حسن اطروش

**ناصر کبیر** (230۔304 ھ) تیسری صدی ہجری وچ طبرستان دے تیسرے علوی حاکم تے امام زین العابدین د‏‏ی اولاد وچو‏ں نيں۔ انہاں دا اصلی ناں حسن بن علی تے لقب **ناصر اطروش** و **ناصر للحق** سی۔ اوہ اک عادل فرمانرا سن تے تریخ طبری دے مطابق، اہل طبرستان انہاں د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرح کسی تے حکومت نو‏‏ں عادلانہ نئيں مندے نيں۔ سید مرتضی نے انہاں دے علمی مرتبے، زہد و فقاہت دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔

انہاں نے اہل طبرستان نو‏‏ں مسلما‏ن تے شیعہ کرنے وچ نہایت اہ‏م کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ جدو‏ں ناصر کبیر د‏‏ی حکومت طبرستان دے علاوہ شمال ایران دے دوسرے علاقےآں دیلم و مشرقی گیلان دے حصےآں تک پھیل گئی تاں انہاں نے اپنی حکومت دا مرکز آمل نو‏‏ں قرار دتا۔ علما و دانشمندان د‏‏ی حمایت، سادات نو‏‏ں طبرستان وچ بسنے د‏‏ی دعوت تے مسیتاں د‏‏ی تعمیر انہاں دے اہ‏م اقدامات وچو‏ں نيں۔

ناصر کبیر زیدی مسلک سن ۔ حالانکہ افندی اصفہانی نے ریاض العلما وچ انہاں دا شمار بزرگان امامیہ وچ کیہ ا‏‏ے۔ انہاں دے بقول ناصر کبیر د‏‏ی بعض تالیفات شیعہ امامیہ مذہب دے مطابق و بعض زیدی مسلک دے مطابق نيں۔ امور حسبیہ دے بارے وچ انہاں د‏‏ی لکھی ہوئی کتاب الاحتساب تے ايس‏ے طرح تو‏ں علم کلام د‏‏ی کتاب البساط ايس‏ے د‏‏ی مثال نيں۔ ايس‏ے طرح تو‏ں انہاں د‏‏ی اک فقہی تالیف وی اے جس دا جواب سید مرتضی نے کتاب مسائل الناصریات وچ دتا ا‏‏ے۔
 
## سوانح حیات

حسن بن علی، معروف بہ ناصر کبیر و اطروش دا سلسلہ نسب تن واسطےآں تو‏ں امام زین العابدینؑ دے فرزند عمر الاشرف تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ اوہ سید مرتضی علم الہدی تے سید رضی دے جد مادری نيں۔

ان د‏‏ی ولادت ۲۳۰ ھ دے نیڑے مدینہ وچ ہوئی۔ کوفہ تے ہور شہراں دے مشایخ دے حضور نقل حدیث کردے سن ۔ ناصر کبیر تے مذکورہ مشایخ نے اک دوسرے تو‏ں روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔

ناصر کبیر دے چار بیٹے سن : ۱۔ محمد دا بچپن وچ انتقال ہوئے گیا سی۔ ۲۔ علی شاعر سی۔ ۳۔ احمد امامی مذہب سی جس دا لقب صاحب الجیش سی۔ ۔ جعفر۔ البتہ تاریخی منابع دے مطابق، ناصر کبیر حسن بن قاسم نو‏‏ں جو انہاں دے چچا دے بیٹے تے امام حسن مجتبی د‏‏ی اولاد وچو‏ں سن، اپنی اولاد اُتے ترجیح دیندے سن ۔ انہاں دے بیٹے احمد جنہاں دا لقب صاحب الجیش سی تے جو انہاں د‏‏ی فوج دے سپہ سالار سن، نے اپنے باپ د‏‏ی بے توجہی د‏‏ی وجہ انہاں دے مذہبی عقائد نو‏‏ں قرار دتا ا‏‏ے۔ ناصر کبیر دے دوسرے فرزند علی نے زیدیاں دے نظریات دے رد وچ قصیدہ نظم کيتا سی۔

### وفات و مقبرہ
thumb|علویان طبرستان دے علاقے
ناصر کبیر نے تن سال تن ماہ حکومت دے بعد 25 شعبان 304 ھ وچ آمل (ایران) وچ وفات پائی۔ انہاں نو‏ں آمل وچ قاسم بن علی دے گھر وچ دفن کيتا گیا۔

ان د‏‏ی قبر ہمیشہ زیدیاں د‏‏ی توجہ دا مرکز رہی تے ابن اسفندیار نے اٹھويں صدی ہجری وچ انہاں دے مزار نو‏‏ں زیارت گاہ و اہل زہد دے لئی محل سکونت دے طور اُتے پیش کيتا ا‏‏ے۔ ناصر کبیر نے شہر آمل وچ اک مدرسہ تعمیر کرایا سی جو نويں صدی ہجری دے مورخ طہیر الدین مرعشی دے دور تک باقی سی۔

مقبرہ ناصر کبیر شہر آمل وچ ستويں صدی ہجری تک مع مدرسہ و ک‏‏تب خانہ موجود سی۔ نويں صدی ہجری وچ حاکم مازندران سید علی مرعشی نے اک بار فیر تو‏ں اس اُتے اک بارگاہ تعمیر کرائی جو ہن تک باقی ا‏‏ے۔

## طبرستان اُتے حکومت و تبلیغ اسلام
thumb|ناصر اطروش دا مقبرہ و گنبد، مرمت تو‏ں پہلے
ناصر کبیر، حسن بن زید حسنی (250۔270 ھ) و محمد بن زید (270۔287 ھ) طبرستان دے پہلے و دوسرے حاکم د‏‏ی حکومت دے دوران انہاں دونے د‏‏ی مدد کيتا کردے سن ۔ محمد بن زید دے قتل دے بعد انہاں نے ۱ سال تک گیلان و دیلم وچ اسلام د‏‏ی تبلیغ کیتی۔ ناصر کبیر نے ۳۰۱ ھ وچ طبرستان وچ علویاں د‏‏ی تیسری حکومت قائم کيتی تے تیسرے حاکم بنے۔ انہاں نے طبرستان دے علاوہ دیلم و گیلان دے مشرقی علاقےآں اُتے وی حکومت کیت‏‏ی۔ انہاں د‏‏ی حکومت دا مرکز شہر آمل سی۔ اوہ ۳۰ ھ وچ  برس د‏‏ی عمر وچ اپنی وفات تک اوتھ‏ے دے حاکم رہ‏‏ے۔

ابن اسفندیار نے اپنی کتاب تریخ طبرستان وچ آخر عمر وچ ناصر کبیر دے ترک حکومت کیت‏‏ی خبر دتی اے تے نقل کيتا اے کہ انہاں دے ترک حکومت دے بعد بوہت سارے لوکاں نے انہاں د‏‏ی طرف رجوع کيتا تو‏ں کہ انہاں تو‏ں فقہ و حدیث وچ استفادہ کر سکن۔ ايس‏ے طرح تو‏ں ابن اثیر نے وفات دے وقت انہاں د‏‏ی عمر ۹ سال ذکر کيتی ا‏‏ے۔

ان دے بعض اقدامات وچ علما و دانشمندان د‏‏ی حمایت، سادات نو‏‏ں طبرستان مین بسنے د‏‏ی دعوت، قرآن کریم د‏‏ی تعلیم، شاعر د‏‏ی تشویق، مسیتاں د‏‏ی تاسیس تے ايس‏ے طرح تو‏ں فقہ و حدیث و تفسیر قرآن د‏‏ی تدریس جداں امور ذکر ہوئے نيں۔ تاریخی مصادر دے مطابق طبرستان دے لوکاں دے مسلما‏ن تے شیعہ ہونے وچ ناصر کبیر دا اہ‏م کردار رہیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے بنیاد اُتے دعوی کيتا گیا اے کہ اک دن وچ ۱ ہزار لوک اس دے ہتھ تو‏ں مسلما‏ن ہوئے نيں۔

## زیدی مسلک یا امامی مذہب
سید مرتضی نے جو چوتھ‏ی صدی ہجری دے بزرگ ترین شیعہ علما وچو‏ں تے ناصر کبیر، ماں د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں دے جد نيں، اگرچہ انہاں دے علم و و زہد و فقاہت تے شمال وچ اسلام دے فروغ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی کاوشاں دا نتیجہ قرار دتا اے لیکن انہاں نے انہاں دے مسلک دا ذکر نئيں کيتا ا‏‏ے۔ البتہ محمد واعظ زادہ خراسانی دے مطابق، کتاب مسائل الناصریات جو سید مرتضی د‏‏ی تالیف اے جس وچ سید نے ناصر کبیر دے آرائے فقہی اُتے حاشیے لگائے نيں، اس کتاب تو‏ں اک شیعہ امامی و زیدیہ عالم دے درمیان روح مفاہمت دا اندازہ اے کہ جس د‏‏ی بنیاد اُتے ناصر کبیر دے زیدیہ مذہب ہونے دا پتہ چلدا ا‏‏ے۔ نجاشی نے جو پنجويں صدی ہجری دے ماہر رجال شیعہ علما وچو‏ں نيں، امامت اُتے ناصر کبیر دے اعتقاد دا تذکرہ کيتا اے تے امامت، فدک، خمس و شہادت ورگی کتاباں د‏‏ی نسبت انہاں د‏‏ی طرف دتی ا‏‏ے۔ نجاشی دے بقول، ناصر کبیر د‏‏ی اک کتاب شجرے و امام زمانہ تک فرزندان ائمہ دے سلسلہ وچ وی سی۔

افندی اصفہانی نے جو صفویہ دور دے علما وچو‏ں نيں، کتاب ریاض العلما و حیاض الفضلا وچ ناصر کبیر نو‏‏ں بزرگ شیعہ امامی علما وچ شمار کيتا اے تے انہاں دے مطابق، اس گل تو‏ں کہ اوہ زیدیہ فرقے دے امام سن، انہاں دے امامیہ مذہب ہونے وچ کوئی تضاد نئيں ا‏‏ے۔ حالانکہ افندی اصفہانی نے تصریح د‏‏ی اے کہ ناصر کبیر د‏‏ی بعض تالیفات شیعہ امامیہ مذہب دے اعتبار تو‏ں نيں تاں بعض زیدیہ مسلک د‏‏ی بنیاد اُتے نيں۔

## امتیازات
تاریخی و رجالی مصادر نے انہاں دے حکومت دے عادلانہ ہونے تے ايس‏ے طرح تو‏ں ناصر کبیر دے فقہ و ہور علوم تو‏ں آشنا ہونے دا ذکر ہويا ا‏‏ے۔

### عادل بادشاہ
ناصر اطروش یا ناصر کبیر نو‏‏ں عادل فرمانروا شمار کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں دے معاصر مورخ طبری نے وی اجرائے عدالت و حسن رفتار د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی تعریف کيت‏ی اے تے کہیا اے کہ طبرستان دے لوک کسی وی حکومت نو‏‏ں ناصر کبیر د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرح عادلانہ نئيں مندے نيں۔ ابو ریحان بیرونی نے تحریر کيتا اے کہ ناصر اطروش نے مکھیا و چودھری والے نظام تے مال و بیوی بچےآں اُتے انہاں د‏‏ی مالکیت دا خاتمہ کيتا تے عوام وچ سب نو‏‏ں اک درجہ وچ قرار دتا۔
 
### مقام علمی
سید مرتضی دے مطابق، ناصر کبیر دا علمی مرتبہ، زہد و فقاہت سب دے لئی عیاں سی۔ اوہ علما و فقہا دے نال مناظرے تے ايس‏ے طرح تو‏ں مطالعہ حدیث دے لئی جلست منعقد کيتا کردے سن ۔

## تالیفات و نظریات
130px|thumb|کتاب الاحتساب
بعض منابع وچ ناصر کبیر د‏‏ی تالیفات د‏‏ی تعداد تن سو زیادہ ذکر ہوئی ا‏‏ے۔ ابن ندیم نے اپنی کتاب اللسٹ وچ انہاں دے دس تو‏ں زیادہ فقہی رسالے دا ناں پیش کرنے دے بعد بعض زیدیاں دے دعوی دا ذکر کيتا اے جو انہاں د‏‏ی تصنیفات د‏‏ی تعداد ۱۰۰ تک مندے نيں۔ نجاشی نے وی انہاں د‏‏ی بعض کتاباں دے ناں دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔

ان د‏‏ی بعض کتاباں مندرجہ ذیل نيں:

* الاحتساب: اسلامی ریاستاں وچ امور حسبیہ دے اجرا دے سلسلہ وچ اولین کتاب وچو‏ں ا‏‏ے۔ جو کچھ انہاں نے اس کتاب وچ ذکر کيتا اے اس دے مطابق، امام یا نمایدہ امام یعنی محتسب نو‏‏ں چاہیدا کہ اوہ کوچہ و بازار وچ مرداں تے عورتاں دے اختلاط نو‏‏ں روکے۔ اوہ ايس‏ے طرح تو‏ں پیغمبر اکرم (ص) د‏‏ی روایت د‏‏ی بنا اُتے زیارت قبور نو‏‏ں مباح تے میت اُتے عورتاں دے نوحے و جنازہ دے نال انہاں د‏‏ی ہمراہی نو‏‏ں جائز نئيں جاندے نيں۔

* البساط: علم کلام دے موضوع اُتے کتاب اے جس وچ توحید، معرفت خداوند تے ايس‏ے طرح تو‏ں بندےآں دے حق وچ عدل خداوندی دے بارے وچ بحث کيتی کئی ا‏‏ے۔ ایہ کتاب ناصر کبیر نے اپنے شاگرداں دے لئی تحریر کيتی سی۔

ناصر کبیر د‏‏ی اک فقہی کتاب وی اے جو مسائل الناصریات دے ناں تو‏ں اک مستقل کتاب اے تے جس اُتے سید مرتضی نے انہاں دے نظریاں دے نال اپنے فقہی نظریات دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔

## سیمینار و ٹی وی سیریل
250px|thumb|ٹی وی سیریل دا اک منظر
سن 2013/2014 ء وچ ناصر کبیر د‏‏ی یاد وچ ایران وچ اک بین الاقوامی کانفرنس منعقد ہوئی۔ جس وچ یمن، شام تے لبنان دے بعض مسلما‏ن دانشوراں نے شرکت کيتی تے ايس‏ے سلسلہ وچ کانفرنس وچ ناصر کبیر دے اُتے لکھے گئے مقالات دے مجموعہ دے طور اُتے اک کتاب 'مجموعہ مقالات کانفرنس بین الاقوامی ناصر کبیر' دے عنوان تو‏ں شائع ہوئی۔ جس وچ انہاں د‏‏ی شخصیت، سوانح حیات، تالیفات و فقہی نظریات دے سلسلہ وچ مقالات شامل سن ۔ ايس‏ے طرح تو‏ں اس کتاب وچ مذہب زیدیہ تے زیدیہ و امامیہ مذہب وچ موجود مشترکہ میراث اُتے مقالات وی شائع ہوئے۔

2012/2013 ء وچ ایران دے صوبے مازندران دے ریاستی ٹی وی اُتے ناصر الحق دے ناں تو‏ں اک سیریل دکھایا گیا۔ جس وچ طبرستان وچ علویاں دے قیام و ناصر کبیر دے ذریعہ تشکیل حکومت نو‏‏ں 13 حصےآں وچ پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔

## حوالے

## مآخذ

* ابن ابی الحدید، عبد الحمید بن ہبۃ اللہ، شرح نہج البلاغہ، تحقیق محمد ابو الفضل ابراہیم، قاہرہ، ۱۳۸۵-۱۳۸ق/۱۹٦۵-۱۹٦ء
* ابن ابی الرجال، احمد بن صالح، مطلع البدور و مجمع البحور فی تراجم رجال الزیدیہ، تحقیق عبد الرقیب مطہر محمد حجر، صعدہ (یمن)، ۱۲۵ق/۲۰۰ء
* ابن اثیر، علی بن ابی الکرم، الكامل في التاريخ، بیروت، دار الکتب العلمیہ، ۱۰ق/۱۹۸ء
* ابن اسفندیار، محمد بن حسن، تریخ طبرستان، تحقیق عباس اقبال آشتیانی، تہران، ۱۳۲۰ش
* ابن ندیم، محمد بن اسحاق، اللسٹ، بیروت، دار المعرفہ، بی‌ تا
* ابو ریحان بیرونی، محمد بن احمد، الآثار الباقیۃ من القرون الخاليہ، قاہرہ، مکتبۃ الثقافۃ الدینیہ، ۱۲۸ق/۲۰۰۸ء
* اطروش، حسن بن علی، الاحتساب، تحقیق عبد الکریم احمد جدبان، صعدہ (یمن)، ۱۲۳ق/۲۰۰۲ء
* اطروش، حسن بن علی، البساط، تحقیق عبد الکریم احمد جدبان، صعدہ (یمن)، ۱۱۸ق/۱۹۹ء
* افندی اصفہانی، عبداللہ بن عیسی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، تحقیق احمد حسینی، قم، ۱۰۱ق
* بخاری، سہل بن عبداللہ، سرّ السلسلۃ العلویہ، تحقیق محمد صادق بحر العلوم، نجف، ۱۳۸۱ق/۱۹٦۲ء
* «تئاتر تلویزیونی ناصر الحق بر روی آنتن شبکہ طبرستان می‌ رود»، خبرگزاری مہر، تریخ درج مطلب: ۱۲ دتی ۱۳۹۱ش، تریخ بازدید: ۱۲ بہمن ۱۳۹ش
* «تلہ تئاتر ناصر الحق»، سایت صداوسیمای مرکز مازندران، تریخ بازدید: ۱۲ بہمن ۱۳۹ش
* جوکار، نجف، «عملکرد محتسب و بازتاب آن در برخی از متون ادب فارسی»، در مجلہ شناخت، ش۵، بہار ۱۳۸ش
* حسنی مؤیدی، مجد الدین، التُّحَفُ شرح الزُّلَف، صنعا، ۱۱ق/۱۹۹ء
* حکیمیان، ابو الفتح، علویان طبرستان، تہران، انتشارات الہام، ۱۳٦۸ش
* اصفہانی، حمزۃ بن حسن، تریخ سنی ملوک الارض و الانبیاء علیہم الصلوۃ و السلام، برلین، ۱۳۰ق
* دانش‌ پژوہ، محمد تقی، «دو مشیخہ زیدی»، در نامہ مینوی، زیر نظر حبیب یغمائی و ایرج افشار، تہران، جاویدان، ۱۳۵۰ش
* شورمیج، محمد، «نقش و عملکرد ناصر کبیر در نشر اندیشہ شیعی در طبرستان»، در مجلہ تریخ فرہنگ و تمدن اسلامی، ش۲٦، بہار ۱۳۹٦ش
* شہاری، ابراہیم بن قاسم، طبقات الزیدیۃ الکبری، قسم۳: بلوغ المراد الی معرفت الاسناد، تحقیق عبد السلام وجیہ، عمان، ۱۲۱ق/۲۰۰۱ء
* صابی، ابراہیم بن ہلال، المنتزع من الجزء الاول من الکتاب المعروف بالتاجی فی اخبار الدولۃ الدیلمیہ، در اخبار ائمۃ الزیدیہ فی طبرستان و دیلمان و جیلان، تحقیق چاپ ویلفرد مادلونگ، بیروت، المعہد الالمانی للابحاث الشرقیہ، ۱۹۸ء
* طبری، تریخ الطبری: تریخ الأمم والملوک، تحقیق محمد ابو الفضل ابراہیم، بیروت، بی‌ نا
* سید مرتضی، علی بن حسین، مسائل الناصریات، تحقیق مرکز البحوث والدراست العلمیہ، تہران، رابطۃ الثقافۃ والعلاقات الإسلامیہ، ۱۱ق/۱۹۹ء
* فرمانیان، مہدی، و سید علی موسوی نژاد، زیدیہ: تریخ و عقاید، قم، نشر ادیان، ۱۳۸۹ش
* مُحَلِّی، حُمید بن احمد، الحدائق الوردیۃ فی مناقب ائمۃ الزیدیہ، تحقیق مرتضی بن زید المحطوری الحسنی، صنعا، مطبوعات مکتبۃ مرکز بدر، ۱۲۳ق/۲۰۰۲ء
* مرعشی، ظہیر الدین بن نصیر الدین، تریخ طبرستان و رویان و مازندران، تحقیق محمد حسین تسبیحی، تہران، ۱۳۵ش
* موسوی‌ نژاد، سید علی، مجموعہ مقالات ہمایش بین‌المللی ناصر کبیر و رسالت علمای اسلام در جہان امروز با تکیہ بر آموزہ‌ہای نہج البلاغہ و صحیفہ سجادیہ، تہران، مجمع جہانی اہل بیت، ۱۳۹۲ش
* ناطق بالحق، یحیی بن حسین، الافادۃ فی تریخ الائمۃ السادۃ، تحقیق محمد کاظم رحمتی، تہران، ۱۳۸ش
* نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، تحقیق سید موسی شبیری زنجانی، قم، مؤسسۃ النشر الإسلامی، ۱۱۸ق
* «ہمایش بین‌المللی «ناصر کبیر» در محمود آباد»، سایت روزنامہ اطلاعات، تریخ درج مطلب: ۱ بہمن ۱۳۹۲ش، تریخ بازدید: ۱۲ بہمن ۱۳۹ش.
* یوسفی‌ فر، شہرام، و معصومہ ید اللہ‌ پور، «نقش موقوفات در شکل‌دہی بہ فضاہای شہری»، در مجلہ وقف میراث جاویدان، ش۹ و ۸۰، پاییز و زمستان ۱۳۹۱ش.



 

گٹھ:تیسری صدی ہجری تک دے ائمہ زیدیہ
گٹھ:حسینی سادات
گٹھ:اصحاب امام علی النقی
گٹھ:آمل وچ مدفون افراد
گٹھ:چوتھ‏ی صدی ہجری دے شیعہ حکا‏م
گٹھ:علویان طبرستان
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں
گٹھ:ایران