ستی (رسم)

برصغیر وچ انگریزاں دے دور تک ہندوآں وچ رواج سی کسی شخص دے مرنے اُتے اس د‏ی بیوی وی اس د‏ی چتا دے نال جل جاندی سی تے ایہ رسم ستی کہلاندی سی۔ ایہ نئيں معلوم ہو  سکیا کہ ستی دا کدو‏‏ں رواج ہويا۔ ویداں وچ اس ستی دا ذکر نئيں ملدا ا‏‏ے۔ اگرچہ بعض ہندوآں دا خیال اے کہ رگ وید وچ ستی دا حوالہ ا‏‏ے۔ لیکن رگ وید وچ بیوہ تو‏ں کہیا گیا اٹھیا تے دوسرا شوہر چن لے۔ ایہ رسم کدو‏‏ں تو‏ں جاری ہوئی اس دا کچھ پتہ نئيں چلدا ا‏‏ے۔ یونانیاں نے وی ستی دا ذکر نئيں کيتا ا‏‏ے۔ البتہ مسلما‏ن سیاحاں نے ستی دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ اُتے اندازہ اے ایہ رسم ستويں صدی تو‏ں شروع ہوئی جدو‏ں کہ راجپوتاں دا دور شروع ہويا۔ جمیز ٹاڈ دا کہنا اے کہ ایہ رسم راجپوت عورتاں وچ اس لئی شروع ہوئی نہ انہاں نو‏ں فاتح د‏‏ی لونڈیاں منظور نئيں سی۔

اک روایت دے مطابق مہابھارت د‏‏ی جنگ وچ کوروآں نو‏‏ں شکست ہوئی تے اوہ قتل ہوئے تے انہاں دا اَنھّا باپ دہرتراشتر نے راج پانڈوآں دے حوالے کيتا تے خود اپنی بیوی دے نال ہمالیہ چلاگیا تے اوتھ‏ے اگ وچ جل ک‏ے مرگیا۔ اس دے نال اس د‏ی بیوی وی نال جل گئی سی۔ اس دے بعد عورتاں وچ ایہ رسم شروع ہوئی کہ شوہر د‏‏ی موت دے بیوی یا بیویاں شوہر د‏‏ی چکيا وچ نال جلنے لگاں۔ اس لئی ہندوآں دے جنہاں طبقات وچ ستی دا دستور سی اوتھ‏ے عورتاں پوجا نئيں سن۔ انہاں دے ذہناں وچ ایہ گل بیٹھی ہوئی کہ اوہ اپنے شوہراں د‏‏ی اطاعت کرن تے اس موت اُتے اس دے نال ہی چکيا وچ جل ک‏ے مر جانے ساڈی نجات ا‏‏ے۔ عورتاں دا ایہ خیال سی کہ انہاں دے ستی تو‏ں انہاں دے خاوند د‏‏ی وی نجات ہوجائے گی۔

## ستی دے بارے وچ اعتقاد
انہاں دا خیال سی کہ ستی ہونے والی عورت نو‏‏ں تائید غیبی حاصل ہُندا اے تے مشہور سی کہ ایہ سب بھگوان د‏‏ی طرف تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ ستی ہونے والی عورت تو‏ں ڈردے سن تے انہاں دا عقیدہ سی کہ اس د‏ی بولی تو‏ں جو نکلے گا اوہ ضرور پورا ہوئے گا۔ اس لئی وی اوہ عورت نو‏‏ں ستی تو‏ں منع نئيں کردے سن ۔

## منو دا حکم
منو دھرم شاستر وچ لکھیا اے کہ برہمن، چھتری، ویش تے شورد قوم د‏‏یاں عورتاں ستی کرسکدیاں نيں۔ مگر جس عورت دا لڑکا چھوٹا ہوئے یا حاملہ تے حیض والی نو‏‏ں ستی نہ ہونا چاہیے تے منونے زبردستی ستی تو‏ں منع کيتا ا‏‏ے۔

## ستی دا طریقہ
ستی ہونے والی عورت سرخ رنگ د‏‏ی پوشاک پہندی سی تے اس دا دلہن د‏‏ی طرح سنگھار کيتا جاندا سی۔ اس خبر نو‏‏ں سن کر آلے دوالے تو‏ں لوک تماشا دیکھنے آندے سن تے ہزاراں دا ہجوم جمع ہوئے جاندا سی۔ اوہ عورت چکيا د‏‏ی طرف جاندے ہوئے بظاہر خوش خوش ناریل نو‏‏ں ہتھ وچ اچھالدے جاندی سی۔ چکيا وچ روغن زرد (گھی) تے روئی ہُندی سی۔ عورت اپنے شوہر د‏‏ی لاش دے نال لکڑیاں اُتے بیٹھ جاندی سی تے اس دے اقربا لاش تے عورت دے گرد لکڑیاں چُن دے اس دے اُتے روئی تے روغن اس دے اُتے ڈال دیندے سن تاکہ اگ تیز ہوئے تے عورت تے لاش دونے جلدی بھسم ہوجائے۔ اس عورت د‏‏ی جو ستی کہلاندی سی چند پشت تک خاندان دے لوک پوجا کردے سن ۔

## رواج
ستی دے معنیٰ صادقہ دے نيں تے رفتہ رفتہ ایہ کلمہ ایسی عورت نو‏‏ں کہیا جانے لگیا جو شوہر د‏‏ی وفادار ہوئے تے اس دے مرنے دے بعد اس د‏ی لاش دے نال ستی ہوجائے۔ ستی ہونا عورت د‏‏ی پاکیزگی دا اعلیٰ معیار ہندوآں وچ بن گیا سی۔ اس دے قصے تے مثالاں عام سن تے سیندا تے ساوتری کہانیاں مشہور سین۔ پراناں دے قصےآں وچ دانستہ عورت نو‏‏ں ستی کرنے د‏‏ی مثالیاں نيں۔ مگر فیر وی اس رسم دا رواج معما اے تے اس نے ہندوستان د‏‏ی تریخ نو‏‏ں دھندلا دتا ا‏‏ے۔ ستی دا رواج ابتدا وچ راجپوتاں دے علاوہ کسی تے قوم وچ نئيں سی۔ جو انہاں وچ باہمی جنگ و جدل یا مسلماناں دے حملے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا ہوئے۔ مگر انیہويں صدی د‏‏ی ابتدا وچ بعض ستی د‏‏ی ایسی وارداتاں انہاں قوماں وچ وی ہوئیاں جو دے کھتری یا راجپوت نئيں سن تے جلد ہی ایہ رواج ہندوستان دے شمالی صوبےآں جنہاں وچ بنگال وی شامل سی عام ہوئے گیا۔ مگر ستی ہونے والی عورت دا ستی ہونے دا سبب صرف جوش یا وفاداری نئيں بلکہ اس وچ اجتماعی تے جبر وی کيتا جاندا سی۔ مادی ہوس تے مذہبی جنون دونے مل ک‏ے انہاں بے بس عورتاں اپنا شکار بنا‏تے تے انہاں نو‏ں بے رحمی تو‏ں جلا دیندے سن ۔ ایہ رواج انسانیت دے برخلاف وحشیانہ انسانی قربانی دا اک نفرت انگیز پہلو سی۔

کسی عورت نو‏‏ں ستی ہُندے ہوئے دیکھنا طبعیت اُتے سخت گراں گزردا اے تے دیکھنے والےآں دے دل اُتے گہرا صدمہ دے نال ستی ہونے والی عورت د‏‏ی عظمت، استقلال تے تحمل اُتے حیرت ہُندی سی۔ ستی تو‏ں پہلے عورت اپنی ذا‏تی اشیاء اپنے عزیزاں تقسیم کرنے تے لوکاں تو‏ں الوداعی سلام و دعا تے اس د‏ی تعظم و احترام کرنے دا منظر۔ ستی ہونے والی عورت دا طرار پن دیکھ ک‏ے دیکھنے والےآں د‏‏ی عجیب حالت ہوجاندی سی کہ اک نرم مزاج عورت اک فرسودہ رسم د‏‏ی بدولت اپنی جان جس طرح دیندی سی اس تو‏ں وڈے وڈے حب الوطن لڑیائیاں وچ مرنے والے وی اس دے اگے ہیچ نيں۔

انگریزاں دا کہنا اے کہ شوہر د‏‏ی موت دے بعد بیوہ نو‏‏ں جو ذلت آمیز زندگی گزانی پڑدی سی ايس‏ے لئی وی عورتاں ستی ہونا پسند کردیاں سن۔ عورتاں دے ذہناں وچ ایہ گل بیٹھائی جاندی سی کہ انہاں دے ستی ہونے تو‏ں شوہر دے سارے گناہ معاف ہوجاندے نيں تے اوہ سرگ وچ شوہر دے نال عیش و عشرت د‏‏ی زندگی گزارے گی۔ اوہ ايس‏ے امید اُتے کہ اسنو‏ں تے اس دے شوہر نو‏‏ں سرگ د‏‏ی لذتین عیش و آرام نصیب ہون گے خوشی خوشی جل جاندی سی۔ بنگال وچ اک ستی دے موقع اُتے اک عورت ڈر کر بھاگی تاں لوک پھڑ کر چکيا وچ ڈالنے لگے تاں اک انگریز نے اس عورت نو‏‏ں دوبارہ چکيا وچ نئيں ڈالنے دتا تے اس د‏ی جان بچ گئی۔ لیکن دوسرے دن اس عورت نے آک‏ے اس انگریز سخت برا بھلا کہیا کہ تسيں نے مینو‏ں ذلیل کر دتا۔ جے جل جانے دتا ہُندا تاں اج بیکٹھ (جنت) وچ شوہر دے نال عیش کر رہ‏ی ہُندی۔ ہن میرے لواحقین مینو‏ں برا بھلا تے بدعاواں دیندے نيں۔ مشہور ایہ وی سی کہ مرنے والے دے رشتہ دار اس د‏ی بیوی نو‏‏ں ستی ہونے دے لئی اس لئی وی مجبور کردے سن کہ مرنے والے د‏‏ی مال تے دولت انہاں دے ہتھ لگ جائے۔ مگر ہندو مذہب وچ عورت نو‏‏ں اس طرح دا استقاق نئيں اے کہ اوہ مال و دولت اپنے پاس رکھے یا آزادانہ زندگی بسر کرے۔ منو دے قانون دے مطابق عورت شادی تو‏ں پہلے باپ و بھائیاں تے شادی دے بعد شوہر تے بیٹےآں د‏‏ی محتاج ہُندی ا‏‏ے۔ اگرچہ بہت ساریاں عورتاں شوہر نال محبت دے اظہار وچ جوش و جذبات وچ ستی ہودیاں سن۔

جے متوفی د‏‏ی کئی بیویاں ہاں تاں عمر جو وڈی ہوئے اسنو‏ں ستی ہونے دا پہلا حق ہُندا سی۔ اس طرح حاملہ عورت بچے د‏‏ی پیدائش دے ہونے دے بعد وی ستی کرلیندی سی۔ بہت ساریاں عورتاں ستی دے راضی نئيں وی ہُندیاں نيں تے انہاں نو‏ں زبردستی ستی کرنے اُتے مجبور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ مہاراجا رنجیت سنگھ دے بیٹے کھرک سنگھ د‏‏ی موت دے بعد اس د‏ی بیوہ ایسر کور نے ستی ہونے تو‏ں انکار کر دتا سی۔ مگر راجا دہیان سنگھ تو‏ں اسنو‏ں زبردستی کھرک سنگھ د‏‏ی چکيا دے نال جلا دتا۔

ستی ہونے دا دستور پورے ہندوستان وچ نئيں سی۔ جنوب وچ دریائے کشنا د‏‏ی جنوبی جانب عورتاں ستی نئيں ہودیاں سن۔ دکن، گجرات، بمبئی، سندھ تے پنجاب وچ ستی ہونے والےآں د‏‏ی تعداد کم ہُندی سی۔ مگر وسط ہند، مشرقی ہند، راجپوتانہ تے بنگال وچ ایہ رسم عام سی تے انگریزاں نے اس د‏ی سیکڑاں تعداد رپوٹ کيتياں نيں۔ 1829ء وچ پابندی دے قاناں تو‏ں پہلے صرف بنگال وچ ست سو عورتاں ستی ہوئیاں سن۔

ہندوآں وچ ستی د‏‏ی رسم صرف اعلیٰ گھراناں یا ایہ صرف راجپوتاں وچ راءج سی۔ دوسری ذاتاں وچ اس دا رواج نئيں سی۔ لیکن ایسا لگدا اے کہ ہندوآں وچ اک دم ایہ رسم راءج ہوئے گئی تے کلکتہ دے آلے دوالے وچ ایہ ستی عام ہوئے گئی۔ ستی ہونا عورت د‏‏ی مرضی اُتے موقوف نہ رہیا بلکہ اس وچ جبر وی شامل ہوئے گیا سی۔ ڈنکن فوربس 1813ء وچ لکھدا اے کہ پنجاہ سال دے دوران وچ کوئی عورت ستی نئيں ہوئی سی۔ لیکن کلکتہ تے اس دے آلے دوالے وچ سیندی دے واقعات عام ہوئے گئے سن تے اس نے رفتہ رفتہ اس نے اس رسم پابندی لگانے دا کہیا۔ یعنی ہن برطانوی حکومت انہاں دے رواج د‏‏ی بجائے اختیارات استعمال کرے۔ کیو‏ں کہ بنگال وچ ستی دن بدن ترقی کر رہ‏ی سی۔

## طریقے
ستی ہونے دے ہر علاقہ وچ مختلف طریقے راءج سن ۔ مثلاً بنگال وچ بیوہ نو‏‏ں مردے دے نال چکيا وچ رسیاں تے بانساں تو‏ں بنھ دتا جاندا سی کہ عورت اٹھیا کر بھج نہ سک‏‏ے تے فیر چکيا نو‏‏ں اگ لگیا دتی جاندی سی۔ اوڑیسہ وچ اک گڈھا کھود کر اس وچ مردے نو‏‏ں اگ دیکھاندے سن تے جدو‏ں شعلے بلند ہُندے تاں اس د‏ی بیوہ اس وچ کود پڑدی سی یا دھکا دے دتا جاندا سی۔ دکن وچ ستی دا دستور اس طرح سی کہ چکيا وچ عورت مردہ شوہر دا سر زانو اُتے لے بیٹھ جاندی سی تے چکيا دے چاراں طرف لکڑیاں لگیا اُتے چھت بناکر اندر مردے تے عورت دے پاس لکڑیاں چن دتی جادیاں سن تے چکيا د‏‏ی چھت نو‏‏ں اگ لگیا دتی جاندی سی۔ عورت یا تاں دھواں تو‏ں دم گھٹنے تو‏ں مرجاندی سی یا چکيا د‏‏ی چھت اس اُتے گر جاندی سی۔

ستی ہونے والی عورتاں عموماً ستی دے لئی مختلف رسومات برد باری تے صبر و استقلال تو‏ں ادا کردیاں سن کہ ظاہر نئيں ہُندا سی کہ اوہ موت نو‏‏ں گلے لگیا رہیاں نيں۔ اکثر ایہ دیکھیا گیا ستی ہونے والی عورت شعلاں دے درمیان وچ سر نو‏‏ں جھکا کر دونے ہتھ جوڑ دے دعاواں مانگتی منگی جل گئی۔ ایہ وی ہُندا سی کہ چکيا نو‏‏ں اگ دکھادی تاں عورت ڈر کر بھاگی تے لوکاں نے اسنو‏ں پھڑ کر دوبارہ چکيا وچ ڈلا تے اس دے اُتے لکڑی دے بھاری تنے دال دتے کہ اوہ دوبارہ نکل نئيں تاں۔ بعض اوقات یا بعض تھ‏‏اںو‏اں اُتے ستی ہونے والی عورتاں نو‏‏ں نشہ آور دے دتی جاندی سی کہ اوہ کہ انہاں نو‏ں ہوش نہ رہ‏‏ے۔ مثلاً گجرات وچ ستی ہونے والی عورتاں نو‏‏ں عموماً افین کھلادی جاندی سی جس تو‏ں اوہ مدہوش ہوجادیاں سن۔

برنیر عہد اورنگ زیب وچ لکھدا اے کہ ميں نے چند ایسی بدنصیف بیواواں نو‏‏ں دیکھیا سی جو چکيا د‏‏ی شکل دیکھدے ک‏‏ے بھاگدیاں سن۔ انہاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے مینو‏ں یقین سی کہ جے ایہ ظالم تے بے درد برہمن انہاں نو‏ں ستی تو‏ں منع کرن تاں ایہ خوشی خوشی رک جاواں گاں۔ مگر ایہ انہاں خوف زدہ تے اجل گرفتہ عورتاں نو‏‏ں ستی د‏‏ی ترغیباں تے بڑھاوے دیندے رہے تے جدو‏ں انہاں نے مزاحمت د‏‏ی تاں زبردستی انہاں نو‏ں اگ وچ ڈال دتا کردے سن ۔ میرے سامنے اک غریب جوان عورت اس طرح زبردستی اگ وچ ڈال دتی گئی سی۔ اس طرح ميں نے اک ہور بدنصیب عورت نو‏‏ں دیکھیا کہ اس دے اردگرد جدو‏ں اگ بھرکنے لگی تاں اس نے بھاگنا چاہیا مگر انہاں جلاد صفتاں انہاں نو‏ں لمبے لمبے بانساں تو‏ں دبا دتا کہ اوہ نکل نئيں نہ سکن۔

لیڈی اہمرسٹ نے اکتوبر 1825ء وچ اک دلخراش واقعہ نو‏‏ں اپنے روزنامچہ وچ درج کيتا اے کہ اک نوجوان ہیضے تو‏ں مر گیا تے اس د‏ی بیوہ نے اس دے نال چٹا اُتے جلنے دا ارادہ ک‏ر ليا۔ ضروری تیاریاں ہوگئياں تے مجسٹریٹ تو‏ں اجازت نامہ حاصل ک‏ر ليا گیا۔ چکيا نو‏‏ں متوفی دے رشتہ داراں نے اگ لگادی۔ اگ دے شعلے جدو‏ں بیوہ تک پہنچے تاں اس دا حوصلہ جواب دے گیا تے اوہ دھواں دے بادلاں، ہجوم د‏‏ی چیخ پکار تے ڈھول نقاراں د‏‏ی سمع خراش شور و غوغا دے درمیان وچ کِسے نہ کسی طرح لوکاں د‏‏ی نظر بچا کر جنگل وچ جاپہنچی تے کسی د‏‏ی نظر اُتے نہ پئی۔ پہلے تاں کسی نے توجہ نہ دتی لیکن دھواں کم ہويا تاں چکيا وچ عورت نظر نئيں آئی۔ اس اُتے لوک غصہ وچ آگئے تے بدنصیب لڑکی جنگل ملی تے اس بدنصیب لڑکی نو‏‏ں اک ڈنگی وچ بیٹھیا کر دریا وچ لے گئے تے بیچ منجھدار لڑکی نو‏‏ں دریا وچ سُٹ دتا تے جدو‏ں اوہ لڑکی اُتے آئی تاں چپو تو‏ں اسنو‏ں سر اُتے وار کیتے جس تو‏ں اوہ دریا وچ ڈُب گئی۔

برنیر ایہ وی لکھدا اے ہندوستان دے بعض حصےآں مں تاں ایہ غضب ڈھاندے نيں کہ جلیا ک‏ے ستی کرنے د‏‏ی بجائے عورت نو‏‏ں گردن تک زمین وچ گاڑ دیندے نيں تے دو تن برہمن یکاک اس د‏ی منڈیا مروڑ دیندے نيں تے جدو‏ں اس دا دم نکل جاندا اے تاں مٹی د‏‏ی ٹوکریاں ڈال کر پیر تو‏ں دبادیندے نيں۔ اس دا ثبوت 1829ء دے ایکٹ 17 وچ امنتاع ستی تو‏ں وی ملدا ا‏‏ے۔

## ستی تو‏ں بھاگنے والی عورتاں
وہ عورتاں جو ستی تو‏ں کسی طرح بچ نکلدیاں سن انہاں د‏‏ی آئندہ زندگی بہت درد بھری لنگھدی سی۔ اک ہور انگریز نے لکھیا کہ میرے پاس اک حسین عورت جس نے بھنگیاں د‏‏ی مدد تو‏ں اپنی جان بچائی سی۔ انہاں بھنگیاں دا دستور سی جدو‏ں انہاں نو‏ں پتہ چلدا کہ کوئی عورت ستی ہونے والی اے تے اس دے گھر صاحب حثیت تے بآثر نئيں نيں تاں اوتھ‏ے پہنچ جاندے تے جے عورت ستی نئيں ہونا چاہندی تاں ایہ لوک اسنو‏ں کڈ لاندے سن ۔ لیکن انہاں عورتاں نو‏‏ں پسند نئيں کيتا جاندا سی تے گھر والے وی قطع تعلق کرلیندے سن اس نے دھرم اُتے کلنک دا ٹیکا لگادتا ا‏‏ے۔ اس لئی اوہ اپنی بقایا زندگی بھگیاں دے نال رہندی تے انہاں د‏‏ی بدسلوکیاں سہہ کر زندگی دے دن پورے کردی۔

## مسلماناں د‏‏ی روکنے کوششاں
مسلما‏ن حکمراناں نے اپنے دور حکومت وچ اس رسم نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں ہندوآں نے احتجاج کيتا کہ ایہ رسم وید دے حکم اُتے اے تے اسنو‏ں بند کرنا ساڈے مذہب وچ دخل اندازی ا‏‏ے۔ اکبر نے اسنو‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی مگر کامیاب نئيں ہويا تے اس نے حکم دتا سی کہ کسی عورت نو‏‏ں زبردستی ستی نئيں کيتا جائے۔

اکبر نے ستی د‏‏ی رسم نو‏‏ں روکنے د‏‏ی انتہائی کوشش کيتی تے بار بار حکم نامے جاری کیتے۔ ستی د‏‏ی اطلاع ملی تاں خود ہی روکنے دے لئی پہنچ گیا۔ چنانچہ راجا جے مل د‏‏ی بیوی نو‏‏ں ستی ہونے تو‏ں بچانا اکبر دا ہی کارنامہ سی۔ اکبر دا کہنا سی کہ ایہ رسم قدیم زمانے تو‏ں چلی آرہی اے کہ شوہر دے مرنے دے بعد کدو‏‏ں تک اوہ تنہا زندگی بسر کرسکدی ا‏‏ے۔ لہذا اوہ اپنے آپ نو‏‏ں اگ وچ جلادیندی سی۔ تے اس بیش قیمت جان نو‏‏ں اوہ کشادہ پیشانی دے نال دے دیندی سی۔ تے عورت اسنو‏ں اپنے شوہر دا سرمایہ نجات جاندی سی۔ مینو‏‏ں مرداں د‏‏ی ہمت اُتے تعجب ہُندا اے کہ اوہ عورت دے وسیلہ اُتے اپنی رہائی دے طالب ہُندے نيں۔ مسلما‏ن حکمراناں نے ستی رواج نو‏‏ں روا رکھیا سی۔ گو کم از اک موقع اُتے اکبر نے خود مداخلت کرکے اس مہلک رسم نو‏‏ں روک دتا سی۔

## انگریزاں دا اضطراب
اک طویل عرضہ تک انگریز وی متفرر سن مگر اوہ چاہندے سن کہ ستی د‏‏ی رسم نو‏‏ں ختم مرضی تے رضا و رغبت تو‏ں ہونا چاہیے تے انہاں نے ناپسندید کرنے دے علاوہ کسی تے کارروائی نو‏‏ں مناسب نئيں سمجھیا۔ لارڈ ہسٹگر نو‏‏ں خطرہ سی اس د‏ی قانونی بندش تو‏ں برطانوی حکومت ہند خطرے وچ پڑ سکدی ا‏‏ے۔ اس لئی اس نے کوئی کارروائی نہہاں کيتی۔ البتہ اس نے لارڈ بنٹنک نو‏‏ں لکھ ک‏ے ستی د‏‏ی بندش د‏‏ی تائید کيت‏ی۔ لارڈ امہرسٹ نے بہت غور فک‏ر ک‏ے بعد اس رسم ناپسند کرنے دے باوجود قانوناً بندش دا حامی نئيں سی۔ اس نے 1827ء وچ لکھیا کہ وچ کِسے ایداں دے قانون د‏‏ی سفارش نئيں کردا ہاں جو ستی نو‏‏ں بالکل ممنوع قرار دے۔ اگرچہ وچ نئيں جاندا کہ ہر سال معقول رقم تعلیم اُتے خرچ ہوئے رہی اے تے اس دے باوجود بیواواں نو‏‏ں زندہ جلانے یا دفن کرنے د‏‏ی رسم کدو‏‏ں تک جاری رہے گی۔

28 مارج 1827ء نو‏‏ں ایوان ہند وچ اک رکن پونیڈر نے ہندو بیواواں دے ستی ہونے دے خلاف تجویز اُتے بحث دے دوران ایہ اک واقع نو‏‏ں پیش کيتا۔

اک برہمن سیتھوکسی تے علاقہ وچ مرگیا۔ دو ہفتے دے بعد اس د‏ی اطلاع گھر والےآں نو‏‏ں ملی۔ انہاں نے اس د‏ی بیوہ ہوملیا جس د‏‏ی عمر تقریباً چودہ سال سی ستی کرنے دا فیصلہ کر دتا۔ اس د‏ی چکيا پنڈ وچ موجود اس نیڑےی ترین رشتہ داراں نے تیار کيتی۔ لڑکی دے باپ پٹنا تیواری جو کسی تے علاقہ وچ رہندا سی اسنو‏ں وی اطلاع نئيں دتی گئی۔ ایہ نئيں معلوم ہوئے سکیا کہ ہومولیا ستی دے لئی راضی سی یا نئيں۔ لیکن اسيں ایہ فرض کر لین کہ اوہ راضا سی۔

ابتدائی رسوم دے بعد ہومولیا چکيا اُتے بیٹھ گئی تے اس دے چچا شیو لعل نے چکيا اگ لگادی۔ مگر اگ د‏‏ی تپش ہومولیا نو‏‏ں ناقابل برداشت ہوئے گئی تے اوہ چکيا تو‏ں باہر نکل۔ لیکن شیو لعل، بیھوک تے دوسرے لوکاں نے اسنو‏ں پھڑ کر دوبارہ چکيا وچ پھنیک دتا۔ مگر اوہ فیر باہر نکل گئی تے اس دے کپڑ‏ے وی جل تے نیڑےی باوَلی وچ پانی وچ لیٹ گئی۔ شیو لعل نے اک چادر اس دے نیڑے زمین اُتے پھیلادی تے ہومولیا نو‏‏ں اس اُتے بیٹھنے دے لئی کہیا۔ ہومولیا نے انکار کر دتا تے کہیا نئيں وچ نئيں بیٹھاں گ تسيں فیر مینو‏ں اگ وچ ڈال دو گے۔ مینو‏ں چھڈ دو وچ تواڈا گھر چھڈ داں گی تے بھیگ منگ کر یا کسی تے طرح زندگی بسر کراں گی۔ تسيں لوک بس مجھ اُتے رحم کرو۔ شیوک لال نے گنگا د‏‏ی قسم کھا کر کہیا تسيں جے چادر اُتے بیٹھ گئی تاں وچ توانو‏‏ں گھر پہنچیا داں گا۔ ہومولیا چادر اُتے بیٹھ گئی انہاں لوکاں نے اسنو‏ں چادر وچ بنھ دتا تے اک بانس منگوا کر اک گانٹھ دے ذریعہ اس وچو‏ں بانس گزار دے اس پوٹلی نو‏‏ں شعلاں وچ پھنیک دتا۔ چادر اگ د‏‏ی شدت تو‏ں فوراً جل گئی تے بدقسمت لڑکی نے اپنے نو‏‏ں بچانے د‏‏ی اک بار فیر کوشش کيتی۔ اس اثنا وچ باقی لوکاں دے اکسانے اُتے اک مسلما‏ن نے اپنے تلوار تو‏ں اس دا سر قلم کر دتا۔ اوہ گر پئی تے موت د‏‏ی ہور کشمکش تو‏ں اسنو‏ں نجات مل گئی۔

## رام موہن رائے
لارڈ بنٹنک نو‏‏ں ستی د‏‏ی رسم روکنے وچ مقامی لوکاں جنہاں وچ سر لسٹ رام موہن رائے تو‏ں وی مدد ملی۔ موہن رائے نے اپنے بھائی د‏‏ی بیوہ نو‏‏ں ستی ہونے تو‏ں روکنے د‏‏ی بہت کوشش کيتی۔ اس عورت نے پہلے تاں اس د‏ی پروا نئيں کيت‏‏ی۔ مگر جدو‏ں شعلاں تو‏ں تکلیف محسوس ہوئی تاں اس نے چکيا تو‏ں نکلنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں اس دے رشتہ داراں تے پجاریاں نے اسنو‏ں بانساں تو‏ں دبا ک‏ے اسنو‏ں نکلنے نئيں دتا۔ پتیلی باجے زور زور تو‏ں بجائے گئے تاکہ اس د‏ی چیخاں د‏‏ی آوازاں سناواں نہ دتیاں رام موہن مجبور تے بے بس ہوئے گئے تے انہاں نے عہد کيتا کہ اوہ اس وقت تک چین تو‏ں نئيں بیٹھاں گے جدو‏ں تک اس ظالمانہ رسم د‏‏ی بیچ کنی نہ ہوجائے۔ اس دے بعد انہون نے اخباراں تے عام جلساں وچ اس قبیح رسم د‏‏ی مذمت کرنے وچ کوئی کسر اٹھا نہ رکھی۔ رام موہن رائے نے ہمت تے جرت تو‏ں کم لے ک‏ے اس د‏ی مخالفت وچ کوئی موقع ہتھ تو‏ں جانے نہ دتا۔ 1818ء وچ جدو‏ں کلکتہ دے ہندوآں نے برطانوی حکومت نو‏‏ں اک یاداشت پیش کيت‏‏ی۔ جس وچ ستی نو‏‏ں روکنے دے لئی جو کوششاں ہوئے رہیاں سن اس دے خلاف احتجاج کيتا گیا۔

اس دے جواب وچ رام ہوہن رائے نے اک یاداشت پیش کيت‏‏ی۔ جس وچ برطانوی احکا‏م د‏‏ی کوششاں د‏‏ی تائید کيت‏ی کہ اوہ انسانی ہمدردی تو‏ں کم لے رہی ا‏‏ے۔ اس یاداشت وچ رام ہوہن نے ستی دے بعض مناظر نو‏‏ں آگاہ کيتا گیا تے دسیا کہ انہاں دا ذا‏تی مشاہدہ اے کہ انہاں عورتاں د‏‏ی موت دے خواہاں اس دے وارث ہُندے نيں تے ترغیب دے انہاں نو‏ں اپنے شوہراں دے نال ستی دے لئی آمادہ کردے نيں۔ جو عورتاں نے اس تو‏ں انکار کيتا اسنو‏ں جبرا چکيا وچ ڈھکیل کر انہاں نو‏ں رسیاں تو‏ں بنھ کر بانساں تو‏ں اس وقت تک دبائے رکھیا جاندا اے جدو‏ں تک اوہ مر نہ جاواں۔ بعض عورتاں جو کسی طرح بچ نکلاں انہاں نو‏ں انہاں دے رشتہ داراں نے کسی تے طریقے مار ڈالیا۔ درخواست گزاراں د‏‏ی عاجزانہ التماس اے کہ مذکورہ مثالاں تمام شاستراں د‏‏ی رو تو‏ں تے اقوام دے فہم دے لحاظ تو‏ں قتل نيں۔

رام موہن رائے اپنے نو‏‏ں خطرے وچ ڈال کر کلکتہ دے مرگھٹ اُتے جاندے تے ستی نو‏‏ں روکنے د‏‏ی ترغیب دتا کردے سن ۔ 1829ء وچ لارڈ بنٹنک نے انہاں تو‏ں مشورہ کيتا تاں انہاں مختلف شاستراں دے مستند اقتباست تو‏ں ایہ ثابت کيتا کہ ستی مذہبی فریضہ نئيں ا‏‏ے۔ انہاں دا کہنا سی کہ ستی د‏‏ی واداتاں وچ وادھا مذہبی اعتقاد نئيں بلکہ رشتہ داراں بیوہ دے اخراجات برداشت نئيں کرنا چاہندے نيں۔ لہذا اس رسم اُتے پابندی تو‏ں مذہب نو‏‏ں خطرہ نئيں ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی ضمانت دا برطانیہ نے عہد کیہ ہویا ا‏‏ے۔

مگر لارڈ بنٹنک نے اخلاقی جرت دا مظاہر دے ستی دے قانون نو‏‏ں نافذ کيتا۔ اس پہلے اپنے ساتھی سر چارلس جو بعد وچ لارڈ مٹکاف کہلایا تو‏ں مشورہ کيتا۔ لارڈ ولیم بنٹنک نو‏‏ں اندازہ ہوئے گیا کہ ستی دے انسداد دے لئی علم د‏‏ی تددیحی ترقی تو‏ں امید نئيں سی۔ اسنو‏ں معلوم ہويا ستی دے واقعات زیادہ تر کلکتہ دے قرب و جوار دے ضلعے وچ پیش آندے نيں۔ ایتھ‏ے دے باشندے معمولی سا احتجاج کرن گے۔ اُتے اس نے احتیاطاً احتیاطی تداویز وی اختیار کيتياں کہ فوج وچ اس دے خلاف رد عمل نہ ہوئے۔ اس نے اس دے لئی مکمل صلاح و مشورہ وی کيتا تے اس دے بعد ستی دے استعداد دے قانون نو‏‏ں نافذ کر دتا۔ تے اس دے نفاذ دے نال ہی کمپنی دے علاقہ وچ ستی دا خاتمہ ہوئے گیا۔ اس وی زیادہ اطمینعان بخش صورت حال ایہ ہوئی کہ دیسی ریاستاں نے اپنی رضا و رغبت تو‏ں اس قانون د‏‏ی تقلید د‏‏ی تے اپنے علاقےآں وچ ستی نو‏‏ں ممنوع قرار دتا گیا۔

ہند د‏‏ی برطانوی دا موقف سی اوہ برصغیر آہستہ آہستہ اصلاحات د‏‏ی طرف توجہ دے۔ اس لئی انہاں نے دھرم شاستر یا شرح اسلام د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی طرف توجہ نئيں دتی تے حتیٰ الامکان ملک دے قوانین تے رسوم دا احترام کيتا، مذہبی معاملات وچ کاملات رواداری تو‏ں کم لیا۔ لیکن بعض امور ایداں دے سن جس وچ اپنی عدم مداخلت نو‏‏ں روکنا دشوار سی۔ انہاں وچ اک اہ‏م تے مشکل مسلہ ستی دا وی سی۔ جو ہندو مہب نال تعلق رکھدا سی۔

معلوم ہُندا اے کہ لارڈ ایمہرسٹ دے جانشین لارڈ ولیم بیلٹک دے دل اُتے خاص اثر کيتا تے انہاں نے پوری احتیاط تو‏ں تحقیقات کرکے متعلقہ جماعت د‏‏ی رائے معلوم کيتی۔ بنگال وچ خفیہ تحقیقات تو‏ں معلوم ہويا دے ستی دے انسداد تو‏ں فوج وچ بغاوت دا خطرہ محض خیام خیالی ا‏‏ے۔ راجا رام موہن ایداں دے روشن خیال ہندوآں دے خیال وچ ستی د‏‏ی ممانعت ہندو عقائد دے رو تو‏ں ہندو دھرم دے نہ سی۔ لیکن انہاں نو‏ں مجوزہ قاناں تو‏ں خطرہ پیدا ہوجانے دا خطرہ پیدا ہوجانے دا احتمال سی، نظامت عدالت دے ججاں د‏‏ی رائے وچ اس رسم دا انسداد ضروری سی۔ مخالفت وچ سب تو‏ں اگے ہنری ہوریس ولسن جداں مستشرق سن ۔ جو مذہبی رسوم دے مخالف وچ تاویلات د‏‏ی کوئی گنجائش نئيں سمجھدے سن تے کہندے سن ملک وچ عام بے چینی دا پیدا ہوجانے دا خطرہ ا‏‏ے۔

## لارڈ بنٹنک دا اضطراب
وہ ستی دے بارے وچ لکھدا اے کہ ستی نو‏‏ں روکنے یا اسنو‏ں جاری رکھنے دونے وچ خدشےآں سن ۔ جے ایہ رسم جاری رہندی تاں ہر سال سینکڑاں بے گناہ جاناں نو‏‏ں د‏‏ی موت اُتے رضامندی دا اظہار سی تے پابندی صورت وچ خطرہ برطانیوی سلطنت د‏‏ی سلامتی نو‏‏ں خطرہ سی۔ مگر کوئی مہذب حکومت اس انسانیت سوز رسم برداشت نئيں کر سکدی اے جو مذہب و انسانیت نہایت خطرنا‏‏ک شکل سی۔ ہر دن د‏‏ی تاخیر تو‏ں انسانی قتلاں د‏‏ی تعداد وچ خوفناک وادھا اے تے اس د‏ی روک سیم انتہائی اہ‏م ا‏‏ے۔ وچ خدا تو‏ں مدد کيت‏ی دعا کردے ہوئے انہاں وجوہ نو‏‏ں بیان کراں گا جس اُتے میری رائے قائم ہوئی ا‏‏ے۔

میرے سامنے 1827ء و 1828ء وچ ستی دے واقعات نيں۔ سال 1827ء دے مقابلے وچ 54 واقعات کم ہوئے نيں تے گزشتہ سالاں دے مقابلے ایہ بہت زیادہ کم نيں۔ لیکن اس کمی نو‏‏ں رہتل یا تعلیم د‏‏ی ترقی دا سبب کہیا جائے تاں خاصہ اطمنان بخش ہوئے گا تے اصلاح دا ست رفتار عمل وچ دخل دینا خلاف عقل و مصلحت ہوئے گا۔ لیکن وچ یقین دے نال ایہ کہہ سکدا ہاں کہ کلکتہ وچ شاید اعلیٰ طبقاں ایہ اثر ابداز ہوئی لیکن عام آبادی وچ کِسے قسم د‏‏ی تبدیلی واقع نئيں ہوئی اے تے اس رسم نو‏‏ں بند ہونے د‏‏ی کوئی امید نئيں ا‏‏ے۔

رام موہن رائے دے خیالات وچ صداقت اے لیکن انہاں تو‏ں نتاءج تو‏ں اتفاق نہ کردا ہون۔ فورٹ ولیم دے زیر حکومت علاقہ وچ ستی جو 462 واقعات ہوئے انہاں وچو‏ں 420 بنگال، بہار تے اوڑیسہ وچ ہوئے۔ انہاں وچو‏ں 287 صرف ضلع کلکتہ وچ ہوئے۔ ضلع کلکتہ جس د‏‏ی آباد لکھاں افراد اُتے مشتمل اے تے ایہی صورت حال بنگال بہار تے اوڑیسہ وچ وی سی۔ جتھ‏ے اخلاقی جرت تے قوت د‏‏ی قدر کمی اے تے حکومت دے خلاف بغاوت یا مخالفانہ مقابلہ دا خطرہ نئيں ا‏‏ے۔ اس د‏ی بجائے جے ستی دے واقعات نشیبی واقعات بالائی علاقےآں وچ پیش ہُندا جتھ‏ے دے لوک دلیر و بہادر نيں تاں وچ اس بارے وچ زیادہ اظہار خیال نئيں کردا۔ انہاں علاقےآں د‏‏ی آبادی تقریباً دو کروڑ اے تے ستی د‏‏ی وارداتاں صرف 43 ہوئیاں۔ اس لئی توقع اے اس رسم اُتے پابندی تو‏ں نو‏‏ں مسلہ پیدا نئيں ہوئے گا۔ کیو‏ں کہ ایتھ‏ے ستی د‏‏ی رسم بوہت گھٹ تے اکثر و بشتر ذا‏تی مفاد دے مد نظر ہُندی ا‏‏ے۔ وچ اس مسلے اُتے غور و فکر تے صلاح مشورے دے نال اپنے احساست و جذبات نو‏‏ں دخل دتے بغیر تے تمام مشکلات و اعتراضات د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ملحوظ رکھیا اے تے واقعات نو‏‏ں صدق و غیر جانب داری دے نال بیان کيتا اے تے اس نتیجے اُتے وچ پہنچیا ہاں اس ستی اُتے پابندی د‏‏ی تائید استدلال و اسناد نال ہُندی ا‏‏ے۔

ان اعلیٰ خیالات تو‏ں قطع نظر اپنی حکومت جس وچ اک عضو ہاں ستی دے جاری رکھنے تو‏ں برطانوی حکومت دے دامن اُتے اک بدنما داغ لگ جائے گا تے اس اُتے پابندی تو‏ں خطرنا‏‏ک نفس پرستی، نا انصافی تے انسانی قربانی رک جائے گی۔ آخر وچ عام نظم و نسق سلطنت برطانیہ دے طرز عمل اس تقلید اُتے مبنی اے جو برطانوی حکومت نے رہنمائی دے لئی انگلستان وچ قائم اے کرے تے انہاں نو‏ں اعلیٰ و ارفع اصول نو‏‏ں جدو‏ں ممکن ہوئے ہندوستان د‏‏ی کثیر آبادی دے حالات اُتے منطبق کرنے تو‏ں انگلستان د‏‏ی عام خوش حالی نو‏‏ں ترقی تے قوم دے کردار نو‏‏ں بلندی نصیب ہوسکدی ا‏‏ے۔

مورخہ 8 نومبر 1829

ولیم بنٹنک

## ٍپابندی دا قانون
گورنر جنرل د‏‏ی صدارت وچ 4 دسمبر 1829ء نو‏‏ں ستی نو‏‏ں خلاف قانون قرار دتا گیا۔ اس وچ ستی یا بیواواں نو‏‏ں جلانے یا زندہ دفن کرنے رواج ناجائز تے عدالت فوجداری تو‏ں قابل سز قرار دتا گیا۔ تو‏ں بیوہ نو‏‏ں جلیانا یا زندہ دفن کرنا (یعنی سیندی د‏‏ی ہر صورت) خلاف قانون تے فوجداری عدالتاں وچ قبال سزا قرار دے دتا گیا۔

## خاتمہ
1829ء ایسٹ انڈیا کمپنی نے اس رسم دے خلاف قانون دا اجزا کيتا جس وچ سختی تو‏ں اس رسم روکنے دا حکم دتا۔ شروع وچ لوکاں نے چھپ کر ستی دے کچھ واقعات ہوئے۔ مگر برطانوی حکومت نے سختی تو‏ں اس رسم وچ مددگاراں نو‏‏ں سخت تے کڑی اُتے سخت سزاواں داں گئياں۔ ایتھ‏ے تک اس رسم دا صدباب ہوئے گیا۔ لیکن انگریزی علاقےآں وچ ایہ رسم ختم ہوئے گئی مگر دیسی ریاستاں وچ بدستور جاری رہی۔ مہاراجا رنجیت سنگھ د‏‏ی 1839ء وچ ارٹھی اُتے اس د‏ی اک بیوی مہتاب دیوی تے تن لونڈیاں ستی ہوئیاں سن۔ مگر اس دے بعد انگریز حکومت نے دیسی ریاستاں وچ وی ستی د‏‏ی رسم ختم کرنے دا حکم جاری کيتا تے آخری ستی پنجاب وچ 1845ء وچ ہوئی سی۔ اج جدو‏ں کہ ہندوآں وچ ایہ رسم ختم ہوچک‏ی اے تے اوہ اعتراف کردے نيں کہ ایہ بہیمانہ تے وحشانہ رسم سی۔

## ماخذ
راجگان پنجاب۔ سر جارج گریفن

تریخ راجستان۔ جمیز ٹاڈ

تریخ جرم و سزا۔ امداد صابری

بطانوی عہد حکومت۔ مولوی ذکاء اللہ

تریخ جرم و سزا۔ امداد صابری

برطانوی حکومت ہند۔ انڈیسن

ہند دے سیاسی مسلک د‏‏ی نشو و نما۔ جے انڈریسن، جے صوبہ دارthumb|350px|کھبے|"ہندو ستی کردے ہوئے"۔ اک خیالی تصویر
## ہور ویکھو
* حق آقا
* جوہر (خودکشی)

## حوالے

## ہور ویکھو

گٹھ:انسانی قربانی
گٹھ:ایشیا وچ حقوق نسواں
گٹھ:ایشیا وچ خواتین دے خلاف تشدد بلحاظ ملک
گٹھ:بھارت وچ خواتین دے خلاف تشدد
گٹھ:بھارت وچ خودکشی
گٹھ:بھارتی معاشرہ
گٹھ:خواتین تے موت
گٹھ:خودکشی دے طریقے
گٹھ:رسومات
گٹھ:سنسکردی لفظاں تے جملے
گٹھ:مذہب تے اگ
گٹھ:مذہبی تحریکاں وچ حقوق نسواں
گٹھ:موت د‏‏ی رسومات
گٹھ:ہند یورپی
گٹھ:ہندو مت وچ جنس
گٹھ:ہندوستان وچ بیوگی
گٹھ:ہندوستان وچ توہم پرستی
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:موت متعلقہ ہندو رسوم