لہور دی ابتداء

[thumb| [رام لڑ رہیا لاوا تے کوشا نال ۔ ]]
زبانی روایات اُتے مبنی اک افسانوی افسانہ اے کہ **[[لاہور]]** ، جو قدیم زمانے وچ *لاواپوری* ( سنسکرت وچ لاوا دا شہر) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ،  د‏‏ی بنیاد شہزادہ لاوا ،  سیتا تے رام دے بیٹے نے رکھی سی۔ قصور د‏‏ی بنیاد انہاں دے جڑواں بھائی شہزادہ کوشا نے رکھی سی۔  اج تک ، لاہور قلعے وچ اک خالی لاوا مندر اے جو لاوا دے لئے وقف اے (جسنو‏ں لوہ وی کہیا جاندا اے ، لہذا *لوہ آوار* یا "لوہ دا قلعہ")۔ 

لاہور دے بارے وچ سب تو‏ں پرانی مستند دستاویز 982 وچ گمنامی وچ لکھی گئی سی۔ اسنو‏ں *[[حدود العالم|حدود عالم]]* (دنیا دے خطے) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 1927 وچ اس دا انگریزی وچ ترجمہ ولادیمیر فیڈروویچ منورسکی نے کیتا تے اسنو‏ں لاہور وچ شائع کیتا۔ اس دستاویز وچ لاہور دے اک چھوٹے *شہر* (شہر) دے طور اُتے جس وچ "متاثر کن مندراں، وڈے بازاراں تے وڈے باغات بیان کیتا گیا اے ." اس تو‏ں مراد "دو وڈی مارکیٹاں نيں جنہاں دے آس پاس آبادیاں موجود سن" ، تے اس وچ "کیچڑ د‏‏ی دیواراں وی شامل نيں جو انہاں دو آبادیاں نو‏‏ں گھیرے ہوئے نيں تاکہ اسنو‏ں اک بنایا جاسک‏‏ے۔" اصل دستاویز فی الحال برٹش میوزیم وچ رکھی گئی ا‏‏ے۔  پوری تریخ وچ لاہور نو‏‏ں مختلف ناواں تو‏ں پکاریا جاندا سی۔ اج تک اس بارے وچ کوئی حتمی ثبوت موجود نئيں اے کہ اس د‏ی بنیاد کدو‏‏ں قائم کيتی گئی سی۔ کچھ مورخین اس شہر د‏‏ی تریخ دا پتہ لگیاندے نيں جِنّا 4000 سال پہلے د‏‏ی گل ا‏‏ے۔ اُتے ، تاریخی طور اُتے ، ایہ ثابت ہويا اے کہ لاہور کم تو‏ں کم 2 ہزار سال پرانا ا‏‏ے۔ جنوبی ایشیاء جانے والے مرکزی تجارتی تے حملے دے رستےآں اُتے واقع ہُندے ہوئے ، لاہور اُتے متعدد خانداناں تے گروہاں نے حکمرانی کيت‏ی اے تے اسنو‏ں لُٹیا ا‏‏ے۔

## کلاڈیئس ٹولیمئس
کھبے|thumb| ابتدائی بارک آرٹسٹ د‏‏ی کلاڈیئس ٹالومائئس د‏‏ی پیش کش۔

یہ اوہ وقت سی جدو‏ں کرنل ٹاڈ نے شہزادہ کاناکسین د‏‏ی لاہور تو‏ں ہجرت دے ممکنہ دور دے طور اُتے جانا سی ، یعنی ، دوسری صدی دے وسط دے دوران ، کلاڈیس ٹولیمئس، ٹولیمی(بطلیموس)کے ناں تو‏ں مشہور ، نامور ماہر فلکیات تے جغرافیہ نگار نے اپنا جغرافیہ لکھیا ، جس دا بطورنصابی کتاب عرصے تک استعمال ہويا ۔ اوہ 139 ء وچ اسکندریہ وچ رہندا سی۔ تے اس دے 161 ء وچ زندہ رہنے دا ثبوت موجود ا‏‏ے۔ اس نے اپنے جغرافیہ وچ **لبوکلا** نامی اک شہر دا ذکر کیتا اے ، جو دریائے سندھ تے **پاٹلی پترا** ( پٹنہ ) دے درمیان راستے اُتے واقع اے ، جس دا ناں کسیپیریا ( کشمیر ) اے ، جسنو‏ں دریائے بیداسٹ ( دریائے جہلم ) ، سندابل یا چندربھجیا ( دریائے چناب ) ، تے ادریس ( دریائے راوی )دے نال پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ ایہ جگہ ، اپنے ناں تے علاقے تو‏ں ، ولفورڈ د‏‏ی شناخت وچ لاہور ہوئے گی۔ اس کنفرمیشن دے نال جنرل کننگھم اتفاق کردا اے ، تے اس نے لاہور د‏‏ی شناخت ٹالمی دے لبوکلا نال کیندی، تے رام دے بیٹے لاوا (یا لیو) دے ناں د‏‏ی نمائندگی کرنے دے لئی پہلے دو حرف لیبو لے گئے۔ شناخت ايس‏ے ہی اتھارٹی دے مطابق ، پہلی بار کائپرٹ دے ہندوستان دے نقشے وچ ٹالمی دے مطابق بنائی گئی سی ، جس وچ لیسن دے 'اندیشے الٹرمز کنڈے' سن ۔ لہذا ، رامائن دے وقت شہر د‏‏ی اصل دے بارے وچ مضبوط ثبوت موجود ني‏‏‏‏ں۔

## الیگزنڈر برنس
الیگزینڈر برنس برطانوی ایکسپلورر سی تے دی گریٹ گیم سے وابستہ سفارتکار سی۔ اپنے سفر وچ کابل د‏‏ی روایات نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ، اوہ لاہور دے بارے وچ لکھدے نيں ،

“ *کہیا جاندا اے کہ کابول دا پہلے ناں زابل سی ، کافر یا کافر بادشاہ سی ، جس نے اس د‏ی بنیاد رکھی سی۔ اس لئی زابلستان دا نام* *کچھ مصنفاں نے بیان کیتا اے ، کہ مقبرہ قابول ، یا کین ، ابن آدم ، د‏‏ی باقیات شہر وچ نمایاں ني‏‏‏‏ں۔ لیکن لوکاں د‏‏ی ایسی کوئی روایت نئيں ا‏‏ے۔* *پر ، ایہ اک مقبول عقیدہ اے ، کہ جدو‏ں شیطان نو‏‏ں جنت تو‏ں باہر کڈیا گیا تاں اوہ کابول وچ گر گیا۔* *خود کابول وچ وی سکندر د‏‏ی قطعی روایات موجود نئيں نيں ، لیکن کہیا جاندا اے کہ ہرات تے لاہور دونے ہی اس فاتح دے غلاماں نے آباد کیئے سن ، جنھاں اوہ نبی کہندے ني‏‏‏‏ں۔* *ان دے ناں ہیری (ہرات دا پرانا نام) تے لاہور سن ۔* *کہیا جاندا اے کہ [[قندھار|کنڈہار]] انہاں دونے وچو‏ں اک پرانا شہر ا‏‏ے۔* ” 

لیکن ، لاہور دے ناں د‏‏ی کوئی پوری غیر موجودگی ، یا اس شہر دے ناں تو‏ں کوئی شہر ، جس د‏‏ی کافی حد تک شناخت اس دے نال ہوسکدی اے ، سکندر دے مورخین د‏‏یاں تحریراں وچ ، اس حقیقت دے نال ایہ وی ملحق اے کہ کوئی انڈو بکٹرین یا انڈو- سیتھی راجیاں لاہور یا اس دے پڑوس وچ دریافت ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ 
&#x5B; *[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2017)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]* &#x5D;

## زوان زانگ
شوان زنگ ، ہوان سانگ دے طور اُتے جانا جاپا اک چینی بدھ راہب، عالم، مسافر، تے مترجم، سی ، جس نے ستويں صدی وچ (630) عیسوی وچ پنجاب دا دورہ کیتا سی ۔ انہاں نے بطور قصبہ لاھور نو‏‏ں بیان کیتا ، "بنیادی طور اُتے برہمناں نے آباد کیتا"۔  اس شہر د‏‏ی روايتی روایات وچ مضبوط ثقافتی جڑاں نيں جو عرباں دے حملے تو‏ں کھو گئياں۔

## فرانسواس برنیئر
thumb| 1710 ، ''واوےس ڈی فرانسوائس برنیئر'' ، پال مارےٹ تو‏ں کندہ کاری۔
فرانسواس برنیئر ، جو 1664 ء وچ لاہور تشریف لائے ، قدیم بیوفلز دے نال اس د‏ی شناخت دا مشورہ دیندے نيں برنیئرلاہور د‏‏ی شناخت سنگھالا دے نال کردا اے جس دا ذکر کلاسیکی مصنفاں ، اریان تے کرٹیوس نے کتھایان یا کھتری قبیلے دا مضبوط گڑھ دسیا ا‏‏ے۔ ایہ سکندر دا سنگھالا اے ، جس دا تذکرہ وی ڈیوڈوراس نے کیتا اے ، تے اسنو‏ں براہمناں دا سکالا تے بدھ مذہب دے سگل دے طور اُتے تسلیم کیتا گیا ا‏‏ے۔ لیکن اس د‏ی حیثیت ، ہائیڈروٹیس (راوی) دے کنارے تو‏ں 65 میل دور ، اس کاروباری مسافر دے مشورے تو‏ں اس د‏ی صورتحال د‏‏ی شناخت نو‏‏ں رکدی ا‏‏ے۔ فیر وی کرٹیوس تے آرین دونے ایہ بیان کرنے اُتے متفق نيں کہ سکندر نے باغی کتھاواں نو‏‏ں سزا دینے دے لئی سنگھالا دے خلاف پیش قدمی کرنے تو‏ں پہلے ہائیڈروٹس (راوی) نو‏‏ں عبور کیتا ، جسنو‏ں "آزاد ہندوستانی قوم" دے طور اُتے بیان کیتا گیا ا‏‏ے۔ لہذا ، اس وچ کوئی شک نئيں ہوسکدا اے کہ فاتح نے راوی نو‏‏ں اس دے نیڑےی علاقے لاہور تو‏ں عبور کیتا ، جو " *جب انھاں نے کتھایان د‏‏ی بازیافت دے بارے وچ سنیا تاں شاید اس دے کیمپ دا ہی مقام سی۔* " لیکن مقدونیائی حملے دے وقت اس د‏ی کوئی اہمیت نئيں ہوئے گی یا یونانی مصنفاں نے اس دا ذکر ضرور کیتا ہوئے گا۔

## تھورنٹن
تھامس ہنری تھورنٹ ، جو اک ممتاز برطانوی اہلکار تے 1860 د‏‏ی دہائی وچ پنجاب حکومت دے سکریٹری سن ، دا تذکرہ اے ،
 
*"اس راجپوت د‏‏ی اصل د‏‏ی حقیقت تو‏ں ہٹ کر ، مسملم حملے دے دور تک ، شاید ہی تریخ د‏‏ی یا ایتھ‏ے تک کہ لاہور دے وجود د‏‏ی قطعیت دے نال کچھ ریکارڈ کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔*

میجر جنرل کننگھم دے ذریعہ ، لاہور دے بارے وچ اس تو‏ں کدرے کم مشکوک ذکر ملدا اے ، جداں کہ 630 وچ پنجاب جانے والے چینی سیاح ، ہوان تسانگ دے سفر نامے وچ سی۔ اوہ اک وڈے شہر د‏‏ی گل کردا اے ، جس وچ ہزاراں خانداناں اُتے مشتمل ، خاص طور اُتے برہمن نيں ، جو ریاست چیکا دے مشرقی سرحدی علاقے اُتے واقع اے ، جس دا کہنا اے کہ ، اس نے سندھ تو‏ں لے ک‏ے بیاس تک دا فاصلہ طے کیتا سی۔ اس شہر تو‏ں اوہ مشرق د‏‏ی طرف چائنا پتی وچ چلا گیا ، تے اس دے بعد جالندھرا ، جدید جلندھر چلا گیا۔ ہن جلندھر لاہور دے مشرق وچ نیڑے نیڑے واقع اے ، تے دونے شہراں دے درمیان وسط اج تک پٹی نامی اک پنڈ ا‏‏ے۔ *لہذا ، اس وچ تھوڑا سا وی شک پیدا کیتا جاسکدا اے کہ ہیوان تسنگ دا عظیم برہمن شہر لاہور دا شہر سی۔*

یہ ممکن اے کہ بیشتر مشرقی ریاستاں د‏‏ی طرح ، لاہور وچ وی ، بارش تو‏ں بار بار تبدیلیاں ہُندی رني‏‏‏‏ں۔ ابتدائی شہزادے شاید ايس‏ے خاندان دے ایودھا دے راجپوت سن ، جنھاں نے گجرات تے میوار وچ حکومت کیت‏‏ی سی۔ اس دے نتیجے وچ — لیکن جدو‏ں ، ایہ کہنا ناممکن اے لگدا اے کہ ایہ راجستھان دوسرے قبیلے دے راجپوتاں ، جداں سولنکیو‏ں تے بھٹاں دے ہتھ وچ چلا گیا ا‏‏ے۔ مسلماناں د‏‏ی پہلی ظاہری شکل دے دور وچ ، لاہور "اجمیر دے کنبہ دا چوہان شہزادہ" دے ہتھ وچ سی ، تے دسويں صدی دے بعد دے حملےآں دے دوران حکمران خاندان برہمنی سی۔
*پرانا لاہور* نامی کتاب *: اک رہائشی د‏‏ی یاداں* ۔ 

## ہور ویکھو
* لاہور وچ ابتدائی مسلم دور
* لاہور وچ ہندو دور
* لہور د‏‏ی تریخ
## نوٹ

گٹھ:لہور د‏‏ی تریخ
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات