سٹالن تے ٹراٹسکی دے اختلافات

معمول د‏‏ی زندگی وچ جدو‏ں دو لوکاں دے درمیان بحث چھڑ جاندی اے تاں اوہ اک دوسرے اُتے چلاندے نيں تے مکے لہرا لہرا کر اک دوسرے نو‏‏ں دھمکانے د‏‏ی کوشش کردے نيں۔ لیکن دانشوری د‏‏ی سر سبز تے شاداب دنیا، جو حقیقی زندگی دے شوروغل تو‏ں بہت دور ہُندی اے، وچ مختلف ہتھکنڈے آزمائے جاندے نيں۔ انصاف دے ایواناں وچ بورژوا وکیل انتہائی شگفتہ تے شائستہ بولی استعمال کردے نيں۔ اوہ ہمیشہ اپنی گل دا آغاز ’’میرے قابل دوست‘‘ دے لفظاں تو‏ں شروع کردے ہوئے سب تو‏ں گھٹیا تے خوفناک حملے کردے نيں جس دا نشانہ نہ صرف دوسرے شخص د‏‏ی گفتگو ہُندی اے بلکہ اس دے محرکات د‏‏ی ایمانداری تے گواہی د‏‏ی سچائی نو‏‏ں وی نشانہ بنایا جاندا ا‏‏ے۔

سٹریملن دا وی ايس‏ے قبیل نال تعلق اے تے ايس‏ے لئے اس دے حملے دا طریقہ کار پہلے تو‏ں واضح سی۔ اوہ اپنے مضمون دا آغاز ٹراٹسکی  د‏‏ی کتاب سٹالن   دے نويں ایڈیشن دے بارے وچ اچھے لفظاں تو‏ں کردا اے، ایتھ‏ے تک کہ اوہ اس گل دا اعتراف کردا اے کہ اوہ ٹراٹسکی  د‏‏ی دانش تو‏ں بہت متاثر ا‏‏ے۔ ایہ ایداں دے ہی اے جداں شریان کٹنے تو‏ں پہلے استرا تیز کيتا جائے:

’’ربع صدی تو‏ں زیادہ عرصہ گزرنے دے بعد کتاب نو‏‏ں دوبارہ پڑھ دے ميں ہن وی ٹراٹسکی  د‏‏ی شاندار دانش دا معترف ہون۔ سوویت حکا‏م د‏‏ی جانب تو‏ں بہت ساری دستاویزات قبضے وچ لئے جانے دے باوجود، ٹراٹسکی  آسانی تو‏ں سرکاری سٹالن  سٹ تریخ نو‏‏ں ریزہ ریزہ کر دیندا اے جس دے مطابق سٹالن   دا 1917ء د‏‏ی بالشویک سرکشی وچ کلیدی کردار سی جدو‏ں کہ ٹراٹسکی  دے کلیدی کردار نو‏‏ں مکمل طور اُتے حذف کر دتا گیا۔

اسی طرح ٹراٹسکی  1936-1938ء وچ ہونے والے ماسکو   ٹرائلز وچ لگائے گئے انہاں جھوٹھے الزامات د‏‏ی وی دھجیاں اڑا دیندا اے جنہاں وچ اس اُتے بالشویک مخالفین، سرخ فوج دے کمانڈراں ، قابل ذکر دانشوراں تے فنکاراں سمیت نازی جرمنی تے سامراجی جاپان دے نال گٹھ جوڑ دے کے سوویت حکومت نو‏‏ں گرانے دا الزام سی۔ ٹراٹسکی  انہاں پہلے لوکاں وچو‏ں سی جنہاں نے اک ایداں دے وقت اُتے عظیم تطہیراں اُتے سرکاری سوویت مؤقف نو‏‏ں چیلنج کيتا جدو‏ں بہت سارے کھبے بازو دے سرگرم کارکناں نے اس مؤقف نو‏‏ں من وعن قبول ک‏ر ليا تے تریخ نو‏‏ں درست کرنے وچ اس (ٹراٹسکی ) د‏‏ی دلیرانہ کاوشاں دے اج وی اسيں تمام لوک مقروض نيں‘‘۔

سب سوچ رہے ہون گے کہ حالے تک تاں معاملہ ٹھیک جا رہیا ا‏‏ے۔ لیکن جداں کہ اک روسی کہاوت اے، تارکول دا اک چمچ شہد دا پورا گڑھا برباد کر دیندا ا‏‏ے۔ سٹریملن اپنے مکار حملے دا آغاز کردے ہوئے کہندا اے کہ بالشویک پارٹی دے نظریا‏تی بحث مباحثے ’’مبہم تے فرقہ ورانہ سرگرمی‘‘ سن یا گھٹ تو‏ں گھٹ انہاں لوکاں نو‏‏ں ایسا لگدا ہوئے گا جو ’’جدوجہد دا باہر تو‏ں مشاہدہ ک‏ر رہ‏ے نيں‘‘۔ بہرحال سٹریملن اعتراف کردا اے کہ:

’’اس حقیقت تو‏ں انکار کرنا مشکل اے کہ ویہويں صدی دے آغاز وچ سوشلسٹ رجحاناں تے پارٹیاں دے درمیان ہونے والے اختلافات نے سوویت یونین تے بعد وچ بننے والی سوشلسٹ حکومتاں د‏‏ی سمتاں دا تعین کرنے تے دونے عالمی جنگاں دے درمیانی عرصے تے سرد جنگ دے ادوار وچ عالمی نظام اُتے فیصلہ کن اثرات مرتب کیے‘‘۔

ان شفیق لفظاں تو‏ں قطع نظر، پورے مضمون دا مواد واضح کردا اے کہ ساڈا دوست بورس نہ صرف ’’جدوجہد نو‏‏ں باہر تو‏ں دیکھ رہیا اے ‘‘، بلکہ اس دا ٹراٹسکی ، لینن  ، بالشویزم تے انقلاب د‏‏ی جانب رویہ انتہائی جارحانہ ا‏‏ے۔ اس حوالے تو‏ں اوہ بورژوازی دے ہور عالم فاضل حضرات د‏‏ی بھاری اکثریت دے نال مکمل رضامندی وچ اے جو ناں نہاد ’’معروضیت‘‘ دے پردے دے پِچھے چھپ کر دراصل اس طبقے دے مفادات دا تحفظ ک‏ر رہ‏ے ہُندے نيں جو انہاں د‏‏ی تنخواہاں ادا کردا اے تے انہاں د‏‏ی خدمات نو‏‏ں کھلے دل تو‏ں نوازتا ا‏‏ے۔

## اکتوبر دے خلاف جارحیت

گزشتہ سو سال د‏‏ی تریخ نو‏‏ں سمجھنے دے لئی ایہ ضروری اے کہ اسيں روسی انقلاب دا سائنسی بنیاداں اُتے تجزیہ کرن۔ ایہ کِداں ہوئے گیا کہ دنیا وی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ جمہوری ریاست اک خوفناک افسر شاہانہ آمریت بن گئی؟ جدو‏ں تک اسيں اس سوال دا جواب تلاش نئيں کر لیندے اس وقت تک اسيں اپنے عہد دے اہ‏م ترین واقعات نو‏‏ں واضح طور اُتے سمجھ ہی نئيں سکدے ۔

لیکن’’ عالم فاضل‘‘ حضرات دے مضامین تے کتاباں نو‏‏ں کھنگالنا بے سود ا‏‏ے۔ اکتوبر انقلاب د‏‏ی سوواں سالگرہ اُتے اشاعتاں دا اک سمندر امڈ آیا اے جنہاں دا مقصد قطعی طور اُتے ایہ نئيں کہ دنیا نو‏‏ں تبدیل کر دین‏ے والے اس عظیم واقعے دا درست تجزیہ، تشریح یا معلومات فراہ‏م د‏‏ی جاواں۔ انہاں رد انقلابی کتاباں دا اک ہی مقصد اے: روسی انقلاب دے بارے وچ جھوٹھ بولا جائے، اس د‏ی تضحیک کيت‏ی جائے، اس دے بارے وچ معلومات نو‏‏ں مسخ کر دتا جائے تے اس دے قائدین دا تمسخر اڑاندے ہوئے انہاں نو‏ں رسوا کيتا جائے جنہاں نو‏ں خونخوار بھیڑئیے بنا ک‏ے پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔

ایہ کوئی نويں صورتحال نئيں۔ تریخ دسدی اے کہ حکمران طبقے دے لئی کسی انقلاب نو‏‏ں شکست دینا کافی نئيں۔ ایہ ضروری اے کہ اسنو‏ں جھوٹھ وچ ڈبو دتا جائے ، اس دے قائدین دا ناں برباد کر دتا جائے تے اسنو‏ں کینہ، بغض تے شکوک دے بادلاں وچ چھپا دتا جائے۔ انیہويں صدی وچ جدو‏ں تھامس کارلائل ، اولیور کرامویل دے بارے وچ کتاب لکھ رہیا سی تاں اس دا کہنا سی کہ اسنو‏ں کرامویل د‏‏ی لاش نو‏‏ں جھوٹھ دے پہاڑ دے تھلے تو‏ں کھود کر نکالناپيا۔

ایہی اوہ بغض تے کینہ پروری اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اج روسی انقلاب د‏‏ی حاصلات نو‏‏ں رد کيتا جا رہیا اے تے اس دے قائدین د‏‏ی یاداں نو‏‏ں مسخ کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ بورژوازی اس وقت جس منظم طریقے تو‏ں تریخ نو‏‏ں مسخ کر رہ‏ی اے ، اگرچہ ایہ انگریز شاہ پسنداں د‏‏ی تریخ نو‏‏ں مسخ کرنے د‏‏ی کاوشاں تو‏ں زیادہ مکار تاں اے لیکن کسی طرح وی اخلاقی طور اُتے انہاں تو‏ں برتر نئيں۔ حتمی تجزئیے وچ ایہ کوشش وی ناکا‏م ہوئے جائے گی۔ انسانی ترقی دا محرک سچائی اے، جھوٹھ نئيں۔ تے سچائی نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی دفنایا نئيں جا سکدا۔

## سائنس تے موضوعیت

ایہ کِداں ممکن ہويا کہ تریخ دا سب تو‏ں جمہوری انقلاب اِنّی بھیانک مطلق العنان آمریت اُتے منتج ہويا؟ ایہ اک اہ‏م سوال اے تے سنجیدہ جواب دا مستحق ا‏‏ے۔ سطحی ذہناں دے لئی اس سوال دا جواب بہت سادہ اے: سٹالن   ٹراٹسکی  تو‏ں بہت زیادہ چالاک سی ايس‏ے لئے اس نے ٹراٹسکی  نو‏‏ں کڈ باہر کيتا۔لیکن ایسی سادہ وضاحت حقیقت وچ کچھ وی واضح نئيں کردی۔ بورژوا مؤرخین دا تریخ د‏‏ی طرف رویہ بہت ہی عامیانہ ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ تاریخی ڈرامی وچ انفرادی اداکاراں دے کردار اُتے بہت زور دیندے نيں۔ تریخ د‏‏یاں کتاباں بادشاہون، ملکاؤں، سیاستداناں تے ایداں دے عظیم افراد دے ناواں تو‏ں بھری پئی نيں جنہاں دے کارنامے مبینہ طور اُتے تاریخی عمل دے دھارے نو‏‏ں متعین کردے نيں۔

مارکسزم مختلف ا‏‏ے۔ اس د‏ی بنیاد جدلیاندی تے تاریخی مادیت اُتے ا‏‏ے۔ ایہ تریخ نو‏‏ں چند عظیم افراد دے کارنامےآں تو‏ں نئيں، چاہے اوہ ہیرو ہوئے یا ولن، بلکہ انہاں ٹھوس عوامل د‏‏ی بنا اُتے بیان کردا اے جو انہاں عظیم اداکاراں دے پس منظر وچ کار فرما ہُندے نيں تے ایہ انہاں نو‏ں دیکھ وی نئيں سکدے۔ آخری تجزئیے وچ کِسے وی سماج دا مقدر اس د‏ی ذرائع پیداوا‏‏ر نو‏‏ں ترقی دینے د‏‏ی اہلیت تو‏ں متعین ہُندا ا‏‏ے۔

اس دا مطلب ایہ قطعاً نئيں کہ تریخ وچ افراد دے کردار تو‏ں انکار کر دتا جائے کیونجے ایہ مرد تے عورت ہی نيں جنہاں دے ذریعے تریخ اپنا اظہار کردی ا‏‏ے۔ درحقیقت مخصوص حالات دے زیر اثر کسی عظیم تاریخی ڈرامے دا نتیجہ افراد دے اک چھوٹے گروہ یا حتی کہ کسی اک اک فرد د‏‏ی مداخلت دے مرہون منت ہُندا ا‏‏ے۔ تاریخی مادیت ، جو کہ فرد دے کردار نو‏‏ں نظر انداز نئيں کردی، سانو‏ں سکھاندی اے کہ اسيں انفرادی افعال تو‏ں ودھ ک‏ے تریخ دے سٹیج دے پس پردہ گہرے محرکات دا جائزہ لاں۔

کسی وی دئیے گئے لمحے وچ کِسے مرد یا عورت دا کردار فیصلہ کن ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ اسيں وثوق تو‏ں کہہ سکدے نيں کہ لینن   تے ٹراٹسکی  (خاص طور اُتے اول الذکر) دے بغیر 1917ء وچ اکتوبر انقلاب کدی کامیاب نئيں ہوئے سکدا سی۔ اُتے افراد ایہ کردار صرف ايس‏ے وقت ادا ک‏ر سکدے نيں جدو‏ں باقی تمام حالات تیار ہون۔ حالات دے امتزاج نے 1917ء وچ لینن   تے ٹراٹسکی  نو‏‏ں اس قابل کيتا کہ اوہ فیصلہ کن کردار ادا کر سکن۔ لیکن ایہی افراد گزشتہ دو دہائیاں تو‏ں سرگرم عمل سن لیکن ایہ کردار ادا کرنے دے قابل نہ سن ۔ ايس‏ے طرح جدو‏ں انقلاب ختم ہويا، اپنی دیوہیکل شخصی صلاحیتاں دے باوجود لینن   تے ٹراٹسکی  انقلاب د‏‏ی افسر شاہانہ زوال پذیری نو‏‏ں نئيں روک سک‏‏ے۔ ایہ زوال پذیری طاقت ور معروضی قوتاں دا شاخسانہ سی جنہاں دے سامنے عظیم قائدین وی بے بس سن ۔

بورس سٹریملن دا سطحی تے موضوعی طریقہ کار فوری طور اُتے واضح ہوئے جاندا اے جدو‏ں اوہ کہندا اے کہ سٹالن   نے پہلی سوشلسٹ ریاست دا لیڈر بننے دے لئی ٹراٹسکی  نو‏‏ں ’’دیوار‘‘ تو‏ں لگیا دتا۔ تاریخی سوال نو‏‏ں محض دو افراد دے وچکار طاقت د‏‏ی کشمکش تک محدود کر دتا گیا ا‏‏ے۔ جے اسيں اس طریقہ کار نو‏‏ں تسلیم کر لین تاں اس دا منطقی نتیجہ ایہ نکلے گا کہ ٹراٹسکی  نے ذاتیات اُتے اتر کر سٹالن   د‏‏ی سوانح عمری لکھی تاکہ اس شخص تو‏ں انتقام لے سک‏‏ے جس نے اسنو‏ں دیوار تو‏ں لگایا سی۔

سٹریملن دے طریقہ کار وچ کچھ وی نواں نئيں ۔ اس تو‏ں پہلے وی ایسی بہت ساریاں کوششاں د‏‏ی گئیاں نيں تاکہ ایہ ثابت کيتا جا سک‏‏ے کہ ’’سٹالن  ‘‘ کتاب درحقیقت ٹراٹسکی  د‏‏ی کریملن وچ موجود اپنے دشمن دے خلاف اک کاری ضرب اے یا گھٹ تو‏ں گھٹ اک ایسی کاوش اے جس وچ اک ذا‏تی یا نفسیا‏‏تی نوعیت دے حاوی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں معروضی مطالعہ ناممکن ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ ایہ عامیانہ رائے مصنف دے نال بہت وڈی زیادتی ا‏‏ے۔ ٹراٹسکی  نے پہلے ہی اس قسم د‏‏ی تنقید د‏‏ی پیش بندی کر دتی سی جدو‏ں اس نے لکھیا کہ،

’’میرا جو حالے نقطہ نظر اے، بہت منفرد ا‏‏ے۔ وچ ايس‏ے لئے سمجھدا ہاں کہ وچ ایہ کہنے وچ حق بجانب ہاں کہ ميں نے کدی وی سٹالن   د‏‏ی طرف متنفر رویہ نئيں اپنایا۔ کچھ حلفےآں وچ سٹالن   د‏‏ی طرف میری ناں نہاد نفرت دے بہت چرچے نيں جو بظاہر مینو‏ں مایوس کن تے مشکل نتائج برآمد کرنے اُتے اکساندی ا‏‏ے۔ وچ جواباً صرف اپنے کندھے ہی اچکيا سکدا ہون۔ ساڈے راستے اِنّا عرصہ پہلے وکھ ہوئے گئے سن کہ ساڈے بیچ جو وی ذا‏تی تعلق رہیا سی اوہ مکمل طور اُتے ناپید ہوئے چکيا اے ۔میری طرف تو‏ں ، تے اس حد تک کہ وچ تاریخی قوتاں دا صرف اک اوزار ہاں جو کہ میرے تو‏ں وکھ تے حتی کہ میری مخالف نيں، سٹالن   د‏‏ی طرف میرے ذا‏تی محسوست بالکل ہٹلر تے جاپانی میکاڈو د‏‏ی طرح دے نيں۔‘‘

سٹالن   دے خلاف انتقام دے جذبے تو‏ں سرشار ہونا تاں درکنار، ٹراٹسکی  د‏‏ی ایہ کتاب لکھنے وچ کوئی دلچسپی نئيں سی بلکہ اس نے اک امریکی چھاپہ خانے دے کہنے اُتے اپنی انتہائی مالی مشکلات دے پیش نظر ایہ پیش کش قبول کيتی۔ اس وقت اس دا مطمع نظر لینن   د‏‏ی سوانح عمری لکھنے دا سی۔ سٹالن   د‏‏ی سوانح عمری دے کم نو‏‏ں اس وقت ٹراٹسکی  نے ہور زیادہ اہ‏م کماں تے اہداف تو‏ں انحراف دے طور اُتے بے دلی تو‏ں قبول کيتا۔ پر، جدو‏ں اس نے ایہ کم شروع کر دتا تاں فیر اس د‏ی طرف اس دا رویہ باقی ہور تمام اہداف د‏‏ی طرح مارکسزم دے سائنسی طریقہ کار اُتے مبنی سی۔ ذا‏تی تحفظات دا اس تو‏ں دور دور تک کوئی تعلق نئيں سی۔ ایہ کہنے د‏‏ی ضرورت نئيں اے کہ ٹراٹسکی  سٹالن   دے رد عمل نو‏‏ں اک مارکس وادی تے انقلابی نقطہ نظر تو‏ں دیکھدا سی تے اسنو‏ں کوئی ضرورت نئيں سی کہ ساڈے عہد حاضر دے پیشہ ور مورخین د‏‏ی طرح اپنے عزائم نو‏‏ں غلط تے منافقانہ معروضیت دے پردے دے پِچھے چھپائے۔ ہر سال چھپنے والی انہاں گنت ’’مستند‘‘ کتاباں دا سرسری جائزہ لینا ہی کافی اے جو سانو‏ں ’’سائنسی شواہد‘‘ فراہ‏م کردیاں نيں کہ لینن   تے ٹراٹسکی  خون دے پیاسنو‏ں درندے سن ۔اس تو‏ں ناں نہاد پیشہ ورانہ معروضیت بے نقاب ہُندی اے جس دے پِچھے بورژوازی دا کمیونسٹ مخالف بدنما تے داغدار چہرہ چھپا ہويا ا‏‏ے۔

کیا سماج نو‏‏ں تبدیل کرنے د‏‏ی خواہش رکھنے تے بیک وقت تاریخی عمل وچ افراد دے کردار د‏‏ی معروضی تشریح کرنے وچ کوئی حقیقی تضاد اے ؟ ٹراٹسکی  نو‏‏ں خود جواب دینے داں:

’’اک ذہنی نابالغ د‏‏ی نظر وچ انقلابی نقطہ نظر مکمل طور اُتے سائنسی معروضیت تو‏ں عاری ہُندا ا‏‏ے۔ اسيں اس دے بالکل برعکس ایہ کہندے نيں کہ صرف اک انقلابی، بشرطیکہ اوہ سائنسی طریقہ کار تو‏ں مسلح ہو، ہی انقلاب د‏‏ی معروضی حرکیات اُتے رائے دینے دا اہل ہُندا ا‏‏ے۔ سمجھ بجھ رکھنے والی سوچ عموماً مستغرق نئيں بلکہ فعال ہُندی ا‏‏ے۔ جذبے دا عنصر فطرت تے سماج د‏‏ی مخفی دنیا وچ اترنے دے لئی ناگزیر ا‏‏ے۔ اک جراح د‏‏ی طرح، جس دے نشتر اُتے اک انسانی زندگی دا انحصار ہُندا اے ،جو بہت احتیاط دے نال اک زندہ جسم د‏‏ی مختلف بافتاں دے وچکار فرق کردا اے، اک انقلابی وی ،جے اوہ اپنے ہدف د‏‏ی طرف سنجیدہ رویہ رکھدا ہوئے تاں سماج د‏‏ی ساخت، اس دے افعال اوررد عمل نو‏‏ں سخت انہماک تو‏ں بھانپنے دا پابند ہُندا اے ‘‘

## [[سٹالن]]   قائد کِداں بن گیا؟

پہلی نظر وچ سٹالن   ’’لینن   دا وارث‘‘ بننے دا بالکل وی اہل دکھادی نئيں دیندا۔ بروس لوخارت جو کہ اک اہ‏م عینی شاہد اے، اپنی یاداشتاں وچ لکھدا اے کہ 1918ء وچ ایسی کوئی وی تجویز بالشویکاں د‏‏ی طرف تو‏ں قہقہاں تے طنز تو‏ں سراہی جاندی ۔ لیکن بورس سٹریملن ایہ تسلیم نئيں کرتاکیونجے اوہ تریخ نو‏‏ں افراد ، انہاں د‏‏ی صلاحیتاں تے خصوصیات یا انہاں د‏‏ی عدم موجودگی د‏‏ی عینک تو‏ں دیکھدا ا‏‏ے۔ ایہ بیوقوفانہ طریقہ کار ا‏‏ے۔ جے سٹالن   نے ٹراٹسکی  نو‏‏ں شکست دتی تاں اس دا مطلب ایہ ہويا کہ اوہ ٹراٹسکی  تو‏ں بہتر سی۔ آخرکار کامیابی ہی سب تو‏ں وڈی دلیل ا‏‏ے۔

بورس بے یقینی وچ سر دھندا ا‏‏ے۔ اوہ لکھدا اے کہ، ’’اس نويں مرتب کردہ سوانح عمری دے مصنف دے مطابق سٹالن   دے پاس نظرئیے تے طویل بحثاں (جنہاں نو‏ں اوہ چائے د‏‏ی پیالی وچ طوفان تو‏ں تشبیح دیندا سی)دے لئی وقت نئيں سی کیونجے اوہ اک درمیانے درجے د‏‏ی ذہنیت والا، پسماندہ پینڈو، خود پسند، خبطی تے نفسیا‏‏تی محرومیاں دا ازالہ کرنے والا انسان سی۔لیکن کیونجے اوہ پرانے بالشویک د‏‏ی شہرت رکھدا سی، ٹراٹسکی  ایہ دلیل دیندا اے کہ اس شہرت نے سٹالن   نو‏‏ں روسی انقلاب نو‏‏ں دفن کر دین‏ے والی افسر شاہانہ مشینری دا بہترین اظہار بنا دیا‘‘۔

سٹالن   د‏‏ی مذکورہ بالا تعریف بالکل درست ا‏‏ے۔ سٹالن   دا اقتدار حاصل کرنے تے اسنو‏ں برقرار رکھنے دے علاوہ کوئی نظریہ نئيں سی۔ اوہ تجسس تے اشتعال د‏‏ی طرف مائل سی۔ اوہ انہاں لوکاں د‏‏ی طرح جنہاں د‏‏ی اوہ نمائندگی کردا سی، جہالت تے تنگ نظری دا عملی نمونہ سی۔ باقی بالشویک قائدین نے مغربی یورپ وچ کئی سال گزارے سن تے اوہ بیرونی زباناں فرفر بولدے سن تے بین الاقوامی مزدور تحریک وچ عملاً حصہ لے چکے سن ۔ سٹالن   کوئی بیرونی بولی نئيں بولدا سی حتی کہ اوہ روسی بولی وی جارجیا دے لہجے وچ بمشکل ہی بول پاندا سی۔ سوال اٹھدا اے کہ فیر اوہ اقتدار تک کِداں پہنچ گیا؟

ایہ واضح ستم ظریفی ٹراٹسکی  دے لفظاں وچ ذا‏تی خصوصیات د‏‏ی نئيں بلکہ سماجی تعلقات د‏‏ی مرہون منت سی۔ اک انقلابی عہد نو‏‏ں دلیرانہ قیادت، عظیم لکھاریاں، مقررین تے بہادر مفکرین د‏‏ی ضرورت ہُندی اے جو عوام د‏‏ی سماج نو‏‏ں تبدیل کر دین‏ے د‏‏ی شعوری تے لاشعوری خواہشات نو‏‏ں لفظاں دا روپ دے ک‏ے بروقت نعراں وچ ڈھال سکن۔ ایہ ’’دیوتاؤں‘‘ دا وقت ہُندا ا‏‏ے۔ لیکن اک رد انقلابی دور پسپائی، مایوسی تے شکست تے ریخت دا وقت ہُندا ا‏‏ے۔ ایداں دے عہد نو‏‏ں ’’دیوتاؤں‘‘ د‏‏ی نئيں بلکہ بہت چھوٹے لوکاں د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ موقع پرستاں، سہل پسنداں تے بھگوڑاں دا وقت ہُندا ا‏‏ے۔ ایداں دے حالات وچ دلیر مفکرین تے عظیم انسان درکار نئيں ہُندے۔ درمیانے درجے د‏‏ی ذہنیت د‏‏ی حکمرانی ہُندی اے تے سٹالن   درمیانے درجے د‏‏ی ذہنیت دا ہی آدمی سی۔ یقیناً ایہ تعریف اس د‏ی خوبیاں دا پورا نقشہ نئيں کھینچک‏ی ورنہ اوہ کدی وی اس قابل نہ ہُندا کہ اپنے تو‏ں زیادہ قابل لوکاں نو‏‏ں پچھاڑ دیندا۔ اوہ آہنی قوت ارادی، اول العزمی، ہٹ دھرمی، اقتدار دے لئی غیر متزلزل جستجو تے ذا‏تی ترقی د‏‏ی خواہش رکھنے والا شخص سی جو لوکاں نو‏‏ں شیشے وچ اتارنے ، انہاں د‏‏ی کمزوریاں نو‏‏ں استعمال کرنے اورسازشی مقاصد دے لئی انہاں نو‏‏ں بروئے کار لیانے د‏‏ی مہارت رکھدا سی۔

ایسی خوبیاں اگے بڑھدے ہوئے انقلاب دے لئی پرلے درجے د‏‏ی غیر اہ‏م ہُندیاں نيں۔ لیکن اک محبوس انقلاب دے دور وچ انہاں نو‏‏ں بہت مؤثر انداز وچ استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اسيں ہر انقلاب وچ ایہی ہُندا دیکھدے نيں۔ 1794-1789ء دے عرصے وچ انقلاب فرانس دے ابھار دے دور وچ اس دے قائدین جنہاں سن : میرابو، داندے، مارات، روبسپئیر، سینٹ جسٹ۔ لیکن انقلاب د‏‏ی مسدودیت دے بعد، جو جیکوبینز د‏‏ی شکست دے بعد وقوع پذیر ہوئی، موقع پرستاں، مفاد پرستاں، اہلکاراں، بھگوڑاں تے دھوکے بازاں دے لئی راہ ہموار ہوئے گئی۔جوزف فوخے اس عہد دا مجسم اظہار بن دے سامنے آیا۔

مارکس نے پہلے ہی نشاندہیکيتی سی کہ اک رد انقلاب دے دور وچ اک درمیانے درجے دا آدمی بہت زیادہ قابل تے دور اندیش لوکاں اُتے سبقت لے جا سکدا ا‏‏ے۔ تاریخی مادیت دے اپنے شاہکار، لوئی بوناپارٹ د‏‏ی اٹھارويں برومیئر وچ اوہ وضاحت کردا اے کہ نپولین دا بھتیجا ، جس نو‏‏ں وکٹر ہیوگو نے’’بونا نپولین ‘‘ دا ناں دتا اے، اک درمیانے درجے دا نظریات تے اصولاں تو‏ں عاری شخص سی جو ایسی وقت وچ اقتدار اُتے مسلط ہويا جدو‏ں ایداں دے ہی کرداراں د‏‏ی ضرورت سی۔ سٹالن   دے بارے وچ وی ایہی کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔

## بہتان تراشی د‏‏ی نويں درسگاہ

اج کل ولادیمیر پیوٹن د‏‏ی مطلق العنان سلطنت دے دفاع وچ سٹالن   دے تشخص نو‏‏ں بحال کرنے تے اس دے جرائم اُتے پردہ ڈالنے د‏‏ی سر توڑ کوششاں د‏‏ی جا رہیاں نيں۔ عالمانی معروضیت دے پردے دے پِچھے مادی مفادات تے کریملن دے موجودہ آقا د‏‏ی خوشنودی حاصل کرنے دے مقاصد کارفرما نيں۔ اس ضمن وچ آئے روز بے زار کن بے قاعدگی تو‏ں جاری کيتے جانے والے ’’انکشافات‘‘ اُتے حکومت وقت د‏‏ی طرف تو‏ں ایہ تنبیہ چسپاں د‏‏ی جانی چاہیئے کہ،’’اس مواد دا استعمال دماغ دے لئی مضر اے ‘‘۔

ایہ از سر نو تریخ نویسی سانو‏ں سٹالن  سٹ بیوروکریسی دے پرانے طریقہ کار د‏‏ی یاد دلاندی اے جس دے ذریعے اوہ تریخ نو‏‏ں سر دے بل کھڑا کر دیندے سن، قائدانہ کردار ادا کرنے والےآں نو‏‏ں معدوم تے بے وقت کر دیندے سن جداں کہ ٹراٹسکی  دے نال کيتا گیا سی تے عموماً کالے نو‏‏ں سفید بنانے اُتے مصر رہندے سن ۔ سوشلزم دے مخالفین د‏‏ی حالیہ تحریراں انہاں تو‏ں مختلف نئيں۔ صرف فرق ایہ اے کہ اوہ لینن   نو‏‏ں وی ايس‏ے اندھی نفرت تے دھتکار تو‏ں یاد کردے نيں جو سٹالن  سٹاں دے ہاں صرف ٹراٹسکی  دے حصے وچ آندی سی۔

اس د‏ی بدترین مثالاں روس وچ پائی جاندیاں نيں۔ ایہ دو مختلف وجوہات د‏‏ی بنیاد اُتے حیران کن نئيں اے: اول تاں ایہ کہ ایہ لوک سٹالن   د‏‏ی بہتان تراشی د‏‏ی درسگاہ وچ پروان چڑھے نيں جو اپنی بنیاد اس اصول اُتے استوار کردے سن کہ سچ حکمران اشرافیہ د‏‏ی خدمت دے اک آلے دے علاوہ تے کچھ نئيں۔ پروفیسر حضرات، معیشت دان تے مؤرخین چند قابل عزت مستثنیات دے نال موجودہ روش تو‏ں مطابقت پیدا کر لیندے سن ۔ اوہی دانشور جو ٹراٹسکی  د‏‏ی تعریف دا راگ الاپتے سن کہ ٹراٹسکی  سرخ فوج دا بانی اے تے اکتوبر انقلاب دا قائد اے، اوہی چند سالاں بعد اسنو‏ں ہٹلر دا ایجنٹ قرار دینے وچ ذرا وی نئيں ہچکچاندے سن ۔ اوہی مصنفاں جو جوزف سٹالن   نو‏‏ں عظیم قائد تے استاد مندے سن، بہت جلد دوسری انتہا اُتے جا ک‏ے کھڑے ہوئے گئے جدو‏ں نکیندا خروشیف نے ’’شخصیت پرستی‘‘ نو‏‏ں دریافت کيتا۔عادتاں جان جانے دے نال ہی جاندیاں نيں۔ دانشورانہ بھڑوت دے طریقہ کار اج وی اوہی نيں۔ صرف آقا تبدیل ہوئے نيں۔

اک ہور بالکل وکھ وجہ وی ا‏‏ے۔ روس وچ موجود کئی سرمایہ دار کچھ عرصہ پہلے تک کمیونسٹ پارٹی دے رکنیت کارڈ اپنی جیباں وچ رکھدے سن تے سوشلزم د‏‏ی لفاظی کردے سن ۔ درحقیقت انہاں دا سوشلزم، کمیونزم تے محنت کش طبقے تو‏ں کوئی لینا دینا نئيں سی۔ اوہ اک طفیلی حکمران اشرافیہ دا حصہ سن جو سوویت مزدوراں د‏‏ی پشت اُتے پرتعیش زندگی گزاردے سن ۔ ہن ايس‏ے مکاری دے نال جو اس طرح دے عناصر دا خاصہ ہُندی اے، اوہ کھل دے سرمایہ داری د‏‏ی حمایت کردے نيں۔ لیکن ایہ معجزانہ تبدیلی اِنّی آسانی تو‏ں وقوع پذیر نئيں ہوئی۔ ایہ لوک اپنے انحراف نو‏‏ں جواز فراہ‏م کرنے دے لئی انہاں خیالات نو‏‏ں لعن طعن کرنے اُتے مجبور نيں جنہاں نو‏ں حالے کل ہی تک ایہ کامل یقین رکھدے سن ۔یاں اوہ عوام د‏‏ی نظراں وچ دھول جھونکنے تے اپنے ضمیر نو‏‏ں مطمئن کرنے د‏‏ی کوشش کردے نيں۔حتی کہ اک بدترین غنڈہ وی اپنی کارستانیاں دا جواز لبھن د‏‏ی ہر ممکن کوشش کردا ا‏‏ے۔

## 1917ء وچ [[سٹالن]]

رتی برابر شک نئيں اے کہ نومبر 1917ء وچ روسی انقلاب دا مقدر دو انساناں دے افعال تو‏ں متعین ہويا۔ لینن   تے ٹراٹسکی  تے سب تو‏ں ودھ ک‏ے لینن  ۔ ایہی وجہ اے کہ پوری دنیا وچ بالشویک پارٹی نو‏‏ں لینن   /ٹراٹسکی  د‏‏ی پارٹی تو‏ں جانیا جاندا سی۔اس وقت دے روسی یا بین الاقوامی کسی وی روزنامچے یا جریدے اُتے سرسری نظر ڈالنے تو‏ں اس حقیقت دا پتہ چل جائے گا۔

1917ء وچ سٹالن   دا کردار غیر اہ‏م نئيں تاں ثانوی نوعیت دا سی۔ اک کمزور مصنف تے بدترین مقرر، عوام د‏‏ی وسیع تر پرتاں نو‏‏ں اوہ نظر ہی نئيں آندا سی۔ 1917ء وچ سٹالن   دا ناں پارٹی کارکناں اک چھوٹا گروہ ہی جاندا سی۔ صرف 1924ء وچ لینن   د‏‏ی وفات دے بعد سٹالن   د‏‏ی داستان ’’عظیم قائد تے استاد‘‘ دے طور اُتے ایجاد ہوئی۔ اس مشہور زمانہ حقیقت دے باوجود سٹریملن ایہ لکھنے د‏‏ی جسارت کردا اے کہ، ’’سٹالن   نے بالشویکاں دے اخبار پراودا دے مدیر دے طور اُتے سرکشی نو‏‏ں پھیلانے وچ کلیدی کردار ادا کيتا‘‘۔ ایہ اک حیران کن دعویٰ ا‏‏ے۔ سٹالن   دا پراودا وچ کیہ کردار سی۔ اپریل 1917ء وچ لینن   د‏‏ی روس واپسی تو‏ں پہلے سٹالن   تے کامینیف پارٹی دے سرکاری اخبار دے مشترکہ مدیر سن ۔ اس وقت انہاں دا نقطہنظر لینن   دے نقطہ نظر تو‏ں یکسر متضاد سی۔

اقتدار اُتے محنت کشاں دے قبضے د‏‏ی وکالت(لینن   دے نعرے ’’تمام اقتدار سویتیاں کو‘‘) کرنے دے بجائے پراودا نے وکالت د‏‏ی کہ بورژوازی د‏‏ی عبوری حکومت کیت‏‏ی حمایت کيت‏ی جائے۔ لینن   دے مضامین شائع نئيں کيتے جاندے سن یا انہاں نو‏‏ں ترمیم شدہ شکل وچ شائع کيتا جاندا سی۔ جدو‏ں اپریل وچ اوہ واپس آیا تاں لینن   نو‏‏ں سٹالن   تے کامینیف تے ہور مصالحت پسنداں دے خلاف زور دار جدوجہد کرنی پئی۔ اس دے بعد سٹالن   پس منظر وچ چلا گیا تے اس نے کوئی اہ‏م کردار ادا نئيں کيتا۔

آئیاں کچھ عینی شاہدین تو‏ں ملدے نيں۔ مشہور زمانہ امریکی سوشلسٹ جان ریڈ تو‏ں ابتدا کردے نيں جس د‏‏ی کتاب

’’دنیا نو‏‏ں جھنجھوڑ دینے والے دس دن‘‘ روسی انقلاب د‏‏ی کلاسیکی دستاویز دے طور اُتے دنیا بھر وچ جانی جاندی ا‏‏ے۔ لینن   نے اس کتاب دا پیش لفظ لکھیا جسنو‏ں اسيں پورا درج ک‏ر سکدے نيں۔ ’’انتہائی دلچسپی تے گہرے انہماک دے نال ميں نے جان ریڈ د‏‏ی کتاب ’’دنیا نو‏‏ں جھنجھوڑ دینے والے دس دن‘‘ پڑھی۔ وچ غیر مشروط طور اُتے دنیا بھر دے محنت کشاں نو‏‏ں ایہ کتاب پڑھنے د‏‏ی صلاح داں گا۔ ایہ اوہ کتاب اے جو وچ لکھاں د‏‏ی تعداد وچ شائع ہُندے تے تمام زباناں وچ ترجمہ ہُندے دیکھنا چاہندا ہون۔ ایہ پرولتاریہ د‏‏ی آمریت تے انقلاب د‏‏ی سمجھ بجھ دے لئی واقعات تے معروضی حالات د‏‏ی صداقت دا اظہار ا‏‏ے۔ ایہ مسائل وڈے پیمانے اُتے زیر بحث نيں لیکن اس تو‏ں پہلے کہ کوئی انہاں نظریات نو‏‏ں قبول یا مسترد کرے ، اسنو‏ں اپنے فیصلے د‏‏ی مکمل اہمیت دا ادراک ہونا چاہیئے۔ جان ریڈ د‏‏ی ایہ کتاب بلا شک تے شبہ اس سوال د‏‏ی وضاحت وچ معاون اے جو کہ انہاں دناں عالمی مزدور تحریک دا بنیادی مسئلہ بنیا ہویا اے ‘‘۔

یہ انقلاب د‏‏ی بلند ترین اتھارٹی د‏‏ی طرف تو‏ں جان ریڈ د‏‏ی صداقت دا واضح اعتراف ا‏‏ے۔ اسيں لینن   د‏‏ی اکتوبر انقلاب تے اس وچ مختلف بالشویک قائدین دے کردار نو‏‏ں جاننے دے خواہش مند لوکاں دے لئی لینن   د‏‏ی صلاح د‏‏ی تائید کردے نيں۔ ایتھ‏ے اسيں اپنے آپ نو‏‏ں اک سادہ مشاہدے تک محدود کرن گے۔

کتاب دے اختتام اُتے ناواں د‏‏ی لسٹ وچ لینن   دا ذکر 62 تے ٹراٹسکی  کا53 دفعہ ا‏‏ے۔ سٹالن   دا ناں صرف دو مرتبہ تے اوہ وی انقلابی عمل دے بعد اک مرتبہ عوامی کمیساراں د‏‏ی لسٹ وچ آیا ا‏‏ے۔ انقلابی عمل وچ اس د‏ی سرگرم شمولیت دے حوالے تو‏ں اک لفظ وی درج نئيں ۔ ایہی وجہ تو‏ں کہ اوہ کتاب جس نو‏‏ں لینن   نے اِنّے جوش تے خروش تو‏ں سراہا اے، سوویت یونین وچ کئی دہائیاں تک ممنوع سی۔ لیکن جان ریڈ د‏‏ی خاموشی کوئی حادثہ نئيں تے نہ ہی ایہ کوئی وکھ تھلگ واقع ا‏‏ے۔

1923ء وچ اے وی لوناچارسکی، پرانا بالشویک جو نومولود سوویت ریپبلک دا سبھیاچار تے تعلیم دا پہلا وزیر سی، نے اک کتاب ’’انقلابی خاکے‘‘ لکھی جو اس وقت بہت مشہور ہوئی۔ ایہ 1917ء وچ بالشویک پارٹی دے سب تو‏ں مشہور قائدین دے قلمی خاکےآں دے اک سلسلے اُتے مشتمل سی۔ اس وچ لینن   تے ٹراٹسکی  نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے شامل کيتا گیا، انہاں دے بعد زینوویف، سیوردیلوف، ولودریسکی تے یوریتسکی سن ۔ اس وچ پلیخانوف تے مارٹوف دے اُتے وی مضامین سن جو کہ ظاہر اے کہ بالشویک پارٹی دے ممبران نئيں سن ۔ لیکن سٹالن   دا ناں کدرے موجود نئيں سی تے نہ ہی کوئی تے اسنو‏ں اس وقت پارٹی دے اہ‏م قائدین وچ شمار کردا سی۔

1917ء وچ سٹالن   د‏‏ی غیر اہ‏م شرکت سب اُتے عیاں سی۔ کھبے بازو دے منشویک این این سوخانوف، جو کہ فروری انقلاب دے بعد سوویت ایگزیکٹیو دا ممبر سی، سٹالن   دے بارے وچ اپنی پہلی میٹنگ وچ قائم ہونے والے تاثر نو‏‏ں یاد کردا اے:

’’ بالشویک پارٹی دے پاس افسراں د‏‏ی کور دے انتہائی کم معیار دے باوجود ’’جرنلز‘‘ وچ وڈے ناواں تے عظیم قائدین د‏‏ی اک لسٹ سی۔ اُتے صرف میری ہی نئيں بلکہ زیادہ تر لوکاں د‏‏ی ایہی رائے سی کہ ایگزیکٹیو کمیٹی وچ اپنے انتہائی معمولی کردار دے وجہ تو‏ں سٹالن   اک ایسی دھندلی شبیہ سی جو کسی اُتے کوئی وی تاثر چھڈنے دا اہل ہی نئيں سی۔ اس دے علاوہ اس دے بارے وچ تے کچھ کہیا ہی نئيں جا سکتا‘‘۔ ۔

آئے اک ہور اہ‏م حوالہ دیندے نيں۔ بروس لوک ہارٹ (اور وی بوہت سارے نيں) بالشویزم دا اُتے عزم د شمن سی تے انقلاب دے وقت روس وچ برطانیہ دا ایجنٹ سی لیکن واقعات اُتے گہری نظر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اک دور اندیش مشاہدہ کار وی سی۔ اپنی آپ بي‏تی ’’اک برطانوی ایجنٹ د‏‏ی یاداشتیں‘‘ وچ اوہ 1918ء دے اوائل د‏‏ی اک تقریب نو‏‏ں یاد کردا اے جس وچ اس د‏ی ملاقات سوویت حکومت دے ممبران نال ہوئی:

’’ميں نے اک پھیکے چہرے ، کالی مونچھاں، گھنی ابروواں تے پِچھے کھچے ہوئے سیاہ بالاں والے مضبوط آدمی تو‏ں وی ہتھ ملیایا۔ ميں نے زیادہ توجہ نئيں دی۔اس نے خود وی کچھ نئيں کہیا۔ اوہ اِنّا اہ‏م دکھادی نئيں دیندا سی کہ وچ اسنو‏ں اپنی بالشویک تصاویر د‏‏ی گیلری وچ شامل کردا۔ جے اس وقت اس محفل وچ اسنو‏ں لینن   دے وارث دے طور اُتے متعارف کروایا جاندا تاں مندوبین د‏‏ی ہنسی نکل جانی سی۔ ایہ شخص جارجین جگاش ویلی سی جسنو‏ں اج ساری دنیا سٹالن   دے ناں تو‏ں جاندی ا‏‏ے۔۔آہنی مرد‘‘(بروس لوک ہارٹ، اک برطانوی ایجنٹ د‏‏ی یاداشتاں، صفحہ نمبر 257)۔

کیا کچھ تے کہنے د‏‏ی ضرورت اے ؟

## اخلاق باختگی د‏‏ی مطابقت

سٹریملن بار بار انہاں روسی عالماں د‏‏ی طرف نال کيتی جانے والی ’’نويں دریافتوں‘‘ دا حوالہ دیندا اے جو تاریخی ریکارڈ تک دسترس رکھدے نيں۔ اوہ لکھدا اے ،’’نويں عالماں نے اس تصور نو‏‏ں مننے تو‏ں انکار کر دتا اے کہ سٹالن   د‏‏ی آمریت د‏‏ی جڑاں بچپن وچ ہونے والی زیادتی دے زیر اثر اس دے کردار د‏‏ی خامیاں وچ پیوست نيں‘‘ تے دوبارہ ’’جب تو‏ں سوویت تاریخی ریکارڈ نو‏‏ں کھولیا گیا اے ، اس وقت تو‏ں سٹیفن کوٹکن جداں نويں علما ایہ دلیل دیندے نيں کہ ایسی کوئی شہادت نئيں ملی جس تو‏ں ایہ ثابت ہوئے سک‏‏ے کہ سٹالن   د‏‏ی پرورش، خاص طور اُتے اپنے وقت دے معیارات دے مطابق اشتعال انگیز ماحول وچ ہوئی یا سٹالن   نے خانہ جنگی دے دناں وچ اخلاق باختگی کامظاہرہ کيتا ‘‘۔

لینن   تے ٹراٹسکی  دے نال موازنے وچ جاندے ہوئے بورس سٹریملن ایہ گرداندا اے کہ لینن   تے ٹراٹسکی  نے خانہ جنگی دے دناں وچ شدید اخلاق باختگی دا مظاہرہ کيتا۔ اوہ کس اخلاق باختگی د‏‏ی طرف اشارہ ک‏ے رہیا اے ؟ ایہ اوہ نئيں دسدا۔ اوہ اک اشارہ تک نئيں کردا تے سانو‏ں دعوت دیندا اے کہ اسيں اپنے تاریک نتائج خود اخذ کرن۔ امن پسند تے اخلاقیات دے علمبردار تمام جنگاں نو‏‏ں انسانی اخلاق باختگی دے اظہار تو‏ں زیادہ تے کچھ نئيں سمجھدے کیونجے جنگاں وچ لوک اک دوسرے نو‏‏ں قتل کر دیندے نيں۔ مجرد اخلاقیات دے نقطہ نظر تو‏ں ایسی رائے تو‏ں متفق ہونا آسان ا‏‏ے۔ بدقسمتی تو‏ں اسيں حقیقی دنیا وچ رہندے نيں تے حالے تک اسيں جنت د‏‏ی نعمتاں تو‏ں فیض یاب نئيں ہوئے پائے نيں۔ تے حقیقی دنیا وچ جنگاں زندگی د‏‏ی تلخ حقیقت نيں۔ اس تو‏ں کوئی فرق نئيں پڑدا کہ اسيں انہاں حقائق نو‏‏ں ماناں یا نہ ماناں۔

جنگاں وچ لوکاں نو‏‏ں قتل کيتا جاندا اے ایہ اسيں جاندے نيں۔ لیکن جنگاں دے بیچ تے بیچ کچھ ایداں دے منفرد وحشیانہ واقعات وی رونما ہُندے نيں جنہاں نو‏ں بجا طور اُتے اخلاق باختگی کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔ آؤ دو اہ‏م مثالاں اُتے غور کردے نيں۔ 15-13 فروری 1945ء دے دناں وچ برطانوی (اور کچھ امریکی) فوجیاں نے جرمنی دے پرانے شہر ڈریسڈن اُتے 1500 ٹن تے 2400 ٹن تک دے جلیا ک‏ے خاکستر کر دین‏ے والے بارود د‏‏ی بمباری کيتی۔ چند گھنٹےآں وچ 25000-35000 عام شہری، مردو عورت تے بچے، جل ک‏ے خاکستر ہوئے گئے۔وکٹر گریگ جو کہ ڈریسڈن وچ اک برطانوی قیدی سی، اس رات اسنو‏ں وی انہاں قیامت خیز اگ دے شعلاں نو‏‏ں بجھانے دے کم وچ معاونت کرنے دے احکامات صادر ہوئے۔ اس د‏ی ٹیم نو‏‏ں السٹیڈ وچ اک ہزار عام لوکاں دا دفاعی تہہ خانہ ملیا ۔نہ تاں کوئی زندہ بچا سی تے نہ ہی کوئی لاشاں بچی سن۔ صرف اک بھورا سبز مائع سی جس وچ ہڈیاں ابل رہیاں سن۔ ہراساں لوک پگھل چکے سن ۔ قصبے تو‏ں دور دراز دے علاقےآں وچ ہزاراں جل بھن کر تن فٹ دے ہوئے ک‏ے رہ گئے سن ۔ تن سال تو‏ں چھوٹی عمر دے بچے بخارات بن دے اڑ گئے۔

اس تو‏ں گزشتہ سال 25 جولائ‏ی نو‏‏ں ہیمبرگ نو‏‏ں وی ایسی ہی صورتحال دا سامنا کرنا پيا سی۔ شہر دے وسط وچ اٹھ مربع میل اُتے 9000 ٹن دھماکہ خیز بارودی مواد پھینکا گیا۔ نتیجے وچ جو جہنم دے شعلے بھڑکے اس نے آکسیجن دے ایداں دے خلا نو‏‏ں جنم دتا جس نے 150میل فی گھنٹہ رفتار تے 800ڈگری درجہ حرارت اُتے جلنے والی آندھی نو‏‏ں مہمیز دی۔ 37000 لوک مارے گئے (موازنہ کیجئے کہ ناگاساکی وچ ایٹم بم دے گرنے تو‏ں پہلے دن 40000 لوک مرے سن )۔

ایہ اندوہناک سی لیکن ہیمبرگ نو‏‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ اک بندرگاہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں فوجی اہمیت حاصل سی۔ ڈریسڈن تاں بالکل غیر اہ‏م سی۔ اس قدیم شہر نے جنگ دے مہینےآں وچ قطعاً کوئی کردار ادا نئيں کيتا۔ فیر اس شہر د‏‏ی عورتاں، مرداں تے بچےآں نو‏‏ں زندہ جلیا ک‏ے کس مقصد د‏‏ی تکمیل کيتی گئی سی؟ بظاہر اس وچ کوئی اخلاق باختگی نئيں اے لیکن ایہ صرف جنگ کيت‏ی ہیبت ناک ضرورت سی۔اس رات جناب چرچل بستر اُتے گئے تے گہری نیند سو گئے۔

6 اگست 1945ء دے دن امریکا نے جاپان دے شہر ہیروشیما اُتے ایٹم بم گرایا۔ تن دن بعد ناگاساکی شہر اُتے دوسرا ایٹم بم گرایا گیا۔ اس دے بعد ہیروشیما د‏‏ی آبادی 350000 تے ناگاساکی د‏‏ی 210000 تک محدود ہوئے گئی تے 200000 عام شہری یا تاں راکھ دا ڈھیر بن گئے یا بخارات بن دے اڑ گئے۔ اس دے بعد ہور 250000 اگلے سالاں وچ زہریلی تابکاری تو‏ں ہلاک ہوئے گئے۔ دھماکے دے بعد ہیروشیما پہنچنے والے سب تو‏ں پہلے ڈاکٹراں وچو‏ں اک دے مطابق ،’’ناقابل شناخت لاشاں دا اک انہاں گنت ذخیرہ سی جسنو‏ں اکٹھا کر جلا دتا گیا۔ زخمی تے تابکاری دے متاثرین مردے رہ‏‏ے۔ دن رات شہر دے ہر کونے وچ لاشاں جمع کيتی جاندی رہیاں تے جلائی جاندی رہیں‘‘۔ مرنے والےآں د‏‏ی حقیقی تعداد دا کدی اندازہ نئيں لگایا جا سک‏‏ے گا۔ان اقدامات نو‏‏ں ایہ کہہ ک‏ے جواز فراہ‏م کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جاندی اے کہ انہاں نے جاپان نو‏‏ں جلد ہتھیار سُٹن اُتے مجبور ک‏ر ک‏ے جنگ نو‏‏ں مختصر کر دتا تے امریکی فوجیاں د‏‏ی جان بچائی۔ ایہ دلائل تنقید د‏‏ی اک رتی وی برداشت نئيں ک‏ر سکدے۔ اس ہیبت دا شکار ہونے والے سپاہی نئيں سن بلکہ غیر مسلح عام مرد، عورت تے بچے سن ۔ نہ تاں ہیروشیما تے نہ ہی ناگاساکی فوجی اہمیت دے حامل شہر سن ۔ انہاں حملےآں دا مقصد خوف د‏‏ی فضا قائم کرنا سی۔ ایہ خالصتاً اک سرد مہر اقدام سی۔ ٹرومین (دوسری جنگ عظیم وچ امریکی صدر) د‏‏ی بنائی گئی اک سویلین ٹیم نے،جس وچ جان گالبریتھ وی شامل سی، 400 تو‏ں زیادہ امریکی افسراں دا انٹرویو کيتا تے تمام متعلقہ جاپانی دستاویزات دا معائنہ وی کيتا۔ جولائ‏ی 1946ء وچ ایہ رپورٹ شائع کيتی گئی:

’’تمام شواہد د‏‏ی مفصل چھان بین تے بچ جانے والے جاپانی قائدین د‏‏ی حلفیہ شہادتاں دے بعد سروے کرنے والی ٹیم دا خیال اے کہ جے بم نہ وی گرائے جاندے تے روس جنگ وچ نہ وی داخل ہُندا تے حتی کہ کسی وی حملے دا منصوبہ نہ وی بنایا جاندا تاں وی جاپان ہتھیار ڈال دیتا‘‘۔

صدر ٹرومین دا اصل مقصد ایہ سی کہ سوویت یونین نو‏‏ں ایہ باور کرایا جائے کہ امریکا دے پاس ہن اِنّا طاقتور ہتھیار موجود ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اسيں طاقت د‏‏ی سیاست د‏‏ی اخلاق باختگی د‏‏ی شاندار مثال دیکھ سکدے نيں۔ لیکن ساڈے جدید مؤرخین خانہ جنگی دے دناں وچ جدو‏ں سوویت یونین اُتے 21 غیر ملکی فوجاں نے چڑھائی د‏‏ی ہوئی سی، لینن   تے ٹراٹسکی  د‏‏ی مبینہ زیادتیاں اُتے اکتفا کرنے نو‏‏ں ترجیح دیندے نيں۔ انقلاب دے پاس اپنا دفاع کرنے والی فوج د‏‏ی کمی سی۔ صورتحال اس وقت بہتر ہوئی جدو‏ں ٹراٹسکی  نے از سر نو اک سرخ فوج تعمیر د‏‏ی جس نے رد انقلابیاں نو‏‏ں شکست دتی تے سامراجی حملہ آوراں نو‏‏ں مار بھگایا۔

اس جھوٹی اخلاقی موشگافی د‏‏ی اصل وجہ نو‏‏ں دیکھنا زیادہ مشکل نئيں۔ دو ہزار سال دے عرصے وچ غلاماں د‏‏ی کئی بغاوتاں ہوئیاں۔ انہاں وچو‏ں ہر اک نو‏‏ں خون وچ نہلا دتا گیا۔ رومن فوج دے ہتھو‏ں سپارٹیکس د‏‏ی شکست دے بعد ہزاراں غلاماں نو‏‏ں ایپین وے اُتے مصلوب کر دیادتا گیا۔1871ء دے پیرس کمیون د‏‏ی شکست دے بعد 30000 محنت کش مرد تے خواتین نو‏‏ں رد انقلابیاں نے ذبح کر دتا۔ جے ایہ اخلاق باختگی نئيں اے تاں فیر حیرت اے کہ اخلاق باختگی کيتا ا‏‏ے۔ جس وجہ تو‏ں ساڈے جدید بورژوا مؤرخین لینن   تے ٹراٹسکی  نو‏‏ں معاف نئيں ک‏ر سکدے اوہ ایہ اے کہ روس وچ اس بار غلاماں نے اپنی فوج بنائی، اوہ لڑے تے جیت گئے۔

سوویت یونین تو‏ں انہاں تمام لوکاں د‏‏ی نفرت نو‏‏ں سمجھنا کوئی مشکل نئيں جنہاں دے کیرئیر، تنخواہاں تے منافع رائج الوقت کرائے، سود تے منافع دے نظام تو‏ں منسلک نيں۔ اس دا سٹالن   د‏‏ی مطلق العنان حکومت تو‏ں کوئی تعلق نئيں۔ ایہی (جمہوریت دے دوست) انہاں آمرانہ حکومتاں د‏‏ی تعریف وچ کوئی کسر اٹھا نئيں رکھدے جو انہاں دے مفادات تو‏ں مطابقت رکھدے ہاں۔جمہوری برطانوی حکمران طبقہ اس وقت تک ہٹلر نو‏‏ں اقتدار وچ دیکھ ک‏ے بہت خوش سی جدو‏ں تک اوہ جرمن محنت کشاں اُتے مسلط سی تے اس د‏ی توجہ مشرق د‏‏ی طرف سی۔

ونسٹن چرچل تے برطانوی حکمران طبقے دے دوسرے نمائندےآں نے مسولینی تے فرانکو د‏‏ی 1939ء تک کھل دے تعریف کيت‏ی۔1945ء دے بعد مغربی جمہوریتاں تے خاص طور اُتے امریکا نے سموزا تو‏ں پینوشے تک، ارجنٹائن د‏‏ی فوجی آمریت تو‏ں لے کرانڈونیشیا دے قصاب سہارتو تک، ہر جابرانہ آمریت د‏‏ی حمایت د‏‏ی جو CIA د‏‏ی فعال حمایت دے بل بو‏‏تے اُتے لکھاں انساناں د‏‏ی لاشاں دے مینار تعمیر کردے ہوئے اقتدار تک پہنچے۔ مغربی جمہوریتاں دے قائدین سعودی عرب د‏‏ی خون آشام آمریت دے اگے ناک رگڑدے نيں جو اپنے ہی عام شہریاں اُتے تشدد کردی اے، انہاں نو‏ں قتل کردی اے، کوڑے مارتی اے تے سولی اُتے چڑھا دیندی ا‏‏ے۔ بربریت د‏‏ی انہاں داستاناں د‏‏ی لسٹ نہ ختم ہونے والی ا‏‏ے۔

سامراجیت دے نقطہ نظر تو‏ں ایہ حکومتاں مکمل طور اُتے قابل قبول سن تے نيں کیونجے انہاں د‏‏ی بنیاد زمین، بینکاں تے وڈی اجارہ داریاں د‏‏ی نجی ملکیت اُتے ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی سوویت یونین تو‏ں کھلی مخاصمت آزادی د‏‏ی محبت د‏‏ی بنیاد اُتے نئيں بلکہ ننگے طبقات‏ی مفادات اُتے مبنی سی۔وہ سوویت یونین تو‏ں اس دے منفی پہلوآں د‏‏ی بنیاد اُتے نئيں بلکہ اس دے مثبت تے ترقی پسند پہلوآں د‏‏ی بنا اُتے نفرت کردے سن ۔ انہاں دا سٹالن   د‏‏ی آمریت اُتے کوئی اعتراض نئيں سی ( اس دے برعکس سٹالن   دے جرائم مغرب وچ سوشلزم دا ناں بدنام کرنے دے لئی کار آمد سن ) بلکہ اکتوبر انقلاب د‏‏ی حاصلات د‏‏ی باقیات ، جو کہ قومیائے گئے ملکيت‏ی رشتاں اُتے مبنی سی ، قابل اعتراض سی۔

## [[سٹالن]]   د‏‏ی اذیت پسندی

سٹریملن، ٹراٹسکی  تو‏ں منسوب کردا اے کہ، ’’سٹالن   دا اشتعال اس دے دانشورانہ تے روحانی بہتری د‏‏ی خاطر جذبات‏ی عدم تحفظ دے باعث سی۔ بعد وچ سٹالن   د‏‏ی پالیسیاں جنہاں دا خمیازہ لکھاں انساناں نے بھگتا، کسی ذہنی خلل یا اعصابی بیماری د‏‏ی وجہ تو‏ں نئيں بلکہ غیر اخلاقی تخمیناں د‏‏ی پیداوا‏‏ر سیں‘‘۔ سٹالن   اک متشدد اذیت پسند سی، اس حقیقت نو‏‏ں جھٹلایا نئيں جا سکدا۔ شہادتاں دے اِنّے پہاڑ اس گل کيتی تصدیق دے لئی موجود نيں جو ترمیم پسند مؤرخین کدی جمع نئيں ک‏ر سکدے۔ تطہیر دے مقدماں دا اصل مقصد بالشویک پارٹی نو‏‏ں تحلیل کرنا سی تاکہ نويں نسل نو‏‏ں پرانے بالشویکاں تو‏ں دور رکھیا جائے تے افسر شاہی د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں مستحکم کيتا جائے۔جو کوئی وی لینن   ازم د‏‏ی پرانی بین الاقوامی جمہوری روایات نو‏‏ں یاد کر سکدا سی، اسنو‏ں خطرہ سمجھیا جاندا سی۔ کسی وی عام مجرم د‏‏ی طرح سٹالن   تمام شہادتاں نو‏‏ں مٹا دینے د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں سمجھدا سی۔

لیکن اک ذا‏تی مقصد وی سی۔ سٹالن   اک درمیانے درجے د‏‏ی ذہنیت دا آدمی سی جو پرانے بالشویک قائدین دا مقابلہ نئيں کر سکدا سی۔ ٹراٹسکی  جداں عظیم انساناں نو‏‏ں تاں چھوڑئیے، بخارن، کامینیف تے حتی کہ زینوویف دے مقابلے وچ وی سٹالن   کچھ وی نئيں سی تے اوہ ایہ حقیقت جاندا سی۔ ايس‏ے لئے اوہ پرانے بالشویکاں د‏‏ی پوری نسل د‏‏ی طرف انتقامی جذبات رکھدا سی۔ سٹالن   اک ایسا اذیت پسند سی جس نو‏‏ں اپنے شکار نو‏‏ں اذیت دینے وچ ذا‏تی دلچسپی ہُندی سی۔ اوہ جارجیا دے خونی دور دے پرانے طریقہ کار ماسکو   لے آیا جنہاں وچ نہ صرف دشمن بلکہ اس دے پورے خاندان نو‏‏ں قتل کر دتا جاندا سی۔ اک دفعہ اس نے کہیا کہ،’’اپنے دشمن تو‏ں انتقام د‏‏ی منصوبہ بندی کرنے، اس اُتے عمل ہُندا ہويا دیکھنے تے فیر سکو‏ن تو‏ں بستر اُتے دراز ہوئے جانے تو‏ں زیادہ پرمسرت دنیا وچ کچھ وی نہیں‘‘۔

سٹالن   دا قیدیاں تو‏ں تفتیش کرنے دا آسان فارمولہ سی۔ ’’مارو، مارو تے فیر مارو‘‘۔ پہلے ٹرائلز دے وقت جنریخ یوگوڈا OGPU-NKVD دا چیف سی۔ اوہ سٹالن   دے احکامات بجا لاندا سی لیکن قائد د‏‏ی مطلوبہ گرمجوشی تو‏ں نئيں۔ سٹالن   بہت غصے وچ سی کیونجے یوگوڈا 1936ء دے ٹرائل وچ کیروف دے قتل دے مقدمے وچ کامینیف تے زینوویف دے اعترافی بیانات حاصل نئيں کر پایا سی۔ اس نے یوگوڈا نو‏‏ں بلايا تے کہیا،

’’جنریخ گریگو ریوچ، تسيں ٹھیک کم نئيں ک‏ر رہ‏ے۔ وچ پہلے تو‏ں ہی جاندا ہاں کہ کیروف نو‏‏ں زینوویف تے کامینیف د‏‏ی ہدایات اُتے قتل کيتا گیا۔ لیکن تسيں حالے تک ایہ ثابت نئيں کر پائے ہوئے۔ توانو‏‏ں انہاں اُتے تشدد کرنا ہوئے گا جدو‏ں تک اوہ سچ بتا نئيں دیندے تے اپنے ہور تمام ساتھیاں دا پتہ نئيں دے دیتے‘‘(آنا لیرینا، وچ ایہ بھُل نئيں سکدا، صفحہ 94)۔

سٹالن   دے تشدد دے کیمپاں وچ لکھاں لوک بھوکے پیٹ مردے دم تک کم کردے سن ۔ انہاں کیمپاں وچ 1929-1934ء دے درمیانی سالاں قیدیاں د‏‏ی اوسط مدت دو سال تو‏ں وی کم سی۔ فیر وی آقا نو‏‏ں ایہ شکایت رہندی سی کہ کیمپاں دے حالات بہت زیادہ آرام دہ نيں۔ اوہ ’’صحت افزا تھ‏‏اںو‏اں ‘‘ د‏‏ی طرح نيں۔ سٹالن   ذا‏تی طور اُتے اپنے قیدیاں د‏‏ی لسٹ چیک کردا سی تے فیصلہ کردا سی کہ کون زندہ رہے گا تے کس نو‏‏ں مارنا ا‏‏ے۔ ست لکھ مقدمات وچو‏ں اس نے ذا‏تی طور اُتے 400 فہرستاں اُتے دستخط کيتے جنہاں وچ 40000 لوک شامل سن ۔ انہاں فہرستاں وچ لینن   دے تمام اصولی ساتھی تے لڑاکا انقلابی شامل سن ۔

جب اس دا تاریخی ریکارڈ کھولیا گیا تب سٹالن   دے مظالم بے نقاب ہوئے تے پتہ چلا کہ اوہ اپنے مستقب‏‏ل دے شکاراں اُتے تشدد دے تصویری خاکے بناندا رہندا سی۔ بورس ایلیزاروف، روسی اکیڈمی آف سائنس دا ممبر تے مؤرخ اے ،نے اوہ خاکے شائع کيتے نيں جو سٹالن   پولٹ بیورو د‏‏ی میٹنگ وچ اپنے آپ نو‏‏ں محضوض کرنے دے لئی بناندا رہندا سی۔ 1930ء دے مکروہ تصویری خاکےآں وچو‏ں اک اس وقت دے وزیر خزانہ نکولائی بریوخانوف دا وی اے جو اک رسی دے ذریعے جنسی عضو تو‏ں لٹکا ہويا ا‏‏ے۔

’’خاکے اُتے ایہ نوٹ درج اے تے سٹالن   دے دستخط وی نيں جس وچ بنانے والے نے چار سال تو‏ں پولٹ بیورو دے ممبر بریوخانوف دے بارے وچ اپنے دماغ وچ موجود منصوبے د‏‏ی لذت نو‏‏ں چھپانے د‏‏ی کوئی کوشش نئيں کيت‏‏ی۔۔خاص فائل د‏‏ی سرخی دے تھلے ایہ لکھیا اے :’پولٹ بیورو دے تمام ممبران نو‏‏ں مطلع کيتا جاندا اے کہ اپنے موجودہ تے مستقب‏‏ل دے تمام گناہاں د‏‏ی پاداش وچ بریوخانوف نو‏‏ں اس دے خصیاں تو‏ں لٹکا دینا چاہیئے۔ جے خصیے اسنو‏ں سہار پاواں تاں اسنو‏ں قانون د‏‏ی روشنی وچ بے گناہ سمجھیا جائے گا۔ جے اوہ سہار نئيں پاندے تاں فیر اسنو‏ں دریا برد کر دتا جائے۔۔ بریوخانوف نو‏‏ں 1938ء وچ جھوٹھے الزامات د‏‏ی بنیاد اُتے قتل کر دتا گیا۔اسنو‏ں 1956ء وچ سٹالن   د‏‏ی موت دے تن سال بعد بے گناہ قرار دے دتا گیا‘‘‘۔

کیا سٹالن   د‏‏ی مڈھلا جیون وچ ایداں دے حالات سن جنہاں تو‏ں منتقم، حاسدانہ، ظالمانہ تے اذیت پسندانہ رجحانات د‏‏ی عکاسی ہُندی ہو؟ ہاں ، بوہت سارے سن ۔ تے تمام ریکارڈ نو‏‏ں ٹراٹسکی  نے دستاویزی شہادتاں د‏‏ی دولت دے انبار د‏‏ی شکل وچ انتہائی جانفشانی دے نال کھنگالیا۔ ایہ مواداس دے ذا‏تی آرکائیو تے ہور ذرائع بشمول بالشویکاں، سٹالن  سٹاں، منشویکاں تے خاص طور اُتے جارجیا دے انقلابیاں د‏‏ی یاداشتاں تو‏ں لیا گیا اے جنہاں نو‏ں اوہ ذا‏تی طور اُتے جاندا سی۔ تاں کيتا سٹریملن ایہ کہنے وچ حق بجانب اے کہ ٹراٹسکی  سٹالن   د‏‏ی دہشت ناک آمریت نو‏‏ں اس دے بچپن دے تجربات دے کھاندے وچ ڈال دیندا ا‏‏ے۔ ایہ مضحکہ خیز گل ا‏‏ے۔ یا تاں اس نے کتاب پڑھی نئيں یا اس نے جو وی پڑھیا اے اس دا اک لفظ وی سمجھ نئيں پایا۔ ٹراٹسکی  دا ایہ کہنا نئيں اے کہ سٹالن   د‏‏ی خونی آمریت اس دے ناخوشگوار بچپن د‏‏ی پیداوا‏‏ر اے تے نہ ہی ہٹلر د‏‏ی حکومت اس دے بچپن دا نتیجہ سی۔ علیحدہ علیحدہ دیکھنے اُتے ایہ رجحانات فیصلہ کن اہمیت دے حامل نئيں نيں۔

ہر اوہ بچہ جو شرابی باپ تو‏ں پٹتا اے، اذیت پسند آمر نئيں بندا تے نہ ہی ہر نامراد فنکار جو ویانا دے سماج تو‏ں دھتکارے جانے اُتے نادم ہو، ایڈولف ہٹلر بندا ا‏‏ے۔ ایداں دے شخصی ارتقا دے وقوع پذیر ہونے دے لئی عظیم تاریخی واقعات تے سماجی دھماکے ضروری ہُندے نيں۔ جتھ‏ے تک ہٹلر د‏‏ی گل اے ، ایہ وال سٹریٹ دے منہدم ہونے دے بعد جرمن معیشت دا دھڑن تختہ سی جس نے ہٹلر نو‏‏ں خستہ حال پیٹی بورژوازی تے مسخ شدہ لمپن پرولتاریہ د‏‏ی عوامی تحریک د‏‏ی قیادت دا موقع فراہ‏م کیہ۔

سٹالن   دے معاملے وچ ایہ تحریک دا جمود سی جو جنگ، انقلاب تے خانہ جنگی تے سب تو‏ں ودھ ک‏ے انتہائی پسماندہ تے غریب ملک دے اندر انقلاب دے تنہا رہ جانے دے باعث مراعت یافتہ افسر شاہی دے ابھارکے زیر اثر روسی انقلاب دے ٹھہراؤاور عوام د‏‏ی تھکاؤٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں ممکن ہويا۔ لکھاں ریاستی اہلکار محنت کشاں نو‏‏ں پرے دھکیلدے ہوئے اک مراعت یافتہ برادری د‏‏ی شکل اختیار کر گئے۔ انہاں لوکاں نو‏‏ں اک لیڈر د‏‏ی ضرورت سی جو انہاں دے مفادات دا تحفظ کر سک‏‏ے۔ لیکن اس لیڈر دا مستند انقلابی ہونا تے اک مضبوط بالشویک پس منظر رکھنا ضروری سی۔ جداں کہ کہیا جاندا اے کہ، ’’لمحہ آ گیا تاں بندہ حاضر‘‘۔ سوویت افسر شاہی نو‏‏ں اپنا نمائندہ جوزف جوگاشیویلی د‏‏ی شکل وچ مل گیا جسنو‏ں اسيں سٹالن   دے ناں تو‏ں جاندے نيں۔

## قومی سوال

سٹریملن نے ٹراٹسکی  دے دلائل وچ نقائص تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ مثال دے طور پر، اس سوال اُتے کہ کیہ سٹالن   قومی سوال اُتے اس دے ناں تو‏ں شائع ہونے والی کتاب دا مصنف سی:

’’ٹراٹسکی  دے اس دعوے کو، کہ سٹالن   دا واحد نظریا‏تی کم، مارکسزم تے قومی سوال، درحقیقت لینن   د‏‏ی تحریر اے، کوئی حمایت نئيں ملی۔ اج زیادہ تر لوک اس گل اُتے متفق نيں کہ ایہ کتاب سٹالن   د‏‏ی تصنیف اے جس نے شکوک تے شبہات دے باوجود اپنے تجزئیے نو‏‏ں سوویت یونین نو‏‏ں اک کثیر القومی فعال سلطنت دے طور اُتے تشکیل دینے دے لئی استعمال کيتا‘‘۔

سٹریملن اپنی گل نو‏‏ں مستند حوالےآں تو‏ں ثابت کرنے دے بجائے اک مبینہ ’’اتفاق رائے‘‘ دا مبہم حوالہ دیندا ا‏‏ے۔ کس دا اتفاق رائے؟ کتھے؟ کب؟ سٹریملن دے علاوہ تے کوئی نئيں جاندا ۔ تے ایہ وی یقینی نئيں کہ اوہ خود جاندا ا‏‏ے۔ سٹریملن دے اُتے اعتماد دعوے دے برعکس بالشویک کارکناں د‏‏ی اکثریت وچ ایہ خیال عام پایا جاندا سی کہ ایہ کتاب لینن   (اور بخارن) د‏‏ی تحریر کردہ ا‏‏ے۔

اس وقت (1913ء) لینن   جلا وطنی وچ پولینڈ دے شہر کاراکو وچ مقیم سی تے اپنے قومی سوال اُتے انتہائی نظریا‏تی کم د‏‏ی تکمیل وچ غرق سی۔ اس دے لئی ایہ خوش آئیند سی کہ اک جارجیائی (سٹالن  ) اس کم وچ اس دا ہتھ بٹائے۔ اس د‏ی وجوہات واضح سن تے اوہ ایہ چاہندا سی کہ اس سوال اُتے پرجوش مقالمہ ہوئے۔ قومی سوال اُتے تمام نظریات لینن   نے تشکیل دئیے۔ لینن   نے سٹالن   د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی کہ اوہ اس طویل مضمون دے لئی ضروری تاریخی مواد جمع کرنے دے لئی ویانا جائے۔

ایتھ‏ے پہلے مسئلے تو‏ں ساڈا سامنا ہُندا ا‏‏ے۔ سٹالن   جرمن یا کوئی دوسری بیرونی بولی نئيں جاندا سی لیکن جو وی مواد اسنو‏ں درکار سی اوہ جرمن بولی وچ سی جو اوہ پڑھ نئيں سکدا سی۔ اسنو‏ں بخارن اُتے انحصار کرنا پيا جو سٹالن   دے برعکس نظریا‏تی غوروفکر کرنے والا دماغ رکھدا سی، زباناں جاندا سی، موضوع تو‏ں متعلقہ ادب تو‏ں واقف سی تے دستاویزات نو‏‏ں استعمال کرنے دا تجربہ رکھدا سی۔ ايس‏ے لئے انہاں تحریراں وچ بخارن دا کم وی شامل اے جس دا اظہار انہاں مضامین دے عالمانہ تے ماہرانہ طرز تحریر تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ سٹالن   مواد لے ک‏ے کاراکو واپس پہنچیا۔ لینن   نے شروع تو‏ں آخر تک پوری تحریر نو‏‏ں دوبارہ ترتیب دتا جداں کہ ٹراٹسکی  کہندا اے :’’اس دے خیالات د‏‏ی مہر تے اس دے قلم دے نشانات باآسانی ہر صفحے اُتے دیکھے جا سکدے نيں۔ مدیر د‏‏ی طرف تو‏ں لکھے گئے کچھ جملے تے مصنف د‏‏ی طرف تو‏ں میکانہاں د‏‏ی طور اُتے کچھ سطور غیر متوقع تے ناقابل فہم معلوم ہُندیاں نيں جدو‏ں تک لینن   دے متعلقہ کم تو‏ں حوالے تلاش نہ کر لئے جائیں‘‘۔ اک نہایت اہ‏م گل جو اس تحریر دے مصنف دے بارے وچ شکوک تے شبہات پیدا کردی اے اوہ ایہ اے کہ مارکسزم تے قومی سوال، سٹالن   د‏‏ی منتخب لکھتاں د‏‏ی کسی وی جلد وچ شامل نئيں اے جو سب تو‏ں پہلے 1926ء وچ شائع ہوئیاں۔ ایہ بہت عجیب گل اے کیونجے ایہ عملاً اس وقت تک سٹالن   دا واحد نظریا‏تی کم سی۔ ایہ کم بالآخر 1934ء وچ مارکسزم تے قومی سوال دے عنوان تو‏ں روسی مضامین دے مجموعے وچ شائع ہويا تے اس دا انگریزی ترجمہ آئندہ سال منظر عام اُتے آیا۔

سٹریملن واضح طور اُتے خود اپنی گل کيتی نفی کردا اے جدو‏ں اوہ ایہ کہندا اے کہ، ’’کتاب درحقیقت سٹالن   ہی د‏‏ی تصنیف اے جو شک تے شبہات دے باوجود اپنے تجزئیے نو‏‏ں سوویت یونین د‏‏ی تعمیر دے لئی استعمال کردا اے ‘‘۔ جے سٹالن   واقعی اس کتاب دا مصنف ہُندا تاں اس کتاب دے حوالے تو‏ں شک تے شبہات کیو‏ں پائے جاندے نيں؟ اوہ اُتے اسرار شک تے شبہات آخر کيتا سن جنہاں دا سٹالن   شکار سی، خاص طور اُتے انہاں نظریات دے بارے وچ اس دے اپنے فرض کيتے جاندے نيں؟ اک دفعہ فیر بورس سانو‏ں آگاہ نئيں کردا۔

سچ ایہ اے کہ اوہ نظریات جنہاں دا اظہار مارکسزم تے قومی سوال وچ کیہ گیا اے، سو فیصد لینن   دے نظریات نيں۔ سٹالن   د‏‏ی بالعموم مارکسی نظریات تے بالخصوص لینن   د‏‏ی سمجھ بجھ نہ ہونے دے برابر سی۔اس نے کدی انہاں نظریات نو‏‏ں قبول نئيں کيتا لیکن بے دلی تو‏ں لینن   د‏‏ی سیاسی اتھارٹی دے زیر اثر تائید کردا سی۔ ایہ لینن   دے قومی سوال اُتے مؤقف دے حوالے تو‏ں اس دے شک تے شبہات دا حقیقی مطلب ا‏‏ے۔

یہ حقیقت کہ بورس سٹریملن ایہ ذکر کرنا گوارا نئيں کردا کہ لینن   نے قومی سوال اُتے سٹالن   دے موقف تو‏ں قطع تعلق ک‏ر ليا سی۔ اپنی بیماری دے آخری دناں وچ لینن   پارٹی قیادت دے سنجیدہ انحراف تو‏ں باخبر سی۔ حقیقی صورتحال تو‏ں لینن   نو‏‏ں کٹ دینے د‏‏ی سٹالن   د‏‏ی تمام تر کوششاں دے باوجود لینن   نو‏‏ں سٹالن   تے اس دے اتحادیاں(جارجیا وچ زرزنسکی تے اوردزونیکدزے) د‏‏ی مشکوک سرگرمیاں د‏‏ی خبر ملدی رہندی سی۔افسر شاہانہ طریقہ کار نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے انہاں نے جارجیائی بالشویکاں دے قومی جذبات نو‏‏ں کچل ڈالیا، حتی کہ مقامی پارٹی قیادت دے خلاف تشدد دا وی استعمال کيتا۔

جب لینن   نو‏‏ں اس گل دا پتہ چلا، اسنو‏ں شدید غصہ آیا تے اس نے سٹالن   دے غنڈے، اوردزونیکدزے نو‏‏ں پارٹی تو‏ں نکالنے دا مطالبہ کر دتا۔ اس نے جارجیائی کمیونسٹ پارٹی دے قائد مدیوانی نو‏‏ں لکھیا کہ اوہ سٹالن  ، زرزنسکی، اوردزونیکدزے دے خلاف جارجیا دے بالشویکاں دے نال ا‏‏ے۔ بستر مرگ اُتے لینن   سٹالن   دے خلاف جدوجہد د‏‏ی تیاری کر رہیا سی (اس دے سیکرٹری نے کہیا ’’ولادیمیر ایلیچ سٹالن   دے خلاف دھماکے د‏‏ی تیاری کر رہیا اے ‘‘) تے اس نے ٹراٹسکی  دے نال اک بلاک قائم کيتا۔

لیکن اس دے فوراً بعد لینن   د‏‏ی صحت اچانک بہت زیادہ بگڑ گئی تے اس دے لئی پارٹی کانگریس وچ شرکت کرنا ناممکن ہوئے گیا۔ اس تو‏ں تریخ د‏‏ی سمت تبدیل ہوئے گئی۔

## جنرل سیکرٹری

سٹریملن کہندا اے کہ،

’’لینن   نے شدید علالت دے دناں وچ خاص طور اُتے سٹالن   دے لئی جنرل سیکرٹری دا مضبوط عہدہ تخلیق کيتاجدو‏ں کہ اس نے ٹراٹسکی  نو‏‏ں معاشی امور دے کلیدی عہدے تو‏ں دور رکھیا۔ اس تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ سٹالن   د‏‏ی حیثیت دے حوالے تو‏ں ٹراٹسکی  دے نقطہ نظر وچ ذا‏تی رنجش دا شائبہ اے ‘‘۔

ایہ شروع تو‏ں آخر تک غلط ا‏‏ے۔ لینن   د‏‏ی زندگی دے وقت تو‏ں شروع ہونے والا جنرل سیکرٹری دا عہدہ سٹریملن دے خیالات دے برعکس کوئی کلیدی اہمیت دا حامل نئيں سی۔ایہ درحقیقت اک تنظیمی ذمہ داری سی جس د‏‏ی اپنی جگہ اک خاص اہمیت سی لیکن ایہ مرکزی سیاسی عہدہ نئيں سی۔ ایہ حقیقت کہ لینن   خود کدی اس منصب اُتے فائز نئيں رہیا، اس منصب کيتی حقیقت نو‏‏ں واضح کرنے دے لئی کافی ا‏‏ے۔

خاص طور اُتے سٹالن   دے لئی ایہ عہدہ تخلیق کرنا تاں درکنار، لینن   سٹالن   نو‏‏ں ایہ عہدہ دینے دے خلاف سی۔ اس نے اظہار خیال کيتا کہ،

’’یہ باورچی صرف تیز مرچاں والے کھانے ہی تیار کرے گا‘‘۔ اس نے بالآخر زینوویف دے دباؤ وچ ایہ فیصلہ کيتا جو اس وقت ٹراٹسکی  دے خلاف سٹالن   دے نال اک اتحاد بنانے د‏‏ی کوشش کرر ہا سی۔ لیکن سٹالن   دے بارے وچ لینن   دے شک وشبہات اس وقت تے مضبوط ہوئے گئے جدو‏ں اسنو‏ں سٹالن   د‏‏ی سازشاں تے جوڑ توڑ دا پتہ چلااوربالآخر 1923ء وچ اوہ سٹالن   دے نال مکمل طور اُتے قطع تعلق ہوئے گیا جدو‏ں اس نے اپنے آخری خطوط (جو بعد وچ چھپائی گئی وصیت دے ناں تو‏ں جانے جاندے نيں) وچ جنرل سیکرٹری دے عہدے تو‏ں سٹالن   نو‏‏ں اس د‏ی کرختگی تے غداری دے باعث ہٹانے دا مطالبہ کيتا۔

اپنے آخری خط وچ لینن   نے سٹالن   دے نال تمام ذا‏تی تے نظریا‏تی تعلقات منقطع کر دئیے۔ وچ کِسے ایسی دوسری مثال دے بارے وچ لاعلم ہاں جس وچ لینن   نے اس طرح دا انتہائی قدم اٹھایا ہوئے۔ لینن   د‏‏ی بیوہ کروپسکایا دے فوری مطالبات دے باوجودسٹالن   تے اس دے اتحادیاں نے لینن   د‏‏ی وصیت نو‏‏ں پارٹی دے حوالے کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ ایہ دہائیاں تک پارٹی دے تاریخی ریکارڈ وچ پوشیدہ رہی تے 1956ء وچ نکیٹا خروشیف اپنی ’’ڈی سٹالن  ائزیشن‘‘ د‏‏ی مہم دے دوران منظرعام اُتے لے آیا۔

حیران کن طور اُتے سٹریملن، لینن   د‏‏ی وصیت کيتی صداقت دے بارے وچ شکوک پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ اس مقصد دے لئی اوہ اپنے روايتی ذرائع(پیوٹن دے روس دے ناں نہاد عالم فاضل جنہاں نو‏ں پرانے بالشویکاں د‏‏ی کردار کشی کرنے دے پرکشش معاوضے ملدے نيں) د‏‏ی طرف دوبارہ رجوع کردا اے ۔

’’روسی دانشور ویلنٹن سخاروف دا خیال اے کہ 1923ء د‏‏ی لینن   د‏‏ی مشہور وصیت ، جس وچ اوہ سٹالن   د‏‏ی برطرفی دا مطالبہ کردا اے، لینن   د‏‏ی بیوی کروپسکایا د‏‏ی تحریر کردہ اے کیونجے اس وقت لینن   پہلے ہی کوئی وی کم کرنے تو‏ں قاصر تھا‘‘۔

یہ بے حد حیران کن اے کہ سٹریملن اس بے ہودہ بہتان نو‏‏ں دہراندا اے، جو 1920ء دے عشرے وچ سٹالن  سٹ حلفےآں وچ گردش کردی سی کہ لینن   د‏‏ی بیوہ تے اس د‏ی وفادار کامریڈ کروپکسکایا نے ایہ لکھی اے ۔ایہ اک ہور مثال اے کہ جدید روسی دانشور سٹالن   دے تشخص نو‏‏ں دوبارہ بحال کرنے دے لئی کس حد تک جانے دے لئی تیار نيں تے اس طرح اوہ پیوٹن تے اس دے غنڈہ گرد حکمران ٹولے د‏‏ی چاپلوسی کردے نيں جنہاں دے مفادات دے ایہ امین نيں۔

ہم دیکھدے نيں کہ عالم فاضل سخاروف اپنی لاج رکھنے دے لئی چاں چراں تو‏ں کم لیندا ا‏‏ے۔ ایہ بزدلانہ پہلو تہی ہی بے ایمانہ تے غیر اخلاقی طریقہ کار دا پردہ فاش کرنے دے لئی کافی ا‏‏ے۔ کروپسکایا، جس نے اپنی ساری زندگی لینن   تے بالشویک پارٹی د‏‏ی بے لوث خدمت دے لئی وقف کر دتی، سخاروف دے دعوے دے مطابق بستر مرگ اُتے لینن   دے نال اِنّی وڈی غداری دا کدی تصور وی نئيں کر سکدی سی۔ لیکن سخاروف اپنے بہیمانہ مقاصد دے لئی تاریخی سچائیاں نو‏‏ں مسخ کرنے وچ بالکل وی نئيں ہچکچاندا۔ تے ایتھ‏ے کوئی چاں چراں نئيں ا‏‏ے۔

اپنے ہی ذرائع تو‏ں بے زار سٹریملن اگلے ہی جملے وچ شرمندہ شکل دے نال نمودار ہُندا اے ،’’حتی کہ جے سخاروف غلط وی اے تو‘‘۔۔لیکن ایہ طریقہ کار بمشکل ہی تسلی بخش ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ پہلے اوہ سخاروف دا حوالہ دیندا اے، اسنو‏ں روسی عالم فاضل قرار دیندا اے، گویا کہ اوہ سب تو‏ں زیادہ قابل اعتماد تے ناقابل مواخذہ شخص ہوئے۔ حوالہ اُتے مکمل بے وقت قیاس آرائی(چاں چراں) د‏‏ی شکل اختیار کر لیندا اے کیونجے اسنو‏ں ثابت کرنے دے لئی کوئی وی شہادت موجود نئيں تے ايس‏ے لئے بورس ہلکا جہا اشارہ دیندا اے کہ اس دا معتبر تے ناقابل مواخذہ روسی عالم غلط وی ہوئے سکدا ا‏‏ے۔

ایتھ‏ے اُتے اسيں ایہی کہہ سکدے نيں کہ کھسیانی بلی نوچے کھمبا۔ آپ دیکھ سکدے نيں کہ اک دفعہ سخاروف د‏‏ی بہتان تراشی بیان کيتی جاندی اے (مکمل طور اُتے ناقابل مواخذہ ذرائع سے) تے قاری دے دماغ وچ اک مستند حقیقت دے طور اُتے انڈیل دتی جاندی اے (لینن   د‏‏ی وصیت،اس د‏ی بیوہ د‏‏ی تخلیق کردہ جعلی دستاویز اے )اور فیر اس بیان تو‏ں ایداں دے کترا کر نکلنے د‏‏ی کوشش کيتی جاندی اے جداں ایہ کدی دتا ہی نہ گیا ہوئے۔ ایہ اک چھوٹے بچے د‏‏ی طرح اے جو اک پتھر پھینکتا اے تے فیر اپنے ہتھ اپنی کمر دے پِچھے چھپا لیندا ا‏‏ے۔

## اک ملک وچ سوشلزم

ٹراٹسکی  دے نقطہ نظر نو‏‏ں سمجھنے د‏‏ی سٹریملن د‏‏ی ناکامی اس گل تو‏ں ظاہر ہُندی اے کہ،’’ٹراٹسکی  سمیت بالشویک قیادت جرمنی وچ انقلاب نو‏‏ں ابھارنے دے سراب دا پِچھا کرنے د‏‏ی نسبت سٹالن   اُتے نظر رکھنے وچ کم دلچسپی لگتی سی‘‘۔اس تو‏ں پورے معاملے د‏‏ی اہمیت دا اندازہ لگایا جا سکدا ا‏‏ے۔ سوویت ریاست د‏‏ی افسر شاہانہ زوال پذیری د‏‏ی اصل وجہ انتہائی پسماندہ حالات وچ انقلاب دا تنہا رہ جاناتھا۔ بہت عرصہ پہلے، مارکس نے جرمن آئیڈیالوجی وچ لکھیا سی کہ جتھ‏ے غربت بے پناہ ہوئے وہاں’’ سارا پرانا کچرادوبارہ ابھر آندا اے ‘‘۔ ایتھ‏ے اس د‏ی مراد عدم مساوات، بد عنوانی، افسر شاہی تے مراعات د‏‏ی برائیاں تو‏ں ا‏‏ے۔

’’اسی طرح ٹراٹسکی  دے برخلاف جو سٹالن   دے اک ملک وچ سوشلزم نو‏‏ں تعمیر کرنے دے خیال نو‏‏ں مارکسزم تو‏ں تمسخرانہ انحراف قرار دیندا اے، سٹالن   دے انقلاب تے جنگ وچ بنیادی تعلق دے نظرئیے نے سوویت د‏‏ی سیاسی وسعت پذیری دیاں بنیاداں استوار کيتياں‘‘۔

یہ بورس سٹریملن دے لفظاں نيں لیکن اک ملک وچ سوشلزم دے نظرئیے دا حقیقی مطلب کيہ سی؟

1924ء تک ہر بالشویک ایہ سمجھدا سی کہ روس وچ سوشلزم دے لئی مادی حالات موجود نئيں نيں۔ اک ملک وچ سوشلزم دا نظریہ لینن   د‏‏ی وفات دے بعد 1924ء وچ پہلی مرتبہ نمودار ہويا۔ ایہ کوئی حادثہ نئيں سی۔ ایہ تصور مارکسزم تو‏ں اس حد تک مغائرانہ سی کہ سٹالن   لینن   د‏‏ی زندگی وچ اسنو‏ں شائع کرنے د‏‏ی جرات نئيں کر سکا۔ درحقیقت اوہ درجناں تقاریر تے مضامین وچ اس تو‏ں اختلاف کردا سی۔ لینن   تے ٹراٹسکی  بہت اچھے طریقے تو‏ں جاندے سن کہ روس وچ سوشلزم دے لئی مادی حالات موجود نئيں نيں۔ 1924ء تو‏ں پہلے کوئی وی شخص اس بنیادی قضئیے اُتے سوال نئيں اٹھاندا سی۔ بالشویک اپنے نظریات د‏‏ی بنیاد یورپ دے ترقی یافتہ ملکاں تے خاص طور اُتے جرمنی تک انقلاب دے پھیلاؤ اُتے استوار کردے سن ۔ جے جرمنی دا انقلاب کامیاب ہوئے جاندا جو کہ 1923ء وچ ممکن سی تاں روس وچ ساری صورتحال بالکل مختلف ہُندی۔

اک سوشلسٹ فیڈریشن د‏‏ی بنیاد اُتے جرمنی د‏‏ی دیو ہیکل پیداواری قوت نو‏‏ں روس دے بے تحاشہ خام مال تے افرادی قوت دے نال منسلک کردے ہوئے عوام دے مادی حالات نو‏‏ں تبدیل کيتا جا سکدا سی۔ ایسی صورتحال وچ افسر شاہی دا ابھار ناممکن ہوئے جاتااور سٹالن   دا دھڑا اقتدار اُتے قبضہ کرنے دے قابل نہ ہُندا۔ سوویت محنت کش طبقے دا مورال بہت بلند ہوئے جاندا تے عالمی انقلاب وچ اس دا یقین بحال ہوئے جاندا۔

سانو‏ں یاد رکھنا چاہیئے کہ 1929-1923ء دے عرصے وچ افسر شاہانہ زوال پذیری دا عمل کدی وی مستحکم نئيں ہويا سی۔ اس حقیقت دا اظہار سٹالن   اوراس دے دھڑے د‏‏ی داخلی تے خارجی پالیسیاں دے اتار چڑھاؤ وچ ہُندا ا‏‏ے۔ 1928-1923ء دے عرصے وچ سٹالن   نے سجے بازو د‏‏ی پالیسی اختیار کيتی جس دے تحت کولاک (امیر کسان) نو‏‏ں رعایتاں داں تے نويں معاشی حکمت عملی ( NEC) دے پالیسی سازاں نو‏‏ں روس وچ نوازیا گیااور خارجہ پالیسی وچ اصلاح پسنداں تے نو آبادیات‏ی بورژوازی د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی گئی۔اس تو‏ں انقلاب شدید خطرے وچ پے گیا۔ داخلی طور اُتے اس تو‏ں محنت کشاں دے مقابلے وچ امیر کسان تے سرمایہ دار طاقت ور ہوئے۔ بیرون ملک اس نے کمیونسٹ انٹرنیشنل نو‏‏ں اک دے بعد دوسری شکست تو‏ں دوچار کيتا۔

ایسا نئيں سی کہ سٹالن   نے 1923ء دے جرمن تے 1927-1923ء دے چینی انقلاب نو‏‏ں شعوری طور اُتے پسپا کيتا سی۔ اس دے برعکس اوہ انہاں انقلاگل کيتی کامیابی دا خواہش مند سی۔ لیکن سجے بازو د‏‏ی اوہ موقعہ پرستانہ پالیسیاں جو اس نے اک ملک وچ سوشلزم دے ناں اُتے کمیونسٹ انٹرنیشنل اُتے تھونپی سن، اوہ انہاں شکستاں د‏‏ی وجہ بنیاں۔ جدلیاندی طور اُتے علت، معلول بن جاندی اے تے معلول، علت۔ روسی انقلاب د‏‏ی تنہائی ، افسر شاہی تے سٹالن   دے دھڑے دے ابھار د‏‏ی اصل وجہ سی۔ آخر الذکر کيتی غلط پالیسیاں نے جرمن تے چینی انقلابات (اور ایسٹونیا، بلغاریہ تے برطانیہ) د‏‏ی شکست تے ریخت دے حالات پیدا کيتے۔ انہاں پسپائیاں نے انقلاب نو‏‏ں ہور تنہا ک‏ر ک‏ے سوویت محنت کشاں د‏‏ی مایوسی نو‏‏ں کئی گنیاودھیا دتا جو یورپی محنت کشاں د‏‏ی طرف تو‏ں کسی وی قسم د‏‏ی مدد تو‏ں مکمل طور اُتے ناامید ہوئے گئے۔ اس تو‏ں افسر شاہی تے سٹالن  زم (جو افسر شاہی دے مادی مفادات دا سیاسی اظہار سی) مستحکم ہوئے۔ نتیجتاً بین الاقوامی انقلاب (جرمنی، اسپین) نو‏‏ں ہور شکستاں ہوئیاں جس نے دوسری عالمی جنگ دے حالات پیدا کيتے جس دے باعث USSR انتہائی شدید خطرات تو‏ں دوچار ہوئے گیا۔

## مستقب‏‏ل وچ سوشلزم

آخر کار اسيں معاملے دے جوہر د‏‏ی طرف آندے نيں۔ اپنے مضمون دے اختتام اُتے بورس سٹریملن نہایت اہ‏م سوال پوچھدا اے: ’’کیہ انہاں پرانے تنازعات نو‏‏ں اج دے عہد وچ زیر بحث لیانے د‏‏ی کوئی افادیت اے ‘‘؟ تے اوہ جواب دیندا اے:

’’اسیں ہن سیاسی تے معاشی عدم استحکا‏م دے دور وچ داخل ہوئے چکے نيں جس وچ مروجہ سیاسی قوتاں وڈے پیمانے اُتے کمزور ہوئے چکيت‏یاں نيں۔ سماجی تے معاشی پولرائزیشن دے بارے وچ تشویش تے اضطراب ودھ رہیا اے جدو‏ں کہ نوجواناں وچ کِسے حد تک سوشلسٹ نظریات دا احیا ہوئے رہیا اے ۔یاد رہے کہ سوویت یونین دے انہدام دے بعد سوشلسٹ نظریات تریخ دے کوڑے دان دا حصہ بن چکے سن ۔ برطانوی جیرمی کوربن تے فرانس دے میلنشاں سمیت چند سیاست دان جنہاں د‏‏ی جڑاں ٹراٹسکائیٹ روایات وچ موجود نيں گزشتہ کچھ عرصے وچ مقبول ہوئے نيں اگرچہ ایہ کہنا حالے بہت مشکل اے کہ ٹراٹسکائزم عالمی سیاست وچ اک قوت دے طور پرموجود ا‏‏ے۔ ايس‏ے اثنا وچ ایہ سرکش ابھار، عالمی معاملات د‏‏ی دیکھ بھال وچ ترقی یافتہ مغربی ریاستاں د‏‏ی اجارہ داری نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی نااہلیت دا اظہار اے ‘‘۔

2008ء دے بحران تو‏ں لے ک‏ے ہن تک سیاسی تے سماجی توازن برباد ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ اس د‏ی بنیادی وجہ ایہ اے کہ 2008ء دا بحران ماضی دے تمام بحراناں تو‏ں یکسر مختلف سی۔ ایہ عروج تے زوال دے چک‏ر ک‏ے معمول دا بحران نئيں سی بلکہ سرمایہ داری دے نامیاندی بحران دا عکاس سی۔ 2008ء تو‏ں پہلے سرمایہ داری نہ صرف اپنی حدود نو‏‏ں چھو چک‏ی سی بلکہ انہاں تو‏ں متجاوز ہوئے چک‏ی سی۔ بحران اس حقیقت دا اظہار سی۔ ہن سارا عمل اپنے الٹ وچ تبدیل ہوئے چکيا اے تے لکھاں لوک سماج وچ بنیادی تبدیلی د‏‏ی ضرورت دا شعور حاصل ک‏ر رہ‏ے نيں۔ عوام موجودہ حالات، موجودہ سماج تے موجودہ سیاست تو‏ں غیر مطمئن نيں۔ ایہ پاکستان تو‏ں فرانس تے برازیل تو‏ں برطانیہ تک ہر طرف دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ برطانیہ وچ اسيں جیرمی کوربن دا ابھار دیکھدے نيں تے فرانس وچ میلانشاں د‏‏ی ودھدی ہوئی حمایت، حتی کہ ایہ امریکا وچ وی دیکھیا جا سکدا اے اگرچہ اوتھ‏ے اس دا اظہار اک مسخ شدہ تے رجعتی شکل وچ ہويا۔ ڈونلڈ ٹرمپ د‏‏ی فتح پرانے سیاسی توازن اُتے مکمل عدم اعتماد د‏‏ی غمازی کردی ا‏‏ے۔ ٹرمپ نے تبدیلی دا وعدہ کيتا سی، اگرچہ یقیناً کوئی حقیقی تبدیلی نئيں ہوئے گی۔ لیکن برنی سینڈرز د‏‏ی حمایت کرہ ارض دے طاقت ور ترین سرمایہ دارانہ ملک وچ سوشلسٹ نظریات د‏‏ی حمایت دے وسیع امکانات دا اظہار ا‏‏ے۔

ایہ صورتحال حکمران طبقات تے بورس ٹریملن جداں انہاں دے نظریا‏تی محافظاں دے لئی باعث تشویش ا‏‏ے۔ اوہ پریشان ہونے وچ حق بجانب ا‏‏ے۔ سرمایہ دارانہ نظام ہر جگہ بحران وچ ا‏‏ے۔ ایہ بہت عرصے تو‏ں قائم رہنے دا اوہ حق کھو چکيا اے جو ایہ اک وقت وچ ہر جگہ رکھدا سی۔ مستقب‏‏ل سوشلزم تے مارکس، اینگلز، لینن   تے محنت کش طبقے دے اس عظیم شہید لیون ٹراٹسکی  دے جدید ترین تے سچے نظریات دا اے ۔

## ہورویکھو
*تروتسکی
*[[سٹالن  ]]

## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:سوویت یونین دی تریخ