محمد بن ابی عمیر

**محمد بن ابی عمیر زیاد بن عیسی ازدی** (متوفی 217 ھ) **ابن ابی عمیر** دے نام تو‏ں معروف تیسری صدی ہجری دے شیعہ محدث نيں جنہاں دا شمار اصحاب اجماع وچو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں نے تن اماماں دا زمانہ درک کیتا ا‏‏ے۔ اکثر علمائے رجال نے انہاں دی مرسلہ روایات نو‏‏ں مسند روایات دی طرح قبول کیتا ا‏‏ے۔

## تن ائمہ نو‏‏ں درک کرنا

ابن ابی عمیر بغداد وچ سکونت پذیر سن تے انہاں نے امام موسی کاظم علیہ السلام تو‏ں حدیثاں سنی نيں۔ انہاں احادیث وچو‏ں بعض وچ امام نے آپ نو‏‏ں ابو احمد دی کنیت تو‏ں خطاب کیتا ا‏‏ے۔ شیخ مفید تے شیخ طوسی دا ماننا اے کہ ابن ابی عمیر نے امام کاظم (ع) نو‏‏ں درک تو کیتا اے لیکن انہاں نے انہاں تو‏ں حدیث نقل نئيں دی ا‏‏ے۔ ایہ گل نجاشی دے قول تے کتاب التوحید، کتاب کمال الدین و تمام النعمۃ تے کامل الزیارات دی انہاں روایات تو‏ں جو انہاں نے امام کاظم (ع) تو‏ں بلا واسطہ نقل کيتی اے، تو‏ں سازگاری نئيں رکھدی ا‏‏ے۔ مگر ایہ کہ انہاں دونے حضرات دی اس گل تو‏ں مراد ایہ ہو کہ انہاں نے امام کاظم (ع) تو‏ں کم روایات نقل کيتیاں نيں۔
ابن ابی عمیر نے امام علی رضا (ع) تے امام محمد تقی (ع) دا زمانہ وی درک کیتا اے تے امام رضا (ع) تو‏ں بلا واسطہ روایات نقل کيتیاں نيں۔

### امام صادق (ع) تو‏ں نقل روایت
ابن ابی عمیر امام جعفر صادق علیہ السلام دے اصحاب وچو‏ں نئيں سن تے انہاں نے زیادہ تر روایات نو‏‏ں اک یا دو واسطہ تو‏ں امام (ع) تو‏ں نقل کیتا ا‏‏ے۔ البتہ بعض نے آپ نو‏‏ں امام صادق (ع) دے اصحاب وچ وی شمار کیتا ا‏‏ے۔ اس اشتباہ دی وجہ ایہ اے کہ ابن ابی عمیر دا نام اک تے روای نال ملدا اے جنہاں دا انتقال امام موسی کاظم علیہ السلام دے زمانہ وچ ہويا ا‏‏ے۔ بعض علمائے رجال نے انہاں دونے دی روایات وچ خلط ملط کیتا اے تے بعض نے امام صادق علیہ السلام تو‏ں نقل ہونے والی احادیث دی نسبت آپ دی طرف دی اے تے انہاں روایات نو‏‏ں مرسل (وہ حدیث اے جس دے سلسلہ سند وچو‏ں اک یا دو راوی حذف ہو گئے ہاں) کہیا اے  تے بعض نے انہاں روایات دی نسبت انہاں ابن ابی عمیر غیر معروف دی طرف دی اے تے انہاں نو‏ں مسند قرار دتا ا‏‏ے۔

آپ شیعہ و سنی دے درمیان اک خاص مقام و منزلت رکھدے نيں۔ شیخ مفید دے قول دے مطابق: آپ اپنے زمانہ دے معتمد ترین تے زاہد ترین افراد وچو‏ں سن ۔ معتزلی عالم تے ادیب جاحظ نے ابن ابی عمیر دا شمار تند ترین شیعہ مشایخ وچو‏ں کیتا ا‏‏ے۔

## تشدد تے قید
ابن ابی عمیر نے اک طویل مدت ہارون الرشید دے قیدخانہ وچ گزاری ا‏‏ے۔ آپ دے قید دا زمانہ ۴ سال تو‏ں ۱۷ سال تک بیان کیتا گیا اے تے اس قید دے مختلف اسباب ذکر کيتے گئے نيں۔ اک قول دے مطابق آپ نو‏‏ں قاضی دا منصب قبول نہ کرنے دی وجہ تو‏ں، جسنو‏ں بعد وچ آپ نے مجبورا قبول کر لیا سی، قید کیتا گیا۔ اک دوسرا قول ایہ ذکر ہويا اے کہ آپ نو‏‏ں اس سبب تو‏ں قید کیتا گیا کہ اوہ چاہندے سن کہ آپ شیعاں دی مخفی گاہ تے امام موسی کاظم علیہ السلام دے اصحاب تو‏ں بارے وچ انہاں نو‏ں بتا دتیاں

شیخ طوسی دے قول دے مطابق: ابن ابی عمیر دے مخالفین نے ہارون الرشید نو‏‏ں ایہ یقین دلانے دی کوشش کيتی کہ اوہ عراق دے تمام شیعاں دے اسما۴ جاندے نيں۔ اس لئے ھارون نے انہاں نو‏ں طلب کیتا تے انہاں تو‏ں کہیا کہ اوہ تمام شیعاں دے نام بتا داں جدو‏ں انہاں نے اس تو‏ں انکار کیتا تو ہارون نے حکم دتا کہ انہاں نو‏ں برہنہ کردے کھجور دے دو درخت دے درمیان لٹکا کر ۱۰۰ کوڑے مارے جان۔

ہارون دے زمانہ دے بعد مأمون دے زمانہ وچ جدو‏ں تک امام علی رضا علیہ السلام موجود رہے اوہ تے تمام شیعہ امان وچ رہ‏‏ے۔ لیکن آپ (ع) دی شہادت دے بعد انہاں نو‏ں گرفتار کردے قید وچ ڈال دتا گیا۔ آپ نے بیحد صدمے برداشت کيتے تے آپ دے تمام اموال نو‏‏ں غارت کر دتا گیا۔

## مقام علمی
ابن ابی عمیر دی تالیفات تو‏ں ایسا ظاہر ہُندا اے کہ اوہ علم فقہ، علم حدیث تے علم کلام و مغازی وچ تبحر رکھدے سن ۔ شیخ طوسی نے علی بن حسین فضال تو‏ں نقل کیتا اے کہ ابن ابی عمیر، یونس بن عبد الرحمن تو‏ں افقہ، اصلح تے افضل سن ۔ البتہ خود شیخ طوسی نے اک مقام اُتے جتھ‏ے انہاں نے اصحاب اجماع دے طبقہ سوم دی اسماء بیان کيتے نيں، یونس بن عبد الرحمن تے صفوان بن یحیی نو‏‏ں انہاں وچ سب تو‏ں وڈا فقیہ شمار کیتا ا‏‏ے۔ سید بن طاووس نے کتاب من لا یحضرہ الفقیہ دی اک روایت دے مطابق انہاں نو‏ں منجم قرار دتا اے  جدو‏ں کہ بعض نے اس روایت نو‏‏ں سند و متن دے اعتبار تو‏ں مخدوش دسیا ا‏‏ے۔

## مشایخ
ابن ابی عمیر نے حالانکہ اہل سنت مشایخ دی صحبت وی اختیار کيتی اے تے انہاں تو‏ں حدیثاں وی سنیاں نيں لیکن اوہ فقط شیعہ طرق روایت تو‏ں حدیث نقل کردے سن ۔ انہاں دا نام ۶۴۵ تو‏ں ودھ سلسلہ سند وچ ذکر ہويا ا‏‏ے۔ انہاں دے بعض مشایخ دا ذکر ذیل وچ کیتا جا رہیا اے:

* ابو ایوب خزّاز
* ابو بصیر
* ابن اُذَینہ
* ابن سَنان
* ابان بن تغلب
* ابان بن عثمان‌
* اسحاق بن عَمّار
* بُکیر بن اَعْین‌
* جمیل بن دَرّاج‌
* حَمّاد بن عیسی‌
* حَمَّاد بن عُثمان‌
* حَنَان بن سَدِیر
* رفاعَہ
* عبدالله بن بُکیر
* عبدالله المغیره
* کردَویہ
* مُرازِم بن حکیم
* معاویہ بن عمار
* معاویہ بن وهب
* وهب بن عبد ربّہ
* تے ہور بوہت سارے افراد

## انہاں تو‏ں روایت نقل کرنے والے
ان تو‏ں روایت نقل کرنے والے بعض راویان حدیث دے اسماء ایہ نيں: 

* احمد بن محمد بن خالد برقی
* ابو عبدالله برقی
* احمد بن محمد بن عیسی اشعری
* احمد بن هلال
* حسن بن محمد بن سَماعہ
* حسین بن سعید
* عبدالله بن عامر علی بن سندی
* علی بن مہزیار
* فضل بن شاذان
* محمد بن خالد برقی
* معاویہ بن حکیم
* یعقوب بن یزید
* تے دوسرے بوہت سارے افراد

## انہاں تو‏ں منقول مرسلہ روایات

**قدماء دے نظریات**

ابن ابی عمیر اصحاب اجماع وچو‏ں نيں تے علمائے رجال انہاں تو‏ں نقل ہونے والی روایات دے صحیح ہونے اُتے اتفاق نظر رکھدے نيں۔ نجاشی نے علمائے امامیہ دے انہاں تو‏ں منقول مرسلہ روایات اُتے اعتماد کرنے دا سبب اس طرح تو‏ں ذکر کیتا اے: ابن ابی عمیر اپنی تمام کتاباں دے ضائع ہو جانے دے بعد تو‏ں اپنے حافظہ تو‏ں حدیث بیان کردے سن ۔ اسی وجہ تو‏ں ساڈے محدثین انہاں دی مرسلہ روایات اُتے اعتبار کردے نيں۔

شیخ طوسی تعادل و تراجیح دے باب وچ اس طرح تو‏ں فرماندے نيں: جے اک راوی نے اپنی روایت نو‏‏ں سند دے نال تے دوسرے راوی نے مرسلہ دے طور اُتے نقل کيتی اے تو مرسلہ روایت دے راوی دے سلسلہ وچ دقت دی جائے گی تے جے اس دا شمار انہاں راویاں وچو‏ں ہُندا ہو جو فقط ثقہ افراد تو‏ں روایت نقل کردے نيں تو انہاں دونے حدیثاں وچ کسی نو‏‏ں دوسری دے اوپر ترجیح حاصل نئيں ہوئے گی۔ ایہی سبب اے کہ شیعہ محمد بن ابی عمیر تے صفوان بن یحیی و ۔۔۔ دی روایات تے انہاں روایات وچ جو دوسرے روات نے نقل کيتی اے، کسی امتیاز دے قائل نئيں نيں۔ اکثر فقہا تے علمائے رجال دا ایہی نظریہ اے تے مامقانی نے اس اجماع منقول دے سلسلہ وچ تواتر دا دعوی کیتا ا‏‏ے۔

**متاخرین دے نظریات**

متاخرین علما دا اک گروہ اس گل دا قائل اے: اجماع کشی دے نقل تو‏ں ایسا ظاہر ہُندا اے کہ ہر اوہ حدیث جو اصحاب اجماع تو‏ں نقل ہوئی ہو اسنو‏ں صحیح تے معتبر سمجھیا جائے گا ہن چاہے اوہ مسند ہو یا مرسل، ثقہ ہو یا ضعیف و مجہول، اس شرط دے نال کہ سلسلہ سند وچ ذکر ہونے والے روات اس راوی تک معتبر ہون۔ بعض دوسرے افراد ابن ابی عمیر تو‏ں منقول مرسلہ روایات نو‏‏ں معتبر نئيں مندے نيں تے اس دا شمار وی دوسرے ثقہ راویاں تو‏ں منقول مرسلہ روایات وچ کردے نيں۔ یعنی انہاں دے مطابق ابن ابی عمیر تے دوسرے روات دی مرسلہ روایات وچ کوئی فرق نئيں اے تے دونے دی قابل قبول نئيں نيں۔ تے انہاں دے مطابق بعض موارد وچ اصحاب اجماع تے ابن ابی عمیر نے ضعیف راویاں تو‏ں احادیث نقل کيتیاں نيں۔ تے اسی طرح تو‏ں اوہ اس سلسلہ وچ اجماع دے دعوی نو‏‏ں حکم شرعی اُتے اجماع دے طور اُتے مندے نيں۔ تے اوہدی بازگشت شیخ طوسی دی طرف ہُندی ا‏‏ے۔ تے اصول فقہ وچ ثابت ہو چکيا اے کہ اجماع منقول خبر واحد دے ذریعہ تو‏ں حجیت نئيں رکھدا ا‏‏ے۔

## تالیفات
ابن بطہ نے ابن ابی عمیر دی تصنیفات دی تعداد ۹۴ تک ذکر کيتی اے جس وچ اکثر انہاں دی زندگی وچ ہی نابود ہو گئی سن۔ اس دے سبب دے بارے وچ اس طرح تو‏ں کہیا جاندا اے: انہاں دی بہن نے جس زمانہ وچ اوہ قید وچ سن، انہاں دی تمام کتاباں نو‏‏ں زمین وچ چھپا دتا سی ایتھ‏ے تک کہ اوہ سب خراب ہو گئياں۔ اک دوسری روایت دے مطابق: انہاں نے کتاباں نو‏‏ں اک کمرہ وچ رکھیا جس وچ بارش دا پانی جانے دی وجہ تو‏ں اوہ خراب ہو گئياں۔ شیخ طوسی دے قول دے مطابق: امام علی رضا علیہ السلام دی شہادت دے بعد ابن ابی عمیر دی کتاباں نو‏‏ں غارت کر دتا گیا۔ تے آخر کار انہاں نے اپنے حافظہ دی بنیاد اُتے انہاں نو‏ں ۴۰ جلداں وچ جمع کیتا تے النوادر دا نام دتا۔ انہاں دی بعض کتاباں جنہاں دے صرف نام باقی رہ گئے اوہ درج ذیل نيں:

* المغازی
* الکفر والایمان
* البداء
* الاحتجاج فی الامامہ
* الملاحم
* النّوادر
* یوم و لیلہ
* التوحید
* بعض دوسری فقہی کتاباں۔

## متعلقہ مضامین
* اصحاب اجماع

## حوالے

## منابع

* ابن طاووس، علی‌، فرج المهموم‌، قم‌، ۱۳۶۳ش‌.
* ابن قولویہ، جعفر، کامل الزیارات، بہ کوشش عبدالحسین امینی‌، نجف‌، ۱۳۵۶ق‌/۱۹۳۷ ء
* اردبیلی، محمد، جامع الرواه، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳ ء
* برقی، احمد، المحاسن، بہ کوشش سید جلال حسینی‌، تهران‌، ۱۳۴۲ش‌.
* جاحظ، عمرو، البیان و التبیین‌، بہ کوشش حسن سندویی‌، قاهره‌، ۱۳۵۱ق‌/۱۹۳۲ ء
* حر عاملی، محمد، وسایل الشیعہ، بہ کوشش محمد رازی، بیروت‌، ۱۳۸۹ق‌/۱۹۶۹ ء
* حلی‌، جعفر، المعتبر، چاپ سنگی‌، تهران‌، ۱۳۱۸ق‌.
* خویی‌، ابو القاسم‌، معجم رجال الحدیث، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳ ء
* شوشتری، محمد تقی‌، قاموس الرجال، تهران‌، ۱۳۸۷ق‌.
* صدوق، محمد، التوحید، بہ کوشش هاشم حسینی و علی‌ اکبر غفاری، قم‌، ۱۳۹۸ق‌.
* صدوق، کمال الدین و تمام النعمہ، بہ کوشش علی‌ اکبر غفاری، تهران‌، ۱۳۹۰ق‌.
* صدوق، من لا یحضره الفقیہ، بہ کوشش علی‌ اکبر غفاری، قم‌، ۱۴۰۴ق‌.
* طوسی‌، محمد، اختیار معرفة الرجال، بہ کوشش حسن مصطفوی، مشهد، ۱۳۴۸ش‌.
* طوسی‌، تهذیب الاحکم، بہ کوشش حسن موسوی، بیروت‌، ۱۴۰۱ق‌/۱۹۸۱ ء
* طوسی‌، عدّة الاصول‌، بہ کوشش محمد مهدی نجفی‌، قم‌، ۱۴۰۳ق‌.
* طوسی‌، الفهرست‌، بہ کوشش محمود رامیار، مشهد، ۱۳۵۱ش‌.
* کلباسی‌، ابو المهدی، سماء المقال‌، بہ کوشش محمد علی روضاتی‌، قم‌، ۱۳۷۲ق‌.
* کلینی، محمد، الکافی، بہ کوشش علی‌ اکبر غفاری، تهران‌، ۱۳۸۸ق‌.
* مامقانی‌، عبدالله‌، تنقیح المقال، نجف‌، ۱۳۵۲ق‌/۱۹۳۳ ء
* مامقانی‌، عبدالله‌، مقباس الهدایہ (پیوست تنقیح المقال‌)
* مجلسی‌، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳ ء
* مفید، محمد، الاختصاص‌، بہ کوشش علی‌اکبر غفاری، قم‌، مؤسسه نشر الاسلامی‌.
* نجاشی، احمد، الرجال‌، بہ کوشش محمد جواد نائینی‌، بیروت‌، ۱۴۰۸ق‌/۱۹۸۸ ء

## باہرلے جوڑ
* منبع مقاله: دایرة المعارف بزرگ اسلامی

 

گٹھ:اصحاب امام موسی کاظم
گٹھ:اصحاب امام علی رضا
گٹھ:اصحاب امام محمد تقی
گٹھ:اصحاب اجماع
گٹھ:شیعہ شخصیتاں