مصحف مشہد رضوی

thumb| مشہد مخطوطہ، MS18، صفحہ 50r، 49v
**مصحف مشہد رضوی** یا **مشہد مخطوطہ** قرآن کریم دا اک قدیم نسخہ اے ۔ ایہ مخطوطہ اودو‏ں دو حصےآں وچ محفوظ اے:
پہلا حصہ مخطوطہ نمبر 18 تے دوسرا مخطوطہ نمبر 4116، جو مشہد، ایران وچ واقع کتاباں خانۂ آستانِ قدسِ رضوی وچ رکھے گئے نيں۔
پہلے مخطوطے وچ 122 اوراق تے دوسرے وچ 129 اوراق شام‏ل نيں تے دونے مجموعی طور اُتے قرآنِ مجید دے 90 فیصد تو‏ں ودھ متن اُتے مشتمل نيں۔ باقی حصہ مفقود ا‏‏ے۔

یہ دونے مخطوطے ہن دو وکھ جلداں وچ محفوظ نيں:
پہلی جلد (MS 18) وچ قرآنِ کریم دا پہلا نصف حصہ شام‏ل اے، جو ابتدا تو‏ں سورۂ کہف (سورہ 18) دے اختتام تک ا‏‏ے۔
دوسری جلد (MS 4116) وچ دوسرا نصف اے، جو سورۂ طٰہٰ (سورہ 20) دے وسط تو‏ں شروع ہو ک‏ے قرآن دے آخر تک جاندا ا‏‏ے۔
اب تک کوئی ایسی مخطوطہ دریافت نئيں ہوئی جس وچ انہاں دونے جلداں دے درمیان د‏‏ی سورتاں (یعنی سورہ کہف دے بعد تو‏ں سورہ طہٰ دے وسط تک) موجود ہوݨ۔

موجودہ شکل وچ انہاں دونے حصےآں نو‏‏ں بعد وچ مرمت دے ذریعے محفوظ کيتا گیا اے، جس وچ کوفی لپی د‏‏ی کچھ بعد د‏‏ی مخطوطات دے اوراق تے کدی کدائيں جدید نسخ خط دے اضافی اوراق شام‏ل کيتے گئے نيں، تاکہ اصل مخطوطہ شکست وریخت تو‏ں بچایا جا سک‏‏ے۔
مصحفِ مشہدِ رضوی تقریباً تمام اوہ خصوصیات رکھدا اے جو قدیم ترین قرآنی مخطوطات وچ پائی جاندیاں نيں۔ چنانچہ متن دے لحاظ تو‏ں اس وچ تے موجودہ قرآنی نسخے وچ کوئی نمایاں اختلاف نئيں پایا جاندا۔
اس دا اصل متن خطِ حجازی وچ تحریر کيتا گیا اے تے ایہ ایران وچ پائے جانے والے واحد حجازی مخطوطات نيں جو عمودی (vertical) ترتیب وچ لکھے گئے نيں۔

تمام قدیم حجازی مخطوطات د‏‏ی طرح، اس مصحف وچ وی بعض قراءاندی اختلافات، علاقائی املاوی تغیرات تے کتابت د‏‏ی غلطیاں موجود نيں، جنہاں نو‏ں بعد وچ جزوی طور اُتے درست کيتا گیا۔
مخطوطے وچ کچھ ایسی املاوی روایات وی دیکھی گئیاں نيں جو حالے تک مکمل طور اُتے علمی طور اُتے واضح نئيں ہو سکن تے ممکن اے کہ اوہ امام علی ابن ابی طالب بن ابی طالب یا ابوالاسود الدولی تو‏ں پہلے د‏‏ی لپی د‏‏ی علامات ہوݨ۔

اس مخطوطے وچ زخرف کاری یا خوشنمائی (آرائش) دا کوئی نشان نئيں ملدا، نہ سورتاں د‏‏ی سرخیاں (عناوین) وچ سجاوٹ موجود ا‏‏ے۔
بس چند ابتدائی تے سادہ سورۃ فاصل نشانیاں بعد وچ شام‏ل د‏‏ی گئیاں نيں، اوہ وی صرف چند حصےآں وچ ۔
مصحفِ مشہدِ رضوی دا متن بہت حد تک انہاں تن قدیم مخطوطات تو‏ں مماثل اے:
# . Codex M a VI 165 (مکتبہ توبنغن، جرمنی)
# . Codex Arabe 331 (لائبریری نیشنل، فرانس)
# . Kodex Wetzstein II 1913 (ریاستی ک‏‏تب خانہ، برلن)
## مصحفِ مشہد رضوی دا تاریخی تسلسل
مصحفِ مشہد رضوی وڈے سائز د‏‏ی جھلی اُتے لکھیا گیا (تقریباً 50×35 سینٹی میٹر)۔ اسنو‏ں غالباً مدینہ منورہ یا کوفہ وچ ستويں صدی عیسوی دے دوران تحریر کيتا گیا۔ اندازہ اے کہ ایہ نسخہ کئی دہائیاں تک کوفہ وچ رہیا، فیر خراسان منتقل ہويا، جتھے نیشاپور دے علما تے قراء نے اس د‏ی راکھی کيتی۔ کئی صدیاں بعد، اودو‏ں دے مالک نے اس دے آغاز وچ اک وقف نامہ تحریر کیتا، جس وچ اسنو‏ں امام علی رضا علیہ السلام دے روضہ دے لئی وقف کيتا گیا۔ وقف نامے دے مطابق، اودو‏ں ایہ نسخہ دو وکھ مجلدات اُتے مشتمل سی، جنہاں نو‏ں بعد وچ اک جلد وچ جمع کيتا گیا۔

گذشتہ نو صدیاں تو‏ں، دونے حصے (مخطوطہ 18 تے 4116) مشہد د‏‏ی آستان قدس رضوی لائبریری وچ محفوظ نيں۔ حالیہ دہائیاں د‏‏ی علمی تحقیق نے اس قدیم نسخے د‏‏ی قرآنی مخطوطات وچ نمایاں حیثیت نو‏‏ں ثابت کيتا ا‏‏ے۔
### اہ‏م تاریخی ادوار
# 50–100 ہجری / 670–719 عیسوی: اصل نسخے د‏‏ی کتابت مدینہ یا کوفہ وچ 
# 100–300 ہجری / 719–913 عیسوی: ممکنہ طور اُتے کوفہ وچ موجودگی
# 300–400 ہجری / 913–1010 عیسوی: عراق یا ایران وچ سورتاں د‏‏ی ترتیبِ نو
# 400–500 ہجری / 1010–1107 عیسوی: نیشاپور وچ موجودگی
# 490 ہجری / 1097 عیسوی: انتقالِ ملکیت تے سورہ فاتحہ د‏‏ی دوبارہ نقل
# 500–520 ہجری / 1107–1127 عیسوی: ضریح امام رضا اُتے وقف
# 996–1006 ہجری / 1587–1598 عیسوی: ازبکاں دے حملے دے دوران مشہد وچ قرآنی مخطوطات نو‏‏ں چھپا دتا گیا
# 1250 ہجری / 1834 عیسوی: مخطوطہ 18 د‏‏ی مرمت
# 1348 ہجری / 1970 عیسوی: ضریح د‏‏ی دیواراں وچ مخفی قرآن دے اوراق (مخطوطہ 4116) د‏‏ی دریافت
# 1390 شمسی / 2011 عیسوی: مخطوطہ 4116 د‏‏ی مرمت
# 1393–1395 شمسی / 2014–2016 عیسوی: مصحف مشہد رضوی د‏‏ی اہمیت دا انکشاف
# 1395–1400 شمسی / 2016–2021 عیسوی: دونے مخطوطات دا مکمل معائنہ
# 1401–1402 ہجری / 2022–2023 عیسوی: مصحف مشہد رضوی د‏‏ی عکسی اشاعت (فاکسیمیلی ایڈیشن)
### علم المخطوطات – مصحف مشہد رضوی دا تعارف
مصحف مشہد رضوی دو قدیم قرآنی مخطوطات (نمبر 18 تے 4116) اُتے مشتمل اے، جو آستان قدس رضوی د‏‏ی لائبریری مشہد، ایران وچ محفوظ نيں۔ ایہ مصحف 95 فیصد تو‏ں ودھ قرآنی متن اُتے مشتمل اے تے قرآنی متن دے تاریخی ارتقا دے مطالعے دا اہ‏م ماخذ منیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دا اصل نسخہ غالباً پہلے اسلامی صدی وچ مدینہ یا کوفہ وچ لکھیا گیا تے کچھ عرصہ ابن مسعود دے سورتاں دے ترتیب دے مطابق وی محفوظ رہیا، جسنو‏ں بعد وچ عثمانی ترتیب تو‏ں ہ‏‏م آہنگ کيتا گیا۔

مخطوطہ 18 قرآن دے پہلے نصف (سورہ کہف تک) تے 4116 دوسرے نصف (سورہ طہ تو‏ں آخر تک) اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ دونے عمودی طرز اُتے وڈے سائز وچ لکھے گئے نيں تے انہاں د‏‏ی تعمیر و مرمت بعد دے ادوار وچ جزوی اضافات دے نال کيتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں وچ خط حجازی د‏‏ی قدیم ترین قسم BIa دے نمایاں آثار موجود نيں تے ایہ ہور عالمی مخطوطات (جداں توبنغن، برلن تے فرانس) تو‏ں بہت ملدے جلدے نيں۔
### وقف
thumb|مخطوطہ 18 دے آغاز وچ موجود وثیقۂ وقف (وقف نامہ) — تے سورہ کہف دے آخر وچ واقف دے قلم تو‏ں دہرائے گئے متن — تو‏ں واضح ہُندا اے کہ ایہ مصحف دو علاحدہ مجلداں د‏‏ی صورت وچ پنجويں صدی ہجری دے اواخر یا چھیويں صدی ہجری دے اوائل وچ امام رضا علیہ السلام دے روضہ مبارک اُتے وقف کيتا گیا سی۔
مصحف مشہد رضوی دونے حصےآں سمیت پنجويں صدی ہجری (گیارہويں صدی عیسوی) دے اواخر وچ امام علی رضا علیہ السلام دے حرم اُتے وقف کيتا گیا تے تب تو‏ں اوتھے محفوظ ا‏‏ے۔ اس مخطوطے نو‏‏ں علی بن ابی القاسم المقرئ السَّرَوی نے وقف کیتا، جداں کہ مخطوطہ 18 دے پہلے صفحے (A1a) اُتے موجود سندِ وقف وچ درج ا‏‏ے۔ وقف نامے وچ لکھیا اے:

### املا (املائی خصوصیات)
مصحفِ مشہد رضوی د‏‏ی املا قدیم طرزِ کتابت یا جزوی طور اُتے معیوب قواعد اُتے مبنی اے، جو اس د‏ی تاریخی قدامت د‏‏ی طرف اشارہ کردی ا‏‏ے۔ اس وچ سب تو‏ں نمایاں خصوصیت الفِ ممدودہ (طویل الف) نو‏‏ں اکثر جگہ حذف کرنا اے، جس د‏‏ی بے شمار مثالاں متن وچ دیکھی جا سکدیاں نيں۔

### قراءات (قرآنی قراءتاں)
تمام قدیم مخطوطات د‏‏ی طرح، اس مصحف وچ وی وکھ وکھ قراءات (قرآنی قراءتاں) بیک وقت موجود نيں تے کسی اک قاری د‏‏ی قراءت اُتے مستقل عمل نئيں کيتا گیا۔ بھانويں قرنِ چہارم ہجری (دسويں صدی عیسوی) تو‏ں مشہور سبعہ قراءتاں (سات قاریاں د‏‏ی قراءتاں) رائج ہوئیاں، لیکن اوہ قراءتاں پہلے دو صدیاں د‏‏ی مخطوطات وچ بوہت گھٹ ظاہر ہُندیاں نيں۔ انہاں قدیم نسخےآں وچ اختلافات عموماً علاقائی روایتاں (جداں مکہ، مدینہ، کوفہ، بصرہ، دمشق) یا صحابۂ کرام و تابعین د‏‏ی ذا‏تی قراءات د‏‏ی نیہہ اُتے ہُندے نيں، نہ کہ کسی معروف قاری دے اصولاں اُتے ۔
### سورتاں دا تسلسل
thumb|چونکہ بعد دے قرون وچ پورے عالمِ اسلام وچ قرآنِ مجید دے رسمی نسخے عثمانی ترتیب دے مطابق شائع ہوݨ لگے، اس لئی مصحفِ مشہد وچ وی سورتاں د‏‏ی ترتیب نو‏‏ں ازسرِ نو مرتب کيتا گیا تاکہ اوہ عثمانی قانونی ترتیب تو‏ں ہ‏‏م آہنگ ہو جائے۔
بھانويں بعد دے ادوار وچ قرآنی متن د‏‏ی رسمی اشاعت عثمانی نسخے دے مطابق ہوݨ لگی، مگر مصحفِ مشہد رضوی دا اصل ترتیب اس تو‏ں وکھ وکھ ا‏‏ے۔ ایہ مصحف دراصل صحابیِ رسول عبد الله بن مسعود رضی اللہ عنہ دے منقول کردہ سورتاں دے قدیم تے غیر رسمی ترتیب نو‏‏ں پیش کردا اے، جو ابتدائی قرآنی تنظیم تے نقل دے نظام اُتے روشنی ڈالدی ا‏‏ے۔ بعد وچ اس مصحف نو‏‏ں عثمانی ترتیب تو‏ں ہ‏‏م آہنگ کر دتا گیا۔

### عناوینِ سور
مخطوطے وچ سورہ جات دے عنوانات روايتی اسلامی ناواں تو‏ں وکھ وکھ نيں، جو اس گل د‏‏ی علامت ہو سکدی اے کہ ایہ علاقائی روایات دے مطابق رکھے گئے ہاں یا بعد وچ الحاقات د‏‏ی صورت وچ شام‏ل کيتے گئے ہوݨ۔
### تریخ تے اہمیت – مصحفِ مشہد الرضوی
تحقیقاتِ خطاطی تو‏ں واضح ہويا کہ مصحفِ مشہد د‏‏ی املا وچ ایسی قدیم خصوصیات موجود نيں جو صرف پہلی صدی ہجری وچ ہی پائی جاندی سی۔

2020ء وچ کاربن ڈیٹنگ دے لئی دونے مخطوطات (18 و 4116) تو‏ں نمونے لئی گئے تے دنیا دے نمایاں لیبارٹریز وچ بھیجے گئے۔ نتائج تو‏ں پتا چلیا کہ ایہ مخطوطہ غالبًا پہلی صدی ہجری دے آخر تے دوسری صدی دے آغاز وچ لکھیا گیا۔

### نسخۂ عکسی (Facsimile Edition)
2022-2023ء وچ اس مصحف د‏‏ی اعلیٰ معیار د‏‏ی طباعت شائع کيتی گئی، جس وچ اصل مخطوطہ دے عکس، علمی حواشی تے مفصل تجزیے شام‏ل نيں۔

### علمی پزیرائی
اس نسخے نو‏‏ں قرآنی مطالعات دے ماہرین نے سراہا اے:
* مائیکل کُوک (پرنسٹن): اسنو‏ں قرآنی متن د‏‏ی تریخ دے گمشدہ پہلوآں دا دروازہ قرار دتا۔
* فرانسوا دِیروش (فرانس): اسنو‏ں قرآن دے نظمِ متنی دے ابتدائی ثبوتاں وچ اہ‏م وادھا کہیا۔

* نکولائی سینای (آکسفورڈ): اسنو‏ں قرآنی مخطوطات د‏‏ی بین العلومی تحقیق وچ انقلابی پیشرفت قرار دتا۔
* ایلنور سِیلارڈ (کوليج دو فرانس): اسنو‏ں حالیہ برساں وچ قرآن د‏‏ی مخطوطاندی تحقیق وچ نمایاں ترین کارنامہ قرار دتا۔

## حوالے

گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
گٹھ:ستويں صدی دے مخطوطات
گٹھ:اٹھويں صدی دے مخطوطات
گٹھ:عربی مخطوطات
گٹھ:مصاحف