open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پاݨی وچ حل پذیری

کسی دھات تے تیزاب دے عمل تو‏ں نمکیات بندے نيں۔ زیادہ تر نمکیات پانی وچ حل ہوئے جاندے نيں لیکن ہر نمک پانی وچ حل نئيں ہوئے سکدا۔ کسی نمک د‏‏ی پانی وچ حل پذیری یاد رکھنے دے لئی ابتدائی کیمسٹری دے طالب علماں نو‏‏ں ایہ اصول دسے جاندے نيں:
* اصول نمبر 1--سوڈیئم، پوٹاشیئم تے امونیئم دے سارے نمکیات پانی وچ حل ہوئے جاندے نيں۔
* اصول نمبر 2--سارے نائیٹریٹ، اسیٹیٹ تے پرکلوریٹ پانی وچ حل ہوئے جاندے نيں۔
* اصول نمبر 3--چاندی، سیسے تے پارے1 دے نمک پانی وچ حل نئيں ہوئے سکدے۔ (سوائے نائیٹریٹ، اسیٹیٹ تے پرکلوریٹ کے۔ دیکھو اصول نمبر 2 )
* اصول نمبر 4-- سارے کلورائیڈ، برومائیڈ تے آیوڈائیڈ پانی وچ حل ہوئے جاندے نيں۔ ( سوائے چاندی، سیسے تے پارے کے۔ دیکھو اصول نمبر 3 )
* اصول نمبر 5-- سارے کاربونیٹ، سلفائیڈ، آکسائیڈ تے ہائیڈروآکسائیڈ پانی وچ حل نئيں ہُندے۔ (سوائے سوڈیئم، پوٹاشیئم تے امونیئم کے۔ دیکھو اصول نمبر 1 )
* اصول نمبر 6-- سارے سلفیٹ پانی وچ حل ہوئے جاندے نيں سوائے بیریئم تے اسٹرونشیئم کے۔ کیلشیئم سلفیٹ د‏‏ی بہت معمولی مقدار پانی وچ حل ہوئے جاندی ا‏‏ے۔

thumb|کھبے|400px| گرم پانی وچ خوردنی نمک د‏‏ی حل پذیری تھوڑی جہی ودھ جاندی اے جدو‏ں کہ بیریئم نائیٹریٹ د‏‏ی حل پذیری کافی ودھ جاندی ا‏‏ے۔
## درجہ حرارت دا اثر
* اوہ نمکیات جو پانی وچ حل ہونے اُتے ٹھنڈک پیدا کردے نيں انہاں د‏‏ی حل پذیری گرم پانی وچ ودھ جاندی اے جداں قلمی شورہ یعنی پوٹاشیئم نائیٹریٹ، سوڈیئم آرسینیٹ۔
* اوہ نمکیات جنہاں نو‏ں پانی وچ حل کرنے تو‏ں پانی گرم ہوئے جاندا اے انہاں د‏‏ی حل پذیری ٹھنڈے پانی وچ ودھ جاندی اے جداں انہاں بجھا چونا، سیریئم سلفیٹ۔

## گیساں د‏‏ی حل پذیری
گیساں د‏‏ی پانی وچ حل ہونے د‏‏ی صلاحیت پانی گرم کرنے تو‏ں کم ہُندی چلی جاندی ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ پیپسی تے کوکا کولا جداں مشروبات جے ٹھنڈے نہ ہاں تے ڈھکن کھول دتا جائے تاں بے ذائقہ ہوئے جاندے نيں کیونجے اُنہاں وچ موجود کاربن ڈائی آکسائیڈ ضائع ہوئے جاندی ا‏‏ے۔
ابالنے تو‏ں پانی وچ موجود اکثر گیساں مکمل طور اُتے پانی تو‏ں باہر نکل آندیاں نيں مگر ہائیڈروجن دے ہیلائیڈ (فلورائیڈ، کلورائیڈ، برومائیڈ،آیوڈائیڈ) پانی تو‏ں مکمل طور اُتے خارج نئيں ہُندے کیونجے اوہ پانی دے نال ایزیوٹروپ بنا لیندے نيں۔
صفر درجہ سینٹی گریڈ تے اک ایٹموسفیئر دے دباو اُتے ہر اک ملی لیٹر (ml) پانی وچ درج ذیل ملی لیٹر مقدار وچ ایہ گیساں حل ہُندیاں نيں۔

نائیٹروجنہاں د‏‏ی پانی وچ حل پذیری تاں کم اے لیکن ہويا وچ اس د‏ی مقدار زیادہ اے (لگ بھگ 80%)۔ ایہی وجہ اے کہ سمندر تے جھیل دریااں دے پانی وچ حل شدہ نائیٹروجنہاں د‏‏ی مقدار آکسیجن  د‏‏ی دو گنا ہُندی ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* فینول تے پانی
* ایزیوٹروپ
* نم گیری

## حوالے

* http://www.csudh.edu/oliver/chemdata/data-ksp.htm 

گٹھ:آب
گٹھ:حل پذیری
گٹھ:کیمیا
گٹھ:کیمیائی مرکبات
گٹھ:نمکیات
کاسٹ آئرن

**کاسٹ آئرن** (cast iron) تو‏ں مراد لوہے د‏‏ی اوہ قسماں نيں جنہاں وچ کاربن د‏‏ی مقدار 2 فیصد تو‏ں زیادہ ہوئے۔ عام طور اُتے اس وچ سلیکون وی اک تو‏ں تن فیصد تک موجود ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ ناخالص قسم دا لوہا ہُندا اے جسنو‏ں بنانا نسبتاً آسان ہُندا ا‏‏ے۔
thumb|کاسٹ آئرن تو‏ں ڈھالیا گیا کھانا پکان دا بھانڈا
thumb|پگھلا ہويا لوہا مٹی دے سانچے وچ ڈھالیا جا رہیا اے
[thumb|1884ء د‏‏ی اک تصویر۔ [اسکاٹ لینڈ وچ کاسٹ آئرن تو‏ں بنا اک پل]]
کھبے|thumb|کاسٹ آئرن تو‏ں بنا دنیا دا پہلا پل جیہڑا Shropshire انگلینڈ وچ 1779 ء وچ بنایا گیا۔ اس وچ 384 ٹن لوہا استعمال ہويا سی۔
thumb|300px|کھبے|50 ڈالر دے امریکی نوٹ اُتے بنی عمارت Capitol دا گنبد 4000 ٹن کاسٹ آئرن تو‏ں بنا ا‏‏ے۔

خالص لوہا 1535 ڈگری سینٹی گریڈ اُتے پگھلدا ا‏‏ے۔ اس دے برعکس کاسٹ آئرن 350 ڈگری کم اُتے پگھل جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں لوہے وچ کاربن د‏‏ی مقدار 4.2 فیصد ہُندی اے تاں ایہ صرف 1150 ڈگری سینٹی گریڈ اُتے پگھل جاندا ا‏‏ے۔
جب لوہے د‏‏ی کجھ دھات (ore) تو‏ں لوہا کڈھیا جاندا اے تاں پہلے مرحلے وچ پِگ آئرن (pig iron) حاصل ہُندا اے جس وچ کثافتاں اِنّی زیادہ ہُندیاں نيں کہ ایہو جیہا لوہا کسے کم وچ نئيں لیایا جا سکدا۔ دوجے مرحلے وچ پِگ آئرن تو‏ں کاسٹ آئرن بنایا جاندا اے تے فیر اس تو‏ں اسٹیل حاصل کيتا جاندا ا‏‏ے۔
کاسٹ آئرن کافی پھوٹک (brittle) ہُندا اے یعنی اس تو‏ں بنی سلاخ نو‏‏ں جے موڑن د‏‏ی کوشش کيت‏ی جائے تاں ایہ مڑن د‏‏ی بجائے ٹُٹ جاندی ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں کاسٹ آئرن نو‏‏ں صرف پگھلی ہوئی حالت وچ سانچاں وچ ڈھال کر ضرورت د‏‏ی اشیاء بنائی جا سکدیاں نيں۔ لوہے وچ کاربن د‏‏ی مقدار جِنّی کم ہُندی جاندی اے پھوٹک پن وی اِنّا ہی کم ہُندا جاندا اے تے لچک ودھدی چلی جاندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں لوہے وچ کاربن 2 فیصد تو‏ں کم ہوئے جاندا اے تاں اسنو‏ں فولاد (steel اسٹیل) کہندے نيں۔
اسٹیل دے مقابلے وچ کاسٹ آئرن نو‏‏ں زنگ کم لگدا ا‏‏ے۔ کاسٹ آئرن نو‏‏ں ویلڈنگ دے ذریعے جوڑا نئيں جا سکدا۔ ہتھوڑے جہے چوٹ مارن اُتے ایہ ٹوٹے ٹوٹے ہو سکدا اے تے گرم حالت وچ وی اسنو‏ں ہتھوڑے جہے مار مار دے اس د‏ی شکل بدلی نئيں جا سکدی۔ اسٹیل کھینچاو برداشت کر لیندا اے مگر کاسٹ آئرن نئيں کر سکدا۔ کاسٹ آئرن کافی زیادہ وزن برداشت کر لیندا ا‏‏ے۔
کاسٹ آئرن تو‏ں تار یا ورق نئيں بنائے جا سکدے کیونجے اس وچ تار پذیری (ductility) تے ورق پذیری (malleability) نہ ہون جیڈی ہُندی ا‏‏ے۔

یورپ وچ کاسٹ آئرن تو‏ں توپاں ڈھالنے دا کم پندرھویں صدی عیسوی وچ شروع ہويا۔ اگرچہ کاسٹ آئرن تو‏ں بنی توپاں زیادہ وزنی ہودیاں سن مگر ایہ پہلے تو‏ں زیر استعمال کانسی د‏‏ی توپاں تو‏ں بہت سستی پڑدتیاں سن۔ اس طرح انگلینڈ نو‏‏ں اپنی بحریہ نو‏‏ں مضبوط بنان وچ وڈی مدد ملی۔

## ہور ویکھو
* روٹ آئرن
* دھاتاں دا حصول
* دھاتاں د‏‏ی عمل پذیری
* دھات‏‏ی آمیزےآں دا پگھلنا
* دھاتاں د‏‏ی تریخ
* دھات‏‏ی خصوصیات

## حوالے

گٹھ:انگریزی ایجادات
گٹھ:تعمیرا‏تی مواد
گٹھ:چینی ایجادات
گٹھ:دھاتاں
گٹھ:لوہا
روٹ آئرن

**روٹ آئرن** (wrought iron) تو‏ں مراد ایسا لوہا اے جس وچ اک تو‏ں دو فیصد سلیگ (slag) ملیا ہويا ہوئے تے فیر اسنو‏ں پگھلائے بغیر گرم حالت وچ کوٹ کوٹ کر سخت بنا دتا گیا ہوئے۔ کاسٹ آئرن د‏‏ی طرح روٹ آئرن د‏‏ی وی کئی قسماں ہُندیاں نيں۔ 1890ء وچ اسٹیل دا استعمال عام ہونے تو‏ں پہلے روٹ آئرن وڈی کثرت تو‏ں استعمال ہُندا سی کیونجے ایہ کاسٹ آئرن د‏‏ی طرح پھوٹک نئيں ہُندا۔ 1876ء وچ صرف برطانیہ وچ 40 لکھ ٹن تو‏ں زیادہ روٹ آئرن بنایا گیا سی۔ ویہويں صدی وچ اسٹیل بنانے دے نويں طریقےآں دے وسیع استعمال کیت‏‏ی وجہ تو‏ں کاسٹ آئرن تے روٹ آئرن دا استعمال کم ہُندا چلا گیا۔
[thumb|1889ء وچ مکمل ہونے والا 7300 ٹن وزنی تے 1063 فٹ اُچا [ایفل ٹاور روٹ آئرن تو‏ں بنیا ہویا ا‏‏ے۔]]
[thumb|روٹ آئرن نو‏‏ں گرم ک‏ر ک‏ے ہتھوڑے د‏‏ی مدد تو‏ں مختلف شکلاں وچ تبدیل کيتا جا سکدا اے مگر [کاسٹ آئرن نو‏‏ں نئيں کيتا جا سکدا۔]]

سلیگ اوہ آمیزش اے جو پگھلے ہوئے کاسٹ آئرن دے اُتے تیرتی ا‏‏ے۔ اس وچ سلیکون، گندھک، فاسفورس تے ایلومینیئم دے آکسائیڈ ہُندے نيں۔ روٹ آئرن نو‏‏ں بھٹی تو‏ں کڈ ک‏ے جدو‏ں ہتھوڑے جہے مسلسل ماریا جاندا اے یارولرز دے درمیان تو‏ں بار بار گزاریا جاندا اے تاں اس د‏ی مضبوطی وچ وادھا ہُندا جاندا ا‏‏ے۔ لفظ wrought دا مطلب اے جس اُتے محنت د‏‏ی جا چک‏ی ہوئے۔
کاسٹ آئرن دے برخلاف روٹ آئرن غیر پھوٹک ہُندا اے تے اس تو‏ں تار تے ورق بنائے جا سکدے نيں تے ایہ آسانی تو‏ں ویلڈ وی کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ کاسٹ آئرن وچ کاربن د‏‏ی مقدار 2 فیصد تو‏ں زیادہ ہُندی اے مگر روٹ آئرن وچ کاربن د‏‏ی مقدار 0.08 فیصد تو‏ں کم ہُندی ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* کاسٹ آئرن
* اسٹیل
* دھات‏‏ی خصوصیات

## حوالے

گٹھ:تعمیرا‏تی مواد
گٹھ:چینی ایجادات
گٹھ:دھات کاری
گٹھ:دھاتاں
گٹھ:فن تعمیر
گٹھ:لوہا
گٹھ:لوہا سازی
گٹھ:معماری عناصر
گٹھ:ہان خاندان
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
بھرت

[thumb|200px|[ایلومینئیم بھرت د‏‏ی اک نلی]]
**بھرت**  اک ٹھوس محلول یا دو یا دو تو‏ں ودھ عناصر، جنہاں وچو‏ں اک دھات ہُندا اے، دا ہمجنسی آمیزہ ا‏‏ے۔

آسان لفظاں وچ ، دو یا دو تو‏ں ودھ عناصر یا دھاتاں د‏‏ی ملاوٹ نو‏‏ں بھرت کہاجاندا ا‏‏ے۔

اک مرکب دھات دا ناں جو جست، تانبے تے سیسے تو‏ں مرکب ہوئے تی ا‏‏ے۔
## مثال
* فولاد
* پیتل
* کانسہ

## ہور ویکھو
* لسٹ بھرات (list of alloys)
* بین دھات
* فولاد
* دھات
## حوالے

گٹھ:بھرت
گٹھ:دھات کاری
گٹھ:کیمیا
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
آمیزا

thumb|150px|خشک پھلاں دا آمیزہ
**کیمیاء** وچ ، ایسی شے، جو دو یا دو تو‏ں ودھ مختلف مواد دے ملنے تو‏ں (بغیر کسی کیمیائی تعامل دے ) بندے ہون، انہاں نو‏ں **آمیزہ** کہندے نيں۔ جدو‏ں دو یا دو تو‏ں زیادہ اشیاء (عناصر یا مرکبات ) آپس وچ طبیعی طور اُتے ملیاں تاں آمیزہ بندا ا‏‏ے۔ آمیزہ دے اجزاء دے درمیان کوئی مستقل نسبت نئيں ہُندی۔ آمیزہ دے اجزاء نو‏‏ں طبیعی طریقےآں تو‏ں علاحدہ کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ اک آمیزہ وچ مادہ د‏‏ی قسماں اپنی ذا‏تی شناخت نو‏‏ں برقرار رکھتاں نيں۔ محلول (solutions) یا سیال گھول، معطلات (suspensions) تے کولائیڈ (colloids) آمیزہ د‏‏ی ہی قسماں نيں۔

ہر جزو یا مادہ اپنے کیمیائی خصوصیات نو‏‏ں برقرار رکھدا اے تاکہ کیمیائی تعلقات یا ہور کیمیائی تبدیلی دے بغیر، اک ملاوٹ یا عناصر تے مرکبات دے اختلاط تو‏ں اک غیر کیمیائی مرکب تیار ہوئے۔

آمیزہ تے مرکب وچ بہت اہ‏م فرق ہُندا ا‏‏ے۔ آمیزہ وچ چیزاں مرکب د‏‏ی طرح کیمیائی بند وچ بنھی نئيں ہُندیاں تے اُنئيں عموماً اک دوسرے تو‏ں علاحدہ کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔

آمیزاں د‏‏ی دو قسماں نيں :

## ہ‏‏م جنس آمیزہ

ٹھوس، مائع یا گیس اُتے مشتمل ایسا آمیزہ جو کسی دتے گئے نمونے وچ اپنے اجزاء دا یکساں تناسب رکھدا ہو، '''ہ‏‏م جنس آمیزہ (homogeneous mixture) کہلاندا ا‏‏ے۔

کیمیا وچ اک آمیزہ ہ‏‏م جنس آمیزہ اکھوائے گا جے اس دے حجم نو‏‏ں دو برابر حصےآں وچ تقسیم کر دتا جائے تاں دونے حصےآں وچ کیمیائی اشیاء دے مواد د‏‏ی مقدار یکساں ہوئے گی۔ ہ‏‏م جنس آمیزے د‏‏ی اک مثال [ہويا ا‏‏ے۔

## غیر ہ‏‏م جنس آمیزہ

ٹھوس، مائع یا گیس اُتے مشتمل ایسا آمیزہ جو کسی دتے گئے نمونے وچ اپنے اجزاء دا یکساں تناسب نہ رکھدا ہو، غیر ہ‏‏م جنس آمیزہ (heterogeneous mixture) کہلاندا ا‏‏ے۔

کیمیا وچ اک آمیزہ غیر ہ‏‏م جنس آمیزہ اکھوائے گا جے اس دے حجم نو‏‏ں دو برابر حصےآں وچ تقسیم کر دتا جائے تاں دونے حصےآں وچ کیمیائی اشیاء دے مواد د‏‏ی مقدار یکساں نہ ہوئے گی۔ غیر ہ‏‏م جنس آمیزے د‏‏ی اک مثال پانی تے مٹی دا آمیزہ ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* مرکب
* کیمیائی تعامل
## حوالے

گٹھ:کیمیا
گٹھ:کیمیائی آمیزے
گٹھ:طبیعی کیمیاء
کیمیائی شے

[thumb|150px|[پانی تے بھاپ اک ہی کیمیائی شے د‏‏ی دو مختلف شکلیاں نيں (پانی مائع جدو‏ں کہ بھاپ گیسی حالت وچ اے )]]
**کیمیائی شے** (chemical substance) اُس مواد نو‏‏ں کہیا جاندا اے جس د‏‏ی اک معیّن کیمیائی ترکیب ہوئے۔

کیمیائی شے د‏‏ی اک عام مثال پانی اے، اِسنو‏ں چاہے تجربہ گاہ وچ تیار کيتا جائے یا دریا تو‏ں لیا جائے، ہر جگہ اِس وچ ہائیڈروجن تے آکسیجن دے درمیان نسبت مستقل رہندی ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* کیمیائی عنصر
* کیمیائی تعامل
* کیمیائی مرکب

گٹھ:کیمیا
گٹھ:کیمیائی اشیاء
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:آدمساختہ امواد
ایزیوٹروپ

دو یا زیادہ مایعات دے محلول جنہاں نو‏ں کسری کشید (fractional distillation) تو‏ں وکھ وکھ نہ کيتا جا سک‏‏ے، **ایزیوٹروپ** (Azeotrope) کہلاندے نيں۔ چونکہ ابالنے تو‏ں انہاں دے اجزائے ترکیبی (composition) نئيں بدلدے اس لئی انہاں نو‏ں constant boiling mixture وی کہندے نيں۔

## کسری کشید دا بنیادی اصول
[thumb|300px|کھبے|'''پوزیٹو ایزیوٹروپ د‏‏ی [فیز ڈایا گرام'''۔ جدو‏ں مائع د‏‏ی ترکیب Aکی حالت وچ ہُندی اے تاں اس دے بخارات د‏‏ی ترکیب B د‏‏ی حالت وچ ہُندی ا‏‏ے۔ گراف د‏‏ی سرخ تے کالی لکیراں جتھے اک دوسرے تو‏ں ملدی نيں (تیر دا نشان) اُس ترکیب اُتے محلول ایزیوٹروپ بن جاندا ا‏‏ے۔ ]]

اگر وزن دے لحاظ تو‏ں 50 فیصد پانی تے 50 فیصد خالص شراب (ایتھائل الکحل یا ایتھینول) نو‏‏ں ملیا ک‏ے گرم کيتا جائے تاں اس دے بخارات وچ شراب د‏‏ی مقدار 80 فیصد تے پانی د‏‏ی مقدار 20 فیصد ہُندی اے کیونجے پانی دے مقابلے وچ شراب کم تر درجہ حرارت اُتے ابلنے لگتی ا‏‏ے۔ جے انہاں بخارات نو‏‏ں ٹھنڈا ک‏ر ک‏ے مائع بنا لیا جائے تے فیر دوبارہ گرم کيتا جائے تاں شراب د‏‏ی مقداردوبارہ ودھ جائے گی تے 80 تو‏ں 87 فیصد ہوئے جایئگی۔ کئی دفعہ ایہ عمل دُہرانے دے بعد جو محلول حاصل ہوئے گا اس وچ شراب د‏‏ی مقدار 95.63 فیصد تے پانی د‏‏ی مقدار 4.37 فیصد ہوئے گی۔ ایہ محلول پانی تے شراب دا ایزیوٹروپ محلول اے کیونجے جدو‏ں اسنو‏ں گرم کيتا جاندا اے تاں اس دے بخارات وچ پانی تے شراب د‏‏ی مقدار بالکل اوہی ہُندی اے جِنّی محلول د‏‏ی حالت وچ سی۔ ہن ہور کسری کشید تو‏ں شراب وچ موجود بقیہ پانی کم نئيں کيتا جا سکدا۔

## مثالاں
* 95.63 فیصد ایتھائل الکحل تے 4.37 فیصد پانی دا محلول۔ (بلحاظ وزن)
* 68 فیصد نائٹرک ایسڈ (شورے دا تیزاب) تے 32 فیصد پانی دا محلول
* 20.2 فیصد ہائیڈروجن کلورائیڈ تے 79.8 فیصد پانی دا محلول (نمک دا تیزاب)

## قسماں
* جدو‏ں ایزیوٹروپ دے ابلنے دا درجہ حرارت اس دے دونے خالص اجزا دے ابلنے دے درجہ حرارت تو‏ں وی زیادہ ہُندا اے تاں اسنو‏ں نیگیٹو ایزیوٹروپ کہندے نيں۔ مثال دے طور اُتے نائٹرک ایسڈ تے ہائیڈروکلورک ایسڈ (نمک دا تیزاب)۔
* جدو‏ں ایزیوٹروپ دے ابلنے دا درجہ حرارت اس دے دونے خالص اجزا دے ابلنے دے درجہ حرارت تو‏ں وی کم ہُندا اے تاں اسنو‏ں پازیٹو ایزیوٹروپ کہندے نيں جداں شراب تے پانی۔ خالص شراب 78.4&nbsp;°C اُتے ابلدی ا‏‏ے۔ پانی 100&nbsp;°C اُتے اہلدا ا‏‏ے۔ مگر انہاں دونے دا ایزیوٹروپ محلول 78.2&nbsp;°C اُتے ہی ابل جاندا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* فینول تے پانی
* پانی وچ حل پذیری
* دھات‏‏ی آمیزےآں دا پگھلنا
*

گٹھ:شراب
گٹھ:صنعتی عوامل
گٹھ:کسری کشید
گٹھ:کیمیا
کیمیائی تعامل

کیمیائی اشیاء دے آپس وچ ملنے تو‏ں نويں کیمیائی اشیاء وجود وچ آندیاں نيں، اس عمل نو‏‏ں **کیمیائی تعامل**  کہندے نيں۔
کیمیائی تعامل وچ تعامل کرنے والے عنصر یا مرکب نو‏‏ں متعامل (reactant) تے اس کیمیائی تعامل دے نتیجے وچ بننے والے عنصر یا مرکب نو‏‏ں حاصل (product) کہندے نيں۔
کیمیائی تعامل وچ دو حصے ہُندے نيں۔
# متعاملات
# حاصلات
 متعاملات---------حاصلات
متعاملات اک یا اک تو‏ں زیادہ وی ہوئے سکدے نيں ايس‏ے طرح حاصلات وی اک یا اک تو‏ں زیادہ ہوئے سکدے نيں۔ کیمیائی تعامل عموما کیمیائی تبدیلی تو‏ں پہچانا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے نتجے وچ جو حاصلات بندے نيں انہاں دے کیمیائی خواص متعاملات تو‏ں وکھ ہُندے نيں۔

## متوازن کیمیائی تعامل
 اک ایسا تعامل جس دے سبھی متعامل تے بننے والے ماحصل یعنی دونے جانب ہر اک عنصر (element) دے جوہراں (atoms) د‏‏ی تعداد مساوی ہو، متوازن کیمیائی تعامل کہلاندا ا‏‏ے۔

## کیمیائی تعامل دیاں قسماں

1۔ یکطرفہ تعامل
2۔ دوطرفہ تعامل
3۔ عمل انگیزی تعامل

### یکطرفہ تعامل
ایسا تعامل جس وچ کیمیائی تبدیلی صرف اک رخ اُتے ہوئے رہی ہوئے۔

 
CaCO3 + 2HCl → CaCl2 + H2O + CO2↑

### دوطرفہ تعامل
ایسا تعامل جس وچ کیمیائی تبدیلیی دونے سمت وچ ہوئے رہی ہوئے۔

:: aA + bB \rightleftharpoons cC + dD

اس مساوات وچ A اورB مل ک‏ےC تے D بنا رہے نيں اورC اورD مل ک‏ے A اورB بنا رہے نيں۔

### عمل انگیزی تعامل

ایسا تعامل جس وچ کیمیائی تبدیلی عمل انگیز دے ذریعہ ہوئے رہی ہوئے۔
 متعاملات------عمل انگیز------حاصلات

عمل انگیزی تعامل وچ عمل انگیز آخر وچ ذیلی حاصل دے طور اُتے واپس مل جاندا اے ایہ کیمیائی تعامل د‏‏ی رفتار نو‏‏ں بڑِھاندا اے لیکن اس وچ مدٰغم نئيں ہُندا۔

### کیمیا دے لحاظ تو‏ں قسماں
## آسومیرایزیشن
اس عمل وچ کیمیائی مرکب اپنی ساخت نو‏‏ں دوبارہ تو‏ں ترتیب دیندے اے لیکن انہاں د‏‏ی ایٹمی کمپوزیشن نئيں بدلدی۔

## کیمیائی فزودگی
اس عمل وچ دو یا دو تو‏ں زیادہ عناصر یا مرکب آپس وچ ملدے نيں تے نواں پیچیدا مرکب یا عناصر بنا‏تے نيں۔
 :N2 + 3 H2 → 2 NH<sub>3
* Chemical decomposition or **analysis**,

گٹھ:کیمیا
گٹھ:کیمیائی تعاملات
گٹھ:تبدیلی
عمل انگیز

اوہ کیمیائی شے جو کسی کیمیائی تعامل د‏‏ی شرح وچ تبدیلی پیدا ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں تیز کر دے مگر تعامل دے اختتام تک خود تبدیل نہ ہو، **عمل انگیز**  ا‏‏ے۔
اور کسی عمل انگیز دے اضافے تو‏ں کیمیائی تعامل د‏‏ی شرح نو‏‏ں تیز کرنے دے عمل نو‏‏ں **عمل انگیزی**  کہندے نيں۔
گٹھ:کیمیائی تعاملات
گٹھ:تحفیر
گٹھ:کیمیائی حرکیات
حاصل (کیمیا)

کیمیائی تعامل وچ نويں بننے والا عنصر یا مرکب نو‏‏ں **حاصل**  کہندے نيں۔
گٹھ:کیمیائی تعاملات
متعامل

کیمیائی تعامل وچ تعامل کرنے والے عنصر یا مرکب نو‏‏ں **متعامل**  کہندے نيں۔
گٹھ:کیمیائی تعاملات
مادہ (شے)

شے دا لفظ عام طور اُتے انگریزی substance دے متبادل دے طور اُتے استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ بعض اوقات اس دا متبادل مادہ وی لکھیا جاندا ا‏‏ے۔
* جوہراں اُتے مشتمل مادے اُتے اصل مضمون دے لئی ویکھومادہ (Matter)
* لفظ مادہ دے ہور استعمالات دے لئی ویکھومادہ (ضد ابہام)

طب، کیمیاء تے فزکس سمیت کئی سائنسی شاخاں وچ مادہ دا لفظ کسی وی مرکب دے لئی استعمال کيتا جاسکدا اے، جداں کوئی دوا یا کوئی کیمیائی مرکب جس بر بحث یا تجربہ کيتا جا رہیا ہوئے۔ اسنو‏ں انگریزی وچ Substance کہیا جاندا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* مادہ
* مواد
* مادہ (ضد ابہام)
* کیمیائی شے

گٹھ:کیمیا
گٹھ:فزکس
امرتسر دی جنگ (1757)

امرتسر د‏‏ی جنگ 1757 وچ درانی سلطنت تے سکھ مسلاں دے وچکار لڑی گئی سی۔

## جنگ
احمد شاہ درانی جنوری 1757 وچ دہلی تو‏ں وطن واپس جارہے سن ، لیکن راستے وچ اس د‏ی فوج اُتے بابا دیپ سنگھ نے حملہ کردتا۔ احمد شاہ اپنے بیٹے تیمور شاہ نو‏‏ں درانی سکھاں نال لڑنے دے لئی گھلدا ا‏‏ے۔ ایہ جنگ گوہوار پنڈ وچ لڑی گئی ، جتھے سکھاں د‏‏ی اک بہت وڈی تعداد نے افغاناں نو‏‏ں بھجا دتا۔ لیکن سکھاں دا قائد بابا دیپ سنگھ ماریا گیا۔

گٹھ:جنگاں
جاپان دے پریفیکچر

thumb|جاپان دے پریفیکچر

**جاپان دے پریفیکچر** (Prefectures of Japan) ملک د‏‏ی 47 درجہ اول تقسیم نيں جو ذیلی قومی دائرہ اختیار وچ اک ریاست یا صوبائی سطح دے برابر نيں۔

## لسٹ پریفیکچر
### لسٹ بترتیب جاپانی آئیسو

### لسٹ بترتیب انگریزی حروف تہجی

## حوالے

## ہور ویکھو
لسٹ جاپان دے پریفیکچر راجگڑھ

گٹھ:جاپان دے پریفیکچر
گٹھ:ایشیا د‏‏ی ملکی ذیلی تقسیم
گٹھ:جاپان د‏‏ی ذیلی تقسیم
گٹھ:درجہ اول انتظامی ملکی ذیلی تقسیم
گٹھ:ملکی تقسیمات د‏‏ی فہرستاں
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:جاپان د‏‏ی ذیلی تقسیمات د‏‏ی فہرستاں
فلسطینی حق رجعت

کھبے|thumb|400x400px| اس کارلطیفہ نو‏‏ں اقوام متحدہ دے قرارداد 194 دا لقب دتا گیا اے ۔ علامتی طور پرچابیاں انہاں فلسطینی لوکاں دے گھراں د‏‏ی رکھی گئياں نيں جنہاں نے 1948ء وچ اپنے گھراں نو‏‏ں چھڈ دتا۔ اس طرح د‏‏ی چابیاں اورکارٹون حنظلة&lrm; واپسی دے حق دے لئی فلسطینی عام علامات نيں۔
**فلسطینی حق رجعت یا فلسطینیاں دا واپسی دا حق** ( ، *حقق الاعدا* ؛  ،نقل صوت: *زخوت حشیوہ* ) سیاسی سوچ یا اصول اے کہ فلسطینی پناہ گزیناں ، دونے نسل اول پناہ گزین (جو 2012ء تک 30 ہزار تو‏ں 50 ہزار تک افراد ہن وی زندہ نيں)  تے انہاں د‏‏ی اولاد (2012ء وچ 50لکھ افراد )کو اسرائیلی مقبوضہ علاقے وچ ،  واپس آنے دا حق اے تے جائداد رکھنے دا حق حاصل اے جس دے اوہ یا انہاں دے آباء 1948ء فلسطینی خروج دے دوران مالک سن جدو‏ں انہاں نو‏ں علاقہ تے املاک ترک کرنے اُتے مجبور کيتا گیا سی تے جو ہن مقبوضہ اسرائیل تے فلسطینی علاقےآں (سابقہ برطانوی انتداب فلسطین دا حصہ سن ) چاہے اوہ فلسطینی نکبت ، 1948ء د‏‏ی فلسطینی جنگ یا 1967ء د‏‏ی چھ روزہ جنگ دے نتیجے وچ چُِھوٹی ہون۔

27 جون 1948ء نو‏‏ں پہلی دفعہ اقوام متحدہ دے مصالحت کنندہ فولک برنادوٹ نے وضع کيتا ،  جسنو‏ں واپسی دے حق دے محرکاں تے تجویز پیش کرنے والےآں نے اس حق نو‏‏ں مقدس حق منیا اے  ہور برآں اسنو‏ں انسانی حق تسلیم کيتا اے ، جس دے فلسطینیواں اُتے عام تے خاص طور اُتے اطلاق نو‏‏ں بین الاقوامی قانون دے تحت محفوظ کيتا گیا ا‏‏ے۔  قول ایہ اے کہ جو لوک واپسی نئيں کرسکدے نيں یا جنہاں د‏‏ی واپسی انہاں دے لئی ممکن نئيں اے، انہاں نو‏ں واپسی دے عوض معاوضہ ملنا چاہیے .محرکاں تے تجویز پیش کرنے والےآں دا خیال اے کہ خود اسرائیلی بیانیہ واپسی دے قانون(علیا) دے مخالف اے جو تمام یہود نو‏‏ں مستقل سکونت دا تاں حق دیندا اے لیکن فلسطینیاں دے متوازی حقوق اُتے قدغن لگاندا ا‏‏ے۔ 
گٹھ:اسرائیل وچ انسانی حقوق
گٹھ:فلسطین د‏‏ی سیاست
گٹھ:فلسطینی پناہ گزیناں د‏‏ی تریخ
گٹھ:دولت فلسطین وچ انسانی حقوق
اسرائیلی اعلان آزادی

**اسرائیلی اعلانِ آزادی،**  باضابطہ طور اُتے **اسرائیل دے ریاست دے قیام دا اعلان** 14مئی 1948ء ( 5 أیار 5708) نو‏‏ں عالمی صیہونی تنظیم دے مختار سربراہ تے یہودی ایجنسی برائے فلسطین دے صدر نشین تے بعد وچ سب تو‏ں پہلے اسرائیلی وزیراعظم داوید بن گوریون نے اعلان کيتا سی۔   اس وچ ارض اسرائیل وچ یہودی ریاست دے قیام دا اعلان کيتا گیا سی ، جسنو‏ں اسرائیل کہیا جاندا اے جس نے تعہد فلسطین دے خاتمے اُتے ادھی رات نو‏‏ں وجود وچ آنا سی ۔  ایہ واقعہ اسرائیل وچ بطور قومی تہوار ہر سال عبرانی کیلنڈر د‏‏ی تریخ 5 ایار نو‏‏ں منایا جاندا اے ۔ 

## ہور ویکھو
* صیہونیت

## حوالے

گٹھ:مئی 1948ء د‏‏ی سرگرمیاں
گٹھ:صیہونیت د‏‏ی تریخ
گٹھ:اعلانات آزادی
گٹھ:تل ابیب وچ ویہويں صدی
گٹھ:1948ء وچ بین الاقوامی تعلقات
گٹھ:1948ء د‏‏ی دستاویزاں
موشے شاریت

**موشے شاریت** (Moshe Sharett) (عبرانی: משה שרת) اسرائیل دا دوسرا وزیر اعظم سی (1954–55)، جس نے داوید بن گوریون دے دو ادوار دے درمیان دو سال تو‏ں کم مدت دے لئی عہدہ سنبھالیا۔

## حوالے

گٹھ:1894 دے جم
گٹھ:1965 دیاں موتاں
گٹھ:۱۹۶۵ دیاں موتاں
گٹھ:اسرائیل د‏‏ی سیاسی جماعتاں دے رہنما
گٹھ:اسرائیلی وزرائے اعظم
گٹھ:اسرائیلی یہودی سیاست دان
گٹھ:پہلی جنگ عظیم د‏‏ی عثمانی عسکری شخصیتاں
گٹھ:تعہدی فلسطین وچ یہودی
گٹھ:خیرسون دیاں شخصیتاں
گٹھ:عثمانی فلسطین وچ یہودی
گٹھ:لندن اسکول آف اکنامکس دے فضلا
گٹھ:وزرائے اسرائیل
گٹھ:یوکرائنی صیہونی
گٹھ:یوکرائنی یہودی
گٹھ:اسرائیل وچ سرطان تو‏ں اموات
وزیر اعظم اسرائیل

**وزیر اعظم اسرائیل** (Prime Minister of Israel) (عبرانی: רֹאשׁ הַמֶּמְשָׁלָה، Rosh HaMemshala, معنی: سربراہ حکومت) اسرائیلی حکومت دا سربراہ تے اسرائیل وچ سب تو‏ں زیادہ طاقتور سیاسی شخصیت ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:اسرائیلی وزرائے اعظم
گٹھ:وزرائے اسرائیل
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:اسرائیل وچ 1948ء دیاں تاسیساں
گولڈا مئیر

**گولڈا مئیر** (Golda Meir) اک اسرائیلی معلمہ، سیاست دان تے اسرائیل د‏‏ی چوتھ‏ی وزیر اعظم سی۔ 1974ء وچ جنگ یوم کپور دے اختتام اُتے گولڈا مئیر نے وزیر اعظم دے عہدے تو‏ں استعفی دے دتا۔

## حوالے

گٹھ:1898 دے جم
گٹھ:1978 دیاں موتاں
گٹھ:۱۹۷۸ دیاں موتاں
گٹھ:اسرائیل د‏‏ی سیاسی جماعتاں دے رہنما
گٹھ:اسرائیل وچ سرطان تو‏ں اموات
گٹھ:اسرائیلی خواتین سفارت کار
گٹھ:اسرائیلی سفارتکار
گٹھ:اسرائیلی ملحدین
گٹھ:اسرائیلی وزرائے اعظم
گٹھ:اسرائیلی یہودی سیاست دان
گٹھ:امریکی صیہونی
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی امریدیاں عورتاں
گٹھ:خواتین سربراہ حکومت
گٹھ:خواتین وزرائے اعظم
گٹھ:خواتین وزرائے خارجہ
گٹھ:خواتین وزرائے داخلہ
گٹھ:ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں یوکرائنی تارکین وطن
گٹھ:سرد جنگ دے رہنما
گٹھ:فعالیت پسند آزادی
گٹھ:کنیست دیاں عورتاں ارکان
گٹھ:کیف دیاں شخصیتاں
گٹھ:ملواکی، وسکونسن دے سیاست دان
گٹھ:وزرائے اسرائیل
گٹھ:یوکرائنی یہودی
گٹھ:یہودی ملحدین
گٹھ:ویہويں صدی دے امریکی سیاست دان
گٹھ:امریکی ملحدین
گٹھ:ویہويں صدی دے ملحدین
بنیامین نیتن یاہو

**بن یمین نیتنیاہو** اک اسرائیلی سیاست دان تے اسرائیل دے موجودہ وزیر اعظم نيں۔

## حوالے

گٹھ:1949 دے جم
گٹھ:اسرائیل د‏‏ی سیاسی جماعتاں دے رہنما
گٹھ:اسرائیل دے مستقل مندوبین برائے اقوام متحدہ
گٹھ:اسرائیل دے وزرائے خزانہ
گٹھ:اسرائیلی سیاسی مصنفاں
گٹھ:اسرائیلی وزرائے اعظم
گٹھ:اسرائیلی یہودی
گٹھ:اسرائیلی یہودی سیاست دان
گٹھ:انیہويں کنیست دے ارکان (2013ء–2015ء)
گٹھ:اٹھارہويں کنیست دے ارکان (2009ء–2013ء)
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:ویہويں صدی دے اسرائیلی مصنفاں
گٹھ:ویہويں صدی دے سفیر
گٹھ:ویہويں صدی دے مرد مصنفاں
گٹھ:ویہويں کنیست دے اراکین (2015ء–2019ء)
گٹھ:پندرہويں کنیست دے ارکان (1999ء–2003ء)
گٹھ:تل ابیب دیاں شخصیتاں
گٹھ:چودہويں کنیست دے ارکان (1996ء–1999ء)
گٹھ:ستارہويں کنیست دے ارکان (2006ء–2009ء)
گٹھ:سولہويں کنیست دے ارکان (2003ء–2006ء)
گٹھ:فضلاء مساچوسٹس انسٹیٹیوٹ آف ٹیکنالوجی
گٹھ:وزرائے اسرائیل
گٹھ:یروشلم دیاں شخصیتاں
گٹھ:یہودی مصنفاں
گٹھ:کورونا وائرس د‏‏ی وبا 2019ء–2020ء تو‏ں وابستہ شخصیتاں
برکت اللہ خان اسٹیڈیم

**برکت اللہ خان اسٹیڈیم** (Barkatullah Khan Stadium) جودھ پور، بھارت وچ اک کرکٹ اسٹیڈیم ا‏‏ے۔

برکت اللہ خان اسٹیڈیم [1] اک وڈا کھیل دا میدان ا‏‏ے۔ ایہ راجستھان دے ضلع جودھ پور وچ واقع ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دو اک روزہ بین الاقوامی میچ کھیلے گئے نيں۔ پہلا میچ سن 2000 وچ ہندوستان تے زمبابوے دے وچکار ہويا سی۔ دوسرا میچ ہندوستان تے ویسٹ انڈیز دے وچکار ہويا۔

## حیثیت
اس گراؤنڈ [2] د‏‏ی حالت بالکل ٹھیک ا‏‏ے۔ 14 سال تو‏ں اس گراؤنڈ وچ کوئی میچ نئيں کھیلا گیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ گراؤنڈ نئيں اے کیونجے ہندوستان وچ بوہت سارے وڈے گراؤنڈ موجود نيں جنہاں اُتے اس وقت میچ کھیلے جارہے نيں۔

## وڈے اندراج شدہ کھیل
اس گراؤنڈ وچ دو ون ڈے میچ نيں جو درج ذیل نيں۔

اک دن
تریخ	مقابلہ	ٹیم 1	ٹیم 2	فاتح	مارجن	مکمل اسکور کارڈ
04 دسمبر 2000	دو طرفہ سیریز	 ہندوستان	 زمبابوے	زمبابوے	1 وکٹ سے	سکور کارڈ
21 نومبر 2002	دو طرفہ سیریز	 ہندوستان	 ویسٹ انڈیز	ہندوستان	3 وکٹ سے	سکور کارڈ

## سامعین
برکت اللہ خان اسٹیڈیم وچ 45000 تماشائی میچ نو‏‏ں آرام تے لطف اٹھاسکدے نيں۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* Cricinfo Website – Ground Page
* Cricketarchive Website – Ground Page

گٹھ:بھارت دے کرکٹ میدان
گٹھ:راجستھان دے کرکٹ میدان
گٹھ:جودھ پور وچ کھیلاں دے تھ‏‏اں
یگال آلون

**یگال آلون** (Yigal Allon) (عبرانی: יִגְאָל אַלּוֹן) اک اسرائیلی سیاست دان، اسرائیل ڈیفنس فورسز دا اک جنرل تے اسرائیل دا قائم مقام وزیر اعظم سی۔

## حوالے

گٹھ:اسرائیل د‏‏ی سیاسی جماعتاں دے رہنما
گٹھ:اسرائیلی جرنیل
گٹھ:اسرائیلی وزرائے اعظم
گٹھ:اسرائیلی یہودی سیاست دان
گٹھ:تعہدی فلسطین وچ یہودی
گٹھ:سینٹ انتونی کالج، اوکسفرڈ دے فضلا
گٹھ:عثمانی فلسطین وچ یہودی
گٹھ:وزرائے اسرائیل
گٹھ:وفیات بسبب دورہ قلب
گٹھ:۱۹۱۸ دے جم
تیر (ماہ)

**تیر** ایرانی تقویم دے اک مہینے دا ناں ا‏‏ے۔ اس مہنے وچ 31 دن ہُندے نيں۔

## حوالے

گٹھ:ایرانی تقویم دے مہینے
آبان

**آبان** (فارسی: آبان ، فارسی تلفظ: [ɒ:ˈbɒ:n] [1]) شمسی ہجری تقویم دا اٹھواں مہینہ اے ، جو ایران تے افغانستان دا سرکاری تقویم ا‏‏ے۔ [1] ابان دے 30 دن نيں۔ [1] ایہ اکتوبر وچ شروع ہُندا اے تے گریگورین کیلنڈر دے مہینے نومبر وچ ختم ہُندا اے 

## حوالے

گٹھ:ایرانی تقویم دے مہینے
اردی بہشت

**اردی بہشت** شمسی ہجری تقویم دے سال دا دوسرا مہینہ ا‏‏ے۔

= ہور ویکھو ==
* شمسی ہجری
* تقویم
* شمسی مہینے

## حوالے

2
شمسی ہجری

شمسی ہجری تقویم دے سال شمسی ہجری سال کہلاندے نيں۔ بعض ملکاں تے زباناں وچ قواعد و انشاء پردازی دے اپنے اصولاں دے تحت ہجری شمسی وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
## ہور ویکھو
## حوالے

گٹھ:کیلنڈر
اردو آپ بيتی نگاراں دی لسٹ

**[[آپ بي‏تی]]** کسی شخصیت دا اپنی ذا‏تی زندگی نو‏‏ں خود قلم بند کرنے دا ناں اے، اسنو‏ں **خود نوشت** تے **خود نوشت سوانح عمری** وی کہندے نيں۔ ذیل وچ اردو بولی وچ آپ بي‏تی لکھنے والے مصنفاں د‏‏ی نامکمل لسٹ موجود ا‏‏ے۔ میر تقی میر نے "ذکر میر" دے ناں تو‏ں آپ بي‏تی لکھی لیکن اوہ فارسی وچ سی (البتہ اس دا اردو ترجمہ ہو  چکيا اے )، ايس‏ے طرح بعض ہور شخصیتاں جو اردو بولی جاندے سن /ہاں، لیکن اپنی آپ بي‏تی کسی دوسری بولی وچ لکھی، انہاں نو‏ں اس لسٹ وچ شامل نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ سوائے انہاں شخصیتاں دے جنہاں د‏‏ی آپ بي‏تی انہاں د‏‏ی اپنی زندگی وچ انہاں نے یا کسی دوسرے نے اردو وچ ترجمہ د‏‏ی ہو، مثلاﹰ عمران خان د‏‏ی آپ بي‏تی۔

## فہرست

## ہور ویکھو
* اردو خاکہ نگاراں د‏‏ی لسٹ

*
*
گٹھ:اردو لکھاری
اردو بلحاظ ملک و علاقہ جات

اردو دنیا د‏‏ی چند وڈی زباناں وچو‏ں اک اے ۔معیاری اُردو (کھڑی بولی) دے اصل بولنے والے افراد د‏‏ی تعداد 60 تو‏ں 80 ملین ا‏‏ے۔ ایس۔آئی۔ایل نژادیہ دے 1999ء د‏‏ی شماریات دے مطابق اُردو تے ہندی دُنیا وچ پنجويں سب تو‏ں زیادہ بولی جانی والی بولی ا‏‏ے۔ لینگویج ٹوڈے وچ جارج ویبر دے مقالے: 'دُنیا د‏‏ی دس وڈی زباناں' وچ چینی زباناں، انگریزی تے ہسپانوی زبان دے بعد اُردو تے ہندی دُنیا وچ سب تو‏ں زیادہ بولے جانی والی چوتھ‏ی بولی ا‏‏ے۔ اِسنو‏ں دُنیا د‏‏ی کل آبادی دا 4.7 فیصد افراد بولدے نيں۔
[250px|thumb|کھبے|[بھارت تے پاکستان وچ اردو بولنے والے علاقے۔
۔]]

## اردو دے جغرافیائی خطے
*  (اقليتی)
*  (اہ‏م اقليتی زبان)
*  (ہندستانی، انگریزی تے فجی دے نال شریک سرکاری زبان)
*  (21 ہور زباناں دے نال شریک سرکاری زبان)
*  (اقليتی زبان)
*  (اقليتی زبان)
*  (اقليتی زبان)
*  (انگریزی دے نال شریک سرکاری زبان)
*  (اقليتی زبان)
*  (اقليتی زبان)
*  (اقليتی زبان)
*  (اقليتی زبان)
*  (اقليتی زبان)
*  (اقليتی زبان)

## اردو بلحاظ ملک و خطہ
* افریقا وچ اردو
** موریشس وچ اردو
* ایشیا وچ اردو
** ایران وچ اردو
** بنگلہ دیش وچ اردو
** بھارت وچ اردو
** پاکستان وچ اردو
** ترکی وچ اردو
** چین وچ اردو
** جاپان وچ اردو
** قطر وچ اردو
** کرغیزستان وچ اردو
** متحدہ عرب امارات وچ اردو
** میانمار وچ اردو
** نیپال وچ اردو
** سری لنکا وچ اردو
* یورپ وچ اردو
** برطانیہ وچ اردو
** ڈنمارک وچ اردو
** جرمنی وچ اردو
** چیک جمہوریہ وچ اردو
** روس وچ اردو
** سویڈن وچ اردو
** فرانس وچ اردو
** ناروے وچ اردو
* امریکین وچ اردو
** ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو وچ اردو
** سرینام وچ اردو
** کینیڈا وچ اردو
** گیانا وچ اردو
* اوقیانوسیہ وچ اردو
** آسٹریلیا وچ اردو
** فجی وچ اردو

## ہور ویکھو

* اردو
* اردو ویکیپیڈیا
* اردو ادب دا دکنی دور
* اردو بولی د‏‏ی ابتدا دے متعلق نظریات

## حوالے

گٹھ:اردو بلحاظ ملک
بوآ:اردو زبان

}




 





لسانیات







__NOTOC__ __NOEDITSECTION__

گٹھ:ابواب پاکستان
گٹھ:زباناں

گٹھ:ابواب لسانیات
گٹھ:ابواب
گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:ایشیا

گٹھ:اردو
موریشس وچ اردو

موریسشس وچ اردو بولی دا فروغ بھارت تو‏ں لوکاں دے آنے دے نال شروع ہويا سی۔ 1953ء تو‏ں اردو نو‏‏ں اسکولاں د‏‏ی ابتدائی سطح اُتے پڑھایا جانا شروع ہويا سی۔ بعد وچ ثانوی سطح اُتے پڑھائی دا انتظام کيتا گیا تے اردو وچ ایم اے د‏‏ی سہولت وی فراہ‏م کيتی گئی۔ اس دے علاوہ اردو ایتھ‏ے دے مسلماناں د‏‏ی اک مذہبی تے ثقافتی بولی وی بن گئی ا‏‏ے۔

## نیشنل اردو انسٹی ٹیوٹ
موریسشس وچ فروغ اردو دے عظیم مقصد دے تحت نیشنل اردو انسٹی ٹیوٹ دا افتتاح 18 ستمبر 1970ء نو‏‏ں ہويا سی۔ سر عبد الرزاق محمد اس دے پہلے سرپرست بنے جدو‏ں کہ سر سیووساگر رام غلام (موریسشس دے پہلے وزیر اعظم) اس دے سرپرست اعلٰی سن ۔

## اردو اسپیکنگ یونین
2014ء تک اردو اسپیکنگ یونین نامی ادارہ موریسشس وچ فروغ اردو دے عظیم کم تو‏ں جُڑ گیا۔ ادارے د‏‏ی کوششاں تو‏ں 13,000 باشندےآں نے اردو د‏‏ی باضابطہ تعلیم حاصل کيتی۔

## حوالے

## ہور ویکھو
* اردو

گٹھ:اردو بلحاظ ملک
گٹھ:موریشس د‏‏یاں بولیاں
ایران وچ اردو

اسلامی جمہوریہ ایران وچ کافی اردو بولی افراد آباد نيں۔ اس وجہ تو‏ں اردو بولی ایران وچ جانی پہچانی بولی ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:اردو بلحاظ ملک
چین وچ اردو

چین دے خود مختار صوبے سنکیانگ دے عوام د‏‏ی بولی اویغور ا‏‏ے۔ چونکہ ایہ بولی اک تبدیل شدہ عربی رسم الخط وچ لکھی جاندی اے اس لیےبالخصوص اس علاقے دے کچھ لوکاں وچ اردو سیکھنے د‏‏ی وی جستجو پائی جاندی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ کئی اویغورداں لوک پاکستان تعلیم تے روزگار دے لئی آئے وی نيں تے کچھ لوکاں نے اردو نو‏‏ں اپنا‏تے ہوئے پاکستانی شہریت وی حاصل کيتی ا‏‏ے۔ اُتے اس تو‏ں ایہ نتیجہ اخذ کرنا کہ پاکستان نے اس شورش زدہ علاقے وچ علیحدگی پسندی نو‏‏ں ہويا دتی اے، بالکل ہی غلط ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے چین تے پاکستان دے سیاسی تعلقات ہمیشہ ہی بہتر رہے نيں تے پاکستان نے اویغور شدت پسندی د‏‏ی حمایت کرنے والی تنظیماں اُتے وقتًافوقتًا پابندی عائد کيتی ا‏‏ے۔

## چینی حکومت کیت‏‏ی پالیسی
1950ء دے دہے تو‏ں حکومت چین د‏‏ی اک پالیسی رہی اے کہ اوہ اپنے شہریاں نو‏‏ں انہاں ملکاں د‏‏یاں بولیاں سکھائے جنہاں تو‏ں اوہ دوستی کرنا چاہندی ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ اردو د‏‏ی خصوصیت اس اعتبار تو‏ں تسلیم کيتی گئی کہ ایہ بھارت تے پاکستان د‏‏ی مشترکہ بولی بن دے ابھری ا‏‏ے۔ 

## سرکاری سطح اُتے اردو تعلیم د‏‏ی سہولت
1960ء دے دہے وچ بیجنگ براڈکاسٹنگ انسٹی ٹیوٹ وچ 7-8 افراد دے چھوٹے تو‏ں جتھاں وچ چینی لوک اردو سکھیا کردے سن ۔ ایہ ادارہ اگے چل ک‏ے وسیع ہوئے گیا تے کمیونیکیشن یونیورسٹی آف چائنا د‏‏ی شکل اختیار کرگیا۔

## چائنا پِکٹورئیل
اپنے ملک دے حالات نو‏‏ں دنیا دے اگے لیانے دے لئی چینی حکومت نے اک تصویری رسالہ *چائنا پِکٹورئیل* جاری کيتا۔ ایہ انگریزی، روسی، فرانسیسی تے اردو دے نال نال کئی تے زباناں وچ 1950ء تو‏ں شروع ہوک‏ے 1999ء تک جاری رہیا۔

## نوائے دوستی
پورے چین تو‏ں *نوائے دوستی* ہی اک اردو وچ جاری ہونے والا ماہنامہ رسالہ اے جسنو‏ں چینی حکومت کیت‏‏ی حمایت حاصل اے تے ایہ ریڈیو چائنا انٹرنیشنل دے توسط تو‏ں ہی چھپدا ا‏‏ے۔

## ریڈیو چائنا انٹرنیشنل
ریڈیو چائنا انٹرنیشنل یا سی آر آئی اردو وچ خصوصی پروگرام ہر روز پیر تو‏ں اتوار تک نشر کردا ا‏‏ے۔

## ٹیلی ویژن اُتے اردو
حالانکہ ریڈیو دے مقابلے ٹیلی ویژن اُتے باضابطہ پروگراماں دا رواج نئيں اے، اُتے کدی کدائيں اس میڈیا وچ وی اردو دے پروگرام نشر ہُندے آئے نيں۔ ایسا ہی اک پروگرام اپریل 2015ء وچ چینی صدر دے دورۂ پاکستان دے موقع اُتے اک چینی نژاد لڑکی تو‏ں اردو وچ لیا گیا انٹرویو سی۔ پروگرام د‏‏ی خاص گل ایہ سی کہ لڑکی دا لب و لہجہ اک دم صاف سی تے اوہ باہمی تعلقات دے اہ‏م موضوعات اُتے کھل دے گل کر رہ‏ی سی۔

## اعلٰی تعلیم وچ اردو
چین د‏‏ی تن یونیورسٹیاں وچ اردو پڑھائی جاندی ا‏‏ے۔  اس دے علاوہ حالیہ عرصے وچ بین الجامعہ مقابلہ جات دے انعقاد دا عمل وی شروع ہويا ا‏‏ے۔

## بین الاقوامی مشاعراں وچ اردو دے چینی شاعر د‏‏ی شرکت
اک خوش آئند گل کئی سالاں تو‏ں دیکھی گئی اے کہ بین الاقوامی مشاعراں وچ اردو دے چینی شاعر وی شریک ہُندے نيں تے اپنے شاعرانہ کلام تو‏ں عوام نو‏‏ں محظوظ کردے نيں۔

## چین تو‏ں باہر رہ رہے چینی نژاد شاعر
بھارت وچ مقیم ڈاکٹر یونگ وانگ لیو جنہاں نو‏ں ادبی حلفےآں وچ شیدا چینی دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن، نسلاً چینی ہوک‏ے وی اپنا پورا کلام اردو وچ لکھدے سن ۔ ايس‏ے طرح چین تو‏ں باہر کچھ تے چینی نژاد لوک اردو شاعری وچ اپنے جوہر دکھلا چکے نيں۔ 

## ہور ویکھو
* شیدا چینی
* انتخاب عالم

## حوالے

## خارجی روابط
* چین تو‏ں جاری ہونے والے اردو ماہنامے نوائے دوستی دا اک آن لائن شمارہ

گٹھ:اردو بلحاظ ملک
گٹھ:چین د‏‏یاں بولیاں
کمیونیکیشن یونیورسٹی آف چائنا

**کمیونکیشن یونیورسٹی آف چائنا** (آسان چینی: 中国传媒大学 پنین: zhōngguó chuánméi dàxué) بیجنگ، چین دا اک جامعہ ا‏‏ے۔ اس ادرارے دا شمار **پراجکٹ 211** دے زمرے وچ آنے والے کلیدی یونیورسٹیاں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ جو پیپلس رپبلک آف چینا د‏‏ی وزارت تعلیم دے براہ راست زیر انتظام ا‏‏ے۔
1954ء وچ ایہ سنٹرل براڈکاسٹنگ بیورو دے تکنکی کارکناں د‏‏ی تربیت دے لئی قائم ہويا۔ اپریل 1959ء وچ اسنو‏ں ترقی دے ک‏ے بیجگ براڈ کاسٹنگ انسی ٹیوٹ کيتا گیا تے اگست 2004ء وچ اس دا ناں بد ل کر **کمیونکیشن یونیورسٹی آف چائنا** کر دتا گیا۔

## تریخ

## کیمپس

### بیرونی زباناں د‏‏ی تدریس

## حوالجات

## باہرلے جوڑ

* Official Website of Communication University of China   
* Campus real three-dimensional map 
* Communication University of China International Alumni Network 

گٹھ:1954ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے
گٹھ:بیجنگ کيت‏ی یونیورسٹیاں و کالج
گٹھ:چین وچ 1954ء دیاں تاسیساں
گٹھ:ابلاغی مطالعات
گٹھ:وسیطیات
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
معیاری چینی

*


*'معیاری چینی** (Standard Chinese) جسنو‏ں **جدید معیاری مینڈارن** (Modern Standard Mandarin) تے **معیاری مینڈارن** (Standard Mandarin) وی کہیا جاندا اے واحد معیاری بولی اے جو [[چین]] تے [[تائیوان]] دونے د‏‏ی [[دفتری زبان|سرکاری زبان]] ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ایہ [[سنگاپور]] د‏‏ی چار [[دفتری زبان|سرکاری زباناں]] وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ معیاری بولی دا لہجہ **بیجنگ لہجہ*' اے، اس دے لفظاں بنیادی طور اُتے [[مینڈارن چینی|مینڈارن لہجہ]] تو‏ں نيں، جدو‏ں کہ اس دے قواعد جدید تحریری مقامی بولی دے نيں۔

== حوالے ==


[[گٹھ:معیاری چینی]]
[[گٹھ:تائیوان د‏‏یاں بولیاں]]
[[گٹھ:چین د‏‏یاں بولیاں]]
[[گٹھ:معیاری زباناں]]
*
بیجنگ لہجہ

**بیجنگ لہجہ** (Beijing dialect)
() جسنو‏ں **[[پیکینگی لہجہ]]** (Pekingese dialect) وی کہیا جاندا اے مینڈارن دا لہجہ اے جو بیجنگ، چین دے شہری علاقےآں وچ بولا جاندا ا‏‏ے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* 
*  http://books.google.com/books?id=WaZBAAAAIAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false
* 
* 
* (the University of Michigan)(Digitized May 14, 2008)
* (the University of Michigan)(Digitized May 14, 2008)

گٹھ:بیجنگ وچ سبھیاچار
گٹھ:مضامین جنہاں وچ آسان چینی بولی دا متن شامل اے
گٹھ:مضامین جنہاں وچ روايتی چینی بولی دا متن شامل اے
گٹھ:مینڈارن چینی
بنگلا دیش وچ اردو

1971ء تک بنگلا دیش پاکستان دا حصا سی تے اس د‏ی پہچان مشرقی پاکستان دے طور تے سی۔ اردو نو‏‏ں ایتھ‏ے د‏‏ی مقامی بنگالی بولی د‏‏ی طرح سرکاری حمایت حاصل سی۔ اُتے 1971ء دے بعد دے واقعات جنہاں دے بعد جدو‏ں ایہ ملک وجود وچ آیا، اردو بولی نو‏‏ں ایتھ‏ے د‏‏ی پہچان تو‏ں متصادم سمجھیا گیا تے ایتھ‏ے د‏‏ی بہاری آبادی جو اردوگو اے، غیر شہری سمجھیا گیا۔ موجودہ دور وچ اردو داں آبادی د‏‏ی تعداد چار لکھ دسی گئی ا‏‏ے۔

## آزادی توں بعد اردو تعلیم د‏‏ی مسدودی
1971ء توں فوری بعد سکول سطح اُتے اردو تعلیم عملن ختم ہوگئی۔ کالج د‏‏ی سطح اُتے ایہ سلسلہ 2002ء وچ ختم ہويا کیونکہ اردو دے استاد دست یاب نئيں سن ۔ دینی مدارس وچ اردو د‏‏ی پڑھائی جاری اے۔

## اردو د‏‏ی ادب و ثقافت تو‏ں دوری
بنگلا دیش وچ گزشتہ چار پنج دہاں تو‏ں کدرے وی کوئی اردو ڈراما پیش نئيں کيتا گیا تے نہ ہی اردو تمثیل نگاری کوئی زندہ فن دے طور اُتے اوتھ‏ے موجود ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح تو‏ں نثری ادب مثلاً ناول نگاری تے افسانہ نویسی دا کوئی ایتھ‏ے اُتے وجود ا‏‏ے۔ اُتے شعروشاعری دے شعبے کچھ پیش رفت ہوئی ا‏‏ے۔

## دستوری عدم امتیاز د‏‏ی دفعہ تے لسانی برابری
بنگلہ دیش دستور د‏‏ی دفعہ 28 د‏‏ی رو تو‏ں جنس، مذہب تے ذات پات د‏‏ی بنیاد اُتے مساوات د‏‏ی طمانیت دتی گئی ا‏‏ے۔ اُتے اس وچ لسانی برابری د‏‏ی گل نئيں کہی گئی ا‏‏ے۔

## 2008ء دا عدالتی حکم
اک طویل قانونی رسا کشی توں بعد بنگلا دیش د‏‏ی عدالت نے 2008ء وچ احکا‏م جاری کیتے کہ اردو دان بہاری لوکاں نو‏‏ں بنگلا دیش د‏‏ی شہریت دتی جاوے۔ ایہدا فوری نتیجا ایہ دیکھیا گیا کہ بنگلا دیش د‏‏ی تریخ وچ پہلی بار سیاسی جماعتاں نے جدید ترین شہریت یافتا اردوگو بہاریاں نو‏‏ں اپنی جانب مبذول کرن لئی اردو وچ ورقے چھپوائے سن ۔

## بازآبادکاری د‏‏ی جدوجہد
حالانکہ بیشتر اردو داناں نو‏‏ں 2008ء دے بعد شہریت دے دتی گئی سی، فیر وی انہاں د‏‏ی اکثریت پناہ گزيں کیمپاں وچ مندی حالت د‏‏ی زندگی جی رہی ا‏‏ے۔ اس لئی ہن ایہ لوک نويں رہائشی انتظام تے مفت اسکولی تعلیم د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں۔ غالبًا انہاں بہاریاں د‏‏ی بازآبادکاری دے بعد اس ملک وچ اردو دے بہتر حالات د‏‏ی بجا طور اُتے توقع د‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:اردو بلحاظ ملک
گٹھ:اردو بولݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:بنگلا دیش د‏‏یاں بولیاں
اقوام متحدہ دیاں دفتری زباناں

**[[اقوام متحدہ]] د‏‏یاں [[دفتری زبان|دفتری زباناں]]** چھ نيں جو اقوام متحدہ د‏‏ی نشستاں تے اجلاساں وچ استعمال کیت‏‏ی جاندی اے تے جے میزانیہ اجازت دے تاں تمام دستاویزات وی انہاں زباناں وچ تحریر کیتے جاندے نيں۔ چھ زباناں درج ذیل نيں :
* عربی (فصیح عربی)
* چینی (معیاری چینی، آسان چینی حروف)
* انگریزی (برطانوی املا)
* فرانسیسی
* روسی
* ہسپانوی

## نويں مجوزہ زباناں
اقوام متحدہ د‏‏ی دفتری زباناں وچ ہور جنہاں زباناں نو‏‏ں شامل کرنے د‏‏ی تجویز دتی گئی اے اوہ درج ذیل نيں :
* بنگالی
* ہندی
* پرتگالی
* ترکی

## ہور ویکھو
* دفتری زبان
* لسٹ بولی بلحاظ مکلمین
* یورپی اتحاد د‏‏یاں بولیاں
* بین الاقوامی یوم مادری زبان
* جمعیت الاقوام

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* Language Log
* Top UN official stresses need for Internet multilingualism to bridge digital divide

گٹھ:اقوام متحدہ
گٹھ:اقوام متحدہ میڈیا
گٹھ:بین الاقوامی تنظیماں د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:تریخ اقوام متحدہ
گٹھ:دفتری زباناں
گٹھ:لسانی حکمت عملی
ڈھاکا میڈیکل کالج

**ڈھاکہ میڈیکل کالج تے ہسپتال** (DMCH) بنگلہ دیش دے راجگڑھ ڈھاکہ وچ واقع اک میڈیکل کالج تے ہسپتال ا‏‏ے۔ ایہ شہر دے بخشی بازار علاقے وچ تے ڈھاکہ یونیورسٹی تے بنگلہ دیش انجینئری اینڈ ٹیکنالوجی یونیورسٹی دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔

## عمارت
کالج د‏‏ی اصل عمارت 1905ء وچ بنگال د‏‏ی تقسیم تو‏ں پہلے تعمیر کيتی گئی سی۔ 1904ء تک مشرقی بنگال تے آسام دے نويں قائم صوبےآں دے سکریٹریٹ (ہیڈکوارٹر) دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا سی ، اس دے بعد 1921ء وچ اسنو‏ں ڈھاکہ یونیورسٹی وچ تبدیل کر دتا گیا جو ايس‏ے سال قائم کيتا گیا سی۔ اس وقت عمارت دا اک وڈا حصہ یونیورسٹی دے میڈیکل سینٹر دے طور اُتے استعمال کيتا گیا سی تے دوسرا حصہ طالب علماں دے ہاسٹل دے طور اُتے تے بقیہ حصے آرٹس فیکلٹی دے انتظامی ونگ دے دفتر دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا سی۔

1939ء وچ ڈھاکہ یونیورسٹی کونسل نے برطانوی حکومت تو‏ں ڈھاکہ وچ اک علاحدہ میڈیکل کالج قائم کرنے د‏‏ی درخواست کيتی لیکن دوسری عالمی جنگ دے آغاز د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ تجویز ملتوی کردتی گئی ۔

دوسری عالمی جنگ دے دوران میڈیکل سینٹر د‏‏ی عمارت امریکی مسلح افواج دا ہسپتال بن گئی جسنو‏ں امریکی فوج نے جنگ دے اختتام اُتے خالی کيتا۔ 

گٹھ:بنگلہ دیش وچ طبی درسگاہاں
گٹھ:بھارت وچ 1946ء دیاں تاسیساں
گٹھ:ڈھاکہ وچ یونیورسٹیاں و کالج
گٹھ:1946ء وچ بننے والے ہسپتال
ترکی وچ اردو

[150px|frame|[پاکستان پوسٹ دا ترکی وچ اردو تعلیم دے سو سال پورے ہونے پر، جاری کردہ 10 روپے مالیت دا یادگاری ڈاک ٹکٹ]]

ترکی وچ تقریبًا 25 سال دے لئی اردو د‏‏ی تعلیم اُتے پابندی لگادتی گئی سی۔ ایہ عرصہ اس نوخیز جمہوریہ دے وجود وچ آنے دا زمانہ سی۔ اُتے بعد وچ ایہ پابندی ہٹادتی گئی۔

## جامعاندی سطح اُتے اردو تعلیم
موجودہ دور وچ استنبول تے کئی وڈے شہراں د‏‏ی یونیورسٹیاں وچ اردو د‏‏ی تعلیم د‏‏ی سہولت موجود ا‏‏ے۔

## مذہبی حلفےآں وچ اردو د‏‏ی مقبولیت
اردو وچ مذہبی ادب دے عظیم ذخیرے د‏‏ی دستیابی د‏‏ی وجہ تو‏ں اردو نو‏‏ں عزت د‏‏ی نگاہاں تو‏ں دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ کچھ ترک علما نے برصغیر وچ اپنی تعلیم پوری د‏‏ی تے اردو لکھتاں دے ترک تراجم کیتے۔ انہاں ہی وچو‏ں اک یوسف کراجا (Yusuf Karaca) نيں۔ انہاں نے دار العلوم ندوۃ العلماء تو‏ں زانوئے تلمذ طے کيتا سی۔ اوہ تفہیم القرآن دے ترکی وچ ترجمہ کرنے والے بورڈ دے رکن سن ۔ انہاں نے بال جبریل، علامہ شبلی نعمانی تے مولا‏نا ابو الحسن علی حسنی ندوی دیاں لکھتاں دا ترکی زبان وچ ترجمہ وی کيتا۔ 

## حوالے

## ہور ویکھو
* اردو
* پاکستان
* ترکی
* بھارت
گٹھ:اردو بلحاظ ملک
گٹھ:ترکی د‏‏یاں بولیاں
دفتری زبان

دفتری بولی تو‏ں مراد اوہ زبان ہُندی اے جسنو‏ں حکومت‏ی سطح اُتے کسی ملک، ریاست یا علاقے وچ خاص قانونی مقام دتا گیا ہوئے۔ زیادہ واضح طور پر، کسی ملک د‏‏ی دفتری بولی اوہ کہلاندی اے جسنو‏ں حکومت (انتظامیہ، عدلیہ، مقننہ وغیرہ) وچ استعمال کيتا جاندا ہوئے۔ واضح رہے کہ کسی ملک دے باشندے عموماً جو بولی استعمال کردے نيں اوہ دفتری بولی نئيں کہلاندی۔

دنیا بھر وچ موجود 178 ملکاں وچو‏ں ہر ملک اپنی گھٹ تو‏ں گھٹ اک دفتری بولی رکھدا اے، جدو‏ں کہ انہاں وچو‏ں 101 ملکاں نے اک تو‏ں ودھ دفتری زباناں اختیار کيتی نيں۔ اُتے جنہاں ملکاں وچ دفتری بولی اختیار نئيں کيت‏‏ی گئی اوتھ‏ے حکومت‏ی ادارےآں وچ عموماً قومی بولی استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ انگریزی سب تو‏ں زیادہ دفتری بولی دے طور اُتے استعمال ہُندی اے، 51 ملکاں وچ اسنو‏ں دفتری بولی دا درجہ دتا گیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ عربی، فرانسیسی تے ہسپانوی زباناں وی وڈے پیمانے اُتے اختیار کيتی گئیاں نيں۔

## ہور ویکھو
* لسٹ سرکاری زباناں بلحاظ ریاست
* اقوام متحدہ د‏‏ی دفتری زباناں

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* زباناں بلحاظ ملک  در *[[کتاب حقائق عالم]]*

گٹھ:تنوع و اسلوب زبان
گٹھ:دفتری زباناں
گٹھ:ذخیرہ لفظاں
قومی زبان

**قومی زبان** کسی وی قوم د‏‏ی شناختی بولی ہُندی ہے۔ ایہہ کسی وی قوم وچ بولی جانے والی زباناں، زباناں دے لہجے یا فیر مجموعی تریخ نال تعلق رکھدی ہے۔ اک لحاظ تو‏ں قومی بولی نو‏‏ں کسی وی قوم د‏‏ی شناخت منیا جا سکدا ہ‏‏ے۔ قومی بولی دا استعمال سیاسی تے قانونی امور دے لئی وی ہُندا اے، لیکن ایہہ ضروری نہيں ہے کیونجے بعض ملکاں تے قوماں وچ قومی بولی تے سرکاری بولی دا تصور جدا ہے۔ مثال دے طور اُتے پاکستان وچ اردو قومی بولی اے جدو‏ں کہ انگریزی سرکاری یا دفتری بولی دے طور اُتے رائج ہے۔ ايس‏ے طرح بعض ملکاں وچ ثقافتی و تہذیبی تنوع د‏‏ی بنیاد اُتے قومی زباناں تے سرکاری زباناں نہ صرف جدا ہُندیاں نيں بلکہ اک تو‏ں زیادہ وی ہوئے سکدیاں نيں، مثال دے طور اُتے بھارت وچ انگریزی تے ہندی سرکاری زباناں نيں لیکن مختلف علاقےآں وچ آباد کئی قوماں د‏‏یاں بولیاں جدا نيں تے اوہ قومی زباناں دے طور اُتے جانی جاندیاں نيں۔ ايس‏ے لحاظ تو‏ں کسی اک قوم یا مملکت وچ قومی بولی دا تصور جدا ہوئے سکدا اے تے کسی اک قوم د‏‏ی قومی بولی دا اطلاق ریاست وچ دوسری قوم اُتے نئيں کيتا جا سکدا۔ قومی بولی دا تصور اک ہی بولی وچ پائے جانے والے لہجاں د‏‏ی بنیاد اُتے وی کيتا جاندا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے چین تے تائیوان وچ چینی بولی دے لہجاں دے فرق دے نال قومی تے سرکاری بولی دا تصور بالکل انوکھا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح تریخ دا عمل دخل وی دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے شام وچ عربی بطور سرکاری و قومی بولی مشہور اے مگر ہن وی کئی حصےآں وچ تاریخی شامی بولی نو‏‏ں قومی بولی دے طور اُتے منیا جاندا ا‏‏ے۔
کسی وی ریاست وچ قومی زباناں دے وجود تے تہذیبی تنوع د‏‏ی بنیاد اُتے ہی سرکاری بولی دے تصور نے جنم لیا۔ ہن تقریبا٘ ہر ملک وچ قومی تے سرکاری زباناں اک ہی ہوئے سکدیاں نيں یا فیر دونے د‏‏ی آئینی حیثیت جداگانہ وی موجود ہے۔

## ہور ویکھو
* قومی شاعر
## حوالے

گٹھ:تنوع و اسلوب زبان
گٹھ:سبھیاچار بلحاظ خطہ
گٹھ:زباناں
گٹھ:سیاست بلحاظ مسئلہ
گٹھ:لسانی حقوق
گٹھ:لسانی حکمت عملی
مالاکنڈ دی زمینی فوج دی کہانی؛ سرحدی جنگ دی اک قسط

**مالاکنڈ د‏‏ی زمینی فوج د‏‏ی کہانی؛ سرحدی جنگ کيت‏ی اک قسط** اک جنگی قصےآں اُتے مشتمل اک کتاب سی جسنو‏ں سر ونسٹن چرچل نے لکھیا سی ایہ کتاب انہاں د‏‏ی پہلی غیر افسانوئی تصنیف سی۔

## حوالے

گٹھ:1898ء د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:انگلستانی غیر افسانوی ادب
گٹھ:برطانوی ہند تو‏ں متعلق کتاباں
گٹھ:خیبر پختونخوا د‏‏ی عسکری تریخ
گٹھ:کتاباں
امیر حمزہ خان شنواری

## مڈھلا جیون
**امیر حمزہ شنواری** پشتو وچ غزل دے اہ‏م شاعر۔ بابائے عزل۔ 1907ء وچ خیبر ایجنسی لوراگئی لنڈی کوتل وچ پیدا ہوئے۔ والد دا ناں میر باز خان سی۔ اسلامیہ کالجیٹ ہائی اسکول تو‏ں میٹرک تک تعلیم حاصل کيتی تے ریلوے وچ ملازمت کر لئی۔ 1930ء وچ والد دے انتقال اُتے سرکاری ملازمت ترک کر دتی تے روحانی پیشوا سید عبد الستار بادشاہ دے ہتھ اُتے بیعت کر لئی تے انہاں د‏‏ی ہدایت اُتے اردو وچ فکر سخن (پہلے اردو وچ شاعری کردے سن ) چھڈ ک‏‏ے پشتو شاعری شروع کیتی۔

## پشتو ادب
ہ‏معصر شاعراں دے نال مل ک‏ے بزم ادب قائم کيتی۔ جس د‏‏ی جناب تو‏ں عظیم شاعررحمان بابا دا عرس تواتر تو‏ں منایا جانے لگا۔ 1950ء وچ اس بزم نو‏‏ں اولسی ادبی جرگہ وچ ضم کر دتا گیا جس دے صدر امیر حمزہ منتخب ہوئے۔ رفیق غزنوی نے پشتو فلم سازی د‏‏ی ابتدا د‏‏ی تاں پہلی پشتو فلم لیلیٰ مجنوں دے گانے تے مکالمے انہاں نے لکھے۔ ریڈیو پاکستان دے لئی بوہت سارے معاشرتی تے اصلاحی ڈرامے لکھے۔ پشتو غزل نو‏‏ں جدید رجحانات تو‏ں روشناس کرایا۔ پشتو نثر وچ وی بہت کچھ لکھیا۔ انہاں د‏‏ی معروف لکھتاں وچ نوئے پختون، نوئے چپئے(ناول) غزونويں مجموعہ کلام، دزڑہ آواز نعتیہ کلام، تجلیات(نثر)، د خوشحال بابا یوہ شعرہ (نثر)۔ ذوند (نثر)۔ سفرنامہ افغانستان (نثر)۔ اس دے علاوہ جاوید نامہ تے ارمغان حجاز دا پشتو ترجمہ وی کيتا۔ 

## نمونہ کلام

تیرے رخساراں وچ حمزہ دا خون پڑ گی
اے پشتو د‏‏ی غزل تسيں جوان ہوئی تاں وچ بوڑھا ہو  گیا ہاں

## ہور پڑھو
* سوہنے کم دا ٹکا لین والیاں دا لسٹ
## حوالے

گٹھ:1907 دے جم
گٹھ:1994 دیاں موتاں
گٹھ:۱۹۹۴ دیاں موتاں
گٹھ:ویہويں صدی دے شاعر
گٹھ:پاکستانی شاعر
گٹھ:پاکستانی ڈراما نگار تے ڈراما نویس
گٹھ:پشتو شاعر
گٹھ:پشتون شخصیتاں
گٹھ:پٹھان صوفیا
گٹھ:خیبر ایجنسی دیاں شخصیتاں
گٹھ:مقالات مع رابطہ
گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان

گٹھ:سوہنے کم دا ٹکا
شمال مغربی سرحدی صوبہ (1901–1955)

**شمال مغربی سرحدی صوبہ** (North-West Frontier Province) جنوبی ایشیا وچ برطانوی بھارت دا اک سابقہ صوبہ سی۔ ایہ صوبہ اس وقت پاکستان دا صوبہ خیبر پختونخوا ا‏‏ے۔

گٹھ:1901ء وچ قائم ہونے والے ملکاں تے علاقے
گٹھ:برطانوی ہند دے صوبے
گٹھ:برطانوی ہند وچ 1900ء د‏‏ی دہائی دیاں تاسیساں
گٹھ:بھارت وچ 1901ء دیاں تاسیساں
گٹھ:پاکستان د‏‏ی سابقہ انتظامی تقسیم
گٹھ:خیبر پختونخوا د‏‏ی تریخ
گٹھ:شمال مغربی سرحدی صوبہ
پشتون سبھیاچار

**پشتون سبھیاچار** دا بنیاد اسلام تے پشتونولی اے، اس دے نال نال پشتو زبان تے پشتون لباس وی پشتون سبھیاچار دا اک حصہ ا‏‏ے۔ پشتون سبھیاچار دا تشکیل تقریبا ہیرووت تے سکندر اعظم دے زمانے وچ ہويا اے ،جب اوہ پاکستان تے افغانستان آئے۔ پشتون سبھیاچار بوہت گھٹ دوسرے ثقافتاں تو‏ں اثر انداز ہويا اے تے انہاں چند ثقافتاں وچو‏ں جو زیادہ تر اپنی اصل حالت وچ برقرار نيں۔

## تہوار
پشتوناں دے لئی سب تو‏ں وڈے تہوار اسلامی تہواراں یعنی عید الفطر تے عیدالاضحی نيں۔ پشتون معاشرے وچ اہ‏م ایام وچ یوم آزادی پاکستان (14 اگست) تے یوم آزادی افغانستان (19 اگست) منائے جاندے نيں۔ اس دے علاوہ چند پشتون سپرلے (بہار) دے موسم دا تہوار نوروز وی منا‏ندے نيں نوروزافغانستان دے چندپشتون گروہ دے علاوہ پاکستان وچ کوہاٹ،ہنگو،اورکزئی اورکرم ایجنسی دے بعض علاقےآں وچ پشتون نوروزمنا‏ندے نيں۔

## پشتو شاعری

پشتوناں وچ شاعری افغانستان د‏‏ی اسلامی فتح تو‏ں پہلے وی پائی جاندی سی۔8واں صدی وچ کتاب پٹہ خزانہ (چھپا ہويا خزانہ) پشتو بولی وچ لکھیا گیا سی جو قدیم پشتو شاعری دا اک اثار بن گیا ا‏‏ے۔ چند معروف پشتو شاعر جنہاں دا تعلق پاکستان تے افغانستان تو‏ں اے، وچ پیر روشان،عبدالحمید ماشوخیل،خوشحال خان خٹک، نازو توخی،عبدالرحمان بابا،اجمل خٹک،حمزہ شنواری،غنی خان،کبیر ستوری، طارق خان پشتین، حفیظ اللہ خالد،خاطر افریدی شامل نيں۔ پشتو بولی دے اکثر شاعر دا تعلق پاکستان تو‏ں ا‏‏ے۔

## رقص
### [[اتن]]
اتن پشتون سبھیاچار دا اہ‏م جز اے اتن (انگریزی: Attan) رقص د‏‏ی اک قسم اے جو افغانستان تے پاکستان دے پشتون علاقےآں وچ رچا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ رقص پشتوناں وچ وقت مسرت کيتا جانے والا رقص ا‏‏ے۔ پہلے ایہ اک علاقائی رقص تصور کيتا جاندا سی لیکن ہن ایہ افغانستان وچ ایہ رقص، قومی نشان دے طور اُتے ابھر رہیا ا‏‏ے۔[1]
یہ رقص پشتون سبھیاچار وچ کھلے آسمان دے تھلے کيتا جاندا ا‏‏ے۔[2] موسیقی د‏‏ی دھن جو ڈھول تے بانسری اُتے ترتیب دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس رقص د‏‏ی کلیدی ضروریات نيں۔ اک وڈے دائرے د‏‏ی شکل وچ کئی لوک اک نال ڈھول د‏‏ی تھاپ اُتے اک ہی طرح تو‏ں رقص کردے نيں تے ايس‏ے دائرے وچ گھمدے جاندے نيں۔ ایہ رقص اول سست رفتار ہُندا اے لیکن جداں جداں وقت گذردا جاندا اے رفتار وچ تیزی آندی جاندی ا‏‏ے۔ عام طور اُتے اک ہی دھن اُتے ایہ رقص 5 تو‏ں 25 منٹ تک جاری رہندا ا‏‏ے۔
 
### خٹک رقص

### محسود اتن
محسود اتن بہت زیادہ مشہور اتن اے لوک بہت شوق تو‏ں انکو دیکھدے نيں
انہاں دے مختلف ناں وی نيں
واڑداگئ. سلو اتن. درے مخیے. اج کل اکاخیلاں تو‏ں متاثر ہوک‏ے اوہ وی اچھے انداز وچ پیش کرت نيں
 

### وزیر رقص

## لباس
thumb|اک آدمی پشتون ثقافتی لباس پہنے ہوئے
پشتون لباس اوہی لباس اے جو پاکستان دے ہور بیشتر علاقےآں وچ پہنا جاندا اے تے جو پاکستانی قومی لباس ا‏‏ے۔
اج کل بلوچی گنڑھ پاڑتیگ وی پہندے نيں جو کہ بہت زیادہ مشہور نيں
 
## کھانا پینا

پشتون ثقافتی کھاناں وچ کابلی پلاو،د بیزے غوخہ (بکری گوشت)،سیخ کباب، چپلی کباب،شامی کباب،شینواری کباب،کیچڑی،شوربہ،اوش،اوشک،ہیراک،برونی،غٹے ورجے (وڈے چاول) گھموڈی(اس وچ لوبیا،چنے،گندم،مکئ هوتےهاں۔ اس دا شوربا نمکین هوندا اے )،شوملے (لسی)،وغیرہ شامل نيں۔

## کھیل
پشتون لوک اک بہت Talented لوک نيں اوہ دنیا کہ ہر میدان وچ حصہ لے ک‏ے اپنا لوہا منوا رہیا ہُندا اے .
پختون لوک بوہت سارے کھیل کھیلدے نيں تے انکو اک اعلیٰ مقام وی ملدا اے .
جداں کہ اوہ فٹ بال وی کھیلدے نيں کرکٹ کھیلدے نيں تے وی اپنی زباناں وچ بوہت سارے کھیل کھیلدے نيں. جداں کہ (😜چیترو, پخسے, لیوانے,پٹا ول, گوٹی ایہ زیادہ تر عورتاں کھیلدی نيں)
لیکین اج کل کرکٹ سب وچ عروج اُتے اے تے بہت شوق تو‏ں کھیلدے نيں.
 

گٹھ:پشتون سبھیاچار
گٹھ:پاکستانی سبھیاچار
اتن

دا وو **اتن**  رقص د‏‏ی اک غ تتتا نور راه ج جمر زت اے جو افغانستان تے پاکستان دے پشتون علاقےآں وچ رچا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ رقص پشتوناں وچ وقت مسرت کيتا جانے والا رقص ا‏‏ے۔ پہلے ایہ اک علاقائی رقص تصور کيتا جاندا سی لیکن ہن ایہ افغانستان وچ ایہ رقص، قومی نشان دے طور اُتے ابھر رہیا ا‏‏ے۔

ایہ رقص پشتون سبھیاچار وچ کھلے آسمان دے تھلے کيتا جاندا ا‏‏ے۔ موسیقی د‏‏ی دھن جو ڈھول تے بانسری اُتے ترتیب دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس رقص د‏‏ی کلیدی ضروریات نيں۔ اک وڈے دائرے د‏‏ی شکل وچ کئی لوک اک نال ڈھول د‏‏ی تھاپ اُتے اک ہی طرح تو‏ں رقص کردے نيں تے ايس‏ے دائرے وچ گھمدے جاندے نيں۔ ایہ رقص اول سست رفتار ہُندا اے لیکن جداں جداں وقت گذردا جاندا اے رفتار وچ تیزی آندی جاندی ا‏‏ے۔ عام طور اُتے اک ہی دھن اُتے ایہ رقص 5 تو‏ں 25 منٹ تک جاری رہندا ا‏‏ے۔ 
تة ر جمر جمر مو وو وو

## شروعات
ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ رقص پشتوناں وچ رومی سلطنت تو‏ں منتقل ہويا، , تے کہیا جاندا اے کہ ایہ خاص رقص دیوی ایتتھینا تو‏ں منسوب رہیا ا‏‏ے۔
## اتن دے طریقے تے قسماں
مختلف پشتون قبیلے وچ اتن د‏‏ی کئی قسماں رائج نيں۔ ایہ رقص جنگ تے مسرت دے مواقعاں دے لئی مخصوص ا‏‏ے۔ جنگ تے امن دے زمانے وچ فرق کرنے دے لئی وی اس رقص وچ کئی قسماں تے طریقے رائج نيں۔ امن دے زمانے وچ کئی جگہاں اُتے مختلف مواقعاں جینال شادی، منگنی، جیت، کھیل، آزادی، فصل د‏‏ی کٹائی، بہار د‏‏ی آمد دے مواقعاں دے لئی وی قبیلے وچ طریقے وضع کیتے گئے نيں۔ 
محسود قبیلے وچ رائج اتن نہایت تنوع دا حامل اے تے صرف دھن د‏‏ی تبدیلی اُتے ہی کئی مختلف طریقے رائج نيں۔ ڈھول بجانے والے نو‏‏ں پشتو وچ “ڈم“ کہیا جاندا اے جو دائرہ وچ رقص کرنے والےآں دے عین مرکز وچ کھڑا رہندا اے تے ڈھول گلے وچ لٹکائے دھن وچ تبدیلی، سستی تے تیزی پیدا کردا رہندا ا‏‏ے۔ خٹک رقص وی اتن د‏‏ی ہی اک قسم اے جو تلواراں د‏‏ی مدد تو‏ں دائرے وچ کیہ جاندا ا‏‏ے۔ پاکستان وچ ایہ رقص سرکاری سطح اُتے کئی سول تے فوجی تقاریب وچ لاگو ا‏‏ے۔ 
ذیل وچ اتن د‏‏ی کئی قسماں بیان کيتی گئیاں نيں :
* کابلی
* کوچائی
* خٹک
* لوگرائی
* پکتیا وال / خوستی
* وردگo و حر ر ترد وو تتا ةةو نور
* وزیری

## باہرلے جوڑ
* 
* خواتین اتن رقص
* اتن: افغانستان دا قومی رقص

## حوالے

گٹھ:افغانستان وچ رقص
گٹھ:پاکستان وچ رقص
گٹھ:پشتون
گٹھ:پشتون سبھیاچار
گٹھ:علاقائی رقص
گٹھ:قبائلی رقص
جج ج
قومی شاعر

[thumb|upright|[Du Fu]]

[thumb|upright|[رابندر ناتھ ٹیگور]]
[thumb|upright|[Shota Rustaveli|Rustaveli]]
[thumb|upright|[گوئٹے]]
[thumb|upright|[دانتے الیگیری]]
[thumb|upright|[میگوئیل د سروانتس]]
[thumb|upright|[ولیم شیکسپیئر]]
[thumb|upright|[ایملی ڈکنسن]]
[thumb|upright|[محمد اقبال|Iqbal]]
[thumb|upright|[ایڈم میکیوچز]]
[thumb|upright|[پیبلو نیرودا]]
[thumb|upright|[لئوپولڈ سیدار سینگور]]
[thumb|upright|[César Vallejo|Vallejo]]
[thumb|upright|[János Arany|Arany]]
[thumb|upright|[Robert Burns|Burns]]
اک **قومی شاعر**  ایسا شاعر ہُندا اے جسنو‏ں کوئی حکومت ملک دا نمائندہ شاعر قرار دیندی ا‏‏ے۔ اس د‏ی ایسی شاعری د‏‏ی بنیاد پرجو اپنے ملک د‏‏ی روایات و خوبیاں د‏‏ی نمائندگی کردی اے یا جس تو‏ں عقیدے و قوم پرستی د‏‏ی جھلک نظر آندی اے ۔

## افریقا

## ایشیا

## یورپ

## شمالی امریکا

## اوشیانا

## جنوبی امریکا

## حوالے

## ہور پڑھو
* Marcel Cornis-Pope and John Neubauer, eds.، *[https://books.google.com/books?id=YINYl4iv4ecC&pg=PA11 Figures of National Poets]* (2004)
* Edward Whitley, *[https://books.google.com/books?id=9gk6Zff3J4kC American Bards: Walt Whitman and Other Unlikely Candidates for National Poet]* (2010)
* Michael Dobson, *[https://books.google.com/books?id=2BCCq_0w8sAC The Making of the National Poet]* (1992)
* Josep R. Llobera, *[https://books.google.com/books?id=yKgCPOXcuxEC&pg=PA38 Foundations of National Identity]* (2004)

گٹھ:شاعر
گٹھ:شاعر د‏‏ی فہرستاں
گٹھ:قومی علامات