محمد محسن فیض کاشانی

**محمد محسن فیض کاشانی** دے نام تو‏ں معروف عالم دین دا نام ملیا محمد بن مرتضی بن محمود کاشانی (۱۰۰۷ق/۹۷۷ش-۱۰۹۱ق/۱۰۵۸ش) ا‏‏ے۔ ایہ گیارہواں صدی دے حکیم، محدث، مفسر قرآن کریم تے اخباری فقیہ سن ۔ انہاں نے ملاصدرا، شیخ بہائی، میر فندرسکی تے میرداماد جداں علما دی شاگردی اختیار کيتی۔

فیض کاشانی نے مختلف موضوعات تفسیر، حدیث، فقہ، اخلاق و عرفان وچ تفسیر صافی، الوافی، مفاتیح الشرائع، المحجۃ البیضاء تے الکلمات المکنونہ جداں آثار چھڈے نيں۔

فیض کاشانی نے اخباریاں وچو‏ں معتدل روش اختیار کيتی اس لحاظ تو‏ں پہلے فقہا دے برعکس بوہت سارے مقامات اُتے اندے نظریات مختلف نيں ۔اہ‏م ترین نظریات وچو‏ں مخصوص شرائط دے تحت غنا دا جواز ،مختلف واجبات شرعی دی نسبت سن بلوغ دا مختلف ہوناتے نماز جمعہ دے وجوب دا عینی ہونا نيں۔

کاشان تے اصفہان وچ اقامۂ نماز جمعہ انہاں دی سیاسی فعالیتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
## نسب، لقب، ولادت تے وفات
فیض کاشانی دا خاندان علمی تے مشہور شیعہ خاندان سی ۔

ان دے والد رضی الدین شاه مرتضی (۹۵۰ـ۱۰۰۹ ق) تے والدہ زہرا خاتون (متوفا ۱۰۷۱ق) ضیاء العرفا رازی دی بیٹی سی ۔ فیض کاشانی دے جد دا نام تاج الدین شاه محمود بن ملیا علی كاشانی سی تے اوہ کاشان وچ مدفون ا‏‏ے۔

**لقب**:

ان دا نام محمد سی ۔ لیکن محسن یا محمد محسن مشہور ہوئے . اوہ ملاصدرا دے داماد سن ۔ان دے سسر نے فیض نو‏‏ں تے دوسرے داماد عبدالرزاق لاہیجی نو‏‏ں فیاض تو‏ں لقب تو‏ں نوازیا ۔

**ولادت و وفات**:

فیض ۱۴ صفر ۱۰۰۷ق نو‏‏ں كاشان وچ پیدا ہوئے۔ تے ۲۲ ربیع الثانی ۱۰۹۱ق نو‏‏ں کاشان وچ ہی فوت ہوئے تے جس قبرستان دی زمین اپنی زندگی وچ وقف دی سی اسی وچ دفن ہوئے ۔ آبان ۱۳۸۷شمسی انہاں دی یاد منانے دے لئی اک کانفرنس منعقد ہوئی ۔

## اولاد تے زوجہ
محمد محسن فیض کاشانی دی ملاصدرا دی بیٹی تو‏ں شادی دے نتیجے وچ پنج بیٹے پیدا ہوئے جندے اسما درج ذیل نيں:

* محمد علم الہدی
* معین الدین احمد
* علیہ بانو اسکی کنیت ام الخیر سی۔
* سکینہ اسکی کنیت ام البر سی۔
* سکینہ اسکی کنیت ام سلمہ

## تعلیم
فیض کاشانی اپنے تعلیمی سفر دا آغاز کاشان تو‏ں کیتا ، ۲۰ سال دی عمر وچ ہور تعلیم دے لئی **اصفہان** گئے ۔دو سال بعد **شیراز** **سید ماجد بحرانی** دی شاگردی اختیار کيتی ۔دوبارہ پھر اصفہان واپس آئے ۔ شیخ بہائی دے درس وچ شرکت کيتی ۔حج دے سفر دے دوران شہید ثانی دی نسل تو‏ں شیخ محمد تو‏ں اجازۂ روایت حاصل کیتا۔اسدے بعد قم وچ ملا صدرا دی شاگردی اختیار کيتی تے ملیا صدرا دی شراز واپسی دے موقع اُتے اسی دے ہمراہ شیراز آئے تے تقریبا دو سال تک اوتھ‏ے رہے ۔ اگرچہ خوانساری تے دیگرا علما معتقد نيں کہ فیض نے پہلے سفر دے دوران شیراز وچ ملیا صدرا دی شاگردی اختیار کيتی لیکن ایہ گل خود فیض کاشانی دے ذکر کردہ حالات دے مطابق سازگار نئيں اے ۔  آخر کار فیض کاشان واپس آئے تے درس و تدریس وچ مشغول ہوئے ۔ مدرسہ فیضیہ دی اسم گذاری وچ فیض دے ایتھ‏ے رہنے دی طرف اشارہ کیتا گیا اے ۔

بوہت سارے محققین جداں افندی، حر عاملی، محدث نوری، شیخ عباس قمی، علامہ امینی و... اسنو‏ں فلسفی، حکیم، متکلم، محدث، فقیہ، شاعر، ادیب، عالم، فاضل جداں کلمات تو‏ں اسکی تعریف کردے نيں۔

## صفویاں دی دعوت
شاه صفی نے اسنو‏ں اپنے دربار وچ مدعو کیتا لیکن فیض کاشانی اس تو‏ں اجتناب کیتا اسدے بعد شاه عباس دوم نے فیض نو‏‏ں دعوت دتی کہ اقامۂ نماز جمعہ دے لئی دار الحکومت وچ آئے لیکن فیض کاشانی نے اس تو‏ں کنارہ گیری دی زندگی نو‏‏ں ترجیح دینے وچ اپنے اطرافیاں تو‏ں صلاح و مشورہ دے بعد اسنو‏ں قبول کر لیا ۔

## استاتذہ
فیض کاشانی دے درج ذیل اساتذہ دے نام لئے جا سکدے نيں:

* ملا محمد تقی مجلسی
* شیخ بہائی
* میرداماد
* میرفندرسکی
* ملاصدرا
* سید ماجد بحرانی.
* محمد بن حسن بن زین الدین عاملی از نسل شہید ثانی کہ جس تو‏ں مکہ دے سفر وچ روایت دا اجازہ لیا.

بعض کتب وچ ملیا خلیل قزوینی، محمد طاہر قمی، ملیا محمد صالح مازندرانی تے اسدے والد دا نام وی بعنوان استاد آیا اے 

## شاگرد

* علم الہدی محمد بن محسن فیض کاشانی
* احمد مشہور بنام معین الدین، فرزند فیض
* محمد مؤمن بن عبدالغفور، برادر فیض
* شاه مرتضی دوم: پسر برادر فیض
* ضیاء الدین محمد، فرزند حكیم نورالدین، فیض دے ماماں.
* ملیا شاه فضل الله و ملیا علامی:
* علامہ محمدباقر مجلسی
* سید نعمت الله جزائری
* قاضی سعید قمی
* ملیا محمد صادق خضری
* شمس الدین محمد قمی
* محمد محسن عرفان شیرازی
* و...

## آثار
فیض دے آثار دی فہرست ۱۰۰ کتب اُتے مشتمل اے ۔ سید نعمت الله جزائری نے اسدے آثار دی تعداد حدودا ۲۰۰ کہی اے ۔ ہور منابع وچ ۱۴۰ اثر ذکر ہوئے نيں ۔ بعض دے اسما درج ذیل ذکر کيتے جاندے نيں :

* تفسیر صافی
* تفسیر اصفی
* الوافی
* الشافی
* نوادر الاخبار
* المعارف تلخیص علم الیقین
* معتصم الشیعہ فی احکم الشریعہ
* المحجہ البیضاء فی تہذیب الاحیاء
* مفاتیح الشرایع
* اصول المعارف
* الحقائق
* قرة العیون
* الکلمات المکنونہ
* الکلمات المخزونہ
* اللائی
* جلاء العیون
* تشریح العالم
* بشارة الشیعہ
* الاربعین فی مناقب امیرالمومنین
* الاصول الاصلیہ
* تسہیل السبیل
* نقد الاصول الفقہیہ
* النخبہ
* الشہاب الثاقب
* اصول العقائد
* منہاج النجاة
* خلاصۃ الاذکار
* دیوان
* رسالہ شرح صدر و...

مرکز کمپیوٹر علوم اسلامی نور نے فیض کاشانی دے آثار دا سافٹ وئر بنام **مجموعہ آثار علامہ فیض کاشانی** تیار کیتا ا‏‏ے۔ 

## نظریات
محمد باقر خوانساری تے شیخ یوسف بحرانی ملیا محسن نو‏‏ں اخباریاں وچو‏ں گرداندے نيں ۔ البتہ اسکی تحریرں وی اسی دی تائید کردیاں ناں ۔  اسدے باوجود منفرد نظریات دے وی حامل سن جداں:

* جواز غنا تے موسیقی حرمت غناء دی روایات نو‏‏ں صرف کسی دوسرے حرام جداں آلات لہو مرداں تے عورتاں دا اکٹھا ہونا یا کلام باطل دے نال ہو تو اسنو‏ں حرام جاندے نيں ورنہ صرف غنا حرام نئيں اے 
* نجس شدہ چیز دوسری چیز نو‏‏ں نجس نئيں کردی اے ۔
* قلیل پانی نجاست دے ملنے تو‏ں نجس نئيں ہُندا ۔
* کافراں دا ہمیشہ دوزخ وچ نہ رہنا ۔
* اہل‌ اجتہاد دی نجات ممکن نئيں جے چہ بزرگ‌ترین‌ دانشمندان‌ ہی کیو‏ں نہ ہو ۔
* بلوغ دا سن مختلف شرعی واجگل کيتی نسبت مختلف اے 
* جے حائل و رکاوٹ نہ ہو تو عادی طور اُتے اکھاں جدو‏ں خورشید دی ٹکیہ دے استتار نو‏‏ں پا لیندی نيں تو مغرب شرعی ہو جاندی اے ۔ 
* وضو وچ مقام مسح دا خشک ہونا شرط نئيں ۔ 
* ہر غسل وضو دی جگہ کافی ا‏‏ے۔
* نماز جمعہ واجب عینی اے . فیض کاشانی کاشان تے قمصر وچ اقامہ نماز جمعہ کردے سن ۔  شاه عباس ثانی دی دعوت اُتے اصفہان دی مسجد جامع عتیق وچ نماز جمعہ دے اقامہ دے لئی گئے ۔

## حوالے




## مآخذ


* افندی اصفہانی، میرزا عبدالله، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، تحقیق: سید احمد حسینی، مطبعہ الخیام، قم، ۱۴۰۱ق.
* خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، تحقیق؛ اسدالله اسماعیلیان، مکتبہ الاسماعیلیان، قم، ۱۳۹۰ق.
* قمی، شیخ عباس، الکنی و الالقاب، مکتبہ الصدر، تہران.
* فیض کاشانی، ملیا محمد محسن، کتاب الوافی، تصحیح و تعلیق: ضیاءالدین حسینی، مکتبہ الامام امیرالمومنین علی علیہ السلام، اصفہان، ۱۴۱۲ق/۱۳۷۰ش.
* فیض کاشانی، ملیا محمد محسن، دیوان، انتشارات اسوه، شرح و مقدمہ: مصطفیٰ فیضی کاشانی، تہران، ۱۳۷۱ش.
* فیض کاشانی، ملیا محسن، ده رساله، به کوشش رسول جعفریان، اصفہان، ۱۳۷۱ش.
* فیض کاشانی، ملیا محمد محسن، مفاتیح الشرایع، تحقیق: سید مہدی رجائی، مجمع الذخائر الاسلامیہ، قم، ۱۴۰۱ق.
* فیض کاشانی، ملیا محمد محسن، المحجۃ البیضاء فی تہذیب الاحیاء، تصحیح و تعلیق: علی اکبر غفاری، دفتر انتشارات اسلامی، قم، الطبعۃ الثانیۃ، ۱۳۸۳ش.
* جمعی از پژوہشگران حوزه علمیہ قم؛ پژوہشکده باقرالعلوم، گلشن ابرار، نشر معروف، قم،۱۳۷۹ش.
* فیض، رسالۂ شرح صدر، ضمیمۂ ده رسالۂ فیض کاشانی، مرکز تحقیقات علمی و دینی امیرالمومنین، اصفہان.
* فیض کاشانی، الاعتذار، در ده رسالہ، اصفہان: مرکز تحقیقات علمی و دینی امام امیرالمؤمنین(ع)، ۱۳۷۱ش.
* فیض کاشانی، شرح صدر، در مجموعہ رسائل فیض کاشانی، محقق: بہراد جعفری، تہران: مدرسہ عالی شہید مطہری، ۱۳۸۷ش.



 

گٹھ:اخباری علما
گٹھ:گیارہواں صدی ہجری دے شیعہ شعرا
گٹھ:گیارہواں صدی ہجری دے شیعہ فقہا
گٹھ:گیارہواں صدی ہجری دے شیعہ محدثین
گٹھ:گیارہواں صدی ہجری دے شیعہ متکلمین
گٹھ:گیارہواں صدی ہجری دے شیعہ مفسرین
گٹھ:محسن فیض کاشانی