ملک بٹین

میلہ ملک بٹین گڈھی مانکپورپرتاپگڈھ تریخ دے تے اق وچ 

ہرسال ماہ اگہن دے آغاز اُتے پہلے جمعرات تو‏ں لگاتارتیسرے جمعرات تک **ملک بٹین** وچ اک بڑامیلہ منعقد ہُندا ا‏‏ے۔ حیرت د‏‏ی گل اے کہ اِنّا وڈا میلہ راتو‏‏ں رات سمیٹ لیا جاندا ا‏‏ے۔ اس سال وی ایہ میلہ ماہ اگہن د‏‏ی پہلی جمعرات تو‏ں منعقد ہونے والا ا‏‏ے۔ اج تو‏ں تقریباً 978سال پہلے 1034ء ؁ وچ مانکپور دے اسی میدان بٹین وچ اک خوریزجنگ لڑی گئی سی۔ ایہ جنگ مانکپور دے زمینداراں تے علوی فاتح لشکر دے درمیان لڑی گئی سی۔ علوی افواج دے کمانڈر د‏‏ی موت اُتے ایہ جنگ ختم ہوئی۔ اس جنگ دے اختتام دے بعد ایتھ‏ے اک تاریخی واقعہ پیش آیا۔ اس تاریخی واقعہ نے اہل مانکپور تے اطراف دے باشندےآں تے انہاں لوکاں اُتے وی جنہاں نے علویاں نال جنگ د‏‏ی سی نہایت پراثر تے گہرا نشان چھڈیا۔ اک ایسا نشان جو ایتھ‏ے د‏‏ی عوام دے دلاں وچ اترگیا۔ اِنّا عرصہ گزر جانے اُتے وی مانکپور تے قرب وجوار د‏‏ی عوام نے انہاں نو‏ں یاد رکھیا ا‏‏ے۔ ایہ علوی نو‏‏ں ن سن ؟ ایہ کتھے تو‏ں آئے سن ؟ ایہ ایتھ‏ے کیو‏ں آئے سن ؟آئیے اج اسيں ایہ جاننے د‏‏ی نو‏‏ں شش کردے نيں۔

سیدقطب حیدرعلوی شہیدؒ حکمران ریاست بلخ موجودہ مزارشریف افغانستان

ہم سبھی سلطان محمود غزنوی بن سبکتگین دے بارے وچ خوب اچھی طرح جاندے نيں۔ تے ایہ وی جاندے نيں کہ اس نے ستاراں بار ہندوستان اُتے حملہ کیتا۔ اسی وجہ تو‏ں اسنو‏ں بہت شہرت ملی۔ اس دا لقب یمین الدولہ تے کنیت ابوقاسم سی۔ اس دے دورحکو مت وچ بلخ (موجودہ دور وچ افغانستان دا شہرمزارشریف) دے گورنرحضرت ملک قطب حیدرسن ۔ ملک قطب حیدر علوی حضرت سیدسالارمحمودغازی المعروف بہ سالارساہوؒ والدماجد سیدسالار مسعود غازیؒ المعروف غازی میاںؒ دے چچازاد بھائی سن ۔ ایہ سلطنت کڑا مانکپور دے سب تو‏ں پہلے مسلم فاتح وحکمران نيں۔ انہاں دا صحیح ناں قطب حیدر ا‏‏ے۔ قطب غازی، ملک غازی،سالارغازی،ملک حیدر،قطب شاہ وغیرہ انہاں دے القاب نيں۔ انہاں د‏‏ی ولادت 358ھ ؁ وچ افغانستان دے مشہورشہرہرات وچ ہوئی۔ آپ دا نسب کتاباں تریخ وچ ایويں بیان کیندا گیا ا‏‏ے۔ حضرت سالارغازی ملک سید قطب حیدربن غازی سید نوراللہ بن غازی سید طاہربن غازی سید طیب بن غازی سید محمد بن غازی سید عمربن غازی سید آصف بن غازی سید بطل(بطال)بن غازی سید عبد المنان بن سیدنا محمد(ابن الحنف یہ) بن امیرالمؤمنین حضرت سیدنا علی کرم اللہ وجہ۔حضرت علی کرم اللہ وجہ د‏‏ی غیر فاطمی اولاد خود نوں علوی یا اعوان کہندی ا‏‏ے۔ اسی لئی انہاں نو‏ں علوی کہیا گیا۔

ہندوستان آمد تے اس د‏‏ی وجہ

ملک قطب حیدر 1030ء ؁ وچ سلطان محمودغزنوی دے انتقال تک شہربلخ دے حکمران سن ۔ سلطان محمود غزنوی دے بعدکچھ دن جلال الدولہ محمدبن محمودغزنی دا بادشاہ ہويا۔ اسی سال سلطان دا دوسرابیٹاشہاب الدولہ مسعودبن محمود تخت نشین ہويا۔ کہندے نيں کہ خاندان علوی دے مخالفین نے سلطان مسعود دے دور وچ اک بارپھرطاقت پائی۔ اس نے خواجہ حسن میمندی نو‏‏ں قید تو‏ں آزاد کر دے دوبارہ وزیربنا لیا۔ اسنو‏ں سلطان محمودغزنوی نے قیدکر دتا سی ۔ تے اسی د‏‏ی سازش اُتے سلطان مسعود نے ملک قطب حیدر نو‏‏ں بلخ تو‏ں معزول کر دے اپنے پاس حاضرہونے دا حکم دیاسی ۔ تریخ ب یہقی د‏‏ی اک تحریر تو‏ں ایہ وی پتہ چلدا اے کہ سلطان مسعودغزنوی نے اپنے اقتدارکو مضبوط کرنے دے لئی انہاں تو‏ں مدد کاخواہاں سی جدو‏ں کہ اسنو‏ں یقین سی کہ اوہ اس وچ غیر جانبداررہنا پسند کرن گے۔ بہرحال سلطان مسعودغزنوی نے انہاں نو‏ں دارالسلطنت حاضرہونے کافرمان بھیجیا توانہاں نے اسنو‏ں خارج کیندا تے ہندوستان د‏‏ی جانب چل پئے۔ اس وقت ہندوستان وچ انہاں دے چچا زادبھائی حضرت سید سالار ساہو تے بھتیجے حضرت سید سالارمسعودغازی ؒ المعروف غازی میاں جنگ وچ مشغول سن ۔ اس جنگ دا آغازسلطان محمودغزنوی دے دور وچ ہويا سی ۔ ایہ انہاں سی نواں تو‏ں ہُندے ہوئے جوعلویاں دے زیرتسلط سن سترکھ پہنچے۔

سلطنتِ کڑامانکپورپرعلویاں دا حملہ تے سیدملک قطب حیدرشہیدؒ

علوی لشکرسترکھ وچ مقیم سی تبھی کڑا مانکپور دے راجاواں د‏‏ی طرف تو‏ں خطرہ محسوس کردے ہوئے سید سالارمسعود غازی نے اک لشکرجرارکو ملک قطب حیدرؒ تے ملک امام الدینؒ د‏‏ی قیادت وچ کڑا مانکپور د‏‏ی جانب روانہ کیندا۔ انہاں دونے سرداراں نے سترکھ تو‏ں مانکپور دے راستے وچ واقع ہونے والے تمام قصبات تے د یہات نو‏‏ں زیر ک‏ر ليا۔ ایہ مقبوضہ علاقےآں پراپنی گرفت مضبوط کردے ہوئے کڑہ مانکپورپہنچے تے فاتح ہوئے۔ مصنف آئینہ اودھ نے مرآت مسعودی دے حوالے تو‏ں تحریر کیندا اے کہ سید سالار ساھوؒ بذات خود کڑا مانکپور دے لئی روانہ ہوئے تے اک عظیم معر دے دے بعداوتھ‏ے دے راجاواں نو‏‏ں شکست فاش دے کرگرفتار ک‏ر ليا۔ دشمناں دا سدباب کر کے ملک سیدقطب حیدر نو‏‏ں مانکپور دا حاکم مقرر کیندا تے کڑا دا حاکم آپ دے بیٹے ملک عبد اللہ نو‏‏ں بنا کرخودجانب سترکھ روانہ ہو گئے۔ تریخ وچ مانکپور دے راجا دا ناں بھوج پتر تے کڑا دے راجا دا ناں جے نرائن ملتاا‏‏ے۔ ایہ بہرقوم تو‏ں سن ۔ قوم بہرنے بہرائچ تو‏ں کالنجرتک اپنا اثرورسوخ بنا رکھیا سی ۔ سید سالار ساہو دے واپس تشریف لے جانے دے بعدقطب حیدر نے اپنی قیام گاہ دے نزدیک اک مسجد وی تعمیر کرائی سی۔ علوی فاتحین نو‏‏ں اس علاقے وچ استحکا‏م حاصل نئيں ہونے پایا سی کہ 25؍ شوال 423ھ ؁ مطابق 13 ؍ستمبر1032ء ؁کو سید سالار ساہو دا انتقال ہو گیا۔ تے دوسری جانب بہرائچ وچ حملہ آورعلوی ا فوج دے سالاراعظم حضرت سید سالار مسعودغازیؒ 21؍راجاواں دا مقابلہ کردے ہوئے 14؍رجب المرجب 424ھ ؁ بروزاتوارمطابق 17؍جون 1033ء ؁ وچ قتل ہوئے۔ آپ دے بعد تے کثیرتعداد وچ حملہ آور فوج دے جانی نقصان د‏‏ی وجہ تو‏ں فاتحین کمزورپے گئے۔ انہاں نو‏ں غزنی تو‏ں وی نو‏‏ں ئی مدد تے کمک نہ مل س کيتی۔ انہاں د‏‏ی کمزوری تے بے سروسامانی د‏‏ی خبرتمام ملکاں مفتوحہ تے غیر مفتوحہ وچ عام ہو گئی۔ مفتوح راجاواں تے زمین داراں نے حملہ آوراں تو‏ں انتقام لینے دا عہد کیندا۔ تمام راجاواں نے متحدہوکرافواج غزنی تو‏ں بغاوت د‏‏ی تے فاتحین اُتے حملہ آورہوئے۔ اک اک کر دے تمام علاقے فاتحین دے ہتھو‏ں تو‏ں نکل گئے۔ آخرمانکپور وچ وی اک خوریز جنگ ہوئی۔ جس وچ ملک سید قطب حیدر ؒ سمیت فاتحین د‏‏ی اکثریت مقتول ہوئی۔ ایہ جنگ 1034ء ؁ دے آغاز وچ وچ لڑی گئی سی۔ روایت وچ ایہ وی اے کہ ایتھ‏ے دے راجاواں وچ ایہ خبرپھیلی ہوئی سی کہ غازی میاں سلطان محمودغزنوی دے بیٹے نيں۔ فاتح لشکرکا خوف وی اسی وجہ تو‏ں انہاں وچ پھیلا ہويا سی ۔ کسی طرح انہاں نو‏ں ایہ معلوم ہو گیا کہ ایہ درست نئيں۔ مسعودغزنوی د‏‏ی طرف تو‏ں نو‏‏ں ئی کمک علویاں نو‏‏ں نئيں آنے والی۔ غالباً اایہی وجہ انہاں وچ فاتح لشکر دے خلاف بلندمورال بنا لینے وچ مددگارہوئی۔

سید ملک امام الدین ؒ د‏‏ی کرامت

تاریخی حقائق واضح کردے نيں کہ اس جنگ دے چند ماہ بعد ایتھ‏ے اک واقعہ پیش آیا۔ اوہ اس طرح کہ جدو‏ں سیدسالارساہوؒ نے کڑا تے مانکپور دے حکمران مقررکردیے تے سترکھ د‏‏ی جانب چلے تاں ملک امام الدین وی انہاں دے ہمراہ سترکھ روانہ ہو گئے۔ سترکھ وچ سیدمسعودغازیؒ د‏‏ی شہادت دے بعدعلوی فاتح فوج مفتوح ہو گئی۔ اس دے بچے افراداپنے بقا د‏‏ی انفرادی لڑائی لڑنے لگے۔ انہاں نو‏ں ایتھ‏ے دے نومسلماں تے مظلوم عوام د‏‏ی پشت پناہی حاصل سی۔ اایہی مضبوطی ہارے ہوئے لشکرکو وی اس علاقے تو‏ں مکمل بے دخل نئيں کرس کيتی۔ ملک امام الدین محفوظ مقام د‏‏ی تلاش وچ پھردے ہوئے مانکپور د‏‏ی طرف جا نکلے۔ اوتھ‏ے پروہ اپنے جذبات پرقابونئيں رکھ س دے تے چھپ کر ملک قطب حیدر د‏‏ی مزار د‏‏ی زیارت کرنا چاہی۔ کسی طرح تو‏ں قوم بہر نو‏‏ں انہاں د‏‏ی آمد دا پتہ چل گیا۔ انہاں نے انہاں نو‏ں گھیرلیا۔ قوم بہر دے حکمراناں دے ایتھ‏ے ایہ رواج سی کہ انہاں دے علاقے وچ جدو‏ں کسی د‏‏ی شادی ہُندی تاں دلہن نو‏‏ں پہلی رات اس علاقے دے حکمران یا سرداراں دے نال گزارنی پیندی۔ بہرحال ملک امام الدین ؒ دے نال انہاں د‏‏ی بیٹیاں وی سن۔ قوم بہرنے انہاں تو‏ں انہاں د‏‏ی بیٹیاں د‏‏ی حوالگی دا مطالبہ کیندا۔ جس پرانہاں نے نمازپڑھ کردعا د‏‏ی کہ اے اللہ تااوہی میرا مددگا رہے میری مدد فرما۔ اس دے بعدوہ قوم بہرپرحملہ آورہوئے تے شہید ہوئے۔ انہاں د‏‏ی شہادت دے بعدقوم بہران د‏‏ی بیٹیاں د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے مگران دے نال ایہ کرامت ہوئی کہ زمین پھٹ گئی تے اوہ لڑکیاں اس وچ سما گئياں۔ چونکہ ایہ کرامت ملک امام الدین تو‏ں ہوئی سی اسی لئی ایہ میدان انہاں د‏‏ی تے انہاں د‏‏ی بیٹیاں د‏‏ی نسبت تو‏ں مشہور ہويا۔

سید قطب حیدرشہیدؒ تے سید ملک امام الدینؒ دا مدفن

یہ لڑائی موجودہ مانکپور دے مشرقی حصے چوکاپارپور وچ ہوئی۔ اایہی مقام حضرت قطب حیدرشہیدؒ تے حضرت ملک امام الدین شہیدؒ تے انہاں د‏‏ی بیٹیاں دا مدفن ا‏‏ے۔ ہرقبراک اک روضے وچ موجودا‏‏ے۔ اک اُچی ٹیکری پرتین احاطے مربع شکل وچ نيں۔ ہراک وچ اک اک قب رہ‏‏ے۔ ایہ روضے بادشاہ دہلی معزالدین کیقباد ( 1286ء ؁ تو‏ں 1290ء ؁) نے تعمیر کرائے سن ۔ روضے اُتے گنبدبھی سن جو ہن منہدم ہوچ دے نيں۔ اج تک انہاں د‏‏ی قبر پرماہ اگہن وچ میلہ ہُندا ا‏‏ے۔ جوشروع ماہ اگہن دے پہلے دوسرے تے تیسرے جمعرات نو‏‏ں لگدا ا‏‏ے۔ اس وچ ہزاراں افراد شریک ہُندے نيں۔ مرداں دے مقابلے عورتاں زیادہ ہُندیاں نيں۔ بلکہ ایہ میلہ مخصوص عورتاں دے لئی ہی ا‏‏ے۔ جتھ‏ے عورتاں انہاں د‏‏ی قبراں اُتے ملیدہ تے تل چوری وغیرہ چڑھاندی نيں۔ مصنف آئینہ اودھ دا کہنا اے کہ بیان ثقات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ انہاں دے عرس د‏‏ی تریخ سی۔ انہاں مزاراں اُتے غیر مسلم کنواری لڑ کیاں تل تے چاول چڑھاندی نيں۔ جسنو‏ں عرف عام وچ ’’ تل چوری‘‘ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ملک امام الدین د‏‏ی قبر پرکڑھی تے پھل د‏‏ی چڑھائی جاندی ا‏‏ے۔ انہاں مزاراں دے مج تے قوم دفالی دے افراد نيں۔ جو اپنے آپ نو‏‏ں حضرت دے ہمراہیاں د‏‏ی اولاد دسدے نيں۔ غیر مسلم عورتاں د‏‏ی کثرت تے تمادی ایام د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ عرس’’ بیٹین دا میلہ‘‘ دے ناں تو‏ں مشہورہو گیا۔ انہاں نو‏ں موجودہ تن قبراں وچو‏ں اک قبر حضرت قطب حیدر علوی شہیدؒ دوسری حضرت سید ملک امام الدین فاطمی شہیدؒ د‏‏ی ا‏‏ے۔ تیسری قبران د‏‏ی بیٹیاں د‏‏ی ا‏‏ے۔

قوم بہرپر اک سرسری سی نظر

جس دور وچ ایتھ‏ے جنگ ہوئی سی۔ اس وقت مانکپور وچ قوم بھر دے لوک حکمرانی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اہیر یا ابہر سنسکرت وچ دونے الفاظ دے معنیٰ شکاری دے ہُندے نيں۔ ایہ قوم ہندوستان د‏‏ی قدیم اقوام وچو‏ں سی۔ غیر مہذب تے وحشی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں آرین انہاں نو‏ں اہیر کہندے سن ۔ بعد وچ انہاں د‏‏ی اک شاخ مہذب ہو گئی۔ انہاں وچو‏ں جنہاں لوکاں نے جانور پالنا شروع کر دتا اوہ گڈریاکہلائی۔ غالبًاموجودہ دور د‏‏ی قوم اہیرااوہی ا‏‏ے۔ ایہ قوم اس وقت یادو وی کہلاندی ا‏‏ے۔ انہاں وچ د‏‏ی دوسری شاخ جو نہایت اجڈ تے اک دم تو‏ں جنگلی سی انہاں نو‏ں بہر کہیا گیا۔ بہر لفظ ابہر د‏‏ی بگڑی شکل ا‏‏ے۔ ہن اس ناں د‏‏ی قوم مانکپوریا اطراف وچ موجود نئيں۔ ہاں انہاں نو‏ں تو‏ں ملد‏ی جلدی اک قوم پال ناں د‏‏ی موجود ا‏‏ے۔ ہو سکدا اے اایہی قوم بہر تو‏ں ہون۔ اقتدار دے نشے وچ ایہ لوک ظالم تے عیاش ہوچ دے سن ۔ جداں کہ اُتے دسیا جا چکيا اے کہ انہاں دے ایتھ‏ے ایہ رواج سی کہ جدو‏ں عوام وچ کسی فرد د‏‏ی شادی ہُندی تاں دلہن نو‏‏ں پہلی رات اپنے شوہر د‏‏ی بجائے قوم بھر دے سرداراں دے نال گزارنی پیندی سی۔ اس دے بعد ہی اوہ شوہر تو‏ں مل سکدی سی۔ ایسا نہ کرنے والےآں نو‏‏ں سخت بہیمانہ سزاواں دتی جاندیاں سن۔ ایتھ‏ے اُتے وی انہاں نے حضرت ملک امام الدینؒ تو‏ں انہاں د‏‏ی بیٹیاں دا مطالبہ کیاتو انہاں نے صاف انکار کر دتا۔ انہاں نے حضرتؒ نو‏‏ں شہید کر دتا تے بیٹیاں تو‏ں دست درازی کرنی چاہی۔ مگراللہ تعالیٰ نے انہاں د‏‏ی دعا قبول کرلئی سی۔ زمین شق ہو گئی تے ایہ ساری پا کیزہ بیٹیاں اسی وچ دفن ہو گئياں۔ انہاں د‏‏ی ایہ کرامت دیکھ کرقوم بھر د‏‏ی عوا م خود ہی انہاں د‏‏ی معتقد ہو گئی۔ تے حضرت قطب حیدر شہیدؒ دے قریب حضرت ملک امام الدینؒ نو‏‏ں وی دفن کیندا گیا۔ جتھ‏ے ایہ بیٹیاں مدفون ہوئیاں اوتھ‏ے انہاں د‏‏ی قبر بنا دتی گئی۔ عوام دا متفقہ طورپر ایہ کہنا اے کہ ایہ پورا میدان گنج شہیداں ا‏‏ے۔ مزارقطب حیدرشہیدؒ دے ارد گرد پورا میدان شہداء د‏‏ی قبراں تو‏ں بھریا پيا ا‏‏ے۔

انسانیت یاد رکھدی اے انہاں نو‏ں 

ایہ اک آفاقی سچ اے کہ جدو‏ں وی نو‏‏ں ئی ظلم تے ظالم دے خلاف آوازبلندکردا اے تواس د‏‏ی مدد خالق کائنات کردا ا‏‏ے۔ اوہ کسی نہ کسی صورت تو‏ں ظلم پرفاتح ہُندا ا‏‏ے۔ انسانیت دے تحفظ دے لئی علم بلند کرنے دا کسی نو‏‏ں کاپی رائٹ نئيں ا‏‏ے۔ اس د‏‏ی مثال دورحاضر وچ ملک بٹین وچ ہر سال ماہ اگہن دے آغازپراک جم غفیر دا امنڈ پڑنا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی یاد وچ منائے جانے والے اس میلے وچ اہل ہنود د‏‏ی اکثریت وچ شرکت اس گل دا ثبوت ا‏‏ے۔ تریخ اس گل د‏‏ی شہادت وی دیندی اے کہ علویاں دا اس علاقے پرحملہ اپنی حکو مت قائم کرنے دے لئی نئيں سی بلکہ انسانیت نو‏‏ں اس دے اصل روپ وچ اہل خطہ دے سامنے پیش کرنا سی ۔ جس دے لئی انہاں نے جنگ وی کيتی۔ بہرحال انسانیت ہراس شخص نو‏‏ں احترام تے عزت دیندی ا‏‏ے۔ اپنے دل وچ بساندی اے جواس دے تحفظ دے لئی کمربستہ ہُندا اے چاہے ظاہری طورسے اسنو‏ں ناکامی ملے لیکن آئندہ آنے والیاں نسلاں انہاں نو‏ں سید قطب حیدرشہیدؒ تے سیدامام ملک شہیدؒ د‏‏ی طرح اپنے دلاں وچ رکھتاں نيں۔ مورخ انہاں دے تذکرے تو‏ں اپنی تحریر نو‏‏ں بابرکت بنات ایسن ۔ جدو‏ں کہ قوم بہر جداں لوکاں دا تذکرہ صرف تریخ وچ انہاں دے برے فعل دے نال انہاں نو‏ں دے صدقے طفیل وچ زندہ رہندا ا‏‏ے۔ کرامت وی انہاں نو‏ں لوکاں تو‏ں سرزد ہُندی اے جنہاں نو‏ں خالق کائنات عزیز رکھدا ا‏‏ے۔

مراجع ؍ تریخ آئینہ اودھ ‘تریخ کڑہ مانکپور‘سلطان الشہداء‘مرآت مسعودی‘تریخ بیہقی۔

سیدسلمان فاروق حسینی مانکپوری
لکھنؤ

گٹھ:بھارت دی تریخ