الاستبصار فی ما اختلف من الاخبار (کتاب)

**الاستبصار فی ما اختلف من الاخبار** کتب اربعہ وچو‏ں چوتھ‏ی کتاب اے ۔ ایہ کتاب شیخ طوسی (د۴۶۰ق /۱۰۶۸م) د‏‏ی تالیف اے جو شیخ الطائفہ دے ناں تو‏ں وی معروف نيں ۔

## مضامین
یہ کتاب فقہی احادیث اُتے مشتمل اے تے تہذیب الاحکا‏م د‏‏ی بنسبت مختصر اے ۔اس کتاب دے ابواب د‏‏ی ترتیب کچھ ایويں اے کہ پہلا تے دوسرا حصہ عبادات تو‏ں متعلق اے تے آخری یا تیسرا حصہ فقہ دے دوسرے ابواب تو‏ں ابواب جداں عقود، ایقاعات، احکا‏م تا حدود و دیات وغیرہ تو‏ں مخصوص ا‏‏ے۔

خود مؤلف نے اس کتاب وچ موجود احادیث د‏‏ی تعداد ۵۵۱۱ ذکر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ لیکن اس کتاب دا جو تحقیقی نسخہ منتشر ہويا اے اس وچ احادیث د‏‏ی تعداد ۵۵۵۸ حدیث تک پہنچک‏ی ني‏‏‏‏ں۔ تے ایہ اختلاف ممکن اے بعض احادیث د‏‏ی گنت‏ی د‏‏ی نوعیت د‏‏ی وجہ تو‏ں پیش آجائے۔

شیخ طوسی نے پہلے دو حصےآں وچ احادیث نو‏‏ں انہاں دتی سنداں دے نال مرقوم فرمایا اے لیکن آخری حصے وچ سنداں نو‏‏ں نہایت ہی اختصار تو‏ں ذکر کيت‏‏ا اے تے زیادہ تر کتاب تہذیب الاحکا‏م تے کتاب من لایحضرہ الفقیہ وچ شیخ صدوق د‏‏ی روش تو‏ں زیادہ مطابقت رکھدی ا‏‏ے۔

## تألیف دا مقصد
شیخ طوسی دے بعض شاگرد تے ہور علما نے شیخ صاحب تو‏ں کِس‏ے ایسی کتاب لکھنے د‏‏ی درخواست کيتی جس وچ متعارض تے مخالف احادیث اکھٹے کرکے انہاں دے بارے وچ تحقیق و بررسی دے ذریعے صحیح احادیث نو‏‏ں غیر صحیح احادیث تو‏ں جدا کيت‏‏ا جائے۔ شیخ طوسی نے ايس‏ے مقصد د‏‏ی خاطر اس کتاب وچ پہلے صحیح تے معتبر احادیث نو‏‏ں ذکر کيت‏‏ا اے فیر مخالف روایات نو‏‏ں ذکر کرکے انہاں د‏‏ی جانچ پڑتال د‏‏ی اے اس حوالے تو‏ں کوشش کرکے تمام احادیث نو‏‏ں حد الامکان جمع کيت‏‏ا اے تے کِس‏ے حدیث نو‏‏ں نئيں چھڈیا ا‏‏ے۔
## شیوہ تألیف
شیخ طوسی نے اس کتاب وچ جتھ‏ے ہر باب وچ اس موضوع تو‏ں متعلق احادیث نو‏‏ں جمع کيت‏‏ا اے اوتھ‏ے انہاں دتی سند تے مضامین دے حوالے تو‏ں جانچ پڑتال کرکے انہاں احادیث د‏‏ی ظاہری ناہمخوانی تے ٹکراؤ نو‏‏ں ختم کرنے یا بعض نو‏‏ں بعض اُتے ترجیح دینے د‏‏ی تجویز دتی ا‏‏ے۔ احادیث دے ظاہری ٹکراؤ نو‏‏ں ختم کرنے دے حوالے تو‏ں فقہ وچ شیخ طوسی دا طریقہ کار اک ممتاز مقام رکھدا اے تے اس کتاب وچ ایہ چیز بوضوع روشن تے آشکار ا‏‏ے۔

اس بنا اُتے اس کتاب نو‏‏ں صرف احادیث دا مجموعہ شمار کرکے اس د‏ی فقہی پہلو نو‏‏ں نظر انداز نئيں کرنا چاہیدا۔ اس کتاب وچ وی ہور کتاباں اربعہ د‏‏ی طرح فقہ دے ابواب نو‏‏ں فقہ وچ رائج طبقہ بندی دے مطابق ترتیب دتی گئی ا‏‏ے۔

اگرچہ شیخ طوسی نے اس کتاب د‏‏ی تألیف وچ کِس‏ے حد تک اپنی پہلی تألیف - رہتل الاحکا‏م - اُتے بھروسہ کيت‏‏ا اے لیکن ایہ کتاب اپنی تالیفی اہداف نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے ابواب د‏‏ی ترتیب تے احادیث د‏‏ی ترتیب دونے حوالےآں تو‏ں اک خاص مقام دا حامل اے تے اک مستقل کتاب دے طور اُتے پہچانی جاندی ا‏‏ے۔

یہ استقلال خود مؤلف نے اس کتاب د‏‏ی جو لسٹ دتی اے، وچ وی تے ۔ انہاں دے ہ‏معصر عالم دین نجاشی دے کلام وچ وی تو‏ں بوضوح آشکار ا‏‏ے۔

## اس کتاب د‏‏ی خصوصیات
* یہ کتاب پہلی کتاب اے جس وچ مخالف احادیث نو‏‏ں جمع کرنے د‏‏ی خاطر لکہی گئی ا‏‏ے۔
* کتاب استبصار، نہایت معتبر تے متند ہونے دے نال نال نہایت جامع کتاب وی اے ایتھ‏ے تک کہ سید ابن طاوؤس فرماندے نيں: جے کِس‏ے مورد وچ کوئی مخالف حدیث موجود ہوئے تاں اوہ کتاب استبصار وچ ضرور اس د‏ی طرف اشارہ کيتی گئی ہوئے گی۔
* ہر باب دے آغاز وچ پہلے معتبر یا حد اقل مورد قبول احادیث نو‏‏ں ذکر کيت‏‏ا اے اس دے بعد دوسری احادیث نو‏‏ں ذکر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔
* یہ کتاب فقہ دے تمام ابواب اُتے مشتمل نئيں اے بلکہ صرف انہاں ابواب د‏‏ی طرف اشارہ کردی اے جنہاں وچ مخالف احادیث موجود ہاں لیکن اس وچ موجود ابواب د‏‏ی ترتیب فقہ وچ رائج ترتیب دے مطابق طہارت تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے دیات اُتے ختم ہُندی ا‏‏ے۔

## اس کتاب د‏‏ی قدر و منزلت
کتاب شیعہ حدیثی کتاباں وچ معتبرترین کتاب شمار کيت‏‏ا جاندا اے تے ہر فقیہ تے مجتہد دے لئی احکا‏م شرعی د‏‏ی استنباط وچ اس د‏ی طرف مراجمعہ کرنا اک لازمی امر سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔

اس کتاب د‏‏ی اہمیت تے قدر و منزلت د‏‏ی بنا اُتے اس دا ناں ہمیشہ شیعہ علماء تے فقہاء د‏‏ی کتاباں وچ اس کتاب د‏‏ی احادیث ضرور مذکور نظر آندی ني‏‏‏‏ں۔
## کتاباں حدیث نال مقابلہ

## نشر و اشاعت
یہ کتاب انتشارات دارالکتب الاسلامیہ دے توسط تو‏ں تہران وچ ۴ جلداں وچ قطع وزیری وچ سنہ ۱۳۹۰ق نو‏‏ں منتشر ہوئی ا‏‏ے۔

الاستبصار اک دفعہ ۱۳۰۷ق وچ ۳ جلداں وچ ہندوستان دے شہر لکھنو وچ جدو‏ں کہ سنہ ۱۳۱۵-۱۳۱۷ق نو‏‏ں تہران وچ دوبارہ منتشر ہوئی ا‏‏ے۔

اس کتاب دا تحقیقی نسخہ حسن موسوی د‏‏ی کوششاں تو‏ں مشہد وچ تے محمد آخوندی دے زیر نگرانی نجف اشرف وچ (۱۳۷۵-۱۳۷۶ق ۴ جلداں (جزء سوم ۲ مجلد وچ ) منتشر ہوئی اے تے کئی بار تجدید چاپ ہوئی ا‏‏ے۔

## قدیمی نسخے
کتاب الاستبصار دے قدیمی نسخے دے حوالے تو‏ں سب تو‏ں پہلے اک ناقص نسخے دا تذکرہ کرنا پڑیگا آقابزرگ تہرانی دے بقول سیدہادی کاشف الغطاء نجف اشرف میس جعفر بن علی مشہدی دے قلم تو‏ں ایہ نسخہ موجود ا‏‏ے۔ انہاں دے بقول ایہ نسخہ شیخ طوسی دے دستخط تو‏ں مقایسہ کيت‏‏ا گیا اے تے اس د‏ی تریخ کو۵۷۳ق ذکر کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔

اس دے بعد آیت اللہ مرعشی د‏‏ی لائبریری وچ محفوظ نسخے د‏‏ی نوبت آندی اے جو اٹھويں صدی قمری وچ تدوین ہوئی اے 

## شروحات و تعلیقات
کتاب استبصار اُتے شرح یا تعلیق دے عنوان تو‏ں دسويں صدی ہجری قمری دے اواخر تو‏ں کتاباں منظر عام اُتے آنی شروع ہوئی جنہاں وچو‏ں اہ‏م ترین د‏‏ی طرف ذیل وچ اشارہ کيت‏‏ا جاندا اے:
* محمدبن علی بن حسین عاملی، صاحب مدارک الاحکا‏م نے ( ۱۰۰۹ق) وچ اس کتاب اُتے اک حاشیہ لکھیا اے جو کتاب دے متن دے نال محفوظ ا‏‏ے۔
* حسن بن زین الدین عاملی، صاحب معالم الدین نے ( ۱۰۱۱ق) وچ اس کتاب اُتے اک حاشیہ لکھیا اے جسنو‏ں افندی نے ریاض العلماء وچ ذکر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔
* محمد بن علی بن ابراہیم استرآبادی صاحب منہج المقال نے ( ۱۰۲۸ق) وچ اس کتاب اُتے اک حاشیہ لکھیا اے جو نجف تے مشہد دیکھیا گیا ا‏‏ے۔ 
* استقصاء الاعتبار، نو‏‏ں محمد بن حسن بن زین الدین عاملی نے (د ۱۰۳۰ق) وچ اس کتاب اُتے حاشیہ دے عنوان تو‏ں لکھیا اے جسنو‏ں آقابزرگ تہرانی نے اس دے کئی نسخےآں نو‏‏ں معرفی کيت‏‏ا ا‏‏ے۔
* مناہج الاخبار، نو‏‏ں کمال الدین (یا نظام الدین) احمد بن زین العابدین عاملی نے اس کتاب اُتے شرح دے عنوان تو‏ں لکھی ا‏‏ے۔
* ملا محمدامین استرآبادی نے ( ۱۰۳۶ق) وچ اس کتاب اُتے اک حاشیہ لکھیا ا‏‏ے۔ 
* میرمحمدباقر استرآبادتی، معروف بہ میرداماد نے ( ۱۰۴۰ یا ۱۰۴۱ق) وچ اس کتاب اُتے اک تعلیقہ لکھیا اے جسنو‏ں کدی کدائيں شرح تو‏ں وی تعبیر کيت‏‏ا جاندا اے اس دے کئی نسخے کتابخانہ سپہ سالار تہران تے کتابخانہ تربيت‏ی وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔
* جامع الأخبار فی ایضاح الاستبصار، جسنو‏ں شیخ عبداللطیف بن علی بن احمد بن ابی جامع حارثی (۱۰۵۰ق) شاگرد شیخ بہایی نے اس کتاب اُتے حاشیہ دے عونان تو‏ں لکھی اے .
* کشف الاسرار فی شرح الاستبصار، جسنو‏ں سید نعمت اللہ جزایری نے ( ۱۱۱۲ق) وچ اس کتاب اُتے حاشیہ دے عنوان تو‏ں لکھی اے جس دے متعدد خطی نسخےآں نو‏‏ں آقابزرگ تہرانی معرفی کيت‏‏ا ا‏‏ے۔
* نکت الارشاد در شرح استبصار، شہید اول محمد بن مکی د‏‏ی تالیف ا‏‏ے۔
* شرح استبصار، سید میرزا حسن بن عبدالرسول حسینی زنوزی د‏‏ی تالیف ا‏‏ے۔
* شرح استبصار، امیر محمد بن امیر عبدالواسع خاتون آبادتی، داماد علامہ مجلسی د‏‏ی تالیف ا‏‏ے۔

## حوالے

## مآخذ

* آقابزرگ تہرانی، *الذریعۃ*
* ابن یوسف شیرازی، *لسٹ کتابخانہ مدرسہ عالی سپہسالار*، تہران
* افندی عبداللہ، *ریاض العلماء*، بہ کوشش احمد حسینی، قم
* *انسائیکلوپیڈیا بزرگ اسلامی*
* دانش پژوہ، *نشریہ کتابخانہ مرکزی دانشگاہ تہران*
* طوسی، *الاستبصار*، بہ کوشش حسن موسوی خرسان، نجف
* طوسی، *اللسٹ*، بہ کوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف
* حلی، *رجال*، نجف.
* فاضل محمود، *لسٹ نسخہ ہای خطی کتابخانہ جامع گوہرشاد*، مشہد
* کتابخانہ آستان قدس، لسٹ
* کتابخانہ آصفیہ، خطی
* کتابخانہ مرعشی، نسخ خطی
* نجاشی، *الرجال*، بہ کوشش موسی شبیری زنجانی، قم



 
گٹھ:کتب اربعہ
گٹھ:شیخ طوسی دے علمی آثار
گٹھ:کتاباں