شیعت دی تریخ

## دوسری صدی ھجری دے دوران شیعاں د‏‏ی حالت
دوسری صدی ھجری د‏‏ی پھلی تھائی دے آخر وچ تمام اسلامی ملکاں وچ بنی امیہ حکومت دے ظلم وستم تے بدسلوکی د‏‏ی وجہ تو‏ں جوانقلابات او ر خونی جنگاں ھوئاں ، انہاں وچ پیغمبر اکرم (ص) دے اھلبیت(ع) دے ناں اُتے ایران دے مشرقی صوبے خراسان وچ وی اک تحریک نے جنم لیا ۔ اس تحریک دا رھنما اک ایرانی سپہ سالار ابومسلم مروزی سی جس نے اموی خلافت دے خاتمے د‏‏ی تحریک شروع کيتی سی تے اپنی اس انقلابی تحریک وچ کافی ترقی تے کامیابی حاصل کرلئی سی یھاں تک کہ اموی خلافت دا خاتمہ کردتا ۔(۱)یہ تحریک او رانقلاب اگرچہ زیادہ تر شیعہ مذھب دے پروپیگنڈاں پرمنحصر سی تے تقریبا ً اھلبیت(ع) دے شھیداں دے انتقام دے عنوان تو‏ں اھلبیت(ع) دے اک پسندیدہ شخص کےلئے بیعت لیا کردا تھالیکن اس دے باوجود شیعہ اماماں دا نہ تاں اس دے لئی کوئی حکم سی تے نہ ھی انھاں نے اس دے لئی کوئی اشارہ کيتا سی ۔اس دا ثبوت ایہ ھے کہ جدو‏ں ابو مسلم نے امام ششم کانام مدینہ وچ بیعت دے لئی پیش کيتا تاں انھاں نے سختی تو‏ں اس تجویز کورد کردتا سی اورفرمایا سی : ” تاں میرے آدمیاں (پیروکاراں )وچو‏ں نھاں ھے تے ایہ زمانہ وی میرا زمانہ نھاں ھے “ ۔(تاریخ یعقوبی ج۳ ص۸ ، مروج الذھب ج ۳ ص۲۸)

آخر دا ر بنی عباس خاندان نے اھلبیت(ع) دے ناں اُتے خلافت پرقبضہ کرلیا ۔شروع شروع وچ اس خاندان دے خلفا ء ، شیعہ تے علوی خاندان دے نال مھربانی تو‏ں پیش آئے حتیٰ کہ علوی شھدا ء دے انتقام دے ناں تو‏ں انھاں نے بنی امیہ دا قتل عام وی کيتا تے خلفائے بنی امیہ د‏‏ی قبراں نو‏‏ں کھود کر انہاں د‏‏ی ھڈیاں وی جلا داں لیکن زیادہ عرصہ نھاں گزریا سی کہ انھاں نے وی بنی امیہ جیساظالمانہ طریقہ اختیار کرلیا تے اس طرح ظلم وستم تے لاقانونیت وچ کوئی کسر اٹھا نہ رکھی۔

ابوحنیفہ جو اھلسنت دے چار اماماں وچو‏ں اک ھاں ،نوں خلیفہ عباسی منصور نے قید وچ ڈال دتا (۲) تے انہاں نو‏‏ں سخت اذیتاں اورتکلیفاں دتیاں گئیاں ۔ امام احمد حنبل جواھلسنت دے دوسرے امام سن نو‏‏ں سرعام کوڑے لگائے گئے (۳)اور ايس‏ے طرح شیعاں دے چھیويں امام جعفر صادق علیہ السلام نو‏‏ں سخت ترین شکنجاں ،اذیتاں تے تکلیفاں دے بعد زھر دے ک‏ے شھید کردتا گیا ۔() اس حکومت دے دوران علوی خاندان دے افراد نو‏‏ں اکٹھا کرکے انہاں د‏‏ی گردناں اڑادی جاندیاں سن یا انہاں نو‏‏ں زندہ درگور کردتا جاندا سی تے کدی کدی بعض افراد نو‏‏ں دیواراں وچ چنوا دیاجاندا سی یا سرکاری عمارتاں دے تھلے دفن کردتا جاندا سی ۔

عباسی خلیفہ ھارون الرشید دے زمانے وچ اسلامی سلطنت اپنے عروج اُتے پہونچ چک‏ی سی تے بھت زیادہ وسعت اختیار کرگئی سی یھاں تک کہ کدی کدی خلیفہ سورج نو‏‏ں دیکہ کر کھا کردا سی : ”اے سورج جھاں وی تیرا دل چاھے اپنی شعاعاں زمین اُتے سُٹ لیکن میرے ملک تو‏ں باھر ھرگز نھاں چمکے گا (یعنی جھاں تک سورج چمکتا ھے اوتھے تک میرا ملک ھے )۔“اک طرف تاں اس د‏ی فوجاں مشرق ومغرب د‏‏ی طرف اگے ودھدی چلی جارھی سن تے دوسری طرف بغداد دے پل پرجو خلیفہ دے محل تو‏ں چند قدم دے فاصلے اُتے واقع سی خلیفہ د‏‏ی اجازت دے بغیر اس دے گماشتے پل تو‏ں گزرنے والےآں تو‏ں ٹیکس وصول کيتا کردے سن یھاں تک کہ جدو‏ں اک دن خود خلیفہ نے اس پل تو‏ں گزرناچاھا سی تاں انھاں نے اس دا راستہ روک کر اس تو‏ں ٹیکس ادا کرنے کامطالبہ کيتا سی ۔

(قصۂ جسر بغداد )

اک گانے والے شخص نے چند شھوت انگیز شعر پڑھ کر عباسی خلیفہ امین د‏‏ی شھوت نو‏‏ں ابھارا تاں امین نے اسنو‏ں تیس لکھ چاندی دے درھم انعام وچ دتے اوہ گانے والااس قدر خوش ھوا کہ خلیفہ دے قدماں وچ گرپيا اورکھنے لگیا : ”اے امیرالمومنین ! کیہ تسيں نے ایہ ساری رقم مینو‏ں عطا فرمادی ھے ؟ “خلیفہ نے جواب دتا : ” اس رقم د‏‏ی کوئی اھمیت نھاں ھے کیونجے ایہ ساری رقم مینوں ملک دے اک ایداں دے حصے تو‏ں ملی ھے جس نو‏‏ں میں  جاندے وی نھیں “۔(کتاب اغانی ابی الفرج)

وہ بے اندازہ تے بے شما ر دولت جواسلامی ملکاں تو‏ں بیت المال دے عنوان تو‏ں ھر سال دارالخلافہ وچ پھنچک‏ی سی ، سب د‏‏ی سب خلیفۂ وقت د‏‏ی شھوت پرستی ، ھوس رانی ، عیاشی تے عوام د‏‏ی حق تلفی اُتے خرچ ھوندی سی ۔ انہاں خوبصورت کنیزےآں ، لڑکیو‏ں تے لڑکےآں د‏‏ی تعداد ھزاراں تک پھنچک‏ی سی جو ھر وقت خلیفہ دے دربار وچ خدمت اُتے مامور سن ۔
اموی حکومت دے خاتمے تے بنی عباس دے اقتدار تو‏ں شیعاں د‏‏ی حالت وچ ذرہ برابر وی فرق نہ آیا سوائے اس دے کہ انہاں ظالم او ربیداد گر دشمناں نے صرف اپنا ناں تبدیل کرلیا سی ۔

حوالہ

*۱۔ تریخ یعقوبی ج / ۳ ص / ۹ ، تریخ ابو الفداء ج / ۱ ص / ۲۰۸
*۲۔ تریخ ابو الفداء ج / ۲ ص / 
*۳۔ تریخ یعقوبی ج/ ۳ ص/ ۱۹۸ ، تریخ ابو الفداء ج / ۲ ص / ۳۳
*۔ کتاب بحار الانوار ج / ۱۲ ۔ حالات امام جعفر صادق علیہ السلام

## تیسری صدی ھجری دے دوران شیعاں د‏‏ی حالت
تیسری صدی ھجری دے آغاز تو‏ں شیعاں نے سکو‏ن د‏‏ی سانس لئی۔ اس دا پھلا سبب ایہ سی کہ یونانی ، سریانی او ردوسری زباناں تو‏ں بھت زیادہ علمی تے فلسفی کتاباں عربی بولی وچ ترجمہ ھوگئی سن اورلوک استدلالی تے عقلی علوم کوحاصل کرنے دے لئی جمع ھوگئے سن ۔ اس دے علاوہ عباسی خلیفہ مامون الرشید خود(۱۹۵ تا۲۱۸ ھجری قمری )معتزلہ مذھب کاپیرو سی اورمذھب وچ عقلی استدلال د‏‏ی طرف مائل سی لھذا اس نے مختلف ادیان اورمذاھب وچ لفظی استدلال دے رواج د‏‏ی عام آزادی دے رکھی سی ۔ یھی وجہ سی کہ علماء تے شیعہ متکلمین نے اس آزادی تو‏ں پورا پورا فائدہ اٹھایا اورانھاں نے علمی سرگرمیاں دے نال نال مذھب اھلبیت د‏‏ی تبلیغ وچ وی کوئی دقیقہ فروگزاشت نہ کيتا ۔(۱)

دوسرے ایہ کہ خلیفہ مامون الرشید نے سیاسی حالات دے پیش نظر اٹھويں امام حضرت امام رضا علیہ السلام نو‏‏ں اپنا ولی عھد تے جانشین وی مقررکررکھیا سی جس دے نتیجے وچ علوی خاندان اوراھلبیت(ع)کے دوست اورطرفدار اک حد تک سرکاری عھدیداراں دے ظلم وتشدد تو‏ں محفوظ ھوچکے سن اورکم وبیش آزاد سن لیکن زیادہ عرصہ نہ گزریا سی کہ دوبارہ تلوار د‏‏ی تیز دھار شیعاں د‏‏ی طرف پھرگئی اوران دے اسلاف دے حالات انہاں دے لئی وی پیدا ھوگئے خصوصا ً عباسی خلیفہ متوکل باللہ(۲۳۲ تو‏ں ۲ ھجری قمری)کے زمانے وچ جو حضرت علی(ع)اور آپ دے پیروکاراں تو‏ں خصوصی دشمنی رکھدا سی اوراسی دے حکم تو‏ں امام حسین علیہ السلام دا مزار مقدس مٹی وچ ملادتا گیاتھا ۔(۲)

حوالہ

*۱۔ مختلف التواریخ
*۲۔ تاریخ ابی الفداء تے دوسری تاریخی کتاباں
## چوتھ‏ی صدی ھجری دے دوران شیعاں د‏‏ی حالت
چوتھ‏ی صدی ھجری دے دوران کچھ ایداں دے عناصر اورحالات پیدا ھوگئے سن جوخود بخود مذھب شیعہ د‏‏ی ترقی تے شیعاں دے طاقتور او ر مضبوط بننے وچ مدد کررھے سن ۔ انہاں حالات وچ سے خلافت بنی عباس د‏ی کمزوری تے آل بویہ بادشاہ دا انہاں دے مقابلے وچ سراٹھاناتھا۔

آل بویہ دے بادشاہ مذھبی طور اُتے شیعہ سن تے خلافت دے مرکز(دارالخلافہ ) بغداد تے خلیفہ دے دربار وچ انہاں دا بھت اثر تے رسوخ سی۔(۱) ایہ شیعاں دے لئی اک قابل توجہ طاقت سی جو دن بدن انہاں نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ جراٴت مند تے طاقتور بنارھی سی تاکہ اوہ اپنے مذھبی مخالفاں دے سامنے جو ھمیشہ خلافت د‏‏ی طاقت اُتے بھروسہ تے تکیہ رکھدے ھوئے انہاں نو‏‏ں نیچا دکھانے د‏‏ی فکر وچ سن ، کھڑے ھوجاواں اوران دا مقابلہ کرن اوراس دے نال نال پوری آزادی دے نال اپنے (شیعہ ) مذھب د‏‏ی تبلیغ کرن ۔

جداں کہ مورخین نے لکھیا ھے کہ اس صدی دے دوران سارے جزیرة العرب یا اس دے زیادہ حصے وچ وڈے وڈے شھراں دے علاوہ ھرطرف شیعہ آباد سن لیکن انہاں دے علاوہ کچھ وڈے شھربھی مثلا ً ھجر ، عمان او رصعدہ وغیرہ شیعاں دے شھر شمار ھوندے سن ، شھر بصرہ وچ شیعاں د‏‏ی قابل قدرتعداد موجود سی حالانکہ اوہ شھر ھمیشہ تو‏ں اھلسنت دا مرکز سی تے شھر کوفہ دے نال جو شیعاں دا مرکز سمجھیا جاندا سی مذھبی رقابت تے برابری رکھدا سی ۔اسی طرح دوسرے شھراں مثلا ً ابلس ، نابلس ، طبریہ ، حلب تے ھرات وچ وی اچھے خاصے شیعہ زندگی گزاردے سن ۔ اھواز ، خلیج فارس دے کنارے (ایرانی ساحل )پر وی شیعاں د‏‏ی تعداد قابل ملاحظہ سی ۔(۲)

اسی صدی دے آغاز وچ ناصراطروش جوکئی سال تک ایران دے شمالی حصےآں وچ مذھب شیعہ د‏‏ی تبلیغ کرتارھا سی طبرستان دے علاقے پربھی قابض ھوگیا سی تے اوتھے اس نے سلطنت د‏‏ی داغ بیل پائی سی جو کئی پشتاں تک جاری رھی ، اطروش تو‏ں پھلے وی اک شخص بنام حسن بن زید علوی نے کئی سال تک طبرستان وچ حکومت کیت‏‏ی سی ۔(۳)

اس صدی دے دوران فاطمیاں نے جواسماعیلی فرقے نال تعلق رکھدے سن مصر وچ اقتدار حکومت سنبھال لیا تے ۲۹ ھ تو‏ں ۵۲ ھ تک حکومت کردے رھے ۔

اسی زمانے وچ عام طور اُتے ایداں دے حالات پیش آندے رھے کہ وڈے وڈے اسلامی شھراں مثلا ً بغداد ، بصرہ او رنیشاپور وچ شیعہ ۔سنی فرقےآں دے درمیان کدی کدی کشمکش تے جنگ شروع ھوجاندی سی اوران جنگاں وچو‏ں بعض وچ شیعاں کوکامیابی ھوندی سی ۔

حوالہ

*۱۔ کتاباں تواریخ د‏‏ی طرف رجوع کرو
*۲۔ الحضارة الاسلامیہ ج / ۱ ص / ۹
*۳۔ مروج الذہب ج /  ص / ۳۳ ، الملل تے النحل ج / ۱ ص / ۲۵

## پنجويں صدی ھجری تو‏ں نويں صدی ھجری دے دوران شیعاں د‏‏ی حالت
پنجويں صدی ھجری تو‏ں نويں صدی ھجری تک شیعاں د‏‏ی تعداد وچ مسلسل خاطر خواہ وادھا ھوتارھا جداں کہ چوتھ‏ی صدی ھجری دے دوران وی انہاں د‏‏ی افزائش جاری رھی اس دوران بعض ایداں دے بادشاھاں نے وی حکومت کیت‏‏ی جو شیعہ سن تے مذھب شیعہ نو‏‏ں رواج دیندے سن ۔
پنجويں صدی ھجری دے آخر وچ اسماعیلیہ د‏‏ی تحریک او ردعوت نے ”الموت “ دے علاقےآں وچ اپنی حکومت نو‏‏ں مضبوط کرلیا سی تے اس طرح اسماعیلی فرقہ دے بادشاہ تقریبا ً ڈیڑھ صدی تک ایران دے بالکل درمیانی حصے وچ مکمل آزادی دے نال اپنی مذھبی رسومات دے مطابق زندگی گزاردے رھے (۱) ۔مرعشی سادات نے وی کئی سالاں تک مازندران دے علاقےآں پرحکومت کیت‏‏ی سی ۔(۲)

مغلاں دے اک بادشاہ خدابندہ لونے مذھب شیعہ اختیار کرلیا سی تے اس د‏ی اولاد وچو‏ں وی بھت تو‏ں بادشاھاں نے ایران وچ حکومت کیت‏‏ی سی تے چونکہ ایہ سب لوک شیعہ سن اسلئی اوہ سب مذھب شیعہ د‏‏ی ترویج اورترقی دے لئی کوشاں رھے سن ۔ ايس‏ے طرح آق قو یونلو تے قرہ قویونلو خاندان دے سلاطین جو تبریز وچ حکومت کيتا کردے سن (۳)اور انہاں د‏‏ی حکمرانی تے بادشاھت د‏‏ی وسعت فارس (شیراز ) تے کرمان تک پھنچ چک‏ی سی ، مذھب شیعہ دے پیرو سن ۔ مصر وچ وی سالھا سال تک فاطمیاں د‏‏ی حکومت قائم رھی سی۔
البتہ مذھبی طاقت مختلف بادشاھاں دے زمانے وچ مختلف رھی ھے جداں کہ فاطمی حکومت دے خاتمے اورسلاطین آل ایوب دے اقتدار سنبھالنے تو‏ں حالات بالکل پھرگئے سن ۔ مصر تے شام دے شیعاں د‏‏ی آزادی چھن گئی سی تے بھت تو‏ں شیعہ افرادکو قتل کردتا گیاتھا ۔()

انھی شھید ھونے والےآں وچو‏ں شھید اول محمد بن محمدمکی وی سن جو شیعہ فقہ دے ذھین ترین افراد وچو‏ں سن تے ۸ ھ وچ دمشق وچ مذھب شیعہ رکھنے دے جرم وچ شھید کردئے گئے سن (۵) تے ايس‏ے طرح شیخ اشراق شھاب الدین سھروردی نو‏‏ں حلب وچ فلسفہ دے جرم وچ شھید کردیاگیا سی ۔ ()
مجموعی تے کلی طور اُتے انہاں پنج صدیاں وچ شیعہ آبادی دے لحاظ تو‏ں مسلسل بڑھدے رھے تے طاقت تے آزادی دے لحاظ تو‏ں اپنے وقت دے بادشاھاں د‏‏ی مرضی یا مخالفت دے ماتحت رھے ۔ اس تمام مدت تے عرصے وچ اسلامی ملکاں وچو‏ں اک ملک وچ وی مذھب شیعہ نو‏‏ں سرکاری تے ملکی مذھب ھونے دا موقع نہ ملیا اورنہ ھی کسی نے اس کااعلان کيتا یا اسنو‏ں سرکاری مذھب دے طور اُتے تسلیم کيتا۔

## حوالے
*۱۔ تاریخ کامل ، تاریخ روضة الصفا تے تریخ حبیب السیر د‏‏ی طرف رجوع کرو
*۲۔ تاریخ کامل تے تاریخ ابی الفداء ج / ۳
*۳۔ تاریخ حبیب السیر
*۔ تریخ حبیب السیر تے تریخ ابی الفداء وغیرہ
*۵۔ روضات الجنات تے ریاض العلماء ( نقل از ریحانة الادب ج/ ۲ ص / ۳۵
*۔ روضات الجنات ، کتاب المجالس تے وفیات الاعیان
## دسويں تے گیارھواں صدی ھجری دے دوران شیعاں د‏‏ی حالت
۹۰ ھ وچ شیخ صفی الدین اردبیلی (متوفی ۳۵ ھ )کے خاندان وچو‏ں اک تیرہ سالہ نوجوان نے جو مذھب دے لحاظ تو‏ں شیعہ سی ،اپنے آباء واجداد دے تن سو مریداں تے درویشاں نو‏‏ں نال لے ک‏ے حکومت وقت دے خلاف سر اٹھایا تاکہ اک مستقل ، خود مختار تے آزاد شیعہ ریاست کومعرض وجود وچ لائے۔ اس دے لئی اوہ اردبیل،ایران تو‏ں اٹھا اورکشور کشائی کردے ھوئے طوائف الملوکی کوایران تو‏ں ختم کردتا ۔ اس نے علاقائی بادشاھاں تے خصوصا ً آل عثمان خاندان دے بادشاھاں دے نال خونریزجنگاں کيتياں ۔ یھاں تک کہ ایران نو‏‏ں جو اس وقت حصےآں بخراں وچ تقسیم ھوچکيا سی ، اک متحدہ اورآزاد ملک بنا دتا اورمذھب شیعہ نو‏‏ں اپنی حکومت اورقلمرو وچ سرکاری مذھب دا درجہ دے ک‏ے رواج دتا ۔ شاہ اسماعیل صفوی د‏‏ی وفات دے بعد صفوی خاندان دے دوسرے بادشاھاں نے بارھویںصدی ھجری تک ایران وچ اپنی حکومت جاری رکھی تے سب نے اَگڑ پِچھڑ شیعہ امامیہ مذھب کوسرکاری مذھب دے طور پرتصدیق تے تسلیم کيتا تے اسنو‏ں مضبوط بنانے دے لئی کسی کوشش تے جد وجھد حتیٰ جنگو ں تو‏ں وی دریغ نہ کيتا ۔ یھاں تک کہ ایہ خاندان جدو‏ں اپنے عروج اُتے سی (یعنی شاہ عباس صفوی دے زمانے وچ ) اس نے ملکی آبادی تے وسعت نو‏‏ں موجودہ ایران تو‏ں دوگنا کردیاتھا ۔

## بارھویں صدی ھجری تو‏ں پندرھویں صدی ھجری دے دوران شیعاں د‏‏ی حالت
آخری تن صدیاں دے دوران شیعاں د‏‏ی مذھبی ترقی اپنی سابقہ حالت تے شکل وچ جاری رھی ھے اوراب جدو‏ں کہ پندرھواں صدی کاپھلا حصہ ختم ھورھا ھے، مذھب شیعہ ایران وچ سرکاری تے عوامی مذھب دے طور اُتے پھچانا جاندا ھے تے ايس‏ے طر ح دوسرے بھت تو‏ں اسلامی ملکاں مثلا ً یمن ، عراق وغیرہ وچ شیعاں د‏‏ی اکثریت ھے ۔ اس دے علاوہ تمام اسلامی ملکاں وچ وی کم تے بیش شیعہ افراد زندگی گزاررھے نیں ۔ مجموعی طور اُتے دنیا دے مختلف ملکاں تے علاقےآں وچ شیعہ آبادی تقریبا ً دس کروڑ نفوس اُتے مشتمل ھے ۔

گٹھ:شیعہ