open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
نجم‌ الدین کبری

**شیخ نجم الدین احمدالکبریٰ **سلسلہ کبرویہ دے بانی اک صوفی بزرگ تے افسانوی شخصیت دے حامل نیں

## ناں
پورا ناں احمد بن عمر بن محمّد الخوافی الخيوقی الخوارزمی اے۔ تہاناں عبد اللہ الحموی وی کہندے نیں ۔
## ولادت
نجم الدین کبریٰ دی ولادت 540ھ 1145ء وچ خیوق وچ ہوئی
## کنیت تے القاب
انکی کنیت ابوالجناب سی شیخ ولی تراش توں مشہور سن تے لقب نجم الدین الکبری تے طامۃ الکبری تےنجم الكبراءسی لقب کبریٰ اس وجہ توں کہ تساں علمی مناظرہ وچ ہمیشہ غالب آجاندے سن۔ اوہ عماریاسربدلیسی دے شاگرد سن
## علمی مقام
تساں کاملین وقت تے اکابر اولیاء وچوں سن تے وقت دے علما و اولیاء تہاناں اپنا سردار ماندے سن۔ تساں تمام علوم مروجہ و علوم دین وچ ظاہری و باطنی طور جامع سن۔ تساں اکثر فنائے احدیت وچ مستغرق رہدے سن زبان مبارک توں جو دعا نکلتی دربار الٰای وچ اجابت ہو جاندی سی۔ تساں نے کئی اولیاء واصحاب تکمیل توں تربیت تے خلافت حاصل دی۔ خاص طور اُتے شیخ عمارِ یاسر، شیخ اسماعیل قصریٰ تے شیخ روز بیہان بقلی توں تساں نے فیض حاصل کیتا۔
## بانی سلسلہ
تساں خوارزم دے قریب خیوق وچ رہدے سن تساں سلسلہ کبرویہجاں ذہبیہ دے بانی سن انہاں دے شیخ دا ناں شیخ روز بہان الوزان المصری اے
## چنگیزی یلغار
چنگیز خان نے 8لاکھ فوج دے نال خوارزم اُتے حملہ کیتا۔ شیخ نجم الدین احمدالکبریٰ دے کمالات تے مرتبہ دیکھ کر چنگیز خان دے بیٹے، جو جی خان تے حقتائے خان نے تہاناں کہلا بھیجیا کہ تساں خوارزم توں چلے جائاں تاکہ تہاناں کوئی تکلیف نہ پہنچے۔ شیخ نے جواب بھجوایا کہ شہادت مقصود ِمومن ہُندی اے ،ماں ہن تک انہاں لوگاں نوں رشد و ہدایت کردا رہیا ہن مشکل وقت وچ وی انہاں دی پیشوائی کرنا میرافرض اے۔ اس دے بعد اپنے خلفاء نوں جمع کیتا تے فرمایا ترجمہ: اللہ دے حکم توں اٹھو تے کافراں دا مقابلہ کرو۔ فیر خود باہر نکلے تے ہتھ وچ نیزہ لیکر چنگیزاں اُتے حملہ کر دتا۔ تساں جہاد وچ دلیری تے جوان مردی توں لڑتے راے ایتھے تک کہ اک جسیم فوجی تہاناں شہید کرنے آیا۔ تساں نے اس دے سر دے بال اپنی مٹھی وچ لئی تے مقابلہ کر دے ہوئے خوارزم شہر وچ شہید ہوئے۔

## وفات
تساں دی تریخ وفات 10 جمادی الاول 618ھ بمطابق 2 جولائی 1221ء تساں تاتاری یلغار وچ مقابلہ کر دے ہوئے شہید ہوئے

## تصنیفات
* منازل السائرين
* فواتح الجمال
* منہاج السالكين
* ديوان شعر
* الخائف الهائم عن لومۃ اللائم
* طوالع التنوير
* ہدايۃ الطالبين
* رِسَالَۃ الطّرق۔
* سر الحدس۔
* طوالع التَّنْوِير۔
* عين الْحَيَاة فِی تَفْسِير الْقُرْآن۔

## حوالے

گٹھ:1221 دیاں موتاں
گٹھ:ایرانی صوفیاء
گٹھ:بارہویں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:تیرہویں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:سلسلہ کبرویہ
گٹھ:صوفی شاعر
گٹھ:مسلم فلاسفہ
گٹھ:قرون وسطی دے فلسفی
سید مسکین شاہ بخاری

thumb|200px|مزارِ مسکین شاہ بخاری
thumb|200px|قبر سید مسکین شاہ بخاری
**سید مسکین شاہ بخاری** کشف وکرامت دے بزرگ ہوئے نیں ۔ سادات بخاری توں تساں کاتعلق اے۔

## ناں و لقب
اصل ناں سید کبیر الدین بخاری سی لیکن شہرت مسکین شاہ دے لقب توں ہوئی سید جلال الدین سرخ بخاری (اچ شریف) دی اولاد توں سن۔ تساں دے مزار اُتے جو کتبہ آویزاں اے اس توں ناں دا پتہ چلدا اے۔ تساں دا پورا ناں سید مسکین شاہ بخاری بابا اے۔

## سیرت و خصائل
اپنے زمانے دے عابد و زاہد تے صاحب کشف و کرامت بزرگ سن، علوم ظاہر و باطن وچ بلند تھاں اُتے فائز سن۔

## ہم عصر اولیاء
ایہ جلالی بابا(بھائی) تے شاہ عقیق بابا (بھائی) دے اساں عصر سن۔

## مزار
جس علاقے وچ انہاں دا مزار اے اسنوں لکھی تے کچو مورو ،سندھ، ضلع سجاول پاکستان وچ مرجع خلائق اے۔ تقریباً ست سو سال قدیم تساں دا مزار اے۔ جتھے اج وی ایسے لوک جن اُتے جنات دے اثرات ہوں ایتھے انہاں دے جنات حاضر ہُندے نیں اس میدان نوں میدان شفا کہندے نیں ۔
## شجرۂ نسب
سید مسکین شاہ بخاری دا شجرہ نسب علی المرتضی توں جا ملدا اے تساں آل علی وچوں نیں ۔
* علی ابن ابی طالب
* حسین ابن علی
* زین العابدین
* محمد باقر
* جعفر الصادق
* موسی کاظم
* علی رضا
* محمد تقی
* سید جعفر ثانی
* سید علی اصغر
* سید احمد ابن علی
* سید محمود ابن احمد
* سید محمد ابن محمود
* سیدجعفرابن محمد
* سید الموئد ابن جعفر
* جلال الدین سرخ بخاری
* سیدعلی ابن جلال بخاری
* سیدمحمودابن علی بخاری
* سیدعلی اصغر بخاری
* سید عبد المجید بخاری
* سید عبد الحمید بخاری
* سیدعبداللہ بخاری
* سید شریف الدین بخاری
* سید مسکین شاہ بخاری بابا
## حوالے

گٹھ:پاکستان وچ تصوف
گٹھ:پاکستانی صوفیا
گٹھ:سندھی شخصیتاں
گٹھ:سندھی صوفیاء
گٹھ:ہاشمی شخصیتاں
گٹھ:صوفی سنت
وارث علی شاہ

** حاجی حافظ سید وارث علی شاہ** () یا **سرکار وارث پاک** (ہندی: सरकार वारिस पाक) (1817ء-1905ء) دیوا، ضلع بارابنکی توں تعلق رکھݨ والے اک صوفی بزرگ تے تصوف دے وارثیہ سلسلے دے بانی سن۔ اوہناں نے زیادہ تر مغرب دا سفر طے کیتا تے بہت سارے لوکاں نے اوہناں دے صوفی سلسلے وچ شمولیت اختیار کیتی اوہناں دا مزار دیوا شریف، ضلع بارابنکی، بھارت وچ واقع اے۔

## جیوݨ

### جم
اوہناں دا جنم 1232ھ بمطابق 1817ء نوں ”دیوا شریف“ (موجودہ ضلع بارابنکی، اترپردیش، بھارت) وچ ہویا ۔

### والد
اوہناں دے والد دا نام سید قربان علی شاہ سی، اوہناں دا مزار وی دیوا وچ واقع اے۔

نہایت چھوٹی عمر وچ حاجی حافظ سید وارث علی شاہ نے مذہبی زندگی اختیار کرنا شروع کر دی تے اوہناں دی دین ول رغبت ودھدی گئی۔ اوہ لڑکپن وچ حد توں زیادہ دین دی معلومات رکھدے سن تے لوک اوہناں نوں غیر معمولی عقل والا بچہ کہندے سن۔

### مشغولیت
اوہ حج کرن کئی دفعہ مکہ گئے۔ اپنے پورپ دے وسیع و عریض اسفار دے دوران وچ اوہناں نے اس وقت دے عثمانی سلطان تے بسمارک نال ملاقات کیتی۔ اوہناں نے انگلستان دا وی سفر کیتا تے ملکہ وکٹوریا نال رسمی ملاقات وی کیتی۔

اوہ عبدالباری فرنگی محلی دے چنگے دوست سن۔

### وفات
اوہناں دا وصال 29 محرم الحرام 1323ھ بمطابق 5 اپریل 1905ء نوں ہویا۔

## صوفی سلسلہ
وارث علی شاہ دا تعلق تصوف دے قادریہ تے چشتیہ مکاتب فکر توں سی۔ اوہ روایندی چشتیہ سلسلے وچ سن، لیکن انہاں نے مزید آزاد خیال نظریات اپنائے تے اپنے پیروکاراں نوں اوہناں دے خود دے مذہب اُتے قائم رہن دی چھوٹ دتی۔ اوہ چھوٹی سی عمر وچ گولہ گنج، لکھنؤ (اترپردیش، بھارت) دے اک صوفی بزرگ سید خادم علی شاہ دے مرید ہو گئے۔ رشتے دے لحاظ توں خادم علی شاہ اوہناں دے بہنوئی سن۔ تے اوہناں دی وفات تک اوہناں دے مرید تے خلیفہ رہے۔ اوہناں دی وفات دے وقت وارث علی شاہ دی عمر محض سولاں سال سی۔

## حوالے

گٹھ:1817 دے جم
گٹھ:1905 دیاں موتاں
گٹھ:انیہويں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:انیہويں صدی وچ اسلامی مذہبی رہنما
گٹھ:ویہويں صدی دے مسلما‏ن محققاں اسلام
گٹھ:ویہويں صدی وچ اسلامی مذہبی رہنما
گٹھ:بھارتی صوفیاء
گٹھ:ہندوستانی صوفی اولیا
بافیوس دی لڑائی

**معرکہ بافيوس** (ترکی زبان  Koyunhisar)   27 جولائی 1302م/7٠٠هـ سب توں پہلے عثمان اول دی قیادت وچ عثمانی فوج دے درمیان وچ تے ول توں قیادت بازنطینی فوج "جورج موزالون"، سلطنت عثمانیہ دے پہلے لڑائیاں، انہاں دے لئی اک فیصلہ کن فتح اُتے ختم ہوئی جدوں جنگ تے سلطنت عثمانیہ دی مضبوطی تے فیر اس توں اگے بازنطینی بیت عنیاہ اُتے ترکاں دی مکمل تحویل وچ لینے۔

## باپیوس د‏‏ی جنگ | سلطنت عثمانیہ د‏‏ی پہلی جنگ تے فتح

## پس منظر
بازنطینی سلطنت دے زوال جدو‏ں کہ مصر تے شام وچ سلجوقی تے فاطمی سلاطین دے وچکار جاری دشمنی نے کائی قبیلے نو‏‏ں سلطنتِ عثمانیہ بننے وچ مدد کيت‏ی۔ جداں دے اسيں گذشتہ کئی تحریراں وچ اس گل کيتی وضاحت کرچکے نيں. کہ کس طرح کائی قبیلے دے سردار ارطغل نے اپنے قبیلے د‏‏ی خاطر خوب جدوجہد د‏‏ی تے ابھرتی ہوئی سلطنت د‏‏ی بنیاد پائی۔ 1281 عیسوی وچ ارطغل د‏‏ی وفات دے بعداس دا جانشین عثمان غازی قبیلے دا سردار بنا. اوہ وی اپنے والد دے نقش و قدم اُتے چلدے ہوئے اپنے مفتوحہ علاقےآں وچ وادھا کردا چلا گیا. ایتھ‏ے تک کہ 1299 عیسوی وچ اس نے اپنی علیحدہ ریاست دا اعلان کردتا تے خود پہلا سلطان بن گیا۔

1301 عیسوی وچ عثمانیاں نے نیکیا تے پروسا(برصہ) دا محاصرہ کيتا۔ اوتھ‏ے انہاں نے انہاں نے فصل د‏‏ی کٹائی نو‏‏ں روک دتا تے قحط د‏‏ی دھمکی دے ک‏ے نیکومیڈیا دے ساحلی شہر اُتے قبضہ کرلیا۔ 1302 عیسوی وچ بازنطینی شہنشاہ مائیکل (نہم) چھوٹی ریاستاں نو‏‏ں فتح کردے ہوئے میگنیشیا(اناطولیہ دے علاقے) وچ پہنچیا۔ عثمانیاں نے اِنّا وڈا لشکر پہلے کدی نا دیکھیا تھا. لہٰذا انھاں نے جنگ دا فیصلہ ترک کردتا لیکن مائیکل IX انہاں دا مقابلہ کرنا چاہندا اے . مگر اس دے جرنیلاں نے اسنو‏ں ایسا کرنے تو‏ں باز رکھیا۔ اس گل تو‏ں عثمانیاں د‏‏ی حوصلہ افزائی ہوئی تے اوہ میگنیشیا وچ اگے بڑھدے ہوئے نہایت ہی حکمتِ عملی تو‏ں مائیکل دے فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کرنے لگے۔ حالے تک باقاعدہ طور اُتے کوئی جنگ شروع نئيں ہوئی تھی. لیکن مائیکل د‏‏ی فوج منتشر ہونا شروع ہوگئی۔ مائیکل وی سمندر د‏‏ی طرف بھاگنے اُتے مجبور ہوگیا۔

## جنگِ باپیوس
اس دے بعد مائیکل دے والد، اینڈرونیکوس دوم نے جارج موزالون د‏‏ی کمان وچ 2،000 جنگجوواں نو‏‏ں تیار کيتا۔ انہاں جنگجوواں وچو‏ں بیشتر نو‏‏ں حال ہی وچ خریدیا گیا سی۔ اس لشکر دا مقصد دریائے باسفورس نو‏‏ں عبور کرکے تے شہر نو‏‏ں عثمانی قبضے تو‏ں بچانا سی۔ 27 جولائ‏ی 1302 عیسوی نو‏‏ں نیکومیڈیا تے نیکیا دے درمیان انھاں باپیوس دے میدان وچ عثمانی لشکر دا سامنا کرنا پيا. ایہ جگہ اج ازمیر دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ عثمانیاں دا لشکر 5،000 جنگجوواں اُتے مشتمل سی جس د‏‏ی کمان خود عثمان غازی دے ہتھ وچ سی۔ انہاں وچو‏ں بیشتر انہاں د‏‏ی مقامی فوج سی جدو‏ں کہ کچھ پافلگونیا تے دریائے میینڈر دے اتحادی قبیلے سن ۔

عثمانیاں دے لشکر نے بہادری تو‏ں مقابلہ کيتا تے بازنطینیاں نو‏‏ں میدان جنگ تو‏ں فرار ہونے اُتے مجبور کردتا۔ بازنطینی کمانڈر جارج موزالون نو‏‏ں نیکومیڈیا وچ واپس جانے اُتے مجبور کيتا تے ایويں عثمانیاں نو‏‏ں اک اہ‏م فیصلہ کن فتح ملی، جو مستقب‏‏ل وچ انہاں دی سلطنت د‏‏یاں سرحداں نو‏‏ں وسیع کرنے وچ بہت مددگار ثابت ہوئی۔ اس فتح دے بعد سلطنتِ عثمانیہ نو‏‏ں اک ریاست د‏‏ی تمام خصوصیات حاصل ہوگئياں تے فیر اوہ دنیا د‏‏ی اک عظیم سلطنت بن دے ابھری۔
## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ

گٹھ:1302 دیاں سرگرمیاں
گٹھ:1302 ھے تنازعے
گٹھ:ایشیا وچ 1302
گٹھ:بازنطینی سلطنت وچ 1300 دی دہائی
گٹھ:بازنطینی عثمانی  لڑائیاں
گٹھ: صوبہ یالووا
گٹھ:سلطنت عثمانیہ
گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1302
گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخگٹھ:سلطنت عثمانیہ دیاں جنگاںگٹھ:جنگاں
سلطنت عثمانیہ دا جمود

دورِ جمود وچ بلقان دے کئی علاقے آسٹریا دے قبضے وچ آ گئے۔ ریاست دے متعدد علاقے، جداں مصر تے الجزائر، مکمل طور اُتے خود مختار ہو گئے تے بالآخر سلطنت برطانیہ تے فرانس دے قبضے وچ چلے گئے۔ 17 ویں توں 19 ویں صدی دے دوران روس تے سلطنت عثمانیہ دے درمیان کئی جنگاں وی لڑیاں گئیاں جنہاں نوں ترک روس جنگاں کہیا جاندا اے۔ عبدالحمید اول دے دور وچ روس توں شکستاں کھانے دے بعد سلطنت عثمانیہ تے روس دے درمیان معاہدہ کوچک کناری ہویا جس دے نتیجے وچ کریمیا دا علاقہ روس دے قبضے وچ چلاگیا۔ 

عثمانیاں دے جمود دے اس طویل دور نوں   مورخاں ناکام اصلاحات دا دور وی قرار دتا اے۔ اس دور دے اواخر وچ ریاست وچ تعلیمی و طرزیاتی اصلاحات وی کیتیاں گئیاں تے استنبول تکنیکی یونیورسٹی ورگے اعلٰی تعلیم دے ادارے قائم ہوئے۔ لیکن قدیم سوچ دے حامل مذہبی تےو عسکری طبقے ولوں اصلاحات دی شدید ترین مخالفت کیتی حتٰی کہ چھاپہ خانیاں تک نوں   "شیطانی ایجاد" قرار دتا گیا جس دے باعث 1450ء وچ یورپ وچ چھاپہ خانے دی ایجاد دے بعد 43 سال تک سلطنت عثمانیہ چھاپے خانیاں توں محروم رہی لیکن 1493ء وچ اسپین توں بے دخل کیتے گئے یہودیاں نے استنبول وچ پہلا چھاپہ خانہ قائم کیتا۔ 

دور لالہ سلطان احمد ثالث دے پرامن دور تے گل لالہ نال محبت دے باعث دور لالہ کہلاندا اے۔ 1712ء وچ روس دے خلاف پرتھ مہم وچ کامیابی تے اس دے بعد معاہدہ پاسارووچ دے باعث 1718ء توں 1730ء تک دا دور پرامن رہیا۔ اس دور وچ سلطنت نے یورپ دی پیشقدمی دے خلاف مضبوط دفاع دے پیش نظر بلقان دے مختلف شہراں وچ قلعہ بندیاں کیتیاں۔ ہور اصلاحات وچ محصولات وچ کمی؛ عثمانی سلطنت دے بیرون ملکاں وچ تصور نوں   بہتر بنانا تے نجی ملکیت و سرمایہ کاری دی اجازت شامل نیں  ۔ 

عثمانیاں وچ عسکری اصلاحات دا آغاز سلیم ثالث (1789ء-1807ء) دے دور وچ ہویا جنہاں نے یورپی خطوط اُتے افواج نوں   جدید تر بنانے دے لئی اہم اقدامات اٹھائے۔ حالانکہ انہاں اقدامات دی مذہبی قیادت تے ینی چری دستیاں نے کھل کرے مخالفت کیتی تے اس دے نتیجے وچ ینی چری نے بغاوت وی کیتی۔ تے سلیم نوں   اپنی اصلاحات دا خمیازہ حکومت تے جان دوناں توں ہتھ دھونے دی صورت وچ اٹھانا پیا لیکن اس دے جانشاں محمود ثانی نے انہاں تمام اصلاحات نوں   نافذ کر کے دم لیا تے 1826ء وچ ینی چری دا مکمل خاتمہ کر دتا گیا۔ 

اس دور دا اختتام محمود ثانی دے نال ہُندا اے جس نے سلطنت دے زوال نوں   روکنے دے لئی اصلاح دی بھرپور کوشش کیتی تے اس دے اس اصلاحی منصوبے نوں   تنظیمات کہیا جاندا اے۔
## مورتاں

File:Sultan I. Ahmet.jpg|
File:Mustafa 1.jpg|
File:Gabaniza, Kabaniçe, Kapaniçe.jpg|
File:Murad IV.jpg|
File:Ibrahim I.jpg|
File:4. Mehmet.jpg|
File:Süleyman II.jpg|
File:Ahmet II.jpg|
File:Mustafa2.jpg|

گٹھ: سلطنت عثمانیہ دی تریخ
گٹھ:سلطنت عثمانیہ
گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ اٹھارویں صدی
شرف الدین عیسیٰ

thumb|350px
**سید شرف الدین ابو محمّد عیسی جیلانی**

## ناں و نسب
تساں   دا ناں شرف الدین ابو محمّد عیسیٰ تے کنیت "ابو عبد الرحمان" اے۔  آپ شیخ عبدالقادر جیلانی دے فرزندِ ارجمند نیں  ۔ تساں   دا شجرہ نسب علی بن ابی طالب توں جا ملدا اے، تساں   حسنی حسینی سید نیں  ۔ تساں   معروف روحانی بزرگ تے سلسلہ قادریہ دے برصغیر پاک ہند وچ بانی سیدنا مخدوم عبد الرشید حقانی دے نانا وی نیں  ۔

## ولادت
شرف الدین عیسیٰ بغداد وچ پیدا ہوئے۔ 

## تعلیم و تربیت
آپ دی تعلیم و تربیت غوث الاعظم دے ای مبارک ہتھاں وچ ہوئی۔ اپنے والد گرامی توں فقہ و حدیث دی تکمیلِ کیتی بلند پایہ مفتی تے واعظ اپنے والد دے مدرسہ وچ درس دیندے رہے انہاں دے وصال دے بعد مصر چلے گئے لطائف الانواراور جواہر الاسرارآپ  دی تصنیفات نیں   فصاحت و بلاغت شعر گوئی تے ادبی مذاق دے باعث منفرد حیثیت رکھدے نیں   اعلیٰ درجے دے انشاء پرداز رہے۔

## وفات
شرف الدین عیسیٰ دی وفات شوال 573ھ بمطابق 1177ء مصر وچ ہوئی۔ تساں   دا مزار و مسجد  قاہرہ دے قبرستان "قرافہ"ماں موجود اے، جتھے دنیا بھر توں عقیدت مند سلام تے حاضری دینے آندے نیں  ۔

## حوالے

گٹھ:1177 دیاں موتاں
گٹھ:بغداد دیاں شخصیتاں
گٹھ:سلسلہ قادریہ
گٹھ:عراقی شخصیتاں
کوچین وچ یہود

**کوچین وچ یہود** جاں **مالاباری یہود** بھارت وچ یہودیت دا سب توں قدیم گروہ اے۔ شاید انہاں دی اصل سلیمان دے دور حکومت نال ملتی اے۔  کوچین وچ یہود جنوبی ہند دی کوچین بادشاہت وچ آباد ہوئے تقریباً 12واں صدی وچ آباد ہوئے۔ ایہ علاقہ ہن صوبہ کیرلا دا حصہ اے۔  یہودی سیاح نيامين تطيلي نے کولم دا تذکرہ کر دے ہوئے لکھیا اے کہ دے “اوتھے دے جزیریاں تے شہراں وچ ہزاراں اسرائیلی آباد نیں  ۔ اوتھے دے باشندے کالے نیں   تے یہودی وی نیں   تے ثانی الذکر زیادہ چنگے نیں  ۔ اوہ شریعت موسوی دے پیغمبراں نوں   جانتے نیں  ۔ کچھ حد تک تلمود تے ہلاخاہ توں وی آشنا نیں  “ بعد وچ انہاں لوکاں نوں   مالاباری یہود دے ناں توں جانیا گیا۔ انہاں نے 12واں تے 13واں صدی وچ کیرالا وچ عبادت گاہاں تعمیر کیتیاں۔  اوہ ملیالم زبان دا اک لہجہ ملیالم یہودی زبان بولدے نیں  ۔

سنہ 1492ء وچ جزیرہ نما آئبیریا توں نکالے جانے دے بعد چند سفاردی یہودی سولہویں صدی وچ کوچین ول آگئے۔ انہاں نوں   پردیسی یہود کہیا گیا ۔ یورپی یہود نے یورپ نال تجارتی تعلقات برقرار رکھے تے انہاں دی لسانی صلاحیتاں کارآمد سن۔ حالانکہ سفاردی یہودی ہسپانوی جاں -یہودی ہسپانوی بولدے سن مگر ہندوستان وچ انہاں نے ملاباری یہود توں یہودی-ملیالم زبان سیکھ لئی۔  انیہواں صدی وچ عربی نزاد یہود نے وی جنوبی ہند دا رخ کیتا تے پردیسی یہود وچ شامل ہو گئے۔ انہاں نوں   بغدادی یہود کہیا جاندا اے۔ 

1947ء وچ بھارت نوں   آزادی ملنے دے بعد اسرائیل وی اک ریاست دی حیثیت نال وقوع پزیر ہویا تے بوہتے یہود نے عالیہ اُتے عمل کر دے ہوئے 1950ء دی دہائی وچ کیرالا توں اسرائیل ہجرت کرگئے۔ اس دے برعکس زیادہ تر سفاردی یہود آسٹریلیا جاں دولت مشترکہ دیساں وچوں کسے ملک ول چلے گئے۔ اسی طرح جس طرح کوچی وچ انگریز-ہندی آباد ہو گئے سن۔ 
## حوالے

گٹھ:بھارت وچ یہود تے یہودیت
گٹھ:بھارتی یہودی
گٹھ:کیرلا دا معاشرہ
گٹھ:کیرلا دے معاشرتی گروہ
گٹھ:یہودی نسلی گروہ
گٹھ:یہودیتگٹھ:یہودی
ملیالم یہودی زبان

**ملیالم یہودی** کوچین دے یہود دی روایتی زبان اے (جنہاں نوں **[[مالاباری یہود|مالاباری یہودی]]** وی کہیا جاندا اے) جنہاں دا تعلق کیرلہ جنوبی بھارت  توں اے ، اج کل ایہ زبان چند درجن  لوک اسرائیل وچ بولدے نیں   تے شاید 25 توں وی کھٹ بھارت وچ۔

یہودی-ملیالم واحد  ڈراوڑی یہودی زبان اے ۔ (یہودی برادری ولوں باقاعدگی نال بولی جانے والی دوسری واحد ڈراوڑی زبان تیلگو  اے جو  مشرق وسطی آندھرا پردیش تھوڑے جہے نویں نویں یہودیت اُتے سختی نال عمل کرنے والے یہود بولدے نیں  ۔

چونکہ ایہ زبان  قواعد  یا صرف  دے اعتبار توں ہور ملیالم بولیاں توں زیادہ مختلف نئيں، اس لئی عموماً اسنوں بیشتر ماہرین لسانیات علاحدہ زبان شمار نئيں کر دے، بلکہ اک بولی جاں صرف کسے ہور زبان دی مختلف حالت تصور کیتی جاندی اے۔ مالایالم یہودی زبان دیاں ہور یہودی زباناں یہودی ہسپانوی ، یہودی عربی تے یدش دے نال عام علامات تے خصوصیات یکساں نیں  ۔ مثال دے طور اُتے عبرانی توں ملیالم لفظ بہ لفظ ترجمہ، قدیم مالایالم خصوصیات، عبرانی مستعار الفاظ دی بنیاد اُتے ڈراوڑ فعل تے اسم ساخت تے مخصوص محاوریاں دا  استعمال  تے انہاں  توں  جڑے  عبرانی اجزا۔  زبان دی تغیر پہ طویل مدتی علمیت دی کمی دی وجہ، اس زبان دا علاحدہ توں کوئی لقب (اگر اسی طرح توں جانچنا  اے تاں ) نئيں، چہ جائیکہ اس دا اپنا مجموعہ ضوابط ہوۓ  (ہور دیکھو SIL تے آئی ایس او 639)۔

بوہت ساریاں یہودی زباناں دے برعکس، مالایالم یہودی زبان عبرانی حروف تہجی  دا استعمال کر دے ہوئے نئيں لکھی جاندی۔ پر اکثر یہودی زباناں وانگ ایہ زبان وی وڈی تعداد وچ عبرانی توں  ادھار لئے گئے لفظاں اُتے مشتمل اے ، جو باقاعدگی نال ، ملیالم رسم الخط نوں   استعمال کرکے جتھے تک ممکن ہوۓ نقل حرفی (دوسری زبان دے الفاظ وچ لکھنا) کیتی جاندی اے۔ ہور بوہت ساریاں یہودی زباناں دی طرح،  مالایالم یہودی زبان وی لغوی، صوتی  تے رسم الخط دے وڈی تعداد دے متروک الفاظ   اُتے مشتمل اے۔ اس معاملے وچ انہاں دوناں توں پہلے جدوں مالایالم مکمل طور اُتے تامل توں جدا ہو گئی۔

## حوالے

* "Judeo-Malayalam page" ، Jewish Language Research
* "Malayalam" page، Ethnologue
* Hebrew (omniglot.com)
* "Jews of India"، *The South Asian*

گٹھ:دراوڑی بولیاں
گٹھ:یہودی بولیاں
گٹھ:بھارت وچ یہود تے یہودیت
گٹھ:بھارت دیاں بولیاں
گٹھ:کیرلا دیاں بولیاں
گٹھ:ملیالم لہجے
گٹھ:بولیاں
تیلگو زبان

** تیلُگو ** یا ** تیلو گو ** (انگریزی: Telugu language)، جنوبی ہندوستان د‏‏یاں ریاستاں آندھرا پردیش تے تلنگانا د‏‏ی سرکاری بولی ا‏‏ے۔ جنوبی ہند د‏‏یاں چار دراوڑی زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس بولی اُتے آریائی بولی سنسکرت دا غلبہ دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ بھارت وچ ہندی بولی توں بعد ودھ بولی جان والی زبان ** تیلگو ** ا‏‏ے۔

## ناں وجہ

ماہرین لسانیات وچ اس بولی د‏‏ی ناں وجہ اُتے اختلافات نيں پ‏ر محققاں دا اک معتدبہ حصہ ایہ سمجھدا اے کہ بولی د‏‏ی ترقی تن شیو مندراں یا شیوالیاں دے بیچ ہوئی ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں جو اصل ناں تری لنگا سی، اوہ اپنی مخفف شکل وچ تیلگو بن گیا۔ ایہ منادر سری سیلم، بیمیشورم تے کالیشورم دے بیچ رہے سن۔ تری لنگا نو‏‏ں وی تیلاں گا کہیا گیا۔ پ‏ر ہن ایہ بولی دا ناں بن ک‏ے تیلگو ہو گیا ا‏‏ے۔

## بولی د‏‏ی خصوصیات
تیلگو بولی نو‏‏ں کئی بار مشرق د‏‏ی اطالوی زبان کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ اطالوی بولی ہی د‏‏ی طرح تیلگو ہر لفظ مصوتاں اُتے ختم ہُندے نيں۔ اس دے علاوہ بولی د‏‏ی منہ تو‏ں ادائیگی تے عام بول وچ دو لفظاں دے مرکب نو‏‏ں اک لفظ د‏‏ی طرح ادا کيتا جاندا ا‏‏ے۔ مثلًا:

## لپی
تیلگو بولی تیلگو لپی وچ لکھی جاندی اے جو ہندوستان دے قدیم رسوم الخط وچو‏ں اک اے، جو ابوگیدا طرز تحریر کيتی اک قسم اے ۔اس وچ حروف تہجی تے حروف علت دونے دا استعمال بالکل ہو بہو دیوناگری طرز اُتے ہُندی اے محض حروف د‏‏ی تشکیل وکھ وکھ ہُندی ا‏‏ے۔ کچھ جگہاں اُتے جدو‏ں دو یا اس تو‏ں ودھ لفظاں دا مرکب بندا اے تاں اوہ مکمل طور اکھر دا شکل تبدیل ہُندا اے جداں دیوناگری وچ جدو‏ں क تے ष ملدے نيں تاں انہاں د‏‏ی شکل क्ष وچ تبدیل ہُندی اے، ايس‏ے طرح تیلگو وچ جدو‏ں క تے ష ملدے نيں تاں انہاں د‏‏ی شکل క్ష وچ تبدیل ہُندی اے، ایہ طرز تقریباً تمام ابوگیدا نظام تحریر والے رسوم الخط وچ ہُندیاں نيں۔
تیلگو حروف تہجی وچ حروف صوت جنہاں نو‏ں تیلگو وچ ہللولو (హల్లులు) کہیا جاندا اے، درج یل نيں:

### تیگو گونینتالو
ایہ کچھ مصوت تے حروف علت دے مرکبات نيں: 
క కా కి కీ కు కూ కృ కౄ కె కే కై కొ కో కౌ క్ కం కః
ఖ ఖా ఖి ఖీ ఖు ఖూ ఖృ ఖౄ ఖె ఖే ఖై ఖొ ఖో ఖౌ ఖ్ ఖం ఖః

### اعداد
تیلگو اعداد دا نظام ہندو-عربی نظام عدد دا مقتدی اے ؛

## ادب

*[[تیلگو ادب]]* یا *تیلگو پانڈیتیم* () انہاں ادبی تحریری نمونےآں نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو تیلگو بولی وچ لکھے گئے نيں۔ انہاں وچ شاعری، ناول نگاری، افسانہ نگاری، ناٹکاں دے مسودے تے پران شام‏ل نيں۔ تیلگو ادب د‏‏ی تریخ دا سب قدیم نمونہ دسويں صدی دے دور نال ملدا اے (*پربندھا رتناولی * جو جین تیلگو ادب دا تذکرہ 850-1000ء دے بیچ کردی اے )۔ اس دے بعد گیارہويں صدی وچ مہا بھارت نو‏‏ں پہلی بار نانیا نے سنسکرت تو‏ں تیلگو بولی وچ ترجمہ کيتا سی۔ ایہ وجے نگر سلطنت دے دور وچ کافی پروان چڑھی جتھے د‏‏ی سرکاری زباناں تو‏ں اک تیلگو سی

تیلگو ابتدائی دراوڑی زباناں تو‏ں 1500-1000 ق م وکھ ہو گئی۔ تیلگو اک بالکلیہ وکھ بولی د‏‏ی شکل اختیار کر گئی سی جداں کہ تمل زمیناں وچ کوئی ادبی سرگرمی دیکھی نئيں گئی سی تیلگو بولی دے نشو و نما دے نال ہی پرجی، کولامی، نایکی تے گڈبا زباناں وی وجود وچ آ گئے۔

## حوالے

تیلگو زبان
گٹھ:آندھرا پردیش
گٹھ:آندھرا پردیش د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:امتزاجی زباناں
گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:بھارت د‏‏ی سرکاری زباناں
گٹھ:پونڈیچری د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:تلنگانہ د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:تمل ناڈو د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:دراوڑی زباناں
گٹھ:کرناٹک د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:کیرلا دیاں بولیاں
گٹھ:مہاراشٹر د‏‏یاں بولیاں
یہود-عربی بولیاں

**یہودی-عربی زباناں** (Judeo-Arabic languages) (، ) یہودی عربی دا لہجہ اے جو بنیادی طور اُتے عرب یہودی بولدے نیں  ۔

## حوالے

## باہرلےجوڑ
* Alan Corré's Judeo-Arabic Literature site
* Judeo-Arabic Literature
* Reka Kol Yisrael، a radio station broadcasting a daily program in یہود-مراکشی عربی
* Jewish Language Research Website  (description and bibliography)

گٹھ:سسلی دیاں بولیاں
گٹھ:یہودی-عربی بولیاں
گٹھ:عربی
عربی دے لہجے

[400px|thumb|[عرب دنیا وچ عربی دے لہجے]]

**عربی دیاں تنوعات** (Varieties of Arabic) یا عربی دے متعدد لہجے مستعمل نیں۔ عربی جزیرہ نما عرب توں شروع ہونے والی افریقی-ایشیائی خاندان دی اک سامی زبان اے۔ مختلف خطےآں وچ بولی جانے والی زباناں وچ خاصہ فرق پایا جاندا اے۔ مثلا شمالی افریقہ وچ بولیاں جانے والیاں زباناں یا لہجے سرزمین شام یا خلیج فارس دے مقامی لوکاں دے لئی ناقابل فہم نیں۔

## علاقائی تنوعات

* مغربی عربی گروہ
** مراکشی عربی (الدارجة - Darija)
** تونسی عربی (تونسي - Tūnsī)
** الجزائری عربی
** لیبیائی عربی ( ليبي - Li:bi)
** حسانی عربی
** الجزائری صحراوی عربی
* سوڈانی عربی گروہ
** سوڈانی عربی
** چاڈی عربی 
** جوبا عربی
* مصری عربی گروہ
** مصری عربی (مصرى - Maṣri) 
** صعیدی عربی
* جزیرہ نمائی عربی گروہ
** بحرانی عربی
** بارقی عربی
** خلیجی عربی (خليجي - Khalījī)
** نجدی عربی
** عمانی عربی
** حجازی عربی (حجازي)
** حضرمی عربی
** شحی عربی
** ظفاری عربی
** یمنی عربی
** تہامی عربی
* بین النہرینی عربی گروہ
** بین النہرینی عربی
** شمالی بین النہرینی عربی (Moslawi/Qeltu)
* شامی عربی گروہ
** شامی عربی
** شمالی سوری عربی
** قبرصی عربی
** لبنانی عربی (اللبنانية)
** اردنی عربی
** فلسطینی عربی
** بدوی عربی
* اندلسی عربی گروہ

## ہور ویکھو
* Arabic Varieties: Far and Wide. Proceedings of the 11th International Conference of AIDA Bucharest 2015
* A Bibliography of Association Internationale de Dialectologie Arabe
* AIDA – Association Internationale de Dialectologie Arabe
* George Grigore *L'arabe parlé à Mardin. Monographie d'un parler arabe périphérique*۔http://www.academia.edu/2586197/George_Grigore._2007._Larabe_parle_a_Mardin_-_monographie_dun_parler_arabe_peripherique_۔_Bucarest_Editura_Universitatii_din_Bucuresti
* Durand, O.، (1995)، *Introduzione ai dialetti arabi*، Centro Studi Camito-Semitici, Milan.
* Durand, O.، (2009)، *Dialettologia araba*، Carocci Editore, Rome.
* Fischer W. & Jastrow O.، (1980) *Handbuch der Arabischen Dialekte*، Harrassowitz, Wiesbaden.
* Heath, Jeffrey "Ablaut and Ambiguity: Phonology of a Moroccan Arabic Dialect" (Albany: State University of New York Press, 1987)
* Holes, Clive (2004) *Modern Arabic: Structures, Functions, and Varieties* Georgetown University Press. ISBN 1-58901-022-1
* Versteegh, Dialects of Arabic
* Kees Versteegh، *The Arabic Language* (New York: Columbia University Press, 1997)
* Columbia Arabic Dialect Modeling (CADIM) Group 
* Israeli Hebrew and Modern Arabic – a Few Differences and Many Parallels 
* Peripheral Arabic Dialects

گٹھ:زبان بمقابلہ لہجہ
گٹھ:عربی
گٹھ:عربی بولی
گٹھ:عربی بولیاں
گٹھ:لہجے بلحاظ زبان
گٹھ:بولیاں
بخاری یہودی

**یہود بخاری** جاں **بخاری یہودی** (عبرانی: יהודיי בוכאראי) وسط ایشیا توں اک یہودی گروہ اے جو تاریخی طور اُتے بخاری (اک تاجک-فارسی بولی) زبان بولدے نیں  ۔ انہاں دا ناں سابقہ مرکزی ایشیائی امارت بخارا توں آیا اے، جس وچ کدی اک یہودی برادری آباد سی۔ جدوں توں سودیت یونین دی تحلیل ہوئی تے ایہ یہودی کثیر تعداد وچ اسرائیل تے امریکا  ہجرت کر گئے  تے باقی یورپ تے آسٹریلیا ہجرت کر گئے۔
## حوالے

گٹھ:بخاری یہودی
گٹھ:ازبکستان دے نسلی گروہ
گٹھ:ایرانی اقوام
گٹھ:مزراحی یہودی
گٹھ:یہودی نسلی گروہ
گٹھ:یہودیگٹھ:یہودیت
بخاری زبان

**بخاری** تاجک بولی دا ایک لہجہ جو وسط ایشیا وچ بخاری یہودی بولدے نیں۔

## حوالے

گٹھ:ازبکستان دیاں بولیاں
گٹھ:ازبکستان وچ یہود تے یہودیت
گٹھ:فارسیگٹھ:بولیاں
بغدادی یہود

**بغدادی یہود** جاں **ہند عراقی یہود**، اوہ یہودی برادریاں جو بغداد وچ رہائش پزیر سن۔ 

اٹھارویں صدی وچ مغل سلطنت دے دور وچ بغداد تے حلب دے تجارتی بیوپاریاں نے یہود عربی زبان بولنے والی یہودی برادریاں نوں   ہندستان وچ قائم کیتا جو مزراحی رسم و رواج اُتے عمل کر دے سن۔ انیہواں صدی وچ سلطنت برطانیہ دے دور وچ ایہ برادری انگریزی زبان سکھ گئی۔ اک باقاعدہ چھوٹی برادری عراق دے پناہ گزین یہودیاں نے انیہواں صدی وچ برما، سنگاپور تے چین وچ قائم دی۔

وسط ویہویں   صدی تک عراق دی اس برادری دی تعداد وچ اضافہ ہویا، کیونجے شام، مصر، یمن، ایران تے ترکی دے یہود وی اس وچ شامل ہُندے گئے۔ برما اُتے جاپانی قبضے توں پہلے تے دے دوران وچ یہود برادری وچوں کئی افراد ہند چلے گئے۔ فیر آزادی ہند دی وجہ توں قوم پرستی دے ودھ گئی تے سلطنت برطانیہ دے ایشیا وچ اختتام تک تمام بغدادی یہود برادریاں برطانیہ، اسرائیل، آسٹریلیا تے امریکا ہجرت کر گئاں۔

اج وی بغدادی یہود دی عبادت گاہاں تے جماعتاں برطانیہ، اسرائیل، آسٹریلیا تے امریکا وچ باقی نیں   مگر ہند (بھارت)، میانمار (سابقہ برما) وچ ایہ برادری ختم ہو گئی اے۔ حقیقی بغدادی یہودیاں دی جانب توں قائم کردہ  کنیسے اج وی ہانگ کانگ تے سنگاپور وچ موجود نیں  ۔

## یہودی عبادت گاہاں
ایشیا وچ جنگ عظیم دوم توں پہلے دی بغدادی برادریاں 

Post-WWII عراقی یہودی انتشار

## ہور ویکھو
* یہودی نسلی شاخاں
* بھارتی یہودی
* کولکتا دے یہود
* بغدادی یہودی عربی
* دیود ساسون

## حوالے

گٹھ:یہودی نسلی گروہ
گٹھ:بغداد میں یہودی اور یہودیت
گٹھ:بھارت میں یہود اور یہودیت
گٹھ:پاکستان میں یہودی اور یہودیت
سفرادیم

عیسوی سال 70 دے مظالم دے بعد بوہت وڈی تعداد وچ یہودی عرب دے علاقے وچ وی آباد ہوئے۔ ایہ تمام یہود **سفرادیم** کہلائے۔ عرب وچ انہاں دی آبادیاں تبوک، تَیماء، یثرب (مدینہ)، وادی القریٰ، فَدَک تے خیبر وچ واقع سن۔ انہاں علاقیاں اُتے انہاں دا تسلط وی سی۔ انہاں دے قبائل بنی قریَظہ، بنی نَضِیر تے بنی قینقاع مدینہ وچ آباد ہوئے تے **[[محمد|نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم]]** دی اوتھے آمد دے وقت اوتھے موجود سن۔ عرب آکے انہاں نے عربی تہذیب نوں   اختیار کر لیا سی مگر اپنی یہودی  عصبیت  نئيں بھُلے سن۔

## ہور ویکھو
* اشکنازی یہودی

گٹھ:عرب گروہات
گٹھ:یہود عرب
گٹھ:یہودی تریخ
گٹھ:یہودی نسلی گروہ
گٹھ:یہودی
مزراحی یہودی

**مزراحی یہودی**، **مزراحیم** نوں   ( جاں ( جاں עֲדוֹת-הַמִּזְרָח؛ مشرق دیاں  برادریاں ، **ایدوت ھا مزراخ**  جاں عبرانی: 'مشرق دے بیٹے' ایدو(ھ) ھا(م)مزراخ، بن ھا-مزر] جاں **مشرقی یہودی) **، وی کہیا جاندا اےایسے  یہودی نیں   جو مشرق وسطی دی یہودی برادری دی نسل توں نیں     مزراحی اصطلاح زیادہ تر اسرائیل وچ انہاں یہودیاں دے لئی  استعمال کیتا جاندا اے جو اپنا آبائی تعلق موجودہ مسلم اکثریت والے ملکاں نال  جوڑتے نیں  ۔ انہاں وچ بابل دے علاقیاں دے  یہودی تے عراق، شام، بحرین، کویت، داغستان، آذربائیجان، ایران، لبنان، ازبکستان، قفقاز، کردستان، یمن، ترکی، افغانستان، بھارت تے پاکستان دے  پہاڑی علاقیاں  دے یہودی شامل نیں  ۔ مزراحیم دی اصطلاح  اکثر مغربی یہودیاں تے شمالی افریقا (مصر، لیبیا، تیونس، الجزائر تے مراکش) دے رہنے والے سفاردی یہودیاں دے لئی وی استعمال ہُندا اے ۔

## حوالے

گٹھ:اسرائیل دے نسلی گروہ
گٹھ:سامی اقوام
گٹھ:شخصیتاں مشرق وسطیٰ
گٹھ:مغربی ایشیا وچ یہود تے یہودیت
گٹھ:یہودی نسلی گروہ
گٹھ:یہودی
گٹھ:یہودیت
گٹھ:قوم قبیلے
بنی قینقاع

**بنی قینقاع** ستویں صدی عیسوی وچ مدینہ منورہ وچ آباد یہودیاں دے تن قبیلےآں وچوں اک اہم قبیلہ سی۔ **[[محمد|نبی کریم ]]** نے مدینے دے یہودی قبائل نال ایہ معاہدہ کیتا سی کہ جنگ دی صورت وچ فریقین اک دوسرے دی مدد کرن گا (دیکھو : میثاق مدینہ)۔ جنگ بدر دے موقع اُتے یہود نے اس معاہدے دی خلاف ورزی کیتی تے غیر جانبداری دا اعلان کر دتا۔ مسلمان اکیلے ای مشرکین مکہ اُتے فتح حاصل کرکے مدینے واپس پرتے تے یہودیاں نوں   تے ناگوار گزریا۔ حسد وچ اوہ مسلم دشمنی اُتے اتر آئے۔ مجبوراً مسلماناں نوں   سب توں پہلے یہود دے قبیلہ بنو قینقاع نوں   مدینے توں جلاوطن کرنا پیا۔ ایہ  خیبر  وچ جا آباد ہوئے۔ مگر اسلام دشمنی توں فیر وی باز نہ آئے۔ بدستور سازشاں وچ مصروف رہے۔ اسلامی لشکر نے جنگ خیبر وچ انہاں دی سرکوبی کیتی۔

## مزید دیکھو
* غزوہ بنی قینقاع
* بنو نضیر
* بنو قریظہ

## حوالے

گٹھ:حجازی یہود
گٹھ:عرب دے یہودی قبیلے
گٹھ:یہودیت
گٹھ:قوم قبیلے
حسن مثنی

**حسن مثنیٰ** جاں **الحسن المثنى بن [[حسن بن علی|حسن]] بن [[علی بن ابی طالب]] الہاشمی القرشی** (پیدائش: 19 مئی 650ء — وفات: 16 مارچ 716ء) امام حسن بن علی بن ابی طالب دے فرزند نیں  ۔

**سیدحسن مثنی** سلسلہ قادریہ دے بانی شیخ عبدالقادر جیلانی دے آباء اجداد وچوں نیں   
انہاں دی ولادت 12 رمضان 29ھ مدینہ منورہ وچ ہوئی۔ اپنے والد سیدنا امام حسن توں بیعت و خلافت حاصل کیتی۔
17 رجب 97ھ وچ مدینہ منورہ وچ وفات پائی انکی قبرجنت البقیع وچ اے

## حوالے

گٹھ:سلسلہ قادریہ
گٹھ:بنو ہاشم
گٹھ:علوی
غنیۃ الطالبین

**غنیۃ الطالبین** شیخ عبدالقادر جیلانی ؒ دی تصنیف کردہ اک مشہور کتاب اے۔ اس وچ انہاں نے متعدد فقہی مسائل اُتے اپنی قیمتی آراء دا اظہار کیتا اے۔ اس کتاب وچ اک مخصوص انداز وچ نماز، روزہ، حج، زکوۃ، اذکار و ادعیہ تے فضائل اعمال وغیرہ اُتے روشنی ڈالی گئی اے۔

## حوالے

گٹھ:کتب عبدالقادر جیلانی
گٹھ:کتب فقہ
گٹھ:کتاباں
المسالک و الممالک

**المسالک الممالک** ایہ فن جغرافیہ اُتے عربی زبان وچ تحریر اک کتاب اے جس دے مصنف نویں صدی عیسوی دے معروف جغرافیہ دان ابو القاسم عبید اللہ بن عبد اللہ ابن خردادبہ (پیدائش: 211ھ بمطابق 826ء - وفات:300ھ بمطابق 912ء) نیں  ۔ ابن خردادبہ مجوسی سن تے برامکہ دے ہتھ اُتے اسلام لیائے۔ انہاں دا اصل وطن خراسان سی مگر انہاں نے بغداد وچ مستقل سکونت اختیار کر لی سی۔ پیشے دے اعتبار توں ابن خردادبہ ڈاک تے خفیہ اطلاعات دے محکمہ دا افسر سی تے عباسی خلیفہ المعتمد علی اللہ دا مصاحبِ خاص تے ندیم سی۔ انہاں نے متعدد کتاباں تحریر کیتیاں جن وچ المسالک الممالک بوہت مشہو ہوئی تے عربی زبان وچ فنِ جغرافیہ اُتے پہلی باقاعدہ کتاب اے۔ اس کتاب وچ بغداد توں مختلف ملکاں دی آمد و رفت دے راستیاں تے مسافتاں دا ذکر اے۔ اس دے علاوہ بوہت سارے ملکاں تے اقوام دی عادات و مالوفات نیز مختلف تاریخی معلومات وی اس کتاب وچ درج نیں  ۔ ابن خردادبہ دی جغرافیائی معلومات دی بنیاد بطلیموس دا جغرافیہ اے لیکن معلومات دا ذریعہ اس دے محکمہ دی سرکاری اطلاعات، تاجراں تے سیاحاں نال اس دی ملاقات دا نتیجہ اے۔ اس کتاب وچ ہندوستان دے بری و بحری راستیاں تے ایتھے دیاں قوماں تے مختلف ذاتاں دے بارے وچ وی معلومات درج نیں  ۔

## حوالے

گٹھ:نویں صدی دیاں عربی کتاباں
گٹھ:تاریخ اسلامی علوم
گٹھ:دسویں صدی دیاں عربی کتاباں
گٹھ:ایرانی کتاباں
گٹھ:عربی کتاباں
گٹھ:کتاباں
گٹھ:ایشیا وچ 870
ابن حوقل

thumb|ابن حوقل دا دسویں صدی دا دنیا دا نقشہ

**محمد ابو قاسم ابن حوقل**  نصیبین بالائی بین النہرین  دے علاقے وچ پیدا ہونے والا اک دسویں صدی دا مسلمان عرب مصنف، جغرافیہ دان تے پرچہ نویس سی۔ اس دا مشہور کم 977ء وچ لکھیا جانے والا  **زمین دی تصویر** اے۔

## حوالے

گٹھ:943 دے جم
گٹھ:969د یاں موتاں
گٹھ:بغداد دے مصنفین
گٹھ:دسویں صدی دیاں عراقی شخصیتاں
گٹھ:دسویں صدی دے مصنفین
گٹھ:عراقی شیعہ
گٹھ:قرون وسطی دے عراقی جغرافیہ دان
گٹھ:قرون وسطی دے مسلم جغرافیہ دان
گٹھ:قرون وسطی دے مسلم سیاح سفرنامہ نگار
گٹھ:عراقی شخصیتاں
ابو الفضل سید محمود قادری

**ابو الفضل سید محمود قادری** 3 دسمبر 1911ء نوں   حیدرآباد دکن وچ پیدا ہوئے۔ ڈسٹرکٹ اینڈ سیشن جج دے عہدہ اُتے فائز سن۔ 

تساں   دے والد مفتی سید عبد الرشید قادری وی شاعر سن۔ اختر تخلص سی تے ڈاکٹر احمد حسین مائل دے شاگرد سن۔ 
ابو الفضل سید محمود نے اردو‘ فارسی تے عربی وچ نعتیہ‘ مناقب دے نال غزلاں وی کہاں۔ اپنے والد دے علاوہ امام الکلام پہلوانِ سخن نجم الدین ثاقب بدایونی توں شرفِ تلمذ رکھدے سن۔ 
## ادبی سفر تے لکھتاں
مطبوعہ کلام وچ 
* فردوس (نعتیہ کلام) 
* بہارِ منقبت (مناقب) 
* کیف و سرور (غزلیات) شامل نیں  ۔ انہاں مجموعاں اُتے معروف اساتذہء فن دی تقاریظ نیں   جن وچ ڈاکٹر زینت ساجدہ‘ مولانا سید معز الدین ملتانی‘ ڈاکٹر حفیظ قتیل تے ڈاکٹر عقیل ہاشمی شامل نیں  ۔ 
* فنِ تریخ گوئی وچ وی مہارت سی۔ اس فن اُتے تساں   دی تصنیف بیاضِ بے نظیر دے ناں توں شائع ہوئی جس دے تاریخی ناں 
* (محاسنِ تریخ گوئی) 
* (فنِ تریخ دانی) نیں   جن توں سنِ اشاعت 1406ھ ظاہر ہُندا اے۔ 
* فنَ شاعری دے علاوہ ہور موضوعات اُتے وی تساں   دی متعدد تصانیف نیں  ۔ 
* بعض نایاب فارسی کتب دا اردو وچ ترجمہ وی کیتا جن وچ مشکوٰۃ النبوۃ تے لطائف اللطیف شامل نیں  ۔ 
* اردو انسائکلو پیڈیا وچ حصہء قنون تساں   ای دا مدونہ اے۔ 
## سماجی خدمات
مختلف سماجی تنظیماں دے بانی سن جن وچ انجمن معین الملت‘ مسلم ویلفیر آرگنائزیشن‘ معارفِ اسلامیہ ٹرسٹ وغیرہ شامل نیں  ۔ شہر حیدرآباد دی معروف درسگاہ جامعہ نظامیہ دے معتمد مجلس انتظامی‘ نائب صدر طور بیت المال‘ رکن مجلسِ علمائے دکن‘ رکن مجلس تحفظ اوقاف وغیرہ دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ 
## وفات
28 جنوری 2000ء نوں   وفات پائی تے درگاہ حضرت موسیٰ قادری حیدرآباد وچ مدفون ہوئے۔ 

## حوالے

گٹھ:1911 دے جم
گٹھ:2000 دیاں موتاں
گٹھ:حیدر آباد، دکن
گٹھ:بھارتی مسلمان
شق القمر

پیغمبر اسلام **[[محمد ]]** دا اک معجزہ **شق قمر** اے۔ اس معجزہ دا ذکر قرآن وچ وی آیا اے۔
:
:ترجمہ:

قرآن نے اس شق قمر نوں   بطور معجزہ ذکر کیتا اے۔ کیونجے **[[محمد ]]** دے عہد وچ اس معجزہ دا ظہور ہویا۔ اسی وجہ توں قرآن نے اس نوں   ماضی دے صیغہ دے نال بیان کیتا۔ بعض لوک اس معجزہ دا انکار کر دے اس ماضی دے صیغہ نوں   مستقبل دے مضمون وچ قرار دیندے نیں  ۔ علاوہ نص قرآنی دے احادیث متواترہ توں وی ایہ ثابت اے کہ ”انشقاق قمر“ دا واقعہ عہد رسالت وچ پیش آیا تے بوہت سارے جلیل القدر صحابہ جداں عبد اللہ بن مسعود، جبیر بن مطعم، عبد اللہ بن عباس، انس بن مالک تے حذیفہ بن الیمان وغیرہم نے اس روایت نوں   بیان کیتا اے۔ موجودہ زمانے دے ماہرین فلکیات اس بات نوں   تسلیم کر دے نیں   کہ تمام اجرام فلکیہ کثیف نیں   تے انہاں وچ خرق والتیام ممکن اے۔ تمام شہباب ثاقب انہی اجرام علومیہ وچوں نیں   جنہاں دا شکستہ ہونا تے فیر جڑ جانا ہر روز انہاں ماہرین دے مشاہدہ وچ آندا اے۔

## حوالے

گٹھ:معجزات نبوی
گٹھ:اسلام
گٹھ:محمد
ایران دے صوبے

thumb|ایران rا قومی نشان

موجودہ ایران نوں   انتظامی طور اُتے اکتیہ 31 صوبیاں وچ تقسیم کیتا گیا اے جنہاں نوں   فارسی زبان وچ استان کہندے نیں  ۔ ہر صوبہ دا اک راجگڑھ اے جس نوں      مرکز کہندے نیں   تے جو عام طور اُتے صوبہ دا سب توں وڈا شہر ہُندا اے۔ مرکز جاں صوبائی راجگڑھ دا انتظام علاقائی حکومت چلاندی اے۔ جس دا سربراہ گورنر جزل جاں استاندار ہُندا اے جس نوں   ایرانی وزارت داخلہ وفاقی کابینہ دی منظوری نال مقرر کردی اے۔ 

1950ء تک ایران کل 12 صوبیاں وچ تقسیم سی، جنہاں نوں   1950 وچ انتظامی طور اُتے تبدیل کر کے 10 ریاستاں وچ تبدیل کر دتا گیا۔ 1960ء تا 1981ء کئی ریاستاں نوں   اک اک کر کے صوبیاں دا درجہ دتا جاندا رہیا تے نال ای نال نویں صوبے وی بنائے جاندے رہے، جس نال صوبیاں دی تعداد ودھدی گئی۔ آخری بار 2004ء وچ صوبہ خراسان تقسیم کر کے تن نویں صوبیاں وچ تبدیل کیتا گیا۔ اس وقت ایران دے اکتیہ 31 صوبے نیں  ۔ 

## صوباں دی لسٹ

## موجودہ صوبے

## حوالے

## باہرلےجوڑ

* 
* شماریاندی مرکز، حکومت ایران
* وزارت داخلہ 
* اردبیل دی سرکاری ویب سائٹ 
* [ مشرقی آذربائجان دی سرکاری سائٹ



[گٹھ:ایران دے صوبے]

گٹھ:ایران جغرافیہ-متعلقہ لسٹاں
گٹھ:ایران دے صوبے
ایران1
گٹھ:ایشیا دی ملکی ذیلی تقسیم
صوبے، ایران
گٹھ:ملکی تقسیمات دیاں لسٹاں
گٹھ:ایران
جزیرےآں دی لسٹ بلحاظ رقبہ

**جزیرےآں دی لسٹبلحاظ رقبہ**  اے۔ اس وچ اوہ جزیرے شامل نیں جو 2،500 مربع کلومیٹر (970 مربع میٹر) توں وڈے نیں، جبکہ اس وچ 1،000 مربع کلومیٹر (390 مربع میٹر) دے رقبے دے وی کچھ جزیرےشامل کیتے گئے نیں۔

## براعظمی

## جزائر
### 100،000 کلومیٹر (39،000 مربع میل) تک یا ودھ رقبے دے جزیرے

### 25,000–99,999 کلومیٹر (9,653–38,610 مربع میل) تک یا ودھ رقبے دے جزیرے

### 10,000–24,999 کلومیٹر (3,861–9,652 مربع میل) تک یا ودھ رقبے دے جزیرے

### 5,000–9,999 کلومیٹر (1,931–3,861 مربع میل) تک یا ودھ رقبے دے جزیرے

### 2,500–4,999 کلومیٹر (965–1,930 مربع میل) تک یا ودھ رقبے دے جزیرے

### 1,000–2,499 کلومیٹر (386–965 مربع میل) تک یا ودھ رقبے دے جزیرے

## ہور ویکھو
* دیس لسٹ بلحاظ رقبہ
* لسٹ جزیرے

## حوالے

گٹھ:لسٹ جزیرے
گٹھ:لسٹاں بلحاظ رقبہ
گٹھ:لسٹاں
عشرت فاطمہ

**عشرت فاطمہ** (عشرت ثاقب) اک پی ٹی وی اردو خبراں سنانے والی خاتون سی ۔ عشرت نے رات 9 بچے والیاں اردو خبراں **خبرنامہ** 80ء دی دہائی تے 90ء دی دہائی وچ پڑھ کے سنائیاں۔ عشرت نے آغاز ریڈیو پاکستان دے پروگرام ‘کھیل اور کھلاڑی’ دی میزبانی توں کیتا۔ شروع وچ اوہ پی ٹی وی اُتے موسم دا حال دسن دے لئی منتخب ہوئیاں، لیکن بعد ازاں انہاں نوں   خبراں سنانے دے لئی چنا گیا۔

## حوالے

## باہرلےجوڑ
* This presenter of Urdu news was a celebrity in South-Asian journalism when even the word ‘celebrity’ wasn’t commonly-used.
* Khalid Hameed & Ishrat Fatima Still Reading News 
* PTV Newscaster Ishrat Saqib robbed 

گٹھ:وصول کنندگان تمغا امتیاز
گٹھ:نگار اعزاز جیتنے والیاں شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
اسماعیل ابن سبکتگین

سبکتگین دی وفات دے وقت اس نے بستر مرگ اُتے اپنے بیٹے اسماعیل نوں   اپنا جانشین مقرر کیتا کیونجے محمود غزنوی تے دوسرا بیٹا دور سن۔ ایہ خبر سن کے محمود غزنوی نے جو اس وقت نیشا پور دا حکمران سی غزنی اُتے چڑھائی کر دتی تے خود حکمران بن گیا لیکن اس نے ہور حکمراناں دے برعکس اپنے بھائی نوں   تخت نشینی دی جنگ وچ قتل نہ کیتا بلکہ اسنوں مکمل آرام تے تمام سہولیات دے نال جوزجان وچ اک قلعے وچ محدود کر دتا۔ اس جنگ نوں   جنگ غزنی کہندے نیں   تے ایہ 998ء وچ ہوئی۔ اسماعیل نے 5 اگست 997ء تا 998ء ست مہینے غزنی اُتے حکومت کیتی۔

## حوالے

گٹھ:غزنوی سلطنت
گٹھ:غزنوی حکام
گٹھ:غزنوی حکمران
اورنگ آباد وچ اردو

**اورنگ آباد** دکن دے تاریخی شہراں وچوں اک تے بھارت دے صوبہ مہاراشٹر وچ واقع اے۔ ایہ شہر اپنی ادبی و تہذیبی روایتاں دے لئی مشہور اے۔ چونکہ اورنگ آباد مغلیہ سلطنت دا اک مرکزی شہر سی اس لئی ایتھے دہلی توں افسران، فوج، پولس تے سرکاری ملازمین دا آنا جانا لگیا رہندا چنانچہ اس بنا اُتے اسنوں دکن دی دلی وی کہیا جاندا سی۔ شمال توں ایتھے جوق در جوق شعرا، ادبا تے اہل علم تشریف لاندے سن تے تقریباً 1763ٗء تک اورنگ آباد دکن دا دار الخلافت سی لیکن بعد وچ ایہ درجہ حیدرآباد، دکن نوں   مل گیا تے ہولی ہولی سارے شاعراں تے ادیباں نے اورنگ آباد نوں   خیرباد کہہ کے حیدرآباد دی راہ لی تے ایویں اورنگ آباد بے رونق ہو گیا۔ لیکن 20واں صدی تک اس شہر وچ اہل علم پیدا ہُندے رہے۔ اوداں اورنگ آباد نے ملک امبر دے عہد توں شہرت حاصل کر لی سی لیکن 1700ء تک خصوصاً اردو ادب دے میدان وچ اس شہر دی خدمات دا سراغ نئيں ملدا۔ اورنگ آباد وچ بولی جانے والی اردو حیدرآبادی اردو کہلاندی اے جو خود دکنی اردو دی اک شکل اے۔

## ہور ویکھو
*

## حوالے

## باہرلےجوڑ
* اردو مصنفین دی فہرست
* بھارت وچ زبان

گٹھ:اردو ادب
گٹھ:اردو شاعری
گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:اورنگ آباد، مہاراشٹر دی ثقافت
گٹھ:بھارت وچ اردو
گٹھ:بھارتی ادب
گٹھ:اردو
ابراہیم بابانگیدا

**ابراہیم بابانگیدا**  اک ریٹائرڈ نائیجیریاَئی جرنیل نیں جو 27 اگست 1985ء توں 26 اگست 1993ء تک نائجیریا دے صدر وی رہے۔

## حوالے

گٹھ:1941 دے جم
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:ویہویں صدی دے نائجریائی سیاست دان
گٹھ:نائجریائی جرنیل
گٹھ:نائجریائی مسلم
گٹھ:نائجیریا دے سربراہان ریاست
شیاورجنگ

**شیاورجنگ** (Xiao'erjing) لفظی مطلب "بچاں دا طرز تحریر" جاں "کم عمر طرز تحریر" اصل فارسی-عربی طرز تحریر جو مینڈارن تے ہور چینی زباناں نوں تحریر کرنے دے لئی استعمال ہُندا اے۔

## ابتدائی حروف تے حروف صحیح

## آخری تے حروف علت

## مثال
* **شیاورجنگ**:500px
* چینی حروف (آسان):
* چینی حروف (روایتی):
* ہانیو پنین: "Rénrén shēng ér zìyóu, zài zūnyán hé quánlì shàng yílǜ píngděng. Tāmen fù yǒu lǐxìng hé liángxīn, bìng yīng yǐ xiōngdiguānxì de jīngshén hùxiāng duìdài."
* انگریزی: "All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act toward one another in a spirit of brotherhood."

## حوالے

گٹھ:بغیر ڈیٹا رو دے خانہ معلومات سانچے استعمال کرنے والے مضامین
گٹھ:چینی الفاظ تے جملے
گٹھ:چینی انتساخ
گٹھ:عربی حروف تہجی
گٹھ:لپیاں
کُورُوکشیتر جنگ

**کُورُوکشیتر لڑائی** کورواں اتے پانڈواں وچکار کرُو راج دے سنگھاسن لئی لڑی گئی  سی۔ مہابھارت دے مطابق اس لڑائی وچ بھارتدے سارے'جنپداں نے حصہ لیا سی۔ مہابھارت اتے ہور ویدک ساہت دے مطابق ایہہ پرانے بھارت وچ ویدک دور دے اتہاس سبھ توں وڈی لڑائی سی۔ اس لڑائی وچ لکھاں فوجی مارے گئے جسدے نتیجے وچ ویدک رہتل اتے رہتل دا پتن ہو گیا سی۔ اس لڑائی وچ مکمل ہندوستان دے راجیاں دے علاوہ بہت سارے ہور دیساں دے کشتری بہادراں نے وی حصہ لیا۔

**کروکشیتر جنگ** 
() جسنو‏ں **[[مہا بھارت جنگ]]** وی کہیا جاندا اے، کورواں تے پانڈواں دے درمیان وچ کرو مملکت دے تخت دے حصول دے لئی لڑی گئی سی۔ مہا بھارت دے مطابق اس جنگ وچ ہندوستان د‏‏ی تقریباً تمام ریاستاں نے حصہ لیا۔ مہابھارت تے ہور ویدی ادب دے مطابق ایہ قدیم ہندوستان وچ ویدی دور د‏‏ی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی جنگ سی۔ 
اس جنگ وچ لکھاں کھشتری جنگجو مارے گئے، جس دے نتیجے وچ وید سبھیاچار تے رہتل زوال پزیر ہوئی۔ اس جنگ وچ پورے ہندوستان دے بادشاہاں دے علاوہ تے وی کئی ملکاں دے یادو شام‏ل سن ۔ 
اس جنگ دے نتیجے وچ ہندوستان وچ علم تے سائنس دونے دے نال نال بہادر کھشتریاں د‏‏ی کمی واقع ہوئی۔ اک طرح تو‏ں وید سبھیاچار تے رہتل جو اپنی ترقی دے عروج اُتے سی اچانک تباہ ہو گئی۔ اس جنگ دے خاتمے دے نال قدیم ہندوستان د‏‏ی سنہری وید رہتل دا خاتمہ ہويا۔ اس عظیم جنگ نو‏‏ں اودو‏ں دے عظیم فلسفی، مہا وید ویاس نے اپنی مہاکاوی مہابھارت وچ بیان کيتا سی، جسنو‏ں ہزاراں سال تک پورے ہندوستان وچ گانے تے سن کر چي‏تا کيتا جاندا سی۔ 

خیال کيتا جاندا اے کہ مذکورہ جنگ ہریانہ وچ واقع کروکشیتر دے آس پاس ہوئی سی۔
اس جنگ وچ پانڈو جِت گئے سن ۔  مہابھارت وچ اس جنگ نو‏‏ں **[[دھرم یودھ]]** کہیا گیا اے، کیونجے ایہ سچائی تے انصاف دے لئی لڑی جانے والی جنگ سی۔ 
دہلی دے پرانے قلعہ وچ مہابھارت دور نال تعلق رکھنے والے بوہت سارے آثار ملے نيں۔ پرانے قلعے نو‏‏ں پانڈواں دا قلعہ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 
مہابھارت دور دے تیر تے نیزے وی کروکشیتر وچ آرکیالوجیکل سروے آف انڈیا دے ذریعہ ملے نيں۔ 
گجرات دے مغربی ساحل اُتے ۷۰۰۰-۳۵۰۰ سال پرانے ڈُبے ہوئے شہر دریافت ہوئے نيں  جو مہابھارت وچ مذکور دوارکا دے حوالے تو‏ں منسلک نيں شواہد مہابھارت د‏‏ی حقیقت نو‏‏ں ثابت کردے نيں۔

## پس منظر
مہا بھارت جنگ د‏‏ی بنیادی وجہ کوراواں تے دھریتراشتر دے بیٹے موہ دے بلند عزائم سن ۔ کورو تے پانڈو چچا زاد بھائی سن ۔
دھریتراشتر د‏‏ی پیدائش وچتر ویریا د‏‏ی بیوی امبیکا دے بطن نال ہوئی سی تے پانڈو امبالیکا دے بطن تو‏ں پیدا ہويا سی۔ دھریتراشتر نے گندھاری دے بطن تو‏ں سو بیٹےآں نو‏‏ں جنم دتا، انہاں وچ دریودھن سب تو‏ں وڈا سی۔

## ہور ویکھو
* مہا بھارت

## حوالے

گٹھ:اساطیر وچ جنگ
گٹھ:کرکشیتر جنگ
گٹھ:کروکشیتر
گٹھ:مہابھارت

 

گٹھ:مہابھارت
گٹھ:کرکشیتر
میشخراریم

**میشخراریم** آزاد کردہ غلاماں دی اک یہودی برادری اے، اکثر مخلوط افریقی یورپی نسل توں نیں، جنہاں نے 16 ویں صدی وچ سفاردی یہودیاں دے نال سپین توں بیدخل ہوکے ہندوستان ہجرت کیتی .  ہندوستان پہنچ کے سب نوں پردیسی یہود (جداں بھارت وچ عام طور پہ "غیر ملکی" نوں  کہندے نیں     تے  انہاں دے یورپی آبادحسب نسب دی وجہ توں کدی  گورے یہود وی ) کہیا جانے لگیا. 

بھارت وچ تاریخی طور  تے گورے یہود *میشخراریم دی اولاد دے نال تمیز و فرق روا رکھدے*  .  *میشخراریم*  غیررسمی کوچنی یہودی ذات دی درجہ بندی وچ سب توں تھلے سن.  پردیسی یہود ، پردیسی کنیسہ استعمال کر دے؛ اگرچہ انہاں نے *میشخراریم* دے یہود نوں اوتھے  عبادت کرنے دی اجازت دے رکھی سی پر اوہ صرف پیچھے ای بیٹھ سکدے سن، کنیسہ دے مکمل عبادت گزار ارکان نئی‏‏ں بن سکدے سن تے برادری  وچ  *دروں زواجی *  دے دائرے توں خارج کر دتا گیا سی -  اسی دوران، اوہ کوچن وچ رہنے والے یہود دی سب توں وڈی جماعت مالابار یہود وچوں وی خارج کر دتے گئے سن، جو 1000 سال توں اوتھے رہ رہی سی. 

20واں صدی دے آغاز وچ، ابراہیم بارک سلیم کوچن یہود وچ سب توں زیادہ نمایاں ہو گیا.   اوہ ***میشخراریم*** *دی* اولاد سی*،* کالج دی ڈگری حاصل کرنے تے وکیل بننے والا کسے وی قسم دا پہلا کوچنی یہودی سی.  اوہ اپنے لوگاں دے خلاف تعصب دے لئی کھڑا ہویا.  1930 ء تک، ***میشخراریم*** *دے* خلاف سماجی تعصب کم ہونا شروع ہو گئی.  زیادہ تر کوچنی یہود، بشمول ***میشخراریم*** *،* 1950ء دے وسط  تک اسرائیل  منتقل ہو گئے. 

## حوالے

## ہور پڑھنے دے لئی

* کٹ، ناٿن (2000)۔ بھارت دے یہود کون نیں؟ ۔ برکلے، سی اے: کیلیفورنیا یونیورسٹی پریس۔
* متل، سویل؛ جینی آر ۔سسسی (2006)۔ جنوبی ایشیا دے مذاہب روٹلیج۔
گٹھ:یہودی نسلی گروہ
گٹھ:بھارتی یہودی
گٹھ:ہندوستانی ذاتاں
گٹھ:یہودیت
ايرانی فوج

**اسلامی جمہوریہ ایران کی فوج** (فارسی: ارتش جمهوری اسلامی ایران)، "ایران کی روایتی افواج" ہيں۔ افواج ایرانی ریاست کی علاقائی سالمیت اور بیرونی و اندرونی خطرات سے تحفظ فراہم کرنے کی زمہ دار ہيں اور ارتش کہلاتی ہيں۔ ارتش کی اپنی مشترکہ اسٹاف ہے جو اپنی چار علاحدہ افواج زمینی فوج،فضائیہ، بحریہ اور ایئر ڈیفنس فورس پرمشتمل ہے
ایرانی افواج ہر سال 18 اپریل کو فوجی پریڈ کے زريعہ نئی دفاعی ٹیکنالوجی اور طاقت کا مظاہرہ کرتی ہيں۔ 

## اسلامی جمہوریہ ایران کی افواج کا دن
ایران کے سابق سپریم لیڈر آیت اللہ خمینی نے 18 اپریل کو افواج کے دن سے منسوب کيا تاکے فوجی پريڈ کے زريعے ملک کی جنگی تياری کا مظاہرہ کيا جا سکے۔ ایرانی افواج ملک کے سالانہ فوجی دن کے اعزاز ميں ایران کے کئی شہروں میں 18 اپریل کی پريڈ منعقد کرتی ہيں . سب سے بڑی پريڈ آیت اللہ خمینی کے مزار کے سامنے منعقد ہوتی ہے ۔

## مزيد ديکھیے
* ايرانی افواج دا مشترکہ اسٹاف
* ايرانی زمینی فوج
* ايرانی فضائیہ
* ايرانی بحریہ
* ايرانی ایئر ڈیفنس فورس

## حوالے

گٹھ:ایرانی فوج
گٹھ:افواج ایران
ايرانی افواج دا مشترکہ اسٹاف

**اسلامی جمہوریہ ایران دی [[ايرانی فوج|فوج]] دا مشترکہ سٹاف** (فارسی: ستاد مشترک ارتش جمهوری اسلامی ایران) تے ایران دی چاراں مسلح افواج دا سربراہی ادارہ اے اس دا بنيادی مقصد چاراں مسلح افواج دیاں کاروائياں نوں باہمی ربط فراہم کرنا اے۔ فوجی پوليس تے کمانڈ اينڈ سٹاف يونيورسٹی اس دے براراست ماتحت نيں۔ 
## ساخت تے اصلاحات
1921ء توں 1998 تک "چیئرمین چیف آف اسٹاف" (فارسی: فرمانده ستاد مشترک ارتش) ارتش دے اندر سب توں اُچا عہدہ سی پر 1998ء وچ نو قائم شدہ "ارتشدے کمانڈر ان چیف" دے عہدہ دے بعد (فارسی: فرمانده کل ارتش) "چیئرمین چیف آف اسٹاف" دی سابق پوزیشن نوں فیصلہ سازی تے چیف کمانڈر دے کوآرڈینیٹر نائب دے طور اُتے مقرر کيتا گيا (فارسی: معاونت هماهنگ کننده ارتش) ۔ارتشدے موجودہ کمانڈر انچیف میجر جنرل عطا اللہ صالحی تے نائب بریگیڈیئر جنرل محمد حسين دادراس نيں ۔
## ہور دیکھو
* ايرانی فوج
* ايرانی زمینی فوج
* ايرانی فضائیہ
* ايرانی بحریہ
* ايرانی ایئر ڈیفنس فورس

گٹھ:ایرانی فوج
احمد رضا پوردستان

**احمد رضا پوردستان** (فارسی=احمد رضا پوردستان) ایران دی بری فوج دے حاضر سروس جرنيل تے اس دے موجودہ سربراہ نیں۔ 


## حوالے

گٹھ:1956 دے جم
گٹھ:۱۹۵۶ دے جم
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:ایرانی شخصیتاں
گٹھ:
میکسیکو دیاں ریاستاں

**میکسیکو دیاں ریاستاں** میکسیکو دی درجہ اول انتظامی تقسیم نیں۔ میکسیکو دیاں اکتیہ ریاستاں نیں۔ میکسیکو شہر ایک وفاقی اکائی اے جس دی حیثیت اک ریاست دے مساوی اے، تاہم اوہ بذات خود ریاست نہیں۔

## ریاستاں

## حوالے

گٹھ:میکسیکو دیاں ریاستاں
گٹھ:درجہ اول انتظامی ملکی ذیلی تقسیم
گٹھ:میکسیکو
یمن وچ حوثی بغاوت

یمن وچ ایک فرقہ وارانہ تنازعہ جاری ہے، جسے حوثی بغاوت کا نام دیا گیا ہے۔

## یمن کی صورتحال
اس تنازعہ نے پورے یمن کو اپنی لپیٹ وچ لے رکھا ہے۔ ایک طرف حکومت اور دوسرے طرف حوثی باغی متحاربین ہیں۔ صورتحال اس وقت مزید کشیدہ ہوگئی جب حوثیوں نے یمن کے دارالحکومت صنعاء پر قبضہ کر لیا۔ یمنی صدر اپنی جان بچاتے ہوئے جنوبی یمن بھاگ گئے اور وہاں عدن کو یمن کا دارالحکومت بنانے کا اعلان کر دیا گیا۔ یوں ملک دو حصوں وچ تقسیم ہوا اور ساتھ ہی ساتھ مزید چھوٹے گروہ بھی ابھر آئے، جنہوں نے مزید مختلف علاقوں پرقبضہ کر لیا۔ یمن درحقیقت اس وقت تین چار حصوں وچ تقسیم ہے اور دن بہ دن فرقہ وارانہ تنازعہ بے گناہ لوگوں کی جان لے رہا ہے اور ہزاروں لوگ معذور ہو چکے ہیں۔

## سعودیہ کا ردعمل
اس تنازع وچ حوثیوں کے خلاف سعودی عرب سمیت مختلف اسلامی ممالک کا اتحاد بنا، یہاں تک کہ پاکستان کو بھی اس وچ شریک ہونے کی دعوت دی گئی۔

## ایران کا ردعمل
دوسری طرف حوثیوں کے حمایت وچ ایران کھل کر میدان وچ اترا اور ساتھ ہی ساتھ حزب اللہ نے بھی حوثیوں کی مدد کی۔ ایران کے دفتر خارجہ نے سعودی عرب کو براہ راست تنبیہ کرتے ہوئے کہا کہ سعودی عرب اس لڑائی وچ اپنے افعال کو روکے ورنہ سعودی عرب بھی اس جنگ کے اثرات سے بچ نہیں سکے گا۔

## پاکستان کا ردعمل
سعودی عرب نے پاکستان کو کہا کہ وہ اس آپریشن وچ ان کا ساتھ دے ۔اس کے ردعمل وچ پاکستانی وزیر دفاع نے کہا کہ پاکستان دو مسلمانوں کے درمیان جنگ وچ صلح کرنے کے لیے کام کرے گا اور پاکستان ہر گز نہیں چاہتا کہ مسلم ممالک وچ فساد ہو۔

## بنیادی وجہ

اس كی بنیادی وجہ یہ ہے کہ سعودی عرب خطے وچ امریکی ایجنڈ ہے اور وہ وہابیت کی وجہ سے یہود دوست اور شیعہ مسلمانوں کا دشمن ہے۔ وہ نہیں چاہتا کہ عرب خطے وچ کوئی شیعہ ریاست وجود وچ آئے اور یمن وچ شیعہ حکومت قائم ہو۔ اس لیے وہ یمن کی مظلوم عوام پر آئینی حکومت کی بحالی کی آڑ وچ ظلم کررہا ہے۔

## حوالے

گٹھ:2000 دی دہائی دے تنازعے
گٹھ:2004 وچ یمن
گٹھ:2005 وچ یمن
گٹھ:2006 وچ یمن
گٹھ:2007 وچ یمن
گٹھ:2008 وچ یمن
گٹھ:2009 وچ یمن
گٹھ:2010 دی دہائی دے تنازعے
گٹھ:2010 وچ یمن
گٹھ:2011 وچ یمن
گٹھ:2012 وچ یمن
گٹھ:2013 وچ یمن
گٹھ:2014 وچ یمن
گٹھ:2015 وچ یمن
گٹھ:اکیہویں صدی دے تنازعے
گٹھ:حوثی
گٹھ:سعودی عرب دیاں جنگاں
گٹھ:شیعہ سنی فرقہ وارانہ تشدد
گٹھ:یمن وچ 2010 دی دہائی
گٹھ:یمن وچ دہشت گردی
گٹھ:یمن وچ شیعیت
گٹھ:يمن دیاں جنگاں
گٹھ:ایشیا وچ دہشت گرد قرار دی جانے والی تنظیماں
گٹھ:مزاحمتی تحریکاں
گٹھ:یمن
ایشیا دیاں اُچیاں عمارتاں دی لسٹ

thumb|ایہ ایشیا دیاں بلند ترین عمارتاں نیں|415px|left|دیاں بلند ترین عمارتاں
ذیل وچ **ایشیا دیاں فلک بوس عمارتاں دی لسٹ** درج اے۔ براعظم ایشیا (تے دنیا) دیاں بلند ترین عمارت دبئی وچ واقع برج خلیفہ اے جو 828 میٹر (2,717 فٹ) اُچی اے۔ اس عمارت دا افتتاح 4 جنوری 2010ء وچ ہویا۔ ہور دنیا دیاں پنجاہ فلک بوس عمارتاں وچوں تقریباً تن چوتھائی عمارتاں ایشیا وچ واقع نیں۔ ایشیا وچ انہاں عمارتاں دی تعمیر یعنی سنہ 1997ء توں پہلے اکثر فلک بوس عمارتاں شمالی امریکا وچ بنائیاں جاندیاں سن۔ چین نے گزشتہ ویہہ سالاں وچ پندرہ فلک بوس تے بلند ترین عمارتاں تعمیر کیتیاں   نیں۔ نیز متحدہ عرب امارات نے وی گزشتہ 20 سالاں وچ متعدد فلک بوس عمارتاں تعمیر کیتیاں نیں، جن وچوں اک برج خلیفہ اے۔

## لسٹ

## باہرلے جوڑ

* Emporis, international database and gallery of buildings
* Structurae, international database and gallery of structures
* World's Tallest Skyscrapers , placemarks of skyscrapers for گوگل دنیا
* The World's Tallest buildings  list, including u/c and planned buildings, plus historical lists by decade

گٹھ:ایشیا دیاں عمارتاں
گٹھ:اچیاں عمارتاں
روضہ امام علی رضا

**مزار [[امام علی رضا]]** (فارسی زبان وچ: حرم امام رضا‎) ایران دے شہر مشہد وچ اٹھوی‏‏ں امام دی آرام گاہ تے اک عظیم الشان عبادت گاہ وی اے جسنوں ایران دی سب توں وڈی مسجد ہونے دا اعزاز حاصل اے۔ ایہ عظیم الشان عبادت گاہ آرام گاہ، میوزیم، کتب خانہ، سیمینار، مسجد گوہر شاد، جامعہ رضوی اُتے مشتمل اے تے 598,657 مربع میٹر اُتے محیط اے۔ ہر سال تقریبا 15 ملین افراد امام علی رضا دے مزار دی زیارت کر دے نیں۔
## تریخ
امام رضا عہ شیعہ مسلک دے مننے والیاں تے تمام مسلماناں دے لئی نہائت اہم اسلامی شخصیت نیں۔ اوہ اٹھوی‏‏ں امام نیں، انہاں نوں 818 وچ المامون عباسی بادشاہ دے حکم اُتے شہید کرنے دے بعد ایتھے دفن کر دتاگیا۔ بعد ازاں شیعہ و سنی مسلمناں نے انہاں دے مزار اُتے فاتحہ خوانی دے لئی آنا شروع کیتا تے ہولی ہولی اس جگہ دا ناں مشہد امام موسیٰ الرضا   مشہور ہو گیا تے دوردراز توں زائرین اپنی حاجت روائی تے دعاواں دی قبولیابی دے لئی اس مقدس مقام ول آنے لگے۔ 993 وچ غزنوی بادشاہ سبکتگین دے حکم اُتے اس زیارت گاہ نوں تاراج کیتا گیا مگر اسی سبکتگین دے بیٹے محمود غزنوی دے حکم اُتے اس زیارت گاہ نوں ازسر نو تعمیر کیتا گیا۔ وقت گزرنے دے نال اس مزار دے گرداگرد ہور بوہت سارے عمارات تے بازار وغیرہ تعمیر  ہو گئے۔
## ماخذ
امام رضا علیہ السلام دا حرم مقدس 

## مورتاں

File:ImamReza10.jpg|
File:ImamReza07.jpg|
File:A front view of the Imam Reza (a.s.) Shrine.jpg|


## حوالے

گٹھ:ایران وچ قبرستان
گٹھ:ایران وچ مزارات
گٹھ:ایران وچ مساجد
گٹھ:زیارات
گٹھ:شیعہ مزارات
گٹھ:صفوی معماری
گٹھ:ایران
نوجوت سنگھ سدھو

**نوجوت سنگھ سدھو** (گرمکھی: ਨਵਜੋਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ، جَم: 20 اکتوبر 1963ء) اک سابقہ بھارتی پنجابی کرکٹ کھلاڑی تے سیاستدان اے۔ اوہ 2016ء وچ راجیہ سبھا دا مِمبر اسمبلی بݨیا۔ 2004ء توں 2014ء تک امبرسر توں لوک سبھا دا مِمبر رہیا۔ کرکٹ توں ریٹائر ہوݨ توں بعد اوہنے نے سیاست وچ حِصہ لیا۔ مُختلف ٹی وی پروگرامز وچ بطور جج تے مبصر فرائض سرانجام دِتے۔ اوہ کپل شرما دے کامیڈی شو ٹونائٹ وِد کپل تے کپل شرما شو وچ وی مبصر رہیا۔

## حوالے

گٹھ:پنجابی سکھ
گٹھ:پنجابی سیاستدان