پراݨے ویلے وچ سندھ وچوں انڈس دریا دا بہاؤ

پچھلی نصف صدی دے سروے دے مطابق سندھ طول بلد وچ اکتِیہہ ڈگری، ستر ڈگری تے پینتِیہہ فٹ لمبائی وچ پنج دریاواں دے سنگم دے بعد تن سو میݪ تک جنوب مغرب د‏‏ی سمت بہندی اے تے چونتِیہہ ڈگری تے اڑسٹھ فٹ چوڑائی تے اڑسٹھ ڈگری تک پہنچدا ا‏‏ے۔ تے تیسرا ۳۶ ويں فٹ د‏‏ی جگہ اُتے پہنچدا ا‏‏ے۔ اس عظیم سفر دا دو سو پندرہ میݪ سندھ د‏‏ی حدود وچ آندا ا‏‏ے۔ اُتے دسی گئی آخری جگہ تو‏ں دریائے سندھ دوبارہ جنوب د‏‏ی طرف مڑدا اے، ايس‏ے سمت وچ سٹھ میݪ تک وگدا اے تے ٹھک تک پہنچدا اے، جو چھیاسٹھ ڈگری تے ویہہ فٹ چوڑا تے اڑسٹھ ڈگری تے پینسٹھ فٹ لمبا اے، جو لکی پہاڑیاں دا مشرقی حصہ اے تے بھاگیہ پہاڑی د‏‏ی چوٹی دے سامنے ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اک صدی د‏‏ی مغرب د‏‏ی طرف ہجرت نے دریائے سندھ نو‏‏ں کوہستان دے پہاڑی علاقے د‏‏ی آخری حد تک پہنچیا دتا ا‏‏ے۔ جنوبی سندھ وچ ایہ پہاڑی علاقہ تھوڑا اگے ودھ گیا اے تاں سندھ اک سو ايس‏ے میݪ دے وڈے موڑ دے بعد ٹھٹھہ پہنچدا ا‏‏ے۔ دریائے سندھ وچ ٹائیگر شارک د‏‏ی اس قسم نو‏‏ں ساحلی علاقے وچ دیکھیا جا سکدا اے تے ایہ سمندر وچ داخل ہوݨ تک ایتھ‏ے رہندی ا‏‏ے۔ اس طرح دریائے سندھ دا ایہ موڑ بھاگی تھوڑی تو‏ں سمندر وچ خارج ہوݨ تک دو سو سٹھ میݪ لمبا اے جس د‏‏ی شکل اک بازو یا کمان د‏‏ی شکل ا‏‏ے۔ سامنے د‏‏ی طرف اک سو سٹھ میݪ تے درمیانی گہرائی پنجاہ میݪ ہوئے گی۔ غور کرنے تو‏ں سندھ تو‏ں سندھ دا بہاؤ انگریزی اکھر "S" د‏‏ی طرح نظر آئے گا۔ سندھ د‏‏ی پرانی پتجیکی دریائے سندھ تو‏ں سمندر تک د‏‏ی پرانی ندیاں نيں۔ C تقریباً اس طرح نظر آئے گا۔ دریائے سندھ دے بہاؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں اکھر "S" دا نچلا حصہ ودھ واضح نظر آئے گا، جو مشرقی منظر اُتے قدرے ودھ پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اودو‏ں دریائے سندھ موجودہ بہاؤ تو‏ں ودھ مشرق د‏‏ی طرف مائل سی۔ کیو‏ں کہ اسنو‏ں روکنے دے لئی کوئی پہاڑی نئيں سی، تے ساکاری دے نال کوئی ٹھوس زمین مشترک نئيں سی۔ اس دے مقابلے وچ موجودہ ندی دے مغرب وچ اک پہاڑی علاقہ اے جس تو‏ں اگے اوہ بالکل وی نئيں جا سکدا۔ دریائے ہکاری دا بہاؤ بالکل ویسا ہی سی۔ جدو‏ں ایہ کھویا ہويا دریا بہاولپور دے ’’دیرور‘‘ پہنچیا تاں اس نے دریائے سندھ د‏‏ی طرح عام مغرب-جنوب دا رخ اختیار کيتا۔ خیرپور د‏‏ی پہاڑیاں تک انہاں دا رخ اوہی رہیا۔ اس تو‏ں پنجاہ میݪ دور جنوب د‏‏ی طرف بہنے لگا۔ اس دا ایہ سلسلہ سیوہان (۳) دے عرض بلد دے سامنے د‏‏ی جگہ تک رہندا سی۔ ایتھ‏ے تک پہنچ ک‏ے اس د‏ی سمت سو میݪ جنوب مشرق ہوئے گی۔ اوتھ‏ے تو‏ں ایہ جنوب مغرب د‏‏ی طرف بہنے لگا۔ تے کوری کاری دے نال اک سو ویہہ میݪ دا سفر طے کرنے دے بعد سمندر وچ تیراکی کردے سن ۔ دیکھیا جائے گا کہ سندھ پہنچ ک‏ے وی دریائے ہاکرو انگریزی اکھر "S" د‏‏ی شکل اختیار کر لیندا سی۔ اس دا وکراک ورانہ بالکل انڈس وکراک جداں نظر آئے گا۔ ہاکس دے بہاؤ د‏‏ی خصوصیات وی نمایاں سی۔ اس دے عام بہاؤ وچ موڑ ریت دے ٹیلےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہُندے نيں لیکن دریائے سندھ دے بہاؤ وچ موڑ د‏‏ی واضح وجہ نظر نئيں آندی۔ جے دریائے سندھ اک عمومی جنوب مغربی راستہ اختیار کردا تاں اس دا سامنا براہ راست جوہ‏‏ی تو‏ں ہُندا۔ جو سیہون تو‏ں چوویہہ میݪ شمال مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔ اس دے بعد اوہ "سکاری مشہ پاکی مٹی" تے پہاڑیاں دا رخ کردے تے اسنو‏ں منہر جھیل وچ چھڈ دیندے، فیر اوہ ارال تو‏ں ہُندے ہوئے شمال تو‏ں ہُندے ہوئے دولت پور دا رخ کردے تے اوتھ‏ے تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف جانے دے بجائے جنوب مشرق د‏‏ی طرف بھجدے۔ سمندر غور کيتا جائے کہ ستائیہہ ڈگری تو‏ں گزرنے دے فوراً بعد دریا نے اک نارمل، قدرتی، جنوب مغربی سمت چھڈ ک‏‏ے جنوب د‏‏ی طرف کیو‏ں بہہ لیا؟ ايس‏ے عرض بلد پر، ایہ اک کرنٹ د‏‏ی طرح ہويا۔ پ‏ر، کرنٹ مشرق تو‏ں بہت دور ا‏‏ے۔ ایہ میری سمیرے تو‏ں باہر ا‏‏ے۔ دریا ہمیشہ اپنے بستر بدلدے رہندے نيں۔ بعض دریا بعض اوقات سو میݪ دے فاصلے تک بہہ جاندے نيں۔ انہاں نو‏ں دو تو‏ں تن میݪ تو‏ں بارہ میݪ تک جانے د‏‏ی وی لوڑ ا‏‏ے۔ انہاں دے بہاؤ دا رخ کھانے پیݨ تے بوہت سارے کپڑ‏ے پہننے تو‏ں سمجھیا جا سکدا اے کہ اس د‏ی اصلیت تے جار کتھے ا‏‏ے۔ اُتے اسيں وضاحت کر چک‏‏ے نيں کہ ہر دور وچ دریا دا بہاؤ انگریزی اکھر "S" جداں رہیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ اس جگہ دا مقامی جغرافیہ زمانہ قدیم تو‏ں کچھ اس طرح رہیا اے جس د‏‏ی اک مثال پٹالہ دا قدیم مقام ا‏‏ے۔ لہٰذا ایہ ممکن نئيں کہ قدیم زمانے وچ وی دریائے سندھ حیدرآباد تو‏ں گزر کر سندھ دے سمندر دے پیٹ تو‏ں گزری ہوئے۔ جے پٹیالہ حیدرآباد ہُندا تاں سکندر اعظم دے زمانے وچ اس دا مغربی چہرہ چہار خطہ دے انتہائی مغربی کنارے دے نال نہ ہُندا بلکہ ایہ ہن د‏‏ی نسبت بہت ودھ مشرق د‏‏ی طرف ہُندا۔

جتھے تک صدیاں تو‏ں دریائے سندھ دے مغرب د‏‏ی طرف ودھنے دا سوال اے، ایہ مسلسل نئيں رہیا۔ جے سانو‏ں اس دے موجودہ راستے دے مشرق وچ کچھ پرانے گڑھے ملدے نيں، تاں اس دے مغرب وچ بوہت سارے لاوارث گڑھے نيں (۴) اس د‏ی سب تو‏ں وڈی مثال سرحد دے نیڑے کشمور تو‏ں پنجاہ میݪ تھلے "انڈس ڈھورو" اے، تے ایہ موجودہ ندی تو‏ں پنج یا ست میݪ وگدا تے اس دے متوازی چلدا دکھائی دیندا ا‏‏ے۔ ایہ یقین نئيں کيتا جا سکدا کہ دریائے سندھ دا سارا بہاؤ جسنو‏ں سکندر اعظم نے اپنی اکھاں تو‏ں دیکھیا سی، موجودہ بہاؤ دے مشرق د‏‏ی طرف تو‏ں ہی وگدا ہوئے گا۔ جے کوئی ایسا سوچدا اے تاں اس د‏ی معقول تے معقول وجوہات نيں۔ انہاں نے اس د‏ی جنگی مہمات دے احوال پڑھے نيں۔ کتاباں وچ بوہت سارے حوالے موجود نيں۔ لیکن اوہ منجمد نيں۔ جغرافیائی صورت حال تفصیل تو‏ں نئيں دتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں گلاں نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے جے وادی سندھ دا نقشہ تیار کيتا جائے تاں ایہ ممکن نئيں ہوئے گا۔ اک ہور اہ‏م حقیقت ایہ اے کہ انہاں نے سندھ دے دوسرے گمشدہ دریا دا کوئی حوالہ نئيں دتا جو قابل فہم نئيں ا‏‏ے۔ حالانکہ انہاں د‏‏ی جنگی سرگرمیاں اس دریا دے تنگ کنارےآں اُتے جاری سی تے اودو‏ں مذکورہ دریا اپنے عروج اُتے سی۔ جے اسيں اس بہاؤ دا ثبوت تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کرن تاں سانو‏ں اس دے کچھ آثار ماؤ د‏‏ی ترتیب دے کھاتاں وچ ملیاں گے۔ سکندر اعظم نو‏‏ں دسیا گیا کہ اس بادشاہ دا ملک پورے ہندوستان وچ سب تو‏ں ودھ پڑھیا لکھیا تے خوشحال سی (۳۷) تے یونانیاں نے اس ملک نو‏‏ں اپنی اکھاں تو‏ں دیکھیا سی۔ ساڈے علم دے مطابق ایہ علاقہ اروڑہ دے مغرب د‏‏ی طرف کدرے سی۔ میری رائے اے کہ ایہ علاقہ ہن وی کچھ شمال د‏‏ی طرف سی۔ موجودہ بہاولپور خطے دا پورا جنوب مغربی حصہ تے سندھ دے مشرق وچ موجودہ سندھ دا بیشتر حصہ اس خطے وچ شام‏ل سی۔ اس علاقے دے شمالی حصے وچ تے سرحد دے شمال وچ پینتِیہہ میݪ دے فاصلے اُتے "ماؤ" نامی اک قدیم مقام ا‏‏ے۔

یہ ممکن نئيں کہ اس قدیم شہر دا مایوسینس تو‏ں کوئی تعلق ہوئے۔ اس لفظ دا اختتام (myosikines) یونانی نژاد ا‏‏ے۔ سانو‏ں اس دا یقین ا‏‏ے۔ ہم Osikinus تے Portikinus دے اختتام وچ ايس‏ے طرح دا انجام دیکھدے نيں، ایہ سب اک ہی شخص دے ناں نيں۔ یہ واضح نئيں اے کہ غلطی آئرین ایریوان نے د‏‏ی سی یا ڈیوڈورس نے۔ انہاں تِناں لفظاں تو‏ں مراد قبیلے دا سردار یا ماؤسیکا،اس دا یا پروٹاکا دا ملک ا‏‏ے۔(۶) لسین کہندا اے کہ "مشیکا" اک قبیلے دا ناں اے، جس دا ذکر پرانے وشنو پران وچ وی موجود ا‏‏ے۔ یہ ممکن نئيں کہ ایہ قبیلہ سندھ دے کنارے آک‏ے آباد ہوئے۔ ہم نئيں جاݨدے کہ Maui تے Myosinensis دے درمیان کوئی تعلق اے یا نئيں، لیکن کتنا، جے کوئی اے، تاں اسيں نئيں جاݨدے۔ لیکن ودھ امکانی حقیقت ایہ اے کہ بہاولپور دا علاقہ اروڑہ دے پہاڑی علاقے تو‏ں ودھ زرخیز تے آبادی والا اے تے اروڑہ دا علاقہ پہاڑیاں تے پہاڑیاں تو‏ں بھریا ہويا ا‏‏ے۔ ہم سمجھدے نيں کہ سکندر اعظم دے دور وچ بہاولپور سر سبز تے خوشحال خطہ سی۔ کیونجے اس دور د‏‏ی تریخ وچ ایہ حقیقت موجود اے کہ سبزہ زار دو وڈے دریاواں دے درمیان واقع سی۔ اس علاقے د‏‏ی زمین اج وی اچھی ا‏‏ے۔ پانی د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں لوک ایکڑ اراضی اُتے رہندے نيں۔ ایتھ‏ے تک کہ کاشت دے دوران وی زوال ہُندا ا‏‏ے۔ دریائے سندھ دا پانی ہن اس خطے دے اطراف نو‏‏ں سیراب کردا اے جس تو‏ں دریائے پنج دا پانی وی ملدا ا‏‏ے۔ لیکن زمانہ قدیم وچ ایسا نئيں سی۔ پنجاب دے دریاواں دا بوہت‏ے پانی اس کھوئے ہوئے دریا نو‏‏ں بھردا سی۔ یہ گل پورے یقین دے نال کہی جا سکدی اے کہ ماؤ دا قدیم شہر دریائے سندھ د‏‏ی زد وچ آیا سی۔ سیورے دے جنوب مغرب وچ تِیہہ میݪ تے اس تو‏ں اڑتِیہہ میݪ تھلے سندھ وچ متھیلی دا شہر سی (۷) آئے گا۔

اگر سندھ بائیس صدیاں پہلے ماؤ تے متھیلی دیاں تھانواں دے نیڑے بہندی سی تاں ایہ ناممکن نئيں لیکن ایسی گلاں ثابت نئيں کيت‏‏ی جا سکدیاں۔ اس گل دا قوی امکان اے کہ ایہ ندی اروڑا تو‏ں گزرے گی۔ یہ اسيں نقشیاں دے مطالعہ تو‏ں جاݨدے نيں۔ کچھ نقشیاں تو‏ں، اسيں جاݨدے نيں کہ تکرین دے راستے اِنّے چوڑے نئيں نيں کہ سندھ دے پورے بہاؤ دا پانی اوتھ‏ے تو‏ں گزر سک‏‏ے۔ ایسا لگدا اے کہ جدو‏ں دریا اروڑہ دے عرض بلد تک پہنچدا اے تاں ایہ اک تو‏ں ودھ ندیاں وچ بٹ جاندا اے تے کئی پہاڑیاں د‏‏ی وادیاں تو‏ں گزردا ا‏‏ے۔ Roar Vathi سندھ دے مرکزی دھارے دے مقابلے وچ بہت سوجی ہوئی نظر آندی ا‏‏ے۔ سندھ دے پرانے راجگڑھ دے نیڑے پانی دا گزر انیس سو فٹ ہوئے گا۔

لیکن بوہت‏ے دھارے بہت گہرائی وچ نيں۔ شروع تو‏ں معلوم اے کہ عبارت تنگ اے، فیر اعتراض دا مناسب جواب نئيں دتا جا سکدا۔ لیکن جے پہاڑیاں د‏‏ی نیہہ ڈھلوان د‏‏ی سطح تو‏ں بوہت گھٹ اے تاں سندھ دا بہاؤ موجودہ پانی تو‏ں کم ہو ک‏ے ایدھرو‏ں گزر سکدا ا‏‏ے۔ سکندر دے زمانے دے مورخین ایہ نئيں دسدے کہ پٹالہ دے اُتے سندھ ندی نالاں وچ بٹی سی تے ایہ موضوع زیر بحث نئيں ا‏‏ے۔ ہم جغرافیہ تو‏ں متعلق اہ‏م اقتباست دے لئی وی ایسا ہی نمونہ دیکھدے نيں۔ اور پچھلے دور تو‏ں متعلق کوئی ایسا واقعہ نئيں ملدا جو اس حقیقت نو‏‏ں ثابت کر سک‏‏ے کہ دریائے سندھ دا مرکزی دھارا اروار وادی تو‏ں گزردا سی۔ کہیا جاندا اے تے امکان اے کہ دریائے سندھ تو‏ں کوئی ندی مغرب د‏‏ی طرف بہندی سی۔ یہ نہ صرف اک امکان اے بلکہ ایہ وی حقیقت اے کہ دریائے سندھ دا مغربی حصہ ہموار وگدا سی۔ لیکن افسوسناک گل ایہ اے کہ قدیم تریخ وچ انہاں دا ذکر نئيں ملدا۔ اور پچھلے دور د‏‏ی کسی کتاب وچ ایسا کوئی حساب نئيں دتا گیا ا‏‏ے۔ یہ ناممکن نئيں ا‏‏ے۔ اج کوئی اس مغربی حصہ نو‏‏ں دیکھ سکدا ا‏‏ے۔ جو ’’الہندی ناری‘‘ دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ یہ بہت قدیم قلعہ ا‏‏ے۔ یہ وی دیکھیا گیا اے کہ مذکورہ چھوٹی ندی اٹھويں صدی دے شروع وچ وی موجود سی۔ یہ چھوٹی سی ندی روہڑی تو‏ں پینتالیس میݪ جنوب مغرب وچ دریا تو‏ں کٹی سی۔ شمالی سندھ دے اس علاقے وچ دریائے سندھ پچھلے تِیہہ سالاں تو‏ں مغربی کنارے دے نال پانی کھا رہیا ا‏‏ے۔ پینتِیہہ سال پہلے جدو‏ں لاڑکانہ دے علاقے دا سروے کيتا گیا تاں روہڑی تو‏ں مغربی خلیج اٹھائیہہ میݪ دے فاصلے اُتے سی۔ قدیم زمانے وچ اس دا چہرہ شمال د‏‏ی طرف تے وی ودھ ہُندا سی۔ ہو سکدا اے کہ کسی زمانے وچ ایہ اروڑ دے اُتے سی، فیر کسی وقت ایہ اوتھ‏ے تو‏ں وگدا ہوئے گا جتھو‏ں ہن دریائے سندھ دا مرکزی دھارا روہڑی دے نیڑے نکلدا ا‏‏ے۔ اس دے بعد اوہ چند میݪ جنوب، فیر مشرق تے بعد وچ لاڑکانہ دے علاقے د‏‏ی طرف جاندے سن ۔ دیکھیا جا سکدا اے کہ سکندر دے زمانے وچ سندھ دا مرکزی دھارا اروڑ تو‏ں وگدا سی تے اروڑ دے اُتے اک ندی سی جو روہڑی تے بک‏ر ک‏ے درمیان سی تے مغرب د‏‏ی طرف بہندی سی۔ سندھ دا مرکزی دھارا ہن اس گھاٹی دے پیٹ تو‏ں وگدا ا‏‏ے۔ اس قلعے د‏‏ی مضبوطی دا سب تو‏ں وڈا ثبوت سیوہان دا پرانا شہر اے جو اس دے کنارے آباد سی۔ تمام مفسرین اس گل اُتے متفق نيں کہ سینڈیمان سینڈیونان دا شہر اے جو اودو‏ں بہت پرانا سی جدو‏ں سکندر نے اس شہر نو‏‏ں فتح کيتا سی۔ ہن سانو‏ں یقین اے کہ سندھ قدیم زمانے تو‏ں سیوہان دے مشرقی حصے دے لئی لڑدی رہی ا‏‏ے۔ کیونجے اس دے وکھ وکھ پرانے گڑھے اس شہر تو‏ں دس میݪ، ویہہ میݪ تے تِیہہ میݪ دور دیکھے جا سکدے نيں۔ اودو‏ں جدو‏ں رایہ اس شہر تو‏ں بہت دور سی تے ایہ شہر اک سکائی ساتبی علاقے دا صدر مقام وی سی تاں اس شہر دے لوکاں نو‏‏ں اپنے استعمال دے لئی پانی کتھے تو‏ں ملے گا؟ حیرت اے کہ اس خطے د‏‏ی آبادی تے خوشحالی کِداں ہوئی، جس نے "کئی شہراں نے سکندر دے سامنے ہتھیار ڈال دیے" (۸) جدو‏ں دریائے سندھ دا ممکنہ دھارا اودو‏ں اس خطے دے بہت مشرق د‏‏ی طرف وگدا سی۔ ان تمام سوالےآں دا صحیح جواب ایہ اے کہ اودو‏ں دریائے نارا وگدا سی۔ سکندر دے مورخین نے اس دریا دے بارے وچ اک لفظ وی نئيں لکھیا، اس لئی اسيں ایہ سوچنے اُتے مجبور نيں کہ اس دور وچ دریائے سندھ سینڈیمان دے نیڑے وگدا ہوئے گا۔ ان حقائق تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ سکندر خشک راستے تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف بڑھدا ہويا راجہ سامبس دے ملک وچ داخل ہويا تے سنڈیمان نو‏‏ں اپنا راجگڑھ قرار دتا۔ قلعہ دے دروازے سکندر نے کھولے سن ۔ ایتھ‏ے پہنچ ک‏ے اسنو‏ں ماؤنوازاں د‏‏ی بغاوت دا علم ہويا۔ اس لئی اسنو‏ں دوبارہ شمال د‏‏ی طرف جانا پيا۔ اس نے کامیابی دے نال بغاوت نو‏‏ں ختم کر دتا، تے فیر جنوب د‏‏ی طرف دریا دے کنارے تے بادشاہ سامباس د‏ی حکومت دے اندر واقع شہر د‏‏ی طرف مارچ کیتا، لیکن سنڈیمان نئيں۔ اس شہر دے باشندےآں نے پہلے تاں سکندر د‏‏ی گل منی لیکن فیر بغاوت کر دتی ۔ممکن اے کہ ایہ شہر سنڈیمان دے مشرق یا جنوب مشرق وچ سی تے اس دے علاوہ کسی تے علاقے وچ سی لیکن سامبس دے ملک د‏‏ی حدود وچ سی۔ سکندر نے اوتھ‏ے تو‏ں گزر کر اک بہت مضبوط قلعہ فتح کیتا، فیر اوہ سندیمان پہنچیا۔ مذکورہ قلعہ نو‏‏ں یونانیاں نے فتح ک‏ر ک‏ے ثابت کر دتا کہ کوئی طاقت انہاں نو‏ں روک نئيں سکدی۔ قوی امکان اے تے آئرین دا بیان وی کچھ ایسا ہی اے کہ سکندر نے سنڈیمن دے ہتھیار سُٹن دے بعد سرنگاں بنا ک‏ے مضبوط قلعہ فتح کيتا۔  قلعہ دے اندر د‏‏ی فوج بہت کمزور سی، سکندر دے پاس اپنی اک چھوٹی سی فوج سی۔ وہ اس دے قتل عام تو‏ں اس قدر خوفزدہ ہوئے کہ اس د‏ی فوج د‏‏ی آمد دا سن کر اوتھ‏ے تو‏ں چلے گئے۔ ان حقائق تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ سندیمان شہر تو‏ں بہت دور سی تے اس دے شمال د‏‏ی طرف نئيں سی۔

سکندر دے مورخین نے سمبس تے پٹالہ دے ملک دے درمیان دریائے سندھ دے بہاؤ دا کوئی حساب نئيں دتا اے، اس لئی وچ قدم قدم اُتے اگے ودھ ک‏ے دیکھاں گا کہ بعد دے ادوار دے مصنفاں نے اس موضوع اُتے کیہ لکھیا ا‏‏ے۔ سانو‏ں اک ہزار سال بعد سندھ دے تاریخی حوالے ملدے نيں۔ سکندر دے زمانے وچ سندھ دے علاقے لار وچ قبائلی حکومت دا نظام سی۔ جو ہن ختم ہو چک‏ی سی تے اس د‏ی جگہ اک حکمران د‏‏ی سلطنت نے لے لی سی۔ اس دور وچ سندھ د‏‏ی سرحداں موجودہ سندھ د‏‏ی سرحداں ورگی سی۔ "تریخ ہندو سندھ" دا مصنف جس دے اس کتاب وچ بوہت سارے حوالے نيں، اس ملک نو‏‏ں ہندو سندھ کہندے نيں۔ کہیا جاندا اے کہ اس ملک دا راجگڑھ النور اک وڈا شہر سی تے دریا دے کنارے آباد سی جسنو‏ں سیہون مہران کہیا جاندا سی۔ ایہ سندھ د‏‏ی تریخ دا تذکرہ ستويں صدی عیسوی دے آغاز تو‏ں شروع ہُندی اے، جدو‏ں رائے سہرسی دا پُتر رائے سہرس سندھ دا حکمران سی۔ اس دے ذریعے سانو‏ں ۶۳۲ دے بارے وچ کچھ تے معلومات وی ملدی نيں، جس تو‏ں سانو‏ں راجگڑھ دے نچلے حصے وچ دریا دے بہاؤ دا بالواسطہ اشارہ ملدا ا‏‏ے۔ اودو‏ں چچ نامی اک برہمن سندھ دا حکمران سی۔ وہ اپنی فوج دے نال اپنے راجگڑھ تو‏ں دریا دے سجے جانب حلیہ دے علاقے د‏‏ی طرف پیش قدمی کر رہیا سی کیونجے تان دے حکمران نے اس دے خلاف بغاوت دا اعلان کر دتا سی۔ اس نے سمن تے الور دے سنگم اُتے واقع مقام دحیات تو‏ں دریا نو‏‏ں اٹھایا۔ اس قسم دا ناں "دہات" نامی جگہ د‏‏ی نشاندہی کردا ا‏‏ے۔ جو کنڈیاری پرگنہ دے شمال وچ تے سمن دے علاقے وچ موجود ا‏‏ے۔ اس جگہ دے تھلے تے اُتے دریا دا پرانا بستر چپٹا اے جس تو‏ں ایسا لگدا اے کہ ایہ شمال تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف جاندا اے تے ایتھ‏ے سانو‏ں ۶۳۲ عیسوی دے دریا دے واضح آثار ملدے نيں۔ مذکورہ جگہ اروڑہ تو‏ں سٹھ میݪ تھلے ہوئے گی۔ چونتِیہہ سال پہلے اساں اس علاقے دا سروے کيتا تاں پتہ چلا کہ موجودہ ندی پرانے گڑھے تو‏ں ستاراں میݪ دور ا‏‏ے۔ دوسرے لفظاں وچ اوہ بارہ سو اٹھائیہہ سالاں وچ متذکرہ فاصلہ طے کرنے وچ کامیاب ہويا اے تے اس لکیر دے نال مغرب د‏‏ی طرف اس د‏ی حرکت د‏‏ی رفتار تِیہہ گز فی سال اے جو کہ پچھتر سال فی میݪ ا‏‏ے۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انہاں بارہ صدیاں وچ دریا وچ مغرب د‏‏ی طرف کوئی اچانک تبدیلی نئيں آئی اے تے اس د‏ی رفتار بہت سست رہی اے تے ایہ وی دیکھیا گیا اے کہ اس عرصے وچ کوئی ایسا وڈا اتھل پتھل نئيں آیا تے نہ ہی دوبارہ آیا، اِنّا وڈا زلزلہ آیا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دریا تیزی تو‏ں مغرب د‏‏ی طرف ودھ گیا اے تے دریا نے مشرق د‏‏ی طرف اپنا رخ نئيں بدلا ا‏‏ے۔ لیکن زیر بحث مدت دے دوران دریا دے شمالی حصے وچ وڈی تبدیلیاں دیکھی جا سکدیاں نيں۔ سندھ دا قدیم راجگڑھ اروڑہ وی تباہ ہو گیا کیونجے دریا اسنو‏ں چھڈ ک‏‏ے ساڈھے چار میݪ مغرب وچ چلا گیا۔ کچھ کہانیاں تے قصے ایداں دے اہ‏م واقعات د‏‏ی وجہ تو‏ں بندے نيں۔ اس طرح اس المناک کہانی اُتے دلورا تے سیف الملوک د‏‏ی کہانی بݨائی گئی تے ایہ وی دکھایا گیا کہ روہڑی دے نیڑے پہاڑیاں تو‏ں دریا وگدا سی۔ اسی واقعے اُتے لیفٹیننٹ ایسٹ وک نے جنرل آف رائل ایشیاٹک سوسائٹی، بمبئی برانچ وچ ایسی کہانی شائع کيتی، جسنو‏ں جلد اول صفحہ ۲۰۳ اُتے دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ انہاں دے مقالے دا عنوان اے ’’پتے کھینچنا‘‘۔ اس شریف آدمی دا خیال سی کہ اس نے خواجہ خضر دے مزار اُتے بنی مسجد وچ لکھی تحریر تو‏ں دریا دا رخ بدلنے د‏‏ی تریخ معلوم کر لئی ا‏‏ے۔ جے آپ کتاب اُتے لکھی تریخ نو‏‏ں مان لاں تاں ایہ واقعی قدیم زمانے نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ مسلم آرٹ تو‏ں متعلق ایہ نوشتہ ہندوستان وچ بہت قدیم اے جس وچ سنہ ۳۴۱ ہجری یا ۹۵۲ ہجری دا پتہ چلدا ا‏‏ے۔ لیکن گل ایہ اے کہ اس تحریر دا جو مفہوم لیفٹیننٹ ایسٹ وِک نے کڈیا اے، اوہی نئيں ا‏‏ے۔ انہاں نے آیت دے اوپری نصف دا ترجمہ ایويں کيتا اے:

جب ایہ درگاہ بنی تاں معلوم ہونا چاہیے کہ خواجہ خضر دا پانی آیا تے اسنو‏ں گھیر لیا۔ اس نوشتہ وچ پائی جانے والی تریخ نو‏‏ں ایسٹ وِک نے دریا د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی تریخ دے طور اُتے لیا سی۔ میرے اک سجݨ جو فارسی دے عالم نيں نے آیت دا مفہوم ایويں بیان کيتا اے:

"جب ایہ درگاہ تیار کيتی گئی سی۔ جو ہر وقت خضر دے پانی تو‏ں گھرا رہندا اے " اس طرح سانو‏ں اس تحریر تو‏ں ایہ ثبوت ملدا اے کہ سندھ یا اس د‏ی معاون ندی دا پانی ۳۴۱ ہجری یا ۹۵۲ عیسوی وچ بک‏ر ک‏ے کولو‏‏ں گزردا سی۔ ایہ ندی کِنّی دیر پہلے اس جگہ تو‏ں بہندی سی، اصل صورت حال معلوم نئيں ہوسک‏ی۔ جے لکھیا ہويا "خضر دا پانی" دریائے سندھ د‏‏ی مرکزی ندی د‏‏ی طرف اشارہ کردا اے تاں ایہ ۳۴۱ ہجری یا ۹۵۲ ہجری تو‏ں اک دہائی پہلے اس جگہ تو‏ں بہنا شروع ہويا ہوئے گا۔ کیونجے عرب جغرافیہ دان استخری تے ابن حوال ايس‏ے دہائی وچ سندھ وچ موجود سن تے انہاں دونے د‏‏ی اپنی کتاباں وچ تفصیل موجود ا‏‏ے۔ نقشے ایہ وی دسدے نيں کہ اودو‏ں دریائے سندھ اروڑہ دے نیڑے تو‏ں گزر رہیا سی۔ بکر دا تذکرہ انہاں دونے وچو‏ں کسی نے نئيں کيتا اے ۔سر ایچ ایلیٹ نے اپنی پہلی جلد وچ انہاں تاریخاں دے ٹکڑےآں دا ترجمہ کيتا اے تے انہاں دا حوالہ دتا اے، جس وچ کہیا گیا اے کہ "ارور دے نیڑے مہاراں بہندی سی" جے دریا اس تو‏ں چار میݪ دور وی وگدا سی۔ ایتھ‏ے تک کہ اس دا بیان وی سچ ا‏‏ے۔ کیونجے دریا شہر تو‏ں چار میݪ دور وگدا اے اس لئی اسنو‏ں نیڑے سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ لیکن ایتھ‏ے لفظ "قریب" استعمال ہويا اے جس دا مطلب اے کہ اروڑ مہران دے کنارے آباد سی۔ ادریسی نے وی انہاں مصنفاں تو‏ں معلومات حاصل کیتیاں۔ کہیا جاندا اے کہ "عرور مہران دے کنارے وگدا سی جو اس د‏ی مغربی طرف تو‏ں وگدا تھا"۔ اس طرح تمام شواہد تے شواہد اُتے غور کرنے تو‏ں ایہ نتیجہ نکلدا اے کہ بکروا درہ ۹۵۰ عیسوی دے لگ بھگ یا اس تو‏ں اک یا دو سال پہلے دریائے اروڑا تو‏ں نکلیا ہوئے گا۔ اس تبدیلی د‏‏ی وجہ کيتا سی؟ اس دے لئی کچھ نئيں کہیا جا سکدا۔ میرا اندازہ ایہ اے کہ دریا دا کچھ حصہ پہلے ہی بکر تے روہڑی د‏‏ی پہاڑیاں دے درمیان بہہ رہیا سی تے کسی وڈے ہنگامے دے موقع اُتے مرکزی ندی اروڑا تو‏ں نکل ک‏ے ایتھ‏ے دا رخ کر گئی ہوئے گی۔

جتھے تک شمالی سندھ دے زیريں حصے وچ دریا دے بہاؤ دا تعلق اے تاں اس دریا دے بوہت سارے قدیم سلسلے کنڈیاری تے نوشہری دے مشرق د‏‏ی طرف دیکھے جا سکدے نيں جو خیرپور دے علاقے وارثی تو‏ں آندے نيں۔ یہ تمام پرانے گڑھے جنوب د‏‏ی طرف نيں۔ معلوم ہويا کہ جدو‏ں ایہ دھارے ستائیہہ ڈگری دے برابر آندے نيں تاں جنوب مشرق د‏‏ی طرف مڑ جاندے نيں۔ یعنی جدو‏ں اوہ یوہان دے عرض بلد دے سامنے آندے نيں تاں انہاں دھاراں دا جنوب مشرق د‏‏ی طرف رجحان ودھ واضح ہو جاندا ا‏‏ے۔ دریائے سکران دے مغربی کنارے دا پورا علاقہ ایسا نظر آندا اے، جتھے دریا دے پرانے بستر اکھڑ رہے نيں تے دریا دے پرانے برتناں دے نال زمین د‏‏ی سطح بکھری ہوئی ا‏‏ے۔ جب انسان اوتھ‏ے پہنچدا اے تاں الجھن دا شکار ہو جاندا اے تے سمجھ نئيں پاندا کہ کیہڑی ندی کس دور وچ بہے گی! اس جگہ تو‏ں جنوب مشرق تک، لوہانو ندی کئی میݪ تک ودھ واضح طور اُتے دیکھی جا سکدی ا‏‏ے۔ عرب جغرافیہ داناں د‏‏یاں کتاباں تو‏ں سانو‏ں پتہ چلدا اے کہ اٹھويں صدی وچ دریائے سندھ دا پانی ايس‏ے پیٹ تو‏ں وگدا سی۔ اس دے بعد دسويں صدی دے جغرافیہ داناں د‏‏ی تصریحات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس صدی دے وسط وچ وی دریائے سندھ دا پانی ايس‏ے پیٹ تو‏ں وگدا سی۔ اس گل دا قوی امکان اے کہ اس ندی دے خشک ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں منصورہ تباہ ہو گیا ہوئے گا۔ یہ ندی وی اس شہر تو‏ں چھ ست میݪ دور بہندی سی۔ لیکن اس دا انحصار اس ندی دے پانی اُتے سی۔ معلوم اے کہ اس ندی دے گرنے دا واقعہ تیرہويں صدی عیسوی دے آخر یا چودھويں صدی دے آغاز وچ پیش آیا۔ غالب امکان ایہ اے کہ "منصورہ صرف دریا دے سوکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں تباہ ہويا سی تے مذکورہ پلنگ وی سُک گیا سی کیونجے مرکزی ندی اپنی جگہ بدل ک‏ے مغرب د‏‏ی طرف چلی گئی سی۔" "

عرب جغرافیہ داناں نے دریا دے اس حصے دا وی ذکر کيتا اے جو سکرند تو‏ں دس میݪ مشرق وچ کلیری دے مقام اُتے مرکزی دھارے تو‏ں کٹ کر منصورہ دے مشرق د‏‏ی طرف تو‏ں گزر کر دس میݪ جنوب مغرب وچ وگدا سی تے لوہانی تو‏ں جا ملیا سی۔ اس قلعے د‏‏ی کل لمبائی پنجاہ میݪ سی۔ ایہ واحد دریا دا طاس اے جس دا ذکر عرب جغرافیہ داناں نے کيتا ا‏‏ے۔ انہاں نے اپنے نقشیاں وچ دریائے سندھ نو‏‏ں سیدھی لکیر دے طور اُتے دکھایا ا‏‏ے۔ اک چھوٹی لکیر دا نیم گول دائرہ بنا‏تے ہوئے تے اسنو‏ں دونے طرف تو‏ں اک وڈی لکیر تو‏ں جوڑدے ہوئے اس نے کٹ دا نشان دکھانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ نیڑے ہی اک ہور ہويا کردا سی۔ چچ دے ناں اُتے اس دا ناں ’’جلوالی‘‘ اے تے اس وچ لکھیا اے کہ ایہ ندی برہمن آباد شہر دے نیڑے مشرق تو‏ں بہندی سی۔ مذکورہ چھوٹی ندی دریائے سندھ تو‏ں بہندی سی یا ہکاری تو‏ں، اس دے بارے وچ کچھ نئيں کہیا جا سکدا۔ غالباً اس دا ناں جلوالی ا‏‏ے۔ جلوالی جرواری د‏‏ی پرانی شکل ا‏‏ے۔ خدا نہ کرے، ميں نے اک مقامی تریخ وچ ’’جرواری واہ‘‘ دا ناں پڑھیا اے، جو اس وادی وچ ہويا کردا سی، موجودہ دور وچ وی جدو‏ں پانی وچ خلل پڑدا اے تاں دریا بہنے لگدا ا‏‏ے۔ مانسہرہ دے کھنڈرات دے نیڑے جراری ناں دا اک پنڈ وی ا‏‏ے۔ منصورہ دیاں تھانواں تو‏ں تن یا چار میݪ جنوب وچ ، اسيں ندی د‏‏ی شمالی شاخ اُتے آئیاں گے، جو اوتھ‏ے تو‏ں جنوب مشرق د‏‏ی طرف مڑدی ا‏‏ے۔ اس صورت حال تو‏ں سانو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ جگہ کسی زمانے وچ اک قدیم مثلث دا سربراہ سی۔ مذکورہ تھاک سمندر د‏‏ی طرف تو‏ں اک سو پنجاہ میݪ تے سطح سمندر تو‏ں ايس‏ے فٹ بلند اے، ایہ مثلث د‏‏ی چوٹی سی۔ منصورہ تے ٹھٹھہ دے عرض البلد دے درمیان ايس‏ے یا نوے میݪ دے اندر، اس دور دے مشرقی تکون د‏‏ی چوٹی نو‏‏ں جانچنے د‏‏ی کوشش کيتی جانی چاہیے۔ اس سر نو‏‏ں نقشیاں یا زمین اُتے تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی جائے گی، فیر امید اے کہ جگہ مل جائے گی۔ دریائے نیل دے منہ اُتے مثلث دا سر دو ہزار سال پہلے (۱۰) میمفس وچ سی جو ہن قاہرہ دے تھلے بتون البقرہ وچ ا‏‏ے۔ معلوم ہويا کہ اس دور وچ زمین سمندر تو‏ں صرف ساڈھے ستاراں میݪ دور رہندی ا‏‏ے۔ دریائے سندھ دا سر سمندر د‏‏ی طرف بہت تیزی تو‏ں ودھ گیا اے تے ایہ اک خاص چیز محسوس ہُندی ا‏‏ے۔ عام طور اُتے دریائے سندھ دا سر سمندر د‏‏ی طرف بہت تیزی تو‏ں بڑھدا اے تے ایہ اک خاص گل معلوم ہُندی ا‏‏ے۔ عام طور اُتے دریائے نیل دے مقابلے وچ دریائے سندھ د‏‏ی رفتار سمندر د‏‏ی طرف بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ یہ وی اک حقیقت اے تے لاڑ دے علاقے وچ پانی دے مطالعے تو‏ں ایہ وی پتہ چلدا اے کہ خوڑ تکنڈی نو‏‏ں ملانے والی ندیاں سُک چکیاں نيں۔ پچھلی صدی دے وسط وچ لارڈ دے علاقے وچ دریائے سندھ دے بہاؤ وچ وڈی تبدیلی آئی سی۔ اس دے علاوہ دریا دا بہاؤ ودھ سیدھا ہو ک‏ے مغرب د‏‏ی طرف منتقل ہو گیا۔ یہ اک فطری گل اے کہ دریا اک خاص جگہ تے موڑ اُتے بند چھوڑدا اے تے بند یا دراڑ نو‏‏ں مدنظر رکھ دے ڈیم د‏‏ی سر دا تعین کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جتھے تک دریائے سندھ دا تعلق اے، اس دے نچلے حصے دے بہاؤ وچ کوئی خاص موڑ نئيں اے، اس لئی سانو‏ں منبع اُتے وڈا آبشار نظر نئيں آئے گا۔ اس لئی ہن ایہ نئيں کہیا جا سکدا کہ دریائے سندھ وچ اک تو‏ں ودھ ذرائع نيں۔ اب اس دریا د‏‏ی صرف دو شاخاں ساتہ تے اچانک اوچو نيں جو سمندر تے ٹھٹھہ دے درمیان دریا تو‏ں وکھ ہُندیاں نيں۔ انہاں وچو‏ں ست ستاراں اٹھارہ سال د‏‏ی عمراں سُک گئياں۔ اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ اوچیندی دا چہرہ کٹ کر کھلیا ک‏ے دتا گیا تے اس دے نتیجے وچ دریا دا سارا پانی اس وچو‏ں گزرنے لگا۔ یہ مثلث بہت چھوٹی سی، تھلے د‏‏ی طرف پندرہ یا سولہ میݪ تے لمبائی تِیہہ میݪ سی۔ یہ حالات اودو‏ں تک تبدیل نئيں ہوݨ گے جداں تک کہ کسی قدرتی وجہ تو‏ں دریائے سندھ اپنے موجودہ بہاؤ نو‏‏ں تبدیل نئيں کردا، مشرق د‏‏ی طرف رک جاندا اے تے اک شاخ نو‏‏ں جنوب مغرب وچ چھڈ دیندا اے تے دوسری نو‏‏ں دریائے کچے وچ نئيں بھیج دیندا۔ دریائے سندھ دے بہاؤ د‏‏ی ماضی د‏‏ی تریخ دسدی اے کہ اس طرح دے قدرتی حالات کدی کدی پیدا ہُندے نيں، لیکن اوہ ضرور ہُندے نيں۔

## <font face="Tahoma"><font face="MB Sindhi Sahat" size="3.5">ذریعے</font></font>
سندھی لینگویج اتھارٹی
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات