open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تھیرواد

[thumb|220px|سمادھی حالت وچ اک [تھائی لینڈ|تھائی بھکشو]]
[thumb|220px|[برما دے رنگون شہر وچ شویڈاگون پگوڈا]]
**تھیرواد** یا **ستھورواد** موجودہ ویلے  وچّ بدھ دھرم دیاں دو پرمکھ شاخاں وچوں اک ہے ۔ دوجی شاخ دا نام مہایان ہے ۔ تھیرواد بودھی دھرم بھارت توں شروع ہوکے دکھن اتے دکھن - چڑھدے  دے ولّ بہت سارے ہور ایشیائی دیساں وچّ پھیل گیا ، جویں کہ سری لنکا , برما , کمبوڈیا , ویتنام , تھائیلینڈ اتے لاؤس । ایہہ اک روایتی پرمپرا ہے ، ارتھات پرانے بودھی دھرم ورگا سی ، اسی رستہ اتے چلن اتے زور دندا ہے ۔ 

## تھیرواد تے مہایان وچ فرق
تھیرواد شبد دا مطلبّ ہے سریشٹ لوکاں دی گلّ ۔ بودھی دھرم دی اس شاخ وچّ پالی بولی وچّ لکھے ہوئے پراچین تریپٹک مذہبی گرنتھاں دا پالن کرن اتے زور دتا جاندا ہے ۔ تھیرواد منن والےآں دا کہنا ہے کہ اس توں اوہ بودھی دھرم نوں اسدے مول روپ وچّ منندے ہن ۔ ایہناں دے لئی مہاتما بدھ اک مہانپرکھ ضرور ہے لیکن کوئی دیوتا نہیں ۔ اوہ انھاننوں پوجدے نہیں اتے نا ہی اوہناں دے مذہبی تقریباں وچّ بدھ - پوجا ہندی ہے ۔ جتھے مہایان بودھی پرمپراواں وچّ دیوی - دیوترپن جویں بہت سارے سندر جیواں نوں منیا جاندا ہے اتھے تھیرواد بودھی پرمپراواں وچّ اجیہی کسے ہستی نوں نہیں پوجا جاندا ۔ تھیروادیاں دا مننا ہے کہ ہر منکھ نوں آپ ہی نروان دا رستہ بھالنا ہندا ہے ۔ اس سمدایاں وچّ جواناں دے بھکھاری(بھکشو) بنن نوں بہت چنگا منیا جاندا ہے اتے اتھے ایہہ روائت وی ہے کہ جوان کجھ دناں لئی بھکشو بنکے پھر گرہستھ وچّ پرط جاندا ہے ۔   پہلے زمانےآں  وچّ تھیرواد نوں ہینیان شاخ کیہا جاندا سی ، لیکن ہن بہت ودوان کہندے ہن کہ ایہہ دوناں وکھ ہن ۔ 

مہایان بودھی دھرم دے ساتھی کہندے ہن کہ زیادہتر منکھاں لئی نروان - رستہ اکلے بھالنا مشکل جاں ناممکن ہے اتے انھاننوں اس کارج وچّ مدد ملنی چاہیدی ہے ۔ اوہ سمجھدے ہن کہ کائنات دے سارے لوک اک - دوجے نال جڑیاں ہن اتے سارےآں نال پریم کرنا اتے سارےآں دے نروان لئی جتن کرنا ضروری ہے ۔ کسے وی جاندار لئی دشبھاونا نہیں رخیل چاہیدا ہے کیونکہ سارے جنم - موت دے جنجال وچّ پھسے ہے ۔ اک ہتیارا جاں اک تچھّ جیو اپنا ہی کوئی پھر توں جمیا آباؤ اجداد وی ہو سکدا ہے اسلئی اوہناں دی وی مدد کرنی چاہیدی ہے ۔ رغبت اتے مدد لئی بودھستواں نوں منیا جاندا ہے جو اوہ لوک ہن جو نروان پا چکے ہن ۔ مہایان شاخ وچّ اجیہے ہزاراں بودھستواں نوں پوجیا جاندا ہے اتے اوہناں دا اس فرقے وچّ دیوترپن - ورگا درجہ ہے ۔ اس بودھستواں وچّ کجھ بہت مشہور ہن ، اداہرن لئی اولوکتیشور ( مطلبّ : نظر ہیٹھاں جگت اتے پاؤن والے پربھو ) , امیتابھ ( مطلبّ : اننت پرکاش ، بے حدّ آبھا ) , میتریی ، منجشری اتے کشتیگربھ ۔

## منن والے
دنیا دے وکھ وکھ دیساں دے لوگ تھیرواد دے منن والے نیں، جنہاں وچ پرمکھ ایہ نیں: 
* دکھن ایشیا:
** نیپال (١٠٪ )
** سری لنکا (٧٠٪ )
** بنگلادیش (١٪ )

* دکھن چڑھدا ایشیا:
** کمبوڈیا (٩٥٪ )
** لاؤس (٦٧٪ )
** میانمار (٨٩٪ )
** تھائی لینڈ (٩٥٪ )
** ویتنام (٦.٦٪ )

* ایشیا دے ہور علاقے:
** چین (١٣٪ )
** ملائشیا (٢٠٪ )
** انڈونیشیا (٠.٨٪ )
** سنگاپور (٣٤٪ )

## ایہ وی ویکھو
* تھیرگاتھا
* ہِینیان
* مہایان
* بدھ دھرم
* بودھستوا
* ہینیان
* وجریان
ُ*بدھ مت دیاں کتاباں
*نالندا یونیورسٹی
*چڑھدے ترکستان چ بدھ مت
*افغانستان چ بدھ مت
*اشوک

## حوالے


گٹھ:بدھ دھرم
گٹھ:بدھ دھرم دے فرقے
گٹھ:مذہب
ست پٹک

**سُت پٹک** (؛ یا سوتر پِٹَک؛ سنسکرت  ) انہاں تن لکھتاں جاں کتاباں  وچوں پہلی کتاب ہے جو تری پتاکا کہلاندیاں نیں، انہیں پالی لکھتاں  و ی کہیا جاندا ہے؛ ایہ بدھ مت دے پالی بولی وچ لکھیاں کتاں دا حصہ نیں۔ تے ایہ لکھتاں تھیرواد بدھ مت دیاں مذہبی تحریریں وی نیں۔ ست پٹک وچ گوتم بدھ تے انہاں دے شاگرداں نال منسوب اقوال (ملفوظات) ملدے نیں، لیکن انہاں وچ  اس دی تمیز مشکل ہے کہ کیہڑا قول گوتم بدھ دا ہے تے کیہڑا شاگرداں دا۔ ایہ کتاب چھ حصےآں اُپر مشتمل ہے۔
## ایہ وی ویکھو
* تھیرگاتھا
* ہِینیان
* مہایان
* بدھ دھرم
* بودھستوا
* ہینیان
* وجریان
ُ*بدھ مت دیاں کتاباں
*نالندا یونیورسٹی
*چڑھدے ترکستان چ بدھ مت
*افغانستان چ بدھ مت
*تریپٹک
## حوالے

گٹھ:بدھ دھرم
گٹھ:بدھ دھرم دے فرقے
گٹھ:بدھ مت دیاں کتاباں
لہندے علاقے

thumb|230px| پہلی صدی ق م  وچّ چینی نظر توں لہندے علاقے دا نقشہ 
**لہندے علاقے جاں شیؤ** ( چینی بولی : 西域 ) تیجی صدی قبل مسیح توں اٹھوی صدی عیسوی تکّ لکھے گئے چینی گرنتھاں وچّ وچکار ایشیا نوں کیہا جاندا سی ۔ کدے - کدے برصغیر اتے مشرق وسطی دے علاقے نوں وی اسوچّ شامل کیتا جاندا سی ۔ وپار لئی تریخی ریشم رستہ ایہناں علاقےآں توں ہوکے گزردا سی ۔ چین وچّ تانگ راجٹبر دے ویلے دے دوران مشہور پاندھی ہوآن سانگ اس علاقے وچّ داخل ہویا ، جس وچّ اسنے بھارت نوں وی شامل  کیتا ۔ اپنی واپسی اتے اسنے لہندے علاقےآں دا مہان تانگ ورنن ناں دا  گرنتھ لکھیا ۔ 

## ایہ وی ویکھو
* ہوآن سانگ
* لہندے دی یاترا
* وسطی ایشیا
* برصغیر
* چین دے راج ٹبر

گٹھ:چین دی تریخ
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
مُزارت دریا

[thumb|240px|[تارم دریا دے جلسمبھر علاقے دے اس نقشے وچ مزارت / مذات دریا دا رستہ وی دیکھا جا سکدا ہے]]
**مُزارت دریا** (ایغور بولی: , مُزارت دریاسی؛ انگریزی: Muzart River; چینی بولی: 木扎尔特河), جنوں کدے - کدے مذات دریا وی کہندے ہن ، چین دے شنجیانگ صوبے دے آقسو پریفیکچر وچّ وگن والے اک دریا دا نام ہے ۔ ایہہ تارم دریا دا اک معاون دریا  ہے اتے اس وچّ کبھے پاسےاوں ملدی ہے ۔ ۲۰ویں صدی دی شروات دے کجھ سروتاں وچّ اسدا نام شاہ یار دریا وی ملدا ہے ۔ 

## سروت اتے رستہ
مزارت دریا تیان شان دے پہاڑی سلسلے وچّ خان تنگری پہاڑ دے کول واقع مُزارت  گلیشئر  توں شروع ہندا ہے ۔ پھر ایہہ بائیچینگ ضلع وچّ تییان شان اتے چئیلیتاگ پربتاں دے وچّ دی وادی وچّ چڑھدے- دکھن چڑھدے پاسے وچّ نکلدا ہے ۔ بائیچینگ ضلعے دے لوک زیادہتر اس دریا دی سنچائی اتے انحصار کردے ہن ۔ ایہہ پراچین کوچا شہر دے کول توں نکلدا ہے جتھے ایہہ چئیلیتاگ پربتاں وچّ اک تنگ وادی بناؤندا ہے ۔ وادی دی شمالی چٹاناں وچّ ۲۳۰ توں زیادہ   گپھاواں   کٹیاں ہوئیاں ہن جو قزل گپھاواں دے ناں توں مشہور  نیں اتے پرانے ویلے  دے تخاری لوکاں نال متعلق آثار قدیمہ دے نظرئے نال بہت اہمیت رکھدیاں ہن ۔ 

قزل گپھاواں توں اگے اس دریا نوں بنھکے اک ۵۰٬۰۰۰ مربع میٹر دے ستہی رقبے دی جھیل بنا دتی گئی ہے ۔ کوچا، توکسو اتے شایار ضلعےآں نوں اتھوں سنچائی دا پانی بھیجیا جاندا ہے ۔ حالانکہ مزارت دریا  پہلاں تارم دریا وچّ جاکے شامل ہویا کردا سی ہن ایہہ اس وڈے دریا تکّ صرف گرمیاں اتے بسنت وچّ ہی پہنچ پاندا ہے ۔

## ایہ وی ویکھو
*طارم دریا
*خان تنگری

## حوالے


گٹھ:سنکیانگ دے دریا
گٹھ:چین دے دریا
گٹھ:ایشیا دے دریا
گٹھ:وسطی ایشیا دے دریا
وجریان

**وجریان** (; ملیالم: വജ്രയാന; اڑیا بولی: ବଜ୍ରଯାନ; تبتی بولی: རྡོ་རྗེ་ཐེག་པ་, دورجے تھیگ پہ؛ منگول بولی: Очирт хөлгөн, *اوچرٹ ہولگون*؛ چینی بولی: 密宗, *می جونگ*) نوں **تانترک بودھ دھرم**، **تنتریان**، **منتریان**، **گپت منتر**، **گوڑھ بودھ دھرم** تے **وشمکون شیلی** یا **وزر راستا** وی کہیا جاندا ہے۔ وجریان بودھ قلسفہ تے عقائد دی اک جٹل تے بہہ مکھی نظام ہے جس دی ترقی کئی صدیاں وچ ہوئ‏ی۔
وجریان سنسکرت شبد ، ارتھات ہیرا جاں تڑت دا واہن ہے ، جو تانترک بودھی دھرم وی کہاندا ہے اتے بھارت اتے گوانڈھی دیساں وچّ ، خاص طور 'تے تبت وچّ بودھی دھرم دا اہم وکاس سمجھیا جاندا ہے ۔ بدھ دھرم دے اتہاس وچّ وجریان دی مغہوری مہایان دے سٹنڈرڈ چنتن توں ویکتی گت جیون وچّ بودھی وچاراں دے پالن تکّ کیتی یاترا لئی کیتا گیا ہے ۔

; یان 
‘یان’ اصل وچّ انتم مکتی اتے اوناشی تتو نوں حاصل کرن دی روحانی یاترا ہے ۔ 
## بدھ مت دے ہور نام
بودھی مت دے اس سوروپ دے ہور نام ہن - 

; منتریان ( منتر دا واہن ) : - 
جسدا مطلبّ منتر دے اثر راہیں من نوں دنیا دے بھرماں اتے اوہناں وچّ موجود شبداڈمبروں وچّ بھٹکن توں روکنا اتے سچائی دے بارے وچّ جاگروکتا پیدا کرنا ہے ۔ 

; گہممنتریان : - 
جس وچّ گہم ( گپت ) شبد دا مطلب کجھ لکاکے رکھنا نہیں ، سگوں سچ نوں جاننے دے عمل کہ دربودھتا اتے سکشمتا نوں انگت کرنا ہے ۔ 

; خاصیت
فلسفیانہ طور اتے وجریان وچّ یوگاچار سادھنا پدھتی ، جس وچّ من دی پرم دشا ( نروان ) اتے زور دتا جاندا ہے اتے مڈل وچاردرشن ، جس وچّ کسے آپیکشکیئے سدھانت نوں ہی انتم مان لین کیتی چیشٹھا دا ورودھ کیتا جاندا ہے ، دوناں ہی سماہت ہن ۔ 

آنترک انوبھواں دے بارے وچّ وجریان گرنتھاں وچّ اتیئنت پرتیکاتمک بھاشا پریوگ کیتی گئی ہے ۔ جسدا ادیش اس پدھتی دے سادھکاں نوں اپنے اندر اجیہے انوبھوَ پراپت کرن وچّ سہائتا کرنا ہن ، جو منکھ نوں اپلبدھ سبتوں زیادہ ملوان انوبھوَ سمجھے جاندے ہن ۔ اس پرکار ، وجریان گوتم بدھ دے بودھستو ( گیان دا پرکاش ) پراپت کرن دے انوبھوَ نوں پھر نال انوبھوَ کرن کیتی کوشش کردا ہے ۔ 

; تانترک نظر دے سدھانت 
تانترک نظر توں گیان دا پرکاش اس انوبھوَ توں آؤندا ہے کہ وپریت لگن والے دو سدھانت واستو وچّ اک ہی ہن ؛ شونتا ( رکتتا ) اتے پرگیا ( گیان ) کیتی اکرمکئودھارناواندے نال سرگرم کرنا اتے اپاء ( سادھن ) وی سنکلپت ہون چاہئے ۔ اس مول دھروتا اتے اسدے سنکلپ نوں اکثر کم - واسنا دے پرتیکاں دے مادھئم توں پرکاشت کیتا جاندا ہے ۔ وجریان کیتی اتہاسک اتپتی تاں سپشٹ نہیں ہے ، کیول انا ہی پتہ چلدا ہے کہ ایہہ بودھمت کیتی بودھک وچاردھارا دے وستھار دے نال ہی وکست ہویا ۔ ایہہ چھیویں توں گیارہویں شتابدی دے وچّ پرئنگو - پھولا اتے بھارت دے گوانڈھی دیشاں اتے اسدا ستھائی پربھاو پیا ۔ وجریان کیتی سمپنّ درش کلا پوتر ‘منڈل’ دے روپ وچّ اپنے اتکرش تکّ پہنچ گئی سی ، جو برہمنڈ دا پرتیندھتو کردا ہے اتے سادھنے دے مادھئم دے روپ وچّ پریوکت ہندا ہے ۔
## ایہ  وی ویکھو
* نویان
* مہایان
* تھیرواد
* ہِینیان
* تبتی بدھ دھرم
* دلت بدھ تحریک
* تھیرواد
* تھیرگاتھا
* بدھ دھرم
* بودھستوا
ُ*بدھ مت دیاں کتاباں
*نالندا یونیورسٹی
*چڑھدے ترکستان چ بدھ مت
*افغانستان چ بدھ مت
*اشوک

## حوالے

## سروت

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

گٹھ:بدھ دھرم
گٹھ:بدھ دھرم دے فرقے
گٹھ:مذہب
دلت بدھ تحریک

[thumb|[دیکشابھومی، ناگپور]]
ایہہ ہندو دھرم دے ورن آشرم نظام وچّ سبھتوں ہیٹھاں دے پائیدان اتے رکھے گئے لوکاں ولوں اپنی سماجی ، رہتلی اتے معاشی حالت وچّ تبدیلی لئی ۲۰ویں صدی وچّ چلا‏ئی  گئی تحریک ہے ۔ اسدا باباصاحب ڈاکٹر . بھیمراو امبیڈکر ورگے آگوآں ولوں دلتاں لئی چلائیاں  گئیاں تحریکاں نال گہرا تعلق ہے ۔ امبیڈکر منندے سن کہ دلتاں دا ہندو دھرم دے اندر رہکے سماجی رتبہ بلند نہیں ہو سکدا ہے ۔ اس وچاردھارا توں متاثر ہوکے انھاننے ۱۴ اکتوبر ۱۹۵۶ء  نوں اپنے ۱۰٬۰۰٬۰۰۰ ساتھیاں دے نال ناگپور وچّ بدھ دھرم قبول کیتا ۔ انھاننے اپنے سپوٹراں نوں ۲۲ بودھی پرتیگیاواں دی نقل کرن کیتی صلاحَ دتی ۔ اس تحریک نوں سری لنکا دے   بدھ   بھکشوآں دای بھرپور حمایت ملی ۔
## ہور ویکھو
*بدھ مت
گٹھ:بدھ دھرم
گٹھ:بدھ مت
گٹھ:بھارت دی تریخ
گٹھ:بھارت وچ مذہب
دیکشابھومی

thumb|دیکشابھومی، ناگپور
**دیکشابھومی** ایہ بھارت وچ بدھ دھرم دا اک پرمکھ مرکز ہے جہاں بودھ دھرم دا دوبارہ ادے ہوا ہے۔ ناگپور وچ واقع اس تھاں اتے باباصاحب ڈاکٹر بھیمراو رام جی آمبیڈکر نے ١٤ اکتوبر ١٩٥٦ کو اپنے لگ بھگ ١٠،٠٠،٠٠٠ ساتھیاں دے نال  بدھ مت قبول کیتا سی۔ 
## ہور ویکھو
*بدھ دھرم
*شویڈاگون پگوڈا
*مایا دیوی ٹیمپل
گٹھ:بدھ عبات گاہاں
گٹھ:عبادت گاہاں
گٹھ:بدھ دھرمگٹھ:بدھ مت

 
گٹھ:بھارت دے مذہبی تھاں
گٹھ:بدھ مذہبی تھاں
گٹھ:بھارت وچ بدھ پگوڈے
گٹھ:بدھ عبادت گاہاں
گٹھ:بھارت وچ مذہب
شویڈاگون پگوڈا

[thumb|220px|[برما دے  رنگون شہر وچ شویڈاگون پگوڈا]]
**شویڈاگون پگوڈا** (برمی: ရွှေတိဂုံ ဘုရား, شویڈاگون فیہ؛انگریزی: Shwedagon Pagoda) برما دے راجگڑھ یانگون وچ واقع اک ٩٩ میٹر اچا سونے نال ڈھکیا ہوئیا پگوڈا تے ستوپ(سٹوپا) ہے۔ ایہ کنڈوجی جھیل (ကန်တော်ကြီး, Kandawgyi Lake) توں لہندے وچ  سنگٹرا پہاڑی (သိင်္ဂုတ္တရကုန်းတော်, Singuttara Hill)  اتے واقع ہے اتے پورے یانگون شہر توں اچائی اتے ہے ۔ ایہہ برما دا سبھ توں اہم اتے شبھ پگوڈا منیا جاندا ہے اتے اسوچّ پچھلے پنج بدھاں دیاں کجھ یادگاراں ہن : کاکوسندھ دی چھڑی ، کونگمن دی پانی دی چھنی ، کشئپ دے بستر دا اک حصہ اتے گوتم بدھ دے والاں دے اٹھ ریشے ۔

## ایہہ وی ویکھو
* تھیرواد
* بدھ دھرم
* پگوڈا
* برما
* یانگون
*دیکشابھومی

## حوالے


گٹھ:میانمار
گٹھ:برما دے مذہبی تھاں
گٹھ:بدھ مذہبی تھاں
گٹھ:برما وچ بدھ پگوڈے
گٹھ:بدھ عبادت گاہاں
گٹھ:میانمار وچ مذہب
مایا دیوی ٹیمپل

**مایا دیوی مندر** پرانا بدھ مندر اے جو کہ لمبینی ، نیپال ، دے یونیسکو عالمی ورثہ تھاں وچ واقع اے ۔ ایہہ روایتی طور اتے گوتم بدھ دا جمستھان منے جان والے لمبنی دا مکھ مندر اے ۔ ایہہ پوتر تالاب پشکرنی اتے پوتر باغیچے دے نیڑے واقع اے ۔ اس تھاں توں حاصل ہوئے سبھتوں پرانے آثار تیجی صدی قبل مسیح دے اشوک دے اساری اٹّ دی عمارت سی ، پر 2013 وچ چھیویں صدی قبل مسیح دے لکڑی توں بنے مندر دی کھوج ہوئی ۔

## 2013 دی کھوج
بین القوامی آثآر قدیمہ ماہراں دے اک گروپ نے نومبر 2013 وچ مایہ دیوی مندر دے اندر کھدائی شروع کیتی ۔ اس اتکھنن دا نیترتوکرتا برطانیہ دے ڈرہم وودیالئے دے روبن کاننگہم اتے پشپتی کھیتر ترقی امنہ دے کوش پرساد آچاریا نے کیتا ۔ کاننگہم دے مطابق بدھ دے جیون نال جڑی ایہہ پہلی پراساری چیز اے ۔

یونیورسٹی کالج لندن وچ دکھن ایشیائی آثار قدیمہ دی طالبہ جولیا شا نے چیتایا سی کہ ایہہ کھوجیا گیا مندر بدھ دے ویلے توں پہلے دی جان رکھ پوجا دا وی ترجمانی کر سکدا اے اتے اسوچ اتے انو سندھان دی ضرورت اے ۔
## ایہہ وی ویکھو
* تھیرواد
* بدھ دھرم
* پگوڈا
* شویڈاگون پگوڈا
* تبتی بدھ دھرم
* دیکشازمین

## حوالے

گٹھ:نیپال وچ مذہب
گٹھ:نیپال دے بدھ پگوڈے
گٹھ:نیپال دی تریخ

گٹھ:نیپال
گٹھ:نیپال دے مذہبی تھاں
گٹھ:بدھ مذہبی تھاں

گٹھ:بدھ عبادت گاہاں
تبتی بدھ دھرم

**تبتی بدھ دھرم**، بدھ دھرم دی پرمکھ شاخ اے۔ ایہہ ہمالیا دے نال لگدے اتلے بھارت اتے وچکار ایشیا وچ پھیلیا ہویا اے۔ ایہہ بدھ دھرم دے نویں پڑاواں وچوں پیدا ہویا اتے جاری چلدا آ رہا اے۔ تبتی بولی اس دی مذہبی بولی اے۔ اس دے دھرم گرنتھ تبتی اتے سنسکرت بولی وچ ہی ہن۔ 14ویں دلائی لاما اس دھرم دے سبھ توں وڈے نیتا ہن۔

## بدھمتّ

## فوٹو گیلری

فائل:20110725 Budha eyes closeup Bodhnath Stupa Kathmandu Nepal.jpg|right|thumb|کٹھمنڈو،نیپال وچ واقع بدھ متّ دا ستوپ
فائل:Young monks of Drepung.jpg|right|thumb|تبتی بتکنیک مشق دوران


* تھیرواد
* تھیرگاتھا
* ہِینیان
* مہایان
* بدھ دھرم
* بودھستوا
* ہینیان
* وجریان
ُ*بدھ مت دیاں کتاباں
* نالندا یونیورسٹی
* چڑھدے ترکستان چ بدھ مت
* افغانستان چ بدھ مت
* اشوک

## حوالے

## حوالے

گٹھ:بدھ دھرم
گٹھ:بدھ دھرم دے فرقے
گٹھ:مذہب

گٹھ:بدھ مت

گٹھ:تبتی بدھ دھرم
مہان اتہاسکار دے ریکارڈ

thumb|230px|شجی پانڈلپی دا پہلا پنا
thumb|230px|سیما چیان ناں اتہاسکار نے ان ریکارڈاں دی اساری کیتی
**مہان اتہاسکار دے ریکارڈ** (چینی: 史記, شیجی، 'تریخی ریکارڈ'؛ انگریزی: Records of the Grand Historian) مشہور چینی اتہاسکار سیما چیان ولوں لکھت اک گرنتھ ہے جس وچّ اسنے پیلے بادشاہ توں لے کے اپنے ویلے تکّ دے چینی اتہاس دا بکھان کیتا ہے ۔ پیلے بادشاہ دے ویلے نوں چینی متھء - کتھاواں لگبھگّ 2600 ق م دے ویلے دا سمجھدیاں ہن ، یعنی قریب 2500 سالاں دی تاریخ اس گرنتھ وچّ الیکھت ہے ۔ ایہہ چین دا پہلا سنگٹھت اتہاس - گرنتھ سی اتے آؤن والے ویلےآں دے چینی اتہاسکاراں لئی ایہہ بہت متاثرکن رہیا ۔ 

## گرنتھ دے حصے
اس گرنتھ وچ ١٣٠ حصے سن جنہاں وچّ طرحاں - طرحاں دیاں تریخی جانکاری کیٹیگریاں وچّ ونڈی گئی:
*12 بینجی ( 本紀 , بادشاہاں دیاں جیونیاں ) حصہ جس وچّ پیلے بادشاہ توں لے کے چن شِو ہوانگ تکّ دے شیا , شانگ اتے ژوؤ راج پرواراں دے پرمکھ حکمراناں دا ذکر سی ۔ اسوچّ لہند ےہان راجٹبر دے چار بادشاہاں اتے اک راج ماں - مہارانی دا وی ذکر ہے ۔ چن راجٹبر دے زمانے دے مشہور سپہ سالار اتے راجنیتا شیانگ یُو دی وی کتھا شامل ہے ، حالانکہ اوہ کدے بادشاہ نہیں رہا سی ۔ 
*10 بیاؤ ( 表 , تالکاواں ) حصہ جس وچّ سار - روپ وچّ واقعات دی ترتیب نوں ویلہ - لکیر اتے وکھایا گیا ہے ۔ 
*8 شُو ( 書 , حوالے ) حصہ جس  وچّ اس سمیں دے معاشی نظام اتے ہور پہلوآں اتے ٹپنی کیتی گئی ہے ۔ 
*30 شجا ( 世家 , پرمکھ آدمیاں اتے گھرانےآں دا ذکر) حصہ جس وچّ مشہور سرکاری اہلکاراں، بادشاہاں، راجگھرانے دے میمبراں اتے درباریاں دیاں جیونیاں ہن ۔ 
*70 لیئیژوان ( 列傳 , جیونیاں اتے گروہی جیونیاں ) حصہ جس  وچّ سماج دے ہور اہم آدمیاں دیاں جیونیاں ملدیاں ہن ، جویں کہ لاؤتسے ( 老子 ) , موجی ( 墨子 ) اتے سن تسو ( 孙武 ) ورگے فلسفی ، جنگ دے ( 荆轲 ) ورگا ہتھیارا ( جنھے چن راج دے راجا نوں مارنے دی کوشش کیتی سی ۔

## ایہ وی ویکھو
* پیلا شہنشاہ
* ہان گرنتھ
* چین دا اتہاس

## حوالے


گٹھ:چین دی تریخ
گٹھ:چین دے اتہاس گرنتھ
گٹھ:کتاباں
سیما چیان

thumb|230px|شجی پانڈلپی دا پہلا پنا
[thumb|230px|سیما چیان نے [مہان اتہاسکار دے ریکارڈ(شجی) ناں دے چینی تریخی گرنتھ دی اساری کیتی]]
**سیما چیان** اک چینی سی جینے چینی تریخ تے کتاباں لکھیاں۔

**سیما چیان** (اچارن[sɨ&#x301;ma&#x300;&nbsp;tɕʰjæ&#x301;n]; ١٤٥ یا ١٣٥ -86 ق م  ;), ہان راجٹبر دا اتہاسکار سی ۔ اسنوں  چینی اتہاس لیکھن دا بابا آدم کہیا جاندا ہے اسنے مہان اتہاسکار دے ریکارڈ ناں دی تریخ لکھی اس وچ اس نے پیلا شہنشاہ توں لیکے بادشاہ وو تی تک دے ٢٠٠٠ سالاں دا اتہاس لکھا ہے ۔

**سیما چیان**   145 جاں 135 -86 ق م .) اک چینی اتہاسکار سی جو ہان راجٹبر نال تعہق رکھدا سی۔ اسنوں چینی اتہاسکاری دے پیؤ وجوں پچھانیا جاندا ہے جسنے  مہان اتہاسکار دے ریکارڈ ورگا مہان کم کیتا جس وچّ اسنے اتہاس نوں  جیونیاں دی لڑی دے روپ وچّ پیش کیتا۔ ایہہ چین دا پرچلت اتہاس ہے جو *ہان دے بادشاہ وو* دی حکومت دوران *[[پیلا شہنشاہ]]* اتے وار کرن تکّ دا دو ہزار سال توں ودھ سمیں دا اتہاس ہے۔ سیما درباری نجومی وجوں کم کردا سی جس نوں بعد وچّ اسدے ہم عصراں نے اسنوں اپنے یادگاری کماں لئی اک وڈا اتے مہان اتہاسکار بن دی صلاحَ دتی۔

**سیما چیان** مشہور چینی اتہاسکار ہے جس نے چینی تریخ دا مہان اتہاسکار دے ریکارڈ جاں شیجی ناں دااک تریخی گرنتھ لکھیا ہے جس وچّ اسنے پیلے بادشاہ توں لے کے اپنے ویلے تکّ دے چینی اتہاس دا بکھان کیتا ہے ۔ پیلے بادشاہ دے ویلے نوں چینی متھء - کتھاواں لگبھگّ 2600 ق م دے ویلے دا سمجھدیاں ہن ، یعنی قریب 2500 سالاں دی تاریخ اس گرنتھ وچّ الیکھت ہے ۔
 
## مڈھلا جیون
سیما چیان دا جنم اتے پرورش لونگمین وچّ ہوئی جو ہن دے سمیں وچّ *[[ہانچینگ]]* ہے جتھے نجومی پروار وسدے ہن۔ اسدا پیؤ ، *سیما تان*، درباری نجومی سی اسدے نال ہی اسنے وکھ-وکھ موضوعاں اتے وی کم کیتا۔ اسدی مکھ ذمہ واری شاہی لائیبریری دا پربندھ کرنا اتے کلینڈر دا نواں گٹھن کرنا سی۔ اپنے پیؤ دی تیبر سکھلائی کارن،سیما نوں دس سال دی عمر وچّ ہی پرانیاں لکھتاں دی جانکاری سی۔ ویہہ سال دی عمر وچّ سیما چیان نے اپنے دیس دی یاترا مڈھوں-آکھر تکّ کیتی جتھے اوہ پرانیاں عمارتاں وچّ رکدا سی اتے پرانے رشی راجے نے *ہنان* دے پہاڑ *کوائیجی* اتے *شن* دی قبراں لئی منگ کیتی۔ ایہہ ہنان توں بناں وی کئی ہور جگھاں تے رکیا۔
## ایہ وی ویکھو

*مہان اتہاسکار دے ریکارڈ
*ہان راجٹبر
*ہان گرنتھ

## حوالے

گٹھ: چین دے لوک 
گٹھ: چینی اتہاسکار 
گٹھ: اتہاسکار 
گٹھ:چینی شخصیتاں
شہیدی جوڑ میلہ

شہیدی جوڑ میلے دا آیوجن ہر سال دسمبر وچ سری گورو گوبند سنگھ جی دے چھوٹے صاحبزادیاں بابا زوراور سنگھ تے باب فتح سنگھ جی دی یاد وچّ 26 توں 28 دسمبر نوں پھتہگڑھ صاحب وکھے، پنجاب، بھارت وچّ لگدا ہے۔
## موت
زوراور سنگھ اتے فتح سنگھ سرہند دے گورنر، وزیر خان نے قید کر لئے سن۔ اس نے اوہناں نوں خزانیاں اتے سکھالی زندگی دی پیش کش کیتی سی جے اوہ اسلام نوں قبول کر لین، پر اوہناں نے انکار کر دتا اتے سکھ دھرم وچ اپنی نہچا تے ڈٹے رہے۔ اوہ اک کندھ وچّ زندہ چن دتے گئے سن، پر کندھ ڈگّ پئی سی۔ 26 دسمبر 1705 نوں اوہ سرہند وکھے قتل کر دتا گیا سی۔ سرہند توں 5 کلومیٹر (3.1 میل) اتر ولّ گرودوارہ پھتہگڑھ صاحب، اس قتل گاہ دی نشانی ہے
## تصویراں

File:Shaheedi Jor Mela,a view of langar,Chandigarh-Fatehgarh road, Punjab,India 05.jpg
File:Shaheedi Jor Mela,a view of langar,village Chuharr Majra,Chandigarh-Fatehgarh road, Punjab,India 01.jpg
File:Shaheedi Jor Mela,a view of langar,village Chuharr Majra,Chandigarh-Fatehgarh road, Punjab,India 05.jpg
File:Shaheedi Jor Mela,a view of langar,village Chuharr Majra,Chandigarh-Fatehgarh road, Punjab,India 03.jpg

File:Shaheedi Jor Mela,a view of langar,Chandigarh-Fatehgarh road, Punjab,India 01.jpg|
File:Shaheedi Jor Mela,a view of langar,village Chuharr Majra,Chandigarh-Fatehgarh road, Punjab,India 08.jpg|

## حوالے

گٹھ:سخّ
بادشاہ وو تی

thumb
**بادشاہ وو تی** (١٥٦ ق م - ٢٩ مارچ ٨٧ ق م)  ہان شاہی خاندان دا ستواں بادشاہ سی ۔ اس نے 41 ق م توں 87 ق م تکّ راج کیتا ۔ وو تی دے راج ویلے وچّ چین دیاں سرحداں بہت پھیلیاں اتے اوس نے اک طاقتور کانفیوسیائی راج دی اساری کیتی ۔ چین دے اتہاس وچّ اسنوں ہان خاندان دا سبتوں اتم راجا منیا جاندا ہے اتے چینی اتہاس دے عظیم حکمراناں وچّ اوس دی گنتی ہندی ہے ۔ 

ون - چئن سونا ویلے وچّ لہندے ہان راج ٹبر دی طاقت ختم ہو گئی ۔  141 ق م وچّ بادشاہ وُو تی نے راج دی واگڈور سمبھالی ۔ اپنے راج ویلے وچّ وُو تی نے سپہ سالار وی چھنگ اتے ہوآن چھُو بئین نوں ہُناں دے حملہ نوں کچلنے لئی بھیجیا اتے لہندے ہان راج دا وستھار کیتا اتے ہان راجٹبر دے شمالی حصے دی معاشی اتے رہتلی ترقی نوں سنسچت کیتا ۔ بادشاہ وُو تی دے راج دے ویلے وچّ فوجی ابھیان بند ہو گیا اتے راج نے کھیتی باڑی دی زوردار ترقی اتے توجہ دتی گئی ، جسدے نال لہندے ہان راجٹبر دی معاشی ترقیی نے نواں زور پھڑیا ۔ وُو تی دے بعد بادشاہ جاؤ تی دے  راج ویلے وچّ  معاشی ترقی دی رفتار جاری رہی اتے لہندے ہان راجٹبر دی طاقت سکھر اتے پہنچی ۔ 

## ایہہ وی ویکھو

* چین  دے راجٹبر 
* شن راجٹبر

## حوالے

## باہرلے جوڑ
 
* ہان شاہی ٹبر

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:چینی راج ٹبرگٹھ:چین دے راج ٹبرگٹھ:چین دی تریخ

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گٹھ:چینی شخصیتاں
گٹھ:بادشاہ
گٹھ:چین دے بادشاہ
گٹھ:شن راجٹبر
گٹھ:چینی شاہی خاندان
ہان گرنتھ

[thumb|230px|[منگ راجٹبر دے دوران چھپی 'ہان دی کتاب' دی اک پرت]]
**ہان گرنتھ**، **ہان دی کتاب**، **ہان شو** یا **پرانے  [[ہان راجٹبر]] دا اتہاس** (چینی: 前漢書, چیان ہانشو؛ انگریزی: Book of Han) ٢٠٦ ق م سے ٢٥ عیسوی تک لہندے ہان راجٹبر دے دور دے چینی اتہاس دے بارے وچ اک اتہاس گرنتھ ہے۔ اسے بان بیاؤ (班彪, Ban Biao), بان گو (班固, Ban Gu) تے بان ژاؤ (班昭, Ban Zhao) ناں دے  اتہاسکاراں نے لکھا تے ایہ سن ١١١ عیسوی وچ پورا ہوئیا۔ اسدے بعد چڑھدا ہان راجٹبر دے 25ء توں 220ء تکّ دے ویلے دے بارے وچّ وی پنجویں صدی وچّ پھان ایہہ (  范曄 , Fan Ye  ) ناں دے اتیہاسکار نے پہلے ہان دا اتہاس دے نام توں اک وکھ گرنتھ پورا کیتا سی ۔ ہان دی کتاب دے لیکھکاں نے سیما چیان دے مشہور مہان اتہاسکار دے ریکارڈ ناں دے  گرنتھ توں تاثر لے کے اس توں اگے دے اتہاس نوں درج کرن دی کوشش کیتی سی ۔  ہان دی کتاب اسلئی وی الیکھنیی ہے کیونکہ اسوچّ جاپان دے اتہاس وچّ سبھتوں پرانا لکھتی ذکر ملدا ہے ۔ اسوچّ چین دے ہندستان دے نال تعلقات دا وی چھوٹا - جیہا ذکر ملدا ہے ۔ 

## ایہوی ویکھو
* لہندا ہان راجٹبر
* مہان اتہاسکار دے ریکارڈ
* چین دی تریخ

## حوالے


گٹھ:چین دی تریخ
گٹھ:چین دے اتہاس گرنتھ
گٹھ:کتاباں
ہِینیان

**ہینیان** تھیرواد اتے ستھورواد روایتی بودھی پرمپرا ہے ۔ 

## جان پہچان
بدھ دھرم دیاں دو پردھان شاخاں ہن ہینیان ( جاں شمالی) اتے مہایان ( جاں دکھنی ) ۔ ایہناں وچوں ہینیان شاخ دے سبھ گرنتھ پالی بولی وچّ ہن اتے بودھی دھرم دے مول روپ دا پرتیپادن کردے ہن ۔ مہایان شاخ  کجھ پچھے دی ہے اتے اسدے سبھ گرنتھ سنسکرت وچّ لکھے گئے ہن ۔ مہایان شاخ وچّ ہی کئی آچاریاواں ولوں بودھی نظریات دا نروپن گوڑ ترک نظام راہیں فلسفی نظر توں ہویا ہے ۔ پرانے ویلے وچّ ویدک آچاریاوں دا جنہاں بودھی آچاریاوں توں شاسترارتھ ہندا سی اوہ اکثر مہایان شاخ دے سن ۔ 
## ایہ وی ویکھو
* مہایان
* تھیرواد
* تھیرگاتھا
* ہِینیان
* مہایان
* بدھ دھرم
* بودھستوا
* ہینیان
* وجریان
ُ*بدھ مت دیاں کتاباں
*نالندا یونیورسٹی
*چڑھدے ترکستان چ بدھ مت
*افغانستان چ بدھ مت
*تبتی بدھ دھرم

## باہری جوڑ
* ہِینیان اور مہایان (ویبدنیا)

## حوالے

گٹھ:بدھ دھرم
گٹھ:بدھ دھرم دے فرقے
گٹھ:مذہب

گٹھ:بدھ مت
گٹھ:تبتی بدھ دھرم
ٹیراکوٹا فوج

thumb|ٹیراکوٹا فوجی
**ٹیراکوٹا فوج**  جاں **ٹیراکوٹا جنگجو اتے گھوڑا** ٹیراکوٹا دیاں مورتیاں ہن جو چین دے پہلے بادشاہ  کس شی ہوانگ دی فوج دا نروپن کردیاں ہن ۔ ایہہ مورتیاں 210 - 209 ق م بادشاہ دے نال دفن کیتیاں گئیاں سن ۔ ایہہ مورتیاں ، 1974 وچّ پانی آپورتی متعلق اساری کارج کردے میلے مقامی کساناں نوں لبھیا سن ۔ اسوچّ 8 ہزار توں زیادہ مورتیاں فوجی اتے گھوڑا اصل سروپ وچّ ہن ۔ 1987 توں یونیسکو دے عالمی ورثہ تھاں وچّ شامل کیتیاں گئیاں ہن ۔
## مورتاں


File:Terracotta army 5256.jpg| سپاہیاں دی اک قطار۔
File:Officer Terrakottaarmén.jpg| تیر انداز دے سر دا نیڑے توں لئی گئی مورت۔
File:Terracotta pmorgan.jpg| دھیان دیو کہ اک سپاہی دی شکل دوسرے نال  نہیں ملدی۔ ہر مورتی وکھ ہے۔ 
File:Terracotta Army, View of Pit 1.jpg|ٹیراکوٹا فوج دا ویو۔
File:TerraCotta Color and Detail.JPG|ٹیراکوٹا دے ایہ فوجی کدی رنگاں وچ رنگے سن، لیکن اج انہاں مورتیاں وچ کچھ اتے ہی تھوڑی مقدار وچ رنگ بچے ہوئے نیں۔ جنگجو دے جوتےآں دے سول اتے کیتی گئی کاریگری اتے وی دھیان دیؤ۔
File:Qin bronze chariot two.jpg|بادشاہ چن دا رتھ۔
File:Terracotta horse and two soldiers.jpg|ٹیراکوٹا دا گھوڑا تے دو سپاہی ۔
File:Сиань 7.jpg|بادشاہ چن دے مقبرے وچوں اک تلوار
File:Archer head.jpg|تیر انداز دے سر دا نیڑے توں لئی گئی مورت۔ والاں وچ کیتی گئی کاریگری اتے وی دھیان دیؤ۔
File:Pigments used on terracotta warriors.jpg|ٹیراکوٹا جنگجوآں دے اُپر لگائے گئے رنگاں دے پرکار۔
File:Terracotta color 1.jpg| مول رنگ وچ جنگجوآں دیاں مورتیاں  
File:Terracotta color 2.jpg| مول رنگ وچ جنگجوآں دیاں مورتیاں
File:Recreated colored terracotta warriors.jpg| Restored painted archer and high-ranking officer


## حوالے

 
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:چینی راج ٹبرگٹھ:چین دے راج ٹبرگٹھ:چین دی تریخ

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گٹھ:چینی شخصیتاں
گٹھ:چین دی رہتل
گٹھ:چین دے بادشاہ
گٹھ:یونیسکو عالمی ورثہ تھاں
گٹھ:چینی شاہی خاندان
ٹیراکوٹا

[thumb|[ہنومان جی کا بھارت کا ایک ٹیراکوٹا مورتی۔ لعل رنگ مٹی میں لوح بھسم کی ادھکتا کے کارن ہے۔ اسکی نیونتا والی مٹی سے بنا ہونے پر پکنے پر ہلکا رنگ بھی ہو سکتا ہے۔]]
[right|thumb| [کانتاجی مندر کے باہر ٹیراکوٹا روپانکن۔]]
[thumb|right|[بیجنگ، چین میں ایک ٹیراکوٹا سے النکرت امارت۔]]

thumb|right|The Bell Edison Telephone Building, Birmingham, England.
[thumb|right|The [Natural History Museum in London has an ornate terracotta facade typical of high Victorian architecture. The carvings represent the contents of the Museum.]]
**ٹیراکوٹا** (اطالوی بولی  : "پکی مٹی") اک سرامک ہے۔ اس نال برتن، پائپ، سطح دے النکرن جو کہ عمارتاں وچ ہوندے نیں، وغیرہ بنائے جاندے نیں۔ 

 
## رنگ
ٹیراکوٹا دا رنگ لال تےبھورا دے وچکار ہوندا ہے۔

## ایہ وی دیکھو
 
* رنگاں دی لسٹ

## باہری جوڑ
* '''سرس ٹیراکوٹا'''، گورکھپوری  (ٹیراکوٹا سے سمبندھت وودھ جانکاری سے بھرپور)
* Article on terracotta in ''Victorian and Edwardian Terracotta Buildings'' 
* Bibliography, Smithsonian Institution, Ceramic Tiles and Architectural Terra Cotta
* Tile Heritage Foundation (US)
* Friends of Terra Cotta, non-profit foundation to promote education and preservation of architectural Terra Cotta
* Tiles and Architectural Ceramics Society (UK)
* Suchismita Goswami's Terra Cotta
* More photos of Terracotta Army' 

## حوالے

گٹھ:مٹی
گٹھ:مورتی مواد
تویوہون بادشاہت

**تیہن راجیہ** (Tuyuhun Kingdom) یا **اژا** ('Azha,  پرانے ویلے وچّ تبت توں چڑھدے وکوکو نور ناں دی  جھیل ( موجودہ ویلے وچّ چنگہائی جھیل ) دے علاقے وچّ چلین پربتاں اتے پیلا دریا ( ہوانگہو ) دی اوپری وادی دے علاقےآں وچّ رہن والے شیانبیئی لوکاں نال متعلق خانہ بدوش قبیلےآں ولون قایم کیتے اک راج دا نام سی ۔ 

تیجی صدی عیسوی وچّ شیانبیئی وفاق دے پتن دے بعد اوہناں دا خان ( جسدا نام تؤہن ہی سی ) قوقو نور دے علاقے وچّ آ گیا اتے اسنے اپنا اک نواں راج بنا لیا ۔ اس راج دا تیزی نال ودھاء  ہویا اتے ایہہ اک طاقتور راج بناؤن وچّ سفل رہا جنھے پہلی وار وچکار ایشیا دے وڈے حصے نوں اک سیاسی وحدت وچّ بنھیا ۔  لیکن ستویں صدی وچّ تؤہن راج چین دے تانگ راجٹبر اتے نویں اتے طاقتور تبتی بادشاہت دے بادشاہ سونگتسین گمپو دی آپسی کھینچاتانی نال بہت دباء وچّ آیا ۔ تانگ راجٹبر نے ایہناں نوں ہراکے انھاننوں اپنے ماتحت ہون اتے مجبور کر لیا ۔ اس نال تؤہن کمزور پے گئے اتے تبتیاں نے اسدا فائدہ چککے کئی جھڑپاں دے بعد پورے تویوہون راج اتے قبضہ کرکے اسنوں ختم کر دتا ۔

## ایہ وی ویکھو
*شیانبیئی لوک
*تبتی بادشاہت

## حوالے


گٹھ:چین دی تریخ
گٹھ:تبت دی تریخ
تبتی بادشاہت

**تبتی بادشاہت**( تبتی بولی : བོད་ , بوڈ ) 7ویں توں 9ویں صدی عیسوی تکّ چلن والا اک راج سی ۔ تبت -  ولوں قایم ایہہ سامراج تبت دے پٹھار توں کِتے زیادہ پھیلے علاقےآں اتے پھیلیا ہویا سی ۔ اپنے سکھر اتے لہندے وچّ موجودہ افغانستان , ازبکستان , کشمیر اتے ہماچل پردیش توں لے کے بنگال اتے چین ینان صوبے  دے کئی حصے اسدے ماتحت سن ۔  اس بادشاہت دی نیہ 618 عیسوی وچّ سونگتسین گمپو نے رکھی سی اتے راج نے تیزی نال ژنگژنگ , تویوہون بادشاہت اتے کئی ہور ریاستاں نوں فتح کر لیا ۔   لنگدرما نوں اسدا آخری بادشاہ منیا جاندا ہے کیونکہ 841 عیسوی وچّ اوس دے قتل ہون دے بعد راج خانا جنگی دی لپیٹ وچّ آکے ختم ہو گیا حالانکہ تبتی راجےآں دا سلسلہ اسدے بعد وی جاری رہا ۔ 

## ایہ وی ویکھو
*سونگتسین گمپو

## حوالے


گٹھ:تبت دی تریخ
گٹھ:تبت

گٹھ:چین دی تریخ
سونگتسین گمپو

**سونگتسین گمپو جاں سرونچن گمپو** (སྲོང་བཙན་སྒམ་པོ།, Wylie: *Srong btsan sgam po*), دے بعد توں 617-698ء دے ویلے وچ  تبتی بادشاہ سی ۔  لچھمی حکمران انشورما دی بیٹی بھرکوٹی دے نال ویاہ کرکے نیپال نوں تعلقاں دے نال بنھیا۔  سونگتسین گمپو دا راج ویلے دے دوران سمبھوٹ لپی دی تیاری دے بعد   بھارت اتے نیپال دے بعد بدھی پاٹھ کرن لئی ایس دا تبتی بولی  وچّ ترجمہ اتے لپی انترن کرن لئی ورتوں وی شروع کیتی گئی ۔ سونگتسین گمپو تنّ تبتی دھرمراجاں وچوں پہلا دھرمراج منیا جاندا ہے ۔ 

## مڈھلا جیون

### پروار

### رہتلی سرگرمیاں

## راج ویلے دے دوران بودھی دھرم دیشروعات
## ایہ وی ویکھو
*تویوہون بادشاہت
## حوالے

## باہری جوڑ
* https://en.wikipedia.org/wiki/Songtsen_Gampo

 

گٹھ:تبت دی تریخ
گٹھ:تبت
گٹھ:بادشاہ
گٹھ:تبت دے بادشاہ
گٹھ:چین دے بادشاہ
گٹھ:چین دی تریخ
بھرکوٹی

**بھرکوٹی دیوی** لچھوی شہزادی تے تبت دے سب توں پہلے بادشاہ سونگتسین گمپو (605? - 650 CE) دی ملکہ سی۔ اوہ تارہ دیوی دی اوتار منی جاندی اے ۔ تبتی لوک اسنوں **بلمو جا ٹھریچن، 'بل جا ٹھریچن'  یا صرف 'ٹھریچن' ('راج لکشمی') نام توں جاندے نیں۔  اسنوں 'بیسا' وی کہیا جاندا سی۔ 
[[فائل:SongstenGampoandwives.jpg|thumb|left|300px|[[سرونچن گمپو]] (وچکار)، [[شہزادی کونجو]] (سجی طرف) تے**بھرکٹی دیوی''' (کبھے پاسے)]]
## ایہ وی ویکھو
*سونگتسین گمپو

## حوالے

گٹھ:تبتی بدھ دھرم
گٹھ:تبتگٹھ:تبت دی تریخ
مل راجٹبر

[left|thumb|300px|[کٹھمنڈو (کانتپور) دا پرانا شاہی محل]]
**ملّ خاندان** دے حکمرانان نے 12ویں صدی توں 18ویں صدی تکّ نیپال وچّ راج کیتا ۔ ملّ کھتری سن۔ سنسکرت وچّ ملّ شبد دا مطلبّ جنگجو ہندا ہے ۔ ملّ خاندان دا راج لگبھگّ 1200ء  دے آسپاس کٹھمنڈو وادی وچّ شروع ہویا ۔ اوہناں نے لگبھگّ 550 سالاں تکّ نیپال وچّ راج کیتا ۔ اوہناں دا راج نیپال دا سنہری دور منیا جاندا ہے ۔ ملّ راجےآں دے راج ویلےوچّ ہی کٹھمنڈو وادیاتے اسدے آسپاس دے علاقےآں وچّ رہن والے لوک نیواری' (نیپال بھاشا وچ'نیوامی') کہلایے۔

[center|500px|thumb|پاٹن ([للت پور) دے مندر تے راج محل]]

## ایہ وی ویکھو
*نیپال دے مل راجےآں دی لسٹ

## باہری جوڑ
* نیپال وچ راج شاہی تے شاہٹبر دا اتہاس 
* Country Study: Nepal

گٹھ:نیپال دی تریخ
گٹھ:نیپال دے راجٹبر
گٹھ:نیپال
بون دھرم

**بون دھرم** یا **بان دھرم** (བོན་, Bön) تبت دا پرانا تے روایتی مذہبی عقیدہ ہے۔  موجودہ ویلے وچّ اسوچّ بدھ دھرم اتے بودھی دھرم توں پہلاں دے تبتی رہتل  وچّ پرچلت مذہبی عقیدے شامل ہن ۔ بہت سارے اجیہے بودھی - توں پہلاں دے عقیدے  تبتی بدھ دھرم وچّ وی شامل کیتے جا چکے ہن ۔ کجھ اتہاسکاراں دے مطابق بون دھرم دے اثرات صرف تبت تکّ ہی محدود  نہیں سن سگوں اوہناں دا تریخی اثر تبت توں دور کئی وچکار ایشیا دے علاقےآں تکّ وی ملدا سی ۔ اتہاسکار بون دھرم نوں تبتی بادشاہت توں پہلاں آؤن والے ژنگژونگ راج توں وی متعلق سمجھدے ہے ۔

## ہندو دھرم تے بون دھرم وچ تعلق
کئی ودواناں نے ایہہ حوالہ دتا ہے کہ بون دھرم اتے ہندو دھرم دے بھگوان شیو وچّ بہت - ساریاں تیرتھ اتے ہور یکسانیت ہے ۔ مثلاً مانسروور اتے کیلاش پہاڑ(کیلاش پربت) دوناں ہی دھرماں وچّ پوتر منے جاندے سن اتے ہندواں لئی شیو  دے کارن خاص اہمیت رکھدے ہن ۔ ایسے طرحاں بہت - سارے تبت وچّوں نکلن والے دریا وی ہندوآں اتے بون دھرمیاں لئی مذہبی عقیدت دے تھاں ہن ۔ کجھ ودواناں دا سوچنا ہے کہ ایہہ ممکنا: پرانے بون دھرم دا ہندو دھرم اتے اثر ہو سکدا ہے ۔ ہور کہندے ہن کہ شاید کشمیر توں شیو - عقیدت منداں دے تبت جان نال بون دھرم وچّ ہندو - اثرات شامل ہو گئے ۔ کئی آریا - ہندو  مڈہبی ہستیاں ، مثلاً یمراج , وی بون - عقیدت منداں ولوں تبت وچّ بودھی اثر توں پہلاں توں ہی آدر یوگ سی اتے تبت وچّ اوس دیاں بون مورتاں پرانے ویلے توں ہی بندیاں آئیاں ہن ۔

## ایہ وی ویکھو
*تبتی بدھ دھرم

## حوالے


گٹھ:بون دھرم
گٹھ:تبت وچ مذہب
گٹھ:تبتی رہتل
گٹھ:تبت
گٹھ:تبت دی تریخ
گٹھ:چین دی تریخ
گٹھ:مذہب
کُرسی واݨ

**کُرسی واݨ** (Chairperson) کِسے محکمے، ادارے، تنظیم یا انجمن دے آگُو نوں کہیا جاندا اے ۔

## ہور دیکھو
*صدر
*چانسلر
*میئر
*کُرسی واݨ

گٹھ:عہدے
گٹھ:سرکاری عہدے
گٹھ:سرکار
گٹھ:حکومت
راکشستال جھیل

**راکشستال** تبت   وچّ اک جھیل ہے جو مانسروور جھیل اتے کیلاش پہاڑ دے کول ، اوہناں توں لہندے  وچّ واقع ہے ۔ ستلج دریا راکشستل دے شمالی نوک توں شروع ہندا ہے ۔ پوتر مانسروور اتے کیلاش دے اس کول ہون دے باو جود راکشستال ہندوآں اتے بدھ- دھرماں وچ پوتر جاں پوجنیک نہیں منی جاندی ۔ اسنوں تبتی بولی وچّ لگنگر تسو ( ལག་ངར་མཚོ། ) کہندے ہن ۔ پربندھکی روپ توں ایہہ تبت دے نگاری پریفیکچر وچّ بھارت دی سرحد دے کول واقع ہے ۔ 
## سنرچنا
راکشس تال لگبھگّ 225 مربع کلومیٹر علاقے ، 84 
کلومیٹر پرکاش منڈل اتے 150 فٹّ ڈونگھے وچّ پھیلیا ہے ۔ 
اس جھیل دے ساحل راکشساں دے راجا راون نے اتھے شیو 
دی ارادھنا کیتی سی ۔ اسلئی اسنوں راکشس تال 
جاں راونہرد وی کہندے ہن ۔ اک چھوٹا دریا گنگا - چو 
دوناں جھیلاں نوں جوڑدا ہے ۔ 
## مانسروور توں فرق
راکشستال دے بارے وچّ ایہہ منیا جاندا ہے کہ اسنوں راون توں متعلق ہے ، جس پاروں اسنوں راونتال وی کہندے ہن ۔ جتھے مانسروور دا پانی مٹھا ہے ، اتھے راکشستال دا کھارا ہے ۔ مانسروور وچّ مچھلیاں اتے آبی بوٹیاں دی بھرمار ہے جدوں کہ راکشستال دے کھارے پانی وچّ ایہہ نہیں زندہ رہ پاندے ۔ مقامی تبتی لوک اسدے پانی نوں زہریلا منندے ہن ۔ مانسروور گول ہے اتے اسنوں سورج دا اتے دن دی روشنی دا نشان منیا جاندا ہے جدوں کہ راکشستال دی شکل مانسروور دے مقابلے ادھ چند توں کیتی جاندی ہے اتے اسنوں رات دا اتے ہنھیرے دا نشان منیا جاندا ہے ۔

## ایہ وی ویکھو
*جھیل مانسروور
*پارہمالیہ

## حوالے


گٹھ:ھندو مت
گٹھ:ہندو اساطیر
گٹھ:چین دا جغرافیہ
گٹھ:چین دیاں جھیلاں
گٹھ:جھیلاں
گٹھ:تبت دیاں جھیلاں
پار ہمالیا

**پار ہمالیا** (Transhimalaya) تبت  وچ ہمالیا نال بروبرابر چلن والے اک  پہاڑی سلسلے دا نام اے ۔ تبت وچ ہمالیا برہم پتر دریا ( تبتی بولی وچ یرلنگ تسنگپو دریا ) توں جنوب وچ چلدے نیں تے پار ہمالیا سِلسلے اس دریا توں شمال وچ ہمالیا دے نال نال چلدے نیں ۔ ہندو دھرم دا پوتر کیلاش پہاڑ پار ہمالیا پہاڑی سلسلے دے لہندے حصے وچ واقع آ اس لئی اس پہاڑی سلسلے دے لہندے حصے نوں کیلاش پہاڑی سلسلا(Kailash range) وی کہیا جاندا اے ۔ چڑھدے حصے وچ نئینچین تنگلہا پہاڑی سلسلا ہے ۔ اس لئے پار ہمالیا نوں کیلاش نئینچین تھنگلہا پہاڑی سِلسلا(Kailash - Nyenchen Tanglha range) وی کہندے نیں ۔ تبتی بولی وچ کیلاش پہاڑ نوں گنگرنپوچھے ( གངས་རིན་པོ་ཆེ ) کہیا جاندا اے ۔ چین دی حکومت پار ہمالیا نوں گنگدسے نئینچین تھنگلہا پہاڑی سلسلا(Gangdise - Nyenchen Tanglha range) کہندی اے ۔

## ہور دیکھو
*کیلاش پربت
*نیینچین تھنگلہا
*نیینچین تھنگلہا پہاڑی سلسلا

## حوالے


گٹھ:پار ہمالیا
گٹھ:تبت دے پہاڑ
گٹھ:چین دے پہاڑ
گٹھ:پہاڑ
نیینچین تھنگلہا پہاڑ

**نیینچین تھنگلہا** (تبتی: གཉན་ཆེན་ཐང་ལྷ་, چینی: 念青唐古拉峰, انگریزی: Mount Nyenchen Tanglha) دکھنی تبت وچ واقع اک پہاڑ ہے۔ یہ پارہمالیہ پہاڑی سلسلے تے اسدے نیینچین تھنگلہا پہاڑی سلسلہ دا سب توں اُچا پہاڑ ہے۔ نئینچین تھنگلہا اس پہاڑی سلسلے دے  لہندے حصے وچّ یرلنگ تسنگپو دریا ( برہم پتر دریا ) اتے چانگتھنگ پٹھار دے بند جلسمبھر   دے  وچّ اتے ننتسو جھیل توں دکھن وچّ کھڑا ہے ۔ پربندھکی روپ توں ایہہ تبت دے لہاسا پریفیکچر دے دمژنگ ضلعے وچّ واقع ہے ۔ اس پہاڑ دی تبتی رہتل وچّ کافی اہمیت ہے اتے اسدا ذکر کئی تیبتی لوک کہانیاں وچّ ملدا ہے ۔ 

## تنّ مکھ چوٹیاں
نئینچین تھنگلہا پارہمالیہ پہاڑی سلسلے دا سبھتوں اچا پہاڑ ہے ۔ چوڑا ہون دی وجہ نال اسدیاں 7،000 میٹر توں اچی تنّ مکھ چوٹیاں ہن جنہاں وچوں سبتوں اچی 7،162 میٹر دی اچائی رکھدی ہے ۔ تنے چوٹیاں 1986 - 1995 کال وچّ چڑھی جا چکی سن ۔

}
|align=right|2,239
|گرلا مندھاتا
|align=middle|٨ مئی ١٩٨٦
|-
|نیینچین تھنگلہا ٢ (Nyenchen Tanglha II)
|align=right|7,117
|
|align=right|189
|نیینچین تھنگلہا ١
|align=middle|٢٨ جولائی ١٩٨٩
|-
|نیینچین تھنگلہا ٣ (Nyenchen Tanglha III)
|align=right|7,046
|
|align=right|253
|نیینچین تھنگلہا ٢
|align=middle|٢٢ اگست ١٩٩٥
|}

## ہور دیکھو
*پارہمالیہ
*گیالا پیری
*کیلاش پربت
*نیینچین تھنگلہا
*نیینچین تھنگلہا پہاڑی سلسلا

## حوالے


گٹھ:پار ہمالیا
گٹھ:تبت دے پہاڑ
گٹھ:چین دے پہاڑ
گٹھ:پہاڑ
گیالا پیری

**گیالا پیری** (چینی: 加拉白垒, انگریزی: Gyala Peri) دکھنی چڑھدے تبت میں یرلنگ تسنگپو عظیم وادی دے مکھ اتے واقع اک پہاڑ ہے۔ ایہ پارہمالیہ پہاڑی سلسلے تے اسدے نیینچین تھنگلہا سلسلہ دا ممبر ہے۔ ایہ نمچا بروا پہاڑ دے پاس (بھارت وچ برہم پتر دریا کہلان والے) یرلنگ تسنگپو دریا دے پار کھڑا ہویا ہے۔ نمچا بروا دے انا قریب ہون ے کارن اسنوں کدی کدی ہمالیہ دے نمچا بروا پہاڑی سلسلہ وچ وی گن لیا جاندا ہے ہالنکی قاعدے نال یرلنگ تسنگپو دے دوسری پار دے پہاڑ پارہمالیہ پہاڑی سلسلے وچ سمجھے جاندے نیں۔

## پہلی چڑھائی
گیالا پیری نوں کامیابی نال سبھتوں پہلاں 1986 وچّ اک جاپانی کوہ پیما دستے نے پہاڑ دے شمالی منہ توں چڑھیا سی ۔ اوہناں نے کل ملاکے پہاڑ اتے ڈیڈھ مہینہ گزاریا سی ۔ گیالا پیری اتے ہور کوئی سفل مہم نہیں ہے ۔

## ہور دیکھو
*کیلاش پربت
*نیینچین تھنگلہا
*نیینچین تھنگلہا پہاڑی سلسلہ
*پارہمالیہ
*نمچا بروا
*یرلنگ تسنگپو عظیم وادی

## حوالے


گٹھ:پار ہمالیا
گٹھ:تبت دے پہاڑ
گٹھ:چین دے پہاڑ
گٹھ:پہاڑ
یرلنگ تسنگپو عظیم وادی

**یرلنگ تسنگپو عظیم وادی** (Yarlung Tsangpo Grand Canyon), جسے **تسنگپو تنگ وادی** (Tsangpo Canyon یا Tsangpo Gorge) وی کہندے نیں، دکھنی تبت وچ یرلنگ تسنگپو دریا (جو بھارت وچ برہم پتر دریا کہلاندی ہے) ولوں بنائی گئی اک بہت ہی وڈی تنگ وادی ہے۔ کچھ سروتاں دے مطابق ایہ دنیا دی سب توں گہری تنگ گھاٹی ہے تے ، امریکہ دے گرینڈ کینین توں ذرا لمبی ہون پاروں، دنیا دیاں سب توں  وڈیاں تنگ وادیاں وچوں اک وی ہے۔  برہم پتر ( عرف یرلنگ تسنگپو ) دریا  تبت وچّ کیلاش پہاڑ دے کول شروع ہوکے 1،700 کلومیٹر چڑھدے نوں وگدی ہے اتے دکھن چڑھدے تبت وچّ   پیئی پنڈ  دے کول پہنچ کے اس ڈونگھی یرلنگ تسنگپو مہان گھاٹی وچّ داخل ہندی ہے جو نمچا بروا پہاڑ دے ارد - گرد اک کھائی دی طرحاں مڑی ہوئی ہے اتے جسدے بعد برہم پتر دکھن دی طرف بھارت دے اروناچل پردیش صوبے دے ولّ نکل پیندی ہے ۔ کل ملاکے یرلنگ تسنگپو مہان گھاٹی 150 کلومیٹر لمبی ہے ۔ پیئی پنڈ وچّ گھاٹی دی شروات اتے دریا 2،900 میٹر دی اچائی اتے ہے جو اوپری وادی دے انت تکّ 1،500 میٹر تکّ ڈگّ جاندی ہے ۔ اوپری گھاٹی دے انت وچّ پو تسنگپو دریا یرلنگ تسنگپو نال آ ملدا ہے ۔ اس توں اگے ہیٹھلی گھاٹی وچّ ندی 1،500 میٹر دے پدھر توں بھارت دی سرحد تکّ پہنچدے ہوئے 660 میٹر تکّ ڈگّ جاندی ہے ۔

## گھاٹی دی گہرائی
جدوں دریا نمچا بروا اتے گیالا پیری پربتاں دے وچّ توں نکلدی ہے تاں نمچا وروا دے قدماں وچّ کھائی دی گہرائی 5،000 میٹر ہے ۔ اپنے 150 کلومیٹر دے وستھار وچّ کھائی دی اوسط گہرائی 2،268 میٹر ( 7،440 فٹّ ) ہے ۔ اپنے سبھتوں ڈونگھے بندُ اتے گھاٹی دی گہرائی 6،009 میٹر ( 19،714 فٹّ ) ہے ، جو اس کوارڈینیٹس اتے واقع ہے ۔ ایہہ زمین دی سبھتوں ڈونگھی تنگ گھاٹیاں وچوں اک ہے ۔ 

## چینی سرکار دی آبی سکیم  بھارتی مخالفت
١٩٥٠ دے دہاکے وچّ چین نے تبت اتے قبضہ کر لیا اتے اس علاقے نوں بند کر دتا ۔ 1990 دے دہاکے وچّ چینی سرکار نے کجھ پریاٹکاں نوں اتھے آؤن - جان کیتی اجازت دینی شروع کیتی اتے یرلنگ تسنگپو مہان گھاٹی قدرتی محفوظ علاقے دا اعلان کر دتا ۔ لیکن نال - ہی - نال چینی حکومت نے اتھے  پن بجلی  بناؤن دے منصوبے تیار کیتے جنہاں دے انترگت اس ندی دا کجھ پانی سرووراں وچّ روکیا جاویگا اتے کجھ پانی نہراں دے زریعے بھارت توں وکھ پاسے وچّ چین دے ہور حصیاں وچّ بھیجیا جاویگا ۔ اندازا ہے کہ استوں 40،000 میگاواٹ بجلی بنائی جا سکدی ہے ۔ بھارت نے دریا دے رستے نوں روکن دی کسے وی سکیم دی سخت مخالفت کیتی ہے کیونکہ اس توں بھارت دے اتلے چڑھدے صوبےآں وچّ کھیتی باڑی اتے ہور معاشی، قدرتی اتے ماحول - متعلق مشکلاں پیدا ہو سکدیاں ہن ۔ بھارتی   محافظ ادارےآں  نوں اس گلّ دی وی چنتا ہے کہ لڑائی حالت وچّ اچانک اجیہے  بنھ  نوں کھولکے چین منچاہے ڈنگاں وچّ چڑھدے بھارت نوں ہڑ دا شکار وی بنا سکدا ہے ۔ 

## ایہ وی ویکھو
*نمچا بروا
*یرلنگ تسنگپو دریا
*چُمبی وادی
## حوالے


گٹھ:تبت دیاں گھاٹیاں
گٹھ:تنگ گھاٹیاں
گٹھ:تبت
گٹھ:چین دا جغرافیہ
یرلنگ تسنگپو دریا

**یرلُنگ تسنگپو دریا** تبت دے لہندے حصے وچّ کیلاش پہاڑ اتے مانسروور جھیل  توں دکھن چڑھدے وچّ واقع تملنگ تسو جھیل توں پیدا ہون والا اک دریا ہے ۔ ایہہ دکھن تبت گھاٹی اتے یرلنگ تسنگپو عظیم وادی بناؤندی ہوئی دکھن دے ولّ رخ کرکے بھارت دے اروناچل پردیش صوبے وچّ داخل ہو جاندا ہے جتھے اسنوں سیانگ دریا دے نام توں جانیا جاندا ہے ۔ ایہی دریا اگے چلکے اتے چوڑا ہو جاندی ہے اتے بھارت دا مشہور برہم پتر دریا بندا  ہے ۔ تبت وچّ اسدے ولوں بنائی گئی یرلنگ تسنگپو عظیم وادی دریا دی سبھتوں ڈونگھی اتے سبھتوں وڈی تنگ گھاٹی  ہے ۔ ۔ پرانے تبت دی رہتل دے کئی اہم مرکز اسی دریا دے کنارے بسے ہوئے سن۔

## ایہ وی ویکھو
*یرلنگ تسنگپو عظیم وادی
*برہم پتر دریا

## حوالے


گٹھ:تبت دے دریا
گٹھ:چین دے دریا
گٹھ:بھارت دے دریا
گٹھ:ایشیا دے دریا
شگاتسے پریفیکچر

**شگاتسے پریفیکچر** (تبتی:  གཞིས་ཀ་རྩེ་ས་ཁུལ་, انگریزی: Shigatse Prefecture یا Xigazê Prefecture) تبت دا اک انتظامی پریفیکچر ہے جو    چین تبت خودمحتار علاقہ دا حصہ ہے ۔ ایہہ علاقہ تبت دے دکھن وچّ واقع  ہے اتے اسدیاں دکھن سرحداں نیپال , بھارت دے سکم صوبے اتے بھوٹان نال لگدیاں ہن ۔ اسدا سارا علاقہ پرانے تبت دے تسنگ صوبے دے برابر ہے ۔ شگاتسے پریفیکچر دا راجگڑھ وی شگاتسے نام دا شہر ہی ہے ۔

## ضلعے
انتظامی روپ نال شگاتسے پریفیکچر ١٨ ضلعےآں جاں کاؤنٹیاں وچ ونڈیا ہوئیا ہے۔

## ایہ وی ویکھو
*نگاری پریفیکچر

## حوالے


گٹھ:تبت دے پریفیکجر
گٹھ:شگاتسے پریفیکجر
گٹھ:تبت
گٹھ:چین دے پریفیکچر
گٹھ:چین دی انتظامی ونڈ
نور محل

**نور محل** پنجاب دے شہر بہاولپور وچ اک پراݨا محل اے ۔

**نور محل** (نور محل) بہاول پور، پنجاب، پاکستان وچ اکّ محل ہے جو اس ویلے پاکستانی فوج دی ملکیت ہے۔ ایہہ 1872 وچ اکّ اطالوی چیٹو وانگ نیوکلاسیکل لیہاں 'تے بنایا گیا سی، اوہ وی اس ویلے جدوں جدیدیت دا دور شروع ہو چکا سی۔ ایہہ بریٹیش راج دوران بہاول پور ریاست دے نواباں کول سی۔ 

## اتہاس
left|thumb| نور محل دی مکھ-نہار اتے داخلہ دوار
اس دے نرمان بارے کئی طرحاں دیاں کہانیاں پرچلت ہن۔ سوتراں مطابق نواب سر صادق عباسی نے اپنے لئی محل بنوایا سی۔ 

پرچار دی گھاٹ کارن نور محل بہاول پور دے لکویں رتناں وچوں اکّ ہے۔ محل جنتا لئی کھلا ہے۔ ایہہ اج پاکستانی فوج دے قبضے وچ ہے اتے راج درباراں اتے غیرملکی نمائندےآں نال میٹنگاں کرن لئی اکّ سرکاری گیسٹ ہاؤس وجوں ورتیا جاندا ہے۔

## آرکیٹیکچر
left|thumb| نور محل دا اندرلا پاسہ
مسٹر ہینن، اکّ انگریز جو کہ راج انجینیئر سی، نے عمارت دا ڈزائین تیار کیتا۔ نور پیلیس دی نینھ 1872 وچ رکھی گئی سی۔ راج دا نقشہ اتے سکے اسدی نینھ وچ اکّ شبھ شگن وجوں دبے گئے۔ محل دی زیادہ تر سامان اتے فرنیچر انگلینڈ اتے اٹلی توں منگوایا گیا سی۔ 1862 وچ بھارتی روپئے دے سکے وچ 11.66 گرام چاندی دی مقدار نوں دھیان وچ رکھدے ہوئے محل دی اساری 1875 وچ 12 لکھ روپئے دی لاگت نال مکمل ہوئی سی۔ 2016 وچ ایہہ رقم لگبھگ 81 لکھ امریکی ڈالر بندی ہے۔ نور محل دا رقبہ 44,600 ورگ پھٹّ (4,140 ورگ میٹر) ہے۔ اس وچ 32 کمرے ہن جیہناں وچ 14 بیسمینٹ والے، 6 ورانڈے اتے 5 گمبد شامل ہن۔ 

1956 وچ، جدوں بہاول پور ریاست نوں پاکستان وچ ملا دتا گیا سی، تاں عمارت اؤکاف ڈیپارٹمنٹ نے  اپنے قبضے وچ لے لئی  سی۔ محل 1971 وچ فوج نوں لیز 'تے دتا گیا سی؛ 1997 وچ فوج نے اسنوں 119 کروڑ دی رقم وچ خریدیا۔

پاکستان سرکار دے پراتتو ڈیپارٹمنٹ نے ستمبر 2001 وچ عمارت نوں اکّ "سرکھیت سمارک" اعلان کر دتا سی، اتے ایہہ ہن عام سیلانیاں، طالب علماں دیاں یاتراواں اتے ہور دلچسپی رکھن والے لوکاں لئی کھلا ہے۔

## دیکھن لائق چیزاں
محل وچ بہت ساریاں کلاکرتیاں ہن۔ اس وچ نواباں دیاں بہت ساریاں ورتوں-وستواں شامل ہن - تلواراں، کرنسی نوٹ اتے سکے، قانونی دستاویز، فرنیچر اتے پیانو۔ اس وچ اکّ لمبی کندھ وی ہے جس تے نواباں دیاں فوٹواں لگیاں ہن۔ صرف اکّ تصویر اصلی ہے، باقی ساریاں خیالی ہن۔ محل دے اکّ پاسے جیل دی کوٹھڑی وی ہے۔

## گیلری


File:NoorMahalbwp.JPG|نور محل دا رات دا درش
File:NoorMahal1.JPG|نور محل دا پاسے دا درش
File:Noor Mehal-1.jpg
File:Beautiful Noor Mahal palace.jpg|نور محل دے مکھ دا دن دا درش
File:Noor Mahal, Bahwalpur.jpg|نور محل دا برسات دے بعد دا درش
File:Dinning room of Noor Mahal.jpg|سیلانیاں لئی نور محل وکھے اکّ سندر ڈائننگ روم
File:Noor Mahal decorative tile floor.jpg|نور محل سجاوٹی ٹائل فرش
File:Display of knives in the Noor Mahal Bahawalpur.jpg|نور محل دی کندھ 'تے اتہاسک چاقوآں دی پردرشنی
File:Noor Mahal Balcony.jpg|نور محل دی اکّ سندر بالکونی


## ایہہ وی ویکھو

* پاکستان وچ یونیسکو دیاں عالمی وراثتی تھاواں دی لسٹ
* پاکستان وچ قلعیاں دی لسٹ
* پاکستان وچ عجائب گھراں دی لسٹ
* بہاول پور
* بہاول پور ریاست

## ہور دیکھو
*نور محل
*شیش محل
## حوالے

گٹھ:پاکستانی وچ تھانواں

گٹھ:پنجاب دیاں تریخی عمارتاں
گٹھ:محل
گٹھ:محلات
پسچم ایکسپریس

**پسچم جانپچھم ایکسپریس** 12925/12926 بھارتی ریلوے دی اک سپرفاسٹ ایکسپریس ریل ہے، جو باندرا ٹرمنس اتے پنجاب دے امرتسر وچکار چلدی ہے۔ اس وچّ 22925/26 دے سلیپ کوچ ہن جو کہ کالکا ولّ جاندے ہن۔ ایہہ اک روزانہ دی سیوا ہے۔ ایہہ باندرا ٹرمنس توں امرتسر وچکار ریل نمبر:12925 اتے الٹ پاسے وچّ ریل نمبر:12926  دے طور 'تے سنچالن کردی ہے۔

## کوچ

12925/12926 پچھم ایکسپریس وچّ 1 اے.سی. فرسٹ کلاس، 3 اے.سی. 2 ٹائر، 5 اے.سی. 3 ٹائر، 8 سلیپر کلاس، 3 بناں رزرویشن والے کوچ اتے 4 جنرل جاں سامان والے کوچ ہن۔ اس لیکھ دے مقصد لئی، 22925/26 پچھم ایکسپریس دے سلیپ کوچ، کالکا ولّ شامل کیتے گئے ہن۔
بھارت وچّ ریل دی سیوا مطابق ، ریلگڈی دے ڈبیاں دی گنتی، منگ دے مطابق بھارتی ریلوے ولو گھٹائی جاں ودھائی جا سکدی ہے۔ ریک/کوچ رچنا لوکو-آرئیمئیس-جیئیئین-ایسئیئین6-ایس5-ایس4-ایس3-ایس2-ایس1-پیسی-بیسی4- بی3- بی2- بی1-اے2- اے1-ایچ1- جیئیئین- جیئیئین-ایسئیلار-ایسئیلار7-ایس8-بی5-اے3- ایسئیلار۔

## سیواواں

پچھم ایکسپریس ممبئی اتے امرتسر، کالکا وچکار چلدی ہے۔ انبالہ کینٹ پہنچ کے اس ریل دی ونڈ ہو جاندی ہے۔ ایہہ اک روزانہ دی سیوا ہے جوکِہ 1821 کلومیٹر دی دوری 31 گھنٹے اتے 45 منٹاں وچّ ریل نمبر 12925 دے طور تے 57.35 ک م /گھنٹہ دی اوسط نال پوری کردی ہے، اتے ایہی ٹرین پچھم ایکسپریس ریل نمبر 12926 دے طور تے 30 گھنٹیاں اتے 35 منٹاں وچّ 59.54 ک م /گھنٹہ دی اوسط نال اپنا راہ پورا کردی ہے۔ اس ٹرین دی کلّ اوسط رفتار (باندرا ٹرمینس – امرتسر اتے واپسی) 58.43 کلومیٹر فی گھینٹا ہے۔

## زور

پہلاں دوہرے زور والے ڈبلیوسیئیئیم 1 جاں ڈبلیوسیئیئیم 2/2پی لوکو نے ٹرین نوں باندرا ٹرمینس اتے وڈودرا وچکار کھچنا سی، جس مگروں غازی آباد دے ڈبلیوئیپی 1 نے اس نوں کھچکے باقی دی یاترا پوری کرنی سی ۔

جدوں دا پچھمی ریلوے نے ڈیسی الیکٹرک پرورتن نوں 5 فروری 2012 نوں پورا کیتا ہے، اس وقت توں ہن ایہہ نیمت طور تے گازیاباد دے ڈبلیوئیپی 7 دوارا کھچ کے یاترا پوری کردا ہے I

## ٹرین دا اتہاس

پچھم ایکسپریس نوں رسمی طور تے *پچھم سپر ڈلکس ایکسپریس* وی کیہا جاندا ہے۔ ایہہ سبھ توں پہلی ریل ہے جو کیندری ممبئی توں باندرا ٹرمینس ٹرانسفر ہوئی سی۔ ایہہ ریلگڈی جدوں ریل نمبر 12926 دے طور تے سنچالن کردی ہے اس ویلے ایہہ ریل حضرت نظام الدین سٹیشن تے نہیں رکدی۔

## سماں سارنی

12925 پچھم ایکسپریس باندرا ٹرمنس توں روزانہ 11:35 آئیئیسٹی تے چلدی ہے اتے 19:20 وجے آئیئیسٹی امرتسر اگلے دن پہنچدی ہے۔ واپسی تے 12926 پچھم ایکسپریس امرتسر توں 08:10 وجے آئیئیسٹی تے چلدی ہے اتے باندرا ٹرمنس اگلے دن 14:45 آئیئیسٹی تے پہنچ دی ہے۔

## حوالے

گٹھ:بھارتی ریلاں
گٹھ:بھارتی ریلوے
گٹھ:ریل گڈیاں
نگاری پریفیکچر

**نگاری پریفیکجر** (تبتی: མངའ་རིས་ས་ཁུལ་, انگریزی: Ngari Prefecture), جسنون **آلی پریفیکچر** (چینی: 阿里地区, انگریزی: Ali Prefecture) وی کہندے نیں، تبت   دا اک پربندھکی پریفیکچر ہے جو چین دے تبت خودمختار علاقہ دا حصہ ہے ۔ اسوچّ اکسائی چن علاقے دا اک حصہ آؤندا ہے جنوں بھارت  اپنا حصہ سمجھدا ہے لیکن جو چین دے قبضے وچّ ہے ۔ شنجیانگ تبت شاہراہ اس پریفیکچر توں گزردی ہے ۔ 

## نگاری اتے اکسائی چن
جدوں چین نے 1950 - 1960 دے دہاکے وچّ تبت اتے اپنا قابو جمایا سی اس ویلے نگاری چین دی پہنچ توں دور سی اتے فوجاں  اتھے لے جان دا سبھتوں آسان رستہ شنجیانگ علاقے توں سڑک کڈھکے اکسائی چن توں ہندے ہوئے نگاری تکّ پہنچنا سی ۔ اس شاہراہ دی اساری اتے اکسائی چن اتے چین دے قبضے نال 1962 دی بھارت چین لڑائی چھڑ گئی سی ۔ 

## بھارت تے نگاری دے رہتلی تعلقات
نگاری دیاں سرحداں بھارت دے مل مارے  جموں اتے کشمیر , ہماچل پردیش اتے اتراکھنڈ صوبےآں نال لگدیاں ہن ۔ ہندوآں دے پوتر کیلاش پہاڑ اتے مانسروور تیرتھ تھاں اس پریفیکچر  وچّ واقعع ہن اتے ہزاراں سالاں توں بھارتی اتے تبتیاں دا اک - دوجے دے دیساں وچّ آنا - جانا رہا ہے ۔ اتہاسک روپ نوں نگاری تریفیکچر دا علاقہ گگے راج دا حصہ ہویا کردا سی ۔ ایہہ علاقہ بودھی مٹھاں ، مورتیکلا نال بھریاں گپھاواں اتے ہور آثار قدیمہ نال بھرپور ہے ۔ بہت سارے تھاواں اتے گہرا تریخی بھارتی مذہبی اتے رہتلی اثر ملدا ہے ۔

## ضلعے
پربندھکی روپ توں نگاری وبھاگ ستّ جلیاں وچّ بنٹا ہویا ہے :

## ایہ وی ویکھو
*رتوگ ضلع
*اکسائی چن
*گگے راج
*شگاتسے پریفیکچر

## حوالے


گٹھ:تبت دے پریفیکجر
گٹھ:شگاتسے پریفیکجر
گٹھ:تبت
گٹھ:چین دے پریفیکچر
گٹھ:چین دی انتظامی ونڈ
میئر

**میئر** (Mayor) بہت سارے مُلکاں وچ مقامی حکومت وچ اعلا ترین عہدے دار ہُندا اے جِداں کہ شہر، قصبے یا ضلعے دا۔ دُنیا پَعھر وچ مقامی قوانین تے رسم و رواج وچ میئر دے اختیارات تے ذُما داریاں دے ناݪ ناݪ میئر نوں منتخب یا بصورت دیگر مینڈیٹ کرن دے ذرائع دے حوالے توں وی واہوا فرق اے۔ اختیار کردہ نظام اُتے منحصر اے، اک میئر میونسپل حکومت دا چیف ایگزیکٹیو ہوسکدا اے، اک کثیر رکنی گورننگ باڈی دی سربراہی کرسکدا اے جیہدے وچ بہت کَعھٹ اختیارات نیں یا بلکل نئیں، یا اوہ مکمل طور تے رسمی کردار ادا کرسکدا اے۔ اک میئر دے فرائض تے ذُما داریاں میونسپل مینیجرز تے ملازمین دی تقرری تے نگرانی کرنا، حلقہ بندیاں نوں بنیادی سرکاری خِدمات فراہم کرنا تے میونسپل گورننگ باڈی (یا ریاست، صوبے یا قومی گورننگ باڈی ولوں) دے پاس کردہ قوانین تے آرڈیننس اُتے عمل درآمد کرنا ہو سکدا اے۔ میئر دے اِنتخاب دے طریقا کار وچ عوام دے ذریعے براہ راست اِنتخاب یا مُنتخب گورننگ کونسل یا بورڈ دے ذِریعے اِنتخاب شامل نیں۔

## ہور دیکھو
* چانسلر
* لارڈ میئر
* میئر
* چیئرمین

گٹھ:مقامی حکومت
گٹھ:عہدے
گٹھ:بلدیات
پنجاب ٹی وی

**پنجاب ٹی وی** پاکستان وچ پنجابی زبان دا ٹی وی چینل اے۔ پنجاب ٹی وی خبراں، ڈرامے تے انٹرٹینمنٹ پروگرامز نشر کردا اے۔ ایہدا ہیڈ کوارٹر لہور وچ اے۔

## پروگرام
* کانچ
* کسوتی زندگی
* ایگروفورم

گٹھ:ٹی وی چینل
گٹھ:پاکستان دے ٹی وی چینل
گٹھ:پنجابی ٹی وی چینل
چُمبی وادی

**چُمبی وادی جاں گھاٹی** تبت دے شگاتسے پریفیکچر وچ واقع اک وادی ہے۔  ایہہ اس  تھاں اتے واقع ہے جتھے بھارت دی سکم ریاست , بھوٹان اتے تبت تناں دیاں سرحداں ملدیاں ہن ۔ حالانکہ تبت اک ٹھنڈا علاقہ ہے ، چمبی وادی وچّ گرمیاں وچّ موسم اچھا ہندا ہے اتے مقامی ونسپتیاں وچّ بہت پھل آؤندے ہن ۔ سیاستی نظر توں 3،000 میٹر اتے واقع چمبی گھاٹی دی بہت اہمیت رہی ہے کیونکہ بھارت اتے تبت توں حملہ کرن دا ایہہ اک آسان رستہ ہے ۔ 1904 وچّ ہندستان دی برطانوی سرکار نے تبت اتے چڑھائی کرکے چمبی اتے نوں مہینے دا قبضہ کر لیا سی ۔ بریٹیش سرکار دے اندر چمبی نوں رسمی روپ توں بھارت دا حصہ بناؤن لئی کافی کھیچاتانی چلی لیکن اخیر وچّ اسنوں تبتی سرکار دے حوالے کر دتا گیا ۔  بھارت اتے تبت دے وچّ دے دو اہم پہاڑی درے - ناتھو لا درہ اتے جیلیپ لا درہ - دے اک طرف دے منہ چمبی وادی وچّ ہی کھلدے ہن ۔ 1950 دے دہاکے وچّ چین نے تبت اتے قبضہ کر لیا اتے 1990 دے بعد ناتھو درے اتے جیلیپ درے تکّ چوڑی سڑکاں بنا دتی جس توں بھارتی فوجی ماہراں دے مطابق بھوِکھ وچّ جنگی حالت وچّ اتھے دے رستے چینی فوجاں تیورتا توں بھارت اتے ہلاّ بول سکدیاں ہن ۔ 

چمبی گھاٹی ہمالہ دیاں دکھن ڈھلاناں اتے سمندر پدھر توں 9،500 فٹّ اچی ایہہ گھاٹی ( رقبہ 700 مربع میل ) بھارت نوں تبت نال ملاندی ہے ۔ اسدے چڑھدے وچّ بھوٹان اتے لہندے وچّ سکم ہن ۔ حالانکہ راجنیتی روپ وچّ ایہہ پہلاں تبت دے اتے ہن چین دے قابو وچّ ہے ، تد وی جغافیائی نظر توں اسنوں بھارت دا انگ ہونا چاہیدا ہے ۔ اس رستہ توں 1904ء  وچّ بریٹیش مشن گیا سی ۔ ایہہ شمال- شمال مشرق وچّ دانگلا ( Tang - la ) درے تکّ پھیلی ہے ۔ اس گھاٹی وچّ تورسا دریا وگدا ہے اتے اس ند دے ولوں بنے چھوٹے چھوٹے پدھرے علاقےآں وچّ جو ، کنک اتے ترکاریاں دی کھیتی ہندی ہے ۔ آمو چو دریا  اتے چمبی گھاٹی دا مشہور نگر چمبی بسیا ہے ، جسدے 54 کلومیٹر دکھن - لہندے وچ کالمپانگ واقع ہے ۔ موجودہ بھارت - چین جنگ دی نظر توں اس گھاٹی دی فوجی اہمیت ودھ گئی ہے ۔ 
## ایہ وی ویکھو
*یرلنگ تسنگپو عظیم وادی
*یرلنگ تسنگپو دریا
*شگاتسے پریفیکچر
## حوالے


گٹھ:تبت دیاں گھاٹیاں
گٹھ:تنگ گھاٹیاں
گٹھ:تبت
گٹھ:چین دا جغرافیہ
گٹھ:بھارت کی گھاٹیاں
گٹھ:شگاتسے پریفیکچر
گگے راج

**گگے** (تبتی: གུ་གེ་རྒྱལ་རབས) لہندے تبت دا اک پرانا راج سی جو ١٠ویں صدی عیسوی دے بعد اپنے عروج اتے اپڑیا ۔ اپنے سبھتوں وڈے کھلار وچّ اسدا راج بھارت دے کجھ علاقیاں تکّ پہنچ گیا ، جنہاں وچّ ہماچل پردیش دا سپیتی علاقہ اتے اوپری کنور ضلع , اتے جموں اتے کشمیر دی زنسکار گھاٹی شامل سن ۔ اسدا مرکز تبت دے نگاری پریفیکچر دے موجودہ زاندیا ضلعے وچّ سی ۔ اسدا راجگڑھ تساپرنگ سی ، جسدے کھنڈہر رہند کھوہند اج وی کھڑے ہن ۔

## ایہ وی ویکھو
* نگاری پریفیکچر

## حوالے

گٹھ:تبت دی تریخ
گٹھ:ہماچل پردیش دی تریخ
گٹھ:چین دی تریخ
گٹھ:تبت