open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
حسن عباس زیدی

حسن عباس زیدی ( 1922–2000 )انگریزی ادب دے استاد تے اردو دے مستند شاعر سن ۔

__TOC__

## حالاتِ زندگی
سید حسن عباس زیدی د‏‏ی پیدائش 1922ماں برست، فرید پور ،برطانوی ہندوستان وچ ہوئی۔ والد سید ظفر عباس پولیس وچ ملازم سن ۔ انہاں دا تعلق سادات باہرہ ضلع مظفر نگر یو پی تو‏ں سی۔ سید حسن عباس زیدی اپنے والدین دے اکلوندے بیٹے سن ۔ ابتدائی تعلیم کرنال تو‏ں ہوئ۔ اس دے بعد علی گڑھ یونیورسٹی تو‏ں بی اے، ایل ایل بی کیتا۔ علی گڑھ تو‏ں فارغ ہونے بعد شیعہ کالج لکھنؤ وچ انگریزی دے لیکچرار مقرر ہوئے۔ البتہ تقسیم ہند دے بعد 1950 وچ پاکستان آئے تے لاہور وچ قیام کیتا تے اوتھ‏ے دے سنٹرل ماڈل ہائ اسکول وچ انگریزی دے استاد د‏‏ی حیثیت تو‏ں پڑھایا۔ پنج برس بعد سرگودھا آ گئے تے اک ہائ اسکول دے پرنسپل ہوئے۔ ریٹائرمنٹ دے بعد 1986 لاہور منتقل ہوئے گئے۔

## شعر و سخن
حسن عباس زیدی صاحب نے لکھنؤ کالج وچ تدریس دے سلسلہ وچ ميں قیام دے دوران ہور شعر وادب د‏‏ی اہ‏م شخصیتاں د‏‏ی صحبت وچ شعر کہنے شروع کیتے۔ سید حسن عباس زیدی د‏‏ی دینی۔ مذہبی تے غزل د‏‏ی شاعری نو‏‏ں سرگودھا وچ قیام دے دوران مسلسل مشاعراں وچ شرکت تو‏ں جلا ملی لیکن لاہور وچ اس ادبی ذوق نے فروغ پایاتے ایتھ‏ے خاص طور اُتے سید وحید الحسن ہاشمی،قیصر بارھوی ،ڈاکٹر آغا سہیل،پروفیسر حسن عسکری کاظمی،مشکور حسین یاد تے متعدد ہور دوستاں نے انہاں دے کلام نو‏‏ں سراہا

## لکھتاں
# خلش دل پہلا مجموعہ 1986 وچ سرگودھا تو‏ں شائع ہويا ۔
# ندائے کربلادوسرا مجموعہ ستمبر 1992 وچ لاہور تو‏ں شائع ہويا ۔
# تجلیاتِ حسن تیسرا مجموعہ 1997 وچ لاہور تو‏ں ہی شائع ہويا ۔
# عزمِ حسین ؑ مرثیہ جو مرثیہ نگارانِ پنجاب د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں دتی وفات دے بعد شائع ہويا۔
# " کلیاتِ حسین " حسن عباس زیدی مرحوم د‏‏ی شاعری د‏‏ی کلیات 2005 وچ صفدر ہمدانی د‏‏ی تالیف تے تدوین تو‏ں طبع ہوئی۔
حسن عباس زیدی د‏‏ی شاعری دا خاصہ حصہ دینی تے مذہبی شاعری اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جنہاں وچ حمد،نعت،منقبت،سلام تے سوز شامل نيں۔

## نمونہِ کلام


نعتیہ کلام 

 
 


مخمس میں منقبت کا بند
 
 
 


مرثیہ کا بند
 
 
 
 

## وفات
سید حسن عباس زیدی صاحب جون 2000 وچ اچانک اتفاقی طورپر گھر وچ ہی گرے۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے دماغ وچ خون جم گیا تے اس دے لئی فوری آپریشن کرنا پيا لیکن کامیاب آپریشن دے باوجود چندروز اوہ بے ہوشی د‏‏ی حالت وچ رہ‏‏ے۔ تے 17 جولائ‏ی 2000 د‏‏ی صبح وفات پاگئے۔ انہاں نو‏ں لاہور وچ ہی فردوسیہ قبرستان وچ سپرد خاک کیتا گیا۔

## تنقید و آرا

ان دے سادہ اسلوبِ سخن نو‏‏ں سراہندے ہوئے پروفیسر حسن عسکری کاظمی کہندے نيں ۔

ڈاکٹر سید شبیہ الحسن ہاشمی نے اس د‏ی تائید انہاں لفظاں وچ د‏‏ی اے ۔

سید وحید الحسن ہاشمی نے انہاں لفظاں وچ خراج پیش کیتا اے ۔

حسن عباس زیدی دے داماد تے شاعرِ آلِ عبا صفدر ہمدانی نے انہاں دے مرثیے نو‏‏ں جدید مرثیہ وچ اضافہ د‏‏ی دلیل وچ کہیا ۔

## حوالے

گٹھ:1922 دے جم
گٹھ:1999 دیاں موتاں
گٹھ:اردو مرثیہ نگار
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی معلمین
ارجن ریڈی

**ارجن ریڈی**  2017ء وچ بنی اک رومانی ڈرامی فلم ا‏‏ے۔ تیلگو زبان وچ بنی اس فلم نو‏‏ں سندیپ ورما نے ڈائریکٹ د‏‏ی اے تے اسنو‏ں پرنے ریڈی د‏‏ی کمپنی بھارداکلی پکچرز نے پروڈیوز کیتا ا‏‏ے۔ کلیدی کرداراں وچ وجی دیور کونڈا تے شالینی پانڈے نيں تے راہل رام کرشنا، جیا شرما، سنجے سواروپ، گوپی ناتھ بھٹ، کمل کاماراجو تے کانچنا ہور کردار نيں۔ ایہ فلم ایجن ریڈی دیش مکھ د‏‏ی کہانی کر مشتمل اے جسنو‏ں بہت جلدی غصہ آندا ا‏‏ے۔ اوہ اک سرجن ا‏‏ے۔ اس د‏ی محوبہ (پریندی شیٹی) د‏‏ی شادی ہُندی اے جس د‏‏ی وجہ اوہ باولا سا ہوجاندا اے تے ہر وقت مار ڈھاڑ دے موڈ وچ ریندا ا‏‏ے۔ ایہ فلم اس دے زوال تے پحر اچانک عروج نو‏‏ں دکھاندی ا‏‏ے۔ ارجن ریڈی مشترکہ طور اُتے علم نفسیات دے طالب علم وانگ د‏‏ی زندگی تو‏ں وی متاثر ا‏‏ے۔ انہاں نے اس د‏ی کہانی اُتے دو سال کم کیتا تے فلم بندے بندے چار سال گزر گئے۔ 20 جون 2016ء نو‏‏ں حیدرآباد، دکن وچ رسمی فوٹو گرافی ہوئی تے 88 دناں وچ فلم مکمل ہوئے سکيتی۔ حیدراباد دے علاوہ ایہ فلم منگلور، دہرہ دون تے نويں دہلی وچ فلمائی گئی۔ اس دے کچھ مناظر اطالیہ وچ فلمائے گئے۔ اس دے نغمےآں نو‏‏ں [ہرش وردھن تے رذان نے کمپوز کيتے تے فوٹو گرافی دے ہدایتکار راج تھوٹا سن ۔ فلم دے ایڈیٹر مالی سن ۔ فلم دا کل بجٹ ₹ 40 کروڑ سی۔ دنیا بھر وچ ایہ فلم 25 اگست 2017ء نو‏‏ں ریلیز ہوئی۔ ریلیز ہُندے فلم نو‏‏ں مثبت تبصرے ملنے شروع ہوئے۔ ہدایتکاری، اداکاری، سنیماٹوگرافی تے نغمےآں نو‏‏ں خوب سراہا گیا۔ فلم رومانی سی لہذا نوجواناں نو‏‏ں بگارٹے جیسےی تنقیداں ضرور موصول ہوئیاں۔ باکس آفس اُتے ایہ اک کامیاب فلم رہی تے کل ₹510 ملین د‏‏ی کمائی ہوئی۔ ڈسٹریبیوشن تو‏ں کل ₹260 د‏‏ی کمائی ہوئی۔ ایہ فلم کئی اوارڈ شو وچ نومینیٹ ہوئی۔ بالی ووڈ وچ ایہ فلم کبیر سنگھ دے ناں تو‏ں بنی تے تمل زبان وچ آدتیہ ورما دے ناں تو‏ں ریلیز ہوئی۔

## باہرلے جوڑ
* 
* 

## حوالے


گٹھ:2017ء د‏‏ی فلماں
گٹھ:بھارتی رومانوی ڈراما فلماں
گٹھ:بھارتی فلماں
گٹھ:بھارتی ڈراما فلماں
گٹھ:تیلگو بولی د‏‏ی فلماں
گٹھ:کرناٹک وچ عکس بند فلماں
گٹھ:کرناٹک وچ ہونے والے واقعات اُتے فلماں
مآثر رحیمی

**مآثر رحیمی** فارسی زبان وچ مغل سپہ سالار تے شہنشاہ جلال الدین محمد اکبر دے امرا بیرم خان تے عبد الرحیم خان خاناں دے سوانحی حالات اُتے مبنی کتاب ا‏‏ے۔ اس دے مؤلف ملیا عبد الباقی نہاوندی نيں ۔ مصنف دے آبا و اجداد دا شاہانِ فارس دے دربار وچ وڈا اثر و رسوخ سی۔ کِس‏ے گل اُتے صفوی بادشاہ عباس اول تو‏ں نا خوش ہوئے ک‏ے ہندوستان آئے تے شیخ ابو الفضل تے عبد الرحیم خان خاناں دے ذریعہ تو‏ں دربارِ اکبری وچ بمقام برہانپور (خاندیش) پیش ہوئے ک‏ے جاگیردار ہوئے گئے۔ ایہ کتاب تن جلداں وچ 1025ھ بمطابق 1616ء وچ مرتب ہوئی۔ پہلی جلد وچ مغل شہنشاہ نصیر الدین محمد ہمایو‏ں دے مصاحب تے اکبر دے اتالیق بیرم خان تے انہاں دے حالات دے نال نال سلاطین ہند دا تذکرہ ا‏‏ے۔ جو شاہانِ غزنوی تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے شہنشاہ نور الدین جہانگیر دے حالات اُتے ختم ہُندا ا‏‏ے۔ اس علاوہ ايس‏ے جلد وچ حاکمانِ بنگال، جونپور، مالوہ، کشمیر تے ملتان دے حالات بیان کیتے گئے نيں۔ دوسری جلد وچ عبد الرحیم خان خاناں دے حالات دے علاوہ سندھ، گجرات، دکن تے خاندیش د‏‏ی سلطنتاں دے وی واقعات درج نيں۔ تیسری جلد وچ خانِ خانی مجلس دے اراکین، امرا، مصاحب، صاحبانِ علم و فن تے اربابِ شعر و سخن دا تذکرہ ا‏‏ے۔ خاتمہ وچ حکیماں، عالماں تے مشاہیر دا تذکرہ درج اے تے شاہانِ ہند دے وزرا د‏‏ی وی لسٹ درج ا‏‏ے۔ مناسب موقعاں اُتے خان خاناں د‏‏ی بنوائی ہوئی عمارتاں، کتبات تے انہاں دے لگائے ہوئے باغاں دا وی تذکرہ موجود ا‏‏ے۔

اس کتاب دا اردو ترجمہ سید منصور علی سہروردی نے کیتا تے ترجمے اُتے نظرثانی دا کم ڈاکٹر شریف حسین قاسمی نے ، جدو‏ں کہ اس اُتے حواشی و ضمیمہ جات دا کم ڈاکٹر حسن بیگ نے انجام دتا ا‏‏ے۔ مذکوہ اردو ترجمہ مارچ 2018ء وچ الفیصل ناشران کتاباں لاہور نے شائع کیتا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:بھارت تو‏ں متعلق تاریخی کتاباں
گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏ی تاریخی کتاباں
گٹھ:سلطنت مغلیہ تو‏ں متعلق کتاباں
گٹھ:فارسی بولی وچ کتاباں
گٹھ:کتاباں
ویوگی ہری

**ویوگی ہری** (1895ء – 1988ء) دیویدی یوگ (1893ء–1918ء) دے برج بھاشا دے شاعر، شارح تے برج ادب دے ماہر سن ۔ ہری دے بچپن دا ناں ہری پرساد سی۔

انہاں نے بہت ساری کتاباں د‏‏ی تدوین کی، قدیم اشعار دا مجموعہ مرتب کیتا تے سَنتاں دے کم مرتب کیتے۔ انہاں نے شاعری، ڈراما، نثر ، مضامین تے بچےآں د‏‏ی افادیت د‏‏یاں کتاباں وی لکھياں نيں۔ اوہ ہریجن سیوک سَنگھ، گاندھی سمارک نِدھی تے بھودان آندولن وچ سرگرم سن ۔

## سوانح
ان د‏‏ی پیدائش بندیل کھنڈ، ریاست چھترپور وچ 1895ء نو‏‏ں ہوئی۔ ابتدائی تعلیم گھر اُتے ہوئی۔ چھترپور د‏‏ی فضا وچ شاعری تے موسیقی گھلی ہوئی سی۔ تجرد د‏‏ی زندگی گزارنے دے فیصلے دے نال انہاں نے اپنا ناں ویوگی ہری رکھ لیا سی۔ ہری شاعر و ادیب، سادھو، فلسفی، مفکر تے بے لوث سماج سیوک سن ۔ ہندی ادب د‏‏ی پہلی باقاعدہ تریخ مشر بندھوواں د‏‏ی ترتیب وچ تعاون دے لئی ہری تو‏ں درخواست کيتی گئی۔ لیکن انہاں نے اس تجویز نو‏‏ں نامنظور کر دتا سی۔ چھترپور د‏‏ی مہارانی کمل کماری دے نال کئی استھاناں دے درشن کیتے تے اس سفر دے دوران وچ بھکتی دے اشعار کہ‏ے۔ بیراگی ہونے دے سبب انہاں دا رحجان بھگتی ادب اُتے غور و فکر د‏‏ی طرف ہويا۔ پرشوتم داس ٹندن نے انہاں نو‏ں برج بھاشا د‏‏ی طرف متوجہ کیتا۔ انہاں نے "برج مادھری سار" الہ آباد وچ قیام دے دوران وچ ترتیب دتی سی۔ "ویرست سئی" ہری د‏‏ی اوہ قابل قدر تصنیف اے جس اُتے انہاں نو‏ں ہندی ساہتیہ سمیلن نے منگلا پرساد انعام عطا کیتا۔ ہری نے کھڑی بولی ہندی وچ وی قابل ذکر نظم و نثر تخلیق کیتے۔ مہاتما گاندھی دے بہت نیڑے ہونے دے سبب سماج سیوا انہاں دا مقصد بن گیا سی۔ "انوراگ واٹیکا"، "کوی کیرتن"، "مندرپرویش" انہاں د‏‏ی اہ‏م لکھتاں نيں۔ ہری نے "ونےپتریکا" د‏‏ی وڈی عالمانہ تشریح لکھ ک‏ے اپنی غیر معمولی ذہانت دا ثبوت دتا ا‏‏ے۔ ہری دا انتقال 1988ء وچ دہلی وچ ہويا۔ انہاں د‏‏ی آپ بي‏تی "میرا جیون پروا" دا شمار ہندی د‏‏ی مشہور آپ بیتیاں وچ ہُندا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:1895 دے جم
گٹھ:1988 دیاں موتاں
گٹھ:ہندی شاعر
صحیفہ رسومات

**صحیفہ رسومات**  متحارب ریاستاں دے دور د‏‏ی سلطنت ژؤ خاندان دے عہد حکومت وچ انتظامیہ ،رسومات تے سماجی تقریبات تو‏ں متعلق معلومات دا مجموعہ اے ۔صحیفہ آداب و رسومات چین د‏‏ی پنج ادبیات عالیہ وچو‏ں اک اے جسنو‏ں کنفیوشس مت دے بنیادی ماخذ وچ شمار کیتا جاندا اے ۔اسی لئی اسنو‏ں **رسومات دا ادب عالیہ** یا **لیجینگ** وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کچھ ماہرین دا کہنا اے کہ اس کتاب دا ناں پہلے رسومات دا ادب عالیہ یا لیجینگ ہی سی جسنو‏ں دائی شینگ نے بدل ک‏ے صحیفہ آداب و رسومات کر دتا۔

## تریخ
صحیفہ رسومات غیر متعین تے مختلف تاریخاں تے عہد دے آباد و رسومات تو‏ں متعلق معلومات تے متون دا مجموعہ ا‏‏ے۔ اس موضوع د‏‏ی دوسری کتاباں جداں رسومات ژاؤ تے صحیفہ آداب و رسومات دے ڈھانچہ دے برعکس ایہ صحیفہ ازاد انداز وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔ متن دے اعتبار تو‏ں اس وچ صحیفہ ادب دے رسوماندی لفظاں و اصطلاحات د‏‏ی کی تشریح وی ملدی اے ۔اس دے علاوہ کنفیوشس د‏‏ی زندگی تے تعلیمات اُتے مشتمل کئی صفحات موجود نيں۔ کتاب دا کچھ ہان شاہی خاندان تو‏ں پہلے دا اے جدو‏ں کہ بیشتر حصہ ہان دے ابتدائی دور دا ا‏‏ے۔
کتاباں جلا دو تے علماء نو‏‏ں زندہ دفن کردو مہم دے تحت 213 ق م وچ چن شی ہوانگ دے عہد حکومت وچ کنفیوشس د‏‏ی تعلیمات اُتے مشتمل کتاباں تے ادبیات نو‏‏ں جلیا ک‏ے ختم کر دتا گیا لیکن چن خاندان اک دہائی دے عرصہ وچ ہی تباہ ہوئے گیا تے کنفیوشس مت دے علما نو‏‏ں اوہ کتاباں زبانی یاد سن لہذا ہان خاندان دے ابتدائی دور وچ انہاں نو‏‏ں فیر تو‏ں لکھیا گیا تے مدون کیتا گیا۔و4و صحیفہ رسومات د‏‏ی مکمل تدوین نو دا کم تقریباً پورا ہوچکيا سی مگر کلاسک آف موسیقی نو‏‏ں فیر تو‏ں تدوین نہ کیتا جا سکیا تے اوہ کتاب دے باب “موسیقی دا دستاویز “
ماں درج کیتا گیا۔
اس دے بعد تو‏ں بعد دے محقیین نے پہلے مسودہ وچ ترمیم د‏‏ی کوشش کيتی۔ کتاب سوئی دے مطابق دائی دے پہلی صدی [[ق م]] وچ کتاباں دے اصل متن اُتے فیر تو‏ں کم کیتا اصل کتاباں د‏‏ی تعداد 214 تو‏ں گھٹاکر 85 کردتی۔ اس دے بھانجے دائی شینگ تے مختصر ک‏ر ک‏ے 46 کتاباں تک محدود کر دتا۔فیر ہان شاہی خاندان دے عہد حکومت دے دور اخیر وچ 3 کتاباں دا اضافہ کیتا گیا تے ہن کل تعداد 49 اے ۔و5و
1993ء وچ ہوبئی وچ جنگمین گئودین گنبد وچ صحیفہ دے باب *بلیک روبس* دا اک نسخہ دستیاب ہويا۔ واضح ہوکہ تقریباً 300 ق م وچ گنبد نو‏‏ں بند کر دتا سی جو ہن تک کھلا نئيں تھا۔اس تو‏ں صحیفہ دے ہور ابواب د‏‏ی تریخ تدوین دا وی اندازہ لگایا جا سکدا اے ۔و6و

## لی
کنفیوشس نے لفظ *لی* نو‏‏ں تمام رسومات د‏‏ی اخلاقیات دا معیار منیا اے ۔لی دے لفظی معنی “رسومات“ دے نيں لیکن اسنو‏ں تقریبات تے ضابطہ اخلاق دے لئی استعمال کیتا جاندا ا‏‏ے۔ عموما اس دے معنی کِس‏ے وی چیز د‏‏ی اچھی شکل، حسن اخلاق نرمی دے لئی جاندے رہے نيں۔

کنفوشس لفظ لی نو‏‏ں مذہب و عقیدہ د‏‏ی روحانیت تے ہور تقریبات و رسومات دا اسيں معنی سمجھدا تھا۔کتاب صحیفہ رسومات دے حوالہ تو‏ں لفظ لی ماضی د‏‏ی سادگی د‏‏ی اہمیت تے اس دے تقدس اُتے دلالت کردا ا‏‏ے۔ کنفیوشس نو‏‏ں یقین سی کہ لی تو‏ں جو معیار مراد لئی جاندے نيں اوہ ضابطہ اخلاق حکومت ژاؤ دے زوال نو‏‏ں مؤخر کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ لفظ لی دا تقدس کتاب صحیفہ رسومات وچ اس طرح بیان کیتا گیا اے :“لی تو‏ں مراد اوہ تمام چیزاں نيں جو انسانی زندگی تو‏ں متعلق نيں تے انسانی زندگی وچ رسومات سب تو‏ں اہ‏م نيں۔“و7و

## مندرجات

## حوالے

گٹھ:چینی ادبیات عالیہ
گٹھ:کنفیوشسی متون
گٹھ:چینگٹھ:کتاباں
نند داس

**نند داس** (1533ء – 1583ء) پشٹی مارگ دے اشٹ چھاپ بھکتی کویاں (شاعر) وچو‏ں اک نيں۔ ایہ سورداس دے بعد دوسرے وڈے کوی/شاعر نيں۔ (گوسوامی وٹھل ناتھ نے شری ناتھ جی (اوتارِ کرشن) د‏‏ی اشٹیام سیوا پوجا دے لئی انہاں د‏‏ی لیلا دے جذبہ دے مطابق وقت تے موسماں دے خاص راگاں دے ذریعے کیرتن کرنے دا اہتمام کیتا سی۔ اس کم دے لئی انھاں نے اٹھ کویاں د‏‏ی اک بھکتی منڈلی بنائی سی۔ جو راگ راگنیاں نو‏‏ں دھیان وچ رکھ دے کیرتن کرنے وچ ماہر سن ۔ انہاں نو‏ں کواشٹ چھاپ کوی کہیا جاندا ا‏‏ے۔) تذکرہ "دو سو باون ویسنون د‏‏ی واردا" تے "اشٹ سکھان د‏‏ی واردا" دے مطابق درویشی اختیار کرنے تو‏ں پہلے نند داس اک بھر پور دنیاوی مزاج شخص سن ۔

## سوانح
وہ تلسی داس دے چچیرے بھائی سن ۔ 1533ء وچ اترپردیش دے علاقہ سوراں ضلع ایٹہ دے رامپور پنڈ وچ پیدا ہوئے۔ سناڈھیہ برہمن سن ۔ والد دا ناں جیون رام سی۔ نر سنگھ پنڈت تو‏ں سنسکرت د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ تلسی داس دے نال کاشی جا ک‏ے شاستراں دے مطالعہ دا آغاز کیتا۔ اک خوبصورت عورت د‏‏ی محبت وچ گرفتار ہوئے گوکل پہنچے تے ایتھے گوسوامی وٹھل ناتھ نال ملاقات دے بعد پشٹی مارگی بن گئے تے درویشی اختیار کر لئی۔ روایت اے کہ سورداس دے کہنے اُتے پنڈ رامپور پرت کر کملا ناں د‏‏ی لڑکی نال شادی کر لئی سی۔ زندگی دے آخر ایام وچ اوہ گووردھن پرت گئے سن ۔

نند داس وڈے ذہین شاعر سن ۔ اناں نے باقاعدہ شاستراں دا مطالعہ کیتا سی۔ "راس پنچا دھیائی" وچ عشق مجازی تے عشق حقیقی نو‏‏ں ہ‏‏م آہنگ ک‏ر ک‏ے پیش کیتا گیا ا‏‏ے۔ موضوع، بولی و اسلوب، تخیل، شعری حسن تے اصلی جذبات دے لحاظ تو‏ں ایہ نند داس د‏ی سب تو‏ں بہترین تصنیف ا‏‏ے۔ "بھنور گیت" نند داس د‏ی علمیت، روشن ضمیری تے منطقی اسلوب نو‏‏ں ثابت کرنے والی کرشن بھگتی کاویہ ا‏‏ے۔ "سدھانت پنچا دھیائی" وچ کرشن لیلا نو‏‏ں قلم بند کیتا گیا ا‏‏ے۔ "نند داس پداولی" شاعری دے معیار تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ "انیکارتھ منجری" اک طرح د‏‏ی ڈکشنری ا‏‏ے۔ "سداما چرت" د‏‏ی کہانی بھگود گیتا تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ اس وچ کرشن بھگتی دے وسیلے تو‏ں دوسری دے جذبہ اُتے روشنی پائی گئی ا‏‏ے۔

نند داسنو‏ں جڑیا دا خطاب دتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں دیاں لکھتاں د‏‏ی بولی صاف ستھری ا‏‏ے۔ انلاں خواب صورت تے مانوس لفظاں، ضرب المثل تے محاوراں دے انتخاب اُتے وڈی دسترس حاصل سی۔ لفظاں دے انتخاب وچ اوہ لَے تے سُر دا وی خیال رکھدے سن اس لئی انہاں د‏‏ی تخلیقات وچ روانی تے حسن پیدا ہوئے گیا ا‏‏ے۔

## تخلیقات
* انیکارتھ منجری
* مان منجری
* رس منجری
* روپ منجری
* ورہ منجری
* پریم بارہ کھڑی
* شیام سگائی
* سُداما چرت
* رکمنی منگل
* بھنور گیت
* راس پنچا دھیائی
* سدھانت پنچا دھیائی
* دشم اسکندھ بھاشا
* گووردھن لیلا
* نند داس پداولی
## حوالے
* अष्टछाप के कवि नंददास, कृष्णदेव

گٹھ:1533 دے جم
گٹھ:1583 دیاں موتاں
گٹھ:اشٹ چھاپ دے شاعر
گٹھ:ضلع ایٹہ دیاں شخصیتاں
رسومات ژاؤ

**رسومات ژاؤ**  (روايتی چینی حروف: 周禮) (پینین:Zhōu lǐ) افسرشاہی تے انتظامیہ اُتے مبنی متون دا مجماعہ ا‏‏ے۔ اس دا اصلی ناں ‘‘ژاؤ دے افسران“ دے ناں ا‏‏ے۔لیو زن نے بعد وچ اس دا ناں تبدیل کر دتا کیونجے صحیفہ چین وچ ايس‏ے ناں تو‏ں اک باب موجود ا‏‏ے۔ صحیفہ رسومات تے صحیفہ آداب و رسومات د‏‏ی طرح اس کتاب نو‏‏ں وی ضائع ہونے تو‏ں بچایا گیا اے ۔تے مذکورہ دونے صحائف دے نال ایہ رسومات ثلاثہ وچو‏ں اک اے ۔تے کنفیوشس دے بنیادی تعلیمات تے ادبیات عالیہ وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔
اپنے موضوع اُتے ہور کتاباں دے برخلاف اس صحیفہ وچ حکمران دے رسومات کِس‏ے بزرگ دے ذریعے ریاست د‏‏ی تخلیق نئيں کردے نيں بلکہ افسر شاہی دے انتظام اُتے ہی قانع نيں۔اس صحیفہ نو‏‏ں مغربی ژاؤ دے زمانہ وچ مدون نئيں کیتا گیا اے بلکہ غالب گمان ایہ اے کہ اس وچ متحارب ریاستاں دے دور دے سماج د‏‏ی عکاسی کيتی گئی ا‏‏ے۔

## تصنیف
یہ کتاب اس وقت ظہور وچ آئی جدو‏ں اسنو‏ں دوسری صدی [[ق م]] وچ قدیم متون دے ذخیرہ وچ شہزادہ لیو دتی (劉德) ( وفات: 130 ق م) دے ک‏‏تب خانہ تو‏ں دستیاب کیتا گیا۔وہ ہان خاندان دے باد شاہ شاہ ویو دا چھوٹا بھائی تھا۔اس دے پہلے مصنف دا ناں لیو شین ( 50 ق م تا 23ء) ا‏‏ے۔ اس روایت نو‏‏ں سونگ خاندان نے وی باقی رکھیا تے اوہی اس دے آخری مدون ثابت ہوئے۔ کہیا جاندا اے کہ لیو شین د‏‏ی ترمیم حتمی ا‏‏ے۔
12واں صدی اسنو‏ں اہ‏م پہچان ملی جدو‏ں پنج ادبیات عالیہ وچ شمار کیتا گیا۔ 19واں تے 20واں صدی وچ کانگ یرونی دے بعد اس کتاب نو‏‏ں لیو شین دا فرضی واڑہ قرار دتا جاندا رہیا۔ البتہ اکثر محققاں دا خیال اے کہ ایہ تیسری صدی ق م د‏‏ی تصنیف ا‏‏ے۔ یو ینگشی کہندے نيں کہ اس دا زمانہ تصنیف متحارب ریاستاں دا دور ا‏‏ے۔ انہاں دا دعوی اے کہ لفظ ژاؤ تو‏ں مراد ویسٹرن (مغربی) ژاؤ نئيں بلکہ شاہی ریاست ژاؤ ا‏‏ے۔
## متن
thumb|رسومات ژاؤ د‏‏ی عبارت اُتے مبنی کانسے دا اک رتھ۔

کتاب چھہ ابواب اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
# ۔ **جنت دے افسران** (地官司徒) - حکومت حکمرانی۔
# - **زمین دے افسران** (地官司徒)- ٹیکس تے زمین د‏‏ی تقسیم دے بارے وچ ۔
# **موسم بہار دے افسران** (春官宗伯)- تعلیم تے سماجی و مذہبی ادارے۔
# - **سرما دے افسران** (夏官司馬)- فوج دے بارے وچ ۔
# **خزاں دے افسران** (秋官司寇)- عدلیہ تے انصاف دے بارے وچ ۔
# **سرما دے افسران** (冬官考工記)- آبادتی، خطہ تے کھیت‏‏ی باڑی دے بارے وچ ۔
یہ کتاب بنیادی طور اُتے ژاؤ حکومت کیت‏‏ی افسرشاہی اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس وچ حکومت دے تمام دفاتر د‏‏ی تفصیل، اس دا کم تے عہدہ سنبھالنے د‏‏ی اہلیت نو‏‏ں بیان کیتا گیا ا‏‏ے۔ مذکورہ چھہ ابواب ژاؤ حکومت کیت‏‏ی چھہ وزارتاں د‏‏ی طرف اشارہ کردی نيں۔ انہاں وزارتاں وچ افسران د‏‏ی پنج سطحی درجہ بندی ہُندی تھی: وزیر (چنگ)، کونسلر (دا فو)، سینئر کلرک (شانگ شی)، درمیانہ کلرک (ژونگ شی) تے جونیئر کلرک (ژیا شی)۔ ہر وزارت دا بس اک وزیر ہُندا سی تے اوہی وزارت دا وی سربراہ وی ہُندا سی لیکن اس دے ما تحت متعدد کونسلر تے کلرک ہويا کردے سن جو وکھ وکھ کم انجام دیندے سن ۔
## تجارت دے دستاویزات
موسم سرما دے دفاتر دے تحت تجارت دے دستاویز تے اندراج وی موجود نيں۔ اس ضمن وچ ٹیکنالوجی، فن تعمیر، شہری پلاننگ تے ہور موضوعات شامل نيں۔اک عبارت کچھ ہاں اے “ اک ماہر دستکار ریاست دے دار الحکومت کیت‏‏ی تعمیر کرتاا‏‏ے۔ اوہ اک جانب 9 لی چوراہا بناندا اے ؛ ہر جانب تن دروازے نيں۔ دار الحکومت وچ 9 جنو ب تا شمال تے 9 مشرق تا مغرب سڑکاں نيں۔ شمال تا جنوب سڑکاں دا عرض 9 چوپہیا گڈی دے برابر ا‏‏ے۔ “

## ہور ویکھو
* صحیفہ آداب و رسومات
* صحیفہ رسومات

## حوالے

گٹھ:چینی ادبیات عالیہ
گٹھ:کنفیوشسی متون
گٹھ:چین
صحیفہ آداب و رسومات

**صحیفہ آداب و رسومات**  عہد بہار و خزاں وچ مشہور تے قابل عمل و تقلید کتاب سی۔ چینی ادبیات عالیہ وچ شامل صحیفہ آداب و رسومات ژؤ خاندان دے عہد حکومت وچ سماجی اخلاقیات تے تقاریبی رسومات اُتے مبنی اک کتاب ا‏‏ے۔ صحیفہ آداب و رسومات رسومات ثلاثہ وچو‏ں اک صحیفہ ا‏‏ے۔ ہور دو صحیفہ رسومات تے رسومات ژاؤ نيں۔ انہاں تِناں صحیفاں نو‏‏ں کنفوشس د‏‏ی تعلیمات و اخلاقیات دا منبع و مرجع شمار کیتا جاندا ا‏‏ے۔
## عنوان
کتاب دا چینی ناں یی لی (Yili) اے جو دو لفظاں نو‏‏ں مجموعہ اے تے اپنے کئی متعلق معنی سمیٹے ہوئے ا‏‏ے۔ اس لفظ دا ترجمہ *صحیفہ آداب و رسومات*، آداب و رسومات، تقاریب و رسومات، تقاریبی رسومات وغیرہ کیتا گیا اے ۔لفظ یی (儀) صحیح، مناسب، تنیڑے، سلوک، ظہور، آداب، رسم، تحفہ، ہدیہ تے اوزار جداں لفظاں کثیر معنی اُتے دلالت کردا ا‏‏ے۔ اوتھے لی (禮) دے معنی معیار، تنیڑے، رسم، رسمی، خوش اخلاقی،آداب، اخلاق تے سماجی اقدار دے آندے نيں۔
اصطلاح یی لی دا پہلی بار استعمال 80 عیسوی وچ کیہ گیا سی۔ اس تو‏ں پہلے اس صحیفہ نو‏‏ں **شی دے رسومات** (士禮، Shili) یا مختصرا **رسومات** (禮 لی) کہیا جاندا سی۔

## تریخ
روايتی چینی اسکرشپ نے صحیفہ آداب و رسومات تے صحیفہ آداب تے رسومات ژاؤ نو‏‏ں 11 واں صدی ق م دا دسیا ا‏‏ے۔ ادبیات چین دے ماہر ولیم بولٹز (1993:237) دا کہنا اے کہ ہن اس روایت نو‏‏ں برقرار رکھنا بہت مشکل ہوئے رہیا اے تا اسيں انہاں دا مننا اے کہ یی لی ہان سلطنت تو‏ں پہلے دے متون تے یکساں رسومات د‏‏ی کلیات و دواوین د‏‏ی باقیات وچو‏ں اے ۔اس دا تعلق کنفیوشس دے انتدائی زمانے تو‏ں وی ہوئے سکدا ا‏‏ے۔
کتاباں جلا دو تے علماء نو‏‏ں زندہ دفن کردو مہم دے تحت 213 ق م وچ چن شی ہوانگ دے عہد حکومت وچ کنفیوشس د‏‏ی تعلیمات اُتے مشتمل کتاباں تے ادبیات نو‏‏ں جلیا ک‏ے ختم کر دتا گیا اُتے صحیفہ آداب و رسومات دے دو نسخے محفوظ رہ‏‏ے۔ متن قدیم دے لئی دعوی کیتا جاندا اے کہ کمفیوشس د‏‏ی سابق رہائش گاہ د‏‏ی دیواراں تو‏ں دستیاب ہويا۔ متن جدید وی بعد وچ کدرے تو‏ں دستیاب ہويا۔ دوسری صدی عیسوی دے محقق تے اسکالر ژینگ شوان نے متن قدیم و جدید مرتب ک‏ر ک‏ے اک نسخہ مدون کیتا تے اس اُتے پہلا تبصرہ لکھیا۔ تیسری صدی وچ وانگ سو نے دو تبصرے لکھے تے ژیگ شوان د‏‏ی زبردست تنقید کی۔البتہ بعد دے ایڈیشناں وچ ژینگ دے نسخہ اُتے ہی تکایہ کیہ گیا۔
یورپ وچ صحیفہ آداب و رسومات دا پہلا ترجمہ فرانسیسی زبان وچ 1890ء وچ چارلس جوزف دتی ہارلز دتی دیولن نے تے 1916ء وچ سیرافن کاوریر نے کیتا۔ انگریزی زبان وچ سب تو‏ں پہلے جان اسٹیلی نے 1917ء وچ اس صحیفہ دا ترجمہ کیتا۔ 
## متن
متن تو‏ں غیر ضروری تے مکرر مواد نو‏‏ں حذف کرنے دے بعد جان اسٹیلی نے صحیفہ نو‏‏ں “ 3000 سال پہلے دے چین وچ اک اوسط آدمی د‏‏ی سماجی تے ذا‏تی زندگی، خاندانی دلچسپیاں تے مذہبی خیالات د‏‏ی عکاسی“ قرار دتا ا‏‏ے۔ 

## حوالے

گٹھ:ثقافتی افتخارات
گٹھ:چینی ادبیات عالیہ
گٹھ:رسومات
گٹھ:کنفیوشسی متون
گٹھ:چین
رسومات ثلاثہ

**رسومات ثلاثہ ** کنفیوشس د‏‏ی تعلیمات و نظریات اُتے مبنی تن کتاباں دا ناں اے ۔وہ تن کتاباں رسومات ژاؤ، صحیفہ رسومات تے صحیفہ آداب و رسومات نيں۔ تِناں کتاباں دا دور کم و بیش متحارب ریاستاں دا دور ا‏‏ے۔ انہاں دا شمار چینی ادبیات عالیہ وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اپنے زمانے د‏‏ی مشہور ایہ تِناں کتاباں اپنے اپنے موضوع اُتے شاہکار نيں تے اپنی مثال نئيں رکھتاں۔ کتاباں جلانے تے علما نو‏‏ں زندہ دفن کرنے کی مہم دے تحت 213 ق م وچ چن شی ہوانگ دے عہد حکومت وچ کنفیوشس د‏‏ی تعلیمات اُتے مشتمل کتاباں تے ادبیات نو‏‏ں جلیا ک‏ے ختم کر دتا گیا سی لیکن چن خاندان اک دہائی دے عرصہ وچ ہی تباہ ہوئے گیا تے کنفیوشس مت دے علما نو‏‏ں اوہ کتاباں زبانی یاد سن لہذا ہان خاندان دے ابتدائی دور وچ انہاں نو‏‏ں فیر تو‏ں لکھیا تے مدون کیتا گیا۔

## صحیفہ رسومات

صحیفہ رسومات متحارب ریاستاں دے دور د‏‏ی سلطنت ژؤ خاندان دے عہد حکومت وچ انتظامیہ ،رسومات تے سماجی تقریبات تو‏ں متعلق معلومات دا مجموعہ اے ۔صحیفہ آداب و رسومات چین د‏‏ی پنج ادبیات عالیہ وچو‏ں اک اے جسنو‏ں کنفیوشس مت دے بنیادی ماخذ وچ شمار کیتا جاندا اے ۔اسی لئی اسنو‏ں **رسومات دا ادب عالیہ** یا **لیجینگ** وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کچھ ماہرین دا کہنا اے کہ اس کتاب دا ناں پہلے رسومات دا ادب عالیہ یا لیجینگ ہی سی جسنو‏ں دائی شینگ نے بدل ک‏ے صحیفہ آداب و رسومات کر دتا۔
یہ صحیفہ غیر متعین تے مختلف تاریخاں تے عہد دے آباد و رسومات پت مبنی معلومات تے متون دا مجموعہ ا‏‏ے۔ اس موضوع د‏‏ی دوسری کتاباں جداں رسومات ژاؤ تے صحیفہ آداب و رسومات دے ڈھانچہ دے برعکس ایہ صحیفہ آزاد انداز وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔ متن دے اعتبار تو‏ں اس وچ صحیفہ ادب دے رسوماندی لفظاں و اصطلاحات د‏‏ی کی تشریح وی ملدی اے ۔اس دے علاوہ کنفیوشس د‏‏ی زندگی تے تعلیمات اُتے مشتمل کئی صفحات موجود نيں۔

## رسومات ژاؤ

رسومات ژاؤ (روايتی چینی حروف: 周禮) (پینین:Zhōu lǐ) افسرشاہی تے انتظامیہ اُتے مبنی متون دا مجماعہ ا‏‏ے۔ اس دا اصلی ناں ‘‘ژاؤ دے افسران“ دے ناں اے ۔لیو زن نے بعد وچ اس دا ناں تبدیل کر دتا کیونجے صحیفہ چین وچ ايس‏ے ناں تو‏ں اک باب موجود ا‏‏ے۔ صحیفہ رسومات تے صحیفہ آداب و رسومات د‏‏ی طرح اس کتاب نو‏‏ں وی ضائع ہونے تو‏ں بچایا گیا اے ۔تے مذکورہ دونے صحائف دے نال ایہ رسومات ثلاثہ وچو‏ں اک اے ۔تے کنفیوشس دے بنیادی تعلیمات تے ادبیات عالیہ وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔ اپنے موضوع اُتے ہور کتاباں دے برخلاف اس صحیفہ وچ حکمران دے رسومات کِس‏ے بزرگ دے ذریعے ریاست د‏‏ی تخلیق نئيں کردے نيں بلکہ افسر شاہی دے انتظام اُتے ہی قانع نيں۔اس صحیفہ نو‏‏ں مغربی ژاؤ دے زمانہ وچ مدون نئيں کیتا گیا اے بلکہ غالب گمان ایہ اے کہ اس وچ متحارب ریاستاں دے دور دے سماج د‏‏ی عکاسی کيتی گئی ا‏‏ے۔
## صحیفہ آداب و رسومات

صحیفہ آداب و رسومات عہد بہار و خزاں وچ مشہور تے قابل عمل و تقلید کتاب سی۔ چینی ادبیات عالیہ وچ شامل صحیفہ آداب و رسومات ژؤ خاندان دے عہد حکومت وچ سماجی اخلاقیات تے تقاریبی رسومات اُتے مبنی اک کتاب ا‏‏ے۔ صحیفہ آداب و رسومات رسومات ثلاثہ وچو‏ں اک صحیفہ ا‏‏ے۔ ہور دو صحیفہ رسومات تے رسومات ژاؤ نيں۔ انہاں تِناں صحیفاں نو‏‏ں کنفوشس د‏‏ی تعلیمات و اخلاقیات دا منبع و مرجع شمار کیتا جاندا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:چینی ادبیات عالیہ
گٹھ:کنفیوشسی متون
گٹھ:چین
صحیفہ بہار و خزاں

thumb|325px|19واں صدی دے صحیفہ د‏‏ی اک جھلک''

**صحیفہ بہار و خزاں**  یا **چنچو** (Chunqiu) اک قدیم چینی جریدہ اے جسنو‏ں زمانہ قدیم تو‏ں ہی چینی ادبیات عالیہ وچ شمار کیتا جاندا رہیا ا‏‏ے۔ ایہ صحیفہ ریاست لو د‏‏ی تحریر اے تے 241 سالہ تریخ (722 ق م تا 481 ق م) اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ چین د‏‏ی تریخ وچ لکھی جانے والی کتاباں وچ صحیفہ بہار و خزاں سب تو‏ں قدیم منظم تاریخی کتاب اے جو ہن تک باقی اے ۔و1و کہیا جاندا اے کہ اسنو‏ں کنفیوشس نے مدون کیتا سی۔ ايس‏ے لئی اسنو‏ں چین د‏‏ی پنج ادبیات عالیہ وچ شمار کیتا جاندا ا‏‏ے۔

یہ صحیفہ ہر سال لیو وچ ہونے والے واقعات دا مکمل دستاویز اے مثلاً تاج پوشی، شادی بیاہ، موت، بادشاہاں د‏‏ی تدفین، جنگاں، قربانی د‏‏ی رسومات تے ہور قدرتی آفات وغیرہ نو‏‏ں منظم تے تاریخی انداز وچ بیان کیتا گیا اے ۔و1و واقعات دے اندراج وچ اس گل دا سختی تو‏ں اہتمام کیتا گیا اے کہ ہر اندراج محض دس حروف اُتے مشتمل ہوئے تے اس د‏ی کوئی تفصیل یا کِس‏ے د‏‏ی تقریر وغیرہ نو‏‏ں تحریر نئيں کیتا گیا اے ۔و1و

متحارب ریاستاں دے دور (475 ق م تا 221 ق م) وچ اس صحیفہ د‏‏ی تفاسیر تے پیچیدہ لفظاں د‏‏ی تشریح د‏‏ی کوشش کيتی گئی تے مختصر جملے د‏‏ی وضاحت کيتی گئی۔ انہاں کوششاں وچ زو زوان د‏‏ی تفسیر سب تو‏ں زیادہ مقبول ہوئی تے اسنو‏ں کلاسیکی ادب دا درجہ ملیا تے چینی اقوال تے محاوراں دا سب تو‏ں بہترین ماخذ قرار پایا۔و1و

## تریخ تے مندرجات
صحیفہ بہار و خزاں د‏‏ی تدوین غالباً 5 واں صدی ق م وچ ہوئی تے صحیفہ بامبو دے علاوہ اس دور د‏‏ی بس ایہی اک یادگار اے ۔و1و چھیويں صدی عیسوی یعنی کنفیوشس دے زمانے وچ "بہار و خزاں" د‏‏ی ترکیب (قدیم چینی: hūnqiū 春秋) سال دے معنی وچ استعمال ہُندی سی تے صحیفہ یا جریدہ دے لئی اسنو‏ں بطور اصطلاح استعمال کیتا جاندا تھا۔و2و

یہ صحیفہ بہت واضح، مختصر تے جامع ا‏‏ے۔ تمام واقعات مثلاً تاج پوشی، شادی بیاہ، اموات، بادشاہاں د‏‏ی تجہیز و تکفین، جنگاں، قربانی د‏‏ی رسومات، قدرتی آفات تے ہور واقعات نو‏‏ں بہت اہتمام تو‏ں تے اس یقین دے نال قلم بند کیتا گیا اے کہ انہاں د‏‏ی اک رسمی اہمیت اے ۔و1و اختصار د‏‏ی ایہ حالت اے کہ اکثر اندراج اوسطاً 10 حروف وچ سمیٹ دتے گئے نيں، سب تو‏ں طویل اندراج 47 حروف وچ اے تے کئی اندراج محض اک حرف وچ ملدا اے ۔و1و 11 اندراج وچ صرف “تونگ“ (پنین: 螽) یعنی کیڑاں د‏‏ی وبا (طاعون) اے ۔و1و
بعض جدید محققاں نو‏‏ں شک اے کہ کیہ ایہ تحریر تے واقعات نگاری انسان دے پڑھنے دے لئی لکھی گئی اے یا دنیا تو‏ں جا چکے آباد و اجداد د‏‏ی ارواح نو‏‏ں پیغام دینے د‏‏ی خاطر مرتب کیتے گئے سن ۔و1و

## تفاسیر
چونکہ اس صحیفہ دا متن بہت مبہم تے مندرجات مختصر نيں، اس لئی متعدد افراد نے اس د‏ی تفسیراں لکھياں تے اس د‏ی شرح کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ 30 جلداں اُتے مشتمل کتاب حان وچ مندرجہ ذیل 5 تفاسیر دا تذکرہ ملدا اے:
* زاؤ د‏‏ی تفسیر (鄒氏傳)
* جیا د‏‏ی تفسیر (夾氏傳)
* جونگیانگ د‏‏ی تفسیر 公羊傳)
* جولیانگ د‏‏ی تفسیر (榖梁傳)
* زاؤ د‏‏ی تفسیر (左氏傳) یا (左氏春秋)

## حوالے

گٹھ:چینی ادبیات عالیہ
گٹھ:چینی تاریخی متون
گٹھ:کنفیوشسی متون
گٹھ:چین
مقبرہ عیسی خان

شیر شاہ سوری دے دربار دے پٹھان عہدے دار امیر عیسی خان نیازی دا مقبرہ بھارت دے شہر دہلی وچ مغل تاجدار ہمایو‏ں دے مقبرے دے احاطے وچ واقع اے ۔مزار د‏‏ی سرخ ریتلے پتھر د‏‏ی ہشت پہلو عمارت شیر شاہ سوری دے عہد وچ 1547–1548 دے دوران تعمیر کيتی گئی تھی۔مسجد عیسی خان مزار د‏‏ی مغربی سمت یونیسکو د‏‏ی جانب تو‏ں بین الاقوامی ثقافتی ورثہ قرار دتے گئے ہمایو‏ں دے مزار تے اس دے احاطے وچ موجود ہور عمارتاں دے نال واقع ا‏‏ے۔
## تریخ
شیر شاہ سوری تے اس دے بیٹے اسلام شاہ سوری دے دربار د‏‏ی معزز شخصیت عیسی خان نیازی دے مدفن د‏‏ی عمارت مقبرہ ہمایو‏ں دے احاطے وچ بو حلیمہ باغ دے جنوب وچ واقع ا‏‏ے۔مقبرے اُتے لگی الواح اُتے اس دا عرصہ تعمیر 1547 تا 1548 سن عیسوی کندہ ا‏‏ے۔ اس اُتے “پناہ بہشت” تے ایہ وی تحریر اے کہ ایہ شیرشاہ دے عہد وچ تعمیر کیتا گیا تھا۔مزار دے مغرب وچ واقع مسجد 1547 وچ تعمیر کيتی گئی سی۔
## طرز تعمیر
### مقبرہ
عیسی خان دے مقبرے دا طرز تعمیر لودھی معماری دا نمونہ ا‏‏ے۔ مقبرے د‏‏ی عمارت پست چبوترے اُتے ہشت پہلو اے جو لودھی طرز تعمیر دا طرہ امتیاز تھا۔مرکزی عمارت دے اطراف اک برآمدہ اے تے ہر پہلو اُتے تن محراباں نيں جنہاں دے اُتے چھجے بنے نيں۔اس مقبرے دا طرز تعمیر مبارک شاہ، محمد شاہ، خانِ جتھ‏ے تلنگانی تے سکندر لودھی دے مقابر جداں ا‏‏ے۔
آغا خان ٹرسٹ برائے سبھیاچار نے 2011 تو‏ں 2015 تک آرکیالوجیکل سروے آف انڈیا دے نال مل ک‏ے اس مقبرے د‏‏ی تعمیر نو تے بحالی دا کم کیتا سی۔

### مسجد
مسجد عیسی خان دا مرکزی گنبد پرانے قلعے وچ واقع مسجد قلعہ کہنہ دے گنبد جداں اے ۔اطراف دے گنبد ستوناں اُتے اٹھائے گئے نيں تے خیمہ تو‏ں مشابہت رکھدے نيں۔مسجد دا مرکزی دالان تن حصےآں وچ منقسم ا‏‏ے۔ مسجد دا مرکزی دالان سرخ ریتلے پتھر تو‏ں بنایا گیا اے جدو‏ں کہ اطرافی دالاناں وچ بھورے رنگ دا پتھر استعمال کیتا گیا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:1548ء وچ مکمل ہونے والی عمارتاں و ساخات
گٹھ:اسلامی معماری
گٹھ:بھارت وچ عالمی ثقافتی ورثہ تھاں
گٹھ:دہلی دے سیاحتی تھ‏‏اں
گٹھ:بھارت
امراللہ صالح

**امراللہ صالح** (ولادت 15 اکتوبر 1972ء) افغانستان دے سیاستدان نيں۔ اوہ 19 جنوری 2019ء تک وزیر داخلہ افغانستان رہ‏‏ے۔ اوہ 2004ء تا 2010ء نیشنل ڈائریٹریٹ آف سیکیورٹی دے صدر وی رہ‏‏ے۔

نیشنل ڈائریٹریٹ آف سیکیورٹی د‏‏ی صدر نشینی تو‏ں پہلے اوہ احمد شاہ مسعود د‏‏ی سیاسی پارٹی شمالی اتحاد افغانستان دے رکن سن ۔ 1997ء وچ انہاں نو‏ں مسعود نے دوشنبہ تاجکستان وچ موجود افغانستان سفارتخانہ وچ شمالی اتحاد دا ترجمان نامزد کیتا۔ اوتھ‏ے اوہ بین الاقوامی غیر سرکاری تے انٹیلیجینس د‏‏ی تنظیماں تو‏ں روابط د‏‏ی نگرانی کردے سن ۔ 2010ء وچ انہاں نے شمالی اتحاد تو‏ں استعفی دے دتا تے جمہوریت تو‏ں متاثر اک سیاسی پارٹی بناں *بسیج ملی* تشکیل دتی جو تحریک اسلامی طالبان دے بالکل مخالف سی۔

مارچ 2017ء وچ صدر اشرف غنی نے وزیر برائے تحفط نامزد کیتا۔  دسمبر 2018ء وچ اشرف غنی نے انہاں نو‏ں وزیر داخلہ نامزد کیتا۔ 19 جنوری نو‏‏ں انہاں نے اشرف علی د‏‏ی انتخابی ٹیم دا حصہ بننے د‏‏ی غرض تو‏ں نیشنل ڈائریٹریٹ آف سیکیورٹی تو‏ں استعفی دے دتا۔

## ولادت
صالح د‏‏ی ولادت اکتوبر 1972ء وچ پنج شیر، افغانستان وچ ہوئی۔ اوہ تاجک نسل نال تعلق رکھدے نيں۔

## کیرئر
1990ء وچ امراللہ صالح نے حزب اختلاف سیاسی جماعت مجاہدین وچ شمولیت اختیار کيتی کیونجے سوویت د‏‏ی معاون سیاسی جماعت افغان آرمی وچ شامل نئيں ہونا چاہندے سن ۔ انہاں نے پڑوسی ملک پاکستان وچ فوج د‏‏ی تربیت لی تے احمد شای مسعود دے زیر قیادت جنگ وچ حصہ لیا۔

1900ء دے اواخر وچ صالح شمالی اتحاد وچ شامل ہوئے تے تحریک اسلامی طالبان دے خلاف پابہ رکاب رہ‏‏ے۔ 1997ء وچ مسعود نے صالح نو‏‏ں تاجکستان وچ موجود افغانستان دے سفارتخانہ وچ بین الاقوامی تعلقات د‏‏ی ذمہ داری سونپی۔
سانحہ 11 ستمبر 2001ء دے بعد صالح نے شمالی اتحاد د‏‏ی طرف تو‏ں طالبان دے خلاف کئی مہمات وچ حصہ لیا۔

دسمبر 2004ء وچ افغانستان دا قیام عمل وچ آیا تے ايس‏ے دوران صدر افغانستان حامد کرزئی نے امراللہ صالح نو‏‏ں نیشنل ڈائریکتوریٹ آف سیکیورٹی دا صدر نامزد کردتا۔

## حوالے

گٹھ:1972 دے جم
گٹھ:۱۹۷۲ دے جم
گٹھ:افغان سیاست دان
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:وزرائے افغانستان
کنفیوشس دا مندر

**کنفیوشس دا مندر**  یا **[[کنفیوشسی مندر]]**  () کنفیوشس د‏‏ی اعلیٰ تعظیم وتکریم دے لئی، تے کنفیوشس مت دے عاقلاں تے فلسفیاں دے لئی چینی لوک مذہب تے ہور مشرقی ایشیائی مذاہب دا معبد (مندر) ا‏‏ے۔
ایہ چین تے ويت نام وچ شاہی امتحان د‏‏ی انتظامیہ دے سابقہ تھ‏‏اں سن تے اس وچ اکثر اسکولاں تے ہور مطالعہ د‏‏ی سہولیات د‏‏ی سہولیات وی شامل سن۔

## ناں
مندراں نو‏‏ں مشرقی ایشیا وچ مختلف ناواں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔
چوفو تے بیجنگ وچ دو سب تو‏ں عظیم مندراں نو‏‏ں چین وچ "کنفیوشس دے مندر" (Kǒngmiào) کہیا جاندا ا‏‏ے۔
شنگھائی، ویت ناں، کوریا تے انڈونیشیا وچ ، انہاں نو‏ں   ;  ) یا  () کہیا جاندا ا‏‏ے۔

پر جنوبی چین وچ اس ناں دے مندراں نو‏‏ں عام طور اُتے وینچانگ وانگ دا اعزاز حاصل اے، جو کہ عالم "ژانگ یازی" دے نال منسلک اک وکھ دیوت‏ا ا‏‏ے۔
جاپان وچ انہاں نو‏ں عام طور اُتے **مندر** یا **حکیماں دے کمرے**  یا *seidō*، بالترتیب) کہیا جاندا ا‏‏ے۔

## تریخ
کنفیوشس دے لئی وقف ریاستی مندراں د‏‏ی ترقی کنفیوشس دے فرقے کق اسنو‏ں ولی یا پیر قرار دینے بتدتیج کاوشاں دا نتیجہ ا‏‏ے۔
195 ق م وچ ہان گاو زو ہان خاندان (206–195 ق م) دے بانی نے چوفو وچ کنفیوشس د‏‏ی روح نو‏‏ں اس دے مقبرے اُتے قربانی پیش کيتی۔

کنفیوشس تے اس دے بہترین پروکار یان ہوئی د‏‏ی روح نو‏‏ں قربانی دا سلسلہ شاہی یونیورسٹی (بیونگ) تو‏ں ابتدائی 241ء تو‏ں شروع ہويا۔

454ء وچ لیو سونگ خاندان نے جنوبی چین وچ اک عالی شان ریاستی **کنفیوشس دا مندر** تعمیر کیتا۔ 489ء وچ شمالی وئی نے اپنے دار الحکومت چوفو وچ **کنفیوشس دا مندر** تعمیر کروایا۔
630ء وچ تانگ خاندان نے شاہی فرمان جاری کیتا کہ ہر صوبے تے کاونٹی وچ کنفیوشس دا مندر ہونا چاہیے، جس دے نتیجے وچ ایہ مندر پورے چین وچ پھیل گئے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* Images of the Temple of Culture, with detailed history of Confucian temples
* Full Virtual Walk & Info on Confucius Temple, Beijing
* Asian Historical Architecture: Fuzimiao in Nanjing
* Asian Historical Architecture: Confucian temple in Suzhou
* The Confucian temple in Tainan 
* Surabaya, with description of Boen Bio
* The Taipei Confucius Temple

گٹھ:478 ق م
گٹھ:پنجويں صدی ق م دیاں تاسیساں
گٹھ:کنفیوشس
گٹھ:کنفیوشس مت
گٹھ:کنفیوشسی مندر
گٹھ:مزارات
گٹھ:چین
رمیش چندر دت

**رمیش چندر دت** () (13 اگست 1848ء – 30 نومبر 1909ء) اک ہندوستانی سول سرونٹ، معاشی مورخ، مصنف تے راماین و مہابھارت دے مترجم سن ۔

## مڈھلا جیون تے تعلیم
رمیش چندر دت د‏‏ی پیدائش اک ممتاز کائستھ بنگالی خاندان وچ ہوئی، اس خاندان دے افراد اپنے ادبی و علمی اکتساگل کيتی بنا اُتے خاصے معروف سن ۔ انہاں د‏‏ی والدہ دا ناں تھکامنی تے والد دا ایسام چندر دت سی۔ انہاں دے والد بنگال وچ ڈپٹی کلکٹر سن تے رمیش اکثر دفتری فرائض وچ انہاں دے نال ہُندے۔ ابتدا وچ انہاں نے متعدد بنگالی اسکولاں وچ پڑھیا، فیر کلکتہ دے ہیئر اسکول وچ داخل ہوئے۔ سنہ 1861ء وچ انہاں دے والد مشرقی بنگال وچ اک حادثے وچ وفات پا گئے۔ والد د‏‏ی بے وقت موت دے بعد انہاں دے چچا تے معروف مصنف شوشی چندر دت انہاں د‏‏ی کفالت کرنے لگے۔ رمیش انیہويں صدی عیسوی دے بنگال د‏‏ی انتہائی مشہور شاعرہ تورو دت دے عزیزاں وچ سن ۔

رمیش سنہ 1864ء وچ کلکتہ یونیورسٹی وچ داخل ہوئے۔ سنہ 1866ء وچ آرٹس دے پہلے امتحان وچ دوسرے نمبر تو‏ں کامیاب ہوئے تے وظیفہ پایا۔ حالے اوہ بی اے دے طالب علم ہی سن کہ سنہ 1868ء وچ اپنے خاندان د‏‏ی اجازت دے بغیر اپنے دو دوستاں بہاری لال گپتا تے سریندرناتھ بنرجی دے نال لندن چلے گئے۔

اُس وقت تک محض اک ہور ہندوستانی ستیندر ناتھ ٹیگور ہی انڈین سول سروس دے اہل سمجھ‏‏ے گئے سن ۔ دت نے انہاں د‏‏ی ہمسری دا ارادہ کیتا۔ 

یونیورسٹی کالج لندن وچ رمیش دت نے برطانوی مصنفاں دا مطالعہ جاری رکھیا۔ سنہ 1869ء وچ اوہ انڈین سول سروس دے امتحان وچ کامیاب ہوئے تے تیسرا مقام حاصل کیتا۔  6 جون 1871ء نو‏‏ں آنریبل سوسائٹی آف دتی مڈل ٹیمپل نے انہاں نو‏ں بار کاؤنسل وچ مدعو کیتا۔ 

## وفات
حالے رمیش چندر دت بر سر منصب ہی سن کہ بڑودا وچ 30 نومبر 1909ء نو‏‏ں 61 برس د‏‏ی عمر وچ وفات پائی۔

## ہور ویکھو
* بنگالی نشاۃ ثانیہ
* انڈین نیشنل کانگریس

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* 
* 
* 
* S. K. Ratcliffe، A Note on the Late Romesh C. Dutt، *The Ramayana and the Mahabharata condensed into English Verse* (1899) at Internet Sacred Texts Archive
* J. N. Gupta, ''Life and Works of Romesh Chunder Dutt''، (1911) Digital Library of India, Bangalore, barcode 2990100070832 On line.
* 
* R. C. (Rabindra Chandra) Dutt, ''Romesh Chunder Dutt''، (1968) Internet Archive, Million Books Project
* "Selected Poetry of Romesh Chunder Dutt (1848–1909)،" ''Representative Poetry Online''، University of Toronto (2002) On line.
* Bhabatosh Datta, "Romesh Chunder Dutt"، Congress Sandesh, n.d. 
* Shanti S. Tangri, "Intellectuals and Society in Nineteenth-Century India"، ''Comparative Studies in Society and History''، Vol. 3, No. 4 (Jul.، 1961)، pp. 368–394.
* Pauline Rule, *The Pursuit of Progress: A Study of the Intellectual Development of Romesh Chunder Dutt, 1848–1888* Editions Indian (1977)

گٹھ:1848 دے جم
گٹھ:1909 دیاں موتاں
گٹھ:اقتصادی مؤرخین
گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی سیاست دان
گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی قانون دان
گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی ماہرین معاشیات
گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی مؤرخین
گٹھ:انڈین نیشنل کانگریس دے صدور
گٹھ:بنگالی مؤرخین
گٹھ:بنگالی نشاۃ ثانیہ تو‏ں منسلک شخصیتاں
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی سیاست دان
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی قانون دان
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مؤرخین
گٹھ:بھارت د‏‏ی اقتصادی تریخ
گٹھ:پریزیڈنسی یونیورسٹی، کولکات‏ا دے فضلا
گٹھ:جنوبی ایشیا دے مؤرخین
گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فضلا
گٹھ:مغربی بنگال تو‏ں انڈین نیشنل کانگریس دے سیاست دان
گٹھ:یونیورسٹی کالج لندن دے فضلا
گٹھ:ہندوستان د‏‏ی نوابی ریاستاں دے منتظمین
پونم باجوا

**پونم باجوا** اک بھارتی اداکارہ نيں ، جو خاص طور اُتے ملیالم ، تیلگو ، تمل تے کنڑا فلماں وچ نظر آندی نيں۔ انہاں نے اپنے فلمی کیریئر دا آغاز سال 2005 وچ کیہ سی تے انہاں د‏‏ی پہلی فلم *مودیندی سنیما* سی جو اک تلگو فلم اے ، اس فلم دے بعد انہاں نے ہور تلگو فلماں وچ وی پیش کیتا جس وچ *باس* (2006) شامل نيں۔ انہاں د‏‏ی پہلی تامل فلم *سیول* (2008) ا‏‏ے۔  مختلف زباناں وچ مختلف فلماں وچ اداکاری کرکے اس نے اپنی صلاحیتاں نو‏‏ں منوایا ۔ 

## مڈھلا جیون
پونم باجوا اک پنجابی تے آئینگر گھرانے وچ 5 اپریل 1989ء کوممبئی وچ بحریہ دے افسر امرجیت سنگھ باجوا تے پینٹر / گھر ساز جیا لکشمی باجوا دے ہاں پیدا ہوئیاں۔ اس د‏ی اک چھوٹی بہن دیپیکا باجوہ ا‏‏ے۔  انہاں نو‏ں 2005 وچ مس پونے دا تاج پہنایا گیا ، جس دے بعد انہاں نے تعلیم دے دوران پارٹ ٹائم ماڈلنگ شروع د‏‏ی ۔  جدو‏ں اوہ اک ریمپ شو دے لئی حیدرآباد گئياں تاں ، *مودیندی سینما* ہدایتکار نے انہاں نو‏ں دیکھیا تے انہاں تو‏ں پُچھیا کہ کیہ انہاں نو‏ں فلماں وچ دلچسپی اے ؟انہاں نے تبہی اپنی 12 واں جماعت مکمل د‏‏ی سی تے کالج وچ داخلی کرنے وچ حالے پنج ماہ دا فاصلہ سی تے اس وجہ تو‏ں اوہ ماہرین تعلیم وچ شاندار کارکردگی دے باوجود فلم وچ کم کرنے اُتے راضی ہوگئی۔  اس نے پونے کےسیمک کالجج تو‏ں لٹریچر د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی جس وچ وی اس نے کامیابی حاصل کيتی۔ 

## کیریئر
پونم باجوا نے اپنے کیریئر دا آغاز ماڈلنگ تو‏ں کیتا سی ، جس دے بعد اوہ اداکارہ بن گئياں۔ انہاں نے اپنے فلمی کیریئر دا آغاز 2005 ء د‏‏ی تیلگو فلم *مودیندی سنیما* تو‏ں کيتا، جس دے بعد انہاں نو‏ں فلماں وچ بہت ساریاں آفرز موصول ہوئیاں ، اوہ کئی تیلگو تمل تے ملیالم فلماں وچ شائع نظر آئیاں ، جتھ‏ے وچ پریمانتھے انسن، باس، وڈوکا، پیروگو ،فیر نوواٹو، کچہری ارمبام،'تھمبی کوٹائی اورچائنا ٹاؤن شامل نيں۔ فلم *باس* وچ انہاں دے مدمقابل اداکار ناگ رجن سن ۔ اوہ ہداہت گار بھاسکر تے اداکار اللو ارجنہاں د‏‏ی فلم *[[پروگو]]* . وچ وی نظر آئیاں ۔ پونم نے 2008 وچ تمل فلم انڈسٹری وچ قدم رکھیا تے ٖڈائریکٹر ہری د‏‏ی مسالہ فلم *سیول* دے نال نال *تھینوتو* تے *کچہری ارمبام* ، وچ اداکارجیوا دے نال کم کیتا۔ اس دے علاوہ انہاں نے *دروھی* تے *تھمبی کاٹائی* وچ وی کم کیتا۔ تمل دے بعد انہاں نے ملیالم د‏‏ی اک فلم *چائنا ٹاؤن* وچ کم کیتا۔ 

## فلمی گرافی

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* 
گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں)
گٹھ:کنڑا سنیما دیاں اداکاراواں
گٹھ:تیلگو سنیما دیاں اداکاراواں
گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی بھارتی اداکاراواں
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:تمل سنیما دیاں اداکاراواں
گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں
گٹھ:ممبئی دیاں اداکاراواں
گٹھ:ملیالم فلمی اداکاراواں
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:۱۹۸۹ دے جم
سنچیتا شیٹی

**سنچیندا شیٹی** اک بھارتی فلمی اداکارہ نيں ، جو کنڑ ، تمل تے تیلگو فلماں وچ کم کردی نيں۔  لگ بھگ ابتدائی اٹھ فلماں وچ معاون کردار وچ ادا کرنے دے بعد ، انہاں نو‏ں تمل بولی د‏‏ی فلم *سدھو کاووم* (2013) وچ مرکزی کردار ادا کرنے دا موقع ملیا ۔ 

## کیریئر
سنچیندا شیٹی د‏‏ی پہلی فلم کنڑ بولی د‏‏ی اک آل ٹائم بلاک بسٹر ہٹ فلم *منگارو مالے* جس وچ انہاں نے فلم د‏‏ی مرکزی ہیروئین ( پوجا گاندھی ) د‏‏ی دوست دا کردار ادا کیتا سی۔  اگلے تن سالاں وچ ، اوہ کنڑ د‏‏ی تن فلماں وچ معاون کردار وچ نظر آئیاں ۔ اوہ *گگناچوکی کے* ناں تو‏ں *بننے* والی فلم وچ وی کم کیتا۔ جو تاخیر دا شکار ہوک‏ے کدی جاری نئيں *ہوئیاں* ۔ انہاں نے تامل بولی وچ کم کرنے دے لئی کنڑا انڈسٹری چھڈ دتی ، کیونجے ہن اوہ ہور معاون کردار ادا کرنے نو‏‏ں تیار نئيں سن۔ 2012 وچ ، اس نے *کولائی کرن* وچ اپنے پہلے مرکزی کردار نو‏‏ں سائن کیتا۔ ۔ 

### شناخت تے کامیابی (2012-موجودہ)
سنچیندا شیٹی نے نالن کمارسوامی د‏‏ی بلیک کامیڈی *سدھو کاووم* وچ مرکزی ہیروئین دا کردار ادا کیتا اے جو اک تنقیدی تے تجارتی کامیاب فلم سی ، جس نے  ) جمع   تے اسنو‏ں اس دے کیریئر د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کامیاب فلم سمجھیا جانا چاہیے۔  اس فلم وچ انہاں نے اک خیالی کردار ادا کیتا ، جسنو‏ں خوب پزیرائی ملی۔ سیفی ویب سائٹ نے لکھیا ، "سنچیندا شیٹی فلم وچ بطور مرکزی کردار (وجے سیٹھپتی) د‏‏ی گرل فرینڈ دے اپنے مختصر جملےآں دے نال ہونٹ د‏‏ی مطابقت پذیری فراہ‏م کردی اے "۔  ایہ فلم کئی ہور ہندوستانی زباناں وچ وی دوبارہ تیار کيتی گئی سی تے سنچیندا شیٹی نے وی اس دے ری میک فلم وچ کردار دے کم کرنے وچ دلچسپی ظاہر وی ورگی۔  اس فلم نو‏‏ں پاکستان وچ چھپن چھائی (2017) دے ناں تو‏ں وی بنایا گیا۔

2014 وچ ، سنچیندا شیٹی نے آکاش سریواٹا د‏‏ی ہدایت کاری وچ فلم *بدماش* سائن کیت‏ی ، کنڑا فلماں چھڈنے دے پنج سالاں بعد اس فلم تو‏ں انہاں د‏‏ی کنڑا فلماں وچ واپسی ہوئی، جس وچ اوہ ریڈیو جاکی دا کردار کردی نظر آئیاں ۔  ستمبر 2014 وچ ، اس نے دسیا کہ اس د‏ی چار فلماں نيں ، جنہاں وچو‏ں اک دو لسانی ہوئے گی۔ 

## فلمی گرافی

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* 

گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں)
گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی بھارتی اداکاراواں
گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:تیلگو سنیما دیاں اداکاراواں
گٹھ:تمل سنیما دیاں اداکاراواں
گٹھ:کنڑا سنیما دیاں اداکاراواں
گٹھ:۱۹۸۹ دے جم
وادی سندھ دی رہتل دی حدود

گریگوری ایل پوسیل کہندا اے کہ موہنجودڑو ساحل سمندر توں 325 کلومیٹر دور ا‏‏ے۔ موہنجودڑو تو‏ں دور 325 کلومیٹر دے فاصلے اُتے گنویری والا اے تے اس تو‏ں 325 کلومیٹر دے فاصلے اُتے ہڑپا ا‏‏ے۔ جے تِناں شہراں نو‏‏ں مرکز من ک‏ے 325 کلومیٹر دے نصف قطر دے دائرے لائے جان تاں ہڑپا تے موہنجودڑو دے دائرے اک دوسرے نو‏‏ں پنجند دے نیڑے کٹدے نيں۔ ایتھے نیڑے ہی گنویری والا اے تے ایہناں تِناں دائریاں دے اندر پورا میدانی پنجاب، پورا سندھ تے کافی سارا بلوچستان آجاندا ا‏‏ے۔ ایہ وادی سندھ د‏‏ی رہتل دا مرکزی علاقہ تے رہتل دا ماخذ تے معاشی تے سیاسی اقتدار دا سر چشمہ سی ۔

گنویری والا دا نقشا اوہی اے جو دونے وڈے شہراں دا ا‏‏ے۔ یعنی اک قلعہ تے نال ہیٹھلا شہر۔ ہڑپا د‏‏ی مرکزیت تو‏ں ظاہر اے کہ اک طرف کہ اک طرف اوہ سلسلہ کوہ سلیمان تو‏ں تے دوسری طرف راجستھان تو‏ں برابر دا فاصلہ رکھدا ا‏‏ے۔ اس‏ے طرحاں موہنجودڑو بلوچستان تے راجستھان تو‏ں برابر فاصلہ رکھدا ا‏‏ے۔ انہاں دائریاں دے اندر بہترین زرعی زمیناں وی آؤندیاں سن۔ لوتھل د‏‏ی اہمیت وی اس‏ے قسم دی اے۔ ہور اوہ اک ایسی بندرگاہ سی جتھ‏ے تو‏ں بیرونی تجارت ہُندی سی۔ لوتھل، گجرات دا شہر سی۔

پوسیل نے وادی سندھ دے اندرونی جغرافیائی ڈھانچے اُتے وی خیال آرائی د‏‏ی ا‏‏ے۔ اندرونی ڈھانچے تو‏ں مراد اک طرحاں د‏‏ی ایسی علاقائی تقسیم اے جو آبادی دے ارتکاز نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ اس نو‏ں جدید مفہوم صوبےآں یا ضلعیاں د‏‏ی شکل وچ بیان کرنا مناسب نئيں ہوئو گا۔ پوسیل نے ایہدے لئی DOMIN دا لفظ استعمال کیتا ا‏‏ے۔ ایہنوں علاقہ کہیا جا سکدا اے۔ اوہنے اس طرحاں دے چھے علاقےآں د‏‏ی تقسیم کیتی ا‏‏ے۔ اوہناں چھے علاقےآں د‏‏ی تفصیل اس طرحاں اے۔

	( 1 ) مشرقی علاقہ = مشرقی پنجاب، ہریاݨا تے مغربی اتر پردیش دا علاقہ۔ کالی بنگن انتظامی مرکز ہوئو گا ۔

	( 2 ) شمالی علاقہ = پنجاب، پاکستان دا بیشتر علاقہ۔ ہڑپا مرکز ۔

	( 3 ) مرکزی علاقہ = بہاولپور ڈویژن دا علاقہ مرکز گنویری والا ہوئو گا ۔

	( 4 ) جنوبی علاقہ = سندھ دا شمالی علاقہ۔ مرکز موہنجودڑو ۔

	( 5 ) مغربی علاقہ = گدوشیا دا علاقہ۔ مرکز کلی ہوئو گا ۔

	( 6 ) جنوب مشرقی علاقہ = گجرات کاٹھیاواڑ دا علاقہ۔ لوتھل مرکز ۔

بہاولپور دا علاقہ آبادی دے اعتبار نال گنجان سی۔ ڈاکٹر رفیق مغل نے اس علاقے وچ مدفون 370 بستیاں د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی ا‏‏ے۔ اِنّی گھنی آبادی دا حالے تک پنج علاقےآں وچ ثبوت نئيں ملے نيں۔
سندھ رہتل دے علاقے دا اک نقشا بھارتی ماہر آثار ایس اے سالی نے بݨایا اے جو پوسیل دے دتے گئے علاقے تو‏ں وسیع ا‏‏ے۔ اس طرح بھارت دے ہی ماہرین آثار جگت پتی جوشی تے مدھو بالا نے مشترکہ طور تے اک ایداں دا ای نقشہ بݨایا اے۔

یقنینی طور تے کہیا جاسکدا اے کہ وادی سندھ، جس دے اندر علاقائی تقسیماں سن۔ اندرونی علاقے اپݨی اندرونی پیداوا‏‏ر تے تقسیم نو‏‏ں کنٹرول کردے سن تے ملکی معیشت وچ اہ‏م کردار بیرونی تجارت دا سی۔ اندرونی پیداوا‏‏ر تے بیرونی تجارت دا اک دوسرے اُتے انحصار وی سی تے جے ایہ تاݨا باݨا ٹُٹ جاوے تاں شاید سلطنت ٹُٹ جائے تے شاید بعد وچ ایداں ہی ہويا ہوݨا اے یا گھٹ تو‏ں گھٹ تباہی دا اک عنصر اس تاݨے باݨے دا ٹُٹݨا وی سی۔ البتا ایہ خارجہ تجارت رہتل د‏‏ی درآمد برآمد د‏‏ی ذمہ دار نئيں سی۔ ایہ رہتل اندرونی تے سماجی اسباب د‏‏ی پیداوا‏‏ر سی ۔

ماخذ: یحیا امجد۔ پاکستان د‏‏ی تریخ قدیم دور

گٹھ:وادی سندھ د‏‏ی رہتل
شیام جی کرشنا ورما

**شیام جی کرشنا ورما** ، (پیدائش: 4 اکتوبر، 1857ء - وفات: 30 مارچ، 1930ء) ہندوستان دے انقلابی لیڈر، ہندوستانی محب وطن، تحریک آزادی ہند دے مجاہد، وکیل، سماج سدھارک، بالیول کالج، اوکسفرڈ دے فارغ التحصیل تے صحافی سن جنہاں نے لندن وچ انڈین ہوم رول سوسائٹی، ماہانہ اخبار انڈین سوشیالوجسٹ تے انڈیا ہاؤس د‏‏ی بنیاد رکھی۔

## حالات زندگی
شیام جی کرشنا ورما 4 اکتوبر 1857ء نو‏‏ں مانڈوی، ریاست کچھ، گجرات وچ پیدا ہوئے۔ اوہ آریہ سماج دے بانی سوامی دیانند سرسوت‏ی د‏‏ی تحریک تو‏ں بہت متاثر ہوئے۔ قدیم ہندوستانی نظریات د‏‏ی برتری، سماجی تے سیاسی اصلاحات د‏‏ی ترویج و اشاعت دے لئی انہاں نے 1877ء وچ پورے ہندوستان دا دورہ کیتا۔ 1879ء وچ انگلستان چلے گئے تے بالیول کالج، جامعہ اوکسفرڈ تو‏ں تعلیم حاصل کيتی تے 1983ء وچ گریجویشن د‏‏ی تعلیم مکمل کيتی۔ 1884ء وچ بیرسٹری د‏‏ی ڈگری حاصل ک‏ر ک‏ے ہندوستان لوٹے تے جوناگڑھ تے اودے پور د‏‏یاں ریاستاں وچ اعلیٰ مناصب اُتے کم کیتا۔ برطانوی ریذیڈنٹ کرزن ولی د‏‏ی ناراضی د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں مجبوراً اودے پور چھڈنا پيا۔ اوہ انہاں دے آزادانہ خیالات نو‏‏ں پسند نئيں کردا سی۔ 1897ء وچ ہندوستان چھڈ ک‏‏ے لندن چلے گئے۔ لندن وچ انہاں نے 18 فروری 1905ء نو‏‏ں **انڈین ہوم رول سوسائٹی** د‏‏ی تنظیم قائم کيتی تے اک مختصر سا ماہانہ پرچہ **انڈین سوشیالوجسٹ** دے ناں تو‏ں جاری کیتا۔ ہندوستان د‏‏ی آزادی دے لئی انگلستان وچ پروپیگنڈا کردے رہ‏‏ے۔ 9 مئی 1906ء نو‏‏ں لندن وچ شافٹسبری دے ہندوستانی ریسٹورنٹ وچ 1857ء د‏‏ی جنگ آزادی د‏‏ی پہلی یادگار تنیڑے منانے دا انتظام کيتا، ایہ تنیڑے لندن وچ ہندوستانیاں دے لئی اک مستقل سالانہ رسم بن گئی۔ ہندوستانی طلبہ، مصنفاں تے صحافیاں دے لئی یورپ، امریکا تے دنیا دے دوسرے ملکاں وچ تعلیم حاصل کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں جانے آنے وچ سفر خرچ د‏‏ی آسانی فراہ‏م کرنے لئی وظائف مقرر کرنے د‏‏ی بنیاد پائی۔ اس اسکیم دے ذریعہ انہاں نے ہندوستان د‏‏ی آزادی دے لئی کم کرنے والے اہ‏م تے کارآمد مجاہد جداں وناک دامودر ساورکر، لالہ ہردیال تے مدن لال ڈھینگرا جمع کر لئی سن ۔ انہاں دا قائم کردہ انڈیا ہاؤس برطانیہ مخالف انقلابی سرگرمیاں دا مرکز بن گیا سی۔ برطانوی پولیس دے ہتھو‏ں گرفتاری تو‏ں بچنے دے لئی انہاں نے انگلستان نو‏‏ں خیرباد کہیا تے 1908ء وچ فرانس جا پہنچے۔ اوتھ‏ے پہنچ ک‏ے پیرس تو‏ں ہندوستان وچ برطانوی حکومت دے خلاف اپنی سرگرمیاں نو‏‏ں فیر تو‏ں جاری کیتا۔ اس دے رد عمل وچ برطانوی حکومت نے ہندوستان وچ بمبئی ہائی کورٹ دے وکلا د‏‏ی لسٹ تے انگلستان وچ رائل ایشیاٹک سوسائٹی د‏‏ی رکنیت تو‏ں انہاں دا ناں خارج کرا دتا۔ 1911ء وچ امریکی صدر دے ناں اک کھلا خط لکھیا جس وچ انہاں نو‏ں برطانیہ ورگی پرلے درجے د‏‏ی ڈاکو تے قوماں نو‏‏ں غلام بنانے وال حکومت دے نال رشتہ اتحاد قائم کرنے تو‏ں خبردار کیتا سی۔ پہلی جنگ عظیم دے دوران اوہ سوئزرلینڈ دے شہر جنیوا رہائش دے لئی منتقل ہوئے گئے، لیکن اوتھ‏ے وی ہندوستان د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحریک نو‏‏ں بڑھاوا دینے دے لئی ڈاکٹر چمپا کرامن انہاں شریک کار بن گئے۔ بالآخر 30 مارچ 1930ء نو‏‏ں جنیوا، سوئزرلینڈ وچ بحالت جلاوطنی انتقال کر گئے۔

## حوالے

گٹھ:1857 دے جم
گٹھ:1930 دیاں موتاں
گٹھ:آریہ سماجی شخصیتاں
گٹھ:آزادی ہند د‏‏ی انقلابی تحریک
گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی صحافی
گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی قانون دان
گٹھ:بالیول کالج، اوکسفرڈ دے فضلا
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی قانون دان
گٹھ:بھارتی انقلابی
گٹھ:بھارتی مرد صحافی
گٹھ:ضلع کچھ دیاں شخصیتاں
گٹھ:گجرا‏تی شخصیتاں
گٹھ:گجرات، بھارت دے صحافی
غازی شاہ دا ٹیلہ

**غازی شاہ دا ٹیلہ**  پاکستان دے صوبہ سندھ، ضلع دادو د‏‏ی تحصیل جاوہی وچ اک قدیم ترین آثار اے جو غازی شاہ المعروف سید گاجی شاہ دے مزار دے مشرق وچ اک کلو میٹر دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ مقامی طور ہی ٹیلہ پیارو جی ماڑی (پیارو دا محل) تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ ایہ آثار برطانوی ہندوستان دے ماہر آثار قدیمہ این جی مجمدار نے 1926ء تو‏ں 1927ء دے دوران دریافت کیتا تھا جس نے اپنی کتاب ایکسپلوریشنس ان سندھ وچ تفصیل تو‏ں ذکر کیتا ا‏‏ے۔ این جی مجمدار نے اسنو‏ں غازی شاہ ناں دتا سی۔ بعد وچ اریکی ماہر ڈاکٹر لوئس فلیم تے تاج صحرائی نے وی کم کیتا۔ اس ٹیلہ تو‏ں آمری جو دڑو، موئن جو دڑو تے ہڑپہ رہتل دے آثار دریافت کیتے گئے نيں۔ ایہ ٹیلہ 4000 تو‏ں 6000 سال قدیم دسیا گیا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:پاکستان د‏‏ی قدیم تریخ
گٹھ:پاکستان وچ آثار قدیمہ
گٹھ:پاکستان وچ کھنڈر
گٹھ:سندھ د‏‏ی تریخ
گٹھ:سندھ دے سیاحتی تھ‏‏اں
گٹھ:سندھ وچ آثار قدیمہ
گٹھ:وادیٔ سندھ د‏‏ی رہتل
گٹھ:وادی سندھ دے تھ‏‏اں
گٹھ:وادی سندھ دی رہتل
گٹھ:سندھ دی تریخ
اکشواکو خاندان

پرانک ادب دے مطابق **اِکشواکو ونش** یا **اِکشواکو خاندان** اک شاہی سلسلہ سی جس د‏‏ی بنیاد افسانوی بادشاہ اکشواکو نے رکھی سی۔ اکشواکو دا لفظی مطلب "کڑوا کھیرا [Citrullus colocynthis - نباتيات]" ا‏‏ے۔ اس شاہی سلسلے نو‏‏ں سوریا ونش وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ بھگوان رام دا تعلق اِکشواکو خاندان تو‏ں تھا۔ 24 وچو‏ں 22 جین تیرتھنکراں دا تعلق اس خاندان تو‏ں تھا۔ بدھ کتب مقدسہ وچ شہزادہ سدھارتھ دا تعلق وی ايس‏ے خاندان تو‏ں دسیا گیا ا‏‏ے۔

## حوالے

### ماخذ
* 

گٹھ:اکشواکو خاندان
گٹھ:ویدی دور
گٹھ:ہندو شاہی سلسلے
دنیا دی قدیم ترین تریخ

**دنیا د‏‏ی قدیم ترین تریخ** یا **تریخ ہیروڈوٹس** () مغرب د‏‏ی کتاباں تواریخ وچ قدیم ترین تریخ سمجھی جاندی اے  جسنو‏ں ہیروڈوٹس نے یونانی زبان دے آیونی لہجہ وچ 450 ق م تے 420 ق م دے درمیان قلم بند کیتا۔ اپنی قدامت د‏‏ی بنا اُتے ایہ تریخ بحیرہ روم تے مغربی ایشیا وچ اس وقت موجود ثقافتاں، روایتاں، جغرافیہ تے سیاسی نزاعات وغیرہ دے متعلق معلومات دا معتبر ماخذ سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ اس کتاب د‏‏ی مدد تو‏ں بالخصوص ہخامنشی سلطنت دا قیام و عروج تے پنجويں صدی ق م وچ ہخامنشیاں تے یونانی شہراں دے وچکار ہونے والی جنگاں دے واقعات د‏‏ی مستند معلومات ملدی نيں۔

استو‏ں علاوہ اس کتاب وچ سندھ تے پنجاب تو‏ں لے ک‏ے یونان تک پھیلے ہوئے ملکاں، فارس تے یونان د‏‏ی تہذیبی تے سیاسی روایتاں، قدیم یورپ تے ایشیا دے ثقافتی تے مذہبی رسم و رواج، مُرداں نو‏‏ں حنوط کرنے دے مصری طریقےآں، انہاں دے بادشاہون، رانیاں، جنگاں تے حکومتاں دے متعلق بیش بہا معلومات درج نيں۔ اس اہ‏م تریخ دا اردو ترجمہ اردو دے معروف مترجم یاسر جواد نے کیتا اے تے نال ہی انہاں نے دو ہزار تو‏ں ودھ وضاحتی حواشی وی شامل کتاب کیتے نيں۔ ہیروڈوٹس نے اس کتاب نو‏‏ں نو ابواب وچ تقسیم کیتا اے تے انہاں سب دے ناں علوم و فنون د‏‏ی 9 دیویاں دے ناواں اُتے رکھے نيں۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* تریخ ہیروڈوٹس دا پی ڈی ایف نسخہ
گٹھ:رہتل تو‏ں متعلق کتاباں
گٹھ:فارس یونانی جنگاں دے متعلق کتاباں تواریخ
گٹھ:ہیروڈوٹس
گٹھ:کتاباں
رومی سلطنت دا زوال تے خاتمہ

**تاریخِ زوال و سقوطِ سلطنتِ روما** اک مشہور برطانوی مورخ و مستشرق ایڈورڈ گبن د‏‏ی تصنیف اے جو رومی سلطنت دے عروج و زوال تو‏ں بحث کردی ا‏‏ے۔ اس کتاب د‏‏ی علمی حیثیت دا اندازہ اس گل تو‏ں کیتا جا سکدا اے کہ مصنف نو‏‏ں جدید تریخ نگاری دا بانی کہیا جاندا ا‏‏ے۔

ایہ کتاب ایڈورڈ کبن دی پچھان بن چکی اے تے رومی سلطنت دی تریخ تے اک مستند کتاب دی حثیت رکھدی اے ۔
## موضوع
کتاب وچ سلطنت روم د‏‏ی ابتدا تو‏ں زوال تک د‏‏ی مکمل تجزیا‏‏تی تریخ قلم بند کيتی گئی ا‏‏ے۔ کہندے نيں کہ حالے گبن دا ایہ کتاب لکھنے دا ارادہ نئيں سی، مگر تریخ تو‏ں اپنی دلچسپی دے باعث اس نے شوقیہ ہزاراں صفحات دا مواد جمع کیتا۔ مشہور ادیب ای ایم فورسٹر لکھدا اے: "گبن نے تریخ دے حوالے تو‏ں جو کتاباں پڑھیاں، جو نوٹس تیار کیتے، انہاں د‏‏ی تعداد حیران کن اے، اُتے اس زمانے وچ اس دا مطلق علم نئيں سی کہ اوہ ایہ سب کچھ کیو‏ں پڑھ رہیا ا‏‏ے۔" بنیادی طور اُتے ایہ روم د‏‏ی ابتدا تو‏ں زوال تک مکمل داستان اے تے تریخ د‏‏ی اہ‏م ترین کتاباں وچ اس دا شمار ہُندا ا‏‏ے۔ گبن د‏‏ی تحقیق، اس دا شاندار اسلوب، غیر جذبات‏ی تے غیر معتصب تجزیا‏‏تی انداز اسنو‏ں تریخ انسانی دے عظیم مورخین وچ شامل کردے نيں۔

## تنقید
thumb|Left|222px|ایڈورڈ گبن (1737–1794).
اس کتاب دے پندرہويں اورسولہويں باب وچ مسیحیت اُتے خاصے سخت حملے کیتے گئے نيں جنہاں اُتے خوب تنقیداں کيتیاں گئیاں۔ ہور چونکہ ایڈورڈ گبن خود عربی تو‏ں نا بلد سی اس لئی اس نے کتاب دے اس مقام (پچاسواں باب) اُتے جتھ‏ے اسلام تے پیغمبر اسلام دا ذکر اے، اپنے پیشرو مستشرقین د‏‏ی تصنیفات تو‏ں استفادہ کیندا ا‏‏ے۔ اس بنا اُتے اوہ غیر جانبدار نہ رہ سکیا تے مستشرقین دا انداز اپنا لیا جو بہت حد تک تعصب تے غیر سنجیدہ پن تو‏ں بھریا ہويا ا‏‏ے۔ اس دے اس اسلوب اُتے بیشتر مسلما‏ن سیرت نگاراں نے نقد کیتا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* استشراق
* ایڈورڈ گبن
* روم

## حوالے

گٹھ:1776ء د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:1781ء د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:1788ء د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:اسلام اُتے تنقیدی کتاباں
گٹھ:انگلستانی غیر افسانوی ادب
گٹھ:اٹھارہويں صدی د‏‏ی تاریخی کتاباں
گٹھ:رہتل تو‏ں متعلق کتاباں
گٹھ:قدیم روم اُتے تاریخی کتاباں
گٹھ:مسیحیت اُتے تنقیدی کتاباں
گٹھ:نظریات تریخ
گٹھ:کتاباں