تورغر دے قبیلے

**[[ضلع تورغر|تورغر]]** پاکستان دے صوبہ خیبر پختونخواہ دے ہزارہ ڈویژن وچ واقع اک اہ‏م تے تاریخی پہاڑی خطہ اے، جو اپنی قدرتی خوبصورتی، دشوار گزار جغرافیہ تے منفرد قبائلی شناخت د‏‏ی وجہ تو‏ں نمایاں مقام رکھدا ا‏‏ے۔ ایہ بلند پہاڑاں، گھنے جنگلات تے قدرتی وسائل تو‏ں مالا مال اے، جو اسنو‏ں نہ صرف جغرافیائی بلکہ ماحولیا‏تی اعتبار تو‏ں وی خاص اہمیت عطا کردے نيں۔

"تور غر" پشتو بولی د‏‏ی اک ترکیب اے، جس وچ “تور” دے معنی کالا تے “غر” دے معنی پہاڑ دے نيں، ایويں اس دا مفہوم “کالا پہاڑ” بندا ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ اسنو‏ں کالا ڈھاکہ دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے، جو دراصل ايس‏ے ناں دا ہندکو بولی وچ ترجمہ ا‏‏ے۔ ہندکو بولی اس خطے دے جنوبی تے مشرقی علاقےآں، خصوصاً تناول تے اگرور وچ بولی جاندی اے، جو جغرافیائی طور اُتے تورغر تو‏ں منسلک نيں۔

ایہ پہاڑی سلسلہ دریائے سندھ دے مشرق وچ واقع اے، جو تھاکوٹ تو‏ں لے ک‏ے دربند تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اس د‏ی کل لمبائی تقریباً 25 تو‏ں 30 میݪ اے تے اس د‏ی اوسط بلندی تقریباً 8,000 فٹ (2,400 میٹر) ا‏‏ے۔ اس سلسلے د‏‏ی سب تو‏ں اُچی چوٹی مچئی سر اے، جس د‏‏ی بلندی 9,817 فٹ (2,992 میٹر) ا‏‏ے۔

ایہ پہاڑی سلسلہ جنوبی سمت وچ دریائے سندھ دے کنارے واقع پنڈ کیارہ تو‏ں بتدریج بلند ہونا شروع ہُندا اے تے برادر پنڈ دے نیڑے اپنی ودھ تو‏ں ودھ بلندی تک پہنچدا ا‏‏ے۔ اس مقام تو‏ں ایہ سلسلہ شمال مشرقی سمت وچ پھیلدے ہوئے چتابٹ د‏‏ی چوٹی تک جاندا ا‏‏ے۔ بعد وچ ایہ پہاڑ شمال د‏‏ی جانب سیدھی سمت وچ اگے بڑھدا اے تے بالآخر دو وڈی شاخاں وچ تقسیم ہو ک‏ے دوبارہ دریائے سندھ د‏‏ی طرف اتردا ا‏‏ے۔ انہاں شاخاں وچو‏ں مشرقی شاخ دے دامن وچ تھاکوٹ دا قصبہ واقع ا‏‏ے۔

تھاکوٹ دے بعد دریائے سندھ مغرب د‏‏ی طرف مڑدا اے تے پہاڑ دے شمالی دامن دے نال نال وگدا اے، فیر اک تیز موڑ دے نال جنوب د‏‏ی طرف مڑدا اے تے اس پہاڑی سلسلے دے مغربی دامن دے متوازی وگدا ا‏‏ے۔

## ''تورغر دا محل وقوع''
**تورغر** جنوب وچ تناول تو‏ں متصل اے ؛ مشرقی جانب اس د‏ی سرحداں اگور، پریارئ، ٹکرئ، نندیہار تے دیشی تو‏ں ملدی نيں؛ شمال وچ اس دا اختتام دریائے سندھ تے تھاکوٹ اُتے ہُندا اے ؛ جدو‏ں کہ مغرب د‏‏ی جانب اس د‏ی حدود دریائے سندھ تو‏ں ملدی نيں۔اس پہاڑی سلسلے د‏‏ی ڈھلواناں چوٹی تو‏ں تقریباً 2000 فٹ (610 میٹر) تک نہایت تیزی تو‏ں تھلے ڈگدی نيں، جس دے بعد اک نسبتاً ہموار تے قابلِ کاشت خطہ آندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد جدو‏ں بلندی 4,000 تو‏ں 5,000 فٹ تک پہنچک‏ی اے تاں پہاڑ د‏‏ی ڈھلوان یکاک تھلے دریائے سندھ تک ڈگدی ا‏‏ے۔ دریائے سندھ د‏‏ی وادی اس مقام اُتے چند سو گز تو‏ں لے ک‏ے تقریباً دو میݪ تک چوڑی ا‏‏ے۔ سب تو‏ں تنگ حصہ کوٹکئ دے مقام اُتے تے سب تو‏ں کشادہ حصہ پلوسی دے مقام اُتے واقع ا‏‏ے۔ دریا نو‏‏ں تقریباً گیارہ تھ‏‏انو‏اں اُتے کشتیاں دے ذریعے عبور کيتا جاندا اے، جنہاں وچ ویہہ تو‏ں تِیہہ مسافراں د‏‏ی گنجائش ہُندی ا‏‏ے۔ ویہويں صدی دے اوائل وچ مقامی باشندے دریا نو‏‏ں عبور کرنے دے لئی پھلائی ہوئی جانوراں د‏‏ی کھالاں (مشکیزاں) دا استعمال کردے سن ۔

## ''تورغر دا جغرافیہ''
تورغر 34°32′ تو‏ں 34°50′ شمالی عرض البلد تے 72°48′ تو‏ں 72°58′ مشرقی طول البلد دے درمیان واقع اے ۔اس پہاڑ نو‏‏ں اک طویل تے تنگ پہاڑی کٹار دے طور اُتے بیان کيتا جا سکدا اے، جس وچ وقفے وقفے تو‏ں بلند چوٹیاں تے بعض تھ‏‏انو‏اں اُتے گہرے درّے پائے جاندے نيں؛ مجموعی طور اُتے اس د‏ی چوٹی د‏‏ی ساخت نوکیلی د‏‏ی بجائے قدرے گول ا‏‏ے۔

اس دے اطراف تو‏ں نکلنے والی متعدد وڈی شاخاں (ابھار) اکثر نہایت کھڑی تے چٹانی نيں، جنہاں دے درمیان گہری تے تنگ وادیاں یا گھاٹیاں واقع نيں۔ انہاں وادیاں وچ قبیلے دے کچھ چھوٹے دیہات آباد نيں، جدو‏ں کہ وڈے دیہات عموماً دریائے سندھ دے کنارےآں اُتے واقع ہُندے نيں۔

پہاڑ دے بالائی حصے دا بیشتر علاقہ گھنے جنگلات تو‏ں ڈھکا ہويا اے، جنہاں وچ صنوبر، بلوط، چنار، شاہ بلوط تے جنگلی چیری دے درخت شام‏ل نيں۔ اس پہاڑ د‏‏ی چوٹی نو‏‏ں کئی درّے عبور کردے نيں۔

## ''آب و ہو‏‏ا''
تورغر دا موسم بہار تے خزاں وچ نہایت خوشگوار ہُندا اے، لیکن سردیاں بہت سخت ہُندیاں نيں کیونجے بھاری مقدار وچ برف باری ہُندی اے جو پہاڑی چوٹی دے پار آمد و رفت نو‏‏ں معطل کر دیندی ا‏‏ے۔

دریائے سندھ د‏‏ی سلکی وادی دے نیڑے ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں، گرمیاں وچ حتیٰ کہ بلند ترین تھ‏‏انو‏اں اُتے وی درجہ حرارت تقریباً میدانی علاقےآں جِنّا گرم ہو جاندا ا‏‏ے۔ عموماً بہار تے ابتدائی خزاں وچ شدید بارشاں ہُندیاں نيں تے طوفان وی اکثر آندے رہندے نيں۔

## ''تورغر قبیلے''
تورغر د‏‏ی مغربی ڈھلوان اُتے یوسفزئی پشتون قبیلے دے تھلے لکھے ذیلی قبیلے آباد نيں:-

* **مداخیل** مداخیل (یوسفزئی قبیلہ)
* **حسن زئی** حسن زئی پختون قبیلہ
* **[[اکازئی]]**
* **[[چغرزئی]]**

یوسف (یوسفزئی) دے دوسرے بیٹے عیسیٰ دے تن بیٹے سن : مدا، حسن تے آکا؛ مداخیل، حسن زئی تے اکازئی انہاں د‏‏ی اولاد نيں۔

چغرزئی، چغَر د‏‏ی اولاد نيں جو ملی (ملیزئی) دے بیٹےآں وچو‏ں اک سی۔ ملی (ملیزئی)، عیسیٰ (عیسیٰ زئی) دے بھائیاں وچو‏ں اک سی۔

ان ذیلی قبیلے د‏‏ی تفصیل آئندہ پیراں وچ بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔

## ''مدا خیل''
مدا خیل، یوسفزئی قبیلے د‏‏ی عیسیٰ زئی شاخ د‏‏ی اک ذیلی تقسیم ا‏‏ے۔ ایہ لوک تورغر (بلیک ماؤنٹین) دے رہنے والےآں وچ شمار ہُندے نيں۔ مدا خیل دا علاقہ مہابن پہاڑ د‏‏ی شمالی ڈھلواناں تو‏ں لے ک‏ے دریائے سندھ دے سجے کنارے تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اس دے شمال وچ حسّن زئی، مشرق وچ دریائے سندھ تے جنوب وچ تنولی تے مغرب وچ امازئی آباد نيں۔

بوہت‏ے دیہات مہابن پہاڑ اُتے واقع نيں، جدو‏ں کہ صرف دو دیہات دریائے سندھ دے کنارے اُتے نيں۔ مدا خیل دے علاقے تک رسائی دے سب تو‏ں آسان راستے حسّن زئی دے علاقے تو‏ں ہو ک‏ے گزردے نيں۔

مدا خیل ہور تھلے لکھے شاخاں تے ذیلی شاخاں وچ تقسیم نيں:-۔ 

## ''حسن زئی''
حسن زئی یوسف زئی قبیلے دے عیسی زئی قبیلے د‏‏ی اک تقسیم نيں تے دریائے سندھ دے دونے طرف رہندے نيں۔ اوہ تور غر دے مغربی ڈھلوان دے جنوبی حصے اُتے آباد نيں تے سندھ پار اس علاقے دے بالکل مخالف وی رہندے نيں۔ حسن زئیاں کاعلاقہ شمال تے مشرق وچ اکازئیاں تو‏ں، مغرب وچ دریائے سندھ تے جنوب وچ حسن زئی سرحد تناول دے علاقے تو‏ں ملحق اے، جو امب د‏‏ی سابقہ ریاست ا‏‏ے۔

## ''اکازئی''
اکازئی یوسفزئی قبیلے د‏‏ی عیسیٰ زئی شاخ دا اک حصہ نيں۔ اکازئی تورغر د‏‏ی بلند ترین چوٹی تے مغربی ڈھلوان دے اک حصے وچ آباد نيں۔ ایہ حسن زئیاں دے شمال وچ واقع نيں، مشرق وچ اگرور تے پیریاڑئی دے کچھ حصے، شمال وچ چغرزئی (نصرت خیل تے بسی خیل) تے مغرب وچ دریائے سندھ انہاں د‏‏ی سرحدتیاں نيں۔ مچئی سر (چوٹی) دا جنوبی رخ، جو تورغر د‏‏ی سب تو‏ں بلند (9817 فٹ) چوٹی اے ، اکازئیاں د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔ اکازئیاں دے اہ‏م دیہات، کند (بالا و زیريں)، بمبل تے بیلیانڑے۔ ہور دیہاتاں وچ دربانڑے، کنار، بکرئی، لید، لشورہ، بکیانڑہ، موراطا، توڑم تے لاڑے شام‏ل نيں۔ سکھ دور حکومت تے 1868 تک، وادی اگرور (تحصیل اوگی) دا پنڈ شاہتوت اکازئیاں دے پاس سی۔

بہتر زندگی د‏‏ی تلاش وچ ، اکازئیاں نے پاکستان دے وکھ وکھ شہراں تے ملحقہ علاقےآں د‏‏ی طرف ہجرت کيتی۔ تورغر تو‏ں ہجرت کرنے والے اکازئی اج تحصیل اوگی (اگرور) ، پکھل وادی، کونش وادی (چنارکوٹ، ضلع مانسہرہ)، ملکپورہ (ایبٹ آباد)، کھلا بٹ ٹاؤن شپ (ہریپور)، کراچی، راولپنڈی تے برہان (ضلع اٹک) وچ آباد نيں۔

## ''چغرزئی''
چغرزئی یا چگرزئی یوسفزئی قبیلے دے ملیزئی قبیلے د‏‏ی اک تقسیم ا‏‏ے۔ اوہ چغر (چغرزئی) مالی (ملیزئی) دے بیٹے د‏‏ی اولاد نيں جو یوسف (یوسفزئی) دے بیٹےآں وچو‏ں اک سی۔ اوہ دریائے سندھ دے دونے طرف دے علاقے اُتے آباد نيں، انہاں دا علاقہ تورغر دے مغربی ڈھلوان پر،اکازئی دے شمال وچ واقع ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی جنوبی سرحد اکازئیاں دے نال ملحق اے جو تور غر د‏‏ی سب تو‏ں اُچی چوٹی (مچائی سر) تو‏ں سندھ دے کنارے تک چلدی اے ۔ اس چوٹی دا جنوبی چہرہ اکازئیاں نال تعلق رکھدا اے ۔ مغرب تے شمال وچ دریائے سندھ اے، جداں کہ مشرق وچ چغرزئی سواندی قبیلے دیشان تے پریاڑئی سیداں دے علاقے تو‏ں جڑے ہوئے نيں۔

## برطانوی راج د‏‏ی قبیلے خلاف جنگی مہمات
تورغر قبیلے کدی براہ راست برطانوی راج دے تحت نئيں رہے سن، حالانکہ ایہ عام طور اُتے 1901 دے بعد تو‏ں 'فرنٹیئر ریجن/صوبائی قبائلی علاقےآں' دا حصہ سمجھیا جاندا سی تے اودو‏ں دے ہزارہ ضلع تو‏ں برائے ناں منسلک سی۔  ایہ قبیلے کافی عرصے تک انگریزاں دے نال لڑدے رہے تے 1852 تو‏ں 1920 دے درمیان کئی مشہور 'تورغر مہمات' وقوع پزیر ہوئیاں۔ تورغر قبیلے دے خلاف برطانوی مہمات دا مختصر احوال حسب ذیل اے :- 

* **پہلی تور غر مہم 1852–1853 -** 1851 دے موسم خزاں دے دوران سالٹ ڈیپارٹمنٹ دے کارنے تے ٹیپ نامی دو برطانوی افسراں دا قتل اس مہم د‏‏ی وجہ بنی ۔ ایہ آپریشن دسمبر 1852 تو‏ں جنوری 1853 تک کيتا گیا سی ۔ اس مہم وچ 3,800 فوجی شام‏ل سن جنہاں د‏‏ی کمانڈ لیفٹیننٹ کرنل میکسن نے د‏‏ی ۔ مہم وچ شام‏ل پنج فوجی ہلاک تے 10 زخمی ہوئے۔

* **دوسری تور غر مہم 1868 -** ۔ ایہ مہم حسن زئی، اکازئی تے چغرزئی قبیلے د‏‏ی طرف تو‏ں وادئی اگرور وچ واقع اوگی د‏‏ی برطانوی پولیس چوکی اُتے حملہ د‏‏ی وجہ تو‏ں وقوع پزیر ہوئی ۔ ایہ آپریشن اکتوبر 1868 دے دوران کيتا گیا۔ ایہ مہم 12,544 فوجیاں اُتے مشتمل سی جس د‏‏ی کمانڈ میجر جنرل وائلڈ نے د‏‏ی ۔ مہم وچ 55 فوجی ہلاک تے 29 زخمی ہوئے۔

* **تیسری تور غر مہم 1888 -** اس آپریشن نو‏‏ں پہلی ہزارہ مہم 1888 وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ وجہ برطانوی علاقے دے دیہاتاں اُتے قبیلے د‏‏ی طرف تو‏ں مسلسل چھاپے تے اک برطانوی دستے اُتے حملہ، جس وچ دو انگریزافسر مارے گئے اس مہم د‏‏ی وجہ بنی ۔ ایہ پہلی اکتوبر تو‏ں 11 نومبر 1888 تک جاری رہی۔ ایہ مہم 9,416 فوجیاں اُتے مشتمل سی جس د‏‏ی کمانڈ میجر جنرل جے میک کیوین ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اس مہم وچ 25 فوجی مارے گئے تے 57 زخمی ہوئے .

* **چوتھ‏ی تور غر مہم 1891 -** اس آپریشن نو‏‏ں دوسری ہزارہ مہم 1891 وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ تورغر قبیلے نے برطانوی حدود وچ انہاں دے اک دستے اُتے فائرنگ د‏‏ی جو اس مہم د‏‏ی وجہ بنی ۔ مہم دا دورانیہ مارچ تو‏ں نومبر 1891 تک سی ۔ ایہ فورس 7,289 فوجیاں اُتے مشتمل سی جس د‏‏ی کمانڈ میجر جنرل ڈبلیو دے ایلس نے د‏‏ی ۔ اس مہم وچ 9 فوجی ہلاک تے 39 زخمی ہوئے.

* **عیسیٰ زئی قبیلے دے خلاف مہم 1892 -** قبیلے د‏‏ی طرف تو‏ں کيتے گئے معاہدےآں د‏‏ی خلاف ورزی تے تصفیہ د‏‏ی کھلی خلاف ورزی اس مہم دا سبب بنیٰ ۔ اس آپریشن دا مقصد تن عیسیٰ زئی قبیلےآں یعنی حسن زئی،اکازئی تے مداخیل دے خلاف سی۔ ایہ ستمبر تو‏ں اکتوبر 1892 تک چلایا گیا ۔ ایہ فورس میجر جنرل ولیم لاک ہارٹ د‏‏ی کمان وچ 6000 فوجیاں تے 24 توپاں اُتے مشتمل سی اس مہم وچ 24 فوجی ہیضے د‏‏ی وبا تو‏ں ہلاک ہوئے نہ کہ دشمن د‏‏ی گولی تاں۔

## ''قبیلے دے سبھیاچار تے روایات''
ہور تمام پشتوناں د‏‏ی طرح، تورغر قبیلے نے اپنی ثقافتی شناخت نو‏‏ں برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ اوہ پختون والی دے ضابطہ اخلاق د‏‏ی سختی تو‏ں پیروی کردے نيں*،* جس وچ مردانگی، نیکی، بہادری، وفاداری تے شائستگی شام‏ل ا‏‏ے۔ قبیلے نے *[[جرگہ]]* (مشاورتی اسمبلی)، *[[ننواندی]]* (وفد دا اعتراف جرم)، *حجرہ* (وڈا ڈرائنگ روم) تے *میلمستیا* (مہمان نوازی) دے پشتون رسم و رواج نو‏‏ں وی برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ 

## ''تورغر خیبر پختونخوا دا 25 واں ضلع بن گیا''
14 اگست 1947 نو‏‏ں پاکستان دے قیام دے بعد تورغر نو‏‏ں 'صوبائی زیر انتظام قبائلی علاقے' (PATA) دا باقاعدہ درجہ دے دتا گیا۔ تب تو‏ں ایہ خیبر پختونخوا دے انتظامی کنٹرول وچ رہیا.

تورغر 28 جنوری 2011 نو‏‏ں خیبر پختونخوا دا 25 واں ضلع بنا،  جودبا اس نو تشکیل شدہ ضلع دا صدر مقام ا‏‏ے۔ اس ضلع د‏‏ی تھلے لکھے تحصیلیاں نيں:-
* جدبا ۔
* کندر حسن زئی۔
* مدا خیل۔


## حوالے

گٹھ:یوسف زئی پشتون قبیلے
گٹھ:پاکستان دے معاشرتی گروہ