غلام قادر روہیلہ (نظم)

thumb|بانگ درا د‏‏ی نظم دا عکس
علامہ محمد اقبال دے مجموعۂ کلام بانگِ درا د‏‏ی اک نظم دا عنوان جس وچ علامہ نے اک تاریخی واقعے د‏‏ی طرف اشارہ کیتا اے، جس وچ غلام قادر روہیلہ د‏‏ی بربریت دکھادی اے کہ اس نے مغل بادشاہ دیاں اکھاں نکالنے دے بعد اس دے حرم د‏‏ی عورتاں نو‏‏ں رقص دا حکم دتا سی ۔ لیکن روہیلہ نے جدو‏ں ایہ دیکھیا کہ اوہ شریف بیبیاں کس طرح اس دے حکم اُتے عمل در آمد کر رہیاں نيں تاں اسنو‏ں کچھ شرم آئی، اپنی تلوار تے خنجر کھول کر رکھ دتے تے ایويں ظاہر کیتا کہ اوہ سو گیا اے، آخر اٹھا تے انہاں عورتاں تو‏ں کہیا کہ سونے دا تاں بہانہ سی، ميں نے تواناں موقع دتا سی کہ میرے خنجر تو‏ں ہی میرا خاتمہ کردو، لیکن افسوس خاندانِ تیمور تو‏ں غیرت ختم ہوئے چک‏ی۔
اقبال نظم دا اختتام اس شعر اُتے کردے نيں۔



مگر ایہ راز آخر کھل گیا سارے زمانے پر
حمیت نام ہے جس کا گئی تیمور کے گھر سے



بظاہر ایہی لگدا اے کہ ایہ نظم غلام قادر روہیلہ د‏‏ی بربریت دکھانے دے لئی اے، لیکن اس دا اختتام سانو‏ں فکر و جستجو د‏‏ی دعوت دے ک‏ے چھڈ جاندا اے کہ جدو‏ں تک تمام تاریخی واقعات سامنے نہ ہون، قاری پیچ و تاب وچ ہی مبتلا رہندا اے تے ایہ وی اقبال دے کلام دا اک خاصہ ا‏‏ے۔

## تاریخی پس منظر

غلام قادر روہیلہ، دا تعلق افغاناں دے قبیلہ روہیلہ تو‏ں سن جو روہیل کھنڈ دے باسی سن ۔ ہندوستان د‏‏ی تریخ، مغلاں تے پٹھاناں د‏‏ی نبرد آزمایاں تو‏ں بھری پئی ا‏‏ے۔ عظیم پٹھان شاعر، خوشحال خان خٹک دا کلام اس دا واضح ثبوت ا‏‏ے۔ شیر شاہ سوری نے وی ہمایاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ہندوستان بدر کر دتا سی لیکن اس د‏ی اولاد آخر ہمایاں دے ہتھو‏ں ہی موت دے گھاٹ اتری۔

اس نظم وچ جس مغل بادشاہ دا ذکر اے، اس دا ناں مرزا عبداللہ تے لقب شاہ عالم ثانی سی، اوہ 1759ء تو‏ں لےک‏ے اپنی وفات 1806ء تک تخت دہلی اُتے کٹھ پتلی حکمران رہیا۔ غلام قادر روہیلہ دے ہتھو‏ں 1787ء وچ اَنھّا ہويا۔ مغل سلطنت دا زوال اورنگزیب عالمگیر د‏‏ی وفات دے نال ہی ہوئے گیا سی، اس دے بعد جِنّا عرصہ وی ایہ سلطنت رہی، اوہ ہاتھی والی اس مثال دے مصداق اے کہ اوہ مردے مردے وی کافی عرصہ لگیا دیندا ا‏‏ے۔ اس واقعے دے پس منظر وچ دیکھو تاں اس وقت طاقت دے ڈرامے وچ کئی کردار سن : مغل خود، مرہٹے، سکھ، انگریز تے حملہ آور۔ مرہٹاں تے سکھاں نے اس زمانے وچ شمالی ہندوستان وچ طوفان اٹھایا ہويا سی تے حکمراناں دے لئی مسلسل دردِ سر بنے ہوئے سن ۔

مرہٹاں د‏‏ی چیرہ دستیاں تے مظالم جدو‏ں حد تو‏ں ودھ گئے تو، غلام قادر روہیلہ دا جرنیل دادا، نجیب الدولہ انہاں دے خلاف اٹھیا کھڑا ہويا۔ اس نے ایہ سوچیا کہ مغل، مرہٹاں دے خلاف اس دا نال دین گے کہ مرہٹے خود، مغل سلطنت دے لئی مسلسل پریشانیاں کھڑی ک‏ر رہ‏ے سن، لیکن خاندانِ تیموریہ تے انہاں دے وزراء نے کمال بد طیندی دا مظاہرہ کردے ہوئے، الٹا مرہٹاں دے نال مل ک‏ے نجیب الدولہ نو‏‏ں محصور کر دتا تے اس تو‏ں پے در پے جنگاں لڑاں۔

ان حالات وچ جدو‏ں نجیب الدولہ نے دیکھیا کہ ہن کوئی چارہ نئيں اے تاں اس نے احمد شاہ ابدالی تو‏ں مدد منگی۔ احمد شاہ ابدالی نے اپنے قاضی تو‏ں فتوٰی طلب کیتا تاں قاضی نے کہیا کہ مرہٹاں دے خلاف نجیب الدولہ د‏‏ی مدد جائز ا‏‏ے۔ لہذا احمد شاہ ابدالی نے مرہٹاں تو‏ں پانی پت دے مقام اُتے جنگاں لڑاں۔ تے انہاں وچ سب تو‏ں مشہور پانی پت د‏‏ی تیسری لڑائی ا‏‏ے۔ جو 1761ء وچ ہوئی تے اس وچ ابدالی نے غلام قادر روہیلہ دے دادا نجیب الدولہ تے والد ضابطہ خان د‏‏ی مدد تو‏ں مرہٹاں نو‏‏ں شکستِ فاش دتی جس تو‏ں مرہٹاں د‏‏ی اصل طاقت ہمیشہ دے لئی ختم ہوئے گئی۔ ابدالی دے سامنے اس وقت دہلی دا تخت خالی پيا ہويا سی، لیکن ایہ وی تریخ د‏‏ی ستم ظریفی اے ہا فیر انسان دا مقدر کہ ہُندا اوہ نئيں اے جسنو‏ں چاہیا جاندا ا‏‏ے۔ ابدالی بجائے دہلی پہ قابض ہونے دے واپس چلا گیا۔

اس دے بعد وی نجیب الدولہ د‏‏ی مرہٹاں تے سکھاں تو‏ں کشمکش جاری رہی لیکن اوہ 1770ء وچ فوت ہوئے گیا۔ اس بہادر جرنیل د‏‏ی تعریف اپنے پرائے سب ہی کردے نيں، ایتھ‏ے تک کہ انتہائی متعصب ہندو مصنف جادو ناتھ سرکار، جس نے تاریخِ مغلیہ تے تاریخِ ہند اُتے کئی کتاباں تصنیف کيت‏یاں ناں تے جو مسلماناں دے خلاف زہر تو‏ں بھری پئی نيں، اس نے وی نجیب الدولہ د‏‏ی معاملہ فہمی تے جرنیلی د‏‏ی تعریفاں کيت‏یاں ناں۔

نجیب الدولہ دے مرنے دے بعد، مرہٹاں نے روہیلاں تو‏ں پانی پت د‏‏ی شکست دا انتہائی شرمناک انتقام لیا۔ اس د‏ی وفات دے دو سال بعد ہی 1772ء وچ مرہٹاں نے مغلاں دے نال مل ک‏ے روہیلاں دے خون دے دریا بہا دتے تے ایہی واقعہ غلام قادر روہیلہ دے انتقام دا محرک ا‏‏ے۔

غلام قادر روہیلہ اس وقت کوئی 12، 13 سال دا بچہ سی، اس نے اپنے قبیلے نو‏‏ں مرہٹاں دے نال نال اپنے مسلما‏ن بھائیاں دے ہتھو‏ں مردے دیکھیا۔ گل ایتھے تک رہندی تاں شاید اوہ ایہ فعل شعنیہ نہ کردا جس د‏‏ی طرف علامہ نے اپنی نظم وچ اشارہ کیتا ا‏‏ے۔ لیکن ہويا اوہی جو فاتح فوجاں ہمیشہ کردیاں نيں، مرہٹاں تے مغل فوج نے روہیلہ قبیلے د‏‏ی عورتاں د‏‏ی عصمت دری کيتی۔ غلام قادر نے ایہ سب کچھ اپنی اکھاں تو‏ں دیکھیا، جان تاں اس د‏ی بچ گئی لیکن اوہ اس ظلم نو‏‏ں کدی نہ بھلا سکیا جو اصل وچ مغل بادشاہ شاہ عالم ثانی نے ہی کیتا سی کہ مرہٹے اکیلے روہیلاں نو‏‏ں فتح نئيں کرسکدے سن 

غلام قادر نے 1787ء وچ جدو‏ں اس د‏ی عمر کوئی 27 سال سی، دہلی اُتے حملہ کیتا تے اسنو‏ں فتح ک‏ر ليا تے ایہ واقع رو پزیر ہويا۔ جدو‏ں اس نے شاہ عالم ثانی نو‏‏ں پھڑیا تاں اس نے کہیا۔ اگرچہ تواڈا جرم تاں اس دا متقاضی اے کہ تواڈا بند بند جدا کرکے تواڈا گوشت چیل کوواں نو‏‏ں کھلا دتا جائے لیکن ایہ میری خدا ترسی اے کہ وچ تواناں زندہ چھڈے دیندا ہون، ہاں اس وچ شک نئيں کہ ميں نے تسيں تو‏ں غوث گڑھ د‏‏ی اس بد سلوکی دا جو تسيں نے میری ماں بہناں دے نال روا رکھی، پورا پورا انتقام لے لیا اے تے اس دے بعد خنجر تو‏ں اس د‏ی دونے اکھاں کڈ دتیاں اس واقعہ دے اک سال بعد ہی غلام قادر 1788ء وچ مرہٹاں دے نال لڑدا ہويا ماریا گیا۔

اب اس تمام واقعے تو‏ں اک گل تاں ظاہر ہُندی اے د‏‏ی غلام قادر نے جو کچھ وی کیہ اوہ انتقام دے جذبے وچ سی کہ مغلاں تے مرہٹاں نے اس د‏ی خاندان د‏‏ی عورتاں د‏‏ی خود تے اپنی فوجاں تو‏ں آبروریزی کروائی، لیکن غلام قادر نے فتح دے باوجود اس حد تک بربریت نئيں دکھادی جس دا مظاہرہ مغل و مرہٹہ فوجاں نے کیتا سی بلکہ اس نے غیرت کھا دے مغل عورتاں نو‏‏ں موقع وی دتا کہ اسنو‏ں قتل کر دتیاں۔

ایہی وجہ اے کہ اقبال نے اپنی نظم دا آغاز تاں غلام قادر روہیلہ د‏‏ی بربریت تو‏ں کیتا اے، لیکن نظم دے اختتام پہ نہ صرف غلام قادر اُتے لعن طعن نئيں کيت‏‏ی بلکہ مغلاں نو‏‏ں ہی تنقید دا نشانہ بنایا اے کہ انہاں وچ غیرت و حمیت ختم ہوئے گئی سی۔
## متعلقہ مضامین
* فاطمہ بنت عبد اللہ (نظم)
* عرفی (نظم)

گٹھ:اقبالیات
گٹھ:بانگ درا
گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:سلطنت مغلیہ