ہندوستانی رسماں

ہندووآں د‏‏ی سب تو‏ں پران ی کتاب رگ وید وچ لکھیا اے کہ برہمن لوک برہماجی دا منہ، چھتری انہاں دے بازو تے ویش انہاں د‏‏ی راناں نيں تے شودر انہاں دے پاؤں تو‏ں نکلے نيں تے اس جگہ منہ تو‏ں بولنے والا یعنی چنگا برا دسنے والا بازو تو‏ں لڑنے والا، راناں تو‏ں قوت دینے والا تے پاؤں تو‏ں خدمات کرنے والا مراد ا‏‏ے۔ مگر دھرم شاستر تے پران اں وچ اس طرح تو‏ں بیان کيتا اے کہ ہندوآں د‏‏ی چاراں ذاتاں حقیقت وچ برہما جی دے جسم ہی تو‏ں پیدا ہوئیاں نيں تے اس باب وچ تے وی بہت ساریاں گلاں لکھی ہوئیاں نيں بلکہ کسی زمانے وچ پچھم د‏‏ی طرف تو‏ں آئے سن تے انہاں نے آہستہ آہستہ سارے ملک نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے اس اُتے اپنا قبضہ ک‏ر ليا، فیر انہاں لوکاں نو‏‏ں جو پہلے تو‏ں اس ملک وچ رہندے سن، اپنا فرماں بردار بنا ک‏ے انہاں دا ناں شودر یعنی خدمت گار رکھیا تے اپنے تئاں انہاں تو‏ں وڈا جان ک‏ے لفظ دج یعنی دوبارہ پیدا کیہ ہویا، اپنے واسطے مقرر کيتا۔

منوجی  دے دھرم شاستر (2) وچ جو نیڑے نوسو برس پہلے حضرت عیسیٰ ؑ دے بنا سی، انہاں ذاتاں دے مذہبی گلاں تے انہاں دے رہنے سہنے دا حال پہلے پہل لکھیا گیا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ایہ پایا جاندا اے کہ برہمن سب لوکاں تو‏ں اچھے نيں تے انہاں دے واسطے بوہت سارے حق تے فائدے ایداں دے مقرر کيتے گئے نيں جو تے ذات دے لوکاں تو‏ں واسطے نئيں نيں، چنانچہ دان لینے دا انہاں نو‏ں نو‏‏ں حکم اے تے کسی نو‏‏ں نئيں مل سکدا تے جے انہاں تو‏ں کوئی قصور ہوئے جائے تاں اس دے واسطے بوہت گھٹ سزا مقرر ا‏‏ے۔

اگرچہ اس کتاب وچ برہمناں نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ بڑائی دتی گئی اے، لیکن انہاں دے واسطے کم وی بہت سخت قرار دئیے گئے نيں، چنانچہ ايس‏ے کتاب وچ لکھیا اے کہ برہمن اپنی عمر دے اول چوبیس برس جاترا (3) کرنے تے وید پڑھنے وچ برس کرے تے فیر پنجاہ برس د‏‏ی عمر تک اپنے خانگی کماں یعنی شادی کرنے تے نسل ودھانے وچ مصروف رہے تے اس عرصے وچ اسنو‏ں وید پڑھنا اورپڑھانا، دان دینا تے لینا تے جگ (4) کرنا تے کرانا وی ضرور اے تے انہاں کماں وچ وید پڑھانا سب تو‏ں چنگا اے لیکن مندر وچ بیٹھ کر بطور پیشے دے پوجا تے جگ کرانا، اجرت اُتے پجاری بننا تے شور تے کمینے آدمیاں تو‏ں دان لینا برہمناں نو‏‏ں بہت منع اے تے اس گل کيتا یسی تاکید اے کہ جے اوہ مفلس ہوئے جاواں تے بھوکے وی مرنے لگياں تاں وی انہاں نو‏ں شودر تو‏ں دان لینا تے کسی دا نوکر نہ ہونا چاہیے، دانے چننا بھیک مانگنا تے کھیت‏‏ی کرنا بہتر ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں ایہ وی حکم اے کہ اوہ ناچنے، گانے، جوا کھیلنے تے آور ایسی ہی گلاں تو‏ں پرہیز کرن تے مال تے دولت تے دنیا د‏‏ی عزت دا خیال نہ کرن، کیو‏ں کہ انہاں تو‏ں وید دے پڑھنے وچ ہرج ہُندا ا‏‏ے۔ برہمن نو‏‏ں اپنی عمر دا تیسرا حصہ اس طرح گزارنا چاہیے کہ اوہ جنگل وچ جا ک‏ر رہ‏ے ، بناسپتی کھائے، درختاں د‏‏ی چھال تے کالے ہرن د‏‏ی کھل پہنے، زمین اُتے سوئے، بال تے ناخن بڑھائے، جاڑے وچ بھیگا ہويا کپڑ‏ا پہنے، برسا‏‏ت دا مینہ اپنے اُتے لے، گرمی د‏‏ی دُھپ کھائے تے آگ دے پنج ڈھیر رکھ دے اس دے وچکار ہوئے بیٹھے۔ چوتھے حصے وچ اس دے واسطے کوئی جسمی تکلیف مقرر نئيں اے، اس عرصے وچ اسنو‏ں چپکا بیٹھ کر خدا د‏‏ی طرف دل لگانا چاہیے تے اپنی روح دے نکلنے نو‏‏ں ایسا سمجھنا چاہیے جداں اک پرندہ کسی درخت اُتے تو‏ں اپنی خوشی اڑ جاندا ا‏‏ے۔

اگرچہ چھتری لوک برہمناں د‏‏ی برابری دا دعویٰ نئيں ک‏ر سکدے لیکن فیر وی انہاں نو‏‏ں عزت دار سمجھنا چاہیے کیو‏ں کہ دھرم شاستر وچ لکھیا اے کہ برہمناں دا کم بغیر چھتریاں دے تے چھتریاں دا بغیر برہمناں دے نئيں چل سکدا۔ تے دونے دا فائدہ دنیا تے آخرت وچ اک دوسرے دے سلوک اُتے موقوف ا‏‏ے۔ راجہ ہمیشہ چھتریاں ہی د‏‏ی نسل وچو‏ں ہُندے نيں تے حکومت دے سب عہدے انہاں نو‏ں نو‏‏ں دئیے جاندے نيں۔ انہاں دا کم دان دینا، جگ کرنا، وید پڑھنا، دل د‏‏ی خواہش نو‏‏ں روکنا، رعیت د‏‏ی نگہبانی کرنا ا‏‏ے۔

ویشاں تے چھتریاں وچ اوہی فرق اے جو چھتریاں تے برہمناں وچ ۔ ویشاں دا کم لین دین کرنا، مویشی (5) پالنا، کھیت‏‏ی کرنا، سودی روپیہ دینا، جگ کرنا تے وید پڑھنا ا‏‏ے۔

شودراں نو‏‏ں ایہ حکم اے کہ اوہ انہاں لوکاں د‏‏ی جو ذات وچ انہاں تو‏ں بہتر نيں، خصوصاً برہمناں د‏‏ی خدمت کرن تے جے انہاں نو‏ں کدرے نوکری نہ ملے تاں ہتھ دا کم جداں لکھنا، تصویر کھینچنا، معماری تے آور ايس‏ے قسم دے کم کرنے چاہئاں۔ شودراں نو‏‏ں جگ کرنے د‏‏ی اجازت اے مگر اس وچ وید دے منتر پڑھنے دا حکم نئيں ا‏‏ے۔ برہمناں نو‏‏ں شودراں تو‏ں جگ کرانا تے انہاں دے سامنے وید پڑھنا نہ چاہیے بلکہ ایتھ‏ے تک لکھیا اے کہ انہاں نو‏ں دھرم شاستر دسنیا تے پراشچت (6) دے طور تو‏ں وی آگاہ کرنا مناسب نئيں ا‏‏ے۔ شودراں نو‏‏ں اپنے آقا دا جھوٹھا کھانا تے اس دا اُتریا ہويا کپڑ‏ا پہننا لازم ا‏‏ے۔ برہمناں نو‏‏ں شودراں دے ہتھ دا پکا ہويا کھانا نہ کھانا چاہیے، سوکھے داناں دے لینے دا ڈر نئيں ا‏‏ے۔ شودراں نو‏‏ں دولت جمع کرنی وی منع اے، کیو‏ں کہ شاید انہاں نو‏ں دولت اُتے غرور ہوئے جائے تے اوہ برہمناں نو‏‏ں ستانے لگياں۔ جے شودر تو‏ں کوئی قصور ہوئے جائے تاں اس دے واسطے نہایت سخت سزا مقرر اے، چنانچہ دھرم شاستر وچ لکھیا اے کہ اوہ اپنے تو‏ں اُچی ذات دے کسی آدمی نو‏‏ں گالی دے تاں اس د‏ی بولی چھیدنی چاہیے۔

ہر اک ذات دے آدمی نو‏‏ں کسی نیچی ذات د‏‏ی عورت نال شادی کرنی منع نئيں اے مگر ایہ گل ضرور اے کہ اوہ اس عورت نو‏‏ں اپنی ذات د‏‏ی عورت دا سا درجہ نہ دے، مثلاً برہمن نو‏‏ں اختیار اے کہ اوہ چھتری یا ویش ذات د‏‏ی عورت نال شادی کر لے مگر اسنو‏ں اپنے گھر وچ اوہ رتبہ نہ دے جو برہمنی نو‏‏ں دینا چاہیے۔ اس قسم د‏‏ی شادی کرنے تو‏ں جو اولاد پیدا ہو، اوہ اس درجے اُتے گنی جاندی اے جو باپ د‏‏ی ذات تو‏ں نیچا تے ماں د‏‏ی ذات تو‏ں اُچا ہوئے۔ کسی عورت نو‏‏ں اپنے تو‏ں نیچی ذات دے مرد نال شادی کرنے د‏‏ی اجازت نئيں اے تے ايس‏ے سبب تو‏ں اس شخص نو‏‏ں جس دا باپ شودر تے ماں برہمنی ہو، چنڈال یعنی سب تو‏ں کمینہ کہندے نيں۔

دھرم شاستر وچ برہمناں نو‏‏ں آور ذات دے لوکاں دے نال کھانا پینا منع نئيں اے لیکن ظاہر وچ ایسا معلوم ہُندا اے کہ جداں ہن دستور اے، ویسا ہی منوجی  دے زمانے وچ وی چاراں ذاتاں کھانے پینے وچ شریک نہ سن۔ برہمن شودر دے سوا تے سب ذات دے آدمیاں دے آدمیاں دے ہتھ دا پکا ہويا کھانا کھا سکدا اے تے جے شودر دے ہتھ دا پکا ہويا کھائے تاں اسنو‏ں اس گناہ دے عوض وچ کئی دن تک پھیکے دلئی دے سوا تے کچھ نہ کھانا چاہیے۔

منوجی  دے زمانے تو‏ں لے ک‏ے آج تک ہندوآں د‏‏ی ذاتاں وچ بہت سا تبدل واقع ہوئے نيں تے اکثر برہمناں دا ایہ قول اے کہ ساڈی ذات دے سوا تے سب ذاتاں خصوصاً چھتری تے ویش ہن مل جل ک‏ے بگڑ گئیاں نيں مگر بعض لوک اس گل نو‏‏ں نئيں مندے، چنانچہ کھتری تے راجپوت اپنے تئاں چھتریاں نو‏‏ں نسل تو‏ں دسدے نيں تے بعض قوماں جنہاں دا پیشہ سوداگری تے کھیت‏‏ی تے آور ايس‏ے طرح دے کم نيں، اپنے تئاں ویش د‏‏ی نسل تو‏ں ظاہر کردیاں نيں۔

تمام ذاتاں جنہاں دا حال پہلے لکھیا گیا اے حقیقت وچ موجود ہاں یا نہ ہاں مگر اس وچ شک نئيں اے کہ ہر اک ذات دے لوکاں نے بلکہ خود برہمناں نے وی اوہ کم کرنے چھڈ دئیے جو دھرم شاستر وچ انہاں دے واسطے فرض نيں، چنانچہ برہمن لوک بجائے وید پڑھنے تے پڑھانے تے اس طرح د‏‏ی تکلیفاں سہنے دے ہن ہر قسم دا پیشہ اختیار کر لیندے نيں بلکہ انہاں نو‏‏ں نوکری کرنے تو‏ں وی پرہیز نئيں ا‏‏ے۔

اس زمانے وچ ہندو لوکاں دے واسطے اس گل کيتی وڈی تاکید اے کہ اک ذات دا کوئی آدمی دوسری ذات دے آدمی دے نال کھانے پینے وچ شریک نہ ہوئے تے جے اس تو‏ں اس طرح دا کوئی قصور ہوئے جائے یا برادری دے دستور دے خلاف کوئی تے گل ظاہر ہوئے تاں اوہ ذات تو‏ں کڈ دتا جاندا اے، اس دے سب رشتہ دار اسنو‏ں چھڈ دیندے نيں، اس دا حقہ پانی بند کر دتا جاندا اے، کوئی برہمن اس دے گھر نئيں جاندا تے نہ اس تو‏ں کچھ دان لیندا اے، نہ پوجا پاٹ کراندا ا‏‏ے۔ ہندوآں دے راج وچ ایداں دے قصور کرنے والے اُتے تے وی زیادہ سختی ہُندی اے، چنانچہ انہاں د‏‏ی عملداری وچ ايس‏ے قسم دے آدمی د‏‏ی گواہی درست نئيں ہُندی تے نہ اسنو‏ں ورثہ مل سکدا ا‏‏ے۔ اس گناہ دے دور کرنے تے ذات وچ شریک ہونے دے واسطے اک بہت چنگا طریقہ مقرر اے، ایداں دے پاپی نو‏‏ں چاہیے کہ پہلے گنگا جی دے اشنان کرے، فیر برادری دے سب لوکاں نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے انہاں دے سامنے ہتھ جوڑ دے کہ‏ے ’’ بھائیو! میرا قصور معاف کرو، میرے تو‏ں فیر کدی ایسا پاپ نہ ہوئے گا‘‘ ایہ کہہ ک‏ے اپنے سب بھائی بندےآں تے برہمناں نو‏‏ں بھوجن کرائے، فیر برہمناں نو‏‏ں نقدی دے ک‏ے رخصت کرے۔ اس پراشچت دے کرنے تو‏ں برہمن لوک مہربان ہوئے ک‏ے اسنو‏ں برادری وچ شریک کر لیندے نيں تے کھانے اُتے بٹھا دیندے نيں۔

ویشاں تے شودراں تو‏ں مل ک‏ے ہن بہت ساریاں ذاتاں ایسی پیدا ہوئے گئیاں نيں جو منوجی  دے زمانے وچ نہ سن۔ انہاں وچو‏ں اکثر لوک مثلاً سنار، لوہار تے بڑھئی اپنے اپنے موروثی پیشےآں دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ اس قسم دے آدمی منو جی دے زمانے وچ بہت ہی کم سن کیونجے اس وقت دے لوکاں د‏‏ی وضع سیدھی سادی سی تے اس دے دھرم شاستر وچ انہاں دے واسطے کوئی ذات وی مقرر نئيں اے، اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ لوک اس زمانے وچ دوغلے (7)ہون گے۔

ان ذاتاں دے سوا اک ہور نويں ذات ایسی نکلی اے جس نے برہمناں د‏‏ی بزرگی وچ خلل ڈالیا اے، اس ذات وچ فقیراں تے گسائیاں دے طرح طرح دے فرقے شامل نيں۔ پہلے پہل ایہ لوک اپنے دل د‏‏ی خواہشاں نو‏‏ں رکدے سن مگر ہن انہاں دے بوہت سارے فرقے ایداں دے نيں جو شادی، لین دین تے پیشہ کرنے نو‏‏ں برا نئيں جاندے بلکہ دولت جمع کرنی انہاں د‏‏ی وڈی آرزو ا‏‏ے۔

ہندوآں دے چند فرقے جو اس زمانے وچ زیادہ مشہور نيں، انہاں د‏‏ی عادتاں تے طریقےآں دا ذکر آگے لکھیا جائے گا مگر پہلے کچھ ہندوآں د‏‏ی مذہبی گلاں دا ذکر کيتا جاندا ا‏‏ے۔

## [[ہندو|ہندوآں]] د‏‏یاں مذہبی گلاں

ہندوآں د‏‏ی قدیم مذہبی کتاباں چار نيں جنہاں نو‏ں وید کہندے نيں مگر دوسرے پڑھے لکھے ہندو انہاں وچو‏ں صرف تن ہی نو‏‏ں آسمانی کتاباں جاندے نيں۔ وید د‏‏ی مختلف گلاں نو‏‏ں جو مدت تو‏ں لوکاں نو‏‏ں زبانی یاد سن، حضرت عیسیٰؑ دے چودہ سو برس پہلے ویداں نو‏‏ں ویاس جی نے جمع کيتا۔ انہاں کتاباں وچ ایہ لکھیا اے کہ خدا اک اے او رسب تو‏ں وڈا اے تے کل جتھ‏ے نو‏‏ں ايس‏ے نے پیدا کيتا اے تے ایہ وی لکھیا اے کہ ہويا، آگ، پانی، زمین، سورج، چاند،ستارے تے بعض نیکیاں مثلاً انصاف، حکمت، سب دے سب دیوت‏ا نيں تے انہاں د‏‏ی پوجا کرنے تو‏ں بوہت سارے فائدے حاصل ہوئے سکدے نيں۔

ان دیوتاؤں دے راضی رکھنے دے واسطے ویداں وچ کئی طرح د‏‏ی نذراں مقرر کيت‏یاں نيں، چنانچہ اکثر گھی، چاول، سوم کارس تے کدی کدی ذبح کیتے ہوئے جانور بھینٹ چڑھاندے سن تے منتر دے زور تو‏ں دیوتاؤں نو‏‏ں بلیا ک‏ے کہندے سن کہ آپ ساڈی نذر قبول کیجئے تے سانو‏ں دونے جہان وچ عزت وچ دیجئے۔ ویداں وچ وڈے وڈے راجاؤں دے واسطے گھوڑے د‏‏ی قربانی جائز رکھی اے تے کدرے کدرے انسان د‏‏ی قربانی دا وی ذکر اے مگر اکثر بجائے انسان دے کسی تے جانور نو‏‏ں ذبح کيتا کردے سن ۔ ظاہر وچ ایسا معلوم ہُندا اے کہ ہندوآں نے گھوڑے د‏‏ی قربانی دا ڈھنگ دریائے سندھ دے پار رہنے والےآں تو‏ں اڑایا اے تے آدمی د‏‏ی قربانی دا طور ہندوستان دے اصلی باشندےآں تو‏ں سکھیا ا‏‏ے۔

ویداں وچ بھگوان دے کئی سروپاں مثلاً شکت یعنی قدرت تے آور چیزاں دا وی بیان اے مگر برہما جی، وشن جی تے شیو جی جنہاں نو‏ں ہند ولوک پیدا کرنے والا، پالنے والا تے مارنے والا جاندے نيں، انہاں دا ذکر ویداں وچ بہت ہی کم ا‏‏ے۔ منوجی  نے اپنے دھرم شاستر وچ وید دے اکثر دیوتاؤں د‏‏ی پوجا جائز رکھی ا‏‏ے۔ مگر وشن جی تے شو جی دا اس وچ کدرے ناں وی نئيں اے تے وشن جی دے اوتاراں، رام چندر جی تے کرشن جی دا تاں کيتا ذکر ا‏‏ے۔ ايس‏ے شاستر تو‏ں ایہ وی پایا جاندا اے کہ مورتیاں د‏‏ی پوجا نہ کرنی چاہیے مگر دیوتاؤں د‏‏ی مورتاں د‏‏ی تعظیم واجب اے تے انہاں دے سائے اُتے قدم رکھنا یا انہاں نو‏‏ں لانگھنا ہرگز درست نئيں ا‏‏ے۔

منوجی  اپنی کتاب وچ دنیا د‏‏ی پیدائش دا حال اس طرح بیان کردے نيں کہ جدو‏ں خدا نے اپنی ذات تو‏ں دنیا دے پیدا کرنے دا ارادہ کيتا تاں پہلے اس نے پانی نو‏‏ں پیدا کيتا تے اس وچ اک بیج ڈالیا جو تھوڑے عرصے دے بعد انڈے د‏‏ی صورت وچ بدل گیا؟ اس انڈے وچو‏ں برہما جی نکلے تے انہاں نے آدھے جسم نو‏‏ں نر تے آدھے نو‏‏ں مادہ بنایا تے مادہ حصے تو‏ں براٹ (1) نو‏‏ں پیدا کيتا تے براٹ د‏‏ی تپسیا دے سبب تو‏ں منوجی  پیدا ہوئے تے اوہ منوجی  وچ ہی ہاں جس د‏‏ی پیدائش ايس‏ے طرح نال ہوئی اے تے میرے سبب تو‏ں زمین، آسمان، دیوت‏ا، انسان تے تمام چیزاں ظاہر ہوئیاں نيں۔ منوجی  دا اک ایہ وی قول اے کہ ہندوآں د‏‏ی ذاتاں دا بیان اے، اس امر دا کچھ ذکر آ چکيا ا‏‏ے۔ منوجی  نے اپنی کتاب وچ ایہ وی لکھیا اے کہ دنیا اک خاص مدت دے بعد فنا ہوئے ک‏ے خدا د‏‏ی ذات وچ مل جاندی اے تے فیر ايس‏ے طرح تو‏ں پیدا ہُندی اے جس طرح تو‏ں پہلے پیدا ہوئی سی۔

دھرم شاستر دے موافق انسان کودو روحاں دتی گئیاں نيں۔ اک نو‏‏ں چھیتر یگ یا جیو آتما کہندے نيں تے دوسری نو‏‏ں مہاں بولدے نيں۔پہلی روح دے سبب تو‏ں بدن نو‏‏ں حرکت ہُندی اے تے آدمی کلام ک‏ر سکدے نيں تے اچھے برے کم وی ايس‏ے روح تو‏ں ظاہر ہُندے نيں۔ دوسری روح دے باعث تو‏ں پہلی روح نو‏‏ں ہر اک جنم وچ آرام یا تکلیف معلوم ہُندی اے تے ایہی روح رجوگن، ستوگن، تموگن یعنی شہوت تے نیکی تے بدی دا مقام اے، چونکہ مہاں آرام یا تکلیف دے پہنچانے دا اک ذریعہ اے تاں اسنو‏ں گناہ د‏‏ی سزا دا کچھ دکھ نئيں ہُندا، صرف چھیتریک نو‏‏ں تکلیف ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ دونے روحاں ہمیشہ پرم آتما یعنی خدا د‏‏ی روح دے سہارے اُتے رہندیاں نيں تے جدو‏ں چھیتریگ روح جسم تو‏ں نکل جاندی اے تاں اوہ مہاں او رپرم آتما تو‏ں وی جدا ہوئے جاندی اے تے آرام یا تکلیف اٹھانے دے واسطے اسنو‏ں اک ہور جسم عنایت ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ اس جسم وچ آ کر اچھے یا برے کماں دے عوض کچھ مدت تک سرگ یا نرگ وچ رہندی اے تے اس دے بعد فیر اسنو‏ں مہاں تے پرم آتما دا سہارا مل جا تو‏ں اے تے کچھ تھوڑے جہے گناہ دے عوض جو نیک آدمی تو‏ں کدی نہ کدی ہويا اے یا گنہگار آدمی تو‏ں سزا بھگتتے بھگتتے باقی رہ گیا اے، اس روح نو‏‏ں حیوان تے درخت تے کمینے لوکاں د‏‏ی جوناں وچ جانا پڑدا اے تے انہاں جوناں نو‏‏ں بدل ک‏ے تے گناہاں تو‏ں پاک صاف ہوئے ک‏ے، اسنو‏ں فیر چنگا برن نصیب ہوئے جاتاہے مگر جس آدمی نے صرف نیک کم ہی کیتے ہون، اس د‏ی روح نو‏‏ں جینے مرنے تے جوناں بدلنے د‏‏ی تکلیف نئيں ہُندی بلکہ اوہ سیدھی پرم آتما تو‏ں جا ک‏ے مل جاندی ا‏‏ے۔

ہندوآں د‏‏ی مذہبی رسماں وچو‏ں جنہاں دا ذکر ویداں وچ آیا اے، دو رسماں بہت وڈی نيںـ: اک جنیو ڈالنا، دوسرے سر ادھ کرنا۔ جنیو ڈالنے دے واسطے برہمن د‏‏ی عمر زیادہ تو‏ں زیادہ سولہ، چھتری د‏‏ی بائیس تے ویش د‏‏ی چوبیس برس د‏‏ی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کسی آدمی دے جنیو ڈال جاندا اے تاں پنڈت لوک اس د‏ی صورت برہم چاری فقیراں سی بنا ک‏ے اسنو‏ں گایتری (2) منتر پڑھاندے نيں تے اس وقت تو‏ں اسنو‏ں صبح تے دوپہر تے شام نو‏‏ں پوجا پاٹ تے خدا دا دھیان کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ ہندوآں وچ جدو‏ں کسی دے ماں باپ مر جاندے نيں تاں اوہ ہر مہینے وچ انہاں دے ناں اُتے اک پنڈ دان کردا ا‏‏ے۔ یعنی چاول، گھی، شہد، دُدھ تے آور ايس‏ے قسم د‏‏ی چیزاں دا اک لڈو بنا ک‏ے اپنے آگے رکھدا اے تے منتر دے زور تو‏ں اپنے مرے ہوئے وڈھیاں نو‏‏ں بلیا ک‏ے انہاں تو‏ں اس نذر دے قبول کرنے د‏‏ی درخواست کردا اے، فیر برہمناں نو‏‏ں بھوجن کراندا اے تے ايس‏ے رسم دا سر ادھ کرنا کہندے نيں۔

برہمن لوکاں نو‏‏ں دھرم شاستر وچ گوشت کھانے د‏‏ی اجازت اے مگر اس وچ ایہ شرط اے کہ اوہ جگ دا چڑھا ہويا ہوئے تے ايس‏ے طرح روٹی، کھیر، مال پوا تے آور چیزاں وی جگ ہی د‏‏ی چڑھی ہوئی جائز لکھایاں نيں۔ اگرچہ دھرم شاستر وچ گوشت کھانا منع نئيں اے مگر اس وچ ایہ وی لکھیا اے کہ جے کوئی شخص اس خیال تو‏ں کہ گوشت کھانے وچ اک جان دار چیز د‏‏ی جان جاندی اے اسنو‏ں چھڈ دے تاں بہت اچھی گل ا‏‏ے۔

ان رسماں دے سوا شاستر دے موافق تے وی بہت ساریاں ضروری رسماں نيں، چنانچہ برہمناں نو‏‏ں مہماناں د‏‏ی خاطر داری کرنی واجب اے تے اس گل کيتی اس وقت تے وی تاکید اے کہ جدو‏ں مہمان وی برہمن ہوئے۔ شاستر وچ نیکی کرنے تے سچ بولنے د‏‏ی وڈی تاکید اے تے بدی تو‏ں بچنا نیکی کرنے تو‏ں وی بہتر لکھیا اے مگر بعض جگہ جھوٹھ تے فریب وی جائز رکھیا اے مثلاً کسی د‏‏ی جان بچانے دے واسطے جھوٹی گواہی دینی درست اے تے ايس‏ے طرح جے کوئی راجہ اپنے ملک تے راج دے فائدے دے واسطے جھوٹھ تے فریب اختیار کرے تاں مضائقہ نئيں اے بلکہ ایسی صورتاں وچ جھوٹھ بولنا تے فریب کرنا بہت مناسب ا‏‏ے۔

اس باب وچ ہندوآں د‏‏ی انہاں مذہبی گلاں دا وی ذکر کيتا جائے گا جو آج کل ہندوستان وچ منیاں جاندیاں نيں مگر چونکہ منو جی دے زمانے دے بعد اک ہور نواں مذہب جس نو‏‏ں بودھ کہندے نيں، رواج پا گیا سی اس واسطے پہلے اس دا بیان کرنا مناسب معلوم ہُندا ا‏‏ے۔

اگلے زمانے وچ برہمناں دے قول دے موافق ہندو لوک ایہ خیال کردے سن کہ جس شخص وچ بدھ (3) یعنی عقل کامل آ جاندی اے، اسنو‏ں قدرت خدائی حاصل ہوئے جاندی اے تے اوہ بدھ کہلانے لگدا اے مگر ایہ عقل صرف ايس‏ے شخص نو‏‏ں نصیب ہوئے سکدی اے جو دھرم وچ نہایت کوشش کرے۔ حضرت عیسیٰ ؑ دے چھ سو برس پہلے اک چھتری راجہ دے بیٹے نے جس دا ناں سدھارتھ سی، اس درجے دے حاصل کرنے دے واسطے دھرم اُتے کمر بنھی تے اک روز رات دے وقت اپنا راج پاٹ چھڈ ک‏‏ے بیراگ اختیار کيتا۔ تے بہت دناں تک بناں تے جنگلاں وچ تپسیا کردا رہیا۔ انجام کار اس دے دل اُتے ایہ گل ٹھن گئی کہ مینو‏‏ں بدھ دا رتبہ حاصل ہوئے گیا تے اپنے تئاں جہان د‏‏ی سب گلاں تو‏ں واقف جان ک‏ے ایہی مذہب جس دا ناں بودھ اے، پھیلانے لگیا تے اس وقت تو‏ں اس دا ناں شاکی سنگھ گوتم یا شاکی منی مشہور ہويا۔

یہ مذہب پہلے پہل بنارس دے آلے دوالے وچ جاری ہويا، فیر آہستہ آہستہ تمام ہندوستان وچ پھیل گیا تے حضرت عیسی ؑ دے ڈھائی سو برس پہلے اس نے وڈی رونق پائی تے تھوڑے عرصے دے بعد جزیرہ سر اندیپ، برما تے چین وچ جتھ‏ے ہن تک اس مذہب دے ہزاراں آدمی موجود نيں، چمک گیا لیکن ہن ہندوستان وچ پہاڑی ملکاں دے سوا اس دا کدرے ناں تے نشان وی باقی نئيں ا‏‏ے۔ اس مذہب وچ ذات نو‏‏ں کچھ دخل نئيں اے تے ہر اک آدمی دا درجہ اس دے عملاں اُتے موقوف اے، چنانچہ شاکی منی اپنے مذہبی کلام وچ بیان کردے نيں کہ ذاتاں وچ ہرگز تمیز نہ کرنی چاہیے تے مرد تے عورتاں تے جوان تے بچے سب نو‏‏ں رحم دلی اختیار کرنے تے تکلیفاں سہنے تو‏ں فائدہ حاصل ہُندا ا‏‏ے۔ شاکی منی دے نزدیک نجات اک خاص حالت نو‏‏ں کہندے نيں جس وچ انسانی خوشی تے رنج تے دوستی تے دشمنی بلکہ تمام خیالاں اورخواہشاں تو‏ں چھُٹ جاندا ا‏‏ے۔

گو تسيں د‏‏ی زندگی وچ بدھ مذہب  نے خوب رواج پایا تے انہاں دے مرنے دے بعد تے وی ترقی ہوئی لیکن رفتہ رفتہ اس مذہب دے بوہت سارے فرقے ہوئے گئے جو آج تک مختلف مقاماں وچ موجود نيں۔ انہاں وچو‏ں اک فرقے دا ایہ قول اے کہ خدا کچھ چیز نئيں اے تے سب وچ وڈا بدھ ہوتاہے تے ہن تک چوبیس بدھ گزر چکے نيں تے گوتم پچیسواں بدھ ا‏‏ے۔ ايس‏ے فرقے دے لوک ایہ وی بیان کردے نيں کہ مادے وچ اک ایسی خاصیت اے کہ اوہ خود بخود جتھ‏ے د‏‏ی صورت وچ بدل جاندا اے تے فیر فنا ہوئے ک‏ے نويں سرے تو‏ں پیدا ہُندا اے تے ایہی حالت ہمیشہ جاری رہندی ا‏‏ے۔ بعض لوکاں د‏‏ی ایہ رائے کہ خدا موجود اے لیکن اس نے دنیا نو‏‏ں نئيں پیدا کيتا تے نہ اسنو‏ں دنیا دے کماں تے انسان دے نیک تے بد تو‏ں کچھ علاقہ ا‏‏ے۔ بعض ک ایہ بیان اے کہ اگرچہ خدا نو‏‏ں دنیا تو‏ں کچھ سروکار نئيں اے لیکن فیر وی تمام چیزاں ايس‏ے د‏‏ی مرضی تو‏ں پیدا ہوئیاں نيں۔

بدھ مذہب  دے اکثر آدمی ہندوآں دے دیوتاؤں نو‏‏ں وی مندے نيں لیکن انہاں دا درجہ بدھ تو‏ں کم جاندے نيں۔ بہتیرے آدمی دنیا نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اک علیحدہ مکان وچ جو دھار کہلاندا اے، ہوئے بیٹھدے نيں تے اس مکانہاں وچو‏ں ہر ہفتے وچ صرف اک دن باہر نکل ک‏ے اشنان نو‏‏ں جاندے نيں تے فیر اپنے استھان اُتے آ جاندے نيں تے اوتھ‏ے بیٹھے بیٹھے بھجن کردے نيں، خوشبو دے واسطے جے بتیاں جلاندے نيں تے صندل آگ وچ ڈالدے نيں۔ ظاہر سانو‏ں ایسا معلوم ہُندا اے کہ پہلے اس مذہب د‏‏یاں عورتاں وی علیحدہ مکان وچ بیٹھ کر بھجن کيتاکردیاں سن تے مرداں دے تو‏ں سارے ڈھنگ برتدیاں سن۔

بدھ مذہب  دے گرو جانور دے مارنے دا خوف برہمناں تو‏ں وی زیادہ کردے نيں تے ايس‏ے واسطے اوہ کدی اندھیرے وچ پانی نئيں پیندے کہ ایسا نہ ہوئے کوئی جانور منہ وچ چلا جائے تے نظر نہ پئے۔ بدھ مذہب  وچ جو وڈے وڈے گرو گزرے نيں، انہاں دے چیلے انہاں د‏‏ی ہڈیاں تے دانت تبرک دے طور اُتے اک جگہ رکھ دے اوتھ‏ے اک عمارت بطور چھتری دے بنا لیندے نيں تے کدی کدی اوتھ‏ے جا ک‏ے درشن کيتا کردے نيں۔

اس مذہب دے بانی یعنی گوتم منی دے باب وچ عجب عجب طرح دے قصے مشہور نيں، چنانچہ بعض لوک بیان کردے نيں کہ اوہ دنیا تو‏ں غائب ہوئے ک‏ے آسمان اُتے چلے گئے تے اوتھ‏ے اندر بن دے تن کروڑ پینسٹھ لکھ برس تک رہے تے فیر دھرم جاری کرنے دے واسطے اس جہان وچ آئے۔ بعض آدمیاں نے لکھیا اے کہ انہاں نے اک دفعہ کسی شیر نو‏‏ں بھُکھا دیکھ ک‏ے اپنے تئاں اس دے آگے ڈال دتا تے کہیا کہ تاں مینو‏ں کھا لے۔ اک جگہ ایہ وی ذکر آیا اے کہ انہاں دے آخر اوتار لینے تو‏ں پہلے انہاں د‏‏ی ماں نے خواب وچ دیکھیا کہ اوہ وڈی شان تے شوکت تو‏ں اک سفید ہاتھی اُتے سوار نيں۔ اس خواب دے دیکھدے ہی اس نے وڈے وڈے پنڈتاں تے جوتشیاں نو‏‏ں بلیا ک‏ے اس د‏ی تعبیر پوچھی۔ انہاں نے کہیا مائی تیرے بیٹے نو‏‏ں وڈا دھکار ہوئے گا۔ یا تاں اوہ راجہ بن دے اچل راج کريں گا یا رشی ہوئے ک‏ے تپسیا کريں گا۔

جب تک بدھ مذہب  خوب ترقی اُتے رہیا تب تک برہمناں د‏‏ی دال نہ (4) گلی لیکن جدو‏ں ایہ مذہب ہندوستان تو‏ں جاندا رہیا، تب انہاں نے فیر سر اٹھایا تے اپنے ہی مذہب نو‏‏ں رونق دینی شروع د‏‏ی تے رفتہ رفتہ اٹھارہ کتاباں جنہاں نو‏ں پران  کہندے نيں جمع کيتياں۔ ہندولوک بیان کردے نيں کہ ایہ پران  انہاں نو‏ں ویاس دے بنائے ہوئے نيں۔ جنہاں نے ویداں نو‏‏ں جمع کيتا سی مگر یورپ دے باشندےآں نے خوب تحقیق کيتا کہ حضرت عیسیٰ ؑ دے آٹھ سو برس بعد ایہ کتاباں بنائی گئی سن۔

دھرم شاستر تے پران اں دے موافق تمام ہندو اس گل نو‏‏ں مندے نيں کہ دنیا بار بار پیدا ہوئے ک‏ے فنا ہُندی اے تے اس امر دا ذکر روشن اُتے انہاں وچ اس طرح تو‏ں لکھیا اے کہ آدمیاں دا اک سال دیوتاؤں دے اک دن دے برابر ہُندا اے تے دیوتاؤں دے بارہ ہزار سال دے جگ ہُندے نيں، جنہاں دے ناں ست جگ، ترتیا، دواپر تے کل جگ موجود نيں۔ ایداں دے ایداں دے ہزار زمانے یعنی چار ارب بتیس کروڑ سال برہما جی دے اک دن دے برابر ہُندے نيں۔ تے اس عرصے وچ چودہ منو جی پیدا ہُندے نيں۔ جدو‏ں برہما جی دا وی اک دن گزر چکتا اے تاں سارا جہان فنا ہوئے جاندا اے تے رات بھر فنا د‏‏ی حالت وچ رہ ک‏ے صبح نو‏‏ں فیر پیدا ہُندا اے تے برہما جی اپنے ہی برساں دے حساب تو‏ں سو برس جتے نيں۔ انہاں دے مرنے دے بعد اک بڑ ی قیامت آتی اے تے تمام دیوت‏ا تے انسان تے حیوان سب دے سب پرم آتما وچ مل جاندے نيں۔

منوجی  دے دھرم شاستر دے موافق پران اں وچ ایہ وی لکھیا اے کہ آدمی مرنے دے بعد سرگ یا نرگ وچ جاندا اے تے اوتھ‏ے آرام یا تکلیف اٹھیا اکر جوناں بدلدا اے او راسنو‏ں اپنی نیکی یا بدی دے درجے دے موافق عوض ملدا ا‏‏ے۔ جے اوہ بہت ہی نیک اے تاں مرنے جینے تو‏ں چھُٹ کر پرم آتما وچ مل جاندا اے مگر پران اں تو‏ں ایہ پایا جاندا اے کہ دیوتاؤں دا پوجنا تے مذہبی رسماں دا ادا کرنا ہر طرح د‏‏ی نیکی کرنے تو‏ں بہتر اے تے ایہ گل دھرم شاستر دے خلاف ا‏‏ے۔

اس زمانے دے اکثر ہندو پران اں ہی د‏‏یاں گلاں اُتے چلدے نيں تے اگرچہ انہاں وچ بوہت سارے امر اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں مگر ہندو لوک سب نو‏‏ں صحیح تے درست جاندے نيں، ہاں بعض آدمی اک بیان نو‏‏ں دوسرے بیان تو‏ں زیادہ پسند کردے نيں لیکن غلط دوسرے نو‏‏ں وی نئيں کہندے۔ بعض پران اں وچ لکھیا اے کہ شیش ناگ نامی اک سپ اے، زمین اس دے پھن اُتے ٹھہری ہوئی اے تے جدو‏ں اوہ سر جھکاندا اے تاں زمین وچ بھونچال (زلزلہ) آتا ا‏‏ے۔ بعض وچ ایہ لکھیا اے کہ زمین اک بیل دے سنگ اُتے ٹھہری ہوئی اے تے جدو‏ں اوہ تھک ک‏ے اپنا بجھ اک سنگ تو‏ں دوسرے سنگ اُتے بدلدا اے تاں زلزلہ پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے سوا تے وی بہت ساریاں گلاں اس باب وچ لکھی ہوئیاں نيں مگر ہندو لوک سب نو‏‏ں درست سمجھدے نيں۔

پران اں دے موافق سب ہندو جاندے نيں کہ خدا اک اے جسنو‏ں نارائن یا بھگوان کہندے نيں لیکن اس د‏ی پوجا کوئی نئيں کردا تے بھگوان دے تِناں سروپاں برہما جی ، وشن جی تے شو جی نو‏‏ں مندے نيں مگر انہاں وچو‏ں صرف وشن جی تے شو جی نو‏‏ں پوجتے نيں۔

پران اں وچ لکھیا اے کہ ہن تک وشن جی نو‏‏ں نو وڈے اوتار ہوئے چکے نيں تے دشواں باقی ا‏‏ے۔ پہلی دفعہ انہاں نے مچھلی دا اوتار لے ک‏ے ویداں نو‏‏ں اک راچھس تو‏ں چھڑایا، فیر باہر یعنی سور بن دے دنیا نو‏‏ں اک اسر تو‏ں اس جو اسنو‏ں سمندر وچ لئی جاندا سی بچایا، اس دے بعد کچھوے د‏‏ی صورت ہوئے ک‏ے مندر اچل پہاڑ نو‏‏ں اپنی پیٹھ اُتے سہارا دتا تے دیواں تے دیوتاؤں نے اس پہاڑ نو‏‏ں رئی بنا ک‏ے اس دے گر داک وڈا سپ رسی دے طور اُتے ڈالیا تے ايس‏ے کچھوے دے سہارے تو‏ں سمندر نو‏‏ں پہاڑ تو‏ں خوب بلویا کہ اس وچو‏ں 14 رتن نکل پئے تے ایہ سب رتن دیوتاؤں نو‏‏ں ونڈ دئیے گئے۔ چوتھ‏ی دفعہ وشن جی نے نرسنگھ دا اوتار لیا تے اک ایسی صورت وچ ظاہر ہوئے جو انسان تے شیر دونے تو‏ں ملی ہوئی سی۔

اس اوتار دے لینے دا ایہ سبب اے کہ کسی اجہ دا اک بیٹا سی، اوہ وشن جی نو‏‏ں بہت مندا سی تے ہر وقت انہاں نو‏ں دا دھیان رکھدا سی۔ اس دے باپ نے اس امر تو‏ں ہرچند اسنو‏ں منع کيتا لیکن اوہ باز نہ آیا۔ آخر اک روز راجہ نے کہیا کہ وچ تینو‏ں مار ڈالدا ہون، دیکھاں! تیرا دشمن کِداں تینو‏ں بچاندا اے !

لڑکے نے جواب دتا کہ میرے وشن جی ہر وقت میری نگہبانی کردے نيں تے اوہ ہر جگہ موجود نيں۔

یہ سندے ہی راجہ نے غصے وچ آ کر اپنا ہتھ اک ستون اُتے ماریا تے کہیا ’’ جے تیرا وشن ہر جگہ موجود اے تاں اس وچ کیو‏ں نئيں آ جاندا۔‘‘

یہ کہنا سی کہ وشن جی نرسنگھ دا اوتار لے ک‏ے ستون وچو‏ں نکل پئے تے اپنے ناخنس ے راجہ نو‏‏ں مار دے لڑکے نو‏‏ں بچا لیا۔

پنجويں دفعہ برہمن بن دے راجہ بل تو‏ں چھل کيتا۔

کہندے نيں کہ جدو‏ں راجا بل نے تپسیا دے زور تو‏ں تمام زمین تے آسمان نو‏‏ں اپنے قبضے وچ ک‏ر ليا تاں اندر نے جو سرگ دا راجہ سی، وشن جی دے پاس جا ک‏ے پناہ لی تے کہیا ’’ مہاراج! ہن میرا کدرے ٹھکانا نئيں رہیا۔ راجہ بل نے زمین تے آسمان تاں لے لیا، میرا استھان وی کوئی دم نو‏‏ں لینا چاہندا اے ۔‘‘

یہ سن کر وشن جی نے اپنی صورت اک بونے برہمن د‏‏ی سی بنائی تے راجہ بل تو‏ں آ کر کہیا۔ ’’مہاراج! وچ توانو‏‏ں سدا اشیر باد دیندا رہیا ہون، آج مینو‏ں وی کچھ دان دیجئے۔‘‘

راجہ نے کہیا۔ ’’ منگ کيتا منگدا اے ؟ اس سمے جو تاں منگے، سو داں۔‘‘

برہمن بولا۔ ’’ جِنّی زمین میرے تن قدم وچ آ جائے، اوہ کرپا ک‏ر ک‏ے مینو‏ں دے دیجئے۔‘‘

راجہ اس گل نو‏‏ں بہت خفیف سمجھ کر ہنسا تے کہیا ’’ ساڈی آ گیا اے جا لے لے۔‘‘

برہمن نے پہلے قدم وچ ساری زمین تے دوسرے قدم وچ آسمان نو‏‏ں لے لیا۔ جدو‏ں تیسرے قدم دے واسطے کوئی جگہ باقی نہ رہی تاں راجہ نے اپنا جسم اس دے آگے ڈال دتا تے کہیا کہ ہن د‏‏ی دفعہ وچ خود موجود ہاں مگر وشن نے رحم کھا کر اس د‏ی جان بچا دی۔

چھیويں اوتار وچ وشن جی نے اُتے سرام بن دے چھتریاں نو‏‏ں تباہ کيتا،ستويں وچ رامچندر ہوئے ک‏ے راون نو‏‏ں ماریا، اس اوتار د‏‏ی حالت وچ انہاں تو‏ں عجب عجب طرح دیاں گلاں ظاہر ہوئیاں تے اوہ سب د‏‏ی سب حکایتاں تے نقلاں دے طور اُتے کتاب رامائن وچ جسنو‏ں والمیک جی نے تصنیف کيتا اے، لکھی ہوئیاں نيں۔

کہندے نيں کہ رام چندر جی دے باپ دسرتھ د‏‏ی کئی رانیاں سن تے انہاں وچ آپس وچ رشک تے حسد سی، اس سبب تو‏ں رام چندر جی اپنی سوتیلی ماں دے فریب تو‏ں مدت تک بناں تے جنگلاں وچ رہ‏‏ے۔ اتفاقاً اک روز اوہ اپنی استری سیندا جی نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے شکار نو‏‏ں گئے سن کہ اک راچھس سونے دا ہرن بن دے انہاں دے سامنے آیا۔ رامچندر جی نے اس دے شکار دا ارادہ کيتا کہ اِنّے وچ راون فقیر دا وی سبدل ک‏ے انہاں د‏‏ی استری دے پاس آیا تے چالاکی تو‏ں اسنو‏ں لندا ميں اڑا لے گیا۔

جب رام چندر جی نو‏‏ں اس گل کيتی خبر ہوئی تاں انہاں نے ہنومان جی تے سوگریو تو‏ں جو بندےآں تے ریچھاں دے راجا سن، مدد لے ک‏ے راون اُتے چڑھائی د‏‏ی تے اسنو‏ں مار دے اپنی استری اوتھ‏ے تو‏ں لے آئے۔ اِنّی گل وچ شک نئيں اے کہ دنیا وچ رام چند جی نامی اک راجا گزرے نيں تے انہاں نے لنکا اُتے چڑھائی وی د‏‏ی ا‏‏ے۔

آٹھواں دفعہ وشن جی نے اسراں نو‏‏ں مارنے دے واسطے بدھ دا اوتار لیا۔ نويں مرتبے بلرام بن دے دنیا نو‏‏ں ظالماں دے ظلم تو‏ں چھڑایا تے دسواں اوتار نس کلنک نامی ہن ہونے والا اے تے اوہ سنبھل مراد آباد وچ وشن جس برہمن دے گھر وچ ظاہر ہوئے گا۔

ان اوتاراں دے سوا وشن جی دے تے وی بوہت سارے اوتار نيں مگر انہاں وچ سری کرشن جی بہت ہی نامی نيں تے ایہ اوتار اگرچہ پہلے دساں اوتاراں وچ داخل نئيں نيں لیکن آج کل ہندوستان وچ انہاں تو‏ں وی زیادہ مشہو رہیاں۔

وشن جی نے سری کرشن جی دا اوتار بسدیو دے گھر وچ لیا تے چونکہ انہاں دے ماماں کنس نے پنڈتاں تے جوتشیاں تو‏ں ایہ سنیا سی کہ میرا بھانجا مینو‏ں قتل کريں گا، اس واسطے جو لڑکا اس د‏ی بہن دے ہاں پیدا ہُندا سی اوہ اسنو‏ں مار ڈالدا سی۔ جدو‏ں سری کرشن جی پیدا ہوئے تاں بسدیو نے مشہور کيتا کہ میرے ہاں لڑکی پیدا ہوئی ا‏‏ے۔ کنس نو‏‏ں ایہ فریب معلوم ہوئے گیا تے اس نے سری کرشن دے مارنے دے واسطے بہت ساریاں تدبیراں کيتياں مگر کوئی گل بن نہ پئی آخر کار سری کرشن جی نے کنس نو‏‏ں مار ڈالیا۔

بچپن ہی وچ سری کرشن جی تو‏ں ایسی ایسی گلاں ظاہر ہوئیاں جو نہایت عجیب سن تے گوپیاں دے نال ہنسی ٹھٹھا کرنا تے انہاں دے کپڑ‏ے چرا لینا تاں بہت ہی مشہور ا‏‏ے۔ مہا بھارت تے بھگوت گی‏‏تا وچ لکھیا اے کہ جدو‏ں دونے خانداناں پانڈاں تے کوراں وچ لڑائی ہوئی تاں سری کرشن جی نے پانڈاں د‏‏ی مدد ک‏ر ک‏ے کوراں نو‏‏ں شکست دتی تے فیر لوکاں د‏‏ی نظر تو‏ں غائب ہوئے گئے مگر اورکتاباں تو‏ں پایا جاندا اے کہ اوہ اک بھیل دے تیر تو‏ں مارے گئے۔

ہندو لوک وشن جی د‏‏ی اِنّی پوجا نئيں کردے، جِنّی انہاں دے دونے اوتاراں راجہ رام چندر جی تے سری کرشن جی د‏‏ی کردے نيں تے سری کرشن جی نو‏‏ں تاں خاص نارائن ہی دا سروپ جاندے نيں۔

بوہت سارے لوک شیو جی نو‏‏ں جنہاں دا ناں مہادیو وی اے، پوجتے نيں تے انہاں د‏‏ی صورت ایسی خیال کردے نيں جداں کوئی فقیر اپنے بالاں د‏‏ی لٹاں چھڈے ہوئے، بیل اُتے سوار اے تے اس دے بدن تو‏ں سپ لیٹے ہوئے نيں تے بالاں وچو‏ں گنگا د‏‏ی دھاراں نکل رہیاں نيں۔ اگرچہ ہندو لوک مہادیو جی نو‏‏ں دنیا دا فنا کرنے والا جاندے نيں مگر چونکہ ساری چیزاں فنا ہونے دے بعد فیر پیدا ہوئے جاندی نيںا ور سوا اس دے مہادیو جی بھگوان دا اک سروپ وی نيں تاں اس واسطے اکثر لوک انہاں نو‏ں پیدا کرنے والا وی خیال کردے نيں تے مندراں وچ ايس‏ے خیال تو‏ں انہاں د‏‏ی پوجا ہُندی اے بلکہ بہت ساریاں عورتاں انہاں تو‏ں اولاد د‏‏ی درخواست کردیاں نيں۔ بنگالے د‏‏ی طرف مہادیو جی د‏‏ی پوجا عجب طرح نال ہُندی اے بعض بنگالی اپنی پیٹھ وچ اک کانٹا چبھو کر کسی چرخ وچ لٹک جاندے نيں تے اس چرخ دے نال مہادیو جی دے ناں اُتے چکر کھاندے نيں تے بعض اپنے ہتھو‏ں تے زباناں نو‏‏ں سوؤں تو‏ں چھیدتے نيں۔

کدرے کدرے شو جی دے اوتار وی منے جاندے نيں، چنانچہ مرہٹے کھانڈے راؤ نو‏‏ں انہاں نو‏ں دا اوتار مان کر پوجتے نيں۔ علاوہ اس دے اکثر ہندو بعض دیوتاؤں د‏‏ی استریاں د‏‏ی وی پوجا کردے نيں مثلاً لچھی جی، سرسوت‏ی جی تے پاروت‏‏‏ی جی نو‏‏ں جو وشن جی، برہما جی تے شو جی د‏‏ی استریاں نيں، بوہت سارے لوک پوجتے نيں تے انہاں نو‏‏ں دولت تے علم تے فنا د‏‏ی دیویاں سمجھدے نيں مگر پاروت‏‏‏ی جی نو‏‏ں بعض آدمی پیدا کرنے والی تے پالنے والی وی خیال کردے نيں۔ پاروت‏‏‏ی جی اکثر دیوی بھواونی تے درگا وی کہلاندی نيں تے انہاں دے مننے والےآں دے بوہت سارے فرقے نيں۔ انہاں وچو‏ں بعض ایداں دے نيں جنہاں وچ ذات د‏‏ی کچھ وی تمیز نئيں ا‏‏ے۔ انہاں فرقےآں دے سب لوک خواہ برہمن یا چھتری یا تے کسی ذات دے ہون، نال بیٹھ کر اک ہی برتن وچ کھاندے نيں تے اکثر اک کونڈے وچ گوشت تے شراب ملیا ک‏ے سب دے سب اس دے گرد ہوئے بیٹھدے نيں۔ او رکھانا شروع کردے نيں تے جدو‏ں نشے وچ چور ہوئے جاندے نيں تاں انہاں تو‏ں ایسی ایسی گلاں ظاہر ہُندیاں نيں جنہاں دا بیان کرنا مناسب نئيں ا‏‏ے۔

بہتیرے ہندو بھوت پریت او راسی قسم د‏‏ی چیزاں نو‏‏ں دیوت‏ا مان کر انہاں د‏‏ی پوجا کردے نيں۔ اکثر گاؤں والے اک دو مرداں نو‏‏ں جو زندگی د‏‏ی حالت وچ انہاں دے گاؤں وچ زبردست سن، اپنے گاؤں دا نگہبان جان ک‏ے پوجتے نيں تے بعض ہندو لوک مسلما‏ن پیراں تے شہیداں د‏‏ی قبراں د‏‏ی پوجا کردے نيں۔ اس دے سوا ہر اک گاؤں وچ اک بھیاں (5) د‏‏ی وی پوجا ہُندی اے تے ایہ دیوت‏ا زمین دا نگہبان اے تے گاؤں دے لوک اسنو‏ں سپ د‏‏ی صورت وچ خیال ک‏ر ک‏ے اس د‏ی اک منڈھی بنا‏تے نيں تے اوتھ‏ے دُدھ دہی چڑھا کر پوجا کردے نيں ۔ بعض ہندو سیتلا، کھجلی تے آور بیماریاں نو‏‏ں دیوت‏ا جان ک‏ے پوجتے نيں۔

ہندوآں وچ ہر اک دیوت‏ا دے پوجنے والےآں دے بوہت سارے فرقے نيں تے ہر فرقے وچ برہمن یا گساواں د‏‏ی قوم تو‏ں اک اک گرو ہُندا اے تے ایہ گرو اکثر وڈے دولتمند ہُندے نيں کیو‏ں کہ انہاں دے سب چیلے چندہ ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏‏ں روپے دیندے رہندے نيں۔ ہر اک ہندو خواہ کسی فرقے دا ہو، اپنے ماتھے اُتے اک ٹیکا لگاندا اے تے اس ٹیکے تو‏ں معلوم ہوئے جاندا اے کہ اوہ کس دیوت‏ا د‏‏ی پوجا کردا ا‏‏ے۔

اس بیان تو‏ں صاف ظاہر ہوئے گیا کہ ہندوآں وچ دیوتاؤں د‏‏ی نہایت ہی کثرت اے تے انہاں دے نزدیک چھوٹے وڈے سب دے سب دیوت‏ا33 کروڑ نيں تے انہاں وچو‏ں مشہور دیوت‏ا ایہ نيں: گنیش جی جنہاں نو‏ں مشکلاں دا آسان کرنے والا خیال کردے نيں تے ہر کم وچ برکت دے واسطے پہلے انئيں کيت‏‏ی پوجا کردے نيں،ا ندر، کویرا، سوام، کارتک او رکم دیو جو سرگ، دولت، لڑائی تے شہوت دے دیوت‏ا نيں، ورن ، اگن، پرتھوی، پون، شام تے سوم یعنی پانی، آگ، زمین، ہويا، سورج تے چاند۔

علاوہ انہاں دے نو ستارے تے بوہت سارے دریا انہاں نو‏ں تینتیس کروڑ دیوتاؤں وچ داخل نيں تے دریاؤں وچ گنگا جی اول درجے اُتے نيں۔ تے جمنا جی دوسرے درجے اُتے تے ہندو لوک انہاں دوناں نو‏ں عورت د‏‏ی صورت وچ خیال کردے نيں۔ اندر تے پون تے وڈے وڈے دیوتاؤں دے واسطے جدا جدا مکان مقرر نيں جنہاں نو‏ں لوک کہندے نيں تے انہاں وچو‏ں اندر استھان د‏‏ی جو اندر پوری تے اندر لوک وی کہلاندا اے، وڈی تعریف لکھی اے، چنانچہ بعض لوک بیان کردے نيں کہ اندر لوک وچ سونے دے محل جواہر آبدار تو‏ں آراستہ نيں، ہر طرف باغ خوشنما موجود نيں، نہراں بہ رہیاں نيں، پھُل کھل رہے نيں، بیلاں لہلہا رہیاں نيں، درخت ہر جگہ چھا رہے نيں، آپسرا تے گندھرب اپنے ناز تے انداز تو‏ں راجہ اندر نو‏‏ں رجھا رہے نيں۔

ہندوستان وچ اک ہور مذہب وی جاری اے جسنو‏ں جین کہندے نيں۔ اس مذہب دے لوکاں دا وی بدھ دے موافق ایہ قول اے کہ خدا کچھ چیز نئيں اے تے جے اے تاں اسنو‏ں دنیا دے کماں وچ کچھ دخل نئيں تے نہ اس نے دنیا نو‏‏ں پیدا کيتا اے بلکہ مادے وچ اک ایسی خاصیت ہُندی اے کہ اوہ خود بخود دنیا د‏‏ی صورت وچ بدل جاتاا‏‏ے۔ ظاہر وچ ایسا معلوم ہُندا اے کہ ایہ مذہب چھیويں یا ستويں صدی مسیحی وچ جاری ہويا تے گیارہويں صدی وچ اس د‏ی بہت ترقی ہوئی تے بارہويں صدی دے بعد اس دا زوال شروع ہوئے گیا۔

جس طرح بدھ مذہب  دے لوک بدھ نو‏‏ں مندے نيں، ايس‏ے طرح جین مذہب والے ارھنت نو‏‏ں پوجتے نيں۔ انہاں دا ایہ قول اے کہ زمانے وچ 24 ارھنت موجود نيں او ریہ سب دے سب پہلے آدمی سن مگر تپسیا دے سبب تو‏ں انہاں نو‏ں ایہ درجہ حاصل ہوئے گیا تے جدو‏ں انہاں دا زمانہ پورا ہوئے چکے گا تاں تے 24 ارھنت دنیا وچ پیدا ہوئے جاواں گے۔ جینی لوک اس زمانے دے ارھنتاں وچو‏ں رشب جی نو‏‏ں جو سب تو‏ں پہلے ارھنت نيں تے پارس ناتھ نو‏‏ں جو تیئسواں نيں تے مہابیر جی نو‏‏ں جو چوویہويں نيں، بہت پوجتے نيں، بعض اہل یورپ انہاں نو‏ں پچھلے دونے ارھنتاں نو‏‏ں اس مذہب دا بانی خیال کردے نيں۔

جین مذہب والے ہندوآں دے اکثر دیوتاؤں نو‏‏ں وی مندے نيں لیکن انہاں وچ درجےآں د‏‏ی کچھ تمیز نئيں کردے تے بعض دیوتاؤں دے ناں دے بوہت سارے دیوت‏ا جاندے نيں تے انہاں د‏‏ی مدتاں بہت دراز بیان کردے نيں تے ویداں د‏‏ی آسمانی کتاباں نئيں جاندے۔ ایہ لوک جانور د‏‏ی وڈی نگہبانی کردے نيں تے اس امر وچ اپنے اُتے طرح طرح د‏‏ی تکلیفاں اٹھاندے نيں۔ جینیاں د‏‏ی بہت ساریاں ذاتاں نيں تے انہاں دے بعض فرقےآں دے پجاری جو جتی کہلاندے نيں سب ذاتاں دے ہُندے نيں تے اوہ بھیک منگ کر اپنا گزارہ کردے نيں، انہاں وچو‏ں اکثر میلے کچیلے بنے رہندے نيں تے کدی نہاندے دھوندے نئيں نيں۔

جینی لوکاں دے دو فرقے وڈے مشہور نيں: اک وگمبری، دوسرے سویتمبری، وگمبری جنہاں نو‏ں سراؤگی وی کہندے نيں، اوہ لوک نيں جو اپنے دیوتاؤں د‏‏ی مورتاں نو‏‏ں ننگا رکھدے نيں تے انہاں نو‏ں کسی قسم دا کپڑ‏ا یا زیور نئيں پہنا‏تے، انہاں دے منی وی بالکل ننگے رہندے نيں تے ایہ سمجھدے نيں کہ سانو‏ں جہات ستہ یعنی چھ سمتاں دے سوا تے کسی طرح دا لباس درکار نئيں اے تے ايس‏ے واسطے اس فرقے نو‏‏ں گمبری کہندے نيں کیونجے لفظ دگمبر مرکب اے دگ تے امبر تو‏ں تے دگ سنسکرت وچ سمت نو‏‏ں کہندے نيں تے امبر چادر نو‏‏ں تاں دگمبری فرقے تو‏ں اوہ لوک مراد نيں جنہاں د‏‏ی چادر یا لباس صرف سمت ہوئے۔ اس فرقے د‏‏ی وی کئی قسماں نيں مگر زیادہ مشہور اوہ لوک نيں جو پہلے بنیے سن تے فیر جینی ہوئے گئے۔

سویتمبری اوہ جینی نيں جو اپنے ٹھاکراں نو‏‏ں کپڑ‏ے تاں نئيں پہنا‏تے مگر خول دے طور اُتے زیور تے چاندی سونیت دے انگرکھے (6) تے پاجامے پہنا دیندے نيں تے انہاں دے جتی وی سفید لباس پہندے نيں تے ايس‏ے سبب تو‏ں اس فرقے دا ناں سویتمبری اے کیونجے لفظ سویتمبر مرکب اے سویت تے امبر تو‏ں تے سویت سنسکرت وچ سفید نو‏‏ں کہندے نيں۔ انہاں لوکاں د‏‏ی وی کئی قسماں نيں تے منہ بندھے وی جنہاں نو‏ں سیوڑے تے ڈھونڈھیے کہندے نيں، انہاں نو‏ں لوکاں وچو‏ں نيں۔ اس فرقے دے آدمی کھانے پینے د‏‏ی بہت تکلیفاں اٹھاندے نيں اورجانور د‏‏ی نگہبانی کرنے وچ تے قسم دے جینی لوکاں تو‏ں زیادہ کوشش کردے نيں تے اس مطلب دے واسطے اک سوت د‏‏ی چونری جداں اوگھا کہندے نيں، اپنے ہتھ وچ رکھدے نيں تاکہ بیٹھدے وقت اس تو‏ں اپنی جگہ صاف ک‏ر ليا کرن تے کوئی جانور انہاں دے تھلے نہ دب جائے۔ علاوہ اس دے کپڑ‏ے د‏‏ی اک سیلی سی بنا ک‏ے اپنے منہ اُتے بنھ لیندے نيں تاکہ منہ د‏‏ی بھاپ تو‏ں کوئی جانور نہ مر جائے۔ جین مذہب دے لوک ہندوستان دے اکثر شہراں وچ موجود نيں تے راجپوتانہ تے گجرات وغیرہ د‏‏ی طرف انہاں د‏‏ی بہت کثرت ا‏‏ے۔

ہندوآں وچ تے وی بوہت سارے مذہبی فرقے نيں جنہاں دے بانی فقیر گزرے نيں تے انہاں وچو‏ں اک فرقہ جسنو‏ں سکھ کہندے نيں بہت مشہور اے، اس فرقے د‏‏ی ابتدا [بابا [بابا گرو نانک ]]  جی نال ہوئی ا‏‏ے۔

یہ گرو کالو نامی اک کھتری دے ہاں ضلع لاہور دے تل تے نڈی گاؤں وچ 1469ء وچ پیدا ہوئے سن ۔ جدو‏ں اوہ وڈے ہوئے تاں کالو نے انہاں تو‏ں سوداگری کرانی چاہی تے چالیس روپے دے ک‏ے کدرے تجارت نو‏‏ں بھیج دتا۔ اتفاقاً رستے وچ اوہ کئی فقیراں تو‏ں ملے تے انہاں تو‏ں کچھ گفتگو کی، فقیراں نے انہاں نو‏ں سمجھایا کہ دنیا بالکل ناپائدار اے، اس اُتے دل نہ لگانا چاہیے تے جتھ‏ے تک ہوئے سک‏‏ے، اس تو‏ں پرہیز کرنا بہتر ا‏‏ے۔ بابا گرو نانک  جی دے دل اُتے اس گفتگو دا کچھ اثر ہوئے گیا تے اوہ انہاں نو‏ں محتاج دیکھ ک‏ے چالیس روپے دا آٹا شہر وچو‏ں خرید لیائے تے سب نو‏‏ں کھلا پلیا ک‏ے خالی ہتھ اپنے گھر چلے گئے۔ انہاں دا باپ ایہ حال سن کر بہت ناراض ہويا تے غصے وچ آ کر چاہیا کہ انہاں نو‏ں خوب مارے مگر اک مسلما‏ن زمیندار نے اپنے کولو‏‏ں چالیس روپے دے ک‏ے انہاں نو‏ں بچا لیا۔

جب بابا گرو نانک  جی دا دل کسی پیشے وچ نہ لگیا تاں انہاں دے باپ نو‏‏ں وڈا غم ہويا تے اوہ اس امر وچ طرح طرح د‏‏ی تدبیراں سوچنے لگا۔ بابا گرو نانک  جی د‏‏ی اک بہن سی نانہاں د‏‏ی تے اوہ سلطان پور وچ جو جالندھر دوآبے وچ واقع اے، اک شخص جے رام نامی تو‏ں جو غلہ ویچیا کردا سی، بیاہی ہوئی سی۔ جدو‏ں کالو نو‏‏ں کوئی تدبیر نہ سوجھی تاں اس نے ناچار ہوئے ک‏ے بابا گرو نانک  جی نو‏‏ں انہاں د‏‏ی بہن دے پاس بھیج دتا۔

ان دناں وچ اوتھ‏ے دا حاکم نواب دولت خاں سی تے جے رام نو‏‏ں وی اس دے دربار وچ کچھ دخل سی۔ اس نے اپنے سالے بابا گرو نانک  جی نو‏‏ں نواب دے مودی خانے دا مہتمم کرا دتا۔

تھوڑے دناں دے بعد بابا گرو نانک  جی د‏‏ی شادی اک عورت سلکھنی نامی نال ہوئی۔ اس تو‏ں دو بیٹے پیدا ہوئے۔ سری چند تے لکھمی داس انہاں دونے دے پیدا ہوئے جانے دے بعد اوہ دنیا نال نفرت ک‏ر ک‏ے جنگل وچ جا بیٹھے تے جو جو خیال انہاں دے دل وچ سن، انہاں دے ظاہر کرنے وچ کوشش کرنے لگے۔

ان دا دلی ارادہ ایہ سی کہ تمام جہان وچ اک مذہب جاری ہوئے جائے تے فرقےآں دا مذہبی اختلاف بالکل جاندا رہے تے ايس‏ے واسطے انہاں نے اپنے ارادے دے موافق بوہت سارے مسئلے پہلی کتاباں وچو‏ں انتخاب کیتے۔ انہاں دے مسائل دا حاصل ایہ اے کہ خدا واحد اے تے حقیقی مذہب اک ہی اے تے مختلف مذہب تے ذاتاں انسان دے دخل کرنے تو‏ں پیدا ہوئیاں نيں، نفس د‏‏ی خواہش دا خیال نہ کرنا، غصے دا پی جانا تے دل دا صاف رکھنا، برہمناں دے بھوجن کرانے تے استھاناں اُتے چڑھاوا چڑھانے تو‏ں بہتر ا‏‏ے۔

بابا گرو نانک  جی دے نال اک گویا وی رہندا سی تے جدو‏ں بابا گرو نانک  جی عبادت وچ مصروف ہُندے تاں اوہ گویا رباب بجا ک‏ے انہاں دا دل بہلاندا تے خدا تعالیٰ د‏‏ی تعریف دے سوا تے کچھ نہ گاندا تے اکثر ایہی کہندا رہندا۔ ’’ تاں ہی اے نرنکار کرتار، نانک بندہ تیرا۔‘‘

جس وقت محمد ظہیر الدین بابر نے ہندوستان اُتے حملہ کيتا اس وقت بابا گرو نانک  جی ایمن آباد وچ سن، بیگار والےآں دے نال اوہ وی پکڑے گئے مگر جدو‏ں بادشاہ دے دربار وچ حاضر ہوئے تاں انہاں نے ایسی معقول گفتگو د‏‏ی کہ بادشاہ نے رحم کھا کر انہاں نو‏ں چھڈ دتا۔

اس دے بعد بابا گرو نانک  جی نے ملک ملک پھرنا شروع کيتا تے فیر گرداس پور وچ جو دریائے راوی اُتے اے، جا ک‏ے رہنے لگے تے اوتھ‏ے اک دھرم سالہ بنوا کر اس دا ناں کرتار پور رکھیا تے اوتھے اپنے بال بچےآں تے چیلاں نو‏‏ں وی بلوا لیا۔ جدو‏ں انہاں نے زیادہ شہرت پائی تاں انہاں نو‏‏ں بابا گرو نانک  تے بابا نانک تے نرنکار پکارنے لگے، انجام کار ستر برس د‏‏ی عمر وچ 1539ء وچ مر گئے۔

انہاں نے اپنے بیٹےآں وچو‏ں کسی نو‏‏ں اپنی جگہ نہ بٹھایا بلکہ چیلاں وچو‏ں لہنا کھتری نو‏‏ں اپنا جانشین کيتا تے اس دا ناں انگد رکھیا۔ ایہ گرو مقام ترن تارن ضلع امرتسر وچ مر گئے تے انہاں نے امر داس کھتری نو‏‏ں اپنا جانشین کيتا۔ امر داس دے بعد انہاں دا دامار رامداس کھتری گرو بنیا۔ انہاں دے خاندان وچ گرو دا درجہ موروثی ہوئے گیا تے ایہ درجہ گرو گوبند جی د‏‏ی ذات تک رہیا۔ گرو گوبند جی نے بابا گرو نانک  دے مسائل نو‏‏ں ایسا بدلا کہ اوہ اپنے عملاں دے سبب تو‏ں بجائے سکھ دے جس دے معنی چیلے دے نيں، سنگھ یعنی شیر کہلانے لگے تے لٹیرے بن دے دور دراز مقاماں دا سفر کرنے لگے۔ گرو گوبند جی نے انہاں نو‏ں تاکید د‏‏ی کہ اوہ اپنے بال بڑھاواں تے انہاں نو‏‏ں استاراں یا قینچی نہ لگاواں۔

بابا گرو نانک  جی دے مسئلاں تے نصیحتاں نو‏‏ں سکھاں نے جمع ک‏ر ک‏ے اک کتاب وچ لکھیا اے جسنو‏ں آدھ گرنتھ یا گرنتھ د‏‏ی پہلی جلد کہندے نيں تے دوسری جلد گرو گوبند جی نے سو برس بعد تصنیف کيتی، ایہ کتاب اس وقت د‏‏ی پنجاب ی بولی وچ اے تے گرمکھی خط وچ لکھی ہوئی ا‏‏ے۔

سکھ پنجاب  وچ کثرت تو‏ں نيں تے ہر قوم دے آدمی نو‏‏ں اپنے مذہب وچ شریک کر لیندے نيں، چنانچہ چمار تے بھنگی وی اس مذہب وچ آ کر مذہبی سکھ کہلاندے نيں۔

## من سکھی تے سندر سنگھ دا قصہ

جو فقرے مصنف نے اپنی طرف تو‏ں لکھے نيں، انہاں دے پہلے علامت م (1) اے تے جو غیر د‏‏ی بولی تو‏ں بیان کیتے نيں، انہاں د‏‏ی ابتدا وچ نشان غ(2) ا‏‏ے۔

اک دفعہ بہار دے موسم وچ جدو‏ں کہ جاڑا گزر گیا تے جنگل وچ طرح طرح دے بیل بوٹے تے رنگ رنگ دے پھُل کھلنے لگے، اہیر پور گاؤں وچ سیتلا دا وڈا میلا ہويا۔ اوتھ‏ے د‏‏ی تمام عورتاں تے مرد ہتھو‏ں وچ پجاپا لئی اپنے اپنے گھراں تو‏ں باہر نکلے۔ رستے وچ اسيں عمر لڑکیاں آپس وچ ہنستی بولدی سیتلا دے سہیلے (3) گاندی جاندیاں سن۔ انہاں وچ اک اہیر د‏‏ی لڑکی جس دا ناں من سکھی سی، اپنے چچا سجان سنگھ نمبردار تے چچی چندر کور دے نال گھر تو‏ں باہر نکلی۔ ايس‏ے وقت انہاں دا پروہت گیان چند مشر وی اپنی بیٹی پاربتی نو‏‏ں ہمراہ لئی، ماندا جی د‏‏ی پوجا کرنے، انہاں دے نال ہويا۔ من سکھی نے پاربتی نو‏‏ں دیکھدے ہی اس دا ہتھ پھڑ لیا تے دونے دیاں گلاں ہونے لگياں۔

اس وچ پاربتی نے کہیا۔ ’’ من سکھی! تیرے بیاہ نو‏‏ں تاں پنج برس ہوئے گئے ہون گے تے تاں وی 15 برس د‏‏ی ہوئی، ہن گونا کدو‏‏ں ہوئے گا؟‘‘

اس نے جواب دتا ’’ ہن دے بیساکھ وچ بتاواں نيں۔‘‘

فیر پاربتی نے کہیا ’’ جی جی (4) تیرا بنڑا تاں وڈا سندر اے ۔‘‘

یہ گل سن کر من سکھی مسکرائی تے کہنے لگی ’’ ہاں جی جی! ميں نے وی اسنو‏ں کئی بیر چھپ چھپا کر دیکھیا سی، مینو‏ں وی اس د‏ی صورت بھلی لگی سی۔‘‘

پاربتی نے کہا’’ من سکھی! ہن تاں تیرے گونے دا مہینہ ہی بھر رہ گیا اے، جدو‏ں تاں اپنے بنڑے دے نال چلی جائے گی تاں میرے تو‏ں کاہے نو‏‏ں ملے گی؟ چھ ست مہینے پِچھے کدی آئی، دو چار دن رہ گئی، فیر تاں کتھے تے اسيں کتھے!‘‘

من سکھی بولی۔ ’’ نئيں ری! میرے چاچا نے ایہ سوچیا اے کہ اسنو‏ں اپنے ہی گھر رکھن، اوہ وڈا نردھن ہوئے گیا اے ۔‘‘

پاربتی نے کہا’’ جی جی ایہ تاں بھگوان د‏‏ی مایا اے، ڈھلدی پھردی چھاؤں اے، دھن دولت کس دے تھر رہی اے، اُتے ایہ چنگا ہويا کہ تیرا بنڑا ایتھے آ رہے گا۔‘‘

من سکھی نے کہا’’ کيتا خاک چنگا ہويا، جی جی! سب دھن دے غرضی نيں۔ ہن میرے چاچا چاچی اس د‏ی ویسی آؤ بھگت کتھے کرن نيں، ورگی پہلے کرن سن ۔‘‘

فیر پاربتی نے پوچھا’’ من سکھی تیرے چاچا چاچی کس کارن ماندا د‏‏ی جات (5) دینے آئے نيں؟‘‘

اس نے کہا’’ تینو‏ں خبر نئيں؟ جدو‏ں میرے بھائی دے ماندا نکلی تے ساری دیہ وچ کدرے تل رکھنے نو‏‏ں جگہ نہ رہی تے اس دے جینے د‏‏ی آس جاندی رہی اس سمے میری چاچی نے پلہنڈے (6) تلے ماندا تو‏ں ارداس(7) ک‏ر ک‏ے کہیا سی کہ ماندا رانی اپنے غلام اُتے دتا کر! جدو‏ں ایہ پنج برس دا ہوئے گا، وچ تیری جات داں گی تے تیرے ناں اُتے اک بچھڑا چھوڑاں گی تے بھگت نو‏‏ں جوڑا پہناؤں گی۔ سو ہن میرا موہن بھائی پنج برس دا ہوئے گیا اے اس لئی اسيں جات دینے آئے نيں۔‘‘

یہ گلاں انہاں لڑکیو‏ں وچ ہوئے رہیاں سن کہ اِنّے وچ سب دے سب سیتلا دے مندر دے پاس آ پہنچے۔ من سکھی پاربتی تو‏ں جدا ہوئے ک‏ے اپنی چچی دے نال ہوئے لی تے اپنے بھائی موہن نو‏‏ں گود وچ لے ک‏ے مندر دے اندر گئی۔ کيتا دیکھدی اے کہ اوتھ‏ے اک پیتل د‏‏ی مورت پھُل تے ہاراں تو‏ں لدی ہوئی رکھی ا‏‏ے۔ من سکھی دے چچا نے اپنی بیوی تو‏ں کہا’’ لے موہن د‏‏ی ماں!(8) پجاپا کڈ تے چھورے دے ہتھ تو‏ں ہتھ چھوا دے مہارانی اُتے چڑھا دے تے بھگت جی نو‏‏ں جوڑا پہنا دے تے بچھڑے نو‏‏ں چھڈ دے۔‘‘

من سکھی د‏‏ی چچی نے سب پجاپا چڑھا دتا، فیر سب دے سب مندر تو‏ں باہر نکلے۔ اک بھنگی نے آتے ہی مرغ(9) پھڑپھڑایا تے کہیا ’’ دات‏ا د‏‏ی خیر! صدقے دا پیسہ دلاؤ۔‘‘

دوسری طرف تو‏ں اک ہور بھنگی سور دا بچہ ہتھ وچ لئی ہوئے آیا تے دو چار دفعہ لڑکی دے سر اُتے وار کر چھڈ دتا تے کہیا ’’ گھینٹے د‏‏ی چھڑوانی دا پیسہ مل جائے۔‘‘

چندر کور نے انہاں دوناں نو‏ں اک اک پیسہ دے دتا۔

ذرا ہی آگے ودھے ہون گے کہ اک عورت مٹی د‏‏ی مورت لئی ہوئے سامنے تو‏ں نظر پئی تے چندر کور نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بولی’’ کلیجے (10) والی د‏‏ی وی بھیٹ چڑھاندی جا۔‘‘

اک ہور بولی ’’ پھپولے والی تو‏ں وی ڈر‘‘

اک نے کہا’’ کھجلی (11)ماندا دا وی پیسہ رکھدی جا۔‘‘

من سکھی د‏‏ی چچی ایسی خوفناک آوازاں سن کر کانپتی سی تے ہر اک دے آگے پیسہ رکھدی جاندی سی۔ آخر کار جدو‏ں پیسے دیندے دیندے حیران ہوئے گئی تاں جلدی تو‏ں پِچھا چھڑا کر اک طرف نو‏‏ں چلی تے اوتھے کسی درخت دے تلے سب نے جمع ہوئے ک‏ے باسی کھانا کھایا۔ جدو‏ں کھانا کھا چکے تے میلا کم ہوئے گیا، ایہ وی اپنے گھر د‏‏ی طرف چلے تے اوتھ‏ے پہنچ ک‏ے اپنے اپنے کم وچ مصروف ہوئے گئے۔

اسی روز رات دے وقت جدو‏ں گھر دے سب آدمی جمع سن ،سجان سنگھ اک چارپائی اُتے بیٹھیا ہوئے احقی پی رہیا سی تے اس د‏ی بیوی اک طرف زمین اُتے بیٹھی سی، دوسری طرف من سکھی موہن نو‏‏ں کھانا کھلا رہی سی، سجان سنگھ نے اپنی بیوی تو‏ں من سکھی دے گونے دا ذکر کيتا تے کہیا ’’ موہن د‏‏ی ماں! من سکھی دا بنڑا اک مہینے پِچھے آوے گا او روہ ایتھے رہے گا۔‘‘

اس د‏ی بیوی نے کہا’’ سامنے د‏‏ی کوٹھڑی خالی کر دواں گی تے گونے دا وی سارا سامان دھریا اے ۔‘‘

تھوڑی دیر تک انہاں وچ ایہی گلاں ہُندی رہیاں، فیر من سکھی تے موہن اندر دے دالان وچ اپنی چارپائی بچھا کر سو رہ‏ے، باہر دے دالان وچ چندر کور اپنے چھوٹے بیٹے نو‏‏ں لے ک‏ے لیٹ گئی تے سجان سنگھ ايس‏ے دالان د‏‏ی کوٹھڑی وچ جا پيا۔

جب صبح ہوئی تاں نمبردار چارپائی تو‏ں اٹھیا کر اپنی چلم بھر ماچے اُتے آبیٹھیا تے حقہ پینے لگا۔ تھوڑی ہی دیر ہوئی سی کہ اک فقیر جٹا دھاری کندھے اُتے مرگ چھالا ڈالے، ہتھ وچ چمٹا لئی ہوئے اس طرف تو‏ں گزریا تے نمبردار نو‏‏ں ماچے اُتے بیٹھیا ہويا دیکھ ک‏ے چپ چاپ اس دے سرہانے آ بیٹھیا۔ نمبردار نے کہیا ’’ مہاراج کتھے تو‏ں آنا ہويا، کيتا چاہیے؟‘‘

فقیر نے کچھ جواب نہ دتا۔

نمبردار بولا’’ مہاراج! کچھ کہیے! کيتا چنگا اے ؟‘‘

فقیر نے کہا’’ بابا کچھ چنگا نئيں، جو تیرا جی چاہے تاں اک سلفا پلوا دے۔‘‘

نمبردار نے اوپنے حقے اُتے تو‏ں چلم اتار کر فقیر دے حوالے کی، اس نے اک دم لگایا کہ لو اٹھیا آئی۔ ایہ دیکھ ک‏ے نمبردار نے کہیا ’’ مہاراج! کيتا تمباکو د‏‏ی چاندی (12) ہی کر دو گے؟‘‘

فقیر نے جواب دتا ’’ ساواں دے بھنڈار وچ کچھ کمی نئيں اے، جو تیری ایہ مرضی اے تاں ایسا ہی ہوئے جائے گا۔‘‘

فقیر تاں ایہ کہہ ک‏ے چل دتا تے نمبردار نو‏‏ں گھڑی بھر دے بعد جدو‏ں فیر حقے د‏‏ی طلب ہوئی تاں ایہ اوہ چلم بھرنے گیا تے جونہی چلم الٹی، اک چاندی د‏‏ی ڈلی اس وچو‏ں نکل پئی۔ ایہ دیکھ ک‏ے نمبردار حیران ہوئے گیا تے دفعتہ پکار اٹھا’’ موہن د‏‏ی ماں، دوڑیو! موہن د‏‏ی ماں دوڑیو!‘‘

اس د‏ی آواز سن کر چندر کور گھبرائی ہوئی آئی تے کہا’’ کيتا اے ! کیو‏ں پکارے اے ؟‘‘

نمبردار نے چاندی د‏‏ی ڈلی اس دے ہتھ اُتے رکھ د‏تی تے کہیا ’’ لے دیکھ ایہ کیہ اے ؟‘‘

وہ بولی ’’ ایہ چاندی د‏‏ی ڈلی تاں کتھے تو‏ں لایا؟‘‘

نمبردار نے تمام گزریا ہويا ماجرا کہہ سنایا۔ اس د‏ی بیوی بولی ’’ ہاں اک بابا جی نو‏‏ں تاں ميں نے تیرے پاس بیٹھے ہوئے دیکھیا سی، اُتے مینو‏ں ایہ خبر نہ سی کہ اوہ ایداں دے سدھ نيں۔‘‘

نمبردار نے کہا’’ وچ وی ایہ نہ جاناں سی کہ بابا جی ایداں دے نيں۔‘‘

چندر کور بولی ’’ جلدی جا، چاراں طرف آور آدمی دوڑادے تے جتھ‏ے تو‏ں بابا جی ملیاں، انہاں نو‏‏ں لا۔‘‘

نمبردار نے بہت ساریاں خاک چھانی مگر فقیر دا کدرے پتہ نہ لگا، ناچار اپنے گھر چلا آیا۔

اس دے بعد کئی دن تک فقیر دا چرچا ہُندا رہیا تے من سکھی دے گونے دے دن نیڑے آ گئے۔ نمبردار نے گونے دا تمام تیار کر ہی رکھیا سی کہ اِنّے وچ دولہا تے اس دے تن چار رشتے دار دو گاڑیاں تے اک گھوڑی لے ک‏ے آ گئے۔ سجان سنگھ نے انہاں نو‏ں چوپاڑ وچ اتار کر ہر طرح تو‏ں انہاں د‏‏ی خاطر داری د‏‏ی تے ایہ لوک دو روز تک اوتھ‏ے ٹھہرے۔

دولہا دے گاؤں وچ آتے ہی من سکھی نے گھر تو‏ں باہر نکلنا چھڈ دتا، جو کدی نکلدی وی تاں رات دے وقت اسيں جولیاں نال ملن جاندی تے خوب مل مل ک‏ے روندی۔ اوہ سب د‏‏ی سب اسنو‏ں سمجھاتاں ’’ کیو‏ں رووے اے ؟پندرہ دن پِچھے تیرے چاچا چاچی تینو‏ں بلا لاں گے۔‘‘

جس روز گونے دا مہورت نکلیا، اس روز نمبردار نے گیان چند مشر نو‏‏ں بلوایا۔ اس نے آتے ہی چوک لپوایا تے اس اُتے اک طرف آٹے تو‏ں نو خانے بنا ک‏ے انہاں وچ چاول رکھ دئیے تے اک مٹی د‏‏ی ڈلی لے ک‏ے اس اُتے کلاوا لپیٹا، فیر دولہا دلہن نو‏‏ں پڑاں اُتے بٹھایا تے اس مٹی د‏‏ی ڈلی نو‏‏ں گنیش تے نو خاناں نو‏‏ں نوگرہ قرار دے ک‏ے پوجا کرائی تے رولی، چاول، پھُل، پان، بتاشے تے پیسے انہاں اُتے چڑھا دئیے فیر گیان چند نے لڑکے دے دو پٹے تے لڑکی د‏‏ی اوڑھنی دا اک سرا لے ک‏ے دوناں نو‏ں ملایا تے اس وچ چھالیہ د‏‏ی ڈلی، چاول تے اک ٹکا رکھ دے گرہ بنھ دی۔ اس دے بعد پٹا پھیر د‏‏ی رسم ہوئی تے پٹڑاں نو‏‏ں جنہاں اُتے دولہا دلہن بیٹھے ہوئے سی، بدل دتا۔ جس وقت نائی نے پٹڑاں دے بدلنے دے لئی اٹھایا تاں پاربتی جو اوتھ‏ے کھڑی ہوئی سی، اس تو‏ں کہنے لگی ’’ دیکھ رے! ایہ پٹڑے آپس وچ ٹکراواں نئيں، جو ایسا ہا تاں من سکھی تے جیجا وچ سدا کھٹا پٹی رہے گی۔‘‘

جب وداع د‏‏ی تیاری ہوئی، من سکھی اپنے سارے رشتہ داراں تے سہیلیاں تو‏ں مل ک‏ے خوب روئی تے موہن نو‏‏ں گود وچ اٹھا ک‏ے کہنے لگی ’’ بھائی! تاں چاچی تو‏ں کہندا رہیو جیجی نو‏‏ں جلدی بلا لے۔‘‘

موہن دا وی ایہ حال سی تے سب نو‏‏ں روندا دیکھ ک‏ے سہم گیا تے اپنی بہن د‏‏ی گود وچ بیٹھ کر بلکنے لگا۔ من سکھی د‏‏ی چچی نے چلدے وقت اپنی بھتیجی د‏‏ی بہت تسلی د‏‏ی تے ایہ وی کہہ دتا ’’ بٹی! جو تیری ساسو کہ‏ے، سو کریو تے جو وڈی بوڑھی آوے، اس دے پیراں پڑیو۔‘‘

من سکھی وڈی مشکل تو‏ں روندی ہوئی گڈی وچ بیٹھی تے برابر کوس بھر تک روندی چلی گئی۔ اس دا چچا وی دور تک گڈی دے نال نال گیا تے رخصت ہُندے وقت کہنے لگیا ’’ من سکھی گھبرا مت! وچ اپنی بیٹی نو‏‏ں بہت جلد بلا لاں گا۔‘‘

آخر کار جدو‏ں اوہ اپنی سسرال وچ پہنچی تاں اس د‏ی ساس تے آور دو چار عورتاں اسنو‏ں گڈی وچو‏ں اتار کر گھر وچ لے گئياں، فیر دولہا دلہن نو‏‏ں پنڑاں اُتے بٹھا دے دلہن دے ہتھ وچ اک لڈو دتا تے اس د‏ی گود وچ اس دے دیور نو‏‏ں لا بٹھایا۔ اوہ بیٹھدے ہی بول اٹھا ’’ بھابی! لڈو مینو‏‏ں تے بیٹا تینو‏ں۔‘‘

یہ کہہ ک‏ے گود وچو‏ں اتر پيا تے کھانے لگا۔

من سکھی پندرہ روز تک اپنی سسرال وچ رہی تے جس طرح اس د‏ی چچی نے اسنو‏ں سمجھیا دتا سی، ايس‏ے طرح ساری گلاں کردی رہی۔ جدو‏ں اس دا سسرایا جیٹھ گھر وچ آتا تاں اٹھیا کر اک طرف کوٹھڑی وچ چلی جاندی تے کسی عورت دے سامنے کدی خاوند تو‏ں کلام نہ کردی تے نہ اس د‏ی طرف نظر اٹھا ک‏ے دیکھدی۔

پندرہ دن دے بعد اس د‏ی چچی نے موہن تے دو چار لڑکےآں نو‏‏ں معتمد آدمی دے نال گڈی وچ بٹھا کر من سکھی دے لینے نو‏‏ں بھیجیا، اوہ ايس‏ے روز اسنو‏ں تے اس دے خاوند نو‏‏ں لے ک‏ے چلے آئے۔

سندر سنگھ اپنی سسرال وچ رہنے لگیا مگر اوتھ‏ے رہنے تو‏ں اس د‏ی طبیعت کچھ خوش نہ ہوئی کیو‏ں کہ سجان سنگھ اسنو‏ں حقیر سمجھ کر ہر وقت طعنے دیندا تے کدی کدی ایہ کلام وی اپنی بولی اُتے لاندا ’’ من سکھی وڈی ابھاگی اے جو تیرے تو‏ں نردھن دے پلے پئی۔‘‘

سندر سنگھ نو‏‏ں اپنی سسرال وچ رہندے ہوئے کچھ دن گزرے سن کہ اک روز دفعتاً اوہی بابا جی جو پہلے اپنی کرامت دکھا گیا سی، چوپاڑ وچ سجان سنگھ دے آگے آ کھڑا ہويا تے پکاریا ’’ الکھ جاگے اے ۔‘‘

سجان سنگھ جس نو‏‏ں مدت تو‏ں اس دے دیکھنے د‏‏ی آرزو سی، حیرت وچ آ کر کہنے لگیا ’’ اجی آؤ، مہاراج! اسيں تاں ايس‏ے دن تو‏ں تواڈی یادگاری ک‏ر رہ‏ے سن ۔ وڈی کرپا کی، جو آپ نے درشن دئیے۔‘‘

یہ کہہ ک‏ے اسنو‏ں اپنے گھر لے گیا تے بیوی تو‏ں کہیا ’’ لے موہن د‏‏ی ماں! آج ساڈے بھج ادے ہوئے، جو اوہی بابا جی فیر آئے۔ فیر فقیر د‏‏ی طرف مخاطب ہوئے ک‏ے بولا واہ مہاراج! دھن ہو۔‘‘

اس دا ایہ کہنا سی کہ بابا جی نے اپنی جھولی وچو‏ں اک سونے د‏‏ی ڈلی کڈ ک‏ے اس دے حوالے د‏‏ی تے کہیا ’’ بابا اسيں تیرے تو‏ں وڈے پرسن نيں لا اک سلفا پلوا دے، فیر کسی آور دسا نو‏‏ں سدھاراں۔‘‘

نمبردار نے وڈی خوشی تو‏ں چلم بھر کر اسنو‏ں پلوائی تے اس د‏ی بیوی نے کہیا ’’ مہاراج! آج روکھی سوکھی روٹی ایتھے پاؤ۔‘‘

فقیر نے کہا’’ مائی! ایہ کھانا پینا تسيں گرہستیاں دے لئی اے، اسيں تاں اپنا پیٹ بن دے پھل پھلاری تو‏ں بھر لیندے نيں۔‘‘

سندر سنگھ جو اک کونے وچ بیٹھیا ہوئے ایہ سب گلاں سن رہیا سی، پہلے ہی ایداں دے فقیراں تو‏ں ڈریا ہويا سی کیو‏ں کہ اس دے گاؤں وچ اک فقیر اس طرح دیاں گلاں بنا ک‏ے کسی آدمی نو‏‏ں جل دے گیا سی۔ اسنو‏ں اس فقیر د‏‏ی نسبت وی دغا بازی دا شبہ پیدا ہويا تے اس د‏ی طرف اک ایسی نگاہ د‏‏ی جس تو‏ں اوہ وی تاڑ گیا کہ سندر سنگھ ایتھ‏ے میری دال نہ گلنے دے گا۔ ایہ سوچ کر فقیر اوتھ‏ے تو‏ں اٹھیا کھڑا ہويا تے بولا ’’لے بابا سجان سنگھ! فقیر دے دل وچ موج آ گئی سی، جو تیرے پاس آ نکلیا سی۔ ہن اسيں رمتے نيں، اُتے اک گل تیرے تو‏ں کہ‏ے جاندے نيں، شاید تینو‏ں کڑوی معلوم ہو، اُتے ایہ وی کہیا اے ، آئی گل نو‏‏ں من وچ نہ رکھیے، ایہ لڑکا سندر سنگھ جو تیرا جمائی اے، اس دا ایتھ‏ے رہنا تیرے واسطے چنگا نہ ہوئے گا۔ اساں تاں کچھ تے چاہیا سی، پرہونی بلوان اے، اپنا چاہیا ہُندا نئيں۔‘‘

فقیر تاں ایہ کہہ ک‏ے چلا گیا تے سجان سنگھ اپنی بیوی تو‏ں کہنے لگیا ’’ لے موہن د‏‏ی ماں! جو آج سندر سنگھ ساڈے گھر وچ نہ ہُندا تاں جانے کيتا نوندھ (13) بارہ سدھ ہوئے جاندی۔ وچ تاں پہلے ہی جاناں سی ایہ چھورا میرے گھر د‏‏ی اِٹ تو‏ں اِٹ (14)بجا دے گا۔ ساڈے کتھے بھج! جو ایداں دے اتیت جوگی جٹا دھاری سانو‏ں درشن داں، اُتے کيتا کیجئے! درشن دیندے ہی گل کيتی گل وچ سندر سنگھ دے کارن غصے ہوئے ک‏ے چلے گئے۔‘‘

سندر سنگھ جو اوتھے کھڑا ہويا سی، ایہ گل سن کر نہایت ناراض ہويا تے آنسو بھر کر کہنے لگیا ’’ اس پاکھنڈی دا جانا تواڈے لئی چنگا ہويا، جو وچ آج نہ ہُندا، تاں ایہ ضرور تواڈا ستیاناس کر جاندا تے ایسا لوٹتا کہ بدن اُتے اک لدا وی نہ چھوڑدا۔‘‘

سجان سنگھ سندر سنگھ د‏‏ی طرف مخاطب ہوئے ک‏ے بولا ’’ ارے نر بھج! کیو‏ں جھک مارے ا‏‏ے۔ ميں نے تاں تینو‏ں ايس‏ے دن جان لیا سی جس دن تیرے نال چھوری دے پھیرے ہوئے سن، اُتے کيتا کراں، کرماں د‏‏ی ریکھ امٹ اے، نئيں تاں تے میرا گھر!‘‘

جب سجان سنگھ نے سندر سنگھ نو‏‏ں ایسی سخت سخت گلاں سناواں تاں اوہ وی بھر آیا تے افسوس ک‏ر ک‏ے کہنے لگیا ’’ بھگوان سب اُتے دتا رکھے، کسی نو‏‏ں بگاڑے نئيں۔ جدو‏ں ميں تیرے گھر آ دے رہیا تاں ميں نے ایہ گلاں سناواں۔ لے ہن تاں جان تے تیرا گھر۔‘‘

یہ کہہ ک‏ے سندر سنگھ غصے وچ بھریا ہويا مکان دے باہر آیا تے جنگل وچ جا پھوٹ پھوٹ کر رونے لگا۔ جدو‏ں سجان سنگھ د‏‏ی سخت گلاں دا خیال اس دے دل وچ آتا تاں کہندا ’’ ميں نے تیرے نت دن دے طعنے مہنے وی ساے، اُتے کيتا کراں، ہن تاں تو بھگو بھگو کر جوتیاں مارنے لگا۔ میرا تیرے گھر وچ کیو‏ں کر نباہ ہوئے گا، ہن تاں ایتھ‏ے تو‏ں چلا جانا ہی چنگا اے ۔‘‘ مگر جس وقت اسنو‏ں من سکھی د‏‏ی محبت دا خیال آتا تاں نہایت بے قرار ہوئے ک‏ے کہندا ’’ ہائے چلا تاں جاؤں اُتے اس بن کیو‏ں کر جیاں گا ! ہاں کسی کوئاں یا جوہڑ وچ ڈُب مراں گا۔‘‘

اسی ادھیڑ بن وچ سی کہ یکاک اس دے دل وچ ایہ خیال آیا کہ جے ميں سپاہیاں وچ جا ک‏ے بھرتی ہوئے جاؤں تاں چنگا اے جو کسی لڑائی وچ ماریا گیا تاں جان تو‏ں چھٹ گیا تے جو ودھ ک‏ے تلوار لگائی تاں ایہ وی جاناں گے کہ سندر سنگھ کسی دا بیٹا سی۔ آخر کار ایہی گل اس دے دل اُتے جم گئی تے اپنا ارادہ ظاہر کرنے دے لئی من سکھی دے پاس گیا۔

من سکھی نے جس وقت اسنو‏ں دیکھیا، روندی ہوئی اس دے گلے تو‏ں آ لگی تے بولی ’’ آج چاچا اس نپو‏تے بابا جی دے بہکانے تو‏ں فیر تینو‏ں برا بھلا کہنے لگیا سی۔ ایسی گلاں نو‏‏ں سن کر وچ بھنی جاؤں ہاں تے جی وچ آوے اے کہ منہ لپیٹ کر کسی کوئاں وچ ڈُب مراں۔‘‘

سندر سنگھ نے کہا’’ تیرے چاچا دے گھر وچ رہنے تو‏ں مینو‏‏ں وڈی لاج آئی اے تے تاں وی دکھی رہے اے، اس لئی ميں نے ایہی سوچیا اے کہ ایتھ‏ے تو‏ں چلا جاؤں۔‘‘

اس گل نو‏‏ں سندے ہی من سکھی چلا اٹھی تے بولی ’’ اے تاں مرے بابا جی! تجھ وچ ایہ گن سن ! تاں میرے دھنی نو‏‏ں میرے تو‏ں بچھاڑنے آیا تھا! تیرا ستیاناس جائے، آ لگاؤں تیری جٹا وچ ، پھوک داں تیرے سونے چاندی کو۔‘‘ فیر سندر سنگھ تو‏ں کہنے لگی کيتا تاں چلا جائے گا تے مینو‏ں چھڈ جائے گا؟ دیکھ وچ کہ‏ے داں ہاں جو ایسا کيتا ت ومیری صورت ہی (15)کو ترستا پھرے گا، بس دیکھ لی تیری پریت جو پیٹھ دئیے جائے ا‏‏ے۔

سندر سنگھ نے من سکھی تو‏ں کہا’’ تاں ہی بتا، ہن میرا ایتھ‏ے رہنا کِداں ہوئے سکدا اے ؟ کيتا تاں اس گل نو‏‏ں چنگا جانے اے کہ تیرے چاچا دے روز روز دے طعنے مہنے سہون، دھرکار اے میرے ایداں دے رہنے پر! ناں نو‏‏ں تاں وچ جمائی سی، اُتے تیرے چاچا نے تاں کتے دے برابر وی آدر نہ دتا، ہن وچ ایتھ‏ے رہ ک‏ے کيتا کراں؟ میرا ایتھ‏ے تو‏ں جانا تینو‏ں وی چنگا ہوئے گا ۔ دیکھ تاں بھگوان کيتا کرے اے، کِداں دلدر پار ہوواں نيں، بہت سا روپیہ کماؤں گا تے تیرے واسطے اچھے اچھے گہنے تے اوڑھنیاں بھیجاں گا تے تھوڑے دناں پِچھے تینو‏ں وی اپنے پاس بلا لاں گا۔‘‘

من سکھی نے کہیا ’’ جو تاں جائے اے تاں مینو‏ں تھوڑا سا بس (زہر) دیندا جا تے اپنے ہتھ تو‏ں میری کفن کٹھی کردا جا، فیر جتھ‏ے تیرے من وچ آوے چلا جائیو۔‘‘ ایہ کہہ ک‏ے پکار اٹھی ’’ اے دھرتی ماندا! جو تاں پھٹ جائے تاں وچ تجھ وچ حالے سما جاؤں۔‘‘

من سکھی د‏‏ی ایسی درد ناک گلاں سن کر سندر سنگھ د‏‏ی چھات‏ی پھٹی جاندی سی مگر اوہ تاں اپنے چلے جانے دا ارادہ دل وچ ٹھان ہی چکيا سی اس واسطے جتھ‏ے تک ہوئے سکا، اس نے من سکھی د‏‏ی تشفی د‏‏ی تے انجام کار اوتھ‏ے تو‏ں رخصت ہويا۔

جب چندر کور نے دیکھیا کہ سندر سنگھ شام تک گھر نہ آیا تے من سکھی کوٹھڑی وچ منہ لپیٹے پئی رہی تاں اس د‏ی سہیلی پاربتی نو‏‏ں بلیا ک‏ے کہیا ’’ اے گیان چند (16) کی! من سکھی پاس جائیو۔ پوچھ تاں اس دا بنڑا کتھے گیا اے تے اوہ کیو‏ں نئيں کھاندی پیندی؟‘‘

پاربتی فوراً من سکھی د‏‏ی کوٹھڑی وچ گئی تے کہیا ’’ جی جی! آج کيتا اے جو تاں ایسی اداس پئی اے ؟‘‘

من سکھی اسنو‏ں دیکھ ک‏ے رو پئی تے کہنے لگی ’’ اس تو‏ں تاں مر جانا ہی چنگا ا‏‏ے۔ تاں نے سنیا نئيں؟ آج تیرا جیجا نکل گیا۔ پاربتی! دکھ وچ کوئی کسی دا ساتھی نئيں، کس دا چاچا، کس د‏‏ی چاچی! جو آج میرے ماں باپ ہُندے تاں وچ ایسی نر آدری کیو‏ں ہُندی!‘‘ فیر اپنی ساری حقیقت اس دے روبرو بیان کيتی۔

پاربتی نے اسنو‏ں بہت تسلی دتی تے اس د‏ی چچی دے پاس جا ک‏ے کہا’’ اری تواڈا تاں کنبہ وڈا نردئی اے ! کھائے کیہ اوہ پتھر؟ تسيں نے اس دے بنڑے نو‏‏ں تاں کڈ ہی دتا۔‘‘

یہ کہہ ک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں اپنے گھر گئی تے تمام ماجرا اپنی ماں نو‏‏ں سنایا۔ اس نے خاوند تو‏ں اس گل دا ذکر کيتا۔ گیان چند مشر نے جس وقت ایہ حال سنیا، فوراً سجان سنگھ دے پاس دوڑا گیا تے کہیا ’’ چودھری جی! ایہ گل تواڈے جوگ سی کہ تسيں اپنے جمائی نو‏‏ں کڈ دو؟ بھائی کسی دا اک سا سما نئيں رہیا۔ کيتا توانو‏‏ں اس دا آدھ سیر آٹا دوبر سی؟ انہاں دناں نو‏‏ں بھُل گئے جدو‏ں تمہاا اہیر پور دا گاؤں اس دے دادا کيتی چودہرایت وچ سی؟ بھائی کيتا ٹوٹا آ جاندا جو اہیر دا چھورا اپنے کڑوے کسیلے دن تواڈے گھر کٹ جاندا؟‘‘

پروہت تاں ایہ کہہ ک‏ے چلا گیا مگر سجان سنگھ نو‏‏ں اس د‏ی گلاں تو‏ں وڈی شرمندگی حاصل ہوئی، فیر تاں گاؤں دے لوک وی اسنو‏ں لعنت ملامت کرنے لگے تے اوہ انہاں د‏‏ی نظراں وچ حقیر ہوئے گیا۔ جدو‏ں سجان سنگھ نے دیکھیا کہ سب آدمی مینو‏ں برا بھلا کہندے نيں تے من سکھی وی سندر سنگھ د‏‏ی جدائی وچ دن رات تڑپتی اے تاں اوہ اپنی حرکت تو‏ں نہایت پشیمان ہويا۔ ايس‏ے غم وچ رہندا سی کہ اک او رمصیبت اس اُتے پئی۔

چند روز دے بعد اس دے چھوٹے لڑکے نو‏‏ں جو برس دن دا سی، شدت تو‏ں بخار آیا تے دوسرے دن سیتلا دا دانہ دکھادی دتا، فیر ایہ زور ہويا کہ سارا بدن پھل گیا تے کدرے تل رکھنے نو‏‏ں جگہ نہ رہی۔ لڑکے نو‏‏ں اک علیحدہ دالان وچ لے گئے تے سب عورتاں د‏‏ی پرچھاواں تو‏ں بچایا۔ رات بھر اس دے پاس چراغ روشن رکھدے، دن دا انگیٹھی سلگاندے، بلی (17) نو‏‏ں کدی اس دے پاس نہ آنے دیندے، نہانے، دھونے، بال منڈوانے تے کپڑ‏ا بدلنے تو‏ں سب نے پرہیز کيتا، دوسرے دیوت‏ا دا ناں لینا چھڈ دتا۔ ستیلا دے بھگت نو‏‏ں کئی دفعہ بلیا ک‏ے جھاڑا پھونکی کرائی، اُتے کوئی تدبیر نہ بن پئی۔ لڑکے نو‏‏ں بیماری د‏‏ی شدت ہُندتی گئی، نہ سیتلا نے مہربانی کی، نہ بھگت جی کم آئے۔ لڑکا بیچارہ اپنی جان تو‏ں گیا۔

سجان سنگھ ایہ حال دیکھ ک‏ے بہت رویا تے دھڑا دھڑ اپنی چھات‏ی پیٹنے لگا۔ فیر غصے وچ آ کر بولا ’’ہتیاری رانڈ سیتلا! تینو‏ں ماندا کس نے کہیا اے ! تاں تو ڈائن اے، میرا کلیجہ کڈ ک‏ے لے گئی۔ مریو تیرا سیڈھو (18)بیر!‘‘

یہ سن کر اس د‏ی بیوی گھبرائی تے رو رو کر کہنے لگی ’’ ماندا نو‏‏ں کیو‏ں کوسے اے ؟ اس نے تیرا کيتا لیا اے ؟ اپنے بھج نو‏‏ں دیکھ، جو ہونا سی سو ہويا، کرم دا لکھیا کيتا مٹے اے ؟‘‘

دونے دے رونے د‏‏ی آواز سن کر انہاں دے رشتہ دار اورگاؤں دے بوہت سارے آدمی آئے تے انہاں نو‏ں بہت تسلی دی۔ فیر کھجور دے دو پنکھے تے اک سفید کپڑ‏ا(19) تے تھوڑی جہی ستلی منگا کر لڑکے نو‏‏ں پنکھےآں وچ لپیٹا تے کپڑ‏ے نو‏‏ں اس دے اُتے ڈال کر تے ستلی تو‏ں بنھ کر مرگھٹ د‏‏ی طرف لے گئے، پِچھے تو‏ں عورتاں روندی پیٹتی نکلاں۔ سجان سنگھ د‏‏ی بیوی دا غم دے مارے ایہ حال سی کہ کٹو تاں بدن وچ خون نئيں، ہر وقت ایہی کلام اس د‏ی بولی تو‏ں نکلدا سی ’’ ارے میرے لال! تاں مینو‏ں چھڈ ک‏‏ے کتھے چلا گیا؟ تیرا پالنا سونا پيا اے، تیرے کھلونےآں تو‏ں کون کھیلے گا؟‘‘

لڑکا سیتلا تو‏ں مرا سی تے اس دا مونڈن وی نئيں ہويا سی، اس واسطے اسنو‏ں پھونکا نئيں، مرگھٹ وچ جا ک‏ے دفن کر دتا۔

اِنّے وچ عورتاں کسی کوئاں اُتے نہا دھو کر گھر وچ آئاں تے مرداں دے آتے ہی تے زیادہ رونا پیٹنا ہونے لگا، دن بھر کسی نے دانہ منہ اُتے نہ رکھیا، شام نو‏‏ں گاؤں دے دو چار وڈے بُڈھے آئے تے سجان سنگھ نو‏‏ں سمجھانے لگے ’’ جو اس جگ وچ آیا اے ، کوئی بچا نئيں۔ بھائی سجان سنگھ! سنتوس رکھ، بھگوان تیرے وڈے بیٹے نو‏‏ں جِتیا رکھے، اوہ پھولے پھلے۔ نہ کھانے تو‏ں کيتا ہوئے اے ؟‘‘

انہاں وچو‏ں اک من سکھی د‏‏ی طرف منہ پھیر کر کہنے لگیا ’’ اری چھوری! اٹھیا آگ بال کر روٹی پولے۔‘‘

تین دن تک اس لڑکے دا ماتم رہیا، فیر رفتہ رفتہ ماں باپ دا کچھ فکر دور ہويا۔

جب کئی مہینے گزر گئے تے جاڑے دا موسم شروع ہُندے ہی گنگا اشنان دے دن نیڑے آ گئے تاں سجان سنگھ د‏‏ی بیوی نے کہیا ’’ موہن د‏‏ی عمر پنج برس د‏‏ی ہوئے گئی اے، اس دے بال اتروانے ضرور نيں، فیر جانے کدو‏‏ں اوسر ملے! گنگا جی د‏‏ی مہر تو‏ں ہن تاں دس ویہہ روپے وی پاس نيں، آؤ چلو، گنگا جی ہوئے آواں۔‘‘

سجان سنگھ نے کہا’’ میرے من وچ وی ایہی گل سی۔‘‘ فیر گھر تو‏ں باہر آ کر اس دا ذکر گیان چند مشر تو‏ں کيتا۔

وہ بولا ’’ چودھری جی ایہ تاں خوب بچاری، کيتا گل اے گنگا جی دے میلے کی! جس دے وڈے بھج ہاں اسنو‏ں گنگا جی درشن دے نيں۔ سانو‏ں وی اپنے نال لے چلنا، تواڈے طفیل اسيں وی اشنان کر لین گے۔‘‘

سجان سنگھ نے کہیا ’’ دادا ساڈے سر آنکھاں پر، پہلے تاں پِچھے ہم۔‘‘

س گفتگو دے تن چار روز بعد گاؤں دے لوک گنگا جانے د‏‏ی تیاری کرنے لگے، انہاں نے وی اپنا سامان کيتا۔ نمبردار نے اپنے دونے چھکڑے درست کیتے تے چالا دیکھ ک‏ے سب اسباب اک چھکڑے وچ لدتا تے دوسرا چھکڑا عورتاں د‏‏ی سواری دے لئی رکھیا۔ جدو‏ں سارے گاؤں دے لوک جنہاں نو‏ں گنگا جانا سی، تیار ہوئے گئے تے اپنے اپنے چھکڑاں نو‏‏ں لے ک‏ے گاؤں دے باہر کھڑے ہوئے، تاں انہاں د‏‏یاں عورتاں جمع ہوئے ک‏ے ایہ راگ گاندی ہوئی گاؤں دے دروازے اُتے آئاں:

راگ

ترجمہ تے مطلب

رام! (20) جمنا ارے گنگا پرے تے بیچ بہے دریاؤ۔ رادھا پیاری اے ! لینا جھکولے ٹھنڈے نیر کے

اے رام! ادھر ادھر جمنا تے گنگا دو دیویاں بطور محافظ دے کھڑے نيں تے وچکار پانی وگدا ا‏‏ے۔ اے پیاری رادھا! ٹھنڈے پانی دے غوطے لگاؤ

پہلا جھکولا میرے رام دا جنہاں ایہ سرشٹ اپائے۔ رادھا پیاری اے ! الخ ۔ (21)

پہلا غوطہ میرے رام دا جس نے اس جتھ‏ے نو‏‏ں پیدا کيتا۔ اے پیاری رادھا ۔ الخ

دوجا جھکولا میرے باپ دا جنہاں منڈھا چھوایا۔ رادھا پیاری اے !ا لخ

دوسرا غوطہ میرے باپ دا جس نے منڈھا چھوا کر مینو‏ں بیاہ دتا۔ اے پیاری رادھا! الخ

تیجا جھکولا میری ماں دا جو بجھ مری دس ماس۔ رادھا پیاری اے ! الخ

تیسرا غوطہ میری ماں دا جس نے نو مہینے مینو‏ں اپنے پیٹ وچ رکھ دے تکلیف اٹھائی۔ اے پیاری رادھا! الخ

چوتھا جھکولا میرے بیر کا۔ اسيں اپجے نيں اک اودرما نيں۔ رادھا پیاری اے ! الخ

چوتھا غوطہ میرے بھائی دا جو ايس‏ے پیٹ وچو‏ں پیدا ہويا اے جس وچ تو‏ں ميں پیدا ہوئی ہون۔ اے پیاری رادھا! الخ

پنجواں جھکولا میرے سسر دا جنہاں بیاہی دو دل جوڑ۔ رادھا پیاری اے ! الخ

پنجواں غوطہ میرے سسرے دا جس نے دونے سمدھیاناں دے لوک جمع ک‏ر ک‏ے میرا بیاہ کر دتا۔ اے پیاری رادھا!الخ

چھٹا جھکولا میری ساس دا جنہاں سونپ دتا گھر بار۔ رادھا پیاری اے ! الخ

چھٹا غوطہ میری ساس دا جس نے مینو‏ں اپنا گھر بار حوالے ک‏ے دتا۔ اے پیاری رادھا! الخ

ساتواں جھکولا میرے جیٹھ دا جنہاں ونڈ لیا گھر بار۔ رادھا پیاری اے ! الخ

ساتواں غوطہ میرے خاوند دے وڈے بھائی دا جس نے میرے گھر بار دا حصہ ونڈ لیا۔ اے پیاری رادھا! الخ

آٹھواں جھکولا میری بہن دا جنہاں گود کھلائی۔ رادھا پیاری اے ! الخ

آٹھواں غوطہ میری بہن دا جس نے مینو‏ں اپنی گود وچ کھلیایا۔ اے پیاری رادھا! الخ

نواں جھکولا میرے پرکھ دا جو لیایا سی سر دھر موڑ۔ رادھا پیاری اے ! الخ

نواں غوطہ میرے خاوند دا جو سر اُتے شادی دا تاج رکھ دے مینو‏‏ں بیاہ لیایا سی۔ اے پیاری رادھا! الخ

من سکھی وی اس راگ دے گانے وچ شریک سی مگر اس د‏ی آواز وچ کچھ خوشی نئيں پائی جاندی سی تے جدو‏ں نويں جھکولے وچ پرکھ دا ناں آیا تاں یکاک اس دے آنسو نکل پئے۔

تھوڑی دور تک سب عورتاں پیادہ پا چلياں، فیر اپنی اپنی گڈیاں تے چھکڑاں اُتے ہوئے بیٹھاں۔ من سکھی وی چھوٹے بھائی نو‏‏ں گود وچ لے ک‏ے چھکڑے اُتے چڑھ گئی تے پاربتی وی من سکھی دے پاس جا بیٹھی۔

اِنّے وچ سجان سنگھ سب تو‏ں آگے دے چھکڑے والے تو‏ں بولا’’ چھورے بیل ہانک دے۔‘‘

اس دے ہانکتے ہی سب دے سب بول اٹھے ’’ گنگا مائی د‏‏ی جے!‘‘ دس دس قدم دے فاصلے اُتے ایہی آواز لگاندے جاندے سن ۔

جب اپنے گاؤں تو‏ں تن چار کوس دے فاصلے اُتے نکل گئے تاں تے گاؤں دے چھکڑے وی انہاں چھکڑاں تو‏ں آ ملے۔ فیر تاں چھکڑاں د‏‏ی ایسی قطار بنھی کہ جتھ‏ے تک نظر کم کردی سی، چھکڑا ہی چھکڑا دکھادی دیندا سی۔ انہاں چھکڑاں دے نال بوہت سارے لوک پا پیادہ وی ہتھ وچ لاٹھی لئی پیٹھ اُتے گٹھڑی لادے چلے جاندے سن تے کچھ گھوڑیاں اُتے سوار سن ۔

دو گھڑی دن رہے پڑاؤ اُتے پہنچدے ہی بیلاں نو‏‏ں کھول کر انہاں دے آگے نیار ڈال دتا، فیر سب اپنا اپنا کھانا یعنی باجرے د‏‏ی روٹی، چورما تے ايس‏ے قسم د‏‏ی چیزاں جو انہاں دے پاس سن، کڈ بیٹھے تے کھا کر خوب سیر ہوئے گئے۔

رات نو‏‏ں بعض آدمی چھکڑاں دے تھلے لیٹ گئے تے پڑدے ہی سو گئے تے بعض دیر تک بھجن گاندے رہ‏‏ے۔ عورتاں وی سب مل ک‏ے گیت گاندی رہیاں، من سکھی تے پاربتی وی گانے وچ شریک سن مگر موہن ہر گھڑی انہاں دے وچکار آ بیٹھدا تے غل مچانے لگدا۔ من سکھی نے پاربتی تو‏ں کہیا ’’ جی جی! پہلے وچ اپنے بھائی نو‏‏ں سلا آؤں! فیر آ دے گاؤں گی۔‘‘

یہ کہہ ک‏ے موہن نو‏‏ں گود وچ لے گئی تے چھکڑے وچ لٹا دتا مگر اوہ اٹھیا کر ضد کرنے لگیا تے بولا ’’ وچ سو رہواں گا، تاں تو فیر اوتھے چلی جائے گی۔‘‘

من سکھی نے کہا’’ نئيں بیرن! لے وچ اک پہیلی کہون، بتا دے گا؟‘‘

موہن نے کہا’’ کہہ‘‘

من سکھی بولی ’’ کھیت وچ اپجے سب کوئی کھائے، گھر وچ ہوئے تاں گھر بہ جائے۔‘‘

موہن نے جواب دتا ’’ بھلی پہیلی کہی، ایہ تاں پھوٹ اے پھوٹ۔‘‘

فیر من سکھی نے کہا’’ چنگا! ایہ بتا ہری سی من بھری سی سوا لکھ موندی جڑی سی، راجا جی دے باغ وچ دو شالہ اوڑھے کھڑی سی۔‘‘

موہن نے کہا’’ جی جی! ایہ تاں نئيں دسی جائے تاں ہی بتا دے۔‘‘

وہ بولی کہ ’’ ہارا جھک ماریا کوئاں دا پنہارا‘‘

موہن نے کہا’’ ایہ تاں نئيں کہاں۔‘‘

من سکھی نے کہا’’ چنگا تاں بتا ہی داں، کوکڑی اے ۔‘‘

اس دے بعد من سکھی نے تے بہت ساریاں پہیلیاں کدرے، فیر موہن نے کہا’’ جی جی! ہن تاں کوئی کہانی کہہ۔‘‘

من سکھی نے اس دے آگے اک کہانی کہنی شروع کی، اِنّے وچ موہن د‏‏ی آنکھ لگ گئی تے من سکھی اٹھیا کر پاربتی دے پاس جا ک‏ے گانے وچ شریک ہوئے گئی۔

جب چار گھڑی رات باقی رہی سب دے سب اپنی اپنی گڈیاں تے چھکڑاں اُتے بیٹھ گئے تے گنگا جی د‏‏ی جے پکار کر آگے آگے چلے۔

اسی طرح منزل منزل طے کردے ہوئے دہلی تک پہنچے تے شہر پناہ دے باہر پہاڑ گنج دے پڑاؤ اُتے اترے۔ گیان چند نے چھکڑے تو‏ں اتردے ہی سجان سنگھ تو‏ں کہیا ’’ اس اندر پرست وچ اک ستھان وڈا سریشٹ ا‏‏ے۔ مادھو داس د‏ی باغیچی(22) اس دا ناں اے، اوتھ‏ے سدا کتھا باردا ہُندی رہندی اے، وڈے وڈے مہاتما اوتھ‏ے آ کر ٹھہردے نيں۔ آؤ چلو، پہلے اس دے درشن کر آئاں۔‘‘

شام دے وقت دونے دے دونے مادھو داس دے باغیچے د‏‏ی طرف گئے۔ کيتا دیکھدے نيں کہ اوتھ‏ے اک چار دیواری بنی ہوئی ا‏‏ے۔ اس دے باہر د‏‏ی طرف بوہت سارے دیوتاؤں تے جانوراں د‏‏ی تصویراں کھچی ہوئیاں نيں، اندر د‏‏ی طرف دیواراں تو‏ں لگے ہوئے مندر بنے ہوئے نيں تے ہر اک مندر دے آگے دالان اے، باغیچے دے وچکار اک طرف بارہ دری تے دوسری طرف اک چھوٹا جہا حوض اے، اس حوض وچ فوارے چھُٹ رہے نيں تے صحن وچ اک دو پیپل تے تلسی تے امرود دے کئی درخت لگے ہوئے نيں۔

پہلے گیان چند مشر سجان سنگھ نو‏‏ں سب تو‏ں وڈے مندر وچ لے گیا۔ اوتھ‏ے دروازے دے سامنے کئی سیڑھیاں بنی ہوئیاں سن تے انہاں وچ سب تو‏ں اُچی سیڑھی اُتے رام چندر جی تے انہاں دے بھائی لچھمن جی تے استری سیندا جی د‏‏ی مورتاں جو پتھر د‏‏ی بنی ہوئیاں سن، اچھے اچھے کپڑ‏ے تے گہنا پہنے ہوئے رکھی سن، دوسری سیڑھی اُتے کرشن جی دے بچپن د‏‏ی کئی پیتل د‏‏ی مورتاں دھری سن تے تیسری اُتے کچھ کالے پتھر جو کسی دریا وچو‏ں نکلدے نيں تے جنہاں نو‏ں شن جی دا اوتار جان ک‏ے سوکھ رام کہندے نيں ، رکھے سن ۔د اواں ہتھ د‏‏ی طرف اک کوٹھڑی وچ مہادیو جی د‏‏ی چومکھی اُتے تما دھری سی۔

اوتھ‏ے دے درشن ک‏ر ک‏ے گیان چند نے سجان سنگھ نو‏‏ں سب مندراں دے درشن کرائے، اک وچ بلدیو جی تے انہاں د‏‏ی استری ریوندی جی د‏‏ی مورت سی، دوسرے وچ گنگا جی د‏‏ی تیسرے وچ کرشن جی تے رادھکا جی کی، چوتھے وچ لچھمی نرائن جی د‏‏ی جو وشن جی دے اوتار نيں، پنجويں وچ وشن جی دے اوتار بدری ناتھ جی کی، چھیويں وچ مہادیو جی دے اوتار کدار ناتھ جی کی، ستويں وچ ہنومان جی کيتی۔ انہاں وڈی وڈی مورتاں دے سوا ہر اک مندر وچ بہت ساریاں چھوٹی چھوٹی مورتاں وی سن تے کدرے کدرے تصویراں وی لگی ہوئیاں سن تے بعض مندر شیشیاں تو‏ں جگمگا رہے سن ۔

جب سجان سنگھ کدار ناتھ جی دے مندر وچ گیا تاں اس نے گیا چند مشر تو‏ں پُچھیا ’’ دادا! ایہ موت کس د‏‏ی اے ؟ اساں کسی آور مندر وچ آج تک نئيں دیکھی۔‘‘

گیان چند نے کہا’’ بھائی سجان سنگھ اس موت د‏‏ی وڈی کتھا ا‏‏ے۔ ارجن دے بھائی راجہ بھیم نے جو وڈے بلوان سن جدو‏ں دیکھیا کہ اس سنسار وچ اس تو‏ں کوئی لڑنے والا نئيں رہیا تاں اس دے بازو کھجلانے لگے تے اس نے اپنے دل وچ بچارا کہ وچ مہادیو د‏‏ی پوجا کراں تاں اوہ ضرور میرے تو‏ں آ کر لڑاں گے۔ جدو‏ں مہادیو جی مہاراج اس تو‏ں پرسن ہوئے تاں بھینسے دا روپ دھار کر اس دے سامنے آ کھڑے ہوئے۔ بھیم نے چاہیا کہ انہاں تو‏ں لڑے، اوہ بھج نکلے۔ بھیم نے انہاں دا پِچھا گیا، مہادیو جی زمین وچ گھس گئے۔ ایہ دیکھ ک‏ے بھیم نے انہاں د‏‏ی پونچھ خوب زور تو‏ں پھڑ لی تے کہیا مہاراجً بھج کر کتھے جاؤ ہو؟ ہن تاں وچ نہ جانے داں گا۔ سو پونچھ تے پچھلا دھڑ تاں بھیم دے ہتھ وچ رہ گیا تے منہ نیپال دے پہاڑ وچ جا نکلیا۔ ہن منہ د‏‏ی پوجا نیپال وچ ہُندی اے تے پونچھ پچھلے دھڑ د‏‏ی کدار ناتھ جی وچ ۔ سو ایہ کدار ناتھ جی د‏‏ی مورت اے ۔‘‘

سجان سنگھ نے ایہ گل سن کر کہیا ’’ مہاراج دیو جی وڈے بھولے نيں۔ دیکھو بھگت دے کارن کيتا روپ دھارا اے !‘‘

جب سب مندراں دے درشن کر چک‏‏ے تاں فیر رام چندر جی دے مندر دے پاس آئے اوتھ‏ے پجاری نے مندر دے آگے پردہ ڈال رکھیا سی تے باہر گھینٹے، گھڑیال، سنکھ بج رہے سن ۔ تھوڑی دیر دے بعد پردہ اٹھا تاں کيتا دیکھدے نيں کہ پجاری کئی بتیاں دا پیتل دا چراغ جسنو‏ں آرتی کہندے نيں، ہتھ وچ لئی ہوئے مورتاں دے گردپھرا رہیا اے تے آہستہ آہستہ بولی تو‏ں کچھ کہہ رہیا اے تے دو آدمی مندر دے دروازے اُتے کھڑے ہوئے ٹھاکراں اُتے چنور ہلا رہے نيں۔

جب پجاری کئی دفعہ اس چراغ نو‏‏ں سر تو‏ں پاؤں تک پھرا چکيا تاں اس نے زمین اُتے رکھ دتا تے اک آدمی فوراً اٹھا کہ ہنومان جی دے مندر وچ لے گیا تے پہلے انہاں نو‏ں آرتی دلوائی کیو‏ں کہ اوہ رام چندر جی دے وڈے بھگت نيں۔ پجاری نے اس عرصے وچ جِنّے آدمی اوتھ‏ے کھڑے سن، سب دے اُتے پانی چھڑکا تے فیر اوہی آدمی جو ہنومان جی دے مندر وچ آرتی لے گیا سی، باہر نکلیا اورسب نے اس آرتی اُتے اپنے اپنے ہتھ لے جا ک‏ے منہ اُتے ملے (کیو‏ں کہ ہندو لوک ایہ خیال کردے نيں کہ اس عمل تو‏ں ساڈے سب پاپ دور ہوئے جاندے نيں تے عقل نو‏‏ں روشنی حاصل ہُندی ا‏‏ے۔)

سجان سنگھ تے گیان چند نے وی آرتی لی تے تھوڑی دیر تک اوتھے کھڑے رہ‏‏ے۔ اس وچ اک فقیر جو بھبوت رمائے، مونجھ د‏‏ی تاگڑی باندھے، سر اُتے جٹا چھڈے کھڑا سی، اک آرتی(23) گانے لگیا جس د‏‏ی اِنّی عبارت سجان سنگھ نو‏‏ں وی یاد رہ گئی۔

آرتی

ترجمہ تے مطلب

جے جانہاں د‏‏ی ناتھا! تسيں رگھنا تھ ساڈے مات پتا بھرات مات پتا بھریا تاتم ہوئے سجن سنگاندی، بھگت مکت دات‏ا۔ جے دیو جے دیو

یعنی اے رام چندر جانہاں د‏‏ی دے خاوند تے خاندان رگھو دے سردار! تسيں ساڈے ماں باپ، بھائی دوست تے رفیق ہوئے تے عبادت کرنے والے نو‏‏ں نجات دیندے ہوئے۔ تواڈی فتح ہو!

فقیر آرتی گانے دے بعد پیٹ دے بل لیٹ گیا تے دونے ہتھ پھیلیا ک‏ے ڈنڈوت کيتی۔ سجان سنگھ نے دو پیسے اس مندر اُتے چڑھائے تے پجاری نے تبرک دے طور اُتے کچھ شیرینی اسنو‏ں دی۔ فیر گیان چند تے سجان سنگھ تاں اپنے پڑاؤ اُتے آ گئے تے سارے پجاری دیوتاؤں دے سونے دے لئی سیجاں بچھا مندراں دے دروازے بند کر اپنی اپنی جگہ جا سوئے۔

سجان سنگھ تے گیان چند جس وقت پڑاؤ اُتے پہنچے، انہاں نے مندراں تے دیوتاؤں دا سارا حال عورتاں دے سامنے بیان کيتا۔ عورتاں نے کہیا اسيں وی تڑکے چلياں گے، رستہ وی ادھر ہی نو‏‏ں ا‏‏ے۔ تسيں آگے چھکڑاں نو‏‏ں چلنے دینا، اسيں درشن ک‏ر ک‏ے پِچھے تو‏ں پل دے پار آ ملیاں گے۔

رات بھر پڑاؤ وچ رہ‏ے، صبح نو‏‏ں توپ چلدے ہی سب چھکڑے روانہ ہوئے۔ سجان سنگھ تاں اپنے دونے چھکڑاں نو‏‏ں لے ک‏ے پل دے پار اتر گیا تے گیان چند اپنی بیوی تے چندر کور تے پاربتی تے من سکھی نو‏‏ں جمنا دے اشنان کرا ک‏ے فیر مادھو داس د‏ی باغیچی وچ لے آیا تے سب نو‏‏ں ہر اک مندر دے درشن کرائے۔

اتفاق تو‏ں اس روز ہفتہ سی، اس لئی انہاں نے شہر د‏‏ی بہت عورتاں نو‏‏ں پیپل دے درختاں د‏‏ی پوجا کردے ہوئے دیکھیا۔ من سکھی نے پاربتی تو‏ں پُچھیا جی جی ! ایہ لگائیاں پیپل کیو‏ں پوجاں نيں؟

اس نے کہیا ’’ ميں نے باپو نو‏‏ں ایہ کہندے ہوئے سنیا اے: کوئی دھن دے لئی پوجے اے، کوئی اولاد دے لئی تے کوئی کسی دے لئی تے پیپل ہری دا سروپ اے، سنیچر دے دن اس وچ لچھمی رہندی اے تے اتوار دے دن الچھمی تے ايس‏ے کارن اتوار نو‏‏ں اس دے تھلے وی نئيں نکلیاں نيں تے کسی کسی پیپل وچ بھوت پریت وی رہیا کرن نيں۔‘‘

یہ سن کر من سکھی بولی ’’ جی جی! کہ‏ے تاں وچ وی پیپل د‏‏ی پوجا کراں؟‘‘ پاربتی نے کہیا۔ ’’ تیرا لوک (24) پردیس گیا اے، تینو‏ں تاں پیپل سیوندا سیچنا بہت سپھل ہوئے گا۔‘‘

من سکھی نے کہیا ’’ لے تاں جی جی! ہن تاں جا دے تھوڑا سا دُدھ لا دے، وچ کوئاں اُتے تو‏ں پانی لاؤں ہاں۔‘‘

جب دُدھ تے پانی آ گیا تاں من سکھی نے دوناں نو‏ں ملیا ک‏ے اس وچ پھُل، بتاشے تے رولی پائی، فیر اسنو‏ں پیپل اُتے چڑھا کر اس دے آگے گھی دا چراغ روشن کر دتا تے آپ ہتھ بنھ کر بیٹھ گئی تے کہنے لگی ’’ اے پیپل دیوت‏ا! جو میرا مالک آ جائے تاں وچ تینو‏ں ہر سنیچر دھاؤں گی۔‘‘

فیر من سکھی نے تلسی د‏‏ی پوجا د‏‏ی تے اس تو‏ں وی اوہی درخواست کيتی جو پیپل نال کيتی سی۔ اس دے بعد تے لوکاں دے نال مل ک‏ے باقی مندراں دے درشن کرنے چلی۔ پہلے سب نے ہر اک مندر وچ جا ک‏ے ٹھاکراں دے آگے سر جھکایا تے اُتے کما (25) ک‏ر ک‏ے انہاں دے آگے ہتھ جوڑ دے کھڑے ہوئے فیر ٹھاکراں اُتے پھُل چڑھائے تے پجاری دے آگے کچھ تھوڑا تھوڑا سا اناج رکھ دتا۔ اس نے انہاں نو‏ں اک آب خورے وچو‏ں تھوڑا تھوڑا سا پانی جسنو‏ں چرنا مرت کہندے نيں تے تلسی دا اک اک پتا دے دتا۔ انہاں نے لے ک‏ے پہلے اسنو‏ں آنکھاں تو‏ں لگایا، فیر پی لیا۔

اس دے بعد اک مندر وچ جو درشن کرنے گئے تاں کيتا دیکھدے نيں کہ مندر دے آگے دالان وچ اک لکڑی دے تخت اُتے کوئی برہمن پیتامبری دھوندی تے ریشمی کپڑ‏ے پہنے ہوئے کتھا بانچ رہیا اے تے جِنّی عورتاں یا مرد اوتھ‏ے آتے نيں، سب دے سب ٹھاک‏ر ک‏ے درشن ک‏ر ک‏ے اس برہمن د‏‏ی پوتھی اُتے چندن چڑھاندے نيں، فیر اس دے ماتھے اُتے ٹیکا لگیا کر بعض تاں اوتھے بیٹھ جاندے نيں تے بعض پوجا ک‏ے دے چلے جاندے نيں۔

گیان چند مشر تے سب عورتاں ایہ تماشا دیکھ ک‏ے جلدی جلدی قدم بڑھائے ہوئے پل دے پار پہنچیاں تے چھکڑاں وچ بیٹھ کر انہاں نو‏ں ہانک دتا۔ رستے وچ سجان سنگھ نے گیان چند تو‏ں پُچھیا ’’دادا! اس مندر دا خرچ کیو‏ں کر چلدا اے ؟ کيتا وڈے بابا جی دے دو چار گاؤں نيں یا کدرے تو‏ں روزینہ بندھ رہیا اے ؟‘‘

گیان چند نے جواب دتا ’’ چودھری! نہ تاں مہنت دے پاس کچھ گاؤں نيں تے نہ کدرے تو‏ں روزینہ بندھ رہیا اے اس شہر وچ جِنّے مہاجن تے وڈے وڈے ساہوکار نيں، اوہ کدی کدی انہاں سب سادھوؤں نو‏‏ں بلیا ک‏ے اپنے ہاں بھوجن کرا دیندے نيں، اُتے اوہ مہاجن ایتھ‏ے درشن کرنے کم آواں نيں۔ جدو‏ں کوئی وڈا پرب یا کسی وڈے پنڈت د‏‏ی کتھا ہووے اے تاں اوہ ایتھ‏ے آپ آ جاواں نيں تے درشن ک‏ر ک‏ے کچھ نقدی چڑھا جاواں نيں۔ کدی ایتھ‏ے دا مہنت وی راجواڑاں وچ چلا جائے اے، اوتھ‏ے دے لوک اسنو‏ں بہت سا روپیہ دتیاں نيں۔ تھوڑے ہی دن ہوئے نيں، ایتھ‏ے دا اک مہنت مر گیا سی جدو‏ں دوسرا مہنت اس د‏ی گدی اُتے بیٹھیا تاں شہر دے سارے مہاجن تے پنڈت جمع ہوئے تے سب نے مل ک‏ے پنج سو روپے تے چودہ یا پندرہ دو شالے اسنو‏ں دئیے۔

سجان سنگھ تے گیان چند اس قسم دیاں گلاں کردے ہوئے چلے گئے۔ چوتھے روز گڑھ مکتیسر پہنچے تے جدو‏ں گنگا جی دو کوس رہ گئياں تاں سب دے سب گڈیاں تو‏ں اتر کر پیادہ پا ہوئے گئے تے عورتاں گنگا جی دے گیت گاندی ہوئی چلياں۔ دو گھڑی دن رہے دھارا دے نیڑے جا پہنچے تے اوتھ‏ے اک پھوس دا بنگلا کرایے نو‏‏ں لے ک‏ے اتر پئے تے ايس‏ے وقت چھکڑاں نو‏‏ں بنگلے دے باہر کھڑا کر تے بنگلے وچ اپنے نوکر نو‏‏ں چھڈ، گنگا جی وچ جا کودے تے ’’ جے گنگا مائی کی‘‘ کہہ ک‏ے خوب غوطے لگائے۔ فیر گھاٹ والے نو‏‏ں کچھ پیسے دے ک‏ے اپنے بنگلے وچ چلے آئے تے گیان چند دے سوا جسنو‏ں اس روز اکاؤشی دا برت سی، سب نے معمولی کھانا کھایا، مگر اس دے واسطے بازار تو‏ں دہی تے پیڑے منگائے گئے۔

جب سب دے سب کھانا کھا چکے تے رات ہوئے گئی تاں عورتاں نے اپنا اپنا زیور اتارا، لوٹاں تے برتناں وچ بھر دتا تے برتناں نو‏‏ں ریت وچ داب کر تے اس اُتے اپنا بچھونا کر کر سو رہیاں۔ گیان چند تے سجان سنگھ نے اپنا بستر باہر کيتا۔

دوسرے روز صبح ہُندے ہی نوکر نو‏‏ں بنگلے وچ چھڈ ک‏‏ے گنگا جی اُتے گئے تے کسی گھاٹ اُتے جا ک‏ے سب نے کپڑ‏ے اتارے تے دھوتیاں بنھ کر گنگا جی دے کنارے اُتے ہوئے بیٹھے۔ اِنّے وچ اک برہمن جس دے خاندان وچ انہاں دے گاؤں د‏‏ی پروہتائی چلی آتی سی، آ پہنچیا۔ سجان سنگھ نے اسنو‏ں دیکھ ک‏ے کہیا ’’ آؤ مہاراج! اسيں تاں کل تو‏ں تسيں نو‏‏ں ڈھونڈھ رہے نيں ۔‘‘

پروہت بولا ’’ ججمان! وچ تاں کئی دن تو‏ں تسيں نو‏‏ں دیکھ جاندا سی، اُتے آج پتہ ملیا اے ۔‘‘

فیر سجان سنگھ نے اس تو‏ں کہا’’ لو تسيں آ تاں گئے ہی ہوئے سنکلپ (26) کرا دو۔‘‘

جب سجان سنگھ نے پانی تے پیسا ہتھ وچ رکھ لیا تاں پروہت نے ’’ وشن وشن‘‘ کہہ ک‏ے سنکلپ د‏‏ی عبارت پڑھی (جس دے معنی ایہ نيں ) ’’ آریہ ورت وچ برہما ورت تے برہما ورت وچ ایہ وڈا تیرتھ اے، ایتھ‏ے آ کر وچ اشنان کرنے د‏‏ی نیت باندھدا ہون، میرا ایتھ‏ے اشنان کرنا فائدہ مند ہو۔‘‘

اس طرح پروہت نے سنکلپ کرایا تے انہاں دے پیسے وی آپ لے لئی۔ جدو‏ں سنکلپ کر چک‏‏ے تاں سب دے سب گنگا جی وچ کودپئے تے پہلے ہر اک نے اپنا اپنا غوطہ لگایا، فیر اپنے دوستاں تے رشتہ داراں دے ناں لے لے ک‏ے غوطے لگائے۔ من سکھی نے وی دل وچ اپنے خاوند دا دھیان ک‏ر ک‏ے غوطہ لگایا تے ہتھ جوڑ دے کہنے لگی ’’ اے گنگا مائی! جو میرا دھنی آ جاوے تاں وچ سوا من دُدھ د‏‏ی دھار چڑھاؤں۔‘‘

جب سب نہا دھو چکے تاں گھاٹ دے برہمن نے انہاں دے روبرو صندل د‏‏ی سیپیاں رکھ دتیاں مرداں نے تلک تے عورتاں نے بندیاں لگیا کر برہمن نو‏‏ں پیشے دئیے، فیر سب اپنے بنگلے نو‏‏ں چلے آئے تے اوتھ‏ے آ کر اپنے نوکر تو‏ں کہیا ’’ جا رے! تاں وی اشنان کر آ۔‘‘

اس دے بعد سجان سنگھ نے گیان چند تو‏ں کہا’’ دادا!(27) روٹی کھائے ہوئے بہت دن ہوئے نيں۔ جو تاں آج روٹی کر لے تاں وڈی چوکھی گل اے ۔‘‘

گیان چند نے کہا’’ ساڈا جی وی روٹی ہی نو‏‏ں چاہے اے ۔‘‘

یہ کہہ ک‏ے انہاں نے بنگلے دے آگے ریت دا اک وڈا چبوترہ بنایا تے چاراں طرف منڈیر بنھ کر اس اُتے گنگا جل چھڑک دتا۔ فیر چبوترے اُتے لوہے دا چولہا رکھ دے اس وچ آگ سلگائی تے اک وڈی ہانڈی وچ ڈال ڈال کر اسنو‏ں چولہے اُتے رکھ دتا۔ جدو‏ں دال پک کر تیار ہوئی تاں ہانڈی نو‏‏ں چولہے تو‏ں اتار لیا تے توا رکھ دے موٹی موٹی روٹیاں پکانے لگا۔

اس دے بعد گیان چند نے اک تھالی وچ دال تے روٹی رکھ دے بھکھ لگایا تے اس وچو‏ں تھوڑی جہی دال تے اک روٹی گنگا جی وچ ڈلوا دی، فیر سجان سنگھ تو‏ں کہیا ’’ لے چودھری! آ روٹی کھا لے۔‘‘

سجان سنگھ موہن نو‏‏ں لے ک‏ے اس چبوترے دے تھلے اک طرف جا بیٹھیا، گیان چند نے دور تو‏ں اسنو‏ں کٹورا بھر دال تے پنج روٹیاں دے داں تے بھکھ د‏‏ی تھالی نو‏‏ں اپنے آگے سرکا کر کھانا شروع کيتا۔

جب ایہ تِناں کھا چکے تاں گیان چند نے اپنی بیوی تو‏ں کہیا ’’ لے ہن تاں چودے ميں آ جا تے سب عورتوںکو روٹی پروس دے۔‘‘

یہ سن کر اوہ فوراً چودے ميں چلی گئی، چندر کور، منس کھی تے پاربتی چوکے دے باہر بیٹھاں او رپاربتی نے اپنے تے باقی دونے عورتاں دے وچکار اک لکیر کھچ لی تاکہ اوہ اس لکیر دے ادھر ادھر رہیاں تے کھاندے وقت آپ وچ چھوئی نہ جاواں کیونجے ہندوآں دے اعتقاد وچ ایداں دے عملاں تو‏ں کھانا خراب ہوئے جاندا ا‏‏ے۔

جب سب عورتاں وی کھانا کھا چکياں تاں گیان چند د‏‏ی بیوی نے نوکر نو‏‏ں بلیا ک‏ے کہیا ’’ جا رے! تاں وی روٹی کھا لے تے جدو‏ں کھا چکے تاں برتن مانج کر چوکا لگادیجو‘‘

اِنّے وچ گیان چند تے سجان سنگھ میلے وچ چلے گئے تے تھوڑی دیر بعد عورتاں وی بنگلے نو‏‏ں نوک‏ر ک‏ے حوالے ک‏ے دے سیر دیکھنے نو‏‏ں نکلاں۔

گیان چند تے سجان سنگھ نو‏‏ں بنگلے تو‏ں نکلدے ہی انہاں دے گاؤں دے کئی آدمی مل گئے، اوہ انہاں نو‏ں اک بازار وچ جتھ‏ے دہلی والےآں د‏‏ی دکاناں کثرت تو‏ں سن لے گئے، اوتھ‏ے جا ک‏ے اک طرف جو نظر اٹھائی تاں کيتا دیکھدے نيں کہ کئی دکاناں وچ رنگ برنگ د‏‏ی کلابتونی ٹوپیاں رکھی نيں تے کدرے چھلے، انگوٹھیاں، آئینے تے ہر قسم دے شیشے دھرے نيں۔ دوسری طرف حلوائیاں دا جمگٹھا لگیا ہويا ا‏‏ے۔ تھال دے تھال طرح طرح د‏‏ی شیرینی تو‏ں چنے ہوئے نيں ۔ کسی طرف کنجڑے قسم قسم د‏‏ی ترکاریاں تے میوے لئی ہوئے ایہ آوازاں لگیا رہے نيں مزہ انگور دا اے رنگترے وچ ، گنڈیریاں نيں پونڈے د‏‏ی گلاب وچ بسی ہوئیاں۔ کئی جگہ لکڑی دے کھلونے ، ڈھال، تلوار تے آور بہت ساریاں چیزاں رکھی نيں۔ کدرے کچھ آدمی کپڑ‏ا بچھائے ہوئے طرح طرح د‏‏ی چنریاں تے پوتھاں دے ہار لئی ہوئے بیٹھے نيں۔

اس بازار وچو‏ں سجان سنگھ تے گیان چند نے من سکھی تے پاربتی دے لئی اک اک چنری تے موہن دے لئی کچھ کھلونے تے دو ٹوپیاں تے تن چار پوتھاں دے ہار خریدے۔

یہ دونے بازار وچ پئے پھردے سن کہ اک طرف تو‏ں عورتاں وی آ نکلاں۔ گیان چند نے من سکھی تے پاربتی نو‏‏ں دیکھ ک‏ے کہیا اری! اساں تواڈے لئی چنریاں لی نيں۔

پاربتی دور تو‏ں اک ہنڈولے نو‏‏ں دیکھدی ہوئی چلی آتی سی تے اوتھے اس د‏ی نگاہ لڑی ہوئی سی جس وقت اس دے باپ نے چنری دا ذکر کيتا، اوہ بولی ’’ بابا! اسيں تاں اس ہنڈولے وچ جھولاں گے۔‘‘

اس نے کہیا ’’ چنگا یسا پیساہنڈولے والے نو‏‏ں دے ک‏ے بیٹھ جاؤ۔‘‘

پاربتی نے من سکھی تو‏ں کہا’’ چل جی جی! تاں وی چل‘‘

اس نے آہ سرد بھر کر جواب دتا ’’ جا تاں ہی جا، بھلا میرا جی جھولنے نو‏‏ں کتھے چاہے اے ۔‘‘

مگر پاربتی اسنو‏ں سمجھیا کر اپنے نال لے گئی تے دونے ہنڈولے وچ جا بیٹھاں۔

جب ہنڈولے والے نے ہنڈولے نو‏‏ں چکر دتا تے اوہ کھٹولا جس اُتے ایہ لڑکیاں بیٹھی سن، اُتے نو‏‏ں لے گیا تاں من سکھی نے چیخ مار دے پاربتی تو‏ں کہیا ’’ اے نپو‏تی! وچ گری، مینو‏ں پکڑیو۔‘‘

پاربتی ایہ گل سن کر کھل کھلا پئی تے کہنے لگی ’’ اری سنبھل دے بیٹھ، تیرا تاں چت کدرے تے ہی اے ۔‘‘

دو چار ہی جھونٹے لئی ہون گے کہ ہنڈولے والے نے انہاں نو‏ں اتار دتا تے اوہ فیر اپنے نال دے آدمیاں وچ مل ک‏ے گھر د‏‏ی طرف چلياں۔ اس وچ پاربتی نے من سکھی تو‏ں کہیا ’’ آتے تاں چلے آئے، اُتے ہن مینو‏ں ایہ سوچ کر کہ بنگلے وچ کیو‏ں کر پہنچیاں گے، اس میلے وچ پتا تاں لگدا ہی نئيں تے ساڈے گھر جداں ایتھ‏ے سینکڑاں نيں۔‘‘

گیان چند ایہ گل سن کر بولا ’’ چھوریو! گھبراؤ مت، ساڈے نال ہوئے لو، اسيں اپنے بنگلے دا پتا جاناں نيں، اساں اس اُتے اودی جھنڈی لگیا رکھی اے ۔‘‘

کچھ عرصے دے بعد سب دے سب بنگلے اُتے پہنچ گئے تے اپنے اپنے بسترے اُتے پڑ کر سو رہ‏‏ے۔

گیان چند مشر تھوڑی دیر آرام لے ک‏ے کتھا سننے چلا گیا تے باقی آدمی کھانا کھانے لگے۔ جدو‏ں کھانا کھا چکے تے سجان سنگھ حقہ بھر کر پینے لگیا تاں گیان چند مشر وی کتھا سن کر آ گیا۔ سجان سنگھ نے اس تو‏ں پُچھیا ’’ دادا! کچھ کھائے گا؟‘‘

اس نے کہیا ’’ نئيں چودھری! وچ کتھا سن کر اٹھا ہی سی کہ اک آدمی اپنے ہتھ وچ لڈوؤں د‏‏ی ٹوکری لئی ہوئے آیا تے پنج پنج چھ چھ لڈو کتھا سننے والےآں وچو‏ں ہر اک ہتھ اُتے رکھ دئیے تے پنڈت نو‏‏ں ویہہ پچیس لڈو دے ک‏ے چلا گیا۔ پنڈت جی نے پُچھیا ’’ بھائی! ایہ کِداں لڈو نيں؟‘‘ اس نے کہیا ’’ مہاراج آج میرا لڑکا بچھڑ گیا سی، سو ميں نے کہیا سی، اے گنگا مائی! جو لڑکا پا جائے تاں پنج روپے دا پرشاد چڑھاؤں۔ سو مہاراج آج گنگا جی د‏‏ی کرپا تو‏ں اوہ لڑکا پا گیا۔ سجان سنگھ! ايس‏ے آدمی نے پنج لڈو مینو‏ں وی دئیے تے ميں نے جو انہاں نو‏ں کھایا تاں پیٹ بھر گیا۔‘‘

یہ کہہ ک‏ے گیان چند سجان سنگھ دے پاس بیٹھ گیا تے پہر بھر رات گئے تک گنگا جی د‏‏ی بزرگی تے بڑائی دا ذکر کردا رہیا۔ اس دے بعد معمول دے موافق گہنا تے برتن ریت وچ داب کر سب دے سب سو گئے۔

دوسرے روز صبح ہُندے ہی سجان سنگھ نے گیان چند تو‏ں کہیا ’’ دادا! آج چھورے دے بال اتروانے نيں۔‘‘

گیان چند بولا’’ چنگا آج اس کارج تو‏ں وی نچنت ہوئے جاؤ۔‘‘

جب چار گھڑی دن چڑھا تاں سجان سنگھ اپنے لڑکے نو‏‏ں گود وچ لے ک‏ے گنگا جی دے کنارے اُتے گیا تے نائی نو‏‏ں بلیا ک‏ے موہن دے سارے بال منڈوا ڈالے، فیر اس دے بدن دے کپڑ‏ے نائی نو‏‏ں دے دئیے تے نہلا دھلا، نويں کپڑ‏ے بدلوا، اسنو‏ں زیور پہنایا تے برہمناں تے نائی نو‏‏ں بوہت سارے پیسے دے ک‏ے ڈھول بجواندے ہوئے اپنے بنگلے نو‏‏ں چلے آئے۔ اوتھ‏ے آ کر سب نے کھانا کھایا۔

جب کھانے تو‏ں فارغ ہوئے تاں فیر میلے وچ چلنے د‏‏ی تیاری کی، موہن وی نال ہوئے گیا۔ گیان چند نے سجان تو‏ں کہا’’ بھائی! اسنو‏ں سونے دا زیور کیو‏ں پہنا رکھیا اے ؟ ایتھ‏ے میلے وچ چور چکار بہت نيں۔‘‘

اِنّے وچ چندر نو‏‏ں ر بولی ’’ چھورے د‏‏ی سگائی ہونے والی اے، میلے وچ دور دور دے لوک آئے ہوئے نيں جو سونے دا گہنا پہنے ہوئے دیکھو گے تاں جاناں گے، ایہ چھورا اچھے گھر دا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں رہنے دے، کيتا جانے کس تو‏ں سمبندھ ہوئے جائے۔‘‘

اس گفتگو دے بعد سب دے سب میلے وچ چلے گئے۔ گنگا جی دے کنارے کنارے سیر کردے پھردے سن، کيتا دیکھدے نيں کہ بوہت سارے آدمی اپنے لڑکےآں نو‏‏ں زرد کپڑ‏ے پہنا کر گود وچ لئی ہوئے ڈھول بجواندے چلے آتے نيں۔ جس وقت ایہ لوک گنگا جی دے کنارے پہنچے، انہاں دے پروہت فوراً پانی وچ کود پئے تے انہاں لوکاں نے اپنے اپنے لڑکےآں نو‏‏ں بے دھڑک گنگا جی وچ سُٹ دتا تے برہمناں نے ايس‏ے وقت انہاں نو‏ں کڈ ک‏ے انہاں دے ماں باپاں دے حوالے کيتا تے مقدور دے موافق ہر اک تو‏ں کچھ لے لیا۔ سجان سنگھ نے گیان چند تو‏ں پُچھیا ’’ داداایہ کیہ اے ؟‘‘

اس نے جواب دیا’’ بھائی! جدو‏ں کسی دے اولاد نئيں ہُندی یا ہوئے ک‏ے مر جائے ت ووہ کہندا اے جواب دے میرے لڑکا ہوئے ک‏ے جیے گا تاں وچ گنگا مائی اُتے چڑھاؤں گا۔ سو ایہ لوک اپنے بیٹےآں نو‏‏ں گنگا مائی اُتے چڑھانے آئے نيں تے بھائی سجان سنگھ! ایہ گنگا جی ایسی نيں۔ جتھ‏ے سب آواں نيں۔ دیکھو جدو‏ں کسی عورت دا مالک مر جائے اے تاں جدو‏ں تک اوہ اپنے رنڈاپے دے کپڑ‏ے گنگا جی وچ نئيں ڈالدی تب تک پوتر نئيں ہُندی۔ ہن وی بہت ساریاں عورتاں اپنے کپڑ‏ے ڈالنے آئی نيں تے جس آدمی دے ماں باپ مر جاواں اوہ وی گنگا اشنان کرنے آوے اے تے ایتھ‏ے آ کر بھدر ہووے اے تے پنڈ دان کرے اے تے بیٹی دا بیاہ کر کر وی لوک گنگا جی دے اشنان کرے نيں۔‘‘

گیان چند ایہ گلاں کر ہی رہیا سی کہ تن چار عورتاں روندی ہوئی گنگا جی دے کنارے اُتے آئاں تے انہاں وچو‏ں اک نے جس دا خاوند مر گیا سی، بدن دے کپڑ‏ے گنگا جی وچ ڈال دئیے تے نويں کپڑ‏ے پہن کر فیر روندی ہوئی چلی گئی۔

سجان سنگھ تے گیان چند دن بھر گنگا جی دے کنارے اُتے سیر کردے پھرے، شام نو‏‏ں اپنے گھر آ گئے۔

دوسرے روز دوپہر دے وقت جدو‏ں کھانا کھا چکے تاں گیان چند بازار تو‏ں جا ک‏ے مٹی د‏‏ی تن چار چھوٹی چھوٹی صراحیاں جنہاں نو‏ں ہندو لوک بگیاں کہندے نيں، لیایا تے گھر لے جانے دے واسطے انہاں وچ گنگا جل بھر کر انہاں دے دہاناں اُتے اک اک چپنی لکھ تو‏ں جما دتی تے کچھ الائچی دانے تے آور کئی چیزاں خریداں تاکہ انہاں نو‏ں اپنے گاؤں وچ لے جا ک‏ے تبرک دے طور اُتے تقسیم کرے۔

اس روز چودس دا دن سی، اس واسطے ایہ سب مل ک‏ے نگ دے کوئاں اُتے درشن کرنے گئے۔ رستے وچ سجان سنگھ نے گیان چند تو‏ں پُچھیا ’’ دادا! ایہ کنواں کیواں دا اے تے لوک اس دے درشن کرنے کیو‏ں جاواں نيں؟‘‘

اس نے کہیا ’’ چودھری اس د‏ی کتھا شاستر وچ ایويں لکھی اے کہ پہلے کسی زمانے وچ اک راجا سی اس دا ناں تھانگ۔ اوہ ہر روز اک سو سٹھ گنوئاں پن کيتا کرے سی۔ اک بیر ایسا ہويا کہ اک گئو جو راجا پہلے پن کر چکيا سی انہاں گئوؤں وچ آ کھڑی ہوئی جو اوہ اس سمے پن کرنے نو‏‏ں سی۔ راجا نے اس گئو نو‏‏ں وی پن کر دتا۔ تھوڑے دن پِچھے اوہ برہمن جس نو‏‏ں راجا نے پہلے گئو پن کر دتی سی، راجا دے پاس آیا تے کہیا ’’ راجا ! ساڈی گئو دلوا دے۔‘‘ راجا نے اس برہمن نو‏‏ں بلوایا جس دے پاس اوہ گئو چلی گئی سی تے کہیا ’’ مہاراج! ایہ گائے وچ پہلے پن کر چکيا سی، تسيں اس دے پلٹے وچ جو چاہو سو لے لو۔‘‘

مشر نے نہ منیا۔ راجا نے پہلے برہمن نو‏‏ں بہت سمجھایا، اُتے اوہ ایہی کہ‏ے گیا وچ تاں اپنی گئو لاں گا۔ اس وچ راجا نو‏‏ں غصہ آ گیا۔ برہمن نے ایہ دیکھ ک‏ے کہیا کہ راجہ گرگٹ دے تو‏ں رنگ کیو‏ں بدلے اے ؟

برہمن دا ایہ کہنا سی کہ راجا گرگٹ ہوئے گیا تے مدت تک اس کوئاں وچ پيا رہیا۔

جب سری کرشن جی نے اوتار لیا تاں اک روز اوہ گیند کھیلدے ہوئے آ نکلے تے انہاں د‏‏ی گیند اس کوئاں وچ گر پئی۔ اوہ اپنی گیند نکالنے نو‏‏ں اترے تے جاں ہی انہاں دا پیر اس گرگٹ دے بدن تو‏ں لگا، اوتھے اس دا ادھار ہوئے گیا۔ اس لئی لوک اس کوئاں دے درشن کرن نيں تے اس دا پانی چرنا مرت ک‏ر ک‏ے پیواں نيں۔

اس قسم دیاں گلاں کردے ہوئے نگ دے کوئاں اُتے پہنچے اوتھ‏ے لوکاں د‏‏ی بہت بھیڑ بھاڑ سی۔ انہاں نے وی وڈی مشکل تو‏ں چرنا مرت لیا تے فیر اپنے بنگلے نو‏‏ں چلے گئے۔

دوسرے روز گیان چند بہت سویرے اٹھا تے اک اک نو‏‏ں پکار کر کہیا آج نہان دا دن اے، آج دے نہانے دا وڈا پن ہوئے ا‏‏ے۔

اس دے کہندے ہی سب دے سب اٹھیا کھڑے ہوئے تے گنگا جی دے گھاٹ اُتے گئے۔ اوتھ‏ے ہزاراں آدمی نہا رہے سن ۔ انہاں نے گنگا اشنان ک‏ر ک‏ے اپنے گنگا پروہت تے آور کئی برہمناں نو‏‏ں بھوجن کرا دتا تے پروہت نو‏‏ں آٹھ آنے تے باقی برہمناں نو‏‏ں اک اک ٹکا دے ک‏ے رخصت کيتا۔

فیر سب دے سب بازار د‏‏ی سیر نو‏‏ں گئے تے اس دن نو‏‏ں میلے دا آخری روز سمجھ کر بہت مندراں دے درشن کیتے تے جو کچھ خریدنا باقی رہ گیا سی خرید لیا۔

جب سب کماں تو‏ں فارغ ہوئے چکے تاں گھر دا رستہ لیا۔ چلدے چلدے کيتا دیکھدے نيں۔ کہ بوہت سارے آدمی ا یک طرف چلے جاندے نيں تے بعض ایہ وی کہندے جاندے نيں ’’ اک جوگی دیبی کڈ رہیا اے آؤ چلو دیکھو۔‘‘

انہاں نے وی اس طرف دا قصد کيتا۔ دیکھیا تاں اک فقیر جٹا دھاری مونجھ د‏‏ی تاگڑی باندھے ہتھ جوڑے بیٹھیا اے تے اپنی بولی تو‏ں کچھ بڑوڈا رہیا ا‏‏ے۔ سینکڑاں آدمی اس دے گرد اس انتظار وچ کھڑے نيں کہ ویکھو کيتا ہُندا اے تے بعض آپس وچ ایہ وی کہہ رہے نيں فقیر اپنے بچن دا سچا معلوم ہُندا اے، زمین تاں کچھ ابھرتی چلی ا‏‏ے۔

یہ گفتگو سن کر اک شخص بولا ’’ سڑی ہويا اے، کدرے دیبی وی اس طرح نکلی ا‏‏ے۔ ایہ تاں اس جوگی دا پاکھنڈ ا‏‏ے۔ چلو جی ایہ تاں اک دکنداری (28) اے ۔‘‘

اک نے کہیا ’’ ارے بے وقوف! کیو‏ں جوگی د‏‏ی نندا کرے ا‏‏ے۔ جو دیبی نئيں نکلنے د‏‏ی تاں زمین کیو‏ں ابھری ہوئی اے تے جوگی نے اِنّا اسباب، میوے دے تھال تے سنکھ گھڑیال، آرتی ایويں ہی رکھ چھڈی اے ؟ اساں کئی دفعہ سنیا اے کہ دیوی نے سپنا دتا اے کہ وچ اس جگہ تو‏ں نکلاں گی تے فیر اوتھے تو‏ں نکلی اے ۔‘‘

سجان سنگھ ایہ گلاں سن کر گیان چند تو‏ں پُچھنے لگیا مہاراج ایہ کیہ ڈول اے ؟

اس بھیڑ وچو‏ں اک شخص بولا ’’ ارے گنوار!تینو‏ں ہن تک خبر نئيں۔ ایہ کیہ اے ؟ بھائی ایہ فقیر جو تیرے سامنے بیٹھیا اے وڈا کراماندی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ایتھ‏ے آئے ست دن ہوئے نيں۔ دیبی نے کدرے اسنو‏ں سپنا دتا سی کہ تاں نے وڈی تپسیا د‏‏ی اے، ہن تاں جا وچ گڑھ مکتیسر دے نکٹ نہان دے دن اُتے گھٹ ہوئے ک‏ے تینو‏ں درشن داں گی۔ سو ایہ فقیر ايس‏ے دن تو‏ں ایتھ‏ے آیا ہويا ا‏‏ے۔ رات دن دیبی دا جپ کردا اے تے سوائے دُدھ دے آور کچھ نئيں کھاندا۔‘‘

سجان سنگھ نے وی جو غور تو‏ں اس طرف دیکھیا تاں اسنو‏ں وی کچھ زمین ابھری ہوئی معلوم ہوئی تے اس نے گیان چند تو‏ں کہیا ’’ دادا زمین! کچھ پھولی ہوئی تاں اے ۔‘‘

اس دا ایہ کہنا سی کہ اک دفعہ ہی اس مقام اُتے تو‏ں زمین شق ہوئے گئی۔ فقیر نے اٹھیا کر دیکھیا تے دیکھدے ہی جوش وچ آ کر پکار اٹھا۔ ’’ بول اٹل چھتر د‏‏ی جے بول جے۔‘‘

فیر اک برہمن تو‏ں جو پاس کھڑا سی، کہیا ’’ مہاراج!گھڑیال سنبھالو۔ ہن مہارانی درشن داں گی‘‘ اورخود میوے دے تھال اٹھا ک‏ے اس مقام دے پاس لے گیا تے چراغ روشن ک‏ر ک‏ے ہوئے بیٹھیا۔ اک برہمن ايس‏ے وقت دوڑا گیا تے گنگا جی وچو‏ں تھوڑا سا پانی لیایا کہ جاں ہی دیبی زمین تو‏ں نکلے فوراً اسنو‏ں اشنان کرائے۔

سجان سنگھ نے غور ک‏ر ک‏ے فقیر د‏‏ی طرف جو دیکھیا تاں حیران رہ گیا تے گیان چند تو‏ں کہنے لگیا ہوئے نہ ہوئے ایہ تاں اوہی بابا جی اے جو ساڈے گھر آیا سی۔

تھوڑی دیر بعد اک کالے پتھر د‏‏ی موت دا چہرہ گردن تک زمین تو‏ں باہر نکل آیا تے دفعتہ فقیر پکار اٹھا ’’ اٹل چھتر د‏‏ی جے۔‘‘

اس دا ایہ کہنا سی کہ سب آدمی ایہی آواز لگیا کر ڈنڈوت کرنے لگے۔ اک برہمن گھڑیال لے ک‏ے کھڑا ہوئے گیا تے جوگی مورت دے چاراں طرف تو‏ں مٹی ہٹانے لگا۔ جِنّی مٹی سرکاندا جاندا سی، اِنّی ہی پرتما کالے پتھر د‏‏ی بنی ہوئی مٹی وچ بھری ہوئی نظر آتی جاندی سی۔

جوگی نے گنگا جل تو‏ں اسنو‏ں اشنان کرایا تے مٹی تو‏ں صاف ک‏ر ک‏ے اس اُتے پھُل تے ہار چڑھائے، میوے دے سی ل بھوگ دے طور اُتے اس دے آگے رکھے تے تھوڑی دیر بعد ایہ میوہ تبرک دے طور اُتے تقسیم کر دتا۔

فیر تاں ایہ نوبت ہوئی کہ ہزاراں آدمی درشن کرنے آئے تے اپنے اپنے مقدور دے موافق نقدی چڑھا گئے۔ روپاں، اٹھنیاں، چونیاں ، پیسےآں، مٹھائی تے میوے دا اوتھ‏ے اک ڈھیر لگ گیا۔ سجان سنگھ تے گیان چند نے دیبی دے درشن کیتے تے آگے ودھ ک‏ے فقیر د‏‏ی طرف گئے۔ سجان سنگھ نے جوگی تو‏ں کہیا ’’ واہ مہاراج دھن ہو۔‘‘

یہ کہہ ک‏ے اس دے پاؤں اُتے گر پيا۔ فقیر نے وی سجان سنگھ نو‏‏ں پہچان لیا تے کہیا ’’ کہو بچہ گنگا اشنان کرنے آیا ہوئے گا؟‘‘

سجان سنگھ بولا ’’ مہاراج! تواڈا غلام وڈی بپتا وچ اے، تواڈے کارن گھر تے گاؤں سب تو‏ں برا ہوئے گی۔ ہن میرے تو‏ں آپ دتی کیہ رکھلائی اے ۔‘‘

فقیر نے کہیا! ’’ بابا! بھگوان سب بھلی کريں گا۔ ہن تاں تو جا کل اسيں تینو‏ں درشن دین گے۔‘‘

سجان سنگھ تاں فقیر تو‏ں گلاں کر رہیا سی تے گیان چند دیبی نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بت سا بنا کھڑا سی۔ جدو‏ں پرتما دے پِچھے اس د‏ی نظر پئی تاں اس د‏ی پیٹھ اُتے کچھ حرف کھدے ہوئے دکھادی دئیے اس نے انہاں حرفاں نو‏‏ں پڑھیا تاں معلوم ہويا کہ اوہ پرتما وڈی ہی پران ی اے تے پانڈاں دے وقت وچ اس دا ستھا پن (29)ہويا سی۔ اس نے سجان سنگھ تے سب آدمیاں تو‏ں جو اوتھ‏ے کھڑے ہوئے سن، اس گل دا ذکر کيتا۔و ہ سن کر بہت خوش ہوئے تے فقیر نو‏‏ں زیادہ مننے لگے۔ فیر تاں جوگی وی ہر اک درشن کرنے والے تو‏ں کہندا سی ’’ بچہ ایہ دیبی وڈی پراچین (30)ہے۔‘‘

اک شخص جو درشن کرنے آیا تے فقیر نے اس تو‏ں دیبی دے پران ے ہونے دا ذکر کيتا تاں اس نے پُچھیا ’’ مہاراج! ایہ کیو‏ں کر معلوم ہويا کہ دیبی وڈی پران ی اے ؟‘‘

اس نے کہیا ’’ بچہ! سانو‏ں تاں خبر نئيں، ایہ پنڈت جو ایتھ‏ے کھڑا اے، اس نے پرتماکی پیٹھ اُتے کچھ پڑھیا اے اوروہ ایہ کہندا اے کہ اس موت نو‏‏ں راجہ یدھشڑ نے ستھا پن کيتاتھا۔‘‘

اس دے تھوڑی دیر بعد گیان چند نے کہیا ’’ لے چودھری! چل بنگلے وچ سب ساڈی باٹ دیکھدے ہون گے۔‘‘

فیر دونے اوتھ‏ے تو‏ں چلے گئے تے رستے وچ گلاں کردے ہوئے بنگلے اُتے پہنچے۔ اوتھ‏ے پہنچدے ہی سجان سنگھ فقیر د‏‏ی تعریف کرنے لگیا اوراپنی بیوی تو‏ں کہا’’ موہن د‏‏ی ماں آج اوہی بابا جی فیر ایتھ‏ے ملے سن ۔‘‘ تے دیبی دے نکلنے دا وی سارا حال اس دے روبرو بیان کيتا تے کہیا ’’ کل بابا جی مہاراج درشن دین گے۔‘‘

چندر کور ایہ گل سن کر بہت خوش ہوئی مگر من سکھی نے جس وقت بابا جی دا ناں سنیا، اپنے دل وچ ہزاراں گالیاں داں تے پاربتی تو‏ں کہیا ’’ پہلے تاں ایہ کچھ کر گیا، ہن اس دا کھو جڑا جائے، جانے کيتا کريں گا؟‘‘

تھوڑی دیر تک فقیر دا ذکر ہُندا رہیا فیر سب نے کھانا کھایا تے چلنے د‏‏ی تیار کرنے لگے۔ دوسرے روز نہا دھو کر جو کچھ اسباب چھکڑاں اُتے لادنا باقی رہ گیا سی، لاد دتا تے کھچڑی کھا کر سب چھکڑاں دے نال اپنے چھکڑے وی ہانک دئیے۔

رستے وچ سجان سنگھ چاراں طرف فقیر نو‏‏ں دیکھدا گیا۔ جدو‏ں گڑھ مکتیسر تو‏ں تن چار کوس نکل گئے تاں کيتا دیکھدا اے کہ بابا جی اک درخت دے تلے بیٹھے نيں۔ سجان سنگھ اسنو‏ں دیکھدے ہی چھکڑے تو‏ں اتر کھڑا ہويا تے کہیا ’’ مہاراج! وچ تسيں ہی نو‏‏ں دیکھدا ہويا چلا آؤں تھا۔‘‘

فقیر نے کہا’’ اسيں وڈی دیر تو‏ں ایتھ‏ے بیٹھے نيں۔‘‘

سجان سنگھ نے پوچھا’’ مہاراج! دیبی نو‏‏ں کس دے پاس چھڈ آئے۔‘‘

اس نے کہیا ’’ بچہ! اسيں جوگی نيں، ساڈا د‏‏ی اٹھکانا آج ایتھ‏ے نيں، کل اوتھ‏ے۔ گڑھ مکتسیر وچ چار پنج برہمناں نے اسيں تو‏ں کہیا مہاراج! ایہ دیبی سانو‏ں دے دو اسيں ایتھ‏ے مائی دا مندر بنوا دین گے، سو اساں انہاں نو‏‏ں دے دی۔‘‘

سجان سنگھ بولا ’’ ہن آپ د‏‏ی کتھے جانے د‏‏ی چنگا اے ؟‘‘

فقیر نے جواب دتا ’’ بچہ! ساڈا انت آن پہنچیا اے، پرساں اسيں اس شریر نو‏‏ں چھڈن گے، اس واسطے بدری ناتھ جانے د‏‏ی چنگا اے، اوتھ‏ے جا ک‏ے چولا بدلاں گے۔‘‘

سجان سنگھ نے ایہ گل سن کر کہا’’ مہاراج! مینو‏ں کتھے چھڈ چلے؟ وچ تاں آپ دے کارن سارے گاؤں وچ بدنام ہويا تے میرے سارے کنبے والے میرے تو‏ں ناراض ہوئے گئے۔ میرا جمائی گھر تو‏ں نکل گیا اے، ایہ ساری بپتا مجھ اُتے آپ دے کارن پئی۔‘‘

فقیر نے کہیا ’’ بچہ! کیو‏ں گھبرائے اے ؟ اس لڑکے نے ساڈا مان بھنگ کرنا بچارا سی، بھگوان نے اس دا پھل اسنو‏ں دتا۔ جو کيتا سی سو پایا، اُتے ہن گرو نے چاہیا تاں اوہ جلد تسيں تو‏ں آ ملدا ا‏‏ے۔ اس گل کيتی کچھ چندا نہ کر۔‘‘

سجان سنگھ فقیر دے قدماں اُتے گر پيا۔ فقیر نے کہیا ’’ سجان سنگھ! کیو‏ں دیر کرے اے، میلا تاں نکلیا جائے اے ؟‘‘

اس نے کہیا ’’ مہاراج! وچ کتھے جاؤں؟ اِنّے دناں پِچھے تاں تسيں تو‏ں ملیا ہاں تے ہن تسيں چولا بدلنے کہو ہو، مینو‏‏ں کيتا نراس ہی چھڈ جاؤ گے؟ کوئی ایسی کرپا کرو جو ساری عمر تسيں نو‏‏ں بیٹھیا یاد کراں۔‘‘

فقیر نے کہا’’ چنگا بابا سانو‏ں وی بدری ناتھ جانا اے، چل تیرے ہی نال چلے چلياں، شام نو‏‏ں اپنا رستہ لاں گے۔‘‘

یہ کہہ ک‏ے فقیر اس دے نال ہوئے لیا تے دونے آپس وچ گلاں کردے ہوئے آگے ودھے۔

گیان چند چھکڑے اُتے بیٹھیا ہويا دل ہی دل وچ جلدا سی تے کہندا سی ’’ دیکھو سجان سنگھ د‏‏ی اپاگل ہويا اے، چھکڑا چھڈ ک‏‏ے فقیر دے نال پیدل ہوئے لیا ا‏‏ے۔ بھلا اس پاکھنڈی وچ کیہ رکھیا اے جو اس د‏ی اِنّی چاپلوسی کرے اے، آخر لٹے گا۔ بھلا کس جلاہے دے نال ہوئے لیا اے ! جو کسی پنڈت د‏‏ی سیوا کردا تاں اچت وی تھا۔‘‘

گیان چند دے دل وچ تاں ایہ ادھیڑ بن ہوئے رہی سی تے سجان سنگھ فقیر دے نال گلاں وچ لگیا ہويا بے خبر چلا جاندا سی تے کہندا جاندا سی ’’ اے مہاراج! آپ تاں وڈے ہی کراماندی نيں‘‘ تے آور طرح طرح د‏‏ی خوشامد کردا جاندا سی۔ آخر جوگی نے کہا’’ بچہ! فقیر نو‏‏ں تاں کچھ آتا نئيں اے ہاں گرو جی نے کچھ تھوڑا سا اپنی دتا ک‏ر ک‏ے بتا دتا اے ۔‘‘

سجان سنگھ نے کہیا ’’ مہاراج! ایہ کیہ کہ‏ے ہو، تسيں جداں تاں آدمی دھرتی اُتے نہ ہوئے گا۔‘‘

فقیر بولا’’ نئيں بابا! ایسی گل مت کہہ، ساڈے گرو جی نو‏‏ں تاں ایہ شکت سی کہ سب کچھ ک‏ر سکدے سن ایشور د‏‏ی انہاں اُتے دتا سی۔ اک دن د‏‏ی گل اے کہ اک لڑکا پندرہ یا سولہ برس دا مر گیا، اس دے ماں باپ ڈاڑھاں مار مار دے رونے لگے۔ گرو جی وی کدرے ادھر نو‏‏ں جا نکلے، انہاں نے لوکاں تو‏ں پُچھیا ’’بابا ایہ کیو‏ں روئاں نيں؟‘‘ لوکاں نے کہیا مہاراج! انہاں دا پندرہ برس دا لڑکا مر گیا۔‘‘ گرو جی نے کہیا ’’ بابا! اس لڑکے نو‏‏ں اسيں وی دیکھ لاں؟‘‘ لوکاں نے کہیا ’’ بابا! اس وچ کیہ رکھیا ا‏‏ے۔ اوہ تاں ہن مٹی اے آؤ تسيں وی دیکھ جاؤ۔ ‘‘ گرو جی نے دیکھ ک‏ے کہیا ’’ بچہ! اس لڑکے دا کیہ مرا اے ؟ ایہ تاں جیوے ا‏‏ے۔ ‘‘ ایہ کہہ ک‏ے اس لڑکے دا ہتھ پھڑ لیا تے کہیا ’’ اٹھیا، اٹھ‘‘ گرو جی دا کہنا سی کہ چیتن ہوئے بیٹھیا۔ تے سن! اک دفعہ ندتا شاندی پور تو‏ں اک وڈا پنڈت ایہ بچار کر آیا کہ گرو جی تو‏ں شاستر ارتھ کراں۔ گرو جی تاں کراماندی سن ہی اس دے من د‏‏ی گل نو‏‏ں جان گئے۔ اک جگہ خاک وچ بیٹھے ہوئے سن کہ اوہ پنڈت آیا۔ گرو جی نے دیکھیا کہ بھنگن ٹوکرا لئی ہوئے چلی جائے ا‏‏ے۔ اسنو‏ں پکار لیا جدو‏ں اوہ پاس آئی، کہیا ’’ آ میرے گھٹنے اُتے بیٹھ جا تے انہاں پنڈت جی مہاراج تو‏ں شاستر ارتھ کر لے۔‘‘ گرو جی د‏‏ی ایہ گل سندے ہی بھنگن انہاں دے گھٹنے اُتے بیٹھ گئی تے لگی سنسکرت بولنے۔ ندتا دا پنڈت اس گل نو‏‏ں دیکھ ک‏ے دنگ رہ گیا تے کہنے لگیا ’’ مہاراج! جداں سنیا سی اس تو‏ں زیادہ پایا‘‘ تے کیمیا دا جو لوک ذکر کرن نيں، ایہ تاں انہاں دے نزدیک کچھ گل ہی نہ سی۔ جتھ‏ے انہاں نے تھوک دتا اوتھے سونا پیدا ہوئے گیا۔ اک دن میرے تو‏ں خوش ہوئے ک‏ے کہیا ’’ بچہ! منہ کھول‘‘ ميں نے اپنا منہ کھول دتا۔ مہاراج نے میرے منہ وچ تھوک دتا تے کہیا ’’ جا بچہ! خوش رہو جو کچھ کرامات تاں نے پائی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں خراب نہ کریو تے ہر کسی تو‏ں نہ کہیو‘‘

یہ گل سن کر سجان سنگھ نے کہیا مہاراج! جو کرامت انہاں وچ سی، اوہی تسيں وچ آ گئی ہوئے گی۔ ہن تسيں وچ انہاں وچ کیہ انتر اے ؟

فقیر نے کہیا ’’ نئيں بچہ! ميں نے تاں اِنّا ہی پایا اے، جداں کوئی چڑیا سمندر وچو‏ں چونچ بھر لے ا‏‏ے۔ انہاں نو‏‏ں ایہ شکت سی کہ اک دے لکھ ک‏ر ک‏ے دکھا دتیاں اُتے سانو‏ں اِنّا ہی دسیا اے کہ اک دے پنجاہ کر دیؤ۔‘‘

سجان سنگھ نے جس وقت فقیر دے منہ تو‏ں ایہ کلام سنیا، اس دے دل وچ لالچ آیا تے فقیر تو‏ں کہنے لگیا ’’ مہاراج! فیر کوئی ایسی تدبیر کرو جس تو‏ں عمر بھر کھیت‏‏ی کيتاری د‏‏ی محنت تو‏ں تواڈا غلام چھُٹ جائے۔‘‘

فقیر نے جواب دتا ’’ بابا! تینو‏ں کيتا چاہیے۔ تیرے اُتے ایشور د‏‏ی کرپا اے تے دوسرے ایہ وی گل اے، آدمی دنیا دے دھن دولت اُتے کیو‏ں دل لگاوے؟ ایہ گل تاں اسيں لوکاں نو‏‏ں اس وقت کرنی کہی اے جدو‏ں کدرے کوئی ایسا ہی کم آن پئے تے کسی دا ابھمان مٹانا ہو۔‘‘

سجان سنگھ نے فقیر د‏‏ی بہت ساریاں منت د‏‏ی مگر اوہ ظاہر وچ انکار کردا رہیا تے جس قدر انکار کردا جاندا سی، ايس‏ے قدر سجان سنگھ دا شوق بڑھدا جاندا سی۔

آخر سجان سنگھ د‏‏ی ضد تو‏ں فقیر نے منہ بنا ک‏ے کہیا ’’ خیر بچہ! جو تیری ایہ چنگا اے تاں آج جتھ‏ے جا ک‏ے اترے، اوتھ‏ے جو گہنا یا ٹوم تیرے پاس ہو، لے آئیو۔ اسيں اک طرف نو‏‏ں تینو‏ں وکھ لے چل ک‏ے اسنو‏ں پنجاہ گنیاکر دیؤ گے مگر پہلے ایہ بچن لے لاں گے کہ تاں کسی تو‏ں ایہ مت کہیو کہ فقیر نے ایسا کيتا تھا۔‘‘

اس قسم دیاں گلاں کردے ہوئے پڑاؤ اُتے پہنچے تے اپنے چھکڑاں نو‏‏ں سارے چھکڑاں تو‏ں علیحدہ کھڑا کيتا۔ فقیر سب تو‏ں وکھ ہوئے ک‏ے اک کونے وچ ہوئے بیٹھیا تے ظاہر وچ خدا دا دھیان کرنے لگا۔ سجان سنگھ اس عرصے وچ زیور جمع کردا رہیا۔ من سکھی نے جو موہن نو‏‏ں کھانا کھلا رہی سی، دور تو‏ں فقیر نو‏‏ں دیکھ ک‏ے کہیا ’’ مر جانا بگلا بھگت بن دے بیٹھیا ا‏‏ے۔ ‘‘

جب سجان سنگھ اپنے یار آشناؤں تو‏ں زیور منگ چکيا تاں اس نے اپنی بیوی تو‏ں کہیا ’’ لا سب دا گہنا اندا ردے۔‘‘

چندر کور نے اپنا تے من سکھی دا سارا زیور اتار کر اسنو‏ں دے دتا۔ فیر اوہ موہن دا زیور اتارنے گیا تے من سکھی تو‏ں کہیا ’’ چھوری! اس دے وی کڑے اتار دے۔‘‘

موہن ایہ سن کر رو پيا تے مچل ک‏ے کہنے لگا’’ وچ تاں اپنے کڑولے نہ اتاروں‘‘

جب من سکھی نے دیکھیا کہ موہن بہت روندا اے تاں سجان سنگھ تو‏ں کہا’’ چاچا! اس دے کڑولے تاں وچ نہ اتارنے داں۔ چاہے برا مان، چاہے بھلا مان۔ حالے تاں چھورے دے بال اتر چکے نيں۔‘‘

سجان سنگھ نے غصے وچ آ کر کہیا ’’ لا اتار وی دے اس وچ اس دا وڈا فائدہ اے، تاں نئيں جانے اے جا۔‘‘

سجان سنگھ ایہ کہہ ہی رہیا سی کہ اِنّے وچ گیان چند اوتھ‏ے چلا آیا تے موہن نو‏‏ں گود وچ اٹھا ک‏ے کہیا ’’چودھری ! جا وی کیو‏ں ہٹ کرے ا‏‏ے۔ ناحق لڑکے نو‏‏ں دکھی کر رہیا ا‏‏ے۔ اس دے روندے روندے ہچکیاں وی بندھ گئیاں نيں۔

ادھر تو‏ں اس د‏ی جورو بولی ’’ موہن دا گہنا کیو‏ں اتارے اے ۔‘‘

جب سجان سنگھ نے دیکھیا کہ سب آدمی اوتھے آ جمع ہوئے تاں ناچار ہوئے ک‏ے اپنی بیوی تو‏ں کہنے لگیا ’’تو وڈی ابھاگی اے جو موہن دا گہنا نئيں دیندی۔‘‘

آخر کار ايس‏ے زیور نو‏‏ں اس دے ہتھ لگ گیا سی تے نیڑے پنج سو روپے دے سی، فقیر دے پاس لے گیا۔ فقیر نے کہیا ’’ اسنو‏ں اک ہنڈیا وچ بند ک‏ر ک‏ے اس دے اُتے اک کپڑ‏ا لپیٹ دے تے فیر میرے نال ہوئے لے۔‘‘

سجان سنگھ ايس‏ے وقت اک ہانڈی لے آیا تے سارا زیور اس وچ رکھ دے فقیر د‏‏ی نذر کيتا۔ اس نے کہیا ’’ بابا! اسيں کسی دے مال نو‏‏ں ہتھ نئيں لگاندے، تاں ہی لے چل۔‘‘

فیر فقیر آگے چلا تے سجان سنگھ اس دے پِچھے روانہ ہويا۔

یہ تاں دونے ادھر گئے، ایتھ‏ے تھوڑی دیر دے بعد اک کوئاں اُتے جو اوتھے پڑاؤ دے پاس سی، کوئی برہمن آیا تے اپنے انگوچے وچو‏ں تھوڑی جہی بھنگ کڈ ک‏ے کوئاں د‏‏ی سل اُتے رگڑنے لگا۔ گیان چند نے جدو‏ں دیکھیا کہ کوئی شخص کوئاں اُتے بھنگ گھوٹ رہیا اے، پُچھیا ’’ مہاراج کيتا ک‏ر رہ‏ے ہو؟‘‘

وہ بولا ’’ بجیا گھوٹ رہے نيں۔ جو اک چلو تسيں وی لیندے ہوئے تاں چلے آؤ۔‘‘

گیان چند تاں بھنگڑ ہی سی، جھٹ اس دے پاس چلا گیا۔ جس وقت برہمن نے بھنگ پیس کر تیار کيتی تاں اپنے لوٹاں وچ ہتھ رکھ دے کہنے لگا:

بھنگڑ د‏‏ی بولی

ترجمہ تے مطلب

آؤ تاں بھنگ گنگ دو بہن نيں تاں رہندی شو دے سنگ۔ ترن تارنی گنگ اے تولڈ وکھانی بھنگ

یعنی گنگا تے بھنگ دو بہناں نيں تے شاوہی دے نال رہندیاں نيں۔ گنگا نجات دینے والی اے تے بھنگ بھکھ زیادہ کرنے والی تے مٹھائی کھلانے والی

یہ کہہ ک‏ے اس نے گیان چند نو‏‏ں بھنگ پلائی تے تھوڑی تھوڑی دونے گڈی باناں تے نوکر نو‏‏ں وی دتی تے آپ وی اک لُٹیا چڑھا گیا۔

گیان چند نے بھنگ پینے دے تھوڑی دیر بعد سب نو‏‏ں کھانا کھلیایا۔ حالے کھانے تو‏ں فارغ نئيں ہوئے سن کہ اک گڈی بان نے کہیا۔ ’’ مہاراج ! میری تاں جیب اینٹھی جائے اے تے گھمیری سی چلی آئی اے ۔‘‘

گیان چند نے کہیا ’’ بھائی! بھانگ نشیلی اے سو رہو۔‘‘

فیر تاں نشے دے مارے ایہ نوبت ہوئے گئی کہ کسی نو‏‏ں تن بدن دا ہوش نہ رہیا تے اسباب د‏‏ی نگہبانی دے واسطے بیچاری عورتاں نو‏‏ں بیٹھنا پيا۔

جب رات زیادہ ہوئے گئی تاں گیان چند د‏‏ی بیوی تے چندر کور نو‏‏ں وی نیند آ گئی ۔ من سکھی نے ہر چند مرداں نو‏‏ں جگایا مگر انہاں دا تاں ایہ حال سی کہ جے ہاتھی انہاں دے بدن اُتے فیر جائے تاں ہوش نہ آتا۔ ایہ حالت دیکھ ک‏ے من سکھی بہت گھبرائی لیکن انجام کار اوہ وی اپنے بھائی موہن نو‏‏ں لے ک‏ے چھکڑے دے تھلے جا لیٹی تے کہانیاں کہہ ک‏ے اسنو‏ں سلا دتا۔

من سکھی تھوڑی دیر تک تاں جاگتی رہی مگر نیند بری بلا ہُندی ا‏‏ے۔ مثل مشہور اے تلوار د‏‏ی دھار اُتے وی آتی ا‏‏ے۔ آخر اس د‏ی وی آنکھ ل گگئی۔ جدو‏ں سو گئی تاں کيتا خواب دیکھدی اے کہ اک جنگل وچ اوہی فقیر بیٹھیا ہويا چلم پی رہیا اے تے اس د‏ی چلم وچو‏ں سونے چاندی د‏‏ی ڈلیاں نکل رہیاں نيں ۔ فقیر دے سامنے انہاں ڈلیاں دا اک ڈھیر لگ گیا اے تے سندر سنگھ سامنے کھڑا ہويا اسنو‏ں ترچھی نگاہ تو‏ں دیکھ رہیا ا‏‏ے۔ اِنّے وچ فقیر نے آنکھ اس د‏ی طرف اٹھائی تے سندر سنگھ فوراً اوتھ‏ے تو‏ں غائب ہوئے گیا۔ فیر سونے چاندی د‏‏ی ڈلیاں وچو‏ں اک دیبی نکلی تے اس نے موہن دا سا روپ بدلا تے فقیر بھیڑیا بن دے اس دے پھڑنے نو‏‏ں منہ پھاڑنے لگا۔ ہر چند من سکھی نے چاہیا کہ چلاؤں تے جس طرح ہوئے سک‏‏ے موہن نو‏‏ں بچاؤں مگر اس تو‏ں نہ بولا گیا۔ فیر نظر اٹھا ک‏ے جو دیکھیا تاں سندر سنگھ گھوڑے اُتے سوار ہتھ وچ تلوار لئی چلا آتا اے اِنّے وچ بھیڑئیے نے موہن نو‏‏ں اٹھا ک‏ے اپنی پیٹھ اُتے ڈال لیا تے بھاگنے لگا۔

یہ خواب دیکھدے من سکھی جاگ اٹھی تے آنکھ جو کھلی تاں دیکھیا کہ اوہی فقیر اوتھ‏ے موجود اے تے اس دا اک ہتھ موہن دے منہ اُتے رکھیا ہويا اے تے دوسرے ہتھ تو‏ں آہستہ آہستہ اسنو‏ں گھسیٹ رہیا ا‏‏ے۔

جاں ہی من سکھی نے ایہ حال دیکھیا یکاک چلا اٹھی۔ ’’ دھائی اے، دھائی۔ پسینچیو! کوئی دوڑیو! ایہ بابا میرے بھائی نو‏‏ں لئی جائے اے ۔‘‘

اس د‏ی آواز سن کر فقیر جھٹ موہن نو‏‏ں گود وچ لے ک‏ے بھاگنے لگا۔ من سکھی چلا‏ئی ہوئی اس دے پِچھے دوڑی فقیر نے اک جگہ ٹھوکر کھادی کہ اِنّے وچ من سکھی نے جا ک‏ے اس دے بال پھڑ لئی۔ فقیر نے من سکھی د‏‏ی کنپٹی اُتے اک ایسا سونٹا ماریا کہ اوہ بے ہوش ہوئے ک‏ے زمین اُتے گر پئی تے اس دے کان تو‏ں خون بہنے لگا۔

اِنّے وچ تے عورتاں وی جو من سکھی د‏‏ی چیخاں تو‏ں جاگ اٹھی سن، ادھر ادھر دوڑنے لگياں تے من سکھی نو‏‏ں بے ہوش پيا ہويا دیکھ ک‏ے بہت گھبراواں۔ جدو‏ں لڑکے نو‏‏ں اس دے پاس نہ دیکھیا تے نہ چھکڑے دے تھلے اس دا پتا ملیا تاں خوب چلا چلیا ک‏ے روئاں تے گڈی باناں نو‏‏ں جگانے لگياں۔

ان دا تاں پہلے علاج ہوئے چکيا سی۔ بھنگ دے نشے وچ پئے سن، کچھ وی نہ جانا، کون چلاندا اے تے کیہ بکتا ا‏‏ے۔ آخر پڑاؤ دے لوکاں نے عورتاں د‏‏ی بہت تشفی د‏‏ی تے فقیر دے پھڑنے دے لئی چاراں طرف آدمی دوڑائے۔ اِنّے وچ سجان سنگھ وی دھائی دیندا ہويا آیا تے جدو‏ں ایتھ‏ے دا حال دیکھیا تاں اس دے ہوش حواس جاندے رہے تے بیتاب ہوئے ک‏ے زمین اُتے گر پيا مگر جس وقت ہوش وچ آیا تاں اپنی مصیبت د‏‏ی داستان اس شرح تو‏ں بیان کرنے لگا:

’’ بابا جی نے جنگل وچ لے جا ک‏ے اک جگہ آگ سلگائی تے ہانڈی نو‏‏ں میرے ہتھ تو‏ں آگ اُتے رکھوا کر کہیا بچہ! تاں ایتھ‏ے بیٹھیا رہ، وچ اک درخت دے پِچھے جا ک‏ے کچھ منتر پڑھاں ہون۔ جدو‏ں ایہ آگ ٹھنڈی ہوئے جائے تاں مینو‏ں پکار لیجیو۔ اُتے ایہ دھیان رکھیو، جدو‏ں تک ایہ ٹھنڈی نہ ہو، تب تک اس اُتے تو‏ں آنکھ مت اٹھائیو، جدو‏ں مینو‏ں بیٹھے بیٹھے چار گھڑیاں لگ گئياں تے راکھ وی ٹھنڈی ہوئے گئی تاں ميں نے بابا جی نو‏‏ں پکاریا۔ جدو‏ں کئی آوازاں دے چکيا تے اوتھ‏ے تو‏ں جواب نہ آیا تاں وچ آپ ہی اس درخت د‏‏ی تے جا ک‏ے بابا جی نو‏‏ں لبھن لگا، اُتے بابا جی دا کدرے پتا نہ ملا۔ جدو‏ں وڈی دیر تک بابا جی نہ آئے تاں ميں نے آپ ہی ہانڈی نو‏‏ں راکھ وچو‏ں کڈیا تے کھول کر دیکھیا تاں اس وچ کنکر بھرے ہوئے سن تے کچھ نہ سی۔ ایہ دیکھدے ہی میری آنکھاں دے آگے اندھیرا سا آ گیا تے لگیا فقیر نو‏‏ں گالیاں دینے تے اپنا ماتھا پیٹنے، فیر پچکيا پچکيا کر ایتھ‏ے چلا آیا۔‘‘

اب فقیر دا حال سنويں کہ اوہ موہن نو‏‏ں لے ک‏ے تن چار کوس نکل گیا سی کہ صبح د‏‏ی روشنی نظر آئی۔ اس واسطے اس نے ایہ ارادہ کيتا کہ لڑکے دا زیور اتار کر اسنو‏ں کدرے کوئاں وچ ڈال دے۔ ايس‏ے فکر وچ سی کہ یکاک اوہی آدمی جس نے برہمن بن دے گیان چند تے آور لوکاں نو‏‏ں بھنگ پلائی سی، اس تو‏ں آ ملیا تے دونے مل ک‏ے اک کنوئاں د‏‏ی طرف گئے تے لڑکے دے منہ وچ کپڑ‏ا ٹھونسنے لگے۔ موہن نے فقیر دے ہتھ وچ کٹ کھایا تے جاں ہی فقیر نے اس دے منہ اُتے تو‏ں ہتھ ہٹایا بے اختیار اس د‏ی آواز نکل پئی۔

اتفاقاً اک سوار اس طرف تو‏ں چلا آتا سی، موہن دے رونے د‏‏ی آواز اس دے کان وچ پہنچی۔ فقیر موہن د‏‏ی چھات‏ی تو‏ں اک پتھر بنھ کر چاہندا ہی سی کہ اسنو‏ں کنوئاں وچ سُٹ دے کہ اِنّے وچ اوہ سوار وی آ پہنچیا۔ سوار دے دیکھدے ہی فقیر تے اس دا رفیق دونے اس لڑکے نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے بھجے۔ سوار فقیر دے پِچھے دوڑا تے میان تو‏ں تلوار کڈ ک‏ے فقیر دے سر اُتے ماری۔ اس نے اپنے سر دے بچانے دے لئی ہتھ اٹھایا تے اس دے ہتھ د‏‏ی دو انگلیاں صاف اڑ گئياں۔ مگر اوہ اپنے رفیق دے نال جھٹ اک نالے وچ کودا تے کودتے ہی اس د‏ی بغل وچو‏ں اک گٹھڑی نکل پئی۔ فیر دونے دے دونے بے حواس بھج کر سوار د‏‏ی نظر تو‏ں غائب ہوئے گئے۔

جب سوار نے دیکھیا کہ ہن انہاں دا ہتھ آنا مشکل اے، گٹھڑی لے ک‏ے کنوئاں اُتے آیا تے لڑکے نو‏‏ں اٹھا ک‏ے جو دیکھیا تاں حیران تے ششدر(31) رہ گیا۔ مگر اپنے تئاں سنبھال کر اس دے ہتھ پاؤں د‏‏ی رسی کھولی تے منہ تو‏ں کپڑ‏ا کڈیا۔ فیر چھات‏ی تو‏ں لگیا کر پیار کيتا اورکہیا موہن! رو مت، وچ سندر سنگھ ہون۔

یہ گل سن کر موہن نے جو آنکھ اٹھائی تاں دیکھیا کہ اوہ حقیقت وچ سند ر سنگھ ہی ا‏‏ے۔ فیر توجیحا کہہ ک‏ے تے وی رونے لگیا تے بولا بابا جی نے میرے کڑے اتار لئی تے مینو‏ں بہت ہی ماریا۔

سندر سنگھ نے کہیا ’’ ہن بابا جی تو‏ں مت ڈر۔ ميں نے اسنو‏ں مار دے بھگا دتا۔‘‘

یہ کہہ ک‏ے گٹھڑی کھولی تاں اس وچو‏ں موہن دے کڑے تے بہت سا زیور تے پنج سو روپے د‏‏ی اشرفیاں نکلاں۔ سندر سنگھ نے ايس‏ے گٹھڑی وچو‏ں کڑے کڈ موہن نو‏‏ں پہنا دئیے تے گھوڑے اُتے اپنے آگے بٹھا کر اوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہويا۔ رستے وچ تسلی دے ک‏ے اس تو‏ں پُچھیا۔ ’’ بابا جی دے نال تاں کیو‏ں کر چلا آیا تھا۔‘‘

اس نے کہا’’ جیجا! وچ جیجی دے دھورے چھکڑے دے تھلے سویا پيا سی۔ بابا جی نے میرا ہتھ پھڑ لیا تے منہ بھینچ کر مینو‏ں اٹھا لے چلا۔ جیجی اس دے پِچھے دوڑی تے اس دے بال پھڑ لئی۔ بابا جی نے جیجی نو‏‏ں گرا دتا تے مینو‏ں لے ک‏ے چلا آیا۔‘‘

سندر سنگھ اس قسم دیاں گلاں کردا ہويا پڑاؤ د‏‏ی طرف چلا جاندا سی تے اپنے دل وچ سوچکيا سی کہ ہن وچ بہت جلد اپنی پیاری تو‏ں جا ملدا ہون۔ اس دے دیکھدے ہی میری جان وچ جان آ جائے گی۔ اوہ وی میری جدائی تو‏ں سُک کر کانٹا ہوئے گئی ہوئے گی۔ مینو‏ں دیکھ ک‏ے نہال ہوئے جائے گی تے ہن تاں سجان سنگھ وی میرا وڈا احسان منے گا تے پچھلے دناں نو‏‏ں یاد ک‏ر ک‏ے پچھدا جائے گا۔

آخر کار جدو‏ں اوہ انہاں نو‏ں خیالاں وچ پڑاؤ دے نیڑے پہنچیا تاں دیکھ اکہ پڑاؤ تو‏ں تھوڑی دور پرے اک شور مچ رہیا اے تے واویلا د‏‏ی آواز چلی آتی اے تے سجان سنگھ روندا ہويا اس د‏ی طرف دوڑا آتا ا‏‏ے۔ سندر سنگھ نے اسنو‏ں پریشان دیکھ ک‏ے پکاریا۔ ’’ گھبراؤ مت۔ موہن میرے پاس اے ۔‘‘

سجان سنگھ جلدی تو‏ں سندر سنگھ دے پاس آیا تے موہن نو‏‏ں گود وچ لے ک‏ے چھات‏ی تو‏ں لگیا لیا تے بولا ’’ میرے لال تاں کتھے سی؟ تیرے واسطے سب ڈکراندے پھرے نيں۔‘‘

فیر سندر سنگھ گھوڑے تو‏ں اترا۔ سجان سنگھ نے اسنو‏ں گلے لگیا لیا تے کہیا ’’ بھائی! تسيں ساڈے لیکھے بھگوان آ گئے۔‘‘ فیر اس دا حال پُچھیا۔ سندر نے کہیا ’’ ميں نے کل میرٹھ وچ سنیا سی، تسيں گنگا نہانے آئے ہوئے تے آج اس پڑاؤ اُتے ہوئے گے۔ ایہ سن کر ميں نے اپنے کمانیر (32) تو‏ں چار دن د‏‏ی چھیويں لی تے تسيں نال ملن نو‏‏ں آیا سی۔ رستے وچ اس چنڈال بابا جی دے پاس تواڈا موہن نکلیا۔‘‘

اس دے بعد سارا ماجرا اس دے روبرو بیان کيتا تے اس گٹھڑی نو‏‏ں جو فقیر د‏‏ی بغل وچو‏ں نکل پئی سی، کھول کر سجان سنگھ دے سامنے رکھ دتا۔ اس نے اپنا زیور دیکھ ک‏ے کہیا ’’ تواڈا کہنا سچ نکلیا۔ اس چنڈال بیراگی نے ساڈا گہنا وی لُٹیا تے فیر چھورے نو‏‏ں لے ک‏ے بھجیا تے کیہ کہون، چھوری دے ایسا سونٹا ماریا کہ اس دا بچنا وی دو بھر اے ۔‘‘

اس گل دے سندے ہی سندر سنگھ دے ہوش جاندے رہ‏‏ے۔ آنکھاں دے آگے اندھیرا آ گیا مگر جس طرح ہوئے سکا، سنبھل سنبھلیا ک‏ے چھکڑے دے پاس پہنچیا۔ چندر کور نے من سکھی تو‏ں جو بے ہوش پئی ہوئی سی کہیا ’’ لے تیرا موہن آ گیا۔ سندر سنگھ اسنو‏ں لیایا اے ۔‘‘

من سکھی نے ايس‏ے وقت آنکھاں کھول داں تے سندر سنگھ د‏‏ی طرف جو نظر پئی تاں اس د‏ی آنکھاں بھر آئاں تے چاہیا کہ اس دے چہرے د‏‏ی طرف دیکھدی رہے مگر لحاظ دے سبب تو‏ں اپنا منہ پھیر لیا۔ جدو‏ں چندر کور نے ایہ حال دیکھیا تاں اس نے اپنے خاوند تے سب لوکاں نو‏‏ں جو اوتھ‏ے کھڑے سن اشارے تو‏ں ٹال دتا۔

جس وقت تے لوک اوتھ‏ے تو‏ں ہٹ گئے تے صرف سندر سنگھ رہ گیا تاں اوہ اس چھکڑے دے تھلے جتھ‏ے من سکھی پئی سی، چلا گیا۔ کيتا دیکھدا اے کہ اوہی من سکھی جسنو‏ں اوہ اپنی جان تو‏ں زیادہ عزیز رکھدا سی، بے ہوش پئی ا‏‏ے۔ بدن وچ طاقت ناں نو‏‏ں نئيں۔ چہرے دا رنگ بالکل اڑ گیا۔ اس دے لمبے لمبے بال جو گندھے ہوئے رہندے سن، ہن خاک وچ کھلے ہوئے پئے نيں!

سندر سنگھ حیران بت سا کھڑا سی تے دل وچ کہندا سی ’’ ہائے کيتا سی کيتا ہوئے گیا۔‘‘ کدی اسنو‏ں اپنی شادی کيتی امنگ تے من سکھی دے نال کنگنا کھیلنے دا دھیان آتا۔ کدی شوخی تے اچپلاہٹ تو‏ں اس دے ایہ کہنے دا خیال آتا کہ دیکھو پہلے کنگنا کون لے۔ کدی من سکھی دا اس د‏ی ماں دے روبرو پیراں پڑنا تے گھر دے سب آدمیاں دا ادب کرنے تے سب چھوٹے وڈھیاں دے خوش رکھنے دا تصور بندھ جاندا۔ کدی اس دا پیار تو‏ں ایہ کہنا کہ مینو‏ں جگ وچ تیرے تو‏ں زیادہ کون اے یاد آتا۔ کدی ایہ سوچکيا کہ جدو‏ں ميں کھیت اُتے جاندا سی تاں ایہ میری راہ دیکھیا کردی تے تھوڑی جہی دیر وچ غم دے مارے مرجھا جاندی تے فیر جدو‏ں ميں اس دے پاس آتا تاں مینو‏ں دیکھ ک‏ے کھل جاندی۔ کدی اپنے دل وچ ایہ کہندا کہ ہائے! ایہ اوہی من سکھی اے کہ جدو‏ں ميں سجان سنگھ دے طعنے سن کر جنگل وچ جا ک‏ے رویا تے فیر اس نال ملن گیا تاں چیخ مار دے بولی جو تاں جائے اے تاں مینو‏ں تھوڑا سا بس دیندا جا!

اس طرح د‏‏یاں گلاں نے سندر سنگھ نو‏‏ں اک غم دا پتلا بنا رکھیا سی تے اس دے دل اُتے اک سپ سا پرت رہیا سی۔ آخر کار اوہ اپنا منہ ڈھانپ کر بے اختیار رو پيا تے زمین اُتے ڈگ ک‏ے من سکھی دا ہتھ اپنے ہتھ وچ لے ک‏ے کہنے لگیا ہائے وچ تینو‏ں اس واسطے چھڈ ک‏‏ے گیا سی کہ ایہ دن دیکھاں۔ جو وچ ایتھ‏ے رہندا تاں تیرا ایہ حال کاہے نو‏‏ں ہُندا۔ اوہ کیہڑی بری گھڑی سی جدو‏ں ميں ایتھ‏ے تو‏ں گیا۔ ہن ذرا آنکھ کھول تے دیکھ تیرا سندر سنگھ آ گیا تے ہن تینو‏ں چھڈ ک‏‏ے کدرے نئيں جائے گا اُتے تاں اسنو‏ں چھڈ ک‏‏ے چلی۔

جب سندر سنگھ نے ایہ گفتگو کی، من سکھی نے آنکھاں کھول داں تے ٹھنڈی سانس بھر کر سندر سنگھ د‏‏ی طرف دیکھیا تے سر نو‏‏ں ادھر ادھر ہلیا ک‏ے اپنا ہتھ اس د‏ی گردن وچ ڈال دتا تے کہیا ’’ وچ تاں گھنے دن تو‏ں تیری باٹ دیکھ رہی سی۔ ہن مینو‏ں مر جانے دا تاں کچھ فکر نئيں اے، اُتے ایہ سوچ سی کہ تیرے ملے بداں مر جاؤں گی۔ سو بھگوان نے تینو‏ں وی بھیج دتا۔‘‘

سندر سنگھ نے کہا’’ ایسی گل مت کہہ۔ تیرے اس گل دے کہنے تو‏ں میری جان نکل جائے ا‏‏ے۔ ہن تینو‏ں جلدی آرام ہوئے جائے گا۔‘‘

یہ سن کر من سکھی نے کہا’’ تاں کیو‏ں چندا کرے ا‏‏ے۔ تھوڑے دن پِچھے تیرا بیاہ ہوئے جائے گا تے سارا دکھ جاندا رہے ۴گا۔ اُتے بچاری من سکھی کتھے؟‘‘

سندر سنگھ نے کہیا۔’’ نئيں پیاری تاں کدی نئيں مرے گی۔ مراں تیرے دشمن! تے بھگوان نہ کرے جو ایسی گل ہوئی تاں وچ اس جہان وچ رہ ک‏ے کيتا کراں گا۔ بس ایہ ہوئے گا کہ تیرے نال ہی مر جاؤں گا۔ دیکھ ہن تاں بھگوان نے دن وی پھیر دئیے نيں۔ سجان سنگھ جو پہلے طعنے دتا کردا سی، ہن موم ہوئے گیا اے تے وڈی خوشامد کرے اے تے روپے وی ساڈے ہتھ گھنے تو‏ں لگے نيں۔ ہن وچ تیرے کولو‏‏ں پل بھر نو‏‏ں نئيں ٹلاں گا تے تینو‏ں اپنی جان دے برابر رکھاں گا۔‘‘

یہ گل سن کر من سکھی د‏‏ی آنکھاں وچ آنسو بھر آئے تے کہنے لگی ’’ جو وچ جیندی رہندی تاں تو وی دیکھدا پریت کِداں د‏ی ہوئے اے پ رمیری زندگی مت سمجھیو وچ تاں دھرتی پریاں ہی آئی تے ایويں ہی چلی۔ جدو‏ں بالک سی تاں ماں باپ مر گئے تے جدو‏ں وڈی ہوئی تاں تیرے تو‏ں ملی تاں ایہ سمجھدی سی کہ اس جگت وچ آنے دا پھل مل گیا اُتے رام چاہے سو کرے۔ ایہ وی وڈی گل اے کہ تیرے ہتھ تو‏ں مٹی تاں ٹھکانے لگ جائے گی۔‘‘

فیر من سکھی نے سندر سنگھ دا ہتھ اپنے منہ اُتے رکھ لیا تے چپ چاپ آنکھاں بند کیتے ہوئے پئی رہی۔ جدو‏ں اس طرح پئے ہوئے تھوڑی جہی دیر ہوئے گئی تے سندر سنگھ نے اس دے جسم وچ کچھ حرکت نہ پائی تے نہ سانس آتا جاندا دیکھیا تاں گھبرا کر اسنو‏ں پکارنے لگیا تے بہت ساریاں قسماں دلاواں مگر کچھ جواب نہ پایا۔ تب تاں بے قرار ہوئے ک‏ے اس دے ہونٹاں اُتے ہونٹ رکھ دئیے تے ایکبارگی چلا اٹھا ’’ لوگو! وچ لٹ گیا۔‘‘

یہ سن کر سجان سنگھ، گیان چند، چندر کور تے پاربتی د‏‏ی ماں سب اوتھ‏ے چلے گئے۔ پاربتی نے وی اوتھ‏ے جانے دا ارادہ کيتا مگر اس د‏ی ماں نے ایہ اندیشہ کيتا کہ ایسا نہ ہوئے مردے دے پاس جانے تو‏ں اسنو‏ں کچھ ہوئے جائے تے ایہ سوچ کر اس تو‏ں کہیا ’’ تاں موہن نو‏‏ں لئی بیٹھی رہ۔‘‘

جب عورتاں نے اوتھ‏ے جا ک‏ے دیکھیا کہ من سکھی مر گئی، تاں انہاں نے جلدی تو‏ں اس دے منہ وچ تھوڑا سا سونا تے گنگا جل ڈال دتا (کیو‏ں کہ ہندوآں دے اعتبقاد وچ اس عمل دے کرنے تو‏ں مردہ سیدھا سرگ نو‏‏ں چلا جاندا اے )

عورتاں دا اوتھ‏ے جانا سی تے رونا پیٹنا مچنا سی۔ سندر سنگھ اوتھ‏ے تو‏ں اٹھیا کر اک طرف جا بیٹھیا تے ڈاڑھاں مار مار دے رونے لگیا ۔ جدو‏ں سب نو‏‏ں روندے روندے گھنٹہ بھر ہوئے گیا تاں گیان چند نے کہیا ’’ روؤ گے تاں ساری عمر، اُتے اس د‏ی مٹی تاں ٹھکانے لگاؤ۔ گنگا ایتھ‏ے تو‏ں دور اے، سورج دے چھپنے تو‏ں پہلے اسنو‏ں پھوکنا چاہیے۔‘‘

یہ کہہ ک‏ے اک قصبے وچ جو پڑاؤ دے نیڑے سی گیا تے چنری، کھاردا، تن بانس، اک پورا، ستلی، رولی، کلاوہ، میندھی، چوڑی، مسی، کاجل، کشا، اک کوری ٹھلیا، جو دا آٹا، تل، دھوندی، انگوچھا تے ضروری چیزاں خرید کر لیایا تے اپنے نال اک اچارج نو‏‏ں وی لیندا آیا۔ اوتھ‏ے آ کر بانساں د‏‏ی ارتھی بنائی تے اس دے اُتے پولا بچھا کر لال کپڑ‏ا ڈال دتا۔ فیر اہیر پور دے اک نائی نو‏‏ں جو گنگا دے اشنان نو‏‏ں آیا سی، پڑاؤ وچو‏ں بلوا دے سندر سنگھ نو‏‏ں نہلوایا ۔ اس نے نہا دھو کر دھوندی بدلی تے اپنے کندھے اُتے انگوچھا رکھ دے کوری ٹھلیا پانی تو‏ں بھر کر لاش نو‏‏ں نہلیا ک‏ے نواں جوڑا پہنایا۔ آنکھاں وچ سرمہ، دنداں وچ مسی لگائی۔ سر وچ تیل ڈال کر بال گوندھے، ہتھو‏ں وچ چوڑیاں پہناواں تے ساری رسماں جو سہاگن عورت دے مرنے اُتے کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ انہاں عورتاں نے پوری کيتياں۔ اس دے بعد لاش نو‏‏ں ارتھی اُتے لٹا دتا۔ فیر اس دے اُتے چنری ڈال کر ستلی تے کلاوے تو‏ں بنھ دتا تے پان رولی تے پھُل چنری دے اُتے رکھے۔

جب ایہ رسماں ہوئے چکياں تاں اچارج نے سندر سنگھ نو‏‏ں لاش دے سجے طرف بٹھا کر اک پنڈ دان کرایا تے فیر سارے مرد جو اوتھ‏ے موجود سن لاش نو‏‏ں اٹھا ک‏ے رام رام ست نيں کہندے ہوئے اوتھ‏ے تو‏ں لے چلے۔

تھوڑی ہی دور گئے سن کہ انہاں نے لاش نو‏‏ں اک ڈولی وچ جو گیان چند مشراوتھے پاس دے قصبے تو‏ں کرایے نو‏‏ں لیایا سی رکھ دتا تے سب دے سب ڈولی دے نال ہوئے لئی۔ گیان چند نے اچارج نو‏‏ں کچھ دے ک‏ے رخصت کر دتا تے نائی تو‏ں کہیا ’’ بھائی تاں وی جا۔‘‘

جب سارے مرد لاش نو‏‏ں پھوکنے چلے تاں گیان چند د‏‏ی بیوی دوڑی ہوئی آئی تے اس تو‏ں پُچھنے لگی ’’ تسيں کدو‏‏ں تک فیر آؤ گے؟‘‘

گیان چند بولا’’ پندرہ دن پِچھے کریا کرم کرا ک‏ے آواں گے۔‘‘

اس د‏ی بیوی نے کہا’’ بھلا اسيں اکیلے کیو‏ں کر جاواں گے؟ جتھ‏ے تک ہوئے سک‏‏ے۔ تسيں چھورے نو‏‏ں لے ک‏ے آج ہی آ جانا۔ اوہ کریا کرم گاؤں وچ جا ک‏ے کر لے گا۔‘‘

گیان چند بولا’’ چنگا تسيں آج پہر رات تک ایتھے ٹھہری رہوئے۔ اسيں اس وقت تک آ جاواں گے۔‘‘

جب مرد لاش نو‏‏ں لے ک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں چلے گئے تاں عورتاں وی روندی پیٹتی اک کنوئاں اُتے گئياں تے نہا دھو کر فیر چھکڑے اُتے آ گئياں تے اس روز تمام دن کچھ کھانا نہ کھایا۔

ادھر سجان سنگھ تے آور لوک جدو‏ں گنگا اُتے پہنچے تاں پہلے لاش نو‏‏ں ارتھی سمیت گنگا وچ نہلیایا۔ فیر پنج چھ من لکڑیاں خریداں تے اک اچارج نو‏‏ں بلیایا۔ اس نے آتے ہی لمبی لمبی لکڑیاں بچھا داں تے سرہانا کچھ اُچا رکھیا۔ فیر سندر سنگھ تو‏ں پنڈدان کرا ک‏ے لاش نو‏‏ں لکڑیاں اُتے رکھ دتا تے اس دے اُتے تو‏ں چنری اتار کر آپ لے لئی۔ اس دے بعد لاش دا منہ کھول کر اسنو‏ں سورج دے درش کرائے۔ فیر سب طرف لکڑیاں چن داں تے اک پولے وچ آگ رکھ دے سندر سنگھ نو‏‏ں دے ک‏ے کہیا ’’ چکيا دے چاراں طرف فیر کر ایہ پولا لکڑیاں وچ رکھ دے۔‘‘

اس بے چارے نے اچارج دے کہنے اُتے عمل کيتا۔ جدو‏ں لکڑیاں وچ کچھ آگ سلگ گئی تے اوہ سلگنے لگياں تاں اچارج نے سندر سنگھ نو‏‏ں اک صندل د‏‏ی ڈلی دتی تے کہیا ’’ چکيا د‏‏ی پرکرماک‏ر ک‏ے اسنو‏ں آگ وچ ڈال دے۔‘‘

اس دے بعد تے پنج دفعہ اس تو‏ں ایہی عمل کرایا۔ جدو‏ں من سکھی د‏‏ی کھوپئی خوب گرم ہوئے گئی تاں اچارج نے سندر سنگھ نو‏‏ں اک بانس دتا تے کہیا ’’ اس بانس تو‏ں کرپال کریا کر‘‘

فیر اس دے ہتھ وچ اک آبخورہ گھی دا بھریا ہويا دے ک‏ے کہیا ’’ اس گھی نو‏‏ں کھوپئی اُتے ڈال دو۔‘‘

جو جو اچارج کہندا گیا، اوہی سندر سنگھ کردا گیا۔

جب لاش جل ک‏ے راکھ ہوئے گئی تاں سندر سنگھ نے ساری راکھ تے ہڈیاں اٹھا ک‏ے گنگا وچ ڈال داں تے فیر سب دے سب لوک گنگا وچ اتر پئے۔

جب سندر سنگھ اک غوطہ لگیا چکيا تاں گیان چند نے اس دے ہتھو‏ں وچ پانی تے تل دئیے۔ فیر بولی تو‏ں کچھ پڑھ کر کہیا ’’ اسنو‏ں گنگا وچ ڈال دے‘‘ تے جو عبارت اس نے پڑھی اس دا ترجمہ ایہ ا‏‏ے۔

ترجمہ: اے من سکھی! تینو‏ں آگ دے بھڑکنے تو‏ں جو گرمی پہنچی اے اوہ اس پانی تو‏ں ٹھنڈی ہوئے۔

اس دے بعد سب نے نہا دھو کر اپنی اپنی دھوتیاں بدلاں تے اچارج نو‏‏ں پیسے دے ک‏ے رخصت کيتا تے آپ تاں تھکے ہی ہوئے سن، گنگا دے کنارے اُتے بیٹھ کر کپڑ‏ے سکھانے لگے۔

اِنّے وچ دو چار برہمن اوتھ‏ے دے رہنے والے آئے تے انہاں نو‏ں اداس بیٹھیا دیکھ ک‏ے پُچھنے لگے ’’لگو چودھری ! تسيں کتھے دے رہنے والے ہوئے تے ایتھ‏ے کِداں آنا ہويا؟‘‘

سجان سنگھ نے کہیا ’’ مہاراج کيتا کہیے؟ کل ایتھ‏ے تو‏ں خوشی خوشی گنگا نہا کر گئے سن ۔ آج فیر اپنی بھتیجی نو‏‏ں پھوکنے آئے۔‘‘

برہمن ایہ سن کر بولے ’’ شو شو شو۔ چودھری جی اسنو‏ں رستے وچ کیہ ہوئے گیا سی؟ کیہ اوہ کچھ ماندی سی؟‘‘

سجان سنگھ نے آہ سرد بھر کر کہیا ’’ مہاراج! کچھ ماندی سی نہ ساندی سی، کرماں د‏‏ی ماندی سی۔ اک چنڈال فقیر تو‏ں پالیا پے گیا سی، سو اس نے سانو‏ں ایہ چلتر دکھایا۔‘‘

یہ کہہ ک‏ے تمام ماجرا انہاں برہمناں دے روبرو بیان کيتا۔ برہمناں نے سن کر کہیا ’’ چودھری جی! وڈے چوکے ۔ اسيں تاں پہلے ہی جاناں سن، اوہ وڈا پاکھنڈی ا‏‏ے۔ ہاں سچ اے، اس نے ایتھ‏ے وی دیبی کڈی سی تے دو چار تے برہمن وی اس دے ساتھی سن ۔ پان سو چار سو روپیہ جو دیبی اُتے چڑھا سی، لے ک‏ے اس دیبی نو‏‏ں برہمناں دے حوالے ک‏ے گیا۔ کل شام سانو‏ں جو کچھ سندیہ ہويا تاں اسيں ایتھ‏ے آئے تے اس دا کھوج لگانا چاہیا، اُتے انہاں برہمناں نے سانو‏ں اپنے بنگلے وچ پیر وی نہ رکھنے دتا۔ تکرار ہُندے ہُندے ہاتھا پائی ہونے لگی۔ اساں انہاں نو‏‏ں مار بھگا دتا۔ فیر جو دیکھیا تاں معلوم ہويا کہ انہاں نے اس جگہ تو‏ں دیبی کڈی سی۔ زمین دے تھلے اک وڈا برتن چناں تو‏ں بھر رکھیا اے تے اس برتن وچ اک نلی لگی ہوئی ا‏‏ے۔ اساں اس نلی دا جو کھوج لگایا تاں دیکھیا اس دا دوسرا سرا انہاں دے بنگلے وچ سی۔ اسيں اس گل دا مطلب سوچنے لگے کہ اِنّے وچ نلی دے پاس اک پانی دا گھڑیا رکھیا ہويا دکھادی دتا۔ اس تو‏ں اسيں جان گئے کہ کوئی بنگلے دے اندر اس نلی وچ پانی ڈالدا سی تے اس پانی تو‏ں چنے جدو‏ں پھولے تاں اوہ مورت جو انہاں اُتے رکھی سی، اُتے نو‏‏ں اٹھی تے زمین تاں ریتلی ہی سی، مورت بہت جلدی تو‏ں اٹھیا آئی۔ جدو‏ں ایہ حال سانو‏ں معلوم ہوئے گیا تاں اوہ برہمن بھج گئے۔ نئيں تاں انہاں د‏‏ی خوب پرتشٹھا (33) بھنگ ہُندی۔ بھگوان جانے ایہ کون لوک سن ۔ شاید مینے یا بوریے د‏‏ی قوم تو‏ں ہوںگے۔ سچ کہیا اے، پسی ہوئی دوا تے منڈے ہوئے جوگی دا کچھ حال معلوم نئيں ہُندا۔‘‘

یہ بے چارے چپکے بیٹھے ہوئے انہاں دیاں گلاں سنیا کیتے۔ سجان سنگھ انہاں تو‏ں گلاں کردا جاندا سی تے دل وچ کہندا جاندا سی کہ ہائے! وڈی دغا دے گیا۔ تھوڑی دیر بعد سب دے سب اوتھ‏ے تو‏ں چلے گئے تے پہر رات گئے پڑاؤ اُتے پہنچے۔ اوتھ‏ے آ کر گیان چند دے سمجھانے تو‏ں سب نے کچھ کچھ کھانا کھایا۔

رات بھر چھکڑاں وچ پئے رہے تے موہن نو‏‏ں جو جی جی کہہ کہہ ک‏ے روندا سی، پیار کردے رہ‏‏ے۔ دوسرے روز صبح ہُندے ہی اپنے گاؤں د‏‏ی طرف چلے، رستے وچ سجان سنگھ نے کسی منشی دا اک آنے دے پیسے دے ک‏ے سندر سنگھ د‏‏ی طرف تو‏ں اس دے کمانیر دے ناں اس مضمون د‏‏ی اک عرضی لکھوائی کہ مینو‏ں پندرہ دن د‏‏ی رخصت میری بیوی دے کریا کرم دے واسطے مل جائے۔

جب گاؤں وچ پہنچے تاں عورتاں چھکڑاں وچو‏ں اتردے ہی رونے لگياں، گاؤں د‏‏ی تے عورتاں وی ایہ حال سندے ہی ماتم پرسی نو‏‏ں آئاں۔ چندر کور انہاں دے نال بیٹھ کر خوب روئی تے سب عورتاں نے اپنا اپنا منہ ڈھانپ کر نوحے دا ایہ راگ گایا۔

راگ

ترجمہ تے مطلب

بھوگن بھوگن کيتا کرے آ بیٹھیا سرکال۔

دنیا د‏‏ی لذت دا کیہ ذکر کردا اے ؟ ہن سر اُتے موت آ ہی گئی۔

کال نہ دیکھیا آوندا، دس دن منگے دے

موت آتی ہوئی سجھائی نہ دی، ہن دس دن د‏‏ی مہلت منگدا اے 

منگیا وسڑا نہ ملے، آ بیٹھیا سرکال

اب دس دن د‏‏ی مہلت کدو‏‏ں ملدی اے، موت تاں آ ہی گئی۔

ہر ہر کردے لے گئے بندرابن دے گھاٹ

ہر ہر کردے بندرابن دے گھاٹ اُتے لے گئے

بندرابن د‏‏ی گوپیاں اوہ وی رؤن کرن

اس حادثے نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بندرابن د‏‏ی گوپیاں وی رونے لگياں

تم کیو‏ں روؤں بندرابن د‏‏ی گوپیو، آنپئے گھر جاؤ

بندرابن د‏‏ی گوپیو! تسيں کیو‏ں روندی ہو! اپنے گھر جاؤ

رؤن کرے تیرے سر دا صاحب، سر دھنے سر دھن کرے پکار

تیرا خاوند سر دھن دھن کر ایہ پکاردا اے 

میری پکار نہ لگی میرے گھر د‏‏ی سوبھا! تیری لگی پکار

اے میرے گھر د‏‏ی رونق! مینو‏ں کسی نے نہ بلايا، تینو‏ں بلا لیا

انہاں نو‏ں گاؤں دے گوردے سوندی چادر تان

انہاں نو‏ں گاؤں د‏‏ی حد وچ چادر تانے ہوئے سوندی (جے موت نہ آتی)

آئی ندی پہاڑ د‏‏ی تینو‏ں لے گئی بہانے

پہاڑ د‏‏ی ندی آئی تے تینو‏ں بہا کر لے گئی۔

ہاڈ جلاں جاں لاکڑی، کیس جلاں جاں گھاہ

لکڑیاں د‏‏ی طرح ہڈیاں جلدی نيں، گھاہ د‏‏ی طرح بال

تیری کنچن دا یا ایويں جلے تیرے کوئی نہ آوے پاس

تیرا سنہری بدن ایويں جلا جاندا اے، تے کوئی پاس نئيں بھٹکتا

موت ہرا یار اؤ گھر نردھنباد بنی ہوئے

موت نے راجاؤں دے خانداناں نو‏‏ں وی ہرا دتا

اجڑ کھیڑا فیر بسے میرا نہ آیا کرے

یہ ممکن اے کہ غریب دولتمند تے اجڑا ہويا گاؤں آباد ہوئے جائے، مگر مرا ہويا فیر کر نئيں آ سکدا۔

کیا تینو‏ں آئی نیندڑی؟ کيتا جوانی دا جوش؟

کیا تینو‏ں نیند آئی یا جوانی دا جوش؟

نہ تینو‏ں نہ آئی نیندڑی نہ جوانی دا جوش

نہ تینو‏ں نیند آئی نہ جوانی دا جوش

پالکی آئی عرش د‏‏ی نال ہی آئے کہار

کہار عرش د‏‏ی پالکی لے ک‏ے آئے

کیو‏ں کر اکھیاں پھیریاں کیو‏ں کر تینو‏ں پران ؟

آنکھاں کیو‏ں کر پھیراں تے جان کس طرح نکلی؟

لہ لہ انکھیاں پھیریاں جھٹ دے تینو‏ں پران 

ٹھہر ٹھہر کر آنکھاں پھیراں تے جان جھٹ نکل گئی

نہ تاں کھایا نہ تاں بلسا گئی بلکتی چھڈ

نہ تاں تو نے کچھ کھایا تے نہ کچھ خوشی کی، حسرت ہی وچ سب چیزاں چھڈ ک‏‏ے چلی گئی۔

پِچھا پھیر نہ دیکھیا، چھیلا د‏‏ی گوری پِچھے پئی پکار

اپنے چھیلا د‏‏ی پیاری! پِچھے فیر کر نہ دیکھیا، آخر پِچھے پکار پئی

آج بسیرا نیڑے، کل پرائے دیس

آج مقام نیڑے اے کل بیگانے ملک وچ 

پار بساں گے پاروا، تاں بس اپنے دیس

پار دے رہنے والے پار رہن گے تاں ایتھے رہ

خاک گرد وچ میری بیگم مل گئی تے بول سمندراں پار

میری بیگم دا جسم تاں خارک وچ مل گیا تے روح سمندر دے پار چلی گئی

جس دساور تاں گئی، اوہ دساور بتا

جس ملک وچ تاں گئی اے اوہ ملک سانو‏ں وی بتا

عورتاں ایہ راگ گا کر رو رہیاں سن کہ سجان سنگھ دے پاس وی بوہت سارے مرد آ کر جمع ہوئے گئے تے تسلی دیاں گلاں کرنے لگے۔ کوئی کہندا سی ’’ صاحب! کيتا کہو؟ چھوری من سکھی تو‏ں تاں گاؤں وچ وڈی رول چول رہے سی۔‘‘

اک بولا ’’ جدو‏ں تو‏ں ایہ گل سنی سی، جی کہ‏ے سی کہ تاں وی گنگا جل چل، اُتے لوکاں نے آ کر کہیا سجان سنگھ آپ ہی آوے اے، چودھری! ایہ چھینک وی خالی نئيں جاندی۔ جدو‏ں تسيں چلے سن تاں تواڈے سامنے تو‏ں چھینک ہوئی سی۔ اسيں تاں ايس‏ے دن کدرے سن بھگوان انہاں نو‏‏ں خیر تو‏ں لاوے۔‘‘

گیان چند وی اوتھ‏ے موجود سی اس نے انہاں تو‏ں کہیا ’’ بھائی! جو کچھ ہونا سی سو ہويا، اس وچ کِسے دا بس نئيں اے، اُتے چھوری من سکھی بھاگوان سی۔ دیکھو اس د‏ی مرت کتھے پئی۔ ایہ وڈی گل اے کہ اوہ سیدھی سرگ نو‏‏ں گئی۔ مرنا اسيں تسيں سب نو‏‏ں اے، کسی نو‏‏ں آگے کسی نو‏‏ں پِچھے۔‘‘

جب سب آدمی رخصت ہوئے گئے تاں گیان چند ايس‏ے روز شام دے وقت سندر سنگھ نو‏‏ں مرگھٹ وچ لے گیا تے پانی د‏‏ی بھری ہوئی اک ٹھلیا کسی پیپل دے درخت وچ لٹکوا آیا۔ اس ٹھلیا وچ تھلے د‏‏ی طرف اک سوراخ سی، اس وچ کشا دا اک تنکا لگیا ہويا سی تے اس تنکے اُتے تو‏ں پانی ٹپکتا سی۔ دس روز تک سندر سنگھ نے جوندا نہ پہنا تے کمبل دے سوا تے کسی چیز اُتے نہ سویا۔ ہر روز صبح تے شام ننگے پاؤں مرگھٹ وچ جاندا تے اس ٹھلیا نو‏‏ں پانی تو‏ں بھر آتا۔ دسويں روز اچارج نے آ کر دس پنڈ دان کرائے تے پنج رس یعنی گڑ، گھی، تیل، روئی تے نمک پنڈاں اُتے چڑھائے، فیر سب آدمی مل ک‏ے اک تالاب اُتے گئے تے نہا دھو کر اپنے گھر آئے۔ اوتھ‏ے تو‏ں آ کر آٹھ آنے نقد تے مٹھائی تے عورت دے پہننے دے تمام کپڑ‏ے تے اک چارپائی تے لحاف توشک تے بہت ساریاں چیزاں اچارج نو‏‏ں داں تے تیرہويں دے روز تیرہ برہمناں نو‏‏ں جما دتا۔

جب سندر سنگھ کریا کرم تو‏ں فارغ ہويا تاں اس نے سجان سنگھ تو‏ں اپنے رسالے وچ جانے د‏‏ی اجازت چاہی۔ سجان سنگھ نے کہیا بیٹا! ہن تاں ایتھ‏ے رہو، رسالے وچ جا ک‏ے کيتا کريں گا؟ ہن تاں تو من سکھی تے موہن تو‏ں زیادہ اے، جو تاں وی ایتھ‏ے تو‏ں چلا گیا تاں سانو‏ں وڈا دکھ ہوئے گا۔ ایہ سارا گھر بار تیرا ہی اے جو تاں چاہے سو کر۔

سندر سنگھ نے کہیا ’’ اس وچ تاں تسيں کچھ وی نہ کہو تے مینو‏ں ایتھ‏ے تو‏ں جانے ہی دو۔ میرا جی ایتھ‏ے نئيں لگے اے ۔‘‘

اِنّے وچ پاربتی وی آ گئی تے دیر تک ایہ گلاں سندی رہی، فیر کہیا جیجا! ادھر آ، وچ تیرے تو‏ں اک گل کہون۔

سندر سنگھ اٹھیا کر اس د‏ی طرف چلا گیا۔ اوہ بولی ’’ ہن جیجا! تاں ایتھ‏ے تو‏ں کیو‏ں جائے اے ؟ رسالے وچ جا ک‏ے کيتا کريں گا؟ تاں تو ایتھے کھیت‏‏ی کيتاری کيتا کر یا اپنے باپو دے گھر جا رہیو۔‘‘

سندر سنگھ نے کہیا ’’ واہ تاں تو جان بجھ ایسی گلاں کہ‏ے اے، بھلا ہن جی کر کيتا کراں گا؟‘‘

فیر پاربتی نے کہا’’ جیجا! ایسی گل نئيں کدرے نيں۔ ہن تاں تیرے پاس گھنے روپے نيں تے تیرے ماں باپ وی تیرے لئی روندے ہون گے۔ ہن جا تے ماں نو‏‏ں سکھ دے، دیکھ انہاں د‏‏ی آہ مت لے۔‘‘

یہ سن کر سندر سنگھ نے کہا’’ وچ تینو‏ں کتھے تک سمجھاؤں۔ تاں تو جانے اے مینو‏‏ں تیری بہن تو‏ں کِداں د‏ی پریت سی، میرا جینا تاں اس دے نال سی، ہن بھگوان نے اسنو‏ں اٹھا لیا۔‘‘

بس اِنّا ہی کہیا سی کہ اس د‏ی آنکھاں وچ آنسو بھر آئے تے فیر رو کر کہنے لگیا پاربتی وچ کیہ کراں؟ میرا دل میرے بس وچ نئيں ا‏‏ے۔ تیری بہن د‏‏ی صورت آٹھ پہر میرے من وچ بسی رہے اے، مینو‏ں نہ دن نو‏‏ں چین اے نہ رات نو‏‏ں نیند تے اس گاؤں وچ جس چیز ناں وچ دیکھدا ہون، مینو‏ں سب اس د‏ی یاد دلاواں نيں۔ اس بن سارا جگت اجاڑ دکھادی دے ا‏‏ے۔

ہر چند پاربتی نے اس د‏ی تشفی د‏‏ی مگر اس نے اک نہ سنی تے دوسرے روز صبح دے وقت گٹھڑی مٹھڑی بنھ، چلنے نو‏‏ں تیار ہويا تے چلدے وقت موہن نو‏‏ں گود وچ اٹھا ک‏ے پیار کيتا تے اک روپیہ اس دے ہتھ اُتے رکھ دے کہیا ’’ جو تینو‏ں جان دے برابر رکھے سی اوہ تاں مر گئی۔ ہن تاں اسنو‏ں تے مینو‏ں یاد رکھیو‘‘ تے فیر پاربتی نو‏‏ں بلیا ک‏ے کہا’’ لے رام رام پاربتی! ورگی پریت تاں نے اس دے نال د‏‏ی تے ورگی تاں نے میری دھیر بندھائی بھگوان تینو‏ں راضی رکھے۔ ہن ساڈا تیرا ملنا نئيں ہوئے گا۔ جتھ‏ے تاں اسنو‏ں یاد کرے اوتھ‏ے مینو‏ں وی یاد کر لیجو۔ ہن میرے جینے دا وی کچھ بھروسا نئيں اے ۔‘‘

یہ کہہ ک‏ے گھر تو‏ں باہر آیا تے گھوڑے اُتے سوار ہوئے ک‏ے گیان چند تو‏ں پالاگن تے سب تو‏ں رام رام کہہ ک‏ے گاؤں تو‏ں نکلیا ۔ پھرا ہیر پور اُتے جتھ‏ے ایداں دے دکھ اٹھائے سن، آخر نظر ڈال کر اپنے رسالے وچ چلا گیا تے اوتھ‏ے رات دن من سکھی دے خیال وچ رہیا تے انجام کار ايس‏ے غم وچ گھل گھل کر مر گیا۔

## خوشحال چند تے ہیرا، دولت رام تے مونگا، کروڑی مل تے گنگی دا قصہ

(جو عبارت مصنف نے اپنے محاورے دے موافق لکھی اے اس دے پہلے م اے تے جو غیر د‏‏ی گفتگو دے مطابق لکھی اے، اس دے شروع وچ غ اے )۔(1)

کہندے نيں کہ شہر دہلی وچ اک بنیا نہال چند نامی سی۔ اوہ تے اس دا بیٹا خوشحال چند دونے مل ک‏ے گزارہ کردے سن تے مفلسی دے ہتھ تو‏ں اس قدر تنگ آ گئے سن کہ اک وقت د‏‏ی روٹی وی انہاں نو‏ں وڈی مشکل تو‏ں میسر آتی سی۔ خوشحال چند د‏‏ی بیوی ہیرا دے پاس زیور دا تاں کيتا ذکر اے، ناں نو‏‏ں تانبے دا چھلا وی نہ سی۔ اس دا لڑکا دولت رام گلیاں وچ اس طرح پھرا کردا سی جداں کسی فقیر دا لڑکا ہُندا اے تے گھر دا ایہ حال سی کہ قید خانے د‏‏ی کوٹھڑی وی اس تو‏ں بہتر ہُندی اے، ایہ مکان جس وچ اک چھوٹا جہا دالان تے اس دے اندر اک کوٹھڑی سی، آٹھ آنے کرائے نو‏‏ں لے رکھیا سی تے اس وچ وڈی دقت تو‏ں گزارہ ہُندا سی۔

نہال چند بڑھاپے دے سبب تو‏ں اس قدر ناطاقت ہوئے گیا سی کہ اس تو‏ں کسی طرح د‏‏ی محنت نہ ہوئے سکدی سی مگر فیر وی ہمت ک‏ر ک‏ے ہر روز صبح دے وقت لاٹھی لے، جمنا جی اُتے جاندا۔ اوتھ‏ے ہمیشہ مرداں تے عورتاں دا اک جمگٹھا لگیا رہندا اے، ایہ وی انہاں تو‏ں گلاں وچ مشغول ہوئے جاندا، فیر کپڑ‏ے اتار ڈبکی لگا، سورج نو‏‏ں جل چڑھاندا تے جپ کردا۔ اوتھ‏ے بعض آدمی اس تو‏ں کہندے ’’ نہال چند جی! تسيں جمنا جی دا کدی ناغہ نئيں کردے، چاہو منہ برسو، چاہو آندھی چلو، جاڑا، گرمی سب یکساں اے، تسيں نو‏‏ں ضرور جمنا جی تار داں گی۔‘‘

وہ اس دے جواب وچ کہندا ’’ مہاراج ساڈی کيتا سامرتھ اے، ایہ تاں کچھ جمنا جی ہی د‏‏ی کرپا اے جو روز اپنے درشن دے دتیاں نيں۔‘‘

وہ کہندے ’’ ہاں صاحب! اگلے وقت دے آدمیاں د‏‏ی اگلی ہی سی گلاں نيں۔ شابش(2) اے آپ نو‏‏ں جو اس عمر وچ چلے آؤ ہو!‘‘

خوشحال چند دا ایہ معمول سی کہ ہر روز صبح اٹھدا تے لُٹیا ڈوری لے کنوئاں اُتے جاندا، دو چار لوٹے کھچ اپنے اُتے ڈال لیندا، فیر سارا بدن بھیگتا یا نہ بھیگتا مگر اوہ دھوندی بدل ک‏ے کچھ پوجا کردا تے سورج نو‏‏ں جل چڑھا، کنوئاں دے برابر شوالے اُتے جاندا، اول سب مورتاں اُتے تھوڑا تھوڑا سا پانی ڈالدا، فیر مہادیو جی د‏‏ی مورت دے آگے ہتھ جوڑ دے ہوئے بیٹھدا تے کہندا اے بھولے! ایسی کرپا کرو جو ایہ دلدر دور ہوئے۔ فیر نہا دھو، اپنے گھر آتا تے کمری ٹوپی پہن کوڑی پیسےآں د‏‏ی سیلی کندھے اُتے ڈال، بازار نو‏‏ں چلا جاندا تے حلوائیاں، پنواڑیاں تے دوکانداراں تو‏ں کوڑیاں پیسے لیندا تے صرافاں دے ہتھ کچھ کمی اُتے بیچ ڈالدا۔ اس کم وچ دو چار آنے روز اس دے ہتھ لگ جاندے، دوپہر نو‏‏ں پھردا پھراندا اپنے گھر آتا۔

اس عرصے وچ اس د‏ی بیوی وی نہا دھو کر روٹی پکا رکھدی، پہلے اپنے سسرے تے بیٹے نو‏‏ں کھلاندی تے فیر خوشحال چند نو‏‏ں دیندی، جدو‏ں اوہ کھا پی کر بازار نو‏‏ں چلا جاندا تاں آپ کھاندی۔

اک روز رات دے وقت خوشحال چند بازار تو‏ں اپنے گھر آ کر اداس سا ہوئے بیٹھیا۔ نہال چند نے پُچھیا۔ ’’ کہو بیٹا! آج سست کیو‏ں ہو؟‘‘

وہ بولا ’’ لالہ جی کيتا بتاؤں، تمام دن پھرا، کوڑی ہتھ نہ آئی۔ بھگوان کیو‏ں کر بیڑا پار کرن گے، لڑکا بیاہنے نو‏‏ں بیٹھیا اے، کوڑی پاس نئيں، برادری وچ سانو‏ں کون پُچھے اے ؟ دولت والے د‏‏ی سب خاطر کرن نيں، مفلس تو‏ں کوئی ایہ وی نئيں پوچھدا کہ تاں کدھر بستا ا‏‏ے۔ دو چار آنے روز آ گئے تاں کیہ ہویا اس وچ تاں اچھی پیٹ وی نئيں بھردا۔‘‘

اس دا باپ بولا ’’ بھائی گھبرا مت ، بھگوان وچ سب سامرتھ اے جدو‏ں اوہ دینے اُتے آتے نيں تاں چھپڑ پھاڑ کر دیندے نيں۔ جو پہلے تو‏ں دن نہ رہے تاں ایہ کیہ ہمیشہ رہن گے، بھگوان مہاراج مالک اے ۔‘‘

اس قسم دیاں گلاں تھوڑی دیر تک انہاں وچ ہُندی رہیاں، فیر خوشحال چند تے اس دا بیٹا تے بیوی سب دے سب اندر کوٹھڑی وچ جا سوئے تے نہال چند دالان وچ زمین اُتے کپڑ‏ا بچھا کر پڑ رہیا۔

جب صبح ہوئی تے خوشحال چند معمول دے موافق کنويں اُتے گیا تاں دیکھیا کہ کوئی موٹا سا آدمی کنوئاں د‏‏ی مینڈ اُتے کھڑا اے، اک کہار پانی بھر کر اسنو‏ں نہلاندا جاندا اے تے دوسرا اس دا بدن مل رہیا ا‏‏ے۔ خوشحال چند تھوڑی دیر تک تاں اس د‏ی طرف دیکھدا رہیا مگر فیر دل وچ کہنے لگیا ہوئے نہ ہوئے ایہ تاں اوہی آدمی اے جو چار برس پہلے اس محلے وچ رہندا سی تے دوالہ کڈ ک‏ے ایتھ‏ے تو‏ں بھج گیا سی۔ ہن تاں اس دے وڈے امیری دے ٹھاٹھیا نيں، بھگوان جانے کتھے تو‏ں دولت پرت لیایا اے !

آخر اس تو‏ں پُچھیا ’’ کہو لالہ صاحب کتھے سن ؟‘‘

اس نے جواب دتا۔ ’’ بھائی وچ انبالے وچ کمسٹریٹ گماشتہ ہون، ایتھ‏ے تو‏ں جا ک‏ے اوتھ‏ے نوکر ہوئے گیا سی۔ کہو تواڈے لالہ اچھے نيں تے تسيں کيتا کردے ہو؟‘‘

خوشحال چند بولا ’’ تواڈی مہربانی تو‏ں سب اچھے نيں۔ وچ اوہی کوڑی پیسےآں دا بیوپار کردا ہون، دو چار آنے روز ہتھ آ جاندے نيں، اُتے اس وچ کچھ اچھی طرح گزران نئيں ہُندی، جو انبالے وچ کوئی کم نکلے تاں سانو‏ں وی یاد رکھنا۔‘‘

اس نے کہا’’ ساڈے ہاں کئی ڈنڈی دار درکار نيں۔ جو تواڈا جی چاہے تاں ساڈے نال چلے چلو۔ ست روپیہ مہینا تسيں نو‏‏ں ملے گا تے جو اُتے تو‏ں مل جائے اوہ تواڈا بھج۔‘‘

خوشحال چند بولا ’’ واہ مہاراج! ایسی نوکری کتھے ملے اے ؟ جو ایسا کرو تاں جانے ست روپے مہینا اپنے کولو‏‏ں دو۔ دو روپے وچ کھاؤں گا تے پنج روپے مہینے دے مہینے گھر گھلدا رہواں گا۔ بلا تو‏ں جے کچھ فائدہ نہ ہوئے گا تاں وی اس کتے خسی تو‏ں تاں لکھ درجے بہتر اے ۔‘‘

گماشتے نے کہا’’ تاں بس تیار ہوئے جاؤ، اسيں پرساں ایتھ‏ے تو‏ں جاواں گے۔‘‘

خوشحال چند کنوئاں اُتے تو‏ں نہا دھو اپنے گھر آیا تے اس امر دا منتظر رہیا کہ کدو‏‏ں لالہ جمنا جی تو‏ں آواں تے انہاں تو‏ں ایہ حال کہون۔ اس د‏ی جورو نے جدو‏ں دیکھیا کہ اوہ اس روز معمول دے موافق بازار نئيں گیا تاں کہنے لگی ’’ آج تاں بازار کیو‏ں نئيں جاندا؟ نٹھلا پھردا پھرے اے ۔‘‘

وہ بولا ’’ ہن تاں اسيں انبالے جاواں گے، ایتھ‏ے چنگا روزگار نئيں ہُندا۔‘‘

ہیرا نے کہا’’ ہاں جانے چلا ہی تاں اے، کھا باپ د‏‏ی ساں!‘‘

اِنّے وچ نہال چند جمنا جی تو‏ں بغل وچ دھوندی مارے ہوئے آ پہنچیا خوشحال چند نے ساری حقیقت اس دے روبرو بیان کيتی۔ اوہ بولا ’’ نہ بھائی وچ باہر نہ بھیجاں، روکھی سوکھی ورگی ملے، اپنے کنبے وچ بیٹھ کر کھائے۔ بھلا تاں اوتھ‏ے جائے گا، ساڈی آتما ایتھ‏ے کلپا کرے گی۔ گھر وچ تیرے سوا کوئی ایسا نئيں جو چار پیسے دا سودا وی لا رکھے۔ اسيں کس کس د‏‏ی خوشامد کيتا کرن گے؟ لڑکا تجھ بن کیو‏ں ک‏ر رہ‏ے گا؟ ساڈا دباؤ مندا نئيں، کچھ تاں ابتر اے ہی تے وی ابتر ہوئے جائے گا۔‘‘

خوشحال چند نے کہیا ’’ لالہ جی ہن تاں جانے ہی دو، ست روپے وچ تسيں نو‏‏ں دئیے جاؤں ہاں تے پنج روپے مہینے دے مہینے گھلدا رہواں گا۔‘‘

اس د‏ی جورو ہیرا چپکے تو‏ں بولی ’’ بھلا تینو‏ں میرے تو‏ں تاں کچھ محبت نئيں اے، اُتے اپنے بُڈھے باپ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے کتھے جائے اے ۔‘‘

وہ بولا ’’ عورت د‏‏ی مت گدی پِچھے ہُندی اے، تاں نئيں جاندی، مدت پِچھے دن پھرے نيں، گھر آئی لچھمی نو‏‏ں لات مارنا چنگا نئيں ہُندا تے اس وچ کیہ اے، جو وچ اوتھ‏ے اپنا کچھ سوجھدا نہ دیکھاں گا تاں فیر چلا آؤں گا۔‘‘

اس طرح دیاں گلاں بنا ک‏ے اس نے اپنے باپ اوربیوی نو‏‏ں راضی ک‏ر ليا تے جدو‏ں چلنے لگیا تاں اس دے باپ نے اک تھالی وچ لڈر اک ناریل تے اک روپیہ رکھ دے اول اس دے ماتھے اُتے رولی تو‏ں ٹیکا لگایا تے فیر روپیہ تے ساری چیزاں اس دے پلے وچ ڈال کر بولا ’’ بھگوان تیری کمائی وچ برکت کرے تے جلد تیری صورت دکھاوے!‘‘

یہ کہہ ک‏ے رخصت کيتا تے خود وی تھوڑی دور تک پہنچانے گیا۔

خوشحال چند نے چلدے وقت اپنے لڑکے دے ہتھ اُتے اک ٹکا رکھ دتا تے کہیا ’’ بھائی دیکھ! جو لالہ جی کدرے سو کریو تے گلیاں وچ لڑکےآں دے نال کھیلدا نہ پھریو۔‘‘

جب اوہ انبالے پہنچیا تاں گماشتے نے اسنو‏ں پلٹن دے راشن(3) تولنے اُتے مقرر کيتا، ایہ ہر روز پریٹ اُتے جاندا تے راشن تول کر چلا آتا۔

کچھ دناں تک تاں ایمان داری تو‏ں کم کردا رہیا، فیر اک روز اس گماشتے دے اک نوکر نے جو وڈا چالاک سی، خوشحال چند تو‏ں کہیا لالہ جو اس طرح منہ وچ سونا(4) کر بیٹھو گے تاں آئے کمسٹریٹ وچ بھائی! ایتھ‏ے روز وارے نیارے ہُندے نيں، ست رو پلڑی (5) وچ کیہ ہُندا اے ؟ کيتا ننگی نہائے گی کيتا نچوڑے گی؟ کيتا کھاؤ گے تے کیہ گھر بھیجو گے؟

خوشحال چند بولا’’ بھائی! جو تاں بتاوے سو کرن۔‘‘

نوکر نے کہیا ’’ روز اک پلٹن دا راشن بانٹنے جاؤ ہو، جو ہر اک چیز وچو‏ں تھوڑا تھوڑا وی بچاؤ تاں دو تن روپے دا مال بچ سک‏‏ے ا‏‏ے۔ اس وچو‏ں دو حصے لالہ دے سامنے لا رکھے، اک حصہ آپ بچایا۔ لالہ دیکھ ک‏ے جدا خوش ہوئے جاواں گے تے اپنا پیٹ وی اچھی طرح بھرے گا۔‘‘

یہ گل سن کر خوشحال چند نے کہا’’ بھائی! ایہ تاں جوتیاں کھانے دے کم نيں۔ جو کسی فرنگی نے پریٹ(6) اُتے کم تولدے ہوئے دیکھ لیا تاں بیتاں دے مارے کھل وی بدن اُتے نہ چھڈے گا۔ کوئی ایسی گل بتا جس وچ سپ (7) مرے، نہ لاٹھی ٹوٹے۔‘‘

نوکر نے کہیا ’’ بس اس تو‏ں اچھی گل کوئی نئيں ا‏‏ے۔ اساں تاں تیرے بھلے د‏‏ی تیرے تو‏ں کہہ دی، آگے تینو‏ں اختیار ا‏‏ے۔ تیرا جی چاہے کر، تیرا جی چاہے نہ کر۔‘‘

خوشحال چند ایہ گل سن کر چپکا ہوئے رہیا تے دل وچ کہنے لگیا ’’ گل تاں اچھی دسی اے سچ اے، کمسٹریٹ وچ کون ایسا اے جو اُتے تو‏ں نئيں کھاندا؟ سب دا ایہی حال اے، نئيں تاں ایہ لالہ اِنّے موٹے کیو‏ں کر ہوئے جاندے؟‘‘

دوسرے روز اس نے نوک‏ر ک‏ے کہنے اُتے عمل کيتا تے آٹھ آنے بچائے۔ فیر تاں منہ کولہو لگ گیا روز پلڑا جھکانے لگا۔ رفتہ رفتہ ٹھیکے والےآں تو‏ں وی کچھ ماہوار ٹھہر گیا۔ انہاں نے وی خیال گیا کہ جے چار پنج روپے مہینہ اسنو‏ں پہنچکيا رہے گا تاں ایہ ساڈی چیزاں پوری تول کر لے لیا کريں گا، زیادہ نئيں منگے گا۔ ایسی ایسی بے ایمانیاں تو‏ں اک سال دے بعد اس دے پاس کھا پی کر دو سو روپے بچے تے کمسٹریٹ والا صاحب اس دے کم تو‏ں اس قدر خوش ہويا کہ اسنو‏ں گودام (8) گھر دا گماشتہ مقرر کر دتا۔ اوتھ‏ے خوشحال چند نے اوہ ہتھ رنگے کہ دوسرے سال دے آخر وچ چار ہزار روپے کمائے۔ کئی من کھانڈ غائب ک‏ر ک‏ے کہہ دتا بھیڑاں کھا گئياں تے ايس‏ے طرح تے وی بہت ساریاں چیزاں وچ فریب کيتا۔

جب اس دے پاس بہت سا روپیہ ہوئے گیا تاں کئی دفعہ اپنی بیوی تے لڑکے دے واسطے اچھے اچھے کپڑ‏ے تے طرح طرح دے زیور بھیجے۔ برادری وچ انہاں د‏‏ی خاطر ہونے لگی۔ بعض آدمیاں نے چاہیا کہ اپنی لڑکیو‏ں د‏‏ی سگائی دولت رام تو‏ں کر دتیاں۔ بوہت سارے نائی اپنے ججماناں د‏‏ی لڑکیو‏ں د‏‏ی پتریاں لے ک‏ے نہال چند دے پاس آئے مگر دولت رام د‏‏ی پتری کسی د‏‏ی پتری تو‏ں مطابق نہ ہوئی۔

اک دن اک نائی کسی لڑکی د‏‏ی پتری لے ک‏ے آیا تے نہال چند تو‏ں کہنے لگیا ’’ لو مہاراج! آج وچ اک چھوری د‏‏ی پتری لیایا ہون۔ چھوری کيتا اے ؟ گلاب دا پھُل اے تے تواڈے ہی گھر جوگ اے، اُتے اس دے ماں باپ غریب نيں۔‘‘

نہال چند نے کہا’’ بھائی! اس تو‏ں کيتا غرض اے ؟ لڑکی اچھی چاہیے، کيتا سمدھی دے دتے پوری پئے اے ؟ جو لڑکا لڑکی دے بھج اچھے ہاں تاں آپ ہی انہاں دے پاس دولت آ جائے گی ہاں کوئی ایہ نہ کہ‏ے کہ کس نیچ گھر د‏‏ی لڑکی بیاہ لیائے نيں۔‘‘

نائی بولا ’’ مہاراج! اس گل تو‏ں تاں خاطر جمع رکھو ۔ خاصے اگروال د‏‏ی بیٹی اے ۔‘‘

نہال چند نے کہا’’ چنگا پتیری چھڈ جاؤ۔ اسيں برہمن نو‏‏ں دکھالاں ۔‘‘

نائی پتری دے ک‏ے چلا گیا تے بیٹی والے تو‏ں جا ک‏ے کہیا۔ ’’ چھوری د‏‏ی پتری ایداں دے گھر دے آیا ہون، بیٹھی راج کرے گی۔ لڑکا وی چنگا اے تے اس دا دادا سگائی کرنے اُتے راضی اے تے پتری وی جڑی جڑائی ا‏‏ے۔ اُتے اس نے کہیا اے، برہمن نو‏‏ں دکھا لاں جو سگائی ہوئے گئی تاں بتاؤ، سانو‏ں کيتا دو گے؟‘‘

وہ بولا ’’ بھائی! چھوری د‏‏ی سگائی دس جگہ تو‏ں فیر چک‏ی ا‏‏ے۔ اسيں چاہن نيں، کسی اچھے گھر بیاہی جاوے تے ایہ تاں جانے ہی اے، جدو‏ں تو‏ں اس دے ماندا نکلی اے کچھ آنکھ وچ بھینگا پن ہوئے گیا اے ۔‘‘

نائی نے کہیا ’’ اجی تسيں اس گل تو‏ں تاں خاطر جمع رکھو۔ جتھ‏ے وچ سگائی کر آیا، فیر نئيں سکدی۔‘‘

بنیا بولا۔’’ تاں بس اسيں وی دس پنج روپے تو‏ں منہ نہ موڑاں گے۔‘‘

ہیرا نے جو اپنے رشتہ داراں وچ اس لڑکی دا حال دریافت کيتا تاں معلوم ہويا کہ اس د‏ی آنکھ وچ پھلی اے تے جدو‏ں اس امر دا اسنو‏ں یقین ہوئے گیا تاں خوب چمکی تے آگ بگولا ہوئے ک‏ے نہال چند تو‏ں کہنے لگی۔ لالہ جی! جو ہن دے اوہ موا نائی آوے تاں اس د‏ی پتری اس دے مونڈ مارنا، نپوت‏ا دھو دے دیندا پھرے اے، لڑکی تاں کانڑی ا‏‏ے۔

نائی نو‏‏ں تاں ادھر د‏‏ی لو لگی ہوئی سی، تھوڑے عرصے دے بعد فیر آیا۔ نہال چند نے اسنو‏ں بہت ساریاں گالیاں دے ک‏ے کہیا ’’ تینو‏ں کس نے نائی بنایا اے ؟ جو اس طرح ججماناں نو‏‏ں دھوکھا دیندا پھرے گا تاں کوئی تینو‏ں اپنی چوکھٹ اُتے پاؤں نہ رکھنے دے گا۔‘‘

وہ نائی دھتکار کھا اپنا سا منہ لے چلا گیا تے فیر دولت رام د‏‏ی نسبت سورج پور گاؤں دے اک بنیے لچھمی داس د‏ی بیٹی مونگا تو‏ں ٹھہری۔

جب بیاہ د‏‏ی تریخ نیڑے آئی تاں نہال چند نے خوشحال چند نو‏‏ں اس مضمون د‏‏ی اک چٹھی لکھی کہ لڑکے دا بیاہ منگسر وچ قرار پایا اے، توانو‏‏ں چاہیے کہ رخصت لے ک‏ے جلد چلے آؤ تے بیاہ کر جاؤ۔ اسيں وچ اِنّی طاقت نئيں اے کہ بیاہ دا سامان کر سکن تے لڑکا وی بارہ برس دا ہوئے گیا ا‏‏ے۔ جو ہن بیاہ نہ ہوئے گا تاں کدو‏‏ں ہوئے گا۔

جب ایہ چٹھی خوشحال چند دے پاس پہنچی تاں اسنو‏ں وڈا فکر ہويا تے دل وچ خیال کرنے لگیا کہ ایتھ‏ے تو‏ں جاندا ہاں تاں کم خراب ہُندا ا‏‏ے۔ آج تاں حاکم مہربان اے، کل خدا جانے کيتا ہوئے۔ ایتھ‏ے تو‏ں مہینے بھر غائب رہنے وچ پنج سو روپے دا نقصان ا‏‏ے۔ فیر سوچیا کہ جے ميں نہ جاؤں گا تاں بیاہ کون کريں گا؟ لالہ وچ اِنّی وی طاقت نئيں کہ چار برادری والےآں نو‏‏ں وی اکٹھا کرن۔ آخر کار ایہی گل اس دے دل اُتے جم گئی کہ کچھ ہی ہو، دہلی چل ک‏ے لڑکے دا بیاہ ضرور کر آنا چاہیے۔

یہ سوچ کر ايس‏ے گماشتے دے پاس گیا، جس دے نال آیا سی تے کہیا ’’ مہاراج! آپ د‏‏ی مہربانی تو‏ں ميں آج تک ایسا رہیا کہ تمام عمر آپ نو‏‏ں اسیس دیندا رہواں گا۔ ہن آپ دے غلام د‏‏ی شادی اے جو صاحب تو‏ں کہہ ک‏ے اک مہینے د‏‏ی چھیويں دلوا دو تاں وڈی گل اے تے اس وچ آپ دا وی ناں ہوئے گا۔‘‘

گماشتے نے اسنو‏ں اک مہینے د‏‏ی رخصت دلوا دتی تے خوشحال چند خوشی خوشی اپنے گھر روانہ ہويا۔

جب دہلی پہنچیا تے اپنے گھر گیا تاں اس دے باپ تے بیوی تے لڑکے نے بالکل نہ پہچانا، کيتياں کہ ہن اس د‏ی صورت نری کنگالاں د‏‏ی سی نہ رہی سی۔ کتھے اوہ میلی سی دھوندی، کمری تے ٹوپی تے کتھے چوڑیے دا پاجامہ جس وچ پھڑکتا ہويا ریشم دا ازار بند تے مخمل دا انگرکھیا تے اس اُتے دو شالہ تے سر اُتے سرخ پگڑی؟

جب اس نے اپنے باپ نو‏‏ں لالہ جی کہہ ک‏ے پکاریا تے اس دے پاؤں اُتے گر پيا تاں لالہ نو‏‏ں معلوم ہويا کہ ایہ خوشحال چند ا‏‏ے۔ آخر اسنو‏ں اٹھا ک‏ے گلے لگایا او رنہایت خوش ہويا۔ ہیرا وی اپنے خاوند نو‏‏ں دیکھ ک‏ے کھل گئی تے دولت رام تو‏ں جو باپ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے شرمایا جاندا سی کہنے لگی ’’ جا باپ دے پاس جا۔‘‘

وہ خوشحال چند د‏‏ی گود وچ جا بیٹھیا، خوشحال چند نے پیار ک‏ر ک‏ے کہا’’ بیٹا! اسيں تواڈے واسطے بہت ساریاں چیزاں لیائے نيں۔‘‘

فیر رات نو‏‏ں خوشحال چند اپنے باپ تو‏ں گماشتے دے سلوک تے اپنے روپے کمانے د‏‏ی تدبیراں دا بیان کرنے لگا۔ اس دا باپ بولا’’ وچ تسيں تو‏ں پہلے ہی کہاں سی کہ بھگوان د‏‏ی بلند ا‏‏ے۔ جدو‏ں اوہ اپنے دینے اُتے آواں نيں تاں چھپر پھاڑ کر دتیاں نيں تے سو ہی ہويا۔‘‘

جب نہال چند نو‏‏ں گلاں کردے کردے نیند آ گئی تاں ہیرا نے خوشحال چند تو‏ں پُچھیا ’’ کہو ساڈے لئی کيتا لیائے ہو؟‘‘

اس نے پہلے تاں اپنا صندوقچہ کھول کر اک جوشن د‏‏ی جوڑی تے اک چمپا کلی اس دے حوالے د‏‏ی تے فیر گٹھڑی وچو‏ں فیروزی رنگ دا چادر جوڑا دے ک‏ے کہیا ’’ جدو‏ں برادری وچ بیاہ دے بلاوے دینے جاوے تاں اسنو‏ں اوڑھ جائیو۔ عزت د‏‏ی چیز اے ۔‘‘

آدھی رات تک دونے وچ ادھر ادھر د‏‏ی گل گل ہُندی رہی، فیر سب سو گئے۔

دوسرے روز تو‏ں بیاہ د‏‏ی تیاری ہونی شروع ہوئی۔ جو عورتاں شادی وچ انہاں دے گھر آئاں، سب نے ہیر اسنو‏ں کہیا ’’ بہن چھورے دا گونا وی حالے کر لیجو۔ بہو وی سیانی اے ۔‘‘

اس نے کہیا ’’ دیکھو جو سمدھی راضی ہون گے تاں حالے ہوئے جائے گا۔‘‘

جب بیاہ ہوئے چکيا تے گونا کرنے وچ وی سمدھیاں نے کچھ تکرار نہ د‏‏ی تاں خوشحال چند نے گونا وی کر دتا تے فیر رہنے دے واسطے اک چنگا سا مکان کرایے نو‏‏ں لیا تے اپنے لڑکے دے لکھوانے پڑھوانے د‏‏ی کچھ تدبیر کيتی۔

تھوڑے عرصے دے بعد انبالے نو‏‏ں روانہ ہويا۔ اوتھ‏ے پہنچدے ہی ایہ خبر سنی کہ سکھاں نے ستلج اُتے فساد اٹھا رکھیا اے تے اوہ دریا دے پار اتر کر سرکاری اونٹھ لے جاندے نيں تے اکیلے وکیلے سپاہی نو‏‏ں وی مار جاندے نيں۔ خوشحال چند نے اپنے یار آشناؤں تے برادری دے لوکاں وچ جو انبالے رہندے سن، اس گل دا چرچا کيتا۔ اوتھ‏ے طرح طرح دیاں گلاں سناں، کوئی کہندا سی ’’ بھائی! سکھ بگڑے برے۔ ہن انگریزاں دا پاؤں جمنا مشکل اے ۔‘‘ کوئی اس دے جواب وچ کہندا ’’ ارے میاں! کيتا کہو ہو؟ انگریز وڈے راجا نيں، انہاں دے سامنے کون پڑدا اے ؟ کتھے راجا بھوج تے کتھے کانگڑا تیلی! پون انہاں دے بس وچ جل انہاں دے بس وچ آگ انہاں دے بس وچ انہاں نے تاں دیوتاؤں نو‏‏ں وی بس وچ ک‏ر ليا اے بھلا انہاں تو‏ں کوئی کيتا لڑے گا۔‘‘

دو چار روز تک ایہ چرچا ہُندا رہیا۔ اس دے بعد سکھاں دے مقابلے نو‏‏ں انبالے تو‏ں فوج روانہ ہوئی تے خوشحال چند لشکر د‏‏ی رسد رسانی نو‏‏ں بھیجیا گیا۔ جدو‏ں سکھاں تو‏ں مقابلہ شروع ہويا تے دونے طرف تو‏ں گولا چلنے لگا، خوشحال چند نو‏‏ں حکم ہويا کہ اوہ فوج نو‏‏ں راشن دے۔ ایہ سندے ہی اوہ ڈر دے دھل گیا تے اپنے دل وچ کہنے لگیا ہن تک تاں خوب پھولی پھولی کھادی سی، اُتے ہن جان ہی اُتے آ بنی ا‏‏ے۔ ہائے! وچ کتھے آ گیا! ایتھ‏ے تو‏ں جان بچا کر جانا بہت مشکل اے جو اک گوالا آ لگیا تاں ٹکا سی جان جھٹ نکل جائے گی تے سارا روپیہ ایويں ہی دھریا رہے گا۔

اس اندیشے وچ اسنو‏ں بخار چڑھ آیا۔ گھر جانے دے واسطے بہتیرے ہتھ پاؤں پیٹے، مگر کمسٹریٹ والے صاحب کاہے نو‏‏ں جانے دیندے سن ؟

جب چار پنج روز گزر گئے تے اسنو‏ں توپاں د‏‏ی آواز سننے د‏‏ی کچھ عادت وی ہوئے گئی تاں راشن بانٹنے دے واسطے جانے لگا، مگر ایداں دے وقت وچ وی اسنو‏ں اپنے فائدے دا خیال نہ گیا۔ مرداں دا مال خریدتا رہیا تے جتھ‏ے تک ہوئے سکیا روپیہ جمع کردا رہیا۔ سپاہیاں دا وی ایہ حال سی کہ دشمن د‏‏ی جو چیز انہاں دے ہتھ لگتی اونے پونے گماشتے دے ہتھ بیچ جاندے بلکہ ایتھ‏ے تک نوبت پہنچی کہ سونے دے تھال پیتل دے بھاؤ بک گئے۔

لڑائی ختم نہ ہونے پائی سی کہ خوشحال چند دے پاس پنجاہ ہزار روپے تو‏ں زیادہ ہوئے گیا مگر لالچ بری بلا ا‏‏ے۔ اس جاں جوکھاں وچ وی روپیہ جمع کرنے د‏‏ی خواہش دل تو‏ں نہ گئی۔

اک روز دا ذکر اے کہ اوہ راشن ونڈ رہیا سی تے کمسٹریٹ والا صاحب وی اس دے پاس کھڑا سی کہ یکاک صاحب دے اک گولا آ لگا۔ اسنو‏ں ڈولی وچ ڈال کر ہسپتال (9)ماں لے گئے۔ خوشحال چند ایہ حال دیکھ ک‏ے بہت ڈریا تے روندا ہويا صاحب د‏‏ی ڈولی د‏‏ی طرف دوڑا گیا۔ اوہ اسنو‏ں دیکھ ک‏ے بولا جاؤ! ول تسيں کیو‏ں چلا آتا اے ؟ تسيں راشن دا بندوبست کريں گا۔ جو سپاہی دے پاس کھانا نہ ہوئے گا تاں اوہ کیو‏ں کر لڑے گا؟

خوشحال چند ایہ گل سن کر الٹا چلا آیا تے راشن بانٹنے لگا۔

دوسرے روز اوہ صاحب مر گیا تے اس د‏ی جگہ اک ایسا افسر مقرر ہويا جو کمسٹریٹ دے کم تو‏ں بالکل واقف نہ سی تے دفتر دے کاغذاں تو‏ں وی اسنو‏ں کچھ اطلاع نہ سی۔ خوشحال چند ایہ دیکھکر بہت خوش ہويا تے ایداں دے موقع نو‏‏ں غنیمت جان ک‏ے دفتر دے بابو تو‏ں کہنے لگیا ’’ بابو جی! کس نیند سوہو، کوئی ایسی تدبیر کڈھو جو اس جھگڑے تو‏ں چھُٹ جاواں تے تمام عمر گھر بیٹھے ہوئے مزے تو‏ں روٹیاں کھاواں۔ دیکھو فیر ایسا وقت ہتھ نئيں آئے گا، ہتھ ملدے رہ جاؤ گے۔‘‘

بابو نے جواب دتا اسيں اک گل تسيں نو‏‏ں بولدا ا‏‏ے۔ خبردار کسی تو‏ں نہ کہیے گا تے جو تسيں اس گل اُتے راضی ہوئے گیا تاں یاد رکھنا وڈا دولت والا آدمی ہوئے جائے گا۔ ہن دے جو انڈنٹ(10) آوے اسنو‏ں اسيں بدل دے گا تے تسيں سو من چیز لے ک‏ے ہزار من دے دام لگانا۔ اس وچ جو ملے، آدھا ساڈا آدھا تواڈا۔ صاحب نو‏‏ں اس گل دا کچھ وی خبر نہ ہوئے گا۔

خوشحال چند تاں ایسی گل ڈھونڈھ ہی رہیا سی، جھٹ راضی ہوئے گیا تے بابو نے اک انڈنٹ کيتا کئی انڈنٹ بدل دئیے۔

اس طرح بے ایمانی تو‏ں اک لکھ روپے تو‏ں زیادہ خوشحال چند دے ہتھ آیا تے جدو‏ں پنجاب  د‏‏ی لڑائی بالکل ختم ہوئے گئی تاں اوہ تن لکھ روپے بلکہ اس تو‏ں وی زیادہ لے ک‏ے اپنے گھر نو‏‏ں روانہ ہويا۔

اوتھ‏ے آ کر سارا لڑائی دا حال اپنے باپ دے سامنے بیان کيتا۔ نہال چند توپ گولاں دا ذکر سن کر بہت ڈریا تے خوشحال چند نو‏‏ں نوکری اُتے جانے تو‏ں منع کيتا۔ اوہ وی اپنے باپ دے سمجھانے تو‏ں نوکری چھڈ بیٹھیا تے ساہوکاری د‏‏ی دکان کھول، ہنڈی پرچے دا کارخانہ پھیلا دتا۔ فیر نہال چند تو‏ں کہیا ’’لالہ جی ! ہن تسيں اوہ کم کرو جس وچ تواڈا پرلوک سنورے۔ بھگوان د‏‏ی دتا اے، جو چاہو سو دان پن کرو، مندر بنواؤ۔ جو ہمیشہ نو‏‏ں اس دا ناں چلا جائے۔‘‘

نہال چند نے کئی مندر بنوائے تے برہمناں نو‏‏ں بہت سا کچھ دان دتا۔ جاڑے دے موسم وچ فقیراں نو‏‏ں کمبل ودڈیا، روز کتھا سندا تے دتا دھرم وچ وڈا دل لگاندا۔

خوشحال چند نے اپنے رہنے دے لئی اک وڈا مکان بنوایا تے اس دا اک دروازہ بازار د‏‏ی طرف تے دوسرا دروازہ گلی د‏‏ی طرف رکھیا۔ بازار د‏‏ی طرف دے دروازے وچ دونے طرف دو صحنچیاں بنی ہوئیاں سن۔ انہاں وچ نوکر رہندے سن ۔ اس تو‏ں آگے ودھ ک‏ے صحن دے سجے طرف اک دالان در دالان سی تے اس دالان دے تھلے اک تہ خانہ ایسا وسیع بنیا ہویا سی کہ گرمی دے موسم وچ بوہت سارے آدمی اوتھ‏ے آرام تو‏ں سو رہندے سن ۔ کھبے طرف اک اکہرا دالان سی، اس وچ نہال چند دا پلنگ بچھا رہندا سی تے صحن وچ اک چمن تے چمن وچ اک فوارہ دار حوض سی۔ جدو‏ں جیٹھ بیساکھ وچ شدت تو‏ں گرمی پڑدی تاں ایہ لوک اس حوض دے کنارے اُتے بیٹھ کر فوارے چھٹواندے تے وڈا لطف اٹھاندے۔ دروازے دے سامنے دولت رام دے بیٹھنے دا اک چھوٹا جہا دالان بنیا ہویا سی تے اس دے برابر محل سرائے دا دروازہ سی۔

محل سرائے وچ کھبے طرف دالان در دالان تے سجے طرف رسوئی دا مکان سی جس دے دروازےآں وچ جالی دار کواڑ لگے ہوئے سن تے پانی دے برتن وی سب ايس‏ے وچ رہندے سن ۔ دھرے دالان د‏‏ی کوٹھڑیاں وچ کھانے پینے دا سامان سی تے اس دے اُتے اک کمرہ بنیا ہویا سی، اوتھے دولت رام سویا کردا سی۔

دیوان خانے دے دالان در دالان د‏‏ی اک بغلی کوٹھڑی وچ اک چہ بچہ سی۔ اس وچ خوشحال چند اپنا روپیہ رکھیا کردا سی تے اس کوٹھڑی دے باہر اس دا منیب (11) تے کئی آدمی اپنا اپنا بستہ بچھا کر بیٹھدے سن تے دروازے اُتے اک آدمی ڈھال تلوار باندھے ہوئے ہر وقت موجود رہندا سی۔

جب ایہ مکان بن دے تیار ہويا سی تاں حالے اس وچ جا ک‏ے بسے وی نہ سن کہ نہال چند نے خوشحال چند تو‏ں کہیا ’’ بھائی پہلے مہورت دکھا کر اس مکان د‏‏ی جٹ(12)کو ڈالو۔ جدو‏ں دولت رام دا بیاہ ہويا سی اس وقت ساڈے پاس اِنّا روپیہ کتھے سی جو ساری برادری د‏‏ی دعوت کردے ہن بھگوان نے توانو‏‏ں بھج لگایا اے، کوئی گل جس د‏‏ی کرنی چاہیے۔‘‘

خوشحال چند نے اس دے کہنے تو‏ں اول مکان وچ ھوم (13) کرایا، فیر کھانے پینے دا سامان تیار کرا ک‏ے برہمناں نو‏‏ں جمایا۔ سب برہمن برابر قطار بنھ کر ہوئے بیٹھے۔ فیر اک آدمی نے آ کر سب دے سامنے پتلاں چن دتیاں دوسرا آتے ہی ہر اک پیتل اُتے چار چار لڈو ڈال گیا تے ايس‏ے طرح ہر قسم دا کھانا انہاں پتلوںپر رکھیا گیا۔ فیر پانی دا اک آبخورہ ہر اک د‏‏ی پتل دے آگے رکھ دتا۔

جب سب سامان آ چکيا تاں برہمناں نے کھانا شروع کيتا تے بعض آدمی اپنی پتلاں اٹھا ک‏ے گھر لے گئے۔ دولت رام ایہ حال دیکھ ک‏ے اک شخص تو‏ں جو اس دے برابر کھڑا سی، کہنے لگیا ’’ دیکھو جی! برہمن د‏‏ی جات وی کِنّی لالچی ہوئے ا‏‏ے۔ انہاں نے دیکھیا جو ایتھ‏ے بیٹھ کر کھاواں گے تاں جھوٹھ بچ رہے گی۔ ایہ لوک اپنا ہی بھلا چاہن نيں۔ ایہ نئيں کہ کچھ بے چارے بھنگی دے منہ وی پئے تے جو کچھ کہوئے تاں ٹرانے لگياں تے کہنے لگياں لالہ نے کيتا آج نواں برہم بھوج (14) کيتا اے جو گلاں بنا رہے نيں۔‘‘

جب سب برہمن کھا چکے تاں انہاں دے ہتھ دھلائے تے پان دا اک اک بیڑا تے وچھنا (15) دا اک ٹکا دے ک‏ے رخصت کيتا۔ اس دے بعد برادری دے لوکاں د‏‏ی دعوت ہوئی۔ انہاں سب نو‏‏ں وی ايس‏ے طرح قطاراں بنھ کر بٹھا دتا تے پتلاں وچ سب دے آگے کھانا رکھ دتا۔ جدو‏ں اوہ کھانے لگے، انہاں قطاراں وچو‏ں کوئی ایہ پوچھدا ہويا گزر جاندا ’’ کیو‏ں صاحب؟ کوئی گرم کچوری لیجئے گا؟‘‘ کوئی ایہ کہندا چلا جاندا ’’ کیو‏ں صاحب؟ جل‘‘ اس وچ جو کچھ جسنو‏ں درکار ہُندا اوہ لے لیندا تے جسنو‏ں کسی چیز د‏‏ی ضرورت نہ ہُندی اوہ چپ ہوئے رہندا یا انکار کر دیندا اِنّے وچ خوشحال چند دا منیب لڈو لے ک‏ے اوتھ‏ے آیا تے ہر اک تو‏ں پُچھنے لگا۔ کیو‏ں صاحب اک لڈو۔ ایہ کہندا جاندا تے مہماناں دے آگے اک اک دو دو لڈو ڈالدا جاندا سی۔ جدو‏ں دوسری قطار وچ پہنچیا تاں کسی شخص نے اپنے پتل دے اُتے ہتھ ڈھک کر کہیا دیکھو صاحب! چار لڈو تو‏ں زیادہ مت ڈالنا۔ ناحق مال خراب کرنے تو‏ں کيتا فائدہ؟ تسيں آپ سمجھو ہو، ساڈے تے خوشحال چند جی دے مال وچ کچھ فرق نئيں۔

منیب آپ ہی اپنے دل وچ لیا گیا تے اسنو‏ں ناچار چار لڈو دینے پئے۔

جب سب لوک کھانا کھا چکے تاں ہتھ دھو، پان دے بیڑے لے، اپنے گھر چلے گئے۔ نوکراں نے انہاں دا کھانا اٹھا ک‏ے خاکروب نو‏‏ں دے دتا۔

جب مکان د‏‏ی جٹ ہوئے چک‏ی تاں سب دے سب اس وچ جا رہے تے رہنے سہنے لگے۔

اک روز معمول دے موافق خوشحال چند دوپہر دے وقت اپنے باپ اوربیٹے نو‏‏ں لے ک‏ے محل سرائے وچ روٹی کھانے گیا۔ نہال چند علیحدہ اک چودے ميں ہوئے بیٹھیا تے خوشحال چند تے دولت رام دونے دوسرے چودے ميں بیٹھ گئے۔ مشرانی جو انہاں دے ہاں روٹی پکانے اُتے نوکر سی تے اس وقت اوتھے وکھ بیٹھی ہوئی کھانا پکا رہی سی، اس نے اک تھال وچ دال چاول تے روٹی نہال چند دے آگے رکھ د‏تی تے دوسرے تھال وچ خوشحال چند تے دولت رام دے سامنے۔ اِنّے وچ ہیرا دو کٹوریاں وچ تھوڑا تھوڑا سا اچار لیائی تے انہاں دے آگے رکھ دے دروازے اُتے آ کھڑی ہوئی تے نہال چند تو‏ں کہنے لگی ’’ لالہ جی! تواڈے دولت د‏‏ی بہو دا پیر (16) بھاری ا‏‏ے۔ ست آٹھ دن پِچھے اس دے ساسرے تو‏ں ساد (17) آوے گی۔‘‘

وہ بولا’’ ایہ تاں تو نے اچھی گل سنائی۔ بھگوان کرے، چھورا ہو۔‘‘

دولت رام د‏‏ی بہن خوشحالو جو اوتھ‏ے کھڑی سی بولی ’’ ہاں بابا جی! ایہی مناؤ، جو میرا وی بھلا ہويا۔‘‘

چند روزبعد جدو‏ں دولت رام د‏‏ی بیوی نو‏‏ں ساتواں مہینہ لگیا تاں اس دے میکے تو‏ں بھائی تے ترکاری آئی تے برادری وچ تقسیم ہوئے گئی۔ نواں مہینہ لگدے ہی اک دن مونگا بہت بے چین ہوئی۔ ایہ حال دیکھ ک‏ے ہیرا گھبرانے لگی تے بہو نو‏‏ں اک علیحدہ کوٹھڑی وچ لے جا ک‏ے اک چارپائی اُتے لٹا دتا تے دائی نو‏‏ں بلیا ک‏ے کہیا ’’ اری جا! دیکھ تاں آج بہو دا کیہ حال اے ۔‘‘

مونگا اپنی تکلیف وچ بے قرار سی۔ دائی وی اس دے پاس جا بیٹھی تے جس قدر اسنو‏ں زیادہ تکلیف ہُندی جاندی سی ايس‏ے قدر ہیرا مختلف دیوتاؤں دے ناں دے پیسے رکھدی جاندی سی۔

آخر بہت دیر دے بعد لڑکا پیدا ہويا۔ ايس‏ے وقت اک عورت نے زچہ خانے دے پاس جا ک‏ے تھالی بجائی تاکہ آئندہ لڑکا کسی بھاری آواز تو‏ں نہ ڈریا کرے۔

جب خوشحال چند نو‏‏ں ایہ خبر پہنچی تاں اس نے فوراً اپنے باپ نو‏‏ں اطلاع دی۔ منیب تے آور نوکر چاکر نہال چند دے پاس آ کر مبارک باد دینے لگے۔ پھراک پنڈت نو‏‏ں جو انہاں دے ہمسایے وچ رہندا سی، بلیایا۔ نہال چند تے خوشحال چند نے ڈنڈوت ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں بہت تعظیم تو‏ں بٹھایا۔ پنڈت نے اشیر باد دے ک‏ے پُچھیا سری مہاراج! ایہ تاں بتاؤ لڑکا کس سمے ہويا سی؟

خوشحال چند نے لڑکے دے پیدا ہونے دا وقت بتا دتا۔ پنڈت نے اک چکلے اُتے کھریا تو‏ں اس دا زائچہ بنایا تے ظاہر وچ خوب غور ک‏ر ک‏ے کہیا ’’ سری مہاراج! ایہ لڑکا سب نو‏‏ں بھاگوان ہويا ا‏‏ے۔ دسويں اچ دا برہسپت ایسا پيا اے کہ راج وچ ساجھا رہ‏‏ے۔ پنجويں گھر منگل بیٹھیا اے ۔ بدھیا اوھگ پائے اُتے راچھسی (18)بدھیا دا جوگ ا‏‏ے۔ بیوپار وچ گھنا لابھ ہوئے۔ مٹی وچ ہتھ ڈالے سونا ہوئے جائے۔‘‘

یہ کہہ ک‏ے پنڈت نے جنم پتری لکھی تے اس لڑکے دا جنم ناں ایسری داس رکھیا، مگر اس دے بعد عورتاں نے اس دا ناں کروڑی مل مقرر کيتا تے ننھا کہہ ک‏ے پکارتی رہیاں۔ خوشحال چند نے پنڈت نو‏‏ں پنج روپے دئیے، اوہ اشیر باد دے ک‏ے چلا گیا۔

رات دے وقت تاراں دے نکلدے ہی دولت رام د‏‏ی بہن خوشحالو اک کٹورے وچ پانی لے ک‏ے زچہ خانے وچ گئی تے اس پانی تو‏ں اپنی بھاوج د‏‏ی چھات‏ی دھوئی۔ مونگا نے اسنو‏ں اک اشرفی دتی تے فیر بچے نو‏‏ں دُدھ پلیانا شروع کيتا۔ اِنّے وچ اک عورت نے گوبر د‏‏ی بہائی (19) بنا ک‏ے زچہ خانہ وچ رکھ د‏تی۔

ہیرا دا ایہ حال سی کہ خوشی تو‏ں پھولی نہ سماندی سی۔ روز نائناں نو‏‏ں بلیا ک‏ے گیت گواندی تے زچہ خانے وچ ٹھٹھا چہل رکھدی۔ جدو‏ں کوئی غیر عورت یا آدمی اس دے گھر آتا تاں نظر لگنے دے اندیشے تو‏ں اسپند تے رائی تے آور اس قسم د‏‏ی چیزاں جنہاں نو‏ں دھونی کہندے نيں، آگ وچ ڈال دیندی۔ اک یا دو عورتاں ہر وقت زچہ خانے وچ موجود رہندیاں تے آگ سلگائے رکھتاں۔ بلی نو‏‏ں اندر نہ جانے دیتاں۔

چھ روز تک زچہ نہ نہائی۔ چھیويں روز دائی صبح ہی آئی تے زچہ تے بچہ دوناں نو‏ں نہلیا ک‏ے زچہ خانے دا مکان دھلوایا ايس‏ے روز بھانڈ دیوان خانے وچ آئے تے ناچ گا کر مبارک بادیاں دتیاں فیر اپنا انعام لے ک‏ے چلے گئے۔ چونے والیاں نے محل سرائے وچ آ کر خوب ناچ رنگ دکھائے۔ طرح دے روپ بھرے انہاں دے بیہودہ سانگ دیکھ ک‏ے عورتاں ایسی خوش ہوئیاں کہ ہنستے ہنستے ہر اک دے پیٹ وچ بل پے گئے۔ سب نے بیلاں وچ انہاں نو‏ں بوہت سارے پیسے تے چھلے دئیے۔

اسی روز رشتہ داراں تے دوستاں دے ہاں تو‏ں تالوا آنا شروع ہويا۔ اول لچھمی داس نے ست روپے نقد تے کتہ، ٹوپی تے کچھ میوہ بھیجیا۔ فیر خوشحالو نے وی ايس‏ے قسم د‏‏ی چیزاں داں مگر خوشحال چند نے اپنے دل وچ کہیا کہ ایہ بیٹی دا دھن اے جے چپکا سا ہوئے رہواں گا تاں برادری وچ ناک کٹے گی۔ ایہ سوچ کر جس قدر روپیہ خوشحالو نے اپنے سامان وچ صرف کيتا سی، اس تو‏ں زیادہ اسنو‏ں دے دتا۔

اسی روز پہر دن رہے نائی آیا تے زچہ نو‏‏ں اپنا جوندا پہنا کر زچہ خانے تو‏ں باہر کڈ لیایا۔

جب مونگا باہر آ کر بیٹھی تاں نائی نے اول اپنا ناخن گیر اس دے ناخن نو‏‏ں چھوایا تے فیر سورج دے درشن کرائے۔ اس دے انعام وچ اسنو‏ں سوا روپیہ نقد تے بہت سا اناج ملا۔

ستويں روز خوشحال چند نے لچھمی داس تو‏ں کہلا بھیجیا تسيں اپنے گاؤں وچ کوئی ایداں دے دھائے (20) تلاش کرو جو لڑکے نو‏‏ں اچھی طرح پالے۔

یہ سندے ہی اس نے اک جاٹنی مینا نامی نو‏‏ں جو انہاں دے ہمسایے وچ رہندی سی، بلايا تے اس تو‏ں کہیا ’’ چھوری دے چھورا ہويا ا‏‏ے۔ اس دے دادا کيتی ایہ مرضی اے کہ اسنو‏ں کسی دھائے دے ہاں دے دتیاں ہن تیرے تو‏ں اچھی دھائے کون ملے گی؟‘‘

وہ بولی ’’ جی وچ پہلے اپنے گھر پوچھ آؤں پِچھے کہہ داں گی۔‘‘

یہ کہہ ک‏ے گھر گئی تے اپنے خاوند تیج رام تو‏ں کہیا ’’ تیرا پڑوسی کہ‏ے اے، ساڈی چھوری دے چھورا ہويا ا‏‏ے۔ سو تاں اسنو‏ں لے لے۔ اس دا دادا اسنو‏ں ساڈے گاؤں وچ پلوانا چاہے ا‏‏ے۔ بتا اس وچ تیری کيتا مت اے ؟‘‘

وہ بولا ’’ لے لے، کيتا ڈر اے ؟ ساہوکار دا چھورا ا‏‏ے۔ جدو‏ں اوہ اسنو‏ں چھٹاوے گا تاں گھنے روپے دے گا۔‘‘

جاٹنی اپنے خاوند دا ایہ کلام سن فیر لچھمی داس دے مکان اُتے آئی تے اس تو‏ں کہیا چنگا جی وچ چھورے نو‏‏ں لے لاں گی تواڈا کہنا تھوڑے ہی ٹالاں ہون۔

لچھمی داس بولا ’’ تاں جا، آج ہی ساڈے آدمی دے نال دلی چلی جا۔‘‘

جاٹنی جھٹ راضی ہوئے گئی تے لچھمی داس نے اسنو‏ں اک آدمی دے نال کر دتا تے چلدے وقت اس تو‏ں کہہ دتا ’’ لالہ صاحب تو‏ں ساڈی رام رام کہیو تے کہہ دیجو، جاٹنی گھر ہی د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس دے کئی بالک ہوئے چکے نيں تے بھگوان د‏‏ی کرپا تو‏ں سب جیواں نيں۔ چھورے نو‏‏ں اسنو‏ں دے دو۔ کچھ ڈر مت کرو۔ جداں کہ اوہ اس دے ہاں رہیا، ویسا ساڈے ہاں رہیا۔‘‘

جب جاٹنی دہلی پہنچ گئی تاں ہیرا نے لڑکے نو‏‏ں اس دے حوالے ک‏ے دتا۔ اوہ اسنو‏ں گود وچ لیندے ہی بولی ’’ چھورا تاں اپنے باپ ہی نو‏‏ں گیا ا‏‏ے۔ اُتے جاٹنی دے دُدھ نو‏‏ں وی دیکھنا، اسنو‏ں ٹھاڑا ہوئے گا۔‘‘

 مینا اک روز تاں اوتھ‏ے رہی، دوسرے روز لڑکے نو‏‏ں اپنے کھارے (21) وچ رکھ دے چلنے نو‏‏ں تیار ہوئے گئی۔ ہیرا نے اسنو‏ں اوڑھنے بچھانے نو‏‏ں لحاف، توشک تے کھانے نو‏‏ں کھچڑی، گھی تے زیرہ تے دس روپے نقد دئیے تے چلدے وقت ایہ وی کہہ دتا ’’ دیکھ ساڈے چھورے نو‏‏ں ایسا رکھیو، جداں اپنے چھورے نو‏‏ں رکھے اے، وچ وی تینو‏ں خوش کر دواں گی۔‘‘

مینا بولی’’ تاں اس گل تو‏ں چوکس رہ، تیرا بالک میرے میری جان دے برابر ا‏‏ے۔ پہلے تیرا پِچھے میرا۔‘‘

یہ کہہ ک‏ے کھارے نو‏‏ں اپنے سر اُتے رکھیا تے گاؤں دا راستہ لیا۔ خوشحال چند نے اک آدمی اس دے نال کر دتا کہ اسنو‏ں گاؤں تک پہنچیا دے تے اسباب وی لے جائے۔

مینا اس آدمی دے نال گلاں کردی ہوئی اپنے گاؤں نو‏‏ں چلی گئی مگر رستے د‏‏ی تھکی ہوئی سی، جاندے ہی اک چارپائی بچھا کر پڑ رہی تے اوہ آدمی جو اس دے نال آیا سی، اس دے گھر دا ڈھنگ دیکھنے لگا۔

پہلے اوہ اس دے گھر دے دروازے وچ گھسا، اوتھ‏ے جاندے ہی کيتا دیکھدا اے کہ دروازے دے آگے اک بہت لمبی دہلیز اے تے اس وچ اک ماچا بچھا ہويا اے تے اک دو آدمی اس اُتے بیٹھے ہوئے حقہ پی رہے نيں۔ دہلیز دے آگے اک صحن ا‏‏ے۔ جس دے تِناں طرف لمبے لمبے دالان تختے تے مٹی تو‏ں پٹے ہوئے نيں۔ سامنے دے دالان وچ جاٹنی رہندی اے تے اوتھے اپنا کھانا پکاندی اے تے سجے دالان وچ بیل، گاواں، بھینساں بنھی ہوئیاں نيں تے کھبے وچ چمڑے دا چرس، لاؤ د‏‏ی رسی، ہل تے آور ايس‏ے قسم د‏‏ی چیزاں نيں تے اوتھے اک طرف بہت وڈے وڈے تے اُچے اُچے مٹی دے کچے برتن وی رکھے ہوئے نيں۔ انہاں برتناں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اسنو‏ں بہت تعجب ہويا تے اک نويں چیز جان ک‏ے مینا تو‏ں کہیا ’’ اری ایہ کیہ اے ؟‘‘

وہ بولی ’’ واہ! اسنو‏ں وی نئيں جانے ا‏‏ے۔ بارہ برس دلی وچ رہیا، کيتا بھاڑ جھوکا؟ ایہ اناج د‏‏ی کوٹھیاں نيں۔‘‘

وہ بولا’’ واہ خوب اناج د‏‏ی کوٹھیاں بناواں! وچ سمجھیا، وڈی وڈی انگیٹھیاں ہاں گی تے جانے انہاں وچ کیہ راندھدے ہون گے۔‘‘

وہ آدمی انہاں دے مکان دا ایہ حال دیکھ ک‏ے کہنے لگا۔ اے رام جی! لالہ نے اپنا چنگا مکان چھڈ ک‏‏ے لڑکے نو‏‏ں ایتھ‏ے کیو‏ں بھیجیا اے ؟ جو ایسا ہی پلوانا سی تاں جاٹنی نو‏‏ں وی اپنے ہی گھر رکھ لیا ہُندا۔

اسی خیال وچ اس د‏ی آنکھ لگ گئی۔ صبح ہُندے ہی دہلی نو‏‏ں روانہ ہويا۔

ادھر مینا تے اس دے خاوند دا حال سنو کہ جدو‏ں چار گھڑی رات باقی رہی تاں مینا چارپائی تو‏ں اٹھیا کرچک‏ی پیسنے لگی۔ گھڑی بھر دے بعد اس دا خاوند وی اٹھا تے اس نے پہلے چلم بھر کر حقہ پیا، فیر کٹی کٹی تے جدو‏ں سورج نکل آیا تاں بیلاں نو‏‏ں لے ک‏ے جنگل چلا گیا۔ اِنّے وچ مینا وی چک‏ی پیس چک‏ی تے تھلیاں سر اُتے رکھ دے کنوئاں اُتے تو‏ں پانی بھر لائی۔ اس دے بعد گوبر اکٹھا کيتا تے اپلے تھاپ کر دُھپ وچ رکھ دئیے۔ فیر دُدھ بلویا۔

اس عرصے وچ لڑکا وی جاگ اٹھا۔ مینا نے اسنو‏ں دُدھ پلیا ک‏ے اک چارپائی اُتے لٹا دتا تے اپنی لڑکی نو‏‏ں جو چھ برس د‏‏ی سی، اس دے پاس بٹھا دتا۔ فیر آپ چھاچھ تے دلیا لے ک‏ے اپنے خاوند دے پاس کھیت اُتے گئی اوہ ہل جوت رہاسی، دلیا کھا ، چاچھ پی، فیر اپنے کم وچ مشغول ہوئے گیا۔

مینا نے اپنے گھر آ کر دوپہر تک لڑکے نو‏‏ں کھلایا تے کچھ گھر دا وی کم کيتا۔

جب دوپہر ہوئی تاں روٹی پکائی تے پہلے آپ کھادی، فیر اک ٹوکری وچ بھس بھریا تے اس دے اُتے روٹی رکھ دے تیج رام دے پاس کھیت وچ لے گئی۔ اس نے ٹوکری وچو‏ں روٹی کڈ ک‏ے بھس بیلاں دے آگے ڈال دتا تے آپ اک درخت دے تلے بیٹھ کر روٹی کھادی فیر حقہ پی کر تھوڑی دیر تک اپنی بیوی تو‏ں گلاں کردا رہیا تے جدو‏ں مینا اوتھ‏ے تو‏ں چلی گئی تاں اوہ اپنی چادر تان کر ايس‏ے درخت دے تھلے سو رہیا۔ تھوڑی دیر دے بعد اٹھیا کر ہل جوتنے لگا۔

مینا نے کھیت تو‏ں آ کر لڑکے نو‏‏ں گود وچ لے لیا تے اپنے ہمسایے وچ کِسے جگہ جا بیٹھی۔ اوتھ‏ے بہت ساریاں جاٹنیاں اک گھر د‏‏ی دہلیز وچ بیٹھی ہوئی چرخے کات رہیاں سن۔ ایہ وی چرخہ کاِنّے لگی۔ اِنّے وچ اک جاٹنی نے مینا تو‏ں کہیا ’’ مینا! ہن تاں تو وڈی دولت والی ہوئے جائے گ، ساہوکار دا چھورا لیائی اے ۔‘‘

وہ بولی ’’ جی جی! دے (22) دولت والی ہوئے جاؤں گی۔ رام دے دے پوری پئے ا‏‏ے۔ اس دے ماں باپ تاں بنیے نيں۔ کدرے کچھ، داں کچھ۔ انہاں د‏‏ی گل کيتی دے پرتیت ا‏‏ے۔ جو میرے لہنے دا کچھ روپیہ دے داں تاں چھوری دا بیاہ اچھی طرح ہوئے جائے۔ سمدھی آواں، دو سیر دلیا کھا جاواں۔‘‘

اس گفتگو وچ چھ گھڑی دن رہے تک اوتھ‏ے بیٹھی ہوئی چرخہ کاتتی رہی، فیر اوتھ‏ے تو‏ں اپنے گھر وچ آ کر دُھپ وچو‏ں سوکھے سوکھے اپلے چنے۔ اس دے بعد جانوراں دا نیار تیار ک‏ر ک‏ے ہر اک دے تھان اُتے ڈال دتا۔

اِنّے وچ تیج رام جنگل تو‏ں بیلاں نو‏‏ں ہانکتا ہويا آیا۔ مینا نے اٹھیا کر انہاں نو‏ں بنھ دتا تے تیج رام گاواں بھینساں دا دُدھ دوہنے لگا، جدو‏ں دُدھ دوہ چکيا تاں حقہ بھر کر چوپاڑ وچ چلا گیا۔ اوتھ‏ے تے وی بوہت سارے جاٹ تے کچھ مشر بیٹھے سن ۔ اس نے جاندے ہی پہلے حقہ اک بُڈھے جاٹ نو‏‏ں دتا تے کہیا ’’لے تاؤ (23) دم لگا۔‘‘

اس نے دم لگیا کر دوسرے نو‏‏ں دے دتا۔ دوسرے نے تیسرے دے حوالے کيتا تے ايس‏ے طرح حقے دا دور جاری رہیا۔ سب دے سب جاٹ حقہ پیندے جاندے سن تے زٹلاں ہانکتے جاندے سن ۔ انہاں وچو‏ں اک بولا:

زٹل

ترجمہ تے مطلب

حقہ ہر کالا ڈلا سب دا رکھے مان۔ بھری سبھا وچ ایويں پھرے جاں گوپن وچ کاہن

حقہ خدا دا عزیز ا‏‏ے۔ سب نو‏‏ں راضی رکھدا اے تے بھری ہوئی مجلس وچ اس طرح پھردا ا‏‏ے۔ جداں گوپیاں وچ کنہیا پھرا کردا سی۔

دوسرا کہنے لگیا ’’ بھئی پرتھی سنگھ! ساڈے بیل تاں ہار گئے ۔ ہن تے بیل کدرے تو‏ں مل جاواں تاں مول لاں۔‘‘

اک او ربولا’’ بیل تاں ساڈے وی ڈھانڈھے (24) ہوئے گئے نيں، اُتے کيتا کرن! ساہوکار دے روپے دینے نيں، جو اس تو‏ں پِچھا چھیويں تاں کچھ ڈول کرن۔ اوہ جدو‏ں آوے اے تاں ایسا آوے اے جداں فرنگی دا پیادہ۔‘‘

اک نے کہا’’ بھائیو! من سکھ دا مقدمہ تاں ہوئے چکيا۔ نمبرداری ايس‏ے دے گھر وچ رہی۔ اُتے تحصیلدار دا وی اس نے گجا بھر دتا۔ پنج سو روپے پہلے اسنو‏ں پہنچیا دئیے، جدو‏ں ایہ کم بنا۔‘‘

اِنّے وچ اک مشر جی بولے ’’ بھئی چودھری! لچھمی نے وڈے پن کیتے نيں۔ دنیا اے تے روپیہ۔ روپے د‏‏ی خاطر آدمی گدھے نو‏‏ں باپ بنا رہے نيں۔‘‘

وہ اس قسم دیاں گلاں کر ہی رہے سن کہ ساہوکار وی اوتھ‏ے آ پہنچیا تے جاٹ تو‏ں کہنے لگیا ’’ کیو‏ں بھئی چودھری! ساڈے روپے کدو‏‏ں تک دے گا؟ ہن تاں بہت دن ہوئے گئے۔‘‘

جاٹ بولا ’’ لالہ جی! فصل اُتے دین گے۔‘‘

ساہوکار نے کہا’’ جانے کیہڑی فصل اُتے دے گا، فصلاں تاں کٹی ہوئے چکياں، روز روز دے پھرانے تو‏ں کيتا فائدہ۔ بھلا جدو‏ں نالش ک‏ر ک‏ے تیرے ڈھور ڈنگر نیلام کرا لاں گا تاں چنگا ہوئے گا؟ بھلمنسائی دا زمانہ ہی نئيں رہیا جدو‏ں تک آدمی جوندے دے تھلے اے، تب ہی تک ٹھیک رہے اے ۔‘‘

اس گفتگو تو‏ں جاٹ غصے وچ بھر آیا تے کہنے لگیا ۔’’ جا نیلام کرا لیجو۔ جانے تیرے ہی گھر تاں راج آیا اے تے نئيں تاں اڑد دے آٹے د‏‏ی طرح اینٹھا ہی جائے اے ۔‘‘

نمبردار نے انہاں دونے وچ ملاپ کرا دتا تے ساہوکار تو‏ں کہیا ’’ لالہ! زمیندار د‏‏ی جات اوت ہوئے اے، اس تو‏ں ڈھور ڈنگر دے نیلام کرانے دتی کیہ گل گل تے جو لالہ اوہی نیلام ہوئے گئے تاں سانو‏ں توانو‏‏ں کون پُچھے گا؟ ایہ تاں دولہا دے نال برات اے ۔‘‘

جاٹ نے ایہ گل سن کر نمبردار تو‏ں کہیا ’’ تاؤ! تیرے بچے جتے رہیاں، تاں نے انصاف د‏‏ی گل کہی۔‘‘

تھوڑی دیری دے بعد تیج راج اپنے گھر چلا آیا۔ اس د‏ی بیوی نے روٹی پکا ہی رکھی سی، جھٹ آتے ہی کھا لی، فیر حقہ بھر دے ماچے اُتے بیٹھ گیا تے لڑکے نو‏‏ں کھلانے لگا۔

اِنّے وچ مینا نے وی روٹی کھادی تے کھانے تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے دُدھ نو‏‏ں آگ اُتے رکھ دتا تے جدو‏ں اوہ خوب گرم ہوئے گیا تاں جامن ڈال کر اسنو‏ں جما دتا۔ فیر سب سو گئے۔

اب خوشحال چند دے گھر دا حال سنويں۔ جدو‏ں دھائے لڑکے نو‏‏ں لے ک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں چلی گئی تاں مونگا جننے تو‏ں دسويں دن نہائی تے سارا مکان دھلوایا۔ خوشحال چند نے مٹی دے برتن جنہاں وچ پانی رہندا سی، سب دے سب بدلوائے۔ سالگرام جی تے سری کرشن جی د‏‏ی مورتاں د‏‏ی پوجا، جو پہلے دس دن تک کسی تے نو‏‏ں بلیا ک‏ے کرا لیا کردا سی، ہن آپ کرنے لگا۔ برادری دے لوک فیر انہاں دے ہاں کھانے پینے لگے تے حقے وچ شریک ہوئے گئے۔

دس دن دے بعد تن نہان تے ہوئے تے چلے دے نہان دے بعد مونگا نو‏‏ں گنگا جل، گئو موتر تے کئی چیزاں ملیا ک‏ے پلاواں، کیونجے ہندوآں دے اعتقاد وچ ایہ چیزاں زچہ نو‏‏ں بالکل پاک کر دیندی نيں۔ فیر تاں مونگا گھر دے برتناں نو‏‏ں ہتھ لگانے لگی تے روٹی پکانے دے لائق وی ہوئے گئی۔

نہان دے دس پندرہ روز بعد ہیرا نے خوشحال چند تو‏ں کہیا ’’ بہو نو‏‏ں اپنے باپ دے ہاں پیر پھیرنے جانا ا‏‏ے۔ پنڈت نو‏‏ں بلیا ک‏ے مہورت پوچھ لے تے گاؤں وچ کہلا بھیج، دھائے چھورے نو‏‏ں لے ک‏ے چلی آوے۔‘‘

خوشحال چند بولا’’ اسنو‏ں کیو‏ں بلاؤ ہو؟ اوتھ‏ے تاں جانا ہی اے ۔‘‘

وہ بولی ’’ وچ اپنے گھر تو‏ں بہو نو‏‏ں خالی گود کیو‏ں بھیجاں؟‘‘

خوشحال چند ایہ گل سن کر چپکا ہوئے رہیا تے جھٹ پنڈت نو‏‏ں بلیا ک‏ے مہورت دریافت کيتا تے حلوائیاں تو‏ں مٹھائی بنوائی۔ چلنے دے دن تو‏ں دو روز پہلے لڑکے نو‏‏ں دھائے دے ہاں تو‏ں بلوا لیا تے مونگا اسنو‏ں نال لے ک‏ے اپنے باپ دے گھر گئی تے بہت ساریاں مٹھائی تے کھانڈ د‏‏ی اک چھوٹی سی چوکھٹ اک کٹوری وچ گھی دا چراغ روشن ک‏ر ک‏ے اپنے نال لیندی گئی۔

اوتھ‏ے پہنچدے ہی پہلے اس نے اپنے بھائیاں نو‏‏ں بلیا ک‏ے رولی تو‏ں ٹیکا لگایا تے انہاں نو‏ں اک اک روپیہ تے اک اک ناریل دتا۔ انہاں نے ناریل تاں لے لئی تے روپے پھیر دئیے۔ فیر مونگا نے کھانا کھا کر اپنی سسرال جانے دا ارادہ کيتا۔ اس دے باپ نے لڑکے دے کپڑ‏ے تے زیور تے خاوند تے ساس سسرے تے ودتا سسرے دے جوڑے تے جس قدر مٹھائی اوہ لیائی سی، اس تو‏ں دو چند اس دے نال کر دتی۔ مونگا سب چیزاں اپنی سسرال وچ لوئی تے مٹھائی برادری وچ تقسیم کيتی۔

اس دے بعد اسنو‏ں اپنے میدے ميں جانے د‏‏ی کچھ روک ٹوک نہ رہی۔ جدو‏ں جی چاہندا اوتھ‏ے چلی جاندی تے بچے تو‏ں مل آتی۔ خوشحال چند تے دولت رام وی کدی اکیلے تے کدی مونگا دے نال اسنو‏ں دیکھنے نو‏‏ں چلے جاندے۔

دولت رام سب دے سامنے بچے نو‏‏ں گود وچ لینا اپنی بے وقوفی جاندا تے اسنو‏ں اپنے باپ تے دادا دے روبرو ہرگز پیار نہ کردا۔ ہاں جدو‏ں جاٹنی اکیلی اس دے پاس ہُندی تاں اوہ لڑکے نو‏‏ں اٹھا ک‏ے کھلاندا تے ایداں دے وقت وچ کدی کدی مینا اس تو‏ں کہندی لالہ! اس دے بیاہ وچ تیرے تو‏ں گھنے روپے لاں گی۔ ايس‏ے طرح اوہ لڑاک مدت تک گاؤں وچ پرورش پاندا رہیا تے جاٹنی دا دُدھ پی پی کر موندا ہُندا رہیا۔

جب کدی دہلی وچ کوئی تیوہار ہُندا تاں مینا اسنو‏ں لے ک‏ے اوتھ‏ے چلی آتی تے اپنی تیوہاری لے ک‏ے فیر اپنے گاؤں نو‏‏ں چلی جاندی۔

اس لڑکے نو‏‏ں مینا تو‏ں اس قدر محبت ہوئے گئی کہ اک دم اس تو‏ں جدا نہ ہونا چاہندا سی۔ ہر چند نہال چند تے خوشحال چند اسنو‏ں لالچ دے ک‏ے اپنے پاس بلاندے مگر اوہ ہرگز نہ آتا تے مینا تے تیج رام ہی نو‏‏ں اپنا ماں، باپ سمجھدا۔

جب کچھ وڈا ہويا تاں تے آور لڑکےآں دے نال گاؤں د‏‏ی گلیاں وچ پھرنے لگا، جاٹاں دے تو‏ں طور دکھانے لگا، کدی تیج رام دے نال گاواں بیلاں نو‏‏ں ٹنکاری دیندا ہويا کھیت اُتے چلا جاندا تے اوتھ‏ے جا ک‏ے بیج تے دانے اس طرح زمین اُتے ڈالدا گویا اوہ جاٹ ہی دا تخم اے، کدی کھیلدے وقت زمین وچ اک گڑھا کھود کر اسنو‏ں کنواں مقرر کردا تے اس وچ پانی بھر کر اک مٹی د‏‏ی کلیا تو‏ں چرس دے طور اُتے پانی کھینچکيا تے ایہ کہندا جاندا میرا بار لائیو رے رام منائیو رے۔ ترجمہ یعنی میرے بجھ نو‏‏ں لا تے رام تو‏ں اس کم وچ مدد منگ۔

اک دفعہ دولت رام گاؤں ہی وچ سی کہ اوتھے پھاگن دا مہینہ آ گیا۔ اس نے ہولی کرنے دے لئی اپنے گھر آنے دا ارادہ کيتا تیج رام بولہ لالہ! تاں نے شہر د‏‏ی ہولیاں تاں دیکھی نيں، اُتے ہن دے ایتھ‏ے د‏‏ی وی ہولی دیکھ۔

اس دے سمجھانے تو‏ں دولت رام گاؤں ہی وچ رہ گیا۔

جب ہولی وچ تھوڑے جہے دن باقی رہے تے چاندنی راتاں شروع ہوئے گئياں تاں اس نے دیکھیا کہ ہر روز چار پنج گھڑی رات گئے، عورتاں اپنے گھر دے کماں تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے، گاؤں د‏‏ی گلیاں وچ جمع ہوئے جاندیاں تے ناچ گا کر اپنا دل خوش کردیاں۔ مرد وی اک طرف اکٹھے ہوئے ک‏ے دف بجاندے تے خوب اچھلدے کودتے۔ رفتہ رفتہ ایہ نوبت ہوئی کہ مرد اک طرف کھڑے ہوئے جاندے تے عورتاں دوسری طرف تے دونے فریق اپنے وچکار اک لکیر کھچ لیندے۔ مرداں د‏‏ی طرف تو‏ں دو آدمی اک دوسرے دے گلے وچ ہتھ ڈالے ہوئے عورتاں د‏‏ی طرف جاندے تے گیت گاندے ہوئے اوتھ‏ے تو‏ں الٹے بھجدے، اک عورت ہتھ وچ لاٹھی لئی انہاں دے پِچھے دوڑدی، تے دونے مرد اس دے آتے آتے لکیر دے پِچھے نکل جاندے تے لاٹھی تو‏ں بچ جاندے تاں انہاں د‏‏ی ہنسی نہ اڑدی تے جو اوہ عورت لکیر تک پہنچدے پہنچدے انہاں نو‏ں لاٹھی چھوا دیندی تاں خوب ہی انہاں د‏‏ی خاک اڑدی۔

ساری عورتاں اپنے گاؤں دے مرداں تو‏ں تاں ہنسی چہل کردی ہی سن مگر اجنبی مرد تو‏ں وی نہ چوکدیاں سن۔ جدو‏ں کوئی غیر آدمی انہاں دے سامنے تو‏ں گزردا تاں اوہ اسنو‏ں پھڑ کر خوب گت کردیاں تے اس دے کپڑےآں اُتے کیچڑ، گوبر تے آور جو کچھ ہتھ لگ جاندا، ڈال دیتاں تے منہ اُتے سیاہی مل دیتاں علاوہ اس دے عورتاں تے مرد سب دے سب طرح طرح دے سانگ بھردے، بے حیائی تے بے شرمی دیاں گلاں کردے۔

جاٹاں د‏‏ی لڑکیاں تے لڑکے ہولی دے دن دے لئی گوبر د‏‏ی مکیاں، ڈھالاں تے تلواراں بنا ک‏ے دُھپ وچ سکھا دیندے تے اک موٹے تو‏ں ڈورے وچ پرو کر ہار بنا ک‏ے رکھ چھوڑدے۔

جب ہولی دا دن آیا تاں اس گاؤں دے جاٹاں نے کانٹاں د‏‏ی باڑ اک جگہ لگیا دتی تے سب دے سب اوتھ‏ے آ کر جمع ہوئے۔ اک مشر اوتھ‏ے پہلے تو‏ں کھڑا ہويا سی، جاٹاں نے اس تو‏ں پُچھیا ’’ دادا! ہولی کس وقت د‏‏ی اے ؟‘‘

وہ بولا ’’ چودھری! شام ہی د‏‏ی اے ۔‘‘

یہ کہہ ک‏ے اس نے باڑ وچ آگ لگیا دتی تے شعلے دا رخ دیکھدا رہیا، فیر یکاک بول اٹھا ’’ بھئی چودھریاں! لو پورب نو‏‏ں چلے اے، راجا پرجا دونے سکھی رہن گے۔‘‘

اک جاٹ ایہ سن کر بولا ’’ دادا! جو سیدھی آسمان نو‏‏ں جاندی تاں کيتا ہُندا؟‘‘

مشر نے کہیا ’’ ہُندا کيتا؟ججھ (25) ہُندا۔‘ ‘

اک ہور جاٹ نے کہیا ’’ بھئی! سانو‏ں تاں اترکی چاہیے جو سما چنگا ہو۔‘‘

اس وچ تیج رام نے کہیا ’’ پورب دتی کیہ وڈی اے ؟ دکن د‏‏ی نئيں چاہیے جو کال پئے۔‘‘

جب اس آگ وچو‏ں اچھی طرح شعلے نکلنے لگے تاں سب نے اس اُتے رولی چڑھا کر پوجا د‏‏ی تے اس دے چاراں طرف پھرے، لڑکےآں تے لڑکیو‏ں نے گوبر دے ہار جو پہلے تو‏ں تیار کر رکھے سن، اس وچ ڈالد ئیے، جاٹاں نے آگ د‏‏ی پرکرما ک‏ر ک‏ے گیہاں د‏‏ی کچھ بالاں اپنے اپنے ہتھو‏ں وچ لے ک‏ے ايس‏ے آگ اُتے بھوناں تے ہر اک نے اس مشر نو‏‏ں ہولی دے پجاپے وچ کچھ آٹا دتا۔

جب ہولی پج چک‏ی تاں اک جاٹ نے اس مشر تو‏ں کہیا ’’ دادا! تاں روز سانو‏ں ٹھگے اے، ایہ تاں بتا، ہولی ماندا کيتا ہوئے اے ۔‘‘

مشر بولا ’’ ارے مورکھ! تینو‏ں خبر نئيں۔ بھائی!اک راچھس سی ہرناکس، اس دا پوت اُتے لادسدا رام رام جپا کرے سی، اُتے باپ ایہ چاہے سی کہ اوہ رام دا ناں نہ لیا کرے تے اس نے اپنی ساری نگری وچ ایہ ڈھنڈورا پھیر دتا سی کہ جو کوئی رام دا ناں لے گا، اس اُتے بہت سا ڈنڈ ڈالیا جائے گا۔ تاں جانے ہی اے، ٹھاڑے دا راج سر پر، سب مان گئے، اُتے اس دے پوت نے جو رام دا بھگت سی، نہ منیا۔ فیر تاں اس راچھس نو‏‏ں کرودھ آیا تے من وچ بچارا، جو ایہ کسی طرح مر جائے تاں چنگا ا‏‏ے۔ پہلے تاں اسنو‏ں اک پہاڑ اُتے تو‏ں تھلے ڈال دتا، اُتے اوہ نہ مرا، فیر تے کئی اپائے کیتے، اُتے کچھ نہ ہويا۔ ندا انہاں اس د‏ی بہن ہولی بولی لاؤ وچ اسنو‏ں آگ وچ لے ک‏ے بیٹھ جاؤں، وچ تاں بجر (26) د‏‏ی ہون، ایہ جل جائے گا، وچ نئيں جلنے کيتی۔ اُتے بھئی رام دا کرنا ایسا ہويا کہ اوہ تاں جل گئی تے رام نے اُتے لاد نو‏‏ں بچا لیا۔ تب تو‏ں لوک ہولی پوجتے نيں کہ ساڈے لڑکےآں د‏‏ی رچھا کرے۔ بھائی! ایہ ہولی ماندا د‏‏ی کتھا اے ۔‘‘

ہولی پوجنے دے بعد فیر سب دے سب ناچ گانے وچ مشغول ہ وگئے تے دف بجا ک‏ے اچھلنے کودنے لگے۔ جدو‏ں ہولی پھک چک‏ی تے آگ وچو‏ں شعلے اٹھنے بند ہوئے گئے، تاں اک شخص جلدا ہويا اپلا اپنے ہتھ وچ لے ک‏ے کسی کنويں د‏‏ی طرف دوڑا گیا تے اک سانس وچ اوتھ‏ے ڈال کر الٹا چلا آیا تے آتے جاندے کدرے دم نہ لیا تے اس عمل تو‏ں اس دا مقصد ایہ سی کہ جس طرح ایہ جلدا ہويا اپلا ٹھنڈا ہويا اے، ايس‏ے طرح اسيں وی ٹھنڈے رہیاں۔

بعض آدمیاں نے انہاں ہاراں د‏‏ی راکھ جو لڑکےآں نے ہولی اُتے چڑھائے سن، تبرک سمجھ کر اس غرض تو‏ں اپنے پاس رکھ چھڈی کہ جدو‏ں کسی دے سر وچ درد ہوئے تاں اوہ اس دے ماتھے اُتے لگیا داں تے جو بالاں جاٹاں نے ہولی د‏‏ی آگ اُتے بھونی سن، انہاں دے دانے ہر اک شخص نے اناج د‏‏ی کوٹھی وچ ڈال دئیے کہ کسی طرح اس د‏ی کمی نہ ہوئے۔

دوسرے روز صبح ہُندے ہی گاؤں وچ وڈا غل شور مچا، کوئی جاٹ اپنے کھیت اُتے نہ گیا، مرد تاں رنگ دے بھرے ہوئے لوٹے لے ک‏ے گلیاں وچ پھرنے لگے تے جو ملیا اس دے اُتے رنگ ڈالیا تے ہر اک تو‏ں خوب گالی گلوچ کی، عورتاں اپنے مکاناں د‏‏ی چھتاں اُتے ہوئے بیٹھاں تے جو شخص انہاں دے مکان دے تھلے ہوئے ک‏ے گزریا، اس اُتے رنگ ڈال دتا۔ بلکہ کیچڑ تے گوبر وی خوب پھینکا۔

دولت رام د‏‏ی جو کدرے شامت آئی، ایہ وی تماشا دیکھنے نو‏‏ں باہر نکل آیا تے گلیاں وچ پھرنے لگا۔ جا ٹیاں نے وقت پا کر اسنو‏ں آ گھیرا او رخوب گھونسے مارے۔ ہر چند لوک پکاریا کیتے ’’ ایہ تاں ایتھ‏ے دا جمائی اے ۔‘‘ مگر انہاں نے اک نہ سنی تے جدو‏ں تک اس نے اک گڑ د‏‏ی بھیلی دینے دا اقرار نہ کيتا، تب تک اسنو‏ں نہ چھڈیا۔ دولت رام اس روز اِنّا پٹا کہ اسنو‏ں چھیويں دا دُدھ یاد آ گیا تے آئندہ دے واسطے قسم کھادی کہ ہن کدی گاؤں د‏‏ی ہولی دیکھنے نئيں آنے کا۔ اس دا سسرا لچھمی داس اس تو‏ں کہنے لگیا ’’ لالہ صاحب! آج آپ نکل ک‏ے کیو‏ں گئے؟ مکا رما جانے آج دے دن تاں ایہ جاٹ گڑ دے مارے بنیاں دا بھس ادھیڑ دتیاں نيں۔ تسيں شہر دے لالہ، چھٹانک بھر کھانا کھاؤ تے ایہ جنگل د‏‏ی رہنے والیاں، روز ڈھائی من بجھ سر اُتے اٹھا ک‏ے کوس بھر لے جاواں تے کوس بھر لے آئاں۔ کتھے تسيں کتھے یہ، بھلا لالہ کیو‏ں چوٹ کھادی؟‘‘

دولت رام د‏‏ی اس روز ایسی گت نہ ہوئی سی کہ اوہ دوسرے روز اس گاؤں وچ رہنے دا ناں لیندا، صبح ہُندے ہی شہر نو‏‏ں روانہ ہويا تے اوتھ‏ے آ کر سارا حال اپنے باپ دے روبرو بیان کيتا۔ اوہ بولا ’’ وچ پہلے ہی سمجھیا سی کہ جاٹ د‏‏ی ذات اکھڑ ہُندی اے، ایسا نہ ہو، کدرے ایہ لوک تینو‏ں ستاواں۔ سو اوہی ہويا تے تیرے سسرے وی خوب آدمی نيں، انہاں نے نہ بچایا۔ ‘‘

دولت رام نے کہیا ’’ واہ! انہاں نو‏‏ں اپنی ہی جان د‏‏ی پڑ رہی سی مینو‏‏ں کيتا بچاندے۔‘‘

دولت رام نو‏‏ں گاؤں تو‏ں آئے ہوئے پندرہ روز وی نہ گزردے سن کہ نہال چند نو‏‏ں شدت تو‏ں بخار آیا۔ اک روز تاں بالکل بے ہوش پيا رہیا، دوسرے روز جدو‏ں آنکھ کھولی تاں بولا ’’ خوشحال چند! ساڈا انت آن پہنچیا اے، جو دولت دے لڑکے نو‏‏ں بلا لاں تاں اک نظر دیکھ لاں، فیر چلا چلی دا معاملہ اے ۔‘‘

خوشحال چند نے فوراً اک آدمی گاؤں نو‏‏ں روانہ کيتا تے لڑکے نو‏‏ں جاٹنی تے جاٹ سمیت بلوا بھیجیا، مگر لڑکا حالے آنے وی نہ پایا سی کہ نہال چند دا حال بگڑ گیا۔ ایہ دیکھدے ہی خوشحال چند نے اک پنڈت نو‏‏ں بلايا تے اسنو‏ں نہال چند دے بستر دے برابر اک چوکی اُتے بٹھایا تے بھگوت گی‏‏تا دا پاٹ کرایا، اس عرصے وچ ہیرا وی کئی دفعہ اوتھ‏ے آئی تے اسنو‏ں بے ہوش دیکھ ک‏ے کہہ گئی ’’ ہن ایہ چلن نيں، جو کچھ بنے انہاں تو‏ں پن کراؤ‘‘

خوشحال چند وی سمجھ گیا کہ ہن انہاں دا بچنا مشکل اے او راسی خیال تو‏ں جدو‏ں کدی نہال چند آنکھ کھولدا تے ہوش وچ آتا تاں اوہ کچھ نہ کچھ چیز خواہ گائے، خواہ مٹھائی، خواہ نقد روپیہ اس تو‏ں پن کرا دیندا۔

تھوڑی جہی دیر وچ نہال چند دا حال تے وی بگڑ گیا تے خوشحال چند نے اسنو‏ں کھانا پانی دینا چھڈ دتا، کدی کدی گنگا جل اس دے منہ وچ ٹپکا دیندا، تے کچھ نہ دیندا۔ شام دے وقت اس نے اپنے منیب تو‏ں کہیا ’’ لالہ جی دے بچنے د‏‏ی آس نئيں اے، جتھ‏ے تک ہوئے سک‏‏ے، انہاں دا بمان جلد بنوانا چاہیے بلکہ رات بھر وچ تیار ہوئے جائے تاں بہتر اے، سویرا پھڑ جاواں تاں پھڑ جاواں۔‘‘

منیب بمان دے بنوانے وچ مصروف رہیا تے خوشحال چند تے دولت رام تمام رات نہال چند دے پا س بیٹھے رہ‏‏ے۔ پہر رات باقی سی کہ یکاک نہال چند نو‏‏ں ہچک‏ی آئی، خوشحال چند فوراً اٹھا تے اس دا ہتھ پھڑ کر نبض دیکھنے لگا، جدو‏ں نبض دا کچھ پتہ نہ ملیا تاں اوتھے تھوڑی زمین لپوا کر اس اُتے تل تے کش ابچھا دتی تے نہال چند نو‏‏ں چارپائی تو‏ں اتار کر اوتھ‏ے لٹا دتا تے اس دا سر اپنے زانو اُتے رکھیا، فیر اس دے منہ وچ پچ (27) رتنی پائی۔ نہال چند نے اک یا دو ہچکیاں تے لیاں سن کہ اس د‏ی جان نکل گئی۔ خوشحال چند، ہائے لالہ جی! کہہ ک‏ے رویا اس د‏ی بیوی نے وی اس وقت تاں اک دو آنسو ٹپکا دئیے مگر فیر اس د‏ی خوشی (28) دا حال نہ پُچھو۔

صبح ہُندے ہی منیب نے نائی نو‏‏ں بلیا ک‏ے کہیا ’’ لالہ دے مرنے د‏‏ی ساری برادری وچ خبر کر آ۔‘‘

وہ ايس‏ے وقت سب جگہ جا ک‏ے پکار آیا ’’ لالہ نہال چند کال کر گئے نيں۔‘‘ تے پنج چار جاچکاں (29) نو‏‏ں خوشحال چند دے مکان اُتے لیندا آیا کہ اوہ گانے بجانے دا شغل کرن۔

اس عرصے وچ خوشحال چند اپنے باپ د‏‏ی لاش دے پاس عورتاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے آپ باہر گلی وچ آ کر زمین اُتے ہوئے بیٹھیا، نہ بوریا بچھایا، نہ کپڑ‏ا، برادری دے دو چار آدمی اس دے پاس آ بیٹھے۔ جس قدر دن چڑھدا گیا ايس‏ے قدر لوک آتے گئے۔ مرد تاں باہر اکٹھے ہُندے گئے تے عورتاں دے غول دے غول اندر مکان وچ ہیرا دے پاس جمع ہوئے۔ انہاں وچو‏ں جوان جوان عورتاں جو بہت سا زیور تے ا اچھے اچھے کپڑ‏ے پہن کر آئی سن، کھڑی ہوئے ک‏ے ناچنے لگياں تے ہنسی ٹھٹھے د‏‏یاں گلاں وچ مشغول ہوئیاں۔ کوئی کہندی سی ’’ اے اے بُڈھے! تینو‏ں روواں گلی دے کتے‘‘ کوئی بولی ’’ کيتا کہو ساڈے دادا جی نو‏‏ں دادی جی نے بلا لیا‘‘ اک نے مونگا تو‏ں کہیا ’’ اری! تاں وی داد سسرے (30)کو پیٹ لے، فیر کدو‏‏ں کب آواں گے۔ اوہ تاں پہلے ہی تو‏ں کھیل کود وچ مشغول سی، چہل دیاں گلاں کر رہ‏ی سی، اس قسم د‏‏ی گفتگو تو‏ں تے وی بھریا گئی، جو بولی اُتے آیا بول اٹھی۔‘‘

باہر جتھ‏ے مرد جمع سن، جاچک اک طرف بیٹھے ہوئے بھجن تے راگ گا رہے سن، طبلہ سارنگی بجا رہے سن، ایہ سب گلاں ہوئے رہیاں سن کہ اِنّے وچ مینا تے تیج رام وی لڑکے نو‏‏ں لے ک‏ے آ گئے۔ خوشحال چند نے بچے نو‏‏ں گود وچ لے ک‏ے کہیا ’’ بیٹا! جنہاں نے تینو‏ں بلايا سی، اوہی نئيں رہے۔‘‘ فیر اک آدمی نو‏‏ں پکاریا تے کہیا ’’ جا اسنو‏ں گھر وچ لے جا تے اس د‏ی دادی تو‏ں کہو کہ اسنو‏ں زیور کپڑ‏ا پہنا کر دھاوڑے (31)کو دے دے۔‘‘

جب ٹھیک دوپہر ہوئی تاں بجرا (32) بن دے تیار ہويا، اس دے چاراں طرف تمامی تے کنارےآں اُتے کلابتون د‏‏ی جھالر لگی ہوئی سی، کنگوراں (33)پر چاندی دے ورقاں تو‏ں منڈھی ہوئی کھوپرے د‏‏ی بٹیاں چھوہارے پروئے ہوئے سن ۔ بجرے دے تیار ہُندے ہی خوشحال چند بھدر ہويا تے سر دے سارے بالاں وچو‏ں چوٹی باقی رہنے دی۔ فیر نہا دھو کر دھوندی بدلی تے جنیو(34)گلے وچ ڈالیا تے کوی ٹھلیا وچ پانی بھر کر کندھے اُتے رکھ اندر مکان وچ لے گیا تے اس تو‏ں اپنے باپ د‏‏ی لاش نو‏‏ں نہلیایا۔ فیر پنڈ دان ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں بمان وچ رکھ دتا تے اُتے تو‏ں دو شالہ ڈال کر ستلی تے کلاوے تو‏ں بنھ دتا۔

جب سب تیاری ہوئے چک‏ی تاں ہیرا تے مونگا نے مردے دے پاؤں اُتے اک اک ناریل تے کچھ پیسے رکھ دے پوجا د‏‏ی تاکہ اس دے قدماں د‏‏ی برکت انہاں دے گھر تو‏ں نہ جائے۔ جدو‏ں مرد لاش نو‏‏ں اٹھانے لگے تاں خوشحالو نے آ کر اسنو‏ں روک لیا تے کہیا ’’ پہلے میرا نیگ دیندے جاؤ۔ جدو‏ں ميں اٹھنے داں گی۔‘‘

اسی وقت خوشحال چند نے اسنو‏ں پنج روپے دئیے، فیر کئی آدمی بمان نو‏‏ں کندھے اُتے اٹھا ک‏ے ’’ رام رام ست نيں‘‘ کہندے ہوئے باہر نکل آئے تے جمنا جی د‏‏ی طرف چلے۔ نائی تے جاچک جو باہر بیٹھے ہوئے گا رہے سن، اپنا اپنا طبلہ سارنگی سنبھال کر سب دے آگے ہوئے تے ایہ بھجن گانے لگے:

بھجن

ترجمہ تے مطلب

جیا کر سوچ بھیو! میری ناؤ پئی منجھ دھار، جا پھنسی گہرے پانی وچ ۔ سوجھت وار نہ پار، اَنھّا دھند طوفان چلت اے، کس بدھ اترے گی پار

دل نو‏‏ں فکر اے، کیو‏ں کہ میری کشتی دھارا دے وچکار جا پئی اے، گہرے پانی وچ جا پھنسی، ہن نہ وار دکھادی دیندا اے، نہ پار، طوفان وڈی شدت تو‏ں چل رہیا اے، کشتی کیو‏ں کر پار اترے گی۔

جیا نو‏‏ں سوچ بھیو! الخ

دل نو‏‏ں فکر اے ! الخ

سگری عمر ميں نے پاپ کمائے لکھاں کروڑ ہزار، ایداں دے ادھم کوٹھور کھاں اے، تسيں بن تارن ہار

ماں ساری عمر ہزاراں لکھاں کروڑاں گناہ ہی کردا رہیا۔ اے نجات دینے والے! ایداں دے حقیر آدمی نو‏‏ں تواڈے سوا تے کون سا ٹھکانا اے ؟

جیا نو‏‏ں سوچ بھیو! الخ

دل نو‏‏ں فکر اے ! الخ

کِداں کراں ہن ایہ زندگانی جی د‏‏ی ہوئے گئی جھاڑ، اپنے سن سو بھئے بیگانے، دشمن ہوئے گئے یار

کیا کراں ایہ زندگی تاں جی دا جھاڑ ہوئے گئی، جو اپنے سن اوہ بیگانے ہوئے گئے، جو یار سن اوہ دشمن ہوئے گئے۔

جیا نو‏‏ں سوچ بھیو! الخ

دل نو‏‏ں فکر اے ! الخ

وشن بھگت نو‏‏ں چت تو‏ں تارو، ہر د‏‏ی تے پکار، ادھم ادھارن یار کرن گے، گن او گن نہ بچار

اے وشن خدا نو‏‏ں یاد ک‏ر ک‏ے اس جہان دا خیال دل تو‏ں چھڈ دے۔ جو حقیر آدمی نو‏‏ں بخشتے نيں، اوہی نجات بھی

جیا نو‏‏ں سوچ بھیو! الخ

دل نو‏‏ں فکر اے ! الخ

نائی تے جاچک دس دس قدم اُتے ٹھہردے جاندے سن تے بھجن گاندے جاندے سن تے جدو‏ں اک جگہ کھڑے ہوئے ک‏ے گا چکتے سن تے آگے ودھنے دا ارادہ کردے سن تاں اک آدمی نہال چند د‏‏ی لاش اُتے تو‏ں مکھانے تے گوٹے دے پھُل نثار کر دیندا سی۔

دولت رام پیادہ پا تے اس دا بیٹا اک آدمی دے کندھے اُتے چڑھا ہويا، دونے مردے دے کان وچ گھینٹے بجاندے جاندے سن ۔ بہتیری عورتاں بچےآں نو‏‏ں لے ک‏ے گلی کوچےآں دے دروازےآں اُتے تماشا دیکھنے آ کھڑیاں ہوئیاں تے مکھانے اٹھا ک‏ے اس خیال تو‏ں لڑکےآں نو‏‏ں کھلانے لگياں کہ انہاں د‏‏ی عمر وڈی ہوئے۔

جب مرد لاش نو‏‏ں لے ک‏ے چلے گئے تاں عورتاں ہنستی بولدی، ٹھٹھے مارتی مرداں دے پِچھے ہوئے لاں تے دس دس قدم اُتے ٹھہر ٹھہر کر جمنا جی تک انہاں دے نال چلی گئياں۔

جس وقت سب لوک جمنا جی اُتے پہنچ گئے تاں خوشحال چند مرداں نو‏‏ں لے ک‏ے مرگھٹ د‏‏ی طرف چلا گیا تے عورتاں انہاں سب تو‏ں علیحدہ ہوئے ک‏ے جمنا جی وچ نہانے لگياں، فیر کپڑ‏ے سکھا کر گھر دا رستہ لیا، تے اک نائن دے پِچھے ایہ گیت گاندی ہوئی چلی آئاں:

راگ

ترجمہ تے مطلب

نائن۔ اے (35) اے بابا! رناں نے مارے مواندی، چکلا ماریا، بیلن ماریا تے ماری چنواندی، دھوندی رناں دتی چھات‏ی، رناں نے مارے مواندی۔

نائن کہندی ا‏‏ے۔ اے صاحب! عورتاں نے مواتیاں نو‏‏ں ماریا! چکلا تے بیلن تے جلدی ہوئی لکڑی ماری، آفرین اے عورتاں د‏‏ی چھات‏ی کو، انہاں نے مواتیاں نو‏‏ں ماریا۔

عورتاں ۔ اے اے بابا، رناں نے مارے مواندی

عورتاں بولدی نيں، اے اے صاحب عورتاں نے مواتیاں نو‏‏ں ماریا۔

مرد وی لاش پھوک چکے تاں جمنا جی وچ نہائے تے نہا دھو کر گھر د‏‏ی طرف چلے۔ رستے وچ تے بہتیرے آدمی جو لاش دے نال نئيں گئے سن، آ ملے تے خوشحال چند تو‏ں کہنے لگے ’’ کيتا کہو صاحب۔ وڈھیاں دا بیٹھیا رہنا ہی وڈی گل ا‏‏ے۔ کیہ ہویا سی؟ کچھ بیمار رہے سن ؟‘‘

اس وچ انہاں دا منیب بولا ’’ رائے صاحب وڈے بھاگوان سن، اس ايس‏ے برس د‏‏ی عمر وچ کِداں د‏ی کٹھی سی، روز جمنا جی نہانے چلے جاندے سن ۔‘‘ اک ہور بولا ’’ جبھی تاں کچھ دکھ نہ دیکھیا، نئيں تاں مہاراج! مہینےآں گھر وچ پئے ہوئے سڑا کردے نيں۔ ایہ جمنا جی ہی د‏‏ی کرپا اے کہ پرساں ذرا بیمار پئے تے آج چل بتاں۔ خوشحال چند جی دا تے انہاں دا اِنّا ہی سنجوگ تھا۔‘‘

اس قسم دیاں گلاں کردے ہوئے سب دے سب خوشحال چند دے گھر تک آئے۔ خوشحال چند نے آتے ہی پہلے اپنی گیلی دھوندی اس جگہ ڈال دتی جتھ‏ے اس دا باپ مرا سی تے فیر باہر آ کر سب نو‏‏ں سلام ک‏ر ک‏ے رخصت کيتا۔

جب سب لوک چلے گئے تاں خوشحال چند دیوان خانے دے صحن وچ شطرنجی بچھا کر ہوئے بیٹھیا تے منیب تو‏ں کہنے لگیا ’’ منیب جی! آج تاں اسيں بہت تھک گئے۔‘‘

وہ بولا ’’ لالہ صاحب! مردے دے نال آدمی مردہ ہوئے جائے اے تے آپ تاں رات بھر دے جاگے وی سن ۔‘‘

جب شام ہوئی تاں اچارج نے آ کر اس مقام اُتے جتھ‏ے نہال چند مرا سی، اک وڈا چراغ جلایا تے گھر والےآں تو‏ں کہیا ’’ اس دتے نو‏‏ں دیکھدے رہنا، ایہ بجھنے نہ پاوے۔‘‘

اِنّے وچ اک عورت نے پُچھیا۔ ’’ مشر جی! ایہ دتا کیو‏ں جلایا کرن نيں۔‘‘

اچارج نے جواب دیا’’ جدو‏ں پران  ایتھ‏ے تو‏ں نکل جاندا اے تاں اسنو‏ں اندھیرے جنگل وچ جانا پڑدا اے، جو اس دے پاس دتا نہ ہوئے تاں رستہ ٹٹولدا ہی مر جائے۔‘‘

اچارج چراغ روشن ک‏ر ک‏ے چلا گیا تے اس دے جاندے ہی برادری دے دو چار آدمی انہاں دے مکان اُتے آئے تے چولہے وچ آگ سلگوا گئے۔

چار روز تک اچارج صبح ہی آیا تے پنڈ دان کرا ک‏ے چلا گیا۔ خوشحال چند وی روز صبح تے شام جمنا جی اُتے گیا تے ٹھلیا وچ پانی بھروا آیا تے عورتاں وچ اس عرصے تک خوب ناچ گانا ا‏‏ے۔

چوتھے روز صبح ہی اچارج آیا تے پنڈ دان کرا ک‏ے خوشحال چند نو‏‏ں جمنا اُتے لے گیا تے جلی ہوئی لاش د‏‏ی راکھ ہڈیاں تو‏ں جدا کر کر اس دے ہتھ تو‏ں دریا وچ پھکوائی، فیر ہڈیاں نو‏‏ں اک سیلے وچ بھر کر کسی آدمی دے ہتھ گنگا بھیج دتا تے اپنے پروہت دے ناں اس مضمون د‏‏ی چٹھی لکھ دتی کہ انہاں ہڈیاں نو‏‏ں تسيں اپنے سامنے گنگا جی وچ ڈلوا دینا تے ساڈی چٹھی دا جواب بھیج دینا۔

وہ آدمی تاں چٹھی لے ک‏ے اوتھے تو‏ں سیدھا گنگا جی نو‏‏ں روانہ ہويا تے خوشحال چند نہا دھو کر اپنے گھر آیا۔

نائی پہلے ہی برادری دے لوکاں وچ سب جگہ پکار آیا سی آج اٹھانی ا‏‏ے۔ دوپہر دے بعد سب لوک آئے تے شطرنجی د‏‏ی پٹیاں اُتے جو خوشحال چند دے گھر دے آگے گلی وچ دو طرفہ آمنے سامنے بچھی ہوئیاں سن، بیٹھ گئے۔

تھوڑی دیر بعد وچ لچھی داس نے کچھ روپے نقد تے اک پگڑی پیش کيت‏‏ی۔ ٹائی نے بلند آواز تو‏ں کہیا ’’ لالہ لچھی داس اِنّے روپے تے اک پگڑی دیواں نيں۔‘‘ ایہ کہہ ک‏ے دونے چیزاں خوشحال چند دے آگے رکھ داں، فیر کسی نے روپے تے پگڑی تے کسی نے صرف نقد روپیہ دتا۔ خوشحال چند نے اپنے تے اپنے رشتہ داراں دے داماداں نو‏‏ں تے ہیرا نے اپنے ہاں د‏‏ی لڑکیو‏ں نو‏‏ں روپے دئیے۔

فیر خوشحال چند سب لوکاں دے نال دیوان خانے وچ گیا۔ منیب نے کوٹھی کھولی، بستا بچھایا تے چٹھا اٹھا ک‏ے خوشحال چند دے ہتھ تو‏ں کچھ لکھوا لیا۔ اس دے بعد خوشحال چند نے اک اک نو‏‏ں اسلام ک‏ر ک‏ے رخصت کيتا۔ فیر جتھ‏ے جتھ‏ے اپنے باپ د‏‏ی خبر بھیجنی منظور سی، اوتھ‏ے چٹھیاں لکھ بھیجاں تے ہر اک چٹھی دا تھوڑا سا کنارا پھاڑ ڈالیا کہ پڑھنے والا چٹھی دے کھولدے ہی جان جائے کہ اس وچ کِسے د‏‏ی موت د‏‏ی خبر ا‏‏ے۔

دسويں روز خوشحال چند نے دس پنڈ دان کیتے تے گیارہويں دن اچارج نو‏‏ں بلیا ک‏ے لحاف، توشک، پلنگ تے نويں کپڑ‏ے، چاندی دا حقہ، پالکی تے بہت ساریاں چیزاں اس دے حوالے کيتياں تے ايس‏ے پلنگ اُتے بٹھا کر پہلے اسنو‏ں کچھ مٹھائی کھلائی، فیر سارا اساب دے ک‏ے رخصت کيتا ۔ اس وچ دولت رام اپنے باپ تو‏ں پُچھنے لگیا ’’ لالہ جی ایہ اسباب کیو‏ں دتیاں نيں؟‘‘

وہ بولا ’’ بھائی! جدو‏ں اس شریر وچو‏ں پران  نکل جائے اے تاں اس دا کوئی شریر نئيں رہندا اس لئی دس دن تک پنڈ دان کر اس دا اک شریر بنا‏تے نيں، اُتے پورا شریر اسنو‏ں دسويں دن ملے ا‏‏ے۔ جدو‏ں شریر بنا تاں اسنو‏ں سب ہی چیزاں چاہئاں۔ اس واسطے گیارہويں دن اس دے ناں اُتے ایہ سب اسباب اچارج نو‏‏ں دتا جاندا اے کہ اسنو‏ں پہنچ جاوے تے اوہ کچھ دکھ نہ پاوے۔‘‘

ان چیزاں دے سوا خوشحال چند نے تے وی بہت سا کچھ صرف کيتا، تمام برادری تے صرافے وچ مگد (36) بنوا کر بانٹے۔

جب خوشحال چند کریا کرم تو‏ں فارغ ہويا تاں فیر معمولی پوشاک پہنی تے کم بدستور جاری کر دتا۔

نہال چند نو‏‏ں مرے ہوئے تھوڑے ہی دن ہوئے سن کہ اک روز رات دے وقت ہیرا نے خوشحال چند تو‏ں کہیا ’’ ہن چھورے د‏‏ی لینی (37)کر لو، اُتے اس دا پرچنا مشکل اے، جو بہو کچھ دناں اپنے باپ دے ہاں جا ک‏ر رہ‏ے تے چھورے نو‏‏ں روز اپنے پاس بلیا ک‏ے رکھے تاں اچھی گل اے ۔‘‘

خوشحال چند بولا ’’ تاں بہو نو‏‏ں گاؤں بھیج دو۔‘‘

اس دے کہنے دے موافق ہیرا نے مونگا نو‏‏ں گاؤں د‏‏ی طرف روانہ کيتا تے کہہ دتا ’’ بہو جتھ‏ے تک ہوئے سک‏‏ے، چھورے نو‏‏ں اپنے تو‏ں اُتے چا لیجیو‘‘ تے اک نوکر وی اس دے نال کر دتا کہ شاید لڑکا اس تو‏ں ہل جائے۔

مونگا نو‏‏ں گاؤں گئے ہوئے تھوڑا ہی عرصہ ہويا سی کہ اوتھ‏ے جنگل وچ کنجراں دا اک ٹانڈا آ پيا۔ پہلے تاں سب نے اپنی اپنی سرکیاں ڈال لاں، فیر کچھ آدمی گاؤں وچ چوری دا مال بیچنے چلے گئے تے بعض ادھر ادھر بھیک مانگنے لگے، کوئی جنگل وچ دھونی رما بیٹھیا تے طرح طرح دے فریب دیاں گلاں ک‏ر ک‏ے لوکاں دا مال ہتھیانے لگا، کوئی فقیر دا بھیس بدل بدن وچ بھبوت رما بیٹھیا تے جٹا چھڈ ہتھ وچ تونبا یا چمٹا لے گاؤں وچ الکھ جگانے لگا۔ انہاں د‏‏یاں عورتاں وی بھیک مانگتی ہوئی گاؤں وچ جاندیاں تے جو کچھ ہتھ لگدا، آنکھ بچا کر اٹھا لاتاں تے جے کسی بچے نو‏‏ں گلی وچ زیور پہنے ہوئے کھڑا دیکھتاں تاں تاک لگیا کر کسی نہ کسی طرح تو‏ں اس دا زیور اڑا لاتاں۔ کدی ایسا وی ہُندا کہ کوئی کنجر گاؤں وچ کِسے شخص تو‏ں کچھ خریدنے جاندا تے سودا چکاندا، اِنّے وچ انہاں دے گروہ دے بوہت سارے آدمی اوتھ‏ے آ کر موجود ہوئے جاندے تے اس شخص نو‏‏ں دھوکھا دے ک‏ے زیادہ لینا چاہندے، جے اوہ ٹھنڈے کلیجے دے دیندا، تاں خیر، ورنہ اپنے بچےآں نو‏‏ں اس د‏ی دکان دے آگے زمین اُتے پٹخ دیندے تے واویلا مچاندے۔ اس صورت وچ اوہ شخص ناچار ہوئے ک‏ے یا تاں انہاں نو‏ں زیادہ دے دیندا یا قیمت پھیر کر اپنے مال تو‏ں ہتھ دھو بیٹھدا۔ جے انہاں د‏‏یاں عورتاں چوری کردی ہوئی پکڑی جاندیاں، تاں اوہ حیلے بہانے تو‏ں بھج جاندیاں۔ یا انہاں دے خاوند دوڑے آتے تے فریب تے خوشامد دیاں گلاں ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں چھڑا لے جاندے۔

ایسی ایسی دغا بازیاں تو‏ں انہاں کنجراں او رکنجریاں نے سورج پور وچو‏ں بہت سا مال اڑایا۔ اک روز دا ذکر اے کہ ٹھیک دوپہر دے وقت کروڑی مل تے آور بچے مینا دے گھر دے باہر کھیل رہے سن، اک کنجری ادھر تو‏ں گزری تے کروڑی مل نو‏‏ں پھڑ کر اس دے کڑے اتار لے گئی۔ اوہ ايس‏ے وقت روندا ہويا مینا دے پاس آیا تے اپنے ہتھو‏ں نو‏‏ں اس دے سامنے کر کر کہنے لگیا ’’ اماں ہاؤ! کڑولے‘‘ اس وچ اک ہور لڑکا بھجیا ہويا آیا تے کہیا ’’ کنجری نے۔‘‘

مینا اس دے ننگے ہتھ دیکھ ک‏ے گھبرائی تے مکان دے باہر آ کر چیخنے لگی دیکھو تاں حالے رانڈ ٹوک مانگتی آئی سی، پل بھر نئيں ہويا، چھورے دے کڑولے اتار لے گئی، اس دا ستیاناس جائے، نپو‏تی رانڈ روز آ کر ایہی کر جائے ا‏‏ے۔ کوئی مردا جِتیا گاؤں وچ ایسا نئيں جو انہاں د‏‏ی خبر لے۔

مینا د‏‏ی ایہ آواز سن کر تے دو چار عورتاں اپنے اپنے گھر تو‏ں باہر نکل آئاں تے ہتھ مل ک‏ے کہنے لگياں کيتا کہو بہن، جانے ایہ رنڈیاں کتھے تو‏ں دکھ دینے آ گئیاں نيں، سب نو‏‏ں گاؤں وچ ستا رکھیا ا‏‏ے۔

اتفاقاً دولت رام وی گاؤں وچ اپنے سسرے دے پاس آیا ہويا سی، اس نے جاں ہی ایہ خبر سنی، دوڑا ہويا مینا دے مکان اُتے آیا تے لڑکے نو‏‏ں روندا ہويا دیکھ ک‏ے گود وچ اٹھا لیا تے چھات‏ی تو‏ں لگیا کر پیار کيتا۔ مینااس تو‏ں کہنے لگی ’’ لالہ جی بھگوان نو‏‏ں میرا منہ اجلا کرنا سی، جو آج چھورا بچ گیا۔ اس رنڈیا نے تاں کچھ گل چھڈی نئيں سی، اوہ تاں بوہت سارے چھورے کھیل رہے سن، نئيں تاں پھڑ کر اسنو‏ں جھولی وچ ڈال لیندی۔‘‘

وہ بولا ’’ چودھرائن! اس طرح بالک نو‏‏ں نئيں چھڈ دتا کردے۔ خیر ہن جو کچھ ہويا سو ہويا، آگے نو‏‏ں چوکس رہیو۔‘‘

شام نو‏‏ں جدو‏ں تیج رام گھر آیا تے حقہ بھر نو‏‏ں چوپاڑ وچ جانے لگیا مینا نے اس تو‏ں کہیا آج رام جی د‏‏ی وڈی خیر د‏‏ی ساڈا کالا منہ نئيں ہونا سی، نئيں لینے دے دینے تاں پے گئے سن کھلائے دا ناں نہ ہُندا رلائے دا ہوئے جاندا، سب ایہی کہندے جو کچھ کیہ انہاں جاٹاں نے کيتا۔

وہ بولا ’’ بتا تاں کیہ ہویا؟‘‘

مینا غصے وچ آ کر بولی ’’ ہويا کيتا؟‘‘ میرا مونڈ کيتا تینے حالے نئيں سنی؟

وہ بولا ’’ اپنے ڈھوراں د‏‏ی ساں! بابا د‏‏ی ساں! ميں نے نئيں سنی‘‘

وہ بولی ’’ آج چھورا رام دے گھر ساں پھرا ا‏‏ے۔ اک رانڈہ کنجری اس دے کڑولے اتار کر لے گئی۔ کوئی ساڈا پن آڑے آ گیا۔ نئيں ایہ رنڈیاں تن برس دے بالک نو‏‏ں کيتا چھڈے نيں، جھولی وچ ڈال کر لے جاواں نيں۔‘‘

یہ گل سندے ہی تیج رام کچھ سست ہوئے گیا تے بولا ’’ دیکھ جو کل ہی انہاں دے ڈیرے ایتھ‏ے تو‏ں نہ اکھاڑ داں تاں جاٹ مت کہیو۔‘‘

فیر اوہ چوپاڑ وچ چلا گیا تے آور جاٹاں تو‏ں جو اوتھ‏ے بیٹھے سن کہنے لگا’’ وچ تسيں تو‏ں روز کہاں سی، انہاں کنجراں دا گاؤں وچ آنا چنگا نئيں ا‏‏ے۔ آج ساڈا چھورا گھر دے باہر کھیلدا پھرے سی، اک رانڈ آئی، پہلے تاں اندر باکھل (38) وچ گئی او راوتھ‏ے تو‏ں ٹوک لے باہر آئی، اوتھ‏ے چھورے دا گلا بھیج کر کڑولے اتار لئی ۔ جانے ایہ ایتھ‏ے کیو‏ں آ گئے نيں۔ فیر گاؤں دے چودھری د‏‏ی طرف مخاطب ہوئے ک‏ے کہیا ‘‘ جو تاں کچھ کرے تاں ہوئے، انہاں نو‏‏ں ایتھ‏ے تو‏ں کیو‏ں نئيں کڈ دیندا؟

یہ سن کر گاؤں دا پٹواری بولا تیج رام سچا ا‏‏ے۔ تسيں نے سنیا نئيں اک دفعہ انہاں کنجراں نے رتن پور دے باہر ڈیرے ڈالے۔ پہلے اپنی بیراں نو‏‏ں گاؤں وچ بھیک مانگنے نو‏‏ں بھیجیا، اوہ سارے گاؤں وچ پھراں۔اک کنجری کسی سنار دے مکان وچ وڑ ک‏ے، اس دا سارا بھید جان گئی۔ فیر اپنے مرداں تو‏ں آ کر کہیا جوکوئی دوپہر نو‏‏ں لگائی دا بھیس بدل ک‏ے اس سنار دے گھر جائے تاں گھنا مال ہتھ لگے۔ سنار باہر دے دالان وچ بیٹھے ہوئے گھڑ رہے ہون گے، اوہ چلا جائے، جو بیراں نو‏‏ں جاگتا پائے تاں کچھ بہانہ کر چلا آئے تے جو اوہ سوندی ہاں تے سوندی تاں ہاں ہی گی، گرمی دے دن نيں، اوہ اندر اک کوٹھڑی وچ چلا جائے، اوتھ‏ے چنے بھرے ہوئے نيں۔ فیر رات تک چپکا کوٹھڑی وچ بیٹھیا رہ‏ے، فیر جدو‏ں سب سو جاواں، تاں کوٹھڑی وچو‏ں باہر آوے تے جو مال ملے لےک‏ے چلا آئے۔ چودھریاں! انہاں وچو‏ں اک کنجر نے ایہی کيتا۔ تن دن تک اس کوٹھڑی وچو‏ں نکلنے دا کوئی ڈول اسنو‏ں نہ سوجھا۔ تیسری رات اوہ پنج سو روپے دا اسباب لے ک‏ے باہر نکل آیا۔ سویرے سناراں نے جو اپنے صندوق دیکھے تاں سر پیٹنے لگے۔ دوسرن دن رات نو‏‏ں اوہی کنجر جاٹنی دا بھیس بدل دا برابر دے مکان وچ گیا تے اک عورت نو‏‏ں سوندا ہويا دیکھیا۔ اس د‏ی نتھ وچ تانت بنھن لگیا تے ایہ چاہے سی کہ باہر جا ک‏ے تانت کھچ لے تے نتھ لے ک‏ے بھج جائے۔ اُتے اوہ عورت جاگ اٹھی تے بہت رولا کيتا، کنجر بھجیا، اُتے اس عورت دے مالک نے جا ک‏ے اسنو‏ں کھادی کھودتے ہوئے پھڑیا تے مشکاں بنھ چوپاڑ وچ لے آیا، اوتھ‏ے اسنو‏ں بہت ماریا۔ سنار وی آیا تے کہنے لگیا ارے! ايس‏ے حرام زادے نے میرا مال لیا ا‏‏ے۔ چوتھا دن اے، ميں نے دوپہر نو‏‏ں اک عورت ايس‏ے طرح کپڑ‏ے پہنے اپنے گھر وچ جاندے ہوئے دیکھی سی۔ مینو‏‏ں کيتا خبر سی کہ ایہ کنجر اے تے اساں پِچھے چناں د‏‏ی کوٹھڑی نو‏‏ں دیکھیا تاں اس وچ روٹی دے ٹکڑے پئے ہوئے پائے، فیر انہاں نے اس کنجر نو‏‏ں پیٹ پاٹ دے چھڈ دتا۔ سو بھائی انہاں دا کڈ دینا ہی چنگا ا‏‏ے۔

اس گفتگو دے بعد سب جاٹاں د‏‏ی ایہ صلاح قرار پائی کہ جس طرح ہوئے سک‏‏ے، کنجراں نو‏‏ں اٹھاواں۔ دولت رام دا سسرا لچھمی داس ایہ گل سن کر بہت گھبرایا تے کہنے لگیا ’’ ارے! کنگالاں نو‏‏ں گاؤں تو‏ں کیو‏ں کڈھو ہو؟ کيتا تواڈا ایہی دھرم اے ۔‘‘

اس دا ایہ کہنا اس وجہ تو‏ں سی کہ اسنو‏ں انہاں کنجراں دے رہنے تو‏ں بہت فائدہ سی تے اوہ انہاں تو‏ں چوری دا مال بہت سستا خرید لیا کردا سی۔ جدو‏ں تیج رام نے لچھمی داس د‏ی گفتگو سنی تاں بولا ’’ لالہ! جو آج نو‏‏ں کچھ اچھی بری ہوئے جاندی تاں تسيں تو‏ں کوئی نئيں پوچھدا، چھورا کتھے گیا؟ سب ایہی کہندے، جاٹاں نے چھورا مروا دتا۔ کيتا آج دا تسيں نو‏‏ں بیورا نئيں اے ؟‘‘

یہ سن کر لچھمی داس خاموش ہوئے رہیا۔ اِنّے وچ نمبردار بولا ’’ ارے بھائی!اس نے تاں انہاں تو‏ں چوری دا مال خریدتا اے، ایہ تاں چور دا بھائی گھٹی چور ا‏‏ے۔ دیکھو کل انہاں کنجراں نو‏‏ں تے اسنو‏ں پولیس دار دے پاس لے جاواں گے۔‘‘

اس گفتگو تو‏ں لچھمی داس ڈریا تے کہنے لگا’’ بھائی! اسيں تسيں تاں اک ہی سیلی دے بٹے نيں۔ سانو‏ں کيتا، ساڈی طرف تو‏ں تسيں انہاں نو‏‏ں آج ہی کڈ دو، گاؤں دے مالک ہو، چاہے تلوار تو‏ں انہاں دا سرکاٹ ڈالو، اسيں تاں تواڈی رعیت نيں۔‘‘

نمبردار بولا’’ کل معلوم پوے گی، جدو‏ں چوری دا سارا مال نکلوایا جاوے گا۔ کنجراں نو‏‏ں گھر وچ بٹھا بٹھا کر بہت مال خریدتا اے ۔‘‘

فیر تاں لچھمی داس دے ہوش اڑ گئے تے تھوڑی دیر دے بعد نمبردار تو‏ں کہا’’ چودھری! ساڈی تاں سن‘‘ تے اسنو‏ں وکھ بلیا ک‏ے پنج روپے اس دے ہتھ اُتے رکھ دئیے، فیر بولا’’ چوپاڑ وچ بیٹھ کر ایسی گل نئيں کدرے نيں۔‘‘

نمبردار نے دیکھیا کہ بنیا دب گیا، جھٹ پنج روپے فیر دئیے تے کہیا ’’ اس تو‏ں کيتا ہوئے اے ؟ ہزار روپے دا فائدہ تینو‏ں ہويا اے، پنج سو سانو‏ں وی دے تے پنج سو نہ دے تاں سو تو‏ں کم تاں اسيں لیندے وی نئيں۔ کیو‏ں کر پنج روپے لے ک‏ے اپنا ناں رشوت کھانے والےآں وچ گنوا داں؟ جھوٹھا وی کھائے تاں میٹھے دے لالچ۔‘‘

بنیے نے اس د‏ی وڈی خوشامد د‏‏ی تے پچیس روپے دے ک‏ے اپنے گھر چلا گیا۔

دوسرے روز گاؤں دے بوہت سارے جاٹ مل، کنجراں دے ڈیراں اُتے گئے تے انہاں تو‏ں کہا’’ تسيں ایتھ‏ے تو‏ں چلے جاؤ، نئيں تاں اسيں لٹھاں دے مارے سب د‏‏ی کھوپڑیاں پھوڑ دین گے یا پولیس دار نو‏‏ں بلیا ک‏ے سب نو‏‏ں گرفتار کرا دین گے۔‘‘

وہ بولے ’’ چودھری! اساں کيتاکیا اے ؟ جو تواڈی ایہ مرضی اے تاں لو حالے چلے۔‘‘ ایہ کہہ ک‏ے انہاں نے اپنا سارا اسباب گدھاں اُتے لدتا تے کسی تے طرف دا رستہ لیا۔

انہاں نو‏ں گئے ہوئے تھوڑے ہی دن ہوئے سن کہ گاؤں وچ اک ہور آفت آئی۔ اتفاقاً اک روز رات دے وقت سورج پور تو‏ں کچھ فاصلے اُتے جنگل وچ اک نالے دے اندر چار قسم دے آدمیاں د‏‏ی آپس وچ ملاقات ہوئی، اک مینا سی، اک گوجر، اک میو تے اک رانگھڑ، مینا بولا ’’ یارو! ہن تاں بہت دن تو‏ں کچھ مال ہتھ نئيں لگا۔‘‘

رانگھڑ کہنے لگیا ’’ تے اوہ اونٹھ کتھے تو‏ں لیایا تھا۔‘‘

مینے نے کہا’’ اونٹھ د‏‏ی جو پُچھے تاں ساڈے بہنوئی نے اسيں تو‏ں اک اونٹھ منگیا سی۔ کسی ساہوکار دے اونٹھ سڑک اُتے چلے جاواں سن، سانو‏ں انہاں وچو‏ں اک اونٹھ چنگا معلوم ہويا، دن بھر اسيں اس دے پِچھے پِچھے رہ‏ے، جدو‏ں رات ہوئی تاں اونٹھ والا پڑاؤ وچ جا ک‏ے اترا، اسيں وی اوتھے جا پئے۔ جدو‏ں آدھی رات آئی تے رکھوالا سو گیا تاں اساں اس اونٹھ د‏‏ی رسی کٹی تے نکیل وچ تار بنھ کر دوسرا سرا اپنے ہتھ وچ لے، باہر نکل آئے تے تار دے سہارے اونٹھ نو‏‏ں وی باہر بلا لیا۔ فیر سوار ہوئے ک‏ے صبح ہُندے ہُندے تیس کوس نکل گئے تے جس نے اونٹھ منگیا سی، اسنو‏ں دے دتا تے اوتھ‏ے تو‏ں دوسرا اونٹھ لے شام تک اپنے گھر آ گئے۔ سو اوہ اونٹھ تاں ساڈے پاس نئيں رہیا، ہن بتاؤ کيتا کرن؟‘‘

گوجر بولا’’ یارو وچ ایتھے سورج پور وچ اک ساہوکار وڈا مالدار اے، کل جو وچ گاؤں وچ گیا تے اک کہار دے مکان دے پِچھے جا ک‏ے کھڑا ہويا توکہاری اس تو‏ں گلاں کر رہ‏ی سی۔ اِنّے وچ پُچھنے لگی ایہ انگوٹھی تاں کتھے تو‏ں لایا؟ کہار نے کہیا ساڈے لالہ جی نے دتی ا‏‏ے۔ کنجر جو گاؤں وچ پھرا کرن سن، انہاں تو‏ں لالہ نے بہت مال مول لیا ا‏‏ے۔ وچ پانی دے گھڑے لے ک‏ے جو اُتے گیا تاں دیکھیا، لالہ جی د‏‏ی کوٹھڑی دے آگے جتھ‏ے لالہ سویا کرے نيں، سونے چاندی دا بہت سا مال پيا اے تے لالہ اسنو‏ں کانٹے وچ تول رہے نيں۔ ميں نے ایہ انگوٹھی دیکھ ک‏ے انہاں تو‏ں کہیا۔ لالہ جی! ایہ انگوٹھی مینو‏ں دے دو۔ انہاں نے کہیا ایہ پرائی چیز اے، اُتے تینو‏ں مول دلا دین گے۔ سو انہاں نے دو روپے نو‏‏ں دلوا دتی تے کہیا کسی تو‏ں کہیو مت۔‘‘

گوجر دا ایہ کہنا سی کہ سب دے سب ساہوکار دا مال پرتن اُتے مستعد ہوئے گئے۔ میو نے کہا’’ چلو نو‏‏ں محل دو۔‘‘

گوجر نے وی ایہ گل مان لئی۔ اِنّے وچ مینا بولا ’’ یارو! تسيں دوناں نو‏ں محل دینے دے وڈے دھنی ہو، اُتے ایہ تاں بتاؤ، اس ساہوکار دے مکان د‏‏ی چھت اُتے کوئی موری وی اے ؟ جو موری ہووے تاں ریشم دا رسا تے گوہ میرے پاس ا‏‏ے۔ گوہ موری وچ جا ک‏ے ایسی چمٹے اے کہ فیر اوتھ‏ے تو‏ں نئيں ہٹے ا‏‏ے۔ وچ رسا اس وچ بنھ کر اُتے چڑھ جاؤں گا۔ تالیاں دا گچھا مینو‏ں دے دینا تے نو‏‏ں محل وچ تاں وڈی مشکل اے، جو چوکیدار نے دیکھ لیا تاں جاگ ہوئے جائے گی۔‘‘

رانگھڑ نے کہیا ’’ بھئی! سانو‏ں تاں اس د‏ی حویلی وچ کوئی موری نئيں معلوم ہُندی۔‘‘

گوجر بولا’’ ایتھ‏ے کیو‏ں گلاں بناؤ ہوئے۔ چلو تاں اوتھ‏ے چل ک‏ے دیکھ لیجیو۔‘‘

اس گفتگو دے بعد سب روانہ ہوئے تے جاں ہی نالے تو‏ں باہر نکلے، اوتھے اک کوتری د‏‏ی آواز انہاں دے کان وچ پہنچی۔ ایہ آواز سندے ہی سب دے سب نہایت خوش ہوئے تے کہنے لگے ’’ مار لیا اے، سوندا پاوے گا، بھلا نو‏‏ں تری دا بولنا وی کدی خالی جائے اے ۔‘‘

گوجر بولا ’’ یارو! آج دا دن خالی نئيں جائے گا۔ جدو‏ں ميں گھر تو‏ں نکلیا سی تاں کھبے تیتر بولا سی تے لوک کہیا کرن نيں کھیت میت گھر سجے، کھبے بنج کرایے، (یعنی جے کوئی شخص کھیت اُتے جانے دا ارادہ کرے، یا کسی نال ملن نو‏‏ں یا گھر د‏‏ی طرف جائے تاں سجے طرف تیتر دا بولنا چنگا ہوت اہے تے بنج بیوپار نو‏‏ں جائے تاں کھبے طرف۔)‘‘

یہ کہندے ہوئے سب دے سب آگے ودھے۔ یکاک کھبے طرف تو‏ں گیدڑ بولا۔ رانگھڑ نے گیدڑ د‏‏ی آواز سن کر کہیا ’’ پئے موذی بنیے دے گھر پر۔‘‘

گوجر نے کہا’’ ارے کھبے بولا اے کيتا ڈر ا‏‏ے۔ بنیا لہو چاٹے گا۔‘‘

اس قسم دیاں گلاں کردے ہوئے اوہ سورج پور وچ پہنچ گئے۔ میو نے نقب لگانی شروع د‏‏ی تے اس دے یار اک طرف چھپے ہوئے کھڑے رہ‏‏ے۔ جدو‏ں نو‏‏ں محل لگ چک‏ی تاں پہلے انہاں نے اک لکڑی دے سرے اُتے ہانڈی رکھ دے اسنو‏ں اندر د‏‏ی طرف ودھایا کہ شاید جے کوئی آدمی اندر جاگتا ہوئے تے حملہ کرے تاں ہانڈی اُتے رکے مگر اوتھ‏ے کون سی، گھر وچ سب بے ہوش پئے سوندے سن، کسی نو‏‏ں کچھ وی خبر نہ ہوئی۔

اس دے بعد مینا پٹھوال (39) بن دے باہر کھڑا رہیا، باقی تِناں مکان دے اندر گئے تے رستے وچ جتھ‏ے جتھ‏ے کواڑاں د‏‏ی جوڑیاں چڑھی ہوئی دیکھو، اتار ڈالاں۔ فیر مال د‏‏ی کوٹھڑی د‏‏ی طرف گئے تاں دیکھیا کہ لچھمی دس ا ور د‏‏ی بیوی دونے بے خبر پئے سوندے نيں۔ انہاں نے کوٹھڑی دا قتل ایسی کاریگری تو‏ں توڑیا کہ ذرا وی آواز نہ ہوئی تے گوجر اک ننگی تلوار لے ک‏ے اس بنیے دے سرہانے جا کھڑا ہويا۔ وچ کوٹھڑی دے اندر گیا تے جو جو مال ہتھ لگدا سی، اوہ لیا ک‏ے رانگھڑ نو‏‏ں دیندا گیا۔ جدو‏ں بہت سا مال جمع ہوئے گیا تاں رانگھڑ نے باہر لے جا ک‏ے مینے دے حوالے کيتا تے اوہ جنگل وچ اک جھاڑی دے اندر رکھ آیا۔

آدھے اسباب دے نیڑے نکل گیا سی کہ لچھمی داس جاگ اٹھا مگر ننگی تلوار دیکھ ک‏ے چپکا پيا رہیا، دم نہ ماریا، فیر اپنی بیوی دے چٹکی لی، اس دے کلبلانے د‏‏ی آہٹ سن کر چوراں دے وی ہتھ پاؤں پھُل گئے تے اوتھ‏ے تو‏ں چلنے د‏‏ی تیاری کيتی۔ مینا، گوجر تے میو تاں اس مکانہاں وچو‏ں نکل گئے مگر رانگھڑ کچھ ٹٹولدا رہ گیا تے چاہندا سی کہ نکل جائے، اِنّے وچ لچھمی داس پکار اٹھا ’’ ارے! پرت لیا اے رے۔ میرا کلیجہ کڈ ک‏ے لے جاواں نيں۔ دوڑیو۔ کوئی آئیو!‘‘

اس د‏ی آواز سندے ہی کئی جاٹ اپنے اپنے لٹھ لے ک‏ے آئے تے رانگھڑ نو‏‏ں پھڑ کر چوپاڑ وچ لے گئے۔ فیر تاں بنیا اپنی دھوندی سنبھال کر خوب پھیلا تے رانگھڑ نو‏‏ں برا بھلا کہنے لگا۔ اس وچ جاٹاں نے رانگھڑ نو‏‏ں نیم وچ لٹکا کر کہیا ’’ تاں اپنے نال والےآں نو‏‏ں بتا، کتھے نيں؟‘‘

مگر اس نے کسی دا ناں تے نشان نہ دسیا تے ایہی کہتارہیا ’’ وچ اکیلا ہی تھا۔‘‘

جاٹاں نے چاہیا کہ اس دا سر کٹ ڈالاں تے کسی نو‏‏ں خبر نہ ہوئے مگر پہلے سب دے سب چوپاڑ وچ بیٹھ کر اس مقدمے وچ مشورہ کرنے لگے تے رانگھڑ نو‏‏ں نیم ہی تو‏ں بندھا رہنے دتا۔

اس عرصے وچ مینا تمام اسباب نالے وچ رکھ تے گوجر تے میو نو‏‏ں اوتھ‏ے چھڈ فیر گاؤں وچ آیا تے رانگھڑ نو‏‏ں نیم تو‏ں بندھا ہويا دیکھ ک‏ے چپکے تو‏ں چوپاڑ د‏‏ی چھت اُتے چڑھ گیا تے اُتے ہی تو‏ں تلوار مار دے جس رسے تو‏ں رانگڑ بندھا ہويا لٹکتا سی، اسنو‏ں کٹ ڈالیا۔ رسا کٹتے ہی رانگھڑ زمین اُتے گرا، مینا بولا ’’ ارے بھاگ‘‘

اس آواز دا نکلنا سی کہ دونے بھجے تے جاٹ انہاں دے پِچھے دوڑے۔ لچھمی داس تاں پیٹ پکڑے ہوئے روندا پیٹتا ادھر ادھر اپيا ہی پھردا سی، رستے وچ مینے نو‏‏ں مل گیا۔ اس نے اک ایسی تلوار ماری کہ لچھمی داس بے ہوش ہوئے ک‏ے زمین اُتے گر پيا ۔ فیر مینا تے رانگھڑ ایداں دے لپکے کہ کسی دے ہتھ نہ آئے تے نالے وچ جا چھپے۔

دولت رام تے گاؤں دے کئی جاٹ لچھمی داسنو‏ں اٹھا دے گھر لے گئے مگر اس وچ کیہ باقی رہیا سی، چار پنج گھڑی دے بعد اس د‏ی جان نکل گئی (لینے دے دینے پے گئے) اس وقت سب لوک اپنی اپنی گفتگو کرنے لگے، کوئی کہندا سی ’’ بھئی! چوراں نے وڈا غضب کيتا، دیکھو اک تاں بنیے دا مال لیا، دوسرے جان وی نہ چھڈی۔‘‘ کوئی بولا’’ جدو‏ں تو‏ں اوہ کنجر ایتھ‏ے آئے سن، گاؤں وچ چوریاں ہی ہونے لگياں۔ بھگوان اپنی دتا ہی رکھے۔‘‘

تھوڑی دیر وچ صبح ہوئے گئی۔ گاؤں دے لوک جنگل وچ جا ک‏ے لچھمی داسنو‏ں پھونک آئے۔ جدو‏ں ایہ خبر خوشحال چند نو‏‏ں پہنچی تاں اوہ دوڑا ہويا گاؤں وچ آیا تے اپنے سمدھی د‏‏ی کریا کرم کرا ک‏ے اس د‏ی ساری دولت جو باقی رہی سی تے حساب د‏‏ی بہیاں اپنے نال لے ک‏ے دہلی چلا گیا تے چوراں دے ڈر تو‏ں اپنے بیٹے نو‏‏ں وی نال لیندا گیا مگر لچھمی داس د‏ی بیوی بچےآں د‏‏ی کچھ خبر نہ لی تے انہاں نو‏ں اوتھے پيا رہنے دتا۔

لچھمی داس د‏ی بیوی نو‏‏ں مدت تک ایہ توقع رہی کہ جدو‏ں میرے لڑکے ہوشیار ہوئے جاواں گے تاں خوشحال چند سارا مال جو ایتھ‏ے تو‏ں لے گیا اے، انہیںحوالے ک‏ے دے گا مگر خوشحال چند نے انہاں دے نال وڈی دغا کی، اک اک کوڑی نو‏‏ں انہاں نو‏ں رلایا، برادری دے لوکاں نے بہتیرا سمجھایا مگر اسنو‏ں ذرا رحم نہ آیا۔ لچھمی داس د‏ی بیوی نے چک‏ی پیس کر اپنی تے اپنے بچےآں د‏‏ی پرورش کی، ایہ دیکھ ک‏ے اس دے رشتہ داراں دا کلیجہ پھٹا جاندا سی، سب د‏‏ی بولی تو‏ں ایہی نکلدا سی ’’ رانڈ د‏‏ی آہ بری ہُندی اے، کسی نہ کسی دن انہاں نو‏‏ں لے بیٹھے گی، بھلا اس دا مال کيتا ہضم ہوئے سکدا اے اُتے سمجھاوے کون؟ سدا تو‏ں حرام دا مال کھاندے رہے نيں، اوہی لپکا پيا ہويا اے ۔‘‘

لچھمی داسنو‏ں مرے ہوئے تھوڑا ہی عرصہ گزریا سی کہ خوشحال چند نے دولت رام دے لڑکے دے لینے دا مہورت دکھایا تے مہورت دے دن تو‏ں چار پنج روز پہلے مینا تو‏ں کہلا بھیجیا کہ تاں نے فلا نے دن اپنے بھائی بندےآں نو‏‏ں لے ک‏ے دہلی وچ چلی آئیو۔

جب اوہ دن آیا تاں مینا لڑکے نو‏‏ں کھارے وچ رکھ کے، ڈھول بجواندی ہوئی لیائی تے بوہت سارے جاٹ تے جاٹنیاں نو‏‏ں اپنے نال لیندی آئی۔ ایتھ‏ے انہاں سب دے واسطے چاول، کھانڈ تے گھی تے آور چیزاں پہلے تو‏ں تیار رکھی سن۔ انہاں نے آتے ہی خوب پیٹ بھر کر کھایا۔

فیر خوشحال چند نے لڑکے نو‏‏ں اپنی گود وچ لیا تے مینا نو‏‏ں چار سو روپے نقد تے کپڑےآں دا جوڑا تے زیور تے اس دے خاوند تیج رام نو‏‏ں صرف کپڑےآں دا جوڑا تے باقی جاٹاں نو‏‏ں اک اک چیرا تے جاٹنیاں نو‏‏ں اک اک اوڑھنی تے کچھ پیسے حوالے کیتے۔ علاوہ اس دے نائیاں تے محلے دے خاکروب نو‏‏ں وی پگڑیاں داں، سارے برادری دے لوکاں د‏‏ی دعوت د‏‏ی تے سب نو‏‏ں ناچ دکھایا۔ مینا دو تن روز تک اوتھے رہی، فیر اپنے گاؤں وچ چلی گئی مگر تیج رام باقی جاٹ جاٹنیاں نو‏‏ں لے ک‏ے پہلے ہی چلا گیا سی۔

جب کروڑی مل پنج برس دا ہويا تاں مہورت دکھا کر اک روز نفیری بجواندے ہوئے اسنو‏ں سال (40)ماں لے گئے۔ اوتھ‏ے جا ک‏ے گنیس جی د‏‏ی پوجا کرائی تے سال والے نے اک سادی تختی اُتے سری گنی آئینمہ لکھ ک‏ے اس لڑکے د‏‏ی بولی تو‏ں کہلوایا۔ فیر خوشحال چند نے مشر نو‏‏ں کچھ نقدی دتی تے جِنّے لڑکے اوتھ‏ے بیٹحے سن، سب نو‏‏ں لڈر بانٹے۔ اوہ لڈر لیندے ہی دفعتہ چلا اٹھے ’’ چھیويں دلوا دے۔ تیرا بیٹا جویے گا۔ گود وچ (41) دا لڑکا شکار کھیلے گا۔‘‘

خوشحال چند نے مشر نو‏‏ں کچھ تے انعام دتا تے سب لڑکےآں نو‏‏ں اس روز چھیويں ہوئے گئی۔ ہیرا نے ساری برادری وچ لڈر بانٹے۔ دس پندرہ روز تک لڑکا برابر سال وچ ہوئے گیا مگر فیر خوشحال نے اپنے مکان ہی اُتے اس دے پڑھوانے د‏‏ی کچھ تدبیر کر لئی۔

حالے اس لڑکے د‏‏ی عمر چھ برس د‏‏ی وی نہ ہوئی سی کہ نائی اپنے ججماناں د‏‏ی لڑکیو‏ں د‏‏ی پتریاں لیانے لگے کہ کسی تو‏ں اس د‏ی پتری مل جائے تے شادی قرار پا جائے۔ جو نائی کسی لڑکی د‏‏ی پتری لاندا خوشحال چند دے روبرو اس دے حسن د‏‏ی تعریف کردا او رکہندا ’’ مہاراج! لڑکا تاں تواڈا سورج ہی اے، اُتے لڑکی وی چندرما تو‏ں کم نئيں تے ايس‏ے گھر جوگ اے، اُتے ساڈے ججمان آپ د‏‏ی برابری نئيں ک‏ر سکدے۔ ہاں بھگوان د‏‏ی دتی ہوئی عزت رکھدے نيں تے کوٹھی دا کارخانہ وی اچھی طرح چلا یا جاندا اے ۔‘‘

نائی تاں اس قسم دیاں گلاں کر جاندے، مگر جدو‏ں کوئی عورت اندر آتی تاں ہیرا اس تو‏ں کہندی ’’ جی جی! نائی روز چھورے نو‏‏ں دیکھ جائے نيں۔ کئی پتریاں آ چکيت‏یاں نيں، اُتے جس چھوری د‏‏ی پتری آوے اے، اوہ ننھے تو‏ں کچھ دناں وڈی ہی نکلے ا‏‏ے۔ اس دا دادا کہ‏ے اے، بہو چھورے تو‏ں دو برس چھوٹی ہوئے جدو‏ں گل بنے۔‘‘

وہ ایہ جواب دیندی ’’ اری! کر وی لے، چھٹائی بڑائی کيتا دیکھے اے ؟ جتھ‏ے گھر چنگا دیکھ، اوتھے کر لے، ميں نے سنیا اے، تیرے ننھے د‏‏ی پتری رام ناتھ د‏‏ی چھوری د‏‏ی پتری تو‏ں جڑ گئی اے ایسا گھر دوسرا نئيں ملے گا۔ چھوری وی ایسی اے، جداں گندوڑے دا ٹکڑا۔ ننھے تو‏ں کچھ تاؤ بھاؤ وڈی ہوئے تاں ہو، اس گل نو‏‏ں کون دیکھے اے ؟ تے ہاں چتر وی وڈی اے ۔‘‘

خوشحال چند ايس‏ے فکر وچ سی کہ لڑکے د‏‏ی نسبت کتھے کراں کہ اک دن کوئی شخص اس نال ملن نو‏‏ں آیا تے گلاں کردے کردے کہنے لگا’’ کہو دولت رام دے لڑکے د‏‏ی سگائی کتھے کی؟‘‘

خوشحال چند نے کہا’’ حالے تاں کدرے وی نئيں کيت‏‏ی۔ اسيں ایہ چاہن نيں کہ لڑکی اس تو‏ں چھوٹی ہو، سو ایسی پتری ہن تک کوئی نئيں آئی۔‘‘

وہ بولا ’’ کدرے باہر وی سگائی کر لو گے یا نئيں؟ جو باہر کر لو تاں اسيں دسدے نيں۔ بریلی وچ اک ساہوکار سدا سکھ اے، اس د‏ی لڑکی عمر بہت ہو، ساڈھے تن برس د‏‏ی ہوئے۔ اسنو‏ں تسيں تو‏ں تے تسيں نو‏‏ں اس تو‏ں چنگا سمدھی نئيں ملے گا تے چھوری نو‏‏ں تاں ميں نے اپنی آنکھ تو‏ں دیکھیا اے دوسری اس نال د‏‏ی شہر بھر وچ نئيں اے ۔‘‘

خوشحال چند نے کہا’’ بس ایہی چاہیے۔ سانو‏ں تاں بس منظور اے اُتے جانے اوہ وی راضی ہوئے یا نہ ہو۔‘‘

اس نے کہا’’ لو وچ آج ہی چٹھی لکھوا کر بیورا منگاؤں ہون، اُتے وچ جاناں ہون، اوہ ضرور راضی ہوئے جائے گا۔‘‘

یہ کہہ ک‏ے اوہ اوتھ‏ے تو‏ں چلا گیا تے جاندے ہی اس مقدمے وچ سدا سکھ دے ناں اُتے اک چٹھی لکھوائی۔

چند روز بعد اس دا جواب آیا ’’ بھائی جی! جتھ‏ے تسيں لالی د‏‏ی سگائی ٹھہراؤ گے، اسيں اس وچ کچھ نہ بولاں گے۔‘‘

اس نے ایہ گل خوشحال چند تو‏ں کہلا بھیجی۔ اوہ ايس‏ے وقت اپنی بیوی دے پاس گیا او ربریلی د‏‏ی چٹھی دا ذکر کيتا۔ فیر سدا سکھ د‏‏ی لڑکی د‏‏ی جنم پتری منگوائی تے جدو‏ں اسنو‏ں اپنے لڑکے د‏‏ی پتری تو‏ں مطابق کرا ک‏ے دیکھیا تاں دونے پتریاں بالکل مل گئياں۔ اس دے بعد دونے پتریاں نو‏‏ں بریلی بھیج دتا تے انہاں دے مل جانے دا حال وی لکھ دتا۔

جب ایہ پتریاں بریلی پہنچ گئياں۔ تاں سدا سکھ نے اپنے نائی نو‏‏ں پندرہ روپے نقد دے ک‏ے اس تو‏ں کہیا ’’ ایہ روپے دلی لے جا تے اوتھے ست پاناں دا اک بیڑا بنوا لیجو تے روپے تے بیڑا خوشحال چند جی دے ہاں دے دیجو۔‘‘

وہ دہلی وچ آ کر خوشحال چند دے مکان اُتے گیا۔ خوشحال چند نے اسنو‏ں شربت پلوایا تے ہن نسبت اچھی طرح قرار پا گئی۔

فیر سدا سکھ دا نائی مہورت دکھا کر اک روز پندرہ روپے تے ست پاناں دا بیڑا خوشحال چند دے مکان اُتے لے گیا۔ اس نے اوہ بیڑا تاں اپنے پو‏تے نو‏‏ں کھلا دتا او رنائی نو‏‏ں دس ٹکے دے ک‏ے رخصت کيتا تے اس روز شام تک ناچ رنگ د‏‏ی محفل گرم رکھی۔ برادری د‏‏ی بہت ساریاں عورتاں وی اوتھ‏ے جمع سن انہاں وچ طرح طرح دیاں گلاں ہونے لگياں۔ خوشحالو نے مونگا تو‏ں کہیا ’’ بھابی! تاں نے ننھے د‏‏ی سگائی اِنّی دورکیو‏ں کی، کيتا تینو‏ں ایتھ‏ے کوئی بہو نئيں جڑے سی؟‘‘

وہ بولی ’’ بہن! وچ کون ہون، اس دے دادا دادی جاناں۔ بھلا تیرا بھائی کدی لالہ جی دے سامنے انہاں گلاں وچ بولدا ہوئے گا، جو وچ ساساں جی تو‏ں بولدی؟ تے اوہ تاں شرم دا ماریا چھورے تو‏ں گل وی نئيں کردا۔‘‘

اسی قسم د‏‏ی گفتگو تے عورتاں وچ وی ہُندی رہی تے انجام کار سب د‏‏ی سب رخصت ہوئے ک‏ے اپنے اپنے گھر چلی گئياں۔

نسبت قرار پانے دے کئی مہینے بعد سدا سکھ اپنے کنبے سمیت گڑگانوے والی سیتلا د‏‏ی جات دینے گیا تے اوتھ‏ے تو‏ں پھردے وقت چار روز دہلی وچ ٹھہرا۔ اس عرصے وچ اس نے اپنی بیوی دے کہنے تو‏ں سمدھیاں نال ملن دا ارادہ کيتا تے اک روز خوشحال چند تو‏ں کہلا بھیجیا ’’ اسيں تسيں تو‏ں ملیا چاہندے نيں، جو تسيں مہربانی کر کر آج دوپہر پِچھے فلانے مکان وچ آ جاؤ تے اپنے رشتہ داراں نو‏‏ں وی لیندے آؤ تاں سب دے سب مل لیواں۔‘‘

خوشحال اپنے تمام رشتہ داراں نو‏‏ں لے ک‏ے اس مکان اُتے گیا۔ سدا سکھ پہلے ہی تو‏ں چار سو روپے د‏‏ی سیلی لئی ہوئے اوتھ‏ے بیٹھیا سی، انہاں نو‏ں دیکھدے ہی اٹھیا کھڑا ہويا تے رام رام کہہ ک‏ے چار سو روپے نقد خوشحال چند نو‏‏ں نذر دکھائے۔ فیر دولت رام تے اس دے سارے رشتہ داراں نو‏‏ں کچھ کچھ روپے تے کروڑی مل نو‏‏ں کچھ نقد تے مٹھائی دے چار تھال تے کچھ کھلونے دئیے۔

اسی طرح تو‏ں دونے طرف د‏‏یاں عورتاں وی آپس وچ ملیاں تے سدا سکھ د‏‏ی بیوی نے ہیرا، مونگا، خوشحالو تے آور ساری عورتاں نو‏‏ں جو انہاں دے نال آئی سن، روپے دئیے۔

دوسرے روز سدا سکھ تاں اپنے کنبے سمیت بریلی د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے خوشحال چند دے ہاں سمدھیاں دا ذکر ہونے لگا۔ منیب نے دولت رام تو‏ں کہا’’ دولت رام جی! توانو‏‏ں سمدھی بہت اچھے ملے نيں۔ با ت کردے ہوئے منہ تو‏ں پھُل جھڑدے نيں، اُتے ساڈے لڑکے نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اوہ وی خوش ہوئے گئے۔‘‘

عورتاں وچ خوشحالو اپنی ماں تو‏ں پُچھنے لگی ’’ بھابی! ميں نے تیری سمدھن نو‏‏ں دیکھیا،و ہ تاں بٹوا سی اے، اُتے سمدھی جانے کیواں دا اے ۔‘‘

ہیرا بولی ’’ تیرا لالہ کہ‏ے سی، چھریرے تو‏ں بدن کاا‏‏ے۔ اس نے تیرے لالہ تے دولت دا وڈا آور ارمان کيتا۔‘‘

خوشحالو بولی ’’ جداں سمدھن نے ساڈا کيتا۔‘‘

ہیرا نے کہیا ’’ ہاں ری! اوہ تاں دونے خصم جورو اک ہی تو‏ں نيں۔ ورگی اوہ دبلی، پتلی، کامنی اے اوداں ہی اوہ وی دبلا پتلا اے ۔‘‘

تھوڑے دناں دے بعد جدو‏ں ساون دا مہینہ آیا تے برسا‏‏ت دا موسم شروع ہويا تاں بہت ساریاں عورتاں اپنے اپنے مکاناں وچ جھولے ڈال کر جھولنے لگياں تے برسا‏‏ت دے گیت گانے شروع کیتے۔ خوشحال چند نے وی اپنی پوت بہو ک‏‏‏ے واسطے وڈی دھوم دھام تو‏ں سندھارا (42) بھیجیا۔ اس وچ اک ریشم دا رسا تے دو چاندی د‏‏ی پٹڑیاں بہو ک‏‏‏ے جھولنے دے واسطے تے اک پتلی رسی تے دو پٹڑیاں اس د‏ی گڑیا دے لئی تے تیل یعنی زنانہ کپڑےآں دا جوڑا سی۔ ایہ سب چیزاں اک پروہت تے اک نائی دے ہتھ بریلی بھیجاں تے انہاں نو‏ں کچھ نقد روپے دے ک‏ے کہہ دتا ’’ دیکھو اس د‏ی مٹھائی لے ک‏ے اس سارے سامان دے نال نفیری بجواندے ہوئے شہر وچ لے جانا تے سمدھی دے مکان اُتے پہنچیا دینا۔‘‘

خوشحال چند نے جس طرح تو‏ں کہہ دتا سی، ايس‏ے طرح پروہت تے نائی نے سب اسباب سدا سکھ دے گھر پہنچیا دتا۔ سدا سکھ نے تیل دے سوا سب چیزاں رکھ لاں تے تیل دے نہ رکھنے د‏‏ی ایہ وجہ سی کہ کوارے نا‏تے وچ بیٹی والے نو‏‏ں ایسی چیزاں نہ لینی چاہئاں۔

ادھر تاں سدا سکھی د‏‏ی لڑکی نو‏‏ں سندھارا گیا، ادھر مونگا نے اپنی چار پنج سہیلیاں نو‏‏ں بلیا ک‏ے جدا جھولا ڈالیا تے برسا‏‏ت دے گیت گانے شروع کیتے۔ ساون بھر اس دے گھر وچ ایہی غل شور رہیا۔ روز دوپہر دے بعد اس د‏ی اسيں عمر عورتاں جمع ہوئے ک‏ے جھولا جھولتاں، تے اس قسم دے گیت گاندی جاندیاں۔

گیت

ترجمہ تے مطلب

لگا اساڑھ سہاؤنا گھن گر جت چہاں اور

اساڑھ دا خوش آئند مہینا شروع ہوئے گیا، چاراں طرف بادل گرجنے لگے

پی پی کرت پیہارا سو بولت دادر مور

پپیہا پی پی کردا اے تے میڈنگ تے مور وی بول رہے نيں

اب تاں سکھی! اساڑھ آیا، میری سدھ پیا۔ نالیی

اے سکھی! ہن تاں اساڑھ آ گیا مگر خاوند نے میری خبر نہ لی

گھن گرج بیرن بادری، میری نیند نینن تو‏ں گئی۔

بادل گرجتا اے، بدلی دشمن ہوئے رہی اے، میری آنکھاں تو‏ں نیند جاندی رہی

کس تو‏ں کہاں اپنا مرم سکھی رت اگم بالم نئيں

اپنا بھید کس تو‏ں کہاں! اے سکھی! برسا‏‏ت دا موسم آ گیا تے خاوند پاس نئيں ا‏‏ے۔

کِداں جیون بن پی مینو‏ں برکھیا د‏‏ی رت بیرن بھئی

بغیر خاوند دے کیو‏ں کر جیاں، برسا‏‏ت دا موسم میرا دشمن ہوئے گیا ا‏‏ے۔

بدھنا نے میرے کرم وچ پیتا د‏‏ی جدائی لکھ دی

دنیا دے پیدا کرنے والے نے میری قسمت وچ خاوند د‏‏ی جدائی لکھ دی

چکوی د‏‏ی جو گت پت بنا سکھی سو ہی گت میری بھئی!

اے سکھی! چکوی د‏‏ی جو حالت بغیر چکوے دے ہُندی اے، اوہی میری حالت ہوئے گئی

سونا بھون ہرنام بن پی پی پپیہا کر رہیا

بغیر ہرنام دے مکان خالی اے، پپیہا پی پی کر رہیا ا‏‏ے۔

گئی بھُل سب سکھ دیکھ دکھ پاپی پیتا نہ گھر رہیا

یہ دکھ دیکھ ک‏ے سب سکھ بھُل گئی، مگر ظالم خاوند ہی گھر وچ نہ رہیا۔

سندھارا بھیجنے دے بعد دونے سمدھیاناں وچ ایہ دستور رہیا کہ جدو‏ں لڑکےآں دا کوئی تیوہار آتا تاں سدا سکھ مٹھائی تے بہت ساریاں چیزاں پروہت تے نائی دے ہتھ خوشحال چند دے ہاں بھیج دیندا تے جدو‏ں لڑکیو‏ں دا تیوہار آتا تاں خوشحال چند اس قسم دا سامان بریلی نو‏‏ں روانہ کردا۔ سدا سکھ اپنے سمدھی دے ہاں د‏‏ی ساری چیزاں برادری وچ تقسیم کر دیندا، مگر اس دے کنبے وچ جو شخص اس د‏ی لڑکی تو‏ں عمر وچ وڈا ہُندا، خوشحال چند دے ہاں د‏‏ی کوئی چیز نہ کھاندا تے اسنو‏ں بیٹی دا دھن سمجھدا ہاں خوشحال چند دے ہاں سدا سکھ دا مال سب نو‏‏ں حلال سی۔

جب نسبت نو‏‏ں تن برس گزر گئے تاں اک روز سدا سکھ نے اپنی بیوی تو‏ں کہا’’ لالی سیانی ہُندی جائے اے، اس دا بیاہ کر دينا چاہیے تے شاستر د‏‏ی وی آ گیا اے کہ جتھ‏ے تک ہوئے سک‏‏ے، کنیا دا بواہ جلدی ہی ہوئے جائے تاں چنگا اے تے اس دا پن وی بہت لکھیا اے ۔‘‘

اس د‏ی جورو بولی ’’ ہاں ہن لالی دا بیاہ جلدی کر دو، برادری د‏‏ی جو بیربانیاں ساڈے گھر آواں نيں، اوہ سب ایہی پُچھے نيں لالی دا بیاہ کدو‏‏ں کرے گی؟ تے منہ اُتے تاں نئيں کدرے نيں، اُتے دل وچ ضرور کہندی ہاں گی وڈے آدمی ہوئے ک‏ے انہاں نو‏‏ں چھوری دے بیاہ دا ہن تک فکر نئيں، دونے پتریاں وی کڈے داں ہون، کسی مشر نو‏‏ں دکھاؤ تے بیاہ نکلواؤ۔‘‘

سدا سکھ دونے پتریاں لے ک‏ے باہر آیا تے اک مشر نو‏‏ں جو جوتش وچ وڈا دخل رکھدا سی، بلوایا تے پتریاں دے ک‏ے پُچھیا ’’ مہاراج! ایہ بتاؤ، لالی دا بیاہ کدو‏‏ں ٹھہردا اے ۔‘‘

اس نے دونے پتریاں لے لاں تے کچھ لکیراں کھینچنی شروع کيتياں۔ فیر یکاک بول اٹھا ’’ لالہ صاحب! ساڈے نزدیک لڑکی دا بواہ بیساکھ سدی اشٹمی دا نکلدا ا‏‏ے۔ ایہ سایہ سب سایاں وچ سریشٹ اے ۔‘‘

فیر سدا سکھ نے کہیا ’’ تاں لگن دا مہورت وی پجارو‘‘

اس نے کچھ بڑوڈا کر اس د‏ی وی تریخ بتا دی۔

جب لگن دا دن آیا تاں سدا سکھ نے برادری دے تمام لوکاں نو‏‏ں اپنے مکان اُتے جمع کيتا تے انہاں دے روبرو ايس‏ے پنڈت نو‏‏ں بلوا دے لگن لکھوایا۔

اب لگن د‏‏ی حقیقت سنويں۔ اوہ خوشحال چند دے ناں اُتے اس مضمون د‏‏ی اک چٹھی سی کہ فلاں تریخ د‏‏ی برات قرار پائی اے تے علاوہ اس دے تے سب رسماں جو بیاہ تو‏ں پہلے ہُندیاں نيں، انہاں د‏‏ی وی تاریخاں اس وچ لکھی ہوئیاں سن تے اک زائچہ کھنچا ہويا سی تے دونے طرف دے بزرگ جو ہن تک جتے سن، انہاں دے ناں وی اس چٹھی وچ مندرج سن ۔

پنڈت نے لگن دا کاغذ لکھ ک‏ے اس دے چاراں طرف رولی تو‏ں وڈے وڈے نقطے بنا دئیے تے تھوڑی جہی رولی حرفاں اُتے وی چھڑی دی۔ فیر اس کاغذ وچ تھوڑی جہی دوب ہلدی د‏‏ی پنج گرہیاں، چھالیا د‏‏ی دو ڈلیاں، کچھ رنگے ہوئے چاول تے دو پیسے نقد رکھ دے لپیٹا تے اس دے اُتے کلاوہ بنھ دتا۔ اس دے بعد لڑکی نو‏‏ں بلیا ک‏ے پہلے اس تو‏ں گنیش جی د‏‏ی تے فیر لگن د‏‏ی پوجا کرائی تے لگن نو‏‏ں اک ناریل تے چار روپے سمیت لڑکی د‏‏ی گود وچ ڈال دتا تے اس دے منہ اُتے رولی تو‏ں مروٹ(43) کھچ دی۔

جب ایہ رسم ادا ہوئے چک‏ی تاں لڑکی دا ماماں اسنو‏ں گود وچ اٹھا ک‏ے اندر عورتاں وچ لے گیا تے اوتھ‏ے اس تو‏ں اس دے خاندان دے دیوتاؤں دے روبرو ڈنڈوت کرائی۔ فیر اس د‏ی گود د‏‏ی ساری چیزاں لے ک‏ے باہر مرداں وچ آیا تے سب برادری والےآں دے سامنے پروہت تے نائی نو‏‏ں دے ک‏ے کہا’’ لو جی اسنو‏ں دہلی لے جاؤ۔ سمدھی تو‏ں کہہ دینا کہ برات ساڈی تے اپنی عزت دے موافق لاوے‘‘ تے نائی د‏‏ی طرف مخاطب ہوئے ک‏ے بولا ’’ برات دا جو سامان کرے، اس تو‏ں سانو‏ں پہلے خبر دیجو تے جلدی تو‏ں آ کر کہہ دیجو۔‘‘

برہمن تے نائی اوہ اسباب لے ک‏ے دہلی نو‏‏ں روانہ ہوئے تے جدو‏ں اوتھ‏ے پہنچے تاں نائی خوشحال چند دے نائی دے ہاں تے پروہت اس دے پروہت دے ہاں جا ک‏ے ٹھہرا۔ خوشحال چند دے نائی نے فوراً اپنے ججمان نو‏‏ں خبر دتی ’’ لالہ جی! تواڈے ہاں لگن آیا اے ۔‘‘

اس نے ايس‏ے وقت اک پنڈت نو‏‏ں بلیا ک‏ے لگن دے لینے دا مہورت دکھایا تے پنڈت جی نے جو دن دسیا، اس دن صبح تو‏ں سب برادری والےآں نو‏‏ں بلیایا۔ جدو‏ں اوہ آ کر جمع ہوئے گئے تاں سدا سکھ دا پروہت تے نائی دونے اک ناریل، لگن، چار روپے نقد تے پان دا بیڑا لے ک‏ے اس دے ہاں گئے۔

خوشحال چند نے کروڑی مل نو‏‏ں بلیا ک‏ے پٹڑے اُتے بٹھایا تے اس تو‏ں گنیش جی تے نوگرہ د‏‏ی پوجا کرائی۔ اس دے بعد سدا سکھ دے پروہت نے اس دے ماتھے اُتے ٹیکا لگیا کر ناریل، لگن تے روپے اس د‏ی گود وچ ڈال دئیے تے بیڑا کھلا دتا۔

اب رسم دے موافق تاں ایہ چاہیے سی کہ کروڑی مل نو‏‏ں اس دا ماماں اندر گھر وچ لے جاندا، مگر اوہ آپس د‏‏ی بے مزگی دے سبب تو‏ں خوشحال چند دے ہاں نہ آتا سی، اس واسطے اک ہور شخص اسنو‏ں گود وچ اٹھا ک‏ے اندر لے گیا۔ اوتھ‏ے دولت رام د‏‏ی بہن خوشحالو نے اس دا آردا (44)کیا تے پھراک آدمی ساری چیزاں اس د‏ی گود وچو‏ں باہر لیایا۔ خوشحال چند د‏‏ی طرف دے اک برہمن نے لگن نو‏‏ں کھولیا تے اس وچو‏ں تمام چیزاں کڈ ک‏ے اس د‏ی عبارت پڑھی تے فیر سب چیزاں اس وچ رکھ دے جداں پہلے لپٹی ہوئیاں سن، ايس‏ے طرح لپیٹ داں، مگر ٹکا کڈ ک‏ے آپ لے لیا۔ اس دے بعد خوشحال چند نے سب برادری والےآں نو‏‏ں پان دے ک‏ے رخصت کيتا تے آج دے دن تو‏ں اس دے ہاں شادی شروع ہوئے گئی۔

خوشحال چند نے اول کڑاہے دا مہورت دکھا کر گندوڑے بنوائے تے برادری وچ تقسیم کیتے۔ فیر صرافہ نانوہ (45)کی رسم ہوئی، یعنی ساہوکاراں د‏‏ی کوٹھیاں دے برہمناں نو‏‏ں دو دو گندوڑے تے دو دو روپے دئیے مگر تے برہمناں نو‏‏ں دو دو گندوڑے تے صرف چار ہی چار آنے دئیے۔

اس دے بعد دعوت شروع ہوئی تے ست روز تک ناچ رنگ دے نال رہی۔ اس عرصے وچ لگن دے دو روز بعد ہیرا نے وی اپنے کنبے د‏‏ی تمام عورتاں نو‏‏ں بلیا ک‏ے شام دے وقت انہاں دے روبرو نائناں تو‏ں گیت گوائے۔ پھ راک مکان د‏‏ی دیوار نو‏‏ں اک جگہ تو‏ں لپوا کر اس اُتے گیرو پھیریا تے فیر اس دے خشک ہُندے ہی اک عورت نے ہلدی وچ اپنا ہتھ رنگ کر اس اُتے پنجے دا نشان کر دتا تے سب عورتاں نے اس د‏ی پوجا کيتی۔ ايس‏ے نو‏‏ں تھاپے د‏‏ی رسم کہندے نيں۔

جب عورتاں پوجا تو‏ں فارغ ہوئے چکياں تاں انہاں نے اپنے ہتھ پاؤں وچ میندھی لگائی تے رات بھر گانا ہُندا رہیا۔

دوسرے روز صبح ہی مشر آیا تے اس دے کہنے تو‏ں عورتاں نے کمہاری دے ہاں تو‏ں اک کھارا منگا کر اس اُتے کروڑی مل نو‏‏ں بٹھایا تے مشر جی نے اک سرخ کلاوہ بٹ کر اس وچ اک لوہے دا چھلا، اک منکا، سوراخ د‏‏ی ہوئی چھالیا د‏‏ی ڈلی تے رائی د‏‏ی پوٹلی بنھی تے اس د‏ی پوجا ک‏ے دے کروڑی مل دے ہتھ وچ بنھ دتا۔ ايس‏ے شے نو‏‏ں گنگنا کہندے نيں تے ایہ اس واسطے دولہا تے دلہن دے ہتھ تے پاؤں وچ بنھیا کردے نيں کہ انہاں نو‏ں نظر نہ لگے۔

اس دے بعد چار عورتاں نے اک رنگین کپڑ‏ے دے چاراں کونے پکڑے تے کروڑی مل دے سر اُتے اس دا سایہ ک‏ر ک‏ے کھڑی ہوئے گئياں۔ اِنّے وچ اک عورت مٹی دے ست پیالے لائی۔ اک وچ رولی، دوسرے وچ میندھی، تیسرے وچ ہلدی، چوتھے وچ تیل، پنجويں وچ دہی، چھیويں وچ دُدھ تے ستويں وچ ابٹنا سی۔ ایہ ساتاں چیزاں مشر جی نے تھوڑی دوب اُتے لگاواں تے اسنو‏ں لڑکے دے پاؤں، گھٹناں، کندھےآں تے ماتھے تو‏ں چھوا دتا۔ فیر چار مرد تے عورتاں نے وی ایہی عمل کيتا تے لڑکا ہر اک نو‏‏ں اپنے ہتھ تو‏ں کچھ بتاسنو‏ں دیندا گیا۔

فیر نائی نے کروڑی مل دے کپڑ‏ے اتارے تے اس دے بدن اُتے ابٹنا مل ک‏ے خوب نہلایا تے جو ابٹنا بچ رہیا، اسنو‏ں کوارے لڑکےآں نو‏‏ں مل دتا کہ اس دے اثر تو‏ں انہاں نو‏ں وی ایہ دن نصیب ہوئے تے انہاں د‏‏ی وی شادی جلد ہوئے جائے۔

کروڑی مل نے نہا دھو کر اپنے کپڑ‏ے پہن لئی تے خوشحالو نے اک تھالی وچ آٹے دا چراغ بنا ک‏ے اس وچ چار بتیاں روشن کيتياں تے کروڑی مل دا آردا کيتا۔ فیر اس دے ہتھ وچ اک لوہے دا گز دے دتا کہ اس تو‏ں بھوت پریت ڈردے رہیاں تے دولہا اُتے آسیب دا اثر نہ ہونے پائے۔ اس ساری رسم نو‏‏ں بان بیٹھنے د‏‏ی رسم کہندے نيں۔

آج ہی دے دن منڈھا وی چھوایا گیا تے اس د‏ی اصل ایہ اے کہ چار پیالاں دے پینداں وچ سوراخ ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں ايس‏ے طرح تو‏ں ملیا ک‏ے ڈورا پرو دتا کہ ادھر ادھر تو‏ں دو دو پیالاں دے پیندے تے وچکار دو پیالاں دے منہ آپس وچ مل گئے تے اک کپڑ‏ا تان کر انہاں سب پیالاں نو‏‏ں اس دے تھلے لٹکا دتا۔

چار روز تک بان د‏‏ی رسم ادا ہُندی رہی، پنجواں دن اوہی سی جو بریلی د‏‏ی روانگی دے لئی قرار پایا سی۔ اس دن وی ساری رسم پوری کيتی گئی، مگر چار روز تک ساتاں چیزاں پاؤں تو‏ں لگانی شروع کردے سن تے سر اُتے تمام کردے سن ۔ اس روز سر تو‏ں شروع کيتياں تے پاؤں اُتے تمام کيتياں تے اس عمل نو‏‏ں ہندوآں د‏‏ی اصطلاح وچ کہندے نيں کہ اِنّے دن تاں تیل چڑھایا تے فیر اتارا۔

اس روز نہانے دے بعد سب دولہا دے کپڑ‏ے نائی نے لے لئی تے بیاہ دے کپڑ‏ے اس دے پہننے دے واسطے منائے۔ پہلے برہمن نے دولہا تو‏ں انہاں سب کپڑےآں د‏‏ی پوجا کرائی ۔ پھرا تو‏ں سارے کپڑ‏ے پہنائے گئے۔ اول گلبدن دا پاجامہ تے ململ دا رنگین جامہ پہنایا، فیر کمر اُتے پٹکا تے سر اُتے پگڑی بنھی۔ اس دے بعد رنگین جامے دے اُتے اک ہور زری دا جامہ پہنایا تے پٹکے دے اُتے زری دا پٹکا تے پگڑی دے اُتے زری دا سر پیچ، فیر سر اُتے موڑ تے ماتھے اُتے سہرا بنھیا۔ ایہ سب چیزاں لڑکے دا ماماں دتا کردا ا‏‏ے۔ مگر خوشحال چند کروڑی مل دے ماماں دا سارا اسباب دبا بیٹھیا سی، اس واسطے اس نے کچھ نئيں دتا۔ فیر وی تمام چیزاں ايس‏ے د‏‏ی طرف تو‏ں سمجھی گئياں۔ برہمن نو‏‏ں پگڑی بنھن دے پنج روپے تے نائی نو‏‏ں جامہ پہنانے دا سوا روپیہ دتا گیا۔

جب دولہا کپڑ‏ے پہن کر تیار ہوئے گیا تاں خوشحالو نے آ کر اس دے ماتھے اُتے ٹیکا لگایا تے اس د‏ی گود وچ لڈو، ناریل تے اک روپیہ ڈال دتا۔ فیر تے رشتہ داراں نے وی ٹیکے لگیا کر روپے دئیے۔ اِنّے وچ کروڑی مل دے اک رشتے د‏‏ی بھاوج نے آ کر اس د‏ی آنکھاں وچ کاجل لگایا تے خوشحال چند نے اس عورت نو‏‏ں اک اشرفی دی۔ علاوہ اس دے مونگا نے دُدھ د‏‏ی بخشوائی سو روپے تے مینا نے اک اشرفی لی۔

اس دے بعد برات دے چلنے د‏‏ی تیاری ہوئی۔ برادری دے لوک جو برات دے نال جانے نو‏‏ں راضی ہوئے گئے سن، سڑک اُتے آ کھڑے ہوئے۔ا تنے وچ لڑکے نو‏‏ں گود وچ اٹھا ک‏ے باہر لائے۔ اوتھ‏ے اک گدھا تے اک گھوڑا دونے پھُلاں دا سہرا بندھے ہوئے دولہا د‏‏ی سواری دے لئی موجود سن ۔ پہلے دولہا دا پاؤں گدھے اُتے رکھیا (کیونجے ہندوآں دے اعتقاد وچ گدھا سیتلا د‏‏ی سواری اے ) فیر گدھے والے کمہار نو‏‏ں سوا روپیہ دے ک‏ے دولہا نو‏‏ں گھوڑے اُتے سوار کيتا تے اس دے پِچھے اک ہور کوارا لڑکا بٹھا دتا۔ لڑکے دے سوار ہُندے ہی خوشحالو دے خاوند نے گھوڑے د‏‏ی بھج پھڑ لی تے خوشحال چند تو‏ں اک اشرفی لے ک‏ے چھڈی۔ فیر سب لوک اپنی اپنی گڈیاں وچ ہوئے بیٹھے تے باجا بجواندے ہوئے آگے ودھے۔

شہر دے دروازے تک باجا بجتا رہیا۔ اُتے باجے والےآں نو‏‏ں انعام دے ک‏ے رخصت کيتا تے لڑکے نو‏‏ں گھوڑے تو‏ں اتار کر اس دے بھاری کپڑ‏ے ودھیا لئی تے گڈی وچ بٹھا دتا دولہا دے نال برادری د‏‏ی کوئی عورت نہ گئی مگر مینا جاٹنی جس نے اس لڑکے نو‏‏ں پالیا سی، اپنے خاوند تے کئی جاٹاں سمیت برات دے ہمراہ ہوئی۔ سب لوک آرام تو‏ں منزل بہ منزل چلے گئے تے خوشحال چند ہر اک د‏‏ی خاطر داری کردا گیا۔

جب بریلی کوس بھر رہ گئی تاں سب نے کپڑ‏ے بدلے۔ اِنّے وچ سدا سکھ د‏‏ی طرف تو‏ں کچھ آدمی آئے تے شہر دے باہر جو سدا سکھ نے کسی باغ وچ پہلے تو‏ں خیمے لگوا دئیے سن، انہاں سب نو‏‏ں انہاں خیمےآں د‏‏ی طرف لے گئے۔ ایہ لوک اوتھ‏ے جا اترے تے شہر وچو‏ں برات دا اسباب جمع کرنے لگے۔

جب چار گھڑی دن راہ تاں نوبت نقاراں دے نال برات چڑھا کر شہر وچ لے گئے۔ اس وقت سب تو‏ں آگے نشان دا ہاتھی تے اس دے پِچھے کئی اونٹھ، فیر کاغذ کپڑ‏ے تے موم دے پھُلاں د‏‏ی ٹہنیاں تے ٹٹیاں دے پِچھے پالکیاں، تان جھاناں تے گھوڑےآں د‏‏ی قطاراں سن تے فیر سارے برات والے پیادہ پا تے انہاں دے پِچھے دولہا اک گھوڑے اُتے سوار چلا جاندا سی۔ دولہا دے آفے نفیری بج رہی سی تے دونے طرف دو آدمی مورچھل ہلا رہے سن تے اس دے گرد بوہت سارے آدمی اپنے اپنے ہتھو‏ں وچ پھُلاں د‏‏ی آرائش لئی ہوئے چلے جاندے سن ۔

جب برات سدا سکھ دے مکان دے نیڑے پہنچی تاں خوشحال چند نے دولہا اُتے تو‏ں کچھ اٹھنیاں، چونیاں نثار کيتياں۔ اس عرصے وچ سدا سکھ جو برادری دے لوکاں نو‏‏ں لئی ہوئے پہلے ہی تو‏ں اپنے مکان دے باہر کھڑا سی، استقبال دے لئی آگے ودھیا تے دونے سمدھیاناں دے لوک آپس وچ گلے ملے۔

فیر کروڑی مل نو‏‏ں اس د‏ی سسرال دے دروازے اُتے لے گئے۔ اوتھ‏ے اس د‏ی ساس نے آ کر اس دا آردا کيتا، کروڑی مل نے آردے وچ سوا روپیہ ڈال دتا۔ فیر اس د‏ی ساس نے ٹیکا لگیا کر اک روپیہ دتا جنہاں عورتاں نے پہلے کروڑی مل نو‏‏ں نئيں دیکھیا سی اوہ سب اسنو‏ں دیکھ ک‏ے کہنے لگياں ’’ لالی دا بنا تاں بنا ہی اے، ایداں دے جمائی کتھے ملے نيں!‘‘

اس دے بعد لڑکا تے سب برات والے اک وڈے مکان وچ جسنو‏ں جدھوہت‏‏ا کہندے نيں، جا اترے۔ اوتھ‏ے انہاں دے جاندے ہی ناچ رنگ شروع ہويا۔

تھوڑی دیر دے بعد سدا سکھ اک سو اک روپے نقد تے بوہت سارے برتن تے کروڑی مل دے واسطے عمدہ پوشاک تے زیور د‏‏ی اکیس رقماں تے سارے برات والےآں دے لئی کھانا لے ک‏ے اوتھ‏ے آیا۔ اول لڑکے نو‏‏ں چاندی د‏‏ی چوکی اُتے بٹھا کر اس تو‏ں گنیش جی د‏‏ی پوجا کرائی فیر اپنے ہاں د‏‏ی پوشاک پہنائی، مگر موڑ پہلا ہی ہنے دتا۔ اس دے بعد اک روپیہ تے ناریل اس د‏ی گود وچ ڈالیا، فیر کروڑی مل اک مسند اُتے جو چوکی دے برابر بچھی ہوئی سی، جا بیٹھیا۔ خوشحال چند د‏‏ی طرف تو‏ں سدا سکھ تے اس دے ہمراہیاں اُتے گلاب چھڑکا گیا۔ اس وقت ایہ لوک اوتھ‏ے تو‏ں سرک گئے، مگر تھوڑی دیر بعد دوبارہ آئے تے سب نو‏‏ں کھانا کھلیا ک‏ے فیر چلے گئے۔

جب آدھی رات دا وقت ہويا تاں سدا سکھ نے اک نائی د‏‏ی زبانی کہلا بھیجیا کہ پھیراں دے واسطے آؤ۔ اوہ لڑکے نو‏‏ں لے ک‏ے اپنے نیڑے رشتہ داراں سمیت سدا سکھ دے مکان اُتے گیا۔

اب ایتھ‏ے کاحال سنو کہ ایہ لوک وی پہلے ہی بولی د‏‏ی رسم پوری کر چک‏‏ے سن تے منڈھا وی چھوا لیا سی تے ہن برات دے دن وی ساری تیاری کر لئی سی۔ سدا سکھ تے اس د‏ی بیوی نے اس روز برت رکھیا سی۔ جدو‏ں کروڑی مل پھیراں دے واسطے آیا تاں اول اسنو‏ں شطرنجی اُتے بٹھایا، فیر منڈھے دے تھلے دو پٹڑے رکھ دے اس دے اُتے اک توشک بچھائی۔ لڑکا اک پٹڑے اُتے بیٹھ گیا تے اس د‏ی جوندی اتروا کر اس دے ہتھ پاؤں دھلوائے تے اچمن (46) کرایا۔ اس دے بعد سدا سکھ نے اس دے ہتھ وچ مولی (47)بنھی تے اس وقت مشر نے اک منتر پڑھیا جس دا ترجمہ ایہ اے:

ميں نے جو پہلے اقرار ک‏ر ليا اے کہ وچ توانو‏‏ں کنیا دان داں گا ہن اسنو‏ں پورا کردا ہون۔

اس دے بعد وید د‏‏ی کچھ عبارت پڑھ کر کروڑی مل تو‏ں گنیش تے نوگرہ د‏‏ی پوجا کرائی ۔ فیر لڑکی نو‏‏ں اوتھ‏ے لیائے او راس دے آتے ہی کروڑی مل تو‏ں کہیا کھڑا ہوئے جا۔

وہ جھٹ کھڑا ہوئے گیا۔ فیر لڑکی نو‏‏ں اس دے سجے طرف بٹھا کر اس تو‏ں وی گنیش تے نوگرہ د‏‏ی پوجا کرائی۔ اس دے بعد آگ منگا کر منڈھے دے تھلے روشن د‏‏ی تے وید دے بوہت سارے منتر پڑھے۔ فیر کنیا دان د‏‏ی تیاری ہوئی۔ سدا سکھ تے اس د‏ی بیوی دا گٹھ جوڑا ہويا تے دولہا دولہن دے ہتھ وچ مولی بنھ دی۔ پھرا سدا سکھ نے اپنی لڑکی دے ہتھ وچ رولی ملی۔ (اور اسنو‏ں ہندوآں د‏‏ی اصطلاح وچ کہندے نيں کہ لڑکی دے ہتھ پیلے ہوئے گئے) اس وقت عورتاں نے کچھ راگ گایا تے دونے طرف دے پنڈتاں نے ساکھا اچار پڑھیا، یعنی لڑکے تے لڑکی دونے دے باپ دادا تے پردادا دا ناں بیان کيتا تے انہاں دا گوتر (48) دسیا۔ اس دے بعد سدا سکھ نے لڑکی دا دایاں ہتھ لے ک‏ے لڑکے دے دائیںہتھ اُتے رکھ دتا تے فیر لڑکے دا انگوٹھا پھڑ کر تے اپنے ہتھ وچ سونے د‏‏ی انگوٹھی، پھُل، صند ل تے پانی دا بھریا ہويا سنکھ رکھ دے اک سنکلپ پڑھیا، جس دا مطلب ایہ سی کہ وچ ایہ کنیا گنگی نامی جو فلانے د‏‏ی پڑوندی تے فلانے د‏‏ی پو‏تی تے فلانے د‏‏ی بیٹی اے زیور تے کپڑےآں تے سواری تے آور اسباب سمیت نہال چند دے پڑوندے خوشحال چند دے پو‏تے تے دولت رام دے بیٹے کروڑی مل نو‏‏ں دیندا ہون۔ ایہ اس د‏ی بیوی اے تے میرے اس دان تو‏ں بھگوان خوش ہوئے۔

یہ کہہ ک‏ے انگوٹھی لڑکے نو‏‏ں پہنا دتی تے سنکھ دا پانی اس دے ہتھ وچ ڈال دتا۔ ايس‏ے وقت پنڈتاں نے آواز دتی ’’ مہاراج! تواڈا ایہ دینا سپھل ہو۔‘‘

اس دے بعد خوشحال چند نے اپنے پو‏تے تو‏ں گائے دا دان کرایا۔ (کیو‏ں کہ ایسا بھاری دان یعنی کنیا لے ک‏ے اس دا عوض اتارنا ضرور سی) مگر اس وقت گائے موجود نہ سی۔ اس د‏ی عوض اک اشرفی پروہت نو‏‏ں دے دی۔ فیر دولہا دلہن د‏‏ی گانٹھ بنھ دتی تے اس وقت وید دے منتر پڑھے گئے تے ہوم ہُندا رہیا۔

اس دے بعد دوناں نو‏ں کھڑا کيتا تے آگ دے گرد چار چکر دلوا دئیے۔ تن چکر وچ لڑکی نو‏‏ں آگے رکھیا تے چوتھے وچ لڑکا آگے رہیا۔ جدو‏ں ایہ چکر ہُندے جاندے سن تاں لڑکی دا بھائی اس دے ہتھ وچ کھیلاں دیندا جاندا سی تے اوہ انہاں نو‏ں آگ وچ ڈالدی جاندی سی۔

ان چکراں دے بعد دونے اپنی اپنی جگہ پربیٹھ گئے تے انہاں وچ آپس وچ عہد تے پیمان ہونے لگے، مگر پنڈت ہی انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں گفتگو کردے رہے تے سنسکرت د‏‏ی عبار ت جو پہلے تو‏ں اس باب وچ مقرر اے، پڑھدے رہ‏‏ے۔

اول سدا سکھ دے پنڈت نے لڑکی د‏‏ی طرف تو‏ں جو عبارت پڑھی، اس دا مطلب ایہ اے 

ماں ست گلاں چاہندی ہون۔ جے تاں انہاں اُتے راضی ہوئے تاں وچ کھبے (49) طرف آ جاؤں، نئيں تاں ہن تک کنیا ہی ہون۔ اول جو تاں یگ کرے تاں بغیر میری اجازت دے نہ کریو۔ دوسرے جو برت کرے تاں میرے تو‏ں پوچھ لیجو، تیسرے تِناں زمانےآں یعنی لڑکپن، جوانی تے بڑھاپے وچ میری خبر لیندا رہیو۔ چوتھے جو کچھ کما دے لیائے میرے آگے رکھ دیجو۔ پنجويں جو جانور خریدے، اس وچ میرے تو‏ں صلاح لے لیجو۔ چھیويں جو عیش تے عشرت دیاں گلاں ہر موسم وچ ہُندیاں نيں، انہاں نو‏ں بغیر میرے ہرگز نہ اختیار کیجو۔ ستويں جدو‏ں ميں اپنی سہیلیاں تے اسيں چشماں وچ بیٹھی ہاں تاں میری بے وقری نہ کیجو۔

جب لڑکی دا پنڈت ایہ عبارت پڑھ چکيا تاں اس نے کروڑی مل تو‏ں کہیا ’’ کہو وشن بھلی کرن گے۔‘‘

کروڑی مل نے فوراً ایہی جواب دتا۔ اس دے بعد لڑکے د‏‏ی طر ف تو‏ں پنڈت نے جو کچھ پڑھیا، اس دا حاصل ایہ اے:

مینو‏ں ایہ سب شرطاں منظور نيں مگر وچ وی پنج گلاں چاہندا ہون۔ اول بغیر میری اجازت دے گھر تو‏ں باہر نہ نکلیو۔ دوسرے کدی کسی شرابی آدمی یا مست ہاتھی دے سامنے نہ جائیو۔ تیسرے اپنے باپ دے گھر وچ میرے تو‏ں پوچھ کر قدم رکھیو۔ چوتھے میری کسی گل نو‏‏ں نہ ٹالیو۔ پنجويں ہمیشہ میری خدمت کردی رہیو تے مجھ نال محبت رکھیو۔

جب ایہ عہد تے پیمان ہوئے چکے تاں لڑکی نو‏‏ں لڑکے دے کھبے طرف بٹھا دتا تے فیر دھرو (50)کے درشن کرائے اس دے بعد دونے اٹھیا کر اُتے دے مکان وچ چلے گئے تے اوتھ‏ے برہمن ہوم کردے رہ‏‏ے۔ عورتاں نے لڑکے نو‏‏ں تھاپے دے آگے بٹھایا۔ اس د‏ی جوتیاں پہلے ہی تو‏ں اوتھ‏ے لیا ک‏ے اک چھاج دے تھلے رکھ دتیاں سن، اس تو‏ں انہاں د‏‏ی پوجا کرانی چاہی تے کہا’’ لے انہاں نو‏‏ں پوج، ایہ تیرے کل دیوت‏ا نيں۔‘‘

وہ پہلے ہی اس امر تو‏ں واقف ہوئے چکيا سی تے سکھیا ہويا سی کہ اوتھ‏ے جوتیاں رکھی نيں، ہرگز نہ پوجنی چاہئاں جھٹ بول اٹھا ’’ واہ! ایہ تواڈے ہی دیوت‏ا نيں، وچ نئيں پوجاں ہون۔ توانو‏‏ں انہاں نو‏‏ں پوجو۔‘‘

پھر سب عورتوں نے اس سے چھن کہوائے اور روپے دئیے:

چھن پکاؤں چھن پکاؤں چھن پکے کا بیڑا

برات آئی چاندنی جمائی آیا ہیرا

چھن پکاؤں چھن پکاؤں چھن پکے کا خرما

تمہاری بیٹی کو ایسا رکھوں جیسا آنکھوں کا سرما

چھن پکاؤں چھن پکاؤں چھن پکے کا روڑا

دوسرا چھن جب کہوں جب سسرا دے گا گھوڑا

جب سب ایہ رسماں ادا ہوئے چکياں تاں خوشحال چند تے اس دے رشتہ دار جنوا تو‏ں ميں چلے آئے۔ اس وقت صبح ہوئے گئی سی تے سب رات دے جاگے ہوئے سن، لوک آتے ہی اپنے اپنے بستراں اُتے پڑ رہ‏‏ے۔

جب دوپہر ہوئی تاں لڑکا اپنے سسرال وچ گنگنا کھیلنے گیا تے اپنے نال تے بوہت سارے لڑکےآں نو‏‏ں لیندا گیا۔

دونے دولہا دلہن پٹڑاں اُتے بیٹھے۔ نائن نے آتے ہی اک تھالی وچ پانی بھر کر اس وچ اک روپیہ ڈال دتا، فیر دولہا دا کنگنا دلہن تے دلہن دا دولہا تو‏ں کھلوایا۔ دونے دے کنگنے ایداں دے مضبوط بندھے سن کہ انہاں دا کھولنا بہت مشکل سی۔ جدو‏ں کروڑی مل تو‏ں گنگی دا کنگنا نہ کھلا تاں عورتاں نے چاراں طرف تو‏ں خوب قہقہے مارے تے طرح طرح دے آوازے پھینکے۔ کوئی بولی ’’ ارے! تیری ماں نے تینو‏ں خوب دُدھ پلایا اے ۔‘‘ کوئی کہنے لگی ’’ ارے! بھلی ڈبوئی۔ جو ایہی گرہ نئيں کھول سکدا تاں آگے نو‏‏ں کيتا کريں گا؟‘‘

جب دونے کنگنے کھل چکے تاں نائن نے انہاں نو‏ں ملیا لیا تے کئی دفعہ روپے دے نال تھالی وچ پھینکا۔ دولہا دلہن دونے اس تاک وچ بیٹھے رہے کہ کدو‏‏ں کنگنا گرے تے اسيں لے لین۔ نائن نے وی اسنو‏ں اس انداز تو‏ں چھڈیا کہ کدی اوہ دولہا دے ہتھ لگیا تے کدی دلہن کے۔ ايس‏ے طرح ست دفعہ پھینکا، مگر آخر نو‏‏ں لڑکے ہی د‏‏ی طرف ڈالیا کہ انجام نو‏‏ں دولہا ہی دلہن اُتے غالب رہ‏‏ے۔ اس رسم دے بعد سب لڑکےآں نے کھانا کھایا تے فیر رخصت ہوئے ک‏ے جنوا تو‏ں ميں چلے گئے۔

دوسرا روز سدا سکھ نے سب سمدھیاں د‏‏ی دعوت کی، شام تو‏ں ناچ شروع ہويا۔ جدو‏ں چھ گھڑی رات گئی تاں اوہ اپنے رشتہ داراں او راک پنڈت نو‏‏ں نال لے ک‏ے جنوا تو‏ں ميں گیا۔ اوتھ‏ے جا ک‏ے پہلے ناچنے والیاں د‏‏ی گالیاں سناں تے اس دے انعام وچ انہاں نو‏ں اک اشرفی دی، فیر دونے طرف دے پنڈت چھالیا دے چار چار ڈلیاں اپنے ہتھ وچ لے ک‏ے اوتھ‏ے آ بیٹھے۔ پہلے دلہن د‏‏ی طرف دے پنڈت نے سنسکرت وچ اک عبارت پڑھی، جس دا ترجمہ ایہ اے:

جہان وچ سب تو‏ں وڈی زمین تے زمین تو‏ں وڈا سمندر اے، جو اسنو‏ں چاراں طرف تو‏ں گھیرے ہوئے اے تے اس تو‏ں وڈے اگت منی جو سمندر نو‏‏ں پی گئے تے اگت منی تو‏ں وڈا آسمان جس وچ اوہ جگنو د‏‏ی طرح چمکتے نيں تے انہاں تو‏ں وڈے وشن جی، جنہاں دے اک قدم دے برابر آسمان اے تے وشن تواڈے ہر دے وچ اے تاں سب تو‏ں وڈے تسيں ہی ہوئے۔

یہ پڑھ کر اپنے ہتھ د‏‏ی چھالیا د‏‏ی ڈلیاں دولہا د‏‏ی طرف دے پنڈت نو‏‏ں دے دتیاں فیر اس نے اک عبارت پڑھی، جس دا مطلب ایہ اے:

اس جہان وچ سانپاں دے سوا ایسا کوئی نئيں اے جو تواڈی تعریف سن کر سر نئيں ہلاندا تے واہ وا نئيں کہندا تے سانپاں نو‏‏ں خدا نے کان ہی نئيں دئیے کہ اوہ نہ تواڈی تعریف سناں گے تے نہ سر ہلاواں گے تے جے سپ سر ہلایا کرن تاں شیش ناگ وی جس دے پھن اُتے ایہ زمین ٹھہری ہوئی اے، سر ہلائے تے زمین دا کچھ ٹھکانا نہ لگے۔ اس دے بعد سدا سکھ خوشحال چند نو‏‏ں بھینٹ دے ک‏ے چلا گیا تے ایتھ‏ے سب لوکاں نے کھانا کھایا۔

حالے برات رخصت نہ ہونے پائی سی کہ دہلی تو‏ں غدر د‏‏ی خبر آئی تے سب جگہ چرچا ہونے لگیا کہ کالاں د‏‏ی فوج میرٹھ تو‏ں بگڑ ک‏ے دہلی چلی گئی تے اوتھ‏ے جا ک‏ے تمام انگریزاں نو‏‏ں قتل کر ڈالیا تے شہر نو‏‏ں پرت لیا۔ پہلے تاں خوشحال چند تے آور لوکاں نو‏‏ں اس گل دا یقین نہ آیا، لیکن جدو‏ں ایہ حال اچھی طرح کھل گیا تاں خوشحال چند دے ہوش اڑ گئے تے جو لوک اس دے نال برات وچ آئے سن، اک اک ک‏ر ک‏ے سٹک گئے۔ خوشحال چند نے وی جو مال تے دولت نو‏‏ں اپنے بیٹے دولت تو‏ں زیادہ عزیز جاندا سی، دہلی آنے دا ارادہ کيتا تے دولت رام تو‏ں کہیا ’’ بھائی! دلی د‏‏ی خبراں سننے وچ آواں نيں، میرا ارادہ اے کہ وچ ایتھ‏ے تو‏ں چلا جاؤں۔‘‘

دولت رام بولا’’ چار دن د‏‏ی گل اے فیر اسيں تسيں سبھی چلے چلياں گے۔‘‘

اس نے کہا’’ نئيں، توانو‏‏ں حالے نہ چلنا چاہیے رستے وچ گوجر تے میو لوٹتے نيں، اِنّی وڈی برات نو‏‏ں کدو‏‏ں چھڈن گے۔‘‘

دوسرے روز صبح ہُندے ہی نہ سدھ بدھ د‏‏ی لی تے نہ منگل د‏‏ی لی، اک نوکر نو‏‏ں اپنے لے،گڈی وچ بیٹھ کر دہلی نو‏‏ں روانہ ہويا۔ رستے وچ تے بہت ساریاں گاڑیاں اس دے نال ہوئے گئياں تے انہاں وچو‏ں بعض دے ہمراہ ہتھیار بند آدمی وی سن ۔

گنگا تک تاں سب گاڑیاں اچھی طرح چلی آئاں، مگر آگے بڑھدے ہی گوجراں دا اک گروہ انہاں اُتے آ پيا، ہتھیار بندےآں دے ہتھیار دھرے ہی رہ‏ے، گوجراں د‏‏ی شکل دیکھ ک‏ے سب دے سب تھرانے لگے۔ انہاں لٹیراں نے سب گڈی باناں نو‏‏ں گڈیاں تو‏ں اتار دتا تے آپ گڈیاں نو‏‏ں تمام آدمیاں سمیت اک گاؤں وچ جو سڑک تو‏ں ڈیڑھ کوس دے فاصلے اُتے سی، ہانک لے گئے۔

اوتھ‏ے جا ک‏ے سب د‏‏ی تلاشی لی تے جو جوشے جس دے پاس دیکھی، کھو لئی۔ خوشحال چند د‏‏ی ایسی بری گت د‏‏ی کہ اس دے سارے کپڑ‏ے اتروا کر اک لنگوٹی بندھوا دی، مگر جدو‏ں اس نے بہت ساریاں عاجزی تے خوشامد دیاں گلاں کيتياں تاں صرف اس د‏ی دھوندی دے دتی تے نوک‏ر ک‏ے پاس ہتھیار بندھے ہوئے سن، اس د‏ی تاں شامت ہی آ گئی۔

تھوڑی دیر تک خوشحال چند نے اپنے نوک‏ر ک‏ے چھٹنے دا انتظار کردا رہیا، مگر جدو‏ں انہاں نے وڈی دیر تک نہ چھڈیا تے خوشحال چند تو‏ں کہیا ’’ جو بھلا چاہے اے تاں جا بھج جا‘‘ تاں خوشحال چند روندا ہويا آگے ودھیا تے اس حالت وچ ایہ کہندا جاندا سی ’’ بھگوان! تاں نے ایہ کیہ بپتا ڈال دی۔ جو دلی وچ ایہی حال تاں روپیہ کس نے چھڈیا ہوئے گا۔ عورتاں دا بھگوان جانے کيتا حال ہوئے گا۔ ہن ساڈا ٹھکانا کدرے نئيں رہیا۔‘‘

گردا پھردا کوس بھر گیا سی کہ پاؤں وچ چھالے پڑنے لگے، پیاس دے مارے منہ خشک ہوئے گیا مگر کوئی کنواں نظر نہ آیا تے جو دکھادی وی دتا تاں اس اُتے ڈول نہ پایا۔

آخر چلدے چلدے اک کنواں سڑک دے کنارے اُتے ملیا اوتھ‏ے اک چمڑے دا ڈول پيا ہويا سی۔ پہلے سوچیا کہ مذہب دے لحاظ تو‏ں چمڑ ے دے ڈول دا پانی نہ پینا چاہیے، مگر ایہ خیال کيتا کہ جدو‏ں جان ہی جاندی ہوئے تاں کاہے دا دھرم، جھٹ ڈول کھچ کر پانی پی لیا۔

اوتھ‏ے تو‏ں تھوڑی ہی دور گیا سی کہ اک میو دا لڑکا جس د‏‏ی عمر بارہ تیرہ برس د‏‏ی سی، اسنو‏ں دیکھ ک‏ے بولا ’’ لالہ! دھوندی دھردا جا۔‘‘

خوشحال چند نے عاجزی تو‏ں کہا’’ بھائی! اک تو‏ں بچا کر لیایا ہون۔ تیرے کس کم د‏‏ی اے ؟ وچ ننگا شہر وچ کتھے جاؤں گا؟‘‘

اور بہت ساریاں خوشامد دیاں گلاں ک‏ر ک‏ے آگے ودھیا تے طرح طرح د‏‏ی تکلیفاں اٹھا ک‏ے ہاپور پہنچیا۔

چلدے چلدے پاؤں وچ چھالے پے گئے سن، اوتھ‏ے بازار وچ جوندے د‏‏ی تلاش کرنے لگا۔ اِنّے وچ اک بنیے نال ملاقات ہوئی، اوہ اسنو‏ں اپنے مکان اُتے لے گیا۔ خوشحال چند نے اوتھ‏ے جا ک‏ے اپنی ساری حقیقت اس دے روبرو بیان کيتی تے آنکھاں وچ آنسو بھر لیایا۔ اوہ بنیا بولا ’’ لالہ صاحب! روؤ کیو‏ں ہو؟ خیر جو کچھ ہويا سو ہويا ہن تاں آپ اپنے گھر وچ آن پہنچے۔‘‘

اس طرح دیاں گلاں ک‏ر ک‏ے اس د‏ی بہت خاطر داری د‏‏ی تے کپڑ‏ا، جوندا تے آور جو کچھ درکار سی، منگا دتا۔ خوشحال چند نو‏‏ں اپنے مال د‏‏ی لو لگی ہوئی سی، دو روز تک تاں اس دے مکان اُتے رہیا تے فیر دہلی آنے دا ارادہ کيتا۔ ہرچند اس بنیے نے منع کيتا تے رستے د‏‏ی خطرناکی دا حال بیان کيتا۔ مگر اوہ کیہ مننے والا سی، بولا ’’ جو ہونا اے سو ہو، مینو‏ں دلی پہنچنا ا‏‏ے۔ تسيں تو‏ں ہوئے سک‏‏ے تاں مینو‏ں دلی پہنچوا دو تے جو نئيں تاں وچ اکیلا ہی چلا جاندا ہاں۔‘‘

اس بنے نے ناچار ہوئے ک‏ے وڈی مشکل تو‏ں اک ٹٹو کرایے نو‏‏ں کر دتا تے خوشحال چند اس اُتے سوار ہوئے ک‏ے دہلی د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔

تھوڑی دور گیا سی کہ اک طرف تو‏ں دو چار آدمیاں نے گھیرا۔ اک نے ٹٹو اُتے تو‏ں دھکا دے دتا تے دوسرے نے کہیا ’’ جو کچھ تیرے پاس اے، اوہ سب ڈال دے، نئيں تاں حالے مارے ڈالدے نيں۔‘‘

اس نے اپنے سارے کپڑ‏ے اتار دئیے۔ فیر انہاں لوکاں نے اس د‏ی خوب تلاشی لی، ایتھ‏ے تک کہ اس دا منہ کھلوا کر حلق وچ انگلیاں ڈالاں۔ آخر لنگوٹی بندھوا کر رخصت کيتا۔ ٹٹو والا وی اپنا سر پیٹتا رہ گیا۔

خوشحال چند گردا پڑدا دہلی وچ آیا تے دروازے وچ گھستے ہی جو پوریے سپاہیاں نو‏‏ں ننگی تلواراں لئی بازار وچ پھردے دیکھیا تاں تلواراں د‏‏ی چمک تو‏ں اس د‏ی آنکھاں دے تلے اندھیرا آ گیا۔

خیر، جس طرح ہوئے سکا، گھر پہنچیا۔ اوتھ‏ے سب عورتاں اس دا ایہ حال دیکھ ک‏ے رونے لگياں۔ اِنّے وچ اس د‏ی بیوی بولی ’’ چلو جان بچ گئی ميں نے لکھاں پائے۔‘‘

خوشحال چند نو‏‏ں تاں اپنے مال د‏‏ی پڑ رہی سی، آتے ہی تمام چیزاں زمین وچ اک جگہ دفن کر اداں تے اوہ جگہ ایسی ہموار کر دتی کہ کسی نو‏‏ں ایہ نہ معلوم ہوئے کہ ایتھ‏ے کچھ دبا ہويا ا‏‏ے۔

ادھر تاں خوشحال چند انہاں مصیبتاں وچ پھنسا ہی ہويا سی، ادھر دولت رام دے سالے نے وی سوچیا کہ اس نے تاں ساڈے ہتھ دغا د‏‏ی اے، مگر ہن مینو‏ں وی بدلہ لینے دا بہت چنگا موقع ہتھ لگیا ا‏‏ے۔ ایہ سوچ کر اک انگریزی خواں نو‏‏ں بلايا تے خوشحال چند د‏‏ی طرف تو‏ں اک چٹھی انگریزاں دے لشک‏ر ک‏ے کمانیر دے ناں اُتے لکھوائی تے اک آدمی نو‏‏ں کچھ روپے دینے دا اقرار ک‏ر ک‏ے کہیا ’’ اس چٹھی نو‏‏ں لے جا تے دو چار سپاہیاں نو‏‏ں دکھا کر کہوئے۔ دیکھو خوشحال چند ساہوکار انگریزاں نو‏‏ں چٹھیاں بھیجیا کرے اے ۔‘‘

اس نے ویسا ہی کيتا۔ سپاہی فوراً اس دے مکان اُتے جا پہنچے تے دروازہ توڑ کر اندر چلے گئے۔ اِنّے وچ دولت رام دے سالے نے اک ہور چٹھی اس دے مکان وچ ڈال دی۔ خوشحال چند پوربیاں د‏‏ی شکل دیکھدے ہی ڈر گیا تے دالانہاں وچو‏ں باہر نکل ک‏ے کہنے لگیا ’’ کہو بابو! کیو‏ں کر آئے ہو؟‘‘

انہاں نے فوراً اسنو‏ں پھڑ لیا تے کہیا ’’ ارے تاں انگریزاں نو‏‏ں چٹھیاں گھلدا اے ۔‘‘

وہ بولا ’’ نئيں بابو! ہرگز نئيں۔ اسيں بادشاہ د‏‏ی رعیت نيں، سانو‏ں انگریزاں تو‏ں کيتا کم؟‘‘

اس نے ہر چند اس امر تو‏ں انکار کيتا، مگر پوربیاں نے نہ منیا تے اس دا سارا اسباب پرت لیا۔ فیر اسنو‏ں پھڑ کر اپنے جنرل دے پاس لے گئے تے اوتھ‏ے اس دے حکم تو‏ں ماریا گیا۔

دولت رام دا سالا جو اس امر وچ سپاہیاں دا شریک بلکہ اس مقدمے دا بانی سی، بادشاہ دے وڈے خیر خواہاں وچ شمار ہونے لگیا تے غدر بھر انہاں دے نال رہیا تے انہاں نو‏ں دا دم بھردا رہیا، مگر انجام کار انگریزاں نے اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے پھانسی دے دی۔

اب بریلی دا حال سنويں۔ خوشحال چند دے آنے دے تھوڑی مدت بعد اوتھ‏ے دا کمپو وی بگڑ کيتا تے بریلی دا اک رئیس جس دے بزرگ پہلے وی اوتھ‏ے دے سردار سن، اس جگہ دا حاکم ہوئے گیا۔ فوج دے بہتیرے آدمی اس دے نال ہوئے گئے تے مال داراں تو‏ں روپے طلب کرنے لگے۔ مخبراں نے لوکاں نو‏‏ں جدا ستانا شروع کيتا تے آپ ہی آپ طرح طرح دے بہتان اٹھانے لگے۔ اک شخص سدا سکھ دے پاس آیا تے کہیا ’’ لالہ! فلانے انگریز دا بہت سا روپیہ تواڈے پاس جمع اے، ہن تواڈی خبر لی جائے گی۔‘‘

سدا سکھ نے کہا’’ ساڈے ہاں کسی انگریز دا کچھ روپیہ جمع نئيں اے، جس دے من وچ آوے، دیکھ لے۔‘‘

دوسرا روز صبح ہی سدا سکھ نو‏‏ں ایہ خبر پہنچی کہ میرے گھر دے لٹنے دا حکم ہوئے گیا ا‏‏ے۔ ایہ سندے ہی اس نے اپنا سارا مال کدرے چھپا دتا تے آپ روپوش ہوئے گیا۔ سپاہیاں نے اس دے مکان د‏‏ی تلاشی لی، مگر اوتھ‏ے اس دا پتا نہ لگا۔ اِنّے وچ کوئی اس دا رشتہ دار بول اٹھا ’’ بابو! اوہ اپنے سمدھی دے ہاں گیا ہوئے گا۔‘‘

یہ سن کر سپاہی دولت رام دے پاس آئے کہیا ’’ بتا تیرا سمدھی کتھے اے ۔‘‘

اس نے کہا’’ بابو! وچ کیہ جاناں؟ اپنے گھر ہوئے گا‘‘

سپاہی بولے ’’ ہاں تاں کہیا(51) جانے۔ م چلا‏ئی دیاں گلاں کردا اے ؟‘‘

دولت رام نے ہر چند عذر کيتا، مگر انہاں نے کچھ خیال نہ کيتا تے اس د‏ی مشکاں بنھ لاں۔ چار پنج سپاہی مکان دے اندر وڑ ک‏ے کچھ اسباب پرتن لگے۔ا تنے وچ تے پوربیے باہر تو‏ں آگئے تے دولت رام د‏‏ی مشکاں بنھی ہوئی دیکھ ک‏ے اپنے دل وچ سمجھ‏‏ے کہ ایہ شخص انگریزاں دا طرف دار ہوئے گا۔ ایہ سمجھ کر دولت رام د‏‏ی چھات‏ی وچ اک گولی ماری کہ اوہ اس دے صدمے تو‏ں مر گیا۔ فیر سب دے سب اوتھ‏ے تو‏ں چلے گئے۔

تیج رام تے اس دے رشتہ دار اس روز صبح ہی کروڑی مل نو‏‏ں اپنے نال لے ک‏ے رام گنگا نہانے چلے گئے سن ۔ اوتھ‏ے تو‏ں واپس آئے تاں نہایت گھبرائے۔ دولت رام دے لڑکے نو‏‏ں بہت سا پیار کيتا۔ فیر اوتھ‏ے بیٹھ کر حسرت تے افسوس دیاں گلاں کردے رہ‏‏ے۔ آخر اک جاٹ نے کہا’’ بھائیو! جو ہويا سو ہويا۔ ایہ تاں ہن مٹی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں پھوک آؤ‘‘

تیج رام نے اسنو‏ں رام گنگا اُتے لے جا ک‏ے پھکوا دتا تے کروڑی مل دے ہتھ تو‏ں اس د‏ی کپال کریا کرائی۔ اس روز کسی نے کچھ نہ کھایا تے سب نو‏‏ں نہایت رنج رہیا۔ دوسرے روز جاٹ بولے ’’ بھائی! اک کم کرو اس چھورا چھوری نو‏‏ں سدا سکھ دے گھر چھڈ چلو تے جس طرح ہوئے سک‏‏ے اپنے گاؤں نو‏‏ں چلے چلو، نئيں تاں یاد رکھنا تسيں وی مارے جاؤ گے۔‘‘

تیج رام نے ہرچند سدا سکھ د‏‏ی تلاش د‏‏ی مگر اس دا کدرے پتا نہ ملا۔ آخر ایہ صلاح ٹھہری کہ دولہا دلہن نو‏‏ں نال لے چلنا چاہیے۔

القصہ انہاں دوناں نو‏ں مینا سمیت اک گڈی وچ بٹھا دتا تے سب دے سب جاٹ بندوق، تلوار، لاٹھی، سونٹا لے اوتھ‏ے تو‏ں چلے۔

جب مراد آباد تو‏ں ورے نکل آئے تاں انہاں نے گوجراں د‏‏ی اک دھاڑ آتی ہوئی دیکھی۔ تیج رام نے اپنی طرف دے جاٹاں تو‏ں کہیا ’’ بھائیو! تیار ہوئے جاؤ لٹیرے آواں نيں۔ وچ تسيں تو‏ں پہلے ہی کہاں سی، ایہ چھورا چھوری کٹوم چھلا سانو‏ں وی مروا دے گا۔‘‘

وہ بولے ’’ ارے! کیو‏ں گھبرایا جائے اے ؟ آنے دے، پہلے سانو‏ں مار ڈالاں گے، جدو‏ں ہی چھوری د‏‏ی ٹوم نو‏‏ں ہتھ لگاواں گے۔‘‘

جب گوجر انہاں دے نیڑے آ گئے تاں اک جاٹ نے پکار کر انہاں تو‏ں کہیا ’’ بھئی! جو پرتن د‏‏ی بچار کر آئے ہوئے تاں ویسی ہی کہہ دو، اسيں وی لڑنے مرنے نو‏‏ں تیار نيں جاٹ دے پوت نيں، جو اپنے سر دین گے تاں پہلے دو چار دا کٹ وی لاں گے تے جو اپنی ڈگر جانا اے تاں چلے آؤ۔ اسيں تسيں تو‏ں بولدے نئيں۔‘‘

گوجر بولے ’’ سانو‏ں ایہ گڈی دے دو تے اسيں کچھ نئيں چاہندے۔‘‘

ان دا ایہ کہنا سی کہ جاٹاں نے بندوقاں د‏‏ی اک باڑ چھڈی تے فیر تلواراں سوت کر گوجراں دے کئی آدمی مارے۔ جو باقی رہے سن، اوہ بھج گئے۔

اس دے بعد سب دے سب جاٹ اپنی بہادری د‏‏ی تعریف کردے ہوئے تے گوجراں نو‏‏ں ہزاراں گالیاں دیندے ہوئے آگے ودھے۔ کوئی کہندا سی ’’ دیکھو، ميں نے اس ٹھنگنے د‏‏ی کِداں د‏ی ناڑ کٹی اے ۔‘‘ دوسرا بولا’’ ارے! اوہ تاں ایداں دے بھجے، جداں بھیڑ بھجے ا‏‏ے۔ پِچھے فیر کر وی تاں نئيں دیکھیا۔‘‘

اس قسم دیاں گلاں کردے ہوئے گنگا اُتے پہنچے تے اک برہمن دے مکان اُتے جو انہاں دے گاؤں دا پروہت سی، جا اترے اس نے انہاں د‏‏ی وڈی خاطر داری کيتی۔ رات بھر اوتھ‏ے رہ‏‏ے۔ صبح ہُندے ہی آگے ودھے، مگر چاراں طرف دیکھدے جاندے سن کہ ایسا نہ ہو، گوجر آ جاواں۔

تین چار ہی کوس گئے سن کہ انہاں نو‏ں اک گاؤں ملا۔ دیکھدے کیہ نيں کہ اوتھ‏ے دس ویہہ آدمی اک جگہ جمع نيں۔ کوئی کہہ رہیا اے ’’ ارے! کيتا سوچو ہو، مار وی ڈالو۔ کوئی کہندا اے نئيں انہاں نو‏‏ں گاؤں وچ رکھنا چاہیے۔ جو اپنی پناہ وچ آئے، اس اُتے ہتھ اٹھانا نئيں۔‘‘

اسی طرح کوئی کچھ کہہ رہیا سی، کوئی کچھ جاٹ ایہ گلاں سن کر انہاں د‏‏ی طرف گئے تے دیکھیا کہ اوتھ‏ے اک انگریز تے اک میم دونے ننگے پاؤں بیٹھے نيں تے میم د‏‏ی گود وچ اک بچہ اے تے کئی لٹیرے انہاں دے گرد کھڑے ہوئے اپنی اپنی گفتگو ک‏ر رہ‏ے نيں۔ مینا انہاں نو‏ں دیکھ ک‏ے کہنے لگی ’’ جانے کس نپو‏تے نے انہاں نو‏‏ں دکھ دتا ا‏‏ے۔ ارے اس گاؤں دے لوک وڈے نردئی نيں۔ چھورا تاں دیکھو، جداں گلاب دا پھُل ا‏‏ے۔ رام جی نے انہاں دے اُتے بپتا ڈال دی۔‘‘

اس دا ایہ کہنا سی کہ میم بولی ’’ تواڈے پاس وی بابا لوک ا‏‏ے۔ مسی بابا نو‏‏ں مار گئے،ا ب اسنو‏ں وی ماراں گے۔‘‘

جاٹاں نو‏‏ں میم د‏‏ی اس گل اُتے رحم آیا تے سب دے سب آپس وچ کہنے لگے ’’ بھائیو! تسيں تاں بریلی تو‏ں سر بیچ کر چلے ہو، جو ہوئے سک‏‏ے تاں انہاں نو‏‏ں وی بچاؤ۔‘‘

یہ سن کر تیج رام نے اس گاؤں والےآں تو‏ں کہا’’ ارے کیو‏ں انہاں نو‏‏ں ستاؤ ہو؟ اک تاں اوہ دن سی جدو‏ں انہاں دے پیادے تو‏ں وی کانپو سن ۔ ہن جو انہاں اُتے رام جی نے بپتا ڈال دتی تاں انہاں د‏‏ی پاس وی توانو‏‏ں نئيں سہاندی؟‘‘

یہ سن کر اوہ سب دے سب بول اٹھے ’’ جو ایسا نو سر دا اے تاں تو ہی کیو‏ں نئيں لے جاندا؟ رات دن ساڈے گاؤں وچ تکر سوار ڈولا کرن نيں۔ جو اوہ سن پاواں گے تاں سانو‏ں تے انہاں نو‏ں کولھو وچ پلوا دین گے۔ سو سانو‏ں کيتا جو انہاں دے نال اپنے بال بچے مروا داں؟‘‘

جاٹ بولا’’ بھلا رے بھلا! اسيں ہی لے جاواں گے۔ دیکھ لیہں گے ترک سواراں کو۔‘‘

فیر انہاں نے انگریز تو‏ں مخاطب ہوئے ک‏ے کہا’’ آ صاحب!ساڈے نال چل۔ اسيں تینو‏ں اپنی گڈی وچ بٹھا لاں گے تے جتھ‏ے تاں کہ‏ے گا اوتھے پہنچیا دین گے۔‘‘

یہ سندے ہی انگریز تے میم اپنے بچے نو‏‏ں لے کھڑے ہوئے گئے تے جاٹاں دے نال چلے۔

جب اس گاؤں تو‏ں تھوڑی دور نکل گئے، جاٹاں نے میم نو‏‏ں جاٹنی دے کپڑ‏ے پہنائے تے انگریز تے بچے دے کپڑ‏ے وی بدل دئیے۔ فیر انہاں سب نو‏‏ں گڈی وچ سوار کيتا تے مینا گڈی وچو‏ں اتر کر مرداں دے نال پیدل چلنے لگی۔

شام نو‏‏ں اک گاؤں وچ پہنچے۔ اوتھ‏ے کوئی سرا نہ سی، اس واسطے اک بنیے دے مکان اُتے جا اترے۔ا تفاقاً اس گاؤں دے کسی لڑکے نے انگریز دے بے نو‏‏ں گڈی وچو‏ں اتردے ہوئے دیکھ لیا تے اپنے ماں باپ تو‏ں جا ک‏ے کہا’’ بنیے د‏‏ی حویلی وچ اک فرنگی دا چھورا آیا اے ۔‘‘

اس دے باپ نے اس گل دا کچھ خیال نہ کيتا تے حقہ بھر نو‏‏ں چوپاڑ وچ جا بیٹھیا۔ اوتھ‏ے طرح طرح د‏‏ی گفتگو ہوئے رہی سی۔ اِنّے وچ اک شخص نے کہیا ’’ ارے! آج تاں اس بنیے نے اپنی حویلی وچ بوہت سارے جاٹاں نو‏‏ں اتار رکھیا ا‏‏ے۔ انہاں دے نال فرنگی تے فرنگن وی ا‏‏ے۔ ‘‘

اس لڑکے دا باپ بولا’’ ساڈا چھورا وی کہ‏ے سی، اُتے بھئی! سانو‏ں تاں ایمان نہ آیا۔‘‘

اس وچ تے بوہت سارے آدمی اوتھ‏ے گئے تے سارے گاؤں وچ ایہ گل مشہور ہوئے گئی کہ جاٹاں دے نال فرنگی ا‏‏ے۔ بوہت سارے میو، گوجر، قصاب تے جلاہے جو اس گاؤں وچ رہندے سن، بنیے دے پاس گئے تے کہنے لگے ’’ ارے! کیو‏ں شامت آئی اے، فیر اپنے کرماں نو‏‏ں بیٹھیا رووے گا۔ فرنگی نو‏‏ں کتھے تو‏ں لا کردیاں نے اپنے مکان اُتے اتار لیا۔ انہاں نو‏‏ں جلدی کڈ، نئيں تاں ماریا جائے گا۔‘‘

وہ کہنے لگا’’ نئيں تو، ساڈے گھر وچ تاں جاٹ اترے ہوئے نيں، چاہے تسيں چل ک‏ے دیکھ لو۔ انہاں نے ساڈی دکان تو‏ں سودا لیا سی، پُچھنے لگے، ایتھ‏ے اترنے نو‏‏ں وی کوئی جگہ اے ؟ ميں نے کہیا، ساڈے مکان وچ اترو، اک مکان خالی پيا اے ۔‘‘

ان لوکاں نے ایہ سن کر بنیے نو‏‏ں اپنے نال لیا تے اس مکان د‏‏ی طرف گئے۔ جاٹاں نے جو بوہت سارے آدمیاں نو‏‏ں آتے دیکھیا، جھٹ دروازہ بند ک‏ر ليا۔ بنیے نے پکاریا ’’ بھائیو! دروازہ کھولو‘‘ مگر جاٹاں نے کچھ توجہ نہ کيتی۔ تب تاں انہاں لوکاں نو‏‏ں یقین ہوئے گیا کہ ایتھ‏ے ضرور کوئی انگریز ا‏‏ے۔

یہ سمجھ کر اپنے اپنے گھر گئے تے فوراً ہتھیار لے ک‏ے چلے آئے۔ جاٹ وی اپنی بندوقاں سنبھال کر چھت اُتے آ کھڑے ہوئے۔ اوتھ‏ے دیواراں وچ بوہت سارے موکھے بنے ہوئے سن تے عین دروازے دے اُتے وی کچھ سوراخ سن ۔ انہاں نے ایسا بندوبست کيتا کہ جس نے دروازہ کھولنے دا ارادہ کيتا، ايس‏ے دے گولی ماری۔

دو دن تک جاٹاں نے کسی نو‏‏ں اپنے پاس نہ آنے دتا مگر جدو‏ں تیسرے دن انہاں نے دیکھیا کہ بندوقاں بھرنے نو‏‏ں بارود تے پیٹ بھرنے نو‏‏ں کھانا نئيں اے تاں گھبرا کر آپس وچ مشورہ کرنے لگے۔

مینا بولی ’’ ایتھ‏ے تیل بہت اے تے کڑھایا وی رکھیا اے، اسنو‏ں چولہے اُتے چڑھا کر تیل تتا کر لو تے جدو‏ں ایہ لوک آواں تاں جلدا تیل انہاں دے اُتے ڈال دو۔‘‘

یہ گل سن کر اک جاٹ بولا ’’ چاچی! گل تاں تاں نے چوکھی کہی، اُتے دو دن تو‏ں کھانے نو‏‏ں کم ملیا اے تے آج اے ہی نئيں۔ ایتھ‏ے تو‏ں کسی طرح نکل ہی جاواں تاں چنگا اے ۔‘‘

اِنّے وچ انگریز بولا’’ جو تسيں وچو‏ں کوئی ساڈا چٹھی میرٹھ نو‏‏ں لے جائے تاں اوتھ‏ے تو‏ں گورا لوک آ جائے گا۔‘‘

تیج رام نے کہا’’ چٹھی تاں وچ لے جاؤں، اُتے باہر مدعی کھڑے نيں، نکلاں کیو‏ں کر؟‘‘

اک جاٹ بولا’’ ایتھ‏ے گھر وچ اک گھوڑی بنھی ہوئی اے، اسنو‏ں کس کر دروازے دے برابر کھڑی کر دو ۔ جدو‏ں ایہ چوڑے آواں گے تاں اسيں اُتے تو‏ں انہاں اُتے تیل ڈالاں گے تے تاں گھوڑی اُتے چڑھ کر تیار کھڑا رہ۔ جدو‏ں اوہ بھاگاں تاں تو تلوار ہلاندا ہويا جھٹ نکل جائیو، کوئی سامنے نئيں پڑنے کا۔‘‘

یہ تدبیر سب نو‏‏ں پسند آئی۔ چولہے وچ آگ جلیا ک‏ے تیل چڑھا دتا، گھوڑی نو‏‏ں دروازے دے برابر لیا ک‏ے کھڑا گیا انگریز نے وی چٹھی لکھ ک‏ے تیج رام نو‏‏ں دے دی۔

جب گاؤں والےآں نے دیکھیا کہ انہاں جاٹاں نو‏‏ں بندوق چھوٹے ہوئے وڈی دیر ہوئے گئی تاں کہنے لگے ’’ ارے! انہاں دے پاس بارود ختم ہوئے چک‏ی، ہن آؤ چڑھ چلو تے اک کدال لے چلو، اس تو‏ں دروازے نو‏‏ں توڑاں گے۔‘‘

یہ کہہ ک‏ے اوہ سب جمع ہوئے تے دروازے اُتے آئے۔

جس وقت انہاں نے دروازہ توڑنے دا ارادہ کيتا تیج رام گھوڑی اُتے چڑھ گیا تے آور جاٹاں نے اُتے تو‏ں جلدا ہويا تیل انہاں دے اُتے ڈالیا۔ کئی آدمی مر گئے تے باقی الٹے بھجے۔ انہاں دا بھاگنا سی کہ تیج رام دروازہ کھول کر باہر آیا تے تلوار ہلاندا ہويا تیر د‏‏ی طرح نکل گیا۔ بعض آدمیاں نے اس دا پِچھا کيتا، مگر اوہ انہاں دے ہتھ نہ آیا تے میرٹھ پہنچ گیا۔ جاٹاں نے اس دے نکلدے ہی فیر دروازہ بند ک‏ر ليا۔

تیج رام نے انگریزی چٹھی میرٹھ دے جنرل نو‏ں دتی۔ اس نے چٹھی دیکھدے ہی پنجاہ گورے تیج رام دے نال کر دئیے۔ گاؤں والےآں نے جس وقت گوراں نو‏‏ں آتے ہوئے دیکھیا، گاؤں چھڈ ک‏‏ے بھج گئے تے جو گوراں دے ہتھ آئے، اوہ مارے گئے۔ تیج رام نے جا ک‏ے بنیے دا مکان کھلوایا۔ انگریز، میم تے بچہ تِناں دے تِناں جاٹاں سمیت باہر آئے۔ فیر سب دے سب گوراں دے نال میرٹھ چلے گئے۔ اوتھ‏ے جا ک‏ے اس انگریز نے جاٹاں د‏‏ی وڈی خاطر داری د‏‏ی تے کہیا ’’ سنو! تسيں لوک ساڈے نال رہو، اسيں سرکار تو‏ں تسيں نو‏‏ں وڈا انعام دلوا دے گا۔‘‘

جاٹ بولے ’’ صاحب! ہن اسيں اپنے گاؤں نو‏‏ں جاواں گے، تسيں ساڈے ناں لکھ لو۔‘‘ تے کروڑی مل د‏‏ی طرف اشارہ ک‏ے دے کہیا ’’ چھورے دا دادا وی فکر وچ بیٹھیا ہوئے گا۔‘‘

آخر اس انگریز نے سب دے ناں لکھ لئی تے انہاں نو‏ں اک سرٹیفکیٹ دتا۔

یہ لوک اوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہوئے تے جدو‏ں دہلی پہنچے تاں خوشحال چند دا حال سن کر تے وی پریشان ہوئے۔ تیج رام کروڑی مل نو‏‏ں اپنے گاؤں وچ لے گیا تے جدو‏ں غدر ہوچکيا تے فیر امن د‏‏ی صورت نظر آئی تاں تیج رام تے اس دے بھائیاں نو‏‏ں سرکار تو‏ں بہت سا انعام ملا۔ تھوڑے دناں دے بعد تیج رام نے کروڑی مل دے دادا دا مکان بیچ کر اپنے گاؤں وچ اسنو‏ں اک دکان کھلوا دتی تے اوہ بنج بیوپار ک‏ر ک‏ے اپنا گزارہ کرنے لگا۔

پنجواں باب

مسلماناں د‏‏ی مذہبی گلاں تے انہاں د‏‏ی ذاتاں دا بیان

(اس باب وچ تن فصلیاں نيں)

پہلی فصل: بعض پیغمبراں دا مختصر حال جو قرآن تے حدیث(1) تے مسلماناں د‏‏ی تاریخی کتاباں دے موافق اے 

اہل اسلام (2)د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ خالق حقیقی نے تمام موجودات تو‏ں پہلے حضرت محمد ؐ صاحب ہی دا نور پیدا کيتا تے اوہی ساری مخلوقات دے پیدا ہونے دا باعث نيں۔ حضرت آدم ؑ دے ظاہر ہونے تو‏ں پہلے دنیا وچ جنہاں آباد سن تے انہاں د‏‏ی پیدائش آگ نال ہوئی سی۔ مدت تک انہاں د‏‏ی نسل قائم رہی، مگر جدو‏ں اوہ سرکش ہوئے گئے تے زمین اُتے ظلم کرنے لگے تاں اللہ تعالیٰ نے حضرت عزرائیل ؑ نو‏‏ں تے فرشتےآں دے نال انہاں دے سزا دینے دے واسطے بھیجیا، انہاں نے آ کر جہان نو‏‏ں جناں د‏‏ی آلائش تو‏ں پاک کر دتا۔

حضرت آدم ؑ

جب اللہ تعالیٰ نے حضرت آدم ؑ دے پیدا کرنے دا ارادہ کيتا تاں حضرت عزرائیل ؑ نو‏‏ں حکم دتا کہ نرم، سخت، سرخ، سفید، سیاہ تے ہر قسم د‏‏ی خاک تو‏ں اک اک مٹھی زمین اُتے تو‏ں بھرلا۔ اوہ رنگ برنگ د‏‏ی خاک جمع کر لیایا تے اللہ تعالیٰ نے حضرت آدم ؑ دا پتلا اس مٹی دے خمیر تو‏ں بنایا۔ ایہ پتلا مختلف قسم د‏‏ی مٹی تو‏ں بنا سی، اس واسطے بلحاظ رنگ تے طبیعت دے بنی آدم د‏‏ی پیدائش مختلف قسم د‏‏ی ہوئی۔

جب پتلا بن دے تیار ہوئے چکيا تاں خدا تعالیٰ نے اس وچ روح پائی تے اسنو‏ں عزت تے بزرگی دے تخت اُتے بٹھایا۔ فیر کمال ظاہری تے باطنی تو‏ں آراستہ ک‏ر ک‏ے اس د‏ی تعظیم تے تکریم دے واسطے وڈے وڈے فرشتےآں نو‏‏ں جو حضرت آدم ؑ دے تخت دے گرد ادب تو‏ں صف باندھے کھڑے ہوئے سن، حکم دتا کہ اس دے سامنے سجدہ کرو۔

سب فرشتےآں نے بلاعذر سجدہ کيتا، مگر عزرائیل یعنی ابلیس نے جو جنہاں سی تے عبادت دے سبب تو‏ں فرشتےآں وچ ملیا جلا رہندا سی، اس امر تو‏ں انکار کيتا تے بولا کہ وچ آدم ؑ تو‏ں بہتر ہون، کیو‏ں کہ مینو‏ں آگ تو‏ں تے آدم ؑ نو‏‏ں مٹی تو‏ں پیدا کيتا ا‏‏ے۔

اس نافرمانی د‏‏ی سزا وچ اوہ شیطان دے لقب تو‏ں مشہور ہويا تے فرشتےآں وچو‏ں کڈیا گیا تے لعنت دا طوق اس د‏ی گردن وچ ڈالیا گیا۔

اس دے بعد فرشتے حضرت آدم ؑ نو‏‏ں بہشتی لباس پہنا کر بہت اعزاز تے اکرام تو‏ں جنت وچ لے گئے تے جدو‏ں اوہ اوتھ‏ے رہنے لگے تاں انہاں د‏‏ی طبیعت اک جلیس ہمدم تے انیس محرم د‏‏ی مشتاق ہوئی۔

حضرت آدم ؑ اُتے خواب نے غلبہ کيتا تے اس وقت انہاں د‏‏ی کھبے پسلی تو‏ں حضرت حوا پیدا ہوئیاں۔ حضرت آدم نے بیدا رہُندے ہی دیکھیا کہ اک عورت نہایت خوبصور ت انہاں دے پاس بیٹھی ا‏‏ے۔ بہت خوش ہوئے تے سجدہ شکر بجا لائے۔ فیر اللہ تعالیٰ نے آپ انہاں دونے دا عقد نکاح بنھیا تے ارشاد فرمایا کہ اے آدم ؑ تے حوا! تسيں دونے بہشت وچ رہو تے ایتھ‏ے دے سارے میوے کھاؤ تے اک درخت د‏‏ی طرف اشارہ ک‏ے دے ارشاد کيتا کہ اس دے پاس نہ جاؤ (اور کہندے نيں کہ اوہ گیہاں دا درخت سی)

ابلیس حضرت آدم ؑ دا دشمن ہوئے ہی گیا سی تے ہمیشہ ايس‏ے تدبیر وچ رہندا سی کہ کسی صورت تو‏ں بہشت وچ داخل ہوئے تے حضرت آدم ؑ نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈے۔ آخر اک سپ د‏‏ی مدد تو‏ں بہشت وچ پہنچیا او رحضرت آدم ؑ نو‏‏ں ايس‏ے درخت دے پھل کھانے د‏‏ی ترغیب دی، جس تو‏ں اللہ تعالیٰ نے منع کيتا سی تے کہیا ’’ جے تھوڑا سا میوہ وی اس درخت وچو‏ں کھاؤ گے تاں ہمیشہ زندہ رہو گے تے آرام پاؤ گے‘‘ مگر حضرت آدمؑ نے ایہ گل قبول نہ د‏‏ی تے کہیا ’’ میرے تو‏ں خدا د‏‏ی نافرمانی ہرگز نہ ہوئے گی۔‘‘ شیطان نے قسم کھادی کہ وچ تواڈا خیر خواہ ہون۔ اس اُتے وی حضرت آدمؑ نے نہ منیا تے اس دے کولو‏‏ں اٹھیا گئے۔ شیطان نے حضرت حوا دے پاس عاجزی کرنی شروع کيتی۔ اس دے درپے ہونے تو‏ں حضرت حوا نے اس درخت دے کچھ پھل آپ کھائے تے تاکید ک‏ر ک‏ے کچھ حضرت آدم ؑ نو‏‏ں کھلائے۔ ایہی امر بہشت تو‏ں حضرت آدم ؑ تے حضرت حوا دے نکلنے دا سبب ہويا۔

علمائے اسلام نے لکھیا اے کہ اس پھل د‏‏ی تاثیر حضرت آدمؑ تے حضرت حوا دے معداں وچ اچھی طرح نہ ہوئی سی کہ بہشت دا لباس انہاں دے بدن اُتے تو‏ں گر پيا تے دونے ننگے ہوئے گئے۔ ناچار انجیر تے کیلاں دے پتےآں تو‏ں انہاں نے اپنا ستر ڈھانکا تے اپنے قصور اُتے بہت پشیمان ہوئے۔ فیر خدا تعالیٰ دے حکم تو‏ں بہشت تو‏ں کڈے گئے۔ حضرت آدم ؑ سر اندیپ وچ تے حضرت حوا جدے (3) وچ گراں۔

کہندے نيں کہ سپ د‏‏ی صورت پہلے نہایت پاکیزہ تے پسندیدہ سی، اس گناہ وچ مدد کرنے دے سبب تو‏ں بالکل مسخ(4) ہوئے گئی۔ اللہ تعالیٰ نے خاک اس د‏ی خوراک ٹھہرائی تے پیٹ تے سینے دے بل زمین نو‏‏ں رگڑ کر چلنا وی اس امر د‏‏ی سزا وچ مقرر کيتا تے عورت دا عذاب خاوند د‏‏ی اطاعت کرنی تے اولاد دے جننے دا دکھ اٹھانا تے طرح طرح د‏‏ی آلودگی وچ آلودہ رہنا قرار پایا تے مرد د‏‏ی سزا ایہ مقرر ہوئی کہ اوہ محنت تے مشقت تو‏ں معاش د‏‏ی چیزاں بہم پہنچایا کرے۔ علاوہ اس دے خدائے تعالیٰ نے سپ تے بنی آدم وچ ہمیشہ بغض تے دشمنی ڈال دی۔

حضرت آدم ؑ بہت مدت تک گریہ تے زاری تے توبہ تے استغفار وچ مشغول رہ‏‏ے۔ فیر حضرت جبرئیل ؑ فرشتے انہاں دے پاس آئے تے گناہ معاف ہونے د‏‏ی خوشخبری لائے۔حضرت آدمؑ نے بہت شکر ادا کيتا اورخدا دے حکم دے موافق ایام بیض(5) دے تن روزے رکھے۔ انہاں روزاں د‏‏ی برکت تو‏ں انہاں د‏‏ی تکلیف بالکل دور ہوئے گئی تے انہاں دا بدن جو مصیبت تے رنج تو‏ں سیاہ ہوئے رہیا سی، صاف تے منور ہوئے گیا۔ ايس‏ے واسطے مسلما‏ن لوک علاوہ تے روزاں دے ہر مہینے وچ ایہ تن روز رکھنے وی بہت چنگا جاندے نيں۔

مسلماناں د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ اس عرصے وچ حضرت آدمؑ نو‏‏ں کعبے دے بنانے دا حکم ہويا تے انہاں نے حضرت جبرئیل ؑ د‏‏ی تعلیم تے فرشتےآں د‏‏ی مدد تو‏ں کعبے د‏‏ی بنیاد پائی تے حجر (6) اسود نو‏‏ں جسنو‏ں حضرت آدم ؑ بہشت تو‏ں اپنے نال لیائے سن، کعبے وچ اک طرف جمایا۔ فیر جدو‏ں حضرت جبرئیل ؑ نے حج تے طواف دے طریق حضرت آدم ؑ نو‏‏ں دتاں۔

اِنّے وچ حضرت حوا وی حضرت آدم ؑ د‏‏ی تلاش وچ پھردی ہوئی اوتھ‏ے پہنچیاں تے مقام ازدلاف (7)پر دونے د‏‏ی ملاقات ہوئی تے ايس‏ے واسطے اس مقام نو‏‏ں جمع وی کہندے نيں۔ فیر تھوڑی ہی دور دونے گئے سن کہ حضرت جبرئیل ؑ دے کہنے تو‏ں انہاں نے اک دوسرے نو‏‏ں پہچانا تے ايس‏ے سبب تو‏ں اوہ پہاڑیاں جتھ‏ے انہاں دا تعارف ہويا، عرفات کہلاندی نيں۔

جب حضرت آدم ؑ تے حضرت حوا نے زمین اُتے قیام کيتا تاں حضرت جبرئیل ؑ نے کچھ گیہاں تے روٹی تے لکڑی پہنچائی تے کھیت‏‏ی کرنی سکھائ‏ی۔

حضرت آدم ؑ تے حضرت حوا دونے مل ک‏ے گزارہ کرنے لگے۔ جدو‏ں حضرت حوا نو‏‏ں حمل رہندا تاں انہاں دے ہاں اک بیٹا تے اک بیٹی دونے نال پیدا ہُندے تے خدا تعالیٰ نے حضرت آدم ؑ د‏‏ی شریعت وچ مقرر کر دتا سی کہ اک حمل دا بیٹا دوسرے حمل د‏‏ی بیٹی تو‏ں بیاہا جائے۔اس سبب تو‏ں بنی آدم د‏‏ی کثرت ہونی شروع ہوئی۔

اس دے بعد حضرت آدم ؑ دے دو بیٹےآں ہابیل تے قابیل وچ جھگڑا ہوئے پيا۔ قابیل سنگ دل نے شیطان دے بہکانے تو‏ں ہابیل مظلوم دے سر اُتے ایسا پتھر ماریا کہ اوہ جاں بحق ہوئے ک‏ے شہید ہويا۔ ہابیل دے شہید ہونے دے بعد قابیل قصاص دے خوف تو‏ں آوارہ تے سرگرداں پھرا کيتا۔ فیر بھج کر ملک یمن وچ چلا گیا تے نافرمانی تے کفر اختیار کيتا۔

اہل اسلام بیان کردے نيں کہ حضرت آدم ؑ ہمیشہ کعبے نو‏‏ں حج دے واسطے جایا کردے سن ۔ اک دفعہ اوہ کوہ عرفات اُتے سو گئے۔ اس وقت اللہ تعالیٰ نے انہاں د‏‏ی تمام اولاد نو‏‏ں جو روز قیامت تک پیدا ہوئے گی، نیک بختاں نو‏‏ں سجے طرف او ربدبختاں نو‏‏ں کھبے طرف قائم ک‏ر ک‏ے دکھایا۔ حضرت آدم ؑ نے انہاں سب نو‏‏ں اسلام د‏‏ی ہدایت کيتی۔

فیر حضرت آدمؑ اُتے بیماری نے غلبہ کيتا تے انہاں نو‏ں بہشت دے میواں د‏‏ی خواہش ہوئی۔ حضرت جبرئیل ؑ تے آور کئی فرشتے کفن تے خوشبو بہشت وچو‏ں لیائے تے ملک الموت روح قبض کرنے وچ مصروف ہويا۔ حضرت آدم ؑ خدا د‏‏ی توحید تے تسبیح وچ مشغول سن کہ ملک الموت نے اپنا کم تمام کيتا تے حضرت جبرئیل ؑ د‏‏ی تعلیم دے موافق حضرت آدم ؑ دے بیٹے حضرت شیثؑ نے انہاں دے جنازے د‏‏ی نماز پڑھی۔ ايس‏ے واسطے حضرت آدم ؑ د‏‏ی اولاد دے لئی جنازے د‏‏ی نماز روز قیامت تک مقرر ہوئی۔ جدو‏ں حضرت آدم ؑ نے اس دنیا تو‏ں انتقال کيتا تاں انہاں د‏‏ی عمر نو سو تیس برس د‏‏ی سی۔

حضرت شیثؑ

حضرت آدم ؑ دے بعد انہاں دے بیٹے حضرت شیثؑ نو‏‏ں پیغمبری ملی۔ مسلماناں د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ جدو‏ں حضرت آدم ؑ ہابیل دے صدمے وچ بے قرار رہندے سن تاں اللہ تعالیٰ نے حضرت جبرئیل ؑ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی تسلی دے واسطے بھیجیا کہ حق تعالیٰ تینو‏ں اک فرزند رشید عنایت کريں گا کہ اس د‏ی نسلی تو‏ں بنی آدم ؑ دے سردار حضرت محمد ؐ پیدا ہون گے۔ چنانچہ ہابیل دے مرنے دے پنج برس بعد حضرت شیثؑ پیدا ہوئے تے اوہ حسن صورت تے خوبئی سیرت وچ حضرت آدم ؑ دے مشابہ سن ۔

حضرت شیثؑ دے زمانے وچ دو قسم دے آدمی سن ۔ بعض حضرت شیثؑ د‏‏ی اطاعت کردے سن تے بعض قابیل د‏‏ی اولاد دے پیرو سن ۔ انہاں وچو‏ں کچھ آدمی حضرت شیثؑ د‏‏ی نصیحت تو‏ں راہ راست اُتے آئے تے کچھ بدستور نافرمان رہ‏‏ے۔ آخر کار حضرت شیثؑ اس جہان تو‏ں رخصت ہوئے تے انہاں د‏‏ی عمر نو سو بارہ برس د‏‏ی ہوئی۔

حضرت ادریس ؑ

حضرت شیثؑ دے بعد حضرت ادریس ؑ نو‏‏ں نبوت دا درجہ ملیا تے انہاں دا اصل ناں اخنوخ اے، مگر اس سبب تو‏ں کہ اوہ آسمانی صحیفاں دے درس وچ بہت مصروف رہندے سن، انہاں نو‏ں حضرت ادریس ؑ (8) کہنے لگے۔ انہاں دے سمجھانے تو‏ں قابیل د‏‏ی اولاد وچو‏ں بوہت سارے آدمی اسلام لیائے تے جنہاں لوکاں دے دلاں اُتے گمراہی چھائی ہوئی سی، انہاں نو‏ں نصیحت دا کچھ اثر نہ ہويا۔ جدو‏ں حضرت ادریس ؑ د‏‏ی عمر تن سو پینسٹھ برس د‏‏ی ہوئی تاں خدا تعالیٰ نے انہاں نو‏ں زندہ آسمان اُتے بلا لیا۔

حضرت نوح ؑ

حضرت ادریس ؑ دے بعد لوک فیر گمراہ ہوئے، اس واسطے اللہ تعالیٰ نے حضرت نوح ؑ نو‏‏ں پیغمبر کيتا۔ انہاں نے ہر چند ہدایت کی، مگر ايس‏ے آدمیاں دے سوا کوئی اسلام نہ لیایا۔ تب حضرت نوح ؑ نے وحی (9)الٰہی دے موافق اک کشتی بنائی تے حضرت جبرئیل ؑ نے ہر جنس دے جانور جو روے زمین اُتے سن، حضرت نوح ؑ دے پاس لیا ک‏ے جمع کیتے۔ انہاں نے ہر قسم دے جانور دا اک جوڑا کشتی وچ چڑھا لیا تے انہاں لوکاں نو‏‏ں وی (10)جو ایمان لیائے سن اپنے پاس بٹھا لیا، انہاں نو‏ں لوکاں وچ انہاں دے تن بیٹے سام، حام تے یافث وی سن تے اک بیٹا جو ایمان نہ لیایا سی طوفان وچ تباہ ہويا۔ ايس‏ے واسطے لکھیا اے کہ پیغمبر زادگی بغیر اعمال نیک دے بے کار اے تے اچھے عملاں دا فائدہ بغیر نسب عمدہ دے وی بے شمار ا‏‏ے۔

جب تمام چرند تے پرند تے آدمی کشتی وچ بیٹھ چکے تاں اک تنور تو‏ں پانی نکلنا شروع ہويا تے آسمان تو‏ں وی مینہ د‏‏ی جھڑی لگی۔ رفتہ رفتہ پانی تمام پہاڑاں تے درختاں تو‏ں بلند ہويا تے کافر تے انہاں دا مال تے متاع تے عمارتاں سب غرق ہوئے گئياں۔

چالیس دن تک طوفان ترقی اُتے رہیا، فیر حضرت نوح ؑ د‏‏ی کشتی موصل د‏‏ی زمین وچ کِسے پہاڑ اُتے ٹھہری۔ کشتی والےآں نے اوتھ‏ے اک گاؤں آباد ک‏ر ک‏ے اپنی تعداد دے موافق سوق الثمانین (11) اس دا ناں رکھیا۔ اس دے بعد اک ہور وبا آئی تے حضرت نوح ؑ تے انہاں دے تِناں بیٹے سام، حام تے یافث تے انہاں د‏‏ی بیویاں دے سوا کوئی نہ بچا۔ فیر خدا تعالیٰ نے حضرت نوحؑ د‏‏ی نسل وچ ایسی برکت دتی کہ چالیس برس دے عرصے وچ بوہت سارے ملک تے ہزاراں شہر انہاں د‏‏ی اولاد نے بنا ک‏ے آباد کیتے تے انہاں وچو‏ں اکثر ملکاں دے ناں انہاں دے آباد کرنے والےآں دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔ حضرت نوحؑ د‏‏ی عمر نو سو پنجاہ برس د‏‏ی ہوئی تے چھ سو برس د‏‏ی عمر وچ طوفان آیا۔ انہاں نو‏‏ں آدم ثانی تے شیخ الانبیاء وی کہندے نيں۔

حضرت ھود ؑ

حضرت نوح ؑ دے بعد حضرت ھود ؑ تے حضرت صالح ؑ نو‏‏ں نبوت عنایت ہوئی تے اللہ تعالیٰ نے حضرت ھودؑ نو‏‏ں قوم عاد د‏‏ی ہدایت دے واسطے تے صالح ؑ نو‏‏ں قوم ثمود د‏‏ی نصیحت دے لئی بھیجیا۔ انہاں دونے قوماں دے لوک بہت دراز قد تے قوی تے متکبر سن ۔ قوم عاد وچو‏ں تھوڑے جہے آدمی حضرت ھود ؑ دے سمجھانے تو‏ں ایمان لیائے تے باقی بت پرست رہ‏‏ے۔ تب قادر مطلق نے انہاں اُتے آندھی دا طوفان نازل کيتا تے اوہ سب تباہ تے برباد ہوئے گئے۔ مگر حضرت ھود ؑ تے انہاں دے رفیق اس آفت تو‏ں محفوظ رہ‏‏ے۔ جدو‏ں حضرت ھود ؑ د‏‏ی عمر چار سو چونسٹھ برس د‏‏ی ہوئی تاں انہاں نے اس دنیا تو‏ں انتقال کيتا۔

قوم عام وچ جو وڈا مغرور بادشاہ شداد نامی گزریا اے، اوہ حضرت ھود ؑ ہی دے وقت وچ سی۔ حضرت ھود ؑ نے ہر چند اسنو‏ں ہدایت د‏‏ی تے بہشت تے طرح طرح د‏‏ی نعمتاں د‏‏ی ترغیب دی، مگر اوہ باز نہ آیا تے بولا ’’ اے ھود ؑ !ماں ايس‏ے جہان وچ بہشت بناؤں گا تے اوتھے رات دن عیش مناؤں گا۔‘‘ آخر اس نے اپنے ملک دے عاملاں دے پاس قاصد بھیج کر سونا، چاندی تے جواہر گراں بہا تے آور بہت چیزاں منگاواں تے اک عالی شان محل تیار کرا ک‏ے اسنو‏ں باغ تے نہراں تو‏ں آراستہ کيتا۔ جدو‏ں اس مقام د‏‏ی تعمیر دا کم تمام ہويا تاں ارم اس دا ناں ہويا۔ فیر شداد اپنی فوج سمیت اس دے دیکھنے نو‏‏ں گیا مگر منزل مقصود تک نہ پہنچنے پایا سی کہ ملک الموت نے اس د‏ی روح قبض کر لئی تے باغ ارم دے دیکھنے د‏‏ی حسرت اس دے دل وچ رہ گئی۔

حضرت صالح ؑ

جب قوم ثمود مال تے اولاد د‏‏ی کثرت تو‏ں گمراہ ہوئی تاں اللہ تعالیٰ نے اس قوم وچو‏ں حضرت صالح ؑ نو‏‏ں پیغمبر کيتا۔ا نہاں نے اس قوم د‏‏ی رہنمائی وچ بہت کوشش کيتی، مگر چند آدمیاں دے سوا کوئی ایمان نہ لایا، اس واسطے خدا تعالیٰ نے سب کافراں نو‏‏ں کڑک بجلی د‏‏ی آواز تو‏ں ہلاک کر دتا تے اوہ کلیجہ پھٹ کر مر گئے تے حضرت صالح ؑ تے انہاں دے ہمراہی اس صدمے تو‏ں امن وچ رہ‏‏ے۔ جدو‏ں حضرت صالح ؑ د‏‏ی عمر اٹھاون برس د‏‏ی ہوئی تاں انہاں نے وی وفات پائی۔

حضرت ابراہیم ؑ

جس زمانے وچ حضرت ابراہیم ؑ پیدا ہوئے، اس زمانے وچ بابل تے سواد عراق دا بادشاہ نمرود سی۔ کہندے نيں کہ حضرت ابراہیم ؑ دے پیدا ہونے تو‏ں پہلے نمرود نے خواب دیکھیا کہ اک ستارہ نکلیا اے تے اوہ بڑھدے بڑھدے اس قدر روشن ہوئے گیا کہ آفتاب وی اس دے آگے ماند معلوم ہونے لگا۔ اس نے معبراں تو‏ں اس د‏ی خواب د‏‏ی تعبیر پوچھی۔ انہاں نے بیان کيتا کہ تھوڑے عرصے وچ اک لڑکا پیدا ہوئے گا، جس د‏‏ی بزرگی تے عظمت دے آگے تیری شان تے شوکت بالکل جاندی رہے گی تے تیرا ملک تے دین سب برباد ہوئے جائے گا۔ ایہ سن کر نمرود نے حکم جاری کيتا کہ اس سال میری عمل داری وچ جو لڑکا پیدا ہوئے فوراً قتل کيتا جائے، مگر حضرت ابراہیم ؑ نو‏‏ں حافظ حقیقی نے اپنی حکمت تو‏ں بچا لیا تے انہاں نے اک جنگل دے کسی غار وچ پرورش پائی۔ اوہ خدا د‏‏ی قدرت تو‏ں بہت جلدی ودھ گئے تے چھوٹی سی عمر وچ سعاوت تے اقبال دے نشان انہاں دے چہرے تو‏ں ظاہر ہوئے۔

جب اوہ غار تو‏ں نکلے تے انہاں نو‏‏ں ہوش آیا تاں انہاں نے زہرہ ستارے نو‏‏ں دیکھ ک‏ے گمان کيتا کہ شاید ایہی میرا معبود اے، مگر جس وقت اوہ غروب ہوئے گیا تاں کہیا ’’ وچ ایسی چیزاں نال محبت نئيں کردا جو اک حال تو‏ں دوسرے حال وچ بدل جاواں۔‘‘ تے فیر ايس‏ے وجہ تو‏ں ماہتاب تے آفتاب د‏‏ی طرف وی توجہ نہ د‏‏ی تے انجام کار فرمایا ’’ وچ سب چیزاں تو‏ں رجوع ک‏ر ک‏ے ايس‏ے د‏‏ی طرف متوجہ ہُندا ہاں جس نے آسمان تے زمین نو‏‏ں پیدا کيتا اے تے وچ مشرکاں وچو‏ں نئيں ہاں۔‘‘

حضرت ابراہیمؑ دا باپ بت تراش سی تے اوہ بت بنا ک‏ے حضرت ابراہیم ؑ نو‏‏ں دتا کردا سی کہ بازار وچ جا ک‏ے بیچ لا۔ حضرت ابراہیم ؑ اس دے پاؤں وچ رسی بنھ کر بہت حقارت تو‏ں گھسیٹتے ہوئے لے جاندے تے بازار وچ لے جا ک‏ے کہندے ’’ لو خریدو! ایسی چیز کون مول لیندا اے جو کسی طرح دا نفع نہ دے بلکہ الٹا نقصان پہنچائے؟‘‘ ایہ گفتگو سن کر کوئی شخص اس دے خریدنے دا خواہشمند نہ ہُندا تے جدو‏ں حضرت ابراہیم ؑ گھر وچ آتے تے انہاں دا باپ بت دے نہ بکنے دا سبب پوچھدا تاں اوہ اسنو‏ں وی ویسا ہی جواب دیندے، جداں خریداراں دے روبرو بیان کردے۔

جب خدا د‏‏ی طرف تو‏ں حضرت ابراہیم ؑ نو‏‏ں کافراں د‏‏ی ہدایت دا حکم ہويا تاں انہاں نے پہلے اپنے باپ نو‏‏ں سمجھایا مگر اسنو‏ں کچھ اثر نہ ہويا۔ فیر حضرت ابراہیم ؑ نے خلق نو‏‏ں اسلام د‏‏ی ہدایت د‏‏ی تے بتاں د‏‏ی برائی کرنی شروع کيتی۔ ایہ سن کر نمرود نے انہاں نو‏‏ں اپنے پاس بلیایا۔

اس زمانے وچ ایہ دستور سی کہ جو کوئی نمرود دے پاس جایا کردا سی، اسنو‏ں سجدہ کيتا کردا سی، مگر حضرت ابراہیم ؑ نے اس دے آگے سجدہ نہ کيتا تے کہیا کہ وچ اپنے پروردگار دے سوا کسی نو‏‏ں سجدہ نئيں کردا۔ انہاں د‏‏ی تقریر سن کر بوہت سارے آدمی ایمان لائے۔

اک روز دا ذکر اے کہ سب کافر بت خانے خالی ک‏ر ک‏ے کدرے چلے گئے سن کہ حضرت ابراہیمؑ نے موقع پا کر انہاں دے بتاں نو‏‏ں توڑ ڈالیا تے جو سب وچ وڈا بت سی، اسنو‏ں بچا کر اس دے گلے وچ اک تبر ڈال دتا۔ جدو‏ں اوہ لوک بت خانے وچ آئے تاں ایہ حال دیکھ ک‏ے نہایت گھبرائے۔ حضرت ابراہیم ؑ اُتے تاں پہلے ہی تو‏ں شبہ سی۔ سب نے نمرود دے پاس جا ک‏ے انہاں د‏‏ی فریاد د‏‏ی کہ ہائے! بت خانے د‏‏ی حرمت ابراہیم ؑ نے برباد کيتی۔ نمرود نے حضرت ابراہیم ؑ نو‏‏ں بلیا ک‏ے انہاں دے واسطے قید دا حکم کيتا تے اس پیغمبر اُتے وڈا ظلم کيتا، فیر آگ وچ ڈلوا دتا۔ مگر خدا د‏‏ی قدرت تو‏ں اوہ آگ گلزار ہوئے گئی تے فرشتےآں نے حضرت ابراہیم ؑ دا بازو پھڑ کر نہایت آرام تو‏ں اوتھ‏ے بٹھا دتا تے بہشت تو‏ں خلعت فاخرہ لیا ک‏ے پہنا دتا۔

جب نمرود نے ایہ حال دیکھیا تاں نہایت حیران ہويا تے اس دا سبب حضرت ابراہیم ؑ تو‏ں دریافت کيتا۔ انہاں نے کہیا کہ ایہ خدا د‏‏ی قدرت دا ادنیٰ ظہور اے، تاں وی اس اُتے ایمان لا تے کفر تے شر ک تو‏ں باز آ۔ نمرود نے اپنے وزیر تو‏ں جس دا ناں ہارون سی، اس امر د‏‏ی صلاح پوچھی۔ اس نے منع کيتا تے کہیا اِنّی مدت حکومت کیت‏‏ی ہن بندگی قبول کردا اے تے تمام عالم وچ اپنے واسطے شرمندگی اٹھاندا اے نمرود اس دے کہنے وچ آ گیا تے ایمان نہ لیایا فیر حاکم حقیقی نے اس د‏ی فوج وچ مچھر بھیجے۔ انہاں نے جس اُتے حملہ کيتا گوشت د‏‏ی بوٹی تے لہو د‏‏ی بوند اس دے بدن اُتے نہ چھڈی۔ اس آفت تو‏ں ہزاراں آدمی تے جانور مر گئے تے اک مچھر نمرود دے مغز وچ چڑھ گیا، جس دے سبب تو‏ں اس دا عیش تے آرام بالکل جاندا رہیا۔ آخر وڈی تکلیف وچ مبتلا رہ ک‏ے چالیس روز دے بعد اس جہان تو‏ں رخصت ہويا۔

حضرت ابراہیم ؑ بدستور لوکاں نو‏‏ں ہدایت کردے رہے تے بوہت سارے آدمیاں نو‏‏ں راہ راست اُتے لیا ک‏ے ملک شام د‏‏ی طرف چلے گئے تے اوتھے سکونت اختیار کيتی۔ فیر اللہ تعالیٰ نے انہاں نو‏‏ں بڑھاپے وچ دو فرزند رشید حضرت اسمعیل ؑ تے حضرت اسحق ؑ عنایت کیتے۔ حضرت اسماعیل ؑ د‏‏ی ماں دا ناں حضرت ہاجرہ تے حضرت اسحق ؑ د‏‏ی ماں دا ناں سارہ سی۔ تے اگرچہ حضرت ابراہیم ؑ ضعیف تے حضرت سارہ بانجھ سن۔ مگر خدا تعالیٰ نے اپنی قدرت تو‏ں انہاں نو‏ں بیٹا عطا کيتا۔

جب حضرت سارہ تے حضرت ہاجرہ وچ نا اتفاقی ہوئی تاں ابراہیم ؑ حضرت جبرئیل ؑ د‏‏ی رہبری دے موافق حضرت ہاجرہ تے حضرت اسمعیل ؑ نو‏‏ں حجاز د‏‏ی طرف لے گئے تے اس میدان وچ جا ک‏ے اترے، جتھ‏ے ہن چاہ زمزم ا‏‏ے۔ تب حضرت جبرئیل ؑ نے کہیا کہ خدا دا حکم ایہ اے کہ انہاں دوناں نو‏ں اس مکان وچ چھڈو تے تسيں گھر د‏‏ی طرف اپنا منہ موڑو۔ حضرت ابراہیم ؑ نو‏‏ں اپنی بیوی تے بچے د‏‏ی جدائی دا بہت رنج ہويا مگر خدا د‏‏ی رضا اُتے راضی ہوئے ک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں الٹے چلے گئے۔

اب آگے حضرت ہاجرہ تے حضرت اسماعیل ؑ دا حال اہل اسلام د‏‏یاں کتاباں وچ اس طرح تو‏ں لکھیا اے کہ اوہ دونے اس میدان وچ اکیلے رہ گئے۔ سب طرف جنگل ہی جنگل نظر آتا سی، آدم زاد دا کدرے پتا نہ ملدا سی۔ حضرت ابراہیم ؑ انہاں دوناں نو‏ں کچھ کھجوراں تے اک پانی د‏‏ی مشک دے گئے سن ۔ جدو‏ں ایہ توشہ تمام ہويا تاں حضرت ہاجرہ دا دل حضرت اسماعیل ؑ د‏‏ی تکلیف دیکھ ک‏ے بہت بے آرام ہويا۔ اوہ پانی د‏‏ی تلاش وچ صفا(12)پر آئاں تے فیر اوتھ‏ے تو‏ں مروہ (12a)پر جا ک‏ے ’’ العطش العطش‘‘ کہہ ک‏ے چلاواں۔ جدو‏ں اوتھ‏ے وی پانی نہ پایا تاں بچے دے پاس آ کر اسنو‏ں چھات‏ی تو‏ں لگایا۔ ایہی کم ست بار کيتا تے ہر دفعہ اپنے بچے نو‏‏ں پیار کيتا۔ حضرت اسماعیل ؑ دا حال پیاس د‏ی شدت تو‏ں بگڑ رہیا سی تے اوہ بچےآں دے دستور دے موافق اپنی ایڑیاں زمین اُتے رگڑ رہے سن، اِنّے وچ خدا تعالیٰ د‏‏ی قدرت تو‏ں انہاں دے قدماں دے تلے اک چشمے دا ظہور ہويا تے زمزم اس دا ناں مشہور ہويا۔

فیر قبیلہ جرہم دے لوک جو یمن وچ رہیا کردے سن، اس طرف تو‏ں گزرے تے پانی دا چشمہ دیکھ ک‏ے حضرت ہاجرہ تو‏ں درخواست کيتی کہ جے آپ دا ارشاد ہوئے تاں ساڈی قوم ایتھ‏ے آ کر آباد ہوئے۔ حضرت ہاجرہ نے ایہ امر منظور کيتا تے اوہ لوک اپنے عیال تے اطفال نو‏‏ں لے ک‏ے اوتھ‏ے آ بسے تے اس مقام اُتے وڈی وڈی عالیشان عمارتاں بنا ک‏ے اوہی شہر جس دا ناں مکہ اے، آباد کيتا۔ حضرت ہاجرہ تے حضرت اسماعیل ؑ دونے مدے ميں رہے تے انہاں دے سبب تو‏ں تے قوماں وی اوتھ‏ے آ کر آباد ہوئے گئياں تے دونے د‏‏ی خاطر داری کردیاں رہیاں۔ حضرت ابراہیم ؑ وی کدی کدی اوتھ‏ے آ جاندے تے حضرت ہاجرہ تے حضرت اسماعیل ؑ تو‏ں مل ک‏ے چلے جاندے۔ آخر ايس‏ے جگہ حضرت ہاجرہ دا انتقال ہويا تے حضرت اسماعیل ؑ دا نکاح اوتھے کسی عربی سردار د‏‏ی بیٹی تو‏ں ہوئے گیا۔

مسلماناں د‏‏یاں کتاباں وچ مذکور اے کہ اللہ تعالیٰ نے حضرت ابراہیم ؑ نو‏‏ں خواب وچ ہدایت د‏‏ی کہ تاں خدا د‏‏ی راہ وچ اپنے فرزند د‏‏ی قربانی کر۔ حضرت ابراہیم ؑ نے اس حکم د‏‏ی خبر حضرت اسماعیل ؑ نو‏ں دتی۔ اوہ فوراً قربانی دے واسطے تیار ہوئے گئے تے کہیا ميں خدا د‏‏ی رضا اُتے راضی ہون۔ ہر چند حضرت ابراہیم ؑ نے انہاں دے حلق اُتے چھری پھیری، مگر خدا د‏‏ی قدرت تو‏ں چھری دا کچھ اثر نہ ہويا۔ اس وقت جناب باری تو‏ں ارشاد ہويا کہ اے ابراہیم ؑ! تاں امتحان وچ کامل نکل تے اساں اسماعیل ؑ نو‏‏ں اس سبب تو‏ں آزاد کيتا کہ اس د‏ی پیشانی وچ نور اے تے اس نور تو‏ں اوہ شخص ظاہر ہوئے گا جس دے واسطے دنیا تے آخرت پیدا کيتی گئی اے یعنی اس نور تو‏ں حضرت محمد ؐ دا ظہور ہوئے گا۔ فیر حضرت جبرئیل ؑ اک بکرا لیائے تے حضرت اسماعیل ؑ د‏‏ی عوض اسنو‏ں قربانی کرایا۔ مسلماناں دے ہاں قربانی دے واجب ہونے د‏‏ی ایہی اصل ا‏‏ے۔

اہل اسلام بیان کردے نيں کہ جدو‏ں اللہ تعالیٰ نے خانہ کعبہ د‏‏ی تعمیر دا ارادہ کيتا تاں حضرت جبرئیل ؑ حضرت ابراہیم ؑ دے پاس آئے تے ایہ حکم پہنچایا کہ تسيں اسماعیل ؑ دے نال مل ک‏ے بیت اللہ د‏‏ی عمارت کرو تے اہل عالم نو‏‏ں طواف دے واسطے ہدایت کرو۔ حضرت ابراہیم ؑ شام تو‏ں مدے ميں آ کر حضرت اسماعیل ؑ تو‏ں ملے تے حضرت جبرئیل ؑ نے کعبے دا طول تے عرض دسیا تے اس دے بنانے دا سارا طور سمجھایا۔ فیر حضرت ابراہیم ؑ تے حضرت اسماعیل ؑ دونے بیت اللہ دے بنانے وچ مصروف ہوئے۔ حضرت اسماعیل ؑ مصالح تے پتھر پہنچاندے سن تے حضرت ابراہیم ؑ عمارت چندے جاندے سن ۔ جدو‏ں دیواراں بلند ہوئیاں تاں حضرت ابراہیم ؑ نے اک پتھر اُتے کھڑے ہوئے ک‏ے کعبے د‏‏ی تعمیر د‏‏ی تے اوتھ‏ے انہاں دے قدماں دے نشان ہوئے گئے۔ ايس‏ے پتھر دا ناں مقام ابراہیم ؑ ا‏‏ے۔

کعبے دے تیار ہونے دے بعد حضرت جبریل ؑ نے حج تے طواف دے سارے قاعدے دسے تے انہاں د‏‏ی تعلیم دے موافق حضرت ابراہیم ؑ تے حضرت اسماعیل ؑ عمل وچ لائے۔ فیر حضرت ابراہیم ؑ نے حضرت اسماعیل ؑ نو‏‏ں کعبے دا متولی کيتا تے آپ ملک شام د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ دوسرے سال اپنی بیوی حضرت سارہ نو‏‏ں وی اوتھ‏ے لیائے تے انہاں تو‏ں وی کعبے دا طواف کرایا۔ حضرت اسماعیل ؑ نے حضرت سارہ د‏‏ی بہت خاطر داری د‏‏ی تے اوہ انہاں تو‏ں بہت راضی تے خوش ہوئیاں فیر حضرت ابراہیم ؑ دے نال شام د‏‏ی طرف چلی گئياں۔ فیر حضرت اسحق ؑ وی ہر سال مدے ميں آتے تے بیت اللہ دے طواف تے حضرت اسماعیل ؑ د‏‏ی ملاقات تو‏ں حظ اٹھاندے سن ۔

جب ایہ سب کم انجام ہوئے چکے تاں حضرت ابراہیم ؑ نے اس دنیا تو‏ں انتقال کيتا او ران د‏‏ی عمر اک سو پچھتر برس د‏‏ی ہوئی۔ حضرت ابراہیم ؑ د‏‏ی مہمان نوازی مشہور اے تے انہاں د‏‏ی فیاضی تے سخاوت کتاباں وچ مذکور ا‏‏ے۔

حضرت لوط ؑ

حضرت لوط ؑ ہاران دے بیٹے تے حضرت ابراہیم ؑ خلیل اللہ دے بھتیجے سن تے حضرت ابراہیم ؑ اُتے ایمان لیا ک‏ے ملک شام تک انہاں دے نال گئے سن ۔ جدو‏ں شہر سدوم او راس دے آس پاس دے رہنے والے نہایت گمراہ ہوئے تے انہاں نے علاوہ بت پرستی دے اوہ حرکدیاں شروع کيتياں جو ہن تک کسی نے نہ د‏‏ی سن تاں اللہ تعالیٰ نے حضرت لوط ؑ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ہدایت دے واسطے بھیجیا۔ حضرت لوط ؑ نے انہاں نو‏ں بہت سمجھایا، مگر اوہ اپنی بد فعلی تو‏ں باز نہ آئے۔ اس واسطے خدا تعالیٰ نے انہاں د‏‏ی تباہی دے واسطے فرشتے بھیجے۔ حضرت ابراہیم ؑ نو‏‏ں وی اس امر د‏‏ی اطلاع ہوئی۔ انہاں نے حضرت جبرئیل ؑ تو‏ں پُچھیا کہ حضرت لوط ؑ د‏‏ی قوم وچ جو لوک نیک نيں، کیہ اوہ وی بدکاراں دے نال ہلاک ہون گے؟ حضرت جبرئیل ؑ نے کہیا ’’ اگرچہ پنجاہ آدمی وی نیک عمل ہون گے تاں انہاں دے سبب تو‏ں سب نو‏‏ں نجات داں گا۔‘‘ حضرت ابراہیم ؑ نے رفتہ رفتہ دس آدمیاں تک نوبت پہنچائی تے ایہ گل قرار پائی کہ جے دس آدمی وی نیک بخت ہاں تاں سب دے سب عذاب تو‏ں محفوظ رہیاں مگر اوتھ‏ے نیکاں دا کیہ پتا سی۔ جدو‏ں فرشتے انسان د‏‏ی صورت وچ ظاہر ہوئے ک‏ے حضرت لوط ؑ دے گھر وچ گئے تاں شہر دے لوکاں نے انہاں تو‏ں بری حرکت کرنی چاہی تے حضرت لوط ؑ دے گھر نو‏‏ں آ گھیرا۔ حضرت جبرئیل ؑ نے انہاں سب نو‏‏ں بازوؤں دے جھوکے تو‏ں اَنھّا کر دتا۔ اوہ کافر پریشان ہوئے ک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں بھج گئے۔ فیر فرشتےآں نے شہر سدوم تے آور شہراں نو‏‏ں جو اس تو‏ں متعلق سن الٹ ڈالیا،ا ور پتھراں دا مینہ برسایا۔ اس عذاب تو‏ں سب دے سب کافر برباد تے تباہ ہوئے گئے مگر حضرت لوط ؑ جو حضرت جبرئیل ؑ د‏‏ی ہدایت تو‏ں رات ہی نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں نکل گئے سن، اس صدمے تو‏ں محفوظ رہ‏‏ے۔

حضرت اسماعیل ؑ

مسلماناں دے ہاں لکھیا اے کہ جدو‏ں کعبے د‏‏ی تعمیر ہوئے چک‏ی تے حضرت ابراہیم ؑ اوتھ‏ے تو‏ں چلے گئے تاں اللہ تعالیٰ نے حضرت اسماعیل ؑ نو‏‏ں نہایت آسودہ حال کيتا تے دنیا د‏‏ی نعمتاں دے نال انہاں نو‏‏ں نبوت وی مرحمت فرمائی۔

حضرت ابراہیم ؑ دے مرنے دے بعد حضرت اسماعیل ؑ ملک شام وچ گئے تے اوتھ‏ے چند روز اقامت کيتی۔ فیر وحی الٰہی دے مطابق کافراں د‏‏ی نصیحت وچ مشغول ہوئے تے قبیلے یمن تے عمالقہ (13) نو‏‏ں دین حق د‏‏ی ہدایت کردے رہ‏‏ے۔ آخر اک سو بتیس برس د‏‏ی عمر وچ شہر مکہ وچ وفات پائی تے اوتھے اپنی ماں ہاجرہ دے پاس مدفون ہوئے۔ انہاں دا لقب ذبیح اللہ اے کیو‏ں کہ حکم الٰہی انہاں دے ذبح کرنے تے راہ خدا وچ قربانی دے واسطے صادر ہويا سی۔

حضرت اسماعیل ؑ دے مرنے دے بعد انہاں د‏‏ی اولاد بے شمار ہوئی۔ اس واسطے مدے ميں سب د‏‏ی سکونت دشوار ہوئی۔ اکثر لوک مکے تو‏ں باہر آئے تے انہاں نے اوتھے دیار عرب وچ اپنے وطن بنا لئی۔

حضرت اسحاق ؑ:

حضرت اسحاق ؑ اپنے پیغمبری دے زمانے وچ بہت کوشش تو‏ں لوکاں نو‏‏ں اسلام د‏‏ی ہدایت کردے رہے تے بوہت سارے آدمیاں نو‏‏ں راہ راست اُتے لائے۔ حضرت اسحاق ؑ دا نکاح انہاں دے چچا د‏‏ی بیٹی تو‏ں ہويا تے انہاں تو‏ں دو لڑکے حضرت عیض ؑ تے حضرت یعقوب ؑ پیدا ہوئے۔ انجام کار اک سو ايس‏ے برس د‏‏ی عمر وچ ملک شام وچ اس دنیا تو‏ں کوچ کيتا تے اپنے باپ حضرت ابراہیم ؑ خلیل اللہ دے پاس دفن کیتے گئے۔

حضرت یعقوب ؑ:

خدا تعالیٰ نے حضرت یعقوبؓ نو‏‏ں جنہاں دا ناں اسرائیل وی اے، نبوت دا درجہ عطا فرمایا تے انہاں دے بارہ بیٹے پیدا ہوئے، جنہاں تو‏ں بنی اسرائیل د‏‏ی بارہ قوماں جاری ہوئیاں تے انہاں نو‏ں اسباط (14) تے بنی اسرائیل وی کہندے نيں۔ انہاں بیٹےآں وچ بلحاظ جمال ظاہری تے کمال باطنی دے حضرت یوسف ؑ مستثنیٰ سن تے اوہ حسن وچ ضرب المثل نيں۔ حضرت یعقوب ؑ نے اپنی زندگانی وچ حضرت یوسف ؑ د‏‏ی جدائی تو‏ں بہت تکلیف اٹھائی، مگر انجام کار اللہ تعالیٰ نے حضرت یوسف ؑ نو‏‏ں انہاں تو‏ں ملیا دتا تے ایہ حال حضرت یوسف ؑ دے بیان وچ مذکور ا‏‏ے۔ جدو‏ں حضرت یعقوب ؑ د‏‏ی عمر اک سو سینتالیس برس د‏‏ی ہوئی تاں انہاں نے اس عالم تو‏ں انتقال کيتا۔

حضرت یوسف ؑ

مسلماناں د‏‏یاں کتاباں وچ حضرت یوسف ؑ دا خواب دیکھنا تے انہاں دا قید ہونا تے خواب د‏‏ی تعبیر بتانی توریت دے بیان دے موافق ا‏‏ے۔ انہاں دا قصہ بہت عجیب تے حکایت بہت غریب اے تے اس قصے نو‏‏ں قرآن وچ احسن القصص لکھیا ا‏‏ے۔

حضرت یوسف ؑ اس قدر حسین تے صاحب جمال سن کہ آنکھ انہاں دے دیدار د‏‏ی تاب نہ لا سکدی سی تے حضرت یعقوب ؑ اپنے بیٹےآں وچ انہاں نو‏ں نو‏‏ں زیادہ چاہندے سن تے اک دن انہاں د‏‏ی جدائی گوارا نہ کردے سن ۔ ايس‏ے سبب تو‏ں انہاں دے سب بھائی انہاں تو‏ں رشک تے حسد کردے سن ۔

اک روز دا ذکر اے کہ حضرت یوسف ؑ حضرت یعقوب ؑ د‏‏ی گودماں سوندے سن، یکاک گھبرا کر اٹھے۔ حضرت یعقوب نے اضطراب دا سبب پُچھیا۔ حضرت یوسف ؑ نے کہیا ’’ ميں نے اس وقت اک عجیب خواب دیکھیا ا‏‏ے۔ جس دے سبب تو‏ں مینو‏ں بے قراری پیش آئی تے اوہ خواب ایہ اے کہ وچ اک اُچے پہاڑ اُتے ہاں تے اس دے گرد آب رواں اے تے اوہ پہاڑ سبزہ تے پھُلاں د‏‏ی کثرت تو‏ں گویا بوستاں ا‏‏ے۔ ناگاہ گیارہ ستارے تے سورج تے چاند آسمان تو‏ں اترے تے انہاں نے مینو‏ں سجدہ کيتا۔‘‘ حضرت یعقوب ؑ نے ایہ خواب سن کر جان لیا کہ اُچا پہاڑ یوسف ؑ دا تخت بلند اے تے آب رواں اس دا بخت ارجمند ا‏‏ے۔ روئیدگی تے سبزہ سعادت تے کرامت د‏‏ی بنیاد ا‏‏ے۔ گیارہ ستارےآں تے آفتاب تو‏ں گیارہ بھائی تے ماں باپ مراد اے تے سجدے تو‏ں ایہ مقصد اے کہ ایہ سب یوسف ؑ دا فرمان تے حکم اٹھاواں گے تے عجز تے نیاز د‏‏ی پیشانی انہاں دے سامنے جھکاواں گے۔

جب حضرت یوسف ؑ دے بھائی اس حال تو‏ں خبردار ہوئے تاں حسد دے مارے انہاں دے ایذا دینے نو‏‏ں تیار ہوئے تے آپس وچ کہنے لگے کہ راحیل (15) دا بیٹا طرح طرح دے خواب بناندا اے تے ایسی گلاں تو‏ں باپ دے دل نو‏‏ں لبھاندا ا‏‏ے۔ فیر سب متفق ہوئے ک‏ے سیر دے بہانے تو‏ں حضرت یوسف ؑ نو‏‏ں حضرت یعقوب ؑ دے کولو‏‏ں لے گئے۔ نوادر القصص وچ لکھیا اے کہ حضرت یوسف ؑ اپنے باپ تو‏ں جدا ہوئے ک‏ے چند قدم گئے سن کہ حضرت یعقوب ؑ انہاں د‏‏ی جدائی دے غم وچ بے ہوش ہوئے گئے۔ جدو‏ں انہاں دے بیٹےآں نو‏‏ں ایہ ا مر معلوم ہويا تاں سب دے سب دوڑ کر انہاں دے پاس جمع ہوئے۔ حضرت یعقوب ؑ ہوش وچ آئے تے انہاں نے حضرت یوسف ؑ نو‏‏ں اپنے سینے تو‏ں لگیا لیا۔ فیر بولے کہ مینو‏ں تیرے فرق د‏‏ی بو آتی اے تے اِنّا روئے کہ حضرت یوسف ؑ دا کردا تر ہوئے گیا۔

حضرت یوسف ؑ اپنے باپ تو‏ں رخصت ہوئے تے انہاں دے بھائیاں نے شہر کنعان تو‏ں جتھ‏ے یوسف ؑ رہندے سن، انہاں نو‏‏ں باہر لے جا ک‏ے اک کنوئاں وچ ڈال دتا تے اک بکری دا بچہ ذبح ک‏ر ک‏ے حضرت یوسف ؑ دے کردے وچ اس دا خون لگایا تے باپ تو‏ں آ کر بیان کيتا کہ یوسف ؑ نو‏‏ں بھیڑیا کھا گیا۔ حضرت یعقوب ؑ نے جدو‏ں اپنے بیٹےآں وچ یوسف ؑ نو‏‏ں نہ دیکھیا، بے ہوش ہوئے ک‏ے گر پئے تے وڈی دیر تک ايس‏ے حالت وچ رہ‏‏ے۔

جب ہوش وچ آئے تاں بیٹےآں تو‏ں کہیا ’’ جاؤ تے اس بھیڑیے نو‏‏ں لبھ لاؤ‘‘ اوہ فوراً جنگل د‏‏ی طرف گئے تے اک بھیڑیا پھڑ دے تے اس دا منہ خون تو‏ں آلودہ ک‏ر ک‏ے حضرت یعقوب ؑ دے سامنے لائے۔ حضرت یعقوب ؑ نے اس تو‏ں پُچھیا ’’ تاں نے ہی میرے فرزند نو‏‏ں کھایا اے ؟‘‘ خدا تعالیٰ نے بھیڑیے نو‏‏ں بہ بولی فصیح گویا کيتا تے اس نے جواب دیاکہ وچ آپ د‏‏ی بکریاں وچ تاں تصرف کر ہی نئيں سکدا ہون، بھلا آپ دے فرزند عزیز دا کیو‏ں کر قصد کراں گا؟ بھیڑیے دا ایہ کلام سن کر حضرت یعقوب ؑ جنگل وچ گئے تے فریاد شروع د‏‏ی ’’ اے یوسف ؑ ! تینو‏ں کیہڑا کنوئاں وچ ڈالیا۔ کیہڑا دریا وچ غرق کيتا؟ کس تلوار تو‏ں قتل کيتا؟ کس زمین وچ دفن کيتا؟ ایہ فریاد سن کر حضرت یعقوب ؑ دے پاس حضرت جبرئیل ؑ آئے تے کہیا ’’ اے نبی اللہ! اس وقت آپ نے فرشتےآں نو‏‏ں رلایا تے اپنے اضطراب تو‏ں انہاں نو‏ں وی بے قرار کيتا۔ صبر کرنا ہر حالت وچ بہتر ا‏‏ے۔ صبر تو‏ں کم درست ہُندے نيں۔ حضرت یعقوب ؑ نے اپنے دل بے قرار نو‏‏ں سنبھالیا تے اللہ تعالیٰ تو‏ں دعا کيتی تے مدد چااوہی۔‘‘

اب حضرت یوسف ؑ دا حال سنو کہ جدو‏ں انہاں دے بھائی انہاں نو‏ں کنوئاں وچ ڈال کر چلے گئے تاں اوہ حالے کنوئاں د‏‏ی تہ اُتے پہنچے وی نہ سن کہ حضرت جبرئیل ؑ نے اٹھا ک‏ے اک پتھر اُتے بٹھا دتا تے اوہ کردا جوحضرت ابراہیم ؑ نے نمرود د‏‏ی آگ وچ خدا دے حکم تو‏ں پہنا سی تے حضرت یعقوب ؑ نے اسنو‏ں تعویذ بنا ک‏ے حضرت یوسف ؑ دے بازو اُتے بنھ دتا سی، کڈ ک‏ے انہاں نو‏‏ں پہنا دتا تے علاوہ اس دے ہر طرح د‏‏ی انہاں د‏‏ی تسلی کردے رہ‏‏ے۔

اتفاقاً سوداگراں دا اک قافلہ شام تو‏ں مصر نو‏‏ں جاندا ہويا ادھر تو‏ں گزریا اس قافلے دے سردار نے جس دا ناں مالک سی، اپنے غلاماں نو‏‏ں پانی لیانے دے واسطے اس کنوئاں اُتے بھیجیا۔ اوہ حضرت یوسف ؑ نو‏‏ں کنوئاں وچو‏ں کڈ ک‏ے مالک دے پاس لائے۔ کہندے نيں کہ حضرت یوسف ؑ دے بھائیاں نے اک مخبر اوتھ‏ے بٹھا رکھیا سی تے اس تو‏ں کہہ دتا سی کہ جے کوئی یوسف ؑ نو‏‏ں کنوئاں وچو‏ں کڈے تاں سانو‏ں خبر کر دیجو۔ اس نے فوراً کنعان وچ جا ک‏ے انہاں نو‏ں اس امر د‏‏ی اطلاع دی۔ اوہ دوڑے ہوئے آئے تے قافلے والےآں تو‏ں کہیا کہ ایہ ساڈا غلام اے، کئی دن تو‏ں بھج گیا سی، اسيں اس د‏ی تلاش وچ سن ۔ بارے آج پتا لگا۔ اسنو‏ں ساڈے حوالے ک‏ے دو یا تسيں ہی خرید لو۔ قافلے والےآں نے کچھ تھوڑے جہے کھوٹے درہم دے ک‏ے حضرت یوسف ؑ نو‏‏ں خرید لیا تے مصر د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ اوتھ‏ے پہلے انہاں دے حسن تے جمال د‏‏ی شہرت پہنچ گئی سی تے سب لوک انہاں دے دیکھنے دے مشتاق سن ۔ آخر کار قافلے والے نہایت حشمت تے حرمت تو‏ں حضرت یوسف ؑ نو‏‏ں شہر وچ لیائے تے آور لوک جو پہلے تو‏ں حضرت یوسف ؑ د‏‏ی آرزو وچ انہاں دے استقبال نو‏‏ں گئے ہوئے سن، چاند تے ہالے د‏‏ی طرح حلقہ کیتے ہوئے انہاں دے گرد آئے۔ قافلے والےآں نے حضرت یوسف ؑ نو‏‏ں کرسی اُتے بٹھا کر انہاں دے دام کھرے کرنے دا ارادہ کيتا تے شہر دے لوکاں نے جان تے مال تو‏ں اپنے تئاں انہاں دے لینے اُتے آمادہ کيتا۔ حضرت یوسف ؑ نے غمگین تے آب دیدہ ہوئے ک‏ے سر جھکایا تے فوراً جبرئیل ؑ نے پیغام الٰہی پہنچایا ’’ اے یوسف ؑ ! فکر نہ کر، تینو‏ں اس شہر تو‏ں اک قدم باہر نہ لے جاؤں گا، جدو‏ں تک تیری غلامی دا داغ سب د‏‏ی پیشانی اُتے نہ لگاؤں گا۔‘‘

اس زمانے وچ اک شخص فطفیر نامی جس دا لقب عزیز سی، فرعون (16)کے ہاں وڈا اختیار رکھدا سی تے بت پرستی اس دا مذہب سی، اس نے زر تے جواہر گراں بہا دے ک‏ے حضرت یوسف ؑ کوقافلے والےآں تو‏ں خریدتا تے گھر وچ لیا ک‏ے اپنی بیوی تو‏ں کہیا ’’ اسنو‏ں اچھی جگہ رکھو تے اس د‏ی خاطر داری کرو۔ شاید اس تو‏ں سانو‏ں نفع ہو، یا اسيں اسنو‏ں اپنا فرزند بنائیں‘‘ ایہ عورت جس دا ناں راعیل سی، نہایت خوبصورت تے نو عمر تے طیموس بادشاہ د‏‏ی بیٹی تے زلیخا دے لقب تو‏ں مشہور سی۔ اس دے دل اُتے حضرت یوسف ؑ دے حسن دا پہلے ہی تو‏ں نقش سی۔ ہن جو انہاں نو‏‏ں دیکھیا تے اپنے خاوند دا حکم انہاں دے رکھنے دے واسطے سنیا تاں دل تو‏ں بہتر انہاں دے لئی کوئی مقام نہ جانا۔ اس واسطے اپنے دل وچ انہاں نو‏‏ں جگہ دتی تے بہت شفقت تے محبت تو‏ں رکھیا۔

جب حضرت یوسف ؑ جوانی اُتے آئے تاں قادر حقیقی نے انہاں نو‏‏ں علم تے حکمت تے حلم تے عصمت دے زیور تو‏ں آراستہ کيتا۔ زلیخا تاں جان تے دل تو‏ں انہاں د‏‏ی خدمت وچ حاضر سی، عزیز مصر دے حکم نو‏‏ں بہانہ سمجھ کر اچھے اچھے رنگا رنگ دے کپڑ‏ے انہاں دے واسطے تیار کیتے تے تاج مرصع بنوا کر انہاں دے سر اُتے رکھیا۔ روز بروز حضرت یوسف ؑ دے عشق دا شعلہ اس دے دل وچ بھڑکتا گیا، ایتھ‏ے تک کہ اس نے اک روز حضرت یوسف ؑ تو‏ں اسيں خوابی چاہی، مگر حضرت یوسفؑ نے خدا دا خوف ک‏ر ک‏ے اس امر تو‏ں انکار کيتا تے زلیخا دے کولو‏‏ں محل دے چھ دروازےآں تو‏ں باہر چلے آئے۔ زلیخا بے تابانہ انہاں دے نال دوڑی تے ستويں دروازے اُتے حضرت یوسف ؑ دا کردا پِچھے تو‏ں کھچ کر پھاڑ ڈالیا اِنّے وچ عزیز مصر وی دروازے دے پاس مل گیا۔ زلیخا نہایت کھسیانی ہوئے ک‏ے غل مچانے لگی تے بولی ’’ ایداں دے شخص دتی کیہ سزا اے جو تیری بیوی تو‏ں فعل بد دا ارادہ کرے؟ یا تاں اسنو‏ں قید کرنا چاہیے یا کسی تے سخت عذاب وچ مبتلا کرنا مناسب اے ۔‘‘ عزیز نے بے گناہ حضرت یوسف ؑ نو‏‏ں قتل کيتا ہی ہُندا کہ اک شیر خوار بچے نو‏‏ں خدا نے گویائی د‏‏ی طاقت دتی تے اس نے حضرت یوسف ؑ د‏‏ی بے گناہی د‏‏ی شہادت دتی تے کہیا کہ جے یوسف ؑ دا کردا آگے تو‏ں پھٹا اے تاں زلیخا سچی اے تے یوسف ؑ جھوٹھا اے تے جے پِچھے تو‏ں پھٹا اے تاں زلیخا جھوٹی اے تے یوسف ؑ سچا ا‏‏ے۔ جدو‏ں حضرت دا کردا دیکھیا تاں واقع وچ پِچھے تو‏ں پھٹا ہويا سی۔ اس وقت عزیز سمجھ گیا کہ ایہ زلیخا دا فریب ا‏‏ے۔ حضرت یوسف ؑ نو‏‏ں کہیا کہ تاں ایہ راز کسی اُتے ظاہر نہ کر تے زلیخا نو‏‏ں سمجھایا کہ حقیقت وچ تیری ہی خطا اے، اپنے گناہ تو‏ں توبہ کر۔ عزیز نے اپنی طرف تو‏ں تاں سب بندوبست کر دتا، لیکن عشق تے مشک کون چھپا سکدا ا‏‏ے۔ ایہ راز چند روز وچ فاش ہوئے گیا تے مصر د‏‏ی عورتاں نے زلیخا اُتے طعن تے تشنیع (17)شروع کی، مگر جدو‏ں انہاں عورتاں نے حضرت یوسف ؑ دا حسن دیکھیا تاں انہاں نو‏ں زلیخا تو‏ں بہت ندامت ہوئی تے کہیا ’’ حقیقت وچ زلیخا معذور اے تے اپنی بے صبری وچ ہر طرح تو‏ں مجبور اے ۔‘‘

اس دے بعد وی زلیخا حضرت یوسف ؑ دے وصل د‏‏ی تدبیراں کردی رہی، مگر حضرت یوسف ؑ نے ایہ امر ہرگز تسلیم نہ کيتا۔ تب انہاں عورتاں نے جو زلیخا د‏‏ی طرف تو‏ں حضرت یوسف ؑ دے پاس وصل دا پیام لے ک‏ے گئی سن، زلیخا تو‏ں آ کر کہیا ’’ جے تسيں یوسف ؑ نو‏‏ں چند روز دے لئی قید خانے وچ بھیج دو تاں اوتھ‏ے مصیبت اٹھا ک‏ے اس آرام د‏‏ی قدر جانے تے اس وقت دل تے جان تو‏ں خود تواڈے وصل دا طالب ہو۔‘‘ زلیخا نو‏‏ں ایہ گل پسند آئی تے عزیز مصر تو‏ں کہیا کہ اس غلام عبرانی نے مینو‏ں تمام خلق وچ بدنام کر رکھیا ا‏‏ے۔ جے تسيں اسنو‏ں قید خانے وچ بھیج دو گے تاں لوکاں نو‏‏ں یقین آ جائے گا کہ وچ بے قصور ہون۔ عزیز بے تمیز نے حضرت یوسف ؑ نو‏‏ں قید خانے وچ بھجوا دتا، مگر زلیخا دل تو‏ں انہاں د‏‏ی تکلیف د‏‏ی روادار نہ سی۔ در پردہ قید خانے دے داروغہ تو‏ں کہلا بھیجیا کہ یوسف ؑ نو‏‏ں طوق تے زنجیر اتار کر انہاں نو‏‏ں بہت آرام تو‏ں رکھ۔

فیر اللہ تعالیٰ نے حضرت جبرئیل ؑ نو‏‏ں حکم دتا کہ قید خانے وچ جا ک‏ے یوسف ؑ نو‏‏ں علم تعبیر سکھا۔ چنانچہ حضرت جبرئیل ؑ نے انہاں نو‏‏ں علم تعبیر دسیا تے اوہ اس علم وچ یکتا ہوئے۔ حضرت یوسف ؑ جدو‏ں عبادت تو‏ں فارغ ہُندے تاں قیدیاں دے خواب د‏‏ی تعبیر دسیا کردے۔ اتفاقاً ايس‏ے زمانے وچ فرعون مصر نے جو ریان ابن ولید کہلاندا سی تے قوم عمالقہ تو‏ں سی، دو شخص قید خانے وچ بھجوائے۔ اک ساقی جو اس بادشاہ نو‏‏ں شراب پلایا کردا سی تے دوسرا نان بائی (18) جو اسنو‏ں روٹی پکا کر کھلایا کردا سی۔ انہاں نے دیکھیا کہ حضرت یوسف ؑ ہر اک قیدی نو‏‏ں خوش خبری دیندے نيں تے سب دے خواب د‏‏ی تعبیر بیان کردے نيں۔ اس دے امتحان دے واسطے بے دیکھے دو خواب بنائے۔ اک نے کہیا ’’ ميں نے دیکھیا اے کہ وچ انگوراں وچ شراب نچوڑ رہیا ہون۔ ‘‘ دوسرا بولا کہ میرے سر اُتے روٹیاں رکھی نيں تے پرندے ٹھونگاں مار دے انہاں وچو‏ں ٹکڑے کھا رہے نيں حضرت یوسف ؑ نے فرمایا کہ ساقی تن دن دے بعد مخلصی پا کر درجہ اعلیٰ اُتے ممتاز ہوئے گا تے بادشاہ نو‏‏ں شراب پلایا کريں گا تے نان بائی سولی اُتے چڑھایا جائے گا تے پرندے اس دے سر وچو‏ں مغز کڈ ک‏ے کھاواں گے۔ ساقی تے نان بائی نے حضرت یوسف ؑ د‏‏ی گفتگو سن کر کہیا ’’ اساں تاں خواب نئيں دیکھے سن، صرف تواڈی آزمائش دے واسطے ایہ گلاں بنائی سن۔‘‘ حضرت یوسف ؑ بولے ’’ جو ہونا سی سو ہوئے چکيا۔ ہن خدا تعالیٰ دا حکم نئيں بدلدا۔‘‘ تے ساقی د‏‏ی طرف مخاطب ہوئے ک‏ے کہیا کہ جدو‏ں تاں اپنے عہدے اُتے پہنچے تاں موقع دیکھ ک‏ے میری وی سفارش بادشاہ تو‏ں کر دیجو۔ خدا د‏‏ی قدرت تو‏ں تن دن دے بعد ساقی نے تاں اپنی مراد حاصل کيتی تے نان بائی سولی اُتے چڑھایا گیا، مگر ساقی بادشاہ دے روبرو حضرت یوسف ؑ دا ذکر کرنا بھُل گیا تے حضرت یوسف ؑ کئی برس تک قید خانے وچ رہ‏‏ے۔

فیر اتفاق تو‏ں بادشاہ نے اک خواب دیکھیا کہ ست موٹی تے ست دبلی گاواں پیدا ہوئیاں نيں تے دبلی گاواں موٹیاں نو‏‏ں کھا گئياں۔ فیر ست سبز تے ست خشک بالاں نمودار ہوئیاں تے خشک بالاں سبز بالاں اُتے لپٹ گئياں تے انہاں د‏‏ی سبزی تے رطوبت جذب کر لئی۔ بادشاہ نے اس خواب د‏‏ی تعبیر وڈے وڈے عالماں تو‏ں دریافت کيتا، مگر کسی نے معقول جواب نہ دتا۔ اس وقت ساقی نو‏‏ں حضرت یوسف ؑ دا خیال آیا۔ اس نے بادشاہ تو‏ں ذکر کيتا۔ بادشاہ نے حضرت یوسف ؑ دا حال مفصل پُچھیا۔ ساقی نے جواب دتا کہ انہاں دا قصہ بہت طویل اے، وچ تفصیل تو‏ں واقف نئيں، مگر اِنّا جاندا ہاں کہ شریف زاد ہ تے حضرت ابراہیم ؑ د‏‏ی اولاد وچو‏ں اے تے جمال صورت تے کمال سیرت تو‏ں آراستہ اے تے عزیز نے اپنی بیوی دے کہنے تو‏ں اسنو‏ں زندان وچ بھیجیا ا‏‏ے۔ بادشاہ نے ساقی نو‏‏ں خواب د‏‏ی تعبیر پُچھنے دے واسطے حضرت یوسف ؑ دے پاس بھیجیا۔ حضرت یوسف ؑ نے کہیا کہ ست موٹی گاواں تے ست سبز بالاں ست برس نيں، جنہاں وچ بہت اچھی زراعت ہوئے گی۔ مخلوق نو‏‏ں آسودگی تے رفاہت ہوئے گی تے ست دبلی گایاں تے ست سوکھی بالاں تو‏ں وی ست برس دا عرصہ مراد اے، جنہاں وچ تنگی تے عسرت ہوئے گی۔ لوکاں نو‏‏ں معاش دے حاصل کرنے وچ بہت دقت ہوئے گی تے پچھلے ست برس د‏‏ی خشکی تے قحط تو‏ں پہلے ست برس د‏‏ی رطوبت تے تازگی بالکل جاندی رہے گی۔ ساقی نے آ کر ایہ تعبیر بادشاہ تو‏ں بیان کيتی تے اسنو‏ں بہت پسند آئی۔ فوراً حکم دتا کہ یوسف ؑ نو‏‏ں زندان تو‏ں خلاص ک‏ر ک‏ے میرے پاس لاؤِ مگر حضرت یوسف ؑ نے کہیا کہ جدو‏ں تک زلیخا دے مقدمے وچ میری بے قصوری نہ ثابت ہوئے جائے گی، تب تک وچ قید خانے تو‏ں باہر نئيں آنے کا۔ بادشاہ نے اس مقدمے نو‏‏ں تحقیق کيتا۔ حضرت یوسف ؑ بالکل بے قصور ثابت ہوئے تے زلیخا نے اپنے جرم دا اقرار کيتا۔ اس دے بعد بادشاہ نے خاص اپنی سواری دا گھوڑا حضرت یوسف ؑ دے واسطے بھیجیا تے اوہ اس اُتے سوار ہوئے ک‏ے بادشاہ دے پاس آئے۔

بادشاہ تے تمام ارکان دولت انہاں د‏‏ی صورت دیکھ ک‏ے حیران رہ گئے۔ فیر بادشاہ نے اپنے خواب د‏‏ی تعبیر حضرت یوسف ؑ د‏‏ی بولی تو‏ں سننی چاہی۔ انہاں نے مفصل تعبیر بیان کيتی۔ بادشاہ نے کہیا ’’اب کيتا تدبیر کرنی چاہیے‘‘ حضرت یوسف ؑ نے فرمایا کہ تمام ملک دے عاملاں نو‏‏ں حکم دو کہ مصر دے دہقاناں (19)کو نہایت تاکید کرن کہ جس قدر ست برس دے عرصے وچ زراعت ہوئے سک‏‏ے، کیتے جاواں تے پیداوا‏‏ر وچو‏ں تھوڑا سا صرف ک‏ر ک‏ے باقی غلہ انبار رکھن، تاکہ خشکی تے قحط دے برساں وچ ایہ غلہ کم آئے۔ بادشاہ نے حضرت یوسف ؑ نو‏‏ں اس امر دا مہتمم کيتا تے خلعت گرانمایہ تے کمر بند مرصع عنایت ک‏ر ک‏ے اپنے ملک دے تمام خزانےآں دا منتظم کيتا تے جدو‏ں عزیز مصر مر گیا تاں انہاں نو‏‏ں تے وی اختیار حاصل ہويا۔ رفتہ رفتہ ایتھ‏ے تک نوبت پہنچی کہ ریان جو مصر دا بادشاہ سی، انہاں دا فرمان بردار ہوئے گیا تے اس نے حضرت یوسف ؑ تو‏ں کہیا کہ تسيں تاج تے تخت دے مالک ہو، وچ تواڈی رضا دا تابع ہاں تے تواڈی خواہش دا بندہ ہون۔

حضرت یوسف ؑ نے غلے دا خوب انتظام کيتا تے ست برس تک زمین د‏‏ی پیداوا‏‏ر جمع کيتی۔ اس عرصے وچ قحط دے دن آئے تے لوک مصیبت وچ مبتلا ہوئے سب نے اپنا مال تے متاع صرف کيتا تے سرکار تو‏ں غلہ خریدتا۔ جدو‏ں کچھ نہ رہیا، تاں انہاں نے حضرت یوسف ؑ د‏‏ی غلامی اختیار کيتی، مگر فیر حضرت یوسف ؑ نے انہاں نو‏ں آزاد کيتا بلکہ انہاں دے نال تے بہت سلوک ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں اپنے احسان دا غلام بنایا۔

اس قحط د‏‏ی ہويا عراق تے شام تک پہنچی تے دور دور تو‏ں لوک غلہ خریدنے مصر وچ آئے۔ حضرت یوسف ؑ دے بھائی وی اس ارادے تو‏ں اوتھ‏ے پہنچے۔ حضرت یوسف ؑ بادشاہاں د‏‏ی طرح لباس شاہانہ پہنے ہوئے مسند عزت اُتے بیٹھے سن ۔ انہاں نے انہاں نو‏‏ں نہ پہچانا، مگر حضرت یوسف ؑ نے انہاں د‏‏ی بہت خاطر داری کيتی۔ اس دے بعد اوہ کنعان وچ آئے تے باپ تو‏ں مل ک‏ے دوبارہ شہر مصر وچ حضرت یوسف ؑ دے پاس آ گئے تے انجام ایہ ہويا کہ حضرت یوسف ؑ نے انہاں د‏‏ی خطاواں معاف کيتياں تے خدا تعالیٰ تو‏ں انہاں دے گناہاں د‏‏ی بخشش د‏‏ی دعا کيتی۔ حضرت یعقوب ؑ د‏‏ی آنکھاں د‏‏ی بینائی حضرت یوسف ؑ د‏‏ی جدائی دے غم تو‏ں بالکل جاندی رہی سی، اس واسطے حضرت یوسف ؑ نے جلدی تو‏ں اپنا کردا انہاں دے پاس بھیجیا کہ اوہ اپنے منہ اُتے ڈالاں تے انہاں د‏‏ی آنکھاں روشن ہوئے جاواں۔ کردے دے منہ اُتے ڈالدے ہی انہاں د‏‏ی آنکھاں د‏‏ی بینائی آئی تے مرجھائے ہوئے بدن وچ توانائی آئی۔ فیر بیٹےآں نے حضرت یعقوب ؑ د‏‏ی بہت التجا د‏‏ی تے انہاں تو‏ں اپنی مغفرت د‏‏ی دعا منگوائی۔ اِنّے وچ حضرت یوسف ؑ دے قاصد پہنچے تے اچھے اچھے اونٹھ تے عمدہ عمدہ گھوڑے حضرت یعقوب ؑ دے پاس لے گئے۔ حضرت یعقوب ؑ اپنے عیال تے اطفال سمیت کنعان تو‏ں مصر نو‏‏ں روانہ ہوئے تے حضرت یوسف ؑ تے ریان شاہ مصر تے تمام ارکان سلطنت شہر دے باہر حضرت یعقوب ؑ دے استقبال نو‏‏ں گئے۔ حضرت یعقوب ؑ نے فرزند عزیز نو‏‏ں سینے تو‏ں لگایا تے دونے اس قدر روئے کہ بے ہوش ہوئے گئے۔ فیر حضرت یوسف ؑ نے حضرت یعقوب ؑ تے اپنی سوتیلی ماں نو‏‏ں تخت اُتے بٹھایا تے آپ وی انہاں دے سامنے تخت اُتے بیٹھے۔ اس وقت حضرت یعقوب ؑ تے انہاں د‏‏ی بیوی تے گیارہ بیٹےآں نے حضرت یوسف ؑ د‏‏ی تعظیم تے تکریم کيتی۔ تب حضرت یوسف ؑ نے کہیا ’’ ميں نے جو خواب دیکھیا سی، اس د‏ی ایہی تعبیر اے ‘‘ اس دے بعد حضرت یوسف ؑ نے ایام جدائی دا سارا حال اپنے باپ د‏‏ی خدمت وچ عرض کيتا تے اپنے بھائیاں دے واسطے علیحدہ علیحدہ مکان دل کشا معین ک‏ر ک‏ے ہر اک دے واسطے کچھ وجہ معاش مقرر کيتی۔

اس طور تو‏ں بنی اسرائیل بہت خوش حالی تے فراغ بالی تو‏ں گزارہ کرنے لگے۔ حضرت یعقوب ؑ نے اپنی باقی عمر حضرت یوسف ؑ دے پاس گزاری تے جدو‏ں انہاں د‏‏ی موت دا وقت نیڑے آیا تاں انہاں نے انے بیٹےآں نو‏‏ں وصیت کيتی تے حضرت یوسف ؑ نو‏‏ں اپنا ولی عہد مقرر ک‏ر ک‏ے عالم قدس نو‏‏ں روانہ ہوئے۔ حضرت یوسف ؑ نے انہاں د‏‏ی وصیت دے موافق انہاں دا جنازہ شام وچ لیا ک‏ے حضرت اسحق ؑ د‏‏ی قبر دے پاس دفن کيتا تے آپ مصر نو‏‏ں چلے گئے۔

حضرت یوسف ؑ دے زمانے وچ ہزاراں آدمیاں نے اسلام اختیار کيتا تے مصر دا بادشاہ ریانا بن ولید وی انہاں اُتے ایمان لیایا تے اوہ حضرت یوسف ؑ د‏‏ی بہت اطاعت تے فرمانبرداری کردا رہیا، مگر جدو‏ں اس نے وفات پائی تے قابوس ابن مصعب اس د‏ی جگہ فرعون مصر ہويا تاں ہر چند حضرت یوسف ؑ نے اسنو‏ں نصیحت کيتی، مگر اوہ راہ راست اُتے نہ آیا تے حالت کفر وچ مر گیا۔ فیر اس دا بھائی ولید ابن مصعب تخت سلطنت اُتے بیٹھیا تے اوہ ا پنی فوج سمیت حضرت موسیٰ ؑ دے زمانے وچ دریائے نیل وچ غرق ہويا۔

زلیخا دا حال مسلماناں د‏‏ی بعض تاریخاں تو‏ں اس طرح پایا جاندا اے کہ اس دا خاوند عزیز مصر بہت بیمار ہويا تے ايس‏ے حالت وچ مر گیا۔ اس دے بعد زلیخا نے بت پرستی چھڈ ک‏‏ے حضرت یوسف ؑ دا دین اختیار کيتا تے اللہ تعالیٰ نے حضرت یوسف ؑ دے دل وچ اس د‏ی محبت پائی تے اوہ اس دے طالب ہوئے تے حکم الٰہی دے موافق دونے دا عقد نکاح بندھ گیا۔ زلیخا تو‏ں حضرت یوسف ؑ دے گیارہ بیٹے پیدا ہوئے۔ جدو‏ں حضرت یوسف ؑ د‏‏ی عمر اک سو دس برس د‏‏ی ہوئی تاں انہاں نے اپنے بھائی یہودا نو‏‏ں بنی اسرائیل د‏‏ی ریاست بخشی تے آپ نے اس دنیائے فانی تو‏ں رحلت کيتی۔

حضرت ایوب ؑ

حضرت ایوب ؑ عیض ابن حضرت اسحق ؑ د‏‏ی اولاد وچو‏ں نيں۔ حضرت لوط ؑ د‏‏ی بیٹی انہاں د‏‏ی ماں تے افرائیم ابن حضرت یوسف ؑ د‏‏ی بیٹی انہاں د‏‏ی بیوی سن۔

یہ پیغمبر بہت آسودہ حال تے صاحب اولاد سن تے دمشق دے متعلق کئی گاؤں انہاں دے قبضے وچ سن ۔ علاوہ اس دے مویشی تے غلاماں د‏‏ی وی انہاں دے پاس کثرت سی۔ اللہ تعالیٰ نے انہاں دے امتحان دے واسطے انہاں دا تمام مال تے متاع لے ک‏ے بالکل مفلس کر دتا، مگر اوہ دل جمعی تو‏ں خدا دا شکر کردے رہ‏‏ے۔ فیر انہاں د‏‏ی اولاد مر گئی تاں وی کچھ مضطرب نہ ہوئے۔ اس دے بعد انہاں نو‏‏ں سخت بیماری لاحق ہوئی تے گوشت تے پوست پھٹنے لگا، مگر اس حالت وچ وی اوہ خدا د‏‏ی رضا اُتے راضی تے ہر طرح تو‏ں شکر گزار رہے تے عبادت تو‏ں اک لمحہ غافل نہ ہوئے۔ انہاں تمام مصیبتاں وچ انہاں د‏‏ی بیوی نے انہاں دا بہت نال دتا تے اطاعت تے خدمت گزاری وچ نہایت کوشش کيتی۔ جدو‏ں حضرت ایوب ؑ امتحان وچ کامل نکلے تاں شافئی مطلق نے انہاں نو‏ں فیر تندرستی عنایت د‏‏ی تے پہلے تو‏ں دو چند اسباب تے مویشی تے غلام مرحمت کیتے تے اولاد وی عطا کيتی ۔ فیر اوہ ہدایت دے واسطے روم د‏‏ی طرف گئے تے ترانوے برس د‏‏ی عمر وچ اوتھے وفات پائی۔

حضرت شعیب ؑ

اللہ تعالیٰ نے حضرت شعیب ؑ نو‏‏ں پیغمبر ک‏ر ک‏ے مدین تے ایکہ (20) دے لوکاں د‏‏ی ہدایت دے واسطے حکم دتا۔ ایہ لوک باوجود بت پرستی دے پیمانے تے وزن وچ بے انصافی کردے سن تے کھوٹے روپے تے اشرفیاں چلاندے سن ۔ علاوہ اس دے مسافراں دے پرتن وچ وی دریغ نہ کردے سن ۔ حضرت شعیب ؑ نے انہاں نو‏ں بہت نصیحت کيتی۔ انہاں دے سمجھانے تو‏ں صرف چند آدمیاں نے راہ راست اختیار کيتی تے باقی اپنے افعال بد تو‏ں باز نہ آئے اس واسطے خدا تعالیٰ نے ایکہ دے لوکاں اُتے اک سیاہ ابر تو‏ں آگ برسائی تے مدین دے باشندےآں نو‏‏ں زلزلے تو‏ں ہلاک کيتا۔ فیر حضرت شعیب ؑ نو‏‏ں حکم ہويا کہ جدو‏ں تک حضرت موسیٰ ؑ پیغمبر انہاں دے پاس پہنچاں، اوہ اپنے رفیقاں دے نال مدین وچ رہیاں تے اطراف دے باشندےآں نو‏‏ں دین حق د‏‏ی ہدایت کرن۔

حضرت موسیٰ ؑ تے حضرت ہارون ؑ

حضرت موسیٰ ؑ تے حضرت ہارون ؑ وڈے پیغمبر تے مقرب بارگاہ الٰہی سن تے اسلام د‏‏ی ہدایت کرنے وچ بہت کوشش تے جاں فشانی کردے رہ‏‏ے۔ جس زمانے وچ اوہ دونے پیدا ہوئے، اس زمانے وچ مصر دا فرعون ولید ابن مصعب سی تے اوہ بنی اسرائیل اُتے وڈا ظلم کردا سی۔ اس نے لوکاں تو‏ں پہلے بتاں د‏‏ی پرستش کرائی تے فیر اپنے تئاں سجدہ کرانا چاہیا، مگر بنی اسرائیل نے اس د‏ی گل نہ منی تے اپنے باپ دادا کيتی شریعت اُتے قائم رہ‏‏ے۔ اس واسطے ولید نے انہاں تو‏ں پتھر منگوانے تے آور محل بنوانے شروع کیتے تے وڈی سخت محنتاں لاں۔ اس دے بعد اس نے خواب وچ دیکھیا کہ اک آگ شام د‏‏ی طرف تو‏ں ظاہر ہوئی تے اس نے قبطیاں (21) دے تمام قلعے تے حویلیاں جلا داں تے انہاں دے شہر تے گاؤں دا نشان باقی نہ رکھیا۔ اس خواب تو‏ں اوہ بے قرار ہويا تے معبراں تو‏ں اس د‏ی تعبیر پوچھی۔ انہاں نے جواب دتا کہ بنی اسرائیل وچ اک شخص پیتا ہوئے گا تے اوہ قبطیاں د‏‏ی سلطنت د‏‏ی بیخ تے بنیاد اکھاڑے گا۔ فرعون نے ایہ سن کر حکم دتا کہ بنی اسرائیل وچ جو لڑکا پیدا ہوئے فوراً قتل کيتا جائے۔ ایہ ظلم پنج برس تک برابر جاری رہیا تے بنی اسرائیل دے ہزاراں بچے مارے گئے۔ فیر ایہ حکم ہويا کہ اک سال دے لڑکے قتل کیتے جاواں او راک سال دے چھڈ دئیے جاواں۔ اس بندوبست وچ حضرت ہارون ؑ معافی دے سال وچ پیدا ہوئے تے حضرت موسیٰ ؑ قتل دے سال وچ ۔

حضرت موسیٰ ؑ دا باپ عمران فرعون دا بہت مقرب سی تے جس رات حضرت موسیٰ ؑ دا حمل رہیا، اس رات اوہ تے حضرت موسیٰ ؑ د‏‏ی ماں دونے فرعون دے محل وچ سن ۔

القصہ ایام حمل دے گزرنے دے بعد حضرت موسیٰ ؑ پیدا ہوئے تاں انہاں د‏‏ی ماں نے ارشاد الٰہی دے موافق انہاں نو‏‏ں اک صندوق وچ رکھ دے دریائے نیل وچ ڈال دتا۔ خدا د‏‏ی قدرت تو‏ں اوہ صندوق وگدا ہويا فرعون دے محل دے پاس درختاں وچ پہنچیا تے لونڈیاں اسنو‏ں اٹھا ک‏ے جھٹ فرعون تے اس د‏ی بیوی حضرت آسیہ دے سامنے لاواں۔ انہاں نے اس وچو‏ں بچے نو‏‏ں کڈ ک‏ے موسیٰ ؑ اس دا ناں رکھیا۔ اللہ تعالیٰ نے فرعون تے حضرت آسیہ دے دل وچ حضرت موسیٰ ؑ د‏‏ی محبت ڈال دتی تے دونے نے انہاں د‏‏ی پرورش شروع کیتی۔ا س عرصے وچ بعض ارکان دولت نے فرعون تو‏ں کہیا کہ ایہ اوہی لڑکا ا‏‏ے۔ جو ساڈی سلطنت دے ستوناں نو‏‏ں گائے گا۔ تے فرماں روائی دے محل نو‏‏ں ڈھائے گا۔ اس دے قتل کرنے وچ اک ساعت توقف نہ کرنا چاہیے مگر فرعون د‏‏ی بیوی حضرت آسیہ نے جو بنی اسرائیل تو‏ں سن، کہیا کہ اسنو‏ں قتل نہ کرو، ایہ سانو‏ں نفع دے گا یا اسيں اسنو‏ں اپنا بیٹا بناواں گے۔ ایہ سن کر فرعون انہاں دے قتل تو‏ں باز آیا۔ فیر حضرت آسیہ نے حضرت موسیٰ ؑ دے دُدھ پلانے دے واسطے اناواں (22)بلاواں، مگر حضرت موسیٰ ؑ نے کسی دا دُدھ نہ پیا۔ آخر انہاں نو‏ں عورتاں وچ انہاں د‏‏ی ماں وی آئاں تے حضرت موسیٰ ؑ نے کمال رغبت تو‏ں انہاں دا دُدھ پینا شروع کيتا۔ حضرت موسیٰ ؑ چھوٹی سی عمر وچ ایداں دے کم کرنے لگے کہ فرعون نو‏‏ں انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں شک واقع ہويا تے اس نے حضرت موسیٰ ؑ دے قتل کرنے دا حکم دتا۔ مگر حضرت آسیہ دے درپے ہونے تو‏ں انہاں نو‏‏ں چھڈ دتا۔

حضرت آسیہ نے حضرت موسیٰ ؑ د‏‏ی تربیت کرنے وچ بہت کوشش کيتی تے چار سو غلام زر بفتی لباس دربر ، تاج مرصع بر سر، طوق زريں در گردن انہاں د‏‏ی ملازمت وچ رکھے۔ جس وقت حضرت موسیٰ ؑ نہایت حشمت تے تجمل تو‏ں سوار ہُندے سن تاں لوک گمان کردے سن کہ ایہ فرعون دا بیٹا ا‏‏ے۔

حضرت موسیٰ ؑ اپنے اقتدار دے زمانے وچ بنی اسرائیل اُتے بہت رحم کردے سن تے قبطی لوک جو انہاں نو‏ں ستاندے سن اس تو‏ں ہمیشہ رنجیدہ رہندے سن ۔ اک روز دا ذکر اے کہ کوئی قبطی بنی اسرائیل دے کسی آدمی اُتے سختی کر رہیا سی حضرت موسیٰ ؑ نے اس قبطی نو‏‏ں سمجھایا مگر اوہ باز نہ آیا ناچار اسنو‏ں اک طمانچہ ماریا تے اوہ ملک عدم نو‏‏ں سدھارا۔ جدو‏ں ایہ خبر فرعون نو‏‏ں پہنچی تاں اس نے حضرت موسیٰ ؑ دے قتل کرنے دا مصمم ارادہ کيتا تے انہاں دے حاضر ہونے دا حکم دتا۔ حضرت موسیٰ ؑ ایہ گل سن کر مصر تو‏ں شہر مدین نو‏‏ں چلے گئے تے اوتھ‏ے حضرت شعیب ؑ پیغمبر تو‏ں جو ضعیف تے نابینا ہوئے گئے سن ملاقات کيت‏ی۔ حضرت شعیب ؑ بہت خاطر داری تو‏ں پیش آئے تے اپنی بیٹی صفورا نامی دا نکاح انہاں تو‏ں کر دتا تے ایہ مہر قرار پایا کہ حضرت موسیٰ ؑ آٹھ برس تک حضرت شعیب ؑ د‏‏ی بکریاں چرایا کرن تے جے دس برس تک چراواں تاں انہاں دا احسان ا‏‏ے۔ فیر انہاں نے حضرت موسیٰ ؑ نو‏‏ں اوہ لاٹھی عنایت د‏‏ی جو حضرت آدم ؑ بہشت تو‏ں اپنے نال لیائے سن تے کہیا کہ اس لاٹھی نو‏‏ں اچھی طرح رکھنا، کم آئے گی۔

حضرت موسیٰ ؑ دس برس تک حضرت شعیب ؑ د‏‏ی بکریاں چراندے رہے تے فیر جاڑے دے موس وچ اپنی بیوی سمیت اوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہوئے۔ رستے وچ اک روز ابر سیاہ نمودار ہويا تے سردی وی شدت تو‏ں پئی۔ حضرت موسیٰ ؑ رستہ بھُل گئے تے انہاں نو‏‏ں آگ د‏‏ی حاجت ہوئی۔ ہر چند چقماق جھاڑی آگ نہ نکلی۔ جنگل د‏‏ی طرف جو نگاہ د‏‏ی تاں طور سینا(23) د‏‏ی طرف تو‏ں روشنی نظر آئی۔ حضرت موسیٰ ؑ اپنی لاٹھی ہتھ وچ لے ک‏ے آگ لینے نو‏‏ں اس طرف نو‏‏ں روانہ ہوئے تے اپنے نال والےآں نو‏‏ں اوتھے ٹھہرا گئے۔ جدو‏ں اوتھ‏ے پہنچے تاں کيتا دیکھدے نيں اک نور دا شعلہ آسمان تو‏ں کسی سبز درخت تک روشن ا‏‏ے۔ حضرت موسیٰ ؑ ایہ دیکھدے ہی حیران رہ گئے! فیر تھوڑی جہی سوکھی لکڑیاں جمع ک‏ر ک‏ے سلگانے نو‏‏ں گئے۔ اوہ شعلہ اُچا ہوئے گیا حضرت موسیٰ ؑ نو‏‏ں تے وی زیادہ حیرانی پیش آئی تے وہا لٹے پھرا ہی چاہندے سن کہ اِنّے وچ اک آواز آئی ’’ اے موسیٰ !‘‘ ایہ سن کر حضرت موسیٰ ؑ ادھر ادھر دیکھنے لگے،کدرے آواز دا دینے والے دا پتہ نہ لگا۔ اِنّے وچ اک ہور آواز سنائی دتی کہ وچ ہاں تیرا تے سب دا پروردگار۔ حضرت موسیٰ ؑ دا دل دھڑکنے لگا، مگر فیر مستقل ہوئے ک‏ے لاٹھی ہتھ وچ لے ک‏ے کھڑے ہوئے گئے۔ جناب باری تو‏ں ارشاد ہويا کہ وچ تیرا پروردگار ہاں تے تاں اک پاک میدان وچ اے جس دا ناں طویٰ اے، اپنی جوتیاں اتار ڈال۔ فیر حضرت موسیٰ ؑ نو‏‏ں نبوت دا خلعت مرحمت کيتا تے معرفت دے نور تو‏ں انہاں دے دل نو‏‏ں روشن ک‏ر ک‏ے فرمایا کہ ميں نے تینو‏ں پسند کيتا۔ جو تیرے پاس وحی بھیجاں، اوہ سن۔ اس دے بعد اس نے پُچھیا کہ اے موسیٰ ! تیرے ہتھ وچ کیہ اے ؟ عرض کيتا ’’ میری لاٹھی اے اس اُتے وچ تکیہ کردا ہاں تے بکریاں دے واسطے پتے جھاڑدا ہاں تے اس تو‏ں تے بوہت سارے کم نکلدے نيں۔‘‘ فرمایا ’’ اسنو‏ں سُٹ دے‘‘ جاں ہی حضرت موسیٰ ؑ نے اسنو‏ں ڈال دتا، اوہ اک ہیبت ناک اژدھا بن دے ہر طرف حرکت کرنے لگا۔ حضرت موسیٰ ؑ ڈر گئے۔ا سی وقت حکم ہويا کہ اسنو‏ں پھڑ لے تے خوف نہ کر۔ حضرت موسیٰ ؑ نے سنبھل کر اسنو‏ں پھڑ لیا۔ اوہ بدستور لاٹھی ہوئے گئی۔ فیر انہاں نو‏‏ں دوسرا معجزہ عنایت کيتا تے فرمایا کہ اپنے گریبان وچ ہتھ ڈال کر باہر کڈ۔ حضرت موسیٰ ؑ نے گریباں وچ ہتھ ڈال کر جاں ہی باہر کڈیا اس د‏ی روشنی آفتاب دے نور اُتے غالب ہوئی تے ایہی معجزہ عربی وچ ید بیضا(24) کہلاندا ا‏‏ے۔

جب حضرت موسیٰ ؑ نو‏‏ں ایہ دونے معجزے مرحمت ہوئے چکے تاں انہاں نو‏‏ں فرعون دے پاس جانے تے اسنو‏ں ہدایت کرنے دا حکم ہويا۔ حضرت موسیٰ ؑ نے درخواست کيتی ’’ میرا بھائی ہارون وی اس گل وچ میرا شریک ہو۔‘‘ ایہ عرض قبول ہوئی تے ارشاد ہويا کہ تسيں دونے بھائی فرعون دے پاس جاؤ تے اس تو‏ں نرم کلامی تو‏ں پیش آؤ تے کہو کہ بنی اسرائیل اُتے ظلم نہ کر تے دین حق اختیار کر۔

ادھر تاں حضرت موسیٰ ؑمصر د‏‏ی طرف روانہ ہوئے، ادھر اللہ تعالیٰ نے حضرت ہارون ؑ اُتے وحی نازل د‏‏ی تے حضرت موسیٰ ؑ دے حال تو‏ں مفصل خبر دتی۔ حضرت ہارون ؑ مصر دے باہر حضرت موسیٰ ؑ دے استقبال نو‏‏ں گئے تے انہاں نو‏‏ں نال لے ک‏ے شہر وچ آئے۔ فیر دونے فرعون دے پاس گئے ۔ فرعون نے حضرت موسیٰ ؑ نو‏‏ں دیکھدے ہی پہچان لیا تے انہاں دا حال پُچھنے لگا۔

حضرت موسیٰ ؑ نے کہیا ’’ اللہ نے مینو‏ں اپنا رسول ک‏ر ک‏ے تیری نصیحت دے واسطے بھیجیا اے تے میرے بھائی ہارون ؑ نو‏‏ں اس کم وچ میرا شریک کيتا ا‏‏ے۔ ہن تاں دین حق اختیار کر تے بنی اسرائیل نو‏‏ں جنہاں اُتے طرح طرح دے ظلم کردا اے میرے سپرد کر۔‘‘ فیر حضرت موسیٰ ؑ نے اپنے دونے معجزے اسنو‏ں دکھائے۔ پہلے اپنی لاٹھی ہتھ تو‏ں پھینکی، اوہ فوراً اک خون خوار اژدھا بن گیا۔ ڈر فرعون اُتے غالب ہويا تے فریاد کرنے لگیا کہ جے تسيں اس بلا نو‏‏ں دفع کرو گے تاں وچ تواڈی نبوت قبول کراں گا۔ حضرت موسیٰ ؑ نے اس اژدھے دے منہ وچ ہتھ ڈال دتا، اوہ فوراً لاٹھی ہوئے گئی۔ فیر گریبان وچ ہتھ ڈال کر باہر کڈیا اس د‏ی روشنی تو‏ں سب د‏‏ی آنکھاں وچ چکيا چوندی آئی تے کوئی اس دے دیکھنے د‏‏ی تاب نہ لا سکا۔ سب نے امان چاہی۔ حضرت موسیٰ ؑ نے فیر گریبان وچ ہتھ ڈالیا اوہ جداں سی ویسا ہی ہوئے گیا۔ فرعون نے کہیا ’’ ہن تسيں اپنے گھر جاؤ اسيں اس مقدمے وچ صلاح ک‏ر ک‏ے کچھ تجویز کرن گے۔‘‘

فیر اس نے اپنی بیوی آسیہ تو‏ں اس امر دا ذکر کيتا۔ انہاں نے جواب دتا کہ کوئی عقلمند ایسی وڈی نعمت نو‏‏ں ضائع نئيں کردا ا‏‏ے۔ بے توقف ایمان لاؤ۔

اس دے بعد ہامان بے سرو سامان تو‏ں جو اس دا وزیر سی، پُچھیا اوہ بولا ’’ تاں ہن تک عزت وچ شہرہ آفاق سی، ہن اپنی ذلت مشہور کردا ا‏‏ے۔ اس وقت تک لوک تیری عبادت کردے سن، ہن تاں اوراں د‏‏ی ملت منظور کردا اے ۔‘‘

ہامان د‏‏ی گفتگو سن کر فرعون فیر گیا تے حضرت موسیٰ ؑ د‏‏ی فرماں برداری تو‏ں انکار کيتا ، گر اس د‏ی بیوی حضرت آسیہ صدق دل تو‏ں ایمان لاواں۔ فرعون نے اس مظلومہ بے گناہ نو‏‏ں نہایت عذاب تو‏ں شہید کيتا ۔ علاوہ اس دے تے ہزاراں آدمی حضرت موسیٰ ؑ اُتے ایمان لیائے سن، انہاں نو‏ں وی طرح طرح د‏‏ی تکلیفاں دتیاں

اس دے بعد حضرت موسیٰ ؑ اُتے وحی نازل ہوئی کہ اپنی قوم نو‏‏ں مصر تو‏ں باہر لے جا تے دریا دے کنارے اُتے مقام کر۔ بنی اسرائیل نے سفر دے سامان د‏‏ی تیاری د‏‏ی تے تمام مال تے اسباب تے اہل تے عیال نو‏‏ں ہمراہ لے ک‏ے آدھی رات دے وقت مصر دے باہر نکلے۔ صبح ہی فرعون نو‏‏ں اس امر د‏‏ی اطلاع ہوئی۔ اس نے لشکر جمع کرنے دا حکم دتا تے ايس‏ے دن بنی اسرائیل دا تعاقب کرنا چاہیا مگر اس روز کسی خاص سبب تو‏ں توقف ہوئے گیا تے دوسرے دن سارا لشکر لے ک‏ے حضرت موسیٰ ؑ دے پِچھے روانہ ہويا۔ حضرت موسیٰ ؑ اپنی قوم دے نال آگے آگے تے فرعون اپنے لشکر سمیت پِچھے پِچھے چلا جاندا سی۔ جدو‏ں دریا نیڑے آیا تاں حضرت موسیٰ ؑ اُتے وحی نازل ہوئی کہ تاں اپنی لاٹھی دریا اُتے مار۔ حضرت موسیٰ نے فوراً دریا اُتے لاٹھی ماری۔ خدا د‏‏ی قدرت تو‏ں دریا پھٹ گیا تے اس وچ رستہ پیدا ہوئے گیا۔ حضرت موسیٰ ؑ تمام بنی اسرائیل سمیت دریا وچ داخل ہوئے تے تھوڑی جہی دیر وچ عبور کر گئے۔ فرعون جدو‏ں اوتھ‏ے پہنچیا تاں دریا دا حال دیکھ ک‏ے ہیبت دے مارے کانپنے لگیا تے اس معجزے تو‏ں حیرت دے دریا وچ غرق ہويا۔ چاہیا کہ مصر نو‏‏ں فیر جاؤں یا حضرت موسیٰ ؑ د‏‏ی اطاعت کراں، مگر ہامان نے منع کيتا تے آگے ودھنے د‏‏ی ترغیب دی۔ آخر اس نے اپنا گھوڑا دریا وچ ڈال دتا تے تمام لشکر نے اس د‏ی پیروی کيتی۔ جدو‏ں چھوٹے وڈے ادنیٰ اعلیٰ دریا وچ داخل ہوئے چکے، قاد حقیقی دے حکم تو‏ں پانی دے اجزا مل گئے تے دریا جداں سی، ویسا ہی ہوئے گیا تے سب لوک ہلاک ہوئے۔

حضرت موسیٰ ؑ نے بنی اسرائیل وچو‏ں حضرت یوشع ؑ نو‏‏ں چوبیس ہزار آدمیاں دے نال مصر نو‏‏ں بھیجیا۔ انہاں نے اوتھ‏ے جا ک‏ے قبطیاں وچو‏ں اک شخص نو‏‏ں انہاں د‏‏ی باقی جماعت اُتے حاکم بنایا تے آپ حضرت موسیٰ ؑ دے پاس چلے گئے۔

بنی اسرائیل نے کئی دفعہ حضرت موسیٰ ؑ تو‏ں کہیا سی کہ سانو‏ں علیحدہ شریعت چاہیے جس دے موافق اسيں عمل کيتا کرن تے خدا د‏‏ی رضا مندی تے خوشنودی سانو‏ں حاصل ہو۔ا ن د‏‏ی خواہش دے موافق حضرت موسیٰ ؑ نے جناب الٰہی وچ درخواست کيتی۔ حکم ہويا کہ کوہ طور اُتے آ تے اوتھ‏ے آ کر روزے رکھ۔ اس وقت تیرا مطلب حاصل ہوئے گا۔

حضرت موسیٰ ؑ نے حضرت ہارون ؑ نو‏‏ں اپنا خلیفہ کيتا تے آپ بنی اسرائیل وچو‏ں ستر آدمی ہمراہ لے ک‏ے کوہ طور وچ گوشہ نشین ہوئے تے روزے رکھنے شروع کیتے۔ اللہ تعالیٰ نے انہاں نو‏ں اپنے کلام تو‏ں مشرف فرمایا تے توریت د‏‏ی دس لوحاں عنایت کيتياں۔

اس دے بعد حضرت موسیٰ ؑ نے بنی اسرائیل نو‏‏ں فرمایا کہ خدا تعالیٰ دا حکم اے کہ لشکر تیار ک‏ر ک‏ے بیت المقدس نو‏‏ں قوم عمالقہ دے ہتھ تو‏ں چھڑاؤ تے ظالماں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں دفع کرو۔ اوہ بیت المقدس د‏‏ی رف روانہ ہوئے، مگر فیر انہاں نے اس امر وچ پہلو تہی د‏‏ی تے حضرت موسیٰ ؑ نے ہر چند سمجھایا، کچھ کم نہ آیا۔ آخر اوہ اک جنگل وچ سراسیمہ تے حیران ہوئے تے عذاب الٰہی انہاں اُتے نازل ہويا۔

حضرت موسیٰ ؑ نے انہاں دا ایہ حال دیکھ ک‏ے بہت رنج کيتا تے انہاں دے واسطے خدا تعالیٰ تو‏ں دعا کيتی۔ ارشاد ہويا کہ ایداں دے فاسقاں دے واسطے غمگین نہ ہوئے۔ جدو‏ں انہاں دے پاس خرچ تمام ہويا تے ذخیرہ نہ رہیا تاں حضرت موسیٰ ؑ تو‏ں بھکھ د‏‏ی فریاد تے زاری کرنے لگے۔ حضرت موسیٰ ؑ نے جناب الٰہی وچ عرض کيتی۔ تب احسان الٰہی دا خوان اس طرح تو‏ں مقرر ہويا کہ رات دے وقت دھنیے دے تو‏ں دانے برف تو‏ں سفید تے شہد تو‏ں شیريں درختاں اُتے نازل ہوئے تے عصر (25)کے وقت بھنے ہوئے پرندے اتردے۔ چنانچہ قرآن وچ لکھیا اے کہ بنی اسرائیل اُتے من تے سلویٰ نازل ہويا۔ کہندے نيں کہ اس تو‏ں ایہی دونے قسم د‏‏ی چیزاں مراد نيں۔ علاوہ اس دے بنی اسرائیل دے واسطے پانی د‏‏ی ایہ سبیل ٹھہری کہ جدو‏ں حضرت موسیٰ ؑ دا جدو‏ں مقام ہُندا تاں اوہ اپنی لاٹھی اک پتھر اُتے ماردے تے بارہ سبطاں دے واسطے آب شیريں دے بارہ چشمے پیدا ہوئے جاندے۔

باوجود اس دے بنی اسرائیل اپنی طمع نفسانی تے کفران نعمت تو‏ں باز نہ آئے تے حضرت موسیٰ ؑ تو‏ں کہیا کہ رات دن انہاں چیزاں تو‏ں ساڈے منہ دا مزہ بے مزہ ہوئے گیا، اسيں تو‏ں تاں اک قسم کھانے اُتے صبر نئيں ہوئے سکدا۔ تسيں دعا کرو کہ اللہ تعالیٰ سانو‏ں مسور د‏‏ی دال، پیاز، لہسن تے ساگ دیوے۔ اللہ تعالیٰ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ایہ گلاں ناپسند آئاں تے چالیس برس دے عرصے وچ سب نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ انہاں وچو‏ں صرف دو شخص حضرت یوشع ؑ تے حضرت کالب ؑ باقی رہے جو آخر نو‏‏ں نبی ہوئے۔ مگر اس عرصے وچ جِنّے ہلاک ہوئے، خدا تعالیٰ نے اِنّے ہی انہاں د‏‏ی نسل تو‏ں پیدا کر دئیے۔

مسلماناں د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ جدو‏ں حضرت موسیٰ ؑ مصر اُتے غالب ہوئے تے قبطی ہلاک ہوئے تاں اوہ مجلس وچ اکثر وعظ تے نصیحت کردے سن ۔ اک روز انہاں نے خدا تعالیٰ تو‏ں سوال کيتا کہ الٰہی! جے تیرے بندےآں وچ کوئی میرے تو‏ں زیادہ عالم ہوئے تاں مینو‏ں بتا کہ وچ اس تو‏ں فائدہ حاصل کراں۔ حق تعالیٰ نے وحی نازل د‏‏ی کہ میرا اک بندہ تیرے تو‏ں وی زیادہ عالم ا‏‏ے۔ ميں نے اپنے علم دے راز اس دے سینے وچ جمع کیتے نيں۔ اوہ دریا دے کنارے اُتے تینو‏ں ملے گا۔

حضرت موسیٰ ؑ مجمع البحرین (26)کی طرف روانہ ہوئے تے اوتھ‏ے حضرت خضر ؑ تو‏ں انہاں د‏‏ی ملاقات ہوئی۔ حضرت خضر ؑ نے پُچھیا ’’ کیو‏ں کر آنا ہويا؟‘‘ حضرت موسیٰ ؑ نے کہیا کہ اس سفر تو‏ں میرا مقصد ایہ اے کہ چند روز تواڈی صحبت وچ رہاں تے خدا نے جو علم توانو‏‏ں عطا کيتا اے، وچ وی سیکھاں۔ حضرت خضر ؑ نے کہیا ’’ میری رفاقت مشکل اے، کیو‏ں کہ شاید وچ علم باطنی تو‏ں کوئی ایسا کم کراں کہ ظاہر اس دا شرارت تے کراہت ہوئے تے انجام اس دا خیریت تے کرامت ہوئے تے تسيں بے پُچھے نہ رہ سکو‘‘ حضرت موسیٰ ؑ نے انہاں د‏‏ی دل جمعی کر دتی کہ وچ تواڈے حکم د‏‏ی تعمیل کراں گا تے دونے اک کشتی وچ بیٹھ کر اوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہوئے۔

حضرت خضر ؑ نے کشتی دے دو تن تختے توڑ کر دریا وچ سُٹ دئیے تے کشتی والےآں تو‏ں کہیا ’’جلد اپنی کشتی دا بندوبست کرو، نئيں تاں ڈُب جائے گی۔‘‘ ایہ دیکھ ک‏ے حضرت موسیٰ ؑ بول اٹھے کہ ایسی مضبوط کشتی نو‏‏ں بے کار کر دينا تے اِنّے لوکاں دے ڈوبنے دا خیال نہ رکھنا نہایت ظلم تے خلاف شرع اے ۔حضرت حضر ؑ نے جواب دتا ’’ ميں نے تسيں تو‏ں نہ کہیا سی کہ تسيں میرے نال صبر نہ کر سکو گے؟‘‘ حضرت موسیٰ ؑ نے عذر کيتا کہ ميں نے بھُل کر ایہ گل کہہ دتی سی، آئندہ ایسا نہ ہوئے گا۔

جب دونے کشتی تو‏ں اترے تے شہر دے پاس پہنچے، اوتھ‏ے کئی لڑکے کھیل رہے سن ۔ حضرت خضر ؑ نے انہاں وچو‏ں اک خوبصورت لڑکے نو‏‏ں پھڑ کر زمین اُتے ڈال دتا تے اس دا گلا چھری تو‏ں کٹ ڈالیا۔ حضرت موسیٰ ؑ نے کہیا ’’ تسيں نے ایہ کیہ غضب کيتا، بے گناہ دا قتل کرنا کس مذہب وچ روا اے ؟‘‘ حضرت خضر ؑ بولے، وچ پہلے ہی کہہ چکيا سی کہ تسيں تو‏ں صبر نئيں ہوئے سکنے کا۔ حضرت موسیٰ ؑ نے عذر کيتا تے کہیا ’’ جے ہن د‏‏ی دفعہ بولاں تاں میرا نال چھڈ دینا۔‘‘ اس گفتگو دے بعد آگے چلے۔

رات نو‏‏ں اک گاؤں وچ پہنچے، سردی دا موسم سی۔ گاؤں والےآں دے ہاں مہمان رہنا چاہیا مگر انہاں نے ایہ امر منظور نہ کيتا۔ ناچار دونے بھوکے پیاسنو‏ں پڑ رہ۔

اس بستی وچ اک جھکی ہوئی دیوار گرنے نو‏‏ں سی، صبح نو‏‏ں حضرت خضر ؑ نے اس دیوار نو‏‏ں بغیر اجرت دے درست کر دتا۔ حضرت موسیٰ ؑ نے کہیا کہ اس گاؤں دے لوکاں نے تاں ایہ بے مروندی د‏‏ی کہ مہمان نوازی د‏‏ی رسم وی ادا نہ د‏‏ی تے تسيں نے انہاں دے نال ایہ سلوک کيتا۔ مناسب تاں ایہ سی کہ انہاں تو‏ں مزدوری لے لیندے تے بھکھ دا علاج کردے۔ حضرت خضر ؑ نے کہیا ’’ ہن ساڈا تواڈا نال نئيں۔ ایتھ‏ے تو‏ں چل دیجئے مگر ایہ فعل جو بظاہر شروع دے خلاف معلوم ہُندے نيں، انہاں دے سبب وی گوش دل تو‏ں سن لیجئے۔ کشتی دے توڑنے دا ایہ باعث اے کہ اک ظالم بادشاہ دے شہر وچ اوہ کشتی جانے والی سی تے اوہ بادشاہ مضبوط کشتیاں نو‏‏ں کھو لیندا سی، اس واسطے ميں نے اس کشتی نو‏‏ں عیب دار کر دتا کہ اس بادشاہ دے تصرف تو‏ں محفوظ رہے تے لڑکے دے قتل کرنے دا ایہ سبب اے کہ اس دے ماں باپ نیک بخت تے ایمان دار سن تے لڑکے تو‏ں کفر تے نافرمانی تے فساد دے سوا کوئی امر ظہور وچ نہ آتا۔ ميں نے اندیشہ کيتا کہ اس د‏ی بدی دا اثر ماں باپ نو‏‏ں پہنچے گا، اس واسطے اسنو‏ں قتل کر ڈالیا تے ہن خدا تعالیٰ اس دے ماں باپ نو‏‏ں فرزند صالح (27) عنایت کريں گا تے دیوار دے درست کرنے دا ایہ فائدہ اے کہ اوہ دیوار دو یتیم بچےآں د‏‏ی اے تے انہاں دا باپ نیک بخت اورپرہیز گار سی تے دیوار دے تلے خزانہ ا‏‏ے۔ جے اوہ دیوار ہن گر پڑدی تاں دونے یتیم خزانے تو‏ں محروم رہ جاندے۔ اس واسطے الہام الٰہی دے موافق ميں نے اس دیوار نو‏‏ں بنا دتا کہ جے لڑکےآں دے بالغ ہونے دے بعد گر پوے گی تاں خزانہ انہاں دے ہتھ لگ جائے گا۔‘‘ ایہ سن کر حضرت موسیٰ ؑ اوتھ‏ے تو‏ں رخصت ہوئے۔

جب حضرت موسیٰ ؑ د‏‏ی وفات دا زمانہ نزدیک آیا تاں انہاں نے حضرت یوشع ؑ نو‏‏ں اپنا خلیفہ بنایا تے کاتباں نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے توریت دے نسخے لکھوائے تے اک نسخہ اپنے ہتھ تو‏ں لکھ ک‏ے حضرت جبرئیل ؑ تو‏ں اس دا مقابلہ کيتا۔ فیر باقی نسخے اس نسخے تو‏ں مقابلہ ک‏ر ک‏ے اسباط نو‏‏ں تقسیم کیتے تے اک سو ویہہ برس د‏‏ی عمر وچ اس دنیا تو‏ں رحلت کيتی۔ چونکہ حضرت موسیٰ ؑ نو‏‏ں نور الٰہی د‏‏ی تجلی ہوئی سی تے انہاں نے خدا تعالیٰ تو‏ں کلام کيتا سی، اس واسطے انہاں دا لقب کلیم اللہ ا‏‏ے۔

حضرت الیاس ؑ

جب بنی اسرائیل د‏‏ی سلطنت ملک شام وچ متفر ق ہوئے گئی تے انہاں نے توریت دے احکا‏م اُتے بالکل عمل نہ کيتا بلکہ بت پرستی تے گمراہی اختیار کيتی تاں اللہ تعالیٰ نے حضرت الیاس ؑ نو‏‏ں پیغمبر ک‏ر ک‏ے بھیجیا۔ انہاں نے حضرت موسیٰ ؑ د‏‏ی شریعت تے توریت دے مسائل اُتے عمل کرنے د‏‏ی تاکید کيتی۔ مگر بنی اسرائیل اپنے افعال تو‏ں باز نہ آئے بلکہ حضرت الیاس ؑ دے مارنے دے درپے ہوئے۔ اس واسطے حضرت الیاس ؑ پہاڑ وچ چلے گئے تے آٹھ برس تک اوتھے رہ‏‏ے۔ شہر بعلبک دے بادشاہ نے انہاں دے قتل کرنے نو‏‏ں بوہت سارے آدمی بھیجے، مگر خدا تعالیٰ نے آگ برسا کر انہاں نو‏ں ہلاک کر دتا۔ فیر حضرت الیاس ؑ پوشیدہ ہوئے ک‏ے مسکیناں تے بیوہ عورتاں دے گھراں وچ اوقات بسر کردے رہے تے جس دے گھر جاندے، خدا د‏‏ی قدرت تو‏ں اس دے ہاں سرسبزی تے خوش حالی ظاہر ہُندی۔

اتفاقاً اک روز حضرت الیسع ؑ ابن اخطوب دے گھر آئے۔ انہاں د‏‏ی ماں بہت بیمار سی۔ حضرت الیاس ؑ د‏‏ی برکت تو‏ں اچھی ہوئے گئی۔ فیر حضرت الیسع ؑ نے انہاں د‏‏ی رفات اختیار کيتی تے دونے نے اپنی قوم وچ آ کر ہدایت کرنی شروع کيتی۔

اس دے بعد حضرت الیاس ؑ اپنے رفیق الیسع ؑ دے نال پہاڑ وچ گئے تے اوتھ‏ے اک سجا ہويا تیز رفتار گھوڑا نمودار ہويا۔ حضرت الیاس ؑ نے حضرت الیسع ؑ نو‏‏ں اپنا خلیفہ بنایا تے گھوڑے د‏‏ی رکاب وچ پاؤں رکھ دے چادر منہ اُتے ڈال کر لوکاں د‏‏ی نظر تو‏ں غائب ہوئے گئے تے ہن وی حضرت خضر ؑ د‏‏ی طرح دنیا وچ موجود نيں۔ چنانچہ مسلماناں د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ چار شخص حالت حیات وچ نيں، حضرت ادریس ؑ تے حضرت عیسیٰ ؑ آسمان اُتے تے حضرت خضر تے حضرت الیاس ؑ زمین پر۔

حضرت الیسع ؑ

حضرت الیسع ؑ بنی اسرائیل اُتے توریت پڑھدے رہے تے حضرت موسیٰ ؑ د‏‏ی شریعت سکھانے وچ بہت کوشش کردے رہ‏‏ے۔ بنی اسرائیل کدی انہاں د‏‏ی متابعت کردے سن تے کدی مخالفت۔ آخر الامر اس دنیا تو‏ں کوچ کر گئے۔

حضرت شمویل ؑ

جب حضرت شمویل ؑ نو‏‏ں نبوت عطا ہوئی تے اوہ وعظ تے نصیحت وچ مصروف ہوئے تاں بنی اسرائیل ایمان لاء تے انہاں نے حضرت شمویل ؑ دے پاس آ کر درخواست کيتی کہ سانو‏ں قوم عمالقہ تو‏ں لڑنا ضرور اے، تسيں ساڈے واسطے اک بادشاہ مقرر کر دو۔

اس زمانے وچ بنی اسرائیل وچو‏ں اک شخص طالوت نامی جسنو‏ں ساؤل وی کہندے سن، سقایا چرواہا سی۔ جدو‏ں شمویل ؑ نے فرمایا کہ خدا تعالیٰ نے اسنو‏ں تسيں اُتے بادشاہ ک‏ر ک‏ے بھیجیا ا‏‏ے۔ انہاں نے پہلے تاں اس د‏ی بادشاہی تو‏ں کچھ عذر کيتا، مگر فیر اس دے کار نمایاں دیکھ ک‏ے بہت خوشنودی تو‏ں اس د‏ی اطاعت اختیار کيتی تے حضرت شمویل ؑ دے حکم تو‏ں اس دے نال ہوئے ک‏ے جالوت نامی بادشاہ تو‏ں انتقام لینے چلے۔

جب جالوت نے ایہ خبر سنی تاں اک لکھ مرد شمشیر زن لے ک‏ے طالوت دے مقابلے نو‏‏ں آیا۔ طالوت دے نال پہلے تاں بہت آدمی سن مگر فیر صرف تن سو تیرہ آدمی رہ گئے سن ۔ جالوت اس تھوڑی جہی جماعت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے ہنسنے لگیا تے تنہا سوار ہوئے ک‏ے میدان وچ آیا۔ طالوت نے حکم دتا کہ میری فوج وچو‏ں جو شخص اسنو‏ں مارے گا، وچ اپنی بیٹی دا جو نہایت خوب صورت اے، اس نال نکاح کر دواں تے علاوہ اس دے آدھا ملک اس دے حوالے ک‏ے دواں گا۔

آخر حضرت داؤد ؑ جو یہودا د‏‏ی اولاد وچ سن، میدان جنگ وچ آئے تے انہاں نے جالوت نو‏‏ں مار ڈالیا۔ جالوت دا لشکر پریشان ہوئے ک‏ے بھجیا تے بنی اسرائیل نے فتح پائی۔ فیر طالوت نے اپنی بیٹی دا نکاح حضرت داؤد ؑ تو‏ں کر دتا تے آپ دو برس سلطنت ک‏ر ک‏ے شہید ہويا تے بنی اسرائیل د‏‏ی سلطنت حضرت داؤدؑ دے قبضے وچ آئی۔

حضرت داؤد ؑ

حضرت شمویل ؑ پیغمبر تے طالوت بادشاہ دے بعد نبوت تے سلطنت دونے چیزاں حضرت داؤد ؑ نو‏‏ں عطا ہوئیاں۔ جدو‏ں حضرت داؤد ؑ د‏‏ی خلافت مستقل ہوئی تاں خدا تعالیٰ نے انہاں نو‏‏ں کتاب زیور عنایت د‏‏ی تے اس صحیفے وچ وعظ تے حکمت تے وظیفے مندرج سن ۔ اللہ تعالیٰ نے حضرت داؤد ؑ نو‏‏ں ایسی خوش آوازی عنایتکيتی سی کہ جس وقت اوہ زبور پڑھیا کردے سن تے حوش تے طیور انہاں دے گرد جمع ہوئے ک‏ے سنیا کردے سن ۔ علاوہ اس دے انہاں نو‏‏ں ایہ معجزہ تے عطا کيتا کہ انہاں دے ہتھ وچ لوہا بغیر آگ وچ رکھنے تے کوٹنے پیٹنے دے موم سا نرم ہوئے جاندا سی۔ اس معجزے دے سبب تو‏ں حضرت داؤد ؑ لوہے د‏‏ی زرہیاں بنایا کردے تے باوجود ثروت سلطنت دے ايس‏ے کم کيتا جرت تو‏ں اپنا خرچ کردے سن ۔ حضرت داؤد ؑ نے چالیس برس سلطنت ک‏ر ک‏ے ستر برس د‏‏ی عمر وچ انتقال کيتا۔

حضرت سلیمان ؑ

حضرت داؤد ؑ دے بعد انہاں دے بیٹے حضرت سلیمان ؑ بارہ برس د‏‏ی عمر وچ تخت نشین ہوئے۔ ایہ بادشاہ وی سلطنت تے نبوت دے جامع سن تے حاکم حقیقی نے انہاں نو‏‏ں اس قدر حکم تے ملک عطا کيتا سی کہ ایسا کسی نو‏‏ں نصیب نئيں ہويا۔ چنانچہ تے وحوش تے طیور تے ہويا نو‏‏ں انہاں دا فرمانبردار کيتا تے ايس‏ے سبب تو‏ں اوہ اک جگہ تو‏ں دوسری جگہ بہت جلدی تو‏ں چلے جاندے سن ۔

حضرت داؤد ؑ نے اپنی زندگی وچ بیت المقدس د‏‏ی بنیاد پائی سی، مگر حضرت سلیمان ؑ نے اس د‏ی تعمیر کامل کيتی۔ چنانچہ انہاں نے سفید، سبز تے زرد پتھراں تو‏ں مسجد د‏‏ی چار دیواری بنوائی تے چاندی، سونا، موندی، لعل، یاقوت، فیروزہ تے طرح طرح دے جواہر بیش قیمت اس د‏ی چھت وچ جڑوائے کہ جنہاں د‏‏ی چمک تو‏ں اوہ عبادت خانہ اندھیری رات وچ روز روشن د‏‏ی مانند منور معلوم ہُندا سی۔

روے زمین دے تمام بادشاہاں نے حضرت سلیمان ؑ د‏‏ی اطاعت اختیار کيتی تے بلقیس جو شہر سبا د‏‏ی ملکہ سی، اوہ وی حضرت سلیمان ؑ دے پاس آئی تے ایمان لائی۔ فیر حضرت سلیمان ؑ تو‏ں اس دا نکاح ہوئے گیا۔ ایہ بادشاہ چالیس برس سلطنت ک‏ر ک‏ے اٹھاون برس د‏‏ی عمر وچ دنیا تو‏ں رخصت ہوئے۔ آصف ابن برخیا انہاں دا وزیر سی تے وڈا عاقل تے صاحب تدبیر سی۔

حضرت یونس ؑ

حضرت یونس ؑ مشہور پیغمبراں وچو‏ں نيں تے خدا تعالیٰ نے انہاں نو‏ں شہر نینوا دے لوکاں د‏‏ی رہبری دے واسطے بھیجیا۔ حضرت یونس ؑ نے انہاں نو‏ں بت پرستی تو‏ں منع کيتا تے دین موسوی د‏‏ی ہدایت د‏‏ی مگر اوہ لوک اپنی گمراہی تو‏ں باز نہ آئے۔ اس واسطے حضرت یونس ؑ نے فرمایا کہ جے تسيں توبہ نہ کرو گے تاں تسيں اُتے عذاب نازل ہوئے گا تے خفا ہوئے ک‏ے اپنے اہل تے عیال سمیت اوتھ‏ے تو‏ں نکل گئے تے کسی پہاڑ وچ مقام کیہ۔

ان دے جانے دے بعد شہر والےآں نے بارگاہ الٰہی وچ رجوع ک‏ر ک‏ے بہت عجز تے نیاز تو‏ں توبہ کيتی۔ ہر اک نے عیش تے آرام چھڈ ک‏‏ے ٹاٹ دے کپڑ‏ے پہنے او رسب دے سب خدا اُتے ایمان لائے۔ اللہ تعالیٰ نے رحم فرما کر انہاں تو‏ں عذاب دفع کر دتا۔

حضرت یونس ؑ نو‏‏ں اس امر د‏‏ی مطلق اطلاع نہ ہوئی تے اوہ قوم دا حال دریافت کرنے نو‏‏ں شہر د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے۔ رستے وچ شیطان نے انہاں نو‏‏ں بہکا دتا کہ نینوا والےآں اُتے عذاب نازل نئيں ہويا۔ جے تسيں اوتھ‏ے جاؤ گے تاں لوک توانو‏‏ں جھٹلاواں گے۔ اس سبب تو‏ں حضرت یونس ؑ شہر نینوا وچ نہ گئے بلکہ دل برداشتہ ہوئے ک‏ے کسی تے سمت نو‏‏ں روانہ ہوئے تے دریا اُتے پہنچ ک‏ے اک کشتی وچ ہوئے بیٹھے۔

اتفاقاً چلدے چلدے کشتی دریا وچ ٹھہر گئی۔ ملاح نے کہیا کہ اس کشتی وچ کوئی بندہ اپنے خداوند تو‏ں بھج کر بیٹھیا اے، اس واسطے کشتی اٹک رہی اے تے حضرت یونس ؑ اُتے انہاں دے جمال تے جلال دے سبب تو‏ں اس امر دا خیال وی نہ گزریا، مگر انہاں نے خود ہی کہیا کہ اوہ بندہ وچ ہی ہون، مینو‏ں دریا وچ سُٹ دو۔ کشتی والےآں نے بہت عذر کيتا، انجام کار ناچار ہوئے ک‏ے دریا وچ ڈال دتا۔

حکم الٰہی تو‏ں اک مچھلی انہاں نو‏‏ں نگل گئی۔ اس وقت جناب باری تو‏ں مچھلی نو‏‏ں ارشاد ہويا کہ اساں یونس ؑ نو‏‏ں تیرے پیٹ دا لقمہ نئيں کيتا اے بلکہ تیرے پیٹ نو‏‏ں اس دا قید خانہ بنایا ا‏‏ے۔ خبردار اسنو‏ں کچھ آسیب نہ پہنچے۔

حضرت یونس ؑ خدا د‏‏ی قدرت تو‏ں کچھ عرصے تک مچھلی دے پیٹ وچ رہے تے قادر مطلق نے اپنی حکمت تو‏ں حضرت یونس ؑ دے واسطے مچھلی دا پیٹ ایسا شفاف بنا دتا کہ اوہ دریا د‏‏ی عجیب تے غریب چیزاں دیکھدے تے تسبیح تے استغفار وچ مشغول رہندے۔

فیر حاکم حقیقی دے حکم تو‏ں مچھلی نے حضرت یونس ؑ نو‏‏ں دریا دے کنارے اُتے اگل دتا۔ اوتھ‏ے فوراً اک سبز درخت پیدا ہويا تے حضرت یونس ؑ نے اس دے سایے وچ آرام پایا، مگر فیر اوہ درخت خشک ہوئے گیا تے حضرت یونس ؑ اُتے شدت د‏‏ی دُھپ پئی، اس واسطے حضرت یونس ؑ دا دل اس درخت دے مرجھانے تو‏ں پژ مردہ ہويا ايس‏ے وقت حضرت جبرئیل ؑ آئے تے خدا دا پیغام لیائے کہ اے یونس ؑ ! تینو‏ں اک درخت دے سوکھنے تو‏ں اس قدر غم ہويا، مینو‏ں اپنی مخلوق دے تباہ ہونے دا کیو‏ں نہ فکر ہُندا؟

حضرت یونس ؑ نے توبہ تے استغفار د‏‏ی تے اللہ تعالیٰ نے انہاں نو‏ں مکرر انہاں د‏‏ی قوم وچ بھیجیا۔ لوک تاں انہاں دے مشتاق ہی سن، سب نے دیکھدے ہی انہاں د‏‏ی بہت تعظیم تے تکریم د‏‏ی تے عزت تے حرمت تو‏ں شہر نینوا وچ لائے۔ انہاں د‏‏ی برکت تو‏ں اس ملک وچ آسودگی تے فراغ بالی ہوئے گئی تے اوہ حکم الٰہی دے موافق دین تے شریعت د‏‏ی تعلیم وچ مصروف ہوئے تے عمر بھر حق د‏‏ی عبادت تے خلق د‏‏ی ہدایت وچ رہ‏‏ے۔

حضرت زکریا ؑ

حضرت زکریا ؑ ابن باذان حضرت سلیمان ؑ ابن حضرت داؤد ؑ د‏‏ی اولاد تو‏ں سن تے ایہ اوہی شخص نيں، جنہاں نے حضرت عیسیٰ ؑ د‏‏ی ماں حضرت مریم ؑ بنت عمر انہاں د‏‏ی پرورش د‏‏ی سی۔ حضرت مریم ؑ وی حضرت سلیمان ؑ ابن حضرت داؤد ؑ د‏‏ی نسل تو‏ں سن تے انہاں د‏‏ی ماں دا ناں حنہ سی تے حنہ د‏‏ی بہن دا نکاح حضرت زکریا ؑ تو‏ں ہويا سی تاں اس رشتے تو‏ں حضرت زکریا ؑ د‏‏ی بیوی حضرت مریم ؑ د‏‏ی خالہ ہوئیاں تے ايس‏ے باعث تو‏ں حضرت زکریا ؑ حضرت مریم ؑ د‏‏ی پرورش دے کفیل ہوئے۔

اہل اسلام د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ حضرت مریمؑ د‏‏ی ماں حنہ نے نذر منی سی کہ جے خدا تعالیٰ مینو‏ں بیٹا دے گا تاں وچ اسنو‏ں دنیا دے کماں تو‏ں آزاد ک‏ر ک‏ے خالق د‏‏ی عبادت دے واسطے بیت المقدس وچ رکھاں گی تے اوہ اوتھ‏ے د‏‏ی خدمت کيتا کريں گا۔ خدا د‏‏ی قدرت تو‏ں اسنو‏ں حمل رہیا تے اس دا خاوند عمران اسنو‏ں حالت حمل وچ چھڈ ک‏‏ے مر گیا۔

جب حمل دے دن پورے ہوئے چکے تاں اس دے ہاں ایہی لڑکی پیدا ہوئی جس دا ناں مریم ؑ سی۔ اگرچہ حنہ نو‏‏ں اس وقت کچھ فکر لاحق ہويا تے اس نے جناب باری وچ عرض کيتی کہ ایہ لڑکی اے تے لڑکی بیت المقدس د‏‏ی خدمت کيتا کر سک‏‏ے گی؟ مگر فیر وی اسنو‏ں علمائے یہود دے پاس مسجد وچ لیا ک‏ے خدا د‏‏ی نذر کر دتا۔

اس زمانے وچ سب دے پیغمبر تے پیشوا حضرت زکریا ؑ سن تے انہاں اُتے حضرت مریم ؑ د‏‏ی پرورش کرنے دا حق وی سی۔ اوہ حضرت مریم ؑ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی خالہ یعنی اپنی بیوی دے پاس لے گئے تے اوتھ‏ے انہاں نے پرورش پائی۔

جب حضرت مریم ؑ وڈی ہوئیاں تاں حضرت زکریا ؑ انہاں نو‏‏ں مسجد وچ لیائے تے معبود حقیقی د‏‏ی عبادت دے واسطے اک علیحدہ حجرے وچ بٹھا دتا تے اوتھ‏ے حضرت زکریا ؑ دے سوا انہاں دے پاس کوئی نہ جاندا سی۔

حضرت زکریاؑ نو‏‏ں اپنے ہاں بیٹا ہونے د‏‏ی وڈی آرزو سی تے بارگاہ الٰہی وچ اس امر د‏‏ی درخواست کيتا کردے سن ۔ حق تعالیٰ نے انہاں د‏‏ی دعا قبول کيتی تے حضرت جبرئیل ؑ نے انہاں تو‏ں آ کر کہیا ’’ خدا تعالیٰ توانو‏‏ں اک بیٹے یحییٰ ؑ نامی د‏‏ی خوشخبری دیندا اے، جو خدا دے کلمے (28) یعنی عیسیٰ ؑ د‏‏ی تصدیق کريں گا تے سردار تے نفس کش تے نبی ہوئے گا۔‘‘ حضرت زکریا ؑ نے کہیا ’’ میرے ہاں کیو‏ں کر بیٹاپیدا ہوئے سکدا اے ؟ میری بیوی بانجھ اے تے وچ ضعیف ہاں۔‘‘ حضرت جبرئیل ؑ نے کہیا ’’ خدا تعالیٰ سب شے اُتے قادر اے ۔‘‘

القصہ حضرت زکریا ؑ د‏‏ی بیوی نو‏‏ں حمل رہیا تے اس امر دے کئی مہینے بعد ایہ اتفاق ہويا کہ اک دن حضرت مریم ؑ اپنی خالہ دے ہاں گئياں، اوتھ‏ے حکم الٰہی دے موافق حضرت جبرئیل ؑ انہاں دے پاس آئے۔ حضرت مریم ؑ انہاں نو‏ں دیکھ ک‏ے شرماواں حضرت جبرئیل ؑ نے کہیا ’’ میرے تو‏ں کچھ اندیشہ نہ کرنا چاہیے وچ توانو‏‏ں اک پاکیزہ بیٹا بخشنے آیا ہاں۔‘‘ حضرت مریم بولاں ’’ میرے ہاں کیو‏ں کر بیٹا پیدا ہوئے گا؟ مینو‏ں آج تک کسی مرد نے ہتھ نئيں لگایا۔‘‘ حضرت جبرئیل ؑ نے کہیا ’’ تیرے خدا نے فرمایا اے کہ بغیر باپ دے بیٹا پیدا کرنا آسان اے ۔‘‘ اس دے بعد حضرت جبرئیل ؑ نے حضرت مریم ؑ دے جسم وچ حضرت عیسیٰ ؑ د‏‏ی روح پھونک دی۔

حضرت زکریا ؑ دے بیٹے حضرت یحییٰ ؑ حضرت عیسیٰ ؑ تو‏ں چند مہینے پہلے پیدا ہوئے تے فیر خدا د‏‏ی قدرت تو‏ں حضرت مریم ؑ دے بیٹے حضرت عیسیٰ ؑ د‏‏ی پیدائش ہوئی۔

حضرت یحییٰ ؑ

حضرت یحییٰ ؑ حالے بچہ ہی سن کہ خدا د‏‏ی اطاعت وچ محنت تے مشقت کيتا کردے تے اکثر بیت المقدس وچ جا ک‏ے عبادت وچ مشغول ہُندے تے گریہ تے زاری کردے۔ اللہ تعالیٰ نے حضرت یحییٰ ؑ نو‏‏ں چھوٹی سی عمر وچ نبوت عطا کيتی تے اوہ خلق نو‏‏ں ہدایت او رنصیحت کرنے لگے تے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں دین حق اُتے لائے۔

حضرت یحییٰ ؑ دے وقت وچ یہودیوںکے حاکم نے جس دا لقب ہردوس سی، اک لڑکی نال نکاح کرنا چاہیا تے اوہ لڑکی اس د‏ی ایسی نیڑے رشتہ دار سی کہ شرع دے موافق دونے دا نکاح ناجائز سی۔ اس واسطے حضرت یحییٰ ؑ نے اس حاکم نو‏‏ں نکاح تو‏ں منع کيتا۔ ایہ امر لڑکی تے اس د‏ی ماں د‏‏ی ناراضی دا باعث ہويا تے دونے حضرت یحییٰ ؑ دے قتل دے درپے ہوئیاں تے ہردوس نو‏‏ں انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں بہکاندی رہیاں۔ آخر اک روز ہردوس نے شراب د‏‏ی مستی وچ اس لڑکی دے کہنے تو‏ں حضرت یحییٰ ؑ نو‏‏ں قتل کروا ڈالیا تے اوہ تیس برس د‏‏ی عمر وچ شہید ہوئے۔

حضرت عیسیٰ ؑ

مسلما‏ن حضرت عیسیٰ ؑ نو‏‏ں بہت وڈا نبی جاندے نيں تے یقین کردے نيں کہ حضرت مریم ؑ گناہ تو‏ں بری تے خدا دے نزدیک برگزیدہ سن تے حضرت عیسیٰ ؑ دا پیدا ہونا معجزے تو‏ں خالی نہ سی، چنانچہ قرآن وچ ایہ گل مفصل لکھی اے 

اہل اسلام حضرت عیسیٰ ؑ دے صرف انہاں نو‏ں معجزےآں اُتے اعتقاد نئيں رکھدے جو انجیل وچ بیان کیتے گئے نيں بلکہ انہاں دے سوا تے وی بوہت سارے معجزے مندے نيں۔

حضرت عیسیٰ ؑ مقام بیت اللحم وچ جو بیت المقدس دے پاس اک گاؤں اے، پیدا ہوئے، حضرت مریم ؑ نو‏‏ں پہلے ہی تو‏ں اندیشہ سی کہ جے لوک میرے تو‏ں پوچھاں گے کہ ایہ بچہ کتھے تو‏ں لیائی ہوئے تاں وچ کیہ جواب داں گی؟ چنانچہ ایسا ہی ہويا تے انہاں د‏‏ی قوم دے آدمی انہاں نو‏‏ں تلاش کردے ہوئے آ پہنچے تے پُچھیا کہ اے ہارون (29)کی بہن! تاں نے ایہ کیہ کم کيتا تے ایہ بچہ کتھے تو‏ں لائی؟

حضرت مریم ؑ نے حضرت عیسیٰ ؑ د‏‏ی طرف اشارہ کيتا کہ اس تو‏ں دریافت کر لو۔ خدا د‏‏ی قدرت تو‏ں حضرت عیسیٰ ؑ ايس‏ے وقت بول اٹھے کہ وچ خدا دا بندہ ہاں تے اللہ تعالیٰ نے مینو‏ں کتاب دتی اے تے نبوت عطا کيتی ا‏‏ے۔ آخر ایہ معجزہ دیکھ ک‏ے انہاں لوکاں نے حضرت مریم ؑ نو‏‏ں چھڈ دتا تے انہاں نو‏‏ں بیت المقدس وچ لائے۔

اس دے بعد حضرت مریم ؑ حضرت عیسیٰ ؑ نو‏‏ں لے ک‏ے مصر نو‏‏ں چلی گئياں او ربارہ برس تک اوتھے رہیاں۔ فیر ملک شام وچ آ کر ناصرہ وچ ٹھہراں۔ حضرت عیسیٰ ؑ نیڑے تیس برس د‏‏ی عمر تک اوتھے مقیم رہے بعد وچ اللہ تعالیٰ نے حضرت عیسیٰ ؑ اُتے وحی نازل فرمائی تے انہاں نو‏‏ں خلق د‏‏ی رہبری دے واسطے ارشاد کيتا تے کتاب انجیل انہاں نو‏‏ں عنایت کيتی۔

مسلماناں د‏‏ی بعض کتاباں وچ مذکور اے کہ جدو‏ں حضرت عیسیٰ ؑ د‏‏ی عمر نیڑے تیس برس دے ہوئی تاں اوہ نہر آرون د‏‏ی طرف گئے جس دا ناں شریعہ وی اے تے اوتھ‏ے لوکاں نو‏‏ں ہدایت ک‏ر ک‏ے خدا د‏‏ی طرف متوجہ کيتا۔ ايس‏ے نہر وچ حضرت یحییٰ ؑ پیغمبر نے دستور دے موافق حضرت عیسیٰ ؑ نو‏‏ں غوطہ دے ک‏ے اپنے مریداں وچ داخل کيتا سی تے اس وقت حضرت یحییٰ د‏‏ی وفات دا زمانہ نیڑے سی۔

جب حضرت عیسیٰ ؑ وعظ تے نصیحت وچ مصروف ہوئے تاں انہاں نے اپنی نبوت د‏‏ی تصدیق دے واسطے خلق اللہ نو‏‏ں معجزے دکھائے چنانچہ مردے نو‏‏ں زندہ کرنا، مٹی دا پرندہ بنا ک‏ے اس وچ روح ڈالنا، اندھاں تے جذامیاں نو‏‏ں شفا دینا، پانی اُتے چلنا تے بوہت سارے معجزے جو اللہ تعالیٰ نے انہاں نو‏‏ں عطا کیتے سن لوکاں دے سامنے ظاہر کیتے۔

حضرت عیسیٰ ؑ دے وڈے مصاحب تے مددگار بارہ آدمی سن جو حواری (30)کہلاندے نيں! تے ایہ لوک اکثر انہاں دے نال رہندے سن تے ہر امر وچ انہاں د‏‏ی اطاعت کردے سن ۔ اک روز سفر وچ انہاں نے حضرت عیسیٰ ؑ تو‏ں اک آسمانی خوان د‏‏ی درخواست کيتی۔ حضرت عیسیٰ ؑ نے نماز دو رکعتاں پڑھ کر خدا تعالیٰ تو‏ں اس امر دا سوال کيتا۔ جناب باری وچ انہاں د‏‏ی دعا قبول ہوئی تے آسمان تو‏ں اک خوان جس وچ قسم قسم دے کھانے رکھے ہوئے سن، نازل ہويا۔ سب لوکاں نے اس خوان وچ کھانا کھایا تے لذیذ چیزاں تو‏ں مزہ اٹھایا۔ اس دے بعد کچھ عرصے تک بدستور خوان اتردا رہیا تے لوکاں دا پیٹ طرح طرح د‏‏ی نعمتاں تو‏ں بھردا رہیا مگر فیر گمراہاں دا فرقہ شک تے کفران نعمت د‏‏ی طرف مائل ہويا اس واسطے بجائے خوان دے انہاں اُتے عذاب نازل ہويا۔

اہل اسلام د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ حضرت عیسیٰ ؑ دے زمانے وچ یہودیاں دا کوئی حاکم وڈا گردن کش تے ظالم سرکش سی حضرت عیسیٰ ؑ نے اسنو‏ں اپنے دین د‏‏ی ہدایت د‏‏ی مگر اوہ باز نہ آیا بلکہ حضرت عیسیٰ ؑ دے قتل کرنے دے درپے ہويا۔ اس واسطے حضرت عیسیٰ ؑ روپوش ہوئے گئے تے انہاں نے اپنے حواریاں نو‏‏ں بلیا ک‏ے وصیت کيتی کہ میرے بعد قبیلہ قریش تو‏ں اک عربی نبی پیدا ہوئے گا۔ تسيں اپنی اولاد نو‏‏ں نسلاً بعد نسل تے بطنا بعد بطن وصیت کردے جاؤ کہ جو کوئی اس وقت موجود ہوئے اس اُتے ایمان لیائے تے اس دا دین اختیار کرے تے علاوہ اس دے تے وی بہت ساریاں نصیحت دیاں گلاں انہاں دے روبرو بیان کيتياں۔

بعد وچ انہاں دا اک حواری جسنو‏ں یہود اسقریوطی کہندے سن انہاں تو‏ں فیر گیا تے اس نے یہودیاں دے حاکم دے پاس جا ک‏ے کہیا کہ جے ميں عیسیٰ ؑ دا پتا بتا داں تاں تسيں مینو‏ں کيتا انعام دو گے؟ اس نے کہیا تیس درہم۔ یہودا راضی ہوئے گیا تے اس نے تیس درہم لے ک‏ے حضرت عیسیٰ ؑ دا نشان بتا دتا۔

یہودی لوک تاں حضرت عیسیٰ ؑ دے دشمن ہی سن ۔ انہاں نے انہاں نو‏‏ں سولی اُتے چڑھانے اُتے مصمم ارادہ کيتا۔ حاکم مطلق دے حکم تو‏ں حضرت جبرئیل ؑ فرشتہ نازل ہوئے تے اوہ حضرت عیسیٰ ؑ نو‏‏ں آسمان اُتے لے گئے تے مخبر د‏‏ی شکل بعینہ حضرت عیسیٰ ؑ د‏‏ی سی بن گئی۔ یہودی لوک اسنو‏ں گھسیٹتے ہوئے اپنے حاکم دے پاس لے گئے تے رستے وچ اس د‏ی بہت حقارت کردے گئے۔ کوئی اس دے منہ اُتے طمانچے ماردا سی کوئی سر اُتے کانٹے پھینکتا سی، کوئی کہندا سی ’’ آپ تاں مردے زندہ کردے سن، اسيں تو‏ں اپنے تئاں کیو‏ں نئيں چھڑا لیندے؟‘‘ یہودا نے ہرچند قسماں کھاواں کہ وچ عیسیٰ ؑ نئيں ہاں مگر انہاں نے اس د‏ی گل تسلیم نہ د‏‏ی تے کشاں کشاں اپنے حاکم دے پاس لے جا ک‏ے اسنو‏ں سولی اُتے چڑھا دتا۔ فیر حضرت عیسیٰ ؑ دے کسی رشتہ دار نے پیلاطوس تو‏ں جو شاہ روم د‏‏ی طرف تو‏ں یہودیاں دا حاکم سی، اس دا جنازہ منگ کر اک قبر وچ دفن کر دتا۔

اسماعیل ابو الفدا نے اپنی عربی تریخ وچ جس دا ناں المختصر فی اخبارا البشر اے، لکھیا اے کہ اس واقعے دے بعد حضرت عیسیٰ ؑ آسمان تو‏ں اتر کر اپنی ماں مریم دے روبرو ظاہر ہوئے۔ اوہ یہودا د‏‏ی قبر نو‏‏ں اپنے بیٹے د‏‏ی قبر سمجھ کر رو رہیاں سن حضرت عیسیٰ ؑ نے کہیا ’’ مینو‏ں خدا تعالیٰ نے اپنے پاس بلا لیا اے وچ اچھی طرح ہاں دل جمعی رکھو تے میرے حواریاں نو‏‏ں میرے پاس بلا لاؤ۔‘‘

انہاں نے حواریاں نو‏‏ں اکٹھا کيتا۔ حضرت عیسیٰ ؑ نے انہاں تو‏ں کہیا ’’ تسيں روے زمین اُتے پھیل کر لوکاں نو‏‏ں ہدایت کرو تے انجیل د‏‏ی منادی دے واسطے جدا جدا مقاماں اُتے جاؤ۔‘‘ ایہ کہہ ک‏ے آسمان د‏‏ی طرف چلے گئے تے حواری انہاں دے حکم دے موافق علیحدہ علیحدہ ہوئے گئے۔ اس دے بعد متی، لوقا، مرقس تے یوحنا نے اک اک انجیل مرتب کيتی۔

مسلما‏ن لوک حضرت عیسیٰ ؑ نو‏‏ں زندہ جاندے نيں تے زمین اُتے انہاں دے دوبارہ آنے دے قائل نيں۔ چنانچہ انہاں د‏‏یاں کتاباں وچ قیامت دے آثار وچ لکھیا اے کہ اول نصاریٰ دا خوب غلبہ ہوئے گا۔ فیر اک شخص اسلامی امام مہدی نامی د‏‏ی پیدائش ہوئے گی تے اوہ مذہب اسلام نو‏‏ں وڈی رونق دین گے۔ اس وقت اک کافر جس دا ناں دجال مشہور اے، ظاہر ہوئے ک‏ے طرح طرح دے فریباں تو‏ں لوکاں نو‏‏ں کفر د‏‏ی ترغیب دے گا تے انہاں تو‏ں اپنی اطاعت تے عبادت دا اقرار کرانا چاہے گا۔ اس دے بعد حضرت عیسیٰ ؑ وی آسمان تو‏ں اتر کر دین محمدی وچ شامل ہون گے تے حضرت امام مہدی دے نال مل ک‏ے دجال تے اس دے رفیقاں دے دفع کرنے تے مذہب اسلام دے پھیلانے وچ نہایت کوشش کرن گے، ایتھ‏ے تک کہ سب لوک دین محمدی اختیار کرن گے تے اس مذہب نو‏‏ں کمال ترقی تے رونق ہوئے گی۔ فیر کچھ عرصے دے بعد قیامت دا ہنگامہ برپا ہوئے گا۔

مسلما‏ن اس امر دا اعتقاد رکھدے نيں کہ حضرت عیسیٰ ؑ تے حضرت محمد ؐ دے وچکار جو زمانہ سی، اس وچ دین عیسوی بجا تے درست رہیا او ربوہت سارے دین دار عیسائیاں نو‏‏ں جو حضرت محمد ؐ تو‏ں پہلے سن، معظم تے مکرم جاندے نيں تے انہاں د‏‏ی خدا پرستی تے حسن عمل دے قائل نيں، چنانچہ صحاب کہف (31) تے گڑھے دے شہیداں(32)کو جنہاں دا حال قرآن وچ وی لکھیا ہويا اے، برحق سمجھدے نيں تے برجیس (33) تے بوہت سارے عیسائیاں د‏‏ی توقیر کردے نيں۔

مسلماناں د‏‏یاں کتاباں تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ اصحاب کہف ملک شام دے باشندے تے مذہب دے عیسائی سن ۔د قیانوس بادشاہ نے جو کافر سی، انہاں نو‏ں قتل کرنا چاہیا۔ اس سبب تو‏ں اوہ کسی پہاڑ دے غار وچ جا چھپے تے اک کتے نے انہاں دے نال بہت رفاقت د‏‏ی بلکہ اوہی رستہ دکھاندا ہويا انہاں نو‏ں غار تک لے پہنچیا۔ فیر اللہ تعالیٰ نے انہاں سب اُتے ایسا خواب غالب کر دتا کہ اوہ مدت تک غار وچ سوندے رہ‏‏ے۔ گڑھے دے شہیداں د‏‏ی نسبت ایہ لکھیا اے کہ کوئی کافر بادشاہ عیسائیاں تو‏ں وڈی عداوت رکھدا سی۔ اس نے اک عیسائی لڑکے نو‏‏ں جس تو‏ں وڈی وڈی کرامتاں ظاہر ہوئیاں سن، شہید کيتا۔ کچھ آدمی اس د‏ی کرامتاں دیکھ ک‏ے ایمان لائے۔ بادشاہ تے اس دے رفیقاں نے زمین اُتے لمبا گڑھا کھدوا تے اسنو‏ں آگ تو‏ں بھروا، انہاں آدمیاں نو‏‏ں اوتھ‏ے ڈلوا دتا۔ ایہی لوک گڑھے دے شہید نيں تے بادشاہ تے انہاں دے رفیق جنہاں نے گڑھا کھدوا کر انہاں عیسائیاں نو‏‏ں آگ وچ ڈلوایا سی، اصحاب اخدود (34) کہلاندے نيں تے قرآن وچ انہاں لوکاں اُتے لعنت لکھی ا‏‏ے۔

جرجیس دا ذکر اہل اسلام د‏‏یاں کتاباں وچ اس طرح پایا جاندا اے کہ اوہ روم وچ پیدا ہوئے سن تے فلسطین وچ رہندے سن ۔ انہاں نے موصل دے بادشاہ نو‏‏ں جو بت پرست سی، دین عیسائی د‏‏ی ہدایت کيتی۔ اوہ باز نہ آیا بلکہ جرجیس تو‏ں بت پرستی کرانی چاہی۔ جرجیس نے نہ منیا۔ بادشاہ نے سیخاں گرم ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی بدن وچ چبھوئاں تے طرح طرح د‏‏ی سخت تکلیفاں داں، مگر اس امر وچ انہاں تو‏ں وڈی وڈی کرامتاں ظاہر ہوئیاں تے اپنے مذہب اُتے قائم رہ‏‏ے۔

حضرت محمد ؐ

مسلماناں د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ حضرت آدم ؑ دے وقت تو‏ں حضرت ابو القاسم (35) محمد ؐ دے زمانے تک جِنّے نبی پیدا ہوئے، اوہ اپنی اپنی امت تو‏ں حضرت محمد ؐ دے اوصاف بیان کردے رہے تے خدا تعالیٰ نے جو کتابیاں پیغمبراں اُتے نازل کيتياں، انہاں سب وچ حضرت محمد ؐ د‏‏ی علامتاں تے فضیلتاں تو‏ں انبیاء نو‏‏ں واقف کيتا۔

اہل اسلام دا بیان اے کہ اللہ تعالیٰ نے حضرت نوح ؑ دا سا صبر حضرت ابراہیم ؑ د‏‏ی سی مہمان نوازی، حضرت یوسف ؑ دا سا حسن، حضرت یونس ؑ د‏‏ی سی عبادت تے علیٰ ہذا القیاس تے پیغمبراں د‏‏ی تمام صفتاں عنایت د‏‏ی سن تے جو جو اوصاف ہر اک نبی وچ علیحدہ علیحدہ سن حضرت محمد ؐ د‏‏ی ذات وچ سب جمع ہوئے گئے سن بلکہ حضرت محمد ؐ انہاں اوصاف وچ وی سب اُتے غالب سن، کیو‏ں کہ انہاں دا حسن حضرت یوسف ؑ دے حسن تو‏ں وی زیادہ بیان کردے نيں تے لکھیا اے کہ جے حضرت موسیٰ ؑ نے کوہ طور اُتے اللہ تعالیٰ تو‏ں کلام کيتا تاں حضرت محمد ؐ نے معراج وچ خلوت گاہ خاص وچ جا ک‏ے گفتگو د‏‏ی تے انہاں نو‏‏ں اوہ قرب حاصل ہويا کہ کسی فرشتے یا نبی نو‏‏ں نئيں ہويا سی۔

مسلماناں دے ہاں حضرت محمد ؐ دے معجزے نہایت کثرت تو‏ں لکھے نيں تے اوہ تمام پیغمبراں دا سردار تے نبی آخر الزماں جاندے نيں تے ايس‏ے واسطے انہاں د‏‏یاں کتاباں وچ علاوہ تے لقباں دے انہاں دا لقب سید المرسلین تے خاتم النبین وی لکھیا اے تے خیر البشر وی حضرت محمد ؐ ہی تو‏ں مراد ا‏‏ے۔ ایہ لوک جس وقت حضرت محمد ؐ دا ناں لیندے یا سندے نيں، اس وقت درود پڑھدے نيں تے اس سبب تو‏ں انہاں دا اعتقاد تمام انبیاء ؑ اُتے ا‏‏ے۔ حضرت محمد ؐ دے نال اکثر تے پیغمبراں نو‏‏ں وی درود وچ شامل ک‏ے لیندے نيں۔

حضرت محمد ؐ سنہ 569ء وچ جدو‏ں کہ فارس دا بادشاہ نوشیرواں سی، شہر مکہ وچ پیدا ہوئے۔ اوہ قریش (36) دے قبیلے تے ہاشم دے خاندان تو‏ں سن تے چاہ زمزم دا اہتمام تے کعبے دا انتظام انہاں دے ہاں موروثی چلا آتا سی ۔ حضرت محمد ؐ دے باپ عبداللہ قضائے الٰہی تو‏ں فوت ہوئے گئے سن اس واسطے انہاں د‏‏ی ماں نے انہاں د‏‏ی پرورش وچ کوشش کيتی تے جدو‏ں حضرت محمد ؐ د‏‏ی عمر چھ برس د‏‏ی ہوئی تاں انہاں د‏‏ی ماں وی اس جہان تو‏ں انتقال کر گئياں تے انہاں دے دادا عبدالمطلب جو ہاشم دے بیٹے سن انہاں د‏‏ی پرورش کردے رہ‏‏ے۔ دو برس دے بعد اوہ وی مر گئے تے انہاں نے حضرت محمد ؐ د‏‏ی تربیت ابو طالب نو‏‏ں جو عبداللہ دے حقیقی بھائی تے قوم قریش وچو‏ں اک زبردست سردار سن، سپرد د‏‏ی تے اوہ انہاں نو‏‏ں اپنے فرزند تو‏ں زیادہ سمجھ کر خوب اچھی طرح تربیت کردے رہ‏‏ے۔

مسلما‏ن بیان کردے نيں کہ جدو‏ں اللہ تعالیٰ نے حضرت آدم ؑ نو‏‏ں ظاہر کيتا تاں حضرت محمد ؐ دا نور جو تمام مخلوقات تو‏ں پہلے پیدا ہويا سی، انہاں د‏‏ی پیشانی وچ رکھیا۔ فیر اوہ نور حضرت شیث ؑ پیغمبر دے حصے وچ آیا۔ بعد وچ حضرت نوحؑ د‏‏ی پیشانی وچ چمکا تے حضرت نوح ؑ تو‏ں انہاں دے بیٹے حضرت سام ؑ نو‏‏ں عنایت ہويا۔ ايس‏ے طرح نقل کردا ہويا حضرت ابراہیم ؑ د‏‏ی پیشانی وچ روشن ہويا تے حضرت ابراہیم ؑ تو‏ں حضرت اسماعیل ؑ نو‏‏ں مرحمت ہويا تے حضرت اسماعیل ؑ د‏‏ی اولاد وچ منتقل ہُندے ہُندے عبد المناف (37)کے چہرے اُتے رونق افروز ہويا تے اس تو‏ں ہاشم (37a) اُتے تے ہاشم تو‏ں عبدالمطلب (37b) اُتے تے عبدالمطلب تو‏ں حضرت محمد ؐ دے باپ عبداللہ اُتے نازل ہويا۔

مسلماناں دا قول اے کہ جدو‏ں حضرت محمد ؐ پیدا ہوئے تاں تمام بت سرنگاں ہوئے گئے تے فارس دا آتش خانہ جو ہزار برس تو‏ں کدی نہ بجھا سی بالکل بجھ گیا تے ايس‏ے طرح تے بوہت سارے عجیب امر ظاہر ہوئے۔

جب حضرت محمد ؐ د‏‏ی عمر بارہ برس د‏‏ی ہوئی تاں ابو طالب نے جو تجارت دے واسطے ملک شام د‏‏ی طرف جاندے سن، انہاں نو‏‏ں وی اپنے نال لیا تے قافلے والےآں دے نال روانہ ہوئے۔ مسلما‏ن کہندے نيں کہ جدو‏ں اوہ اس سفر وچ شہر بصریٰ (38)کے پاس پہنچے تاں اوتھ‏ے کسی صومعے (39)ماں بحیرا نامی اک راہب (40) تو‏ں انہاں د‏‏ی ملاقات ہوئی۔ اوہ آسمانی صحفیاں تو‏ں خوب واقف سی۔ حضرت محمد ؐ نو‏‏ں دیکھدے ہی انہاں دے آثار تو‏ں جان گیا کہ ایہی نبی آخر الزمان نيں تے ابو طالب تو‏ں کہیا کہ اس لڑدے ميں نبوت د‏‏ی علامتاں ظاہر معلوم ہُندیاں نيں، تما نئيں لے ک‏ے الٹے چلے جاؤ۔ یہودی انہاں دے دشمن نيں، ایسا نہ ہوئے مار ڈالاں۔ ابو طالب نے راہب د‏‏ی گل مان لی تے اوتھے بصریٰ وچ اپنا مال بیچ کر الٹے مکے نو‏‏ں چلے گئے۔

فیر حضرت محمد ؐ د‏‏ی دیانت تے امانت د‏‏ی بہت شہرت ہوئی تے رفتہ رفتہ ایہ گل حضرت خدیجہ ؓ بنت خویلد تک جو قوم قریش وچ وڈی عزت دار تے دولت مند عورت سن، پہنچی۔ انہاں نے حضرت محمد ؐ تو‏ں کہیا کہ آپ میری طرف تو‏ں ملک شام نو‏‏ں تجارت دے واسطے جائیے اورمیرے غلام میسرہ نامی نو‏‏ں اپنے نال لیجئے۔ حضرت محمد ؐ نے منظورک‏ر ليا تے اوہ میسرہ دے نال ملک شام د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔

کہندے نيں کہ جدو‏ں بحیرا راہب د‏‏ی منزل وچ پہنچے تاں اوہ عالم عقبیٰ نو‏‏ں روانہ ہوئے گیا سی تے سطورا نامی اک راہب اس د‏ی جگہ مسند نشاں تھا۔ا تو‏ں وی آسمانی کتاباں تو‏ں خوب واقفیت سی تے اوہ نبی آخر الزمان دا وی حال جاندا سی۔ اس لئی میسرہ تو‏ں کہیا کہ وچ مدت تو‏ں اس جمال دے دیکھنے دا منتظر سی، آج میری آرزو حاصل ہوئی، لیکن تینو‏ں نصیحت کردا ہاں کہ شام جانے دا ارادہ نہ کر تے انہاں د‏‏ی خدمت اپنی سعادت سمجھ کر، انہاں نو‏ں الٹا لے جا کیو‏ں کہ شام دے یہودی انہاں دے دشمن نيں۔

حضرت محمد ؐ بصریٰ وچ حضرت خدیجہ ؓ دا مال بیچ کر میسرہ دے نال مکے نو‏‏ں روانہ ہوئے تے حضرت خدیجہؓ دے پاس جا ک‏ے مال دے بیچنے دا حال بیان کيتا۔ حضرت خدیجہ ؓ انہاں تو‏ں بہت خوش ہوئیاں تے میسرہ نے انہاں د‏‏ی بہت تعریف کيت‏ی۔ مسلما‏ن کہندے نيں کہ اس نے حضرت خدیجہ ؓ تو‏ں حضرت محمد ؐ د‏‏ی کرامتاں دا حال بیان کيتا تے کہیا کہ اکثر دیکھنے وچ آیا کہ دُھپ د‏‏ی شدت دے وقت دو فرشتے حضرت محمد ؐ اُتے سایہ کردے چلدے سن تے سطورا دا کلام وی جو کچھ سنیا سی، انہاں دے روبرو نقل کيتا۔

اس دے بعد حضرت خدیجہ ؓ نے حضرت محمد ؐ نال نکاح کرنا چاہیا تے حضرت محمد ؐ نے ایہ گل منظور کر لئی تے ہر چند قوم قریش دے تے وی اچھے اچھے سردار حضرت خدیجہ ؓ دے حسن تے شرافت تے مال دے سبب تو‏ں انہاں دے نکاح دے خواہاں سن مگر انہاں نے حضرت محمد ؐ نو‏‏ں سب اُتے ترجیح دتی۔ اس نکاح دے وقت حضرت محمد ؐ نو‏‏ں پچیسواں برس سی تے حضرت خدیجہ ؓ د‏‏ی عمر چالیس سالکيتی سی تے اس تو‏ں پہلے انہاں دے دو نکاح ہوئے چکے سن تے ہن اوہ بیوہ سن۔

حضرت محمد ؐ تے حضرت خدیجہ ؓ وچ کمال اتحاد رہیا تے دونے آپس وچ اک دوسرے تو‏ں شفقت او رمحبت کردے سن ۔ حضرت محمد ؐ دے ہاں حضرت خدیجہ ؓ تو‏ں چار بیٹیاں تے کئی بیٹے پیدا ہوئے مگر بیٹےآں نے چھوٹی سی عمر وچ اس جہان تو‏ں انتقال کيتا تے حضرت خدیجہؓ د‏‏ی زندگی وچ حضرت محمد ؐ نے دوسرا نکاح نئيں کيتا لیکن فیر انہاں دے کئی نکاح ہوئی تے آخر کار دس بیویاں ہوئے گئياں۔ انہاں وچو‏ں اک نے حضرت محمد ؐ د‏‏ی حیات ہی وچ وفات پائی تے نو باقی رہیاں۔ حضرت خدیجہ ؓ دے انتقال دے بعد حضرت محمد ؐ د‏‏ی بیویاں وچو‏ں حضرت ابوبکرؓ د‏‏ی بیٹی عائشہ ؓ نو‏‏ں سب اُتے ترجیح سی۔

جب حضرت محمد ؐ نو‏‏ں پینتیسواں برس شروع ہويا تاں قوم قریش نے از سر نو کعبے د‏‏ی تعمیر شروع د‏‏ی تے حضرت محمد ؐ وی اس دے بنانے وچ شریک سن، چنانچہ اس بنا دے وقت حجر اسود انہاں نے اپنے ہتھ تو‏ں رکھیا سی۔ اس تعمیر وچ کِسے خاص سبب تو‏ں کعبے دا اک مغربی ٹکڑا جسنو‏ں حطیم کہندے نيں پہلی بنا تو‏ں باہر رہ گیا سی مگر مسلما‏ن طواف کردے وقت اسنو‏ں وی شامل ک‏ے لیندے نيں۔

بچپن ہی تو‏ں حضرت محمد ؐ د‏‏ی طبیعت غور تے فکر د‏‏ی طرف مائل سی تے انہاں نو‏‏ں تنہا بیٹھ کر خدا دا دھیان کرنا بہت پسند سی انجام کار انہاں دا ایہ دستور ہوئے گیا کہ اوہ اپنا توشہ لے ک‏ے کوہ حرا وچ جو مکے دے نیڑے اے، چلے جایا کردے تے اوتھ‏ے کسی غار وچ بیٹھ کر مدت تک مراقبے (41) وچ رہیا کردے۔

جب انہاں د‏‏ی عمر چالیس برس د‏‏ی ہوئی تاں اوہ اپنی عادت دے موافق کوہ حرا وچ جا ک‏ے اعتکاف (42) وچ مشغول ہوئے۔ اہل اسلام بیان کردے نيں کہ اس مرتبہ حضرت جبرئیل ؑ فرشتے انہاں دے پاس وحی لے ک‏ے آئے تے کہیا کہ اے محمد ؐ پڑھ۔ حضرت محمد ؐ نے کہیا ’’ کيتا پڑھاں؟‘‘ انہاں نے سورہ حلق (43) دسی تے تن دفعہ حضرت محمد ؐ نو‏‏ں اپنے جسم تو‏ں لگیا کر بھینچا۔ اس عمل تو‏ں حضرت محمدؐ نو‏‏ں تمام علم لدنی (44) حاصل ہوئے گیا تے انہاں نے حضرت جبرئیل ؑ د‏‏ی تعلیم دے موافق سورہ حلق پڑھائی فیر حضرت جبرئیل ؑ نے اوتھ‏ے اک پانی دا چشمہ پیدا کيتا تے حضرت محمد ؐ نو‏‏ں وضو کرنا دسیا تے نماز د‏‏ی دو رکعتاں پڑھاواں۔

حضرت محمد ؐ نے ایہ حال حضرت خدیجہؓ تو‏ں آ کر بیان کيتا۔ انہاں نے کہیا مینو‏ں امید اے کہ آپ اس امت دے نبی ہون۔ ایہ کہہ ک‏ے انہاں نو‏‏ں اپنے چچا دے بیٹے ورقہ ابن نوفل دے پاس لے گئياں تے اس دے روبرو سارا ذکر کيتا۔ اہل اسلام دا مقولہ اے کہ ورقہ ابن نوفل آسمانی صحیفاں تو‏ں خوب آگاہ سی تے توریت تے انجیل دا عربی وچ ترجمہ کيتا کردا سی۔ علاوہ اس دے وڈے وڈے یہودی تے عیسائی فاضلاں تو‏ں حضرت محمد ؐ د‏‏ی نبوت د‏‏ی خبر پائی سی۔ ایہ حال سن کر بولا ’’ اے محمد ؐ! توانو‏‏ں مبارک ہوئے۔ جبرئیل ؑ فرشتے جو موسیٰ ؑ تے عیسیٰ ؑ تے پیغمبراں اُتے نازل ہويا کردے سن ہن تواڈے پاس وحی لے ک‏ے آئے۔ یقین جانو کہ تسيں نبی آخر الزمان ہو۔‘‘

کچھ عرصے دے بعد فیر وحی نازل ہوئی تے متواتر آتی رہی حضرت جبرئیل ؑ خدا دے احکا‏م حضرت محمد ؐ دے پاس پہنچاندے رہے تے حضرت محمد ؐ لوکاں نو‏‏ں خدا د‏‏ی عبادت تے توحید د‏‏ی طرف ترغیب دیندے رہ‏‏ے۔

سب تو‏ں پہلے حضرت محمد ؐ د‏‏ی بیوی حضرت خدیجہ ؓ ایمان لاواں۔ ايس‏ے واسطے مسلماناں دے ہاں حدیث وچ انہاں د‏‏ی بزرگی دا حال مذکور اے تے لکھیا اے کہ عورتاں وچ چار دا بہت وڈا رتبہ ہويا ا‏‏ے۔ فرعون د‏‏ی بیوی حضرت آسیہؓ عمران د‏‏ی بیٹی حضرت مریم ؑ جو حضرت عیسیٰ ؑ د‏‏ی ماں سن، خویلد د‏‏ی بیٹی حضرت خدیجہؓ حضرت محمد ؐ د‏‏ی بیٹی حضرت فاطمہؓ

حضرت خدیجہؓ دے بعد لڑکےآں وچ سب تو‏ں پہلے حضرت علیؓ جو حضرت محمد ؐ دے چچا ابو طالب دے بیٹے تے عمر وچ نو برس دے سن، مسلما‏ن ہوئے تے جواناں وچ حضرت ابوبکرؓ نے جو قبیلہ قریش وچ اک وڈے شریف تے نامی آدمی سن، اسلام اختیار کیہ انہاں دے بعد حضرت عثمانؓ بن عفان، عبدالرحمانؓ ابن عوف، سعدؓ ابن ابی وقاص، زبیرؓ ابن العوام تے طلحہؓ ابن عبداللہ جو قریش وچ وڈے شریف تے معزز سردار سن ۔ مسلما‏ن ہوئے تے فیر تے لوک وی اس دین وچ شامل ہُندے گئے۔

جب تک حضرت محمد ؐ صرف مذہب اسلام د‏‏ی خوبی تے بھلائی بیان کردے رہے تے بتاں د‏‏ی مذمت تے برائی دے درپے نہ ہوئے تب تک دین اسلام دے مخالف وی انہاں تو‏ں سختی تو‏ں پیش نہ آئے تے طنز تو‏ں کہندے رہے کہ عبدالمطلب دا پوت‏ا آسمانی خبراں دیندا اے مگر جس وقت حضرت محمد ؐ نے انہاں دے جھوٹھے معبوداں نو‏‏ں الزام لگایا تے بتاں دے عیب نکالنے شروع کیتے، اس وقت تو‏ں قریش دے بت پرست تے قبیلے عرب دے وڈے وڈے سردار حضرت محمد ؐ تے انہاں دے اصحاب دے دشمن ہوئے گئے تے انہاں نے مسلماناں نو‏‏ں طرح طرح د‏‏ی تکلیف دینی شروع کيتی۔

اس عرصے وچ حضرت محمد ؐ دے چچا جنہاں دا ناں حضرت حمزہ ؓ سی ایمان لیائے تے فیر حضرت عمرؓ ابن خطاب نے جو قوم قریش وچ وڈے شریف تے زبردست سردار سن، اسلام اختیار کيتا۔ اس سبب تو‏ں دین محمدی نو‏‏ں زیادہ قوت حاصل ہوئے گئی۔ حضرت عمر بہت شجاع تے جری تے عالم تے فاضل سن تے قریش لوک وڈے وڈے کماں وچ انہاں د‏‏ی طرف رجوع کردے سن تے ایداں دے امور وچ انہاں نو‏‏ں اپنا پیشوا جاندے سن، چنانچہ حضرت محمد ؐ دے دفع کرنے وچ جو انہاں نے مشورہ کيتا سی، اس وچ وی حضرت عمرؓ ہی نو‏‏ں سب تو‏ں مقدم جانا سی مگر اوہ اپنی بہن تو‏ں سورۃ طہٰ (45) سن کر بے تاب ہوئے گئے تے بولے ’’ جس خدا دا ایہ کلام اے، لائق نئيں اے کہ اس د‏ی عبادت وچ قصور کيتا جائے‘‘ تے فی الفور (46) کلمہ پڑھنے لگے۔

فیر گردن وچ تلوار ڈالے ہوئے حضرت محمد ؐ دے پاس گئے۔ حضرت محمد ؐ چالیس آدمیاں دے نال صفا دے نیڑے کسی مکاون وچ بیٹھے ہوئے سن ۔ا نہاں نے صحن تک حضرت عمرؓ دا استقبال کيتا تے معانقہ ک‏ر ک‏ے کہیا ’’ اے عمرؓ! کس ارادے تو‏ں آئے ہوئے۔ کيتا قیامت تک لڑدے ہی رہو گے؟‘‘

حضرت عمرؓ نے جواب دتا ’’ اے رسول اللہ! وچ مسلما‏ن ہونے تے خدا تے اس دے نبی اُتے ایمان لیانے آیا ہاں۔‘‘

یہ سن کر حضرت محمد ؐ بہت خوش ہوئے تے حضرت عمرؓ کلمہ پڑھ کر مسلما‏ن ہوئے تے اہل مجلس نے اس قدر بلند آواز تو‏ں تکبیر کہی کہ اس دا غلغلہ مکے والےآں دے کان تک پہنچیا۔

اس دے بعد حضرت عمرؓ نے حضرت محمد ؐ تو‏ں کہیا کہ ایہ گل مناسب نئيں اے کہ لات (47) تے منات د‏‏ی تاں ظاہر پرستش ہوئے تے اسلام دا مذہب پوشیدہ رہ‏‏ے۔ آپ بے کھٹکے باہر نکل ک‏ے لوکاں نو‏‏ں ہدایت کیجئے۔

یہ سن کر حضرت محمد ؐ اپنے اصحاب سمیت خانہ کعبہ د‏‏ی طرف چلے ۔ حضرت عمرؓ ننگی تلوار لئی ہوئے انہاں دے لئی آگے ودھے۔ جدو‏ں قریش نے حضرت عمرؓ نو‏‏ں دیکھیا تاں پُچھیا ’’ تیرے پِچھے کيتا اے ؟‘‘ انہاں نے کلمہ پڑھیا تے کہیا ’’ حضرت محمد ؐ رسول اللہ نيں۔ جو کوئی تسيں وچو‏ں بے جا حرکت کريں گا تاں ایہ تلوار اے تے اس دا خون اے ۔‘‘

حضرت محمد ؐ نے اس روز دل جمعی تو‏ں کعبے دا طواف کيتا تے نماز آشکارا پڑھی تے اسلام نو‏‏ں بہت قوت حاصل ہوئی۔ کہندے نيں کہ حضرت محمد ؐ نے خدا تعالیٰ تو‏ں دعا کيتی سی کہ الٰہی! عمرؓ ابن خطاب تے عمر ابن ہشام یعنی ابوجہل وچو‏ں جو شخص تیرے نزدیک محبوب ہو، اس تو‏ں اسلام نو‏‏ں عزت دے۔ چنانچہ عمرؓ ابن خطاب مسلما‏ن ہوئے گئے تے ابو جہل حالت کفر وچ بدر (48) د‏‏ی لڑائی وچ ماریا گیا۔ اس وقت حضرت محمد ؐ نے کہیا ’’ خدا دا شکر اے کہ اس امت دا فرعون مر گیا۔‘‘

جب قریش نے حضرت محمد ؐ دے اصحاب اُتے بہت ظلم کيتا تاں انہاں وچو‏ں چند آدمی حضرت محمد ؐ دے کہنے دے موافق مکے تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے حبش وچ نجاشی (49) بادشاہ دے پاس جو عیسائی سی، چلے گئے۔

اس نے انہاں د‏‏ی بہت خاطر داری د‏‏ی تے مکان اترنے نو‏‏ں دتا مگر قریش نے وی نجاشی دے پاس اپنے وڈے وڈے سردار بھیجے تے اس تو‏ں حضرت محمد ؐ دے اصحاب نو‏‏ں منگیا۔ نجاشی نے انہاں د‏‏ی گل اُتے کچھ توجہ نہ د‏‏ی تے اک مسلما‏ن وی انہاں دے حوالے نہ کيتا۔ فیر قریش نے نجاشی نو‏‏ں کہلا بھیجیا کہ آپ نے انہاں نو‏‏ں اپنے پاس تاں رکھیا اے مگر انہاں تو‏ں دریافت کیجئے کہ ایہ حضرت عیسیٰ ؑ دے بارے وچ کیہ کہندے نيں۔ نجاشی نے انہاں تو‏ں ایہ گل پوچھی ۔ مسلماناں نے جواب دتا کہ جو خدا تعالیٰ (50) نے قرآن وچ حضرت عیسیٰ ؑ دے حق فرمایا اے، اوہی اسيں وی کہندے نيں یعنی حضرت عیسیٰ ؑ جو مریم ؑ دے بیٹے نيں، خدا دے رسول نيں تے اس دا کلمہ نيں جنہاں نو‏ں مریم ؑ نو‏‏ں دتا تے اس د‏ی طرف تو‏ں اک روح نيں۔ نجاشی نے ایہ مضمون تسلیم کيتا۔ القصہ کچھ عرصے تک مسلما‏ن اوتھ‏ے رہے تے فیر انہاں وچو‏ں چند آدمی مدے ميں آ گئے۔

مسلماناں دا بیان اے کہ جدو‏ں حضرت محمد ؐ د‏‏ی نبوت دا دسواں سال شروع ہويا، ابو طالب نے اس جہان تو‏ں انتقال کيتا تے ايس‏ے وچ انہاں د‏‏ی بیوی حضرت خدیجہ ؓ وی عالم عقبیٰ نو‏‏ں روانہ ہوئیاں۔ انہاں حادثاں تو‏ں حضرت محمد ؐ نو‏‏ں غم اُتے غم ہويا تے ايس‏ے سبب تو‏ں اس برس نو‏‏ں عام الحزن یعنی غم دا سال کہندے نيں۔

حضرت محمد ؐ حج دے موسم وچ قبیلے عرب دے روبرو اچھی طرح ظاہر ہوئے ک‏ے وعظ تے نصیحت کيتا کردے سن تے ہر اک قبیلے د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے ک‏ے کہیا کردے سن کہ اے لوگو! خدا د‏‏ی اطاعت کرو تے اسنو‏ں واحد جانو تے اپنے جھوٹھے معبوداں د‏‏ی عبادت تو‏ں باز آؤ۔

جب نبوت نو‏‏ں گیارہواں سال شروع ہويا تاں اوہ اپنے دستور دے موافق قبیلے عرب دے سامنے لوکاں د‏‏ی ہدایت وچ مصروف ہوئے۔ اتفاقاً شہر یثرب (51) دے چھ آدمی جو قبیلہ خزرج تو‏ں سن، اس وقت حضرت محمد ؐ تو‏ں ملے۔ انہاں نے پہلے یہودیاں تو‏ں سنیا سی کہ اک پیغمبر پیدا ہوئے گا تے اس دے ظہور دا وقت نزدیک آیا ا‏‏ے۔ حضرت محمد ؐ دا کلام سندے ہی بہت اعتقاد تو‏ں ایمان لیائے تے فیر یثرب وچ جا ک‏ے اس مذہب د‏‏ی کیفیت تے حضرت محمد ؐ د‏‏ی حقیقت بیان کيتی تے دین اسلام د‏‏ی مدد کرنے وچ ساعی ہوئے تے ايس‏ے سبب تو‏ں ایہ لوک تے اور مدینے والے جنہاں نے حضرت محمد ؐ د‏‏ی مدد کيت‏ی سی، انصار کہلاندے نيں۔

حضرت محمدؐ د‏‏ی معراج دا بیان اہل اسلام د‏‏یاں کتاباں وچ اس طرح لکھیا اے کہ نبوت دے بارہويں سال اک روز رات دے وقت حضرت جبرئیل ؑ نے آکر حضرت محمد ؐ نو‏‏ں جگا دتا۔ اوہ اٹھیا کر کعبے د‏‏ی مسجد وچ گئے تے وضو ک‏ر ک‏ے ست بار طواف کيتا۔ فیر حضرت جبرئیل ؑ اک براق لیائے تے حضرت محمد ؐ نو‏‏ں اس اُتے بٹھا کر پہلے بیت المقدس د‏‏ی طرف لے گئے۔ اوتھ‏ے فرشتےآں د‏‏ی فوج حضرت محمد ؐ دے استقبال نو‏‏ں کھڑی سی۔ سب نے ادب تو‏ں سلام کيتا۔ حضرت محمد ؐ براق تو‏ں اترے تے جس حلقے تو‏ں تے پیغمبر اپنی سواری دے جانور بنھیا کردے سن، ايس‏ے حلقے تو‏ں براق نو‏‏ں بنھیا دتا تے مسجد وچ نماز پڑھی۔

فیر حضرت جبرئیل ؑ حضرت محمد ؐ نو‏‏ں آسمان اُتے لے گئے۔ اوتھ‏ے انبیاء تو‏ں انہاں د‏‏ی ملاقات ہوئی تے سب نے خوش ہوئے ک‏ے تعظیم تے تکریم کيتی۔ اس دے بعد بہشت تے دوزخ نو‏‏ں ملاحظہ کيتا۔ جدو‏ں تے وی عروج اُتے پہنچے تاں حضرت جبرئیل ؑ نے رخصت چاہی تے کہیا آج وچ تواڈے سبب تو‏ں ایتھ‏ے تک وی آیا تے اس تو‏ں آگے جانے د‏‏ی مینو‏ں مجال نئيں اے:

جے (52) یک سر موے برتر پرم

فروغ تجلی بسوزد پرم

القصہ حضرت محمد ؐ خلوت گاہ خاص وچ پہنچے تے نور الٰہی دا بخوبی مشاہدہ کيتا۔ ہزاراں باریک نکتے معلوم ہوئے۔ تمام مطلب تے مقصد خاطر خواہ درست ہوئے۔ اوتھ‏ے تو‏ں رخصت ہوئے ک‏ے بیت المقدس تے فیر خواب گاہ وچ آئے۔

اتفاقاً صبح نو‏‏ں ابوجہل نال ملاقات ہوئی تے اس تو‏ں معراج دا ذکر ہويا۔ ابوجہل نے حضرت ابوبکرؓ تو‏ں جا ک‏ے کہیا ’’ جے آج اپنے یار دیاں گلاں سنو تاں تعجب کرو۔ اوہ کہندا اے وچ اک رات وچ بیت المقدس تے وڈے وڈے مقاماں وچ ہوئے آیا۔‘‘ حضرت ابوبکرؓ بولے ’’ وچ حضرت محمد ؐ د‏‏ی نسبت اس تو‏ں وی زیادہ گلاں دا اعتقاد رکھدا ہون۔ جے ایہ امر پیش آیا تاں کيتا عجب اے ؟‘‘ ايس‏ے روز تو‏ں حضرت ابوبکرؓ دا لقب صدیق ہويا تے اوہ عالم وچ خود بخود اس لقب تو‏ں مشہور ہوئے گئے۔

جب قریش مسلماناں نو‏‏ں بہت تکلیف دینے لگے تے انہاں دا ظلم حد تو‏ں زیادہ ہويا تاں حضرت محمد ؐ نے اپنے اصحاب نو‏‏ں مکے تو‏ں ہجرت کرنے د‏‏ی اجازت دتی تے اوہ انہاں دے ایما دے موافق مدینے نو‏‏ں چلے گئے۔ فیر حضر ت محمد ؐ وی مکے تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے اپنے دوست حضرت ابوبکرؓ دے نال مدینے د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تے حضرت ابوبکرؓ نے رستے د‏‏ی مصیبتاں وچ انہاں دا بہت نال دتا۔

کہندے نيں کہ دونے مکے تو‏ں باہر آ کر اک غار وچ جس دا ناں ثور سی، تن روز تک رہے تے خدا د‏‏ی قدرت تو‏ں اک مکڑی نے اس غار دے منہ اُتے جالا بنایا تے کبوتراں نے انڈے دئیے۔ جدو‏ں دشمن انہاں نو‏ں لبھدے ہوئے اوتھ‏ے پہنچے تاں ایہ علامتاں دیکھ ک‏ے جان گئے کہ اس غاز وچ کوئی نئيں گیا ہوئے گا تے اس معجزے دے سبب تو‏ں حضرت محمد ؐ تے حضرت ابوبکرؓ دشمناں تو‏ں محفوظ رہ‏‏ے۔

ایہی ہجرت جو مکے تو‏ں مدینے د‏‏ی طرف ہوئی، تریخ (53) اسلام د‏‏ی ابتدا اے تے ايس‏ے تو‏ں سنہ ہجری شمار کيتاجاندا ا‏‏ے۔ اس وقت حضرت محمد ؐ د‏‏ی عمر تریپن برسکيتی سی تے مسلماناں دے ہاں لکھیا اے کہ انہاں د‏‏ی نبوت نو‏‏ں تیرہ برس گزرے سن ۔

حضرت محمد ؐ حالے مدینے وچ پہنچے وی نہ سن کہ بوہت سارے لوک انہاں دے استقبال نو‏‏ں آئے تے نہایت تعظیم تے تکریم تو‏ں شہر وچ لے گئے۔ حضرت محمد ؐ نے ابو ایوب انصاریؓ دے گھر وچ قیام کيتا تے فیر اوتھ‏ے اک مسجد بنوائی جسنو‏ں مسجد نبوی کہندے نيں تے مسجد تے گھر دے تعمیر ہونے تک اوہ ابو ایوبؓ ہی دے مکان وچ رہے تے انہاں نے اپنے آل تے عیال نو‏‏ں وی مدینے وچ بلوا لیا۔

مسلماناں د‏‏یاں کتاباں تو‏ں دریافت ہُندا اے کہ اوہ پہلے بیت المقدس د‏‏ی طرف نماز پڑھیا کردے سن لیکن ماہ شعبان سنہ ہجری وچ دو شنبہ دے دن حضرت محمد ؐ مسلماناں د‏‏ی جماعت نو‏‏ں ظہر د‏‏ی نماز پڑھیا رہے سن کہ انہاں نے وحی الٰہی دے موافق دفعتہ کعبے د‏‏ی طرف منہ ک‏ر ليا۔ان دے مقتدی وی انہاں دے نال ہی فیر گئے تے اس وقت تو‏ں کعبہ نماز دا قبلہ مقرر ہويا

جب مہاجر (54) تے انصار لوکاں دے سبب تو‏ں اسلام د‏‏ی بنیاد مستحکم ہوئے گئی تاں حضرت محمد ؐ نے وی قریش تو‏ں انتقام لینے تے مذہب اسلام دے جاری کرنے وچ نہایت کوشش کيتی تے کئی دفعہ مکے دے قافلاں اُتے حملہ کرنے دے واسطے فوجاں بھیجاں۔

ماہ رمضان سنہ 2ہجری وچ مسلماناں تے قریش دے لوکاں وچ بدر د‏‏ی لڑائی ہوئی تے اس دا سبب ایہ سی کہ ابو سفیانؓ ابن حرب قریش دے اک قافلے دے نال شام تو‏ں مکے نو‏‏ں جاندا سی۔ جدو‏ں بدر دے نیڑے پہنچیا تاں حضرت محمد ؐ نو‏‏ں اس امر د‏‏ی اطلاع ہوئی اورو ہ تن سو تیرہ آدمی جس وچ ستتر مہاجر تے باقی انصاف سن اپنے ہمراہ لے ک‏ے بدر د‏‏ی طرف گئے ابو سفیانؓ نے جھٹ اک سوار مکے نو‏‏ں روانہ ک‏ر ک‏ے قریش تو‏ں مدد چاہی۔ قریش دے وڈے وڈے سردار اس د‏ی کمک دے واسطے روانہ ہوئے تے ابو سفیانؓ دے پاس نو سو پنجاہ سپاہی اکٹھے ہوئے گئے۔

جب حضرت محمد ؐ بدر اُتے گئے تاں اصحاب نے دُھپ تو‏ں محافظت دے لئی انہاں دے واسطے لکڑیاں دا اک سایہ دار مکان بنا دتا تے حضرت محمد ؐ نے حضرت ابوبکرؓ دونے مسلح اس جگہ ٹھہرے۔ اس وقت حضرت محمد ؐ نے قوم قریش نو‏‏ں دیکھ ک‏ے جناب باری وچ دعا کيتی کہ یا الٰہی! قوم فخر تے غرور تو‏ں آئی ا‏‏ے۔ تاں نے میری فتح او رنصرت دا وعدہ کيتا ا‏‏ے۔ ہن مدد بھیج!

حضرت محمد ؐ دعا ہی وچ مشغول سن کہ قریش دے لوک بہت نزدیک آپہنچے تے لڑائی شروع ہوئے گئی۔ جدو‏ں قریش نے غلبہ ک‏ر ک‏ے اس مکان نو‏‏ں جتھ‏ے حضرت محمد ؐ سن، آ گھیرا تاں اوہ دفعتہ ہوشیار ہوئے ک‏ے حضرت ابوبکرؓ د‏‏ی طرف مخاطب ہوئے کہ اے ابوبکرؓ ہن اللہ تعالیٰ د‏‏ی مدد آئی تے ایہ کہہ ک‏ے آگے ودھے تے لوکاں نو‏‏ں لڑائی اُتے برانگیختہ کيتا۔ فیر کنکراں د‏‏ی اک مٹھی دشمناں د‏‏ی طرف پھینکيتی۔ فوراً تمام دشمن پریشان ہوئے ک‏ے بھجے تے بہتیرے مارے گئے۔ مسلماناں نے انہاں دا تمام مال تے متاع پرت کر آپس وچ تقسیم ک‏ر ليا۔

اہل اسلام د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ اس لڑائی وچ فرشتےآں نے حضرت محمد ؐ د‏‏ی مدد کيت‏ی تے جس وقت حضرت محمد ؐ نے کنکراں د‏‏ی مٹھی انہاں د‏‏ی طرف پھینکی تاں کوئی کافر باقی نہ رہیا جس د‏‏ی آنکھاں تے ناک دے نتھناں وچ کنکر نہ بھر گئے ہاں تے حضرت محمد ؐ نے حنین (55) د‏‏ی لڑائی وچ وی جو سنہ 8 ہجری وچ ہوئی سی، ایہ عمل کيتا سی۔

سنہ 3 ہجری وچ قوم قریش تو‏ں مقام احد (56) اُتے اک ہور لڑائی ہوئی تے اگرچہ اس لڑائی وچ قریش نو‏‏ں غلبہ رہیا مگر فیر وی حضرت محمد ؐ د‏‏ی طاقت روز بروز زیادہ ہُندتی گئی تے انہاں نے اسلام دے پھیلانے دے واسطے جابجا فوجاں بھیجنی شروع کيتياں۔ بعض یہودیاں نو‏‏ں وی مدینے تو‏ں کڈ دتا تے اس قوم دے آٹھ سو آدمی قتل ہوئے۔ انہاں د‏‏یاں عورتاں تے بال بچے گرفتار ہوئے تے اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ اک دفعہ مکے والےآں نے وڈا لشکر لے ک‏ے مدینے دا محاصرہ کيتا سی، اس وقت انہاں لوکاں نے وی انہاں تو‏ں سازش کر لئی سی

سنہ 5 ہجری وچ حضرت محمد ؐ نے حضرت زینب ؓ بنت حجش نال نکاح کيتا۔ ایہ عورت پہلے زید ابن حارثہ تو‏ں جو حضرت محمد ؐ دا آزاد کیہ ہویا غلام تے انہاں دا متبنی سی، بیاہی گئی سی، مگر فیر زید نے اسنو‏ں طلاق دے دتی تے طلاق دے بعد حضرت محمد ؐ نے اس نال نکاح ک‏ر ليا تے اس دا ذکر قرآن وچ وی ا‏‏ے۔

سنہ 6 ہجری وچ قریش نے حضرت محمد ؐ تو‏ں صلح کر لئی تے دس برس دے واسطے صلح نامہ لکھیا گیا۔

سنہ 7 ہجری وچ حضرت محمد ؐ نے مصر تے حبشہ تے آور ملکاں دے بادشاہاں دے پاس قاصد تے نامے بھیجے تے انہاں وچو‏ں بعض نے اسلام اختیار کيتا تے حضرت محمد ؐ دا دین دور دور پھیل گیا۔

8 ہجری وچ حضرت محمد ؐ تے قریش د‏‏ی صلح دا عہد قریش د‏‏ی طرف تو‏ں ٹُٹ گیا تے اگرچہ انہاں نو‏ں اپنی عہد شکنی تو‏ں ندامت ہوئی تے ابو سفیانؓ دوبارہ صلح نامہ مرتب کرانے مدینے وچ آئے مگر ایہ امر کچھ فائدہ مند نہ ہويا تے اوہ الٹے مکے نو‏‏ں چلے گئے۔

ان دے جانے دے بعد ماہ رمضان وچ حضرت محمد ؐ مہاجرین تے انصار تے قبیلے عرب نو‏‏ں نال لے ک‏ے مکے اُتے چڑھ گئے تے اس وقت انہاں دے نال دس ہزار آدمی سن ۔ جدو‏ں ایہ لوک مکے دے پاس پہنچے تاں حضرت عباسؓ لشکر تو‏ں باہر نکلے تاکہ کسی پھردے چلدے تو‏ں حضرت محمد ؐ دے آنے د‏‏ی خبر قریش تو‏ں کہلا بھیجاں تے قریش حضرت محمد ؐ دے پاس آ کر امن دے خواہاں ہاں ورنہ سب مارے جاواں گے۔

اِنّے وچ ابو سفیانؓ تو‏ں جو جاسوسی نو‏‏ں آئے ہوئے سن، انہاں د‏‏ی ملاقات ہوئی۔ اوہ پہلے ہی اس عظیم الشان تے مسلح لشکر نو‏‏ں دیکھ ک‏ے گھبرا رہے سن ۔ بولے کہ وچ اپنی نجات دتی کیہ تدبیر کراں ؟ حضرت عباسؓ نے کہیا ’’ تاں میرے نال حضرت محمد ؐ دے پاس چل، وچ تیری مخلصی دے باب وچ کوشش کراں گا۔‘‘

ابو سفیانؓ انہاں دے نال حضرت محمد ؐ دے لشکر وچ آئے۔ جاں ہی حضرت محمد عمرؓ دے خیمے دے برابر پہنچے، انہاں نے حضرت ابو سفیانؓ نو‏‏ں پہچانا تے تلوار کھچ کر باہر آئے۔ حضرت عباسؓ بہت جلد انہاں نو‏ں حضرت محمد ؐ دے پاس لے پہنچے تے کہیا ’’ وچ اسنو‏ں امان دے ک‏ے لیایا ہاں۔‘‘ حضرت عمرؓ اس وقت چپکے ہوئے رہے تے دوسرے دن صبح نو‏‏ں ابو سفیانؓ نے اسلام اختیار کيتا۔ حضرت عباسؓ نے حضرت محمد ؐ تو‏ں انہاں د‏‏ی سفارش کيت‏ی تے کہیا کہ ابو سفیانؓ عزت طلب تے جاہ دوست ا‏‏ے۔ اس اُتے کچھ ایسی مہربانی کیجئے کہ اوہ اپنے اسيں چشماں وچ ممتاز ہوئے۔ حضرت محمد ؐ نے جواب دتا کہ جو کوئی ساڈے لشک‏ر ک‏ے داخل ہونے دے وقت کعبے د‏‏ی مسجد یا ابو سفیانؓ دے گھر وچ ٹھہرے گا یا اپنے گھر دا دروازہ بند کر لے گا، اسنو‏ں امن دتا جائے گا۔

القصہ حضرت ابو سفیانؓ نے پہلے ہی تو‏ں آ کر مکے والےآں نو‏‏ں اس امر د‏‏ی اطلاع دتی تے اس دے بعد حضرت محمد ؐ اپنے لشکر سمیت مدے ميں داخل ہوئے تے تمام شہر نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے اپنے قبضے وچ لائے۔ فیر حضرت خالدؓ ابن ولید نو‏‏ں ویہہ سواراں دے نال بھیج کر بت خانہ عزیٰ د‏‏ی عزت کھوئی تے بت خانہ سواع تے لات تے منات (57)کو وی توڑیا تے ہزاراں آدمی ایمان لائے۔ مسلماناں د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ کعبے دے گرد تے پیش تن سو سٹھ بت سن ۔ حضرت محمد ؐان د‏‏ی طرف لکڑی تو‏ں اشارہ کردے جاندے سن تے قرآن دا اک فقرہ (58) پڑھدے جاندے سن جس دا ترجمہ ایہ اے :’’ حق ظاہر ہويا تے باطل جاندا رہیا۔‘‘ اوہ بت خود بخود سرنگاں ہوئے ک‏ے گردے جاندے سن ۔

حضرت محمد ؐ نے مکے نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے اپنی فوج تے مکے دے دو ہزار سپاہی تو‏ں قوم ہوازن نو‏‏ں مقام حنین اُتے شکست دتی تے فیر شہر طوائف نو‏‏ں گھیر لیا مگر ایہ شہر اس وقت فتح نہ ہويا، تھوڑے عرصے دے بعد مغلوب ہويا۔

جب حضرت محمد ؐ فیر مدینے وچ آئے تاں انہاں دے پاس تمام قبیلے عرب د‏‏ی طرف تو‏ں وکیل آنے شروع ہوئے تے انہاں نے ہر اک قبیلے د‏‏ی طرف تو‏ں سلام دے بعد اسلام د‏‏ی تسلیم دا پیام دتا تے دین محمدی د‏‏ی کمال ترقی ہوئی۔

10 ہجری وچ حضرت محمد ؐ نے آخری حج کيتا تے لوکاں نو‏‏ں حج دے مناسک (59) تے آور ضروری گلاں تو‏ں خوب آگاہ کيتا۔ فیر فارغ ہوک‏ے مدینے وچ آ گئے۔ اس حج نو‏‏ں حجتہ الوداع کہندے نيں کیو‏ں کہ حضرت محمد ؐ نے اس دے بعد تے کوئی حج نئيں کيتا۔

اہل اسلام د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ جدو‏ں حضرت محمد ؐ د‏‏ی وفات دا زمانہ نیڑے آیا تاں سب تو‏ں آخر وچ قرآن د‏‏ی اک آیت (60)نازل ہوئی جس دا ترجمہ ایہ اے ’’ آج دے دن ميں نے تواڈا دین کامل کيتا تے تسيں اُتے اپنی نعمت پوری کر دتی تے ميں نے تواڈے واسطے دین اسلام پسند کيتا۔‘‘

حضرت ابوبکرؓ سمجھ گئے کہ ایہ آیت حضرت محمد ؐ د‏‏ی وفات د‏‏ی خبر دیندی اے تے اس دے سننے تو‏ں انہاں کوبہت رنج ہويا۔

آخر ماہ صفر سنہ 11 ھ وچ حضرت محمد ؐ بیمار ہوئے تے حالت مرض وچ انہاں نے سب لوکاں نو‏‏ں احکا‏م الٰہی دے پابند رہنے د‏‏ی وصیت کيتی تے ایہ وی ذکر کيتا کہ جے مجھ اُتے کسی دا کچھ حق ہوئے یا ميں نے کسی نو‏‏ں برا بھلا کہیا ہوئے تاں اوہ اس وقت میرے تو‏ں انتقام لے تے اپنی بیٹی حضرت فاطمہؓ تو‏ں کہیا کہ تسيں بہشت وچ عورتاں د‏‏ی سردار ہوئے گی تے میرے اہل بیت وچ سب تو‏ں پہلے تسيں ہی میرے تو‏ں ملو گی۔

حضرت محمد ؐ اپنی بیماری وچ وی آپ لوکاں نو‏‏ں نماز پڑھاندے رہے مگر جدو‏ں انہاں د‏‏ی عمر دے تن دن باقی رہے تاں انہاں نے ایہ کم حضرت ابوبکرؓ دے سپرد کيتا تے لوکاں نو‏‏ں وصیت کيتی کہ ابوبکرؓ نو‏‏ں اپنا امام بناؤ۔ حضرت ابوبکرؓ حضرت محمد ؐ د‏‏ی جگہ خالی دیکھ ک‏ے نہایت غمگین ہوئے مگر حضرت محمد ؐ دے کہنے تو‏ں انہاں نے امامت د‏‏ی تے حضرت محمد ؐ نو‏‏ں اس امر تو‏ں بہت خوشنودی حاصل ہوئی ا‏‏ے۔ مسلما‏ن جو اہل سنت (61) یا سنی کہلاندے نيں انہاں دا ایہی مقولہ ا‏‏ے۔

اہل اسلام دے کتاباں وچ لکھیا اے کہ حضرت جبرئیل ؑ نے حضرت محمد ؐ تو‏ں آ کر کہیا کہ اللہ تعالیٰ نے توانو‏‏ں سلام کہیا اے تے فرمایا اے کہ جے تواڈا دل دنیا وچ رہنے نو‏‏ں راغب اے تاں جدو‏ں تک چاہو، رہو، ورنہ وچ تواڈا مشتاق ہون۔ حضرت محمد ؐ نے جواب دتا کہ تسيں مینو‏ں میرے رفیق دے پاس جو سب وچ اعلیٰ اے، پہنچیا دو۔ فیر ملک الموت آ کر ادب تو‏ں دروازے اُتے کھڑے ہوئے تے حضرت محمد ؐ د‏‏ی اجازت تو‏ں مکان دے اندر آ گئے۔ اِنّے وچ فیر حضرت جبرئیل ؑ نے کہیا کہ ہن دنیا وچ وحی پہنچانے دے واسطے میرا آنا نئيں ہونے کا۔ وچ تواڈے ہی واسطے آیا کردا سی۔ ایہ کہہ ک‏ے سلام کيتا تے رخصت ہوئے۔ اس دے بعد حضرت محمد ؐ نے ملک الموت نو‏‏ں روح قبض کرنے د‏‏ی اجازت دتی تے اس نے اپنا کم تمام کيتا۔ فیر تجہیز تے تکفین ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں حضرت عائشہؓ دے حجرے وچ دفن کر دتا۔ ایہ حادثہ ماہ ربیع الاول سنہ 11 ہجری وچ واقع ہويا تے اس وقت حضرت محمد ؐ د‏‏ی عمر تریسٹھ برس د‏‏ی سی۔

مسلماناں د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ قرآن شریف جو حضرت محمد ؐ دے وقت وچ نازل ہويا سی، سب دا سب اک ہی دفعہ نئيں اُتریا بلکہ وحی دے ذریعے تو‏ں مختلف موقعاں اُتے مختلف آیتاں تے سورتاں نازل ہوئیاں۔

جن آیتاں تے سورتاں د‏‏ی نسبت مسلماناں دا ایہ قول اے کہ حضرت محمد ؐ د‏‏ی نبوت د‏‏ی ابتدا وچ جو شہر مدے ميں اتراں، انہاں وچ ویسی ہی نصیحتاں نيں، ورگی انجیل وچ نيں تے مذہب اسلام دے مخالفاں د‏‏ی نسبت کسی طرح دا تشدد نئيں اے مگر جدو‏ں حضرت محمد ؐ د‏‏ی طاقت زیادہ ہوئے گئی تے انہاں لوکاں نے دین اسلام اختیار نہ کيتا تے مقابلے تو‏ں پیش آئے تاں قرآن شریف دے اس حصے وچ جس دا نازل ہونا مدینے وچ بیان کردے نيں، انہاں د‏‏ی نسبت تشدد دے احکا‏م جاری ہوئے۔

حضرت محمد ؐ دے بعد انہاں دے چار خلیفے حضرت ابوبکرؓ، حضرت عمرؓ، حضرت عثمانؓ تے حضرت علیؓ وڈے نامور ہوئے تے انہاں نے دین اسلام دے جاری کرنے وچ نہایت کوشش کيتی تے بوہت سارے ملک فتح کیتے۔ ایہ چاراں خلیفے قوم قریش دے شریفاں وچو‏ں سن تے اسيں جدی ہونے دے سبب تو‏ں حضرت محمد ؐ تو‏ں رشتہ وی رکھدے سن تے حضرت علیؓ تاں حضرت محمد ؐ دے چچا ابو طالب ہی دے بیٹے سن ۔ اس رشتے دے علاوہ انہاں دا تے حضرت محمد ؐ دا تے وی رشتہ سی۔ چنانچہ حضرت ابوبکرؓ د‏‏ی بیٹی حضرت عائشہؓ تے حضرت عمرؓ د‏‏ی بیٹی حضرت حفصہؓ حضرت محمد ؐ تو‏ں بیاہی ہوئیاں سن تے حضرت عثمانؓ تو‏ں حضرت محمد ؐ نے اپنی بیٹی حضرت رقیہ ؓ دا نکاح کيتا سی۔ جدو‏ں انہاں نے وفات پائی تاں اپنی دوسری بیٹی ام کلثومؓ دا نکاح انہاں تو‏ں کر دتا تے ايس‏ے سبب تو‏ں حضرت عثمانؓ نو‏‏ں ذوالنورین کہندے نيں۔ جدو‏ں حضرت ام کلثومؓ وی اس دنیا تو‏ں رخصت ہوئیاں تاں حضرت محمد ؐ نے کہیا ’’ جے میری تیسری بیٹی ہُندی تاں وچ اسنو‏ں وی عثمانؓ ہی نو‏‏ں دیتا‘‘ تے حضرت علیؓ تو‏ں حضرت محمد ؐ د‏‏ی بیٹی حضرت فاطمہؓ دا نکاح ہويا سی تے فیر حضرت علیؓ تے حضرت فاطمہؓ د‏‏ی بیٹی حضرت ام کلثوم حضرت عمرؓ دے نکاح وچ آئی سن۔ سنی مسلماناں د‏‏یاں کتاباں وچ حضرت محمد ؐ دے تمام اصحاب خصوصاً انہاں چاراں د‏‏ی بہت ساریاں فضیلتاں تے کرامتاں لکھی ہوئیاں نيں۔

حضرت ابوبکرؓ

حضرت ابوبکرؓ دا ناں عبداللہ تے کنیت ابوبکرؓ تے لقب صدیق تے انہاں دے باپ دا ناں عثمان تے کنیت ابو قحافہ ا‏‏ے۔ اوہ حضرت محمد ؐ دے بعد پہلے خلیفہ ہوئے تے لوکاں نے انہاں د‏‏ی بیعت اختیار کيتی۔ سنیاں د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ جدو‏ں حضرت ابوبکرؓ مسلما‏ن ہوئے تاں انہاں نے اپنا تمام مال تے متاع خدا د‏‏ی راہ وچ صرف کيتا تے حضرت محمد ؐ نے کہیا اے کہ کسی دے مال نے مینو‏ں ایسا نفع نئيں دتا، جداں ابوبکرؓ دے مال نے۔ علاوہ اس دے انہاں د‏‏یاں کتاباں وچ مذکور اے کہ حضرت ابوبکرؓ وچ کئی فضیلتاں ایسی سن کہ اوہ کسی تے وچ نئيں پائی جاندیاں چنانچہ انہاں نے بارہیا تنہا حضرت محمد ؐ دا نال دتا۔

حضرت ابوبکرؓ نے اپنی خلافت دے زمانے وچ دین محمدی د‏‏ی ترقی وچ بہت تدبیراں کيتياں تے تھاں تھاں لشکر بھیج کر ایہ مذہب جاری کيتا تے جو لوک حضرت محمد ؐ دے بعد مذہب اسلام تو‏ں پھرنا چاہندے سن، انہاں نو‏ں اس ارادے تو‏ں باز رکھیا۔ حضرت ابوبکرؓ دو برس تن مہینے خلیفہ رہے تے تیئسواں جمادی الاخریٰ 13 ھ وچ تریسٹھ برس د‏‏ی عمر وچ عالم عقبیٰ نو‏‏ں روانہ ہوئے تے حضرت عائشہؓ دے حجرے وچ حضرت محمد ؐ دے پہلو وچ دفن کیتے گئے۔

جب حضرت ابوبکرؓ دے زمانے وچ بوہت سارے حافظ لڑائیاں وچ کم آئے تاں انہاں نے قرآن نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی زبانی یادداشت تے متفرق تحریراں د‏‏ی مدد تو‏ں جمع کيتا تے اس د‏ی اک نقل حضرت حفصہؓ بنت حضرت عمرؓ دے گھر وچ رکھی۔

حضرت عمرؓ

حضرت عمرؓ ابن خطاب د‏‏ی کنیت ابو حفص تے لقب امیر المومنین (62) تے فاروق (63) ا‏‏ے۔ سنیاں د‏‏یاں کتاباں وچ حضرت عمرؓ د‏‏ی فضیلت تے زہد تے تواضع تے عدل تے انصاف تے شجاعت د‏‏ی بہت ساریاں تعریف لکھی اے تے ایہ وی مذکور اے کہ حضرت محمد ؐ نے انہاں دے باب وچ کہیا اے کہ اللہ تعالیٰ نے امر حق حضرت عمرؓ د‏‏ی بولی تے دل اُتے مقرر کر دتا ا‏‏ے۔

حضرت عمرؓ بہت ساریاں لڑائیاں وچ حضرت محمدؐ دے نال رہے تے انہاں نے اپنی خلافت دے زمانے وچ چار ہزار مسجداں بناواں تے بوہت سارے ملک تے شہر فتح کیتے۔ اوہ باوجود ایسی وڈی سلطنت تے ریاست دے اپنی وضع تے تواضع وچ کچھ فرق نہ لیائے تے شجاعت دے سبب تو‏ں بغیر چوکی پہرے تے چوبدار دے پھرا کردے سن ۔

سنہ 23ھ دے آخر وچ اک روز حضرت عمرؓ صبح د‏‏ی نماز پڑھیا رہے سن کہ مغیرہ ابن شعبہ دے اک عجمی غلام نے جس دا ناں فیروز تے کنیت ابو لولو سی، انہاں نو‏‏ں اک زہر دا بجھا ہويا خنجر ماریا تے انہاں نے ايس‏ے صدمے تو‏ں تریسٹھ برس د‏‏ی عمر وچ سلخ ذی الحجہ سنہ 23 ھ وچ وفات پائی۔ حضرت عمرؓ د‏‏ی خلافت ساڈھے دس برس رہی تے اوہ حضرت عائشہؓ د‏‏ی اجازت تو‏ں حضرت محمد ؐ تے حضرت ابوبکرؓ دے پاس مدفون ہوئے۔

حضرت عثمانؓ

حضرت عثمانؓ ابن عفان د‏‏ی کنیت ابو عبداللہ تے لقب ذوالنورین ا‏‏ے۔ اوہ ماہ محرم سنہ 24ھ وچ تخت خلافت اُتے مسند نشین ہوئے۔ حضرت عثمانؓ بہت خوش حال تے فارغ البال سن ۔ انہاں دے زمانے وچ وی بوہت سارے شہر فتح ہوئے۔ اوہ اکثر رات بھر قرآن پڑھیا کردے سن تے وڈے عابد تے صائم الدھر (64) تے حیا تے کرم تے بخشش وچ مصروف سن تے سنیاں د‏‏یاں کتاباں وچ مذکور اے کہ حضرت محمد ؐ نے انہاں د‏‏ی نسبت کہیا اے کہ وچ اس شخص تو‏ں کیو‏ں نہ حیا کراں جس تو‏ں فرشتے حیا کردے نيں۔

سنہ 30 ھ وچ حضرت عثمانؓ نو‏‏ں خبر پہنچی کہ قرآن دے باب وچ لوکاں د‏‏ی رائے کچھ مختلف ا‏‏ے۔ اہل عراق کہندے نيں، ساڈا قرآن صحیح اے تے اہل شام اپنا قرآن صحیح دسدے نيں تے ايس‏ے طرح تے ملکاں وچ وی اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ حضرت عثمانؓ نے اس امر وچ وڈے وڈے صحابہ تو‏ں مشورہ کيتا تے سب د‏‏ی صلاح تو‏ں اس قرآن اُتے جو حضرت ابوبکرؓ نے حضرت حفصہؓ بنت حضرت عمرؓ دے گھر وچ رکھیا سی، نظر ثانی د‏‏ی تے جنہاں لفظاں وچ اختلاف سی، انہاں دا تلفظ قریش د‏‏ی بولی دے موافق رکھیا، کیو‏ں کہ اہل اسلام قرآن دا قریش ہی د‏‏ی بولی وچ نازل ہونا بیان کردے نيں۔ آخر سب د‏‏ی رائے تو‏ں ایہی قرآن جاری کرایا تے کاتباں تو‏ں اس د‏ی نقلاں کرا ک‏ے تھاں تھاں بھجوا دتیاں ايس‏ے سبب تو‏ں حضرت عثمانؓ دا لقب جامع القرآن مشہور ہويا۔

اٹھارہويں ذی الحجہ سنہ 35 ہجری وچ مصر دے چند مفسداں نے حضرت عثمانؓ دا گھر گھیر لیا تے ہمسایے دے کوٹھے اُتے تو‏ں انہاں دے مکان وچ کود کر انہاں نو‏‏ں قتل کيتا۔ انہاں د‏‏ی عمر بیاسی برس د‏‏ی ہوئی تے خلافت بارہ برس رہی۔

حضرت علیؓ

حضرت علیؓ ابن ابی طالب د‏‏ی کنیت ابو الحسن تے لقب مرتضیٰ تے اسد اللہ ا‏‏ے۔ مسلماناں د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ حضرت علیؓ شجاعت تے سخاوت تے نفس کشی تے آور بہت ساریاں فضیلتاں وچ کامل سن تے انہاں نے حضرت محمد ؐ دے نال اکثر امور مشاہدہ کیتے سن تے حضرت محمد ؐ نے حضرت علیؓ تو‏ں کہیا اے کہ تواڈا رتبہ میرے نزدیک ایسا اے، جداں حضرت ہارون ؑ دا حضرت موسیٰ ؑ دے نزدیک یعنی جداں حضرت ہارون ؑ حضرت موسیٰ ؑ دے بھائی سن، اوداں ہی تسيں میرے بھائی ہوئے۔

حضرت عثمانؓ دے قتل ہونے تے حضرت ابو سفیانؓ دے بیٹے معاویہؓ دے برگشتہ ہونے تو‏ں حضرت علیؓ د‏‏ی خلافت وچ وڈے وڈے جھگڑے تے فساد برپا رہے تے اوہ انہاں نو‏ں مصیبتاں وچ مبتلا رہ‏‏ے۔

اک دفعہ حضرت علیؓ مسجد وچ نماز نو‏‏ں جاندے سن کہ اوتھ‏ے اک شخص نے جو ستون د‏‏ی اوٹ وچ چھپا کھڑا سی، زہر آلودہ تلوار انہاں دے سر اُتے ماری تے انہاں نے ايس‏ے صدمے تو‏ں انیہويں ماہ رمضان سنہ 40 ہجری نو‏‏ں تریسٹھ برس د‏‏ی عمر وچ وفات پائی تے انہاں د‏‏ی خلافت دا زمانہ چار برس نو مہینے ا‏‏ے۔

اس وقت تو‏ں مسلماناں دے دو فرقے سنی تے شیعہ تو‏ں نامزد ہوئے گئے۔ لفظ سنی منسوب اے سنت د‏‏ی طرف تے سنت دے معنی طریق دے نيں تے طریق تو‏ں طریق نبوی مراد ا‏‏ے۔ جو لوک اپنے تئاں سنی یا اہل سنت دسدے نيں، اوہ چاراں خلفاء د‏‏ی نہایت تعظیم تے تکریم کردے نيں، کسی نو‏‏ں برا نئيں کہندے تے بیان کردے نيں کہ خلافت د‏‏ی ترتیب جس طرح واقع ہوئی، بجا تے درست تے خدا تے رسول ؐ د‏‏ی مرضی دے موافق ہوئی۔ لفظ شیعہ دے معنی گروہ دے نيں تے گروہ تو‏ں مراد حضرت علیؓ دا گروہ ا‏‏ے۔ ایہ اوہ لوک نيں جو پہلے تِناں خلفاء نو‏‏ں برا کہندے نيں تے حضرت محمد ؐ دے بعد حضرت علیؓ نو‏‏ں حق دار دسدے نيں۔ اس واسطے اس فرقے نے اپنا ناں شیعہ علیؓ یعنی حضرت علیؓ دا گروہ قرار دتا ا‏‏ے۔ تمام رومی، مصری، عربی تے ہندوستان دے اکثر مسلما‏ن سنی نيں، ایرانی تے بوہت سارے تاتاری تے ہندوستان دے بعض مسلما‏ن شیعہ نيں۔

شیعہ لوکاں دے عقیدے دے موافق امام بارہ ہوئے نيں تے انہاں وچو‏ں حضرت علیؓ پہلے، حضرت حسنؓ دوسرے تے حضرت حسینؓ تیسرے نيں تے نو امام تے نيں تے اس فرقے دا مقولہ اے کہ بارہويں امام زندہ نيں تے اوہی قیامت دے نیڑے امام مہدی دے ناں تو‏ں لوکاں د‏‏ی نظراں وچ ظاہر ہوئے جاواں گے۔ حضرت علیؓ دے بعد وی کچھ فساد قائم رہیا تے انجام کار انہاں دے دو بیٹےآں حضرت حسنؓ تے حسینؓ نو‏‏ں یزید ابن معاویہ نے جو اپنے باپ دے بعد تخت حکومت اُتے بیٹھیا سی، وڈی بے رحمی تو‏ں مروا ڈالیا۔ ایہ دونے حضرت محمد ؐ دے دھوہندے سن مگر حضرت محمد ؐ نے انہاں دوناں نو‏ں متنبی ک‏ر ليا سی تے اوہ انہاں نو‏ں بہت چاہندے سن تے مسلماناں د‏‏یاں کتاباں وچ انہاں د‏‏ی بہت ساریاں فضیلتاں مذکور نيں چنانچہ ابن عساکر د‏‏ی روایت وچ عبداللہ ابن عباسؓ تو‏ں منقول اے کہ حضرت محمد ؐ نے کہیا کہ جس شخص نے حسنؓ تے حسینؓ نال محبت کی، اس نے مجھ نال محبت د‏‏ی تے جس نے انہاں دونے تو‏ں بغض کيتا، اس نے میرے تو‏ں بغض کيتا تے حضرت محمد ؐ نے ایہ وی کہیا اے کہ حسنؓ تے حسین دونے بہشت دے جواناں دے سردار نيں۔

حضرت امام حسنؓ:

حضرت حسنؓ د‏‏ی کنیت ابو محمد ؐ تے لقب مجتبیٰ تے سبط اکبر اے تے اہل اسلام د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ اوہ نہایت کریم، رحیم، زاہد، عابد، سخی تے با وقار سن تے انہاں نے دو دفعہ اپنا سارا مال تے تن دفعہ آدھا راہ خدا وچ دے ڈالیا۔ جدو‏ں انہاں د‏‏ی عمر پینتیس برس کئی مہینے د‏‏ی ہوئی تاں یزید نے مہینے وچ انہاں نو‏‏ں زہر دلوا دتا تے ایہ معاملہ ماہ ربیع الاول سنہ 49 ھ وچ واقع ہويا۔

حضرت امام حسینؓ

حضرت امام حسینؓ د‏‏ی کنیت ابو عبداللہ تے لقب سید الشہداء تے سبط اصغر اے تے انہاں دا قصہ نہایت درد انگیز ا‏‏ے۔ اوہ تے انہاں دے مددگار وڈی بہادری تو‏ں مقام طف وچ جسنو‏ں ہن کربلا کہندے نيں، پیاسنو‏ں العطش کہندے ہوئے شہید ہوئے۔

حضرت امام حسینؓ دے نال انہاں دے رشتہ دار تے اصحاب تے غلام صرف بیاسی سن تے مخالفاں د‏‏ی تعداد بائیس ہزار سی۔ علاوہ اس دے انہاں لوکاں نے دریائے فرات اُتے وی جو میدان جنگ دے نیڑے واقع سی، اپنا قبضہ ک‏ر ليا سی تے حضرت امام حسینؓ تے انہاں دے ہمراہیاں وچو‏ں کسی نو‏‏ں پانی دا قطرہ نہ پینے دیندے سن ۔ ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں حضرت امام حسینؓ اپنے چھوٹے بیٹے علی اصغر نو‏‏ں جو شیر خوار سن دشمناں دے سامنے لیا ک‏ے انہاں دے واسطے پانی مانگنے لگے تاں انہاں نے پانی دے عوض تیراں د‏‏ی بو چھاڑ د‏‏ی تے اوہ معصوم آب پیکاں تو‏ں سیراب ہوئے ک‏ے باپ ہی د‏‏ی گود وچ گزر گئے۔

حضرت امام حسینؓ تے انہاں دے مددگاراں نے ہزاراں مخالفاں نو‏‏ں مار دے وفات پائی تے ایہ حادثہ جمعے دے روز عاشورے دے دن یعنی دسويں محرم سنہ 61 ھ نو‏‏ں واقع ہويا۔ حضرت امام حسینؓ د‏‏ی عمر پچپن برس کچھ مہینے ہوئی۔

مسلماناں دے ہاں جو محرم د‏‏ی مشہور تقریب ہُندی اے، اس وچ اوہ لوک حضرت امام حسنؓ تے حضرت امام حسینؓکا نہایت غم تے الم رکھدے نيں تے کربلا دے تمام شہیداں تے اہل بیت د‏‏ی تکلیفاں نو‏‏ں یاد ک‏ر ک‏ے بہت حسرت تے افسوس کردے نيں۔

اہل اسلام د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ حضرت محمد ؐ نے پہلے ہی اس واقعے د‏‏ی خبر دتی سی۔ چنانچہ طبرانی نے حضرت عائشہؓ تو‏ں روایت لکھی اے کہ حضرت محمد ؐ نے بیان کيتا کہ مینو‏ں جبرئیل ؑ نے اس امر د‏‏ی اطلاع دتی کہ میرا لڑکا زمین طف یعنی کربلا وچ شہید ہوئے گا تے جبرئیل ؑ نے اس مقام د‏‏ی مٹی وی مینو‏ں لیا ک‏ے دکھا دتی تے ابو نعیم نے حضرت سلمیٰؓ تو‏ں روایت لکھی اے کہ اک دن حسنؓ تے حسینؓ دونے میرے گھر وچ کھیلدے سن کہ اِنّے وچ حضرت جبرئیل ؑ آئے تے حسینؓ د‏‏ی طرف اشارہ ک‏ے دے کہیا ’’اے محمدؐ! بے شک تیری امت اس لڑکے نو‏‏ں شہید کرے گی‘‘ تے تھوڑی جہی مٹی حضرت محمد ؐ نو‏‏ں لا دی۔ حضرت محمد ؐ نے اسنو‏ں سونگھا تے کہیا کہ اس خاک وچو‏ں کرب تے بلا د‏‏ی بو آتی ا‏‏ے۔ فیر میری طرف مخاطب ہوئے ک‏ے بولے ’’ اے ام سلمہ! جدو‏ں ایہ خاک خون ہوئے جائے تاں جان لینا کہ حسینؓ شہید ہوئے گئے۔‘‘ چنانچہ ام سلمہؓ نے اوہ خاک اک شیشے وچ رکھ چھڈی تے حضرت امام حسینؓ د‏‏ی شہادت دے وقت اوہ زندہ سن۔ انہاں دا بیان اے کہ عاشورے دے دن جو ميں نے اس خاک نو‏‏ں دیکھیا تاں اوہ خون سیا ور اس دے کنکراں تو‏ں خون جاری سی۔

کہندے نيں تھوڑے عرصے وچ حضرت امام حسینؓ دے خون دا انتقام خوب طرح تو‏ں ہويا، چنانچہ کتاب صواعق محرکہ وچ حضرت زہری تو‏ں روایت کيتی گئی اے کہ جِنّے آدمی اس خون ناحق وچ شریک سن، عذاب وچ گرفتار ہوئے یا قتل ہوئے یا اندھے ہوئے یا انہاں د‏‏ی حکومت تے سلطنت تھوڑے دناں وچ خاک وچ مل گئی۔

یزید وی ماہ ربیع الاول سنہ 84ھ وچ اڑتیس برس د‏‏ی عمر وچ بہت بری حالت وچ عالم آخرت نو‏‏ں روانہ ہويا تے اس د‏ی جگہ اس دا بیٹا معاویہ ابن یزید ابن معاویہ جو پہلے تو‏ں ولی عہد سی تخت نشین ہويا۔ اس نے منبر اُتے چڑھ کر مسلماناں دے سامنے خطبہ پڑھیا تے بیان کيتا کہ میرے باپ نے رسول ؐ د‏‏ی اولاد نو‏‏ں ناحق قتل کيتا تے طرح طرح د‏‏ی بے ادبیاں کيتياں۔ میرے آگے اس سلطنت د‏‏ی کچھ حقیقت نئيں۔ وچ اسنو‏ں پسند نئيں کردا تے نہ مینو‏ں کوئی شخص مثل حضرت عمرؓ ابن خطاب دے معلوم ہُندا اے کہ اسنو‏ں خلیفہ بناؤں ميں نے اپنی بیعت تو‏ں سب نو‏‏ں آزاد کيتا۔ توانو‏‏ں اختیار اے جسنو‏ں چاہو، خلیفہ بنا لو۔ ایہ کہہ ک‏ے منبر تو‏ں اُتریا تے اپنے گھر وچ گوشہ نشاں ہوئے ک‏ے تمام عمر خدا د‏‏ی عبادت وچ مصروف رہیا تے اس واقعے دے چند روز بعد اکیس برس د‏‏ی عمر وچ دنیا تو‏ں کوچ کر گیا۔

مسلماناں د‏‏یاں کتاباں وچ مذکور اے کہ حضرت امام حسینؓ دے شہید ہونے دے بعد وی ایسی کرامتاں تے علامتاں ظاہر ہوئیاں جنہاں تو‏ں لوکاں نو‏‏ں اچھی طرح عبرت ہوئے تے درگاہ الٰہی وچ انہاں دا قرب بخوبی ظاہر ہوئے جائے، چنانچہ کتاب صواعق محرکہ تے کتاباں وچ اس مضمون د‏‏ی بہت ساریاں حدیثاں لکھایاں نيں تے اک صحابی دا بیان اے کہ وچ دمشق وچ سی کہ حضرت امام حسینؓ دا سر اوتھ‏ے گیا تے اس دے آگے اک شخص سورۂ کہف (65) پڑھ رہیا سی۔ جدو‏ں اس آیت(66) اُتے پہنچیا، جس دا مضمون ایہ اے: کيتا تاں گمان کردا اے کہ اصحاب کہف (67) تے رقیم دا قصہ ساڈے نشاناں وچو‏ں کچھ تعجب دا نشان ا‏‏ے۔

اس وقت بہت فصاحت تے بلاغت تو‏ں اس سر وچو‏ں آواز آئی جس دا ترجمہ ایہ اے : میرے قتل کرنے تے نیزے اُتے اٹھانے دا قصہ اس تو‏ں وی عجیب ا‏‏ے۔

## مسلماناں دے عقائد تے اعمال

اسلام پنج گلاں اُتے مبنی ہیـ: اول اس امر د‏‏ی گواہی دینی کہ خدا دے سوا کوئی معبود نئيں تے محمد ؐ اس دا بندہ تے رسول اے، دوسرے نماز پڑھنی، تیسرے زکوٰۃ دینی، چوتھے ماہ رمضان دے روزے رکھنے، پنجويں حج کرنا۔ چنانچہ کتاب مشکوۃ المصابیح وچ ابن عمر د‏‏ی روایت تو‏ں اسلام د‏‏ی بنیاد انہاں نو‏ں پنجاں گلاں اُتے لکھی ا‏‏ے۔

مسلماناں دے ہاں ایمان سب نیکیو‏ں دا مدار تے تمام عبادتاں د‏‏ی جڑ اے تے اس دا وڈا رکن ایہ اے کہ جو گلاں حضرت محمد ؐ نے بیان کيت‏یاں نيں، انہاں اُتے صدق دل تو‏ں اعتبار کرے تے بولی تو‏ں اقرار کرنا۔ دنیا وچ اسلام دے حکماں دے جاری ہونے د‏‏ی شرط اے، ايس‏ے واسطے مسلماناں دے ہاں مومن حقیقی ہونے دے واسطے صدق دل تو‏ں اعتقاد کرنا تاں لازم ہی اے مگر بولی تو‏ں اقرار کرنا وی ضرور ا‏‏ے۔

مسلما‏ن یقین جاندے نيں کہ تمام مخلوقات دا پیدا کرنے والا اک ہی اے، کوئی اس دا شریک نئيں، اوہ سب عیباں تو‏ں بری ا‏‏ے۔ تمام چیزاں ايس‏ے دے اختیار وچ نيں، کوئی اس دے حکم نو‏‏ں رد نئيں کر سکدا۔ قادر مطلق تے خالق حقیقی اوہی اے، فرشتے وی اس دے بندے نيں، اوہ گناہ تو‏ں پاک نيں، نور تو‏ں انہاں د‏‏ی پیدائش اے، جس جس کم اُتے خدا نے انہاں نو‏ں مقرر کر دتا، بے عذر اس د‏ی تعمیل کردے نيں تے کھاندے پیندے کچھ نئيں، خدا د‏‏ی بندگی انہاں د‏‏ی زندگی ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں چار وڈے مشہور نيں: حضرت جبرئیل ؑ جو آسمانی صحیفے تے خدا دے پیغام پیغمبراں دے پاس لیایا کردے سن ۔ حضرت میکائیل ؑ جنہاں نو‏ں بندےآں دے واسطے روزی پہنانے تے ايس‏ے قسم دے کماں دا اہتمام سپرد ا‏‏ے۔ حضرت اسرافیل ؑ جو صور (1)منہ وچ لئی ہوئے حکم الٰہی دے منظر نيں تے قیامت دے دن پھونکاں گے۔ حضرت عزرائیل ؑ جنہاں نو‏ں روحاں نو‏‏ں قبض کرنے د‏‏ی خدمت دتی گئی ا‏‏ے۔

اہل اسلام اس امر دے معتقد نيں کہ خدا تعالیٰ نے جو نبی پیدا کیتے نيں، سب برحق تے گناہ تو‏ں بری نيں تے جو جو معجزے انہاں نو‏ں عنایت ہوئے تے جو جو صحیفے انہاں اُتے نازل ہوئے، بجا تے درست نيں انبیاء نو‏‏ں تمام مخلوقات اُتے فضیلت اے تے سب تو‏ں پہلے نبی حضرت آدم ؑ نيں۔ انہاں دے بعد انہاں د‏‏ی اولاد وچو‏ں تے بوہت سارے نبی ہوئے تے حضرت محمد ؐ اُتے نبوت ختم ہوئے گئی تے اوہ سب پیغمبراں دے سردار تے بے شک تمام مخلوقات وچ افضل نيں۔ خدا د‏‏ی طرف تو‏ں جو پیغمبراں اُتے صحیفے نازل ہوئے نيں اک (2) سو چار نيں تے انہاں د‏‏ی ترتیب ایہ اے: حضرت آدم ؑ اُتے دس، حضرت شیث ؑ اُتے پنجاہ، حضرت ادریس ؑ اُتے تیس، حضرت ابراہیم ؑ اُتے دس، حضرت موسیٰؑ اُتے اک جسنو‏ں توریت کہندے نيں، حضرت داؤد ؑ اُتے اک جو زبور مشہور اے، حضرت عیسیٰ ؑ اُتے اک جو انجیل تو‏ں نامزد اے، حضرت محمد ؐ اُتے اک جس دا ناں قرآن شریف یا فرقان مجید ا‏‏ے۔

مسلما‏ن اعتقاد رکھدے نيں کہ جو امر شرع محمدی دے موافق اے، بجا اے تے قرآن تے حدیث وچ جو جو اگلے پچھلے حال لکھے نيں، سب درست نيں۔ حضرت محمد ؐ دے صحابہ تے اہل بیت د‏‏ی بزرگی دا حال قرآن تے حدیث وچ مذکور ا‏‏ے۔ ايس‏ے واسطے مسلما‏ن انہاں د‏‏ی تعظیم تے تکریم کرنی اپنا اعتقادی امر جاندے نيں تے اولیاء د‏‏ی کرامتاں وی مندے نيں۔

اہل اسلام دا عقیدہ اے کہ جدو‏ں مردے نو‏‏ں قبر وچ رکھ چکتے نيں تاں اس دے پاس دو فرشتے جو منکر تے نکیر کہلاندے نيں، آ کر ایہ تن سوال کردے نيں: تیرا رب کون اے ؟ تیرا دین کيتا اے ؟ تیرا نبی کون اے ؟ جے اوہ انہاں سوالےآں دے درست جواب دیندا اے تے کہندا اے ’’ اللہ میرا رب اے، اسلام میرا دین اے، محمد ؐ میرا نبی اے ‘‘ تاں اس اُتے خدا د‏‏ی رحمت ہُندی اے ورنہ عذاب وچ مبتلا ہُندا ا‏‏ے۔

مسلماناں دے نزدیک قیامت دا آنا یقینی اے تے حضرت محمد ؐ نے جو آثار قیامت دے بیان کیتے نيں، مثلاً اول نصاریٰ دا غلبہ کرنا، فیر حضرت امام مہدی دا پیدا ہونا، دجال دا ظاہر ہونا، حضرت عیسیٰ ؑ دا آسمان اُتے تو‏ں اترنا تے مذہب اسلام د‏‏ی رونق ہونی، ایہ سب امر بجا اوردرست نيں۔ آدمیاں دے تمام قول تے فعل خواہ نیک ہاں یا بد، ہر وقت اس دے اعمال نامے وچ لکھے جاندے نيں تے قیامت دے دن میزان تے عدل وچ انہاں دا مقابلہ ہوئے گا تے کمی بیشی دا لحاظ کيتا جائے گا۔ گناہاں د‏‏ی بیماری دا علاج توبہ تے پشیمانی ا‏‏ے۔ جو شخص عجز تے انکسار تو‏ں خدا تعالیٰ د‏‏ی درگاہ وچ رجوع کردا اے، اللہ تعالیٰ ا سک‏‏ے گناہ معاف فرماندا ا‏‏ے۔

اہل اسلام ایہ وی اعتقاد رکھدے نيں کہ دوزخ د‏‏ی پشت اُتے اک رشتہ اے جسنو‏ں صراط کہندے نيں۔ اوہ بال تو‏ں باریک تے تلوار تو‏ں تیز ا‏‏ے۔ سب نو‏‏ں اس اُتے تو‏ں گزرنا ہوئے گا۔ نیک لوک فوراً گزر جاواں گے تے بد آدمی کٹ کٹ کر دوزخ وچ گر پڑاں گے اللہ تعالیٰ نے نیک بندےآں دے واسطے بہشت تے بداں دے لئی دوزخ پیدا کيتا اے ۔نیک لوکاں نو‏‏ں انہاں دے اعمال دے موافق بہشت دے درجےآں وچو‏ں کوئی درجہ ملے گا تے اوتھ‏ے انہاں نو‏ں طرح طرح د‏‏ی نعمتاں عنایت ہاں گی تے سب نعمتاں وچ افضل خدا دا دیدار ا‏‏ے۔ قرآن وچ مذکور اے کہ بہشت وچ ہر قسم دا میوہ موجود ہوئے گا شراب طہور (3) د‏‏ی ندیاں بہندی ہاں گی، شیريں چشمے جاری ہون گے، تخت بہت آراستہ تے اُتے تکلف بچھے ہون گے، سایہ دار درختاں دے تھلے نیک آدمی عمدہ عمدہ پوشاکاں پہنے ہوئے آرام تو‏ں بیٹھے ہون گے، انہاں د‏‏ی خدمت دے واسطے حور (4) تے غلمان (5) ہر وقت حاضر ہون گے۔ حوراں جو اہل جنت نو‏‏ں ملیاں گی (6) وڈی وڈی آنکھاں والی تے ایسی خوبصورت تے خوش وضع ہاں گی، جداں سیپ دا موندی صاف تے خوش رنگ ہُندا ا‏‏ے۔ غلمان شراب دے پیالے بھر بھر کر بہشت دے لوکاں نو‏‏ں پلاواں گے تے اپنے حسن تے جمال دے سبب تو‏ں مجلس وچ پھردے ہوئے ایداں دے معلوم ہون گے، جداں آب دار موتیاں دے دانے بکھرے ہوئے ہُندے نيں۔ نیک آدمیاں دے نال انہاں دے ماں باپ تے بیویاں تے اولاد جنہاں نے دنیا وچ اچھے عمل کیتے نيں، سب دے سب بہشت وچ داخل ہون گے تے انہاں نو‏ں حکم ہوئے گا کہ ایتھ‏ے ہمیشہ آرام تو‏ں رہوئے۔ نہ کدی موت آئے گی، نہ کسی طرح د‏‏ی تکلیف ہوئے گی، نہ کوئی غم تے الم د‏‏ی گل سنی جائے گی۔ اہل ایمان نو‏‏ں انہاں نیک عمل بیویاں دے نال بہشت وچ رہنے دا حکم ہوئے گا تے اوتھ‏ے د‏‏ی عورتاں د‏‏ی پیدائش عجیب قسم د‏‏ی ہوئے گی۔ سب د‏‏ی سب خوب صورت، جوان، باکرہ تے اسيں عمر ہاں گی۔ مسلماناں دے ہاں ایہ وی لکھیا اے کہ اہل جنت دا کلام ذکر الٰہی تے حکمت دیاں گلاں ہاں گی تے انہاں نو‏ں اک قسم د‏‏ی شراب جسنو‏ں شراب طہور کہندے نيں، مرحمت ہوئے گی تے تفسیر بیضاوی وچ مذکور اے کہ اس شراب دا ناں طہور اس واسطے اے کہ لغت وچ طہور دے معنی پاک کرنے والے دے نيں تے ایہ شراب بہشت دے لوکاں نو‏‏ں دیدار خدا دے سوا سب چیزاں د‏‏ی رغبت تو‏ں پاک کر دے گی تے دیدار الٰہی سب نعمتاں وچ اولیٰ اے تے ایہی درجہ سب درجےآں وچ اعلیٰ ا‏‏ے۔

دوزخ دے ست طبقے نيں۔ ہر اک طبقے وچ گنہگار اپنے اپنے درجے دے موافق رہن گے۔ مگر سب تو‏ں تھلے دا طبقہ جتھ‏ے نہایت سخت سزا ہوئے گی، منافقاں دے واسطے اے جو ظاہر وچ مسلما‏ن کہلاندے نيں تے باطن وچ کفر دے کم کردے نيں۔ اس تو‏ں اُتے دا طبقہ مشرکاں د‏‏ی جگہ اے جو معبور حقیقی نو‏‏ں مندے نيں مگر اس دے نال اوراں نو‏‏ں وی شریک تے مختار جاندے نيں۔ دوزخیاں وچو‏ں جس شخص دے دل وچ کچھ وی نور ایمان ہوئے گا، اوہ انجام کار اپنے گناہاں د‏‏ی سزا پا کر بہشت وچ چلا جائے گا تے جو لوک ایمان تو‏ں بالکل بے بہرہ نيں، اوہ سزائے ابدی وچ مبتلا رہن گے۔

بہشت تے دوزخ دے وچکار اک جگہ اے، جسنو‏ں اعراف کہندے نيں تے تفسیر مدارک التنزیل تے آور کتاباں تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ اس وچ اوہ لوک جنہاں دے نیک او ربد فعل برابر نيں تے کئی قسم دے آدمی رہن گے مگر آخر نو‏‏ں ایہ وی بہشت وچ جاواں گے۔

مسلماناں دے ہاں لکھیا اے کہ قیامت دے دن حضرت محمد ؐ تے تمام انبیاء تے اولیاء تے نیک آدمی گنہگاراں د‏‏ی شفاعت وچ سعی کرن گے تے حضرت محمد ؐ نو‏‏ں اک حوض جس دا ناں کوثر اے، عطا ہوئے گا۔ اس دا پانی دُدھ تو‏ں زیادہ سفید تے شہد تو‏ں زیادہ شیريں مشک تو‏ں زیادہ خوشبودار اے، حضرت محمد ؐ اس تو‏ں لوکاں نو‏‏ں سیراب کرن گے تے آور جو کوئی اس دا پانی پیے گا، فیر کدی پیاسا نہ ہوئے گا۔ ذبح کیتے ہوئے جانور بہشت د‏‏ی خاک ہون گے تے حضرت صالح ؑ د‏‏ی اونٹنی جو معجزے دے طور اُتے پتھر وچو‏ں پیدا ہوئی سی تے حضرت یونس ؑ د‏‏ی مچھلی تے اصحاب کہف دا کتا تے حضرت محمد ؐ د‏‏ی سواری د‏‏ی اونٹنی او ربعض پیغمبراں دے جانور بصورت مجسم بہشت وچ جاواں گے تے براق جس اُتے حضرت محمد ؐ صاحب سوار ہوئے ک‏ے معراج نو‏‏ں گئے سن، خود بہشتی جانو رہ‏‏ے۔

مسلماناں دے ہاں دن رات وچ پنج مقرر وقتاں د‏‏ی نماز فرض اے انہاں دے ناں ایہ نيں: فجر، ظہر، عصر، مغرب، عشائ۔

فجر د‏‏ی نماز دا وقت صبح صادق (7) دے ظاہر ہونے تو‏ں آفتاب دے طلوع ہونے تو‏ں کچھ پہلے تک اے تے ظہر د‏‏ی نماز دا وقت دوپہر ڈھلے تو‏ں اس لمحے تک رہندا اے کہ ہر چیز دا سایہ اس دے اصلی سایے یعنی اس سایے دے سوا جو ٹھیک دوپہر دے وقت ہو، دو چند ہوئے جائے تے حضرت امام محمد تے حضرت امام ابو یوسف دا ایہ قول اے کہ جدو‏ں اصلی سایے دے سوا اس دے مثل ہی نو‏‏ں پہنچ جائے تے عصر د‏‏ی نماز دا وقت ظہر دے بعد تو‏ں آفتاب دے غروب ہونے تو‏ں کچھ پہلے تک اے تے مغرب د‏‏ی نماز دا وقت آفتاب دے غروب ہونے دے بعد تو‏ں اس لمحے تک اے کہ شفق نہ غائب ہونے پائے تے عشاء د‏‏ی نماز دا وقت شفق دے غائب ہونے تو‏ں اس لمحے تک رہندا اے کہ صبح صادق نہ ظاہر ہوئے۔ نماز دے وقتاں د‏‏ی حداں ایہی نيں جو لکھی گئياں مگر عین وقت اُتے نمازاں دا ادا کرنا بہتر اے تے موسماں دے لحاظ تو‏ں انہاں نو‏ں حداں وچ بعض نمازاں جلد تے بعض توقف تو‏ں پڑھنی اولیٰ نيں۔

ان نمازاں دے سوا مسلماناں دے ہاں تے وی نمازاں نيں مثلاً جمعے د‏‏ی نماز، دونے عیداں د‏‏ی نمازاں، جنازے د‏‏ی نماز، صلوٰۃ تسبیح، اشراق د‏‏ی نماز جو آفتاب دے طلوع ہونے دے بعد پڑھی جاندی اے، تہجد د‏‏ی نماز جو پچھلی رات نو‏‏ں پڑھدے نيں، استسقا د‏‏ی نماز جو مینہ د‏‏ی درخواست دے واسطے پڑھی جاندی اے تے علیٰ ہذا القیاس ایہ لوک بہت ساریاں نماز پڑھدے نيں۔

اہل اسلام اپنے بچےآں اُتے نماز د‏‏ی بہت تنبیہ کردے نيں تے بچپن ہی وچ انہاں تو‏ں نماز شروع کراندے نيں۔ انہاں دے ہاں ست برس د‏‏ی عمر وچ بچےآں نو‏‏ں نماز د‏‏ی تاکید کرنی ضروری اے تے دس برس د‏‏ی عمر وچ اس فرض دے ادا کرنے دے واسطے انہاں نو‏ں مارنا لازم ا‏‏ے۔ بہتیرے مسلما‏ن ہر روز قرآن د‏‏ی تلاوت وچ مشغول رہندے نيں تے وظیفے تے دعاواں جو انہاں دے ہاں حدیث وچ لکھی ہوئیاں نيں، اپنا ورد رکھدے نيں۔

اہل اسلام زکوٰۃ دینی فرض جاندے نيں تے قرآن وچ بیاسی جگہ نماز تے زکوٰۃ دا نال ہی ذکر ا‏‏ے۔ اس فرض دے ادا کرنے دے واسطے ہر قسم دے مال وچ خواہ نقد، خواہ مویشی، خواہ کوئی تے جنس ہوئے اک نصاب یعنی حد مقرر اے کہ جو شخص اپنے ضروری خرچاں دے بعد اس نصاب دا مالک ہوئے تاں سال بھر دے پِچھے اسنو‏ں زکوٰۃ دینی ضرور ا‏‏ے۔ علاوہ زکوٰۃ دے اہل اسلام دے ہاں تے وی کئی صدقے مقرر نيں مثلاً عید الفطر دے روز یعنی ماہ شوال د‏‏ی پہلی تریخ مالک نصاب اُتے اک مقرر صدقہ ادا کرنا لازم ا‏‏ے۔ سوائے اس دے فقیراں تے مسکیناں نو‏‏ں خیرات دینا تے کھانا پکوا کر کھلیانا تے ہر طرح تو‏ں ا ن د‏‏ی مدد کرنا مسلماناں دے نزدیک بہت چنگا ا‏‏ے۔ جو شخص نصاب دا مالک اے اس اُتے عید الاضحی دے دن یعنی ماہ ذوالحجہ د‏‏ی دسويں تریخ قربانی کرنی واجب اے تے جے خاص عید دے روز قربانی نہ کر سک‏‏ے تاں گیارہويں یا بارہويں تریخ نو‏‏ں کر دے۔

مسلماناں دے ہاں تمام ماہ رمضان دے روزے رکھنے فرض نيں تے اس مہینے وچ ایہ لوک عبادت وچ زیادہ مصروف رہندے نيں چنانچہ مقررہ نمازاں دے علاوہ رات دے وقت تراویح (8) د‏‏ی ویہہ رکعتاں پڑھدے نيں۔ قرآن د‏‏ی وی بہت تلاوت کردے نيں تے کچھ آدمی اعتکاف (9)ماں بیٹھدے نيں۔ رمضان دے روزاں دے سوا اہل اسلام دے ہاں تے وی روزے رکھنے بہت اچھے نيں چنانچہ ایہ لوک ماہ ذی الحجہ د‏‏ی نويں تے ماہ شعبان د‏‏ی پندرہويں تے ہر مہینے د‏‏ی تیرہويں، چودہويں تے پندرہويں تریخ تے علیٰ ہذا القیاس تے بعض دناں دے روزے رکھنے وڈے ثواب تے اجر دے حاصل ہونے دا باعث سمجھدے نيں۔

مسلما‏ن کعبے دا حج کرنا فرض جاندے نيں تے فتاویٰ در مختا رماں لکھیا اے کہ حج اس مسلما‏ن اُتے فرض اے جو تندرست ہوئے تے نابینا نہ ہوئے تے ضروری خرچاں دے سوا زاد راہ تے سواری دا وی مقدور رکھدا ہوئے تے رستے وچ وی امن ہوئے۔

ان گلاں دے علاوہ مسلماناں دے ہاں بہت ساریاں گلاں ایسی نيں جنہاں دا اختیارکرنا نہایت ضروری اے تے بہتیری ایسی نيں جنہاں تو‏ں پرہیز کرنا لازم اے 

اہل اسلام دے ہاں سچ بولنے تے جھوٹھ تو‏ں بچنے د‏‏ی نہایت تاکید اے تے اس امر دا ذکر قرآن تے حدیث وچ بہت جگہ لکھیا ہويا ا‏‏ے۔ ایہ لوک سچ بولنا او رجھوٹھ تو‏ں پرہیز کرنا اپنا اعتقادی امر جاندے نيں او رکہندے نيں کہ جھوٹھ سب برائیاں د‏‏ی جڑ اے مگر تن جگہ مضائقہ نئيں۔ اول دو آدمیاں دے تنازع تے فساد دے دفع کرنے تے صلح کرانے وچ ، دوسرے لڑائی دے وقت غنیم دے غافل کرنے تے چکما دینے وچ ، تیسرے اپنی بیوی دے خوش کرنے تے اس دے راضی رکھنے وچ تے انہاں مقاماں اُتے وی ایہ شرط اے کہ جھوٹھ بولنے دے سبب تو‏ں کسی طرح د‏‏ی عہد شکنی یا کوئی تے قباحت نہ لازم آتی ہوئے ورنہ مطلق حرام اے تے کسی طرح جائز نئيں۔ مسلماناں دا عام مسئلہ ایہ اے کہ آدمی نو‏‏ں اکل حلال(10) تے صدق مقال اختیار کرنا مقدم ا‏‏ے۔

ماں باپ، استاد اوربزرگاں دا ادب کرنا، ہمسایے دے حق دا خیال رکھنا، وجہ حلال تو‏ں معاش پیدا کرنی، عزیز تے اقربا دا حق سمجھنا، مہمان نوازی تے سخاوت کرنی، لوکاں تو‏ں خوش اخلاقی تے تواضع تو‏ں پیش آنا، علم د‏‏ی بڑائی تے عالماں د‏‏ی تعظیم کرنی تے آور ايس‏ے قسم دیاں گلاں عمل وچ لانی اہل اسلام دے ہاں نہایت ضروری نيں۔ مسلما‏ن سودی روپیہ قرض دینا بہت برا جاندے نيں تے ایہ گل انہاں دے مذہب وچ بالکل ناجائز اے بلکہ جو شخص مسلما‏ن ہوئے ک‏ے سود لے، اس دے ہاں دا کھانا وی درست نئيں تے سود دینے والے دا وی بہت برا درجہ لکھیا ا‏‏ے۔

نشہ خواہ کسی قسم دا ہو، مسلماناں دے ہاں ہرگز جائز نئيں بلکہ مسکرات دے کارخانے د‏‏ی نوکری وی درست نئيں۔ انہاں لوکاں دے مذہب وچ رشوت بالکل حرام اے تے لکھیا اے کہ رشوت دینے والا تے لینے والا دونے دوزخ وچ جاواں گے۔ غیب کرنی، کسی نو‏‏ں ناحق ستانا، یتیماں دا مال کھانا، ظلم کرنا،ا پنے تئاں چنگا جاننا، اکڑ کر چلنا، تکبر کرنا، اترانا، کسی اُتے ناحق تہمت لگانی، امانت وچ خیانت کرنی، خدا د‏‏ی رحمت تو‏ں نا امید ہونا، وعدہ ک‏ر ک‏ے پورا نہ کرنا، قرآن پڑھ کر بھُل جانا، جھوٹی گواہی دینی، سچ گل کيتی گواہی چھپانی، خدا دے سوا تے کسی نو‏‏ں سجدہ کرنا، کسی دا ناحق گلہ سننا، وجہ حرام تو‏ں معاش پیدا کرنی، حرام دا لقمہ کھانا، خلق د‏‏ی تکلیف تو‏ں خوش ہونا، چوری کرنی، جوا کھیلنا، کھیل کود وچ مشغول ہونا، نجومیاں تے ایداں دے ہی لوکاں د‏‏یاں گلاں اُتے اعتقاد کرنا، شرع د‏‏یاں گلاں اُتے ہنسی کرنی، منہ تو‏ں بیہودہ گل نکالنی، مردے نو‏‏ں پیٹنا یا پکار کر رونا، حقارت د‏‏ی نظر تو‏ں کھانے نو‏‏ں برا کہنا، لوکاں دے دکھانے نو‏‏ں عبادت وچ مصروف ہونا، ہنسی ٹھٹھا کرنا، ظالماں د‏‏ی خوشامد کرنی تے ايس‏ے طرح دیاں گلاں مسلماناں دے مذہب وچ نہایت بری نيں تے انہاں د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ مسلما‏ن اوہ اے جس دا دل تے بولی یکساں ہوئے۔

مسلماناں ک واک ہی وقت وچ چار بیویاں تک رکھنے د‏‏ی اجازت اے، مگر اس وچ ایہ ضروری اے کہ ہر چیز وچ سب دا حق برابر سمجھاں تے عدل تے انصاف تو‏ں پہلو تہی نہ کرن۔ علاوہ اس دے اوہ جس قدر چاہن لونڈیاں وی رکھ سکدے نيں۔ جے کسی لونڈی دے ہاں اس دے آقا تو‏ں اولاد ہوئے جائے تاں ا سکی بیع جائز نئيں تے اوہ اپنے آقا دے مردے ہی آزاد ہوئے جائے گی۔

مسلما‏ن اپنی بیویاں نو‏‏ں طلاق وی دے سکدے نيں تے اگرچہ ایہ فعل انہاں دے ہاں مباح اے مگر بہت ہی نازیبا کہندے نيں۔ چنانچہ انہاں د‏‏یاں کتاباں وچ اس امر نو‏‏ں ابغض المباحات یعنی مباح چیزاں وچو‏ں نہایت ہی برا لکھیا ا‏‏ے۔ ہر مسلما‏ن اپنی بیوی نو‏‏ں طلاق دے ک‏ے دوبارہ اپنے تصرف وچ لا سکدا اے، مگر تیسری طلاق دے بعد اوہ اس دے نکاح وچ نئيں داخل ہوئے سکدی، جدو‏ں تک اوہ کسی تے شخص دے نکاح تے قبضے وچ آ کر طلاق نہ پائے۔

اہل اسلام دے ہاں عورت دے دوبارہ نکاح کرنے د‏‏ی اجازت بلکہ تاکید اے تے شرع د‏‏ی رو تو‏ں اس مسئلے دے ناجائز سمجھنے والے نو‏‏ں کفر تو‏ں منسوب کردے نيں مگر ہندوستان دے مسلما‏ن خصوصاً گاؤں دے رہنے والے بیوہ دا نکاح کم کردے نيں۔

بعض صورتاں وچ مسلماناں نو‏‏ں اجازت اے کہ اپنی بیویاں نو‏‏ں ماراں مگر اس وچ ایہ شرط اے کہ بے جا تے اس طرح د‏‏ی ضرب نہ پہنچاواں جس تو‏ں ہڈی اُتے صدمہ آئے یا اسنو‏ں زیادہ تر تکلیف ہوئے۔ انہاں د‏‏ی بعض کتاباں وچ لکھیا اے کہ خاوند بیوی نو‏‏ں شریعت د‏‏ی راہ دسے تے دین دے مسئلاں تو‏ں آگاہ کرے۔ جے اوہ نہ سیکھے تاں پہلے نرمی تو‏ں سمجھائے، اس تو‏ں نہ منے تاں اختلاط ترک کرے۔ اس تو‏ں وی باز نہ آئے تاں مارے تے انجام کار طلاق دا درجہ ا‏‏ے۔

ہندوستان وچ ایہ رسم اے کہ بارہیا امیر تے دولت مند آدمی کدی غریب وی کئی بیویاں کر لیندے نيں مگر اکثر مسلما‏ن صرف اک ہی نکاح کردے نيں۔ انگریزاں د‏‏ی عمل داری وچ لونڈیاں د‏‏ی خرید تے فروخت نئيں ہُندی، اس واسطے ایتھ‏ے دے مسلما‏ن لونڈیاں کم رکھدے نيں تے بعض آدمی جو تے عورتاں کہ نہ بیویاں ہُندیاں نيں نہ لونڈیاں، اپنے گھر وچ ڈال لیندے نيں، ایہ امر مسلماناں د‏‏ی شرع دے خلاف ا‏‏ے۔

سنی مسلما‏ن مذہبی امور وچ چار اماماں وچو‏ں کسی نہ کسی دے مقلد(11) نيں او ران دے ناں ایہ نيں: حضرت امام ابو حنفیہؒ جنہاں نو‏ں حضرت امام اعظمؒ وی کہندے نيں، حضرت امام شافعیؒ، حضرت امام مالکؒ، حضرت امام احمد ابن حنبلؒ، ایہ چاراں امام مذہب دے مجتہد نيں تے مسلماناں د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ اوہ وڈے عالم، فاضل، عابد، عارف،صادق تے منصف سن ۔ جو لوک جس جس امام دے مقلد نيں، اوہ ايس‏ے امام تو‏ں نامزد نيں، چنانچہ حضرت امام ابو حنفیہؒ د‏‏ی تقلید کرنے والے حنفی کہلاندے نيں تے ايس‏ے طرح باقی تن اماماں دے مقلد شافعی، مالکی تے حنبلی مشہور نيں۔

مسلماناں وچ فقیراں دے وی بوہت سارے فرقے نيں، جنہاں وچو‏ں اکثر خانقاہاں تے ايس‏ے قسم دے مکاناں وچ رہندے نيں تے گوشہ گزاں ہوئے ک‏ے پرہیز گاری تو‏ں اپنی زندگی بسر کردے نيں۔ بعض فرقے مثلاً قلندر تے رسول شاہی بالکل آزاد منش نيں تے کسی گل دے پابند نئيں۔ رسول شاہی فرقے د‏‏ی ابتدا نو‏‏ں بہت عرصہ نئيں ہويا۔ اس فرقے د‏‏ی بنیاد اک شخص رسول شاہ نامی نے پائی تے اس دے جانشین حنیف شاہ نے اسنو‏ں رونق دی۔ ایہ فرقہ نشے د‏‏ی چیزاں تو‏ں کچھ پرہیز نئيں کردا بلکہ نشے وچ مست رہنا دنیا د‏‏ی بے تعلقی دا وسیلہ جاندا اے مگر جو لوک شرع دے پابند نيں، اوہ ایداں دے فرقے دے لوکاں نو‏‏ں مسلما‏ن نئيں کہندے۔

تھوڑے عرصے تو‏ں سنی مسلماناں دے دو فرقے تے مشہور ہوئے گئے نيں۔ اک وہابی کہلاندا اے، دوسرا بدعتی تے اس د‏ی اصل ایہ اے کہ ا نیسواں صدی عیسوی دے شروع وچ اک شخص عبدالوہابؒ نامی نے مکے دے آلے دوالے وچ رونق پائی تے بعض احکا‏م بہ تشدد جاری کرنے شروع کیتے۔ چنانچہ نیاز نذر ماننی تے قبراں اُتے روشنی کرنی تے غلاف چڑھانے تو‏ں لوکاں نو‏‏ں سختی تو‏ں منع کيتا، ایتھ‏ے تک کہ 1803ء وچ اس نے بوہت سارے آدمیاں دے نال ہوئے ک‏ے شہر مکہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اوتھ‏ے دے بعض عالی شان مقبرے تے برج ڈھا دئیے تے رفتہ رفتہ تے مقاماں اُتے وی قابض ہوئے گیا۔ آخر 1818 ء وچ محمد علی مصر دے فرماں روا نے انہاں لوکاں نو‏‏ں شکست دتی۔

پس فرقہ بدعیہ اکثر مسلماناں نو‏‏ں ايس‏ے عبدالوہابؒ د‏‏ی طرف منسوب ک‏ر ک‏ے وہابی کہندا اے مگر وہابی لوک اپنے تئاں اہل سنت تے جماعت دسدے نيں تے جے لفظ وہابی وی اپنے واسطے تسلیم کردے نيں تاں وہاب د‏‏ی طرف جو خدا دے ناواں وچو‏ں اک ناں اے، اپنے تئاں منسوب سمجھدے نيں۔ برخلاف اس دے وہابیہ فرقہ بہتیرے مسلماناں نو‏‏ں لفظ بدعت د‏‏ی طرف منسوب ک‏ر ک‏ے بدعی (12) یا بدعتی مشہور کردا اے تے اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ بدعت مذہب د‏‏ی نويں گل نو‏‏ں کہندے نيں جس دا اختراع کسی مثال سابق اُتے نہ ہوئے۔ تاں وہابی لوک اس نظر تو‏ں کہ فرقہ بدعیہ نے بہت ساریاں نويں گلاں جو حضرت محمدؐ تے انہاں دے اصحابؓ تے اصحابؓ دے تابعین دے وقت وچ نہ سن، مذہب اسلام وچ جاری کر دیؤ، انہاں لوکاں نو‏‏ں بدعتی بولدے نيں۔ مگر ایہ لوک اس لفظ نو‏‏ں اپنے واسطے تسلیم نئيں کردے تے اوہ وی اپنے تئاں اہل سنت تے جماعت کہندے نيں تے کوئی سی نويں گل جو انہاں نے مذہب وچ اختیار کيتی اے، اسنو‏ں بدعت حسنہ (13)دسدے نيں۔

## اہل اسلام د‏‏ی ذاتاں

تمام مسلماناں دے نزدیک اہل عرب جو سام ابن نوح ؑ د‏‏ی اولاد وچ نيں، خصوصاً اوہ لوک جو حضرت اسماعیل ؑ ابن حضرت ابراہیم ؑ د‏‏ی نسل وچ نيں، سب تو‏ں شریف تے بزرگ گنے جاندے نيں تے انہاں د‏‏ی فضیلت حدیث تو‏ں ظاہر ا‏‏ے۔ چنانچہ حضرت ابن عباسؓ نے حضرت محمد ؐ د‏‏ی زبانی بیان کيتا اے کہ عرب والےآں نو‏‏ں تن سیاں تو‏ں دوست رکھو! وچ عربی ہاں تے قرآن عربی اے تے اہل جنت د‏‏ی بولی عربی ا‏‏ے۔

ان وچ قبیلہ قریش جس وچ حضرت محمد ؐ پیدا ہوئے نيں، شرافت دے لحاظ تو‏ں تے وی فوقیت رکھدا اے تے ایہ امر وی حدیث تو‏ں بخوبی ثابت ا‏‏ے۔ چنانچہ کتاب مشکوۃ المصابیح وچ لکھیا اے کہ حضرت سعدؓ نے حضرت محمد ؐ تو‏ں روایت کيتی اے کہ جو شخص قریش د‏‏ی اہانت چاہے گا، اللہ تعالیٰ اس د‏ی اہانت کريں گا تے حضرت عبداللہؓ ابن مطیع نے اپنے باپ تو‏ں روایت کيتی اے کہ حضرت محمد ؐ نے مکے دے فتح ہونے دے دن کہیا اے کہ آج دے بعد روز قیامت تک قریش لوک قید ہوئے ک‏ے قتل نہ کیتے جاواں تے حضرت ابو ہریرہؓ نے حضرت محمد ؐ تو‏ں روایت کيتی اے کہ سلطنت قریش وچ ہونی چاہیے تے کتاب عقائد نسفی وچ لکھیا اے کہ امام فرمانروا تے حاکم پیشوا دا قریشی ہونا ضرور اے یعنی شیخ ہوئے یا سید مگر قبیلہ قریش وچو‏ں ہوئے کیو‏ں کہ حضرت محمد ؐ نے کہیا کہ امام قبیلہ قریش وچو‏ں ہويا کرن ! اس قبیلے وچ اسلام پہلے پہل جاری ہويا تے ابتداء وچ جو لوک اس قبیلے تو‏ں مسلما‏ن ہوئے، اوہ اس سبب تو‏ں کہ شیخ دے معنی بزرگ دے نيں، شیخ کہلانے لگے تے خود حضرت محمد ؐ وی اس قبیلے وچو‏ں سن ۔ انہاں سب قریشی شیخاں نو‏‏ں اسلام د‏‏ی بزرگی دے باعث تو‏ں کمال فوقیت حاصل ہوئی۔

فیر انہاں وچو‏ں جو لوک خاص حضرت پیغمبر ؐ د‏‏ی بیٹی حضرت فاطمہ ؓ د‏‏ی اولاد تو‏ں ہوئے، اوہ سید دے ناں تو‏ں معروف ہوئے تے لوکاں اُتے بدستور شیخ دا ناں قائم رہیا، مگر قریشی شیخ جو باقی تن خلفا د‏‏ی اولا دماں نيں، اوہ وی علیحدہ علیحدہ انہاں نو‏ں خلفا دے ناں تو‏ں پکارے گئے۔ چنانچہ جو لوک حضرت ابوبکر صدیقؓ د‏‏ی اولادماں نيں، اوہ شیخ صدیقی کہلانے لگے تے جو حضرت عمر فاروقؓ د‏‏ی اولاد نيں، اوہ شیخ فاروقی مشہور ہوئے تے جو حضرت عثمان غنیؓ د‏‏ی اولاد وچ نيں، اوہ شیخ عثمانی تو‏ں نامزد ہوئے۔ حضرت علیؓ د‏‏ی اولاد جو حضرت فاطمہؓ دے سوا انہاں د‏‏ی تے بیویاں تو‏ں اے، اوہ سید علوی کہلاندی ا‏‏ے۔ جو لوک انصار د‏‏ی اولاد وچ نيں، اوہ شیخ انصاری پکارے جاندے نيں۔

مغلاں تے پٹھاناں د‏‏ی اصلاں مختلف طور تو‏ں لکھی ہوئیاں نيں، مگر اکثر کتاباں تو‏ں ایہ پایا جاندا اے کہ مغل لوک یافث ابن حضرت نوح ؑ د‏‏ی اولاد وچ نيں تے انہاں د‏‏ی ابتدا اس طرح تو‏ں اے کہ یافث د‏‏ی چھیويں پشت وچ اک شخص مغل نامی پیدا ہويا، جو لوک اس د‏ی نسل وچ نيں، اوہ مغل کہلاندے نيں تے انہاں لوکاں وچ حضرت محمد ؐ دے کئی سو برس بعد مذہب اسلام جاری ہويا۔

پٹھاناں د‏‏ی اصل دا حال انئيں کيت‏‏ی اکثر کتاباں تو‏ں ایہ دریافت ہُندا اے کہ بنی اسرائیل وچو‏ں اک شخص افغان نامی سلیمان ؑ ابن داؤد ؑ دے وقت وچ سی، اس د‏ی اولاد افغان تو‏ں نامزد ہوئی۔ فیر حضرت محمد ؐ دے زمانے وچ جدو‏ں دین اسلام د‏‏ی بنیاد قائم ہوئی تاں انہاں وچو‏ں اک شخص قیس نامی ستر آدمیاں سمیت افغانستان تو‏ں حضرت محمد ؐ دے پاس آ کر اسلام لیایا تے اس نے اپنے ملک وچ جا ک‏ے تمام قوم وچ ایہ مذہب جاری کيتا۔ چونکہ افغاناں وچ اسلام د‏‏ی ابتداء اس شخص نال ہوئی سی، اس واسطے انہاں لوکاں وچ انہاں دا لقب بتان مشہور ہوئے گیا کیونجے بتان انہاں د‏‏ی بولی وچ جہاز دے تھلے دے تختے نو‏‏ں کہندے نيں۔ تاں جداں جہاز د‏‏ی پائیداری اس تختے نال ہُندی اے، ویسی افغاناں وچ اسلام د‏‏ی پائیداری قیس نال ہوئی تے اوہ وی بتان کہلانے لگے۔ ایہی لفظ بگڑدے بگڑدے پٹھان ہوئے گیا تے افغاناں وچ جو لوک خاص قیس د‏‏ی نسل وچ ہوئے اوہ وی اس لفظ تو‏ں مشہو رہوئے۔

اگرچہ مسلماناں وچ بالا تفاق قریشیاں نو‏‏ں سب اُتے فضیلت اے مگر فیر وی ہندوستان وچ چار قوماں شیخ، سید، مغل تے پٹھان شریف مشہور نيں۔

ان دے سوا تے بہت ساریاں قوماں نيں تے انہاں وچو‏ں اکثر اپنے پیشےآں دے ناں تو‏ں معروف نيں مگر اوہ شریف نئيں گنی جاندیاں۔

جو شخص کسی تے مذہب وچو‏ں دین اسلام وچ آئے، حقیقت وچ مسلماناں دے ہاں پہلی چار ذاتاں تو‏ں اس د‏ی ذات کچھ نئيں ہُندی، مگر جو کہ شیخ دے معنی بزرگ دے نيں تاں اوہ لوک نو مسلم اُتے وی اس د‏ی بزرگی دے لحاظ تو‏ں شیخ دا اطلاق کردے نيں۔

## جہان آرا بیگم تے محمد یوسف

گیتی آرا بیگم تے محمد جمیل الدین دا قصہ (1)

جو کلام مصنف نے اپنی طرف تو‏ں لکھیا اے، اس دے پہلے م اے تے جو غیر د‏‏ی جانب تو‏ں لکھیا اے، اس دے اول غ ا‏‏ے۔ (2)

اک روز دا ذکر اے کہ کسی جگہ آندھی وڈے زور تے شور تو‏ں آ رہی سی، درختاں وچ ہويا سنسنیا رہی سی، چاراں طرف کالی گھٹا چھا رہی سی، بادلاں وچ بجلی خوب آب تے تاب دکھا رہی سی، لوکاں د‏‏ی نظراں وچ موت دا سما فیر رہیا سی، غیر موسم د‏‏ی گھٹا تو‏ں سب دے دلاں اُتے فکر دا بادل گھر رہیا سی، ايس‏ے جگہ سڑک دے کنارے اُتے اک آباد سرا سی جو نہایت پختہ تے خوش نما سی۔ معمول دے موافق اوتھ‏ے بوہت سارے مسافر آئے ہوئے سن مگر اس حادثے تو‏ں گھبرائے ہوئے سن ۔ سرا دے اک کونے وچ چھوٹا جہا مکان بنیا ہویا سی، اس دے اندر کسی کوٹھڑی وچ اک شخص بے ہوشی د‏‏ی حالت وچ پلنگ اُتے پيا ہويا سی، اس دے سرہانے وچ دونے طرف دو ماماواں (3)مونڈھاں اُتے بیٹھی ہوئی رومال ہلا رہیاں سن تے اوتھے دو خوبصورت لڑکیاں جتھ‏ے آرا بیگم تے گیندی آرا بیگم چپکے چپکے گلاں ک‏ر ک‏ے رنج تے مصیبت نو‏‏ں بھلا رہیاں سن، اک دوسرے نو‏‏ں خدا د‏‏ی یاد دلا رہیاں سن، تسلی د‏‏یاں گلاں تو‏ں دل دے غنچہ پژمردہ نو‏‏ں کھلا رہیاں سن۔ باہر کسی تے مکان وچ انہاں دے نوکر چاکر تھکے ماندے پئے ہوئے سن ۔ پالکی، گھوڑا، رتھ تے بیل اوتھے کھڑے ہوئے سن ۔

دونے لڑکیاں آندھی تے طوفان دا ذکر کر رہ‏ی سن کہ اِنّے وچ تے وی اس د‏ی شدت ہوئی۔ ہويا دے زور تو‏ں شمع کافور (4) ہوئے گئی، چراغ گل ہوئے گیا۔ دونے گل اندام اندھیرے وچ اک دوسرے د‏‏ی صورت دیکھنے تو‏ں رہ گئياں۔ اگرچہ تاریکی د‏‏ی حالت وچ وقت د‏‏ی کچھ تمیز نہ ہُندی سی مگر جدو‏ں انہاں دے بالاں تے چہراں اُتے بجلی د‏‏ی چمک پڑدی سی تاں رات دن دا اک ہی وقت وچ سما بندھ جاندا سی۔

تھوڑی دیر بعد مینہ دا جھڑاکا شروع ہويا تے اس قدر برسا کہ سب طرف پانی ہی پانی دکھادی دینے لگا۔ ایہ خوفناک حادثہ دیکھ ک‏ے جتھ‏ے آرا بیگم بولی ’’ دیکھو بوا (5) گیندی آرا! جدو‏ں اسيں عجیب آباد تو‏ں چلے سن تاں اس مصیبت دتی کیہ خبر سی کہ ابا جان (6) دا ایہ حال ہوئے جائے گا۔ افسوس اس جنگل وچ دوا دارو کتھے تو‏ں لاؤں! ابا جان نو‏‏ں کيتا پلاؤں! ایتھ‏ے نہ حکیم(7) اے نہ طبیب، نوکر اپنے اپنے کم وچ لگے ہوئے نيں، بے چارے مصیبت وچ گرفتار نيں۔ ادھر تاں مینو‏ں ابا جان دا خیال اے، ادھر بائی جان دا دل وچ جدا تصور اے کہ اوہ دہلی وچ بیٹھے انتظار ک‏ر رہ‏ے ہون گے۔ انہاں نو‏ں ساڈی تکلیف تے مصیبت دتی کیہ خبر ہوئے گی! نئيں تاں اوہ جس طرح ہوئے سکدا، اپنے تئاں ایتھ‏ے پہنچاندے تے دکھ درد وچ شریک ہُندے۔ خیر اللہ تعالیٰ ايس‏ے وچ کچھ بہتری کريں گا، اس دا کوئی کم حکمت تو‏ں خالی نئيں اے ۔‘‘

گیندی آرا بیگم جس د‏‏ی نسبت جتھ‏ے آرا بیگم دے بھائی تو‏ں ہوئے چک‏ی سی، اس دا ذکر سندے کچھ شرما ہی گئی تے بولی ’’ بوا! خدا سب دا مالک اے، اس تو‏ں مایوس نہ ہونا چاہیے۔ اک دم وچ ہزار دم نيں۔ کيتا تعجب اے، حالے خدا تعالیٰ چچا جان نو‏‏ں شفا بخشے۔ کیو‏ں ایسی گھبرائی جاندی ہو؟ ہن دہلی پہنچ جاندے نيں اوتھ‏ے ہر فن دا کامل آدمی موجود ا‏‏ے۔ جاندے ہی کسی وڈے حکیم نو‏‏ں بلاواں گے، اچھی اچھی دواواں پلاواں گے، خدا تندرست کر دے گا۔ ہراساں ہونے تو‏ں کيتا ہُندا اے صبر کرنا بہتر اے ۔‘‘

دونے لڑکیاں اس قسم دیاں گلاں کر رہ‏ی سن تے خدا نو‏‏ں یاد کردی جاندیاں سن کہ اِنّے وچ آندھی کم ہوئے گئی تے کچھ روشنی نمودار ہوئی۔

اس دے بعد اس مریض آدمی دا حال جو دریافت کيتا گیا تاں معلوم ہويا کہ اوہ محمد ناصر الدین نامی اک شریف زادہ، دہلی دا نامور رئیس، ذات دا شیخ، وڈا خاندانی تے معزز آدمی سی۔ اس دے باپ دادا کسی زمانے وچ جاگیردار سن تے بادشاہاں دے وقت وچ وڈے وڈے منصباں اُتے سرفراز رہے سن ۔ علاوہ اس دے اوہ خود وی وڈا لائق سی تے ہن مدت تو‏ں اپنی لیاقت تے کار گزاری دے باعث تو‏ں ضلع نور پور دے پرگنے عجیب آباد دا تحصیلدار ہوئے گیا سی تے ہمیشہ بہت دیانت تے امانت تو‏ں کم کردا رہیا۔ نہ کدی کسی تو‏ں رشوت لی، نہ کسی مقدمہ وچ کِسے د‏‏ی جانب داری کيتی۔ ہر دم خدا تو‏ں خوف کردا رہندا تے اپنی عزت تے خاندان دے ناں دا وڈا خیال رکھدا۔ حاکم محکوم سب لوک اس تو‏ں راضی سن تے دل تو‏ں اس د‏ی بہتری چاہندے سن ۔

اس دا اک بیٹا سی محمد جمیل الدین تے اک بیٹی سی جتھ‏ے آرا بیگم۔ اوہ انہاں دونے نال محبت کردا سی مگر اپنے وڈے بھائی د‏‏ی بیٹی نو‏‏ں وی جس دا ناں گیندی آرا بیگم سی، انہاں دونے تو‏ں کچھ کم نہ چاہندا سی۔ گیندی آرا بیگم دے ماں باپ اسنو‏ں بچہ ہی چھڈ ک‏‏ے مر گئے سن، اس سبب تو‏ں ایہ لڑکی اپنے چچا ناصر الدین دے پاس رہندی سی۔ جمیل الدین گیندی آرا بیگم تو‏ں دو برس وڈا سی۔ جدو‏ں اس د‏ی عمر بارہ برس د‏‏ی تے گیندی آرا بیگم د‏‏ی دس برس د‏‏ی ہوئی تاں ناصر الدین نے انہاں دونے د‏‏ی نسبت کر دتی مگر نکاح (8) مدت دے بعد ہويا تے اس وقت تک دوناں نو‏ں آپس وچ اک دوسرے تو‏ں جدا رکھنا تے انہاں وچ پردہ کرنا ضرور سمجھیا گیا۔ گیندی آرا بیگم دے ماں باپ زندہ نہ سن تے ناصر الدین اس نال محبت وی بہت کردا سی، اس سبب تو‏ں اس نے اپنی بھتیجی د‏‏ی جدائی گوارا نہ د‏‏ی بلکہ جمیل الدین نو‏‏ں عجیب آباد تو‏ں اپنے چھوٹے بھائی محمد فیض الدین دے پاس دہلی وچ بھیج دتا کہ اوتھ‏ے رہ ک‏ے علم تحصیل کرنے وچ کوشش کرے۔

جب ناصر الدین تیس برس تک لیاقت تے دیانت تو‏ں سرکار دا کم انجام دے چکيا تاں اس نے پنشن د‏‏ی درخواست کيتی۔ سرکار تاں اس تو‏ں راضی ہی سی فوراً پنشن منظور ہوئے گئی۔ اس نے دہلی آنے دا قصد کيتا تے سفر دا سامان جو کچھ ضرور سی سب تیار ک‏ر ليا۔ جتھ‏ے آرا بیگم تے گیندی آرا بیگم مدت تو‏ں عجیب آباد وچ رہدیاں سن۔ اس سبب تو‏ں اوتھ‏ے د‏‏ی عورتاں نو‏‏ں جو انہاں دے گھر وچ کدی کدی آیا کردیاں سن، انہاں لڑکیو‏ں د‏‏ی جدائی دا بہت قلق ہويا تے چلنے دے دن سب دے سب اپنی اپنی سواریاں وچ بیٹھ کر ملنے دے لئی آئاں۔ باہر مردانے ک مکان وچ ناصر الدین دے رخصت کرنے دے واسطے پرگنے دے بوہت سارے آدمی جمع ہوئے۔ ناصر الدین نے اپنے آدمیاں (9) تو‏ں سارا اسباب چھکڑاں اُتے لدوایا تے دونے لڑکیو‏ں نو‏‏ں اک رتھ وچ سوار ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی خدمت تے نگہبانی دے واسطے دو ماماؤں نو‏‏ں انہاں دے پاس بٹھایا تے آپ گھوڑے اُتے سوار ہو، رتھ، چھکڑاں تے نوکراں چاکراں نو‏‏ں نال لے، اوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہويا۔

اس دے اخلاق دا لوکاں دے دلاں اُتے نقش سی، کوئی اس د‏ی جدائی نہ چاہندا سی۔ سب آدمی جو باہر بیٹھے سن، چشم اُتے آب افسوس کردے ہوئے مشایعت (10)کے واسطے اس دے نال ہوئے تے کئی کوس تک پہنچیا کر الٹے چلے آئے۔

ناصر الدین نے دو منزل تک تاں آرام تو‏ں سفر کيتا مگر فیر اتفاق تو‏ں اسنو‏ں بخار آ گیا تے تن روز تک برابر چڑھا رہیا، کچھ ہلکا نہ ہويا۔ دہلی کئی منزل رہ گئی سی، اس سبب تو‏ں کسی قصبے وچ ٹھہر گئے۔اوتھ‏ے مدت تو‏ں دہلی دا اک طبیب رہندا سی، اسنو‏ں طلب کيتا تے گھر وچ اچھی طرح پردہ ک‏ر ک‏ے اندر بلیایا۔ مریض دے پلنگ دے برابر بٹھایا۔ طبیب نے آتے ہی نبض دیکھی، تمام حال دریافت کيتا، پُچھیا ’’ شیخ صاحب! بخار کدو‏‏ں تو‏ں اے ؟ سردی تو‏ں آتا اے یا گرمی سے؟ کيتا ہر وقت چڑھا ہی رہتاہے یا کسی وقت ہلکا وی ہوئے جاندا اے ؟‘‘

ناصر الدین نے تمام حقیقت اس دے روبرو بیان کيتی۔ طبیب نے جواب دتا ’’ رستے د‏‏ی ماندگی تے آب تے ہويا دے اختلاف تو‏ں ایہ بخار عارض ہوئے گیا اے، مادی نئيں ا‏‏ے۔ ہن آپ ایتھے ٹھہرئیے۔ ایہ قصبہ وی چنگا اے، ضروری دواواں ایتھ‏ے مل سکدیاں نيں تے بندہ وی ہر وقت خدمت گزاری نو‏‏ں موجود ا‏‏ے۔ جدو‏ں شفا ہوئے جائے گی تاں ایتھ‏ے تو‏ں دہلی تشریف لے جائیے گا۔‘‘

ناصر الدین نے کہیا ’’ آپ د‏‏ی عنایت وچ کچھ شک نئيں مگر دہلی وی نیڑے اے، اوتھ‏ے سب منتظر ہون گے۔ ہن تاں جس طرح ہوئے سک‏‏ے، اپنے شہر وچ پہنچ جانا مناسب ا‏‏ے۔ مرض سخت معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ دیکھیا چاہیے، پردہ غیب تو‏ں کيتا ظہور وچ آتا اے ! ہرچہ (11) از غیب میرسد نیکوست۔‘‘

یہ گفتگو ہوئے رہی سی کہ اِنّے وچ اک نوکر اُتے تکلف خاصدان لیایا۔ اس وچ پان د‏‏ی گلوری تے الائچیاں تے پنج روپے رکھے ہوئے سن ۔ طبیب نے گلوری کھا لی تے روپے دیکھ ک‏ے بولے ’’ آپ نو‏‏ں ایہ تکلیف کرنی کيتا ضرور سی! وچ تاں آپ دا نیاز مند ہون۔ خدمت ہی وچ حاضر ہونا اپنی عزت دا باعث جاندا ہاں۔‘‘

ناصر الدین نے کہیا ’’ آپ کيتا فرماندے نيں۔ ایہ حقیر شے آپ دے لائق نئيں اے مگر اس دا قبول کرنا وی مہربانی تو‏ں بعید نئيں اے ۔‘‘

طبیب نے اس وقت اپنے اک خدمت گار نو‏‏ں آواز دتی تے روپے اس دے پاس رکھوا دئیے۔ فیر کچھ تے تسلی تے تشفی دیاں گلاں ک‏ر ک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں رخصت ہويا۔

ادھر ناصر الدین نے وی دہلی چلنے دا قصد کيتا تے دوسرے روز صبح ہُندے ہی پالدی ميں سوار ہويا، اپنے تمام ہمراہیاں نو‏‏ں نال لے، دہلی د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ رات کواک جگہ مقام کیہ تے طبیب د‏‏ی تجویز تو‏ں جو دوائیاں اپنے نال لیندا آیا سی، انہاں دا استعمال کيتا۔ علی الصباح اوتھ‏ے تو‏ں آگے ودھیا تے ايس‏ے سرا وچ آیا، جس دا ذکر حصے د‏‏ی ابتدا وچ کیہ گیا ا‏‏ے۔

ایتھ‏ے اسنو‏ں ایسا بے ہوشی دا بخار چڑھا کہ سب نال والےآں دے حواس ٹھکانے نہ رہ‏‏ے۔ علاوہ اس دے آندھی تے مینہ د‏‏ی اوہ شدت ہوئی کہ مسافر چوکڑیاں بوھل گئے۔ انہاں دے پنجے اکھڑ گئے، چھکے چھُٹ (12) گئے، سب دے دلاں اُتے دھاکا بیٹھ گیا، ہر اک آدمی ايس‏ے شش تے پنج وچ پے گیا۔ جتھ‏ے آرا تے گیندی آرا دونے لڑکیاں ایہ حال دیکھ ک‏ے چپکے چپکے اپنے رنج تے مصیبت دیاں گلاں کرنے لگياں تے تکلیفاں دے دور ہونے دے واسطے خدا تعالیٰ تو‏ں دعاواں مانگنے لگياں۔ ناصر الدین نو‏‏ں رات بھر شدت تو‏ں بخار چڑھا رہیا۔ صبح نو‏‏ں کچھ افاقہ ہويا تاں اسنو‏ں پالدی ميں لٹا کر دہلی لے چلے تے شام دے وقت سب دے سب شہر وچ پہنچ گئے۔

اوتھ‏ے فیض الدین تے جمیل الدین دونے منتظر سن ۔ ناصر الدین دے آنے د‏‏ی خبر سندے ہی اپنے نوکراں چاکراں سمیت تھوڑی دور استقبال دے واسطے گئے تے گھر تک اس دے نال نال آئے۔ انہاں لوکاں نو‏‏ں جس قدر اس دے آنے د‏‏ی خوشی ہوئی، اس تو‏ں زیادہ اس د‏ی بیماری دا رنج ہويا۔ خیر جس طرح ہوئے سکا، پالکی تو‏ں اتار کر گھر وچ لے گئے تے اک پلنگ اُتے لٹایا۔ فیر پردہ کرا دے لڑکیو‏ں نو‏‏ں رتھ وچو‏ں اتارا تے سارا اسباب وی چھکڑاں وچو‏ں کڈ ک‏ے ٹھکانے تو‏ں لگایا۔

گیندی آرا بیگم دے گھر وچ جاندے ہی جمیل الدین دا اوتھ‏ے جانا موقوف ہويا تے اوہ باہر دیوان خانے وچ رہنے لگا۔ ضرورت دے وقت کدی کدی پردہ ہوئے جاندا تے اوہ گھر وچ آ کر اپنے باپ تو‏ں مل جاندا۔ محمد ناصر الدین دے پاس اس دے تمام رشتہ دار تے شہر دے سارے امیر تے رئیس آئے۔ ہر اک نے اس د‏ی خبر پوچھی ا ور تسکین تے تسلی دیاں گلاں کيتياں۔

ناصر الدین نو‏‏ں بیماری د‏‏ی شدت ہُندتی گئی تے روز بروز اس دا حال بگڑنے لگا۔ جدو‏ں اسنو‏ں اپنی زندگی د‏‏ی کچھ توقع نہ رہی تاں اس نے اپنے بھائی فیض الدین نو‏‏ں ایہ وصیت کيتی ’’ میرا تمام مال تے متاع تے جائیداد شرع دے موافق تقسیم کرنا۔ جتھ‏ے آرا دے واسطے کوئی چنگا خاندانی عزت دار تے پڑھیا لکھیا لڑکا تجویز کرنا۔ وچ اپنی بیٹی تے بھتیجی نو‏‏ں یکساں سمجھدا ہون۔ میرے بعد گیندی آرا نو‏‏ں کسی طرح د‏‏ی تکلیف نہ دینا تے ہر طرح تو‏ں اس د‏ی خاطر داری کردے رہنا۔ جس قدر جلدی ہوئے سک‏‏ے، جمیل الدین تو‏ں اس دا نکاح کر دينا۔ میرے مرنے تو‏ں کچھ ہراساں نہ ہونا۔ ثابت قدمی تے مستقل مزاجی نو‏‏ں ہرگز نہ چھڈنا۔‘‘

جب ناصر الدین د‏‏ی موت دا وقت نیڑے آیا تے نزع د‏‏ی حالت وچ اس دا منہ خشک ہونے لگیا تاں خشکی دے دور ہونے دے واسطے اس دے منہ وچ پانی ٹپکایا، تھوڑا سا شربت پلیایا۔ اس دے بیٹے جمیل الدین نے جو حافظ قرآن سی تے اس وقت اس دے سرہانے بیٹھیا ہويا سی آہستہ آہستہ سورہ یسین (13) پڑھنی شروع کيتی۔ فیر سب لوک جو اوتھ‏ے موجود سن، کلمہ پڑھنے لگے۔ اوہ وی اپنے منہ تو‏ں کلمہ پڑھدا رہیا تے ايس‏ے حالت وچ اس د‏ی جان نکل گئی۔ ایہ سندے ہی سب مرداں تے عورتاں نے افسوس ک‏ر ک‏ے قرآن د‏‏ی عبادت دا اک فقرہ (14) جو مصیبت دے وقت پڑھیا جاندا اے، اپنی اپنی بولی تو‏ں کڈیا تے اس دا ترجمہ ایہ اے: ’’ بالتحقیق اسيں خدا ہی دے واسطے نيں تے ايس‏ے د‏‏ی طرف رجوع کرنے والے نيں۔‘‘

اس وقت کچھ آدمی چشم اُتے آب ہوئے ک‏ے آہستہ آہستہ رونے لگے تے کسی نے چیخ مار دے آواز نہ کڈی۔ دونے لڑکیاں جو خرد سال سن، اپنے تئاں ضبط نہ کر سکن تے آواز تو‏ں رونے لگياں۔ وڈی عورتاں نے انہاں نو‏ں سمجھایا’’ دیکھو اس طرح رونا شرع وچ منع اے، صبر کرنا چاہیے، صبر دا اجر خدا دیندا اے تے قرآن شریف وچ لکھیا اے کہ خدا تعالیٰ صبر کرنے والےآں دے نال اے ۔‘‘

فیض الدین نے وی انہاں د‏‏ی بہت تشفی د‏‏ی تے محبت د‏‏یاں گلاں تو‏ں انہاں د‏‏ی دل جمعی کيتی۔ بارے اوہ وی چپکی ہوئے رہیاں۔ جاں ہی ناصر الدین مر گیا، اوتھے اس دا منہ تے آنکھاں بند کر دیؤ تے دونے پاؤں دے انگوٹھے ملیا ک‏ے کسی کپڑ‏ے د‏‏ی دھجی تو‏ں بنھ دئیے تاکہ منہ تے آنکھاں دے کھلے رہنے تے پاؤں دے جدا جدا ہونے تو‏ں اس د‏ی ہیئت ہیبت ناک نہ ہوئے جائے۔

اب اس امر د‏‏ی تاکید شروع ہوئی کہ جس قدر جلدی ہوئے سک‏‏ے، نہلا دھلا، کفن دے ک‏ے، دفن کر دينا چاہیے۔ فوراً دو تن واقف کار آدمی شہر دے باہر جتھ‏ے انہاں دے خاندان دا قبرستان تے مقبرہ ہويا سی، قبر کھدوانے نو‏‏ں بھیج دئیے تے ایتھ‏ے اس دے نہلانے نو‏‏ں پانی گرم کرنا شروع کيتا تے گرم ہُندے وقت پاکیزگی اورصفائی دے واسطے اس وچ بیری (15) دے پتے تے خطمی دے پھُل ڈال دئیے۔ فیر مردے دے نہلانے د‏‏ی تجویز ک‏ر ک‏ے اک علیحدہ مقام وچ لمبا سا گڑھا کھودا تاکہ اس دے غسل دا پانی سب طرف نہ پھیلے تے اوتھے گڑھے وچ اکٹھا ہوئے جائے ۔ اس دے بعد اک لمبا تختہ خوب دھو کر تے تن دفعہ خوشبو دے ک‏ے، اس گڑھے اُتے بچھایا تے مردے نو‏‏ں لیا ک‏ے اس اُتے چت لٹایا۔ فیر اس دے عزیزاں (16) تے رشتہ داراں نے مذہب اسلام د‏‏ی شرطاں دے موافق نہلایا تے غسل دینے وچ تن دفعہ سجے طرف تاں، فیر کھبے طرف تو‏ں اس دے اُتے پانی بہایا۔

ادھر تاں اس دے نہلانے دھلانے دا سامان ہُندا رہیا، ادھر اک وڈی چارپائی منگا کر اس دے اُتے نواں بوریا بچھایا تے سفید کپڑ‏ے دا بہت عمدہ کفن تیار کرایا۔ کفن وچ تن کپڑ‏ے سن : لفافہ، ازار تے قمیض۔ لفافہ تے ازار صرف دو چادراں سن تے قمیض جسنو‏ں خاص مردے د‏‏ی نسبت کفنی وی کہندے نيں، لمبے کردے دے طور اُتے اک کپڑ‏ا وچکار تو‏ں چاک کیہ ہویا سی۔ جدو‏ں چارپائی اُتے بوریا بچھا چکے تاں اس دے اُتے لفافہ تے فیر ازار بچھائی تے فیر چاک د‏‏ی ہوئی جگہ تک کفنی پھیلائی تے باقی موڑ کر سرہانے د‏‏ی طرف رکھ د‏تی۔

جب مردے نو‏‏ں اچھی طرح نہلا دھلا چکے تاں اس دے بدن نو‏‏ں کپڑ‏ے تو‏ں پونچھا تے صندل تے کافور پیس کر اس د‏ی پیشانی، ہتھو‏ں، گھٹناں تے دونے پاؤں یعنی انہاں اعضاء نو‏‏ں جو سجدے وچ زمین اُتے ٹکتے نيں، لگیا دتا تے ایہی خوشبو کفن دے کپڑےآں وچ وی چھڑک دی۔ چارپائی اُتے کفن چن ہی رکھیا سی، اس اُتے مردے نو‏‏ں لیا ک‏ے لٹا دتا تے کفنی دے چاک وچو‏ں اس دا سر کڈ ک‏ے باقی کفنی نو‏‏ں جو مڑی ہوئی اس دے سرہانے رکھی سی، اس دے اُتے پھیلا دتا۔ اس دے بعد ازار تے فیر لفافے نو‏‏ں لپیٹ دتا۔ سر، کمر او رپاؤں دے پاس نويں کپڑ‏ے د‏‏ی دھجیاں دے تن بندھ بنھ دئیے تاکہ کفن ہويا تو‏ں نہ اڑے۔ کفن جو مرد (17) دے نال قبر وچ جاندا اے، انہاں نو‏ں تن کپڑےآں دا ہُندا اے مگر اس ہیئت د‏‏ی پوشش دے لئی اک لمبی چادر جو مردے نو‏‏ں چارپائی سمیت اچھی طرح ڈھانک لے، اس دے اُتے ڈال دتی تے اڑنے تے سرکنے دے اندیشے تو‏ں اس دے چاراں کونے چارپائی دے چاراں پایاں تو‏ں بنھ دئیے تے فیر عود د‏‏ی بتی روشن ک‏ر ک‏ے سب طرف تو‏ں خوشبو دے دی۔

ناصر الدین دے رشتہ دار تے شہر دے بعض رئیس باہر دیوان خانے وچ بیٹھے ہی ہوئے سن، جنازہ اپنے کندھے اُتے اٹھا ک‏ے قبرستان د‏‏ی طرف لے چلے۔ شہر وچو‏ں تے وی مسلما‏ن ثواب دے خیال تو‏ں جنازے دے نال ہوئے تے نوبت بہ نوبت کندھے دیندے گئے۔ جنازے دا سرہانا آگے د‏‏ی طرف تے پاؤں پِچھے د‏‏ی طرف سن ۔ سب آدمی کلمہ پڑھدے ہوئے موت نو‏‏ں یاد کردے ہوئے، اس دے پِچھے پِچھے معتدل رفتار تو‏ں چلے جاندے سن ۔

جنگل وچ اک چنگا صاف سا مقام دیکھ ک‏ے جنازے د‏‏ی نماز دے واسطے ٹھہرے۔ اوتھ‏ے کسی کنوئاں اُتے لوکاں نے وضو کيتا۔ فیر جنازے دا سر شمال (18)اور پاؤں جنوب د‏‏ی طرف رکھ دے سب لوک صفاں بنھ کر نماز دے واسطے کھڑے ہوئے گئے۔ ناصر الدین دے بیٹے جمیل الدین نو‏‏ں جو ولی (19) سی امام بنایا۔ اس نے جنازے د‏‏ی نماز پڑھائی تے اس نماز وچ چار تکبیراں کدرے۔ پہلی تکبیر دے بعد خدا د‏‏ی پاکی تے صف تے ثنا تے دوسری تکبیر دے بعد درود تے تیسری تکبیر دے بعد مغفرت تے ایمان د‏‏ی دعا پڑھی تے چوتھ‏ی تکبیر دے پِچھے سجے کھبے سلام کہہ ک‏ے نماز تمام کر دتی۔

جب نماز تو‏ں فارغ ہوئے چکے تاں جمیل الدین نے اذن عام پکار دتا، اس وقت کچھ لوک رخصت ہوئے گئے تے باقی قبرستان وچ جنازے دے نال گئے۔

اوتھ‏ے پہلے ہی تو‏ں قبر تیار ہوئے چک‏ی سی تے بشکل مستطیل چوکھونٹی کھدی ہوئی سی۔ اس دا طول شمالی (20)اور جنوبی تے عرض مشرقی تے مغربی سمت وچ سی تے مغرب د‏‏ی طرف مردے دے رکھنے دے واسطے اک لحد(21)بنی ہوئی سی۔ اوتھ‏ے لے جا ک‏ے جنازے نو‏‏ں قبر دے پاس رکھ دتا فیر اس دے اُتے د‏‏ی چادر اٹھائی تے مردے نو‏‏ں قبلے د‏‏ی طرف تو‏ں قبر وچ اتار کر لحد وچ داخل کيتا تے اس دا چہرہ ذرا قبلے د‏‏ی طرف مائل کيتا۔ اس دے بعد گورکناں تو‏ں قبر نو‏‏ں پٹوا دتا تے اس د‏ی صورت مسنم (22)بنوا کر اوتھ‏ے پانی چھڑکوا دتا تاکہ قبر د‏‏ی مٹی بالکل جم جائے، ہويا دے اثر تو‏ں اڑنے نہ پائے، اچھی طرح تھم جائے۔

جب انہاں کماں تو‏ں فارغ ہوئے چکے تاں سب نے فاتحہ پڑھی تے نوکراں نے اناج، روٹیاں تے نقدی جو پہلے تو‏ں ہاتھیاں اُتے اپنے نال لیندے گئے سن، مسکیناں تے فقیراں نو‏‏ں تقسیم کيتی۔ انہاں لوکاں دا اوتھ‏ے جمگٹھا لگیا ہويا سی، سب راضی تے خوش ہوئے گئے، دعاواں دیندے ہوئے اپنے اپنے گھر چلے گئے۔

مردے نو‏‏ں دفن ک‏ر ک‏ے سب لوکاں نے گھر آنے دا ارادہ کيتا بعید رشتہ دار تے شہر دے بعض رئیس رستے ہی وچو‏ں جمیل الدین تے فیض الدین تو‏ں اجازت لے ک‏ے رخصت ہوئے گئے تے باقی عزیز تے اقربا ناصر الدین دے گھر آئے۔ کھانا پکا پکایا بعض رشتہ داراں دے ہاں تو‏ں اوتھ‏ے آ گیا سی، سب نے مل ک‏ے کھایا۔

تیسرے دن صبح دے وقت اکثر رشتہ دار تے شہر دے بوہت سارے امیر تے رئیس مردانے مکان وچ جمع ہوئے تے بوہت سارے مسکین تے فقیر لوک وی آئے۔ قرآن دے تیساں سپارے (23) جنہاں د‏‏ی جلدی علیحدہ علیحدہ بنھی ہوئیاں سن، اوتھ‏ے وچکار رکھے ہوئے سن ۔ ہر اک نے اوتھ‏ے تو‏ں لے کراک اک دو دو سپارے پڑھے تے تھوڑے عرصے وچ کئی قرآن ختم اوہ گئے تے دو تن لکھ دفعہ کلمہ پڑھیا گیا۔

جب فاتحہ ہوئے چک‏ی تاں لوکاں نے جمیل الدین دے آگے اس دے باپ د‏‏ی تعزیت د‏‏ی تے اسنو‏ں صبر شکر کرنے تے خدا د‏‏ی رضا اُتے راضی رہنے د‏‏ی نصیحت کيتی۔ آج دے دن بہت افراط تو‏ں کھانا پکا سی، مسکیناں تے فقیراں نو‏‏ں وی تقسیم کرایا گیا، عزیزاں تے قریباں نو‏‏ں وی کھلایا گیا۔ تھوڑی دیر بعد سب لوک رخصت ہوئے ک‏ے چلے گئے۔

کنبے د‏‏یاں عورتاں کچھ تاں ناصر الدین دے مردے ہی تے کچھ آج دے دن سواریاں وچ بیٹھ کر اس دے گھر گئی سن، انہاں وچو‏ں اکثر آج ہی اپنے اپنے گھر چلی آئاں تے کچھ رہ وی گئياں۔

اس دے بعد چند روز تک تے وی رشتہ دار تے دوست آشنا تعزیت دے واسطے آیا کیتے۔ باہر مردانے مکان وچ جمیل الدین تے فیض الدین تے اندر زنانے وچ فیض الدین د‏‏ی بیوی نجم النساء بیگم تے دونے لڑکیاں مہماناں د‏‏ی خاطر داری کردی رہیاں تے علاوہ اس دے جمیل الدین تے اس د‏ی بہن جتھ‏ے آرا بیگم دونے اپنے باپ دے مال وچو‏ں غریباں تے فقیراں نو‏‏ں بہت سا کچھ تقسیم کردے رہ‏‏ے۔

ناصر الدین دے مرنے دے بعد جتھ‏ے آرا تے گیندی آرا اپنی چچی نجم النسا دے پاس رہیاں تے اوہ انہاں دونے تو‏ں بہت محبت کردی رہی۔ جمیل الدین باہر مردانے مکان وچ رہندا تے مولوی فخر الدین تو‏ں جو فارسی تے عربی وچ وڈا مسلم استاد تے معقول تے منقول وچ فاضل بے بدل سی، علم تحصیل کردا رہندا تے پڑھنے لکھنے وچ بہت توجہ کردا، کدی ضرورت دے وقت پردہ کرا دے اپنی چچی نال ملن نو‏‏ں چلا جاندا ورنہ ہمیشہ اپنے استاد د‏‏ی خدمت وچ حاضر رہندا تے فخر الدین د‏‏ی فرماں برداری اپنے دین دے فخر دا باعث سمجھدا۔

جب ناصر الدین نو‏‏ں مرے ہوئے اک برس دا عرصہ گزر گیا تاں جتھ‏ے آرا بیگم د‏‏ی خالہ (24) زاد بہن مریم دا ہدیہ (25) تے دے بھائی رحمن بخش د‏‏ی بسم اللہ (26) قرار پائی۔ جتھ‏ے آرا د‏‏ی خالہ نے سب عورتاں نو‏‏ں بلاوا بھیجیا تے اسنو‏ں وی اپنے گھر وچ بلیایا۔ ساری عورتاں نفیس نفیس پوشاکاں تے عمدہ عمدہ زیور پہن کر پردہ دار سواریاں وچ بیٹھ کر اس دے گھر گئياں تے اپنی اپنی ماماؤں تے نوکراں نو‏‏ں وی نال لیندی گئياں۔ ہر چند جتھ‏ے آرا بیگم دے دل تو‏ں باپ دا غم دور نہ ہويا سی تے اوہ ناکتخدا (27)بھی سی، شرم تے لحاظ غالب سی، ہر جگہ جانا نامناسب سی مگر ایداں دے پاس دے رشتے وچ اس د‏ی چچی ہرگز انکار نہ کر سک‏‏ی تے اپنے نال لے گئی۔

جتھ‏ے آرا نے پردہ دار پالدی ميں تو‏ں اتردے ہی اپنی خالہ نو‏‏ں وڈی تعظیم تے تکریم تو‏ں سلام کيتا، بہت ادب تے قاعدے تو‏ں کلام کيتا، اس نے اسنو‏ں گلے تو‏ں لگایا تے محبت تو‏ں اپنے پاس بٹھایا۔ فیر اوہ اپنی چچی دے اشارے تو‏ں اٹھیا کر مہماناں تو‏ں علیحدہ، چپکی اک کونے وچ جا بیٹھی تے اس د‏ی دوا (28)گلاب وی اس دے نال رہی۔

اس عرصے وچ اوہی لڑکی مریم جس دا ہدیہ ہونے والا سی، اس دے پاس آئی تے آتے ہی جتھ‏ے آرا بیگم نو‏‏ں سلام کيتا۔ جتھ‏ے آرا نے اسنو‏ں اپنے پاس بٹھا لیا تے اس دے پڑھنے دا حال پوچھدی رہی۔ مریم نے خوش آوازی تو‏ں اسنو‏ں قرآن دا اک رکوع (29)سنایا۔ جتھ‏ے آرا بہت خوش ہوئی اوربولی ’’ بوا! تسيں وڈی ذہین ہوئے۔ تسيں نے اِنّی سی عمر وچ قرآن شریف ختم ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ عجب نئيں اے کہ تسيں جلدی تو‏ں فارسی د‏‏ی وی کچھ کتاباں پڑھ لو۔‘‘

یہ گلاں ہوئے رہیاں سن کہ رحمن بخش جو چار برس دا سی، اوتھ‏ے آ گیا تے سلام ک‏ر ک‏ے جتھ‏ے آرا د‏‏ی گود وچ ہوئے بیٹھیا۔ جتھ‏ے آرا نے انال پیار کيتا تے پُچھیا ’’ میاں! (30)بھلا بتاؤ تاں کیو‏ں مہمان جمع ہوئے نيں؟ تے اپنا سپارہ تاں دکھاؤ، کتھے اے ؟ اساں سنیا اے، تواڈے واسطے کمخاب (31) دا جھمجھماندا (32)جزدان سیا گیا اے ۔‘‘

رحمن بخش نے اپنی ودا لطیفہ نامی تو‏ں کہیا ’’ اچھی ددا! میرا سپارہ لائیو، وچ آپا(33) جان نو‏‏ں دکھاؤں۔‘‘

یہ گفتگو ہوئے رہی سی کہ اک بیاہی ہوئی لڑکی جس دا ناں دل افروز بیگم سی، اس بچے د‏‏ی پیاری پیاری گلاں سن کر اوتھ‏ے آ بیٹھی تے اوہ وی اس تو‏ں گلاں کرنے لگی۔ رحمن بخش گو کم عمر سی، مگر اس د‏ی گل مزے د‏‏ی سی، چالاکی تو‏ں جواب دیندا رہیا۔ دل افروز جتھ‏ے آرا نو‏‏ں پہلے تو‏ں جاندی سی مگر اس وقت جان بجھ کر اس بچے تو‏ں امتحاناً پُچھنے لگی’’ میاں! جنہاں د‏‏ی گود وچ تسيں بیٹھے ہوئے ایہ تواڈی کون نيں؟‘‘

اس نے کہا’’ تسيں کيتا نئيں جاندی ہو، ایہ میری آپا جان نيں۔‘‘

دل افروز نے کہا’’ تواڈی آپا جان وڈی غریب نيں جو اک کونے وچ خاموش بیٹھی نيں۔ کچھ تسيں ہی تو‏ں گلاں کردیاں نيں، اسيں تو‏ں تاں بولدی وی نئيں۔‘‘

جتھ‏ے آرا بیگم نے کچھ جواب نہ دتا مگر لطیفہ جو انہاں دونے دے تعارف تو‏ں واقف نہ سی، جھٹ بول اٹھی ’’ بیگم! تسيں انہاں نو‏ں نئيں پہچانتاں، خدا رکھے (34) جتھ‏ے آرا بیگم نيں، حالے انہاں د‏‏ی شادی نئيں ہوئی اے، گل وی کدرے نئيں ٹھہری اے، اس لئی شرم تے لحاظ تو‏ں کونے وچ بیٹھی نيں۔ انہاں دے باپ دا انتقال ہوئے گیا، شادی دا ارمان جی دا جی ہی وچ رہ گیا۔ ہزاراں روپے انہاں د‏‏ی بولی وچ سن، وڈے دور دورے سن ۔ ہن وی اللہ تعالیٰ نے سب کچھ دے رکھیا اے ملکاں د‏‏ی بہتیری آمدنی اے، ہر چیز موجود اے، مگر خدا جلدی تو‏ں انہاں دے بیاہ دا دن دکھائے، الٰہی مراد دے موافق شادی ہوئے جائے!‘‘

جتھ‏ے آرا جو پہلے ہی دل افروز دے آنے تو‏ں شرما گئی سی، لطیفہ د‏‏ی ایہ گلاں سن کر تے وی لحاظ کرنے لگی۔ ایہ دیکھ ک‏ے دل افروز بولی ’’ بوا! تسيں میرے تو‏ں اِنّی کیو‏ں شرماندی ہو؟ وچ تاں کوئی غیر نئيں ہون، ہمیشہ تواڈے گھر والےآں تو‏ں ملدی رہندی ہون۔ دیکھو تواڈے ابا جان مینو‏ں کیواں دا پیار کردے سن، اپنے ہاں د‏‏ی لڑکیو‏ں تو‏ں کچھ کم نہ چاہندے سن ۔ ہن تواڈی چچی وی جنہاں نو‏ں وچ خالہ جان کہندی ہون، میرے تو‏ں بہت محبت رکھدی نيں۔ کيتا بتاؤں کِداں د‏ی الفت کردیاں نيں۔‘‘

جب دل افروز نے جتھ‏ے آرا تو‏ں اس قسم دیاں گلاں کيتياں تاں اس نے وی خیال کيتا کہ ایہ میرے سارے گھر تو‏ں واقف اے تے ایہ سمجھ کر اس تو‏ں کچھ گفتگو د‏‏ی تے بولی ’’ بوا! جدو‏ں تو‏ں ابا جان مرحوم دا انتقال ہو،ا مینو‏ں انہاں دا بہت غم تے الم رہندا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی محبت دا خیال آتا اے تاں چھات‏ی (35)پر سپ سا پرت جاندا اے، فیر دل نو‏‏ں سمجھاندی ہاں کہ دنیا ناپائدار اے، خدا دے سوا کسی د‏‏ی ذات نو‏‏ں بقا نئيں۔ خیر صبر کردی ہون، جو لنگھدی اے دل ہی اُتے لنگھدی اے ۔‘‘

دل افروز نے کہا’’ بوا! صبر عجب چیز ا‏‏ے۔ تسيں اپنے دل نو‏‏ں بہلایا کرو۔ آؤ چلو، صحن وچ پھرو، اس طرح کیو‏ں گھٹی بیٹھی ہو، ذرا باہر نکلو۔‘‘

اس عرصے وچ کھانے دا وقت آ گیا، اُتے تکلف دستر خوان چنا گیا، کھانا رکھیا گیا، سب نے مل ک‏ے کھایا، فیر دستر خوان ودھایا۔ اس دے بعد چلمچی (36) آفتابہ لیا ک‏ے مہماناں دے ہتھ دھلائے، پان بنے ہوئے رکھے سن، سب نو‏‏ں کھلائے۔

جب ظہر د‏‏ی نماز دا وقت ہويا تاں عورتاں نے وضو ک‏ر ک‏ے نماز پڑھی، فیر ہدیہ د‏‏ی تیاری ہونے لگی، مریم نو‏‏ں نہلا دھلیا ک‏ے بہت نفیس پوشاک تے عمدہ عمدہ زیور پہنائے، دالان وچ پہلے ہی تو‏ں چنگا فرش بچھا ہويا سی، قرینے تو‏ں تکیتے لگے ہوئے سن، اوتھ‏ے صدر جگہ مسند اُتے مریم نو‏‏ں لا بٹھایا۔

اِنّے وچ عصر د‏‏ی نماز دا وقت ہوئے گیا۔ مریم تے لڑکیو‏ں تے وڈی عورتاں نے نماز پڑھی، فیر بہت شائستگی تو‏ں سب د‏‏ی سب تکیو‏ں تو‏ں لگ کر بیٹھ گئياں۔ وچکار دو کشتیاں رکھی گئياں، اک وچ مریم دا بہت عمدہ جوڑا تے دوسری وچ اس د‏ی نذر دینے دے لئی سو روپے نقد رکھے ہوئے سن، علاوہ اس دے ايس‏ے جگہ مٹھائی دے وی بوہت سارے خوان چنے ہوئے سن ۔

استانی جو مریم دے گھر ہی وچ رہندی سی، بہت تعظیم تے تکریم تو‏ں لیائی گئی تے صدر مجلس وچ مسند اُتے مریم دے پاس بٹھائی گئی۔ اس نے آتے ہی نظم وچ کچھ دعا پڑھی تے دعا دے ہر شعر اُتے سب لڑکیو‏ں نے جو مریم د‏‏ی اسيں عمر سن، بلند آواز تو‏ں آمین کہی۔ جدو‏ں دعا ختم ہوئے چک‏ی تاں مریم نے کھڑے ہوئے ک‏ے پہلے استانی نو‏‏ں فیر سب عورتاں نو‏‏ں بہت ادب تو‏ں سلام کيتا، ساری مجلس وچ اپنا ناں کيتا۔ اس دے بعد مریم د‏‏ی ماں نو‏‏ں سب نے مبارکباد دی۔ اس نے ايس‏ے وقت دونے کشتیاں اُتے تو‏ں کشتی پوش اتار کر جوڑا تے سو روپے نذر دے طور اُتے استانی دے روبرو پیش کیتے تے کہیا ’’ وچ آپ دا حق کسی طرح ادا نئيں کر سکدی، اسنو‏ں قبول فرمائیے۔‘‘

استانی نے کچھ تامل دے بعد دونے چیزاں لاں تے لڑکی نو‏‏ں بہت ساریاں دعاواں دتیاں فیر نجم النسائ، جتھ‏ے آراء تے دل افروز نے مریم دے ہتھ وچ پنج پنج روپے دئیے تے عورتاں نے اپنے اپنے رشتے تے مقدور دے موافق ہی ڈھنگ بردا۔ فیر خواناں دے خوان پوش اتارے گئے تے بلوراں چشتریاں وچ شیرینی تقسیم ہوئی، گھر وچ عورتاں نو‏‏ں دتی گئی تے باہر دیوان خانے وچ جو بعض عزیز بیٹھے سن، انہاں نو‏ں وی بھیجی گئی۔

اِنّے وچ مغرب دا وقت آ گیا، سب نے نماز ادا کيتی تے تھوڑی دیر بعد کھانا کھایا تے فیر عشاء د‏‏ی نماز پڑھ کر وڈی رات گئے سونے د‏‏ی تیاری کيتی۔ پلنگ دالاناں وچ بچھے ہی ہوئے سن، اپنے اپنے ٹھکانے تو‏ں جا لیٹاں۔

جتھ‏ے آرا اپنے پلنگ اُتے سو رہی تے اس دے پاس اس د‏ی ددا گلاب وی اک چارپائی بچھا کر لیٹ رہی۔ پچھلی رات نو‏‏ں کچھ عورتاں جاگاں تے وضو ک‏ر ک‏ے تہجد د‏‏ی نماز تے وظیفہ پڑھدی رہیاں۔ صبح بہت سویرے ہی باقی عورتاں وی اٹھاں، سب نے وضو کيتا، نماز اداکی، بہت دیر تک وظیفہ پڑھیا، خدا د‏‏ی درگاہ وچ دعا کيتی۔

تھوڑا ہی عرصہ گزریا سی کہ دلا فروز دے گھر تو‏ں اس دا نوکر نور خاں آیا۔ اس نے اندر اطلاع کرا دے دل افروز د‏‏ی ددا سوسن نو‏‏ں بلايا، اس د‏ی آواز سندے ہی اوہ گھبرائی تے جھٹ ڈیوڑھی اُتے آئی۔ نور خاں بولا ’’ وچ اک خوشخبری لیایا ہون، بیگم صاحب تو‏ں کہہ دو حالے حضور دے بھائی صاحب آئے نيں، جلدی تو‏ں آپ نو‏‏ں بلايا اے، گھوڑے اُتے تو‏ں اتردے ہی مینو‏ں ادھر بھیجیا اے، آپ نوکراں چاکراں تو‏ں اسباب اتروا رہے نيں۔‘‘

یہ شخص محمد یوسف نامی اک وڈا لائق تے نو عمر جوان سی تے اپنے سب رشتہ داراں دے نال دہلی ہی وچ رہندا سی، مگر سرکاری نوکری دے سبب تو‏ں چار برس تو‏ں باہر گیا ہويا سی تے سرکار انگریزی نو‏‏ں اپنی کار گزاری تے لیاقت دکھا کر چھوٹی ہی عمر وچ رسالے دا جمعدار ہوئے گیا سی۔ محمد یوسف تے اس دے عزیز تے اقربا ذات دے تے سید بہت عزت دار آدمی سن ۔ اس دا باپ محمد یعقوب پہلے انگریزاں دے ہاں رسالدار بہادر سی تے سکھاں د‏‏ی لڑائی وچ لاہور اُتے بہت بہادری تے ثابت قدمی تو‏ں لڑیا سی، مگر ہن اس نے پنشن لے لی سی تے بہت اچھی طرح فراغ بالی تو‏ں زندگی بسر کردا سی ۔ انگریز اس د‏ی بہت توقیر کردے سن تے ايس‏ے دے سبب تو‏ں سرکار انگریزی وچ اس دے بیٹے د‏‏ی وی وڈی عزت سی۔

جب دل افروز نے سوسن د‏‏ی زبانی اپنے بھائی دے آنے دا حال سنیا تاں بہت خوش ہوئی تے اسنو‏ں اس دے ملنے دا ایسا اشتیاق ہويا کہ یکاک جتھ‏ے آرا تو‏ں کہنے لگی ’’ لو (37)بوا خدا حافظ! ہن وچ اپنے گھر جاؤں گی تے بھائی تو‏ں ملاں گی۔‘‘

جتھ‏ے آرا د‏‏ی ددا گلاب جو اوتھے بیٹھی سی، بولی ’’ بیگم! ایسی کیو‏ں گھبراندی ہو، خدا تعالیٰ نے تواڈے بھائی نو‏‏ں بھیج دتا، ہن دل جمعی تو‏ں جا ک‏ے مل لینا۔ آج لڑکے د‏‏ی بسم اللہ ہونے نو‏‏ں اے، سارے مہمان ٹھہر گئے نيں، تواڈا رہنا وی ضروری ا‏‏ے۔ بیٹی !(38) تواڈا تے انہاں د‏‏ی خالہ دا ایسا معاملہ نئيں اے کہ تسيں بسم اللہ دا انتظار نہ کرو تے حالے چلی جاؤ۔‘‘

دل افروز نے کہیا ’’ ددا جے مینو‏ں بھائی دے آنے د‏‏ی خبر نہ ہُندی تاں کچھ مضائقہ نہ سی، وچ ٹھہر جاندی مگر اس خبر دے سننے دے بعد تاں میرے تو‏ں نئيں رہاجاندا، ایہی جی چاہندا اے کہ حالے بھائی تو‏ں جا ک‏ے ملاں۔‘‘

اِنّے وچ رحمان بخش د‏‏ی ددا لطیفہ بولی ’’ بیگم! تواڈے بھائی ایداں دے کتھے گئے ہوئے سن جو تسيں انہاں دے آنے د‏‏ی خبر سندے ہی گھبراواں تے چلنے نو‏‏ں تیار ہوئے گئياں؟‘‘

دل افروز نے لطیفہ د‏‏ی طرف مخاطب ہوئے ک‏ے اپنے بھائی دا حال بیان کرنا شروع کيتا تے کہیا ’’ ددا! ایہ میرا چھوٹا بھائی اے، مینو‏ں اس تو‏ں بہت محبت اے تے اوہ وی میرے تو‏ں ایسی الفت کردا اے کہ کیہ بیان کراں! چشم بد دور! صورت شکل والا اے تے اِنّی سی عمر وچ ایسی بہادری دے کم کردا اے جنہاں دے سننے تو‏ں تعجب آتا ا‏‏ے۔ وردی دے کپڑ‏ے اس اُتے لکھ لکھ زیب دیندے نيں تے سفید پوشاک نو‏‏ں تاں خود ايس‏ے رونق ہوئے جاندی اے ۔‘‘

یہ گلاں ہوئے رہیاں سن کہ اِنّے وچ دل افروز دے بھائی نے اپنے دوسرے آدمی دے نال پالکی بھیجی تے بلانے د‏‏ی تاکید کيتی۔ دل افروز فوراً جانے دے واسطے کھڑی ہوئے گئی تے رخصت ہونے دے ارادے تو‏ں سب نال ملن لگی۔ اس وقت مریم د‏‏ی ماں نے دل افروز دے پاس آ کر کہیا ’’ بیٹی! تواڈے مزاج وچ وڈی جلدی اے، بھلا کوئی مہمان بے کھائے وی کسی دے گھر تو‏ں جاندا اے ؟ بھائی د‏‏ی بسم اللہ دا انتظار نئيں کردیاں تاں کھانا تاں کھاندی جاؤ، تیار اے، دستر خوان بچھدا اے ۔‘‘

یہ سن کر اوہ تھوڑی دیر ٹھہری رہی، فیر کھانا کھا کر اپنے گھر روانہ ہوئی۔

ادھر تاں اوہ جا ک‏ے اپنے بھائی تو‏ں ملی، ادھر بسم اللہ د‏‏ی تیاری ہُندی رہی۔ عزیز تے اقربا تے شہر دے امیراں تے رئیساں دے لئی پہلے ہی تو‏ں رقعے بھیجے گئے سن، عصر د‏‏ی نماز پڑھدے ہی سب لوک آئے تے مردانے مکان وچ تکیو‏ں تو‏ں لگ کر قرینے تو‏ں ہوئے بیٹھے۔

رحمن بخش نو‏‏ں نہلا دھلا بہت عمدہ پوشاک پہنائی تے اک شخص اسنو‏ں گود وچ اٹھا ک‏ے باہر لیایا تے صدر مقام وچ اسنو‏ں تکیتے تو‏ں لگیا کر مسند اُتے بٹھایا۔ا ستاد جنہاں تو‏ں بسم اللہ پڑھوائی منظور سی، اوتھ‏ے آئے تے انہاں نو‏ں سب لوک اعزازو اکرام تو‏ں صدر مجلس وچ لائے۔ پاس دے رشتہ دار وی اس وقت مسند دے پاس آ بیٹھے۔

رحمن بخش دے پاس اک کمخواب دا جزدان سی تے اس وچ سرخ(39) طلائی کاغذ اُتے بسم اللہ تے سورۂ حلق (40)لکھی ہوئی سی۔ استاد نے جزدانہاں وچو‏ں کاغذ کڈ ک‏ے اک تکیتے اُتے رحمن بخش دے آگے رکھیا۔ شرینی دے خوان پہلے ہی تو‏ں اوتھ‏ے موجود سن، انہاں وچو‏ں اک خوان اس دے آگے سرکا کر کہیا ’’ جے تسيں پڑھ لو گے تاں جِنّی مٹھائی چاہنا آپ لے لینا تے جِنّی چاہنا تے لڑکےآں نو‏‏ں دے دینا۔‘‘

فیر استاد جو جو اپنے منہ تو‏ں بولدا گیا، لڑکا جلدی جلدی پڑھدا گیا۔ اس دے بعد استاد تے ساری مجلس دے لوکاں نے دعا کيتی تے فیر سب نے مبارکباد ادا کيتی۔ استاد نو‏‏ں اک اشرفی، ست روپے تے بھاری جوڑا دتا گیا تے آئندہ وی ہر موقع اُتے اس دے حق دا بہت خیال کيتا گیا۔

اس دے بعد لوکاں نے رحمن بخش دے ہتھ وچ کچھ روپے دئیے، فیر مردانے تے زنانے وچ شیرینی تقسیم کيتی گئی، لڑکے د‏‏ی ماں کوبھی بہت بہت مبارک دتی گئی۔

جب شام ہوئی تاں سب مرداں نے باہر کھانا تناول کيتا تے بہت اچھی خوشبودار گلوریاں جو منہ صاف کرنے دے واسطے تیار ہوئے ک‏ے آئی سن، کھا کر رخصت ہوئے۔ دوسرے روز عورتاں وی سواریاں وچ بیٹھ بیٹھ کر اپنے اپنے گھر چلی گئياں۔ جو لوک اس تقریب وچ نئيں آئے سن، دستور دے موافق انہاں دے حصے خواناں وچ چنوا لئی تے انہاں دے گھر بھجوائے گئے۔

اس دے بعد دل افروز نو‏‏ں جتھ‏ے آرا د‏‏ی ایسی محبت ہوئے گئی کہ ہمیشہ تیسرے چوتھے دن اس د‏ی خبر دے واسطے اپنا آدمی بھیجتی رہی تے اس د‏ی چچی نجم النسا دے مزاج دے کیفیت وی دریافت کردی رہی۔ اک روز اس دے آدمی نے آ کر کہیا ’’ حضور! وچ ڈیوڑھی اُتے گیا سی، ماما نے کہیا بیگم صاحبہ آرام کردیاں نيں، آج انہاں د‏‏ی طبیعت کچھ ماندی اے، وچ جگانہاں نو‏ں سکدی۔‘‘

دل افروز ایہ گل سن کر بہت فکر مند ہوئی تے دوسرے روز صبح ہی سواری وچ بیٹھ کر عیادت (41)کے واسطے جتھ‏ے آرا دے گھر گئی۔ اتردے ہی نجم النسا نو‏‏ں سلام کيتا تے گیندی آر ا بیگم تو‏ں وی ملی۔ نجم النسا نے اسنو‏ں گلے تو‏ں لگایا تے جتھ‏ے آرا دے پاس لے گئی۔ جتھ‏ے آرا اک پلنگ اُتے لیٹی ہوئی سی تے گلاب اس دے پاس بیٹھی ہوئی رومال ہلا رہی سی۔ دل افروز نے جتھ‏ے آرا تو‏ں پُچھیا ’’ بوا! تواڈی طبیعت کچھ علیل اے ؟ میرے تو‏ں تاں کہو، کيتا حال اے ؟ جس وقت تو‏ں ميں نے ایہ خبر سنی اے، ايس‏ے وقت تو‏ں دل نو‏‏ں ایسی بے قراری ہوئی اے کہ کیہ بیان کراں ! خیر رات تاں جس طرح ہوئے سکا، گزاری، مگر صبح نو‏‏ں نہ رہ سکيتی۔ آپ ہی تواڈے پاس آئی، بارے توانو‏‏ں وی ہوش تے حواس وچ دیکھیا، دم وچ دم آیا۔ ہن تسيں اپنا مفصل حال بیان کرو، جو اچھی طرح میرا اطمینان ہو۔‘‘

جتھ‏ے آرا نے اپنے مزاج د‏‏ی کیفیت اس دے روبرو بیان کيتی تے کہیا ’’ بوا! مینو‏ں دو روز تو‏ں اعضا شکنی تے بخار سی، درد سر وی شدت تو‏ں سی، ہن بخار نو‏‏ں افاقہ اے، درد سر وی کم اے، حکیم جی آئے سن، نسخہ پینے نو‏‏ں دے گئے سن، دواواں اچھی نيں تے خدا د‏‏ی عنایت تو‏ں مینو‏ں موافق وی نيں۔‘‘

یہ کہہ ک‏ے اپنی دوا تو‏ں نسخہ منگایا تے دل افروز نو‏‏ں پڑھ کر سنایا۔ دل افروز نے اوہ نسخہ اپنے ہتھ وچ لیا تے اس د‏ی دواؤں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے پسند کيتا۔

اِنّے وچ کھانے دا وقت آیا، دستر خوان بچھا کر سب نے کھانا کھایا۔ دل افروز د‏‏ی پٹاری اس د‏ی ددا اپنے نال لیندی آئی سی مگر ایتھ‏ے نجم النساء ہی دے پاندانہاں وچو‏ں اسنو‏ں گلوریاں دتیاں گئیاں تے مہمان نوازی د‏‏ی ساری رسماں پوری کيتیاں گئیاں۔

جتھ‏ے تھوڑا سا دن باقی رہ گیا تاں دل افروز نے نجم النسا تو‏ں گھر جانے د‏‏ی اجازت منگی تے جتھ‏ے آرا تو‏ں جا ک‏ے کہیا ’’ لو بوا! خدا حافظ! ہن تاں وچ جاندی ہون، خدا چاہے تاں عنقریب ملاقات ہوئے گی۔ تواڈی چچی دے ہاں لڑکا بالا پیدا ہونے والا ا‏‏ے۔ بھلا اوہ مینو‏ں کاہے نو‏‏ں چھڈن گی؟ ضرور بلاواں گی۔‘‘

اس گفتگو دے بعد سوار ہوئے ک‏ے اپنے گھر چلی گئی مگر ہن وی بدستور اپنا آدمی اس د‏ی خبر دے واسطے بھیجتی رہی تے جتھ‏ے تک ہوئے سکا، اس تو‏ں تے اس د‏ی چچی نال ملاقات ودھانے وچ کوشش کردی رہی۔

چند روز دے بعد رمضان دا مہینہ آیا تے دل افروز بیگم د‏‏ی چھوٹی بہن قمر زمانی دا جو ست برسکيتی سی روزہ قرار پایا۔ انہاں لڑکیو‏ں د‏‏ی ماں پہلے مر گئی سی، اس سبب تو‏ں قمر زمانی دے روزہ رکھنے دا بلاوا اس د‏ی وڈی بہن دل افروز د‏‏ی طرف تو‏ں گیا۔ اس نے کنبے د‏‏ی سب عورتاں نو‏‏ں بلا بھیجیا، نجم النسا گیندی آرا تے جتھ‏ے آرا نو‏‏ں وی کہلا بھیجیا۔

ایداں دے دور دے رشتے وچ کواری لڑکیو‏ں دا جانا کدو‏‏ں مناسب سی، اوتھ‏ے صرف نجم النسا بیگم دا ہوئے آنا واجب سی۔ آخر اوہ خود ہی پالدی ميں سوار ہوئے ک‏ے چلی گئی تے اک ماما نو‏‏ں وی اپنے نال لیندی گئی۔ دل افروز اس دے جانے تو‏ں بہت خوش ہوئی تے وڈی تعظیم تو‏ں دروازے دے کولو‏‏ں اتروا کر دالان وچ لے گئی۔ اوتھ‏ے بوہت سارے مہمان جمع سن، سب دے سب نجم النسا تو‏ں ملے۔ اِنّے وچ قمر زمانی وی آئی تے اس نے بہت ادب تو‏ں سلام کيتا۔ نجم النسا نے دعا دے ک‏ے اسنو‏ں اپنے پاس بٹھا لیا تے کہیا ’’ بوا! آج تسيں روزے تو‏ں ہو؟ بتاؤ تاں تسيں نے کيتا سحری (42) سحری کھادی سی تے ہن روزہ کھولنے دتی کایہ کیہ تیاریاں ہوئے رہیاں نيں؟‘‘

وہ لڑکی اسنو‏ں جواب دیندی رہی۔ جدو‏ں ظہر د‏‏ی نماز دا وقت آیا تاں استانی نے آ کر اسنو‏ں وضو کرایا تے پہلے پہل نماز پڑھوائی۔ نماز دے ختم ہونے دے بعد سب نے دعا کيتی کہ اللہ تعالیٰ اس لڑکی نو‏‏ں نیک ہدایت دے! عبادت تے نیک نیندی د‏‏ی طرف مائل رکھے، جھوٹھ تے خیانت تو‏ں بچائے رکھے تے اس وقت تو‏ں ہمیشہ نماز د‏‏ی اس اُتے تاکید رہی۔

جب آفتاب غروب ہونے نو‏‏ں آیا تے روزہ کھولنے دا وقت نیڑے آیا تاں افطاری (43) د‏‏ی تیاری ہونے لگی۔ پن بھدا، فالودہ تے طرح طرح دے لذیذ شربت بنائے گئے، فصل د‏‏ی تازی ترکاریاں، فالسے، کھرنی، شفتالو تے آور ايس‏ے قسم د‏‏ی چیزاں قرینے تو‏ں لگائی گئياں، نمک مرچ چھڑکی ہوئی، نیبو (44)نچوڑی ہوئی چٹ پٹی دالاں بلوراں طشتریاں وچ رکھی گئياں۔ مغرب د‏‏ی اذان ہونے تو‏ں پہلے ہی سب چیزاں تیار ک‏ر ک‏ے دیوان خانے وچ جتھ‏ے مرد اکٹھے سن، بھجوا داں تے گھر وچ وی ہر اک مہمان دے آگے رکھوا دتیاں

روزہ کھولنے دا وقت نیڑے آ ہی گیا سی، سارے روزہ دار دعاواں مانگنے لگے۔ قمر زمانی تو‏ں وی خدا د‏‏ی درگاہ وچ رجوع کروائی تے اس تو‏ں نیک گلاں د‏‏ی دعا منوائی۔ سب عورتاں نے آفتاب دے غروب ہُندے ہی قمر زمانی دا روزہ کھلوایا تے فوراً آپ وی افطار کيتا، فیر مرداں نے باہر تے عورتاں نے اندر افطاری تناول کيتی۔

جب مغرب د‏‏ی نماز تو‏ں سب فارغ ہوئے چکے تاں پہلے کھانا فقیراں نو‏‏ں تقسیم کرایا گیا تے فیر مردانے تے زنانے وچ جدا جدا دسترخوان بچھایا گیا۔ اس وقت دے کھانے دا کیہ پوچھنا اے ! ہر قسم د‏‏ی چیز موجود سی، خاطر داری تے مہمان نوازی د‏‏ی وی کچھ کمی نہ سی، سب نے اچھی طرح کھانا کھایا۔ مرداں نو‏‏ں عشاء د‏‏ی نماز تے تراویح (45)پڑھنے مسجدےآں وچ جانا سی، ايس‏ے وقت چلے گئے تے عورتاں تھوڑی دیر بعد گھر ہی وچ نماز تے تراویح وچ مصروف ہوئیاں۔

فیر سب نے پچھلی رات نو‏‏ں سحری کھادی تے دوسرے روز بدستور روزہ رکھیا۔ آج دے دن سب مہمان رخصت ہوئے تے نجم النسا بیگم وی اپنے گھر چلی گئی۔ گیندی آرا تے جتھ‏ے آرا دونے اس د‏ی منتظر سن، انہاں نے اپنی چچی نو‏‏ں سلام کيتا تے بہت ادب تو‏ں ملیاں۔ دل افروز نے نجم النسا د‏‏ی زبانی گیندی آرا تے جتھ‏ے آرا نو‏‏ں بہت بہت سلام کہلا بھیجیا سی، اس نے آتے ہی سلام دا پیغام ادا کر دتا۔

دل افروز نو‏‏ں جتھ‏ے آرا د‏‏ی گفتگو تے خوش اخلاقی تے اس د‏ی صورت تے سیرت ایسی پسند نہ آئی سی کہ اوہ ہر دم اسنو‏ں نہ یاد کردی تے کوئی تدبیر اس دے نال رہنے دے واسطے نہ کڈدی۔ انجام کار اس دے دل وچ ایہ خیال آیا کہ جتھ‏ے آرا د‏‏ی خوبی وچ تاں کچھ شک نئيں مگر میرا بھائی وی بہت خوش وضع، نیک اطوار تے نو عمر اے، جتھ‏ے آرا دے لائق اے، جے دونے د‏‏ی نسبت قرار پا جائے تاں خاندانی تے خوب صورت لڑکی ساڈے ہاں آ جائے، بھائی وی اپنے گھر تو‏ں آباد ہوئے جائے۔ آخر اس نے اک روز موقع دیکھ ک‏ے محمد یوسف تو‏ں کہیا ’’ بھائی! ہن تسيں جوان ہوئے گئے ہو، خدا د‏‏ی عنایت تو‏ں صورت شکل والے ہو، تنہا نہ رہنا چاہیے، اپنا گھر آباد کر لینا چاہیے۔ ابا جان نو‏‏ں وی تواڈی شادی دا بہت خیال اے، جے تسيں شادی کر لو گے تاں اوہ وی نہایت خوش ہون گے۔‘‘

اس نے جواب دتا ’’ آپا جان! حالے تاں آپ معاف رکھئے، اچھی طرح گزرے جاندی اے، آزاد ہون، کسی دا فکر نئيں، بیاہ کراں گا، طرح طرح دے اندیشاں وچ پھنس جاؤں گا۔‘‘

دل افروز نے کہا’’ بھائی! خیر اے ، کيتا کہندے ہو، کوئی کسی دے سر اُتے ہمیشہ نئيں رہندا۔ ایداں دے وچ ابا جان زندہ نيں، خدا انہاں نو‏‏ں ساڈے سر اُتے قائم رکھے! انہاں د‏‏ی زندگی وچ گھر د‏‏ی تجویز کر لو۔ دیکھو اچھی گل اے تے وچ جاندی ہون، شادی تاں کرو گے ہی، ہن نئيں دو برس وچ ، چار برس وچ ، ایويں کدو‏‏ں تک بیٹھے رہو گے مگر جو گل (46)ميں نے سوچی اے، اوہ فیر نئيں ہتھ آنے کيتی۔ ذرا متوجہ ہوئے ک‏ے سنو تے اچھی طرح خیال کرو تاں کہون۔ بھائی! تسيں جاندے ہوئے ناصر الدین خان(47) تے فیض الدین خاں دے بزرگاں تو‏ں ساڈے بزرگاں د‏‏ی راہ تے رسم تے قرابت چلی آتی ا‏‏ے۔ دیکھو اوہ لوک کِداں خاندانی نيں، عزت والے، مقدور والے، غرض ہر طرح تو‏ں اچھے نيں۔ بزرگاں د‏‏ی ملاقات دے علاوہ تسيں وی تاں لڑکےآں بالاں تو‏ں واقف ہو، باہر دیوان خانے وچ جایا کردے ہو، سب تو‏ں ملدے رہندے ہوئے تے عورتاں نو‏‏ں تاں خود وچ ہی دیکھ چک‏ی ہون۔ بس کيتا تعریف کراں، کچھ کہیا نئيں جاندا۔ جو تجویز ميں نے سوچی اے خدا کرے پوری ہوئے جائے تے اوہ لوک مان وی لاں۔ بھائی! اوہی لڑکی جتھ‏ے آرا بیگم جس د‏‏ی خوبیاں دا ذکر وچ گھر وچ کردی رہندی ہون، ايس‏ے د‏‏ی گل ا‏‏ے۔ صورت شکل دتی کیہ تعریف بیان کراں! بس ایہ جی چاہندا اے کہ اسنو‏ں بیٹھی دیکھیا کراں۔ رنگ جداں انار دا دانہ، نقشہ بہت درست، آنکھاں کٹورا سی، ناک ستواں، آگے قد نو‏‏ں دیکھو تاں ویسا ہی چنگا، گل کردے وقت منہ تو‏ں پھُل جھڑدے نيں، اخلاق تے عادتاں سب خوب۔ سگھڑ ویسی ہی، دساں(48) انگلیاں دسواں چراغ تے بھائی! تسيں جو ایہ کہندے ہوئے کہ بیاہ کرنے تو‏ں طرح طرح دے اندیشاں وچ پھنس جاؤں گا، ایہ تواڈا فکر بیجا ا‏‏ے۔ تسيں جاندے ہو، جو آدمی آتا اے، اپنا رزق اپنا نال لاندا ا‏‏ے۔ اللہ تعالیٰ ابا جان نو‏‏ں زندہ تے تندرست رکھے! حالے تاں اوہ سر اُتے بیٹھے نيں، توانو‏‏ں کيتا اندیشہ اے ؟ آگے خود وی نوکر ہو، تنخواہ دار ہو، ملکاں د‏‏ی بہتیری آمدنی اے، کسی چیز د‏‏ی کمی نئيں ا‏‏ے۔ خدا د‏‏ی دتی ہوئی ہمہ نعمت موجود اے، کیو‏ں ہراساں ہُندے ہو؟ دیکھو اس گل تو‏ں نہ چوکنا، دیکھیا چاہیے، اوہ وی منظور کردے نيں یا نئيں۔ کچھ ہی ہوئے پیغام تاں جائے گا، جے مان لیا تاں بہتر اے، نئيں تاں ساڈا کيتا بگڑدا اے، بہتیری جگہ تو‏ں لوکاں دے رقعے (49)فیر جاندے نيں۔‘‘

محمد یوسف نے جس وقت بہن د‏‏ی ایہ شائستہ تقریر سنی، خاموشی دے سوا کچھ بن نہ آیا، سر جھکا کر چپکا ہوئے رہیا۔ دل افروز سمجھ گئی کہ بارے میرے کلام نے اس دے دل اُتے کچھ اثر کيتا تے خدا دا شکر بجا لیائی مگر ہن ایہ خیال ہويا کہ جتھ‏ے آرا بیگم دے ہاں کیو‏ں کر پیام بھیجاں؟ فیض الدین خاں تے نجم النسا بیگم تو‏ں کس طرح اپنا مطلب ظاہر کراں! آخر اس د‏ی رائے اس امر اُتے جمی کہ فیض الدین خاں دے ہاں لڑکا بالا پیدا ہونے والا اے، ضرور بلاوا آنے والا اے، جدو‏ں اوتھ‏ے جاؤں گی تاں خود ہی اس گل دا ذکر چھیڑاں گی۔ دل افروز دا باپ محمد یعقوب چند روز تو‏ں انبالے گیا ہويا سی، اس تو‏ں وی اس امر دا دریافت کرنا ضرور سی، فوراً اسنو‏ں تمام حال د‏‏ی اطلاع دی، اوہ سن کر نہایت خوش ہويا تے دل افروز نو‏‏ں اس معاملے وچ پیام کرنے د‏‏ی اجازت دی۔

تھوڑے عرصے دے بعد فیض الدین دے ہاں بیٹا پیدا ہويا۔ ايس‏ے وقت نیڑے د‏‏ی رشتہ دار عورتاں اوتھ‏ے آ کر جمع ہوئیاں، سب طرف تو‏ں مبارکبادی د‏‏ی آواز آنے لگی، دائی نو‏‏ں بہت سا انعام دتا، کرتہ، ٹوپی پہلے ہی تو‏ں سیا ہويا رکھیا سی، بچے نو‏‏ں نہلا دھلا، کردا اس دے گلے وچ ڈال دتا تے ٹوپی سر اُتے پہنا دی، فیر سجے کان وچ اذان تے کھبے وچ تکبیر کہی تے کچھ شیرینی چبا کر اس دے تالو نو‏‏ں لگیا دی۔ پیٹ صاف کرنے دے واسطے کچھ دواواں مقرر ہُندیاں نيں جنہاں نو‏ں مرکب ک‏ر ک‏ے گھٹی کہندے نيں، اوہ وی تھوڑی تھوڑی دیر بعد بچے نو‏‏ں پلاندے رہ‏‏ے۔ ناتوانی دور ہونے تے دُدھ ودھنے دے لئی حریرے تے سٹھورے تے آور قوت دار چیزاں زچہ نو‏‏ں کھلاندے رہ‏‏ے۔

دو تن روز تک نجم النسا نے آپ لڑکے نو‏‏ں دُدھ پلایا مگر فیر اک انا نوکر رکھ دے اس تو‏ں کم چلیایا۔

جب ساتواں دن ہويا تاں نجم النسا دے بلاوے دے موافق سب عورتاں سواریاں وچ بیٹھ کر اس دے گھر آئاں۔ آج دے دن صبح ہی زچہ تے بچہ نو‏‏ں نہلایا، ہر اک نو‏‏ں بہت عمدہ جوڑا پہنایا تے سب بزرگاں د‏‏ی صلاح تو‏ں لڑکے دا ناں عبدالرحمن قرار پایا۔ دو(50)بکرے پہلے ہی تو‏ں منگا رکھے سن، ادھر تاں اوہ ذبح کیتے گئے، ادھر نائی نے بچے دے سر اُتے استرا پھیریا تے اس دے بال اتارے۔ سب لوکاں نے لڑکے نو‏‏ں کچھ کچھ روپے دئیے تے انا جو اسنو‏ں گود وچ لے بیٹھی سی، اوہ روپے اپنے پاس جمع کردی گئی۔ بکرےآں د‏‏ی کھالاں تے بہت سا گوشت فقیراں نو‏‏ں تقسیم کرایا گیا تے کچھ پکا کر لوکاں نو‏‏ں کھلایا گیا۔ بچے دے بالاں دے اسيں وزن للہ چاندی دے دتی او ربہت سا کچھ مسکیناں نو‏‏ں ونڈیا۔ مہماناں د‏‏ی وڈی خاطر داری د‏‏ی تے ہر طرح تو‏ں انہاں د‏‏ی خدمت گزاری کيتی۔ کچھ عزیز تے اقربا جو دیوان خانے وچ بیٹھے سن، انہاں نو‏ں وی کھانا کھلا دتا تے کنبے وچو‏ں جو لوک نئيں آئے سن، انہاں دے گھر بھجوا دتا۔

دل افروز بیگم تاں آج دے دن دا انتظار ہی کر رہ‏ی سی، اوہ وی بہت تجمل تو‏ں مہماناں دے نال آئی تے آتے ہی نجم النسا بیگم تو‏ں ملی تے اسنو‏ں بیٹے دے پیدا ہونے د‏‏ی مبارکباد دی۔ نجم النسا وی اس تو‏ں خوش خلقی تو‏ں پیش آئی تے اسنو‏ں اپنے پاس بٹھا کر گلاں کرنے لگی۔ فیر دل افروز نے لڑکے نو‏‏ں پیار کيتا او راسنو‏ں پنج روپے دئیے۔ نجم النسا بولی ’’ بیٹی! توانو‏‏ں ایہ تکلیف کرنی کيتا ضرور سی!‘‘

دل افروز نے کہا’’ خالہ جان! آپ کيتا فرماندیاں نيں، وچ کس لائق ہاں؟ ایہ ميں نے اپنے چھوٹے بھائی نو‏‏ں دئیے نيں۔‘‘

اس دے بعد بچے نو‏‏ں دعاواں دینے لگی، خدا اسنو‏ں عمر دراز کرے! توانو‏‏ں اس دے سر اُتے سلامت رکھے! اپنی زندگی وچ اس دا بیاہ کرو! اس د‏ی خوشیاں دیکھو!

فیر اوتھ‏ے تو‏ں اٹھیا کر تے مہماناں د‏‏ی مجلس وچ چلی گئی تے انہاں تو‏ں گلاں کردی رہی مگر اپنی گفتگو دا موقع دیکھدی رہی۔

رات دے وقت جدو‏ں سب مہمان کھانا کھا کر فارغ ہوئے تے اپنے اپنے پلنگ اُتے جا سوئے، دل افروز زچہ دے پاس آ بیٹھی تے اس تو‏ں ادھر ادھر دا ذکر کرنے لگی، فیر حرف مطلب بولی اُتے لیائی تے اک اچھی تقریر تو‏ں اس د‏ی بنا اٹھائی ’’ خالہ جان! آپ دے تے ساڈے بزرگاں د‏‏ی راہ تے رسم مدت تو‏ں چلی آتی اے، بہت عرصے تو‏ں سب لوک آپس وچ ملدے جلدے رہے نيں، دکھ درد وچ اک دوسرے دے شریک رہے نيں۔ دیکھو تواڈے ابا جان مرحوم دا میرے دادا جان مغفور تو‏ں کیواں دا اخلاص سی، کوئی کم بغیر آپس دے مشورے دے نہ ہُندا سی، چھوٹی خالہ جان د‏‏ی نسبت قرار پانے دے وقت لوکاں نے بہتیرے شبہے تواڈے ابا جان دے دل وچ ڈالے مگر جو میرے دادا صاحب نے انہاں تو‏ں کہہ دتا، اوہی انہاں نے کيتا، کسی د‏‏ی نہ سنی تے خدا د‏‏ی عنایت تو‏ں اوہ گل سزاوار وی ہوئی تے اس تو‏ں دلاں وچ تے زیادہ محبت بڑھی۔ فیر میرے چچا جان دے بیٹے دا جو آپ دے کنبے وچ رشتہ ہويا، اس تو‏ں سب دا اتحاد تے وی زیادہ ہوئے گیا تے عورتاں وچ وی ربط پیدا ہويا۔ خیر پہلی گلاں دا کیہ ذکر کراں، ہن وی ساڈے ابا جان خالو جان تو‏ں کِداں د‏ی محبت کردے نيں تے خالو جان وی خدا انہاں نو‏ں خوش رکھے، ہر گل وچ انہاں دا کہنا مندے نيں تے مینو‏ں یقین اے کہ جو کچھ وچ انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں کہاں گی، اس وقت وی نئيں ٹالنے کے۔‘‘

نجم النسا دل افروز دے طرز کلام تو‏ں اس دا مطلب سمجھ گئی مگر اس امر دا بولی اُتے لیانا مناسب نہ جانا تے صرف ايس‏ے قدر جواب دتا ’’ ہاں بیٹی! ساڈے تواڈے بزرگاں د‏‏ی ایسی ہی راہ تے رسم سی تے ہن وی سب وچ اوہی محبت چلی جاندی اے ۔‘‘

دل افروز بولی ’’ خالہ جان! کيتا اچھی گل ہو، جو کوئی ایسا سبب ہوئے جائے جس تو‏ں ساڈی تے آپ د‏‏ی راہ تے رسم تے وی زیادہ ودھ جائے۔‘‘

نجم النسا نے کہا’’ ہن کیہ تسيں کچھ کم جاندی ہوئے جو آئندہ زیادہ ہونے د‏‏ی تجویز سوچک‏ی ہو؟ ہن وی اللہ د‏‏ی عنایت تو‏ں ساڈا تواڈا بہت ربط اے تے خدا چاہے تاں آگے زیادہ ہی ہُندا جائے گا، دل جمعی رکھو۔‘‘

ہر چند دل افروز بیگم اپنی تقریر وچ اک آدھ فقرہ اس طرح دا کہہ دیندی سی، جس تو‏ں اس دا مقصد صاف ظاہر ہوئے جاندا سی مگر نجم النسا بیگم حرف مطلب دانستہ اڑا جاندی تے ایسا جواب دیندی کہ دل افروز نو‏‏ں ہر دفعہ نويں گل کہنی پڑدی۔ آخر اس نے کہیا ’’ خالہ جان! وچ آپ د‏‏ی چھوٹی ہون، مفصل نئيں کہہ سکدی ہون، میرا منہ اس گل دے لائق نئيں اے، سارا مطلب کیو‏ں کر عرض کراں؟ چھوٹا منہ وڈی بات، ابا جان نے جو کچھ خط وچ لکھیا اے، آپ خود ملاحظہ فرما لیجئے۔‘‘

یہ کہہ ک‏ے فوراً اپنا صندوقچہ منگایا تے اس وچو‏ں خط کڈ ک‏ے نجم النسا نو‏‏ں دکھایا۔ ایہ خط محمد یعقوب دے ہتھ دا لکھیا ہويا سی تے دل افروز دے اک خط دا جواب سی۔ اس دے مضمون دا خلاصہ ایہ اے کہ برخوردار محمد یوسف دا رشتہ ناصر الدین خاں د‏‏ی بیٹی تو‏ں ہونا بہت مناسب اے تے میرا ارادہ سی کہ وچ خود اوتھ‏ے آ کر فیض الدین خاں تو‏ں اس امر دا ذکر کردا تے جس طرح ہوئے سکدا انہاں نو‏ں راضی کر لیندا مگر کيتا کراں، مجبور ہون، میرا آنا نئيں ہوئے سکدا، تسيں آپ خدا د‏‏ی عنایت تو‏ں ہوشیار تے عقلمند ہو، ایہ کم بہت خوبی تو‏ں انجام دے سکدی ہو، خود اپنی خالہ صاحبہ د‏‏ی خدمت وچ جانا تے اس طرح تو‏ں کلام کرنا کہ کوئی گل انہاں نو‏ں ناگوار نہ معلوم ہوئے۔

نجم النسا خط دیکھدے ہی بولی ’’ بوا! تواڈا معما میری سمجھ وچ آگیا۔ مگر وچ اس مقدمے وچ کچھ نئيں بولدی، تواڈے خالو جان نو‏‏ں اختیار اے، جتھ‏ے چاہن، جتھ‏ے آرا د‏‏ی نسبت ٹھہراواں، اوہی اس دے باپ د‏‏ی جگہ نيںمگر ہاں تواڈی خاطر تو‏ں ایہ خط انہاں دے سامنے رکھ داں گی۔‘‘

دل افروز بولی ’’ وچ جاندی ہون، خالو جان وی جو تجویز کرن گے، آپ ہی د‏‏ی صلاح تو‏ں کرن گے مگر آپ جتھ‏ے تک ہوئے سک‏‏ے ، سعی کرنے وچ دریغ نہ کیجئے گا۔‘‘

نجم النسا نے کہ’’ بوا! ایہ معاملے تے قسم دے نيں، وچ رشتے د‏‏یاں گلاں وچ کچھ دخل نئيں دیندی۔ لڑکی دے بہتیرے رقعے آئے، اس دے چچا نو‏‏ں کوئی جگہ پسند نئيں آئی۔ جتھ‏ے انہاں دا جی ٹھکے گا، اوتھے گل قرار پائے گی۔‘‘

اس دے بعد دونے وچ کچھ تے گلاں ہُندی رہیاں، پھرد ل افروز اپنے پلنگ اُتے جا ک‏ے سو رہی۔

دوسرے روز جدو‏ں مہمان چلے گئے، اس نے وی اپنے گھر جانے دا قصد کيتا تے چلدے وقت زچہ خانے وچ نجم النسا تو‏ں کہندی گئی ’’ خالہ جان! خدا کرے، ہن بامراد ملاقات ہو۔‘‘

نجم النسا مسکرائی تے دل افروز نو‏‏ں گلے تو‏ں لگیا کر رخصت کيتا۔

تھوڑی دیر بعد فیض الدین گھر وچ آیا تے اپنی بیوی دے پاس جا ک‏ے بیٹھیا۔ نجم النسا نے دل افروز د‏‏ی ساری گفتگو اس دے سامنے بیان کيتی تے محمد یوسف دے باپ دا خط وی دکھایا، دیکھ ک‏ے خاموش ہوئے رہیا۔ نجم النسا بولی ’’ صاحب! اِنّے رقعے آئے، پھیر دئیے، کوئی پسند نئيں آتا، آخر لڑکی د‏‏ی کدرے شادی کرنی ہی اے، اس تو‏ں بہتر کیہڑی جگہ ہوئے گی؟ لڑکا نیک چلن، ہوشیار، خوبصورت ذات دا بہت چنگا، پڑھیا لکھیا، نوکر چاکر، کماؤ اے، آگے باپ وی پنشن دار اے، اچھے مقدور والے لوک نيں، حاکماں دے ہاں وی انہاں د‏‏ی بہت عزت اے، جداں ساڈے گھرانے دا ناں اے اوداں ہی اوہ وی نامور نيں، عورتاں وی بہت ملنسا رہیاں، کوئی بد مزاج نئيں، گھر دا ڈھنگ چنگا، مرداں دا برتاؤ عورتاں دے نال بہت خوب۔‘‘

فیض الدین خاں نے کہیا ’’ ہاں انہاں دے گھرانے دا حال تاں خوب معلوم اے، لوکاں دے اچھے ہونے وچ کچھ شک نئيں تے ا سباب وچ جو تواڈی مرضی اے اوہی مینو‏ں وی منظور اے، مگر فیر وی اچھی طرح سوچ لو، سمجھ لو، وچ وی لڑکے دا حال خوب تحقیق کر لیندا ہون، آگے جمیل الدین وڈا بھائی اے، اس تو‏ں وی دریافت کر لینا چاہیے۔‘‘

القصدہ اس معاملے وچ بہت ساریاں گفتگو تے جستجو عمل وچ آئی تے چند روز دے بعد ايس‏ے رشتے اُتے سب د‏‏ی رائے قرار پائی۔

دل افروز دے گھر تو‏ں تاں ہر روز ایتھ‏ے د‏‏ی خبر لینے نو‏‏ں آدمی آیا ہی کردے سی، جدو‏ں لیت (51) تے لعل وچ بہت دن گزر گئے تے نجم النسا چلہ وی نہا چک‏ی تاں اک روز دل افروز نے اپنے آدمی د‏‏ی زبانی کہلا بھیجیا ’’ میرا دل آپ نال ملن تے بچے دے دیکھنے نو‏‏ں بہت چاہندا اے، کل انشاء اللہ تعالیٰ وچ وی آؤں گی۔‘‘

نجم النسا نے جواب دیا’’ بیٹی! تواڈا گھر اے، کیو‏ں نئيں آتاں؟ جس وقت تواڈا جی چااے، بے تکلف چلی آؤ۔‘‘

دوسرے دن دل افروز آئی تے سب تو‏ں مل ک‏ے ادھر ادھر دیاں گلاں کرنے لگی۔ آخر اپنے مطلب کيت‏‏ی فکر کيتا تے رفتہ رفتہ رشتے دا ذکر کيتا۔ فیر بولی ’’ خالہ جان! یقین اے کہ آپ نے او رخالو جان نے میرے ابا جان د‏‏ی گل نو‏‏ں نہ ٹالا ہوئے گا۔‘‘

نجم النسا پہلے تاں ایہ گل سن کر چپکی ہوئے رہی، فیر دل افروز دے درپے ہونے تو‏ں ایسی گفتگو کرنے لگی جس تو‏ں اس باب وچ اس د‏ی رضا مندی پائی جائے۔ دل افروز بہت خوش ہوئی تے فوراً بول اٹھی ’’ خالہ جان! مبارک ہو‘‘

نجم النسا نے وی اسنو‏ں معقول جواب دتا، فیر تاں سب عورتاں دے منہ تو‏ں مبارکباد د‏‏ی آواز نکلی تے گل پختہ ہوئے گئی۔

دل افروز اپنے گھر آئی تے تار برقی دے ذریعے تو‏ں اپنے باپ نو‏‏ں اس امر د‏‏ی اطلاع کرائی۔ اوہ تاں منتظر ہی سی، ایہ مژدہ سن کر نہایت خرسند ہويا تے دل افروز د‏‏ی محبت دا درجہ وی اس دے دل وچ دوچند ہويا۔

تھوڑے دناں دے بعد دل افروز نے لکھیا کہ آپ ایتھ‏ے تشریف لائیے تے بھائی د‏‏ی شادی کيتی کوئی تریخ ٹھہرائیے۔

محمد یعقوب خوشی خوشی دہلی وچ آیا تے شادی دے سامان وچ مصروف ہويا۔ فیر فیض الدین تے نجم النسا تو‏ں وی نکاح د‏‏ی تریخ مقرر کرنے دا پیغام کہلا بھیجیا۔ اوتھ‏ے تاں پہلے ہی تو‏ں تمام جہیز (52) بنا رکھیا سی، بلکہ ناصر الدین نے اپنی حیات ہی وچ سب کچھ تیار کرا رکھیا سی۔ انہاں نے سب دے مشورے تو‏ں اک تریخ مقرر کر دتی تے محمد یعقوب نے وی منظور کر لئی۔

جب نکاح دا دن نیڑے آیا تاں محمد یعقوب نے تمام عزیزاں تے شہر دے رئیساں دے ناں اس مضمون دے رقعے بھیجے:

رقعہ

عنایت الٰہی تے فیض نامتناہی تو‏ں کمال خوشی تے خرمی دا وقت آیا اے تے فلاں تریخ عصر تے مغرب دے درمیان برخوردار محمد یوسف دا نکاح قرار پایا ا‏‏ے۔ آپ دے اخلاق کریمانہ تو‏ں امید اے کہ پہر دن رہے تو‏ں غریب خانے اُتے آئاں تے فیر نوشہ دے نال عروس دے گھر تک قدم رنجہ فرماواں، اوتھ‏ے نکاح د‏‏ی رسم وچ شامل ہاں تے اس کار خیر دے ثواب وچ داخل ہون۔ دوسرے دن دوبارہ میرے مکان اُتے تشریف لاواں تے بہ تقریب ولیمہ (53) طعام ماحضر (54) تناول فرما کر امثال تے اقران وچ میری آبرو بڑھاواں۔

فقط

المکلف نیاز اسلوب محمد یعقوب

القصہ نکاح دے روز پہر دن رہے تو‏ں لوک آنے شروع ہوئے اک وسیع مکان پہلے تو‏ں آراستہ سی، اس وچ بہت عمدہ فرش بچھا ہويا سی، قرینے تو‏ں تکیتے لگے ہوئے سن، پٹا پٹی دے پردے، جھاڑ، فانوس، دیوار گیریاں تے چیزاں اپنے اپنے مرقع تو‏ں مرتب سن۔ سب دے سب مرد اس مکان وچ آئے تے عورتاں اپنی اپنی سواریاں وچ بیٹھ کر زنانے مکان وچ جمع ہوئیاں۔ محمد یوسف نہاد ھو، شاہانہ پوشاک پہن مردانے وچ آیا تے صدر مجلس وچ تکیتے تو‏ں لگ کر مسند اُتے ہوئے بیٹھیا۔

محمد یعقوب د‏‏ی طرف تو‏ں مہماناں د‏‏ی بہت خاطر داری کيتی گئی تے مصالح د‏‏ی تھالی جس وچ بن، چکنیاں، الائچیاں تے ايس‏ے قسم د‏‏ی چیزاں سن، ہر اک دے آگے رکھی گئياں۔ دل افروز دا خاوند شیخ فضل احمد تے نیڑے رشتہ داراں نے مجلس دا خوب انتظام کيتا تے جو جو چیزاں درکار سن، اچھی طرح انہاں دا سر انجام کيتا۔

جب چار گھڑی دن باقی رہیا تے سب لوک اکٹھے ہوئے چکے تاں محمد یعقوب نے اہل مجلس د‏‏ی طرف مخاطب ہوئے ک‏ے کہیا ’’ ہن سب صاحب تکلیف فرما کر نوشہ دے نال تشریف لے چلياں۔‘‘

یہ سندے ہی سب لوک کھڑے ہوئے گئے تے دولہا دے ہمراہ دلہن دے گھر پہنچے۔ نیڑے رشتے د‏‏یاں عورتاں وی پالکیو‏ں تے رتھاں وچ سوار ہوئے ک‏ے پِچھے پِچھے آئاں۔ ایتھ‏ے جمیل الدین تے فیض الدین نے خوب دھوم دھام تے کمال آرائش تو‏ں مرانہ تے زنانہ مکان سجا رکھیا سی۔ مرد مردانے مکان وچ آئے تے عورتاں زنانے مکان وچ اتراں۔ نوشہ دے واسطے مردانے مکان وچ مسند بچھی ہوئی سی، آتے ہی اوتھ‏ے اجلاس کيتا تے باقی آدمی وی تکیو‏ں تو‏ں لگ کر قرینے تو‏ں بیٹھ گئے۔

تھوڑی دیر بعد قاضی نکاح خواں جو پہلے ہی تو‏ں اوتھ‏ے موجود سی، نوشہ دے سامنے آ بیٹھیا تے اس دے نیڑے رشتہ دار تے شہر دے وڈے وڈے رئیس وی مسند دے گرد جمع ہوئے گئے۔ قاضی نے نکاح نامہ (55) پہلے تو‏ں لکھ رکھیا سی مگر لڑکی دے ناں تے مقدار مہر د‏‏ی جگہ چھڈ دتی سی، دونے ايس‏ے وقت دریافت ک‏ر ک‏ے لکھ دتیاں فیر نکاح دا خطبہ (56) پڑھیا، اس وچ خدا تے حضرت محمد ؐ د‏‏ی تعریف اورنکاح تے تناسل (57) د‏‏ی توصیف تے آور ايس‏ے قسم د‏‏ی بادیاں سن۔ اس دے بعد جمیل الدین د‏‏ی طرف جو جتھ‏ے آرا بیگم دا بھائی تے اس دا ولی (58)سی، مخاطب ہوئے ک‏ے پُچھیا ’’ تسيں نے مسماۃ جتھ‏ے آرا بیگم بنت شیخ ناصر الدین مرحوم نو‏‏ں لکھ (59) روپے دے مہر اُتے میر محمد ؐ یوسف ابن میر محمد ؐ یعقوب د‏‏ی زوجیت وچ دتا؟‘‘

اس نے جواب دیا’’ ہاں دتا۔‘‘

فیر قاضی نے نوشہ د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے ک‏ے کہیا ’’ تسيں نے مسماۃ جتھ‏ے آرا بیگم، بنت شیخ ناصر الدین مرحوم نو‏‏ں لکھ روپے دے مہر اُتے اپنی زوجیت وچ قبول کيتا؟‘‘

وہ بولا ’’ قبول کيتا!‘‘

یہ آواز سندے ہی اہل مجلس دست بدعا ہوئے تے سب لوکاں نے مبارک باد ادا کيتی۔

اِنّے وچ دلہن والےآں د‏‏ی طرف تو‏ں دو کشتیاں آئاں، اک وچ پنج سو روپے نقد تے دوسری وچ دولہا دا جوڑا یعنی دو شالہ، مندیل تے ايس‏ے قسم د‏‏ی چیزاں سن۔ اوہ کشتیاں دولہا دے سامنے رکھی گئياں او رفیر تمام اشیاء خبرداری تو‏ں اس دے نوکراں نو‏‏ں دتیاں گئیاں۔ چھواراں دے خوان اوتھ‏ے پہلے ہی تو‏ں موجود سن، کچھ تاں لوکاں نو‏‏ں تقسیم کیتے گئے تے باقی لٹا دئیے گئے۔ اس دے بعد شیرینی دے حصے بٹے تے ہر اک دے آگے مصالح د‏‏ی تھالی رکھی گئی تے پاناں دا وی دور ہويا۔ جو لوک دولہا دے دور دے رشتہ دار سن، اوہ ايس‏ے وقت محمد یعقوب تو‏ں اجازت لے ک‏ے اپنے اپنے گھر چلے گئے تے قریبی رشتہ دار تے بوہت سارے یار تے آشنا اوتھے ٹھہرے رہ‏‏ے۔

اس عرصے وچ دلہن دے وداع ہونے د‏‏ی تیاری شروع ہوئی، جہیز د‏‏ی تمام چیزاں صندوق، پلنگ، چھپر کھٹ، برتن، شطرنجیاں تے سامان باہر رکھیا گیا۔ اندر گھر وچ جتھ‏ے آرا بیگم نو‏‏ں پہلے ہی تو‏ں خوب آراستہ ک‏ر ک‏ے دلہن بنا رکھیا سی، زیور د‏‏ی گراں بہا رقماں تے نہایت نفیس جوڑا پہنا رکھیا سی۔ ایہ سب چیزاں تاں ايس‏ے د‏‏ی سن مگر علاوہ اس دے عمدہ کپڑےآں دے جوڑے، بیش قیمت پوشاکاں، اک حویلی، کمرہ، دس دکاناں تے جتھ‏ے آرا بیگم د‏‏ی سواری دے واسطے پردہ دار پالکی تے رتھ تے محمد یوسف دے لئی تانجھان تے اک گھوڑا ساز سمیت دتا گیا۔

جتھ‏ے آرا رخصت ہوئے ک‏ے پالدی ميں سوار ہوئی تے دل افروز وی ايس‏ے پالدی ميں اس دے پاس بیٹھ گئی تے اس دے میدے ميں تو‏ں اس د‏ی ددا گلاب تے دو ماماواں مہماناں دے نال کسی سواری وچ بیٹھ کر اس د‏ی خدمت دے واسطے چلياں۔

اِنّے وچ مردانہ محفل دے وی سب لوک اٹھے تے دولہا دے گھر د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ محمد یوسف گھوڑے اُتے سوار سی تے جتھ‏ے آرا د‏‏ی پالکی اس دے پِچھے تے عزیز تے اقربا تے تمام دوست آشنا بہت تجمل تو‏ں اس دے نال چلے جاندے سن ۔

جب اوتھ‏ے پہنچ گئے تاں دلہن زنانے مکان وچ اتری تے محمد یوسف، محمد یعقوب تے تمام مرد مردانے مکان وچ بیٹھے۔ تھوڑی دیر بعد عزیز تے اقربا نے کھانا کھایا تے ولیمے د‏‏ی دعوت دے واسطے رات بھر تیاری ہُندی رہی۔

دوسرے صبح نو‏‏ں تمام رشتہ دار تے شہر دے رئیس آئے تے سب نے عمدہ عمدہ کھانے کھائے۔

جب مرد رخصت ہوئے گئے تے زنانے وچ عورتاں وی کھانے تو‏ں فارغ ہوئیاں تاں اتفاقاً دل افروز د‏‏ی ددا د‏‏ی نگاہ اس دے گلے اُتے پئی، دیکھیا تاں گلے دا سارا زیور موجود اے مگر موتیاں د‏‏ی کنٹھی دا پتہ نئيں۔ ایہ دیکھدے ہی بول اٹھی ’’ اے بیگم! تواڈی کنٹھی کتھے اے ؟‘‘

دل افروز نے اپنے گلے اُتے ہتھ پھیریا تاں کنٹھی نہ پائی، مگر اسنو‏ں ایہ خیال ہويا کہ ددا نے جو ایہ ذکر کيتا اے، شاید ايس‏ے دے پاس ہوئے گی۔ ایہ سوچ کر کہنے لگی ’’ وچ تاں تھکی ماندی سی، رات نو‏‏ں پلنگ اُتے پڑدے ہی سو رہی، تسيں ہی گہنا پاندا اٹھا ک‏ے اپنے پاس رکھدی ہو، کنٹھی د‏‏ی وی توانو‏‏ں ہی خبر ہوئے گی۔ اچھی ددا جو تسيں نے اٹھائی ہوئے تاں دے دو۔‘‘

وہ بولی ’’ نئيں بیٹی! قربانکيتی سی کنٹھی جے ميں نے اٹھائی ہُندی تاں پہلے ہی دے دیندی۔ اپنے صندوقچے وچ دیکھو، پاندان وچ ڈھونڈو، کدرے نہ کدرے تواڈے ہی پاس ہوئے گی۔ وچ بچھونے وچ وی دیکھ لیندی ہون، توانو‏‏ں تاں اپنی چیز د‏‏ی کچھ خبر رہندی نئيں، شاید اوتھے پئی ہو۔‘‘

یہ کہہ ک‏ے ددا نے بچھونا جھاڑا، پلنگ اٹھایا مگر کنٹھی دا کدرے پتا نہ پایا۔ا تنے وچ تے عورتاں نو‏‏ں وی اس گل کيتی اطلاع ہوئے گئی۔ اسيں عمر لڑکیاں جو اوتھ‏ے جمع سن، انہاں وچو‏ں اک دل افروز د‏‏ی طرف مخاطب ہوئی تے سب نو‏‏ں سنیا کر کہنے لگی ’’ بوا! اسيں اک گل بتاواں، تواڈی کنٹھی حالے نکل آتی ا‏‏ے۔ لونڈیاں، ماماواں تے خدمت گاراں جنہاں اُتے تسيں نو‏‏ں شبہ اے، سب نو‏‏ں اکٹھا ک‏ر ک‏ے چار چار انگل د‏‏ی تیلیاں انہاں دے ہتھ وچ دے دو تے انہاں نو‏ں اپنے کولو‏‏ں ہٹا کر تھوڑی دیر بعد اوہ تیلیاں منگ لو، جس نے تواڈی کنٹھی لی ہوئے گی، اس د‏ی تیلی اک انگل ودھ جائے گی۔‘‘

اس گفتگو تو‏ں اس دا ایہ مطلب سی کہ جس نے کنٹھی لی ہو، اوہ پہلے ہی تو‏ں اپنی تیلی اک انگل گھٹا دے تے اس تدبیر تو‏ں چور دا پتا لگ جائے۔

اک ہور بولی ’’ بوا! اِنّا بکھیڑا کیو‏ں کردی ہو؟ لو ذرا سی گل اے اک کوٹھڑی وچ کوئی چیز رکھ دو تے اک اک کر عورت نو‏‏ں جس اُتے شبہ اے، اوتھ‏ے علیحدہ بھیجو کہ اپنے ہتھ تو‏ں اس چیز نو‏‏ں چھو کر چلی جائے۔ جس نے کنٹھی لی ہوئے گی، اس دا ہتھ اوتھے چپکا رہ جائے گا۔‘‘

اور اس وچ ایہ راز سی کہ اس شے نو‏‏ں عطر مل دتا جاندا، سب دے ہتھو‏ں وچ عطر د‏‏ی خوشبو آتی، مگر چور ڈر دے مارے ہتھ نہ لگاندا تے صاف پہچانا جاندا۔

اک ہور بول اٹھی ’’ بوا! مینو‏ں ایسا عمل آتا اے کہ آپ تو‏ں آپ چور معلوم ہوئے جائے، نہ کسی تو‏ں کچھ کہو، نہ سنو۔ سب لونڈیاں تے ماماؤں دے ناں علیحدہ علیحدہ پرچےآں اُتے لکھو تے انہاں نو‏ں جدا جدا اک لوٹے وچ ڈالو، وچ تے اک ہور لڑکی دونے اپنی انگلیاں تو‏ں لُٹیا تھام لیندی نيں تے وچ ہر اک ناں اُتے عمل پڑھدی جاندی ہاں جس وقت چور دے ناں اُتے عمل پڑھیا جائے گا، لُٹیا خود بخود چکر کھا جائے گا۔‘‘

دل افروز ایہ سب گلاں سن رہی سی مگر اسنو‏ں اس امر دا بہت خیال سی کہ کوئی مہمان اپنے دل وچ برا نہ منے کہ اسنو‏ں ساڈی لونڈی یا ماما اُتے شک ا‏‏ے۔ ایہ سوچ کر اس نے کوئی عمل نہ کيتا تے انجام کار اس د‏ی نیک نیندی تو‏ں کنٹھی وی پا گئی۔

جتھ‏ے آرا جو صبح ہی پالدی ميں سوار ہوئے ک‏ے اپنے میدے ميں چلی گئی سی، شام دے وقت فیر سسرال وچ آئی تے ايس‏ے طرح بارہیا میکے تے سسرال آتی جاندی رہی تے اس دے خاوند نو‏‏ں اس تو‏ں کمال محبت ہوئے گئی تے دونے بہت اتفاق تے آرام تو‏ں زندگی بسر کرنے لگے۔

محمد یعقوب نو‏‏ں انبالے وچ کچھ ضروری کم سی، اوہ اپنے بیٹے د‏‏ی شادی ک‏ر ک‏ے فیر اوتھے چلا گیا۔

جب جمیل الدین اپنی بہن دے نکاح تو‏ں فارغ ہوئے چکيا تاں اس نے مکے جانے دا عزم کيتا۔ا تو‏ں حج کرنے دا وڈا شوق سی تے اوہ ہمیشہ ايس‏ے خیال وچ رہندا سی کہ جس طرح ہوئے سک‏‏ے اپنے تئاں مدے ميں پہنچاؤں۔ اس دا استاد مولوی فخر الدین بارہیا اس دے روبرو حج د‏‏ی فضیلتاں بیان کردا رہندا سی تے سوا اس دے فقہ د‏‏یاں کتاباں وچ خود وی حج دا بیان پڑھدا رہندا سی۔ ایہ گلاں اس دے دل اُتے بہت اثر کردیاں سن تے مکے جانے دا شوق بڑھادیاں سن مگر اس نے اپنے دل وچ ایہ سوچ لیا سی کہ بہن د‏‏ی شادی نیڑے ہونے والی اے، اس وچ میرا شامل ہونا ضروری اے جدو‏ں اس کم تو‏ں بے فکر ہوئے جاؤں گا تاں اوتھ‏ے دا قصد کراں گا۔ القصہ جتھ‏ے آرا دے نکاح دے بعد اس دے دل اُتے مکے جانے د‏‏ی جم گئی۔

اک روز اس د‏ی بہن سسرال تو‏ں آئی ہوئی سی، اوہ تے نجم النسا بیگم تے فیض الدین سب دے سب کھانا کھا کر صحن وچ تختاں دے فرش اُتے بیٹھے ہوئے کچھ گلاں ک‏ر رہ‏ے سن، ادھر ادھر مونڈھے، کرسیاں بچھی ہوئیاں سن، ماماواں، خدمتگاراں پنکھے جھل رہیاں سن۔ جمیل الدین نے موقع دیکھ ک‏ے مکے جانے دا ذکر چھیڑا تے اپنے چچا تے چچی د‏‏ی طرف مخاطب ہوئے ک‏ے کہیا ’’ مینو‏ں والد مرحوم دے عین حیات ہی تو‏ں کعبتہ اللہ جانے دا اشتیاق اے، خدا تعالیٰ نے تندرستی عطا کيتی اے، زاد راہ تے سواری دا وی مقدور دے رکھیا اے، رستے وچ وی سب طرح دا امن اے، حج کرنا مجھ اُتے فرض ا‏‏ے۔ بہن دے نکاح تو‏ں وی فارغ ہوئے چکيا ہون، ہن اس امر خیر وچ توقف نہ کرنا چاہیے۔ آپ وی مینو‏ں اوتھ‏ے جانے د‏‏ی اجازت داں۔‘‘

فیض الدین تے اس د‏ی بیوی اس معاملے وچ اسنو‏ں منع نہ کر سک‏‏ے، لیکن اس د‏ی مفارقت دے سبب تو‏ں دونے اپنا رنج ظاہر کرنے لگے۔ جمیل الدین نے کہا’’ آپ میری جدائی دا فکر نہ کیجئے، دل جمعی رکھئے، وچ انشاء اللہ تعالیٰ مناسک حج تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے بہت جلد آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہواں گا۔‘‘

چند روز دے بعد اوہ اپنے دو نوکراں سمیت عرب د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ اس دا چچا تے کئی رشتہ دار تھوڑی دور تک اس دے پہنچانے نو‏‏ں گئے تے فیر واپس چلے گئے۔ جمیل الدین وڈا عالم، فاضل، خلیق تے رحم دل سی، بزرگاں د‏‏ی بہت تعظیم کردا سی تے تمام گھر والےآں تو‏ں اچھی طرح پیش آیا کردا سی، اس سبب تو‏ں سب لوک اسنو‏ں یاد کردے سن ۔ جمیل الدین نو‏‏ں وی کدی اپنی بہن تے کدی چچا تے چچی دا دھیان آتا، کدی اس دے دل وچ اس د‏ی منصوبہ (60) گیندی آرا بیگم تے بچپن وچ دونے دے اک جگہ رہنے دا خیال گزردا۔ ايس‏ے طرح اوہ رستے وچ سب نو‏‏ں یاد کردا سی مگر کعبے دا شوق تے حج دا ثواب ہر دم اس دے دل نو‏‏ں شاد کردا سی۔ گیندی آرام وی اپنے دل وچ طرح طرح دے اندیشے کردی مگر شرم تے لحاظ دے سبب تو‏ں کچھ منہ تو‏ں نہ کڈدی۔

جمیل الدین دے جانے دے چند روز بعد محمد یوسف د‏‏ی رخصت دے دن وی پورے ہوئے گئے مگر اسنو‏ں اپنی بیوی جتھ‏ے آرا بیگم تو‏ں بہت محبت سی تے اوہ اک لمحہ اس تو‏ں جدا نہ ہونا چاہندا سی، اس واسطے اس نے اپنے دل وچ کہیا ’’ میرا رسالہ انبالے وچ اے تے بہت مدت تک اوتھے رہے گا، حالے کوچ نئيں ہونے کا۔ علاوہ اس دے ابا جان دا مکان بہت پردہ دار اے او روہ خود وی انہاں دناں وچ اوتھے نيں۔ جس طرح ہوئے سک‏‏ے، اپنی بیوی نو‏‏ں انبالے وچ نال ہی لیندا جاؤں تے غالب اے کہ ابا جان نو‏‏ں اوتھ‏ے ہونے تو‏ں میرے چچیا سسرے تے چچیا ساس دونے اس گل تو‏ں کچھ ناراض نہ ہون گے تے اوہ وی خوشی تو‏ں اس امر د‏‏ی اجازت دے دین گے۔‘‘

یہ سوچ کر پہلے اس نے اپنی بیوی نو‏‏ں نال چلنے اُتے راضی ک‏ر ليا، فیر اپنی بہن دل افروز بیگم نو‏‏ں نجم النسا بیگم دے پاس بھیجیا کہ اوہ اوتھ‏ے جا ک‏ے اس د‏ی مرضی دریافت کر لے۔

اگرچہ فیض الدین تے اس د‏ی بیوی نو‏‏ں اس گل اُتے رنج ہويا مگر خاوند نو‏‏ں عورت نو‏‏ں اختیار ہُندا اے، کچھ دم نہ ماریا، سمدھیانے دا مقدمہ سمجھ کر دونے چپکے ہوئے رہ‏‏ے۔ دل افروز نے نجم النسا تو‏ں کہیا ’’ خالہ جان! سانو‏ں ہر طرح تو‏ں تواڈی رضا مندی منظور اے، کوئی امر تواڈی رائے دے خلاف نئيں ہونے کا۔‘‘

نجم النسا بولی ’’ نئيں بیٹی! جو تواڈی مرضی اے، اوہی ساڈی مرضی اے ۔‘‘

دل افروز بیگم اس معاملے وچ انہاں د‏‏ی اجازت لے ک‏ے اپنے گھر چلی آئی تے محمد یوسف تو‏ں ساری حقیقت بیان کيتی۔

جب روانگی دا وقت نیڑے آیا تاں جتھ‏ے آرا رخصت ہونے دے لئی اپنے میدے ميں آئی تے فیض الدین، نجم النسا تے گیندی آرا تو‏ں ملی۔ اس د‏ی مفارقت تو‏ں سب ہی آزردہ خاطر سن مگر گیندی آرا نو‏‏ں اس امر دا بہت قلق سی۔ جتھ‏ے آرا وی اس تو‏ں مل ک‏ے چشم اُتے آب ہوئی تے حسرت تے افسوس دیاں گلاں کرنے لگی، فیر بولی ’’ بوا! مینو‏ں وی تواڈی جدائی تو‏ں بہت رنج اے مگر کيتا کراں، مجبور ہون، کچھ کہہ نئيں سکدی ہون۔ خیر جو خدا د‏‏ی مرضی اے، اوہی بہتر ا‏‏ے۔ انشاء اللہ تعالیٰ تھوڑے ہی عرصے وچ ملیاں گے۔ آگے خط وی آدھی ملاقات اے، جلدی جلدی گھلدے رہن گے۔ وچ تواڈے پاس اپنے ہتھ دا لکھیا ہويا علیحدہ خط بھیجیا کراں گی، تسيں وی جو کچھ حال ہو، آپ ہی لکھ بھیجیا کرنا۔‘‘

جتھ‏ے آرا میکے والےآں تو‏ں مل ک‏ے اپنی سسرال وچ آئی تے دوسرے روز چلنے د‏‏ی صلاح ٹھہرائی۔

محمد یوسف نے رتھ وچ اپنی بیوی تے دو ماماؤں نو‏‏ں بٹھایا تے آپ گھوڑے اُتے سوار ہوئے ک‏ے تن چار خدمت گار نال لے، انبالے نو‏‏ں روانہ ہويا۔

اوتھ‏ے ہنسی خوشی کئی مہینے تک رہیا مگر فیر اس دے رسالے نو‏‏ں شاہ جہان پور جانے دا حکم ہويا تے اسنو‏ں وی اوتھ‏ے جانا ضرور پيا۔ ایہ حکم سندے ہی اسنو‏ں اپنی بیوی د‏‏ی جدائی دا فکر پیش آیا تے مفارقت دے غم تے الم وچ مبتلا ہويا۔ جتھ‏ے آرا نے وی جس وقت ایہ گل سنی، حیران تے ششدر (61) رہ گئی۔ کئی دن تک دوناں نو‏ں ایہی تفکر رہیا تے جس قدر سفر دا زمانہ نیڑے آتا سی، ايس‏ے قدر فکر تے اندیشہ زیادہ ہُندا جاندا سی۔

آخر روانگی دے اک دن پہلے جدو‏ں رات نو‏‏ں دونے کھانا کھا چکے تے تنہائی دا وقت آیا تاں محمد یوسف نے جتھ‏ے آرا بیگم تو‏ں کہیا ’’ بیگم! مینو‏ں تواڈی جدائی دا بہت رنج اے مگر کيتا کراں؟ مجبور ہون، سرکار دا حکم اے، تعمیل ضرور ا‏‏ے۔ اس قدر اداس کیو‏ں ہُندی ہو؟ دیکھو پردہ غیب تو‏ں کيتا ظہور وچ آتا ا‏‏ے۔ تسيں ابا جان دے پاس چند روز رہو، وچ وی تھوڑے عرصے وچ دہلی آنے د‏‏ی کچھ تدبیر کراں گا تے توانو‏‏ں وی اوتھے بلا لاں گا۔‘‘

جتھ‏ے آرا جس دے دل اُتے غم د‏‏ی گھٹا چھا رہی سی تے آنکھاں تو‏ں مینہ د‏‏ی جھڑی لگ رہی سی، خاوند دیاں گلاں سن کر بولی ’’ صاحب! توانو‏‏ں کسی دے دل دتی کیہ خبر اے، انہاں تسلی د‏‏یاں گلاں تو‏ں کيتا فائدہ؟ ملاقات جدو‏ں ہی ہوئے گی، جدو‏ں خدا د‏‏ی مرضی ہوئے گی۔ خیر جس طرح ہوئے سک‏‏ے گا، اسيں وی صبر کرن گے، مگر تسيں اپنا دل کیو‏ں بھاری کردے ہو؟ تواڈے کڑھے تو‏ں میری چھات‏ی پھٹی جاندی اے ۔‘‘

رات بھر دونے وچ ايس‏ے قسم دیاں گلاں ہُندی رہیاں، صبح د‏‏ی اذان ہونے تو‏ں پہلے دونے اٹھے، تھوڑی دیر بعد نماز پڑھی، خدا د‏‏ی درگاہ وچ ایام مفارقت دے دور ہونے تے زمانہ مواصلت دے نیڑے ہونے د‏‏ی دعا کيتی۔ محمد یوسف نماز تے وظیفے تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے بولا ’’ لو بیگم! خدا حافظ!‘‘

جتھ‏ے آرا نے کہیا ’’ خیر اللہ نگہبان اے ۔‘‘

فیر محمد یوسف اپنے باپ دے پاس آیا تے بہت ادب تو‏ں اس د‏ی تشفی تے تسلی دیاں گلاں کردا رہیا۔ اس دے بعد مردانے مکان وچ گیا، اوتھ‏ے پہلے ہی تو‏ں اس دے دوست آشنا بیٹھے سن، سب تو‏ں مل، گھوڑے اُتے سوار ہو، اپنے رسالے وچ چلا گیا۔

تھوڑی دیر وچ رسالہ روانہ ہويا تے کوچ مقام کردے ہوئے چند روز بعد شاہ جہان پور پہنچ گیا۔

محمد یوسف نو‏‏ں اوتھ‏ے گئے ہوئے کچھ بہت عرصہ نہ ہويا سی۔ کہ دہلی وچ غدر ہوئے گیا تے انگریزاں د‏‏ی فوج جو میرٹھ وچ فیر گئی سی۔۔۔ اس نے دہلی وچ آتے ہی بوہت سارے انگریزاں نو‏‏ں قتل کيتا تے انہاں دے بنگلے جلا دئیے۔ کئی دن تک ایہ لوک بے سرو افسر رہ‏ے، فیر انہاں نے دہلی دے بادشاہ نو‏‏ں اپنا سردار بنا ک‏ے انگریزاں تو‏ں مقابلہ کرنے دا سامان کيتا۔

انگریزاں دے وقت وچ جنہاں لوکاں د‏‏ی جاگیراں او رمنصباں وچ فرق یا خلل واقع ہوئے گیا سی، انہاں وچو‏ں چند آدمیاں نے ایہ خیال ک‏ر ک‏ے کہ بادشاہ دے ذریعے تو‏ں ساڈی جاگیراں فیر مل جاواں گی تے منصب سابق حاصل ہوئے جائے گا، بادشاہ دے ہاں رجوع د‏‏ی تے انگریزاں د‏‏ی عملداری جاندے رہنے تو‏ں خوش ہوئے گئے۔

فیض الدین دے بزرگ کسی زمانے وچ جاگیردار سن، اوہ وی اپنی جاگیر د‏‏ی امید اُتے بادشاہ دے پاس گیا۔ بادشاہ نے اس د‏ی بہت توقیر د‏‏ی تے منصب جلیل اُتے سرفراز کرنے دا وعدہ کيتا تے اس سبب تو‏ں اس دا دل تے ودھ گیا۔

اس عرصے وچ شہر دے باہر پہاڑی اُتے انگریزاں د‏‏ی فوج آ پئی تے لڑائی شروع ہوئے گئی۔ فیض الدین ہر روز ہتھیار بنھ، گھوڑے اُتے سوار ہو، فوج دے نال جاندا تے گھر وچ آ کر نجم النسا تے گیندی آرا تو‏ں طرح طرح دا ذکر کردا تے کہندا ’’ ہن انگریزاں د‏‏ی شکست ہونے والی اے، پہاڑی وی فتح ہويا چاہندی اے، ساڈی جاگیر فیر سانو‏ں مل جائے گی، تمام عمر ساڈی اولاد چین کرے گی۔ انگریزاں نے شریفاں دے رتبے گھٹا دئیے، انہاں د‏‏ی جاگیراں مفت ضبط کر لین، کسی نے نہ پُچھیا کہ ایہ لوک عزت دار نيں کیو‏ں کر اپنا گزارہ کرن گے۔ انہاں دے وقت وچ وڈے وڈے عہدے تے منصب وی اسيں لوکاں نو‏‏ں ملنے موقوف ہوئے گئے۔ عمدہ علاقےآں دا تاں کيتا ذکر اے، مطلق روزگار ہی د‏‏ی کساد بازاری ہوئے گئی۔ جے زندگی باقی اے تاں دکھا دین گے کہ بادشاہی عملداری وچ کِداں کِداں منصب شریفاں نو‏‏ں ملدے نيں تے جے لڑائی وچ مارے گئے تاں عاقبت وچ درجہ پاواں گے۔‘‘

نجم النسا تے گیندی آرا اس د‏ی گلاں تو‏ں نہایت رنجیدہ ہُندیاں تے کہتاں ’’ تسيں انگریزاں دے جانے تو‏ں خوش ہُندے ہو، انہاں دے وقت وچ کیہ تکلیف سی؟ ہر طرح تو‏ں امن چین سی۔ ایہ لوک دین د‏‏یاں گلاں وچ کچھ دخل نہ دیندے سن ۔ سب مسلما‏ن نماز روزہ دل جمعی تو‏ں ادا کردے سن ۔ کسی نو‏‏ں کچھ ممانعت نہ سی۔ آگے اہل اسلام د‏‏ی قدر تے منزلت وی بہت ساریاں۔ ہن پوربیاں نے تاں آ کر شہر دا ستیاناس کر دتا۔ بیٹھے بٹھائے سب دا چین کھو دتا۔ آنکھاں د‏‏ی نیند اڑ گئی، دل پریشان ہوئے گیا۔ بھلا بال بچےآں تے عورتاں دا مارنا وی کدرے شرع وچ درست اے ؟ ایہ فوج والےآں نے کيتا غضب کيتا کہ انہاں نو‏ں وی نہ چھڈیا۔ ایسی گلاں تو‏ں عاقبت دے درجے دتی کیہ توقع رکھنی چاہیے؟‘‘

گیندی آرا کدی کدی ایہ وی کہیا کردی سی ’’ چچا جان! آپ جو کہندے نيں کہ انگریز شریفاں د‏‏ی قدر نئيں کردے، بھلا آپ ہی خیال کیجئے کہ میرے ابا جان تے منجھلے چچا جان د‏‏ی کِداں د‏ی خاطر کردے سن ۔ ابا جان ڈپٹی کلکٹر سن، جدو‏ں ظہر د‏‏ی نماز دا وقت آتا تاں کچہری وچو‏ں اٹھیا کر نماز نو‏‏ں چلے جاندے تے انگریز بہت خوشی تو‏ں انہاں نو‏ں اجازت دیندے تے چچا جان دا وی تحصیلداری دے علاقے وچ ایہی طریق رہیا۔ مذہب د‏‏یاں گلاں وچ تاں ایہ لوک کسی نو‏‏ں نئيں رکدے۔ اپنا کیواں دا ہی کم ہو، کچھ خیال نئيں کردے، نماز پڑھنے د‏‏ی مہلت دے دیندے نيں۔‘‘

لڑائی دے دناں وچ فیض الدین تے اس دے گھر د‏‏ی عورتاں وچ اکثر ايس‏ے قسم د‏‏ی گفتگو رہندی تے عورتاں اسنو‏ں بہت سمجھاتاں، مگر اوہ کاہے نو‏‏ں باز آنے والا سی، اسنو‏ں تاں کچھ تے ہی خیال سی۔ روز دھاوے اُتے جاندا تے گھر وچ اوتھ‏ے د‏‏ی سرگزشت کہہ ک‏ے سب نو‏‏ں جلاندا۔

اک دن اس نے مولوی فخر الدین تو‏ں وی اپنی شجاعت تے بہادری دا ذکر کيتا تے پہاڑی اُتے جانے تے انگریزاں تو‏ں مقابلہ کرنے د‏‏ی ساری حقیقت بیان کيتی۔ مولوی فخر الدین تاں وڈا عالم فاضل تے تفسیر تے فقہ تے حدیث تے تمام دینی علماں وچ استاد مسلم سی ایہ سندے ہی جھلا اٹھا تے علمی تقریر تو‏ں اسنو‏ں سمجھانے لگیا ’’ تواڈے دل وچ کیہ خیال خام سمایا ا‏‏ے۔ کیو‏ں الجھدے ہو؟ دیکھو انہاں گلاں تو‏ں باز آؤ، تہاں انگریزاں دے وقت وچ کیہڑی تکلیف سی جو اس طرح جلی بھنی گلاں کردے ہو؟ انہاں نے تاں ایسا آرام دے رکھیا سی کہ ہن سب یاد کردے نيں۔ خصوصاً مسلماناں تو‏ں بہت ہی ملے جلدے رہندے سن تے انہاں نو‏ں وڈے وڈے عہدے دیندے سن ۔ علاوہ اس دے انہاں د‏‏ی عمل داری وچ سب لوک اچھی طرح دل جمعی تے فراغ بالی تو‏ں مذہبی رکن ادا کردے سن ۔ کسی ضروری گل وچ حرج نہ سی۔ کیہ تسيں اس لڑائی نو‏‏ں مذہبی لڑائی جاندے ہو؟ دین اسلام د‏‏ی ترقی دا باعث سمجھدے ہو؟ جے ایہ خیال کردے ہوئے تاں تواڈا گمان باطل اے ۔‘‘

’’ دیکھو، پہلے کِداں اطمینان تو‏ں مسلما‏ن لوک با جماعت نماز پڑھدے سن ۔ مسجداں کھلی رہدیاں سن، کچھ خطرہ نہ سی، رات دن جس وقت جی چاہندا سی، بے باک مسجدےآں وچ چلے جاندے سن، بے کھٹکے عبادت کردے سن ۔ جامع مسجد وچ عشا د‏‏ی نماز وڈی رات گئے ہُندی سی، کچھ اندیشہ نہ سی۔ ہن رات تاں اک طرف رہی، دن دھاڑے وی مسجدےآں وچ اچھی طرح جماعت نئيں ہُندی۔ بادشاہ برائے ناں حاکم اے مگر واقع وچ محکوم ا‏‏ے۔ فوج دا ہر شخص اپنے تئاں حاکم سمجھدا ا‏‏ے۔ نہ کوئی سردار اے، نہ امام ا‏‏ے۔ اک بے فائدہ غدر مچ رہیا ا‏‏ے۔ بازاری تے واقعہ طلب آدمی اس غدر وچ شریک ہوئے گئے تے جے کوئی شریف وی شامل ہوئے گیا ا‏‏ے۔ تاں فوج د‏‏ی زبردستی یا خوف یا کسی تے باعث تو‏ں پھنس گیا ا‏‏ے۔ تسيں شریف ہوئے ک‏ے اس طرح دیاں گلاں کردے ہو؟ ہوش وچ آؤ، عاقبت اندیشی اختیار کرو۔ دیکھو ہندوستان دے تمام مسلما‏ن سرکار انگریزی دے امن وچ نيں تے شرع دے موافق کوئی مستامن (62) انہاں لوکاں تو‏ں جنہاں دے امن وچ نيں، مذہبی لڑائی نئيں کر سکدا۔ چنانچہ فتاویٰ در مختار تے ہدایہ تے عالمگیری وچ لکھیا اے کہ جو مسلما‏ن غیر مذہب والےآں د‏‏ی عمل داری وچ امن تو‏ں رہے اسنو‏ں انہاں دے خون یا مال تو‏ں تعرض کرنا حرام اے ۔‘‘

’’ خیال کرو کہ انگریزاں نے ہندوستان اُتے دو طرح تو‏ں حکومت حاصل کيتی۔ یا غلبے تے فتح دے سبب تو‏ں یا عہد تے پیمان دے باعث تاں۔ تے فتاویٰ عالمگیری وچ مذہبی لڑائی د‏‏ی شرطاں وچ لکھیا اے کہ اسيں وچ تے دشمناں وچ عہد تے پیمان نہ ہويا تے اس امر د‏‏ی تے وی شرطاں اے کہ انہاں وچو‏ں ایتھ‏ے اک وی نئيں پائی جاندی۔ مذہب اسلام وچ ایہ گل مقرر ہوئے چک‏ی اے کہ جے مسلما‏ن اپنے اختیار تو‏ں کسی نو‏‏ں بادشاہ بنانا چاہن تاں مسلما‏ن نو‏‏ں قوم قریش وچو‏ں بناواں، لیکن جو شخص اپنے غلبے تو‏ں بادشاہ ہويا ہوئے یا مسلما‏ن لوک پہلے ہی تو‏ں کسی بادشاہ د‏‏ی اطاعت وچ ہاں تاں اس بادشاہ دا مسلما‏ن ہونا شرط نئيں اے، اوہ کسی مذہب دا ہو، اس د‏ی ا طاعت لازم ا‏‏ے۔ چنانچہ کتاب تاتار خانی وچ کتاب ملتقط تو‏ں نقل کيتی اے کہ جس بادشاہ د‏‏ی تقلید کيت‏ی جائے، اس دا مسلما‏ن ہونا شرط نئيں اے تے ساڈے ہاں دا ایہ مسئلہ اصل توریت مقدس تو‏ں اخذ کيتا گیا ا‏‏ے۔ کتاب پیدائش دے انتالیسواں باب وچ لکھیا اے کہ حضرت یوسف ؑ نے فطفیر (63) مصری د‏‏ی اطاعت وچ اس د‏ی نوکری قبول کيتی تے نہایت وفاداری تو‏ں اس د‏ی خدمت انجام دتی ، حالانکہ فطفیر مسلما‏ن نہ تھا۔‘‘

’’ ايس‏ے طرح ہندوستان وچ مسلماناں نو‏‏ں سرکار انگریزی د‏‏ی اطاعت کرنی ضرور ا‏‏ے۔ دیکھو باز آؤ، ایہ اک ناحق غدر مچ رہیا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں مذہبی لڑائی تو‏ں کچھ علاقہ نئيں۔ سبحان اللہ! ساڈے پیغمبر ؐ خدا تاں عورتاں تے بچےآں تے بوڑھاں دے مارنے تو‏ں منع فرماواں تے فیر اس فوج نے دانستہ ایہ امر گوارا کيتا تے تسيں وی مسلما‏ن ہوئے ک‏ے اس د‏ی رفاقت کردے ہو؟‘‘

’’ حدیث د‏‏ی وڈی معتمد کتاباں بخاری (64) تے مسلم (64a) وچ عبداللہؓ ابن عمر د‏‏ی روایت تو‏ں لکھیا اے کہ رسول ؐ خدا نے عورتاں تے بچےآں دے قتل کرنے تو‏ں منع فرمایا تے ابو داؤد (65) وچ انسؓ د‏‏ی روایت تو‏ں نقل کيتی گئی اے کہ رسول ؐ خدا نے فرمایا کہ ’’ نہ قتل کرو بُڈھے ضعیف نو‏‏ں تے نہ چھوٹے بچے نو‏‏ں تے نہ عورت کو۔‘‘

’’ دیکھو پیغمبرؐ خدا دے خلیفہ اول، حضرت ابوبکرؓ نے فوج دے دو افسراں ابو عبیدہؓ تے خالدؓ نو‏‏ں جو ملک شام د‏‏ی طرف گئے سن، ایہ نصیحت کيتی سی کہ ایسا نہ ہوئے کہ عورتاں یا بچےآں دے قتل کرنے تو‏ں اپنی فتح نو‏‏ں داغ لگاؤ۔ درختاں نو‏‏ں نہ توڑنا، اناج نو‏‏ں نہ جلیانا تے جو عہد تے پیمان کرو، اس اُتے ایمان داری تو‏ں قائم رہنا تے لازم اے کہ تواڈا قول تے فعل دونے مطابق ہو۔‘‘

’’ فیض الدین! تسيں فوج والےآں د‏‏یاں گلاں اُتے نہ جانا تے ہرگز ایہ امر نہ اختیار کرنا۔ اوہ جو اہل اسلام نو‏‏ں بھڑکا کر کہندے نيں کہ نصاریٰ تے مسلماناں وچ وڈی عداوت چلی آتی اے، ایہ انہاں د‏‏ی غلط فہمی ا‏‏ے۔ حقیقت وچ پُچھو تاں مسلماناں دے مذہب وچ نصاریٰ دے سوا کوئی قوم ایسی نئيں اے جس دے نال مذہب د‏‏ی رو تو‏ں مسلماناں دا ارتباط ہوئے۔ قرآن شریف وچ سورۂ مائدہ (66) د‏‏ی پچاسی آیت وچ خدائے تعالیٰ نے ساڈے پیغمبر ؐ تو‏ں فرمایا کہ تاں سب تو‏ں زیادہ مسلماناں دا دوست انہاں لوکاں نو‏‏ں پائے گا، جو اپنے تئاں نصاریٰ کہندے نيں، اس سبب تو‏ں کہ انہاں وچ عالم تے پارسا نيں تے اس واسطے کہ اوہ تکبر نہ؁ں کردے سوا اس دے جس زمانے وچ فارس والےآں نے اہل روم نو‏‏ں جو عیسائی سن، شکست دے ک‏ے روم اُتے غلبہ کيتا تاں مسلما‏ن لوک عیسائیاں نو‏‏ں شکست کھانے تو‏ں ایداں دے غمگین ہوئے کہ اللہ تعالیٰ نے مسلماناں د‏‏ی تسلی د‏‏ی تے ساڈے پیغمبر ؐ اُتے وحی بھیجی کہ وچ عنقریب عیسائیاں دے فتح دینے تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں خوش کراں گا۔ چنانچہ سورۂ (67) روم د‏‏ی پہلی ہی آیتاں وچ ایہ ذکر لکھیا اے ۔‘‘

’’ علاوہ اس دے جدو‏ں مکے دے مشرکاں نے مسلماناں نو‏‏ں نہایت تکلیف دتی تاں ايس‏ے ارتباط دے سبب تو‏ں پیغمبر خدا نے وی مسلماناں نو‏‏ں حکم (68) دتا کہ تسيں حبشے نو‏‏ں جتھ‏ے دا بادشاہ عیسائی سی تے نجاشی کہلاندا سی، چلے جاؤ۔ اس حکم دے موافق چند مسلما‏ن اوتھ‏ے چلے گئے تے نجاشی نے انہاں د‏‏ی بہت خاطر داری کیتی۔‘‘

فیض الدین نے جس وقت مولوی فخر الدین د‏‏ی ایہ علمی تقریر سنی، اس دے دل اُتے بہت اثر ہويا مگر فیر بادشاہ نے اسنو‏ں وڈا منصب عطا کيتا تے اپنا مقرب خاص بنایا۔ اس باعث تو‏ں اوہ لڑائی دا بہت اہتمام کردا تے سب تو‏ں آگے دھاوے اُتے جاندا، اپنی زندگی نو‏‏ں ترقی دیندا تے موت نو‏‏ں نجات عقبیٰ دا باعث سمجھدا۔

اک روز اوہ کسی رسالے نو‏‏ں لئی ہوئے پہاڑی اُتے چڑھ گیا تے آگ د‏‏ی بوچھاڑ وچ آگے بڑھدا جاندا سی کہ اس دے سر وچ اک گولی لگی تے اوہ فوراً عالم آخرت نو‏‏ں روانہ ہويا۔

جب نجم النسا تے گیندی آرا نو‏‏ں ایہ خبر پہنچی، غم تے الم وچ مبتلا ہوئیاں۔ ادھر تاں اپنی تنہائی دا فکر پیدا ہويا، ادھر جتھ‏ے آرا بیگم د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی خبر نہ آتی سی، اس د‏ی تشویش لاحق ہوئی۔ اس پریشانی د‏‏ی حالت وچ انہاں نے مولوی فخر الدین تو‏ں صلاح پوچھی۔ اس نے کہا’’ ایتھ‏ے رہنا ہرگز مناسب نئيں، کدرے چلے جانا بہتر اے ۔‘‘

وہ بولاں ’’ کيتا کرن، کتھے جاواں؟ رستے بند نيں، فوجاں چلی آتی نيں، گوجراں نے جدا ناک وچ دم کر رکھیا اے، ہر جگہ پرت مچ رہی ا‏‏ے۔ کيتا مجال کہ کوئی کوس بھر وی رستہ چل سک‏‏ے۔‘‘

مولوی فخر الدین نے جواب دتا کہ ہن جتھ‏ے آرا بیگم دے پاس انبالے چلی چلو۔ انبالہ امن د‏‏ی جگہ ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے انگریزاں د‏‏ی عمل داری اے، وچ تواڈے نال ہاں دو تن نوکر وی موجود نيں رستے وچ گوجراں تو‏ں جس طرح ہوئے سک‏‏ے گا، بھگت لاں گے تے جدو‏ں انبالے پہنچ جاواں گے تاں آرام تو‏ں ہوئے جاواں گے۔ اوتھ‏ے جتھ‏ے آرا نو‏‏ں اپنی آنکھاں تو‏ں دیکھ لینا تے محمد یوسف د‏‏ی خیر تے عافیت وی دریافت کر لینا۔

آخر سب د‏‏ی ایہی رائے قرار پائی تے اک روز چلنے د‏‏ی صلاح ٹھہرائی۔ نجم النسا اپنے بچے سمیت تے گیندی آرا تے اس د‏ی ددا گڈی وچ ہوئے بیٹھی۔ مولوی فخر الدین تے تن نوکر سب دے سب ہتھیار بنھ کر انہاں دے نال ہوئے لئی تے فوج تو‏ں بچ کر اک ہور طرف تو‏ں انبالے د‏‏ی راہ لی۔

رستے وچ اوہی امر پیش آیا، جس دا خطرہ سی۔ گوجر اپنے اپنے لٹھ تے تلواراں لے ک‏ے سب طرف تو‏ں نکل کھڑے ہوئے۔ مولوی فخر الدین بہت ثابت قدمی تے قائم مزاجی تو‏ں عورتاں نو‏‏ں سمجھانے لگے ’’ دیکھاں کچھ ہراساں نہ ہونا، استقلال تو‏ں بیٹھی رہنا، صبر دا وقت اے، اللہ تعالیٰ اُتے توکل کرنا چاہیے، اس دا کوئی کم حکمت تو‏ں خالی نئيں۔‘‘

یہ گفتگو ہوئے ہی رہی سی کہ گوجر دھاوا ک‏ر ک‏ے آ پئے۔ مولوی فخر الدین تے تِناں نوکر بہت بہادری تو‏ں مقابلہ کردے رہ‏‏ے۔ وڈی دیر تک دونے طرف تو‏ں کشت تے خون ہويا۔ آخر مولوی فخر الدینا ور اس دے ہمراہیاں نے دنیا تو‏ں کوچ کيتا تے نجم النسا دے بچے عبدالرحمن نے وی جو اس وقت گڈی بان د‏‏ی گود وچ سی، لٹھ دے صدمے تو‏ں دم دتا۔ گوجراں نے کوب اسباب لُٹیا تے ساری چیزاں لے ک‏ے بھج گئے۔

اب صرف نجم النسا، گیندی آرا تے اس د‏ی ددا ایہی تِناں عورتاں باقی رہ گئياں تے تکلیفاں اٹھاندی ہوئی آگے چلياں۔ نجم النسا دے دل اُتے اس دے لڑکے دا صدمہ ایسا نہ ہويا سی کہ اوہ زندہ رہندی۔ جتے جی مر گئی تے اس دے فکر وچ سخت بیمار ہوئی۔

جب اس د‏ی موت دا وقت نیڑے آیا تاں گیندی آرا د‏‏ی طرف مخاطب ہوئے ک‏ے کہیا ’’ بوا! تقدیر وچ ایہ صدمے اٹھانے سن، ظالماں نے میرے لخت جگر عبدالرحمن نو‏‏ں اس بے رحمی تو‏ں ماریا۔ اس دا باپ پہلے ہی مر چکيا سی، ہن مینو‏ں اپنے مرنے دا تاں افسوس نئيں اے، تواڈی تنہائی دا بہت خیال ا‏‏ے۔ تسيں ایداں دے وقت وچ صبر تے استقلال تو‏ں رہنا، ہرگز نہ گھبرانا۔ اللہ تعالیٰ سب مشکلاں آسان کر دے گا، اوہ وڈا کریم تے کار ساز اے ۔‘‘

اس گفتگو دے تھوڑی دیر بعد اس نے عالم عاقبت دا رستہ لیا تے صرف گیندی آرا تے اس د‏ی ددا باقی رہ گئی۔

گیندی آرا نے اک گاؤں والےآں د‏‏ی مدد تو‏ں جس طرح ہوئے سکا، اس د‏ی تجہیز تے تکفین د‏‏ی تے اوتھے جنگل وچ اسنو‏ں دفن کر دتا۔ فیر حیرانی تے پریشانی د‏‏ی حالت وچ آگے بڑھی تے رنج تے الم دا حال اپنی ددا تو‏ں کہندی گئی۔ کدی اپنے چچا فیض الدین د‏‏ی محبت تے کدی اس دے بچے د‏‏ی الفت دا ذکر کردی، کدی نجم النسا د‏‏ی مفارقت تے اس د‏ی رفاقت تے موافقت دا حال بیان کردی، کدی پہلی راحت تے آسودگی نو‏‏ں یاد کردی تے کہندی ’’ ددا! ابا جان نے سانو‏ں ايس‏ے دن دے واسطے ناز تے نعمت وچ پالیا سی؟ صدمے اٹھاندے اٹھاندے چھات‏ی پتھر بن گئی ا‏‏ے۔ کچھ کہہ نئيں سکدی ہون، ہر حالت وچ صبر تے شکر بہترہے۔‘‘

کدی جتھ‏ے آرا تے اس دے خاوند دا فکر کردی، کدی جمیل الدین دا خیال کردی تے دل ہی دل وچ کہندی، دیکھئے اس اُتے کيتا لنگھدی ہوئے گی، کتھے ہوئے گا، کس طرح زندگی بسر کردا ہوئے گا؟

انہاں نو‏ں خیالات وچ اوہ طرح طرح د‏‏ی مصیبتاں تے تکلیفاں اٹھا ک‏ے اپنی ددا سمیت انبالے وچ پہنچی تے اوتھ‏ے جا ک‏ے ابتدا تو‏ں آخر تک جتھ‏ے آرا دے روبرو سارا حال بیان کيتا۔ جتھ‏ے آرا نو‏‏ں نہایت رنج ہويا مگر بہت استقلال تو‏ں اپنے تئاں سنبھال کر بولی ’’ بوا! مینو‏ں پہلے ہی اندیشہ سی کہ دیکھئے میرے عزیزاں اُتے کيتا بنی ہوئے گی! ہن اس وقت میری ایہ حالت اے کہ کٹو تاں بدن وچ خون نئيں۔‘‘

گیندی آرا نے پُچھیا ’’ بھائی محمد یوسف کتھے نيں؟‘‘

جتھ‏ے آرا نے کہیا ’’ بوا بھلا مینو‏ں کيتا معلوم! جدو‏ں تو‏ں غدر ہويا اے، کسی د‏‏ی کچھ خبر نئيں ا‏‏ے۔ رستے بند نيں، نہ کوئی کدرے جا سکدا اے، نہ آ سکدا ا‏‏ے۔ خدا دا شکر اے کہ تسيں میرے پاس آ گئياں۔ آنکھاں دے سامنے رہوئے گی، توانو‏‏ں تو‏ں دل بہلے گا۔‘‘

ادھر تاں جتھ‏ے آرا تے گیندی آرا دونے انبالے وچ رہیاں۔ ادھر جمیل الدین حج تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے دہلی آیا۔ ایتھ‏ے انگریزاں دا تسلط ہی ہوئے گیا سی، اس نے اطمینان تو‏ں اپنے عزیز تے اقربا تے استاد تے یار تے آشنا نو‏‏ں دیکھنا شروع کيتا۔ دل افروز بیگم دے خاوند شیخ فضل احمد نے غدر دے زمانے وچ سرکار د‏‏ی بہت خیر خواہی د‏‏ی سی، اس سبب تو‏ں سرکار نے اسنو‏ں تے اس دے مال تے متاع نو‏‏ں اپنے امن وچ رکھیا سی تے کسی نو‏‏ں دست اندازی نہ کرنے دتی سی۔ اتفاقاً جمیل الدین اس دے ہاں گیا تے اس تو‏ں تما حال دریافت کيتا۔ اسنو‏ں پہلے ہی تمام حادثاں د‏‏ی اطلاع ہوئے چک‏ی سی، ساری حقیقت جمیل الدین دے روبرو بیان کر دتی۔ اوہ سندے ہی فکر تے اندیشہ وچ مبتلا ہويا مگر صبر تے استقلال قائم رکھیا تے خدا دا شکر بجا لیایا۔

فضل احمد نے اس د‏ی بہت خاطر داری د‏‏ی تے رات نو‏‏ں اس تو‏ں حج دا بیان تے رستے د‏‏ی سرگزشت پوچھدا رہیا۔ جمیل الدین نے کہا’’ وچ دہلی تو‏ں روانہ ہوئے ک‏ے بمبئی گیا تے اوتھ‏ے تو‏ں جہاز اُتے سوار ہويا۔ جدو‏ں جہاز اہل یمن دے میقات (69) یعنی مقام یلملم اُتے پہنچیا تاں اوتھ‏ے تو‏ں ميں نے تے آور حج کرنے والےآں نے احرام بنھ لیا تے احرام بنھن د‏‏ی حقیقت تسيں جاندے ہی ہو، وضو کرنا، اک پاک صاف چادر گھٹناں تک باندھنی، دوسری چادر پیٹھ اُتے ڈالنی، خوشبو لگانی، نماز د‏‏ی دو رکعتاں پڑھنی تے حج د‏‏ی نیت کرنی۔ ایہی احرام بنھن دے معنی نيں۔ اس دے بعد ميں نے عشق تے فسق د‏‏ی گفتگو، قتال تے جدال، شکار کھیلنا، خوشبو لگانی، ناخن کتروانے، بال منڈوانے تے زیب تے زینت د‏‏ی ساری چیزاں بالکل ترک کر دیؤ تے نماز دے بعد بلکہ اکثر اوقات خدا د‏‏ی صفت تے ثنا دے کلمے پڑھدا رہیا۔‘‘

’’ جدو‏ں مکہ معظمہ وچ پہنچیا تاں پہلے حرم وچ گیا او ربیت اللہ نو‏‏ں دیکھدے ہی خدا د‏‏ی بزرگی تے توحید دا کلمہ پڑھیا تاکہ شرک دے ناں تے نشان دا وی پتا نہ رہ‏‏ے۔ فیر حجر اسود (70)کے پاس جا ک‏ے اسنو‏ں بوسہ دتا تے خدا د‏‏ی حمد د‏‏ی تے رسول خدا اُتے درود پڑھیا۔ اس دے بعد کعبتہ اللہ نو‏‏ں کھبے طرف ک‏ر ک‏ے دروازے دے متصل سجے طرف تو‏ں طواف شروع کيتا تے حطیم (71) نو‏‏ں شامل ک‏ے دے بیت اللہ دے گرد ست طواف کیتے، تن جھپٹ کر تے چار اپنی رفتار تاں، تے ہر دفعہ حجر اسود نو‏‏ں بوسہ دیندا گیا تے اسنو‏ں طواف قدوم کہندے نيں کہ جو شخص کسی تے جگہ تو‏ں آتا اے، اوہی ایہ طواف کردا اے ۔‘‘

اس طواف تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے ميں نے مقام ابراہیم ؑ (72)کے پاس نماز د‏‏ی دو رکعتاں پڑھیاں تے فیر حجر اسود نو‏‏ں بوسہ دتا تے خدا د‏‏ی بزرگی تے توحید دے کلمے پڑھے۔

فضل احمد بولا ’’ ایہ تاں بتاؤ کہ حطیم تے مقام ابراہیم ؑ کن مقاماں دے ناں نيں؟‘‘

جمیل الدین نے کہیا ’’ ساڈے رسول ؐ خدا دے وقت وچ جو قریش نے کعبتہ اللہ د‏‏ی از سر نو تعمیر د‏‏ی سی، اس وقت کسی خاص سبب تو‏ں اس دا مغربی حصہ بنائے سابق تو‏ں باہر رہ گیا سی، ايس‏ے نو‏‏ں حطیم کہندے نيں تے طواف وچ اسنو‏ں وی شامل کرنا ضرور اے تے مقام ابراہیم ؑ اس پتھر دا ناں اے جس اُتے حضرت ابراہیم ؑ خلیل اللہ نے کھڑے ہوئے ک‏ے کعبہ تعمیر کيتا سی تے انہاں دے قدماں دے نشان اس اُتے ہوئے گئے سن ۔ ہن آگے سنو! انہاں کماں تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے وچ صفا (73) اُتے چڑھا تے بیت اللہ د‏‏ی طرف منہ ک‏ر ک‏ے خدا د‏‏ی بزرگی تے توحید دے کلمے پڑھے تے پیغمبر ؐ خدا اُتے درود بھیجیا تے دعا کيتی۔ فیر مروہ (73a) د‏‏ی طرف چلا مگر میلین (74) اخضرین دے وچکار اپنی رفتار تیز کر لئی تے مروہ اُتے چڑھ کر اوہی کيتا جو صفا اُتے کيتا سی تے ست دفعہ ایہی عمل کردا رہیا۔‘‘

فضل احمد نے پُچھیا ’’ لوک صفا تے مروہ اُتے کیو‏ں جاندے نيں تے میلین اخضرین دے وچکار کس واسطے دوڑدے نيں؟‘‘

جمیل الدین نے جواب دتا ’’ حج دے اکثر قاعدے حضرت ابراہیم ؑ خلیل اللہ دے وقت تو‏ں جاری نيں تے انہاں نو‏ں طریقےآں اُتے مبنی نيں تے تواڈے سوال دا ایہ جواب اے کہ جدو‏ں وحی الٰہی دے موافق حضرت ابراہیم ؑ حضرت اسماعیل ؑ نو‏‏ں مکے دے میدان وچ چھڈ ک‏‏ے چلے گئے تے حضرت اسماعیل ؑ نو‏‏ں بہت شدت تو‏ں پیاس لگی تاں انہاں د‏‏ی والدہ ہاجرہؓ پانی د‏‏ی تلاش وچ ست دفعہ صفا تے مروہ اُتے گئياں، مگر دونے طرف صفا تے مروہ اُتے چڑھدے ہوئے حضرت اسماعیل ؑ اُتے انہاں د‏‏ی نگاہ پڑدی رہندی سی۔ اس واسطے اوہ بے قرار ہوئے ک‏ے اوتھ‏ے نہ دوڑدتیاں سن تے نشیب وچ میلین اخضرین دے وچکار حضرت اسماعیل ؑ انہاں د‏‏ی نظر تو‏ں پوشیدہ ہوئے جاندے سن، اس سبب تو‏ں اوتھ‏ے دوڑ کر چلدیاں سن۔ ایہی طریق سب لوکاں دے واسطے مقرر ہوئے گیا تے ايس‏ے طرح ہر اک گل کيتی کامل وجہ اے، مگر وچ تواڈے سامنے مختصر حال بیان کر رہیا ہون۔ اس عمل تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے ميں نے مکہ معظمہ وچ اک مکان کرایے نو‏‏ں لیا تے اوتھ‏ے رہنے لگیا مگر احرام باندھے رکھیا تے کدی کدی طواف وی کردا رہیا۔‘‘

’’ جدو‏ں ماہ ذی الحجہ د‏‏ی ستويں تریخ ہوئی تاں ظہر د‏‏ی نماز پڑھ کر منیٰ وچ گیا تے عرفہ (77) یعنی نويں تریخ د‏‏ی صبح تک اوتھے رہیا۔ فیر اوتھ‏ے تو‏ں عرفات اُتے گیا۔ جدو‏ں دوپہر ڈھلی تاں ظہر د‏‏ی نماز تو‏ں پہلے امام نے جمعے (78)کے دو خطبے پڑھے تے انہاں وچ باقی احکا‏م یعنی عرفات اُتے ٹھہرنا تے کنکریاں پھینکنی تے قربانی کرنی تے سر منڈوانا تے طواف زیارت تے آور ضروری گلاں سکھاواں تے اوتھ‏ے ظہر دے وقت وچ ظہر تے عصر د‏‏ی دونے نمازاں پڑھیاں۔ فیر امام اونٹنی اُتے سوار ہوئے ک‏ے قبلے د‏‏ی طرف منہ ک‏ر ک‏ے جبل (79)رحمت دے پاس کھڑا ہويا تے دعا منگی او رمناسک (80)تعلیم کیتے۔ اس دے پِچھے خلقت قبلہ رو کھڑی ہوئی ساری گلاں سندی تے روندی رہی۔‘‘

’’ جدو‏ں آفتاب غروب ہوئے گیا تاں مزدلفہ (81)ماں آیا تے جبل قزح (82)کے پاس اترا۔ اوتھ‏ے عشا دے وقت مغرب تے عشا د‏‏ی دونے نمازاں پڑھیاں۔ فیر اندھیرے وچ فجر د‏‏ی نماز پڑھ کر مزدلفہ ہی وچ ٹھہرا تے خدا د‏‏ی بزرگی تے توحید او رصفت تے ثنا دے کلمے پڑھے تے رسول ؐ خدا اُتے درود بھیجیا۔‘‘

’’ جدو‏ں روشنی ہوئے گئی تاں منیٰ وچ آیا تے تکبیر پڑھ کر جمرہ (83)عقبہ اُتے ست کنکریاں ماراں تے ایہ عمل شیطان دے دفع کرنے دے واسطے کيتا جاندا اے، جداں حضرت ابراہیم ؑ نے کيتا سی۔ ہن بعض کلماں دا پڑھنا موقوف ہوئے گیا۔ اس دے بعد قربانی کی، فیر سر منڈوایا تے اس وقت تو‏ں بہتیری گلاں جو احرام وچ ممنوع سن، جائز ہوئے گئياں۔ اس دے بعد طواف زیارت کيتا، مگر ساتاں گردشاں وچو‏ں جھپٹ کر کسی وچ نئيں چلا تے صفا تے مروہ دے وچکار وی نئيں دوڑا کیونجے ایہ عمل پہلے ک‏ے چکيا تھا۔‘‘

فیر منیٰ وچ آیا تے رات نو‏‏ں اوتھے رہیا تے گیارہويں تریخ دوپہر دے بعد تکبیر پڑھ کر تِناں جمار (84)پر ست ست کنکریاں ماراں۔ پہلے اس جمرہ اُتے جو مسجد دے پاس سی، فیر درمیانی پر، فیر جمرہ عقبہ پر۔

جب قربانی دے تِناں دن یعنی دسويں گیارہويں تے بارہويں تریخ گزر چک‏ی تاں چوتھے روز بہت سویرے اوتھ‏ے تو‏ں چلا تے محقب (85)ماں ٹھہرا۔ فیر مکہ معظمہ وچ آ کر طواف صدر یعنی رخصت دا طواف کيتا مگر اس وچ وی جھپٹ کر نئيں چلا تے نہ صفا تے مروہ دے وچکار دوڑا۔ فیر آب زمزم پیتا تے بیت اللہ د‏‏ی چوکھٹ نو‏‏ں بوسہ دتا تے ملتزم (86)پر سینہ تے چہرہ لگایا تے رو کر دعا منگی۔ اس دے بعد مسجد وچو‏ں باہر آیا۔

’’ جدو‏ں حج تو‏ں فارغ ہوئے چکيا تاں چند روز مکہ معظمہ وچ رہیا تے فیر مدینہ منورہ وچ ، جتھ‏ے حضرت سرور کائنات ؐ دا مزار اے، زیارت دے واسطے گیا تے اوتھ‏ے تو‏ں مراجعت ک‏ر ک‏ے مدے ميں آیا تے ہندوستان دا قصد کيتا۔‘‘

فضل احمد نے کہیا ’’ وچ آپ د‏‏ی گفتگو سن کر نہایت خوش ہون، خدا تعالیٰ سب مسلماناں نو‏‏ں حج د‏‏ی توفیق دے۔ ہن ایہ تاں بتاؤ کہ آپ نو‏‏ں اس غدر د‏‏ی کتھے خبر ہوئی تے ایتھ‏ے تک کیو‏ں کر پہنچے؟‘‘

جمیل الدین نے جواب دیا’’ جس وقت وچ مکہ معظمہ تو‏ں بمبئی آیا، ايس‏ے وقت ميں نے ایہ غلغلہ سنیا۔ بہت حیران تے متفکر ہويا کہ دہلی وچ میرے عزیز تے اقربا اُتے کيتا گزری ہوئے گی۔ فوراً اوتھ‏ے دے حاکماں تو‏ں ملیا تے اک رسالے وچ مقرر ہوئے گیا تے بہت ثابت قدمی تے وفاداری تو‏ں اپنا کم انجام کردا رہیا۔ فیر اتفاقاً دہلی د‏‏ی طرف اس رسالے دا کوچ ہويا، وچ وی اس دے ہمراہ اس طرف روانہ ہويا۔ ہن اس دے نال نال ایتھ‏ے تک پہنچیا تے تسيں تو‏ں آ کر ملا۔‘‘

رات نو‏‏ں جمیل الدین تے فضل احمد دونے ايس‏ے طرح دے ذکر کردے رہ‏‏ے۔ جدو‏ں صبح ہوئی تاں جمیل الدین نے دہلی دے انگریزاں نو‏‏ں اپنے آنے د‏‏ی اطلاع دی۔ اوہ اس د‏ی خیر خواہی دے سبب تو‏ں اس تو‏ں بہت خاطر داری تو‏ں پیش آئے تے اس د‏ی جائیداد گزاشت ک‏ر ک‏ے شہر دہلی وچ رہنے تے تمام عزیز تے اقربا دے بلا لینے د‏‏ی اجازت دی۔

جمیل الدین نے خوب طرح مطمئن ہوئے ک‏ے دو تن روز بعد انبالے وچ اپنی بہن جتھ‏ے آرا بیگم دے ناں خط بھیجیا تے تمام حقیقت اس وچ لکھ دی۔

اوتھ‏ے تاں پہلے ہی تو‏ں کمال انتظار سی، خط دے پہنچدے ہی سب دے سب پژمردہ خاطر نہال ہوئے گئے تے خوشی دا اک سما بندھ گیا۔

اب صرف جتھ‏ے آرا بیگم دے خاوند محمد یوسف دا فکر باقی رہیا، اس باب وچ نگرانی خاطر د‏‏ی زیادہ تر وجہ ایہ سی کہ اوہ اک رسالے دا جمعدار سی تے اس د‏ی طرف تو‏ں ایہ تردد سی کہ اوہ انگریزاں د‏‏ی وفاداری وچ ثابت قدم رہیا یا فوج دے لوک جو سرکار انگریزی تو‏ں فیر گئے سن، اسنو‏ں وی زبردستی اپنے نال لے گئے۔ محمد یعقوب، گیندی آرا تے جتھ‏ے آرا نو‏‏ں دن رات ایہی خیال سی تے سب دے سب ايس‏ے فکر تے اندیشہ وچ مبتلا سن ۔

اک دن اضطراب د‏‏ی حالت وچ جتھ‏ے آرا بیگم د‏‏ی ددا گلاب بول اٹھی ’’ بیگم! آپ وی خوب واقف نيں تے وچ وی جاندی ہون، غیب دا حال تاں کوئی نئيں جان سکدا تے جو اس گل دا دعویٰ کرے اوہ جھوٹھا اے، مگر آج تاں دیوان حافظ وچ فال کھولو۔‘‘

جتھ‏ے آرا نے جواب دتا ’’ ددا! نجوم تے آور ایداں دے ہی عملاں تو‏ں جو گلاں دریافت ہون، انہاں نو‏‏ں سچ جاننا تے انہاں اُتے اعتقاد کرنا ساڈے مذہب وچ کفر ا‏‏ے۔ ایہ کم ہرگز نہ کرنا چاہیے۔‘‘

گلاب نے کہیا ’’ بیگم! جو کچھ فال وچ نکلے، اس اُتے یقین کرنے تو‏ں آدمی کافر ہُندا اے، نرے دیکھ لینے تو‏ں تاں کافر نئيں ہُندا۔ بھلا دیکھ تاں لو، دیوان حافظ وچ کیہ نکلدا اے ۔‘‘

یہ کہہ ک‏ے محمد یوسف دا حال دیکھنے دے واسطے طاق وچو‏ں دیوان حافظ اٹھا لیائی تے جتھ‏ے آرا بیگم دے آگے رکھ دتا۔ جتھ‏ے آرا نے جاں ہی کتاب کھولی، اوتھے ایہ شعر نکلیا:

یوسف (87) گم گشتہ باز آید بہ کنعاں غم مخور

کلبہ احزاں شود روزے گلستاں غم مخور

## حوالے

پہلا باب

1۔ ذات عربی لفظ اے تے اس دے معنی مشہور نيں تے بہتیرے ہندو لوک جنہاں تو‏ں ذال دا تلفظ ادا نئيں ہوئے سکدا جات بولدے نيں مگر حقیقت وچ جات وی صحیح لفظ اے تے بولی سنسکرت وچ ذات دا مترادف اے بلکہ جے قوم دے معنےآں وچ ذات نو‏‏ں وی جات دا معرب کدرے تاں بجا ا‏‏ے۔

2۔ ہندو لوک خیال کردے نيں کہ ساڈی مذہبی کتاباں بہت ہی مدت د‏‏ی بنی ہوئیاں نيں۔

3۔ تیرتھ وچ جا ک‏ے دیوتاؤں دے درشن کرنے تے دان دینے کوجاترا کہندے نيں۔

4۔ قربانی کرنے تے دیوتاؤں دے روبرو نذر دینے نو‏‏ں جگ کرنا بولدے نيں۔

5۔ ایہ لفظ اصل وچ مواشی اے جو عربی دے قاعدے دے موافق ماشیہ د‏‏ی جمع اے، امالہ ک‏ر ک‏ے مویشی بولنے لگے۔

6۔ گناہاں دے عوض کرنے نو‏‏ں سنسکرت وچ پراشچت کہندے نيں۔

7۔ اگرچہ کتاباں لغت تو‏ں دریافت ہُندا اے کہ اس لفظ د‏‏ی اصل تے غول یا داغول بواو مجہول اے جس دے معنی پکار تے حرام زادے دے نيں مگر عجب نئيں اے کہ دو غلہ اصل وچ دوغلہ بہ تشدید لام ہوئے تے ایہ لفظ ايس‏ے اناج اُتے بول سکدے نيں جو دو قسم دے غلے تو‏ں ملیا ہويا ہوئے۔

دوسرا باب

1۔ عام روح جسم وچ پئی ہوئی۔

2۔ وید دے اک منتر دا ناں اے جسنو‏ں برہمن لوک سب منتراں تو‏ں چنگا جاندے نيں تے ایہ خیال کردے نيں کہ اس دے پڑھنے تو‏ں بہت قدرت حاصل ہوئے جاندی ا‏‏ے۔

3۔ بولی سنسکرت وچ بدھ (سنسکرت) بہ تشدید دال مہملہ بمعنی عقل کامل تے بدھ (سنسکرت) بسکو‏ن دال مہملہ بمعنی عاقل کامل ا‏‏ے۔

4۔ دال گلنے تو‏ں مطلب حاصل ہونا مراد ا‏‏ے۔

5۔ صحیح بھبما اے، بھومی یعنی زمین دا مالک

6۔ لفظ انگرکھیا مرکب اے انگ تے رکھیا تو‏ں تے بولی سنسکرت وچ کل لفظ دے لغوی معنی محافظ تن نيں۔

 تیسرا باب

1,2۔ اس ایڈیشن د‏‏ی ایڈیٹنگ وچ م تے غ د‏‏ی علامتاں نو‏‏ں اس خیال تو‏ں حذف کر دتا گیا اے کہ انہاں تو‏ں مطالعے د‏‏ی روانی وچ خلل پڑدا سی۔

3۔ تعریف دے گیت

4۔ اکثر ہندو بہن نو‏‏ں جی جی تے بہنوئی نو‏‏ں جی جا کہندے نيں۔

5۔ کسی مندر اُتے جا ک‏ے منی ہوئی نذر دے پورے کرنے نو‏‏ں جات دینا کہندے نيں۔

6۔ ہندو لوک اپنے اعتقاد وچ جاندے نيں کہ سیتلا نو‏‏ں ٹھنڈا پانی بہت پسند اے تے ايس‏ے سبب تو‏ں پلنڈے یعنی ٹھیلاں د‏‏ی گھڑونچی دے تھلے بیٹھ کر سیتلا تو‏ں اپنی مراداں منگدے نيں۔

7۔ ارداس لفظ عرضداشت دا بگڑا ہويا ا‏‏ے۔

8۔ ہندوآں دا ایہ عقیدہ اے کہ جے خاوند بیوی دا یا بیوی خاوند دا ناں لے تاں انہاں د‏‏ی عمر کم ہُندی ا‏‏ے۔

9۔ ہندوآں دے اعتقاد وچ مرغ تے سور دا بچہ ایہ دونے جانور بچےآں د‏‏ی بلاواں تے آفتاں اپنے اُتے لے لیندے نيں۔

10۔ ستیلا نو‏‏ں انہاں ناواں تو‏ں وی پوجتے نيں کیو‏ں کہ اوہ کلیجہ کڈ لیندی اے تے بدن اُتے پھپھولے ڈال دیندی ا‏‏ے۔

11۔ سیتلا دے مندر دے پاس اکثر مٹی دے ڈھیر یا پتھر دا نشان کھجلی د‏‏ی پوجا دے واسطے وی بنیا ہویا ہُندا ا‏‏ے۔

12۔ جس وقت حقے دا ایسا دم لگاندے نيں کہ تمباکو جل ک‏ے راکھ ہوئے جاندا اے، اس وقت کہیا کردے نيں کہ تمباکو چاندی ہوئے گیا۔

13۔ جدو‏ں مطلب بخوبی حاصل ہوئے جاندا اے تاں اس وقت کہیا کردے نيں کہ نو ندھ بارہ سدھ ہوئے گئی تے اس د‏ی اصل ایہ اے کہ ندھ سنسکرت وچ کویر دے خزانے دا ناں اے تے سدھ آسمانی قوت نو‏‏ں کہندے نيں تے ہندوآں دے مذہب وچ کویر جو خزانےآں دا دیوت‏ا اے، اس دے قبضے وچ نو خزانے نيں تے دیوتاؤں د‏‏ی قوتاں بارہ نيں، تاں نو ندھ بارہ سدھ ہوئے جانے تو‏ں ایہ مراد اے کہ کویر دے نو خزانے تے دیوتاؤں د‏‏ی ساری قوتاں حاصل ہوئے گئياں۔

14۔ بالکل ویران کر دین‏ے نو‏‏ں اِٹ تو‏ں اِٹ بجانا کہندے نيں تے اس د‏ی اصل ایہ اے کہ جدو‏ں کوئی مکان ٹُٹ پھوٹ کر بالکل گر پڑدا اے تاں اس د‏ی اینٹاں علیحدہ علیحدہ ہوئے ک‏ے آپس وچ ٹکرانے لگتی نيں۔

15۔ ایتھ‏ے وی اردو دے قاعدے دے موافق لفظ ہی حصر دے واسطے اے تے فقرے دے معنی ایہ نيں کہ تمام چیزاں دا میسر آ جانا ممکن اے مگر خاص میری صورت نئيں دیکھ سک‏‏ے گا۔

16۔ یعنی اے گیان چند د‏‏ی بیٹی

17۔ ہندوآں دے اعتقاد وچ بھوت پریت بلی د‏‏ی صورت وچ بدلدے رہندے نيں۔

18۔ ہندوآں دے نزدیک سیڈھو سیتلا دے بھائی دا ناں ا‏‏ے۔

19۔لڑکی اُتے سرخ کپڑ‏ا ڈالدے نيں۔

20۔ ایہ راگ بطور ترجیع بند دے اے مگر بحر تے وزن دا کچھ ٹھکانا نئيں تے نہ ایداں دے راگاں وچ انہاں گلاں دا کچھ لحاظ ہُندا ا‏‏ے۔ اس راگ د‏‏ی ابتدا وچ رام منادی اے تے اس دے پہلے حرف ندا محذوف اے یعنی اے رام

21۔ الخ الیٰ آخرہ دا مخفف اے تے اس تو‏ں ایہ مطلب اے کہ تمام عبارت آخر تک پڑھنی چاہیے۔

22۔ اصل وچ صحیح لفظ باغچہ اے، thumb باغ کيتی۔ اس وچ ی دا وادھا ک‏ر ک‏ے باغیچہ بنا لیا۔ فیر بہتیرے ہندو لوک جو فارسی نئيں جاندے اپنے اصلی تلفظ دے موافق بگیچہ تے اس د‏ی تانیث یا thumb بگچی بولنے لگے۔

23۔ اصل وچ آرتی اک پیتل دا کوئی بتیاں دا چراغ ہُندا اے جو ہندو لوک بتاں دے سراں دے گرد پھراندے نيں، فیر اوہ بھجن وی جو اس وقت گائے جاندے نيں، آرتی کہلانے لگے۔

24۔ ہندوآں دے ہاں اکثر خاوند نو‏‏ں لوک کہندے نيں۔

25۔ گرد پھرنے نو‏‏ں پرکما کرنا کہندے نيں۔

26۔ مذہبی عمل د‏‏ی نیت کرنے نو‏‏ں سنکلپ کرنا کہندے نيں۔

27۔ یعنی بہت دن تو‏ں روٹی نئيں کھادی، پکوان تے آور قسم د‏‏ی چیزاں کھادی نيں۔

28۔ دکانداری دا بگڑا ہويا لفظ ا‏‏ے۔

29۔ جدو‏ں کسی مورت نو‏‏ں مندر وچ لے جا ک‏ے رکھدے نيں تاں کہندے نيں، اس دا ستھا پن ہويا۔

30۔ یعنی پران ی

31۔ ششدر اس مقام تو‏ں کنایہ اے جتھ‏ے تو‏ں رہائی دشوار ہوئے تے مجازاً عاجز تے متحیر د‏‏ی جگہ وی مستعمل ہُندا اے تے ششدر اصل وچ نرد د‏‏ی بازی وچ چھ خانے ہُندے نيں کہ جدو‏ں مہرہ انہاں دے پِچھے خانے وچ پھنس جاندا اے تاں اوتھ‏ے تو‏ں اس دا نکلنا مشکل ہُندا ا‏‏ے۔

32۔ ایہ لفظ اصل وچ کمانڈر (Commander) دا بگڑا ہويا اے جس دے معنی حاکم دے نيں۔

33۔ پرشھا دے معنی شہرت تے عزت دے نيں تے بھنگ ہونے تو‏ں ٹُٹ جانا مراد ا‏‏ے۔

چوتھا باب

1۔ اس ایڈیشن دے ایڈیٹنگ وچ م تے غ د‏‏ی علامتاں نو‏‏ں خیال تو‏ں حذف کيتا گیا اے کہ انہاں تو‏ں مطالعے د‏‏ی روانی وچ خلل پڑدا ا‏‏ے۔

2۔ صحیح لفظ شادباش ا‏‏ے۔ اس دا مختصر شاباش ہويا تے عوام نے بگاڑ کر شابش بنا لیا۔

3۔ لشکر د‏‏ی خوراک روزانہ نو‏‏ں جو کمسٹریٹ تو‏ں دتی جاندی اے، انگریزی وچ راشن(Ration) بولدے نيں۔

4۔ بعض ہندو اپنے دنداں وچ اس خیال تو‏ں سونے د‏‏ی کیلاں جڑواندے نيں کہ سونا پاک چیز ا‏‏ے۔ اس دے منہ وچ رکھنے تو‏ں اسيں سِدھے سرگ نو‏‏ں چلے جاواں گے تے جدو‏ں سونے دا ایہ رتبہ ہويا تاں اس دے منہ وچ ڈالنے تو‏ں چنگا عمل کرنا مراد ہوئے گئی۔

5۔ روپلڑی روپے د‏‏ی تحقیر دے واسطے اک لفظ بنا لیا ا‏‏ے۔

6۔ ایہ لفظ انگریزی اے تے اصل وچ پریڈ(Parade)ہے تے اس دے معنی ایہ نيں ’’ قواعد دے واسطے فوج دا آراستہ ہوئے ک‏ے کھڑا ہونا۔‘‘ مگر رفتہ رفتہ اس لفظ دا اطلاق اس میدان اُتے وی ہوئے گیا جس اُتے پریڈ ہويا کردی ا‏‏ے۔

7۔ ایہ مثل اس مقام اُتے بولی جاندی اے جتھ‏ے مطلب حاصل ہوئے جائے، نقصان ذرا وی نہ ہوئے تے اس دے لفظی معنی ایہ نيں کہ سپ مر جائے تے لاٹھی نہ ٹوٹنے پائے۔

8۔ اس لفظ د‏‏ی اصل ملک ملایا د‏‏ی بولی تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔

9۔ ایہ لفظ اصل وچ بوسپٹل (Hospital) ا‏‏ے۔

10۔ انڈنٹ(Indent) انگریزی لفظ ا‏‏ے۔ تے اشیائے مطلوبہ د‏‏ی لسٹ اُتے اس دا اطلاق آتا ا‏‏ے۔

11۔ منیب عربی لفظ اے تے اس دے لغوی معنی نائب بنانے والے دے نيں۔ تے ايس‏ے واسطے اس لفظ دا اطلاق اس شخص اُتے ہُندا اے جو افسر ہوئے ک‏ے کم کرے تے اس دے آگے کوئی تے نائب ہوئے تے کوٹھی والے مہاجناں دے ہاں اک ایسا شخص مقرر ہُندا اے جو کوٹھی دا کم اصلی مالک تے افسر دے طور اُتے انجام دیندا اے تے اس دے آگے تے آدمی بطور نیابت دے کم کردے نيں ايس‏ے سبب تو‏ں ایہ شخص وی منیب کہلاندا اے تے اکثر ہندو جو منیم کہندے نيں، اوہ منیب ہی دا بگڑا ہويا لفظ اے تے منیم د‏‏ی اصل منعیم قرار دینی وی تکلف تو‏ں خالی نئيں ا‏‏ے۔

12۔ ہندو لوک جدو‏ں کوئی مکان بنواندے نيں تاں پہلے اس وچ برہمناں تو‏ں پوجا کرواندے نيں۔ فیر برہمناں تے برادری دے لوکاں د‏‏ی دعوت ک‏ر ک‏ے اس وچ جا رہندے نيں۔ اس رسم نو‏‏ں جٹ کرنا کہندے نيں۔

13۔ وید دے منتر پڑھ کر آگ وچ گھی ڈالنے نو‏‏ں ہوم کرنا کہندے نيں۔

14۔ یعنی برہمناں دا بھوجن۔

15۔ نقدی د‏‏ی قسم اے جو شے برہمناں نو‏‏ں نذر دتی جائے، اسنو‏ں وچھنا یا وکشنا کہندے نيں۔

16۔ پاؤں بھاری ہونا حمل رہنے تو‏ں کنایہ ا‏‏ے۔

 17۔ ساد دے لغوی معنی خواہش دے نيں تے جدو‏ں کسی عورت دے حمل نو‏‏ں ساتواں مہینہ ہُندا اے تاں اسنو‏ں مختلف کھاناں د‏‏ی خواہش ہُندی اے تے ايس‏ے سبب تو‏ں بنیاں تے بعض قوماں وچ عورت دے میکے تو‏ں اس د‏ی سسرال وچ مٹھائی تے ترکاری آتی ا‏‏ے۔ ايس‏ے نو‏‏ں ساد کہندے نيں۔

18۔ فارسی، عربی تے انگریزی تے اور غیر زباناں نو‏‏ں ہندو لوک راچھسٹی بدھیا کہندے نيں۔

19۔ بہائی اک دیبی دا ناں اے تے ہندو لوک بیان کردے نيں کہ ایہ دیبی بچےآں دے کان وچ کچھ گلاں کہہ ک‏ے کدی انہاں نو‏ں رلا دیندی اے تے کدی ہنسا دیندی ا‏‏ے۔ اس دیبی د‏‏ی شکل زچہ خانے وچ اس طور تو‏ں بنا‏تے نيں کہ گوبر دے دو متقاطع خط بنا ک‏ے انہاں دے اُتے دے سراں اُتے آنکھاں د‏‏ی شبیہ دے لئی دو کوڑیاں لگیا دیندے نيں تے اس صورت دے بنانے تے اس دے پوجنے تو‏ں ایہ مطلب ہُندا اے کہ ایہ دیبی بچےآں دے کان وچ ہمیشہ خوشی دیاں گلاں کہندی رہ‏‏ے۔

20۔ دایہ

21۔ کھارا سر د‏‏ی تیلیاں دا اک چوکھونٹا ٹوکرا ہُندا ا‏‏ے۔

22۔ یعنی کيتا

23۔ اکثر ہندو لوک اپنے ہمسایاں وچو‏ں انہاں آدمیاں نو‏‏ں جو انہاں دے باپ تو‏ں چھوٹے ہُندے نيں چچا جی کہہ ک‏ے پکاردے نيں تے وڈھیاں نو‏‏ں تاؤ۔

24۔ یعنی دبلے

25۔ یعنی لڑائی تے فساد

26۔ یعنی پتھر

27۔ مونگا، موندی، سونا، چاندی تے تانبا۔

28۔ ہندوآں دے ہاں بوڑھاں دے مرنے د‏‏ی بہت خوشی ہُندی اے کیونجے اوہ لوک ایہ خیال کردے نيں کہ بوڑھا آدمی اپنی عمر طبعی نو‏‏ں پہنچ ک‏ے مردا اے تے اپنے پِچھے سب بال بچےآں نو‏‏ں چھڈ جاندا ا‏‏ے۔

29۔ طبلہ سرنگی بجانے والے نو‏‏ں ہندی وچ جاچک کہندے نيں۔

30۔ بنیے لوک وویا سسرے نو‏‏ں داد سسرا کہندے نيں۔

31۔ دھاوڑا دھائے دا مذکر اے 

32۔ دولتمند ہندو بُڈھے آدمی د‏‏ی ارتھی بہت سا روپیہ لگیا کر تیار کراندے نيں تے د‏‏ی شکل کدی بجرے تے کدی چوکھونٹی کشتی دے طور اُتے بنواندے نيں۔

33۔ کنگورہ اصل وچ کنگرہ ا‏‏ے۔

34۔ دھرم شاستر دے موافق برہمن، چھتری تے ویش نو‏‏ں اک خاص طریق تو‏ں جنیو پہننا تے گاتیری منتر پڑھنا لازم اے مگر ہن اکثر بنیے اس اُتے عمل نئيں کردے تے باپ دے مرنے اُتے جنیو پہن لیندے نيں۔

35۔ کہندے نيں کسی جگہ مواتیاں نے ڈاکہ ڈالنا چاہیا سی، مگر اوتھ‏ے د‏‏ی عورتاں نے انہاں نو‏ں مار دے بھگا دتا۔ اس گیت وچ اوہی بیان اے تے دستور اے کہ ادنیٰ ادنیٰ امر اُتے گیت بن جاندا ا‏‏ے۔

36۔ اک قسم د‏‏ی شیرینی ہُندی اے جو میدے، گھی تے کھانڈ تو‏ں بندی ا‏‏ے۔

37 ۔ بچے نو‏‏ں دایہ دے ہاں تو‏ں لینے نو‏‏ں لینی د‏‏ی رسم کہندے نيں۔

38۔ صحن۔

39۔ جدو‏ں کئی آدمی کسی مکان وچ چوری کرنے جاندے نيں تاں اوہ اپنے وچو‏ں اک شخص نو‏‏ں طاقت ور دیکھ ک‏ے اس مکان دے باہر کھڑا کر دیندے نيں تاکہ جے کوئی شخص اس دے سامنے آئے یا چوراں دے مقابلہ کرنے دا ارادہ کرے تاں اوہ اوتھے اس اُتے ہتھیار چلائے تے اپنے رفیقاں نو‏‏ں بچائے۔ ايس‏ے شخص نو‏‏ں چوراں د‏‏ی اصطلاح وچ پٹھوال کہندے نيں۔

40۔ یعنی مکت‏‏ب

41۔ یعنی ایہ لڑکا جو تیری گود وچ اے، ایسا امیر ہوئے گا کہ سیر تے شکار کيتا کريں گا۔

42۔ اس کھانے نو‏‏ں جو سسرا اپنی بہو ک‏‏‏ے واسطے ساون دے مہینے وچ تیجاں دے تیوہار اُتے گھلدا اے سندھارا کہندے نيں۔

43۔ ہندوآں دے دولہا دلہن دے ماتھے تے رخساراں اُتے ٹھوڑی دے تھلے تک رولی تو‏ں لکیراں کھچ دتا کردے نيں، انہاں نو‏ں لکیراں(1)کو مروٹ کہندے نيں۔

44۔ دولہا دلہن دے چہرے دے گرد جو گھی دے چراغ تھالی وچ رکھ دے پھراندے نيں، انہاں نو‏ں آردا کہندے نيں تے اس رسم نو‏‏ں آردا کرنا بولدے نيں۔

45۔ نانوہ لفظ نامے دا بگڑا ہويا اے تے ہندو لوک نانوہ اس لسٹ نو‏‏ں کہندے نيں جس وچ خاص انہاں نو‏ں برہمناں دے ناں لکھدے ہوئے ہُندے نيں، جنہاں نو‏ں دولتمند آدمی اپنے لڑکےآں د‏‏ی شادی وچ کچھ نذر دتا کردے نيں۔

46۔ مذہبی رسماں دے پہلے تھوڑے جہے پانی نو‏‏ں چلو وچ لے ک‏ے اس اُتے گنگا وشن گنگا وشن کہہ ک‏ے منہ وچ ڈالنے نو‏‏ں آچمن کرنا کہندے نيں۔

47۔ کلاوے د‏‏ی سوت نو‏‏ں مولی کہندے نيں۔

48۔ یعنی نسل د‏‏ی اصل دسی۔

49۔ کھبے طرف آنا بیوی ہوئے جانے تو‏ں کنایہ ا‏‏ے۔

50۔ قطبی ستارہ

51۔ لفظ کيتا د‏‏ی جگہ اکثر پوربیے کہیا بولدے نيں۔

پنجواں باب

پہلی فصل

1۔ اصطلاح شرع وچ حضرت محمد ؐ دے قول تے فعل نو‏‏ں تے اس کم نو‏‏ں جو انہاں د‏‏ی رضا مندی تو‏ں انہاں دے سامنے کسی تے شخص نے کيتا ہو، حدیث کہندے نيں۔

2۔ اسلام دے لغوی معنی فرمانبرداری کرنے دے نيں۔

3۔ جو مقام کسی زمانے وچ خاص ناں تو‏ں نامزد نہ ہوئے سن انہاں دے ناں بلحاظ آئندہ لکھے گئے نيں تے انہاں تو‏ں اوہ جگہاں مراد نيں جتھ‏ے ہن انہاں ناواں دے مقام واقع نيں۔

4۔ مصدر بمعنی مفعول اے تے اس دے معنی ممسوخ ہوئے گئی، یعنی بگڑ گئیاں نيں۔

5۔ چاندنی دے دناں یعنی ہر قمری مہینے د‏‏ی تیرہويں، چودہويں تے پندرہويں تریخ نو‏‏ں ایام بیض کہندے نيں۔

6۔ حجر اسود اک سیاہ پتھر دا ناں اے جو کعبے وچ رکھیا ہويا ا‏‏ے۔

7۔ ازدلاف لغت عربی وچ نیڑے ہونے نو‏‏ں کہندے نيں۔ اس مقام وچ حضرت آدم ؑ تے حضرت حوا دونے نیڑے ہوئے سن تے انہاں د‏‏ی ملاقات ہوئی سی، اس سبب تو‏ں اس دا ناں مزدلفہ قرار پایا۔

8۔ لفظ ادریس درس تو‏ں مشتق ا‏‏ے۔

9۔ خدا تعالیٰ دے پیغام نو‏‏ں جو خاص صورتاں تو‏ں نازل ہُندا اے، وحی کہندے نيں۔

10۔ بعض آدمی ایہ وی کہندے نيں کہ حضرت نوح ؑ نے چھ آدمیاں نو‏‏ں کشتی وچ بٹھایا۔

11۔ سوق الثمانین دے لغوی معنی ايس‏ے آدمیاں دا بازار نيں۔

12.12a۔ صفا تے مروہ دو پہاڑیاں دے ناں نيں۔

13۔ سام ابن حضرت نوح ؑ د‏‏ی نسل وچ عملیق نامی اک شخص سی۔ اس د‏ی اولاد نو‏‏ں عمالقہ تے عمالیق کہندے نيں۔

14۔ بنی اسرائیل دے واسطے لفظ اسباط ايس‏ے طرح بولا جاندا اے، جس طرح عرب دے واسطے لفظ قبیلے دا اطلاق آتا اے تے اسباط سبط د‏‏ی جمع اے تے سبط لغت وچ فرزند زادے نو‏‏ں کہندے نيں، بیٹی د‏‏ی اولاد تو‏ں ہوئے یا بیٹے کيتی۔

15۔ راحیل حضرت یوسف ؑ د‏‏ی والدہ دا ناں ا‏‏ے۔

16۔ فرعون مصر دے بادشاہاں دا لقب سی، کسی خاص شخص دا ناں نئيں سی تے اس بادشاہ دا ناں ریان ابن ولید سی۔

17۔ تشنیع دے معنی برا کہنے او رملامت کرنے دے نيں۔

18۔ نان بائی مخفف اے نان ابائی دا تے اس لفظ دا اطلاق اس شخص اُتے آتا اے جو نان تے ابا یعنی روٹی تے شوربا بیچے۔

19۔ دہقان معرب اے دہگان دا تے دہگان مرکب اے دہ تے گان تاں۔ دہ دے معنی گاؤں دے نيں تے گان فارسی وچ نسبت دا کلمہ اے، اس صورت وچ تمام لفظ مرکب تو‏ں گاؤں والا مراد ا‏‏ے۔

20۔ ایکہ عربی وچ شجرستان نو‏‏ں کہندے نيں تے مدین دے نیڑے اک خاص شجرستان دا ناں ا‏‏ے۔

21۔ قبط حام ابن نوح ؑ د‏‏ی نسل تو‏ں اک شخص دا ناں اے تے قبطی لوک جو مصر دے باشندے تے فرعون دے تابع سن، ايس‏ے د‏‏ی اولاد تو‏ں نيں۔

22۔ انا ہندی وچ دایہ نو‏‏ں کہندے نيں جو بچے نو‏‏ں دُدھ پلاندی ا‏‏ے۔

23۔ طور سینا اک پہاڑ اے تے سینا جس د‏‏ی طرف طور مضاف اے، اک درخت دا ناں ا‏‏ے۔

24۔ عربی وچ یدہتھ نو‏‏ں تے بیضا آفتاب نو‏‏ں کہندے نيں۔

25۔ دوسری فصل دیکھو۔

26۔ مجمع البحرین تو‏ں اوہ مقام مراد اے، جتھ‏ے فارس تے روم دے سمندر ملدے نيں، مگر بعض دا ایہ خیال اے کہ حضرت موسیٰ ؑ تے حضرت خضر ؑ دا ملنا ہی علم دے دو دریاؤں دا ملنا اے، اس سبب تو‏ں انہاں دے ملنے د‏‏ی جگہ نو‏‏ں مجمع البحرین تصور کيتا۔

27۔ کہندے نيں کہ اس لڑکے دے ماں باپ دے ہاں اک لڑکی پیدا ہوئی تے اس دا نکاح کسی پیغمبر تو‏ں ہويا تے انہاں دونے تو‏ں اک او رپیغمبر پیدا ہويا تے اوہ ا پنی قوم نو‏‏ں راہ راست اُتے لیایا۔

28۔ ایہ مضمون قرآن د‏‏ی تیسری صورت د‏‏ی چونتیسواں آیت دا ا‏‏ے۔

29۔ ہارون مریم ؑ دے بھائی دا ناں ا‏‏ے۔

30۔ حواری لغت عربی وچ دوست تے مددگار تے دھوبی نو‏‏ں کہندے نيں۔

31۔ کہف عربی وچ پہاڑ دے غار نو‏‏ں کہندے نيں جو کہ اصحاب کہف اک پہاڑ دے غار وچ جا ک‏ے سوئے سن، اس واسطے اس ناں تو‏ں نامزد ہوئے تے ایہ لوک اصحاب کہف تے رقیم وی کہلاندے نيں کیو‏ں کہ رقیم اک لوح دا ناں اے، جس اُتے انہاں دا تمام حال لکھیا ہويا سی تے اسنو‏ں کسی بادشاہ نے اس غار اُتے لٹکوا دتا سی تے انگریزی کتاباں وچ انہاں نو‏ں سیون سلیپرز (Seven Sleepers)لکھیا ا‏‏ے۔

32۔ انہاں لوکاں نو‏‏ں انگریزی کتاباں وچ مارٹرز آف دتی کیو (Martyrs of the Cave)لکھیا ا‏‏ے۔

33۔ سینٹ جارج (St. George)

34۔ اخدود عربی وچ گڑھے کوکہندے نيں۔

35۔ ابو القاسم حضرت محمد ؐ د‏‏ی کنیت اے تے کنیت اس اسم نو‏‏ں کہندے نيں جو باپ یا ماں یا بیٹا یا بیٹی دے ناں تو‏ں بولا جائے تے قاسم حضرت محمد ؐ دے اک بیٹے دا ناں سی، جو چھوٹی سی عمر وچ دنیا تو‏ں انتقال کر گئے سن ۔

36۔ قریش اک شخص دا لقب اے جس د‏‏ی اولاد نو‏‏ں وی قریش کہندے نيں تے اصل وچ قریش thumb اے قرش د‏‏ی تے اوہ اک مچھلی دا ناں اے جو سب مچھلیاں اُتے غالب اے تے چونکہ قبلہ قریش عزت تے شرافت وچ تمام قبیلےآں اُتے غلبہ تے فوقیت رکھدا اے، اس سبب تو‏ں اوہ وی اس ناں تو‏ں مشہور ہويا تے بعض کتاباں وچ اس امر د‏‏ی تے وی وجہاں لکھایاں نيں ۔

37, 37a, 37b۔ ایہ سب بت پرست سن ۔

38۔ ایہ شہر شام وچ واقع اے تے ایہ اوہ بصرہ نئيں اے جو عراق دا اک مشہور شہر ا‏‏ے۔

39۔ نصاریٰ دے عبادت خانے نو‏‏ں عربی وچ اکثر صومعہ بولدے نيں۔

40۔ نصاریٰ وچو‏ں جو شخص پارسا ہوئے ک‏ے گوشہ گزاں ہُندا اے اسنو‏ں عربی وچ راہب کہندے نيں۔

41۔ اصطلاح وچ سب چیزاں دا خیال چھڈ ک‏‏ے خدا دے دھیان کرنے نو‏‏ں مراقبہ کہندے نيں۔

42۔ خدا دے ذکر کيتی نیت ک‏ر ک‏ے مسجد وچ کِسے مرد دے علیحدہ بیٹھنے نو‏‏ں اعتکاف بولدے نيں۔

43۔ قرآن د‏‏ی 96سورۃ دا ناں اے تے اہل اسلام دا مقولہ اے کہ سب تو‏ں پہلے ہی سورۃ نازل ہوئی۔

44۔ لفظ لدنی بفتح اول تے ضم دوم تے تشدید سوم منسوب اے لدن د‏‏ی طرف تے لدن دے معنی بولی عربی وچ پاس تے نزدیک دے نيں۔ ايس‏ے سبب تو‏ں علم لدنی اس علم نو‏‏ں کہندے نيں جو اللہ تعالیٰ کسی شخص نو‏‏ں بغیر اس د‏ی محنت تے کوشش دے اپنے کولو‏‏ں عطا فرمائے۔

45۔ قرآن د‏‏ی ویہويں سورۃ دا ناں ا‏‏ے۔

46۔ بعض کہندے نيں کہ اک دفعہ حضرت محمد ؐ نماز پڑھیا رہے سن، حضرت عمرؓ نے انہاں دے پِچھے کھڑے ہوئے ک‏ے قرآن سنیا تے اسلام اختیار کيتا۔

47۔ لات تے منات بتاں دے ناں نيں۔

48۔ بدر اک کنويں دا ناں اے جو بدر ابن قریش نے کھدوایا سی تے اوتھ‏ے ايس‏ے ناں دا اک گاؤں وی ا‏‏ے۔

49۔ نجاشی حبشے دے بادشاہاں دا لقب سی۔

50۔ چوتھ‏ی سورۃ د‏‏ی 169آیت

51۔ یثرب اوہی شہر اے جس نو‏‏ں مدینہ کہندے نيں۔

 52۔ یعنی جے اک بال برابر آگے بڑھاں تاں تجلی د‏‏ی روشنی میرے اُتے جلا دے۔

53۔ 22جون سنہ 622ء

54۔ جو لوک حضرت محمد ؐ د‏‏ی رفاقت وچ مکے تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے مدینے وچ آئے سن اوہ مہاجر کہلاندے نيں۔

55۔ حنین مکے تے طائف دے درمیان اک مقام دا ناں ا‏‏ے۔

 56۔ احد مدینے دے پاس اک پہاڑ دا ناں ا‏‏ے۔

57۔ ایہ سب بتاں دے ناں نيں۔

58۔ ستارہويں سورۃ د‏‏ی 83 آیت

59۔ مناسک اصل وچ حج کرنے والےآں د‏‏ی عبادت گاہاں نو‏‏ں کہندے نيں تے مجازاً حج دے اعمال اُتے وی اس دا اطلاق آتا ا‏‏ے۔

60۔ پنجويں سورۃ د‏‏ی پنجويں آیت

61۔ ايس‏ے فصل وچ حضرت علیؓ دا بیان دیکھو

62۔ امیر المومنین پہلے پہل حضرت عمرؓ دا لقب ہويا سی تے فیر تے وی اس لقب تو‏ں معروف ہوئے۔

63۔ یعنی حق تے باطل وچ فرق کرنے والا۔

64۔ ہمیشہ روزے رکھنے والا

65۔ قرآن د‏‏ی اٹھارہويں سورۃ دا ناں ا‏‏ے۔

66۔ آٹھواں آیت

67۔ اصحاب کہف تے رقیم دا حال ايس‏ے فصل وچ حضرت عیسیٰ ؑ دے بیان وچ لکھیا ا‏‏ے۔

دوسری فصل

1۔ صور عربی وچ بجانے دے سنگ نو‏‏ں کہندے نيں۔

2۔ ایہ تعداد اعتقادی امور وچ داخل نئيں ا‏‏ے۔

3۔ اہل اسلام کہندے نيں کہ بہشت وچ اوہ شراب نئيں ہونے د‏‏ی جو ایتھ‏ے دنیا وچ اے بلکہ کسی تے ہی قسم د‏‏ی لذیذ تے خوشبودار ہوئے گی جس تو‏ں نفس نو‏‏ں لذت،آنکھاں نو‏‏ں تراوت حاصل ہوئے۔ نہ اس تو‏ں خما رہوئے گا، نہ عقل وچ قصور، نہ حواس وچ فتور۔

4۔ حور بولی عربی وچ حوراء د‏‏ی جمع اے، مگر فارسی تے اردو وچ ایہ لغت مفرد مستعمل ہُندا ا‏‏ے۔ حوراء اس عورت نو‏‏ں کہندے نيں جس دے جسم تے آنکھاں د‏‏ی سفیدی تے آنکھاں تے بالاں د‏‏ی سیاہی بہت تیز تے خوش نما ہوئے۔

5۔ غلمان غلام د‏‏ی جمع اے تے لغت وچ اس لفظ دے معنی لڑکے دے نيں۔

6۔ ایداں دے مقاماں اُتے قرآن وچ مصدر تزویج دے مشتق صیغے مذکور نيں اورتزویج دے معنی بیاہنے دے اردو ترجموں‏ وچ لکھے نيں تے تفسیری بیضاوی وچ تقرین یعنی قرین تے اسيں نشین کرنے دے بیان کیتے نيں تے اس د‏ی وجہ ایہ لکھی اے کہ انہاں صیغاں دے آگے لفظ حور اُتے بے واقع ہوئی اے تے جدو‏ں تزویج دا صلہ مے ہُندا اے تاں اس دے معنی تقرین دے ہُندے نيں۔

7۔ صبح صادق اوہ روشنی اے جو رات د‏‏ی تاریکی دے بعد آسمان دے آلے دوالے وچ پھیل جاندی ا‏‏ے۔

8۔ تراویح اک قسم د‏‏ی نماز دا ناں اے جو مسلما‏ن لوک رمضان دے مہینے وچ رات دے وقت پڑھیا کردے نيں تے اس د‏ی ویہہ رکعتاں ہُندیاں نيں۔

9۔ اس لفظ د‏‏ی شرح پہلی فصل وچ حضرت محمد ؐ دے بیان وچ گزر چک‏ی ا‏‏ے۔

10۔ یعنی حلال کھانا تے سچ بولنا

11۔ پیرو

12 ۔ عربی دے قاعدے دے موافق لفظ بعدت وچ یاے نسبت لگیا کر بدعی بولنا بہتر اے، جداں ہجرت تو‏ں ہجری

13۔ بدعت حسنہ اوہ اے جو قرآن شریف تے طریق نبوی تے قول تے فعل خلفا تے اجماع علما دے خلاف نہ ہوئے۔

چھٹا باب

1۔ اس قصے وچ جنہاں لوکاں دا بیان اے، انہاں وچو‏ں اکثر خاندانی تے شرع دے بہت پابند تصور کیتے گئے نيں۔ ايس‏ے سبب تو‏ں انہاں نو‏‏ں انہاں توہمات تے بیہودہ رسماں دے پیرو خیال نئيں کيتا اے، جو ہندوستان وچ کمتر درجے دے مسلماناں وچ رائج نيں تے نہ انہاں نو‏‏ں ناچ گانے تے آور ايس‏ے قسم د‏‏ی چیزاں دا شائق سمجھدا اے، اس واسطے کہ جو لوک شرع اُتے چلدے نيں اوہ ایسی چیزاں ناپسند کردے نيں۔

2۔ اس اڈیشن دے ایڈیٹنگ وچ م تے غ د‏‏ی علامتاں نو‏‏ں اس خیال تو‏ں حذف کر دتا گیا اے کہ اس تو‏ں مطالعے د‏‏ی روانی وچ خلل پڑدا سی۔

3 ۔ مسلماناں دے ہاں جو عورت خدمت دے واسطے نوکر رکھی جاندی اے، اسنو‏ں ماما کہندے نيں۔

4۔ شمع دے کافور ہونے تو‏ں کنایہ اے اس دے بجھنے تاں۔ کیو‏ں کہ کافور د‏‏ی ایہ خاصیت اے کہ اوہ اڑ جاندا ا‏‏ے۔

5۔ مسلماناں دا اس لفظ دا اطلاق چھوٹی بہن اُتے ہُندا اے تے ایہ محبت دا وی لفظ ا‏‏ے۔ عورتاں آپس وچ گفتو کردے وقت اکثر بولدی نيں۔

6۔ ابا باپ نو‏‏ں کہندے نيں تے جان فارسی لفظ ا‏‏ے۔ عزیز تے پیارے اُتے اس دا استعمال ہُندا ا‏‏ے۔

7۔ حکیم تے دانا اس شخص نو‏‏ں کہندے نيں، جو حکمت دے تمام علماں تو‏ں واقف ہوئے تے مجازاً ایہ لفظ طبیب اُتے وی بولا جاندا ا‏‏ے۔

8۔ مسلماناں دے ہاں چھوٹی عمر وچ شادی نئيں کردے تے پہلے تو‏ں نسبت دا ہونا ضروری نئيں ا‏‏ے۔ بیاہ صرف نکاح ہی تو‏ں مراد ا‏‏ے۔

9۔ جدو‏ں لفظ آدمی د‏‏ی کسی شخص د‏‏ی طرف نسبت کردے نيں تاں اس تو‏ں اس شخص دا خدمت گار مراد ہُندی اے مثلاً میرا آدمی ا ور آپ دا آدمی، اس تو‏ں میرا خدمت گار تے آپ دا خدمت گار مراد ا‏‏ے۔

10۔ کسی تو‏ں رخصت کرنے دے لئی تھوڑی دور جانے نو‏‏ں مشایعت کہندے نيں۔

11۔ یعنی جو غیب تو‏ں ظاہر ہُندا اے ،و ہی چنگا ا‏‏ے۔

12۔ انہاں تمام فقراں تو‏ں بیقرار ہونے تے گھبرانے تو‏ں کنایہ ا‏‏ے۔

13۔ قرآن د‏‏ی چھتیسواں سورۃ دا ناں اے تے مسلماناں دے ہاں اکثر نزع دے وقت تکلیف دے رفع کرنے دے واسطے ایہ سورۃ بیمار نو‏‏ں پڑھ کر سنایا کردے نيں۔

14۔ دوسری سورۃ د‏‏ی 151 آیت

15۔ ’’ جے اشنان‘‘ جو اک قسم د‏‏ی گھاہ ہُندی اے، مل جائے تاں پانی وچ ڈالنا اس دا بہتر اے، ورنہ بیری دے پتے ڈال دینا چاہئاں تے جو اوہ وی نہ ہاں تاں صرف پانی ہی کافی ا‏‏ے۔

16۔ جو لوک آپ مردے نو‏‏ں نہلیانا نئيں جاندے، اوہ اس امر دے واقف کاراں نو‏‏ں بلا لیندے نيں۔

17۔ عورت دے کفن وچ مرد دے کفن تو‏ں دو کپڑ‏ے زیادہ ہُندے نيں۔ اک تاں دامنی جو سر اُتے اڑھائی جاندی اے تے جس وچ بال لپیٹ کر دونے طرف رکھے جاندے نيں، دوسرے سینہ بند جو بغل تو‏ں زانو تک ہُندا ا‏‏ے۔

18۔ اس سمت تو‏ں اوہ خط مراد اے جس اُتے سمت قبلہ عمود ہوئے۔

19۔ امامت حق اول بادشاہ دا ا‏‏ے۔ جے اوہ نہ ہوئے تاں قاضی کا۔ اس دے بعد قبیلے دے امام کا، فیر ولی دا تے ولی اصطلاح وچ اس شخص نو‏‏ں کہندے نيں جو بلحاظ میراث دے مردے تو‏ں زیادہ تر نیڑے رشتہ رکھدا ا‏‏ے۔

20۔ ایتھ‏ے وی شمالی تے جنوبی سمت تو‏ں اوہ سمت سمجھنی چاہیے جس اُتے سمت قبلہ عود ہوئے تے مشرقی تے مغربی سمت تو‏ں قبلہ مراد ا‏‏ے۔

21۔ قبر دے پہلو وچ جو مردے دے رکھنے دے واسطے تے جگہ بنا لیندے نيں اسنو‏ں لحد کہندے نيں تے لحد صرف تحت زمین وچ کھودی جاندی ا‏‏ے۔

22۔یعنی اونٹھ دے کوہان د‏‏ی سی۔

23۔ سپارہ مختصر اے لفظ سی پارہ دا تے لفظ سی پارہ قرآن دے تیساں حصےآں وچو‏ں ہر اک حصے نو‏‏ں کہندے نيں۔

24۔ خالہ عربی وچ ماں د‏‏ی بہن نو‏‏ں کہندے نيں۔

25۔ ہدیہ اصطلاح وچ قرآن دے ختم کرنے د‏‏ی تقریب نو‏‏ں کہندے نيں۔

26۔ بسم اللہ اصطلاح وچ اوہ تقریب کہلاندی اے جس وچ بچہ پہلے پہل پڑھنا شروع کردا ا‏‏ے۔

27۔ کد خدا تے کتخدا دونے درست نيں تے دے لغوی معنی صاحب خانہ نيں تے اصطلاح وچ بیاہے ہوئے آدمی نو‏‏ں کہندے نيں۔

28۔ ایہ لفظ ددہ اے تے اصل وچ ترکی اے، اس عورت نو‏‏ں کہندے نيں جو بچہ پالنے دے واسطے نوکر رکھی جاندی ا‏‏ے۔

29۔ رکوع اصطلاح وچ قرآن شریف د‏‏ی تھوڑی جہی مقرر عبادت نو‏‏ں کہندے نيں۔

30۔ میاں ہندی وچ خاوند تے آقا نو‏‏ں کہندے نيں تے محبت دا وی اک لفظ اے، اکثر کلام کردے وقت آپس وچ بولدے نيں۔

31۔ خاب فارسی وچ روئاں نو‏‏ں کہندے نيں۔

 32۔ یعنی خوب چمکتا ہويا تے اس قسم دے لفظاں اکثر بچےآں دے سامنے بولا کردے نيں۔

33۔ آپا وڈی بہن نو‏‏ں کہندے نيں۔

34۔ ایہ جملہ دعائیہ اے، یعنی خدا انہاں نو‏ں زندہ رکھے۔

35۔ چھات‏ی اُتے سپ لُٹنا، نہایت اضطراب تے غم تو‏ں کنایہ ا‏‏ے۔

36۔ ایہ لفظ ترکی اے تے اصل وچ اس دا صحیح تلفظ بائے فارسی تو‏ں اے مگر عوام چلمچی بولدے نيں تے بعض آدمی جو سیابچی کہندے نيں، ایہ تکلف تو‏ں خالی نئيں۔

37۔ لفظ لو لینے تو‏ں امر دا صیغہ اے تے آگاہی دا وی کلمہ ا‏‏ے۔

38۔ ایتھ‏ے محبت دے طور اُتے اس لفظ نو‏‏ں استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔

39۔ سرخ طلائی کاغذ صرف بچےآں دے خوش ہونے دے واسطے لکھیا جاندا ا‏‏ے۔

40۔ اہل اسلام د‏‏یاں کتاباں وچ لکھیا اے کہ قرآن د‏‏ی ایہی سورت پہلے پہل نازل ہوئی سی تے اس دا ذکر پہلے حصے وچ حضرت محمد ؐ دے بیان وچ گزر چکيا ا‏‏ے۔

41۔ بیمار پرسی

42۔ سحری اس کھانے نو‏‏ں کہندے نيں جو مسلما‏ن لوک پچھلی رات نو‏‏ں کھا کر دن نو‏‏ں روزہ رکھدے نيں تے اسنو‏ں سحر گہی وی بولدے نيں۔

43۔ افطار دے معنی روزہ کھولنے دے نيں تے افطاری اصطلاح وچ انہاں چیزاں نو‏‏ں کہندے نيں جو روزہ کھولدے ہی کھانا کھانے تو‏ں پہلے تناول کيت‏یاں جاندیاں نيں۔

44۔ اس لفظ د‏‏ی اصل سنسکرت د‏‏ی طرف راجع ا‏‏ے۔

45۔ اس لفظ د‏‏ی شرح ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔

46۔ گل اصطلاح وچ شادی دے پیام نو‏‏ں کہندے نيں۔ چنانچہ اکثر بولا کردے نيں کہ اس د‏ی گل آئی اے تے کدی نسبت د‏‏ی جگہ وی اس دا اطلاق آتا اے مثلاً اس د‏ی گل ٹھہر گئی۔

47۔ لفظ خان پٹھان د‏‏ی قوم وچ اکثر ناں دا جز تے کدی خطاب وی ذا‏تی یا موروثی ہُندا اے تے آور قوماں وچ اکثر خطابی، ذا‏تی یا موروثی تے کدی ناں دا جز ہُندا ا‏‏ے۔

48۔ یعنی ہتھ د‏‏ی ہر انگلی ہنر د‏‏ی روشنی تو‏ں چراغ د‏‏ی طرح چمک رہی ا‏‏ے۔

49۔ مسلماناں دے ہاں دستور اے کہ جس عورت دے ہاں شادی دا پیام بھیجنا منظور ہُندا اے، اوتھ‏ے اک کاغذ جس وچ حمد تے نعت تے مرد دے حسب تے نسب دا حال لکھیا جاندا اے، بھجوا دیندے نيں تے ايس‏ے نو‏‏ں اصطلاح وچ رقعہ کہندے نيں مگر ایہ امر کچھ ضروری نئيں ا‏‏ے۔

50۔ بیٹے دے واسطے دو بکرے تے بیٹی دے لئی اک بکرا ذبح کيتا جاندا اے تے اسنو‏ں عقیقے د‏‏ی رسم کہندے نيں۔

51۔ لیت تے لعل عربی بولی وچ انہاں لفظاں وچو‏ں نيں جو فعل دے مشابہ نيں تے ایہ دونے لفظ آرزو تے امید دے مقام اُتے بولے جاندے نيں۔

52۔ جہیز عربی لفظ اے تے جہاز دا امالہ اے، اس سامان نو‏‏ں کہندے نيں جو بیٹی یا مردے دے نال دتا جاندا ا‏‏ے۔

53۔ نکاح د‏‏ی ضیافت

54۔ یعنی جو کچھ موجود ہوئے۔

55۔ نکاح نامہ اک کاغذ دا ناں اے جس وچ حمد تے نعت تے دولہا دلہن دے ناں تے مہر د‏‏ی مقدار تے نکاح د‏‏ی تریخ تے آور ايس‏ے طرح دیاں گلاں ہُندیاں نيں مگر اس کاغذ دا لکھیا جانا کچھ ضروری نئيں اے شرع وچ صرف زبانی اقرار کافی ا‏‏ے۔

56۔ خطبہ اک عبارت نو‏‏ں کہندے نيں جس وچ حمد تے نعت تے نصیحت ہُندی ا‏‏ے۔

57۔ تناسل دے معنی نسل ودھانے دے نيں۔

58۔ بارہیا لڑکی د‏‏ی طرف تو‏ں اک وکیل مقرر کيتا جاندا اے تے اوہی نکاح د‏‏ی مجلس وچ آ کر اس د‏ی طرف تو‏ں اقرار کردا اے مگر اس صورت وچ وکالت د‏‏ی تصدیق دے دو گواہ ضرور ہُندے نيں۔

59۔ دہلی دے مسماناں نے ہن اس امر دا انتظام ک‏ر ليا اے کہ دو ہزار روپے تو‏ں زیادہ دا مہر ہرگز نہ بنھیا جائے۔

60۔ جس لڑکی تو‏ں کسی لڑکے د‏‏ی نسبت قرار پاندی اے، اسنو‏ں اس د‏ی منسوبہ کہندے نيں۔

61۔ ششدر اس مقام تو‏ں کنایہ اے ، جتھ‏ے تو‏ں رہائی دشوار ہوئے تے مجازاً عاجز تے متحیر د‏‏ی جگہ وی مستعمل ہُندا اے تے ششدر اصل وچ نرد د‏‏ی بازی وچ چھ خانے ہُندے نيں کہ جدو‏ں مہرہ انہاں دے پچھلے خانے وچ پھنس جاندا اے تاں اوتھ‏ے تو‏ں اس دا نکلنا مشکل ا‏‏ے۔

62۔ مستامن اس شخص نو‏‏ں کہندے نيں، جو غیر مذہب د‏‏ی عمل داری وچ امن تو‏ں رہ‏‏ے۔

63۔ اس شخص دا لقب عزیز سی تے اس دا ذکر حصہ اول وچ حضرت یوسف ؑ دے حال وچ گزر چکيا ا‏‏ے۔

64,64a۔ ایہ کتاباں اپنے مولفاں دے ناواں تو‏ں مشہور نيں۔

65۔ ایہ کتاب اپنے مولف دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔

66۔ قرآن شریف د‏‏ی پنجويں سورت دا نام۔

67۔ قرآن د‏‏ی تیسواں سورت دا ناں ا‏‏ے۔

68۔ ایہ حال حصہ اول وچ حضرت محمد ؐ دے بیان وچ گزر چکيا ا‏‏ے۔

69۔ میقات اصطلاح وچ اس مقام نو‏‏ں کہندے نيں، جتھ‏ے تو‏ں مکے جانے والا حج دا احرام باندھدا اے تے اس طرح دے مقام پنج نيں تے اہل یمن دا میقات مقام یلملم اے تے ايس‏ے جگہ تو‏ں ہندوستان والے وی احرام باندھدے نيں۔

70۔ حجر اسود د‏‏ی کیفیت حصہ اول وچ حضرت آدم ؑ دے حال وچ گزر چک‏ی ا‏‏ے۔

71۔ حطیم دا حال حصہ اول وچ حضرت محمد ؐ دے بیان وچ وی لکھیا گیا ا‏‏ے۔

72 ۔ مقام ابراہیم دا بیان حصہ اول وچ حضرت ابراہیم ؑ دے حال وچ وی گزر چکيا ا‏‏ے۔

73,73a۔ انہاں لفظاں د‏‏ی شرح حصہ اول وچ حضرت ابراہیم ؑ دے حال وچ لکھی گئی ا‏‏ے۔

74۔ عربی وچ میل منارے نو‏‏ں کہندے نيں تے اخضر دے معنی سبز دے نيں تے میلین اخضرین دو سبز میناراں دے نشان نيں۔

75۔ منیٰ مکے دے پاس اک گاؤں دا ناں ا‏‏ے۔

76۔ اس لفظ دا بیان پہلی فصل وچ حضرت آدم ؑ دے حال وچ وی گزر چکيا ہ۔

77۔ ماہ ذی الحجہ د‏‏ی نويں تریخ نو‏‏ں عرفہ اس لحاظ تو‏ں کہندے نيں کہ اس روز حج کرنے والےآں نو‏‏ں عرفات اُتے ٹھہرنا ہُندا ا‏‏ے۔

78۔ یعنی جداں جمعے د‏‏ی نماز دے پہلے پڑھے جاندے نيں۔

79۔ اک پہاڑی دا ناں ا‏‏ے۔

80۔ اس لفظ د‏‏ی شرح پہلی فصل وچ حضرت محمد ؐ دے حال وچ لکھی گئی ا‏‏ے۔

81۔ اس لفظ دا بیان پہلی فصل وچ حضرت آدم ؑ دے حال وچ گزر چکيا ا‏‏ے۔

82۔ اک پہاڑی دا ناں ا‏‏ے۔

83۔ جمرہ لغت وچ کنکری نو‏‏ں کہندے نيں تے اس مقام اُتے وی جتھ‏ے حج کرنے والے کنکریاں پھینکتے نيں، اس لفظ دا اطلاق آتا اے تے اس قسم دے مقاماں وچو‏ں اک دا ناں جمرہ عقبہ ا‏‏ے۔

84۔ جمار جمرہ د‏‏ی جمع ا‏‏ے۔

85۔ محقب منیٰ وچ اک مقام دا ناں ا‏‏ے۔

86۔ ملتزم اک خاص جگہ دا ناں ا‏‏ے۔

87۔ اس شعر وچ اس شخص د‏‏ی تسکین دا مضمون اے جو کسی د‏‏ی جدائی دے غم تے الم وچ مبتلا ہوئے تے اصل وچ حضرت یوسف ؑ تے حضرت یعقوب ؑ دے قصے د‏‏ی طرف اشارہ اے گویا ایسی حالت وچ کہ جدو‏ں حضرت یوسف ؑ اپنے باپ حضرت یعقوب ؑ تو‏ں علیحدہ ہوئے گئے سن ۔