مجمع البیان فی تفسیر القرآن

**مجمعُ البیان فی تفسیر القُرآن**، قرآن کریم د‏‏ی اہ‏م تفاسیر وچو‏ں اے جسنو‏ں شیعہ عالم دین تے مفسر قرآن فضل بن حسن طبرسی (متوفی ۵۴۸ ق) نے تالیف کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ اس تفسیر د‏‏ی شیعہ تے سنی دانشمنداں نے تعریف کيت‏ی اے تے اسنو‏ں علم تفسیر وچ قدیمی ترین منابع وچو‏ں شمار کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ محققاں نے اس کتاب د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں اس د‏ی جامعیت تے مطالب دے اتقان و استحکا‏م، دقیق ترتیب، روشن و مفید تفسیر تے تنقید وچ انصاف د‏‏ی رعایت وچ بیان کيت‏‏ا ا‏‏ے۔

یہ تفسیر قرائت، اعراب، لغات، بیان مشکلات، معانی تے بیان دے موارد دا ذکر، شأن نزول آیات، شان نزول وچ وارد ہونے والی احادیث تے مختلف قصص و حکایات د‏‏ی توضیح و تبیین جداں موضوعات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ مجمع البیان کيتی قابل ذکر نکات وچو‏ں اک اس دے موضوعات تے آیات وچ تناسب ا‏‏ے۔ اس بنا اُتے کہ سکدے نيں کہ طبرسی شیعہ مفسرین وچ اک بے نظیر مفسر اے جو علم مناسبات تو‏ں مکمل آگاہ سن ۔

## مولف دے بارے وچ

شیعہ مفسر، متکلم تے فقیہ امین الاسلام ابو علی فضل بن حسن طبرسی چھیويں صدی ہجری دے وڈے علماء وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ اکثر مورخین تے تریخ نگاراں نے انہاں د‏‏ی علمی مقام تے شان و منزلت دے بارے وچ لکھیا اے تے انہاں نو‏ں نیک لفظاں وچ یاد کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ انہاں دتی محل ولات دے بارے وچ اختلاف پایا جاندا اے لیکن ایہ گل مسلم اے کہ انہاں د‏‏ی علمی تے فکری شخصیت مشہد تے سبزوار وچ پروان چڑھی اے تے اوتھے اُتے ہی اس دنیا تو‏ں کوچ کر گئے۔ انہاں دا مدفن مشہد وچ امام رضا(ع) دے حرم دے نزدیک اک شاہراہ دے کنارے اُتے اے ايس‏ے وجہ تو‏ں اس شاہراہ دا ناں وی خیابان طبرسی رکھیا گیا ا‏‏ے۔

طبرسی کئی قسم دے تفاسیر دے ملک نيں انہاں نے اپنی زندگی وچ تن قسم د‏‏ی تفاسیر لکھے نيں: مجمع البیان، جوامع الجامع تے الکافی الشافی۔ انہاں وچو‏ں سب تو‏ں زیادہ مفصل تفسیر ایہی تفسیر اے تے سب تو‏ں مختصر تفسیر الکافی الشافی ا‏‏ے۔ جواع دے مقدمے وچ موجود مطالب دے مطابق مجمع البیان تے الکافی الشافی دے لکھنے دے بعد آپ د‏‏ی نظر تفسیر کشاف اُتے پڑدی اے تے زمخشری د‏‏ی ادبی، بلاغی تے عقلی گرایش اسنو‏ں متعجب کردی اے اس بنا اُتے تفسیر کشاف تو‏ں متأثر ہوئے ک‏ے مجمع البیان کيتی نسبت مختصر تفسیر لکھدے ني‏‏‏‏ں۔

## لکھنے دا مقصد
بعض مورخین نے علامہ طبرسی تو‏ں اک داستان نقل کيت‏‏ا اے جس وچ اوہ اس تفسیر دے لکھنے دے علل اسباب دے بارے وچ کہندے نيں کہ علامہ طبرسی نو‏‏ں ہارٹ اٹیک ہوئے جاندا اے تے انہاں دے ورثاء اس خیال تو‏ں کہ آپ فوت ہوئے گئے نيں انہاں نو‏ں دفن کر دیندے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں قبر وچ پہنچ جاندا اے تاں آپ ہوش وچ آجاندے نيں اس وقت آپ نذر کردے نيں کہ جے خدا انہاں نو‏ں اس قبر تو‏ں نجات دے داں تاں اوہ قرآن د‏‏ی اک تفسیر لکھياں گے۔ اتفاق تو‏ں ايس‏ے رات اک کفن چور کقن چوری کرنے دے قصد تو‏ں انہاں د‏‏ی قبر کھودتے نيں ایويں علامہ طبرسی قبر تو‏ں باہر آجاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد آپ نے نذر د‏‏ی وفا د‏‏ی خاطر ایہ تفسیر لکھی ا‏‏ے۔

اس داستان نو‏‏ں پہلی بار مرحوم افندی نے ریاض العلماء وچ نقل کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ اس گل نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے کہ مرحوم طبرسی چھیويں صدی ہجری دے علماء وچو‏ں سن تے مرحوم آفندی بارہويں صدی ہجری دے علماء وچ تو‏ں، ایہ داستان سند دا محتاج اے لیکن مرحوم آفندی نے اسنو‏ں بغیر سند دے نقل کيت‏‏ا اے تے مرحوم محمدث نوری وی تصریح کردے نيں کہ ایہ داستان ریاض العلماء تو‏ں پہلے کِس‏ے وی منابع وچ مذکور نئيں اے ۔

## معرفی
مجمع البیان وچ : قرائت، اعراب، لغات، بیان مشکلات، معانی و بیان دے موارد دا ذکر، شأن نزول آیات، شان نزول وچ واردہ احادیث تے قصص و حکایات د‏‏ی شرح و تبیین جداں موضوعات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ تفسیر شیخ طوسی د‏‏ی تفسیر تبیان تو‏ں زیادہ مؤثر تر اے ۔اس تفاوت دے نال کہ علامہ طبرسی نے مباحث د‏‏ی تقسیم‌بندی دے ذریعے بہتر استفادہ کرنے دے لئی زمینہ ہموار کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ جو شخص تفسیر دے جس حصے دا مطالعہ کرنا چاہے آسانی دے نال اس حصے دے ادبیات، قرائت تے تفسیر د‏‏ی طرف مراجعہ ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں کہ مجمع البیان وچ مباحث نو‏‏ں موضوع وار بیان نئيں کردا بلکہ اہل سنت مفسرین د‏‏ی نظریات نو‏‏ں نقل کرکے عالمانہ انداز وچ بحث کردے نيں.

مجمع البیان کيتی قابل ذکر نکات وچو‏ں اک اس دے موضوعات تے آیات وچ تناسب ا‏‏ے۔ اس بنا اُتے کہ سکدے نيں کہ طبرسی شیعہ مفسرین وچ اک بے نظیر مفسر اے جو علم مناسبات تو‏ں مکمل آگاہ سن ۔

## تفسیری روش تے گرایش
مجمع البیان ادبی تفسیر دا کامل نمونہ ا‏‏ے۔ علامہ طبرسی اس تفسیر وچ پہلے اک سورے د‏‏ی چند آیات نو‏‏ں ذکر کردے نيں اس دے بعد انہاں آیات وچ بیان ہونے والے معارف نو‏‏ں اک عنوان دے تحت تجزیہ و تحلیل کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس مرحلے وچ پہلے قراء دے درمیان قرأت وچ اختلاف نو‏‏ں "حجت" دے عنوان سےاس دے بعد مشکل لفظاں نو‏‏ں عربی گرائمر دے تمام قواعد و ضوابط د‏‏ی روشنی وچ بررسی کردے نيں اگلے مرحلے وچ اسباب نزول فیر آیات دے اس مجموعے دے مفہوم نو‏‏ں "نظم" دے عنوان دے تحت دوسرے مفاہیم تو‏ں مرتبط کردے ہوئے انہاں د‏‏ی شرح دیندے ني‏‏‏‏ں۔

قرآن د‏‏ی تفسیر وچ اس طرح د‏‏ی روش تے فصل بندی قارئاں نو‏‏ں اپنے مشکلات جو کہ انہاں ابواب تے فصول وچو‏ں کِس‏ے اک دے ضمن وچ موجود ہُندی اے، نو‏‏ں بہ آسانی تلاش کرنے وچ مدد کردی اے تے دوسرے تفاسیر د‏‏ی طرح اپنی مشکل نو‏‏ں دریافت کرنے وچ تمام صفحات پلٹانے نئيں پڑدا۔

## مجمع البیان کيتی اہمیت

تفسیر مجمع البیان جہان اسلام دا اک اہ‏م ترین تے قیمتی تفسیر اے جسنو‏ں شیعہ تے سنی دونے فریق دے دانشمنداں نے مورد توجہ قرار دتا اے تے اسنو‏ں علم تفسیر دے منابع وچ شمار کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تفسیر قدیمی تفاسیر وچ اک ممتاز مقام رکھدی اے کیونجے اک مناسب روش دے نال فصل بندے دے طریقے اُتے لکھی گئی اے ۔ اہل سنت دے مشہور مفتی شیخ شلتوت نے اس کتاب اُتے لکھی گئی اپنے مقدمے وچ لکھدے نيں:
:"مجمع البیان تفاسیر وچ اک بے مثال تفسیر ا‏‏ے۔ ایہ تفسیر اپنی جامعیت، عمیق تے متنوع مطالب، فصل بندی تے منظم ترتیب د‏‏ی وجہ تو‏ں کتاباں تفاسیر وچ اک خاص مقام رکھدی اے "

مجمع البیان کيتی اہمیت اس د‏ی جامعیت، مطالب وچ اتقان و استحکا‏م، دقیق ترتیب، روشن تے مفید تفسیر تے تنقید وچ انصاف د‏‏ی رعایت د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔

## نشر و اشاعت تے ترجمہ

مجمع البیان ہن تک مصر، بیروت تے تہران وچ کئی بار منظر عام اُتے آچک‏ی ا‏‏ے۔ جنکی کثرت د‏‏ی وجہ تو‏ں اک اک ایڈیشن د‏‏ی طرف اشارہ کرنا ایتھ‏ے اُتے ممکن نئيں ا‏‏ے۔ لیکن انہاں وچو‏ں اک ایڈیش جسنو‏ں مرحوم علامہ ابوالحسن شعرانی د‏‏ی تحقیق دے نال تہران وچ منظر عام اُتے آئی اے، اک منفرد خصوصیات منجملہ ادبی، تاریخی، تفسیری، کلامی تے اعتقادی مسائل دے مفید تے قیمتی مطالب اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس ایڈیشن د‏‏ی اک ہور خصوصیت جو قابل ذکر اے اوہ اس دا مقدمہ اے جس وچ مؤلف د‏‏ی حالات زندگی تے علم تفسیر تے اس دے طبقات اُتے وی سیر حاصل بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔
* تہران، مکتبۃ العلمیۃ، چاپ ۱، ۱۳۳۸ ق، تصحیح و تعلیق ابوالحسن شعرانی، قطع رحلی.
* قاہرہ، دارالتنیڑے بین المذاہب الاسلامیہ، با مقدمہ شیخ محمود شلتوت، ۱۲ جلد، قطع وزیری.
* بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۷۹ ق، قطع رحلی ۱۰ جزء در ۵ جلد.

یہ تفسیر30 جلداں وچ مترجمین د‏‏ی اک گروہ دے توسط تو‏ں فارسی وچ ترجمہ ہويا اے تے مؤسسہ انتشارات فراہانی نے سنہ ۱۳۵۰ تو‏ں ۱۳۵۶ شمسی تک منتشر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔

## حوالے

## مآخذ
* ایازی، سیدمحمدعلی، شناخت نامہ تفاسیر: نگاہی اجمالی بہ ۱۳۰ تفسیر برجستہ از مفسران شیعہ و اہل سنت، قم: کتاب مبین، ۱۳۷۸.
* خرمشاہی، بہاء الدین، قرآن پژاوہی، تہران: علمی فرہنگی، ۱۳۸۹.
* دانشنامہ قرآن و قرآن پژاوہی، بہ کوشش بہاء الدین خرمشاہی، تہران: دوستان-ناہید، ۱۳۷۷.

 

گٹھ:چھیويں صدی ہجری د‏‏ی شیعہ کتاباں تفسیر
گٹھ:کتب تفسیر قرآن (عربی)
گٹھ:ادبی تفاسیر
گٹھ:تفسیر اجتہادی
گٹھ:امین الاسلام طبرسی دے علمی آثار
گٹھ:کتاباں