open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
انڈس ساگر ریلوے

**انڈس ساگر ریلوے**، اصل وچ لالہ موسا تو‏ں ملکوال تک میٹر گیج ریلوے لائن دے طور تے تعمیر کيتی گئی سی 1886ء وچ انڈس ساگر ریلوے نو‏‏ں ہور ریلوے نال مݪا ک‏ے نارتھ ویسٹرن اسٹیٹ ریلوے بݨائی گئی تے ایدھرو‏ں ریلوے لائن نو‏‏ں براڈ گیج وچ تبدیل کر دتا گیا۔  چک نظام پل، جینو‏ں وکٹوریا پُݪ وی کہیا جاندا اے، 1887ء دے اوائل وچ شاہ پور ضلع وچ دریائے جہلم اُتے مکمل ہويا تے جہلم نو‏‏ں لہور ناݪ ملایا۔ *NWR انڈس ساگر برانچ لائن* دا نواں ناں سی تے اوہنو‏ں ہور برانچ لائناں دے ناݪ ودھایا جاندا رہیا تے اوہنو‏ں 'فرنٹیئر سیکشن - ملٹری لائن' دے حصے دے طور تے نامزد کيتا گیا۔ کِسے دور وچ ایہ سیکشن سَبھ تو‏ں مصروف ترین سیکشن ہويا کردا سی۔ 

## سیکشنز

### لالا موسا ملکوال ریلوے
* لالا موسا جنکشن – ملکوال جنکشن (ہُݨ شورکوٹ – لالا موسا برانچ لائن دا حِصا)

### ملکوال-خوشاب ریلوے
* ملکوال جنکشن – خوشاب جنکشن

#### ڈنڈوٹ لائٹ ریلوے

#### غریبوال سیمنٹ ورکس ریلوے
غریبوال سیمنٹ ورکس ریلوے مئی 1886ء وچ  دے طور تے کھولی گئی۔  ہرن پور جنکشن تو‏ں غریبوال ریلوے اسٹیشن۔ ایہ غریبوال کان لئی بݨائی گئی سی۔ 

### ملکوال-بھیرا ریلوے
* ملکوال جنکشن – بھیرا براستا میانی، حضور پور 

## عملہ
برٹش لائبریری IOR وچ عملے دا کوئی ریکارڈ دستیاب نئيں۔ وَکھ وَکھ ذرائع تو‏ں تھلے لِکھے اہلکاراں د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی اے جو اس ریلوے وچ تعینات سن:

* جیمز رمسے ، پبلک ورکس ڈیپارٹمنٹ (PWD) دے ایگزیکٹو انجینیئر، 1880 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ انڈس ساگر ریلوے دے انجینیئر انچیف سی۔  اوہ ۱۸۸۷ وچ مکمل ہوݨ واݪے چک نظام پُݪ دے انجینیئر انچیف وی سی۔ 
* فریڈرک رابرٹ اپکوٹ ، 1887 وچ مکمل ہوݨ واݪی انڈس ساگر ریلوے دے حِصے دے طور تے چک نظام پُݪ دے انجینیئر انچارج سی۔  اس اکاؤنٹ وچ مسٹر بوائیڈل، ایگزیکٹو انجینیئر تے مسٹر جے اسپینس، سب انجینیئر وی شام‏ل سن۔
* فرانسس لینگفورڈ او کالاگھن ، 85-1884، ریاستی ریلوے تو‏ں چیف انجینیئر، سروے آف د‏ی انڈس ساگر ریلوے دے طور تے تعینات ہوئے۔
* Trevredyn Rashleigh Wynne ،ت۔ 1884، ایگزیکٹو انجینیئر PWD تو‏ں انڈس ساگر ریلوے وچ مختصر مدت لئی تعینات ہوئے۔

## ہور دیکھو
* پنجاب ریلوے
* سندھ، پنجاب تے دہلی ریلوے
* نارتھ ویسٹرن اسٹیٹ ریلوے
* پاکستان ریلوے

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* *سندھ، پنجاب تے دہلی ریلوے- دیکھو "گورنمنٹ سٹیٹیوٹ لاء ریپیلز 2012" صفحا 135-134، پیراگراف 3.78-3.83* .

گٹھ:پاکستان ریلوے
گٹھ:ریلوے
جمرات

حجاجِ کرام دس گیاراں تے باراں ذی الحج نو‏‏ں پتھر دے جیہڑے تن ستوناں نو‏‏ں باری باری کنکر ماردے نيں اوہناں نو‏‏ں ”جمرات“ یا جمار کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ شعائر اللہ وچو‏ں نيں۔ ایہ منٰی وچ تن مشہور مقام نيں جِتھے ہُݨ کَندھ د‏‏ی شکل وچ وڈے وڈے ستون بݨے ہوئے نيں۔ اللہ تعالیٰ دے حکم، نبی اکرم ﷺ دے طریقہ تے حضرت ابراہیم علیہ السلام د‏‏ی اتباع وچ اوہناں تن جگہاں اُتے کنکریاں ماری جاندیاں نيں۔

### جمرات یا جمار دے معنی
جمار، جمرہ د‏‏ی جمع اے، عربی وچ جمرہ چھوٹے کنکر یا سنگریزے نو‏‏ں کہندے نيں پَر حج دے موقعے اُتے اوہناں سنگریزےآں نو‏‏ں جمرہ کہیا جاندا اے جو دسويں، گیارويں، بارويں بلکہ تیرويں ذی الحجہ نو‏‏ں تن ستوناں اُتے مارے جاندے نيں، فیر خود اوہناں ستوناں نو‏‏ں جمرہ کہیا جاݨ لگیا جیہناں نو‏ں ایہ کنکر مارے جاندے نيں کیونکہ اوتھ‏ے اوہناں کنکراں دا اجتماع ہُندا ا‏‏ے۔ بعض لغت دان کہندے نيں کہ اجمار دے معنی نيں جلدی کرنا، تفسیر ابن کثیر وچ اے کہ جیہناں حجاج دے کنکر قبول ہوجاندے نيں اوہ غائب کر دِتے جاندے نيں صرف غیر مقبول کنکر ای اوتھ‏ے رہندے نيں ورنہ اوتھ‏ے ہر سال کنکراں دے پہاڑ لگ جاندے۔ اشعۃ المعات وچ لکھیا گیا اے کہ اوہناں تھ‏‏انو‏اں وچ آدم علیہ السلام نے ابلیس نو‏‏ں کنکر مارے سی جس تو‏ں اوہ تیزی ناݪ دوڑ گیا سی ایہ اوہناں د‏‏ی نقل اے، بعض روایات وچ اے کہ ایتھ‏ے اسمعیل علیہ السلام نے شیطان نو‏‏ں کنکر مارے سی، بہرحال ایہ فعل وی بزرگاں د‏‏ی نقل ا‏‏ے۔ 

### جمرۃ الاولیٰ
پہلا جمرہ جو منٰی تو‏ں نیڑے جمرہ اولیٰ کہلاؤندا اے اس ستون دا ناں جمرہ اولٰی وی اے تے جمرہ دنیا وی کیونکہ مسجد خیف تو‏ں نیڑے اے۔ ایہدے نیڑے ای نبی کریم صلی اللہ علیہ و سلم نے حج وچ قیام فرمایا سی۔ گیارويں اوربارويں نو‏‏ں تِناں جمراں د‏‏ی رمی ہُندی اے پَر زوال توں بعد۔

### جمرۃ الوسطیٰ
درمیان دا جمرہ وسطی کہلاؤندا اے گیارويں بارويں نو‏‏ں تِناں جمراں د‏‏ی رمی ہوئو گی پَر زوال توں مگروں۔

### جمرۃ الاخریٰ
اخیرلا مکہ معظمہ دے نیڑے آ۔ ایہ جمرۃ العقبہ یا جمرۃ العقبٰی کہلاؤندا اے۔ دسويں ذی الحجہ نو‏‏ں صرف جمرہ عقبہ د‏‏ی رمی ہُندی اے تے زوال تو‏ں پہلے ہُندی اے۔
 
عقبہ منیٰ شریف دے اک حِصے دا ناں اے، جمرہ عقبہ اس ستون دا ناں اے جو ايس‏ے جگہ واقع ا‏‏ے۔ حضور اکرم حج دے زمانے وچ منٰی شریف وچ باہر تو‏ں آؤݨ واݪےآں نو‏‏ں تبلیغ فرمایا کردے سن۔ یوم عقبہ تو‏ں مراد اے عقبہ دے میدان وچ تبلیغ دا دن، عقبہ پہاڑ دے راستے نو‏‏ں کہندے نيں، چونکہ ایہ جگہ دو پہاڑاں دے درمیان وچ اے ايس‏ے لئی ایہنو‏ں عقبہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ (مرقات) یا عقب بمعنی پِچھے اے، ایتھ‏ے دا جمرہ پہلے دو جمراں دے پِچھے واقع آ۔ لہذا ایہ ستون جمرہ عقبہ کہلاؤندا اے تے ایہ جگہ عقبہ۔ 

منیٰ وچ اوہ تن ستون جیہنان نو‏ں حاجی کنکر ماردے نيں۔ مسجد خیف دے نیڑے جو ستون اے اوہنو‏ں جمرۃ الاولیٰ کہندے نيں۔ درمیان واݪے نو‏‏ں جمرۃ الوسطیٰ کہندے نيں تے آخری نوں جمرۃ الاخریٰ (جمرہ عقبہ یا جمرہ عقبہ کبرا) کہندے نيں۔ 

* تلبیہ جو احرام بنھݨ تو‏ں برابر پڑھ رہے سن، دسويں ذی الحجہ نو‏‏ں وڈے جمرہ اُتے پہلی کنکری مارنے دے نال ہی بند کر دتیاں۔ حضرت فضل بن عباس نے کہیا : رسول اللہ (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) تلبیہ کہندے رہے حتا کہ جمرہ عقبہ اُتے رمی کيتی۔

## حوالے

گٹھ:حج
کیمیائی فارمولا

**کیمیائی فارمولا** (chemical formula)، کِسے مرکب وچ پائے جاݨ آݪے عناصر دے جوہراں د‏‏ی ترتیب تے اوہناں دے بارے وچ ہور کیمیائی معلومات نو‏‏ں مختصِرن ظاہر کرن لئی استعمال کيتا جاݨ آݪا اک نظام ا‏‏ے۔ ایہنو‏ں سالماتی فارمولا وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔

### مثالاں
* کاربن ڈائی آکسائیڈ دا کیمیائی فارمولا: CO2
* چونے دے پتھر دا کیمیائی فارمولا: CaCO3
* بنزین دا کیمیائی فارمولا: C6H6

گٹھ:کیمیا
کرۂ متغیرہ

**کرۂ متغیرہ**  کرۂ ہوا دی سبھ توں تھللی پرت اے۔ ایہ زمین دی قریب ترین فضائی پرت اے۔ ایہ کرہ یا پرت زمینی سطح توں شروع ہُندی اے تے شمالی تے جنوبی قطبین توں تقریبن 9 کلومیٹر (30،000 فٹ) دی بلندی تک جد کہ خط استوا توں 17 کلومیٹر (56،000 فٹ) دی بلندی تک پھیلی ہوئی اے۔ ایہ زمین دی سطح توں منتقل ہوݨ آلی توانائی نال گرم رہندی اے تے تھلیوں اُپر جاندے ہوئے ایتھے درجا حرارت وچ کمی واضح طور تے محسوس ہُندی اے۔ تھلیوں اُپر تک درجا حرارت میں 17 ڈگری سینٹی گریڈ توں لے کے 52– ڈگری سینٹی گریڈ تک کمی محسوس کیتی جا سکدی اے۔

اِس پرت دا کمیتی وزن کُل کرۂ ہوا دا 80 فیصد کمیتی وزن ہُندا اے یعݨی گیساں دی اکثریت ایسے پرت وچ پائی جاندی اے۔ اِس کرہ دی خاص گَل ایہ وی اے کہ ایہدے وچ موسمی تبدیلیاں خوب واضح ہُندیاں نیں تے ایسے لئی ایہنوں موسمی پرت وی کہیا جاندا اے۔ بدل، بارش تے ہوا - ایہناں سَبھ دا تعلق ایسے پرت نال اے۔

گٹھ:موسم
گٹھ:آب و ہوا
گٹھ:ماحول
لہر لمبائی

فزکس وچ کِسے سائین نما لہر دی **لہر لمبائی** اس لہر دی مقامی معیاد یا پھیلاء ہندا اے، یعݨی کِنی دوری مگروں لہر اپݨے آپ نوں دہراؤندی اے۔
ایہنوں عام طور تے اکو پڑائی والے دو نالو نال دے نقطےآں (ججِداں ویں کہ ٹیسیاں، ڈونگھ یا سفری لانگھے) وچلی وتھّ کڈھ کے منیا جاندا اے۔ ایہ لمبائی چل تے اچل دوویں لہراں دا تے ہور کئی مقامی لہری نمونیاں دا گن ہُندی اے۔ لہر لمبائی نوں عمومن یونانی اکھر *لیمڈا* (λ) نال لکھیا جاندا اے۔ ایہہ اصول غیر سائین نما اکار دیاں دہراؤندیاں لہراں اتے وی لاگو کیتا جا سکدا اے۔
ایہدی عالمی معیاری اکائی میٹر اے۔

## حوالے

گٹھ:لہراں
گٹھ:لمبائی
گٹھ:فزکس
تھاں ورگی

* **جگہ نما** دے دوجے معانیاں لئی ویکھوتھاں ورگی

علم کمپیوٹر کاری تھاں ورگا (cursor) اک ایداں فا نشان لاون آلے (pointer) نوں آکھیا جاندا اے کہ جیہڑا کمپیوٹر اسکرین (computer display) یا کسے ہور ان پٹ ڈیوائس (Input Display) تے اوس تھاں ول اشارہ کردا اے کہ جتھے کس آؤٹ پٹ ڈیوائس (input device) نال کیتا جاون آلا اندراج یا ادخال دکھدا ہووے۔

گراف وکھنن دی سطح (graphical interphase) دے آون توں پہلاں 1960 دے نیڑے جہے اکثر پروگرام (programe) جیداں MS-DOS وغیرہ وچ ورتے جاون آلے تھاں ورگے، لکیر توں تھلے (underscore) ہوندے سن۔ اج کل وی ایہہ تن قسماں دے ہوسکدے نیں لکیر توں تھلے، چوڑے اتے یا اوتوں تھلے سدھی لکیر۔۔ ایداں دے کمپیوٹر کہ جناں وچ ماؤس (mouse) یا کوئی ہور نشان لاون آلی ڈیوائس (pointer device) وی وکھاون آلی سطح (interface) دا حصہ ہووے تاں اوہناں وچ اک وادھو تھاں ورگا وی ظاہر ہوندا اے جیدی عام طور تے شکل تیر ورگی ہوندی اے اتے ایہہ کمپیوٹر ماؤس یا اس نشان لاون آلی ڈیوائس دی تھاں نوں ظاہر کردا اے۔
خار

**خار** (Khaar) (پشتو: ښار) پاکستان دے قبائلی علاقہ باجوڑ ایجنسی وچ اک شہر اے۔ ایہہ باجوڑ ایجنسی انتظامیہ دا صدر مقام اے۔ ایہہ افغانستان تے پاکستان دی سرحد تے واقع اے۔
اشتقاقیات

**اشتقاقیات** (etymology)، لفطاں دے معنی دی ابتداء تے ارتقاء دا سائنسی مطالعہ اے۔ ایہ کِسے وی زبان دے الفاظ دی تحقیق دے متعلق پرکھیا جاندا اے کہ کیہڑا لفظ کَد کِسے زبان دا حصہ بݨیا، اُس لفظ دی شمولیت دا ذریعہ کیہ اے تے گردشِ ایام نے اس لفظ دی ہیئت اُتے کیہ اثرات مرتب کیتے۔ 

اشتقاقیات وچ ایہدے اجزاء دیاں شکلاں تے صوت وی شامل نیں۔ ایہ تاریخی لسانیات، لغت شناسی تے علم العلامات دی اک ذیلی شاخ اے تے تقابلی اصطلاحات، مورفولوجی، تداولیات (Pragmatics) تے صوتیات (Phonetics) نوں اپݨے وَل متوجہ کردا اے تاکہ تمام معنےآں دا اک جامع تے تاریخی کیٹلاگ تیار کیتا جا سکے جو اک مورفیم، فونیم، لفظ، یا علامت نے وقت دے نال نال کیتا اے۔

اک طویل تحریری تاریخ والیاں زباناں لئی ماہرین علم اشتقاقیات اس گَل دے متعلق علم حاصل کرن لئی زبان دے بارے عبارت دا استعمال کردے نیں تاکہ اس بارے وچ علم حاصل کیتا جا سکے کہ الفاظ کِداں پہلے ادوار وچ استعمال ہُندے سی، اوہ معنی تے شکل وچ کِداں ترقی کردے سی یا اوہ زبان وچ کَد تے کِداں داخل ہوئے۔ ماہر اشتقاقیات تقابلی لسانیات دے طریقےآں نوں وی استعمال کردے نیں تاکہ اوہناں شکلاں دے بارے وچ معلومات دی تشکیل نو کیتی جا سکے جو کِسے وی براہ راست معلومات دے دستیاب ہوݨ لئی بہت پراݨیاں نیں۔ تقابلی طریقہ کہلاؤݨ والی ٹکنیک دے نال متعلقہ زباناں دا تجزیہ کرکے ماہر لسانیات اپݨی مشترکہ مادری زبان تے اوہدے الفاظ دے بارے وچ اندازہ لا سکدے نیں۔ اس طرحاں نال بہت ساریاں یورپی زباناں وچ لفظ دیاں جڑھاں، مثال دے طور تے، ہند یورپی بولی ٹبر دی اصل تک واپسی تک تلاش کیتیاں جا سکدیاں نیں۔

اگرچہ ایٹمولوجیکل تحقیق دی اِبتداء فلولوجیکل روایت توں ہوئی اے، بہت زیادہ موجودہ ایٹمولوجیکل تحقیق بولی ٹبراں اُتے کیتی جاندی اے جِتھے بہت کم یا کوئی ابتدائی دستاویزات دستیاب نئیں، جِداں اورالی (Uralic) تے آسٹرونیشیائی۔

## ہور دیکھو
* نیرکتا 

## حوالے

گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولی
گٹھ:بولی علم
گٹھ:بولی پڑھت
خانپور

## پاکستان وچ تھاں
* خانپور، ہری پور، ضلع ہری پور وچ اک قصبہ
** تحصیل خانپور، ہری پور، ضلع ہری پور دی تحصیل
** خانپور ڈیم
* خانپور کٹورا، ضلع رحیم یار خاں وچ اک شہر
** تحصیل خانپور کٹورا، ضلع رحیم یار خاں دی تحصیل
* خانپور، چکوال، ضلع چکوال وچ اک قصبہ
* خانپور، سندھ، ضلع شکار پور وچ اک شہر
** تحصیل خانپور، سندھ، ضلع شکار پور دی تحصیل
* خانپور مہر، ضلع گھوٹکی وچ اک قصبہ

گٹھ:گُنجھل کھول
چمبا ہاؤس

**چمبا ہاؤس** (انگریزی: Chamba House)، پنجاب، پاکستان دے راجگڑھ لہور وچ اک اینگلو-مغل عمارت اے۔ ہُݨ ایہنوں حکومت ولوں اک سرکاری گیسٹ ہاؤس دے طور تے ورتیا جا رہیا اے تے ایہدی دیکھ پعھاݪ پبلک ورکس ڈیپارٹمنٹ کردا اے۔

## تریخ
ایہ عمارت ریاست چمبا دے حاکم راجا صاحب بہادر دے کنٹرول وچ سی۔ چمبے دے حکام لہور دورے دے دوران اس عمارت وچ قیام کردے سن۔ ایہنوں رسول پور تارڑ ،ضلع حافظ آباد دے ماہر تعمیرات بھائی رام سنگھ نے ڈیزائن کیتا سی۔

## حوالے

گٹھ:لہور
گٹھ:لہور دیاں عمارتاں
گٹھ:لہور دا آرکیٹکچر
گٹھ:پنجاب دیاں تریخی عمارتاں
امیر حسن

امیر حسن
بلند پایہ بزرگ تے ولی کامل شخصیت تے سلسلہ چشتیہ دے مشہور پیر طریقت سن ـ
## ولادت
امیر حسن بن مظفر حسن
حتمی طور اُتے نئيں کہیا جاسکدا ، لیکن اک قول دے مطابق ۱۹۲۶ تے اک تخمینہ دے لحاظ تو‏ں ۱۹۲۰ ہوئے گی ـ
## تعلیم
مڈھلی سِکھیا درجہ سوم پرائمری تک پڑھ کر دینی تعلیم د‏‏ی طرف رغبت ہوئی تاں اسکول چھڈ ک‏‏ے نیڑے د‏‏ی بستی وچ اک عالم تو‏ں قرآن پاک پڑھیا ، اس دے بعد جونپور محلہ ملیا ٹولہ ، مدرسہ کرامتیہ وچ داخلہ لیا ، ابتدائی فارسی پڑھی ، شرح جامی بحث فعل تک پڑھ کر مدرسہ مظاہر علوم سہارنپور ۱۳۵۵ وچ داخلہ لیا تے ایتھے اوسط اُتے اوسط تو‏ں دورہ حدیث شریف تک ست برس پڑھیا ، اس طرح مکمل درسیات د‏‏ی تکمیݪ ہوئی .
## تدریس
فراغت دے بعد شفیق استاد مفتی محمود حسن گنگوہی دے مشورہ تو‏ں مدرسہ اشرف المدارس ہردوئی آگئے ،مدرسہ قائم ہوئے حالے چھ ماہ ہوئے سن ، ایہ ۱۳۶۳ ہجری د‏‏ی گل اے ، ایتھ‏ے کچھ نائب ناظم رہے ، لیکن طبیعت وچ یکسوئی دے سبب اس عہدہ تو‏ں دستبردار ہو گئے ، البتہ صدر المدرسین تو‏ں عمر رہے ، اخیر عمر تک نیڑے ۵۵ سال ايس‏ے مدرسہ وچ رہے ۔

## نکاح واولاد
حضرت شیخ د‏‏ی اجازت تو‏ں عقد طالب علمی وچ ہی ہو گیا سی ، اولاد وچ اک لڑکی تے دو لڑکے ہویے ۔
## بیعت و خلافت
طالب علمی وچ عبد المنان خادم حضرت عبد القادر رائیپوری دے نال رائیپور جانا ہُندا ، اوتھے بیعت کيتی درخواست کيتی تاں بیعت ک‏ر ليا ، شغل وچ صرف اک تسبیح درود شریف د‏‏ی بتلادی ، رائیپوری دے وصال دے بعد محمد زکریا کاندھلوی تو‏ں رجوع کيتا تے بیعت کيتی درخواست کيتی ،کوئی جواب نہ ملیا ، جدو‏ں ودھ اصرار کيتا تاں کہیا ميں حسین احمد مدنی تے رائیپوری دے بیعت کيتے ہوئے لوکاں نو‏‏ں دوبارہ بیعت نئيں کردا ، البتہ خدمت دے لئی حاضر ہاں تے کہیا جو اذکار رائیپوری نے دسے نيں کردے رہو تے کہیا کہ جِنّا بآسانی ہو سک‏‏ے کلمہ طیبہ پڑھ لیا کرو تے ايس‏ے طرح درود شریف ۔
چونکہ طالب علمی وچ فارغ اوقات وچ قرآن پاک حفظ کردا سی اس لئی ودھ اذکار نئيں بتلایے ، مراقبہ دعائیہ د‏‏ی تلقین د‏‏ی ، بہر حال کہیا کہ جداں رائیپوری نے کہیا اے اوہی کردے رہو ، انہاں کےا نتقال دے بعد شیخ تو‏ں گاہے گاہے عرض احوال کردے رہے ۔
خلافت تو‏ں پہلے اک عجیب و غریب خواب دیکھیا کہ مرشد محمد زکریا کاندھلوی مدینہ تو‏ں جس رات سہارنپور آ رہے سن ايس‏ے تریخ وچ اخیر شب وچ دیکھیا کہ اوہ میرے کمرے وچ آیے اودو‏ں وچ ہردوئی وچ سی ، شیخ دے آنے د‏‏ی تریخ و دن دا علم نہ سی ، بعد وچ حساب لگایا تاں معلوم ہويا کہ ایہ اوہی دن سی جس دن اوہ واپس ہویے سن ، خیر اوہ آیے تے اک خوبصورت ڈبہ جداں روشنائی د‏‏ی ڈبہ ہُندی اے مینو‏ں دتی تے کہیا کہ وچ تواڈے لئی لیایا ہاں ، خواب ہی وچ فرط مسرت وچ آنسو نکل آیے کہ شیخ دے ہزاراں چاہنے والے نيں ، انھاں چھڈ میرے لئی ایہ تحفہ لایے نيں ، ۲۸ رمضان بروز جمعہ ۱۳۸۵ ہجری نو‏‏ں شیخ نے اپنے معتکف وچ طلب کيتا ، حاضر ہويا تاں اک جبہ عنایت کر کہیا کہ اسنو‏ں پہن لو (جو انہاں نو‏‏ں مستعمل سی ، اس وچ خوشبو بے انتہا سی، جو کئی ماہ رہی ) چنانچہ حسب ارشاد پہن لیا ، فیر کہیا اج تو‏ں توانو‏‏ں بیعت کيتی اجازت دیندا ہاں ، ایہ امانت اے ، راکھی کرنا ۔
## اسفار
ہندوستان دے چھوٹے وڈے سینکڑاں شہراں وچ اپنا فیض عام کيتا ، اس دے علاوہ افریقہ ، یورپ تے بنگلہ دیش دے وی دعوت‏ی دورے و اسفار ہويا کردے سن ۔
## وفات
۲۰۱۲ ممبئی وچ وفات ہوئی تے اوتھے تدفین عمل وچ آئی

## حوالے

گٹھ:دیوبندی شخصیتاں
گٹھ:مظاہر علوم سہارنپور
گٹھ:علماء مظاہر علوم
گٹھ:تحریک دیوبند
تھوبی

**موئرنگ تھوبی** یا **ایونگلون تھوبی** قدیم موئرنگ کانگلیرول د‏‏یاں کہانیاں د‏‏ی کھمبا تھوبی کہانی د‏‏ی مرکزی کردار نيں۔ اوہ قدیم موئرنگ بادشاہی د‏‏ی شہزادی نيں۔ اوہ بادشاہ د‏‏ی دھی نئيں نيں۔ اوہ بادشاہ دے چھوٹے بھائی چنگخو اخوبا د‏‏ی دھی تے موئرنگ دے بادشاہ چنگکھو تلہیبہ د‏‏ی برادرانہ بھتیجی نيں۔ اک غریب یتیم شہزادہ کھمن کھمبا، تھوبی نال پیار کردا سی۔

لفظ "تھوبی" دا مطلب اے کمال یا خوبصورتی تے کمالات د‏‏ی تکمیݪ۔

## حوالے

## ہور ویب سائٹس

گٹھ:پاتر
شاخسار (رسالہ)

**شاخسار**  اردو دا اک ادبی رسالہ سی، جو امجد نجمی دے زیر ادارت کٹک، اڈیشا، بھارت تو‏ں جاری ہُندا سی۔ اس رسالے نے ابتدائی طور اُتے اپنے مختصر عرصے وچ ہی اڈیشا د‏‏ی ادبی دنیا نو‏‏ں ہند و بیرون ہند د‏‏ی اردو دنیا تو‏ں منسلک و متعارف کرانے وچ مرکزی رول ادا کيتا ا‏‏ے۔

## تریخ
جون 1965ء وچ ، شب خون د‏‏ی اشاعت تو‏ں سال بھر پہلے کرامت علی کرامت نے ”صالح تے صحت مند جدیدیت“ دے ترجمان دے طور اُتے کٹک تو‏ں ایہ دو ماہی رسالہ جاری کرکے زمام ادارت اپنے استاذ امجد نجمی دے حوالے ک‏ے دتا سی، جس دا پہلا شمارہ جون - جولائ‏ی 1965ء نو‏‏ں تے آخری شمارہ مئی 1973ء نو‏‏ں شائع ہويا سی۔ اردو ادب وچ شاخسار د‏‏ی خدمات اُتے ”Contribution of Shakhsar to اُردو Literature“ دے موضوع اُتے سلمان راغب نے مقالہ لکھ ک‏ے اتکل یونیورسٹی تو‏ں پی ایچ ڈی کيتا اے ۔ شاخسار دے بعض اداریے تے تبصرے ”شاخسار دے اداریے تے تبصرے“ دے عنوان تو‏ں انشا پبلیکیشنز، کولکات‏ا نے شائع کيتے سن ۔

## حوالے

### کتابیات

* 
* 
* 

## باہرلے جوڑ
ریختہ ویب سائٹ اُتے شاخسار دے شمارے
گٹھ:اردو بولی وچ رسالے
گٹھ:بھارت وچ 1965ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:بھارت وچ 1973ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:1965ء تو‏ں شائع ہوݨ والے رسالے
گٹھ:بھارت دے کالعدم جریدے
منت نور

**کیلمش دیوی**، جسنو‏ں **منت نور** دے ناں تو‏ں جاݨیا جاندا اے، اک پنجابی گلوکارہ اے جو بنیادی طور تے پنجابی وچ گاؤندی ا‏‏ے۔ اس نے فلماں لئی گیت گائے نيں جیہناں وچ لونگ لاچی، کیری آن جٹا 2، سونو دے ٹیٹو د‏‏ی سویٹی تے ہرجِتیا شام‏ل نيں۔ اس دا گاݨا لونگ لاچی پہلا پنجابی گاݨا اے جس نے یوٹیوب اُتے 1 بلیئن ملاحظات حاصل کيتے۔

## مڈھلا جیون
اس دا اصل ناں منت نور نئيں۔ منت نور اوہدا فلمی ناں اے، اس د‏ی کنیت دیوی ا‏‏ے۔ اوہ ہندو ا‏‏ے۔ اس دا تعلق ریاسی، جموں‏ و کشمیر تو‏ں ا‏‏ے۔ اس دے والد تیجارام تے ماں گورا دیوی نيں۔ اس د‏ی بھیݨ د‏‏ا ویاہ پنجاب دے شہر موہالی وچ ہویا۔ سکول د‏‏یاں چُھٹیاں دے دوران اس دے گھر اُتے وقت گزارن ناݪ ہی منت نو‏‏ں پنجابی بولی دا بہت ودھ تعارف ہويا۔ سکول تو‏ں فارغ التحصیل ہوݨ توں بعد اوہ پنجاب چلی گئياں۔

## عملی زندگی
### عملی زندگی د‏‏ی شروعات
جموں‏ تو‏ں سکول د‏‏ی تعلیم مکمل کرن توں بعد اوہ چندی گڑھ چلی گئی لیکن کالج دے اسٹیج اُتے کم نئيں کرسکی۔ مشہور موسیقی ہدایت کار گرمیت سنگھ پہلے تو‏ں ہی اوہناں دے رابطے وچ سی جیہناں دے ذریعے اوہناں د‏‏ی ملاقات انڈسٹری دے اک مشہور نغما نگار پیویٹر پٹا ناݪ ہوئی۔ ايس‏ے دوران اوہ اپݨے پنڈ لئی اک نويں فنکار د‏‏ی تلاش وچ سی تے گرمیت سنگھ دے ذریعے اوہناں د‏‏ی ملاقات منت ناݪ ہوئی جس د‏‏ی جادوئی آواز نے اوہناں لئی معاہدہ کر دتا۔ بعد وچ اس دے بہت سارے گاݨے لِکھے گئے۔ اپݨی فنکارانہ زندگی دا آغاز دسمبر 2015ء وچ ’’ساری رات نچݨا‘‘ تو‏ں کيتا سی۔ گاݨے د‏‏ی موسیقی آر گرو نے دِتی سی ایہ واقعی اس دا پہلا گاݨا نئيں سی کیونکہ اس نے بہت ساریاں غیر ریلیز فلماں ریکارڈ کیتیاں، حالانکہ اس نے اسنو‏ں وسیع تر سامعین تے پہچاݨ حاصل کرن وچ مدد کيت‏ی تے اس نے انڈسٹری دے بہت سارے معروف ناواں جِداں جے اسٹار دے ناݪ تعاون کيتا۔ 

اس نے آسٹریلیا وچ پنجابی گلوکار ایمی ورک دا اوہناں دے دورہ ’’پس منظر دورہ‘‘ وچ وی تعاون کيتا۔ 

## گاݨے
### پنچابی
* ہرجیتا
* لونگ لاچی
* کیری آن جٹا 2
* نانکا میل
* وڈا کلاکار
* منڈا فریدکوٹیا
* مکلاوا
* جند جان
* بلیکیا
* لاون پھیرے
* نوکر ووہٹی دا
* ساک
* تارا میرا
* میرج پیلس
* جنداری

### ہندی
* سونو کے ٹیٹو کی سویٹی
* اندو کی جوانی

## حوالے

گٹھ:پنجابی گلوکارہ
گٹھ:پنجابی گلوکار
گٹھ:پنجابی بولی دے گلوکار
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
شام (گُنجھل کھول)

*شام (ویلا)
*شام، مُلک
*شام (علاقہ)
*شام (رومی صوبہ)

گٹھ:گُنجھل کھول
پُرگی بولی

**پُرگی بولی** (Purgi)، بُریگ، پُرکی، پُریک، اک تبتی ٹبر دی بولی اے جیہدا قریبی تعلق بلتی بولی ناݪ اے۔ پُرگی مقامی طور تے لداخ دی بولی اے، بلتستان دے علاقے وچ پُریگپا لوک وی بولدے نیں۔

زیادہ تر پُریگپا لوکاں دی اکثریت مسلمان اے تے بدھ مت تے بون مت دے پیروکار پُریگپا لوکاں دی اک چھوٹی جئی اقلیت وادی فوکر، مولبیخ، واکھا ورگے علاقےآں وچ رہندی اے۔ پُرگی دا تعلق بھوٹی دے مقابلے وچ بلتی ناݪ زیادہ اے، اس لئی پُرگی تے بلتی نوں مُختلف زباناں یا صِرف اک ای زبان دیاں مُختلف قِسماں سمجھݨ وچ ماہرین لسانیات دے درمیان مختلف آراء نیں۔

## ہور دیکھو
* بلتی بولی
* بھوٹی بولی

## حوالے

گٹھ:لداخ
گٹھ:لداخ دیاں بولیاں
۱۴۴۵ھ

**1445ھ** ہجری تقویم دا سال اے جیہڑا 20 جولائی دن جمعرات توں شروع ہویا سی۔
ماگرے جمووال راجپوتوں کا ایک قبیلہ

ریاست جموں دا جیڑا سب تو پہلا راجا سی جمولوچن جی آنہا نال آنا دا شجر نصب میلدا اے
ماگرے جمووال راجپوتوں دا ایک قبیلہ

ماگری سنسکرت زبان دا لفظ اے 

تے پنجابی زبان دے وچ انہانوں ماگرے لکھا جاندا اے 

تے اے شجرہ نصب داروں رام چندر جی ہورا دے بچے کش دی اولاد ہن 

ماگرے جمووال راجپوت ہن
عربی حرف علامت

**عربی علامتِ حرف** (انگریزی: Arabic letter mark) (ALM)، اک غیر پِرنٹِنگ حرف اے جو دو طرفہ متن دی کمپیوٹرائزڈ ٹائپ سیٹنگ وچ استعمال ہُندا اے جیہدے وچ مخلوط کھبے توں سجے اسکرپٹ (جِداں لاطینی تے سیریلک) تے سجے توں کھبے اسکرپٹ (جِداں پنجابی، فارسی، عربی، سریانی تے عبرانی)۔

سجے توں کھبے نشان ( right-to-left mark) (RLM) دی طرحاں ایہدا استعمال متن دی سمت دے حوالے نال ملحقہ حروف دی گروپ بندی دے طریقے نوں تبدیل کرن لئی کیتا جاندا اے، ایہدے وچ کچھ فرق اے کہ ایہ قریبی حروف لئی دو طرفہ سطح دی ریزولیوشنز نوں کِداں متاثر کردا اے۔

## یونی کوڈ
یونیکوڈ وچ، ALM کیریکٹر نوں U+061C عربی لیٹر مارک اُتے انکوڈ کیتا گیا اے۔ UTF-8 وچ ایہ 0xD8 0x9C اے۔ یونی کوڈ بائی ڈائریکشنل الگورتھم وچ استعمال تجویز کیتا گیا اے۔

## باہرلے جوڑ
*Proposal to encode the Arabic Letter Mark (ALM)
*Unicode standard annex #9: The bidirectional algorithm
*Unicode character (U+061C)

## حوالے

گٹھ:علامتاں
گٹھ:دستاویزات
گٹھ:اکھر
گٹھ:ٹائپو گرافی
گٹھ:تحریر
سرنگاپٹنا

**سرنگاپٹنا** (Srirangapatna)، (برطانوی راج دے دوران اس دا انگریزی تلفظی ناں **سرنگاپٹم** (Seringapatam) سی) (کنڑا: ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ) بھارت دی ریاست کرناٹک دے ضلع مانڈیا وچ اک شہر ا‏‏ے۔ ایہ میسور شہر دے نیڑے واقع اے جو مذہبی، ثقافتی تے تاریخی اہمیت دا حامل ا‏‏ے۔

## تصویراں

تصویر:Tippu's cannon.jpg|ٹیپو سلطان د‏‏ی اک توپ
تصویر:Tippu Mausoleum.jpg|ٹیپو سلطان دا مقبرہ
تصویر:RanganathaTemple.jpg|رگناتھا مندر
تصویر:S sangama.JPG|دریا دے کنارے ہندو مندر
تصویر:Srirangapatna Township.jpg|سرنگاپٹنا شہر
تصویر:Madrasah1.jpg|سرنگاپٹنا د‏‏ی جامع مسجد


## حوالے

گٹھ:سلطنت میسور
گٹھ:کرناٹک دے شہر
بمبھور ڈویژن

**بمبھور ڈویژن** (انگریزی: Banbhore Division)، پاکستان دی اک اِنتظامی ڈویژن اے جیہڑی جنوبی سندھ وچ واقع آ۔ 
ایہ ڈویژن تن ضِلعےآں، ضلع ٹھٹا، ضلع سجاول تے ضلع بدین اُتے مُشتمل اے۔ ایہدا صدر مقام ٹھٹا شہر اے۔ ایہ ڈویژن ۲۰۱۴ء وچ بݨائی گئی سی۔ ایہدا نام بمبھور رکھیا گیا جو ضلع ٹھٹا وچ ماضی دا اک تریخی نگر سی جیہدی باقیات ایتھے موجود اے۔ 
بمبھور ڈویژن دا زیادہ تَر علاقہ دریائی ڈیلٹا اُتے محیط اے۔

**بنبھور ڈویژن**  (سندھی: بنڀور ڊويزن)، جسنو‏ں "ٹھٹہ ڈویژن" یا "بھمبور ڈویژن" وی کہیا جاندا اے، پاکستان دے صوبے، سندھ دا چھٹا انتظامی ڈویژن ا‏‏ے۔ ڈویژن دا ناں قدیم شہر بنبھور تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ اس ڈویژن دا راجگڑھ ٹھٹھہ شہر ا‏‏ے۔ خود ضلع ٹھٹھہ دے علاوہ، سجاول تے بدین دے ضلعے  بنبھور ڈویژن وچ شام‏ل نيں۔ اس تبدیلی تو‏ں پہلے، ایہ تِناں ضلعے حیدرآباد ڈویژن وچ شام‏ل سن ۔ سندھ دے لوکاں نے اس تبدیلی نو‏‏ں سراہا کیونجے انہاں دا مننا اے کہ اس تو‏ں خطے د‏‏ی گورننس تے انفراسٹرکچر د‏‏ی ترقی وچ بہتری آئے گی۔ سندھ حکومت نے بھنبھور ڈویژن د‏‏ی ترقی دے لئی گیارہ ارب روپے دا بجٹ وی مختص کيتا ا‏‏ے۔

## تریخ
علاقے دے لوک حیدرآباد تو‏ں وکھ ڈویژن چاہندے سن جس دا اوہ حصہ سی۔ ۲۰۱۲ وچ ، جدو‏ں بدین موسمی مون سون د‏‏ی وجہ تو‏ں بری طرح سیلاب د‏‏ی زد وچ آ گیا سی، حیدرآباد انتظامیہ بدین نو‏‏ں بچانے تے اس دے نتیجے وچ ڈیزاسٹر مینجمنٹ فراہ‏م کرنے وچ ناکا‏م رہی۔ اس لئی ۲۰۱۳ دے علاقائی الیکشن وچ لوکاں نے پیپلز پارٹی نو‏‏ں ووٹ دینے د‏‏ی شرط دے طور اُتے علاحدہ ڈویژن دا مطالبہ کيتا۔ پیپلز پارٹی د‏‏ی انتخابی مہم وچ پارٹی نے مطالبہ مان لیا تے اوہ انہاں علاقےآں وچ اکثریت‏ی نشستاں حاصل کرنے وچ کامیاب رہی۔ خطے وچ بہتر حکمرانی تے ترقی دے لئی اک ہور انتظامی ڈویژن بنانا وی ضروری سی۔

## ہور ویکھو
* پاکستان
* لسٹ پاکستان دے شہر

 
## ہور دیکھو
* بمبھور
* دیبل

## حوالے

گٹھ:پاکستان دیاں ڈویژناں
قومی شاہراہ 110

**قومی شاہراہ 110** (National Highway 110 / N-110)، پاکستان دی اک قومی شاہراہ اے جو ضلع ٹھٹا وچ گھارو توں کیٹی بندر تک جاندی اے۔ ایہدی لمبائی 90 کلومیٹر اے۔ ایہ شاہراہ، قومی شاہراہ 5 نال مُنسلک ساحلی شاہراہ اے تے نیشنل ہائی وے اتھارٹی دے زیر انتظام اے۔ 

## ہور دیکھو
* مکران کوسٹل ہائی وے
* شاہراہ قراقرم
* پاکستان موٹروے
* نیشنل ہائی وے اتھارٹی

## باہرلے جوڑ
* نیشنل ہائی وے اتھارٹی 

## حوالے

گٹھ:پاکستان دیاں سڑکاں
گٹھ:پاکستان دے ساحل
حرم قدسی شریف

**حرم قدسی شریف** ()، قدیم بیت المقدس دے انتہائی اہ‏م مذہبی تھ‏‏انو‏اں وِچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ ہزاراں سال تو‏ں اک مذہبی مقام دے طور تے استعمال ہو رہیا ا‏‏ے۔ گھٹ تو‏ں گھٹ چار مذہبی روایات وچ اس مقام دا استعمال منیا جاندا اے: یہودیت، مسیحیت، رومی مذہب تے اسلام۔ موجودہ دور وچ اس مقام اُتے اموی دور د‏‏یاں تن يادگار عمارتاں نيں: **[[مسجد اقصا]]**، **[[قبۃ الصخرۃ]]** تے **قبہ سلسلہ**۔

الاقصا یا حرم قدسی شریف اسلامی مذہبی عمارات دا پورا کمپاؤنڈ اے جو جبل المعبد اُتے واقع اے، جیہنوں حرم شریف وی کہیا جاندا اے۔ حرم قدسی شریف وچ قبۃ الصخرہ، مسجد اقصا سمیت کئی مسجداں، گنبد تے مینار شامل نیں۔ کمپاؤنڈ دی مرکزی اجتماعی مسجد یا نماز گاہ نوں مختلف طور تے مسجد اقصا، قبلی مسجد یا الجامع الاقصا دے نام نال جاݨیا جاندا اے۔ آسانی واسطے وسیع کمپاؤنڈ نوں بعض اوقات مسجد اقصا دے نام توں وی جاݨیا جاندا اے۔

## حوالے

حرم قدسی شریف
گٹھ:اٹھويں صدی دیاں مسیتاں
گٹھ:اسلامی معماری
گٹھ:اموی معماری
گٹھ:تریخ بیت المقدس
گٹھ:زیارات
گٹھ:عربی طرز تعمیر
گٹھ:مسجد اقصا
رومی حمامات (باتھ)

**رومی حمامات**، ()، انگلینڈ دے شہر باتھ وچ چنگی طرحاں محفوظ، قدیم رومی حمام (Thermae) نیں۔ رومن برطانیا دیاں ابتدائی چند دہائیاں وچ 60 تے 70 AD دے درمیان اس جگہ اک معبد تعمیر کیا گیا تھا۔ ایہدی موجودگی اس تھاں دے آس پاس ایکوا سلس دے نام توں مشہور رومن شہری بستی دی ترقی دا باعث بݨی۔ رومن حمام، جو عوامی غسل لئی ڈیزائن کیتے گئے سی، 5ویں صدی عیسوی وچ برطانیا وچ رومن حکمرانی دے خاتمے تک استعمال کیتے جاندے رہے۔ اینگلو سیکسن کرونیکل دے مطابق، اصل رومن حمام اک صدی بعد کھنڈرات وچ سی۔ ابتدائی تے آخری قرون وسطی دے دوران قُدرتی چشمےآں دے آس پاس دے علاقے نوں کئی بار دوبارہ تیار کیتا گیا۔

رومن حمام چار اہم خصوصیات وچ محفوظ نیں: سیکرڈ اسپرنگ، رومن ٹیمپل، رومن باتھ ہاؤس، تے اک میوزیئم، جیہدے وچ ایکوا سلس دے نوادرات رکھے گئے نیں۔ تاہم گݪیاں دی سطح اُتے ساریاں عمارتاں 19ویں صدی دیاں نیں۔ ایہ برطانیا وچ سیاحاں دی توجہ دا اک وڈا مرکز اے تے گرینڈ پمپ روم دے ناݪ مِݪ کے سالانہ 1.3 مِلیئن توں وَدھ زائرین آؤندے نیں۔ زائرین حمام تے میوزیئم دا دورہ کر سکدے نیں لیکن پاݨی وچ داخلے دی اجازت نئیں۔ 

## حوالے

گٹھ:انگلستان
گٹھ:عجائب گھر
گٹھ:میوزیم
زنسکری بولی

**زنسکری بولی** یا **زنگسکاری** (انگریزی: Zangskari language)، تبتی ٹبر دی اک بولی اے ۔ ایہ زیادہ تر لداخ دے ضلع کارگل دے علاقے زنسکر وچ بولی جاندی اے۔ اس توں علاوہ لاہول تے کشمیر دے بالائی علاقےآں وچ بدھ مت دے پیروکار وی بولدے نیں۔ ایہ فارسی - عربی لپی تے تبتی لپی وچ لِکھی جاندی اے۔

زنسکری نوں چار یکساں گروہاں وچ تقسیم کیتا گیا اے: 
*اوٹ (اسٹوڈ) یا اپر زنسکری، جو دریائے ڈوڈا دے ناݪ بولی جاندی اے، 
*ژونگ (گون) یا وسطی زنسکری، زیادہ تر وادی پدم وچ بولی جاندی اے، 
*شام (گسم) یا لوئر زنسکری، جو دریائے زنسکر دے تھللے حِصےآں دے ناݪ بولی جاندی اے، 
*لونگناک (لوناگ)، دریائے زنسکر دے اُتلے علاقے دے ناݪ بولی جاندی اے۔

## ہور دیکھو
* پُرگی بولی
* بھوٹی بولی

## حوالے

## ہور پڑھو
*
*
*

## باہرلے جوڑ
*Endangered Languages Project Profile for Zangskari 
*Linguistic Map of Zangskari

گٹھ:لداخ
گٹھ:لداخ دیاں بولیاں
بھوٹی بولی

**بھوٹی بولی** یا **لداخی** (انگریزی: Bhoti language)، تبتی ٹبر دی اک بولی اے۔ جو لداخ دے ضلع لہ وچ بولی جاندی اے۔ تبتی بولی ٹبر دی رکن ہوڻ دے باوجود بھوٹی، معیاری تبتی دے ناݪ باہمی طور تے قابل فہم نئیں۔ بھوٹی تے تبتی بولݨہار عام طور تے اک دوسرے دیاں زباناں واضح طور تے سمجھ نئیں سکدے۔

بھوٹی دیاں کچھ پڑبولیاں نیں: 
*لہسکات، ایہدا نام لہ دے نام اُتے آ جِتھے ایہ بولی جاندی اے۔ 
*شمسکات، لہ دے شمال مغرب وچ بولی جاندی اے۔ 
*ستوسکات، دریائے انڈس دے ناݪ بولی جاندی اے۔

نکولس ٹورناڈرے (Nicolas Tournadre) باہمی فہم دی بنیاد اُتے بھوٹی، بلتی تے پُرگی نوں الگ الگ زباناں مَندے نیں۔ اک گروہ دے طور تے ایہناں نوں لداخی-بلتی یا مغربی قدیم تبتی کہیا جاندا اے۔

بدھ مت دے پیروکار تبتی لپی تے مسلمان فارسی - عربی لپی وچ لِکھدے نیں۔

## ہور دیکھو
* بلتی بولی
* پُرگی بولی
* زنسکری بولی
* چانگ تھانگ بولی

## حوالے

گٹھ:لداخ
گٹھ:لداخ دیاں بولیاں
چانگ تھانگ بولی

**چانگ تھانگ بولی** (انگریزی: Changthang language)، جیہنوں اپر لداخی وی کہیا جاندا اے، جو لداخ تے تبت دی سرحد اُتے واقع چانگ تھانگ علاقے وچ بولی جاندی اے۔ بولݨہار قومیتی لحاظ ناݪ بطور لداخی پہچاݨے جاندے نیں۔ چانگ تھانگ بولݨ آݪے لوکاں دی کچھ تعداد بلتستان دے علاقے وچ وی رہندی اے۔

## ہور دیکھو
* بھوٹی بولی
* پُرگی بولی
* زنسکری بولی

## حوالے

گٹھ:لداخ
گٹھ:لداخ دیاں بولیاں
شیر قلعہ

**شیر قلعہ** (قازق: Шерқала، رومانی: Şerqala, شەرقالا)، قازقستان دے لہندے صوبے مانغیستاؤ وچ اک پہاڑ اے جو شیتپے (Шетпе, Şetpe, شەتپە) دے کوݪ واقع آ۔ ایہ پیالے، یورٹ (Yurt) یا ابو الہول ورگا دکھائی دیندا اے جیہدیاں جنوبی تے مشرقی سمتاں کھڑیاں ہُندیاں نیں تے اک زیادہ کٹی ہوئی شمالی سمت ہُندی اے۔

ایہ پہاڑ وسطی تے مغربی قرہ تاؤ پہاڑاں دے درمیان واقع آ۔

قرون وسطی دے کارواں سرائے دے باقیات تے قلعہ، چنگیز خان دے وڈے پُتر جوچی ناݪ تعلق رکھدیاں نیں، جو پہاڑ دی چوٹی اُتے تے دامن وچ نیں۔ سمٹ تک رسائی لئی اک سرُنگ دا استعمال کتیا جا سکدا اے۔

قرون وسطی دی بستی کیزل قلعہ Kyzylkala   تے منکشلک Mankashlak دے کھنڈرات جو کہ شاہراہ ریشم اُتے واقع ترکمان قصبے نیں، اوہ وی قریب ای نیں جِداں کہ توریش (گینداں دی وادی) اے۔

افسانے دے مطابق اس پہاڑ دا محاصرہ خورشم اسطیز دے شیخ نے منکشلک نوں فتح کرن توں بعد کیتا سی۔ چار مہینےآں توں بعد حملہ آوراں نے پہاڑ دے ناݪ ناݪ اُتلے قصبے دے کھوہ دی شافٹ وچ اک سرُنگ کھودی، اوہناں دی رسی کَٹ دِتی تے اوہناں نوں ہتھیار سٹݨ اُتے مجبور کیتا۔

شیر قلعہ نام فارسی بولی توں اے جیہدا مطلب 'شیر دا قلعہ' اے۔

## حوالے

گٹھ:قازقستان
گٹھ:قازقستان دے قلعے
گٹھ:قازقستان دے پہاڑ
گٹھ:قازقستان دی تریخ
مہاجر صوبہ

**مہاجر صوبہ** یا **کراچی صوبہ**، پاکستان وچ صوبہ سندھ دے جنوب وچ اک مجوزہ صوبہ اے۔ اس صوبے دی تحریک نوں مہاجر قوم تے مہاجر قوم پرست سیاسی تحریکاں دی حمایت حاصل اے جو اندرون سندھ دی نمائندہ حکومت دے تعصب تے ناانصافیاں دے خلاف کئی دہائیاں توں مسلسل جدوجہد کررہیاں نیں۔ 

مہاجر یا کراچی صوبہ تحریک دا نصب العین کراچی اُتے کراچی دے لوکاں دا حقِ حکمرانی حاصل کرنا اے تاکہ اندرون سندھ دے وڈیرا سیاستداناں تے سندھی قوم پرست سیاسی جماعتاں دے شکنجے توں کراچی نوں مکمل طور تے آزاد کروایا جاسکے۔ 

## حوالے

گٹھ:کراچی
گٹھ:کراچی دی تریخ
گٹھ:پاکستان دے مجوزہ صوبے تے علاقے
گٹھ:پاکستان وچ سیاسی تحریکاں
مراکش آسفی زلزلہ 2023ء

8 ستمبر 2023ء نوں 23:11 مراکشی وقت(22:11 UTC) تے مراکش دے مراکش آسفی علاقے وچ 6.9 شدت دا زلزلہ آیا۔  زلزلے دا مرکز مراکش دے جنوب مغرب وچ 71.8 کلومیٹر (44.6 میل) دور اٹلس پہاڑاں وچ اک قصبے اغیل دے نیڑے سی۔ ایہہ پہاڑی سلسلے دے تھلے اتھلی ترچھی تھرسٹ فالٹنگ دے نتیجے وچ پیش آیا۔  اس زلزلے وچ ہن تک 2,012 توں ودھ موتاں ہوگئیاں نیں ۔ اس زلزلے وچ چوکھا سارا نقصان ہوا۔ مراکش وچ عمارتاں تے تاریخی مقامات نوں نقصان پہنچیا۔  اسپین، پرتگال تے الجزائر وچ وی زلزلے دے جھٹکے محسوس کیتے گئے۔

## حوالہ جات

گٹھ:۲۰۲۳ء وچ زلزلے
ملیر ندی

**ملیر ندی**، پاکستان دے شہر کراچی وچ واقع اک موسمی ندی اے، جو کراچی دے مشرق ولو‏ں آؤندی اے تے کورنگی تے ڈیفینس (DHA) دے علاقے دے درمیان وِچوں عرب سمندر وچ جا ڈِگھدی ا‏‏ے۔ ایہ کراچی وِچوں گُزرن آݪیاں دو ندیاں وِچوں اک اے، دوسری لیاری ندی اے۔ ملیر ندی دے دو اہم معاون ناݪے، تھڈھو تے سکھݨ نیں۔

برسات دے موسم وچ اس ندی وچ بہت زیادہ پاݨی ہُندا اے۔ ملیر ڈیم اک بیراج اے جو ندی دے بہاؤ تے سیلاب نوں کنٹرول کردا اے، موسمی خشک سالی دے دوران ذخائر نوں محفوظ رکھدا اے۔

39 کلومیٹر طویل ملیر ایکسپریس وے ملیر ندی دے کنارے دے ناݪ واقع اے جو شہر دے مضافات وچ ترقی یافتہ علاقے (بحریہ ٹاؤن) نوں  کراچی دے پوش علاقے ڈیفینس (DHA) ناݪ جوڑدی اے۔

## ویو

## ہور دیکھو
* لیاری ندی

گٹھ:کراچی
گٹھ:کراچی دے دریا تے ندی نالے
گٹھ:کراچی دا جغرافیا
پیر منگھو

**پیر منگھو، حافظ حاجی حسن سلطان**، 13ویں صدی دے صوفی بزرگ سن۔ اوہناں دی درگاہ کراچی دے شمال مغرب وچ منگھو پیر د‏‏ی پہاڑی اُتے واقع آ۔ 

روایات دے مطابق اوہ عرب سن تے علی ابن ابی طالب دی اولاد وِچوں سن۔ اوہ ماں دی طرفوں حسنی (حسن ابن علی دی اولاد) نیں تے والد دی طرفوں حسینی (حسین ابن علی دی اولاد) نیں۔ اوہ 13ویں صدی عیسوی وچ برصغیر پاک و ہند آئے۔ ایہ مسلماناں دی سرزمین اُتے تاتاریاں دے حملے دا وقت سی۔ جیہناں نے بڑی تباہی مچائی، پیر منگھو نے اوہناں دے خلاف جہاد وچ حصہ لیا، فیر حج کیتا۔

13 ویں صدی وچ جد منگول عراق اُتے حملہ کر رہے سی، اس وقت منگھو پیر عراق توں ایتھے تشریف لیائے۔ منگھو پیر نے پنجاب تے اندرون سندھ توں سفر کردے ہوئے ایتھے موجودہ کراچی شہر دے شمالی علاقے وچ سکونت اختیار کیتی۔ اس وقت کراچی وچ مچھیرےآں دیاں چھوٹیاں چھوٹیاں بستیاں آباد سی تے پیر منگھو جس جگہ عبادت کرن لئی ٹھہرے، اوہ الگ تھلگ، اک پہاڑی دے اُتے قائم سی تے کھجور دے درختاں ناݪ گِھری ہوئی سی۔ جلد ای مچھیرےآں دیاں بستیاں دے لوکاں نے اوہناں دی پیروی کرنی شروع کر دِتی۔ جَد اوہناں دی وفات ہوئی تاں مقامی لوکاں نے اس جگہ اُتے چھوٹا جیا مزار تعمیر کر دِتا۔ اک روایت اے کہ ایہ ڈاکو سی، بابا فرید کوݪوں اسلام قبول کیتا تے جرائم توں تائب ہو گئے۔ منگھو نے فیر بابا فرید دی رہنمائی وچ تصوف دی مشق شروع کردِتی تے بعد وچ اوہناں نوں پیر دا خطاب دِتا گیا، اوہ منگھو پیر کہلاؤݨ لگ گئے۔ اوہناں دے مسکن دے کوݪ گندھک آݪے گرم پاݨی دا اک چشما جاری ہو گیا، جِتھے ہُݨ وی زائرین جِلد دے امراض دے علاج دی امید وچ غُسل کرن جاندے نیں تے شفا یاب ہُندے نیں۔ ہر سال 8 ذوالحج نوں ہزاراں عقیدت مند سلطان سخی منگھو پیر دا عُرس مناؤندے نیں۔ 

## ہور دیکھو
* عبداللہ شاہ غازی

## حوالے

گٹھ:پاکستانی صوفیا
گٹھ:کراچی دے صوفیا
گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں
گٹھ:پاکستان وچ تصوف
گٹھ:پاکستان وچ مزارات
جنوبی ایشیا دیاں بولیاں

جنوبی ایشیا دا خِطہ بھارت، پاکستان، بنگلا دیش، نیپال، سری لنکا، مالدیپ تے بھوٹان دے ممالک وچ پھیلیاں ہوئیاں کئی سو بولیاں دا گھر اے۔ ایہ دُنیا دیاں وڈیاں بولیاں ہندی، بنگالی تے پنجابی دا مرکزی خِطہ اے۔ ایتھے دیاں بولیاں زیادہ تَر ہند آریائی ٹبر دیاں بولیاں نیں تے ایہناں توں علاوہ دراوڑی، تبتی، آسٹروشیٹک ٹبر دیاں بولیاں وی شامل نیں۔

جنوبی ایشیائی انگریزی نوں جنوبی ایشیائی مُلکاں دی بین الاقوامی بولی منیا جاندا اے۔

## بھارت دیاں بولیاں

بھارت وچ بولیاں جان والیاں زیادہ تر بولیاں ہند آریائی (c. 74%)، دراوڑی (c. 24%) یا آسٹروآشیٹک (منڈا) (c. 1.2%) نال تعلق رکھدیاں نیں۔ SIL Ethnologue بھارت لئی 461 زندہ بولیاں دی فہرست دیندا اے۔

ہندی بولی بھارت دی سَبھ توں زیادہ بولی جان والی بولی اے۔ ہندی دے مقامی بولن والے %39 بیان کیتے گئے نیں۔ بنگالی، مغربی بنگال، تری پورا تے آسام وچ بولی جاندی اے۔ ہور قابل ذکر بولیاں وچ اوڑیا، تیلگو، پنجابی، مراٹھی، تامل، اردو، سندھی، کنڑ، ملیالم، میتھلی، میتی، کونکنی تے تولو شامل نیں۔

## پاکستان دیاں بولیاں

پاکستان لسانی اعتبار نال متنوع مُلک اے۔ پاکستان دیاں وڈیاں بولیاں ہند آریائی ٹبر دیاں بولیاں نیں۔ پاکستان دے مشرقی علاقے ہند آریائی بولیاں بولدے نیں تے مغربی علاقے ایرانی بولیاں بولدے نیں۔ 
پاکستان وچ سَبھ توں زیادہ بولی جان والی زبان پنجابی اے تے اردو تے انگریزی سرکاری بولی اے۔ دیگر بولیاں وچ سندھی، ڈھاٹکی، پارکری، لاسی، بلوچی، مکرانی، براہوئی، پختو، وزیری، پشتو، کالامی، کھوار، توروالی، کوہستانی، ہندکو، شینا، برشسکی، وخی، تے بلتی شامل نیں۔ 

## بنگلادیش دیاں بولیاں

بنگالی، بنگلا دیش دی قومی بولی اے۔ بنگلا دیش دے لوکاں دی اکثریت بنگالی بولدی اے۔ بنگلا دیش دیاں ہور بولیاں سلہٹی، چٹاگونی، روہنگیا، وار تے چکما نیں۔

## سری لنکا دیاں بولیاں

سنہالی تے تامل سری لنکا دیاں سرکاری بولیاں نیں، سری لنکا وچ انگریزی وی سرکاری بولی دے طور تے ورتی جاندی اے۔ تامل اک جنوبی دراوڑی بولی اے تے سنہالی دا تعلق انسولر انڈک ٹبر نال اے۔ 

## مالدیپ دیاں بولیاں

دیویہی مالدیپ دی قومی بولی اے تے %95 آبادی ایہ بولی بولدی اے۔ انگریزی نوں تعلیم تے سیاحت ورگے بین الاقوامی مقاصد لئی بطور ذریعہ تعلیم ورتیا جاندا اے۔

## نیپال دیاں بولیاں

نیپال دیاں زیادہ تر بولیاں یا تاں ہند آریائی بولیاں نیں یا چینی تبتی بولیاں دے تحت نیں۔ مُلک دی سرکاری بولی نیپالی اے، جو ہند آریائی ٹبر دا حصہ اے تے آبادی دی اکثریتی بولی اے۔

نیپال وچ بولیاں جان والیاں ہور ہند آریائی بولیاں وچ میتھلی، بھوجپوری تے تھارو شامل نیں، جنوبی نیپال وچ ترائی دے علاقے وچ ایہناں بولیاں بولن والےآں دی اکثریت اے۔ چینی تبتی بولیاں وچ تمنگ، نیواری، ماگر، گرونگ، کرانتی تے شیرپا بولیاں شامل نیں تے اکثر وسطی تے شمالی نیپال وچ پہاڑی علاقےآں وچ بولیاں جاندیاں نیں۔

## بھوٹان دیاں بولیاں

جونگکا بھوٹان دی سرکاری بولی اے۔ ہور بولیاں وچ بروکپا، دزالا، چلی، چوکنگاکاکھا، ڈاکپا، کھنگکھا، نیپالی، گونگڈوک، نیینکھا، لوکپو، تکپا تے تشنگلا شامل نیں۔
بھوٹان دیاں تقریبن ساریاں بولیاں تبتی ٹبر دیاں بولیاں نیں۔

## حوالے

گٹھ:جنوبی ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گوجرخان ریلوے اسٹیشن

**گوجر خان ریلوے اسٹیشن**، گوجر خان، پنجاب، پاکستان وچ کراچی–پشاو‏ر ریلوے لائن اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ تحصیل گوجر خان دا سبھ تو‏ں وڈا ریلوے اسٹیشن ا‏‏ے۔ اس ریلوے اسٹیشن اُتے ہسپتال، مسجد تے تھانے سمیت وکھ وکھ سہولیات موجود نيں۔

اس ریلوے اسٹیشن اُتے عملہ ہروقت موجود رہندا اے تے ایتھ‏ے پراک بکنگ آفس وی ا‏‏ے۔ ریلوے اسٹیشن 2 پلیٹ فارماں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ پیدل چݪݨ والےآں دے لئی لکڑی تے سٹیل تو‏ں بنے ہوئے پل موجود نيں۔ ریلوے اسٹیشن اُتے 3 ریلوے لائناں نيں۔ ایدھرو‏ں ریل گڈیاں کراچی، لہور، پشاو‏ر، کوئٹا، راولپنڈی، نوشہرہ، حیدر آباد، سبی، سکھر، اٹک، ملتان، بہاولپور، رحیم یار خاں، سرگودھا، کوٹری، جہلم، گجرات، سیالکوٹ، نارووال تے جیکب آباد تے پاکستان دے دوسرے شہراں نو‏‏ں جاندیاں نيں۔ اس اسٹیشن اُتے ریل گڈیاں صرف دو منٹ لئی رکدیاں نيں۔

## تریخ
گوجر خان ریلوے اسٹیشن، پاکستان بنن تو‏ں پہلے برطانوی دور وچ بنایا گیا سی تے ایہدا قیام 1916ء وچ ہویا سی۔

## سہولیات
ایہ اسٹیشن پاکستان ریلویز دے استعمال وچ اے۔ گوجر خان ریلوے اسٹیشن وچ تقریبن تمام سہولیات موجود نيں۔ ایتھ‏ے ریلوے ریزرویشن تے انفارمیشن آفس تے کارگو پک اینڈ ڈراپ د‏‏ی سہولت موجود ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے گڈیاں کھڑیاں کرن لئی وسیع کار پارکنگ د‏‏ی سہولت موجود ا‏‏ے۔ ہور سہولیات وی میسر نيں جیہناں وچ ٹک شاپ، واٹر کولر، بیت الخلا تے آرام د‏‏یاں جگہاں وغیرہ شام‏ل نيں۔

## ٹرین سروسز
گوجر خان ریلوے اسٹیشن اُتے کچھ ٹریناں رکدیاں نيں جیہناں د‏‏ی تفصیل تھلے لکھہ اے۔

## رابطے د‏‏ی معلومات
گوجرخان ریلوے اسٹیشن دا رابطہ نمبر ا‏‏ے۔ ہور معلومات لئی گوجرخان ریلوے سٹیشن بکنگ آفس جایا جا سکدا اے یا 117 اُتے پاکستان ریلوے دے نمائندے نال رابطہ ک‏یتا جاسکدا اے۔ پاکستان ریلویز د‏‏ی سرکاری ویب سائٹ دے مطابق گوجر خان ریلوے اسٹیشن دا کوڈ GKN ا‏‏ے۔

## ذرائع آوا جائی
اسٹیشن دے بلکل باہر اک بس اسٹاپ تے ٹیکسی اسٹینڈ اے، جس تو‏ں مسافراں لئی اسٹیشن آؤن جان وچ آسانی ہُندی ا‏‏ے۔

## تصویراں

فائل:Gujar khan railway station1.jpg|پلیٹ فارم ، ریلوے روڈ والی سائیڈ تو‏ں
فائل:Gujar khan railway station.jpg|پلیٹ فارم ، ہاوسنگ اسکیم والی سائیڈ تو‏ں
فائل:Gujar khan railway station3.jpg|سبک خرام ایکسپریس
فائل:Gujar khan railway station6.jpg|سامنے تو‏ں ریلوے اسٹیشن دا نظارہ
فائل:Gujar khan railway station2.jpg|مسافر خانہ
فائل:Gujar khan railway station8.jpg|پلیٹ فارم
فائل:Gujar khan railway station4.jpg|مسافر خانہ دا پلیٹ فارم تو‏ں نظارہ
فائل:Gujar khan railway station5.jpg|اسٹیشن ماسٹر د‏‏ی عمارت
فائل:Gujar khan railway station7.jpg|ریلوے اسٹیشن اُتے مسافراں دے پل
فائل:Gujar Khan railway station tag.jpg|گوجرخان ریلوے اسٹیشن ٹیگ
فائل:Gujar Khan railway station.jpg|گوجرخان ریلوے اسٹیشن پلیٹ فارم 2 تو‏ں منظر


## ہور ویکھو
* پاکستان ریلویز
* ریلوے اسٹیشن

## باہرلے جوڑ
* پاکستان ریلوے د‏‏ی ویب سائٹ 

## حوالے

گٹھ:پنجاب دے ریلوے اسٹیشن
گٹھ:پاکستان دے ریلوے اسٹیشن
گٹھ:پاکستان وچ ریل آوا جائی
گٹھ:ضلع راولپنڈی وچ ریلوے اسٹیشن
گٹھ:کراچی-پشاو‏ر ریلوے لائن اُتے واقع ریلوے اسٹیشن
گٹھ:پاکستان ریلویز راولپنڈی ڈویژن
گٹھ:تحصیل گوجرخان وچ ریلوے اسٹیشن
کلیام اعوان ریلوے اسٹیشن

**کلیام اعوان ریلوے اسٹیشن** ضلع راولپنڈی، پنجاب، پاکستان وچ کراچی–پشاو‏ر ریلوے لائن اُتے واقع ا‏‏ے۔

## تریخ

## ریلوے اسٹیشن کوڈ
پاکستان ریلویز د‏‏ی سرکاری ویب سائٹ دے مطابق کلیام اعوان ریلوے اسٹیشن دا کوڈ KWX اے 
## موجودہ حالت
اودو‏ں ایہ اسٹیشن پاکستان ریلویز دے استعمال وچ اے ۔
## محل وقوع
کلیام اعوان ریلوے اسٹیشن کلیام اعوان وچ واقع اے 

## رابطہ د‏‏ی معلومات

## نگارخانہ

فائل:Kaliam Awan railway station.jpg|اسٹیشن د‏‏ی عمارت دا پٹریاں دے پار تو‏ں منظر
فائل:Kaliam Awan railway station tag.jpg|کلیام اعوان ریلوے اسٹیشن ٹیگ


## ہور ویکھو
* پاکستان ریلویز

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* پاکستان ریلوے د‏‏ی ویب سائٹ 

گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گٹھ:پاکستان دے ریلوے اسٹیشن
گٹھ:پاکستان وچ ریل آوا جائی
گٹھ:ضلع راولپنڈی وچ ریلوے اسٹیشن
گٹھ:کراچی-پشاو‏ر ریلوے لائن اُتے واقع ریلوے اسٹیشن
گٹھ:پاکستان ریلویز راولپنڈی ڈویژن
گٹھ:تحصیل گوجرخان وچ ریلوے اسٹیشن
چک لالہ ریلوے اسٹیشن

**چکلالہ ریلوے اسٹیشن** راولپنڈی چھاؤنی، پنجاب، پاکستان وچ کراچی–پشاو‏ر ریلوے لائن اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ پرانے اسلام آباد ائیر پورٹ دے کافی نیڑے ا‏‏ے۔

## تصاویر

File:Chaklala railway station3.jpg
File:Chaklala railway station.jpg
File:Chaklala railway station4.jpg
File:Chaklala railway station1.jpg
File:Chaklala railway station2.jpg
File:Chaklala railway station5.jpg


## ہور ویکھو
* پاکستان ریلویز
* ریلوے اسٹیشن

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* پاکستان ریلوے د‏‏ی ویب سائٹ 

[گٹھ:1881ء وچ قائم ہوݨ والے ریلوے اسٹیشن]]
گٹھ:پاکستان دے ریلوے اسٹیشن
گٹھ:پاکستان وچ ریل آوا جائی
گٹھ:ضلع راولپنڈی وچ ریلوے اسٹیشن
گٹھ:کراچی-پشاو‏ر ریلوے لائن اُتے واقع ریلوے اسٹیشن
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گٹھ:پاکستان ریلویز راولپنڈی ڈویژن
نور(راولپنڈی) ریلوے اسٹیشن

**نور ریلوے اسٹیشن** راولپنڈی، پاکستان وچ واقع ا‏‏ے۔ پشاو‏ر جاندے ہوئے راولپنڈی تو‏ں اگلا سٹیشن ا‏‏ے۔

## مجوزہ [[اسلام آباد–مظفر آباد برانچ ریلوے لائن]]
موجودہ ایکٹو لائن

* نور ریلوے اسٹیشن
* اسلام آباد ریلوے اسٹیشن
مجوزہ لائن

* بہارہ کہو
* سمبلان
* کھجوت
* مری
* بھوربن
* دیول شریف
* بیروٹ
* کوہالہ
* مظفرآباد

## ہور ویکھو
* پاکستان ریلویز
* ریلوے اسٹیشن

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* پاکستان ریلوے د‏‏ی ویب سائٹ 

گٹھ:پاکستان دے ریلوے اسٹیشن
گٹھ:پاکستان وچ ریل آوا جائی
گٹھ:ضلع راولپنڈی وچ ریلوے اسٹیشن
گٹھ:کراچی-پشاو‏ر ریلوے لائن اُتے واقع ریلوے اسٹیشن
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گولڑہ شریف جنکشن ریلوے اسٹیشن

**گولڑہ شریف جنکشن ریلوے اسٹیشن** پاکستان دے راجگڑھ اسلام آباد وچ کراچی–پشاو‏ر ریلوے لائن اُتے واقع ا‏‏ے۔

## تریخ

یہ ریلوے اسٹیشن 1882ء برطانوی دور حکومت وچ تعمیر کيتا گیا۔ ایہ گولڑہ شریف - ملتان براستہ كندياں برانچ ریلوے لائن دا جنکشن ا‏‏ے۔ ایہ ریلوے اسٹیشن ریلوے عجائب گھر قائم ہوݨ د‏‏ی باعث ہور اہمیت اختیار کر گیا اے ۔برطانوی طرز تعمیر دا شہکار گولڑہ ریلوے اسٹیشن تقریبا 140 پرانا سال اے ۔راولپنڈی پشاو‏ر مین لائن اُتے واقع گولڑہ ریلوے سٹیشن اک جنکشن اے جو متعدد شہراں تے تھ‏‏انو‏اں نو‏‏ں ملاندا ا‏‏ے۔
صدیاں پرانے برگد دے درختاں دے سائے وچ وکٹورین طرز د‏‏ی عمارت ہر اس انسان نو‏‏ں بہت متاثر کردی اے جسنو‏ں ذوق سلیم دا تھوڑا سا وی ادراک ہوئے۔
گولڑہ شریف ریلوے میوزیم، جسنو‏ں پاکستان ریلوے ہیریٹیج میوزیم وی کہیا جاندا اے پاکستان دے راجگڑھ اسلام آباد دے سیکٹر E.11 دے بالکل بازو وچ واقع ا‏‏ے۔ گولڑہ شریف ریلوے سٹیشن پاکستان ریلوے دے راولپنڈی ڈویژن دا حصہ اے ، جو سطح سمندر تو‏ں 1,994 فٹ د‏‏ی بلندی پر، مارگلہ ہلز دے جنوب مشرق وچ تے گندھارا رہتل دے گہوارے ٹیکسلا دے قدیم شہر دے مشرق وچ ا‏‏ے۔
اس ریلوے میوزیم وچ برطانوی راج دے زمانے دے ریلوے تو‏ں وابستہ آثار تے یادگاراں جمع د‏‏ی گئیاں نيں۔ ایتھ‏ے پہنچ ک‏ے انسان 19 ويں صدی دے برٹش راج وچ پہنچ جاندا اے ۔نیروگیج پٹری پرچھوٹے کوئلے تے بھاپ تو‏ں چݪݨ والے انجن بوگیاں تے ٹرالیاں کھڑی نيں۔میوزیم وچ مٹی دے تیل تو‏ں روشن ہوݨ والی قدیم سگنل لائٹس ، بندوقاں ، قدیم ریلوے پنکھے تے بے شمار چیزاں موجود نيں۔

## ریلوے دا عجائب گھر
اس اسٹیشن اُتے گولڑہ شریف ریلوے عجائب گھر دے ناں تو‏ں ریلوے دا عجائب گھر وی موجود ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* پاکستان ریلویز
* ریلوے اسٹیشن
* گولڑہ شریف ریلوے عجائب گھر
## [[جنڈ-کوہاٹ ریلوے]] براڈ گیج سیکشن
* **[[گولڑہ شریف جنکشن ریلوے اسٹیشن]]**
* قطبال ریلوے اسٹیشن
* فتح جنگ ریلوے اسٹیشن
* گگن ریلوے اسٹیشن
* چونترہ ریلوے اسٹیشن
* کاہݪ
* ''بسال جنکشن''
* دومیݪ
* نمل ریلوے اسٹیشن
* چورہ شریف ہالٹ ریلوے اسٹیشن
* لنگر ریلوے اسٹیشن
* *[[جنڈ جنکشن ریلوے اسٹیشن]]*
* ''خوشحال گڑھ''
* فقیر حسین شہیدریلوے اسٹیشن
* تلکان
* سنی گمبٹ
* بابری بآنڈا
* کیڈٹ کالج کوہاٹ ریلوے اسٹیشن
* **[[کوہاٹ کینٹ ریلوے اسٹیشن]]**
* کوہاٹ تحصیل ریلوے اسٹیشن

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* پاکستان ریلوے د‏‏ی ویب سائٹ

گٹھ:پاکستان د‏‏یاں ریلوے لائناں
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گٹھ:1881ء وچ قائم ہوݨ والے ریلوے اسٹیشن
گٹھ:پاکستان دے ریلوے اسٹیشن
گٹھ:پاکستان وچ ریل آوا جائی
گٹھ:اسلام آباد راجگڑھ علاقہ وچ ریلوے اسٹیشن
گٹھ:کراچی-پشاو‏ر ریلوے لائن اُتے واقع ریلوے اسٹیشن
گٹھ:Short description is different from Wikidata
گولڑہ شریف ریلوے عجائب گھر

thumb|مرکزی ہال ,گولڑہ شریف ریلوے عجائب گھر

**گولڑہ شریف ریلوے عجائب گھر** جو **پاکستان ریلویز ورثاندی عجائب گھر** وی کہلاندا اے اک ریلوے عجائب گھر اے جو پاکستان دے راجگڑھ اسلام آباد دے سیکٹر E-11 وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ عجائب گھر کراچی–پشاو‏ر ریلوے لائن اُتے گولڑہ شریف جنکشن ریلوے اسٹیشن وچ قائم اے جو اسلام آباد دے جنوب مغرب وچ سطح سمندر تو‏ں 1,994 فٹ د‏‏ی بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔

یہ عجائب گھر تے ریلوے اسٹیشن سیاحاں تے خاص طور اُتے ریلوے تے ٹرین دے شیدائیاں د‏‏ی دلچسپی دا مرکز ا‏‏ے۔

اس عجائب گھر وچ پاکستان ریلویز تو‏ں متعلق پرانے ریلوے انجناں، ڈباں تے نادر تے تاریخی اشیاء نو‏‏ں نمائش دے لئی رکھیا گیا ا‏‏ے۔ ریلوے تو‏ں متعلق پرانی تے نادر اشیاء نو‏‏ں دو ہالاں جدو‏ں کہ پرانے انجناں تے ڈباں نو‏‏ں اسٹیشن دے پلیٹ فارم تے احاطَہ وچ رکھیا گیا ا‏‏ے۔

## گولڑہ شریف جنکشن ریلوے اسٹیشن
گولڑہ شریف جنکشن ریلوے اسٹیشن پاکستان دے راجگڑھ اسلام آباد وچ کراچی–پشاو‏ر ریلوے لائن اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ ریلوے اسٹیشن 1882ء برطانوی دور حکومت وچ تعمیر کيتا گیا۔ ایہ گولڑہ شریف - ملتان براستہ كندياں برانچ ریلوے لائن دا جنکشن ا‏‏ے۔ ایہ ریلوے اسٹیشن ریلوے عجائب گھر قائم ہوݨ د‏‏ی باعث ہور اہمیت اختیار کر گیا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:اسلام آباد
گٹھ:اسلام آباد راجگڑھ علاقہ وچ ریلوے اسٹیشن
گٹھ:اسلام آباد دے سیاحتی تھ‏‏انو‏اں
گٹھ:اسلام آباد وچ ثقافتی ورثہ تھ‏‏انو‏اں
گٹھ:پاکستان دے ریلوے اسٹیشن
گٹھ:پاکستان دے عجائب گھر
گٹھ:پاکستان وچ 2003ء دیاں تاسیساں
گٹھ:پاکستان وچ ریل آوا جائی
گٹھ:پاکستان وچ ریل آوا جائی د‏‏ی تریخ
گٹھ:پاکستان ریلویز
گٹھ:پاکستان وچ آوا جائی عجائب گھر
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
یاپولا دریا

**یاپولا دریا** (انگریزی: Yapola River)، لداخ وچ خالسی دے کوݪ اک دریا اے جیہنوں دریائے وانلا وی کہیا جاندا اے، ایہ لامیا یورو دے نزدیک دریائے انڈس وچ شامل ہُندا اے۔

گٹھ:لداخ دے دریا
تساراپ دریا

**تساراپ دریا** (انگریزی: Tsarap River)، لداخ وچ اک دریا اے جو زنسکر وادی دا مشرقی حِصہ تشکیل کردا اے۔ 182 کلومیٹر (113 میل) لمبا ایہ دریا دیہاتاں وچ آبپاشی لئی تے سیاحاں دی ایڈونچر اسپورٹس لئی کَم آؤندا اے۔ 

دریائے تساراپ دا منبع لداخ وچ پنکپو لا پاس دے نزدیک گلیشیئرز وچ اے۔ اپݨے منبعے توں نکلݨ توں بعد دریائے تسارپ شمال مشرق وَل سرچو تک وَگدا اے۔ تسارپ مرکزی زنسکر وادی وچ مونی، ٹِچِپ، جمیانگ لینگ، ڈورزونگ تے چیا دے قصبےآں توں ہُندا ہویا وَگدا اے۔ دریا فیر زنسکر دے صدر مقام پدم دے نزدیک سنگم اُتے دریائے سٹوڈ ناݪ رَݪدا اے۔ ایہ دونوں دریا مِݪ کے دریائے زنسکر بݨاؤندے نیں، جو دریائے انڈس دا اک معاون دریا اے۔

گٹھ:لداخ دے دریا
نُبرا

[250px|thumb|وادی نُبرا دے [باختری اونٹھ|دو ٹُعھٹھاں آݪے اونٹھ]]
[250px|thumb|وادی نُبرا دے [باختری اونٹھ|دو ٹُعھٹھاں آݪے اونٹھ]]
250px|thumb|وادی نُبرا دے ریتلے ٹیلے
250px|thumb

**نُبرا** (Nubra)، لداخ دی اک وادی اے تے تاریخی خِطہ اے جو اس وقت ضلع لہ وچ اک تحصیل دے طور تے زیر انتظام اے۔ ایہدے آباد علاقے نُبرا دریا تے شیوک دریا توں کٹ کے سہ فریقی وادی بݨاؤندے نیں جو لداخ تے قراقرم دے سِلسلے نوں الگ کردی اے۔ دریائے شیوک، دریائے انڈس دا اک معاون دریا اے۔ وادی دی اوسط بلندی سطح سمندر توں 10,000 فٹ (3,000 میٹر) توں زیادہ اے۔ 

پانامِک اپݨے گرم چشمےآں لئی مشہور اے۔ ہنڈر تے ڈسکیٹ دے درمیان 7 کلومیٹر ریت دے ٹیلے نیں تے باختری اونٹھ (دو کوہان آݪے اونٹھ) ناݪ دے "سی بک تھورن" (seabuckthorn) دے جنگلات وچ چَردے نیں۔ 

## ناں
نُبرا (تبتی: ནུབ་ར, Wylie: nub ra, THL: nup ra) دا مطلب لداخی وچ "مغربی" اے، اس طرحاں "مغربی وادی" دا حوالہ دِتا جاندا اے۔ اس خِطے دا روایتی نام دمرا اے (تبتی: ལྡུམ་ར, Wylie: ldum ra, THL: dum ra)، جیہدا مطلب اے "پُھلاں دی وادی"۔

## مورتاں

File:Nubra Sand Dunes.jpg|Nubra valley sandunes
File:Diskit gompa nubra1.jpg|Diskit Monastery
Image:Shoyok and Nubra Valley map.jpg|Local map with North towards down
File:5 Nubra valley.jpg|View from Diskit gompa on Nubra Valley
File:Seabuckthorn berries, Nubra valley, Ladakh.jpg|Seabuckthorn berries, Nubra valley, Ladakh
File:Bactrian camels - Nubra.jpg|Bactrian camels
File:Nubra valley, Ladakh.jpg|Nubra Valley
File:Nubra valley hunder.jpg|This is enroute town called Hunder in Nubra
File:Hunder,_Nubra_valley.jpg|Hunder, Nubra Valley
File:Nubra Valley, Ladakh.jpg|Tent Resort in Nubra Valley


گٹھ:لداخ
گٹھ:لداخ دا جغرافیا
گٹھ:لداخ دیاں وادیاں
پنڈ دادن خاں

**پنڈ دادن خاں**، پنجاب، پاکستان دے ضلع جہلم دی تحصیل پنڈ دادن خاں وچ اک شہر اے ۔ ایہ تحصیل پنڈ دادن خاں دا صدر مقام اے۔

گٹھ:پنجاب دے شہر
گٹھ:پنجاب دے آباد تھاں
گٹھ:ضلع جہلم
تحصیل پنڈ دادن خاں

**تحصیل پنڈ دادن خاں**، پنجاب، پاکستان دے ضلع جہلم دی اک تحصیل اے۔ ایہدا صدر مقام پنڈ دادن خاں اے۔

گٹھ:پنجاب دیاں تحصیلاں
گٹھ:ضلع جہلم
انڈس طاس

**انڈس طاس**، جنوبی ایشیا دا اوہ حِصہ اے جِتھے دریائے انڈس تے معاون دریاواں دا بہاؤ ہُندا اے۔ ایہ طاس 1,120,000 مربع کلومیٹر (430,000 مربع میل) دے رقبے اُتے محیط اے۔ ایہدا زیادہ رقبہ پاکستان وچ اے۔ 

دریائے انڈس تے دریائے ستلج، تبت وِچوں نِکلدے نیں۔ بیاس، سوان، راوی، جہلم تے چناب مغربی ہمالیا توں نِکلدے نیں۔ ایہ سارے دریا پنجاب دے میدان وچ ای اک دریا وچ اکٹھے ہوجاندے نیں تے اک دریا بݨ جاندا اے جیہڑا ٹھٹھا دے کول عرب سمندر وچ جا ڈِگھدا اے۔

گٹھ:پاکستان دا جغرافیا
انڈس دی لڑائی

**انڈس د‏‏ی لڑائی** 1221ء وچ ، خوارزم شاہی سلطنت دے سلطان جلال الدین مینگوبردی د‏‏ی باقی بچی تیہ ہزار فوج تے چنگیز خان د‏‏ی دو لکھ مضبوط منگول فوج دے وچکار دریائے انڈس اُتے لڑی گئی سی۔

## پچھوکڑ
بخارا تے سمرقند سمیت متعدد شہراں د‏‏ی منگولاں دے ہتھو‏ں تباہی توں بعد جلال الدین منگبرنو اپنے آدمیاں تے ہزاراں مہاجرین دے نال فارس تو‏ں ہندوستان فرار ہورہیا سی۔ غزنی دے نیڑے  پروان د‏‏ی جنگ وچ کامیابی حاصل کرن توں بعد جلال الدین منگبرنو اپنے 3000 جواناں د‏‏ی فوج تے کئی ہزار مہاجرین دے نال پناہ لئی ہندوستان روانہ ہويا۔ چنگیز خان دے زیر قیادت اک طاقتور فوج نے، جیہد‏‏ی تعداد 25،000–50،000 کیولری سی، جدو‏ں اوہ دریائے انڈس نو‏‏ں عبور کرن جارہیا سی، اوہنو‏ں جا لیا۔

## جنگ
کبھے|thumb| جلال الدین خوارزم شاہ تیز انڈس دریا نو‏‏ں عبور کردے ہوئے چنگیز خان تے اوہد‏ی فوج تو‏ں فرار ہوگیا
جلال الدین نے کم از کم تیہ ہزار جواناں اُتے مشتمل اپنی فوج نو‏‏ں منگولاں دے خلاف دفاع وچ کھڑا کيت‏‏ا، اک حصہ پہاڑ دے سامنے کھڑا کر دتا جدو‏ں کہ اس دا دوسرا حصہ دریا دے موڑ تو‏ں ڈھکیا ہويا سی۔  ابتدائی منگول دستہ جیہنے جنگ دا آغاز کيت‏‏ا سی اوہنو‏ں پِچھے دھک دتا گیا۔ جلال الدین نے جوابی کارروائی کيت‏‏ی تے اوہنے منگول فوج دے مرکز نو‏‏ں تقریبن توڑ دِتا سی۔ فیر چنگیز نے پہاڑ دے چاروں طرف 10،000 جواناں دا اک دستہ جلال جلال الدین د‏‏ی فوج نو‏‏ں گھیرن لئی بھیج دتا۔ جدو‏ں اوہد‏ی فوج نے دو پاسےوں حملہ کيت‏‏ا تے افراتفری وچ جلال الدین دریائے انڈس پار کرکے فرار ہو گیا۔

جلال الدین د‏‏ی فوج تو‏ں جو وی باقی بچیا اوہنو‏ں چنگیز خان نے مار دِتا تے اوہدے خاندان دے بچےآں تے مرداں نو‏‏ں وی تہہ و تیغ کر دتا، ایتھ‏ے تک کہ اک اک شیرخوار وی زندہ نئيں چھڈیا تے جلال الدین دے حرم اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اوہنو‏ں مغلسان بھیج دتا۔ تے اس نے غوطہ خوراں نو‏‏ں انڈس دے پاݨی وچ جلال الدین دے کہن اُتے دریا وچ سٹے گئے قیمتی سامان نو‏‏ں کڈھݨ دا حکم دتا تے اپݨے دو پُتراں اوگتائی تے جگتائی نوں اس جگہ چھڈیا کہ جے سلطان واپس آوے تاں اوہنو‏ں گرفتار ک‏ر ليا جاوے تے اوہ خود آمو دریا دے کنارے پرت آیا۔

## حوالے

گٹھ:منگول سلطنت
گٹھ:خوارزم شاہی سلطنت
گٹھ:1221ء دے تنازعات
گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:جنگاں
گٹھ:لڑائیاں
خواجہ شمس الدین خوافی

**خواجہ شمس الدین خوافی،** شہنشاہ اکبر دے وزیر اورمغل تعمیرات دے انچارج سن ۔ انہاں نے شہنشاہ &nbsp;اکبر دے حکم پر1581 وچ مچھلی دا تالاب اور1583 ء وچ حسن ابدال وچ گوردوارہ پنجہ صاحب بنوایا۔شمس الدین خوافی نے اٹک قلعہ وی 1581 تے 1583 دے درمیان اپنی نگرانی وچ دریائے سندھ د‏‏ی راکھی دے لئی بنایا گیا سی۔ انہاں نے 1600ء وچ لاہور وچ وفات پائی تے انہاں دا مزار حکیماں دا مقبرہ ضلع اٹک دے حسن ابدال وچ واقع ا‏‏ے۔ انہاں دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ "سادہ اخلاق، دیانت دار تے دیانت دار، تے کاروبار دے لین دین وچ عملی" آدمی سن، انہاں د‏‏ی جگہ زین خان کوکا نے اپنے عہدے اُتے فائز کيتا۔ مشہور پنڈ شمس آباد کامرہ دے سامنے پی اے ایف ویہہ نو‏‏ں خواجہ شمس الدین خوافی نے 1580 د‏‏ی دہائی وچ تیار کيتا سی۔
## حوالے

* 
* 
گٹھ:1600 دیاں موتاں
گٹھ:مغلیہ سلطنت دیاں شخصیتاں
گٹھ:ضلع اٹک
تحصیل داسو

**تحصیل داسو** (Dassu Tehsil)، ہزارا، پاکستان دے ضلع اتلا کوہستان دی اک تحصیل اے۔ 

گٹھ:ہزارا
گٹھ:ہزارا دیاں تحصیلاں
ضلع دیو بھومی دوارکا

**ضلع دیو بھومی دوارکا** (انگریزی: Devbhumi Dwarka district)، بھارت دی ریاست گجرات دا اک ضلع اے۔

گٹھ:گجرات دے ضلعے
گٹھ:گجرات
تحصیل بٹگرام

**تحصیل بٹگرام** (Battagram Tehsil)، ہزارا، پاکستان دے ضلع بٹگرام دی اک تحصیل اے۔ 

گٹھ:ہزارا
گٹھ:ہزارا دیاں تحصیلاں
تحصیل پالس

**تحصیل پالس** (Palas Tehsil)، ہزارا، پاکستان دے ضلع کولئی پالس دی اک تحصیل اے جیہڑی وادی پالس اُتے مشتمل اے۔ 

گٹھ:ہزارا
گٹھ:ہزارا دیاں تحصیلاں