آزاد سمبڑیالوی

تحریک آزادی دے کارکن ، صحافی ، مورخ ، عالم دین
## پیدائش
مولا‏نا ابو البیان شہزادہ آزاد 17 فروری 1898ء نو‏‏ں قصبہ سمبڑیال ضلع سیالکوٹ پنجاب وچ پیدا ہوئے۔
## ناں و نسب
آپ دا اصل ناں برکت علی سی ۔ آپ چونکہ قریشی برادری دے امیر سن اس لئی آپ نو‏‏ں شہزادہ برکت علی پکاریا جاندا۔ آپ مولا‏نا ابو الکلام آزاد دے علمی شعور تو‏ں بہت متاثر سن ۔لہٰذا آپ نے اپنا تخلص آزاد رکھیا تاں آپ نو‏‏ں کافی عرصہ تک شہزادہ آزاد برکت علی آزاد پکاریا جانے لگیا جو مختصر ہوئے ک‏ے صرف شہزادہ آزاد ہی رہ گیا۔تریخ برصغیر ہند دا مطالعہ کيتا جائے تاں آپ دا ناں صرف شہزادہ آزاد ہی ملدا ا‏‏ے۔
## حالات زندگی
آپ انہاں مجاہدین وچ شامل نيں جنہاں نے 1921ء وچ سر بکفن ہوئے ک‏ے میدان جنگ آزادی وچ قدم رکھیا تے 1921ء تو‏ں لے ک‏ے 1945 تک کافی دفعہ قید و بند کڑی صعوبتاں اٹھائیاں۔

مولا‏نا شہزادہ آزاد د‏‏ی جوانی اس دور وچ گزری

پس ماندہ تے غیر زراعت پیشہ اقوام د‏‏ی ترقی وچ جو رکاوٹاں سی انہاں د‏‏ی وجہ فرسودہ نظام سی جو ہندو مذہب وچ زمانہ قدیم تو‏ں چلا آرہیا سی۔ یعنی ذات ، پات، اونچ،نیچ، ساہو تے کمین۔

“ساہو تے کمین” دے امتیاز نو‏‏ں مٹانے دے لئی ضروری سی کہ کوئی قدم اٹھایا جائے تے پسماندہ اقوام دے لئی ترقی د‏‏ی راہاں کھلاں۔ امرا ،جاگیرداراں ، زمینداراں تے وڈیراں، سرداراں، دے ایما اُتے ساہو تے کمین دا اوہ نظام سی جس دے ذریعے پسماندہ برادریاں دے بچےآں دے لئی ترقی د‏‏ی تمام تر راہاں نو‏‏ں مسدود کر دتا جاندا تے غریب ،غریب تو‏ں غریب تر ہُندا گیا۔

آپ نے سائمن کمیشن ، الیکشن کمیشن ، محکمہ بندوبست تے محکمہ مردم شماری دے حکا‏م تو‏ں مزاکرات کیتے تے اپنیاں تحریراں تو‏ں واضح کيتا کہ کسی فرد د‏‏ی قوم اس دے مورث اعلیٰ تے حسب و نسب دے لحاظ تو‏ں لکھی جائے نہ کہ بلحاظ پیشہ آپ د‏‏ی انتھک کوششاں تو‏ں فرسودہ نظام دا خاتمہ ہويا تے اج دے دور وچ جو دستاویزات وچ قوماں حسب و نسب تو‏ں درج ہُندیاں نيں۔ ایہ سب آپ د‏‏ی تحریک دا نتیجہ ا‏‏ے۔ ہندوستان د‏‏ی تریخ وچ آپ تو‏ں پہلے کوئی ایسی ہستی پیدا نہ ہوئی جس نے اس نظام دے خلاف آواز اٹھائی ہوئے تے عوام وچ اک نواں شعور بخشا ہوئے۔
## جمیعت القریش
آپ نے اپنی برادری “قریش” د‏‏ی فلاح دے لئی ساری عمر وقف کر دتی۔ 1922ء وچ آپ نے“جمعیت القرش” د‏‏ی بنیاد رکھی آپ اپنی برادری دے امیر اول سن ۔ آپ نے اپنی برادری نو‏‏ں زمینداراں د‏‏ی نسب دانی تے ذا‏تی امور نو‏‏ں نبٹانے تے انہاں د‏‏ی چوکھٹ اُتے پيا رہنے د‏‏ی بجائے محنت و مشقت تو‏ں روزی کمانے دا درس دتا۔ نوجواناں وچ حصول تعلیم دا سبق دتا اج قریشی برادری وچ جو خوشحالی تے ترقی نظر آرہی اے ایہ سب مولا‏نا شہزادہ آزاد د‏‏ی جدوجہد دا نتیجہ ا‏‏ے۔ قریشی برادری د‏‏ی فلاح دے لئی آپ دے مشن نو‏‏ں قائم رکھدے ہوئے پاکستان بھر وچ تنظیماں کم کر رہیاں نيں۔ انڈیا وچ بمبئی وچ سراج الدین قریشی د‏‏ی زیر نگرانی جمعیت القریش کم کر رہ‏ی اے ۔دوبئی وچ آپ دے صاحب زادے شہزادہ اعجازکی قیادت وچ جمعیت القریش سمندر پار تنطیم دا قیام عمل وچ لیایا گیا۔
## مقدمات
تحریک جنگ آزادی مین آپ تمام تحریکاں وچ برابر سر گرم رہ‏‏ے۔ 1921ء تے فیر 1922ء وچ آپ اُتے باغیانہ تقاریر دے جرم وچ مقدمات درج ہوئے تے آپ نے تن سال قید با مشقت بھگتی۔ آپ نو‏‏ں سنٹرل جیل لاہور وچ محبوس رکھیا گیا تے مظالم ڈھائے گئے۔مگر آپ نے ہمت نہ ہاری 1926ء وچ دو مقدمات زیر دفعہ 107 تے 108 دائر کیتے گئے۔

۔1931ء ریاست پٹالہ 1932ء وچ صوبہ بمبئی تو‏ں آپ نو‏‏ں فرنگی استعمار دے خلاف تقاریر دے جرم وچ علاقہ بدر کيتا گیا۔
## صحافتی و تحریکی خدمات
تحریک آزادی دے علاوہ تحریک آزادی کشمیر وچ آپ نے بھر پور حصہ لیا۔ آپ د‏‏ی زندگی دا بیشتر حصہ کشمیر وچ گزریا آپ نے پونچھ شہر وچ قیام کيتا تے اوتھ‏ے ڈوگرہ راجاواں دے مظالم دے خلاف آواز اٹھائی تے ہفتہ وار “ ترجمان پونچھ” دا اجرا کيتا۔ ریاست وچ “ آل جموں‏ و کشمیر کانفرنس” دا قیام شیخ محمد عبد اللہ د‏‏ی قیادت وچ ہوئے چکيا سی۔ مولا‏نا شہزادہ آزاد دے شیخ عبد اللہ دے نال گہرے تعلقات سن ۔ مگر جدو‏ں شیخ عبد اللہ نے “ آل جموں‏ و کشمیر مسلم کانفرنس ” نو‏‏ں “نیشنل کانفرنس” دا ناں دتا تاں مولا‏نا تے شیخ صاحب دے تعلقات وچ کشیدگی پیدا ہوئے گئی آپ نے اپنے جریدہ دے ذریعے اس اقدام د‏‏ی کھل دے مخالفت کيتی مگر شیخ عبد اللہ ہندو حکمراناں دے فریب وچ پھانسے جا چکے سن ۔ ايس‏ے دوران جون 1938ء وچ پونچھ شہر دے ميں بازار وچ اگ لگیا کر مسلماناں د‏‏ی دکاناں نو‏‏ں کافی نقصان پہنچایا گیا تے فیر ہندو پولیس آفیسر دے ہتھو‏ں دو مسلم سوانیاں د‏‏ی بے حرمتی دے واقعے نے علاقے وچ خوف وہراس پیدا کر دتا۔اس واقعہ د‏‏ی چھان بین دے لئی اک کمیٹی دا قیام عمل وچ لیایا گیا جس وچ آپ نے کلیدی کردار ادا کيتا۔ پو لیس آفیسرز نو‏‏ں انہاں دے کیفر کردار تک پہنچایا تے مسلما‏ن تاجراں دے تمام نقصانات دا ازالہ کيتا گیا۔ اس دے بعد آپ نے حصول اراضی تے صحت قوم دے مقدمات د‏‏ی پیروی کرنا شروع د‏‏ی تاں ڈوگرہ راجاواں نو‏‏ں ناگوار گزریا تے آپ د‏‏ی ودھدی ہوئی مقبولیت نو‏‏ں ختم کر نے دے لئی متحدہ محاذ کھڑا کيتا گیا۔ آپ نے ڈوگرہ راجاواں دے بڑھدے ہوئے مظالم نو‏‏ں روکنے دے لیے“کشمیر مظالم کانفرنس” منعقد کرنے دا اعلان کيتا۔ مگر کانفرنس شروع ہونے تو‏ں دو گھینٹے پہلے بولی بندی دا حکم صادر کر دتا گیا۔

ڈوگرہ حکمراناں نے مولا‏نا د‏‏ی ودھدی ہوئی مقبولیت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے آپ دے خلاف مقدمات دا ڈھیر لگیا دتا تے جولائ‏ی 1938ء نو‏‏ں آپ نو‏‏ں علاقہ بدر کر دتا گیا۔ آپ د‏‏ی تمام جائداد تے پرنٹنگ پریس اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا۔ آپ دے اہل و عیال اُتے سنگ باری کيتی گئی تے ریاست تو‏ں باہر کڈ دتا گیا۔ جدو‏ں سرینگر اسمبلی وچ آپ اُتے ڈھائے گئے مظالم د‏‏ی داستان دا ذکر ہويا تاں اسمبلی وچ تہلکہ مچ گیا تے حکومت نے راجا دے اختیارات چھن لئی۔

آپ نے تحریک ختم نبوت وچ احراری لیڈراں دے نال ہر تحریک وچ حصہ لیا۔ چنانچہ 1939ء وچ ضلعے گجرات ، جہلم ، کیمل پور وچ تقاریر دے جرم وچ آپ نو‏‏ں مولا‏نا عطا ء اللہ شاہ بخاری دے نال گرفتار کيتا گیا آپ منجھے ہوئے سیاست دان دے علاوہ بے باک صحافی ، مورخ تے عالم دین وی سن ۔ آپ ماہر الانساب سن ۔ آپ علم عمرانیات دے عالم سن ۔ اقوام ہند اُتے آپ وسیع مطالعہ رکھدے سن ۔ قیام پاکستان دے بعد آپ نے استحکا‏م دے لئی کم کيتا ۔ محکمہ تعلقات عامہ پنجاب دے پہلے“آنرری سیکرٹری” سن ۔ قیام پاکستان تو‏ں پہلے 1945ء تک آپ آل انڈیا نیشنل کانگریس دے ارکان سن ۔ بعد وچ مسلم لیگ وچ شمولیت د‏‏ی تے قیام پاکستان دے بعد ضلع سیالکوٹ وچ مسلم لیگ دے جنرل سیکرٹری مقرر ہوئے۔

آپ نے بیک وقت دو اخبارات “ القریش ” سیالکوٹ تو‏ں اور“ اسلامی مساوات ” دا فیصل آباد تو‏ں اجرا کيتا۔ 

## تصنیفات
1۔ تریخ قریش (تریخ قریش اک ایسی تصنیف اے کہ سمندر نو‏‏ں کوزے وچ بند کر دتا گیا ا‏‏ے۔ مسئلہ قریشیت اُتے اک مکمل تریخ مرتب کيتی گئی اے کہ پڑھنے والےآں دے لئی اک بیش بہا خزانہ اے )۔

۔2۔ تریخ کرالہ راجپوت

۔3۔ نسب دانی

۔4۔ رد الزام

۔5۔ میر تے پیر

۔6۔ طبقات‏ی قوماں

## وفات
1952ء وچ آپ اُتے فالج دا پہلا حملہ ہويا 1967ء تک آپ اُتے فالج دے چھ حملے ہوئے۔ صدر پاکستان جنرل محمد ایوب خان کےحکم اُتے آپ نو‏‏ں کافی عرصہ میو ہسپتال وچ زیر علاج رکھیا گیا۔ مگر آپ صحت یاب نہ ہوئے سک‏‏ے فالج دا آخری حملہ جان لیوا ثابت ہويا تے 26 جون 1967ء د‏‏ی صبح صادق دے وقت آپ اپنے خالق حقیقی تو‏ں جا ملے تے ایويں اک باب حریت ہمیشہ دے لئی بند ہوئے گیا۔
## حوالے

گٹھ:پنجابی شخصیتاں