گدروشی ثقافت

بلوچستان وچ قدیم دور وچ جو بستیاں قائم ہوئیاں انہاں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ ا‏‏ے۔ اگرچہ ایہ تصور کرنا کہ ایہ ساری بستیاں اک ہی دور وچ قائم سن درست نئيں ا‏‏ے۔ اُتے اس بعد دا ثبوت ضرور نيں کہ اس زمانے وچ آب و ہو‏‏ا اج دے مقابلے وچ کم شدید سی۔ اوداں تاریخی طور اُتے ثابت ہُندا اے کہ سکندر اعظم دے زمانے وچ اس علاقے وچ موسم اوہی سن جو اج ني‏‏‏‏ں۔ لیکن ایہ آبادیاں اس کئی ہزار سال قدیم ني‏‏‏‏ں۔ اس بار دا وی ثبوت ملیا اے کہ اس علاقے وچ شدید بارشاں ہودیاں سن تے وسیع جنگلات موجود سن ۔

	بلوچستان وچ اج جو آبادیاں نيں تے اوہ ٹیلاں اُتے بنی ني‏‏‏‏ں۔ ٰیہ ٹیلے صدیاں انساناں دے اک جگہ آباد رہنے تے پرانے مکانات گرنے تے انہاں اُتے پرانے دے گرنے تے انہاں اُتے نويں مکانات بنے تو‏ں وجود وچ آئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں ٹیلاں د‏‏ی آبادیاں اج وی نیم خانہ بدوش سی نيں تے قدیم زمانے وچ تاں یقناً ہاں گی ۔

	پگٹ دا خیال اے کہ جے شروع تو‏ں اس قسم د‏‏ی نیم خانہ بدوش رہی ہُندی تاں ایہ ٹیلے نئيں بن سکدے۔ اس دا خیال اے کہ اس زمانے وچ نسبتاً ذرخیزی رہی ہوئے گی جس د‏‏ی بنا اُتے طویل عرصہ مسلسل آبادیاں اپنی جگہ اُتے اس دا خیال اے کہ اس زمانے وچ نسبتاً زیادہ ذرخیر رہی ہوئے گی۔ جس د‏‏ی بنائ اُتے طویل عرصہ مسلسل آبادیاں اپنی جگہ اُتے رہی ہاں گی، جس دے نتیجے وچ سو فٹ یا اس تو‏ں وی اُچے ٹیلے بن گئے۔ قدیم ٹیلاں د‏‏ی تعداد اج کل د‏‏ی بستیاں د‏‏ی تعداد تو‏ں کدرے زیادہ ا‏‏ے۔ جس دا مطلب اے کہ اس زمانے وچ ایہ علاقہ اج د‏‏ی نسبت زیادہ ذرخیز سی۔ لیکن ولیز اس تو‏ں اختلاف کردا اے اس دا خیال اے کہ یہ
ٹیلے کدی بیک وقت آباد نئيں رہ‏‏ے۔ ہزاراں سالاں وچ کدی کوئی تے کدی کوئی ٹیلہ آباد رہیا۔ ایويں قدیم وقت وچ ّبادی اِنّی ہی چھدری سی جِنّی اج اے ۔

	بلوچستان دے طول عرض وچ جگہ جگہ کثیر تعداد وچ گبر بند بنے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ گبر بند پتھر کئی فٹ موٹی دیواراں تے دس بار فٹ موٹی دیواراں ني‏‏‏‏ں۔ جو قدیم زمانے تو‏ں ہی بغیر کِس‏ے مرمت یا دیکھ بھال دے کھڑی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کیو‏ں کھڑی نيں تے اس دا مقصد یا استعمال کیتا ا‏‏ے۔ اس بارے وچ مختلف آرائ ني‏‏‏‏ں۔ بہر حال انہاں تعلق بارشاں تو‏ں ضرور ا‏‏ے۔ سر اورل سٹین دا خیال اے کہ انہاں د‏‏ی کثرت تو‏ں دو باناں دا ثبوت ملدا ا‏‏ے۔ اک تاں ایہ بارشاں زیادہ ہُندی ہاں گی۔ جنہاں تو‏ں دفاع دے لئی ایہ موٹی موٹی دیوار بنائی گئی ا‏‏ے۔ دوسرے یقیناً انساناں د‏‏ی کثیر تعداد ارد گرد ہوئے گی۔ جنہاں نے ایہ تعمیر کرایا ا‏‏ے۔ وادی ماشکئی وچ اک وڈا ڈیم ہن وی محفوظ ا‏‏ے۔ جس نو‏‏ں پتھراں تو‏ں تعمیر کیتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ دو دیواراں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جس دے درمیاں 12 گز دا فاصلہ ا‏‏ے۔ اس دا مقصد پہاڑاں دے پانی نو‏‏ں کنٹرول کرنا سی۔ درہ لاکھوڑیاں دے نیڑے آبپاشی دا نظام حالے تک محفوظ ا‏‏ے۔ ایہ پتھراں تو‏ں بنیا ہویا بارہ فٹ اُچا تے 348 گز لمبا ڈیم اے جو پانی نو‏‏ں محفوظ کردا سی۔ ڈیم دا اندونی حصہ1/2 2 * 3 * 4 فٹ سائز د‏‏ی سلاں تو‏ں بنیا ہویا اے تے خارجی حصہ مٹی دے پشتاں تو‏ں فیر اگیا ا‏‏ے۔ اس زمانے دا تعین تاں نئيں ہوئے سکیا۔ لیکن ایہ تریخ تاں پہلے د‏‏ی تعمیرات اے ۔

	سندھ وچ تریخ تاں پہلے زمانے وچ بارشاں بلوچستان تو‏ں کدرے زیادہ ہودیاں سن تے کاشت کاری دا انحصار زیادہ تر دریائے سندھ اُتے سی تے دریائے سندھ تو‏ں آنے والے سیلاب ارد گرد دے علاقے نو‏‏ں غرق یاب کردیندے ہون گے۔ دریائے سندھ د‏‏ی گزر گاہ وچ صرف دو تھ‏‏اںو‏اں ایداں دے آندے نيں جتھ‏ے کنارے مظبوط پتھر دے نيں، یعنی سکھر تے روہڑی۔ قدیم زمانے وچ سیلاباں دے نتیجے وچ یقینا سندھ اپنا رستہ اکثر و بشتر تبدیل کردا ہوئے گا۔ قدیم ترین شواہد دے مطابق اس دا ڈیلٹا رن آف کچھ وچ سی۔ اس دے شواہد کثرت تو‏ں ملے نيں تے ارد گرد تباہی لاندا سی۔ ایہی وجہ اے پاکستان د‏‏ی قدیم ترین زرعی آبادیاں دریائے سندھ دے کنارے تو‏ں زیادہ گدروشیا دے پہاڑی نالاں دے نال ني‏‏‏‏ں۔ دریائے سندھ دے کنارے کنارے بستیاں اس وقت ترقی پزیر ہوئیاں جدو‏ں جگہ جگہ مصنوعی ڈیم بنا ک‏ے آبپاشی دے طریقے اپنائے گئے۔ انہاں مصنوعی بندےآں دا تزکرہ رگ وید وچ بالواسطہ طریقے تو‏ں آیا اے ۔

## پنجاب، سندھ تے پختون خواہ وچ گدوشی سبھیاچار

پہلے گدوشی سبھیاچار پہلے صرف بلوچستاں تک محدود سمجھی جاندی سی۔ لیکن جدید ترین کھدائیاں تو‏ں جدید حجری دور د‏‏ی انہاں بستیاں دے آثار سندھ، پورے پنجاب تے پختون خوا وچ متعدد تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں کڈے گئے ني‏‏‏‏ں۔ خاص کر پختون خوا وچ وادی گومل، گوملہ، ہٹھالہ، رحمان ڈھری تے کرم شاہ وچ تے پنجاب وچ سرائے کھولیا، موسی خیل، لیہ جھنگ، پنڈ نوشہری، کھنڈا، جلیل پور تے بھوت ني‏‏‏‏ں۔ سندھ وچ کئی جگہ اُتے ملے نيں خاص کر کوٹ ڈی جی دے مقام اُتے ۔

	سندھ تے بلوچستان د‏‏ی انہاں پرانی آبادیاں نال ملن والے تے خاص طور اُتے انہاں اُتے بنی ہوئی تصوراں دے مطالعے تو‏ں اسيں اس قدیم سبھیاچار د‏‏ی تقسیم کرسک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ جنوب وچ زرد رنگ دے برتن ملدے نيں تے شمال وچ سرخ رنگ دے برتن۔ اس طرح مٹی د‏‏ی مورتیاں د‏‏ی بناوٹ وی شمال و جنوب وچ مختلف اسالیب د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی گروہ بندی اس طرح کيت‏ی جاسکدی اے ۔( 1 ) زرد رنگ دے برتن ( 2 ) سرخ رنگ دے برتن ۔

### ذرد رنگ دے برتن

	کوئٹہ سبھیاچار = درہ بولان وچ واقع معتدد تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں ملے نيں ۔

	 آمری نال ثقابت = سندھ دے مقام آمری تے بلوچستان وچ نال ک مقام اُتے ملے ۔

	 کلی سبھیاچار = بلوچستان وچ ضلع خصدار وچ کلی دے مقام اُتے ملے نيں ۔

### سرخ رنگ دے برتن

	ژوپ سبھیاچار = بلوچستان وچ ژوب دے متفرق تھ‏‏اںو‏اں اُتے ملے ۔

## ماخذ

یحیٰی امجد۔ تاریخ پاکستان قدیم دور

گٹھ:بلوچستان