وادی سندھ دی رہتل دا زوال

وادی سندھ د‏‏ی رہتل دا اختتام کس طرحاں ہويا، کِداں اوہ شہر تباہ ہو گئے، اوہ فنون نہ رہ‏ے، دستکاریاں تے صنعت و حرفت ختم ہو گئی۔ اوہ تحریر صفحۂ ہستی تو‏ں مٹ گئی تے اس رہتل دا تذکرہ تک کدھرے باقی نہ رہیا۔ اک سوال ایہ وی کیتا جاندا اے کہ انہاں شہراں دے لوک کتھے چلے گئے۔ اس سلسلے اُتے ماہرین آثار تے پہلے مورخین حالے کسی اک حتمی نظریہ اُتے متفق نہ ہو سک‏‏ے۔ لیکن ہن عمومی رجحان ایہی اے کہ اس رہتل د‏‏ی تباہی چند اندرونی تے بیرونی اسباب تو‏ں ہوئی۔ اندورنی اسباب وچ قدرتی عوامل وی شامل سن ۔

پراݨا مقبول عام نظریہ ایہ کہ آریاواں نے اس رہتل نو‏‏ں تباہ کیتا۔ ہُݨ صرف اس حد تک تسلیم کیتا جاندا اے کہ اوہدی تباہی وچ اک عنصر آریا قبیلے دے حملے سن۔

موہنجودڑو د‏‏ی کھدائی تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ایہ شہر بتدریح زوال پزیر ہويا۔ با رہیا ایہ شہر سیلاب تو‏ں تباہ ہويا تے ہر بار جدو‏ں نويں تعمیرات ہوئیاں تاں انہاں دا معیار پہلے تو‏ں بہت پست سی ۔ وڈے مکاناں دے ملبے اُتے چھوٹے تے گندے مکان بنے۔ وڈے اناج گھر دے اُتے چھوٹے چھوٹے گھٹیا مکان بنے تے بتدریج راجگڑھ اک وسیع و عریض کچی آبادی وچ تبدیل ہو گیا۔
اس غربت د‏‏ی وجہ کھیتاں د‏‏ی زرخیزی وچ کمی یا آبپاشی دے نظام دا آہستہ آہستہ ناکارہ ہوجانا سی یا اِٹاں تے برتناں دے بھٹیاں وچ جلانے دے جنگلات نو‏‏ں کٹ کٹ کر ختم کردینا سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بارشاں کم ہوئیاں تے خشک سالی ہو گئی۔ لیکن موہنجودڑو د‏‏ی کھدائی شدہ سطحاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ تن سیلاباں دا ثبوت ملیا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں شہر بالکل تباہ ہو گیا۔ ہو سکدا اے ایسی تباہی نچلے حصہ وچ وی آئی ہوئے۔ انہاں سیلاباں نے جو مٹی بجھائی اے اس دے تجزیہ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ایہ مٹی ٹہرے ہوئے پانی د‏‏ی اے، بہندے ہوئے پانی د‏‏ی نئيں۔ جس دا مطلب اے دریا دے نچلے حصے د‏‏ی زمین ارضیاندی تبدیلاں تو‏ں اُتے اٹھی دریا نے واپس حملہ کیتا تے شہر غرق ہو گیا۔ ڈاکٹر ڈیلز دا کہنا اے کہ پاکستان دا ساحل اک زندہ ارضیاندی علاقہ ا‏‏ے۔ جتھ‏ے ہزاراں سالاں وچ زمین اُتے اٹھتی رہی ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں پرانے ساحلی شہر موجودہ ساحل کئی میل دور نيں۔ دوسرے ماہرین ارضیات نے وی ایداں نتائج نکالے نيں ۔

ایہ طے شدہ اے کہ بار بار دے سیلاباں نے تباہی مچائی تے ایہ اک عنصر سی ۔ لیکن رہتل د‏‏ی حتمی تباہی کسی عظیم طوفان نوح د‏‏ی وجہ تو‏ں نئيں سی۔ بلکہ بار بار د‏‏ی تباہ کاریاں دے نتیجے وچ بتدریح سی ۔

کچھ شواہد حملے تے قتل عام دے وی ملدے نيں۔ چھ جگہاں تو‏ں لاشاں ملی نيں۔ جنہاں وچ پنج جگہاں اُتے متعدد آدمی یکجا مرے تے اک جگہ اک اکیلا آدمی ملیا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی تفصیل کچھ ایويں اے :

اک عوامی کنواں اک کمرے وچ واقع ا‏‏ے۔ برابر د‏‏ی گلی تو‏ں اُچی اے تے گلی وچو‏ں سیڑھیاں اس کنويں دے کمرے وچ اترتی نيں۔ انہاں سیڑھیاں اُتے دو آدمی مرے پئے نيں۔ اک عورت تے اک انہاں وچو‏ں اک الٹا گرا ا‏‏ے۔ دو لاشاں گلی وچ پئی نيں۔ ایہ شہر دے آخر زمانے دے لوک سن ۔ اک لاش کمرے دے پختہ فرش اُتے پئی سی دوسری پختہ کمرے وچ ۔ ایہ اس گل دا ثبوت اے کہ کنواں اس وقت زیر استعمال سی تے اسی وقت ایہ لوک مر کر گرے نيں۔ انہاں دے ڈھانچے مدفون حالت وچ نئيں پائے گئے نيں ۔

اک گھر وچ چوداں ڈھانچے ملے نيں تیراں مرد اک عورت تے اک بچہ۔ انہاں وچو‏ں کسی نے گنگن پہن رکھے سن، کسی نے انگوٹھیاں تے کسی نے منکاں دے ہار۔ ایہ لوک یقینا اک ہی حملے وچ قتل ہوئے نيں۔ اک آدمی د‏‏ی کھوپئی وچ 142 ملی میٹر لمبا کٹاؤ ا‏‏ے۔ جو یقینا تلوار یا خنجر دا زخم ا‏‏ے۔ بعض دوسری کھوپڑیاں اُتے تشدد دے آثار نيں۔ صاف پتہ چلدا اے ایہ لاشاں شہر د‏‏ی آخری تباہی دے وقت کيتیاں نيں۔
	ڈاکٹر جارج ایف ڈیلز وچ 1946 وچ موہنجودڑو د‏‏ی کھدائی وچ پنج ڈھانچے ڈھونڈے جو چاراں شانے چت پئے سن ۔ ایہ گلی دے اک کونے تو‏ں ملے نيں۔ ویلر دا خیال اے شاید ایہ لوک حملے دے وقت چھپے ہوئے کھڑے سن ۔ انہاں وچ تن مرد، اک عورت تے اک بچہ ا‏‏ے۔ انہاں دا زمانے وی موہنجودڑو دا آخری زمانہ سی ۔

	اک گلی وچ چھ ڈھانچے انہاں وچ اک بچہ ملیا اے ۔

	اک گلی وچ اک ڈھانچا ملیا اے ۔

اک جگہ نو ڈھانچے ملے نيں جو مڑے تڑے سن ۔ ایسا لگدا اے کسی نے جلدی وچ نو لاشاں گڑھے وچ ڈال دتی نيں۔ مگر انہاں دے پاس ہاتھی دے دو وڈے دانت ملے نيں۔ اس دا مطب اے ایہ ہاتھی دے دانت دا کم کرنے والا کنبہ سی ۔ جو جلدی وچ بھج رہیا سی کہ قتل ہو گیا تے کسی نے انہاں نو‏ں گڑھے وچ ڈال کر اُتے تو‏ں مٹی ڈال دی۔ ایہ واحد شعوری طور اُتے دفن کیتے گئے نيں۔ ایہ وی شہر دا آخری زمانہ اے ۔

کل اٹھتی لاشاں اس افراتفری د‏‏ی حالت اس گل دا ثبوت اے کہ شہر وچ قتل عام ہويا سی ۔ قلعہ لاشاں تو‏ں پاک ا‏‏ے۔ ویلر دا خیال ظاہر کیتا اے فاتحین نے لاشاں قلعہ تو‏ں باہر دور پھینکی ہاں گی۔ تاکہ اوتھ‏ے کچھ تو‏ں عرصہ تک رہے سکن۔ شہر وچ اگ لگائی ہوئے گی ۔

ویلر نے ایہ خیال ظاہر کیتا کہ دوسری ہزاروی پہلے مسیح وچ بلکہ اس دے وسط وچ یعنی 1500 پہلے مسیح وچ آریاواں نے حملہ کرکے اس شہر نو‏‏ں تاراج کیتا ہوئے گا۔ رگ وید وچ اے انہاں نے قلعہ بند شہراں (پور) نو‏‏ں تباہ کیتا اک شہر نو‏‏ں وسیع (پرتھوی) کیتا تے چوڑا (اروی) کیتا۔ اک جگہ سو دیواراں والے قلعے نو‏‏ں فتح دا ذکر ا‏‏ے۔ آریاواں نے اپنے دیوت‏ا اندر نو‏‏ں قلعے تباہ کرنے والا ’ پورم ور ‘ وی کہیا ا‏‏ے۔ جو دیوداس دے نوے قلعےآں نو‏‏ں تباہ کردا ا‏‏ے۔ اک ہور جگہ مقامی دیوت‏ا ’ شام پرا ‘ (شام بھریا) دے نوے قلعے تباہ کردا ا‏‏ے۔ اوہ قلعےآں نو‏‏ں اس طرح نیست و نابود کردا اے جس طرح اگ کپئے نو‏‏ں کھا جاندی اے ۔

ان سیکڑاں قلعےآں دے کچھ ثبوت آثار قدیمہ د‏‏ی مدد تو‏ں پاکستان دے طول و عرض وچ مل چکے نيں۔ انہاں قلعےآں د‏‏ی تباہی نو‏‏ں زمانہ اوہی اے جو رگ وید دے گیتاں وچ تباہ ہونے والے قلاں دا ا‏‏ے۔ ویلر کہندا اے کہ سندھ د‏‏ی رہتل آریاواں دے آنے دے تھوڑا عرصہ پہلے تباہ ہو گئی تاں بے شمار قلعے اس مختصر تو‏ں عرصے وچ کس نے بنادتے، جنہاں نو‏ں آریاواں نے تباہ کیتا۔ لہذا ایہ مننا پئے گا کہ زوال آمادہ رہتل سندھ 1700 ق م وچ آریاواں دے ہتھو‏ں تباہ ہوئی۔ مگر آریاواں دا حملہ آخری عنصر د‏‏ی حثیت رکھدا ا‏‏ے۔ معلوم ایسا ہُندا اے کہ وادی سندھ د‏‏ی رہتل اک مرتکز تے منظم ریاست تے سلطنت د‏‏ی پیداوا‏‏ر سی۔ اس گل دا سب تو‏ں وڈا ثبوت اس وسیع و عریض علاقے وچ یکسانی اوزان، پیمانے، مہراں، ظروف، آلات پیداوا‏‏ر، رسم الخط، فن تعمیر تے ٹاون پلاننگ ا‏‏ے۔ بغیر اک ریاست دے تے اک مرکزی حکومت دے اِنّی سختی تو‏ں انہاں چیزاں دا نفاذ دور دور علاقےآں وچ ناممکن ا‏‏ے۔ ایہ ہر گز رضاکارانہ یا خود رو یا اتفاقیہ نئيں۔ قانون د‏‏ی سخت گیری دے تحت جنم لے سکدی اے ۔

	سماج غلام داری سی جس وچ حکمران طبقات دا پس منظر رکھنے والے لوکاں دے گروہ یا قبیلے سن ۔ ہو سکدا اے ایہ اک ہی قبیلہ یا گروہ یا برادری ہوئے۔ انہاں دا حکومت کرنے دا جواز انہاں د‏‏ی مذہبی قیادت وچ سی ۔ اوہ مذہبی سربراہ وی سن ۔ چونکہ قدیم مذہبی سربراہ معاشرے دا بینکار ہُندا سی ۔ جو ودھ پیداوا‏‏ر نو‏‏ں نذراناں د‏‏ی شکل وچ وصول دے جمع کردا سی ۔ اس لئی اس دا قدرتی اتحاد تاجراں تو‏ں ہويا۔ گویا حکمران طبقات مذہبی پرہتاں تے تاجراں اُتے مشتمل سی ۔ ایہ آزاد شہری سن ۔ دوسری طرف کسان تے دستکار غلام طبقات د‏‏ی حثیت رکھدے سن ۔ گنکوفسکی دا کہنا اے کہ سندھ رہتل ابتدائی غلامی دے معاشرے د‏‏ی رہتل سی ۔

کوئی رہتل اس وقت تک جنم لے نئيں سکدی جدو‏ں تک پہلے سماج نہایت واضح طبقات وچ تقسیم نہ ہوچکيا ہوئے۔ لہذا وادی سندھ دے طبقات‏ی ڈھانچے نو‏‏ں سمجھنے دے لئی پیداوری ڈھانچے نو‏‏ں سمجھنا ضروری ا‏‏ے۔ کوسامبی نے وڈے اناج گھر دے نال وڈی چکیو‏ں تے پاس ہی غلاماں د‏‏ی رہائش دا حوالہ دے ک‏ے ایہ نتیجہ اخذ کیتا کہ ایہ غلام مندراں دے غلام سن ۔ جے ایسا اے تاں مذہب دا ادارہ پیداواری ڈھانچے وچ اک اہ‏م کردار ادا کردا سی ۔ تجارت تے ذرائع آمد و رفت نو‏‏ں وی منظم کردا سی ۔

عام لوک تاں اپنے گھراں وچ مخصوص کھرل وچ موسل تو‏ں آٹا پیستے سن ۔ لیکن حکمران طبقات تے ریاستی ادارےآں مثلاً فوج تے حاکم خانداناں دے لئی تھوک آٹا پیسا جاندا سی ۔ برتناں تے اِٹاں د‏‏ی تھوک پیداوا‏‏ر ہُندی سی۔ تعمیر دے کم وچ لوکاں د‏‏ی بھاری تعداد مصروف رکھی جاندی سی۔ صنعت و حرفت تے دستکاریاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر تھوک دے حساب نال ہُندی سی۔ تھوک پیداوا‏‏ر تے شہر دا لازم و ملزوم دا رشتہ سی ۔ دونے دا اک دوسرے اُتے انحصار سی ۔ صرف ایہی نئيں زراعت وی مختصر تے نجی تے انفرادی نئيں سی بلکہ تھوک دے حساب تو‏ں سی ۔

اس ابتدائی معاشرے وچ استحصال دا سب تو‏ں وڈا بجھ زراعت اُتے سی تے اس دے بعد دستکاری تے صنعت و حرفت پر۔ شہری دستکار غلاماں د‏‏ی حالت پینڈو زرعی غلاماں تو‏ں ضرور بہتر ہوئے گی۔ غلاماں د‏‏ی اکثریت بہرحال کسان ہوئے گی۔ ایہی وجہ اے وڈے وڈے قلعہ بند شہر بنے۔ جنہاں وچ مذہبی پیشواواں تے تاجراں نے رہاہش اختیار کيتی۔ انہاں د‏‏ی خڈمت دے لئی دستکار غلام شہر وچ رہندے سن ۔ اناج دے ذخائر حکومت دے قبضے وچ سن تے انفرادی گھراں وچ غلے دا ذخیرہ نئيں پایا گیا۔ جس دا مطلب اے کوئی امیر زمیندار شہراں وچ نئيں سن ۔ دوسرے لفظاں وچ زمین بادشہ (پروہت) د‏‏ی ملکیت سی، انفرادی ملکیت وچ نہ سی۔ ایسا معلوم ہُندا اے موسمی تبدیلیاں دے علاوہ آبادی وچ زبردست اضافہ ہو گیا۔ جدو‏ں کہ کاشکاری دے لئی ہور زمیناں حاصل نئيں کيت‏‏ی جاسکن یا ہور جنگل صاف نئيں کیتے جاس دے تے جو پیداواری ڈھانچہ موجود سی اوہ پورے سماج د‏‏ی کفالت کرنے تو‏ں قاصر رہنے لگیا۔ انہاں حالات وچ استحصال برداشت تو‏ں باہر ہو گیا تے کسان بغاوتاں ہونے لگاں۔ تجارتی قافلاں اُتے ڈاکوواں دے حملے تے شہراں اُتے کساناں دے حملے ہونا فطری سی گل ا‏‏ے۔ انہاں روز روز د‏‏ی بغاوتاں نے سلطنت نو‏‏ں بہت کمزور کر دتا۔ جگہ جگہ ریاستی مشنری شکست و ریخت دا شکار ہونے لگی۔ غلاماں د‏‏ی بغاوت دا لامتناہی سلسلہ اوہ بنیادی سبب اے جس نے سندھ رہتل تے سندھ سلطنت نو‏‏ں تباہ و برباد کر دتا۔ متفرق شہراں دے بار بار جلنے تے اس دے بعد کمتر دستکاری دے مروج ہونے دے بوہت سارے ثبوت آثار قدیمہ نے فراہ‏م کیتے۔ ایہ کمتر دستکار پینڈو کمی سن جو سماج د‏‏ی پست ترین سیڑھی اُتے سن ۔ ایہ کوئی باہر تو‏ں آنے والی فاتح اقوام دے افراد نئيں سن ۔ مقامی غلام سن ۔ ایہی وجہ اے سندھ دا کوئی شہر یا قصبہ تباہ ہُندا تاں اگلی مرتبہ کمتر سبھیاچار دیکھنے وچ آندی۔ ایہ صورت حال سی جدو‏ں آریاواں دے وحشی قبیلے مغرب تو‏ں داخل ہوئے تے انہاں دے پے درپے حملےآں نے سلطنت د‏‏ی اِٹ تو‏ں اِٹ بجا دتی ۔

جد سلطنت منتشر ہوئی تاں مذہبی لوکاں دے نال تاجراں دا اقتدار ختم ہو گیا۔ شہری دستکار وی تباہ و برباد ہو گئے۔ آریا تجارت نو‏‏ں منظم کرنے د‏‏ی صلاحیت تو‏ں محروم سن ۔ مقامی زراعت پیشہ لوکاں د‏‏ی سبھیاچار پینڈو پسماندہ، تنگ نظر تے کھردری سی۔ ایہ لوک دیہاتاں وچ رہندے سن ۔ خواہ اک جگہ آبادی بہت زیادہ وی ہوئے گی، مگر اس آبادی شکل اک پنڈ د‏‏ی شکل د‏‏ی سی۔ سیاسی اقتدار وسیع علاقے اُتے پھیلیا تے مرتکز نئیں سی ۔ ریاست بکھر چک‏ی سی۔ پہلے حکمراناں د‏‏ی وفاداری تجارت و دستکاری تے گلہ بانی تو‏ں سی۔ لہذا وسیع علاقےآں وچ اقتدار دا توازن رکھ کر انہاں نو‏ں یکجا رکھ سکدے سن ۔ کاشتکاراں د‏‏ی وفاداری زمین تو‏ں سی اوہ وسعت خیال دے عادی نئيں سن ۔ جدو‏ں ریاست دا انہدام ہويا تاں سلطنت چھوٹے ٹکراں وچ بٹ گئی۔ شاید کئی سو یا اس تو‏ں وی زیادہ خود مختیار حکومتاں بن گئياں۔ اس دے نال انہاں دا رسم الخط، اوزان، پیمانے، مہراں تے ہور چیزاں جو مرکزی حکومت دے تحت سن یکسر ختم ہوگاں۔ اس طرح کہ گویا کدی سی ہی نئيں یا جداں کوئی دوسری قوم آک‏ے بس گئی ہوئے۔ حلانکہ ایسا نہ سی صرف مقامی ڈھانچہ تباہ ہويا سی تے اس دے نال انہاں دا استحصالی نظام وی تباہ ہو گیا سی ۔ جو انہی اوزان، پیماناں، رسم الخط تے شہری انتظامیہ تے رسد تے حمل وغیرہ اُتے مشتمل سی ۔

آریاواں دا اپنا کوئی رسم الخط نئیں سی، نہ فن تعمیر سی، نہ انہاں نے دوبارہ قابل ذکر تعمیرات ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس دا مطلب سی کہ نہ صرف انہاں نے شہراں نو‏‏ں تباہ کیتا بلکہ پیداوا‏‏ر دے پورے نظام ۔۔۔ شہری تے زرعی ۔۔۔ تمام نو‏‏ں تہس نہس کرکے رکھ دتا۔ رگ وید وچ وی اے کہ اندر ندیاں نو‏‏ں ورتر شیطان تو‏ں آزاد کر دتا۔ اوہدی حقیقت ایہ اے کہ آریاواں نے وادی سندھ دے سیکڑاں بند یا گبر بند توڑے تے رکے ہوئے پانیاں نو‏‏ں آزاد کرایا ۔۔۔ ورتر کسی شیطان دا ناں نئيں بلکہ بند یا رکاوٹ دا ناں ا‏‏ے۔ رگ وید وچ اے کہ ’ ورتر سانپ د‏‏ی طرح ڈھلوان اُتے لیٹا سی ۔ دریا اپنی جگہ جامد (تستا بھانا) سن ۔ جدو‏ں اندر نے اپنا وجر (دھجیاں اڈاؤݨ والا ہتھیار) شیطان اُتے ماریا تاں زمین بل کھا گئی۔ پتھر رتھ دے پہیاں د‏‏ی طرح لڑھکے۔ رکے ہوئے پانی شیطان دے لیٹے بدن اُتے تو‏ں بہنے لگے۔ ( رگ وید 8۔4، 19۔4 تے 3، 15۔2 )
	سوال پیدا ہُندا اے آریاواں نو‏‏ں کیتا پئی سی کہ انہاں بندےآں نو‏‏ں توڑتے۔ اس دے جواب دے لئی کوئی مواد ساڈے پاس نئيں ا‏‏ے۔ لیکن وادی سندھ د‏‏ی معیشت د‏‏ی بنیاد زراعت اُتے سی تے آبپاشی دا انحصار انہاں بندےآں اُتے سی ۔ اس معیشت اُتے کنٹرول مذہب دے ذریعے سی ۔ چھوٹے مذہبی پیشوا یقینا دریاواں دے کنارےآں، ندیاں دے کنارے تے بندےآں دے کنارے کٹیاواں وچ رہندے ہون گے۔ اس طرح ایہ سیاسی اقتدار د‏‏ی علامت بن گئے سن ۔ جنہاں نو‏ں مخالف تاراج کردے رہندے سن ۔

وادی سندھ دے لوکاں دے پاس کلہاڑی بغیر سوراخ تے اس لئی بغیر دستے دے سی۔ اس دے پاس پسلی دار بھالے نہ سن ۔ تلواراں نہ سن۔ نہر، ہل، مٹی د‏‏ی تختیاں جنہاں اُتے طویل تحریر کندہ کردے سن نہ سن ۔

ماخذ: یحیا امجد۔ تریخ پاکستان قدیم دور

گٹھ:وادی سندھ دی رہتل