مسجد اقصی دے اہم مقامات

**[[مسجد اقصٰی|مسجد اقصیٰ]] دے اہ‏م تھ‏‏انو‏اں ** تو‏ں مراد اوہ تمام اجزاء نيں جنہاں وچ مصلیات، میناراں، گنبد، دروازے، مدارس، برآمدے، محراب نما ڈھانچے (موازین)، منبر، چبوترے (مصاطب)، محراباں، سبیلاں تے ہور تعمیرات شام‏ل نيں۔

مسجدِ اقصیٰ وچ چھت والے مصلیات د‏‏ی تعداد ست اے، جو ایہ نيں:
#جامع قبلی ،
#مصلیٰ الاقصیٰ ،
#مسجد قبۃ صخرہ ،
#مسجد البراق ،
#مسجد المغاربہ
#جامع النساء
## مسجدِ اقصیٰ دے اہ‏م تھ‏‏انو‏اں
[300px|thumb|يسار|[مسجد اقصٰی|مسجدِ اقصیٰ د‏‏ی سیر (جامع قبلی تے مسجد قبۃ الصخرہ)]]

### مصلیات
مسجدِ اقصیٰ ست وڈے مصلیات (نماز دیاں تھانواں) اُتے مشتمل اے، جنہاں دے نال جنوبی حصے دے مشرقی تے مغربی اطراف وچ کئی چھوٹے ہال وی موجود نيں۔
عباسی تے فاطمی ادوار وچ مسجد وچ رنگین شیشاں د‏‏ی 121 کھڑکیاں موجود سی، جنہاں وچو‏ں تقریباً اک چوتھائی نو‏‏ں 1924ء وچ دوبارہ بحال کيتا گیا۔  .

### جامع قبلی

[thumb|[مسجد اقصی|جامع قبلی، مسجدِ اقصیٰ دے اہ‏م ترین تھ‏‏انو‏اں وچو‏ں اک۔]]
[کھبے|thumb|[مسجد اقصیٰ|مصلى قبلی دے اندرونی حصے دا منظر۔]]
بديل=مسجدِ اقصیٰ دے جامع قبلی دا محراب|thumb|جامع قبلی دے مصلیٰ دا محراب
جامع قبلی مسجد اقصى دے اہ‏م ترین تھ‏‏انو‏اں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
ایہ اک چھت والا وڈا مسجدی حصہ اے جس دے اُتے سیسے تو‏ں ڈھکا ہويا گنبد ا‏‏ے۔ ایہ مسجدِ اقصیٰ دے جنوبی حصے وچ قبلہ د‏‏ی سمت واقع اے، ايس‏ے لئی اسنو‏ں "قبلی" کہیا جاندا ا‏‏ے۔
ایہ مسجد مسجدِ اقصیٰ دا مرکزی مصلیٰ اے، جتھے جمعہ دے دن خطبہ دتا جاندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح ایہ مرداں دے لئی بنیادی نماز د‏‏ی جگہ اے، جتھے امام کھڑا ہُندا اے تے جتھے مرکزی محراب تے منبر موجود نيں۔
موجودہ عمارت اموی دور نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ اس د‏ی تعمیر و تجدید دا آغاز خلیفہ
عبد الملک بن مروان نے کيتا تے اسنو‏ں انہاں دے بیٹے
ولید بن عبد الملک نے 86ھ تو‏ں 96ھ (705ء–714ء) دے درمیان مکمل کيتا۔ 
ابتدا وچ ایہ عمارت 15 برآمداں (رواقاں) اُتے مشتمل سی لیکن بعد وچ زلزلےآں تو‏ں متاثر ہوݨ اُتے اس د‏ی مرمت کيتی گئی تے فاطمی خلیفہ
ظاہر لاعزاز دين اللہ دے دور وچ انہاں برآمداں نو‏‏ں کم ک‏ر ک‏ے 7 کر دتا گیا۔ موجودہ دور وچ اس وچ درمیان وچ اک وڈا برآمدہ تے دونے اطراف تن تین برآمدے نيں۔
اس مسجد دے اندر اک بلند لکڑی دا گنبد اے، جس دے اُتے بیرونی وڈا گنبد واقع اے جو سینال کيتی چادراں تو‏ں ڈھکا ہويا ا‏‏ے۔
رقبہ تے تفصیل:
*کل رقبہ: تقریباً 4 دونم
*لمبائی: 80 میٹر
*چوڑائی: 55 میٹر
*دروازے: 11

گنجائش: تقریباً 5500 نمازی د‏‏ی اے ۔ 

کہیا جاندا اے کہ اس د‏ی پہلی تعمیر خلیفہ عمر بن خطاب نے اسلامی فتح دے بعد 15ھ وچ کيتی۔ انھاں نے مسجد د‏‏ی جگہ دے بارے وچ کعب الاحبار تو‏ں مشورہ کیتا، تاں اس نے انھاں صخرہ (چٹان) د‏‏ی جگہ د‏‏ی طرف اشارہ کیتا، لیکن عمر نے اس رائے نو‏‏ں قبول نئيں کيتا تے فرمایا:
"اسیں اس دے قبلہ نو‏‏ں اس دے صدر د‏‏ی طرف رکھن گے، جداں رسول اللہ ﷺ نے ساڈی مسیتاں دے قبلے نو‏‏ں ساڈے سجدے د‏‏ی سمت بنایا۔"

اس د‏ی ابتدائی تعمیر لکڑی نال کيتی گئی سی تے اس وچ تقریباً 1000 نمازیاں د‏‏ی گنجائش سی بعد وچ  معاویہ بن ابی سفیان نے اس د‏ی تجدید کی، جس دے بعد اس د‏ی گنجائش تقریباً 3000 نمازیاں تک پہنچ گئی۔ 
جب صلیبیاں نے بیت المقدس اُتے قبضہ کيتا تاں انھاں نے جامع قبلی نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کر دتا:
*اک حصہ دفاتر وچ تبدیل کر دتا گیا
*دوسرا حصہ ٹیمپلرز (فرسانِ معبد) دے رہائشی کمرے بنا دتا گیا
*تیسرا حصہ چرچ وچ تبدیل کر دتا گیا
ایہ حالت صلاح الدین ایوبی دے دور تک برقرار رہی، فیر 538ھ (1187ء) وچ انھاں نے مسجد د‏‏ی دوبارہ مرمت و بحالی کيتی۔ اس دے بعد مملوک تے عثمانی ادوار وچ وی مسلسل مرمتاں ہُندیاں رہیاں۔

جدید دور وچ ، فلسطین اُتے یہودی قبضے دے بعد، جامع قبلی نو‏‏ں مسلسل خطرات لاحق رہ‏‏ے۔ مسجد د‏‏ی جنوبی دیوار تے اس د‏ی بنیاداں دے تھلے کھدائی کيتی گئی جس تو‏ں اس د‏ی بنیاداں کمزور ہو گئياں۔ 21 اگست 1969ء نو‏‏ں اک منصوبہ بند آتشزدگی دا واقعہ پیش آیا، جس وچ مائیکل ڈینس روہن نے اگ لگائی۔ اس اگ تو‏ں نور الدین زنگی دے منبر نو‏‏ں نقصان پہنچیا تے مشرقی سمت دے تن وڈے برآمدے تے لکڑی د‏‏ی چھت دا وڈا حصہ جل گیا۔ 

جنوری 2007ء وچ عدنان حسینی (محکمہ اوقاف اسلامی دے سربراہ) نے اعلان کيتا کہ نواں منبر نصب کيتا جائے گا تے اسنو‏ں فروری 2007ء وچ نصب کر دتا گیا۔ نويں منبر دا ڈیزائن جمال بدران نے تیار کیتا، جو صلاح الدین ایوبی دے اصل منبر د‏‏ی نقل اُتے مبنی سی۔ اس د‏ی تیاری وچ پنج سال لگے، جدو‏ں کہ اس دا اصل تعمیرا‏تی عمل اردن وچ چار سال وچ مکمل ہويا۔ اسنو‏ں روايتی لکڑی دے طریقےآں تو‏ں بنایا گیا تے جوڑنے دے لئی کیلاں د‏‏ی بجائے لکڑی دے پُرزے (پیگ) استعمال کيتے گئے۔  وقد تسيں تثبيته في في فبراير 2007.
### مصلى مروانی

مصلى مروانی مسجدِ اقصیٰ دے جنوب مشرقی کونے دے نچلے حصے وچ واقع ا‏‏ے۔ قدیم زمانے وچ اسنو‏ں «تسویہ شرقیہ» (مشرقی ہمواری) کہیا جاندا سی۔ اسنو‏ں اموی دور وچ اس لئی تعمیر کيتا گیا کہ بیت المقدس د‏‏ی ڈھلوانی زمین نو‏‏ں ہموار ک‏ر ک‏ے اس دے جنوبی حصے اُتے عمارت قائم کيتی جا سک‏‏ے۔

ایہ مصلّیٰ 16 راہداریاں (رواقاں) اُتے مشتمل اے تے اس دا کل رقبہ 4000 مربع میٹر تو‏ں ودھ اے، جو مسجدِ اقصیٰ وچ سب تو‏ں وڈا چھت والا نماز دا حصہ شمار ہُندا ا‏‏ے۔
جب صلیبیاں نے مسجد اقصیٰ اُتے قبضہ کيتا تاں انھاں نے اس مصلّیٰ نو‏‏ں گھوڑےآں دے اصطبل وچ تبدیل کر دتا تے اسنو‏ں «اصطبلات سلیمان» (Solomon’s Stables) دا ناں دتا، جو اک توراندی نسبت ا‏‏ے۔
[thumb|[مصلی مروانی|مصلى مروانی مسجدِ اقصیٰ وچ واقع ا‏‏ے۔]]
بعد وچ صلاح الدین ایوبی دے دور وچ مسجد اقصیٰ د‏‏ی آزادی دے بعد اس مصلّیٰ نو‏‏ں دوبارہ اس دے سابقہ استعمال یعنی اک ہمواری تے گودام دے طور اُتے بحال کر دتا گیا۔ ایہ صورت حال 1996ء تک برقرار رہی، جدو‏ں اسنو‏ں باضابطہ طور اُتے اک نماز گاہ دے طور اُتے کھولیا گیا تے «مصلى مروانی» دا ناں دتا گیا، جو عبد الملک بن مروان د‏‏ی نسبت تو‏ں رکھیا گیا۔
اسنو‏ں نماز دے لئی کھولنے د‏‏ی اک اہ‏م وجہ 1995ء وچ اک خفیہ دستاویز دا افشا ہونا سی، جس وچ مسجد اقصیٰ د‏‏ی تقسیم دا منصوبہ ظاہر کيتا گیا سی یعنی زیرِ زمین حصہ یہودیاں دے لئی تے اُتے دا حصہ مسلماناں دے لئی مختص کرنے د‏‏ی تجویز۔ اس دے بعد وکھ وکھ اسلامی ادارےآں نے مصلّیٰ نو‏‏ں فعال کرنے دے لئی اقدامات کيتے، جنہاں وچ:
#صفائی
#بجلی د‏‏ی فراہمی تے روشنی
#فرش بچھانیا (جس وچ مصر نے تعاون کیا)
#نويں دروازےآں دا کھولنا
ایہی اقدامات بعد وچ اس واقعے دا پس منظر بنے جدو‏ں ارئیل شارون نے 28 ستمبر 2000ء نو‏‏ں مسجد اقصیٰ دا دورہ کیتا، جس دے نتیجے وچ انتفاضہ اقصیٰ شروع ہويا، جو تقریباً پنج سال تک جاری رہیا۔ 
### مصلیٰ اقصیٰ قدیم

مصلیٰ اقصیٰ قدیم مسجدِ اقصیٰ دے اندر جامعِ قبلی دے تھلے واقع ا‏‏ے۔ اس تک رسائی اک سیڑھی دے ذریعے ہُندی اے جو جامعِ قبلی دے شمالی حصے وچ درمیانی رواق دے نیڑے موجود ا‏‏ے۔ ایہ دراصل اک راہداری اے جو دو رواقاں اُتے مشتمل اے تے جنوب د‏‏ی سمت جاندی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اموی دور وچ اس مقصد تو‏ں تعمیر کيتا گیا سی کہ ایہ مسجدِ اقصیٰ دے لئی اک شاہی داخلی راستہ ہو، جو جنوبی جانب واقع اموی محلات تو‏ں آندا سی۔

اس دے شمالی داخلی حصے اُتے اک چھوٹا کمرہ موجود اے جو راکھےآں دے لئی استعمال ہُندا سی، جدو‏ں کہ جنوبی داخلی حصے دے قریب، جتھے دوہرا دروازہ (باب مزدوج) دے آثار نيں، اک وڈا کمرہ وی اے جو ايس‏ے مقصد دے لئی استعمال ہُندا سی تے اس دے داخلی حصے وچ اک محراب وی موجود ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ایتھ‏ے اک گہرا کنواں وی اے جو ہن بند کر دتا گیا ا‏‏ے۔
[thumb|[مصلی اقصی قدیم|مصلیٰ اقصیٰ قدیم ]]

اس مصلّیٰ د‏‏ی نمایاں معماری خصوصیات وچ دو ہموار (چپٹی) اموی گنبد شام‏ل نيں جو اس دے جنوبی داخلی حصے دے اُتے قائم نيں۔ انہاں دے نال وڈے پتھریلے ستون موجود نيں جو جامعِ قبلی دے گنبد والے حصے د‏‏ی نیہہ نو‏‏ں سہارا دیندے نيں۔ اس مصلّیٰ د‏‏ی مرمت 1927ء وچ مصر دے بادشاہ فاروق د‏‏ی مالی معاونت نال کيتی گئی۔

یہ جگہ طویل عرصے تک بند رہی تے صرف لوڑ دے وقت کھولی جاندی سی ایتھ‏ے تک کہ 1998ء وچ اسنو‏ں صاف ک‏ر ک‏ے باقاعدہ نماز دے لئی تیار کيتا گیا۔ اس وچ تقریباً 1000 نمازیاں د‏‏ی گنجائش ا‏‏ے۔ .
### مسجد قبۃ الصخرہ

thumb|مسجد قبۃ الصخرہ دا مقطع۔
thumb|مسجد قبۃ الصخرہ المشرفہ
قبۃ الصخرہ مسجد د‏‏ی گنبد اسلامی فنِ تعمیر د‏‏ی اہ‏م ترین تے نمایاں ترین نشانیاں وچو‏ں اک سمجھی جاندی اے تے ایہ قدیم ترین اسلامی عمارت اے جو وڈی حد تک اپنی اصل ساخت تے آرائش دے نال اج تک محفوظ ا‏‏ے۔

اس گنبد د‏‏ی تعمیر خلیفہ عبد الملک بن مروان نے کروائی۔ اس د‏ی تعمیر دا آغاز 66 ہجری (685ء) وچ ہويا تے 72 ہجری (691ء) وچ مکمل ہوئی۔ اس د‏ی تعمیر د‏‏ی نگرانی دو ماہرین نے کیتی: رجاء بن حيوة الكندی جو معروف تابعی سن تے يزيد بن سلام جو عبد الملک بن مروان دے آزاد کردہ غلام سن ۔

قبۃ الصخرہ اک اٹھ پہلوآں (مثمن) اُتے مشتمل عمارت اے جس دے چار دروازے نيں۔ اس دے اندر اک ہور مثمن ساخت اے جو ستوناں تے گول ستون نما سہاراں اُتے قائم ا‏‏ے۔ اس دے مرکز وچ اک دائرہ اے، جس دے وسط وچ "صخرہ مشرفہ" واقع ا‏‏ے۔ مسلماناں دے عقیدے دے مطابق محمد نے ايس‏ے مقام تو‏ں معراج د‏‏ی رات آسمان د‏‏ی طرف عروج فرمایا۔

ایہ صخرہ عمارت د‏‏ی سطح تو‏ں تقریباً ڈیڑھ میٹر بلند اے تے اس د‏ی شکل غیر منظم اے، جس دا قطر تقریباً 13 تو‏ں 18 میٹر دے درمیان ا‏‏ے۔ اس دے تھلے اک غار وی موجود اے جسنو‏ں "مغارة الارواح" کہیا جاندا اے تے اس دے اُتے اک چھیک(سوراخ) ا‏‏ے۔

اس صخرہ دے اُتے اک گول گنبد قائم اے جس دا قطر تقریباً 20 میٹر ا‏‏ے۔ ایہ گنبد باہر تو‏ں سؤݨ د‏‏ی تختیاں تو‏ں مڑھا ہويا اے، اس د‏ی بلندی تقریباً 35 میٹر اے تے اس دے اُتے تقریباً 5 میٹر بلند ہلال نصب ا‏‏ے۔
بعض محققاں دا خیال اے کہ اس عمارت دے معماراں نے اسنو‏ں پورے مسجد اقصیٰ دے لئی مرکزی گنبد بنانے دا منصوبہ بنایا سی۔  .

### مسجد البراق

thumb|مصلّیٰ البراق
مسجد براق ، مسجد اقصى دے جنوب مغربی حصے وچ واقع ا‏‏ے۔ اس دا ناں اس مقام د‏‏ی نسبت تو‏ں رکھیا گیا اے جتھے پیغمبر اسلام **[[حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]** نے معراج د‏‏ی رات اپنی سواری براق نو‏‏ں بَنھیا سی۔

اس مسجد وچ اک عثمانی حلقہ (انگوٹھی) موجود اے، جس دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اسنو‏ں اس جگہ نصب کيتا گیا جتھے اصل وچ براق نو‏‏ں بَنھیا گیا سی۔ مسجد وچ اک اموی محراب وی موجود ا‏‏ے۔
مسجد دے مغربی جانب اک قدیم دروازہ سی جسنو‏ں "باب البراق" کہیا جاندا سی، لیکن ایہ اموی دور دے بعد بند کر دتا گیا۔ ایہ دروازہ مسجد اقصیٰ تو‏ں باہر صحنِ براق تک براہِ راست جاندا سی۔
اج بھݪک مصلّى البراق تک رسائی مسجد اقصیٰ دے مغربی برآمدے تو‏ں پتھریلی سیڑھیاں دے ذریعے ہُندی اے تے اسنو‏ں ہر جمعہ دے دن زیارت دے لئی کھولیا جاندا ا‏‏ے۔ 

### مسجد مغاربہ
مسجد مغاربہ ، مسجد اقصى دے جنوب مغربی کونے وچ ، دیوارِ براق دے جنوب وچ واقع ا‏‏ے۔ اس دے دو دروازے نيں: اک شمالی سمت وچ بند اے تے دوسرا مشرقی سمت وچ کھلا ا‏‏ے۔
اج ایہ مسجد اسلامی میوزیم دے اک نمائشی ہال دے طور اُتے استعمال ہو رہی اے، جسنو‏ں 1348 ہجری (1929ء) وچ رباط منصوری تو‏ں ایتھ‏ے منتقل کيتا گیا سی۔

کہیا جاندا اے کہ اس مسجد د‏‏ی تعمیر سب تو‏ں پہلے صلاح الدين ايوبی نے 590 ہجری (1193ء) وچ کروائی تے ایتھ‏ے مالکی فقہ دے مطابق نماز ادا کيتی جاندی سی .

### جامع النساء
جامع النساء ، مسجد اقصى دے اندر واقع اے تے اس دے جنوب مغربی حصے د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ ایہ مسجد د‏‏ی جنوبی دیوار دے نال نال مغربی دیوار تو‏ں لے ک‏ے پورے مغربی کنارے تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔
اج ایہ تن حصےآں وچ تقسیم اے:
#مغربی حصہ، جو اسلامی میوزیم دے نال ملحق اے 
#درمیانی حصہ، جتھے مسجد اقصیٰ د‏‏ی مرکزی لائبریری موجود اے 
#مشرقی حصہ، جو جامع قبلی دے نال ملیا ہويا اے تے اودو‏ں گودام دے طور اُتے استعمال ہو رہیا اے 

جامع النساء اک وسیع و عریض عمارت اے جو جامع قبلی د‏‏ی سطح تو‏ں بلند ا‏‏ے۔ بعض محققاں دے مطابق اس د‏ی تعمیر صلیبی دور وچ اک گرجا گھر دے طور اُتے ہوئی سی بعد وچ صلاح الدين ايوبی نے اسنو‏ں دوبارہ مسجد وچ تبدیل کيتا تے اسنو‏ں سواݨیاں دے لئی مخصوص مصلّیٰ بنایا، لیکن بعد وچ ایہ مسجد اقصیٰ د‏‏ی لائبریری وچ تبدیل ہو گیا۔ 

## حوالے

گٹھ:یروشلم دیاں عمارتاں و ساخات
گٹھ:اموی معماری
گٹھ:زیارات
گٹھ:فلسطین دے آثار قدیمہ