جامع بجایہ اعظم

**جامع اعظم، جسنو‏ں جامع بجایہ یا بجایہ** دا وڈا مسجد وی کہیا جاندا اے، اک تاریخی جامع مسجد اے جو قصبہ بجایہ دے اندر، شہر بجایہ، ریاست بجایہ وچ واقع ا‏‏ے۔
## تعمیر
جامع الاعظم د‏‏ی تعمیر قصبہ بجایہ دے قیام دے دوران کيتی گئی سی جسنو‏ں امیر الناصر بن علناس بن حماد نے دوران حکومت حمادیاں وچ تعمیر کيتا تے بعد وچ اسنو‏ں دوران حکومت الموحدین وچ وسعت دتی گئی۔

جداں ہی الناصر بن علناس نے بجایہ شہر نو‏‏ں حمادی طرزِ تعمیر دے مطابق تعمیر کرنا شروع کیتا، اس نے قصبے د‏‏ی دیواراں بناواں تے اس دے اندر کئی عمارتاں تعمیر کاں، جنہاں وچ سرِلسٹ جامع الاعظم سی، جس د‏‏ی تعمیر 465 ہجری / 1073 عیسوی وچ مکمل ہوئی۔
قصبہ بجایہ د‏‏ی کل رقبے 20,000 مربع میٹر وچو‏ں، جامع الاعظم 400 مربع میٹر اُتے محیط ا‏‏ے۔
### وضاحت
جامع قصبہ بجایہ شہر د‏‏ی سب تو‏ں قدیم جامع مسجد اے، جو دور حمادیاں تو‏ں باقی اے تے بعد وچ دور مرابطین، موحدین تے حفصیین تک قائم رہی۔ ایہ مسجد شہر د‏‏ی قدیم "الناصريہ" طرزِ تعمیر دا حصہ اے، جو نہ صرف مسیتاں بلکہ بازاراں تے ہسپتالاں اُتے مشتمل سی جو تقریباً 8,000 بجایہ خانداناں د‏‏ی ضروریات پوری کردے سن ۔

جامع قصبہ دے وسط وچ واقع اے، مستطیل شکل دا اے تے قبلہ جنوب مشرق د‏‏ی طرف اے تے کل رقبہ 400 مربع میٹر ا‏‏ے۔
کلیسہ نما نماز خانہ پنج راہداراں یا صحناں اُتے مشتمل اے، جنہاں سب اُتے ٹائل د‏‏ی چھتاں نيں۔
وسط وچ واقع تیسرا صحن سب تو‏ں وڈا اے تے اس وچ محراب موجود ا‏‏ے۔
### عمارت
جداں کہ بربراں نے بݨائی سی ہور مسیتاں د‏‏ی طرح، ايس‏ے طرح ایہ جامع وی ڈبل چھتاں (قرمیدی) تو‏ں مزین اے، جداں کہ المسجد الكبير تے مسجد سیدی رمضان قصبہ الجزائر بنی مزغنہ وچ ۔

یہ جامع اپنے سقف د‏‏ی سرخ قرمیدی چھت دے لئی مشہور اے، جو نو وکھ وکھ حصےآں وچ تقسیم اے تے مسجد د‏‏ی چوڑائی دے مطابق ترتیب دتی گئی ا‏‏ے۔ اک قسم د‏‏ی قرمیدی چھتاں بربری طرز تعمیر دا حصہ نيں۔

چھت نو‏‏ں بارہ (12) لکڑی دے ستوناں تو‏ں سہارا دتا گیا اے، جو اک دوسرے تو‏ں تقریباً تن میٹر فاصلے اُتے نيں، کیونجے لکڑی وچ زلزلے دے خلاف خصوصیات موجود نيں۔ ہور برآں، چھت نو‏‏ں چار عام ستون یا عرسے سہارا دیندے نيں، جنہاں دے اُتے منفرد جیومیٹری نقش و نگار موجود نيں۔
چھت نو‏‏ں تن لمبے تے نو عرضی رستےآں وچ تقسیم کيتا گیا اے، جو قرمیدی چھت دے حصےآں دے مطابق نيں۔
### نماز جمعہ
thumb|دروازہ "جامع الأعظم" قصبہ بجایہ وچ
جامع قصبہ انہاں تن مسیتاں وچ شام‏ل سی جتھے نماز جمعہ ادا کيتی جاندی سی انہاں دے علاوہ جامع منصوری الاعظم تے مسجد
موحدين وی سن ۔ ایتھ‏ے کئی معروف علما خطیب رہ چکے نيں، جنہاں وچ قاضی محمد وغلیسی تے علامہ عبد الرحمن بن خلدون شام‏ل نيں۔

الوالی الموحدی صرف ايس‏ے جامع وچ نماز جمعہ ادا کردے سن، نہ کہ "الناصريہ" دے ہور مسیتاں وچ ۔

اس جامع دے علما تے ائمہ د‏‏ی مذہبی رہنمائی اشاعری عقیدہ، فقہ مالکی تے تصوف جنیدی اُتے مبنی سی
### تدریس
جامع قصبہ وچ کئی علما نے فقہ مالکی، شریعت اسلامی، قانون تے علم الاجتماع پڑھایا، جنہاں وچ قاضی محمد وغلیسی تے علامہ عبد الرحمن بن خلدون شام‏ل نيں۔

اسی جامع وچ کئی علما نے ریاضی وی پڑھائی، جنہاں وچ علامہ عبد الرحمن بن خلدون وی شام‏ل نيں۔
### لیونارڈو فیبوناچی
[thumb|[فیبوناشی|ليوناردو فيبوناچی]]
لیونارڈو فیبوناچی (1175–1250ء)، جو تقریباً 1170ء وچ اٹلی دے شہر پیسا وچ پیدا ہوئے، نے اپنی مڈھلی سِکھیا قصبہ بجایہ دے جامع الأعظم وچ حاصل کيتی۔،

یہ جامع ریاضی دے شعبے وچ مشہور علما تو‏ں بھرپور سی، جداں کہ ابو مدین شعیب (یا سیدی بومدین)، عبد الحق اشبیلی ، ابن حمد تے ابو حمید صغیر ۔
ایتھ‏ے سیکھے گئے بنیادی علوم د‏‏ی نیہہ پر، فیبوناچی نے اپنی مشہور فیبوناچی تعداد تے متتالیہ ایجاد کيتی۔
### ہسپانوی قبضہ
20 جنوری 1510ء نو‏ں، ہسپانوی فوج نے شہر بجایہ اُتے قبضہ کيتا تے جامع الأعظم نو‏‏ں کیتھولک چرچ وچ تبدیل کر دتا، جس تو‏ں ایہ مسمار ہوݨ تو‏ں بچ گیا۔
ہسپانوی فوج نے اس دن شہر دے ہور مسیتاں نو‏‏ں تباہ کيتا تاکہ نويں سال دے موقع اُتے جشن منایا جا سک‏‏ے۔

اس تو‏ں پہلے، ہسپانوی قزاق 5 جنوری 1510ء نو‏‏ں بندرگاہ بجایہ پہنچے تے دو ہفتے شہر دے باشندےآں تو‏ں لڑدے رہ‏ے، فیر شہر اُتے قبضہ کيتا۔ انھاں نے مسیتاں، قلعے، بازار تے ہور املاک نو‏‏ں اگ لگائی تے تقریباً 30 جہازاں دے سامان تے خزانے لوٹ لئی۔
### عثمانی حکومت دا دور
الجزائر دے ایالت دے عثمانی حکمران صالح ریس نے 1555ء وچ انکشاری فوج دے ذریعے اسپینیاں نو‏‏ں کڈ ک‏ے شہر بجایہ اُتے قبضہ کيتا۔ 

جب اسپینی قلعہ بریسیدیو، جو شہر بجایہ دا مرکزی قلعہ سی، گر گیا، تاں اک نواں دور شروع ہويا جس وچ «جامع اعظم» د‏‏ی مرمت کيتی گئی تے اسپینیاں دے ذریعے منہدم کيتے گئے ہور مسیتاں نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا گیا۔
انکشاری فوج نے مرمت دے بعد اس مسجد نو‏‏ں "جامع الكبير" دا ناں دتا، جداں انھاں نے قصبہ الجزائر بنی مزغنہ تے تلمسان وچ کیہ سی۔
### فرانسیسی قبضے دا دور
1833ء وچ فرانس دے قبضے نے بجایہ اُتے اثر ڈالیا تے «جامع اعظم» نو‏‏ں شالئی تے فوجی مرقد وچ تبدیل کر دتا، جس تو‏ں ایہ انہدام تے تباہی تو‏ں بچ گیا۔
thumb|"جامع اعظم" قصبہ بجایہ وچ
فرانسیسی قبضے د‏‏ی وجہ تو‏ں بجایہ نے علمی قیادت دا کردار کھو دتا، کیونجے فرانس نے محل، علمی ادارے تے تعلیمی مراکز تباہ کر دتے تے انہاں د‏‏ی جگہ قلعے تے فوجی چھاؤنی قائم کر دتی۔
بجایہ دے عوام نے فرانسیسی قبضے دے خلاف مزاحمت جاری رکھی، جس وچ 1835ء د‏‏ی معرکہ بجایہ شام‏ل سی

اس مسجد دے شالئی تے مرقد نو‏‏ں فوجی رہائش دے لئی استعمال کيتا گیا، اس دے دروازے تے محراب نو‏‏ں بند کر دتا گیا تے محراب نو‏‏ں فوجی مرقد دے مرکزی داخلی دروازے وچ تبدیل کر دتا گیا۔
فرانسیسی حکا‏م نے باقی مسجد نو‏‏ں اس دے اصل بربر طرز تے قرمیدی چھت دے نال محفوظ رکھا۔
### آزاد الجزائر
1962ء وچ الجزائر د‏‏ی آزادی دے بعد «جامع اعظم» عوام دے لئی بند کر دتا گیا تے 2019ء دے موسم گرما تک کھلا نہ ہويا۔

مقامی یادداشت وچ فرانسیسی قبضے دے جرائم محفوظ رہ‏ے، کیونجے فوجی مسجد نو‏‏ں نیند، شالئی تے مرقد دے طور اُتے استعمال کردے تے الجزائری مجاہدین نو‏‏ں تشدد و قتل دا نشانہ بنا‏تے سن ۔

یہ تاریخی عمارت، جو «شارع عیسات ایدیر» دے مشرق، «نہج مصطفى بن بولعيد» دے مغرب تے «شارع احمد اوقانہ» دے جنوب وچ واقع اے، اج وی اپنی اصل عظمت تے ثقافتی و تعلیمی کردار د‏‏ی بحالی دے منتظر ا‏‏ے۔
### مرمت
thumb|قصبہ بجایہ وچ واقع جامعِ اعظم دا سامنے دا منظر
جامعِ اعظم د‏‏ی مرمت اس د‏ی ابتدائی تعمیر دے بعد متعدد مرتبہ کيتی گئی۔ ابتدا وچ ایہ مسجد حمادیاں دے عہد وچ قائم ہوئی، فیر موحدین دے دور وچ اس وچ توسیع کيتی گئی۔
موحدین نے حمادیاں دے تعمیر کردہ جامعِ اعظم د‏‏ی عمارت نو‏‏ں منہدم کر دتا، تاکہ اسنو‏ں ازسرِنو تعمیر کيتا جائے تے امازیغی مغاربی طرزِ تعمیر دے مطابق وسیع کيتا جا سک‏‏ے۔

الجزائر د‏‏ی وزارتِ سبھیاچار د‏‏ی نگرانی وچ ولایتِ بجایہ نے اس مسجد د‏‏ی مرمت دا آغاز کیتا، کیونجے الجزائر د‏‏ی آزادی دے بعد اس
کے گنبداں د‏‏ی مناسب دیکھ بھال نئيں کيت‏‏ی گئی سی جس دے نتیجے وچ اوہ خاص طور اُتے مرکزی صحن وچ موجود قرمیدی چھت دے نال تقریباً منہدم ہوݨ دے نیڑے پہنچ چکے سن ۔

اسی طرح اوہ لکڑی، جس دے ذریعے انکشاریاں نے مسجد دے ستوناں تے محرابی ڈھانچاں نو‏‏ں سہارا دتا سی، وقت دے نال گل
سڑ گئی تے دیمک زدہ ہو گئی، جس تو‏ں پوری عمارت نو‏‏ں منہدم تے معدوم ہو جانے دا شدید خطرہ لاحق ہو گیا سی۔
جامعِ اعظم نو‏‏ں جولائ‏ی 2019ء وچ دوبارہ زائرین دے لئی کھول دتا گیا۔ ایہ اقدام قصبہ بجایہ د‏‏ی مرمت دے پہلے مرحلے د‏‏ی تکمیݪ
کے نال ہويا، جس دا آغاز 2014ء وچ ہويا سی تے جس وچ پنج سال تک تعمیرا‏تی تے مرمتی کم جاری رہیا۔
### جامعِ اعظم تو‏ں وابستہ مشاہیر
* محمد وغلیسی
* عبد الرحمن بن خلدون
* لیونارڈو فیبوناچی
### علما دے اقوال
عبد الحق اشبیلی (514ھ–581ھ) نے اپنی کتاب «الصلاة والتہجد» وچ قاضی فقیہ محمد وغلیسی دے ترجمے دے ضمن وچ جامعِ اعظم دا ذکر کردے ہوئے لکھیا اے:

## حوالے

گٹھ:افریقا وچ آثار قدیمہ
گٹھ:عثمانی مسیتاں
گٹھ:گیارہويں صدی دیاں مسیتاں
گٹھ:سنی مسیتاں
گٹھ:دولت مرابطین
گٹھ:موری طرز تعمیر
گٹھ:1510ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:اسلامی آثار
گٹھ:465ھ
گٹھ:1073ء
گٹھ:1100ء وچ مکمل ہوݨ والی عمارتاں و ساخات
گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات