں شریک جرم ہوئے سن ۔ قریش مجھ اُتے کيتے ظلم جس د‏‏ی سزا اوہ ضرور پائيں گے قریش نے ساڈے نال قطع رحم کيا اے حکومت دے ميرے پيدائشی حق نو‏‏ں میرے تو‏ں چھين ليا اے ۔

سبئيہ علی دے دوران علی

عليہ السلام دے زمانے د‏‏ی تریخ تو‏ں جو کچھ معلوم ہُندا اے --- جس دا اک اجمالی خاکہ انہاں صفحات ميں پيش کيا گيا --- اوہ ایہ اے کہ : عدنانی قریش نے پيغمبر صلی اللهعليہ و آلہ وسلم دے بعد علی ابن ابيطالب عليہ السلام نال دشمنی تے مخالفت مول لی تے انہاں دے خلاف متحد ہوک‏ے اسلامی حکومت تو‏ں انهيں وکھ کردتا جدو‏ں حضرت لوکاں د‏‏ی حمایت تو‏ں خلافت اُتے پہنچے تاں اس وقت وی اوہی قریش سن جنہاں نے انہاں دے خلاف فتنے او ر بغاوتيں کيں ليکن تمام حساس تے نازک مواقع اُتے قبیلے سبئيہ --- کہ اوہی قحطانی قبیلے ہيں -- دے تمام دوست و مجاہدین انہاں د‏‏ی رکاب ميں سن ۔ خاص کر قبیلے سبائی دے سرکردہ لوک ، جيسے : مالک اشتر ہمدانی سبئی(۱) عبدا لله بدیل خزاعی سبئی ، حجر بن عدی کندی سبئی ،قيس بن سعد بن عبادہ سبئی انصاری تے قبیلے سبئيہ دے بعض ہور سردار جو علی عليہ السلام دے یار و غمخوار سن، انہاں دے محکم تے ثابت قدم طرفداراں دے گروہ نو‏‏ں تشکيل دیندے سن (۲) ليکن جنگ صفين تے حکميت اشعری د‏‏ی روداد دے بعد اہل کوفہ و بصرہ دے عرباں نے جنکی اکثریت علی دے مننے والےآںکيتی سی ، علی عليہ السلام نو‏‏ں حکميت دے نتيجہ نو‏‏ں قبول کرنے اُتے کافر تو‏ں تعبير کيا تے اس سبب تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں وی کافرجانا تے کہیا: اساں توبہ کيا اورکفر تو‏ں فیر اسلام د‏‏ی طرف لوٹے ، اس دے بعد انہاں نے تمام مسلماناں حتی خود علی عليہ السلام د‏‏ی وی تکفير د‏‏ی انہاں دے تے تمام مسلماناں دے خلاف بغاوت کرکے انہاں اُتے تلوار کھينچی۔اس طرح اسلام ميں اک گروہ د‏‏ی ریاست و قيادت د‏‏ی “عبدالله بن وهب سبائی ” نے ذمّہ داری لی سی انہاں نے نہروان ميں امام نال جنگ کيت‏ی ،عبدالله بن وهب سبائی اس جنگ ميں قتل کيا گيا ، اس دے بعد انہيں خوارج ميں تو‏ں اک شخص دے ہتھو‏ں امير المؤمنين عليہ السلام محراب عبادت ميں شہيد ہوئے، علی “عليہ السلام” د‏‏ی شہادت دے بعد تریخ دا صفحہ پلٹ گيا تے قبیلے سئبيہ ميں اک دوسر ی حالت پيدا ہوگئی جس د‏‏ی اگلی فصل ميں وضاحت کيت‏ی جائے گی ۔

____________________

١۔ ابن خلداں اپنی تاریخ٢/ ٢٦ ميں لکھدا اے :جس دن اسلام کاظہور ہويا قبيلہ ہمدان دے افراد اسلامی ملکاں ميں پهيل گئے تے انہاں ميں اک گروہ یمن ميں رہیا صحابہ دے درميان اختلاف او رکشمکش پيدا ہونے دے بعد قبيلہ ہمدان شيعہ ا ور علی عليہ السلام دے دوستدار سن ایتھ‏ے تک علی عليہا لسلام نے انہاں دے بارے ميں ایہ شعر کہیا اے : ولو کنت بوا باً لابواب جنة لقلت لهمدانی ادخلی بسلام یعنی جے ميں بہشت دا چوکيدار ہواں گا تاں قبيلہ ہمدانی دے افراد تو‏ں کہواں گا کہ سلامت دے نال بہشت ميں داخل ہوجاؤ۔)

۲۔ معاویہ شام ميں سکونت کرنے والے قبیلے سبئيہ دے بعض گروہ نو‏‏ں عثمان د‏‏ی خونخواہی دے بہانہ تو‏ں باقی قبیلے سبئيہ تو‏ں جدا کرنے ميں کامياب ہويا تے خاص کر انہيں اپنی طرف مائل کردتا ایہ گروہ اس زمانہ تو‏ں خلفائے بنی مروان تک وقت دے حکا‏م دے پاس خاص حيثيت دے مالک ہويا کردے سن ليکن اس دوران دے بعد قبیلے قحطانی و عدنانياں دے درميان عمومی سطح اُتے شدیداختلافات رونما ہواجس دے نتيجہ ميں مروانی ، اموی حکومت گر گئی تے بنی عباسياں نے حکومت کیت‏‏ی باگ ڈو ر اُتے قبضہ کيا کتاب صفين تاليف نصر بن مزاحم ، مقدمہ سوم کتاب “ ١۵٠

جعلی اصحاب ” ملاحظہ ہاں

”سبئيہ” ،بنی اميہ دے دوران

اشتدت الخصومة بينها فی اخریات العهد الاموی

بنی اميہ د‏‏ی حکومت دے اواخر ميں قبیلے عدنان کی، قبیلے سبائی تو‏ں خصومت انتہا نو‏‏ں پہنچی سی ۔مولف امير المومنين د‏‏ی شہادت دے بعد قریش نے گزشتہ د‏‏ی نسبت زیادہ چوکس انداز ميں ا سلامی ملکاں تے مسلماناں د‏‏ی رهبری د‏‏ی باگ ڈور دوبارہ اپنے ہتھ ميں لی انصاراور سبئياں نو‏‏ں تمام امور تو‏ں بے دخل کيا انہاں دے نال بے رحمانہ تے انتہائی سنگدلی تو‏ں برتاو کيا بنی اميہ دے منہ بولے بيٹے یعنی زیاد بن ابيہ ، اس دے بعد اسک‏‏ے بيٹے ابن زیاد دے ذریعہ شہر کوفہ دے تمام علاقے تے اطراف ميں قبیلے سبئيہ دے بزرگان ، ہر شيعہ علی عليہ السلام کہ جو غالباً سبئيہ تو‏ں سن نو‏‏ں پکڑپھڑ کر انتہائی بے دردی تو‏ں قتل کيا جاتاتھا ، پهانسی اُتے لٹکایا جاتاتھا زندہ دفنایا جاندا سی، تے انہاں دے گھراں نو‏‏ں ویران کيا جاندا سی ! تے انہاں مظلوم تے ستم دیدہ مسلماناں نے حسين ابن علی عليہ السلام دے ایتھ‏ے پناہ لی !

ان تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی تے بنی اميہ عدنانی ظالمانہ حکومت دے پنجاں تو‏ں اسلام و مسلماناں نو‏‏ں نجات دلانے کيلئے اٹھیا کھڑے ہوئے اس حالت ميں ا بن زیاد--- خاندان اميہ دے منہ بولے بيٹے کافرزند ---فریب کاری تے دهوکہ تو‏ں کوفہ ميں داخل ہويا تے حالات اُتے کنٹرول حاصل کيا ۔ امام حسين عليہ السلام دے نمائندہ تے سفير مسلم ابن عقيل نو‏‏ں گرفتار کرکے قبیلے سبئيہ دے سردار ہانی بن عروہ دے ہمراہ قتل کر دتا اس دے بعد قبیلے عدنان دے سرداراں او بزرگاں جيسے عمر سعد قرشی ، شبث بن ربعی تميمی ، شمر بن ذی الجوشن تے ہور عدنانی ظالماں نو‏‏ں اپنے گرد جمع کيا تے اک وڈی فوج تشکيل دی۔ کوفہ دے تمام جنگجوواں نو‏‏ں مختلف راہاں تو‏ں قرشی خلافت د‏‏ی فوج تو‏ں ملحق کيا اوہ وی اس طرح تو‏ں کہ کسی ميں انہاں د‏‏ی نصرت د‏‏ی جرات نہ ہوئے سک‏‏ے تے تاب مقاومت باقی نہ رہے تو‏ں کہ زیاد بن ابيہ د‏‏ی علنی طور اُتے مخالفت نہ کر سک‏‏ے تے امام حسين عليہ السلام دے انقلاب نو‏‏ں تقویت بخشنے کيلئے کوشش و فعاليت نہ کرسک‏‏ے نتيجہ دے طور اُتے قرشی خلافت نے خاندان پيغمبر“ صلی الله عليہ و آلہ وسلم” نو‏‏ں کربلا ميں اپنے اصحاب سميت خون ميں غلطان کرکے انہاں دے بے سر اجساد نو‏‏ں ميدان ميں برہنہ چھڈنے ميں کامياب ہوئے ۔

پہاں اُتے قبیلے عدنان د‏‏ی قبیلے قحطان سبئی اُتے کاميابی عروج نو‏‏ں پہنچی۔

سبئيہ قيام مختار ميں

کربلا دے جانکاہ حادثہ تے یزید بن معاویہ د‏‏ی ہلاکت دے بعد کوفياں دے دل بيدار ہوئے چونکہ امام حسين عليہ السلام د‏‏ی نصرت کرنے ميں انہاں نے سخت کوتاہی کرکے کنارہ کشیکيتی سی ، اس لئی انہاں نے ذہنی طور اُتے احساس ندامت و پشيمانی محسوس کيت‏ی تے انہاں ميں تو‏ں “ توابين ” ناں د‏‏ی اک فوج تشکيل پائی اس فوج نے ابن زیاد د‏‏ی فوج نال جنگ کيت‏ی ایتھ‏ے تک سب شہيد کيتے گئے اس دے بعد سبائی قبیلے مختار ثقفی دے گرد جمع ہوئے تے حسين ابن علی عليہ السلام د‏‏ی خونخواہی کيلئے اٹھیا کھڑے ہوئے انہاں د‏‏ی کمانڈ ابراہيم بن اشتر سبئی کررہے سن اک عظيم تے نسبتاًقوی فوج وجود ميں آگئی ابتداء ميں انہاں نے عمربن سعد عدنانی ،شمر بن ذی الجوشن ضبابی تے قبیلے عدنان دے بوہت سارے دوسرے افراد جنہاں دا امام حسين عليہ السلام دے قتل ميں مؤثر اقدام سی نو‏‏ں قتل کيا ، انہاں دے مقابلہ ميں قبیلے عدنان دے افراد مصعب بن زبير عدنانی دے گرد جمع ہوئے تے قبیلے سبئی تے حسين عليہ السلام دے خونخواہاں تو‏ں مقابلہ کيلئے آمادہ ہوگئے انہاں تو‏ں اک سخت جنگ کيت‏ی ا ور انہاں اُتے غالب آگئے تے امام حسين عليہ السلام دے خونخواہاں د‏‏ی رہبری کرنے والے مختار نو‏‏ں قتل کيا ۔

ان تمام کشمکش اورنزاعی مدت ميں کوفہ و بصرہ اُتے زیاد بن ابيہ د‏‏ی حکومت جس ميں ایران وی انہاں د‏‏ی حکومت دے زیر اثرتھا تمام مشرقی اسلامی ملکاں تو‏ں خلفائے بنی اميہ د‏‏ی آخر ( ١٣٢ هء اے ) تک خلافت قرشی عدنانی اپنے مخالفاں تو‏ں ---جو خاندان پيغمبر صلی اللهعليہ و آلہ وسلم دے ددستداران و شيعہ سن --- دو اسلحہ نال جنگ لڑدے سن جيساکہ تمام جنگاں ميں ایہ رسم اے کہ گرم اسلحہ دے علاوہ سردا سلحہ یعنی پروپيگنڈااور افترا پردازی تو‏ں وی استفادہ کردے سن اس نفسياندی جنگ ميں دربارِخلافت تو‏ں وابستہ تمام شاعر، مقررین، قلم کار ، محدثين ، تے دانشور تمام شيعاں ، بالخصوص سبائيہ قبیلے دے خلاف منظم ہوگئے سن دربار تو‏ں وابستہ ایہ لوک اس نفسياندی جنگ ميں مختارکے خلاف کہندے سن : “مختار ” نے وحی تے نبوت دا دعویٰ کيا اے ’ اس پروپيگنڈا اُتے اِنّا زور لگایا گيا کہ ایہ افتراء اس درجہ مشہورہويا کہ نسل در نسل نقل ہُندا رہیا تے رواج پا گيا ایتھ‏ے تک کہ گل بولی تو‏ں گزر کر سرکار ی کتاباں تے دیگراسناد ميں درج ہوئے گئی اورمختار دے خلاف اس نفسياندی جنگ نے اس دے حامياں تے طرفداراں نو‏‏ں وی اپنی لپيٹ ميں لے ليا ، جو اکثر سبئی سن (۱)

سبئيہ بنی اميہ دے آخری ایام ميں

عدنانی او رسبئی قبیلے دے در ميان ایہ کشمکش اورٹکراؤ شروع شروع ميں مدینہ تے کوفہ تک محدود سی ، بعد ميں ایہ وسيع پيمانے اُتے پهيل کر تمام جگہاں تک پہنچ گيا ، ایتھ‏ے تک تمام شہراں تے علاقےآں ميں ا ن دو قبيلاں دے درميان اختلاف تے کشمکش پيدا ہوگئی اس راہ ميں کافی خون بہائے گئے انسان مارے گئے موافقين دے حق ميں تے مخالفين د‏‏ی مذمت ميں شعر و قصيدے کہ‏ے گئے ایہ عداوت و دشمنی تے نفرت و بيزاری بنی اميہ د‏‏ی حکومت دے آخری ایام ميں شدید صورت اختيار ک‏ر ک‏ے عروج تک پہنچی گئی سی۔

____________________

١۔ چنانچہ گزشتہ فصل ميں شبث بن ربعی د‏‏ی سعد بن حنفی دے نال روایت ميں بيان ہويا کہ مختار تو‏ں پہلے لفظ “ سئبہ ” سرزنش تے قبیلے د‏‏ی تعبير ميں ا ستعمال ہُندا سی ا س عنوان تو‏ں کہ اوہ علی دے شيعہ سن جيساکہ داستان حجر ميں ا سکی وضاحت کيتی گئی ليکن مختار د‏‏ی بغاوت دے بعد دشمن د‏‏ی بولی اُتے “ سبئيہ ”قبیلے یمانيہ دے انہاں افراد نو‏‏ں کہندے سن جو قبیلے عدنانی نال جنگ و پيکارکر کردے سن تے مختار ثقفی اُتے ایمان رکھدے سن اس ناں گزاری ميں وی اشارہ اس د‏ی طر ف سی کہ مختار نے نبوت دا دعوی کيا اے تے انہاں افرد نے اس د‏ی دعوت نو‏‏ں قبول کيا اے تے اس اُتے ایمان لیایا اے ليکن مختار تے اس دے پيرواں دے بارے ميں ایہ گل وی ا فتراء تے بہتان دے علاوہ کچھ نہيں سی ۔(

”سبئيہ ” ، سيف بن عمر دے دوران

حرّف سيف کلمة السبئية

جب سيف دا زمانہ آیا تولفظ “ سبئيہ ” نو‏‏ں تحریف کرکے اس دے اصلی معنی تو‏ں اک دوسرے معنی ميں تبدیل کردتا ۔مؤلف

بنی ا ميہ دے دورکے آخری ایام ميں عدنانياں تے قحطانياں دے اختلافات عروج اُتے پہنچ چکے سن ۔ دونے طرف دے ادیب تے شاعر اپنے قبیلے د‏‏ی مدح ميں ا ور دشمنی د‏‏ی مذمت وسرزنش ميں شعر و قصيدہ لکھدے سن ايس‏ے زمانے ميں کوفہ ميں سيف بن عمر تميمی پيدا ہويا ۔ اس نے اسلام د‏‏ی تریخ ميں دو وڈی کتابيں “ الرد و الفتوح ” تے “ الجمل و مسير علی و عائشہ ” لکھيں ۔ اس نے انہاں دونے کتاباں نو‏‏ں وکھ وکھ تحریفات ، جعليات ، توہمات پرمشتمل روایتاں تو‏ں بھر دتا ۔ اس نے دسياں بلکہ سيکڑاں شاعر احادیث، پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے راوی ، پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے اصحاب ، تابعين اسلامی جنگاں ،کے سورما تے فاتح تے بوہت سارے ہور افراد نو‏‏ں اپنے ذہن تو‏ں جعل کيا جنہاں دا دنيا ميں در حقيقت کہيں وجود ہی نہيں سی ۔ اس دے بعد انہاں ميں تو‏ں ہر اک د‏‏ی ناں گزاری کرکے خاص عنوان دتا ، انہاں دے ناں اُتے داستانيں ، تاریخی وقائع ، کثير روایتيں ، اشعاراورا حادیث جعل کيں ۔ ا ن تمام چيزاں نو‏‏ں اسنے جعل کيتے ہوئے ناں و نشان تے خصوصيات دے نال اپنی مذکورہ دو کتابو ں ميں درج کيا ۔

دوسرا خطرنا‏‏ک کم جو سيف نے انہاں دو کتاباں ميں انجام دتا اوہ ایہ سی کہ اس نے تمام خوبياں فضائل ، مجاہدتاں تے نيکياں نو‏‏ں قبیلے عدنان دے ناں اُتے درج کيا تے تمام عيوب ، نواقص ،برائياں ، تے مفاسد نو‏‏ں قبیلے قحطان و سبئی تو‏ں نسبت دیدی انہاں دے بارے ميں جِنّا ممکن ہوسکا دوسرےآں د‏‏ی عيوب و نواقص نو‏‏ں وی جعل کيا اہ‏م ترین مطلب جو اس نے انہاں د‏‏ی مذمت او رسرزنش ميں جعل کيااوہی ‘ ‘افسانہ سبئيہ ” سی کہ اس افسانہ ميں “ سبئيہ ” نو‏‏ں اک یہودی تے سياہ فام کنيز دے بيٹے عبدالله بن سباکے پيرو دے طور اُتے پہچنوایا اے ايس‏ے طرح اس نے لفط “سبئيہ ” نو‏‏ں اپنے اصلی مفہوم ---کہ قبيلہ د‏‏ی نسبت دے طو اُتے قبیلے سبائی تے انہاں دے اسيں پيماناں د‏‏ی سرزنش دے عنوان تو‏ں استعمال ہُندا سی ---سے تحریف کرکے اک مذہبی مفہوم ميں تبدیل کيا تے کہیا: سبئيہ اک منحرف مذہبی گروہ اے جوگمنام تے منحرف یمانی الاصل یہودی عبدالله بن سبا دے پيرو و معتقد ہيں ، اس دے بعد عصر عثمان تے امير المؤمنين دے دور دے تمام جرم و جنایات نو‏‏ں انہاں دے سر اُتے تهونپ کر کہندا اے کہ:اسی فرقہ سبئيہ دے افراد سن ۔جو ہميشہ حکومتاں تو‏ں عداوت تے مخالفت کردے سن ۔

ان دے بارے ميں طعنہ زنی تے عيب جوئی کردے سن لوکاں کوان دے خلاف اکساندے سن ، ایتھ‏ے تک انہاں اُتے ایہ تہمت وی لگائی اے کہ انہاں نے متحد ہوک‏ے مسلماناں دے خليفہ عثمان نو‏‏ں مدینہ ميں قتل کيا تے عبد لله بن سبا تو‏ں منسوب ايس‏ے سبيئہ گروہ نو‏‏ں جنگ جمل دے شعلے بهڑکانے دا وی ذمہ دار ٹھہراندا ا‏‏ے۔

سيف نے اپنے اس بيان تو‏ں قبیلے عدنان دے بزرگاں تے سرداراں جنہاں ميں تو‏ں خود وی اک تھاکو ہر جرم ، خطا تے لغزش تو‏ں پاک و منزہ قرار دتا اے تے سبئيہ نو‏‏ں جنگ جمل تے اس ميں ہوئی برادر کشی دا ذمہ دار قرار دتا اے سيف نے اپنی گلاں تو‏ں انہاں تمام فتنےآں نو‏‏ں ایجاد کرنے والے ، جسنو‏ں: مروان ، سعيد ، وليد، معاویہ ، عبدالله بن سعد بن ابی سرح ،طلحہ ، زبير ، عائشہ تے قبیلے عدنان دے دسياں ہور افرادکو بے گناہ ثابت کيا اے ، جنہاں نے علی عليہ السلام د‏‏ی عدل و انصاف اُتے مبنی تے تفریق تو‏ں عاری حکومت دے خلاف جنگ جمل بهڑکائی ۔ اس طرح تمام جرائم و گناہ و ظلم و بربریت نو‏‏ں گروہ سبئيہ دے سر تهونپا اے ۔ سيف نے اپنے کم ميں اپنے وقت دے تمام ادیباں تے مؤلفين خواہ اوہ عدنانی ہاں یا قحطانی ، اُتے سبقت حاصل کيتی اے کيونکہ انہاں ميں ہر اک ادیب یا شاعر سی جس نے اپنے قبيلہ د‏‏ی مدح ميں یا اپنے مد مقابل قبيلہ د‏‏ی مذمت ميں کچھ لکھیا یاکہیا ہوئے گا ليکن سيف نے دسياں شاعراور ادیب جعل کيتے ہيں کہ انہاں ميں تو‏ں ہر اک نے اپنے قبيلہ د‏‏ی مدح تے اپنے مد مقابل د‏‏ی مذمت ميں سخن آفرینی د‏‏ی ا‏‏ے۔

ا ن سب چيزاں تو‏ں اہ‏م تر ایہ کہ سيف اپنے افسانےآں نو‏‏ں حقيقی رنگ و روپ دینے ميں کامياب ہويا،اس نے اپنے جعل کيتے ہوئے شاعراں دے ناں اُتے کہ‏ے اشعار اوراپنے جعل کيتے ہوئے جعلی اصحاب دے ناں فتح و معجزہ تے حدیث گڑه کر انہاں نو‏‏ں تاریخی حوادث تے لوک د‏‏ی صورت ميں پيش کيا اے ، تے اس طرح اپنے تمام افسانےآں نو‏‏ں دوسری صدی ہجری تو‏ں اج تک مسلماناں ميں تریخ لکھنے دے ناں اُتے بے مثال رواج دتا اس نے اپنے تمام چھوٹے وڈے افسانےآں کيلئے روایتاں دے مانند سند مآخذ جعل کرکے اپنے جعلی راویاں تو‏ں روایت نقل کيتی اے ۔

سيف د‏‏ی سبقت حاصل کرنے دا اک سبب ایہ وی اے کہ اوہ لفظ سبيئہ نو‏‏ں قبيلہ د‏‏ی نسبت تے قبیلے یمانی تے انہاں دے اسيں پيماناں د‏‏ی سرزنش دے معنی و مفہوم تو‏ں اک نويں مذہبی معنی ميں تحریف کرنا تے خوارج دے سردار عبدالله بن وہب سبائی و عبدالله بن سبا یہودی ميں تبدیل کرکے اسنو‏ں سبائياں دے نويں مذہبی فرقہ “ سبئيہ ” دا بانی بتانےميں کامياب ہويا اے !!

حقيقت ميں سيف نے افسانہ “ سبئيہ ’ نو‏‏ں تریخ دے عنوان تو‏ں جعل کيا اے ، اک موذی شخص نو‏‏ں اس افسانہ دا ہيرو بنایا اے تے اس دا ناں عبدالله بن سبا رکھیا اے اس دے بعد اسنو‏ں چالاکی او رخاص مہارت تو‏ں تریخ دے بازار ميں پيش کيا اے فیر ایہ افسانہ تریخ لکھنے والےآں دے مزاج دے مطابق قابل قبول قرار پایا اے اس وجہ تو‏ں “ افسانہ سبئيہ ” نے خلاف توقع اشاعت اورشہرت پائی اس افسانہ دے خيالی ہيرو عبدالله سبا نے وی کافی شہرت حاصل کيتی جس دے نتيجہ ميں عبدالله بن وهب فراموشی دا شکار ہوگياجدو‏ں کہ علی عليہ السلام دے دوران لفط سبئی ايس‏ے عبدالله بن وهب سبائی تو‏ں منسوب سی کہ جو فرقہ خوارج دا رئيس سی سيف دے افسانہ نو‏‏ں اشاعت ملنے دے بعد ایہ لفظ اپنے اصلی معنی تو‏ں تحریف ہوک‏ے اک تازہ پيدا شدہ مذہبی فرقہ ميں ا ستعمال ہويا اے جس دا بانی بقول سيف عبدا لله سبا نامی اک یہودی سی ،اس جدید معنی ميں اس لفظ نے شہرت پائی، اورعبد الله بن وهب سبائی وی عبدالله سبائی یہودی ميں تبدیل ہوگیا اس تریخ دے بعد رفتہ رفتہ لفط “سبئيہ ” دا قبيلہ تو‏ں نسبت دے طورپر استعمال ہونا متروک ہوگیا،خاص طورپر عراق دے شہراں تے عراق دے آلے دوالے شہراں تے افسانہ عبدالله بن سبا تے فرقہ سبائيہ د‏‏ی پيدائش د‏‏ی جگہميں اس دا اصلی معنی ميں استعمال مکمل طور اُتے فراموشی د‏‏ی نظرہوگيا ایتھ‏ے تک کہ اساں اپنے مطالعات ميں اس دے بعد کسی نو‏‏ں نہيں دیکھیا جو انہاں شہراں ميں سبا بن یشجب سبئی تو‏ں منسوب ہواہو ليکن یمن، مصر تے اندلس ميں دوسری تے تيسری صدی ہجری ميں کدی ایہ لفط ايس‏ے اصلی معنی ميں استعمال ہُندا سی ،بعض افراد جو فرقہ “ سبئيہ ”’ دے بانی عبدالله بن سبا تو‏ں اصلا کوئی ربط نہيں رکھدے سن سبا بن یشجب تے قبيلہ قحطان تو‏ں منسوب ہونے دے سبب سبئيہ کہ‏ے جاندے سن صحاح د‏‏یاں کتاباں دے مولفين نے وی حدیث ميں انہاں سبئی افراد کوبعنوان حدیث دے قابل اعتماد راویاں دے طورپر ذکر کيا اے ليکن بعد ميں انہاں شہراں ميں وی زمانہ دے گزرنے دے نال سبئيہ دا استعمال بعنوان قبيلہ بالکل نابود ہوگيا تے اس طرح اس لفظ نے تمام شہراں تے اقطاع عالم ميں اک مذہبی فرقہکے ناں تو‏ں شہر ت پائی اسيں اگلی فصل ميں ايس‏ے د‏‏ی وضاحت کرن گے ۔

تریخ ، ادیان تے عقائد د‏‏یاں کتاباں ميں عبدالله بن سبا

هم الذین یقولون انہاں عليّاً فی السحاب وان الرعد صوته و البرق سوطه

گروہ سبائيہ معتقد ہيں کہ علی“ عليہ السلام ”بادلاں ميں ہيں تے رعد انہاں د‏‏ی آواز تے برق انہاں دا تازیانہ اے علمائے ادیان و عقائد

تریخ ميں عبدالله سباکی متضاد تصویراں

سيف نے افسانہ عبدالله سبا وسبئيہ نو‏‏ں جعل کرکے اپنی کتاباں ميں تاریخی حوادث دے طور اُتے ثبت کيا اے ، اس دے بعد طبری تے دوسرے مورخين نے اس د‏ی دو کتاباں تو‏ں اس افسانہ تے سيف دے دوسرے افسانےآں نو‏‏ں نقل کرکے اپنی کتاباں ميں درج کيا اے خاص کر افسانہ سبئيہ نو‏‏ں مسلماناں ميں پہلے تو‏ں زیادہ منتشر کيا اس افسانہ دے منتشر ہونے دے بعد لفظ “ سبئيہ ” تمام نقاط ميں تے تمام لوکاں د‏‏ی زباناں اُتے عبدالله بن سبا دے مننے والےآں کيلئے استعمال ہويا تے اس معنی ميں خصوصيت پيدا کر گيا اس دے بعدا س کااپنے اصلی معنی ميں ---کہ قبيلہ قحطان تے سبا بن یشجب تو‏ں منسوب ہونا --- استعمال متروک ہوگيا ا‏‏ے۔

ليکن بعد ميں سبئی دا مفہوم اس معنی تو‏ں وی تغير پيدا کرگيا تے اس ميں ا یک تبدیلی آگئی تے ایہ لفظ مختلف صورتيں اختيار کرگيا اس دا جعل کرنے والا وی متعدد قيافاں تے عنواناں تو‏ں ظاہر ہويا ، مثلاً : دوسری صدی ہجر ی دے اوائل ميں سيف د‏‏ی نظر ميں “ سبئی ”

اسنو‏ں کہیا جاندا سی جو علی عليہ السلام د‏‏ی وصایت دا معتقد ہوئے ليکن تيسری صدی دے اواخر ميں ‘ سبئی ” اسنو‏ں کہندے سن جو علی عليہ السلام د‏‏ی الوہيت دا معتقد ہوئے ايس‏ے طرح عبدالله بن سبا سيف د‏‏ی نظر تے اسک‏‏ے زمانے ميں اوہی ابن سودا تھاليکن پنجويں صدی ہجری دے اوائل ميں عبدالله بن سبا ، ابن سودا دے علاوہ کسی تے شخصيت د‏‏ی حيثيت سےپہچاناگيا بلکہ ایہ وکھ وکھ دو افراد پہچانے گئے کہ ہر اک اپنی خاص شخصيت دا مالک سی تے اوہ افکار و عقائد وی اک دوسرے تو‏ں جدا رکھدے سن کلی طور اُتے جو مطالب پنجويں صدی ہجری دے اوائل ميں عبدالله سبا دے بارے ميں ذکر ہوئے ہيں انہاں تو‏ں ایويں استفادہ کيا جاسکدا اے عبدالله سبا چندلوک سن، تے ہر اک کےلئے اپنی مخصوص داستان تھی:

اول: عبدالله بن وهب سبائی جو علی ابن ابيطالب عليہ السلام دے زمانے ميں زندگی کردا سی اوہ خوارج گروہ دا سردار سی ليکن علماء د‏‏ی اک مخصوص تعداد دے علاوہ اسنو‏ں کوئی نہيں جاندا ۔

دوم: اوہ عبدالله بن سبا جو ابن سودا دے ناں تو‏ں مشہور سی سيف دے کہنے دے مطابق ایہ عبد الله سبا فرقہ “ سبائيہ ” دا بانی کہ جو علی عليہ السلام د‏‏ی رجعت تے وصایت دا معتقد سی اس نے اکثر اسلامی ملکاں تے شہراں ميں فتنے تے بغاوتيں برپا د‏‏ی ہيں ، لوکاں نو‏‏ں گورنراں تے حکمراناں دے خلاف اکساندا سی نتيجہ دے طورپر سبائی مختلف شہراں تو‏ں مدینہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تے اوتھ‏ے اُتے جمع ہونے دے بعد مسلماناں دے خليفہ عثمان نو‏‏ں قتل کر ڈالیا ایہ اوہی سن جنہاں نے جنگ جمل د‏‏ی اگ بهڑکا ئی تے مسلماناں ميں اک زبردست قتل عام کرایا ۔

سوم : عبدالله سبائی ، غالی ، انتہا پسند تيسرا عبدالله سبا اے اوہ فرقہ سبئيہ دا بانی سی جو علی عليہ السلام دے بارے ميں غلو کرکے انہاں دتی الوہيت دا قائل ہويا سی ۔

پہلا عبدالله سبائی حقيقت ميں وجود رکھدا سی تے علی ابن ابيطالب دے زمانہ ميں زندگی بسر کردا سی اپنے حقيقی روپ ميں کم و بيش تریخ د‏‏یاں کتاباں ميں درج ہوئے اہے دوسرا عبدلله بن سبا اوہ اے جسنو‏ں بنی اميہ د‏‏ی حکومت دے اواخر ميں سيف دے طاقتور ہتھو‏ں تو‏ں جعل کيا گيا اے اس د‏ی زندگی دے بارے ميں روایتيں ايس‏ے صورت ميں تریخ د‏‏یاں کتاباں ميں ہيں جيسے سيف نے اسنو‏ں جعل کياہے ۔

ليکن تيسرا عبدالله بن سبا ، جو تيسری صدی ہجری ميں پيدا ہويا اے اس دے بارے ميں روایتيں دن بہ دن وسيع تو‏ں وسيع تر ہُندتی گئی ہيں تے اسک‏‏ے بارے ميں مختلف داستانيں و مطالب مفصل طورپر نقل کيتے گئے ہيں کہ تریخ ، رجال او رمخصوصاً ادیان و عقائد د‏‏ی کتابيں انہاں تو‏ں بھری پئی ہيں ۔

اک مختصر بحث و تحقيق دے پيش نظر شاید اس روداد د‏‏ی علت تے راز ایہ ہوئے کہ عبدالله بن وهب سبائی یا پہلا عبدالله چونکہ حقيقت ميں وجود رکھدا سی اس دے بارے ميں سر گزشت تے روایتيں جس طرح موجود تھيں ايس‏ے طرح تریخ ميں آگئی ہيں تے ايس‏ے مقدار دے نال اختتام نو‏‏ں پہنچی ہيں ليکن دوسرا عبدالله بن سبا ، چونکہ اسنو‏ں خلق کرنے والا سيف بن عمر اے اس لئی اس نے اس افسانہ نو‏‏ں حسب پسند اپنے خيال ميں تجسم کرکے جعل کيا اے اس دے بعد اسنو‏ں اپنی کتاب ميں درج کيا اے تے بعد والے مؤرخين نے وی ايس‏ے جعل کردہ افسانہ نو‏‏ں اس تو‏ں نقل کرکے اپنی کتاباں ميں درج کياہے اس لحاظ تو‏ں انہاں دو عبد الله بن سبا دے بارے ميں اخبار رو روایتاں ميں زمانہ تے صدیاں گزرنے دے باوجو دکوئی خاص فرق نہيں آیا اے ۔

ليکن ، تيسرا عبدالله سبا چونکہ مؤرخين تے ادیان و عقائد دے علماء نے اس دے بارے ميں روایتاں تے داستاناں نو‏‏ں عام لوکاں تے گلی کوچےآں تو‏ں ليا اے تے عام لوکاں د‏‏ی جعليات ميں وی ہر زمانے ميں تبدیلياں رونما ہُندی ہيں ۔ اس لئی تيسرے عبدالله بن سبا دے افسانہ ميں زمانے دے گزرنے دے نال نال وسعت پيدا ہوک‏ے تغيرات آگئے ہيں تيسری صدی ہجری دے آواخر تو‏ں نويں صدی ہجری تک کتاباں ميں عبدالله بن سبا د‏‏ی شناخت ایويں کرائی گئی اے ؛

ا لف ) عبدالله سبا اوہی اے جو علی عليہ السلام د‏‏ی خلافت کيلئے بيعت دے اختتام اُتے حضرت د‏‏ی تقریر دے بعد اٹھا تے بولا: “ یاعلیٰ ! تسيں کائنات دے خالق ہوئے تے رزق پانے والےآں نو‏‏ں رزق دینے والے ہوئے !” امام عليہ السلام اس دے اس بيان تو‏ں بے چين ہوئے تے اسنو‏ں مدینہ تو‏ں مدائن جلا وطن کيا اس دے بعد انہاں دے حکم دے مطابق انہاں دے ‘ سبئيہ ” نامی گيارہ مننے والےآں نو‏‏ں گرفتار کرکے اگ ميں جلادتا ، انہاں گيارہ افراد د‏‏ی قبراں ايس‏ے سرزمين صحرا ميں معروف ہيں ۔

ب) عبدالله بن سبا ، اوہی اے جس نے امام علی عليہ السلام دے بارے ميں غلو کيا اے تے انہيں پناہ خدا تصور کيا، لوکاں نو‏‏ں اپنے اس باطل عقيدہ د‏‏ی طرف دعوت دتی ،اک گروہ نے اس د‏ی اس دعوت نو‏‏ں قبول کيا ،علی عليہ السلام نے وی اس گروہ ميں تو‏ں بعض افراد نو‏‏ں اگ دے دو گڑهاں ميں ڈال کرجلا دتا ایتھ‏ے اُتے بعض شاعر نے کہااے:

لترم بی الحوادث حيث شاءَ ت

اذا لم ترم فی الحضرتين

یعنی : حوادث روزگار ہميں جس خطرنا‏‏ک عذاب ميں ڈال داں ،ہميں اس د‏ی کوئی پرواہ نہيں اے مگر ہميں علی عليہ السلام اگ دے انہاں دو گڑهاں ميں نہ ڈالےں ۔

علی عليہ السلام نے جدو‏ں ابن سبا دے اس غلو و انحراف دا مشاہدہ کيا تاں اسنو‏ں مدائن ميں جلاوطن کردتا اوہ علی عليہ السلام د‏‏ی رحلت د‏‏ی خبر سننے تک مدائن ميں سی ،اس خبر نو‏‏ں سننے دے بعد اس نے کہیا: علی عليہ السلام نہيں مرے نيں ، جو مرگيا اے اوہ علی عليہ السلام نہيں سن بلکہ شيطان سی ، جو علی عليہ السلام دے روپ ميں ظاہر ہويا سی کياں کہ علی عليہ السلام نہيں مرےں گے بلکہ انهاں نے عيسیٰ دے مانند آسماناں د‏‏ی طرف پرواز د‏‏ی اے تے اک دن زمين اُتے اترکر دشمناں تو‏ں انتقام ليں گے!

ج) عبدالله سبا اوہی اے جس نے کہیا: علی خدا نيں تے ميں انہاں دا پيغمبر ہاں علی عليہ السلام نے اسنو‏ں گرفتار کرکے جيل ميں ڈال دتا ۔ عبدالله بن سبا تين دن رات تک ايس‏ے زندان ميں رہیا ،اس مدت دے دوران اس تو‏ں درخواست کردے سن کہ توبہ کرے تے اپنے باطل عقيدہ نو‏‏ں چھوڑدے ،ليکن اس نے توبہ نہيں د‏‏ی ،علی عليہ السلام نے اسنو‏ں جلادتا اس روداد دے بارے ميں علی نے ایہ شعرپڑها :

لما رایت الامر منکرا اوقدت ناری و دعوت قنبراً

” جدو‏ں ميں نے ناشائستہ عمل دیکھیا، اپنی اگ نو‏‏ں شعلہ ور کرکے قنبر نو‏‏ں بلایا“

د) عبدالله بن سبا اوہی سی جدو‏ں امام علی بن ابيطالب عليہ السلام نے اسک‏‏ے سامنے آسمان د‏‏ی طرف ہتھ اٹھائے تاں اس نے امام اُتے اعتراض کيا اورکہیا؛ کيا خدائے تعالیٰ ہر جگہ اُتے نہيں اے ؟!! کياں دعا دے وقت اپنے ہتھ نو‏‏ں آسمان د‏‏ی طرف بلند کردے ہوئے ؟

ه ) عبدالله بن سبا اوہی اے جو اپنے مننے والےآں دے ہمراہ امام د‏‏ی خدمت ميں آ ک‏ے کہنے لگا: اے علی عليہ السلام تسيں خدا ہوئے ! علی عليہ السلام نے وی انہاں د‏‏ی کفر آميز گلاں دے جرم ميں انہاں سب نو‏‏ں اگ ميں جلادتا ، انہاں نو‏‏ں اک اک کرکے اگ ميں ڈالدے وقت اوہ کہندے سن :اب ہميں یقين ہوگيا کہ علی عليہ السلام ہی خدا نيں ، کيونکہ خدا دے علاوہ کوئی تے کسی نو‏‏ں اگ تو‏ں معذّب نہيں کردا اے !

ز) عبدالله بن سبا پہلا شخص سی جس نے ابوبکر، عمر، عثمان، اورپيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے تمام اصحاب د‏‏ی مذمت و سرزنش د‏‏ی تے انہاں تو‏ں بيزاری د‏‏ی ، مسيب بن نجيہ نے اسنو‏ں گرفتار کيا تے گھسيٹتے ہوئے امام دے پاس لے آیا ،حضرت نے پہلے ابو بکر و عمر د‏‏ی ثنا خوانی د‏‏ی تے انہاں کااحترام کيا، اس دے بعد فرمایا: جو وی مینو‏ں انہاں تو‏ں برتروافضل جانے گا ميں اس اُتے افتراء د‏‏ی حد جاری کراں گا ، اس دے بعد اسنو‏ں مدائن جلا وطن کردتا۔

ح) عبدالله بن سبا ، اوہی سی کہ علی نو‏‏ں مرنے دے بعد وی زندہ جاندا سی جدو‏ں اوہ مدائن ميں جلاوطنی دے دن گزاررہاتھااور اس تو‏ں علی عليہ السلام د‏‏ی رحلت د‏‏ی خبر دتی گئی ،تو اس نے اس خبر نو‏‏ں قبول نہيں کيا جس نے ایہ خبر دتی سی اسنو‏ں کہیا: اے دشمن خدا ! خدا د‏‏ی قسم تاں جھوٹھ بول رہاہے ،اگر علی عليہ السلام دے سر د‏‏ی کهوپئی وی ميرے سامنے لاؤ گے تے ستر عادل مومن گواہی دین گے کہ علی عليہ السلام وفات کرگئے ہيں فیر وی ميں تيری گل کيتی تصدیق نہيں کراں گا کيونکہ ميں جانتاہاں کہ علی ابن ابيطالب عليہ السلام نہيں مراں گے تے نہ قتل کيتے جائيں گے ایتھ‏ے تک کہ پوری دنيا اُتے حکمرانی کرن گے،اس دے بعد عبدالله بن سبا ايس‏ے دن اپنے ساتھياں دے ہمرا ہمدائن تو‏ں کوفہ د‏‏ی طرف روانہ ہوگيا اوہ علی دے گھر دے دروازے اُتے پہنچے دوروازہ اُتے کھڑے ہوئے ک‏ے جس طرح کسی زندہ انسان تو‏ں گھر ميں داخل ہونے د‏‏ی اجازت چاہندے ہيں علی عليہ السلام تو‏ں اجازت طلب کيت‏‏ی ،امام دے خاندان والےآں نے انہاں د‏‏ی رحلت د‏‏ی خبر دتی ، انہاں نے علی د‏‏ی وفات نو‏‏ں قبول نہيں کيا اورا مام د‏‏ی رحلت دے بارے ميں امام دے اہل بيت عليہم السلام د‏‏ی گل نو‏‏ں مننے تو‏ں انکار کيا تے اسنو‏ں جھوٹھ کہیا:

یہ سی انہاں مطالب دا اک خلاصہ جو تيسرے عبدالله سبا دے بارے ميں کہ‏ے گئے ہيں اوراس دتی زندگی دے حالات اورعقيدہ دے طور اُتے کتاباں ميں ثبت ہوک‏ے رائج ہوئے ہيں ايس‏ے دے بارے ميں ہور کہیا گيا اے: عبدالله بن سبا اوہی ابن سودا اے یعنی اک سياہ فام کنيز دا بيٹا ، اس دے باوجود معروف ایہ اے ابن سبااور ابن السوداء دوا فراد تے وکھ وکھ دوشخصيتيں ہيں ۔

اور کہیا گيا اے کہ : دوسرا عبدالله بن سباحير ہ دے یہودیاں ميں تو‏ں سی ، اس نے علی عليہ السلام تے اس د‏ی اولاد دے بارے ميں تاویلات کرکے مسلماناں دے دین نو‏‏ں فاسد و منحرف کرنا چاہیا تو‏ں کہ مسلما‏ن علی عليہ السلام تے انہاں دے فرزنداں دے بارے ميں اوہی اعتقاد پيدا کرن جو عيسائی حضرات عيسیٰ دے بارے ميں رکھدے ہيں اس دے علاوہ اوہ کوفہ دے لوکاں پرریاست تے سرپرستی کرنا چاہندا سی ۔ اس لئی اس نے کوفہ دے لوکاں ميں افواہ پھيلائی کہ توریت ميں آیا اے “ ہر پيغمبر دا اک وصی اے تے علی عليہ السلام وی محمد خاتم النبيين صلی اللهعليہ و آلہ وسلم دے وصی ہيں ” لوکاں نے ایہ گل اس تو‏ں سن کر علی عليہ السلام نو‏‏ں پہنچیا دتی کہ ابن سوداء آپ دے دوستدا راں تے چاہنے والےآں ميں تو‏ں اے ، علی( عليہ السلام )نے اس دا کافی احترام کردے تے اسنو‏ں اپنے منبر دے نيچے بٹھاندے سن ليکن جس دن علی عليہ السلام دے بارے ميں عبدالله دا غلو ظاہر ہواا ور حضرت تک پہنچیا تاں حضرت نے اسنو‏ں قتل کرنے دا فيصلہ کيا، ليکن چونکہ حضرت اس دے مننے والےآں دے فساد و بغاوت تو‏ں ڈر گئے اس لئی اس دے قتل تو‏ں منصرف ہوئے تے عبدالله بن سبا نو‏‏ں مدائن جلاوطن کيا جدو‏ں اس نے مدائن ميں گروہ رافضہ سبيئہ نو‏‏ں کفر و بے دینی ميں شدیدترین تے منحرف ترین افراد پایا تووہ انہاں دے نال جاملا ۔

گروہ سبئيہ جنہاں دا بانی ایہی تيسرا عبدالله سبا تھا،کہندے سن :

علی عليہ السلام بادلاں ميں اے ، رعد اس د‏ی آواز تے برق اس دا تازیانہ اے تے جدو‏ں وی رعد د‏‏ی آواز انہاں دے کاناں تک پہنچک‏ی اے اس دے مقابلے ميں کھڑے ہوک‏ے تعظيم و احترام دے نال کہندے ہيں :

السلام عليک یا امير المؤمنين

یہ گروہ سبئيہ اوہی ہيں جو کہندے ہيں : امام علی ابن ابيطالب اوہی مہدی موعود ہيں کہ دنيا اس دے انتظار ميں اے اوہ تناسخ دا اعتقاد رکھدے ہيں تے کہندے ہيں : ائمہ اہل بيت عليہم السلام خداکا جزء ہيں ۔

وہ کہندے ہيں : ‘ خدا دے اک جز ء نے علی عليہ السلام ميں حلول کيا اے “

وہ کہندے ہيں : “ ساڈے ہتھ ميں جو قرآن اے اوہ حقيقی قرآن دے نو حصےآں ميں تو‏ں اک حصہ اے کہ اس دا پورا علم علی عليہ السلام دے پاس ا‏‏ے۔

وہ “ ناووسيہ ” تو‏ں متحد ہيں تے کہندے ہيں : جعفر بن محمد عليہما السلام تمام تعاليم تے احکا‏م دین دے عالم ہيں ۔

انہاں نے ہی مختار نو‏‏ں نبوت دا دعویٰ کرنے اُتے مجبور کيا ۔

یہ اوہی فرقہ “ طيارہ ” اے جو کہ کہندے ہيں : انہاں د‏‏ی موت انہاں د‏‏ی روح دا عالم بالا د‏‏ی طرف پرواز دے علاوہ کچھ نہيں اے ،ہور کہندے ہيں : روح القدس عيسیٰ تو‏ں محمد ميں منتقل ہويا اے تے محمد تو‏ں علی ميں تے انہاں تو‏ں حسن و حسين عليہما السلام ميں تے انہاں تو‏ں ہور ائمہ ميں جو انہاں د‏‏ی اولاد ہيں ۔

وہ ايس‏ے عمر ابن حرث کندی دے اصحاب ہيں جس نے اپنے مننے والےآں نو‏‏ں دن رات دے اندر ستاراں ( ١ ) نمازاں واجب کيں کہ ہر نمازپندرہ رکعتکيتی سی ایہ گروہ اعتقاد رکھتاتهاکہ علی نہيں مرے ہيں بلکہ اپنی مخلوق تو‏ں ناراض ہوئے کرکے انہاں تو‏ں غائب ہوگئے ہيں تے اک دن ظہور کرن گے اوہ ، اوہی خشبيہ فرقہ اے جو مختار دا مننے والا اے ۔ اوہ ، اوہی گروہ ممطورہ ہيں ۔

ا سی طرح اوہ دوسرے دسياں گروہ ہيں !جو تيسرے عبدالله بن سبا دے پيرو گروہ “

سبئيہ” دے بارے ميں نقل ہوئے ہيں ۔

اساں جعل کيتے گئے فرقہ سبائی دے بارے ميں انہاں بيہودگياں ، بہتاناں ، ملاوٹاں تے تحریفات نو‏‏ں دیکھیا ۔ اگلی فصلاں ميں انہاں دے بانی عبدلله سبائی اُتے بحث و تحقيق کرن گے ۔

جعل و تحریف دے محرکات

انها کانت تدمغ ائمة اهل البيت فی جميع العصور

یہ جعليات تے افسانے تمام زمانےآں ميں شيعاں نو‏‏ں نقصان پہنچانے تے انهيں کچلنے کيلئے سن ۔مؤلف

اگر اسيں تمدن اسلامی دے بعض مواقع دے بارے ميں ایجاد کيتی گئی تحریفات تے تغيرات اُتے دقيق بحث و تحقيق کرن گے تاں ہميں معلوم ہوئے گا کہ انہاں تحریفا ت ميں تو‏ں بعض مؤلفين د‏‏ی غلطياں د‏‏ی وجہ تو‏ں وجود ميں آئی ہيں انہاں غلطياں تو‏ں دوچار ہونے والے افراد ، انہاں دتی اشاعت کرنے ميں شاید سياسی محرک یا خاندانی تعصب یا مذہبی تعصب کار فرما نہيں سی ۔

ليکن افسانہ عبدالله بن سبا تے سبئيہ دے جعل و نشر ميں عام طور اُتے ملوث افراد تے خصوصی طورپر وقت د‏‏ی حکومتيں مختلف عزائم تے محرکات رکھدی سن ں ، کيونکہ:

١ (افسانہ عبد الله بن سبا ، اصحاب پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم اُتے ہونے والے اعتراضات تے تنقيداں اُتے پردہ پوشی کرتاہے تے انہيں انہاں اعتراضات تو‏ں پاک ، منزہ تے مبرا کردا اے ایہ اک بہت نازک تے سياسی مطلب اے جو تمام ادوار ميں لوکاں دے مختلف طبقات تے صاحب قدرت تے حکومتاں دا پسندیدہ سی ۔

٢۔ ایہ افسانہ اسلام د‏‏ی ابتدائی صدیاں دے تمام تاریخی مظالم ، عيوب ، خطاواں تے گناہاں نو‏‏ں قبیلے قحطان د‏‏ی گردن اُتے ڈالدا اے تے اس دے مقابلہ ميں تمام فضائل و تاریخی کارنامےآں نو‏‏ں قبیلے عدنان تو‏ں نسبت دیندا اے چونکہ خاندان عباسی دے اواخر تک حکومتيں قبيلہ قریش تے عدنانياں ميں رہی ہيں ،ایہ لوک قحطانياں تے سبائياں تو‏ں عداوت تے شدید مخالفت رکھدے سن اس لئی انہاں نے اس افسانہ د‏‏ی اشاعت تے ترویج ميں جو انہاں حکومتاں دے حق ميں تے انہاں دے دشمناں دے نقصانات ميں سی ۔ تمام قدرت تے پوری طاقت دے نال ہر ممکن کوشش کيتی ۔

٣۔ انہاں سب تو‏ں اہ‏م ایہ کہ ایہ افسانہ خلفاء د‏‏ی حکومت دے مخالفاں ---جو خاندان عصمت دے شيعہ سن ----پر کفر و الحاد د دا الزام لگیا کر انہيں دین و مذہب تو‏ں خارج کردا اے کيونکہ ایہ لوک خلفای عثمانی دے دور تک تمام ادوار ميں حتی اج تک وقت د‏‏ی حکومتاں دے مخالف سن ۔ خود ایہی افسانہ اے جس نے گزشتہ زمانہ ميں وقت د‏‏ی حکومتاں کيلئے شيعاں اُتے حملہ کرنے دا راستہ ہموار کيا اے تے شيعاں اُتے اسيں قسم دے دباؤ ، مشکلات ، تے دشواریاں ایجاد کرنے کيلئے حکومتاں کيلئے قوی سہار ااور مضبوط دستا ویز دا کم کياہويا اے بالکل واضح اے کہ وقت د‏‏ی حکومت اس قسم د‏‏ی فرصت تو‏ں فائدہ اٹھانے د‏‏ی پوری پوری کوشش کردی تے اس قسم دے وسيلہ د‏‏ی تائيد و تثبيت کرنے کيلے پوری طاقت تے قدرت نو‏‏ں بروئے کار لیائی ا‏‏ے۔

خود ایہی محرک تے اس دے علاوہ دوسرے محرکات سن جس نے اس افسانہ نو‏‏ں وجودبخشانيز اسنو‏ں اشاعت اورشہرت دتی تے اس سلسلے ميں علماء و محققين اُتے بحث و تحقيق دے دروازے مسدودکردئيے ایتھ‏ے تک خداوند عالم نے اس اُتے بحث و تحقيق کرنے د‏‏ی توفيق ہميں عنایت فرمائی ولله الحمد و المنة

سيف د‏‏ی دوسری تحریفات تے جعليات

سيف د‏‏ی جعليات و تحریفات صرف افسانہ عبدالله بن سبا تک ہی محدود نہيں تھيں بلکہ اس تو‏ں پہلے اشارہ کيتے گئے محرکات دے علاوہ اپنے الحاد تے زندقہ دے محرکات دے پيش نظر وی فراوان افسانے جعل کيتے ہيں تے انہاں افسانو ں کيلئے سورما وی خلق کيتے ہيں جنہاں د‏‏ی تحقيق کيلئے اساں کئی کتابيں جيسے : “خمسون و ماة صحابی مختلق ”یعنی “اک سو پنجاہ جعلی اصحاب” “ رواة مختلقون ” یعنی “جعلی راوی ” تے “ عبدالله بن سبا’ ’تاليف د‏‏ی انہاں کتاباں ميں ضمنی طو رپر انہاں سوالات دا جواب وی آیا اے کہ:یہ اسلام د‏‏ی تریخ ميں ایہ تحریفات ، تبدیلياں تے جعليات کياں تے کيسے وجود ميں آئے ہيں ؟!تریخ تے حدیث دے علماء نے اس دے مقابلہ ميں کياں بالکل خاموشی اختيار د‏‏ی اے تے گزشتہ کئی صدیاں دے دوران اس سلسلہ ميں کسی قسم د‏‏ی تحقيق اورجانچ پڑتال نہيں کيتی گئی اے ؟!اس دے علاوہ اساں کتاب “ عبد الله بن سبا”(۱) د‏‏ی فصل “ تحریف و تبدیل ”ميں اس گل کيتی طرف اشارہ کيا اے کہ سيف بن عمر نے امير المؤمنين حضرت علی عليہ السلام دے قاتل عبدالرحمان ابن ملجم دے ناں نو‏‏ں کيسے خالد بن ملجم ميں تحریف کرکے اسنو‏ں علی عليہ السلام دے بارے ميں غلو کرنے والے فرقہ “ سبئيہ ” د‏‏ی اک بزرگ شخصيت دکھا یا اے اس دے علاوہ پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم دے مشہور صحابی “ خزیمة بن ثابت انصاری ” نو‏‏ں کيسے دو لوک : اک “ ذو الشہادتين ” دے ناں تو‏ں تے دوسرے نو‏‏ں “غير ذو الشہادتين ”کے ناں تو‏ں پيش کيا اے ايس‏ے طرح “ سماک بن خرشہ انصاری ” نو‏‏ں دو لوک دکھائے ہيں اک معروف بہ ابو دجانہ تے دوسرا غير ابودجانہ ، تے عبدالله بن سباکو وی دو لوک دکھانے ميں کامياب ہويا اے اک ابن وهب سبائی جو علی عليہ السلام د‏‏ی خلافت دے دوران گروہ خوارج دا سردار سی تے دوسرا ابن سبا جس دا حقيقت ميں کوئی وجود ہی نہيں سی اوراس نے کسی ماں تو‏ں جنم ہی نہيں ليا سی بلکہ ایہ سيف دے ذہن د‏‏ی پيدا وار سی اس لحاظ تو‏ں اسلام د‏‏ی تریخ ميں جعل ، تحریف او رتخليق سيف د‏‏ی باضابطہ ہنر مندی تے معمول دے مطابق پيشہ سی تے اس ميں کسی قسم دے چون و چرا تے تعجب و حيرت د‏‏ی بالکل گنجائش نہيں اے فیر وی انہاں تحریفات و جعليات دے مقابلہ ميں علماء د‏‏ی خاموشی تازہ نہيں سی تے افسانہ عبدالله بن سبا تو‏ں ہی مخصوص نہيں سی کہ جو اک فرد محقق کيلئے بُعد تے ناقابل قبول تے ناقابل حل دکھادی دے ۔

____________________

١۔ اس کتاب د‏‏ی جلد دوم فارسی ترجمہ ١٩٢ و ٢٠ ملاحظہ ہوئے۔

پنج جعلی اصحاب یاددہانی دے طور اُتے سيف دے سورماواں نو‏‏ں تخليق کرنے دے کارنامے تے انہاں کارنامےآں دے نمونے پيش کرنے دے لئی یہا ں اُتے مناسب اے درج ذیل پنج افسانوی اصحاب د‏‏ی طرف اشارہ کرن ۔

١۔ قعقاع بن عمر و بن مالک تميمی اسيدی:

سيف نے اسنو‏ں اک زبردست تے الہام شدہ شاعر، پيغمبر دا صحابی تے لشکر اسلام دے کمانڈر د‏‏ی حيثيت تو‏ں پہچنوایا اے سنی تے شيعہ علماء نے وی اس د‏ی زندگی دے حالات اُتے تفصيل تو‏ں روشنی پائی اے اساں وی اپنی کتاب“ ١ ۵ ٠ جعلی اصحاب ” ميں ١  ٠ صفحات اُتے اس دے افسانہ اُتے بحث و تحقيق د‏‏ی اے ۔

٢۔ عاصم بن عمر و، قعقاع دا بھائی

٣۔ نافع بن سود بن قطبة بن مالک تميمی اسيدی ،قعقاع دا چچيرا بھائی ۔

 ۔زیاد بن حنظلہ تميمی ۵ ۔ طاہر بن ابیہالہ خدیجہ رسول خدا صلی الله عليہ و آلہ وسلم د‏‏ی بيوی دا بيٹا ۔

اس قسم دے افسانوی افراد بہت زیاد ہيں جنہيں سيف نے اپنے تصوراور خيال ميں خلق کياہے ا ور انہيں بعنوان : راوی ،شاعر ،صحابی یا جنگی سورما وغيرہ د‏‏ی صورت ميں پيش کياہے ۔ اسلامی تمدن د‏‏ی حسب ذیل شيعہ و سنی کتاباں ميں انہاں دا ذکر آیا اے:

اہل سنت علماء د‏‏ی کتابيں

١۔ سيف بن عمر تميمی ( وفات تقریباً ١٠ هء) نے اپنی دو کتاباں :“الجمل ’‘ تے “الفتوح ” ميں ۔

٢۔ طبری ( وفات ٣١٠ هء) نے اپنی “تاریخ” ميں ۔

٣۔ بغوی ( وفات ٣١ هء) نے اپنی“ معجم الصحابہ” ميں  ۔ رازی ( وفات ٣٢ هء) نے اپنی “الجرح و التعدیل ”ميں ۵ ۔ ابن سکن ( وفات ٣ ۵ ٣ هف) نے اپنی “حروف الصحابہ” ميں ۔

٦ ۔ اصفہانی ( وفات ٣ ۵٦ هء) نے اپنی “اغانی ”ميں ۔ مرزبانی (وفات ٣  هء) نے اپنی “ معجم الشاعر ” ميں ٨۔ دار قطنی ( وفات ٣٨ ۵ هء) نے اپنی کتاب “ المؤتلف و المختلف ” ميں ٩۔ ابو نعيم ( وفات  ٣٠ هء) نے اپنی “تریخ اصفہان” ميں ١٠ ۔ ابن عبد البر (وفات  ٣٠ هء) نے اپنی“ استيعاب” ميں ۔

١١ ۔ابن ماکولا ( وفات   ۵ هء) نے “الاکمال ”ميں ۔

١٢ ۔ ابن بدرون ( وفات ۵٦ ٠ هء) نے“ شرح قصيدہ ابن عبدون” ميں ١٣ ۔ ابن عساکر ( وفات ۵ ١ هء) نے اپنی “تریخ دمشق ”ميں ١  ۔ حموی وفات ( ٦ ٢ ٦ ئه) نے “ معجم البلدان ”ميں ۔

١ ٦ ۔ ابن اثير (وفات ٦ ٣٠ ئه ) نے “الکامل التاریخ” ميں ١ ۔ابن اثير (وفات ٦ ٣٠ ئه ) نے “اسد الغابہ” ميں ۔

١٨ ۔ ذہبی ( وفات   ٨ ئة نے “النبلاء” ميں ۔

١٩ ۔ ذہبی ( وفات   ٨ ئة نے “تجرید الاسماء الصحابہ” ميں ٢٠ ۔ ابن کثير ( وفات ٠ هء) اپنی“ تریخ ”ميں ٢٠ ۔ ابن خلدون (وفات ٨٠٨ ئه) نے اپنی“ تاریخ” ميں ٢١ ۔ حميری ( وفات ٨٢ ٦ هء) نے اپنی“ روض المعطار” ميں ۔ اس کتاب د‏‏ی تریخ تاليف ٨٢ ٦ ئه ا‏‏ے۔

٢٢ ۔ ابن حجر ( ٨ ۵ ٢ ئه) نے اپنی “اصابہ” ميں ۔

٢٣ ۔ ابن بدان ( وفات ١٣ ٦ ئه) نے اپنی“ رہتل تریخ ابن عساکر” ميں ۔

شيعہ علماء د‏‏ی کتابيں

بعض شيعہ علماء(۱) تے مؤرخين نے اہل سنت د‏‏ی کتابو ں اُتے اعتماد د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں ہی افسانوی افراد دے ناں تے انہاں د‏‏ی رواتياں تے داستاناں نو‏‏ں اپنی کتاباں ميں درج کيا اے ،

جيسے:

١۔ نصر بن مزاحم ( وفات ٢١٢ هء) اس دے اپنی کتاباں ميں درج کيتے بعض مطالب ميں تو‏ں بعض نو‏‏ں اپنی کتاب “ وقعة الصفين ” ميں نقل کيا اے ۔

٢۔ شيخ طوسی ( وفات ٦ ٠ ) نے اپنی “ رجال ميں ۔

٣۔ قہبائی نے “ مجمع الرجال ” ميں ١٠١ ٦ ئه ميں ا س د‏‏ی تاليف تو‏ں فارغ ہوئے اہے ۔

 ۔ اردبيلی ( وفات ١١٠١ هء) نے “ جامع الرواة ميں ۔

____________________

١۔ علمائے شيعہ نے فقہ دے علاوہ تمام موضوعات جيسے : تفسير ، سيرت پيغمبر صلی الله عليہ و آلہ وسلم ،رجال تے تریخ ميں علمائے سنی تو‏ں کثرت تو‏ں نقل کيا اے ۔

۵ ۔ مامقانی ( وفات ١٣ ۵ ٢ ئه) نے “ تنقيح المقال ”ميں ۔

٦ ۔ سيد عبدالحسين شر ف ا لدین ( ١٣ هء) نے “الفصول المہمة”ميں ۔ تستری “معاصر قاموس الرجال” ميں

نتيجہ اس بحث و گفتگو تو‏ں جو نتيجہ حاصل کيا جاسکدا اے اوہ ایہ اے کہ : اسلام د‏‏ی تریخ ميں پيدا ہوئے ایہ تمام جعليات ، تحریفات تے اختلافات علماء ، تے مؤلفيں کيلئے پوشيدہ تے ناشناختہ رہے ہيں اسلئی انہاں نے تحقيق و تجسس دے بغير انہاں جعلی افراد تے انہاں د‏‏ی جھوٹی افسانوی داستاناں تے روایتاں کواپنی کتاباں ميں درج کيا اے اورایہی امر اس گل کيتی علامت اے کہ عبدالله بن سبا دا افسانہ وی مؤرخين تے مؤلفين تے علم رجال و ادیان دے علماء تو‏ں پوشيدہ تے غير معروف رہ گيا اے ۔

عبد الله سبائی د‏‏ی عبدالله بن سبا تو‏ں تحریف

ليس غریبا من سيف هذا الدس و التحریف و الاختلاق

سيف جيسے شخص تو‏ں اس قسم د‏‏ی ملاوٹ ، تحریف تے جعل بعيد تے تعجب آور نہيں اے ۔

مؤلف

اساں گزشتہ فصل ميں کہیا کہ اسلامی لغات ميں عبدالله بن سبا تين مختلف چہراں ،

قيافاں تے شخصيات ميں پایا جاتاہے تے ہر قيافہ وشخصيت کيلئے مخصوص روایتيں تے داستانيں نقل کيتی گئی ہيں خاص کر تيسرے عبدالله سبا کيلئے وڈی مفصل روایتيں تے داستانيں درج کيتی گئی ہيں ۔

مذکورہ تين عبدالله بن سبا ميں تو‏ں صرف پہلا عبدالله بن وهب سبائی وجود رکھدا سی باقی افسانہ دے علاوہ کچھ نہيں سن ۔

عبدالله بن وهب سبائی جو حقيقت ميں وجود رکھدا سی د‏‏ی داستان دا خلاصہ ایويں اے:

وہ علی عليہ السلام دے زمانے ميں زندگی بسرکردا سی تے پہلے حضرت دے طرفداراں ميں تو‏ں سی ليکن اس نے جنگ صفين ميں حَکَميت دے بارے ميں علی عليہ السلام اُتے اعتراض کيا تے اس دے بعد اس د‏ی علی تو‏ں عداوت تے مخالفت شروع ہوگئی ا س دے اسيں فکر علی دے بعض مخالفين اس تو‏ں جا ملے تے اجتماعی طور اُتے حضرت علی عليہ السلام دے خلاف

____________________

١۔ مصنف د‏‏ی کتاب “ اک سو پنجاہ جعلی اصحاب ” اس افسانوی صحابی دے حالات ملاحظہ ہاں ۔

بغاوت د‏‏ی تے جنگ نہروان نو‏‏ں وجود ميں لیانے دا سبب بنا عبدالله اس جنگ ميں ماریا گيا بعد دے ادوار ميں ابن عبدالله بن وهب سبائی اک مرموز تے افسانوی یہودی عبدالله بن سبائی ميں تبدیل ہواا ور “ سبئيہ نامی ” اک جدید مذہبی فرقہ دے بانی دے طور اُتے پہچانا گيا ۔

یہ عبدالله سباء دوم تحریف شدہ افسانوی وی پہلے سيف دے وسط تو‏ں وصایت علی عليہ السلام دے معتقد فرقہ “ سبئيہ ” دا بانی معرفی کيا گيا اس دے بعد زمانہ دے گزرنے دے نال نال لوکاں د‏‏ی زباناں اُتے افواہاں دے ذریعہ تغيرات تے تبدیلياں پيدا کردے ہوئے ‘ سبيئہ ”نام اک فرقہ غالی ---جو علی عليہ السلام د‏‏ی الوہيت دا قائل سی۔- دے بانی دے طور پرنمایاں ہويا س دے بارے ميں روایتاں تے داستاناں ميں وی دن بہ د ن وسعت پيدا ہُندتی گئی تے ا س طرح فرقہ سبئيہ دا افسانہ وجود ميں آگيا۔

کئی ایداں دے لوک وی پيدا ہوئے جنہاں نے انہاں افسانےآں کےلئے اسناد و مآخذ جعل کيتے جيساکہ اساں گزشتہ فصلاں ميں مشاہدہ کيا کہ افسانہ نسناس کيلئے کس طرح محکم تے مضبوط اسناد جعل کيتے گئے سن ۔

اگر سوال کيا جائے کہ : ایہ سب تحریف تے جعل و افسانے کيسے انجام پائے ہيں تے گزشتہ کئی صدیاں دے دوران اکثر علماء و مؤرخين تو‏ں پوشيدہ رہے ہيں ! اس دا جواب ایہ اے کہ اسلام د‏‏ی تریخ ميں مسئلہ تحریف لفظ عبدالله یا “سبئيہ ” تو‏ں مخصوص نہيں اے کہ جدید تے ناقابل یقين ہوئے تے بعيد نظر آئے، بلکہ اسلام د‏‏ی تریخ ميں اس قسم د‏‏ی تحریفات اورتغيرات کثرت تو‏ں ملدے ہيں ،ایتھ‏ے تک کہ بعض علماء نے اس سلسلہ ميں مستقل کتابيں لکھی ہيں کہ اسيں ایتھ‏ے اُتے اپنی گل دے شاہد دے طور اُتے اس لسٹ دے چند نمونے درج کردے ہيں :

١۔ ابو احمد عسکری ( وفات ٣٨٢ هء) نے شرح ما یقع فيہ التصحيف و التحریف(۱) ناں د‏‏ی اک کتاب لکھی اے ۔

ابو احمد عسکری اس کتاب دے مقدمہ ميں کہندا اے : ميں اس کتاب ميں ایداں دے الفاط تے کلمات دا ذکر کردا ہاں جنہاں ميں مشابہت لفظی د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے معنی ميں تحریف و تغيرات ہوئے ہيں ۔

ہور کہندا اے : ميں نے اس تو‏ں پہلے تحریف شدہ لفظاں دے بارے ميں جنہاں دا تشخيص دینا مشکل سی اک وڈی تے جامع کتاب تاليف د‏‏ی تو‏ں کہ اسسلسلہ ميں علمائے حدیث دیاں مشکلاں حل ہوجائيں ۔ اس کتاب ميں راویاں ، اصحاب ، تابعين ، تے ہور افراد دے ناں جنہاں ميں اشتباہ تے تحریف واقع ہوئی اے ذکر کيتے ہيں ليکن اس دے بعد علما ء نے میرے تو‏ں مطالبہ کيا کہ جنہاں تحریفات دے بارے ميں حدیث دے علماء نو‏‏ں احتياج اے انکو انہاں تحریفات تو‏ں جدا کرداں جنہاں د‏‏ی ادب تے تریخ دے علماء نو‏‏ں احتياج اے ميں نے ا ن د‏‏ی درخواست قبول کردے ہوئے انہاں دو حصےآں نو‏‏ں جدا کياا ور ہر حصہ نو‏‏ں اک

____________________

١۔یعنی جس ميں تحریف و تغير واقع ہوئے ا اے اس د‏ی تشریح۔ اس کتاب دا اک نسخہ تحقيق عبدا لعزیز احمد ،طبع مصطفیٰ ، ٣٨٣ هء مؤلف دے پاس موجود اے ۔

مستقل کتاب د‏‏ی صورت ميں تاليف کرکے دو وکھ کتابيں آمادہ کيں ۔ انہاں ميں تو‏ں اک ميں حدیث دے راویاں دے ناواں ميں تحریف درج اے تے دوسرے ميں ادیباں تے مؤرخين د‏‏ی ضرورت دے مطابق تحریف شدہ ناں ہيں ۔

ابو احمد عسکری نے اس کتاب ميں بزرگ علماء جيسے: خليل ، جاحظ، تے سجستانی ، د‏‏ی غلطياں دے بارے ميں اک مستقل باب لکھیا اے اس طرح انساب ميں ہوئی غلطياں نو‏‏ں اک وکھ باب ميں ذکر کيا ا‏‏ے۔

ابو احمد عسکری دے علاو دوسرے دانشوراں نے وی اس موضوع اُتے کتابيں تاليف د‏‏ی ہيں : جيسے:

١۔ ابن حبيب ( وفات ٢ ۵ هء) نے قبیلے و انساب دے بارے ميں مشابہ ناواں اُتے اک کتاب لکھی اے ۔

٢۔ ابن ترکمان ( وفات   ٩ هء ) نے وی قبیلے و انساب دے ناواں دے بارے ميں اک کتاب تاليف د‏‏ی اے ۔

٣۔ آمدی ( وفات ٣٠ هء) نے شاعر دے مشابہ ناواں اُتے اک کتاب لکھی اے ۔

 ۔ دار قطنی ( وفات ٣٨ ۵ هء) حدیث دے راویاں دے مشابہ ناواں دے بارے ميں کتاب لکھی اے ۔

۵ ۔ ابن الفرضی ( وفات  ٠٣ هء )

٦ ۔ عبدا لغنی ( وفات  ٠٩ هء)

۔ابن طحان الخضرمی ( وفات  ١  هء )

مذکورہ تين دانشوراں نے مشابہ ناں ، القاب ،اور کنيت دے بارے ميں ایہ کتابيں لکھی ہيں ۔

۔ ابن ماکولا ( وفات  ٨ ئه )نے “ اکمال ” نامی کتاب مشابہ ناں ، القاب تے کنيت دے بارے ميں لکھی اے ایہ معروف تے جامع تراں کتاب اے (۱)

اسی طرح اک دوسرے تو‏ں مشابہ نسبتاں دے بارے ميں بعض علماء تے مؤلفين نے چندکتابيں تاليف د‏‏ی ہيں کہ ا نميں تو‏ں چند لوک دے ناں حسب ذیل ہيں :

مالينی ( وفات  ١٢ هء)

زمخشری ( وفات ۵ ٨ هء)

____________________

١۔ اس کتاب د‏‏ی چه جلداں طبع حيدر آباد سال ١٣٨١ ئمؤلف دے کتابخانہ ميں موجود ہيں کہ حرف “ع” تک پہنچدا اے ضرور چند جلداں تے وی ہاں گی ۔

حازمی ( وفات ۵ ٨  هء(

ا بن باطيش ( وفات ٦ ٠ هء(

فرضی ( وفات ٠٠ ئه(

ذہبی ( وفات ٣٨ هء (

ابن حجر ( وفات ٨ ۵ ٢ ه(

ان علماء دے بعد ، دوسرے مؤلفين نے جو کچھ گزشتہ علماء تو‏ں چھُٹ گيا سی تے انہاں د‏‏یاں کتاباں ميں نہيں آیا تھایا انہاں کتاباں ميں کوئی غلطی رہ گئی سی۔ انہاں دے بارے ميں مستقل کتابيں تتمہ تے ضميمہ دے طورپرلکھی ہيں چنانچہ مندرجہ ذیل لوک نے عبد الغنی د‏‏ی کتاب اُتے تتمہ لکھیا هے ۔

مستغفری ( وفات  ٣ ٦ ئه) “ الزیادات “

خطيب ( وفات ٦ ٣ هء) “الموتنف“

ا بن نقطہ -( وفات ٦ ٢٩ هء نے وی “ مستدرک ” نامی اک کتاب نو‏‏ں ابن ماکولا د‏‏ی “

اکمال ” اُتے تتمہ دے طور اُتے لکھیا اے ۔

ابن نقطہ د‏‏ی کتاب اُتے وی درج ذیل مؤلفين نے ضميمے لکھے ہيں ۔

حافظ منصور ( وفت ٦  هء(

ابن صابونی (وفات ٦ ٨٠ ئه(

مغلطای ( وفات  ٦ ٢ هء(

ابن ناصر الدین ( وفات ٨  ٢ ئه) نے وی اک کتاب بنام ‘ الاعلام بما فی مشتبہ الذهبی من الاوهام ” ذہبی د‏‏ی کتاب اُتے ضميمہ لکھیا اے ۔

ليکن مذکورہ دانشوراں ، مؤلفين تے علماء دے علاوہ ہر دوسرے مؤلفين(۱) تے علماء جو مشابہ ناں ،

____________________

١۔ مانند خطيب کہ اس نے اس سلسلے ميں “ موضح اوهام الجمع وا لتفریق’ نامی اک کتاب تاليف د‏‏ی اے اس دا تين جلداں اُتے مشتمل اک نسخہ مؤلف دے پاس موجود اے تے مانند ناصر الدین کہ اس نے “ مشتبہ ذهبی ” ناں د‏‏ی اک کتاب تاليف د‏‏ی اے دوسرے علماء نے وی اس موضوع اُتے کتابيں لکھی ہيں اس قسم د‏‏یاں کتاباں د‏‏ی بيشتر اطلاع حاصل کرنے کيلئے “ مصحح اکمال ” طبع حيدر آباد دے مقدمہ د‏‏ی طرف رجوع کيا جائے ۔

لفظاں ، تے تحریفات دے بارے ميں کوشش و تلاش تے تحقيق انجام دتی اے اس دے باوجو داسلامی لغات ميں فراوان تحریف شدہ لفظاں و نامو ں دا مشاہدہ ہُندا اے کہ انہاں تمام دانشوراں تو‏ں چھُٹ گئے ہيں جے انہاں د‏‏ی جمع آوری کيت‏ی جائے تاں اک وڈی تے ضخيم کتاب تشکيل پائے گی اس سلسلہ ميں کيا خوب کہیا گيا اے : کم ترک الاول للآخر ، گزشتگان نے نہ جانے کِنے کم انجام نہيں دتے ہيں انہيں مستقب‏‏ل ميں آنے والےآں کيلئے چھڈیا اے تاکہ اوہ انجام دتیاں ۔

گزشتہ مباحث دا خلاصہ

تریخ ميں لفظ “ سبيہ ” دا اک سرسری جایزہ جو کچھ اساں گزشتہ صفحات اورفصلاں ميں ابن سباا ور سبئيہ دے افسانہ دے بارے ميں بيان کيا اس دا خلاصہ حسب ذیل اے : زمان جاہليت تو‏ں دوران حکومت بنی اميہ تک لفظ“ سبئيہ ” سبا بن یشجب و قبيلہ قحطان تو‏ں منسوب افراد اُتے دلالت کردا سی انہاں افراد ميں تو‏ں اک “ عبدالله بن وهب سبائی ” سی جو فرقہ خوارج دا سردار سی ۔

ليکن قبیلے عدناں تے قحطان دے درميان مدینہ وکوفہ ميں اختلاف و عداوت پيدا ہونے دے بعد ، قبیلے عدنان نے اس لفظ دے معنی نو‏‏ں تبدیل کرکے اسنو‏ں قحطانياں د‏‏ی سرزنش دے طور اُتے استعمال کيا تے اسنو‏ں قبيلہ د‏‏ی نسبت دے معنی تو‏ں قبیلے قحطان تے انہاں دے طرفداراں د‏‏ی بد گوئی تے سرزنش دے معنی ميں تبدیل کيا ایہ استعمال تے معنی ميں تغير بنی اميہ د‏‏ی حکومت دے دوران کوفہ ميں انجام پایا ۔

ليکن جدو‏ں اسک‏‏ے بعد سيف دا زمانہ آیا ، تے اس نے شدید خاندانی تعصب ، کفر تے زندقہ دے محرکات دے پيش نظر افسانہ سبئيہ نو‏‏ں جعل کيااور اس افسانہ ميں لفظ سبيہ نو‏‏ں قبيلہ د‏‏ی نسبت دے معنی یا سرزنش دے معنی تو‏ں تبدیل کرکے اک جدید مذہبی فرقہ دے معنی ميں تحریف کيا تے اس مذہب دے بانی نو‏‏ں وی عبدالله سبایمانی ناں دے اک شخص تو‏ں پہچنوایا ۔

فرقہ سبئيہ دے بانی دے ناں “ عبدالله سبا ” نو‏‏ں وی سيف نے اک خوارج دے گروہ دے سرپرست “ عبدالله بن وهب ” دے ناں تو‏ں لے ک‏ے اس ميں اس طرح تحریف د‏‏ی اے جيسا کہ بلاذری ، اشعری ، اورمقریزی دے بيانات تو‏ں اس دا اشارہ ملدا اے ۔

ی ا ایہ کہ اس نے اک افسانہ جعل کياہے تے اپنے افسانہ کيلئے اک ہيرو خلق کيا اے تے اس ہيرو کيلئے بلا واسطہ “ عبدالله بن سبا’ ’ ناں رکھیا اے بغير ا سک‏‏ے کہ اس ناں نو‏‏ں کسی تے ناں تو‏ں ليا یا اقتباس کياہوئے۔

ب ہر صورت “ عبدالله ” دے سلسلہ ميں علی عليہ والسلام و عثمان دے زمانے ميں زندگی کرنے والے عبدالله بن وهب سبائی دے علاوہ کوئی تے حقيقت نہيں اے ۔

سيف دے افسانہ سبئيہ نے دوسری صدی ہجری تے تيسری صدی ہجری دے اوائل ميں عراق دے شہراں ، جيسے : کوفہ ١ بصرہ، بغداد تے اس دے اطراف ميں شہرت پائی ۔ انہاں شہراں ميں ايس‏ے افسانہ دے شہرت پانے دے بعد لفظ “ سبيئہ ” دا اصلی معنی ---اوہی قبيلہ قحطان وسبئی دا انتساب سی ---فراموش کيا گيا تے خاص طور اُتے خود سيف دے اپنے خيالات ميں جعل کيتے گئے ايس‏ے جدید مذہبی فرقہ دے معنی ميں استعمال ہويا۔ ليکن ايس‏ے زمانہ جدو‏ں لفظ “سبئيہ ” کوفہ تے بصرے ميں اس دے جدید معنی ميں منتشر ہويا سی، یمن، مصر تے اندلس ميں اپنے اصلی اورپہلے معنی -- قبيلہ قحطان دے انتساب ---ميں استعمال ہُندا سی --- اس لحاظ تو‏ں دوسری صدی ہجری تے تيسری صدی ہجری دے اوائل ميں لفط “ سبئيہ” دو مختلف تے وکھ وکھ معنی اُتے دلالت کردا سی اسلام دے مشرقی ملکاں تے شہراں ميں جدید مذہبی فرقہ دے معنی ميں تے دوسرے شہراں تے ملکاں ميں قبيلہ د‏‏ی نسبت ميں ا ستعمال ہوتاتھا ۔

اس دے بعد افسانہ “ سبئيہ ” زمانہ دے گزرنے دے نال نال عام لوکاں د‏‏ی زباناں تے افواہاں د‏‏ی شکل اختيار کر گيا تے گلی کوچےآں دے لوکاں دے خرافات اوربيہودگياں تو‏ں مخلوط و ممزوج ہوگيا اس طرح اس ميں وسيع پيمانے اُتے تغيرات تے تبدیلياں رونما ہوئيں تے اس دے نتيجہ ميں اوہی معنی مذہبی فرقہ وی اک خرافات اُتے مشتمل معنی ميں تبدیل ہوگيا تے انہاں لوکاں دے بارے ميں ا ستعمال ہونے لگیا جو علی عليہ السلام دے بارے ميں غلو کرکے انہاں د‏‏ی الوہيت دے قائل سن ۔

اس طرح افسانہ سبئی لفظ “ سبئيہ ” دے اپنے اصلی تے ابتدائی معنی یعنی قبيلہ کينسبت ميں اسلامی معاشرے دے تمام ملکاں تے شہراں ميں منتشر ہونے دے بعد مکمل طورپر فراموشی د‏‏ی نذرہو گيا تے ايس‏ے جدید مذہبی فرقہ دے معنی تو‏ں مخصوص ہوئے ک‏ے صرف انہاں افرادکے بارے ميں استعمال ہونے لگیا جوعلی عليہ السلام د‏‏ی وصایت یاا لوہيت دے قائل ہيں ۔

تریخ ميں لفظ “ عبدالله سبا” دے نشيب و فراز

” عبد الله سبا ” چنانچہ گزشتہ صفحات ميں اشارہ کيا گيا اے کہ ابتداء ميں اس لفظسے علی عليہ السلام دے زمانے ميں ز ندگی کرنے والے تے خوارج دا سردار مقصود سی سيف دے افسانہ سازی تے افسانہ “ سبئيہ” د‏‏ی اشاعت دے بعد “ عبدلله بن وهب ” سبائی فراموش ہوگيا تے لفظ “ عبد الله سبا” یمن تو‏ں آئے ہوئے اک گمنام ، افسانوی تے یہودی شخص دے بارے ميں استعمال ہونے لگیا ايس‏ے د‏‏ی روایتاں دے مطابق ایہ شخص علی عليہ السلام د‏‏ی وصایت دا قائل تھا،ليکن زمانے دے گزرنے دے نال نال افسانہ سبئيہ وکھ وکھ نشيب و فراز

سے دوچار ہواا ور اس افسانہ دے سورما عبدالله بن سبا نے وی قدرتی طورپر توہماندی اوراحساساندی روپ اختيار کر گيا تے علی عليہ السلام د‏‏ی الوہيت دے معتقد فرقہ “ سبئيہ ” نو‏‏ں جعل کرنے والے اک خطرنا‏‏ک غالی تے انتہا پسند شخص کيلئے استعمال ہونے لگیا ۔

____________________

١۔ ابی مخنف عالم کوفی ( وفات ١۵ هء) دے ایتھ‏ے اساں افسانہ سبئيہ دے بارے ميں سيف د‏‏ی روایتاں ميں تو‏ں اک روایت پائی کہ اس د‏ی ہور وضاحت کيلئے “ کتاب اک سو پنجاہ جعلی اصحاب ” د‏‏ی جلد اول دے مقدمہ د‏‏ی طرف د‏‏ی رجوع کيا جائے

یہ تغير تے تبدیلياں کدی بعض روایات دے معنی نو‏‏ں سمجھنے ميں اشتباہ دا سبب بندی ہيں مثلاً: عبدالله اوراس دے بارے ميں روایتيں تے تاریخی روداد تے معصومين علی عليہ السلام د‏‏ی احادیث بعض اوقات لفظی غلطياں د‏‏ی وجہ تو‏ں سيف دے جعل کردہ “ عبدالله سبا ” دوم دے بارے ميں تاویل و تطبيق ہويا اے اورا س طرح تاریخی وقائع و مطالب تے معصومين عليہم السلام د‏‏ی بعض احادیث ميں ممزوج ہوک‏ے تریخ و حدیث ميں قہری تحریف رونما ہوئی اے مؤرخين د‏‏ی عدم دقت و تحقيق نہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ اشتباہ و تحریف جبری دا سلسلہ،

صدیاں تک رہاہے تے نتيجہ دے طور اُتے اس تحریف نے رفتہ رفتہ تریخ ميں جڑ پھڑ کر حقيقت دا روپ اختيار کرليا اے ایہ اشتباہ تے تحریف فقط ‘ عبدالله سبا ” تے “ سبئيہ ”سے مخصوس نہيں اے بلکہ اسلامی لغات ميں ا یسے ہزاراں دوسرے لفظاں ایداں دے ہی انجام تو‏ں دوچار ہوئے ہيں تے علماء نے وی انہاں دے بارے ميں کتابيں لکھ ک‏ے انہاں پرتحقيق د‏‏ی اے ليکن اسک‏‏ے باوجو دایداں دے دوسرے تحریف شدہ لفظاں د‏‏ی تعداد ہزاراں تک پہنچک‏ی اے جنہاں دے بارے ميں غفلت ہوئی اے تے اوہ انہاں علماء دے قلم تو‏ں چھُٹ کر انہاں د‏‏یاں کتاباں ميں درج نہيں ہوئے ہيں نہ ہی انہاں اُتے تحقيق کيتی گئی اے ۔

دونے تحریف ہيں ، ليکن ایہ کتھے تے اوہ کتھے ؟

سيف د‏‏ی تحریفات وی صرف انہاں ہی دو لفظاں ‘ ‘ عبدالله بن سبا” تے “ سبئيہ’ تک محدود نہيں ہيں بلکہ اس نے اسلام د‏‏ی تریخ ميں بوہت سارے لفظاں ميں تحریف و تبدیلی د‏‏ی اے چنانچہ اساں اسک‏‏ے بہت حصےآں نو‏‏ں اپنی تاليفات ميں ذکر کيا اے سيف دے علاوہ وی بعض دوسرے افراد نے اسلامی لغت ميں کچھ تحریفات ایجاد د‏‏ی ہيں ١ ليکن سيف د‏‏ی تحریفات تے جعليات دوسرےآں د‏‏ی تحریفات و جعليات تو‏ں کافی فرق رکھدی ہيں اس طرح کہ شاید دوسرے اک لفظ با مطلب نو‏‏ں غلطی تو‏ں یا نادانستہ طور اُتے تحریف اس دے بعدابن جوزی وادھا کردے ہوئے کہندا اے : انہاں زندیقاں دا کم ایہ سی کہ اوہ روایات نو‏‏ں گڑهتے سن تے انہيں علمائے حدیث د‏‏یاں کتاباں ميں درج کردے سن علماء وی اس خيال تو‏ں کہ ایہ احادیث انہاں د‏‏ی اپنی ہيں انہاں سب نو‏‏ں اپنی روایتاں دے ضمن ميں نقل کردے سن ۔

یا اک حقيقت نو‏‏ں نہ سمجھدے ہوئےتبدیل کرداں ، ليکن سيف ہميشہ عمداً تے خاص محرک و مقصد دے پيش نظر تحریف تے جعل دا کم انجام دیندا اے اس خطرنا‏‏ک عمل تو‏ں اس دا مقصد ا س صحيح تریخ نو‏‏ں آلودہ کرکے اس د‏ی بنياداں کوکهوکهلاو متزلزل کرنا اے ۔ اس ميں اس دا محر ک زندیق ہونا تے شدید خاندانی تعصب اے دوسرا تفاوت ایہ اے کہ: اوہ خلفاء ، قدرتمنداں دے نفع ميں اورعام لوکاں د‏‏ی پسند دے مطابق اسلام د‏‏ی تریخ ميں تحریف تے جعل انجام دیتاہے ۔

اس طرح اوہ تمام ادوار ميں اپنے افسانےآں تے جھوٹھ نو‏‏ں رونق بخشنے ميں کامياب ہويا اے ۔ ايس‏ے رویہ نو‏‏ں اختيار کرنے د‏‏ی وجہ سے:

____________________

٣ ۔ ٣٨ ميں کہندا اے : ابن ابی العوجا ملحد ، حماد بن سلمہ دا منہ بولا / ١۔ ابن جوزی اپنی کتاب “ موضوعات ” ( ١بيٹا تے تربيت یافتہ سی ۔ اوہ جھوٹی احادیث گڑه ليتا سی ۔ انہيں چالاکی تو‏ں تے چوری چهپے حماد د‏‏ی کتاب ميں وارد کردا سی جدو‏ں کوفہ دے گورنر محمد بن سليمان نے اسنو‏ں گرفتار کيا تے حکم دیاکہ اس دا سر قلم کيا جائے اورجب اسنو‏ں اپنی موت دے بارے ميں یقين پيدا ہويا تاں صراحت تو‏ں کہیا: خداکی قسم ميں نے چار ہزار حدیث خود جعل د‏‏ی ہيں تے انہيں آپ دے صحيح احادیث ميں ملیا دتا اے ۔

ا ولاً: سيف د‏‏ی روایتاں نے صاحبان اقتدار تے وقت د‏‏ی حکومتاں ميں رونق بازار تے سرگرم طرفدارپيدا کيتے تے لوکاں ميں ایہ روایتيں مورد استقبال قرار پاکر رواج تے اشاعت پاگئی ہيں ۔

ثانياً : سبئيہ دے بارے ميں سيف دے جعليات علماء تے دانشوراں تو‏ں پوشيدہ تے ناشناختہ رہے ہيں اس طرح اس دے دوسرے جعليات تے خيالی افسانے ،سيکڑاں اصحاب تے حدیث دے راوی شاعر وی انہاں علماء د‏‏ی نظر ميں حقيقت تے صحيح صورت ميں رونما ہوئے ہيں ۔

ابن سبا تے سبئيہ دے بارے ميں شيعاں د‏‏ی روایتيں

عبدالله بن سبا تے سبئيہ دے ناں اُتے جو روایتيں و مطالب اہل سنت د‏‏یاں کتاباں ميں ائی ہيں ، انہاں دے بارے ميں جس طرح گزشتہ صفحات ميں بيان ہوئے ا ، پہلے سيف نے انہيں جعل کيا اے فیر افواہ د‏‏ی صورت ميں لوکاں ميں پهيل گئی ہيں انہاں علماء تے مؤرخين نے وی انہيں سيف تے لوکاں د‏‏ی افواہاں تو‏ں لے ک‏ے اپنی کتاباں ميں درج کيا اے ۔

ليکن جو روایتيں اس بارے ميں شيعاں دے ائمہ اہل بيت“ عليہم السلام ” تو‏ں اسيں تک پہنچی ہيں اس سلسلے ميں اسيں پہلے ایہ کہنا چاہندے ہيں کہ اسيں اُتے دقيق علمی بحث و تحقيق دے بعد ثابت ہويا اے کہ اسلام د‏‏ی تریخ ميں قطعی طور اُتے کوئی شخص بنام عبدالله بن سبا تے گروہ و فرقہ بنام “ سبئيہ ” حقيقت ميں وجودنہيں رکھدا سی اک یا دو روایتاں ميں کسی غير موجود دے بارے ميں ناں آنے تو‏ں اسنو‏ں موجودکانام نہيں دتا جا سکدا اے تے ایکغير موجود نو‏‏ں وجود نہيں بخش سکدا اے اس بنا اُتے جو وی روایت ائمہ اہل بيت عليہم السلام دے ناں اُتے عبدالله سبا دے بارے ميں شيعی کتاباں ميں ائی اے ، جے اس روایت ميں ذکر ہوئے مطالب عبدالله بن وهب سبائی ---اسلام د‏‏ی تریخ ميں جس دا وجود سی تے امام علی عليہ السلام دے زمانہ ميں زندگی بسر کردا سی۔-- تو‏ں تطبيق کردے ہيں تاں ایداں دے مطالب دے صحيح تے حقيقی ہونا دا احتمال اے ، جيسے : ابن سبا دا امير المومنين دا آسمان د‏‏ی طرف دعا کيلئے ہتھ اٹھانے اُتے اعتراض د‏‏ی روایت یا عبدالله بن سباکو مسيب دے ذریعہ علی ابن ابيطالب عليہ السلام دے حضور لیانے د‏‏ی روائداد یا اس روایت دے مانند کہ جس کہ بارے ميں کہیا جاندا اے کہ علی ابن ابيطالب عبدالله بن سبا د‏‏ی طرف تو‏ں مشکل ميں سن ۔

اس قسم د‏‏ی روایتيں جو عبدالله بن وهب سبائی د‏‏ی زندگی تے روش تو‏ں تطبيق کردی ہيں سب صحيح تے حقيقی ہوسکدی ہيں ۔

ليکن ہر اوہ روایت جو عبدالله بن وهب د‏‏ی زندگی تے روش تو‏ں تطبيق کردی اے اوہ صحيح تے حقيقی نہيں ہوسکدی تے اوہ جھوٹھ دے علاوہ کچھ نہيں اے کہ اسنو‏ں گمنام ہتھو‏ں نے جعل کرکے ائمہ اہل بيت تو‏ں جھوٹی نسبت دیدی اے ، شيعہ کتاباں ميں انہيں درج کيا گيا اے تو‏ں کہ انہيں بيشتر اشاعت مل سک‏‏ے تے عوامی سطح اُتے قابل قبول قرار پائيں ليکن “

عبدلله بن سبا ’ نامی شخص یا قعقاع اورا سی دے خلق کيتے گئے دوسرے افراد کدی صحيح نہيں ہوسکدے ہيں ۔

ایہی وجہ اے کہ ‘ سبئيہ” دے بارے ميں روایتاں د‏‏ی شناخت کيلئے جو کلی قواعدا ور معيار ساڈے ہتھ آیا اے اوہ ایہ اے کہ انہاں روایتاں ميں تو‏ں جو وی راوی قبيلہ قحطان ---جنہيں سبئيہ وی کہندے اے ---سے تطبيق کرے اس ميں صحيح تے واقعی ہونے دا امکان موجود اے ورنہ صحيح نہيں ہوسکدی اے کياں کہ قحطان دے علاوہ اسلام ميں سبئيہ ناں دا کوئی فرقہ وجود نہيں رکھدا سی تاکہ اس تو‏ں مربوط مطالب تے روایتيں صحيح ہوسکيں ۔

ان تمام تحقيقات تے جانچ پڑتال دے بعد کہ اساں حقائق نو‏‏ں جھوٹھ تے کذب تو‏ں جداکرنے ميں جو تلاش تے کوشش کيتی اے جے فیر وی کوئی شخص ابن سبا ، سبئيہ تے سيف د‏‏ی دوسری جعليات و تحریفات دے بارے ميں جنہيں اساں اپنی اس کتاب ميں ذکر کيا اے ، اسنو‏ں قبول کرنا پسند نہ کرے تے اس دے تمام منحرف انگيز تے خرافات اُتے مشتمل افسانےآں اُتے ایمان لیانا چاہے تاں اس د‏ی مثال انہاں بوڑهی عورتاں د‏‏ی جيسی اے جو خرافات اُتے مشتمل افسانےآں اُتے اعتقاد رکھدی ہيں ۔

ایتھ‏ے اُتے اسيں سيف دے اپنے ذہن ميں جعل کيتے گئے عبدالله بن سبا و سبئيہ تے دوسرے افسانوی سورماواں تے افسانےآں دے بارے ميں اپنی گل کاخاتمہ کردے ہيں تے بار گاہ الٰہی تو‏ں دست بہ دعا ہيں کہ علماء نو‏‏ں ایہ توفيق عنایت فرمائے تو‏ں کہ اوہ اسلامی حقائق نو‏‏ں افسانوی تے خرافات تو‏ں جلد از جلد جدا کرن ۔

والله ولی التوفيق وهو حسبناو نعم الوکيل

اس حصہ دے مآخذ

١۔ خمسون و مائة صحابی مختلق ، تيسرا مقدمہ ، طبع بغداد ٢۔ عبدالله بن سبا ، جلد اول ، حصہ سقيفہ ٣۔ نقش عائشہ جلد دوم ، عائشہ در دوران علی عليہ السلام ۵ ٢ ۔ ١ ۵ ٣١ ، حکومت علی دے دوران وقائع /  ۔ تریخ ابن اثير : ٢

۵ ۔ وقعة صفين : نصر بن مزاحم ١٢

٦ ۔ نہج البلاغہ خطبہ نمبر : ١ ٦ 

۔ نہج البلاغہ خطبہ نمبر ٣٣

٨۔ نہج البلاغہ خطبہ نمبر ٣ ٦

کتاب دے منابع و مآخذ د‏‏ی لسٹ

١۔ الآثار الباقيہ عن قرون الخالية :تاليف، ابو ریحان محمد بن احمد بيرونی خوارزمی( ٣ ٦ ٢ ۔

 ٠ ه) ( ٩٣ ۔ ١٠  ٨ ء) طبع لایپزیک ١٩٣٢ ءء۔

٢۔ الاحکا‏م السلطانيہ: تاليف ، قاضی ابو یعلی محمد بن حسيں فراء حنبلی مشہور بہ ماوردی ( ٣٨٠ ۔ ۵ ٨ ه)( ٩٩٠ ۔ ١٠ ٦٦ ء) تصحيح ، محمد حامد فقی ، طبع مصطفیٰ حلبی (

١٣ ۵٦ ئه)۔

٣۔ الاخبار الطوال : تاليف ، ابو حنيفہ احمد بن داودبن ونند دینوری ، ( ۔ ٢٨٢ ه) ( ۔

٨٩ ۵ ء ) طبع وزارة الثقافة و الارشاد مصر، ( ١٩ ٦ ٠ ء(

 ۔ الاستيعاب فی معرفة الاصحاب : تاليف ابو عمر یوسف بن عبدالله مشہور بہ ابن عبد البر نمری قرطبی اشعری ( ٣ ٦ ٨ ۔ ٦ ٣ یا ٦ ٠ ه) ( ٩٩ ۔ ١٠١ م) طبعمصر ، سال ١٣ ۵ ٨ ه تے طبع حيدر آباد، ١٣٣ ٦ ه(

۵ ۔ اسد الغابة ، تاليف ،عز الدین علی بن محمد بن محمد بن عبد الکریم شيبانی جزری مشہور بہ ابن اثير ، ( ۵۵۵ یا ۵۵ ٠ ۔ ٦ ٣٠ ه) ( ١١ ٦ ٠ ۔ ١٢٣٢ ء) طبع قاهرہ ، سال ٢٣٨٠ ه ۔

٦ ۔ الاصابہ فی تمييز الصحابہ : تاليف ابو الفضل شهاب الدین احمد بن علی بن محمد کنانی عسقلانی مصری شافعی معروف بہ ابن حجر ، ( ٣ ۔ ٨ ۵ ٢ ه ) ( ١٣٢ ۔ ١  ٩ م) طبع مصر ١٣ ۵ ٨ ه۔

۔الاعلام : تاليف ، خير الدین مشہور بہ زرکلی ،معاصر ، طبع سال ١٣٣ ۔ ١٣٨ ه ) (

١٩ ۵ ۔ ١٩ ۵ ٩ ء)پریس کوستاتسوماس۔

٨۔ الاغانی : تاليف ابو الفرج علی بن حسين بن محمد بن موسی مروانی ( ٢  ٨ ۔ ٣ ۵٦

ه) ( ٨٩ ۔ ٩ ٦  ء ) طبع مصر ( ١٣٢٣ ءء(

٩۔ ا لامامة و السياسة یا تریخ الخلفاء : تاليف ابن قتيبہ ابو محمد عبدا لله بن مسلم دینوری ( ٢١٣ ۔ ٢ ٦ یا ٢١ ه) ( ٨٢ ۔ ٨٩٩ ء ) ۔اور چونکہ کچھ لوکاں نے مولف د‏‏ی جانب اس کتاب د‏‏ی استناد ميں شک کيا اے ايس‏ے لئے اساں صرف کتاب تو‏ں نقل نہيں کيا اے بلکہ دوسری معتبر کتاباں ميں اس د‏ی تائيد وی ملی ا‏‏ے۔

١٠ ۔ امتاع الاسماع : تاليف تقی الدین احمد بن علی بن عبدالقادر بن محمد شافعی ١٣ ٦  ۔ ١  ١ ء) طبع مصر پریس لجنة التاليف ( ١٩  ١ ءء)۔ )( مشہور بہ مقریزی (  ٦ ٩ ۔ ٨ ۵

١١ ۔ انساب الاشراف : تاليف بلاذری ابو جعفر احمد بن یحيی بن جابر بغدادی (وفات ٢٩

ءء ) ( ٨٩٢ ءء) ، طبع مصر دار المعارف مصر ١٩ ۵ ٩ ء(

١٢ ۔ ایضاح المکنون : کشف الظنون ملاحظہ ہوئے۔

١٣ ۔بخاری ، صحيح بخاری ملاحظہ ہوئے۔

١  ۔ البدء و التریخ: تاليف ابو زید احمد بن سہل بلخی ( ٢٣ ۵ ۔ ٣٢٢ ه) ( ٨  ٩ ۔ ٩٣  ء )

طبع پيرس ( ١٩٠١ ۔ ١٩٠٣ ء ) البتہ کچھ علماء محمد بن طاهر مقدسی (  ٨ ۔ ۵ ٠ ه ) ( ١٠ ۵٦ ۔

١١١٣ ء) نو‏‏ں کتاب دا مؤلف جاندے ہيں ۔

١ ۵ ۔ تاج العروس فی شرح القاموس : تاليف محمد بن محمد بن محمد مقلب بہ مرتضی واسطی زبيدی حنفی ( ١١ ۵ ۔ ١٢٠ ۵ ه ) ( ١٣٢ ۔ ١٩١ ء ) طبع اول۔

١ ٦ ۔ الکامل فی التریخ معروف بہ تریخ ابن اثير : تاليف ابن اثير صاحب اسد الغابہ طبع قاهر ہ ١٣   ۔ ١٣ ۵٦ ه ، ایضاً طبع قاهرہ ، ١٢٩٠ ۔ ١٣٠٣ ه

١ ۔ العبرمعروف بہ تریخ ابن خلدون : تاليف ابو زید عبدالرحمن بن محمد بن خلدون مالکی شبيلی مغربی حضرمی ( ٣٢ ۔ ٠٨ ه ) ( ١٣٣٢ ۔ ١  ٠ ٦ ء ) پریس مطبعة النهضہ مصر (

١٣ ۵۵ ه(

١٨ ۔ نزهة النواظر معروف بہ تریخ ابن شحنہ : تاليف محمد بن محمد بن محمد مشہور بہ ابن شحنہ حنفی (   ٩ ۔ ٨١ ۵ ه) ( ١٣  ٨ ۔ ١  ١٢ ء) طبع قاهرہ ( ١٢٩٠ ۔ ١٣٠٣ ه ) ۔

١٩ ۔ تریخ مدینة دمشق ، معروف بہ تریخ ابن عساکر: تاليف ابو القاسم علی بن حسين بن هبة الله دمشقی مشہور بہ ابن عساکر (  ٩٩ ۔ ۵ ١ ه) ( ١١٠ ۵ ۔ ١١ ٦ ء ) جلد ا و ٢ طبع مجمع علمی دمشق۔

٢٠ ۔ البدایة و النهایة ، مشہور بہ تریخ ابن کثير: تاليف عماد الدین ابو الفداء اسماعيل بن عمرو بن کثير قرشی دمشقی بصری ، شافعی ( ٠٠ یا ٠١ ۔   ه ( ١٣٠١ ۔ ١٣٣ ء ) طبع مطبعہ السعادة ۔

٢١ ۔ المختصر فی اخبار البشر ،مشہور بہ تریخ ابوالفداء : تاليف عماد الدین اسماعيل بن علی بن محمود شافعی مشہور بہ ابو الفداء صاحب حماة ( ٦ ٢ ۔ ٣٢ ه ) ( ١٢٣ ۔ ١٣٣١ ء(

٢٢ ۔ تریخ الادب العربی : تاليف: نيکلسن ، طبع کمبریج ٢٣ ۔ تریخ الاسلام الکبير: تاليف شمس الدین ابو عبدالله محمد بن احمد بن عثمان بن قایماز ترکمانی مصری شافعی مشہور بہ ذهبی ٦ ٣ ۔   ٨ ه ) ( ١٢  ۔ ١٣  ٨ ء ) طبع قاهرہ (

١٣ ٦  ه(

٢  ۔ تریخ الاسلام السياسی ،طبع اول مصر تاليف ڈاکٹر حسن ابراہيم حسن ( پی ، ایچ ،

ڈی ، فلسفہ و اخلاق (

٢ ۵ ۔ تریخ الکبير بخاری: تاليف ابو عبد بالله محمد بن اسماعيل بن ابراہيم ( ١٩  ۔ ٢ ۵٦ ه )

٨١٠ ۔ ٨٠ ء ) طبع حيدر آبار ١٣ ٦ ١ ه۔اس کتاب ميں مولف نے موثق تے ضعيف راویاں نو‏‏ں جمع )

کيا ا‏‏ے۔

٢ ٦ ۔ تریخ بغداد :تاليف احمد بن علی بن ثابت ، مشہور بہ خطيب بغدادی ( ٣٩٢ یا ٣٩١ ۔

٦ ٣ ه) ( ١٠٠٢ ۔ ١٠١ ء ) طبع مصر۔

٢ ۔ تریخ الخميس : تاليف شيخ حسين بن محمد بن حسن دیار بکری مالکی ( وفات ) ٩ ٦٦

٢٨ ۔ تریخ الخلفاء ،معروف بہ تریخ سيوطی : تاليف جلال الدین عبدالرحمن ابو بکر ناصر الدین محمد شافعی مشہور بہ سيوطی ( ٨  ٩ ۔ ٩١١ ه) ١ ۵ ۔ ١ ۵ ٠ ۵ طبع مصر ١٣ ۵ ١ ء ٢٩ ۔ تریخ الامم و الملوک مشہور بہ تریخ طبری: تاليف ابو جعفرمحمد بن جریر ابن یزید ٢٢  ۔ ٣١٠١ ه ) ( ٨٣٩ ۔ ٩٢٣ ه ) طبع لدن ، پریس حسينيہ مصر ( ١٣٢  ه ( طبری ٠

٣٠ ۔ تریخ یعقوبی : تاليف احمد بن ابی یعقوب اسحاق بن جعفر اخباری مشہور بہ یعقوبی و ابن واضح (وفات ٢  ٨ ۔ه)( ٨٩ ) طبع نجف ( ١٣ ۵ ٨ ) طبع دار صادر بيروت، سال ١٣٩ ه( )

٣١ ۔ تجرید اسماء الصحابہ : تاليف ذهبی صاحب اسلام د‏‏ی تریخ ، طبع حيدر آباد ( ١٣  ٢ ه(

٣٢ ۔ تذکرہ خواص الامة معروف بہ تذکرہ سبط ابن جوزی: تاليف ابو مظفر شمس الدین یوسف بن قزاوغلی بن عبدالله بغدادی حنفی مشہور بہ سبط ابن جوزی( ۵ ٨١ یا ۵ ٨٢ ۔ ٦۵ ه)

١١٨ ۵ ۔ ١٢ ۵٦ ء) طبع نجف سال ١٣ ٦ ٩ ه۔

٣٣ ۔ تلخيص مستدرک حاکم: تاليف ذهبی صاحب تریخ الاسلام ، طبع حيدر آبا ( ١٣  ٢ ه(

٣  ۔ تلخيص معالم دار الهجرة : تاليف زین الدین ابو بکر بن حسين بن عمر مراغی ٢ یا ٢٩ ۔ ٨١ ٦ ه ( ١٣٢ ۔ ١  ١  ء ) طبع سال ١٣  ه تحقيق محمد عبدالجواد اصمعی۔

٣ ۵ ۔ التمهيد : تاليف ابو بکر محمد بن طيب بن محمد بصری اشعری مشہور بہ باقلانی (

٣٣٨ ۔  ٠٣ ه) ٩ ۵ ٠ ۔ ١٠١٣ ء ۔

٣ ٦ ۔ التمهيد و البيان فی مقتل الشہيد عثمان : تاليف ابو عبدا لله محمد بن یحيی بن محمد اشعری مالکی اندلسی مشہورر بہ ابن ابوبکر ( ٦   ۔   ١ ه ) ١٢ ۵ ۔ ١٣  ٠ م(

٣ ۔ التنبيہ و الاشراف : تاليف ابو الحسن علی بن الحسين شافعی ( ٣ ۵ ئيا ٣ ٦ هء ٩ ۵٦ ءء طبع مصر تصحيح صاوی  ٨ ۔ رہتل تریخ ابن عساکر : تاليف عبدالقادر بن احمد بن بدران ١٣ ٦٦ هء ٩٢ ءء طبع اول دمشق ١٣٢٩ ه۔

٣٩ ۔ رہتل الرہتل : تاليف ابن حجرمعروف بہ صاحب اصابہ ، طبع حيدر آباد ( ١٣٢ ۵ ۔

١٣٢ ه(

 ٠ ۔ تيسير الوصول الی جامع الاصول : تاليف وجيہ الدین ابو عبدالله عبدالرحمن بن علی ١ ۵ ٣٨ یا ١ ۵ ٣ ء ) ، ١ ٦ ١ ) بن محمد مشہور بہ ابن الدیبع شيبانی زبيدی شافع ۔ ( ٨ ٦٦ ۔ ٩ 

طبع مصر ،سال ١٣ ٦ ه

 ١ ۔ الجرح و التعدیل : تاليف ابو محمد عبدالرحمن بن ابی حاتم بن محمد ( ٢  ٠ ۔  ٢ ه)

٨ ۵ ۔ ٩٣٨ ء ء) طبع حيدرآباد سال ١٣٢ ه )

 ٢ ۔ الحضارة الاسلامية : تاليف مشتخبرشناس آدم متن ترجمہ بہ عربی بقلم عبدالهادی ابوربدہ طبع دوم پریس لجنة التاليف و الترجمہ و النشر قاهرہ ، سال ١٣ ٦٦ هء۔

 ٣ ۔ خصائص : خصائص الکبری : تاليف سيوطی صاحب تریخ الخلفاء ، طبع حيدرآباد ١٣١٩ هء۔

 ۔ خلاصة رہتل الکمال فی اسماء الرجال : تاليف صفی الدین احمد بن عبدالله خزرجی انصاری ( ٩٠٠ وفات ٩٢٣ ئه دے بعد) ( ١  ٩ ۵ ۔ ١ ۵ ١ ء ) کتاب د‏‏ی تاليف دا سال ٩٢٣ ه سی طبع قاهرہ ١٣٢٣

۵ ۔ خطط مقریزی: تاليف صاحب امتاع الاسماع ،طبع مصر۔

٦ ۔ دائرة المعارف الاسلاميہ: تاليف ، مشرق شناس، هوٹسمان ویشنگ،آرنالڈ وبرونسال ، ہيفن ، و شادہ ، وباسہ ، ہارٹمان، جيب ، انسائکلوپيڈیا اصل ميں انگلش ، جرمنی تے فرانسيسی بولی ميں تاليف کيتی گئی اے تے اس دے بعد مصری استاداں محمد ثابت تے احمد شنتاوی ، ابراہيم زکی خورشيد تے عبدالحميد یونس نے اکتوبر ١٩٣٣ ءء تو‏ں اس دا عربی بولی ترجمہ شروع کيا ، اساں اس کتاب دا انگلش ایڈیشن ملاحظہ کيا ا‏‏ے۔

  ۔ دائرة المعارف القرن العشرین مشہور بہ دائرة المعارف فرید وجدی: تاليف محمد فرید مصطفیٰ وجدی ( ١٢٩٢ ۔ ١٣٣ ه ) ( ١٨ ۵ ۔ ١٩ ۵ م) طبع اول مصر۔

 ٨ ۔ دلائل النبوة : تاليف حافظ ابو نعيم احمد بن عبدالله اصفہانی ( ٣٣ ٦ یا ٣٣  ۔  ٣٠ ه )

٩  ٣ ۔ ١٠٣٨ ) طبع حيدر آباد ( ١٣٢٠ ه(

 ٩ ۔ الدولة العربية و سقوطها: تاليف یوليوس و لهاوزن ، ترجمہ عربی بہ قلم ڈاکٹر یوسف العش طبع مطعة الجامة السوریة دمشق ( ١٣ ٦ ۔ ٩ ۵٦ ءء(

۵ ٠ ۔ الذریعة الی تصانيف الشيعة : تاليف شيخ محمد محسن الطهرانی ( حاج شيخ آغا بزرگ تہرانی) طبع اول نجف ، طهران ۵ ١ ۔ ذیل کشف الظنون : تاليف صاحب هدیة ، طبع استنبول ( ١٣ ٦ ه ١٣ ۵ ء(

۵ ٢ ۔روضة الصفا:تاليف مير خواند محمد بن خاوند شاہ بن محمود شافعی( وفات ٩٠٣ ه )

١  ٩ ء( )

۵ ٣ ۔ الریاض النضرة : تاليف احمد بن عبدالله بن محمد شافعی مشہور بہ محب الداں طبری ( ٦ ١٠ یا ٦ ١  یا ٦ ١ ۵ ۔ ٦ ٩ ٦ ه ) ( ١٢١٨ ۔ ١٢٩ ۵ ء(

۵ ۔ السقيفة و فدک ، معروف بہ سقيفة جوہری : تاليف ابو بکر احمد بن عبدالعزیز جوہری ، ١٠٩ / بحار ميں ج ٨

۵۵ ۔ السنة و الشيعة : تاليف سيد محمد رشيد رضا ابن علی بن رضا قلمونی مصری بغدای الاصل ( ١٣٨٢ ۔ ١٣ ۵ ه ) ( ١٨ ٦۵ ۔ ١٩٣ ۵ ء(

۵٦ ۔ سنن ابن ماجہ: تاليف ابو عبدالله محمد بن یزید بن عبدالله بن ماجہ قزوینی ( ٢٠٩ ۔

٢٣ ه ) ( ٨٢  ۔ ٨٨ م ) چاپ قاهرہ ( ١٣٣ ه ) تصحيح محمد فؤاد عبدالباقی۔

۵  ۔ سنن ابو داود سجستانی : تاليف سليمان بن اشعث بن اسحاق بن بشير بن شداد ازدی حنبلی جوکہ حفاظ حدیث سی ، ( ٢٠٢ ۔ ٢ ۵ ه ) ٨١ ۔ ٨٨٩ ء ) طبع لکھنو ( ١٣٢١ ه(

۵ ٨ ۔ صحيح ترمذی معروف بہ سنن ترمذی : تاليف محمد بں عيسی بن سورة سلمی (

٢١٠ ۔ ٢٩ ه ) ، ( ٨٢ ۵ ۔ ٨٩٢ ه ) طبع بولاق ١٢٩٢ ۔ و طبع المطبعة المصریة ( ١٣ ۵ ٠ ۔ ١٣ ۵ ٢ ه(

۵ ٩ ۔ سنن دارمی : تاليف ابو محمد عبدالله بن الرحمن دارمی ( ١٨١ ۔ ٢ ۵۵ ه) ( ٩ ۔ ٨ ٦ ٩

ء ) طبع مطبعہ اعتدال دمشق شام سال ١٣  ٩ ۔

٦ ٠ ۔ السيادة العربية و الشيعة و الاسرائيليات : تاليف مشرق شناس فان فلوٹن ، عربی ترجمہ ڈاکٹر حسن ابراہيم حسن دے قلم تو‏ں طبع اول مصر سال ١٩٣  ءء۔

٦ ١ ۔ السيرة الحلبية : انسان العيون فی سيرة الامين و المامون : تاليف علی بن برهان الدین حلبی شافعی ( ٩٨  ۔ ١٠  ه ) ( ١ ۵٦  ۔ ١ ٦ ٣ ۵ ء ) طبع مصر ( ١٣ ۵ ٣ ه(

٦ ٢ ۔ السيرة النبویة : تاليف احمد بن زینی دحلان مکی شافعی ( ١٢٣١ ۔ ١٣٠  ه ) (

١٨١ ٦ ۔ ١٨٨ ٦ ء) ، تریخ تاليف ( ١٢٨ ه (

٦ ٣ ۔ شذرات الذهب : تاليف عبدالحی بن احمد بن محمد دمشقی حنبلی مشہور بہ ابن ١٠٨٩ ه) ( ١ ٦ ٢٣ ۔ ١ ٦ ٩ ء) طبع مصر سال ١٣ ۵ ٠ ۔ ١٣ ۵ ١ ه( ، العماد ( ١٠٣٣

٦ ۔ شرح ابن ابی الحدید : تاليف عزالدین ابو حامد عبدالحميد بن هبة الله محمد مدائنی معتزلی مشہور بہ ا بن ابی الحدید ( ۵ ٨ ٦ ۔ ٦۵۵ ه ) ( ١١٩٠ ۔ ١٢ ۵  ء ) طبع اول مصر مطبعہ الحلبی مصر و طبع دوم تحقيق ابوالفضل ابراہيم ( ١٩ ۵ ٩ ۔ ١٩ ٦ ٣ ء) ٦ و چاپ سنگی ایران۔

٦۵ ۔ صحيح بخاری : تاليف صاحب کتاب مشہور بہ تریخ بخاری ، طبع مصر ( ١٣٢ ء(

٦٦ ۔ صحيح ترمذی : سنن ترمذی ٢٠ ٦  ۔ صحيح مسلم : تاليف ابو الحسين مسلم بن حجاج قشيری نيشاپوری ( ٢٠ ٦ ی 

۔ ٢ ٦ ١ ه ) ( ٨١٠ ۔ ٨ ۵ ء ) طبع مصر سال ١٣٣  ه۔

٦ ٨ ۔ صفة الصفوة : تاليف ابی الفرج عبدالرحمان بن علی بن محمد بکری حنبلی مشہور بہ ابن جوزی ( ۵ ١٠ ۔ ۵ ٩ ه ) ( ١١١ ٦ ۔ ١٢٠١ ) طبع حيدر آباد ( ١٣ ۵  ه(

٦ ٩ ۔ کتاب الصفين : تاليف نصر بن مزاحم بن سيار منقری کوفی ( ٢١٢ ه ) ( ٨٢ ء ) طبع مصر۔ ٠ ۔ طبری: تریخ طبری ١ ۔ طبقات ابن سعد: کتاب طبقات صحابہ و تابعين : تاليف ابو عبدالله محمد بن سعد بن منيع زهری بصری ( ١ ٦ ٨ ۔ ٢٣٠ ه ) ( ٨  ۔ ٨ ۵ ء) طبع بيروت ١٣ ٦ ۔ ١٣ ه ) طبع لنڈن۔

٢ ۔ طبقات شافعيہ کبری: تاليف : تاج الدین عبدالوهاب بن علی بن عبدالکافی شافعی مشہور بہ سبکی ( ٢ یا ٢٨ ۔ ١١ ه ) ( ١٣٢ ۔ ١٣٠ ء ) طبع اول مصر پریس حسينيہ سال ١٣٢  ه ۔

٣ ۔ عایشہ و سياست : تاليف سعيد افغانی ( معاصر ) طبع قاهرہ ، پریس لجنة التاليف و النشر (سال ١٩   ء )۔

  ۔ العقد الفرید: تاليف شہاب الدین احمد بن محمد بن عبد ربہ اندلسی مروانی مالکی (

٣٢٨ ه ) ( ٨ ٦ ٠ ۔ ٩  ٠ ء ) طبع مصر ( ١٣٢ ه( ) ٢ ٦

 ۵ ۔ عقيدة الشيعہ : تاليف دوایٹ ،م، دونولڈسن ، عربی ترجمہ عبدالمطلب ، طبع پریس سعادت قاہرہ ( ١٣ ٦۵ ۔ ١٩ ۵ ء(

 ٦ ۔ عيون الاثر: تاليف، فتح الدین ابوالفتح محمد بن محمد بن محمد بن عبدالله شافعی ١٢٣ م) پریس - ٦ ١ ه/ ١٣٣  - یعمری اندلسی اشبيلی مصری مشہور بہ ابن سيد الناس ( ٣ 

قدسی قاہرہ ١٣ ۵٦ ه

،  ۔ فتوح البلدان: تاليف بلاذری صاحب انساب الاشراف ، طبع مصر، سال ١٣١٩

٨ ۔ فجر الاسلام : تاليف احمد امين مصری ( ١٢٩ ۵ ۔ ١٣٣ ه ) ( ١٨٨ ۔ ١٩ ۵ ء)، طبع لجنة التاليف و النشر قاہرہ ، ١٩ ٦ ۔

٩ ۔ لسٹ ابن ندیم ، فوز العلوم : تاليف ابوا لفرج محمد بن اسحاق بن ابی یعقوب ندیم معتزلی (  ٣٨ ه ) ( ١٠   ء ) طبع مصر ١٣  ٨ ۔

٨٠ ۔ القاموس ، القاموس المحيط : تاليف ، مجد الدین ابو طاهر محمد بن یعقوب بن محمد شيرازی شافعی مشہور بہ فيروز آبادی ( ٢٩ ۔ ١ ه ) ( ١٣٢٩ ۔ ١  ١  ء ) طبع ، مصر ، ( ١٣ ۵ ٣

۔ ١٣ ۵ ه(

٨١ ۔ کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون : تاليف حاجی خليفہ مصطفیٰ بن عبدالله

١ ٦ ٠٩ ۔ ١ ٦۵  ء) طبع اسٹنبول ( ١٣ ٦ ٠ ۔ ١٣ ٦ ٢ ه( ) ( مشہور بہ کاتب حلبی ( ١٠١ ۔ ١٠ ٦ 

٨٢ ۔ کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال : تاليف علاء الدین علی بن حسام الدین عبدالملک بن قاضخان مشہور بہ متقی ہندی ( ٨٨ ۵ ۔ ٩ ۵ ه ( ١  ٨٠ ۔ ١ ۵٦  ء ) سال ٩ ۵  ه ،

طبع حيدر آباد ( ١٣١٣ ه(

٨٣ ۔ اللئالی المصنوعة فی الاحادیث الموضوعة : تاليف سيوطی صاحب تریخ الخلفاء ،

٨  ۔ اللباب فی رہتل الانساب : تاليف ابن اثير صاحب تریخ ابن اثير ، طبع قدسی، سال ١٣ ۵  ه

٨ ۵ ۔ لسان الميزان : تاليف ابن حجر صاحب اصابہ طبع حيدر آباد ، ( ١٣٢٩ ه(

٨ ٦ ۔ مروج الذهب: تاليف مسعودی صاحب التنبيہ و الاشراف ، طبع مصر ( ١٣ ٦ ه(

٨ ۔ کتاب المستدرک علی الصححين : بخاری و مسلم، تاليف ابو عبدالله محمد بن عبدالله

بن محمد نيشاپوری ( ٣٢١ ۔  ٠ ۵ ه ) ( ٩٣٣ ۔ ١٠١  ء ) طبع حيدرا آباد ( ١٣٣  ء(

٨٨ ۔ مسند احمد ، تاليف : ابو عبد الله احمد بن محمد بن حنبل شيبانی مروزی ( ١ ٦ ۔

٢  ١ ه (

٨٩ ۔ مسند طيالسی : تاليف سليمان بن داود بن جارود طيالسی ( ١٣٣ ۔ ٢٠  یا ٢٠٣ ه )

 ۵ ١ ۔ ٨٢٠ ء ) طبع حيدر آباد ( ١٣٢١ ه( )

٩٠ ۔ معجم الادباء : تاليف ابوعبدالله یاقوت بن عبدالله حموی رومی بغدادی ( ۵   ۔

٦ ٢ ٦ ه)( ١١٨ ۔ ١٢٢٩ ء ) طبع دمشق مطبعہ الترقی ،سال ١٣ ٦ ه۔

٩١ ۔ معجم البلدان : تاليف یاقوت حموی معروف کہ صاحب معجم الادباء طبع یورپ و طبع بيروت ( ١٣  ۔ ١٣ ٦ ه(

٩٢ ۔ معجم المولفين : تاليف عمر رضا کحالہ ( معاصر) طبع مطبعہ الترقی بدمشق ، (

١٣ ٦ ۔ ١٣٨١ ه) ( ١٩ ۵  ۔ ١٩ ٦ ١ ء(

٩٣ ۔ مقاتل الطالبين : تاليف ابوالفرج معروف بہ صاحب اغانی طبع قاهرہ ، ( ١٣٢٣ ه(

٩  ۔ مقدمہ ابن خلدون : تاليف ابن خلدون صاحب تریخ ابن خلدون ، طبع مطبعہ النہضة

قاهرہ ( ١٣ ۵۵ ه(

٩ ۵ ۔ الملل و النحل : تاليف شہرستانی ابو الفتح محمد بن عبدا لکریم بن احمد اشعری (

۵ ٨ یا ۵ ٩ ه) ( ١٠ ۵ ۔ ١١ ۵ ٣ ء( ، ٦  یا  ٩

٩ ٦ ۔ منتخب کنز ل العمال : تاليف علاء الدین هندی ، طبع اول مصر ۔

٩ ۔ الموفقيات: تاليف زبير بن بکار بن عبدالله بن مصعب بن ثابت بن عبدالله بن زبير( ١٢

۔ ٢ ۵٦ ه) ( ٨٩ ۔ ٨٠ ء) اساں اس کتاب تو‏ں نقل کرنے ميں شرح نہج البلاغہ ، ابن ابی الحدید اُتے اعتماد کيا ا‏‏ے۔

٩٨ ۔ ميزان الاعتدال : تاليف ذهبی صاحب اسلام د‏‏ی تریخ ، طبع لکھنو ( ١٣٠ ٦ ه(

٩٩ ۔ سيرة اعلام النبلاء : تاليف ذهبی معروف بہ صاحب اسلام د‏‏ی تریخ طبع اول قاہرہ پریس دار المعارف ( ١٩ ۵  ه(

١٠٠ ۔نسب قریش : تاليف ابو عبدالله مصعب بن الزبيری ( ١ ۵٦ ۔ ٢٣ ٦ ه ) ( ٣ ۔ ٨ ۵ ١ ء ) از

انتشارات مشرق شناس ، الف ،ليفی ، برنسال طبع ( دار المعارف(

١٠ ۔نہج البلاغہ ، تاليف شریف رضی محمد بن حسين بن موسیٰ ( جوحضرت موسی ١

بن جعفر عليہ السلام د‏‏ی پاک و پاکيزہ دریت ميں ہيں ) ( ٣ ۵ ٩ ۔  ٠ ٦ ه ) ( ٩٠ ۔ ١٠١ ۵ ء) طبع مصر شرح محمد عبدہ۔

١٠٢ ۔ ہدیہ۔ ہدیة العارفين الی اسما ء المؤلفين، تاليف اسماعيل پاشا ابن محمد امين بن مير سليم بغدادی، ( ١٩٣٩ م) ( ١٩٢٠ م) طبع اسلامبول ( ١٣ ٦ ۔ ١٣ ٦٦ ه)۔

١٠٣ ۔ وفيات ، (وفيات الاعيان ): تاليف احمد بن محمد بن ابراهيم بر مکی اربلی شافعی مشہور بہ ابن خلکان ، طبع پریس النهضة مصر ( ١٣ ٦  ه)۔

ضميمہ لسٹ مآخذ ١۔ جمہرة الانساب: تاليف ، هشام بن محمد بن سائب معروف بہ ابو منذر ( وفات ٢٠  ه)

یہ کتاب دو جلداں اُتے مشتمل اے کہجس د‏‏ی پہلی جلد قبيلہ عدنان د‏‏ی نسب دے بارے ميں تے دوسری جلد قبيلہ قحطان دے نسب دے بارے ميں اے ۔ اس کتاب د‏‏ی زیراکس(عکس) آیة

الله نجفی مرعشی د‏‏ی لائبریری ميں موجود اے تے اساں ايس‏ے تو‏ں استفادہ کيا ا‏‏ے۔

٢۔ “التریخ ” : تاليف ابن الخياط ، خليفہ ، ابو عمر ، ملقب بہ شباب عصفری (وفات ٢  ٠

هء) تے اس کتاب د‏‏ی تحقيق ، ضياء عمر نے ١٣٨ ٦ هء ميں انجام دے ک‏‏ے طبع آداب ،جو کہ مطبوعات نجف ميں تو‏ں اک ا‏‏ے۔

٣۔ “الفتوح ” :تاليف ابن اعثم ، ابو محمد احمد بن اعثم کوفی وفات ٣١  هء) اوریہ کتاب ١٣٨٨ ه نو‏‏ں حيدر آباد ، ہندوستان ميں طبع ہوئی اے  ۔“ جمہرة انساب العرب ”:تاليف ابن حزم، ابو محمد علی بن احمد فرزند سعيد بن حزم اندلسی (وفات ۵٦ ه) اس کتاب د‏‏ی تحقيق عبدالسلام نے د‏‏ی اے تے ١٣٨٢ هء نو‏‏ں دار المعارف مصر ميں طبع ہوئی اے ، ايس‏ے مولف د‏‏ی دوسری کتاب “ الفصل فی الملل و الاهواء و النحل” اے جو کہ طبع تمدن ١٣٣٢ ه نو‏‏ں شائع ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔

۵ ۔ “لسان الميزان ” ، “تقریب التهذیب”: تاليف ابن حجر احمد بن علی عسقلانی ، (وفات ٨ ۵ ٢ هء) د‏‏ی ایہ دو کتابيں ساڈے مآخذ ميں شامل اے ۔ لسان الميزان طبع حيدر آباد ، ١٣٢٩ ه،

اور تقریب د‏‏ی تحقيق عبدالوهاب عبد الطليف ، طبع دار الکتب العربيہ ،قاہرہ ١٣٨٠ ه ۔

مؤلف د‏‏ی تيسری کتاب “فتح الباری ”“ شرح صحيح بخاری” طبع مصطفیٰ البانی الحلبی ، مصر سال ١٣٨ ا‏‏ے۔

٦ ۔ مؤلف نے اپنے قلم تو‏ں لکھی ہوئی دوسری کتاباں تو‏ں وی استفادہ کيا ا‏‏ے۔

١۔ احادیث ام المؤمنين عایشہ ، طبع تهران ١٣٨٠ ه۔

٢۔ عبدالله بن سبا جلد ١، طبع بيروت ١٣٨٨ ه۔

٣۔ خمسون و ماة صحابی مختلق جلد ا ،طبع دوم بغداد ١٣٨٩ ه

۔ اجناس گلدزیہر ، ولادت ١٨ ۵ ٠ ء ، وفات ١٩٢١ ء ، اس د‏ی کتاب “ تریخ التصور العقيدتی و التشریعی فی الدین الاسلامی ” جس دا عربی ترجمہ “ محمد یوسف تے علی حسن عبدالقادر و عبد العزیز عبدالحق ” نے کيا اے تے دار الکتب الحدیثہ ، مصر نے اسنو‏ں شائع کيا ا‏‏ے۔__

گٹھ:کتاباں