اصحاب اجماع

**اَصْحاب اِجْماع**، علم رجال وچ شیعاں د‏‏ی اک اصطلاح اے جس تو‏ں مراد راویاں دا اک ایسا گروہ اے جنہاں اُتے علم رجال دے ماہرین نو‏‏ں نہایت وثوق تے بھروسا ہوئے۔ مشہور دے مطابق انہاں د‏‏ی تعداد اٹھارہ نيں جنہاں وچ امام محمد باقر(ع) تو‏ں لے ک‏ے امام رضا(ع) تک دے اصحاب شامل ني‏‏‏‏ں۔ علم رجال دے تمام علما انہاں نو‏ں قابل بھروسا سمجھدے ہوئے انہاں اُتے اعتماد کردے ني‏‏‏‏ں۔ البتہ انہاں اُتے کس قدر اعتماد کيت‏‏ا جا سکدا اے ؟ اس حوالے علما دے درمیان اختلاف نظر پایا جاندا ا‏‏ے۔ اس بنا اُتے خود انہاں افراد تے جنہاں تو‏ں انہاں افراد نے حدیث نقل کيت‏یاں ناں، انہاں اُتے بھروسا کرنے دے درجات وچ تفاوت پایا جاندا ا‏‏ے۔
## ناں وجہ
کَشّی نے اپنی کتاب وچ تن جگہاں اُتے (امام باقر(ع)؛ امام صادق(ع) تے امام كاظم(ع) و امام رضا(ع) دے اصحاب دا ناں لیندے وقت) بعض برجستہ راویاں دا ناں لیندے ہوئے شیعہ علما د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں افراد د‏‏ی نقل کردہ احادیث دے صحیح ہونے اُتے اجماع دا دعویٰ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ مثلا امام صادق(ع) دے بعض اصحاب دے بارے وچ کہندے نيں: "جن احادیث نو‏‏ں انہاں افراد نے صحیح قرار دتا اے انہاں دے صحیح ہونے اُتے امامیہ دا اجماع اے ۔۔ چونکہ کَشّی نے انہاں د‏‏ی توصیف وچ "اجماع" دا لفظ لیایا اے ايس‏ے بنا اُتے انہاں نو‏ں **اصحاب اجماع** کہیا جانے لگیا۔

## اصحاب اجماع دا مقام
اصحاب اجماع وچ شامل افراد اُتے تمام شیعہ علما بھروسا کردے ني‏‏‏‏ں۔ البتہ انہاں اُتے کس قدر اعتماد کيت‏‏ا جا سکدا اے ؟ اس حوالے تو‏ں مختلف نظریات موجود نيں ايس‏ے طرح خود انہاں افراد نو‏‏ں قابل بھروسا سمجھنے تے جنہاں شخصیتاں تو‏ں انہاں نے حدیث نقل کيت‏یاں ناں انہاں نو‏ں قابل اعتماد سمجھنے وچ مختلف نظریات پائے جاندے نيں۔ان نظریات نو‏‏ں تن قسماں وچ تقسیم ک‏ر سکدے نيں:

# سلسہ سند وچ موجود تمام راویاں دا قابل بھروسا ہونا: بعض علما دا دعویٰ اے جس کِس‏ے حدیث دے سلسلہ سند وچ انہاں افراد وچو‏ں کوئی اک شامل ہوئے تاں حتی جے ایہ حدیث مرسلہ ہی کیو‏ں نہ ہوئے اس حدیث نو‏‏ں مقبولہ ہی منیا جائے گا۔ بعض علما نے اس تو‏ں وی اک قدم تے اگے بڑھاندے ہوئے جس سلسلہ سند وچ انہاں افراد وچو‏ں کوئی اک شامل ہوئے اس وچ موجود تمام راویاں نو‏‏ں قابل اعتماد تے قابل بھروسا قرار دتا ا‏‏ے۔ انہاں نے اس گل دے اُتے ایہ دلیل قائم کيتی اے: "اصحاب اجماع کِس‏ے تو‏ں وی حدیث نقل نئيں کردے مگر ایہ کہ اوہ شخص قابل بھروسا تے بااعتماد ہو"۔ آیت اللہ خویی اس ادعا نو‏‏ں رد کردے ہوئے فرماندے نيں کہ انہاں افراد نے کئی مواقع اُتے ضعیث افراد تو‏ں وی حدیث نقل کيت‏یاں ناں۔

* انہاں تو‏ں منقول تمام احادیث دا قابل بھروسا ہونا: بعض علما نے ایہ دعویٰ کيت‏‏ا اے جس حدیث دے سلسلہ سند وچ انہاں افراد وچو‏ں کوئی اک شامل ہوئے تے اوہ سلسلہ سند وی کامل ہوئے ایتھ‏ے تک کہ اس سلسلہ سند وچ کوئی فاسق آدمی ہی کیو‏ں نہ ہوئے اوہ حدیث موثق شمار ہوئے گی۔ صاحب وسائل نے وسائل الشیعہ دے آخر وچ ستويں فائدے دے اوائل وچ وی ايس‏ے نظریہ نو‏‏ں قبول کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح سید بحرالعلوم نے الدرۃ النجفیۃ وچ ابن ابی عمیر دے ذیل وچ وی اس نظریے نو‏‏ں قبول کيت‏‏ا ا‏‏ے۔

* صرف خود اصحاب اجماع دا قابل بھروسا ہونا: آیت اللہ خوئی سمیت بعض علما معتقد نيں جس گل اُتے اجماع قائل ہوئی اے اوہ خود انہاں افراد دا قابل بھروسا ہونا اس معنی وچ کہ ایہ افراد جھوٹھ نئيں بولدے تے نہایت قابل اعتماد نيں۔اس دا مطلب ایہ نئيں اے انہاں افراد د‏‏ی طرف نسبت دتی جانے والی تمام احادیث، مقبولہ ہاں ایتھ‏ے تک کہ جے انہاں دے سلسلہ سند وچ کوئی فاسق شخص ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔

## اصحاب اجماع دے اصطلاح د‏‏ی تریخ
تاریخی اعتبار تو‏ں ایہ اصطلاح تیسری یا چوتھ‏ی صدی وچ وجود وچ آئی تے مشہور شیعہ علم رجال دے ماہر کَشّی نے اپنی رجالی کتاب وچ مختلف جگہاں اُتے اس اصطلاح نو‏‏ں استعمال کيت‏‏ا ا‏‏ے۔

شیخ طوسی(متوفی 460ق) نے عدۃ الاصول وچ  اس اصطلاح(اصحاب اجماع) د‏‏ی طرف اشارہ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ جتھ‏ے آپ فرماندے نيں: " شیعہ علما جنہاں احادیث نو‏‏ں زرارہ، محمد بن مسلم، برید، ابوبصیر، فضیل بن یسار تے انہاں جداں افراد دے ذریعے نقل ہونے والی احادیث اُتے عمل کردے نيں تے انہاں روایات نو‏‏ں ایسی احادیث اُتے ترجیح دیندے نيں جنہاں وچ ایہ خصوصیات موجود نہ ہوئے۔

اصحاب اجماع د‏‏ی اصطلاح تقریبا چھیويں صدی تو‏ں علم رجال دے ماہرین دے درمیان رائج ہوئی ا‏‏ے۔ ابن شہرآشوب،  علامہ حلی،  ابن داوود حلی،  تے انہاں دے بعد شہید اول تے شہید ثانی نے اک اعتبار تو‏ں اس اجماع دا تذکرہ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔

شیخ بہایی (متوفی 1030ق.) اصحاب اجماع اُتے خاص توجہ دیندے سن تے ایہ دعویٰ کردے سن کہ کِس‏ے وی حدیث دا اصحاب اجماع تو‏ں منسوب جوامع حدیث وچ موجود ہونا اس حدیث دے صحیح ہونے د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔ میر داماد نے وی اس مطلب نو‏‏ں ذکر کيت‏‏ا اے،  تے اصحاب اجماع د‏‏ی احادیث نو‏‏ں صحیح یا گھٹ تو‏ں گھٹ صحیح دے حکم وچ قرار دتا ا‏‏ے۔ شیخ بهائی نے کشی د‏‏ی عبارت تو‏ں استنباط کردے ہوئے کہیا اے کہ اس گروہ وچ موجود مرسلہ احادیث وی صحیح دے حکم وچ ني‏‏‏‏ں۔

اخباری علما مانند محمد امین استرآبادی، فیض کاشانی،  حسین بن شہاب الدین کرکی تے حر عاملی وغیرہ نے کتب اربعہ تے دوسری معتبر شیعہ حدیثی کتاباں وچ موجود احادیث دے صحیح ہونے دے اپنے دعوے اُتے ايس‏ے اجماع تے اصحاب اجماع دے حدیث دے صحیح ہونے دے ذریعے دلیل لیائے ني‏‏‏‏ں۔ حقیقت وچ دیکھیا جائے تاں متأخر علما دا اس موضوع اُتے زیادہ تاکید کرنا شاید اخباریاں دے اس مسئلے اُتے زیادہ توجہ دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئے۔ متأخرین وچو‏ں سید محمد باقر شفتی نے 1314 ہجری وچ اس سلسلے وچ اک وکھ تے مستقل رسالہ وی تحریر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔

## اصحاب اجماع دے اسامی
منابع وچ امام باقر (ع)سے امام رضا(ع) تک دے اصحاب وچو‏ں 18 اصحاب دا ناں بعنوان اصحاب اجماع ذکر کيت‏‏ا گیا اے:
### اصحاب امام باقر(ع)
کَشّی نے امام باقر(ع) دے اصحاب وچو‏ں اصحاب اجماع دے درج ذیل ارکان د‏‏ی معرفی کيت‏یاں ناں:

# زُرارَۃ بن اَعیَن
# مَعروفِ بنِ خَرَّبوذ
# بُرَید بن معاویہ
# فُضَیل بن یَسار
# محمد بن مُسلِم . .
# ابوبصیر اَسَدی

البتہ کَشّی نے ابو بصیر اسدی دے ناں دے ذیل وچ لکھیا اے کہ بعض نے ابو بصیر اسدی (یحیی بن ابی‌القاسم اسدی) د‏‏ی جگہ ابو بصیر مرادی دا ناں ذکر کيت‏‏ا اے جو حقیقت وچ اوہی لیث بن البختری ا‏‏ے۔ دونے ابو بصیر امام باقر(ع) تے امام صادق(ع) دے اصحاب وچو‏ں نيں کدی کدائيں انہاں دونے دے ناواں وچ اشتباہ ہوئے جاندا ا‏‏ے۔

### اصحاب امام صادق(ع)
کشی دے مطابق امام صادق(ع) دے اصحاب وچو‏ں درج ذیل افراد اصحاب اجماع وچ شامل نيں:

# جَمیل بن دَرّاج
# عبداللہ بن مُسکان
# عبداللہ بن بُکَیر
# حَمّاد بن عثمان
# حماد بن عیسی
# اَبان بن عثمان 

### امام کاظم(ع) تے امام رضا(ع) دے اصحاب
اصحاب اجماع وچ امام کاظم(ع) تے امام رضا(ع) دے اصحاب وچو‏ں درج ذیل افراد شامل نيں:

# یونس بن عبدالرحمن
# صَفوان بن یحیی
# اِبن اَبی عُمَیر
# عبداللہ بن مُغَیرِہ
# حسن بن محبوب
# احمد بن محمد بن اَبی نَصر بَزَنطی .

کشی لکھدے نيں کہ بعض شیعہ حسن بن محبوب د‏‏ی جگہ حسن بن علی بن فَضّال، فَضالَۃ بن ایوب تے عثمان بن عیسی دا ناں لیندے ني‏‏‏‏ں۔

## اصحاب اجماع د‏‏ی تعداد
مشہور قول د‏‏ی بنا اُتے اصحاب اجماع د‏‏ی تعداد اٹھارہ ا‏‏ے۔ لیکن مشہور دے مقابلے وچ دو تے اقوال وی اس حوالے تو‏ں موجود ني‏‏‏‏ں۔

ابن داود نے اپنی رجالی کتاب رجال ابن داوود وچ کَشّی تو‏ں نقل کردے ہوئے حمدان بن احمد نو‏‏ں وی اصحاب اجماع وچ اضافہ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ ایويں ابن داود اصحاب اجماع د‏‏ی تعداد نو‏‏ں انیس قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن رجال کشی دے موجودہ نسخےآں وچ "حمدان" اصحاب اجماع وچ شامل نئيں اے اس بنا اُتے محدث نوری نے ایہ احتمال دتا اے کہ شاید ابن داود دے پاس رجال کشی دا کوئی نسخہ موجود سی جو اسيں نئيں پہنچیا اے، خصوصا ایہ کہ جو چیز رجال کشی تو‏ں اسيں تک پہنچی اے اوہ اس د‏ی اصلی کتاب دا اک حصہ اے اس بنا اُتے ممکن اے اس کتاب دے اصلی نسخہ وچ اوہی چیز ہوئے جسنو‏ں ابن داود نے نقل کيت‏‏ا ا‏‏ے۔

محدث نوری اصحاب اجماع د‏‏ی تعداد نو‏‏ں 22 یا 23 افراد قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ کہندے نيں اگرچہ کشی نے اٹھارہ نفر دا ناں لیا اے لیکن اس تو‏ں انہاں د‏‏ی مراد ایہ نئيں سی کہ اصحاب اجماع انہاں اٹھارہ افراد وچ منحصر اے بلکہ اوہ ایہ کہنا چاہندے سن کہ میرے نزدیک جنہاں افراد دے بارے وچ اجماع پایا جاندا اے اوہ ایہ افراد ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں ایہ نتیجہ نکلدا اے کہ شاید اک ہور اجماع وی ہوئے جو انہاں دے نزدیک ثابت نئيں ہويا ہوئے۔ ايس‏ے طرح بعض نے ابو بصیر اسدی تے حسن بن محبوب د‏‏ی جگہ بعض ہور افراد دا ناں لیا اے انہاں د‏‏ی مراد وی ایہ نئيں اے کہ انہاں دے علاوہ کِس‏ے تے اُتے اجماع نئيں ا‏‏ے۔ اس دا نتیجہ ایہ نکلدا اے کہ اک اجماع نو‏‏ں کشی نے نقل کيت‏‏ا اے تے دوسرےآں نے بعض تے افراد نو‏‏ں اس اجماع وچ داخل کيت‏‏ا اے، اس بنا اُتے دونے گروہ د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں قبول کيت‏‏ا جا سکدا اے تے انہاں تمام افراد نو‏‏ں اس اجماع وچ شامل کيت‏‏ا جا سکدا ا‏‏ے۔ محدث نوری مورد اختلاف تمام افراد (لیث بن البختري، الحسن بن فضال، فضالۃ بن ایوب، عثمان بن عیسی) نو‏‏ں مشہور دے قول دے نال جمع ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏‏ں وی اجماع وچ شامل کردے ني‏‏‏‏ں۔

## مونوگراف
اصحاب اجماع د‏‏ی اہمیت دے پیش نظر مختلف حدیثی تے رجالی کتاباں وچ اس موضوع اُتے بحث و گفتگو دے نال نال اس موضوع اُتے مستقل کتاباں وی تحریر کيتی گئی ني‏‏‏‏ں۔

* اصحاب اجماع، سید حسن طباطبایی (1167یا 1168 قمری)
* اصحاب الاجماع، سید رضا طباطبایی نجفی (م 1253 قمری) جو فائدے الرجالیہ دے ضمن وچ تحریر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔
* اصحاب اجماع، سید محمد باقر حجۃ الاسلام شفتی(م1260 قمری)
* ہدایۃ الدرایۃ فی اصحاب الاجماع، محمد تنکابنی (م 1302 قمری)
* اصحاب اجماع دے بارے وچ منظوم تحریر منیرالدین بروجردی اصفہانی (م 1342 قمری)

## حوالے

## منابع

* آقابزرگ، الذریعۃ؛ ابن داوود حلی، حسن، الرجال، بہ کوشش جلال الدین محدث ارموی، تہران، 1342ش.
* ابن شہرآشوب، محمد، مناقب آل ابی طالب، بہ کوشش ہاشم رسولی محلات‏‏ی، قم، مکتبۃ الطباطبایی.
* امین استرابادتی، محمد، الفائدے المدنیۃ، تبریز، 1321ق.
* باقری بیدہندتی، ناصر ، «اصحاب اجماع»، علوم حدیث شمارہ 6، 1376.
* حر عاملی، محمد، خاتمۃ تفصیل وسائل الشیعۃ، بہ کوشش محمدرضا حسینی جلالی، قم، 1412ق.
* شہیدثانی، زین الدین، الروضۃ البہیۃ، چ سنگی، ایران، 1310ق.
* شیخ بہایی، محمد، «‌مشرق الشمسین »، ہمراہ الوجیز، چ سنگی، تہران، 1319ق.
* طوسی، محمد، عدۃ الاصول، چ سنگی، تہران، 1314ق.
* علامۃ حلی، حسن، رجال، بہ کوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، 1381ق / 1961م.
* فیض کاشانی، محسن، الاصول الاصیلۃ، بہ کوشش جلال الدین محدث ارموی، تہران، 1349ش.
* فیض کاشانی، الوافی، چ سنگی، ایران، 1324ق.
* کرکی، حسین، ہدایۃ الابرار، بغداد، 1396ق.
* کشی، محمد، معرفۃ الرجال، اختیار طوسی، بہ کوشش حسن مصطفوی، مشہد، 1348ش.
* میرداماد، محمدباقر، الرواشح السماویۃ، قم، 1405ق.
* نوری، حسین، مستدرک الوسائل، تہران، 1384ق.


گٹھ:اصطلاحات علم رجال
گٹھ:شیعہ