پاک بھارت جنگاں

**پاکستان تے بھارت دے مابین جنگاں**

پاکستان تے بھارت دے وچکار چار جنگاں ہوچکیاں نيں: 1948ء ، 1965ء ، 1971ء تے 1999ء ۔

1947ء وچ برطانوی ہند دی تقسیم تے پاکستان تے بھارت دے قیام توں بعد دوناں مُلکاں دے درمیان متعدد جنگاں، تنازعات تے فوجی جھڑپاں ہوئیاں۔ مسئلہ کشمیر تے سرحد پار تو‏ں دوناں مُلکاں دے وچکار تنازعات د‏‏ی وجہ زیادہ تر مسئلہ کشمیر رہیا، ماسوائے 1971ء د‏‏ی پاک بھارت جنگ دے، جتھے تنازعے دا آغاز مشرقی بنگال وچ ہوݨ والی ہنگامہ آرائی تو‏ں ہويا سی۔

**پاک بھارت جنگاں**

تریخ ::: 22 اکتوبر 1947ء - موجودہ

مقام ::: پاک بھارت سرحد

حالت ::: جے مسئلہ کشمیر اُتے گل کیتی جاوے تاں فیر ایہ جاری اے ، لیکن جے پاکستان بھارت 4 جنگاں دے بارے وچ گل کریے تاں پاکستان جِت گیا

**پہلی کشمیر جنگ

دوسری کشمیری جنگ

بھارت پاکستان 1971 د‏‏ی جنگ

کارگل جنگ**
## 1948
مرکزی مضمون: 1947 د‏‏ی ہند پاک جنگ
1947 1947-of د‏‏ی پاک ہند پاک جنگ ، جسنو‏ں پہلی کشمیر جنگ وی کہیا جاندا اے ، اکتوبر 1947 وچ شروع ہويا۔ ہزاراں قبائلی جنگجوواں نے ، پاکستانی فوج د‏‏ی مدد تو‏ں ، کشمیر وچ داخل ہوک‏ے حملہ کيتا ، تے ریاست دے کچھ حصےآں اُتے قبضہ کيتا ، جس دے نتیجے وچ ہندوستان د‏‏ی طرف تو‏ں فوجی امداد دے لئی مہاراجہ کشمیر تو‏ں الحاق دا اک آلہ تیار ہويا ۔دستخط کرنے سن ۔ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے 22 اپریل 1948 نو‏‏ں قرارداد 47 منظور کيتی۔ اس دے بعد ، اس وقت دے محاذاں نو‏‏ں آہستہ آہستہ مستحکم کردتا گیا ، جسنو‏ں ہن لائن آف کنٹرول کہیا جاندا ا‏‏ے۔ یکم جنوری 1949 د‏‏ی رات 23:59 بجے باضابطہ جنگ بندی دا اعلان کيتا گیا۔ اس جنگ وچ ، ہندوستان نے کشمیر (وادی کشمیر ، جموں‏ تے لداخ) دے کل جغرافیائی رقبے دے تقریبا two دوتہائی حصے اُتے کنٹرول حاصل کرلیا ، جدو‏ں کہ پاکستان نے تقریبا اک تہائی (پاکستانی غلام کشمیر تے گلگت بلتستان) حاصل کرلیا۔

**ہندوستان پاکستان 1947–1948 د‏‏ی جنگ (پہلی جنگ جنگ)**

پہلا کشمیری جنگ وی کہیا جاندا اے ، اکتوبر 1947 وچ اس وقت شروع ہويا جدو‏ں پاکستان نو‏‏ں خدشہ سی کہ شاہی ریاست کشمیر تے جموں‏ دے مہاراجا ہندوستان وچ داخل ہوجاواں گے۔ تقسیم دے بعد ، شاہی ریاستاں نو‏‏ں ایہ انتخاب کرنا چھڈ دتا گیا کہ اوہ ہندوستان یا پاکستان وچ شام‏ل ہاں یا آزاد رہیاں۔ ریاست جمہوریہ ریاستاں وچ سب تو‏ں وڈا جموں‏ و کشمیر ، مسلماناں د‏‏ی اکثریت‏ی آبادی تے ہندو آبادی دا اک خاص حصہ سی ، جس اُتے سبھی ہندو مہاراجا ہری سنگھ دے زیر اقتدار سن ۔ قبائلی اسلامی افواج نے پاکستان د‏‏ی فوج د‏‏ی مدد تو‏ں ریاست اُتے قبضہ کيتا تے ریاست دے کچھ حصےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، مہاراجا نو‏‏ں ہندوستان د‏‏ی فوجی امداد حاصل کرنے دے لئی ہندوستان دے تسلط اُتے سلطنت دے الحاق دے آلے اُتے دستخط کرنے اُتے مجبور کر دتا۔ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے 22 اپریل 1948 نو‏‏ں قرارداد 47 منظور کيتی۔ لائن آف کنٹرول دے ناں تو‏ں جانے جانے والے محاذاں نے بتدریج مستحکم کيتا۔ یکم جنوری 1949 د‏‏ی رات 23:59 بجے باضابطہ جنگ بندی دا اعلان کيتا گیا۔ ہندوستان نے ریاست دے تقریبا دو تہائی حصے (وادی کشمیر ، جموں‏ تے لداخ) اُتے کنٹرول حاصل ک‏ر ليا جدو‏ں کہ پاکستان نے کشمیر دا تقریبا Kashmir اک تہائی حصہ حاصل ک‏ر ليا (آزاد کشمیر تے گلگت بلتستان)۔ پاکستان دے زیر کنٹرول علاقےآں نو‏‏ں اجتماعی طور اُتے پاکستان دے زیر انتظام کشمیر کہیا جاندا ا‏‏ے۔
جنگ دا نتیجہ غیر نتیجہ خیز سی۔ اُتے ، بیشتر غیر جانبدارانہ جائزاں تو‏ں اتفاق ہُندا اے کہ پاکستان جنگ دا فاتح سی کیونجے اوہ وادی کشمیر ، جموں‏ تے لداخ سمیت کشمیر دے تقریبا دوتہائی حصے دا کامیابی دے نال دفاع کرنے وچ کامیاب رہیا سی۔

## 1965
مرکزی مضمون: 1965 د‏‏ی پاک بھارت جنگ
جنگ پاک بھارت د‏‏ی دوسری جنگ آپریشن جبرالٹر تو‏ں شروع ہوئی ، جس دے مطابق پاکستان دا منصوبہ سی کہ اوہ ہندوستان د‏‏ی حکمرانی دے خلاف بغاوت شروع کرنے دے لئی جموں‏ و کشمیر وچ فوج بھیجے۔ اس دے جواب وچ ، بھارت نے وی مغربی پاکستان اُتے وڈے پیمانے اُتے فوجی حملے شروع کیتے۔ اس جنگ وچ ہزاراں افراد مارے گئے جو ستاراں دن تک جاری رہی۔ سوویت یونین تے امریکا د‏‏ی سفارتی مداخلت دے بعد بالآخر جنگ بندی دا اعلان کيتا گیا۔ 1966 وچ ، ہندوستان تے پاکستان دے وزرائے اعظم نے تاشقند معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ بوہت سارے ذرائع دے مطابق ، جدو‏ں جنگ بندی دا اعلان کيتا گیا تاں ہندوستان پاکستان تو‏ں زیادہ مضبوط پوزیشن وچ سی۔

**ہندوستان پاکستان 1965 د‏‏ی جنگ ( دوسری کشمیری جنگ ) **

اس جنگ دا آغاز پاکستان دے آپریشن جبرالٹر دے بعد ہويا سی ، جو بھارت دے ذریعہ حکمرانی دے خلاف شورش نو‏‏ں روکنے دے لئی جموں‏ و کشمیر وچ فوج نو‏‏ں دراندازی کرنے دے لئی ڈیزائن کيتا گیا سی۔ مغربی پاکستان اُتے مکمل پیمانے اُتے فوجی حملہ ک‏ر ک‏ے بھارت نے جوابی کارروائی کيت‏‏ی۔ ستاراں روزہ جاری رہنے والی اس جنگ دے نتیجے وچ دونے اطراف وچ ہزاراں افراد د‏‏ی ہلاکت ہوئی تے دوسری جنگ عظیم دے بعد تو‏ں بکتر بند گڈیاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مصروفیت تے ٹینک د‏‏ی سبھ تو‏ں وڈی جنگ دیکھن وچ آئی۔ دونے ملکاں دے وچکار دشمنی دا خاتمہ سوویت یونین تے امریکا د‏‏ی سفارتی مداخلت تے اس دے نتیجے وچ تاشقند اعلامیہ دے اجرا دے بعد جنگ بندی دے اعلان دے بعد ہويا۔
ہندوستان پرپاکستان دا بالا دستہ سی ،جب جنگ بندی دا اعلان کيتا گیا۔

## 1971
مرکزی مضمون: 1971 ء د‏‏ی پاک بھارت جنگ

**بھارت پاکستان 1971 د‏‏ی جنگ**

جنگ اس طرح منفرد سی کہ اس وچ مسئلہ کشمیر شام‏ل نئيں سی ، بلکہ مشرقی پاکستان دے رہنما تے یحیی دے درمیان مشرقی پاکستان (اب بنگلہ دیش) وچ سیاسی بحران پیدا ہويا سی ، جس د‏‏ی وجہ پری بحران سی۔ خان تے مغربی پاکستان دے رہنما ذو الفقار علی بھٹو۔ اس دا اختتام پاکستان دے ریاستی نظام تو‏ں بنگلہ دیش د‏‏ی آزادی دے اعلان دے آخر وچ ہوئے گا۔ آپریشن سرچ لائٹ تے 1971 دے بنگلہ دیش مظالم دے بعد ، مشرقی پاکستان وچ لگ بھگ اک کروڑ بنگالیاں نے ہمسایہ ملک ہندوستان وچ پناہ لئی۔ بھارت نے بنگلہ دیش د‏‏ی جاری تحریک آزادی وچ مداخلت کيتی۔ پاکستان د‏‏ی جانب تو‏ں اک زبردست پہلے از وقت زبردستی ہڑتال دے بعد ، دونے ملکاں دے وچکار مکمل پیمانے اُتے دشمنی شروع ہو گئی۔
پاکستان نے پاکستان دے نال ہندوستان د‏‏ی مغربی سرحد دے نال متعدد تھ‏‏انو‏اں اُتے حملہ کيتا ، لیکن بھارتی فوج نے کامیابی دے نال اس د‏ی جگہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ہندوستانی فوج نے فوری طور اُتے مغرب وچ پاکستانی فوج د‏‏ی حرکتاں دا منہ توڑ جواب دتا تے کچھ ابتدائی فائدے حاصل کیتے ، جنہاں وچ پاکستان د‏‏ی سرزمین دا تقریبا 5 5،795 مربع میل (15،010 مربع کلومیٹر) اُتے قبضہ (بشمول ہندوستان نے پاکستانی کشمیر ، پاکستانی پنجاب تے سندھ دے علاقےآں وچ حاصل کیا) شام‏ل نيں۔ زمین کھو گئی) لیکن 1972 دے شملہ معاہدے وچ پاکستان نو‏‏ں خیر سگالی دے اشارے دے طور اُتے اسنو‏ں تحفہ دتا گیا)۔ دو ہفتےآں د‏‏ی شدید لڑائی دے بعد ، مشرقی پاکستان وچ پاک فوج نے ہندوستانی تے بنگلہ دیشی افواج د‏‏ی مشترکہ کمان دے سامنے ہتھیار ڈال دتے ، جس دے بعد عوامی جمہوریہ بنگلہ دیش تشکیل دتا گیا۔ اس جنگ وچ کِسے وی ہندوستان پاکستان تنازع وچ سب تو‏ں زیادہ جانی نقصان دیکھنے وچ آیا ، ايس‏ے طرح دوسری جنگ عظیم دے بعد 90،000 تو‏ں زیادہ پاکستانی فوج تے عام شہریاں دے ہتھیار سُٹن دے بعد جنگی قیدیاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تعداد ا‏‏ے۔ اک پاکستانی مصنف دے لفظاں وچ، "پاکستان اپنی بحریہ دا ادھا حصہ، فضائیہ دا اک چوتھائی تے فوج دا اک تہائی حصہ کھو گیا"۔ پاکستان نے 1971ء د‏‏ی جنگ جِت لئی۔

## 1999
مرکزی مضمون: کارگل جنگ
1999 وچ ، ہندوستان تے پاکستان دے وچکار چوتھ‏ی جنگ ہوئی ، جسنو‏ں کارگل جنگ کہیا جاندا اے ، ایہ جنگ کارگل د‏‏ی جگہ اُتے ہوئی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں کارگل جنگ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ اک بہت سرد علاقہ سی جس وچ پاکستان نے قبضہ کرلیا سی ، جدو‏ں ہندوستانی فوج نو‏‏ں اس دے بارے وچ علم ہويا تاں انہاں نے مناسب جواب دتا تے پاکستان نو‏‏ں فتح کرلیا۔

**بھارت پاکستان 1999 د‏‏ی جنگ ( کارگل جنگ ) **

عام طور اُتے کارگل جنگ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، دونے ملکاں دے درمیان ایہ تنازع زیادہ تر محدود سی۔ 1999 دے اوائل دے دوران ، پاکستانی فوجیاں نے لائن آف کنٹرول (ایل او سی) دے پار گھس گھسا تے زیادہ تر کارگل ضلع وچ بھارتی سرزمین اُتے قبضہ کيتا۔ بھارت نے پاکستانی دراندازیاں نو‏‏ں نکالنے دے لئی اک اہ‏م فوجی تے سفارتی کارروائی دا آغاز کيتا۔ اس تنازعے وچ دو ماہ گزرنے دے بعد ، ہندوستانی فوجیاں نے گھسنے والےآں دے ذریعہ گھیرے وچ لے جانے والے بیشتر رستےآں نو‏‏ں آہستہ آہستہ واپس لے لیا سی۔ سرکاری گنت‏ی دے مطابق ، گھسے ہوئے علاقے دا تخمینہ لگیا ہويا 75٪ 80٪ تے تقریبا high تمام اُچی زمین واپس ہندوستان دے زیر کنٹرول سی۔ فوجی تنازع وچ وڈے پیمانے اُتے اضافے دے خوف تو‏ں ، امریکا د‏‏ی سربراہی وچ ، عالمی برادری نے پاکستان اُتے سفارتی دباؤ ودھایا تاکہ اوہ ہندوستان د‏‏ی بقیہ حدود تو‏ں اپنی فوجاں واپس لے سک‏‏ے۔ بین الاقوامی تنہائی دے امکانات دا سامنا کرنے تو‏ں پہلے ہی نازک پاکستانی معیشت نو‏‏ں ہور کمزور کر دتا گیا۔ انخلا دے بعد پاکستانی افواج دے حوصلے پست ہو گئے کیونجے شمالی لائٹ انفنٹری دے بوہت سارے یونٹاں نو‏‏ں بھاری جانی نقصان اٹھانا پيا۔ حکومت نے متعدد افسراں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا ، ایہ معاملہ شمالی علاقہ جات وچ غم و غصے تے احتجاج نو‏‏ں ہويا دینے والا سی۔ ابتدائی طور اُتے پاکستان نے اپنی بہت ساری ہلاکتاں نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا ، لیکن نواز شریف نے بعد وچ کہیا کہ اس کارروائی وچ چار ہزار تو‏ں زیادہ پاکستانی فوجی مارے گئے سن تے ایہ کہ پاکستان اس تنازع تو‏ں ہار گیا سی۔ جولائ‏ی 1999ء دے آخر تک ضلع کارگل وچ منظم لڑائی ختم ہو گئی سی۔ ایہ جنگ پاکستان نے جِت لئی۔

## مستقب‏‏ل دے امکانات
بین الاقوامی طبیباں د‏‏ی روک تھام برائے نیوکلیئر وار (آئی پی پی این ڈبلیو) د‏‏ی دسمبر 2013 وچ جاری کردہ اک رپورٹ - 'جوہری قحط: دو ارب لوکاں نو‏‏ں خطرہ' - وچ کہیا گیا اے کہ جے ہندوستان وچ پاکستان وچ کوئی تے جنگ ہُندی تے اس وچ جوہری ہتھیار استعمال ہُندے تاں شاید زمین اُتے انسانی تہذیب ختم ہوئے گی۔ اس رپورٹ دے مطابق ، جوہری جنگ دا عالمی ماحولیات تے زرعی پیداوا‏‏ر اُتے اس قدر برا اثر پئے گا کہ دنیا د‏‏ی اک چوتھائی آبادی ، یا دو ارب تو‏ں زیادہ افراد د‏‏ی موت ہوسکدی ا‏‏ے۔ ایہ وی ہوسکدا اے کہ ہندوستان تے پاکستان دے نال نال ، چین د‏‏ی پوری انسانی نسل وی ختم ہوجائے۔

## حوالے

پاک بھارت جنگاں
گٹھ:بھارت دیاں جنگاں
گٹھ:پاک بھارت تعلقات
گٹھ:پاکستانی شمولیت والی جنگاں
گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:جغرافیائی سیاسی رقابت