قدیم آریائی تریخ دی جغرافیائی بنیاد

## تعارف
ہندوستانی آریائیاں د‏‏ی قدیم تریخ تے جغرافیہ تو‏ں لاعلمی ، یا تاں ساڈی کاہلی د‏‏ی وجہ تو‏ں یا ساڈی قیمتی تاریخی کتاباں دے دشمناں دے ذریعہ تباہ ہوچک‏ی اے ، اس دے باوجود سانو‏ں پوری یقین دے نال اعلان کرنے دا موقع نئيں ملدا اے کہ ساڈی قدیم آریائی سبھیاچار کيتا ا‏‏ے۔ گٹھ اس وقت پہونچ گیا سی ، جدو‏ں جدید نو مہذب اقوام دے ظہور ، جنہاں دا کہنا سی ، ایتھ‏ے تک کہ اس دا ناں یا نشان تک نئيں سی! یقینا، ، ساڈی قدیم تریخ دے تعاقب وچ یورپی اسکالرز د‏‏ی مدد قابل قدر ا‏‏ے۔ اج تک انہاں نے جو کچھ وی کيتا ، اوہ امید مند رہنے تے ساڈی اکھاں کھولنے دے لئی کافی ا‏‏ے۔ ساڈی تریخ صرف چند مسیحی یا غلط لفظاں تک محدود نئيں ا‏‏ے۔ ایہ کائنات جدید تے جدید اسکالرز دے ذہن د‏‏ی مانیٹرنگ اپریٹس د‏‏ی نظر تو‏ں باہر نئيں ا‏‏ے۔ سچ دسو تاں آریاں د‏‏ی تریخ دنیا د‏‏ی تریخ ا‏‏ے۔ اج تک ، کوئی وی ٹھیک طور اُتے نئيں کہہ سکدا کہ آریاں د‏‏ی پوری تریخ کدو‏‏ں دنیا دے فرقہ پرستی نو‏‏ں نظر آئے گی۔ یوروپی اسکالرز نے سانو‏ں اندھیراں تو‏ں نکلنے دا راستہ دسیا ا‏‏ے۔ ہن ہماریا فرض اے کہ اسيں اپنی تریخ د‏‏ی شاندار تصاویر نو‏‏ں دنیا دے سامنے رکھن۔ ایہ اکثر مغربی اسکالراں دا عقیدہ رہیا اے تے ایہ کہ ہندوستانی آریائی تریخ لکھنا یا اسنو‏ں محفوظ کرنا نئيں جاندے سن ۔ ایہ تنازعہ ، جو کسی وی ہندوستانی اسکالر دے لئی ناقابل برداشت اے ، کئی دناں تو‏ں جاری ا‏‏ے۔ قدیم تریخ دے تعاقب دے لئی اکثر دو کنونشن ہُندے نيں ، تے تاریخی عناصر د‏‏ی وضاحت وی اکثر دو رستےآں نال ہُندی ا‏‏ے۔ مغربی اسکالرز نو‏‏ں شیڈولنگ وچ بہت ہچکچاہٹ تے غلط سلوک کرنا چاہیدا۔ اج ایہ گل قطعی ناقابل تردید اے کہ ہماریا آریہ ، سائنس ، آیوروید وغیرہ نے تمام فنون وچ اس کمال کوپہنچ لیا سی ، جو اج وی یورپ دے لئی خیالی معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ اک سچائی اے ، جو پہلے نئيں سی ، لیکن ہن ہر مغربی اسکالر اسنو‏ں گھاٹی تو‏ں پاک قبول کررہیا ا‏‏ے۔ ہاں ، نظام الاوقات دا سوال بہت پیچیدہ اے تے اوہ اس لئی وی اے کہ ساڈے پاس تاریخی شواہد د‏‏ی کمی ا‏‏ے۔ ساڈے دل دے شہنشاہ بال گنگا دھار تلک دے 'اورون' گانٹھ نے سانو‏ں اس سمت وچ بہت زیادہ روشنی بخشی ا‏‏ے۔ انہاں دے افکار تے اخذات نجوم ، ریاضی تے ویدک حمد اُتے مبنی ني‏‏‏‏ں۔ سچی گل ایہ اے کہ اس وقت جدو‏ں اسيں سن ، دنیا وچ ساڈی ذات دے علاوہ کوئی مہذب ذات نئيں سی۔ ساڈی تاریخی نوادرات دا اک تاریخی غرور اس وچ شامل ا‏‏ے۔ اج "ہم" اسيں نئيں نيں ، اج اسيں بہت سارے بن چکے نيں تے ايس‏ے عاجزی وچ نہ صرف ہندوستانی تریخ ، ہر وقت تے فیر عالمی تریخ اک جھگڑے د‏‏ی گل بن گئی۔ دنیا وچ آریا تے غیر آریا ہی واحد ذات ني‏‏‏‏ں۔ آریاں د‏‏یاں شاخاں اِنّی ودھ چکيت‏یاں نيں کہ اس اندھیرے وچ تریخ دے صفحات نو‏‏ں الٹنا اک بہت وڈا مسئلہ ا‏‏ے۔ اس دے لئی حیرت د‏‏ی گل ایہ اے کہ پوری قدیم تریخ د‏‏ی بنیادی طور اُتے دو بنیاداں ني‏‏‏‏ں۔ اک تاں ویدک ادب اُتے ​​زمین دے مختلف سطحاں د‏‏ی دریافت تے دوسری جغرافیائی بنیاداں پر۔ دن بدن ساڈی تریخ نو‏‏ں اک نويں روشنی ملدی جارہی ا‏‏ے۔ آریہ چھری اسيں تو‏ں بڑھاپے یا پریلیکا د‏‏ی شکل وچ مل رہے ني‏‏‏‏ں۔ ویدک ادب دے لیکچر د‏‏ی شکل دن بدن سنجیدہ ہُندی جارہی ا‏‏ے۔ سچ پوچھاں تاں ویدک ادب دنیا دا ادب بندا جارہیا ا‏‏ے۔ سب اس وچ یکساں دلچسپی رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ کوئی وی ایہ نئيں کہہ سکدا کہ مستقب‏‏ل وچ ساڈی آریائی تریخ د‏‏ی شکل کيتا ہوئے گی تے ساڈے بین الاقوامی تعلقات کيتا ہون گے۔ ہماریا سارا ادب دنیا دا ادب ہُندا جارہیا ا‏‏ے۔ کون کہہ سکدا اے کہ ہماریا فلسفہ ، ادب تے تریخ اک دن ، فلسفہ ، ادب تے تریخ آفاقی نئيں ہوئے گی؟ دنیا اج تک دہرا رہی اے جو آریاں نے اج کيتا ا‏‏ے۔ تے شاید اوتھ‏ے پہنچ جا. گے جتھ‏ے اسيں اک بار پھردے پھردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اک تاریخی حقیقت ا‏‏ے۔ اس دا انکشاف اک دن ہوئے گا۔ کہیا جاندا اے کہ ہندوستان بین الاقوامی یونین د‏‏ی واحد بنیاد ہوئے گی۔ کیو‏ں کہ اس د‏ی چابی اس دے ہتھ وچ ا‏‏ے۔

ہاں ، ثبوت نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ساڈی تریخ اج متکلم د‏‏ی طرح تھوڑی جہی ہوگئ ا‏‏ے۔ پرانا گپ شپ د‏‏ی طرح ہوئے گیا اے تے رامائن تے مہابھارت نو‏‏ں استعاراندی شکل ملی اے ! ایہ ساڈے لئے بے بسی تے شرم د‏‏ی گل ا‏‏ے۔ ہندوستانی اسکالر اس مسئلے نو‏‏ں حل کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ ودیودر شریت کے۔ پی جاسوال ، بہار تے اڑیسہ ریسرچ سوسائٹی دے جریدے وچ ، گارگ سمہیتیہ دے اک باب د‏‏ی بنیاد اُتے واضح طور اُتے ایہ ثابت کرچکے نيں کہ ہندوستانی تریخ لکھنا جاندے سن ، تے گارگ دے تاریخی باب تو‏ں اسيں جاندے ني‏‏‏‏ں۔ بغیر کسی پریشانی دے تریخ تک پہنچیا جاسکدا ا‏‏ے۔ امید اے کہ بہت نیڑے وچ ، مہابھارت تو‏ں لے ک‏ے اج تک د‏‏ی اک لکھی ہوئی تریخ ساڈے سامنے آئے گی۔ یونانی اسکالرز دے تاریخی حساب تو‏ں گارگ سمہیتہ دا تاریخی حساب ملیا اے ، جو انہاں نے ہندوستان دے بارے وچ لکھیا ا‏‏ے۔ جیسوال جی د‏‏ی ایہ کاوش تاریخی دنیا وچ اک عروج نو‏‏ں جنم دے سکدی ا‏‏ے۔ صرف بے پناہ سنسکرت ادب د‏‏ی پیروی کرکے ہی اسيں اپنی تریخ د‏‏ی تلاش وچ کامیاب ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ لوکمانیا تلک ساڈے رہنما ني‏‏‏‏ں۔ ہن سانو‏ں اگے ودھنا ا‏‏ے۔ اس مضمون وچ ، سانو‏ں جغرافیائی بنیاداں اُتے ہندوستان د‏‏ی قدیم تریخ د‏‏ی جھلک پیش کرنے د‏‏ی کوشش کرنی ہوئے گی۔ اس سلسلے وچ ، اسيں اپنشاد ، پورن تے مہابھارت د‏‏ی جغرافیائی وضاحت تو‏ں بہت کچھ جان سکدے ني‏‏‏‏ں۔ سریمداد بھاگوت وچ ، جغرافیہ د‏‏ی صرف مکمل ترتیب تیار کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس مضمون وچ ، وچ صرف جغرافیہ د‏‏ی بنیاد اُتے ایہ ثابت کرنے د‏‏ی کوشش کراں گا کہ آریائی ہندوستان وچ کابل تو‏ں نئيں آئے سن تے کشمیر دے راستے تو‏ں نئيں آئے سن تے پورے پنجاب وچ دریائے سندھ دے کنارے آباد سن ۔ پنجاب تو‏ں ، اوہ شمال مغرب وچ منتقل ہويا تے دریائے کابل دے آس پاس پہنچیا ، تے اوتھ‏ے اسنو‏ں آریاں د‏‏ی شاخ دا سامنا کرنا پيا ، آکسس - دریائے دے شمال مغرب وچ ، ایریا نیم واجو (اریانام واج) ، یعنی 'آریانام ورجا' ، نو‏‏ں آریائیاں د‏‏ی ہندوستانی شاخ تو‏ں وکھ کردتا گیا سی۔ اوہ ہندوستانی آریائیاں تو‏ں اتفاق نئيں کردا سی ، تے اس نے ہندوستانی آریائیاں نو‏‏ں دیوت‏ا کہنا شروع کيتا۔ ہندوستانی آریائی لوک اسنو‏ں 'اسور' دے ناں تو‏ں پکاردے سن ۔ رگوید وچ لفظ آسور دا اوہی معنی نئيں اے جو اج سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے ، لفظ 'اسور' دا استعمال 'اسون رتی لات دادتی اندی اسوراء' دے معنی وچ ہُندا سی۔ ہن اس دا معنی 'نا سورہ اسورh' بن گیا ا‏‏ے۔ ایرانی آریائیاں دے نال ہندوستانی آریائیاں د‏‏ی لڑائی د‏‏ی اصل وجہ دسنیا مشکل اے ، لیکن ایہ کہیا جاسکدا اے کہ اس بدنظمی د‏‏ی وجہ کچھ معاشی تے کچھ مذہبی سی۔ اسيں رگوید وچ دیکھدے نيں کہ آریاں دے دیواں د‏‏ی تعداد آہستہ آہستہ ودھدی ا‏‏ے۔ ایوستا وچ ویدک ادب دے برہمن حصے دا کوئی اشارہ نئيں ا‏‏ے۔ جی ہاں، رگوید د‏‏ی طرح ، منتر تے سترا یقینی طور اُتے جند ایوستا وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ اک منتر د‏‏ی شکل 'مانتھرا' ا‏‏ے۔ زرتشترین د‏‏ی مقدس تحریراں دا ناں 'مانترا شانت' رکھیا گیا ا‏‏ے۔ اوستا دے دیوتاواں وچ - جو ہندوستانی آریاں تو‏ں ملدے جلدے نيں - وچ مترا ، ورونا ، آریمن تے یامی (یما) ني‏‏‏‏ں۔ ویدک ادب وچ ، ایتھ‏ے دے آریائیاں نے دن بدن ترقی کيتی۔ فکر دا دھارہ دائمی طور اُتے رواں دواں سی۔

جغرافیائی حیثیت تے ہندوستانی آریائیاں تے زرتشت شہریاں د‏‏ی تنقید۔ ہن ہندوستانی تے زرتشت شہریاں دے جغرافیائی محل وقوع اُتے مناسب غور کرنے دے بعد ، وچ ایہ بیان کراں گا کہ ہندوستانی ادب وچ بیان کردہ جغرافیے دا نمونہ اوستا دے جغرافیے تو‏ں کس طرح مختلف ا‏‏ے۔ پہلے وچ مختصر طور اُتے وایم پوران وچ مذکور جمبورویپ دے ملکاں د‏‏ی لسٹ پیش کردا ہون۔

ادم ھموتم ورشن بھرھم ناں وشروم۔ ہیم کٹ پان تسمت نامنا کمپروشن سمرتم
ناشادھم ہیمکٹوٹو ہریورشام تدوچیاٹے۔ ہریورشٹ پارانچائیو میروشٹا تڈیلاورتم
نیلم رمیاکم ناں وشروتم رامائیت لیکن سفید وشرنتم ہیرنمام
ہیرنمائت پار چپی شرنگونٹو کروہ سمرتم۔ (وایو پرانا)
#) ہوواٹ سال یعنی مشہور ہندوستان سال ،

#) اس دے بعد ہیم کٹ پہاڑ اے ، جسنو‏ں کم پورش ملک کہیا جاندا اے ،

#) ہیم کٹ دے بعد ناشاد اے ، جسنو‏ں ہریورشا کہیا جاندا اے ،

#) ہریورشا دے بعد ، میرو پروت دے شمال وچ توسیع کيتی گئی ا‏‏ے۔

#) ایلوراٹ دے بعد ، نیل سال اے ، جو 'رامائک' دے ناں تو‏ں مشہور اے ،

#) رامائک دے شمال وچ سفید خطہ اے ، جسنو‏ں ہیرانمایا کہیا جاندا اے اور

#) ہیرنماے دے بعد ، شرینگوان اے ، جو کورو دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔

اس طرح ، جمودویپ دے تحت وایو پرانا دے مطابق ست ملکاں سن ۔ ست ملکاں وچ کورو سب تو‏ں زیادہ شمالی سی۔ ایہ 'کر' کتھے اے ، کائنات د‏‏ی مندرجہ ذیل آیت تو‏ں ایہ واضح ہوجاندا ا‏‏ے۔

جواب: سمندر سمندر ا‏‏ے۔ کوراو تاترا تدو ورشم پنیا سدھا-نورٹویٹم

یہ کور شمالی سمندر دے جنوب د‏‏ی طرف واقع ا‏‏ے۔ سدھا مرد ایتھ‏ے رہندے نيں ، جنہاں دا ناں 'کور' ا‏‏ے۔

یہ کورو دا جنوب ہونا ضروری اے ، جو قطب شمالی دے شمالی دائرے وچ ہُندا۔ اس تو‏ں لو تلک د‏‏ی رائے نو‏‏ں ٹھیس نئيں پہنچک‏ی۔ لیکن سوال ایہ اے کہ اس کور تے بھارت کھنڈا دے وچکار کيتا تعلق اے ؟ وچ اسنو‏ں واپس کراں گا۔ تب تک ایہ دیکھنا چاہیدا کہ ساڈے کرماں وچ اس کرو د‏‏ی وضاحت کینال کیندی گئی ا‏‏ے۔ پدما پوران د‏‏ی درج ذیل آیات نو‏‏ں غیر ضروری نئيں کہیا جاسکدا۔
اتٹران تاں شرینگسیا سمودراندے درویجوٹاما۔ ورشا مارواتم ناں تسمت سرینگوتھم پرمپپا
نہ آپ تے نہ ہی سوریاگتی: تے نہ ہی جیریاندی چ منواہ۔ چندرماشت سنکاشترو جیوتیربھت

یعنی ، شرینگا دے شمالی سمندر دے آخر وچ ایراوت سال اے ، جتھ‏ے 'درویشاں وچ بہترین' رہندا ا‏‏ے۔ ایہ سال شرینگوان دے بعد دا اے تے ایتھ‏ے نہ تاں سورج د‏‏ی حرکت ہُندی اے تے نہ ہی انسان بُڈھے ہُندے نيں تے ساکشترا چاند ہمیشہ دے لئی چمکتا ا‏‏ے۔

ایتھ‏ے اتر پردیش کورو دے بجائے ایروت بن گیا ا‏‏ے۔ لیکن پدماپوران دے مطابق ، سانو‏ں شمالی کوریا نو‏‏ں اس مورو تے نیل دے درمیان پایا جاندا ا‏‏ے۔ جیسے-

दक्ष تون نیلسیا میرو: پارشیتہ تاتھوتارے۔ اتٹرا: کورو وپرا: پنیا: سدھنیشیویت: 4۔

اس آیت وچ ، سانو‏ں یقینی طور اُتے کائنات دا سایہ ملدا اے ، لیکن کرو ایتھ‏ے آک‏ے ، شمالی کورو وچ جاندے ہوئے ، میرو تے نیل دے بیچ شمال قطب دے نیڑے علاقےآں تو‏ں چلے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ یقینا ، ایہ آریاں د‏‏ی منتقلی دا اشارہ ا‏‏ے۔ آریائی درمیانی ایشیاء د‏‏ی طرف رواں دواں رہندے نيں تے اپنے نال اپنے پیارے علاقے دا ناں لیندے نيں ، جو مشرق ایشیاء تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف منتقل ہوچکے نيں ، تے بھرت کھنڈ نو‏‏ں کورو پنچل د‏‏ی حیثیت تو‏ں تبدیل کرچکے ني‏‏‏‏ں۔ وچ اسنو‏ں مرثیے وچ دکھاواں گا۔ تب تک وچ دوسرے ثبوتاں تو‏ں ایہ ثابت کراں گا کہ ہریورشا وچ مہا ہندوستان وچ ایہ کور کِداں آیا ا‏‏ے۔

## ارجن دا سفر نامہ تے کُرو یا اتراکورو
مہابھارت دے جلسہ تہوار وچ ارجن دے فتح سفر دے تناظر وچ ، شمالی کورو دا ذکر وی ا‏‏ے۔ ایہ ثابت ہويا کہ شمالی کورو دے لوک ہریورشا وچ رہندے ني‏‏‏‏ں۔ ہن ایہ سبز سال قطب شمالی دے نیڑے ترین دائرے وچ نئيں ا‏‏ے۔ ایہ منسور دے علاقےآں دے بہت جنوب د‏‏ی طرف تے شمال تو‏ں دسیا جاندا ا‏‏ے۔ ارجنہاں د‏‏ی فتح دا سلسلہ مندرجہ ذیل اے - اوہ پہلے

(1) سفید پہاڑاں نو‏‏ں عبور کرنے دے بعد ، اوہ کمپورس دے رہائشی مقام اُتے چلے جاندے نيں ، یعنی کمپورش سال وچ ، جس دا بیٹا ڈرمارجا نے محفوظ کيتا سی۔

(2) اس دے بعد ، انہاں اُتے فتح حاصل کرکے تے انہاں نو‏ں لے جانے دے بعد ، اوہ گہیاکاں دے زیرقیادت 'ہتک' نامی اس ملک وچ چلے گئے۔ انہاں نو‏‏ں وی جیتنے دے بعد ، اوہ مانسوروار د‏‏ی طرف ودھیا۔

(3) ملک ہتک دے بعد ، منسوروور دے نیڑے گندھارواس د‏ی سرزمین سی۔ اس نے اس ملک نو‏‏ں وی فتح کيتا تے گندھاروا نامی گھوڑےآں نو‏‏ں تیتر کلمیش تے مانڈوک دے طور اُتے لیا۔

(4) اس تو‏ں شمال جاندے ہوئے اسنو‏ں ہریورشا مل گیا۔ ایتھ‏ے مہاکاویہ ، مہاویریا درباناں نے التجا کردے ہوئے انہاں د‏‏ی نقل و حرکت بند کردتی۔ انہاں دا کہنا سی کہ ایتھ‏ے انساناں د‏‏ی نقل و حرکت نئيں اے ، نارتھ کرو دے لوک ایتھ‏ے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے جیتنے دے قابل کچھ وی نئيں ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ اے پارت ، ایتھ‏ے داخل ہونے اُتے وی آپ نو‏‏ں کچھ نظر نئيں آئے گا تے نہ ہی کسی انسانی جسم تو‏ں کوئی چیز نظر آرہی ا‏‏ے۔ انہاں لوکاں نے پرتھ د‏‏ی خواہش اُتے دوبارہ تفتیش کيتی۔ پرتھا نے کہیا کہ وچ صرف دھرماراجا یودھیشیترا د‏‏ی خوبی نو‏‏ں قبول کرنا چاہندا ہون۔ ایہی وجہ اے کہ یودھیشیترا دے لئی ٹیکس د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ ایہ سن کر ، انھاں نے آسمانی کپڑ‏ے ، کاسمیٹکس تے آسمانی عبادتاں کیتیاں۔

स श्वेतपर्वतं वीरः समतिक्रम्य वीर्यवान्। देशं किम्पुरुषावासं द्रुमपुत्रेण रक्षितम्॥
महता सन्निपातेन क्षत्रियान्तकरेण ह। अजयत्पाण्डवश्रेष्ठः करे चैनं न्यवेशयत्॥
तं जित्वा हाटकं नाम देशं गुह्यकरक्षितम्। पाकशासनीव व्यग्रः सहसैन्यः समासदत्॥
सरो मानसमासाद्य हाटकानभितः प्रभुः। गन्धर्वरक्षितं देशमजयत् पाण्डवस्ततः॥
तत्र तित्तिरकिल्मिषान् मण्डूकाख्यान् हयोत्तमान्। लेभे स करमत्यन्तं गन्धर्वनगरात्तदा॥
उत्तरं हरिवर्षन्तु स समासाद्य पाण्डवः। इयेष जेतुं तं देशं पाकशासननन्दनः॥
तत एनं महावीर्या महाकाया महाबला। द्वारपालाः समासाद्य हृष्टा वचनमब्रुवन्॥
पार्थ नेदं त्वया शक्यं पुरं जेतुं कथंचन। उपावर्तस्व कल्याण पर्याप्तमिदमच्युत॥
न चात्र किंचिज्जेतव्यमर्जुनात्र प्रदृश्यते। उत्तराः कुरवो ह्येते गात्रयुद्धं प्रवर्तते॥
प्रविष्टोऽपि हि कौन्तेय नेह द्रक्ष्यसि किंचन। नहि मानुषदेहेन शक्यमत्राभिवीक्षितुम्॥
... पार्थिवत्वं चिकीर्षामि धर्मराजस्य धीमतः।..युधिष्ठिराय यत्किंचित् करपण्यं प्रदीयताम्॥
ततो दिव्यानि वस्त्राणि दिव्यान्याभरणानि च। क्षौमाजिनानि दिव्यानि तस्य ते प्रददुः करम्॥
-- (महाभारत, सभापर्व)
سا whitparvatam ویرا: مساوی منی. دیش کامپوروسوسم ڈرموپوتران رکشیتم
مہت‏ا سنیپٹن کشتریانت کارین ا‏‏ے۔ اجےتپنداورشیسی: کیرن چینیاویش
تان جیتوا ہتکم ناں دیش گہیاکارکشیتم۔ پاکسنیف ویگراہا: سہسینیا: سمسادات
سارو مانسمسادتا ہاتکان بیتہ: پربھو۔ گندھارکشیٹن دیشمجائیت پنڈت
تتtraر Tit تِتkرِکِلmمِش Mandن منڈوکِیانہ حیاتtaا .ن۔ لیہے نو‏‏ں کرامتینتم گندھاروانگراٹا
جواب: ہریوریشتو سمسامیا پانڈوا ایشیشیتو دیش دیش پاکشسانندن:
ٹیٹ تے مہاویریا مہاکایا مہابالا۔ دوارپالیا: لفظ دا وکھ تھلگ دل
پرتھا نیدندامیہ شکیہ پورن جیٹون ہتھیار سُٹن والے فلاح و بہبود دے لئی کافی اے 
نہ ہی چترا کنیچیجاٹوازمرجاناتر پراڈوکوٹے۔ اتٹارا: کورو حیات گیٹرودھیا پرٹیٹیٹ
انٹری ہی کونٹائے نہ درخیاسی کچن۔ نہی منوشادین شکیاماتربھیوشتیکم
… پرتھویتویم چکیرشمی دھرمراجاسیا دھھیماٹھہ … یودھیشیتیرایا یکرشیت کرپینیا پردیماتم
تاتو دیوانی واسٹرانی دیوانابھنرانی چوہدری۔ کشمومجانی دیویانی تسیا ت پردادو کرم
- (مہابھارت ، سنکروا)

## [[کالیداس]] تے میگدوت
اج ، کالیداس دے بیان کردہ بادل دے راستے وچ پائے جانے والے تقریبا all ندیاں ، گیری تے شہر نو‏‏ں اج ہی معلوم ہوچکيا ا‏‏ے۔ اسيں کنکھل یعنی ہریدوار یا کیلاش تو‏ں اتفاق کردے نيں ، لیکن اس دے شمال وچ ، اسيں گندھاروا شہر ، الکاپوری نو‏‏ں اک خیالی تصور کردے ني‏‏‏‏ں۔ گھٹ تو‏ں گھٹ اسيں ایہ مننے نو‏‏ں تیار نئيں نيں کہ ایہ جغرافیائی سچائی وی ا‏‏ے۔ ارجنہ نے پہاڑی ، ہمالی پہاڑاں نو‏‏ں عبور کيتا تے شمال د‏‏ی طرف ودھیا۔ لیکن اسيں شاعر دے تخیل تو‏ں زیادہ کچھ قبول کرنے نو‏‏ں تیار نئيں ني‏‏‏‏ں۔ بادل دا راستہ تے وی خیالی ا‏‏ے۔ لیکن اس تو‏ں پہلے اسيں ایہ دکھانا چاہن گے کہ بدھ مت دے لوکاں دا ہمالیہ اتر پردیش تو‏ں کینال تعلق ا‏‏ے۔ بہار-نیشنل کالج دے پرنسپل شریوت دیویندر ناتھ سین ایم اے ، آئی ای ایس انھاں نے پالی ادب وچ ٹرانس ہمالیہ یاداں دے عنوان تو‏ں اپنے مضمون وچ ایہ گل اچھی طرح تو‏ں ظاہر کیت‏‏ی اے کہ ہمالیہ دے خطے وچ بدھ مت دے لوکاں دا اِنّا اثر و رسوخ کیو‏ں سی تے مانسوروور دے ہمسایہ علاقےآں تو‏ں بدھ مت دے لوکاں نو‏‏ں اِنّا پیار کیو‏ں ہويا۔ انہاں نے بدھسٹ آبائیاں د‏‏ی بنیاد اُتے ایہ ثابت کيتا اے کہ ہندوستانی آریائیاں د‏‏ی محبت ہمالیہ دے خطے تو‏ں کسی حد تک فطری سی۔ اسيں انہاں دے نتائج نو‏‏ں مسترد نئيں کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔

## گرگ سمیتا تے ہندوستانی تریخ
مہابھارت دے بعد د‏‏ی تریخ نو‏‏ں گارگاچاریہ نے اپنی گارگا سمہیتہ وچ بیان کيتا ا‏‏ے۔ ایہ اُتے لکھیا گیا اے کہ شریوت کے۔ پی جےسوال نے دو صدیاں پہلے جنامیجیا تو‏ں لے ک‏ے مسیح تک دے دور د‏‏ی تریخ بیان کيتی اے ، جس نے بہار تے اڑیسہ ریسرچ سوسائٹی دے جرنل وچ گارگسامہیٹا دے 'یوگا پورن' نامی باب اُتے مبنی ا‏‏ے۔ گرگچاریہ نے کرشنا (دراوپادی) د‏‏ی موت دے بعد تو‏ں ہندوستان د‏‏ی تریخ لکھی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی تریخ د‏‏ی تصدیق قدیم کرنسیاں ، غیر ملکی اسکالرز دے ریکارڈاں تے آزاد شواہد تو‏ں وی ہُندی ا‏‏ے۔ انہاں نے جنمامیجایا تے برہمناں دے وچکار بد نظمی دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ دوسری چیز ، جو گڑگہ سمہیت تو‏ں مشہور اے ، اوہ ایہ اے کہ مہابھارت دے بعد آہستہ آہستہ برہمن مذہب دا مرکز ٹیکسلا تو‏ں مگدھا دے پٹلی پترا وچ منتقل ہوگیا۔ جنمامیہ دا راجگڑھ ٹیکسلا اے تے اسنو‏ں برہمناں نال دشمنی ا‏‏ے۔

## [[مہابھارت]] دے بعد ویدک مذہب
مہابھارت دے بعد ، یقینی طور اُتے برہمن مذہب یعنی ویدک مذہب دے خلاف نقل و حرکت د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ ایسا کیو‏ں ہويا ، اس وقت صرف تریخ ہی دسی جاسکدی ا‏‏ے۔ ہندو نظام دے مطابق ، مہابھارت دا وقت مسیح تو‏ں 3،000 سال پہلے دا سمجھیا جاندا اے تے اس وقت نو‏‏ں سچ ثابت کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ اسيں بخوبی واقف نيں کہ بدھ دیو تے مہاویر جین مسیح تو‏ں پہلے ستويں صدی دے وسط وچ پیدا ہوئے سن ۔ فطری طور اُتے ، اس مذہبی انقلاب دے کامیاب ہونے دے لئی 2،600 سال کافی وقت نئيں ني‏‏‏‏ں۔ ساڈی مذہبی فکر وچ ویدک دور تو‏ں تبدیلیاں رونما ہُندی رہیاں نيں تے سانو‏ں ہندو فلسفے د‏‏ی بتدریج ترقی دا وی پتہ چلدا ا‏‏ے۔ فیر اسيں ویدک دور د‏‏ی توحید (جس وچ توحید د‏‏ی بنیاد رکھی گئی اے ) تو‏ں نوآبادیات‏ی دور دے توحید د‏‏ی طرف آندے ني‏‏‏‏ں۔ سانو‏ں توحید دے بعد برہمنیت مل جاندی اے ، جس تو‏ں ویدانت د‏‏ی ابتدا ہوئی۔ اس برہمن ازم وچ مایان ازم وی شامل ا‏‏ے۔ دنیا نو‏‏ں مایا دا جال سمجھیا جاندا اے تے برہما سچ ني‏‏‏‏ں۔ لیکن اس عظیم برہمن ازم تے مایا ازم دے بعد انسان د‏‏ی حرکت تے فطرت شعور بیدار ہويا۔ برہمن پُورش تے مایا پراکیندی بن جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس سوچ د‏‏ی نشوونما وچ کافی وقت ضرور لگیا ہوئے گا۔ سترا دور وچ ، سانو‏ں کپل د‏‏ی عدد اعداد ملدی ا‏‏ے۔ اگرچہ سانکیاکریکا سنگھیادھرم دے عروج دے کافی عرصے بعد اک مخصوص فلسفے د‏‏ی شکل وچ نمودار ہوئے سن ، لیکن اسيں بدھ مت تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ 5-4 سو سال پہلے اسنو‏ں دینا کوئی اعتراض نئيں سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ میک ڈونلڈ وی کم تو‏ں کم اک ہزار سال پہلے دنیا تو‏ں سنکدھرم دے عروج نو‏‏ں قبول کردے ني‏‏‏‏ں۔ اسيں سمکھیا دے نیم جسمانی مذہب نو‏‏ں بدھ مذہب یا جیناں دے مذہب د‏‏ی اصل وجہ سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ کپل نو‏‏ں اپنے خیالات د‏‏ی وجہ تو‏ں ملحد سمجھیا جاندا سی۔ 400 سالاں تو‏ں آہستہ آہستہ الحاد دے بارے وچ ، جداں کہ اس وقت سمجھیا جاندا اے ، ترقی جاری اے چارواک وغیرہ وی انہاں چار سو سالاں وچ ابھرے۔ اتھاروا کال دے بعد ، اسيں تنتر دھرم دا آغاز وی دیکھدے ني‏‏‏‏ں۔ آہستہ آہستہ اس نظام پرستی نے زور پھڑ لیا تے ویدک مذہب د‏‏ی شکل مسخ ہُندتی گئی۔ شاید ایہ نظام پرستی شکت دھرم د‏‏ی اصل وجہ سی۔ گوتم بدھ دے وقت تک ، عام لوکاں وچ تشدد د‏‏ی پوری طرح تو‏ں تبلیغ ہوچک‏ی ہوئے گی۔

## مہابھارت دے بعد [[بدھ مت د‏‏ی تریخ]] د‏‏ی دریافت
پریشیت دے بیٹے جنمے جیا دے زمانے تو‏ں ہی برہمناں دے خلاف بدگمانی پھیلنا شروع ہوگئی سی تے ایہی وجہ اے کہ ٹیکسلا چھڈنے دے بعد براہمدرمارملبی آریہ مگدھ د‏‏ی طرف آگئے۔ گارگھا براہمنادھرما دے پیروکار ہونے دے ناطے ، گڑگ سمہیتہ دے آچاریہ ، بدھ مت یا تریخ تو‏ں پہلے دے حوالے دے ذریعہ یقینی طور اُتے ہاک دے سامنے حاضر ہون گے۔ سچ پوچھاں تاں سنسکرت ادب خود وی اس موضوع دے بارے وچ بالکل خاموش ا‏‏ے۔ ایہ وقت بغاوت تے بدامنی دا رہیا ہوئے گا۔ تاریخی تحریراں گارگ دے سامنے ضرور موجود ہاں گی۔ لیکن انہاں نصوص وچ ملحداں د‏‏ی کہانی نئيں لکھی گئی اے ، ایسا ممکن ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، بدھسٹ ادب د‏‏ی مشق دے بغیر ، کسی نو‏‏ں ہندوستانی تریخ دا پورا پتہ نئيں مل سکدا۔

## بدھ دے باشندے وچ شمالی ہمالیہ دے خطے
بہر حال ، اسيں ہمالیہ دے علاقےآں نو‏‏ں سیاق و سباق دے مطابق بودھائی باشندےآں وچ بیان کرن گے۔ اگرچہ ایہ حقیقت پسند نظر آندے نيں ، لیکن سانو‏ں اتر کور دے حقیقی وجود دا پتہ چل جاندا ا‏‏ے۔ 'ملینداپھان' وچ ، 'سگل' دا موازنہ شمالی کورو شہر تو‏ں کيتا گیا اے ، جداں 'اتراکورو سنکسانا سمسیا ساسن'۔ سانو‏ں جدک پنڈت دے جٹادا ميں ، کورو دے شمال جنوب وچ جمبوڈویپ وی ملدا ا‏‏ے۔ یاد رہے کہ ایتھ‏ے ، جمبوڈویپ نو‏‏ں خصوصی ہندوستان سمجھیا جاندا سی۔ جداں -

پورٹو ویدھے پاس گویانیاں چ پاچھتو کرو۔ جمبوڈیپنچ پاس منیمھی پاس نیمتٹم

اس دے علاوہ ، سانو‏ں ہن وی درج ذیل جملہ ملدا ا‏‏ے۔ -

ویڈیٹی پیوویڈینم گویانیرتیہ اپارگوئانیڈیپم؛ کوریو تئی اترکورو چ दक्षناٹو جمبوپیپنچ۔

یعنی وِدھا نو‏‏ں ایسٹ وِیدھا کہیا جاندا اے ، گویانیریا اپر گوئانی دا جزیرہ اے ، کورو شمالی کور اے تے اس دا جنوب جمبودیوپ ا‏‏ے۔ اس تو‏ں شمالی کورہ ہمالیہ دے شمال وچ ثابت ہويا۔ اس شمالی کورو دے باسنداں نو‏‏ں جمبوڈویپ (ہندوستان دے معنی وچ ) دے باسنداں تو‏ں وی بہتر سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ جداں

تہی بھکھاوے سینوی اترکوروکیا منوسا دیوے چ تاوتینش ادھونتھی جمبوپیپکے چ مانتاں۔ کتمتی ٹی آئی۔ آمنہ چو ، اپاریگگاہ ، نییاٹیوکا ، وائس بوجو۔

یعنی ، انہاں تِناں چیزاں وچ ، شمالی کورو دے انسان تے تواتین دے دیوتاواں جمبودیوپ دے انساناں تو‏ں مختلف ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تِناں کیہڑا نيں؟ اوہ بے رحم نيں ، یعنی ، بے دل ، پناہ نئيں لیندے ، لافانی نيں تے کچھ خاص کھانا کھانے والے ني‏‏‏‏ں۔

مانسوروور یا اناطوماہسہاسار

شریوت دیویندر ناتھ سین نے 'پیلیسوٹا' د‏‏ی بنیاد اُتے اناٹٹہماسر دا مانسوروور ثابت کيتا ا‏‏ے۔ ساتو ندیاں د‏‏ی تفصیل پالی سترا وچ پائی جاندی ا‏‏ے۔ جداں اناٹٹا ، سنگھ پت ، رتھکر ، کننومند ، کنال ، چھندانٹ تے مانڈاکینی۔ ہمالیہ تو‏ں نکلنے والے ندیاں وچ گنگا ، یمن ، اچیروندی ، سربھو تے ماہی ني‏‏‏‏ں۔ 'سربھو' شاید سرائیو تے اچیروندی ویدک اوقات د‏‏ی سادنیرا ا‏‏ے۔ ماہی شمالی بہار دا اک مشہور دریا ا‏‏ے۔ انوٹاٹا دا مطلب اے انوپٹ۔ ذرائع دے مطابق ، ایہ جھیل شمالی کورو وچ ا‏‏ے۔ کیونجے اتراکورو وچ ، بودھی ستواس تے بدھ بھکشو بھیک منگدے سن تے انوکھے جذبے تو‏ں آرام کردے سن ۔

## کیتھ تے میکڈونلڈ د‏‏ی رائے
مہدی تے اس دے بعد دے ادب وچ جو اتر کورس افسانوی کردار ادا کردے نيں ، اوہ اج وی ایٹاریہ برہمن وچ اک تاریخی لوک نيں جتھ‏ے اوہ ہمالیہ (پاران ہمونتام) تو‏ں پرے واقع ني‏‏‏‏ں۔ اک ہور عبارت وچ ، اُتے ، اتر کورس دے ملک نو‏‏ں واشیٹھ ستیہوایا نے خداواں (دیوکشیترا) د‏‏ی سرزمین دسیا اے ، لیکن جنتاپی اتیارتی اس اُتے فتح حاصل کرنے دے لئی بے چین سن ، تا کہ ایہ حالے پوری طرح د‏‏ی خرافات نئيں ا‏‏ے۔ - کیتھ۔

کورو پنچال دا علاقہ ایٹیریا برہمن وچ درمیانی ملک (مدھیہ پردیش) ہونے دا اعلان کيتا گیا ا‏‏ے۔ کورو لوکاں دا اک گروہ حالے وی ہمالیہ تو‏ں بالاتر شمال شمالی کورس وچ باقی ا‏‏ے۔ شتاپٹھ برہمن دے اک حصے تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ نوررنرز - جو کہ شاید نوررن کرس تے کور پنچال د‏‏ی تقریر د‏‏ی طرح اے تے خاص طور اُتے خالص سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ اس وچ ذرا وی شک نئيں اے کہ برہمنیل سبھیاچار کروچنچل دے ملک وچ تیار ہوئی سی تے ایہ اس دے بعد مشرق ، جنوب تے مغرب وچ میکڈونلڈ وچ پھیل گئی سی۔

ایہ واضح اے کہ شمالی کورہ ہمالیہ دے شمال وچ اے تے ایہ ایٹاریہ برہمن دے زمانے وچ اک تاریخی خطہ رہیا اے ، جتھ‏ے تو‏ں اس دا براہوچنچ تو‏ں براہ راست تعلق سی۔ کروچنچل دے رہائشی شاید شمالی کورو د‏‏ی ہی نسل تے شاخاں ني‏‏‏‏ں۔ اس شمالی کورو د‏‏ی جغرافیائی ترقی ساڈی تریخ دے لئی سب تو‏ں حیرت انگیز تے اہ‏م چیز ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ایہ ثابت ہُندا اے کہ ریاست ہند وچ دریائے سندھ دے کنارے یعنی جمبودویپ دے بالترتیب قطب شمالی دے علاقےآں تو‏ں آریاں د‏‏ی آمد آمد ثابت ہُندی ا‏‏ے۔ ہمالیہ دے دامن تو‏ں آریناں دے آنے دے لئی بہت سارے راستے ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا دائرہ کشمیر تو‏ں تبت (ترویشپ) تک ا‏‏ے۔ اس خطرنا‏‏ک خطرہ د‏‏ی علامت رگوید دے ماخذ تو‏ں اچھی طرح تو‏ں پائی جاندی ا‏‏ے۔ ایرانی آریہ نے ہندوستانی آریائیاں تو‏ں علیحدگی کتھے د‏‏ی ، اس د‏ی ہور وضاحت کيت‏ی جائے گی۔ ہماریا لٹریچر ہمالیہ دے خطے د‏‏ی سنت یاداں تو‏ں معمور ا‏‏ے۔ کسی نے کدی کابل د‏‏ی طرف توجہ نئيں دی۔ کیو‏ں؟ اسيں اسنو‏ں مخفف سیکشن وچ دکھاواں گے۔ جنت دے وجود دا تصور حالے ساڈے ذہن تو‏ں نئيں گیا ا‏‏ے۔ جے اسيں اس براہ راست تاریخی حقیقت نو‏‏ں کھل دے قبول نئيں کردے نيں تاں ایہ ساڈی بہت وڈی غلطی ہوئے گی۔

ہمالیہ دے خطے وچ بدھ مت دے پھیلاؤ قدرتی -

دوسری چیز جو فراموش کرنے د‏‏ی صلاحیت نئيں رکھدی اے اوہ ایہ اے کہ ہمالیہ دے شمال وچ بدھ مت د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے تشہیر کيتی گئی سی۔ اس قدرتی پروپیگنڈا د‏‏ی اصل وجہ فطری وی ہوسکدی ا‏‏ے۔ چینی سیاحاں فہیان تے ہوانسانگ د‏‏ی تفصیل اس دے ل. کافی ا‏‏ے۔ فہیان نو‏‏ں ہندوستان وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے کھتن جداں تھ‏‏اںو‏اں اُتے بدھ مذہب د‏‏ی بھرپور فروغ حاصل ہوئی۔ حنیانا پنت دے ہزاراں راہب شمال گئے۔ مہیانہ فرقہ د‏‏ی تشہیر شینچین دے ہنیانا تے کھوٹن وچ پائی گئی۔ سنسکرت تے پالی ہر جگہ غلبہ رکھدے سن ۔ ہوانسانگ ، جو گوبی (اوکینی دا مطلب اے اگنی) دے صحرا تو‏ں آیا سی ، نو‏‏ں گوبی دے آس پاس دے علاقےآں وچ ہندوستانی رسم الخط تو‏ں ملدا جلدا پایا گیا سی۔ بتھ دیو ، سنگارم تے بوہت سارے مندراں دا بت وی پایا گیا۔ اوہ اکشو دے راستے آکسس د‏‏ی وادی وچ آیا تے اوتھ‏ے تو‏ں بلخ روانہ ہويا۔ اس بلخ نو‏‏ں اپنے مندراں د‏‏ی کثرت د‏‏ی وجہ تو‏ں راجگریھا کہیا جاندا سی۔ کوئی تعجب نئيں جے سر ارلسن نو‏‏ں کھتن دے ریت دے پتھر دے اندر سنسکرت تے پراکرت د‏‏ی دفن شدہ کتاباں مل گئياں۔ شہراں دے ناں تک سنسکرت تے پراکرتامے ني‏‏‏‏ں۔ پرنسپل سین ​​کے مطابق ، ایہ ہندوستان تو‏ں پہلے ترکمنستان د‏‏ی باہمی اتحاد دا اک قصیدہ ثبوت ا‏‏ے۔ ایہ تعلق ویدک رہتل تو‏ں پہلے دا ہوئے گا۔

## ایرانی آریائیاں د‏‏ی شاخ کدو‏‏ں تے کتھے وکھ ہوئی؟
اب ، اپنے مقصد دے ل، ، اسيں قارئین د‏‏ی توجہ آریاں د‏‏ی طرف مبذول کراندے نيں ، جو ہندوستانی شاخ تو‏ں وکھ ہوک‏ے ایران چلے گئے۔ اساں اُتے کہیا اے کہ ہندوستانی آریائی اس وقت یاد دے وقت وکھ ہوگئے ، جدو‏ں انہاں دے ویدک دیوتاواں د‏‏ی تعداد وچ بہت زیادہ اضافہ نئيں ہويا سی۔ 'آرین وراجہ' کتھے اے اس د‏ی وضاحت - انہاں دونے شاخاں دے آخری اتحاد د‏‏ی تریخ ہوئے گی۔ جدو‏ں اوہ 'آریان وراجہ' وچ رہندے سن تاں اوہ علیحدہ ہوچکے ہون گے۔ سین صاحب نے دسیا اے کہ اسنو‏ں آکسکس دریا دے شمال مغرب وچ کدرے ا‏‏ے۔ لہذا ، ایہ جنوب مشرقی صوبہ کیسپین یا کشیپ سجے ميں کدرے وی ہوسکدا ا‏‏ے۔ ایہ زنداوستا د‏‏ی جغرافیائی وضاحت تو‏ں واضح ہوجائے گا۔ لیکن جغرافیائی وضاحت تو‏ں پہلے ، ایہ فیصلہ کرنا مناسب ہوئے گا کہ آریاں دے اس باہمی عداوت دتی کیہ وجہ ہوسکدی ا‏‏ے۔

## دیتی تے ادیتی د‏‏ی کہانی تے آریاں دے وچکار تنازعہ
راکشساں تے آدتیہ د‏‏ی ابتدا د‏‏ی کہانی کاشپ رشی د‏‏ی دونے ازواج مطہرات نو‏‏ں اچھی طرح تو‏ں معلوم ا‏‏ے۔ ایہ کافی ممکن اے کہ کشیپ رشی نو‏‏ں کاشپ سجے دے آس پاس رہنا چاہیدا سی۔ شیطان تے آدتیہ د‏‏ی علامات وچ ، دیواسور جدوجہد دا خیال آیا ا‏‏ے۔ زرتواسٹہ وچ زرتشت ، جو صدارت کرنے والے دیوت‏ا نيں ، نو‏‏ں 'مانتھنرن' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ آریائیاں دے قدیم پیشو دیوت‏ا بالکل ویسا ہی اے جداں پارسی تے ہندوستانی آریائی۔ زوروسٹر نے آریاں تو‏ں اختلاف کردے ہی آریاں د‏‏ی عبادت کرنے والے آریاں دے خلاف بغاوت شروع کردتی۔ رگوید دے قدیم سکتاں وچ ، سور تے اسور دے درمیان فرق د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ فرق بہت مضبوط ہوچکيا ا‏‏ے۔ اسوور دے خلاف دیوڈل تے اسدالال دے خلاف دیودالاں دے پِچھے دیدار سامنے آگیا ا‏‏ے۔ حیرت د‏‏ی گل ایہ اے کہ جس طرح دیو دے معنی فارس ، ایران وچ شیطان بن چکے نيں ، ايس‏ے طرح ہندوستان وچ وی ، اسور دے معنی شیطان سمجھ‏‏ے جاندے نيں! مسلماناں دے "ہندو" دے لفظ د‏‏ی ترجمانی وچ وی ایہی امتیاز پایا جاندا اے ، جس دا مطلب اے کہ اوہ کچھ تے کردے ني‏‏‏‏ں۔ گھٹ تو‏ں گھٹ ایہ یقینی اے کہ ہندوستانی تے پارسی آریائی کسی وڈی چیز دے ل for اک دوسرے تو‏ں جدا ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ مذہبی نشوونما زیادہ تر ہندوستانی آریائیاں دے ذریعہ ہوئی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ایہ نتیجہ اخذ کيتا جاسکدا اے کہ ہندوستانی شاخ دا جھکاؤ ايس‏ے طرف زیادہ سی تے انہاں دا نظریہ دن بدن بڑھدا ہی جارہیا ا‏‏ے۔ چاہے ایہ دونے جماعتاں دریائے آکسس دے ملحقہ صوبےآں تو‏ں وکھ ہوئیاں یا کسی تے جگہ تو‏ں ، لیکن اوہ اک تلخ کشمکش دے بعد وکھ ہوگئياں! اس د‏ی ہور تصدیق ہُندی اے جدو‏ں اسيں دیکھدے نيں کہ دونے شاخاں دے راستے دو ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ ایرانی شاخ نو‏‏ں اک راحت بخش راستہ مل گیا تے ہندوستانی شاخ نو‏‏ں پہاڑی علاقےآں وچ پناہ لینا پئی۔ رگوید د‏‏ی ہر لائن تو‏ں راستے د‏‏ی ناقابل رسایاں دور کرنے دے ل، ، اک عاجزی تو‏ں شائستہ دعا آندی ا‏‏ے۔ ہندوستان آنے دے بعد ، آریائیاں نو‏‏ں اِنّی مشکل نئيں ہوئی کہ انہاں نو‏ں پیراں اُتے ظالم دشمناں نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی صدارت دے دیوتاواں نو‏‏ں پکارنا پيا۔ اسنو‏ں ایہ راستہ صرف تشدد زدہ دوسری شاخ تو‏ں دستبردار ہونے دے بعد ہی اختیار کرنا پڑدا۔

## [[اویستا]] تو‏ں ایرانی شاخ دے جغرافیائی علم تے تریخ اُتے روشنی
اس تو‏ں پہلے کہ ایہ گل یقینی بنائے کہ آریائی شمال تو‏ں ہمالیائی راستے تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف آئے سن تے اپنے قدیم شمالی کور د‏‏ی یاد وچ کوروکشترا دا افتتاح کيتا سی تاکہ آریوردا دے کروروشیترا تک پھیل جاواں ، ایہ جاننا ضروری اے کہ ایرانی ایتھ‏ے شاخ کِداں آئی تے آباد ہوگئی تے بعد وچ اس د‏ی حالت تے رویہ کیواں دا رہیا۔ احور (اسورا) مزد ، جو ایرانی شاخ دے زرتشت فرقے دے ہیرو سن ، نے 18 ریاستاں آباد کيتیاں ، جنہاں وچ مندرجہ ذیل علاقےآں دا جدید خطےآں تو‏ں مماثلت کيتا گیا ا‏‏ے۔

زند ناں جدید نام
*1-آریانم ویجو نمبر آریانن وراجہ (قریب آکسس)
*2-سگدھا سجے (سمرقند)
*3-مورو ماریو
*جواب: بخدی بلھاھا
*5-ہارئو بالاں یا ہرات
*7-ہفتھیندو سیپتاسندھو (پنجاب)
 (فارگرڈ I ، وینڈیڈاڈ کا)

مذکورہ جدول تو‏ں ایہ واضح اے کہ ایرانی شاخ نو‏‏ں ہندوستانی شاخ تو‏ں علیحدہ کردتا گیا سی تے پہلا اقدام 'آرینیم وایجو' وچ ہويا سی۔ اس دا مطلب آریاں د‏‏ی سرزمین ا‏‏ے۔ اس ناں تو‏ں ایہ واضح اے کہ انہاں نے لفظ آریہ د‏‏ی یاد وچ اپنے رہائش گاہ دا ناں دینا وی ترجیح دتی۔ کہیا جاندا اے کہ اس وچ وراجی ڈالیہ آباد ا‏‏ے۔ ایہ ندی کدرے آکسس دریا دے شمال مغرب وچ سی۔ اس دے بعد ، اوہ بالترتیب سمرقند ، مرو ، بلخ ، ہرات ، کابل تے سپتاسندھو د‏‏ی طرف ودھے۔ اس جغرافیائی وضاحت وچ اک چیز ، جس اُتے اساں غور کرنا اے ، اوہ ایہ اے کہ جس طرح ساڈے ادب وچ ہیمونت تے جمبوڈویپ د‏‏ی تدریجی وضاحت اے جس وچ میرو یا شمالی کور تو‏ں کمپوشورششا وغیرہ شروع ہُندیاں نيں ، ايس‏ے طرح تے ايس‏ے طرح ایرانیاں نے د‏‏ی رفتار دا اک تسلسل وی پایا جاندا ا‏‏ے۔ کسی وی سدھی اُتے اک نظر ڈالنے تو‏ں ایہ گل واضح ہوجاندی اے کہ دونے شاخاں دے دو مختلف راستے ني‏‏‏‏ں۔ دو جغرافیائی برادری ني‏‏‏‏ں۔ دونے دے درمیان جدائی دے مختلف خدا نيں! اک ہور بات؛ 'آریانن وراجہ' ، مرحومی پہاڑ (جس نو‏‏ں تیانشان وی کہیا جاندا اے ) دا فوری قربت اے - جس دا ناں تیانشان وی ا‏‏ے۔ دونے شاخاں د‏‏ی سرکشی تے زیادہ پختہ ہوئے جاندی اے جدو‏ں اسيں دیکھدے نيں کہ انڈریا ، جو ہندوستانی شاخ دا پیارا خدا اے ، پارسیاں دے لئی شیطانی شیطان ا‏‏ے۔ رگوید د‏‏ی تسبیح اس د‏ی گواہی دیندی ني‏‏‏‏ں۔ اندرا ، جس دے آرین بہت شکرگزار نيں ، بار بار اس د‏ی بہادری دے لئی تعریفاں سندا ا‏‏ے۔ اسوریاں د‏‏ی ٹیم نو‏‏ں تباہ کرکے اس نے آریاں د‏‏ی مدد کيت‏ی ا‏‏ے۔ اوہ دیو تے اسورس دے وچکار لڑائی وچ ہمیشہ پیش پیش رہندا ا‏‏ے۔ اندرا انہاں آسمانی پہاڑاں اُتے رہندا سی۔ سومرو پروت د‏‏ی سمت تیانشان یا آسمانی یا آسمانی پہاڑاں وچ پائی جاندی ا‏‏ے۔ یقینا. سورجاں تے اسوراں دے وچکار ایہ بھیانک جنگ ایران د‏‏ی مشرقی سرحد وچ ہوئی ہوئے گی۔ مرویف گناہ گار تے تباہ ہويا سی - جداں وینڈیڈاڈ نے بیان کيتا۔ ايس‏ے طرح نشایا (نشایا) ، مرو تے بلخ دے تحت ، گناہ تے ملحدیت دا مرتکب سی ، ہرات آشروپات تے وکل اذیت دا شکار سی۔ تے واکیریٹا یا کابل وچ کافر ازم بڑھدا ہی جارہیا سی ، تے کیریسوپا پوجا بن گئے سن ۔

ایہ دونے شاخاں کدو‏‏ں تے کتھے وکھ ہوئیاں ، اس دا قطعی طور اُتے اندازہ لگانا مشکل ا‏‏ے۔ لیکن اس تو‏ں اندازہ لگایا جاسکدا اے کہ انہاں دے پاس آکسس دے جنوب وچ تے تھیانشان یا میرو پربت-مالا دے ملحقہ علاقےآں وچ کدرے دو ٹیماں سن۔ ایسا لگدا اے کہ اندرا ہندوستانی شاخ دا سربراہ ا‏‏ے۔ احمراز د‏‏ی سربراہی وچ اک دوسری پارٹی ہُندی۔ مذہبی عدم رواداری د‏‏ی انتہا اے کہ اک دوسرے نو‏‏ں اعتقادی سمجھاں تے اک دوسرے د‏‏ی صدارت کرنے والے دیوت‏ا نو‏‏ں عفریت بناواں۔ آسٹو ، زندا آوستا مور ، بلخ ، ایران ، کابل تے سپتاسندھو نو‏‏ں 'آریان ورجاہ' تو‏ں ہدایت کردا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ایہ نتیجہ اخذ کيتا جاسکدا اے کہ ایرانی شاخ ، یعنی پارسی ، آریاں تو‏ں جدا ، ایران د‏‏ی سرزمین دا فیصلہ کردے ہوئے کابل دے راستے تو‏ں سپتاسندھو تک پھیل گئی۔ ہندوستانی شاخ وی کابل دے راستے تو‏ں گزری ، ایہ اک انتہائی مشکوک اصول ا‏‏ے۔ جدو‏ں اسيں دیکھدے نيں کہ زنداویستا اپنا جغرافیہ دا نقشہ ايس‏ے طرح کھینچکيا اے تے کابل تو‏ں اپنا بیان شروع کردا اے تے مشرق د‏‏ی طرف بڑھدا اے ، تب اسيں صرف دو نتیجے اُتے پہنچ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ صرف دو جماعتاں تشکیل پاواں تے ایرانی شاخ سیتاسندھو تو‏ں شمال مغربی خطے د‏‏ی طرف بڑھی۔ تے دوسری گل ، ہندوستان د‏‏ی شاخ شمال تو‏ں سِدھے سِدھے دریائے سندھ دے راستے آئی تے مشرق تک پھیل گئی تے مشرق تک پھیل گئی۔ اس دوران ، جدو‏ں پامیر قراقرم تے سندھ دے راستے تو‏ں کابل تک پھیل گیا ، ایرانی شاخ وی پہلے تو‏ں طے شدہ راستے دے ذریعے کابل تک پھیل گئی۔ شاید اس دا دوبارہ سامنا ایتھ‏ے ایرانیاں تو‏ں ہويا۔ دونے شاخاں دا مقصد سپتاسندھو د‏‏ی طرف سی ، ایہ شبہ د‏‏ی گل ہوسکدی ا‏‏ے۔ لیکن آؤ اسيں زیادہ غور تو‏ں سوچاں ، تاں ایہ گل واضح ہوجاندی اے کہ دونے فریقاں وچ توسیع دے لئی کوئی دوسرا علاقہ نئيں سی۔ گوبی دا صحرا تیانشان دے تھوڑا سا مشرق وچ ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ اس وقت اس صحرا د‏‏ی شکل کیہ سی ، قطعی طور اُتے ایہ نئيں کہیا جاسکدا۔ لیکن یا تاں ایہ سمندر سی یا جداں کہ کچھ فلسفی کہندے نيں ، یا ایہ پتھریلی پتھراں د‏‏ی مقدار سی۔ فلسفیاں دا بیان اے کہ سائبیریا ايس‏ے مرحلے وچ وسطی ایشیاء دا حصہ رہیا ہوئے گا جداں کہ اج ا‏‏ے۔ سائبیریا وچ ، قالین دے قدیم جنگل د‏‏ی نشانیاں پائی جاندیاں نيں تے اندازہ لگایا جاندا اے کہ کسی زمانے وچ اسنو‏ں بنھیا جاندا سی تاکہ انسان ایتھ‏ے رہ سکن۔ اس دا مطلب ایہ سی کہ ہندوستانی برانچ دے پاس مانسوروور تو‏ں اگے تبت جانے دے لئی تے کوئی آپشن نئيں سی۔ شاید اوہ ہندوستان وچ اک بار نئيں آئے سن ، لیکن اپنی سہولت دے مطابق وقتا فوقتا آندے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ لہذا ایہ بالکل ٹھیک نئيں کہیا جاسکدا۔ لیکن یا تاں ایہ سمندر سی یا جداں کہ کچھ فلسفی کہندے نيں ، یا ایہ پتھریلی پتھراں د‏‏ی مقدار سی۔ فلسفیاں دا بیان اے کہ سائبیریا ايس‏ے مرحلے وچ وسطی ایشیاء دا حصہ رہیا ہوئے گا جداں کہ اج ا‏‏ے۔ سائبیریا وچ ، قالین دے قدیم جنگل د‏‏ی نشانیاں پائی جاندیاں نيں تے اندازہ لگایا جاندا اے کہ کسی زمانے وچ اسنو‏ں بنھیا جاندا سی تاکہ انسان ایتھ‏ے رہ سکن۔ اس دا مطلب ایہ سی کہ ہندوستانی برانچ دے پاس مانسوروور تو‏ں اگے تبت جانے دے لئی تے کوئی آپشن نئيں سی۔ شاید اوہ ہندوستان وچ اک بار نئيں آئے سن ، لیکن اپنی سہولت دے مطابق وقتا فوقتا آندے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ لہذا ایہ بالکل ٹھیک نئيں کہیا جاسکدا۔ لیکن یا تاں ایہ سمندر سی یا جداں کہ کچھ فلسفی کہندے نيں ، یا ایہ پتھریلی پتھراں د‏‏ی مقدار سی۔ فلسفیاں دا بیان اے کہ سائبیریا ايس‏ے مرحلے وچ وسطی ایشیاء دا حصہ رہیا ہوئے گا جداں کہ اج ا‏‏ے۔ سائبیریا وچ ، قالین دے قدیم جنگل د‏‏ی نشانیاں پائی جاندیاں نيں تے اندازہ لگایا جاندا اے کہ کسی زمانے وچ اسنو‏ں بنھیا جاندا سی تاکہ انسان ایتھ‏ے رہ سکن۔ اس دا مطلب ایہ سی کہ ہندوستانی برانچ دے پاس مانسوروور تو‏ں اگے تبت جانے دے لئی تے کوئی آپشن نئيں سی۔ شاید اوہ ہندوستان وچ اک بار نئيں آئے سن ، لیکن اپنی سہولت دے مطابق وقتا فوقتا آندے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ اس مرحلے وچ ایہ وسطی ایشیا دا حصہ رہیا ہوئے گا۔ سائبیریا وچ ، قالین دے قدیم جنگل د‏‏ی نشانیاں پائی جاندیاں نيں تے اندازہ لگایا جاندا اے کہ کسی زمانے وچ اسنو‏ں بنھیا جاندا سی تاکہ انسان ایتھ‏ے رہ سک‏‏ے۔ اس دا مطلب ایہ سی کہ ہندوستانی برانچ دے پاس مانسوروور تو‏ں اگے تبت جانے دے لئی تے کوئی آپشن نئيں سی۔ شاید اوہ ہندوستان وچ اک بار نئيں آئے سن ، لیکن اپنی سہولت دے مطابق وقتا فوقتا آندے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ اس مرحلے وچ ایہ وسطی ایشیا دا حصہ رہیا ہوئے گا۔ سائبیریا وچ ، قالین دے قدیم جنگل د‏‏ی نشانیاں پائی جاندیاں نيں تے اندازہ لگایا جاندا اے کہ کسی زمانے وچ اسنو‏ں بنھیا جاندا سی تاکہ انسان ایتھ‏ے رہ سکن۔ اس دا مطلب ایہ سی کہ ہندوستانی برانچ دے پاس مانسوروور تو‏ں اگے تبت جانے دے لئی تے کوئی آپشن نئيں سی۔ شاید اوہ ہندوستان وچ اک بار نئيں آئے سن ، لیکن اپنی سہولت دے مطابق وقتا فوقتا آندے رہندے ني‏‏‏‏ں۔

رگوید آیات وچ ، ایران دے تسلط یا کابل دے مغربی علاقےآں د‏‏ی آراستہ تو‏ں ہمالیہ دے بعد دے خطے د‏‏ی یاد دا اک نظریہ ملدا اے - رگوید دے مطالعے تو‏ں پتہ چلدا اے کہ جس قدرتی مناظر نو‏‏ں آریہ دور بابا نے اپنی سادہ نظماں تو‏ں مرجھایا ا‏‏ے۔ جداں کہ انجلی سرشار ہُندی سی ، اوہ قدرتی نظارے آئس برگ اُتے یا صرف اس دے آس پاس موجود ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں شاندار نظماں وچ ، اوہ فطرت دا نظارہ کردا اے تے اپنے مریخ تے شان د‏‏ی تعریف کردا ا‏‏ے۔ سکدا سکتاں د‏‏ی یاداں د‏‏ی زندہ تصویر اے جس د‏‏ی بنیاد اُتے آریائی آریائیاں نو‏‏ں ہمالیہ دے علاقےآں دے باشندے قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ممکنہ طور اُتے اج کوئی لے لو۔ تلک دے اصولاں د‏‏ی کامیابی تو‏ں تردید نئيں کيت‏‏ی جا سکدی۔ ایتھ‏ے تک کہ جے آریہ پہلی بار قطب شمالی دے نیڑےی دائرے دا رہائشی سی تے ایتھ‏ے سائبیریا دے میدانی علاقے وچ آباد ہوگیا سی تاں ، ایہ قبول کرنا پئے گا کہ اوہ ايس‏ے سمت تو‏ں آیا سی تے آخر تک ، آریورٹا وچ آباد سی ، اس نے اپنی نیک نامی نو‏‏ں تازہ رکھیا۔ جواب ۔کورو د‏‏ی جغرافیائی سمتاں تو‏ں ایہ گل واضح اے کہ آریاں نو‏‏ں آخر تک لفظ 'کور' پسند سی۔ آریاں دا ایہ تاریخی تے جغرافیائی تسلسل بالکل اِنّا ہی صحیح اے ، جِنّا کہ اوہ فطری مناظر اُتے غور کرکے اپنے فلسفہ تے علم نجوم د‏‏ی نشوونما کردے ني‏‏‏‏ں۔ قطع نظر اس تو‏ں کہ کدو‏‏ں رگ وید دا سکتھا تشکیل دتا گیا سی ، ایہ کہیا جاسکدا اے کہ کونسا سکتہ کس مضمون د‏‏ی طرف اشارہ کررہیا ا‏‏ے۔ اسيں انہاں سکتاواں نو‏‏ں ذیل وچ دیندے نيں ، جنہاں د‏‏ی ترجمانی تلک دے بعد تمام ویدک علماء کرام کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس تناظر دے باوجود ، ایہ کہیا جاسکدا اے کہ کون سا سکٹا کون سا مضمون تفویض کررہیا ا‏‏ے۔ اسيں انہاں سکتاواں نو‏‏ں ذیل وچ دیندے نيں ، جنہاں د‏‏ی ترجمانی تلک دے بعد تمام ویدک علماء کرام کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس تناظر دے باوجود ، ایہ کہیا جاسکدا اے کہ کون سا سکٹا کون سا مضمون تفویض کررہیا ا‏‏ے۔ اسيں انہاں سکتاواں نو‏‏ں ذیل وچ دیندے نيں ، جنہاں د‏‏ی ترجمانی تلک دے بعد تمام ویدک علماء کرام کردے ني‏‏‏‏ں۔

امیہ رکشہ نہیتاس اچ نکتسانہ درشہ کوشیخت ڈیویہ؟

ایدھیدانی وروناسیا وراتانی مون نکتامیٹی اُتے غور کرن۔

یعنی ، اوہ اُچی آسمان وچ واقع رکشا (سپتشی) وچ رات نو‏‏ں نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔ دن وچ اوہ کتھے جاندے نيں؟ ورون دے کماں تو‏ں کوئی انکار نئيں کرسکدا۔ اس دے حکم تو‏ں چاند رات نو‏‏ں چاندنی عطا کردا ا‏‏ے۔

یہ ریچا یقینا  ایداں دے وقت وچ بنایا گیا ہوئے گا جدو‏ں آری پول قطب شمالی دے علاقےآں تو‏ں ہجرت کرکے اس مقام اُتے آئے سن ۔ تلک صاحب نے رچا د‏‏ی طاقت اُتے ایہ ظاہر کيتا اے کہ اوہی ستارہ (شمالی قطب) اس جگہ اُتے روشن سی جتھ‏ے اوہ رہندے سن ، جتھ‏ے دن چھوٹا سی تے رات بہت وڈی سی۔ ایہ شمالی علاقہ جات د‏‏ی تصویر ا‏‏ے۔ مذکورہ رائچا ایسی جگہ پیدا کيتی گئی سی جتھ‏ے ایہ دن رات ہُندا رہیا ہوئے گا تے چاند وی طلوع ہُندا ا‏‏ے۔ پاواپیاندی پہاڑ ویوینچینٹی پودےآں۔ پروفیسر ارات ماروتو ڈرمڈا تے دیواس: بالکل وشا اس دا مطلب اے پہاڑاں نو‏‏ں لرزنا ، درخت گرانے ، اوہ میرے! آپ ہموار طریقے تو‏ں میڈم دیوت‏ا د‏‏ی طرح چلدے ني‏‏‏‏ں۔

ڈاسپٹنیریگوپا آختشیر نرودھا اپننیف گاہ۔

آپ د‏‏ی دیر تو‏ں دلچسپیاں ، غالبا  ، آپ دا بلوغت ، فیر اتوار دے روز۔

یعنی ، پانی د‏‏ی چھپی ہوئی گایاں د‏‏ی طرح ، پانی دا وتر ، جو اس دے شوہر تے آقا اے ، نو‏‏ں روک دتا گیا ا‏‏ے۔ اندرا نے وٹرا نو‏‏ں ذبح کيتا تے اس راستے نو‏‏ں صاف کيتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پانی بہہ گیا ، جسنو‏ں ویترا نے روک دتا۔

مذکورہ بالا تفصیل وچ  . وٹرا دا مطلب بادل ا‏‏ے۔ اکثر ، پہاڑی ندیاں ، جو اکثر خشک رہندے نيں ، جدو‏ں بارش ہُندی اے تاں اوہ زور تو‏ں بہہ جاندے ني‏‏‏‏ں۔ دوسری ریچا تو‏ں ، پہاڑی طوفاناں د‏‏ی وجہ تو‏ں درختاں دے کمپن واضح طور اُتے بے نقاب ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ منظر پنچناد د‏‏ی سرزمین اُتے ممکن نئيں ا‏‏ے۔ ایہ اس وقت د‏‏ی یاد اے جدو‏ں آریائی ہمالیہ دے پہاڑی علاقےآں وچ رہندے ہون گے۔ اک ہور ریچا ، جو رگوید دے دوسرے دائرے د‏‏ی 15 ويں آیت وچ اے ، ایہ واضح کردی اے کہ آریاں ، مانسوروور دے نیڑے ، کشمیر دے شمال مشرق وچ ، دریائے سندھ د‏‏ی اصل دے نیڑے ، پنجاب آئے سن ۔ یہ

رٹچا مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔ سوڈانچم سندھومارینات مہتوا واجرینن عشاس: سمیپیو۔
اجوسو جاوینبھی: وشویشکا سوماسیا تا میڈ میڈ انڈاسکر

یعنی ، اندرا نے اپنی اہمیت دے نال ، دریائے سندھ نو‏‏ں شمال د‏‏ی طرف بہایا تے اپنی طاقت ور فوج تو‏ں عشاء دے رتھ نو‏‏ں کمزور کردتا۔ اندرا ایہ کم اس وقت کردا اے جدو‏ں اوہ سوما آئٹم وچ مگن ہوجاندا ا‏‏ے۔ دریائے سندھ دریائے مانسوروور تو‏ں کشمیر تک اپنے اصل مقام تو‏ں شمال د‏‏ی طرف وگدا ا‏‏ے۔ کشمیر مغرب دا رخ کرنے دے بعد۔ شاید اندرا نے پہاڑ د‏‏ی ناقابل رسائی سڑک کٹ دتی اے ، دریائے سندھ دے تنگ راستے نو‏‏ں وسیع کيتا اے تے شمال د‏‏ی طرف دریا دے دھارے نو‏‏ں صاف کيتا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں آریاں دا راستہ بہت ہموار ہوجاندا۔ ایہ خیال مندرجہ ذیل

rcha - اندراسیا نیو ویریانی پراچاچم یعنی چاکر پرتھامنی واجری دے ذریعہ ہور تقویت پایا جاندا اے ۔
آہن آہی منواپستاردا پارواکشنا پرواتنم۔ (آر. 1/32/1)

یعنی ، ميں نے اندرا دے انہاں آسان کماں نو‏‏ں بیان کراں گا جو اس نے سب تو‏ں پہلے کیتے سن ۔ اس نے آہ نو‏‏ں یعنی بادل نو‏‏ں مار ڈالیا۔ (اُتے :) پانی نو‏‏ں تھلے لاواں تے پہاڑاں نو‏‏ں کٹاں تاکہ پانی د‏‏ی شاہراہ بن سک‏‏ے۔
صرف اس دے بعد ، اس

سقط د‏‏ی اٹھويں آیت درج ذیل ا‏‏ے۔ - نندا ورمامایya شیانم منو روحنا اتیاندی آپ
یا: چٹا ورٹرو مہینہ دے آس پاس دا المیہ ، یتوسی: شیربھوم (1/32/4)

یعنی جس طرح ایہ دریا گردے ہوئے راستے تو‏ں گذردا اے ايس‏ے طرح خوشیاں سیلاب دائرے (بادل) اُتے بہہ رہیاں نيں۔ ورترا ، جس نے اپنی طاقت تو‏ں پانی نو‏‏ں زندہ رکھیا سی ، (اج) اس دے پیر دے تھلے پيا سی۔

یہ نظارہ پہاڑی علاقےآں دے نظارے د‏‏ی یاد تازہ کردا ا‏‏ے۔ جھنڈ تے کالی کالی بادلاں د‏‏ی قطاراں ، آسمانی بجلی ، گرج چمک تے گرج چمک ، تے آخر وچ بارش تے بارش دے وقت پانی دا اٹُٹ نہایت دُھپ غائب! اس طرح دا دل موہ لینے والا مناظر دیکھ ک‏ے - جس وچ پہاڑاں دے سر اُتے بادل رہندے نيں تے جدو‏ں بارش ہُندی اے تاں وسوسے ہلکے تو‏ں مل جاندے نيں - آریاں د‏‏ی ایہ تصویر کھینچنا بالکل فطری گل ا‏‏ے۔ ایسی بھجناں وافر مقدار وچ پائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔

تقابلی مطالعے دے لئی ایرانی شاخ د‏‏ی حرکیات دتیاں گئیاں۔
ایرانی آریا دا وایو پورن پہاڑی سلسلے مہاابھارت بدھ اور
گیتکرم کورسیہ کورو کروورش ایٹاریہ برہمن

کیسپین آکساس شمالی بحر شورونگوان
(اوکش ، آریانن وراجہ) ہیرنماے ہیرانامیاورشا

سوگند (سمرقند) رامائک سفید

مورو (مرو) ایلبرز ایلورت رامیاک ورشا ہریورشا (اتر کورو) اتر کور (میرو)

بخدی (بلخ) تیانشان ہریورشا نیل

ہیرو (ہرات) کامپورش ایلیٹ سال گندھوردیش مانسوروور
                                 (منصور)
کابل بھارت ورش نشاد ہتک دوسرے ملک
             (سپتاسندھو)
ہفتاہندو (سیپتاسندھو) ہریورش کمپوشوروشیترا
 
                          ہیم کٹ وائٹپو (ہمالیہ) ہمالیہ
                         کمپوشوروشھا

                          سنو مین

                         انڈیا سال انڈیا سال
                        (سپتاسندھو)

## آوستا تے رگوید وچ آریائیاں دے ٹھکانے د‏‏یاں جھلکیاں
رگوید تے ژند اوستا دونے ہی نے چھ ماہ د‏‏ی طویل راتاں شمالی قطب دے نیڑے علاقےآں د‏‏ی یاد گار ني‏‏‏‏ں۔ لوکمنیا تلک دا نظریہ جوئت ارگانہ د‏‏ی بنیاد اُتے ہزاراں سال پہلے قطب شمالی دے خطےآں وچ رہنے والے آریائیاں تے انہاں دھرووا پیونٹ وچ رہنے والے آریائی نظریہ نو‏‏ں دھرووا دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے تو‏ں ، زبردست سیلاب دے بعد ، پوسٹ گلیشیر دور وچ ، اوہ سائبیریا دے وسیع علاقے وچ پھیل چکے ہون گے ، ممکنہ طور اُتے مشرق تے مغربی دونے اطراف دے جدید یورال پہاڑاں تاں۔ کنودنتیاں دے مطابق ، اس زمانے وچ پودےآں تے جانوراں دے ککڈ تو‏ں اندازہ لگایا گیا سی کہ اس وقت سائبیریا مناسب رہائش پزیر آب و ہو‏‏ا وچ رہیا ہوئے گا۔ ميں نے اپنی سہولت دے لئی یوریشیا دا نقشہ تیار کيتا اے ، جو اس مضمون دے نال نئيں دتا گیا ا‏‏ے۔ اس وچ ، ميں نے قدیم تے قدیم ناواں دا موازنہ کرکے آریاں د‏‏ی تحریک تیار کيتی ا‏‏ے۔ ایہ تصویر ، جدو‏ں کہ فرضی اے ، لیکن پورناں تے مہاکاویاں وچ بیان کردہ جغرافیائی نظم د‏‏ی مکمل حمایت کردی اے ، ہور لوکمانیا دے نظریہ د‏‏ی حمایت دے نال۔ اس تو‏ں ایہ گل واضح ہوجائے گی کہ پرانا تے مہاکاوی دے مصنفاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی قدیم دائمی تریخ تے جغرافیہ د‏‏ی یاد سی۔ اوہ اپنی متنوع تعریف دے ذریعہ انہاں دے اڈی نیواس مقام د‏‏ی تعریف کردے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ انہاں جگہاں نو‏‏ں مقدس سمجھدے نيں تے اوتھ‏ے مختلف لذتاں دا تصور کردے ني‏‏‏‏ں۔ بدھون ادب ، جو انہاں دناں زبردست مطالعہ کيتا جارہیا اے ، اس موضوع اُتے روشنی ڈالدا ا‏‏ے۔ سنسکرت پرستی ہمالیہ دے علاقےآں تے پہاڑی سلسلےآں دے ناواں تو‏ں پائی جاندی ا‏‏ے۔ اس موضوع اُتے روشنی ڈالدی ا‏‏ے۔ سنسکرت پرستی ہمالیہ دے علاقےآں تے پہاڑی سلسلےآں دے ناواں تو‏ں پائی جاندی ا‏‏ے۔ اس موضوع اُتے روشنی ڈالدی ا‏‏ے۔ سنسکرت ازم ہمالیہ دے علاقےآں تے پہاڑی سلسلےآں دے ناواں تو‏ں پایا جاندا ا‏‏ے۔ اس موضوع اُتے روشنی ڈالدی ا‏‏ے۔ سنسکرت پرستی ہمالیہ دے علاقےآں تے پہاڑی سلسلےآں دے ناواں تو‏ں پائی جاندی ا‏‏ے۔ اس موضوع اُتے روشنی ڈالدی ا‏‏ے۔ سنسکرت پرستی ہمالیہ دے علاقےآں تے پہاڑی سلسلےآں دے ناواں تو‏ں پائی جاندی ا‏‏ے۔ اس موضوع اُتے روشنی ڈالدی ا‏‏ے۔ سنسکرت پرستی ہمالیہ دے علاقےآں تے پہاڑی سلسلےآں دے ناواں تو‏ں پائی جاندی ا‏‏ے۔ اس موضوع اُتے روشنی ڈالدی ا‏‏ے۔ سنسکرت ازم ہمالیہ دے علاقےآں تے پہاڑی سلسلےآں دے ناواں تو‏ں پایا جاندا ا‏‏ے۔

## قدیم تے قدیم ناواں دے موازنہ تو‏ں ممکنہ سمتاں
ماں اس طرح دے لفظاں تے مساوات د‏‏ی تفصیل دے ک‏ے قطب شمالی تو‏ں شروع ہوک‏ے آریاں د‏‏ی قدیم حیثیت د‏‏ی اک جھلک دیکھنے د‏‏ی کوشش کراں گا۔ اپنے فرضی نقشے وچ ، ميں نے ہر جگہ آثار قدیمہ دے قدیم ناواں تے قدیم خرافات دے ناواں دا تذکرہ کيتا ا‏‏ے۔ جنوب وچ آرکٹک اوقیانوس دے کاراسجے تے نووا زیمبلا جزیرے دے جنوب وچ مرکزی مقام ا‏‏ے۔ وایو پرانا دے مطابق ، کورو نو‏‏ں شمال د‏‏ی ریاست سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ کائنات‏‏ی افسانےآں نے اسنو‏ں شمالی سمندر دے کنارے جنوب وچ سمجھیا ا‏‏ے۔ پدما پوران ایروت نو‏‏ں کور د‏‏ی بجائے شمال سمندری جنوب تے شرینگوان پہاڑ دے شمال وچ سمجھدا ا‏‏ے۔ ایراوت دے مطابق ، پدما پوران اک ایسی جگہ اے جتھ‏ے سورج د‏‏ی حرکت نئيں ہُندی ا‏‏ے۔ لہذا ، صرف کُرو سال یا کائنات دا شمالی کور پدما پوران تے پدما پوران وچ پيا اے ، شمالی کورو وسطی ایشیاء ، شمال وچ میرو پہاڑ دے نیڑے تے جنوب وچ نیل پہاڑ دے نیڑے آیا ا‏‏ے۔ وایو پرانا دا کور جمبودویپ دا شمالی علاقہ ا‏‏ے۔ پدما پوران وچ ایہ ہندوستان تے قطب شمالی دے درمیان آیا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں وڈے افسردگی دے بعد شمال تو‏ں آریائیاں د‏‏ی ایشیاء آمد دا اشارہ ملدا ا‏‏ے۔ وچ وایوپوران دے 'کور' اُتے غور کردا ہاں ، جو شمال سمندر دے نیڑے اے ، یعنی دھرووا پردیش وچ - کارا سجے (کرسیہ) تے آبنائے کورہ دے آس پاس د‏ی جگہاں پر۔ ایہ کارا سجے پدما پوران یا برہمنڈہ پرانا دا شمال سمندر ا‏‏ے۔ ایہ کارا سجے دے بالکل جنوب وچ ا‏‏ے۔ جسنو‏ں ہن شمالی بحر کہیا جاندا اے اوہ یورپ دے شمال وچ ا‏‏ے۔ لیکن اک ایداں دے وقت وچ جدو‏ں آرین شمالی قطب دے ملحقہ علاقےآں وچ رہندے سن ، بحیرہ قارا صرف شمالی بحر دا اشارہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ لفظ کورو دا لفظ 'کارا' تے 'کورا' تو‏ں وی گہرا تعلق ا‏‏ے۔ پدما پوران وچ ایہ ہندوستان تے قطب شمالی دے درمیان آیا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں وڈے افسردگی دے بعد شمال تو‏ں آریائیاں د‏‏ی ایشیاء آمد دا اشارہ ملدا ا‏‏ے۔ وچ وایوپوران دے 'کور' اُتے غور کردا ہاں ، جو شمال سمندر دے نیڑے اے ، یعنی دھرووا پردیش وچ - کارا سجے (کرسیہ) تے آبنائے کورہ دے آس پاس د‏ی جگہاں پر۔ ایہ کارا سجے پدما پوران یا برہمنڈہ پرانا دا شمال سمندر ا‏‏ے۔ ایہ کارا سجے دے بالکل جنوب وچ ا‏‏ے۔ جسنو‏ں ہن شمالی بحر کہیا جاندا اے اوہ یورپ دے شمال وچ ا‏‏ے۔ لیکن اک ایداں دے وقت وچ جدو‏ں آرین شمالی قطب دے ملحقہ علاقےآں وچ رہندے سن ، بحیرہ قارا صرف شمالی بحر دا اشارہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ لفظ کورو دا لفظ 'کارا' تے 'کورا' تو‏ں وی گہرا تعلق ا‏‏ے۔ پدما پوران وچ ایہ ہندوستان تے قطب شمالی دے درمیان آیا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں وڈے افسردگی دے بعد شمال تو‏ں آریائیاں د‏‏ی ایشیاء آمد دا اشارہ ملدا ا‏‏ے۔ وچ وایوپوران دے 'کور' اُتے غور کردا ہاں ، جو شمال سمندر دے نیڑے اے ، یعنی دھرووا پردیش وچ - کارا سجے (کرسیہ) تے آبنائے کورہ دے آس پاس د‏ی جگہاں پر۔ ایہ کارا سجے پدما پوران یا برہمنڈہ پرانا دا شمال سمندر ا‏‏ے۔ ایہ کارا سجے دے بالکل جنوب وچ ا‏‏ے۔ جسنو‏ں ہن شمالی بحر کہیا جاندا اے اوہ یورپ دے شمال وچ ا‏‏ے۔ لیکن اک ایداں دے وقت وچ جدو‏ں آرین شمالی قطب دے ملحقہ علاقےآں وچ رہندے سن ، بحیرہ قارا صرف شمالی بحر دا اشارہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ لفظ کورو دا لفظ 'کارا' تے 'کورا' تو‏ں وی گہرا تعلق ا‏‏ے۔ وچ بحر شمالی دے نیڑے واقع جگہاں ، یعنی دھرووا دے علاقے وچ - کرسیہ تے کیریٹ سجے (آبنائے کورہ) اُتے یقین رکھدا ہون۔ ایہ کارا سجے پدما پوران یا برہمنڈہ پرانا دا شمال سمندر ا‏‏ے۔ ایہ کارا سجے دے بالکل جنوب وچ ا‏‏ے۔ جسنو‏ں ہن شمالی بحر کہیا جاندا اے اوہ یورپ دے شمال وچ ا‏‏ے۔ لیکن اک ایداں دے وقت وچ جدو‏ں آرین شمالی قطب دے ملحقہ علاقےآں وچ رہندے سن ، بحیرہ قارا صرف شمالی بحر دا اشارہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ لفظ کورو دا لفظ 'کارا' تے 'کورا' تو‏ں وی گہرا تعلق ا‏‏ے۔ وچ بحر شمالی دے نیڑے واقع جگہاں ، یعنی دھرووا دے علاقے وچ - کرسیہ تے کیریٹ سجے (آبنائے کورہ) اُتے یقین رکھدا ہون۔ ایہ کارا سجے پدما پوران یا برہمنڈہ پرانا دا شمال سمندر ا‏‏ے۔ ایہ کارا سجے دے بالکل جنوب وچ ا‏‏ے۔ جسنو‏ں ہن شمالی بحر کہیا جاندا اے اوہ یورپ دے شمال وچ ا‏‏ے۔ لیکن اک ایداں دے وقت وچ جدو‏ں آرین شمالی قطب دے ملحقہ علاقےآں وچ رہندے سن ، بحیرہ قارا صرف شمالی بحر دا اشارہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ لفظ کورو دا لفظ 'کارا' تے 'کورا' تو‏ں وی گہرا تعلق ا‏‏ے۔

شرینگوان ، ایراوت ، دریائے یورال یا سنسکرت دا 'ایراالیہ'

ایہ پہاڑاں نو‏‏ں دریافت کرنے دے لئی کسی حد تک ناپاک لگدا ا‏‏ے۔ لیکن اس دے معنی اُتے دھیان دینے تو‏ں ، ایہ معلوم ہُندا اے کہ اس پہاڑ دے نال اک پہاڑ نو‏‏ں شرینگوان کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔ پدم پوران نے ایراوت نو‏‏ں شمال سمندر دے بعد ہونے دا فرض کيتا ا‏‏ے۔ تے شرینگا اس دے جنوب وچ اے ، لہذا ایہ یقینی اے کہ ایراوات شمالی بحر تے میموتھ ملک دے درمیان ا‏‏ے۔ اس ہويا سال وچ وی سورج د‏‏ی حرکت نئيں ا‏‏ے۔ ایروت دا لفظ دھات تو‏ں بنا ا‏‏ے۔ 'ار' تے 'ال' دھات دے معنی وچ استعمال ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ لہذا ، 'ایرا' دا مطلب وی زمین ا‏‏ے۔ ایہ پانی تے سرسوت‏ی دے معنےآں وچ وی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ ایراوت دے معنی نيں بحر تے ايس‏ے طرح اریدھر تے الہدھر دا مطلب پہاڑ ا‏‏ے۔ اسيں ایرون نو‏‏ں ورونا دے معنی وچ استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ ورون د‏‏ی شان رگوید وچ بہت گایا جاندا ا‏‏ے۔ اندرا د‏‏ی طرح ، ورونا وی آہستہ آہستہ آریاں دے دیوت‏ا دیوت‏ا بن گئے ني‏‏‏‏ں۔ ایراوت دا مطلب سمندر اے ، ایراوت (سوارٹھ این) دا مطلب بیچ والے رہ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ قطب شمالی دے علاقےآں وچ سورج د‏‏ی نقل و حرکت نئيں ہُندی ا‏‏ے۔ ایراوت وچ وی سورج د‏‏ی روشنی نو‏‏ں کمزور سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ چونکہ ایہ ایراوت-سرینگا دے شمال وچ اے ، لہذا یورال پہاڑاں دے شمال مشرقی علاقے اسنو‏ں سمجھنے وچ رکاوٹ نئيں معلوم ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ دیکھ ک‏ے حیرت ہُندی اے کہ اس طرح دے لفظاں قطب شمالی تو‏ں شروع ہوک‏ے وسطی ایشیا دے خطے تو‏ں فارس یا افغانستان تے ہندوستان دے ارولی پہاڑی سلسلے وچ آنا شروع ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ یورال پہاڑ آریائیاں دا دوسرا اڈہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ ارد گرد دے تھ‏‏اںو‏اں ایروت دے ملک د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ یورال پہاڑاں تو‏ں لہذا ، یورال - پہاڑاں دے زمرے دے شمال مشرقی علاقےآں نو‏‏ں ایہ فرض کرنے وچ رکاوٹ نئيں لگدا ا‏‏ے۔ ایہ دیکھ ک‏ے حیرت ہُندی اے کہ اس طرح دے لفظاں قطب شمالی تو‏ں شروع ہوک‏ے وسطی ایشیا دے خطے تو‏ں فارس یا افغانستان تے ہندوستان دے ارولی پہاڑی سلسلے وچ آنا شروع ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ یورال پہاڑ آریائیاں دا دوسرا اڈہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ ارد گرد دے تھ‏‏اںو‏اں ایروت دے ملک د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ یورال پہاڑاں تو‏ں لہذا ، یورال - پہاڑاں دے زمرے دے شمال مشرقی علاقےآں نو‏‏ں ایہ فرض کرنے وچ رکاوٹ نئيں لگدا ا‏‏ے۔ ایہ دیکھ ک‏ے حیرت ہُندی اے کہ اس طرح دے لفظاں قطب شمالی تو‏ں شروع ہوک‏ے وسطی ایشیا دے خطے تو‏ں فارس یا افغانستان تے ہندوستان دے ارولی پہاڑی سلسلے وچ آنا شروع ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ یورال پہاڑ آریائیاں دا دوسرا اڈہ ہوسکدا ا‏‏ے۔ ارد گرد دے تھ‏‏اںو‏اں ایروت دے ملک د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ یورال پہاڑاں سے'یورال' نامی اک ندی وی نکلدی ا‏‏ے۔ ایہ دریا بحر الکاہین وچ آندا ا‏‏ے۔ ایرا دے معنی پانی نيں جس دے معنی نيں رلایا ندی بن جاندا ا‏‏ے۔ آریاں د‏‏ی یورپی شاخ شاید یورال پہاڑی سلسلے دے آس پاس دے علاقےآں تو‏ں وکھ ہوگئی۔

## قابل اعتراض ، ایراسپ (ڈی) تے یورپ دے برابر
اس دا ناں متنازعہ تے مشکوک دونے ہوسکدا ا‏‏ے۔ جے اسيں اس جگہ نو‏‏ں قابل اعتراض یا مشکوک سمجھدے نيں تاں فیر یورپ دے ناں تو‏ں ، سانو‏ں ایرپس (دی) دا تاثر ملدا ا‏‏ے۔ سوامی دیانند نے یورپ دا موازنہ ہریورشا تو‏ں کيتا ا‏‏ے۔ ہری دا مطلب وی زرد تے بندر ا‏‏ے۔ ہرینیتر دا مطلب وی پیلے رنگ د‏‏ی اکھاں والا ا‏‏ے۔ ایہ ہریورشا یورپ دا ناں وی ہوسکدا ا‏‏ے۔ لیکن پرنسپل نے اس سال پامیر پہاڑی سلسلے دے شمال تے تیانشان دے جنوبی علاقےآں دے درمیان ذکر کيتا ا‏‏ے۔ چونکہ جتھ‏ے وی گئے آریاں نے اپنے پیارے ناں اپنے نال لیا ، لہذا ہریورشا نو‏‏ں یورپ سمجھنے وچ کوئی رکاوٹ نئيں ا‏‏ے۔ یوروپیاں د‏‏ی عقلیت پسندی وی اسنو‏ں معقول معلوم کردی ا‏‏ے۔ پِچھے تو‏ں ، ہریورشا شمالی ہمالیہ دا علاقہ بن گیا۔

## ایلورٹ تے ماؤنٹ ایلبرز د‏‏ی مساوات
اس دے داخلی ہويا صاف کرنے وچ ، ہیرنمیاورش دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ ہیرنماے دے بعد وائٹ ماؤنٹین اے تے اس دے بعد رامائک سال ا‏‏ے۔ نیلپرواٹ رامائیک ورش دے بعد اے تے فیر اس دا احاطہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اسيں ایلبز (البرز) پہاڑی تو‏ں لمبائی نو‏‏ں ایشیاء دے نقشہ وچ انہاں پنج تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی ترتیب تو‏ں ہدایت دے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ساحل البرٹین دے شمال مغرب تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ انہاں پہاڑی علاقےآں وچ کاکیشس پہاڑاں دا شمال ا‏‏ے۔ لوکمانیا تلک نو‏‏ں آریاں د‏‏ی سرزمین سمجھ‏‏ے جانے تو‏ں پہلے پہاڑ کاکیکاس دے ملحقہ علاقے د‏‏ی سرزمین۔ جے ایلبرز دے آس پاس آریائیاں دا مفروضہ (بحیرہ اسود دے ساحل دے مغربی کنارے تو‏ں جنوب مشرق تک) ، قفقاز جو نیل بحر دے شمال مشرق وچ واقع اے ، نیل پہاڑاں د‏‏ی جگہ لے سکدا ا‏‏ے۔

## رامائکاورشا تے سفید بخار
وایوپورانا نیلپرروت دے بعد رامائکاورشے دے بارے وچ دسدا ا‏‏ے۔ آریاں دریائے یوراوورش تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف بحر دریائے بحر دے ساحلی علاقےآں تو‏ں بحیرہ کیسپین تو‏ں شمال د‏‏ی طرف ، قفقاز (نیلپروت) تو‏ں بحیرہ عرب (ایرا = پانی) ایشین ترکیو‏ں د‏‏ی طرف ہجرت کر چک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ خطہ اورال پہاڑاں د‏‏ی وادی د‏‏ی وجہ تو‏ں خوبصورت اے تے ایتھ‏ے پہاڑی علاقہ بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ ایہ بالکل ممکن اے کہ اس خوبصورت سرزمین دے شمالی یورال دے پہاڑی سلسلے وچ اک سفید پہاڑ سی۔ کوراسجے دے مغرب د‏‏ی طرف سفید سمندر حالے وی موجود ا‏‏ے۔ وایوپوران تو‏ں مراد ایراوت دے بعد شرینگوان سال تے شیروانوان دے بعد ہیرانائے سال ا‏‏ے۔ ایہ ہرنمیاورش ایرال پہاڑاں دے آس پاس ایراوتاور دے جنوب مغرب د‏‏ی طرف ہوسکدا ا‏‏ے۔ یا ہوسکدا اے کہ ایہ یورال پہاڑاں دے مغرب تو‏ں دریائے یورال ندی دے کنارے تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔

وسطی ایشیاء دے علاقےآں وچ رہنے والے آریاں تے اوتھ‏ے تو‏ں ہندوستانی تے ایرانی شاخاں د‏‏ی علیحدگی - اس وچ شک اے کہ آیا آریان رامائکاورش دے بعد ارال سجے تو‏ں آرین وراجا آئے سن یا البرز (الوارٹا) دے بعد کیسپین آئے سن ۔ سمندر مشرق د‏‏ی طرف ایرل سجے د‏‏ی طرف پھیل گیا۔

## ایرل سجے تے ایراوت د‏‏ی مساوات
ایراول سجے دے ایراوات دے نال توازن د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ ممکن ا‏‏ے۔ کچھ لوک اروال ندی دے ساحل دے راستے ارال د‏‏ی طرف ودھ گئے نيں تے کچھ آریہ کاکیشس دے راستے ، فیر وی بعد وچ دریائے اکسوس (اکشو) دے کنارے واقع ارال سجے ميں بحیرہ کیسپین دے سابقہ ​​علاقےآں د‏‏ی طرف پھیل گئے۔ نيں چونکہ کہیا جاندا اے کہ آرین د‏‏ی دونے شاخاں اس ندی دے کنارے دے علاقےآں تو‏ں وکھ ہوگئياں ، تے چونکہ ایرانی آریائیاں د‏‏ی پہلی سرزمین 'آریان وراجہ' اے ، لہذا 'آریان وراجہ' اکسوس ندی دے شمال مغرب د‏‏ی طرف طے ا‏‏ے۔ . ایہ جتھ‏ے وی رہیا ہوسکدا اے ، ایہ علاقہ لازمی طور اُتے آئرل دے جنوب وچ ، آکسس دے مشرق وچ شمال ، تے کیسپین دے مشرق وچ ہونا چاہیدا۔ کیونجے اس دے بعد ایرانیاں د‏‏ی دوسری ریاست سریگھ (سمرقند) ا‏‏ے۔ ہندوستانی شاخ نو‏‏ں ایرانیاں تو‏ں 'آرین ورجہ' دے ذریعہ وکھ کردتا گیا ، ایسی آواز آندی ا‏‏ے۔ تاجک (تاجک) دے ناں تو‏ں مشرقی ترکی وچ رہائش پذیر آریہ ذات سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ ترکی دے پہاڑی علاقےآں وچ واپس آ گیا تے اسنو‏ں اج اوتھ‏ے گیلچ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ آکسس دریا ارل بحر تو‏ں نکلدا اے تے اس اُتے کوئی اختلاف نئيں اے کہ دونے شاخاں اک بار دریائے آکسس دے دونے کنارےآں اُتے رہندی ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں سانو‏ں ایہ پتہ چل گیا کہ آریائی کدی ترکی وچ رہ چکے نيں تے جدو‏ں انہاں نو‏ں ہندوستانی آریائیاں د‏‏ی سبھیاچار دا اندازہ ہُندا اے تاں فیر ایہ کہنا کہ آریائی ندی دے مشرقی کنارے اُتے واقع ایرل سجے تو‏ں شروع ہونے والے آکسس دریا دے اس حصے تو‏ں آئے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن ایہ پھیلا ہويا اے ، نامناسب نئيں ا‏‏ے۔ ایرانی سمرقند ، بلخ تے مرو د‏‏ی طرف ودھے تے ہندوستانی آریشھا جنوب مشرقی علاقےآں وچ پھیل چک‏ی ہُندی تے تیانشان ، ترام تے کوینن پہاڑی سلسلےآں تو‏ں دریائے سندھ تک پھیل جاندی۔ جو ارل سجے تو‏ں شروع ہونے والے ندی دے مشرقی کنارے وچ پھیلدا اے ، ایہ کوئی انوکھی گل نئيں ا‏‏ے۔ ایرانی سمرقند ، بلخ تے مرو د‏‏ی طرف ودھے تے ہندوستانی آریشھا جنوب مشرقی علاقےآں وچ پھیل چک‏ی ہُندی تے تیانشان ، ترام تے کوینن پہاڑی سلسلےآں تو‏ں دریائے سندھ تک پھیل جاندی۔ جو ارل سجے تو‏ں شروع ہونے والے ندی دے مشرقی کنارے وچ پھیلدا اے ، ایہ کوئی انوکھی گل نئيں ا‏‏ے۔ ایرانی سمرقند ، بلخ تے مرو د‏‏ی طرف ودھے تے ہندوستانی آریشھا جنوب مشرقی علاقےآں وچ پھیل چک‏ی ہُندی تے تیانشان ، ترام تے کوینن پہاڑی سلسلےآں تو‏ں دریائے سندھ تک پھیل جاندی۔

## ایرانی شاخ د‏‏ی علیحدگی دے بارے وچ آریائیاں د‏‏ی تحریک
ویو پورن دے جغرافیائی سال د‏‏ی تقسیم نو‏‏ں اکثر پہاڑی سلسلےآں تو‏ں تقسیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اساں اُتے دکھایا اے کہ ہر سال (ملک) پہاڑاں یا سمندراں تو‏ں جکڑا ہويا ا‏‏ے۔ اسيں ایہ وی دیکھدے نيں کہ البرز پہاڑاں د‏‏ی پہاڑی سلسلےآں تو‏ں لے ک‏ے دریائے آکسس دے کنارے تک پھیلا ہويا اک وسیع و عریض میدان اے ، جس دے کچھ حصے نو‏‏ں 'آرین وراجہ' کہیا جانا پڑدا ا‏‏ے۔ چونکہ الیوٹاورشا دے بعد وایو پورن وچ میرو پروت دا ناں آیا اے ، اس تو‏ں پتہ چلدا اے کہ البرز پرتوت تو‏ں میرو تک دا علاقہ 'آرین ورجہ' د‏‏ی نشاندہی کردا سی۔ کہیا جاسکدا اے کہ آکسس دا مغربی کنارہ ایرانیاں تے ہندوستانی آریائیاں دے مشرقی کنارے دے ہتھ وچ سی۔ البرز تے میرو دے وچکار خطہ اس وقت یقینا  زرخیز تے خوشگوار رہیا ہوئے گا تے آریاں د‏‏ی جدوجہد د‏‏ی وجہ اک ورگی ہُندی۔ ایرانی شاخ ، غالبا. حد تو‏ں زیادہ تے نسبتا  ان پڑھ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ہندوستانی شاخ نو‏‏ں جنوب مغرب وچ جانے تو‏ں روک دتا گیا ہوسکدا اے یعنی ایران تے ہندوستانی شاخ نو‏‏ں پہاڑی علاقےآں وچ پناہ لینے اُتے مجبور کيتا گیا ہوئے۔ ایہ میرو پہاڑ کون سا پہاڑ اے ، حالے حالے قطعی طور اُتے نئيں کہیا گیا ا‏‏ے۔ لیکن جدو‏ں اسيں دیکھدے نيں کہ مہابھارت وچ ، کِمپوروش ورش دے بعد ہتک ، ہٹک دے بعد مانسوروار ، مانسوروور دے بعد گندھاروا تے گندھاروا یعنی شمالی کُورو دے بعد ہریورشا ، سانو‏ں ایہ کہنا پڑدا اے کہ ایہ ہریور پیانوشان-پروت تے پامیر دے جنوب وچ ا‏‏ے۔ پہلے والی ریاست دا ناں ہُندا۔ ترکستان انہاں علاقےآں دے آس پاس اک صحرا ا‏‏ے۔ ایہ کہنا مشکل اے کہ اس وقت ایہ صحرا کون سن ؟ لیکن اج اس د‏ی حالت ایسی ہوئے گی ، ایہ مشکوک ا‏‏ے۔ ممکنہ طور اُتے ایہ حالت برف د‏‏ی وجہ تو‏ں گلیاں د‏‏ی چٹاناں د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ چینی بولی وچ ، 'تھیان' دا مطلب جنت اے تے 'شان' دا مطلب پہاڑ ا‏‏ے۔ سانو‏ں مہا بھارت وچ نارتھ کور دے علاقےآں د‏‏ی تفصیل یا بدھ ادب وچ جنت د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ سانو‏ں الٹائی پاروت دے ناں تو‏ں سنسکرت دا امپرنٹ وی ملدا ا‏‏ے۔ کیہ ایہ تیانشان شمالی-کورو علاقےآں د‏‏ی شمالی سرحد ہوسکدی اے ؟ کيتا آریان تیانشان تے پامیر دے درمیانی راستے تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف نئيں جاسکدے سن ؟ کيتا اس وقت گوبی دا صحرا اچھی حالت وچ نئيں ہوسکدا سی؟ کيتا مانسوروار دے شمال یا مغرب د‏‏ی سرزمین کدی وی آریاں د‏‏ی سرزمین نئيں تھی؟ ساڈے لٹریچر وچ ہندوستان نو‏‏ں شمالی ہمالیہ دے خطے دے نال تعلقات دے بارے وچ دسیا گیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی یاداں ، جتھ‏ے دیکھیا جاندا اے ، اوتھ‏ے وافر مقدار وچ پئی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا مطالعہ کرنے تے ہندوستانی تریخ اُتے نويں روشنی ڈالنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ جتھ‏ے کدرے وی دیکھو ، بہتات ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا مطالعہ کرنے تے ہندوستانی تریخ اُتے نويں روشنی ڈالنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ جتھ‏ے کدرے وی دیکھو ، بہتات ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا مطالعہ کرنے تے ہندوستانی تریخ اُتے نويں روشنی ڈالنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ جتھ‏ے کدرے وی دیکھو ، بہتات ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا مطالعہ کرنے تے ہندوستانی تریخ اُتے نويں روشنی ڈالنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ جتھ‏ے کدرے وی دیکھو ، بہتات ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا مطالعہ کرنے تے ہندوستانی تریخ اُتے نويں روشنی ڈالنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ جتھ‏ے کدرے وی دیکھو ، بہتات ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا مطالعہ کرنے تے ہندوستانی تریخ اُتے نويں روشنی ڈالنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ جتھ‏ے کدرے وی دیکھو ، بہتات ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا مطالعہ کرنے تے ہندوستانی تریخ اُتے نويں روشنی ڈالنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔

## سومرس تے سور عاصور دا فرق
سانو‏ں میرو پامیر اُتے یقین کرنا اے ، چاہے تھیاشان ، دونے ہی حالات وچ ہریورشا یعنی اتراکورو نو‏‏ں مانسوروور دا جواب قبول کرنا پئے گا۔ مہابھارت دے مطابق ، بودھ ادب ، پوران یا رامائن - ایہ شمالی کور ا‏‏ے۔ جنہاں د‏‏ی تفصیل انساناں دے لئی کورو دے باشندےآں یعنی ہندوستانی آریائیاں دے لئی کسی حد تک عجیب و غریب اے ، تے جو ہندوستانی آریائیاں د‏‏ی محبوب سرزمین اے ، جس دا خیالی یاد اج وی ہر آریہ دے لئی مسرت بخش ا‏‏ے۔ دیندا اے ، جس د‏‏ی بنیاد اُتے جنت دے تمام آسمان - بھارتورشا دے شمال وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ ہمالیہ حالے وی آریا سخیتیاس د‏ی تخلیق دے اصل اشتعال انگیز ني‏‏‏‏ں۔ ایہ افسانہ نئيں اے - کہانی نئيں - ایہ حقیقت ا‏‏ے۔ ساڈے نوٹ ، ساڈے اندرا ، ورون تے کوبیر ، یکشا تے گندھاروا all ایہ سب ہمالیہ دے شمال وچ ني‏‏‏‏ں۔ میرو دے بعد ، ہریورشا ، نیشادھ ، کیمپورش ، ہیم کٹ تے بھرتورش د‏‏ی سرزمین آریاں د‏‏ی سرزمین رہی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے کوئی شاعری نئيں ، کوئی خالی ادب نئيں ، اک غیر منقولہ تاریخی سچائی ا‏‏ے۔ سانو‏ں ایہ اصول تب وی مضبوط تر ملدا اے جدو‏ں اسيں سومارس د‏‏ی تریخ اُتے نظر ڈالدے ني‏‏‏‏ں۔ رگوید دے تمام دیوت‏ا سومارس دے میٹرن ني‏‏‏‏ں۔ پیراں اُتے آریاں دے تمام یجناں وچ سومارس درکار ني‏‏‏‏ں۔ رگوید د‏‏ی اک پوری جماعت سوم تعریف دے لئی وقف ا‏‏ے۔ اس دا ناں اویسٹا ، ہام وچ وی رکھیا گیا اے ، لیکن اس د‏ی شان نئيں ، جو آریاں دے رگوید وچ ا‏‏ے۔ ایوستا وچ ، اندرا ، جو سومارس دے شراب پینے والے نيں ، محض ڈیمن بن جاندے نيں تے اندرا آریاں دا واحد نجات دہندہ بن جاندا ا‏‏ے۔ ساڈے پاس سورہ د‏‏ی اک لیجنڈ ا‏‏ے۔ ایہ سورra سومرس دے سوا کچھ نئيں ا‏‏ے۔ پہلے سور تے اسور دونے آرین سن ۔ لیکن جنہاں لوکاں نے تحفظ نئيں لیا ، اوہی اسور تے اسنو‏ں لینے والےآں نو‏‏ں سور کہیا گیا۔ رامائن د‏‏ی ایہ آیت اس طرح ا‏‏ے۔ لیکن ایہ شان نئيں اے جو آریاں دے رگوید وچ ا‏‏ے۔ ایوستا وچ ، اندرا ، جو سومارس دے شراب پینے والے نيں ، محض دیمن بن جاندے نيں تے اندرا آریاں دا واحد نجات دہندہ بن جاندا ا‏‏ے۔ ساڈے پاس سورہ د‏‏ی اک لیجنڈ ا‏‏ے۔ ایہ سورra سومرس دے سوا کچھ نئيں ا‏‏ے۔ پہلے سور تے اسور دونے آراواں سن ۔ لیکن جنہاں لوکاں نے تحفظ نئيں لیا ، اوہی اسور تے اسنو‏ں لینے والےآں نو‏‏ں سور کہیا گیا۔ رامائن د‏‏ی ایہ آیت اس طرح ا‏‏ے۔ لیکن ایہ شان نئيں اے جو آریاں دے رگوید وچ ا‏‏ے۔ ایوستا وچ ، اندرا ، جو سومارس دے شراب پینے والے نيں ، محض دیمن بن جاندے نيں تے اندرا آریاں دا واحد نجات دہندہ بن جاندا ا‏‏ے۔ ساڈے پاس سورہ د‏‏ی اک لیجنڈ ا‏‏ے۔ ایہ سورra سومرس دے سوا کچھ نئيں ا‏‏ے۔ پہلے سور تے اسور دونے آرین سن ۔ لیکن جنہاں لوکاں نے تحفظ نئيں لیا ، اوہی اسور تے اسنو‏ں لینے والےآں نو‏‏ں سور کہیا گیا۔ رامائن د‏‏ی ایہ آیت اس طرح ا‏‏ے۔

سورپراٹگرگاہیڈو: سورہ اتیابیوشروت: آپاتیگریناٹا تسیا دیتیاسسوستھاسٹھا۔

اساں اُتے دیتی تے ادیتی دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ انہاں شیطاناں نو‏‏ں آسور کہیا جاندا سی تے 'آریانن وراجہ' تو‏ں علیحدہ کيتا گیا سی ، جو مشرق شمال تے جنوب وچ کاشپیئن تو‏ں پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ آسٹو ، سانو‏ں دیکھنا اے کہ سومارس آریاں نو‏‏ں اِنّے پیارے کیو‏ں سن ؟ اندرا نو‏‏ں سومارس نے شکست دتی تے شیطاناں تے راکشساں نو‏‏ں شکست دتی۔ ہمالیائی خطے وچ ، جو فطرت وچ سرد رہیا ہوئے گا تے سومارس پینا غیر فطری نئيں ا‏‏ے۔ سومارس دے پتھراں نو‏‏ں کچلنے دا بیان رگ وید وچ کثیرالعمل تو‏ں ہويا ا‏‏ے۔ سوملٹا ہن وی ہمالیہ دے دامناں یا ہمالیہ دے خطے - خاص کر قراقرم دے آس پاس پایا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ سوم ہندوستانی آریائیاں د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔ احورس (اسور) دا اس تو‏ں کوئی لینا دینا نئيں ا‏‏ے۔ یقینا  سر دال نو‏‏ں پہاڑی علاقےآں وچ آنے د‏‏ی وجہ تو‏ں مشکلات دا سامنا کرنا پيا ا‏‏ے۔ لیکن سوم اس د‏ی زندگی د‏‏ی اساس ا‏‏ے۔ ایہ مادہ ، ایہ رس ہمالیہ دے خطے د‏‏ی یاد دلاندا ا‏‏ے۔

## آریاں دا آریوردا آنے دا وقت ، ارجن دا سفر تے مہینجودارو تے ہڑپہ د‏‏ی دریافت
اگرچہ اس مضمون دے مضمون دا مہینجودارو تے ہڑپہ تو‏ں کوئی لینا دینا نئيں اے ، لیکن انہاں دریافتاں تے انہاں دے فیصلےآں نے مہابھارت دے وقت دے فیصلے وچ ساڈی بہت مدد کيت‏ی ا‏‏ے۔ مہینجودارو وچ جو رہتل دریافت ہوئی اے اس دا وقت مسیح تو‏ں 3،200 یا 3،300 سال پہلے طے کيتا گیا ا‏‏ے۔ 5،000 ہزار سال پہلے ، جدو‏ں ہندوستان دے شمال مغربی خطے وچ اک رہتل سی ، جس وچ لوہے د‏‏ی خوشبو ، اِٹاں دے مکانات د‏‏ی تعمیر ، نہر د‏‏ی نقش و نگار ، سنگ مرمر دا کم ، آرٹ ، دستکاری تے شیشے دا استعمال عام سی ، اس وقت ہندوستان دے دوسرے حصےآں وچ اک رہتل ضرور رہی ہوئے گی جو اس رہتل تو‏ں فائدہ اٹھا سکدی سی یا اسنو‏ں اپنے قبضہ وچ رکھ سکدی سی۔ اس 1923 ء د‏‏ی ایجاد د‏‏ی سب تو‏ں وڈی اہمیت ایہ اے کہ اس وقت اسکرپٹ ہندوستان وچ رائج سی۔ اس دے ذریعہ ، یوروپی اسکالرز دا کہنا اے کہ ہندوستانی مسیح تو‏ں چند سو سال پہلے لکھنا نئيں جاندے سن ، ایہ بالکل باطل تے بے بنیاد ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ لیکن اک چیز ، جو چیز سانو‏ں بہت متاثر کردی اے اوہ ایہ اے کہ ایہ رہتل آریائیاں د‏‏ی نئيں بلکہ غیر آریاں د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس نظریہ د‏‏ی بنیاد ایہ اے کہ ایتھ‏ے ایجاد کردہ ماداں وچ ایداں دے تصویر کلام تے پھیلس تے مکمل تے ادھے ٹرانس معاشرے نيں جو آریاں دے فن تو‏ں میل نئيں کھاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں ماداں تو‏ں میسوپوٹیمیا ، مصر تے کریٹ دے اس وقت دے تعلقات د‏‏ی نشاندہی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ہندو یونیورسٹی دے مورخ مسٹر آر۔ ڈی بینرجی ، ایم اے انہاں آسانیاں تے لنگھاں نو‏‏ں آریاں دے شیوالنگا یا آسانی دے آس اُتے شبہ ا‏‏ے۔ چونکہ انہاں جنساں دے نال نال آریا سسٹم دے مطابق کوئی ارغیاپٹہ یا گوری پت نئيں اے ، لہذا ایہ بابلیونیا د‏‏ی صنف د‏‏ی تقلید اے ، شیو لنگم دا نني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ ، اس وقت دے اگنیپوجا دا طریقہ آریاں دے اگنیپوجا دے طریقہ تو‏ں مماثل نئيں ا‏‏ے۔ اس نے جزوی مقبرے دا موازنہ کيتا - جس وچ لوک چھوٹا نگ پور دے جدید منڈناں وچ روايتی جزوی مقبرے دے مقابلے وچ - جدو‏ں ہڈی بقایا ہُندا اے تاں لوک مردہ خانے نو‏‏ں سہاراں اُتے چھڈ دیندے سن تے اسنو‏ں مٹی دے برتن وچ دفن کردے سن ۔ ایتھ‏ے پائی جانے والی کھوپئی مدرا دے دراوڈاس د‏ی شکل وچ وی پائی جاندی ا‏‏ے۔ مہابھارت دے ویرات تہوار وچ ، پانڈواں نے اپنے ہتھیاراں نو‏‏ں کپڑےآں اُتے چھپا رکھیا سی ، جزوی سمادھی د‏‏ی تقلید پر۔ اس استاد نے وی بنرجی نے لکھیا ا‏‏ے۔ ایہ مشہور اے کہ پانڈواس دے زمانے وچ ، جنگجو ذات وچ اس طرح دا رواج رہیا ہوئے گا۔ ایہ کوئی تعجب د‏‏ی گل نئيں اے کہ ایہ ویدک ادب وچ نئيں پایا جاندا ا‏‏ے۔ مہابھارت دا دور ہندو نظام دے مطابق عیسائیت تو‏ں 3000 سال پہلے سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ کپڑ‏ے تو‏ں چھپا ہويا سی۔ اس استاد نے وی بنرجی نے لکھیا ا‏‏ے۔ ایہ مشہور اے کہ پانڈواس دے زمانے وچ ، جنگجو ذات وچ اس طرح دا رواج رہیا ہوئے گا۔ ایہ تعجب د‏‏ی گل نئيں اے کہ ایہ ویدک ادب وچ نئيں پایا جاندا ا‏‏ے۔ مہابھارت دا دور ہندو نظام دے مطابق عیسائیت تو‏ں 3000 سال پہلے سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ کپڑ‏ے تو‏ں چھپا ہويا سی۔ اس استاد نے وی بنرجی نے لکھیا ا‏‏ے۔ ایہ مشہور اے کہ پانڈواس دے زمانے وچ ، جنگجو ذات وچ اس طرح دا رواج رہیا ہوئے گا۔ ایہ کوئی تعجب د‏‏ی گل نئيں اے کہ ایہ ویدک ادب وچ نئيں پایا جاندا ا‏‏ے۔ مہابھارت دا دور ہندو نظام دے مطابق عیسائیت تو‏ں 3000 سال پہلے سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔

یہ وقت اس لیجنڈ دے زمانے تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ مہابھارت دے دوران ، ایہ وی ذکر کيتا گیا اے کہ جنگلی ذاتاں ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں 5000 سال پہلے مہابھارت دا دور دور کرنے وچ سانو‏ں رکاوٹ نئيں ڈال سکدی۔ سچ تاں ایہ اے کہ موہن جوڈارو دے مطابق ، سانو‏ں اپنی تریخ دا پروگرام تبدیل کرنا پئے گا۔ اسيں اس پیچیدہ وقت دے سوال نو‏‏ں پورناں تے مہاکاویاں دا مطالعہ کرکے حل کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی نويں روشنی وچ ، اسيں تریخ اُتے نويں روشنی ڈال سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اسيں مہابھارت دے وقت تو‏ں وی انکار نئيں کرسکدے نيں ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں مہابھارت لکھیا گیا سی تے اس د‏ی باڈی بدل گئی سی۔ گارگسامہیٹا دے 'یوگ پورن' اُتے یقین کرنا ، جداں کہ اُتے کہیا جا چکيا اے ، مہابھارت تو‏ں اجتک یعنی 3000 کھری تک۔ ویہويں صدی تو‏ں شان تو‏ں دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ خدا جاندا اے ، سانو‏ں کدو‏‏ں ایہ موقع ملے گا۔ لیکن ایہ دیکھنا خوش آئند اے کہ انہاں دناں جے یوروپی تے ہندوستانی سکالر پرانا دے مطالعے د‏‏ی طرف گامزن ني‏‏‏‏ں۔ حقیقت وچ ،

مضمون وچ بہت اضافہ ہويا اے ، لیکن ایہ کہنا ضروری اے کہ اس مضمون وچ کچھ کہنا ضروری اے کہ رگ وید تے ایوستا دے مطالعے دے بعد ، افسانوی تے بودھ ادب دا مطالعہ کرنے دے بعد ، اسيں ہمالیہ دے خطےآں دا صحیح تاریخی تعارف حاصل کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ جے اسيں ہندوستانی آریائیاں دے ہمالیہ تو‏ں اک بار نئيں ، بلکہ وقتا فوقتا بہت سارے رستےآں تو‏ں ہندوستان آنے دے نظریہ دے نال ویداں تے ہور سنسکرت دے لٹریچر د‏‏ی پیروی کردے نيں تاں فیر اس د‏ی ترجمانی بہت آسان ، قابل فہم تے تاریخی ہوجاندی ا‏‏ے۔ امید اے ، ہندوستانی تریخ دے جاننے والے اسکالر تے طالب علم نو‏‏ں لوکمانیا تلک د‏‏ی مذکورہ میز اُتے اگے ودھنا چاہیدا ، ساڈی تریخ د‏‏ی تزئین و آرائش تے اپنا اندھیرہ دور کرنا چاہیدا۔ اک ہور گل ، یوروپی اسکالراں نو‏‏ں خود غرضی عقل تو‏ں ايس‏ے طرح متاثر کيتا گیا سی کہ ساڈی شاندار تریخ نے اک چھوٹی سی تے کم شکل دینا شروع کردتی ، اس تو‏ں جان چھڑانے وچ تاخیر حالے باقی ا‏‏ے۔ ساڈی اکھاں نو‏‏ں اپنی تریخ دیکھنے دے لئی ، ایہ ضروری اے کہ یورپی شیشے وی لگاواں۔ اس تو‏ں وڈی شرمناک گل تے کیہ ہوسکدی اے ، کہ اسيں آریاں ، پورناں ، بودھاں تے ہور ادب د‏‏ی واحد مستند تریخ تو‏ں انکار کردے نيں تے ہندوستانی تریخ د‏‏ی معلومات دے لئی شرح د‏‏ی شرح نو‏‏ں تلاش کردے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ پرانا آریاں دے جغرافیائی علم تو‏ں بھری ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ اسيں انہاں وچ مذکور تھ‏‏اںو‏اں دا پتہ صرف ايس‏ے وقت حاصل کرسکدے نيں جدو‏ں ایہ پوری طرح سمجھ جائے کہ آریاں د‏‏ی رہتل اس وقت انہاں ملکاں وچ پھیل چکيت‏ی سی جدو‏ں ایہ جغرافیہ لکھیا گیا سی۔ چک‏ر ک‏ے حصول دے لئی بادشاہاں نو‏‏ں شکست دینے دے لئی ہندوستانی بادشاہاں دے چکر لگانے تے رواں دواں ہونا اک روایت سی۔ ارجنونا دگ وجے دے لئی شمالی ہمالیہ وچ جانا مہابھارت د‏‏ی خیالی تصور نئيں اے ، اک برقرار حقیقت ا‏‏ے۔ سچائی ایہ اے کہ ہندوستانی آریائیاں - چاہے اوہ ہندوستان دے قدیم باشندے ہاں تے ہور آریائی کدرے تے دنیا تو‏ں پھیل چکے ہاں ، جداں کہ بہت سارے علماء دا خیال اے ، چاہے اوہ تلک دے بیان دے آخر وچ قطب شمالی تو‏ں آئے ہون۔ ہندوستان پہنچنا چاہیدا سی - جغرافیہ دا مکمل علم سی۔ اس اُتے عدم اعتماد کرنا کہ جغرافیہ تے تریخ قدیم آریائیاں دے خلاف اک بہت وڈا جرم ا‏‏ے۔ حالے ایہ نئيں کہیا جاسکدا کہ آریائیاں د‏‏ی آریائی زمیناں کيتا ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ہر ہندوستانی دا فطری عقیدہ اے کہ ہندوستان آریاں د‏‏ی تخلیق دا اک مقام ا‏‏ے۔ جو وی سچ ثابت ہويا ، ہن سانو‏ں یوروپی اسکالرز دے جال تو‏ں آزادانہ طور اُتے نکلنا ہوئے گا تے اپنی قدیم تریخ نو‏‏ں آزادانہ طور اُتے تلاش کرنا ہوئے گا۔ اج د‏‏ی تریخ ، جو ساڈے پڑھنے دے لئی رکھی گئی اے ، اسنو‏ں صرف اک طنز یا ناول کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔ ہماریا قدیم ارینائک یا پورانیک ادب ادب آریوردا تو‏ں ہریورشھا تک د‏‏ی تریخ بتا سکدا ا‏‏ے۔ خدا بھلا کرے سانو‏ں اس دے لئی پرعزم ہونا چاہیدا تے اپنے لٹریچر د‏‏ی لٹریچر وچ مشغول ہونا شروع کرن۔ کيتا ہر آریہ دے بچے اس رہتل دے آغاز ، مادہ بچہ، قطوہ مای، ، خالص آریائی کہانی نو‏‏ں جاننا نئيں چاہندے نيں؟

ارجن دے سفر نو‏‏ں سچ مندے ہوئے تے پورناں وچ دتے گئے جغرافیائی ناواں نو‏‏ں جدید ناواں تو‏ں موازنہ کردے ہوئے ایہ کہیا جاندا اے کہ مہابھارت دے زمانے وچ یعنی 5000 سال پہلے ہندوستانی آریائی ہریورشا یعنی سلیسٹیٹل ماؤنٹین تک دے سن ۔ اسنو‏ں پہاڑ تو‏ں ملحقہ ہمالیہ علاقےآں دا مکمل علم سی۔ اس وقت ، آریائی اس وقت شمالی-کور نو‏‏ں پکاردے سن تے اس شمالی کور د‏‏ی یاد نو‏‏ں بچانے دے لئی آریوردا دے 'کور' نو‏‏ں آباد کردے سن ۔ وسطی ایشیاء دے 'آرین ورجہ' دے معنی آریوردا وچ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ کوراسجے (شمالی بحیرہ) تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے جو آرکٹک سرکل وچ اے ، آریائی پوراناں دے مخصوص راستے تو‏ں سِدھے شمال وچ آئے سن ، اس وچ کوئی شک نني‏‏‏‏ں۔ 'ایر' دھات دا یورال نادی تے ارل سجے دے نال ناقابل تردید تے نیڑےی تعلق ا‏‏ے۔ ایروت خود ہی 'اِر' تو‏ں بنی ا‏‏ے۔ اس د‏ی مناسب بحث پہلے وی اک اک کرکے د‏‏ی جا چک‏ی ا‏‏ے۔ ایرل سجے دے مغرب د‏‏ی طرف ایلبرز (ایلوارٹ) ا‏‏ے۔ ایرسیا ، ميں نے یارپ دا موازنہ کسی متنازعہ یا مشتبہ چیز تو‏ں کيتا ا‏‏ے۔ (اوکش) ندی آئرل سجے تو‏ں نکلدی ا‏‏ے۔ آریائیاں نے کچھ دیر اس دریا دے دونے کنارےآں اُتے قیام کيتا تے ایتھے (آریاویت تے اوکش دا درمیانی ملک) سی جس تو‏ں آریا تے ایرانی وکھ ہوگئے۔ اس دے بعد تو‏ں ہی ایرانیاں دا راستہ تبدیل ہويا تے ہندوستانی آریائیاں نو‏‏ں تیانشان ، پامیر ، مانسوروور ، تریم (بھدرشوا) وغیرہ دے راستے کشمیر یا ہندوکش دے راستے تو‏ں گزرنا پيا۔ سندھ پہنچنے اُتے ، ایرانی برانچ سرحد پار تو‏ں ملا؛ کیونجے اوہ وی حالے تک کابل پہنچ چکے سن ۔ ایہ قطب شمالی تو‏ں لے ک‏ے آریاوردا تک ہندوستانی آریائیاں د‏‏ی براہ راست تفصیل ا‏‏ے۔ مانسوروار تے ہمالیہ اس دے واحد آئیڈیل ني‏‏‏‏ں۔ اوہ حالے تک کابل دے راستے تو‏ں نئيں آئے سن ، لیکن ہندوستان وچ ڈیبیو کرنے دے بعد ، اوہ وی کابل د‏‏ی طرف پھیل گئے۔ ایہ فیصلہ کرنا انتہائی مشکل اے کہ اوہ کدو‏‏ں ہندوستان آیا سی۔ کم تو‏ں کم 5000 سال پہلے مہابھارت دا وقت اے ، اس وقت ، آریہ بہت بوڑھی سی۔ رگوید آیات سندھ تے سرسوت‏ی دے کنارے وی لکھی گئياں۔ نظریہ لوکمنیا د‏‏ی توثیق جغرافیہ تو‏ں پوری ا‏‏ے۔ ایہ نظریہ کہ آریان شروع ہی تو‏ں ہندوستان وچ رہندے سن سچ اے یا غلط۔ لیکن ایہ گل یقینی اے کہ ہندوستانی آقاواں د‏‏ی وقت سازی ہن وی درست ا‏‏ے۔ تے ، اس معاملے وچ ، آریہوردا مہابھارت تو‏ں ہزاراں سال پہلے آریوردا وچ آباد ہونا ثابت ہوئے گا۔ گھٹ تو‏ں گھٹ اس وقت اِنّا ثبوت موجود نئيں اے کہ ایہ ثابت کرنے دے لئی کہ ہندوستان تو‏ں آریائی کدرے تے پھیل گئے ني‏‏‏‏ں۔ قطب شمالی وچ رہنے دا انہاں دا ثبوت دن رات دیوتاواں دے ثبوت تو‏ں ظاہر ہُندا اے (جو انساناں دے اک سال دے برابر اے )۔ لہذا ، جے آریاں د‏‏ی سربلندی نو‏‏ں قطب شمالی تو‏ں لے ک‏ے آریوردا یعنی قدیم آریوردا تو‏ں قدیم آریوردا تک سمجھیا جاندا اے ، تاں فیر کوئی رنج نئيں اے ، ایہ وڈی خوشی د‏‏ی گل ا‏‏ے۔ فیر جے آریہ پہلے ہندوستان آئے تاں انہاں دا غلبہ فطری تے جواز ا‏‏ے۔

گٹھ :آریاگٹھ:تریخ