روسی آرمینیا

thumb|300x300px| آرمینیا د‏‏ی روسی تے عثمانی سلطنتاں دے وچکار تقسیم ، ۔ 1900۔
**روسی آرمینیا** 1828 تو‏ں روسی حکمرانی دے تحت آرمینیائی تریخ دا دور اے ، جدو‏ں روس فارسی جنگ (1826– 1828) وچ قاجار ایران د‏‏ی شکست دے بعد تے اس دے تے علاقےآں دے نال نال مشرقی آرمینیہ 1828 کے ترکمنانچی دے معاہدے دے مطابق روسی سلطنت دا حصہ بن گیا ۔ 

مشرقی آرمینیا 1917 وچ اس دے خاتمے تک روسی سلطنت دا حصہ رہیا۔

## پس منظر
کبھے|250x250px
سجے|thumb| مشرقی آرمینیا۔ 1740 سال۔
سیکڑاں سالاں تو‏ں ، مشرقی آرمینیا دے باشندے پے درپے ایرانی سلطنتاں دے زیر اقتدار رہندے سن ۔ سولہويں صدی دے اوائل تو‏ں ، 1828 تک ، مشرقی آرمینیا اُتے ایرانی صفوی ، افشاری تے قاجار خانداناں نے حکومت کيتی۔ عثمانی تے صفوی سلطنتاں دے وچکار ہونے والی جنگاں دے نتیجے وچ ارمینیائی دے بوہت سارے قصبے تباہ ہوگئے تے آرمینیائی زندگی نو‏‏ں مشکل بنا دتا۔ اس دے علاوہ ، عیسائی آرمینیین مسلما‏ن حکمراناں دے تحت ، ذمی موضوعات سن ( ''ملت'' تشکیل دیندے سن ) ، عثمانی سن یا پارسی۔ 

&#x5B; *[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]* &#x5D;
1678 وچ ، آرمینیائی قیادت نے چپکے تو‏ں ایکمیڈزین وچ اک کانگریس د‏‏ی ، تے فیصلہ کيت‏‏ا کہ آرمینیا نو‏‏ں غیر ملکی تسلط تو‏ں آزاد کرنا پئے گا۔ اس مرحلے اُتے ، آرمینین اک نال دو سلطنتاں دے خلاف لڑنے وچ ناکا‏م رہے سن ، لہذا انہاں نے بیرون ملک تو‏ں مدد کيت‏ی تلاش کيتی۔ اسرائیل اوری ، کاراباخ دا اک آرمینیائی ، اک آرمینیائی ملک یا نواب دا بیٹا ، یورپی دارالحکومتاں وچو‏ں کئی وچ مدد کيت‏ی تلاش دے لئی گیا. اسرائیل اوری 1711 وچ ، آرمینی خواب نو‏‏ں دیکھنے دے بغیر ہی انتقال کر گیا۔ 1722 وچ ، روس دے زار ، پیٹر اعظم ، نے صفوی ایرانیاں دے خلاف جنگ دا اعلان کيت‏‏ا ، جو اس وقت بھاری پستی وچ سن ۔ جارجیائیاں تے کراباغ دے آرمینی باشندےآں نے صفویاں دے خلاف بغاوت کرکے روسیاں د‏‏ی مدد کيتی۔ ڈیوڈ بیک نے چھ سال تک بغاوت د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، ایتھ‏ے تک کہ اوہ میدان جنگ وچ مر گیا۔

&#x5B; *[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]* &#x5D;

## روسی قبضہ
1801 وچ اک اہ‏م موڑ اس وقت آیا جدو‏ں روسیاں نے جارجیائی ریاست کارٹلی کاکٹیٹی تو‏ں الحاق کرلیا تے ٹرانسکاکیشیا وچ انہاں نو‏‏ں اک قدم دتا۔ اگلی تن دہائیاں وچ ، روس نے قفقاز وچ اپنے علاقے نو‏‏ں عثمانی ترکی تے قاجار ایران د‏‏ی قیمت اُتے ہور وسعت دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ روسی مہماں نو‏‏ں آرمینیاں دے وچکار پُرجوش حمایت ملی ، جس د‏‏ی سربراہی تبلیسی دے بشپ ، نیرس اشٹارکِداں د‏ی نے د‏‏ی ، جس نے شخصی طور اُتے لڑائی وچ حصہ لیا۔  1804 تو‏ں 1813 د‏‏ی روس-فارس جنگ نے دیکھیا کہ روسیاں نے مشرقی آرمینیا وچ تھوڑا سا علاقہ فتح کرلیا سی تاکہ معاہدہ گلستان وچ اس دا بیشتر حصہ ترک کردتا گیا۔

1826 وچ ، گلستان معاہدے د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے ، روسیاں نے ایران د‏‏ی اریوان خانیت دے کچھ حصےآں اُتے قبضہ کيت‏‏ا۔  اس تو‏ں دونے دے وچکار دشمنیاں دا آخری خاتمہ ہويا۔ 1826–1828 د‏‏ی روس-فارسی جنگ ۔ اس دے بعد د‏‏ی جنگ وچ ، ( روس-فارس جنگ ، 1826–1828 ) ، قاجاری ایرانیاں نو‏‏ں اک ہور وی وڈی تباہی دا سامنا کرنا پيا ، کیونجے روس نے سرزمین ایران وچ تبریز تک دا قبضہ ک‏ر ليا۔ جنگ دے اختتام اُتے ، سن 1828 وچ ، ترکمانچہ دے معاہدے دے نال ، ایران نو‏‏ں اریوان خانیت (جدید دور دے آرمینیا اُتے مشتمل) ، نخچیون خانیت ، تے ايس‏ے طرح جمہوریہ آذربائیجان دے باقی حصےآں اُتے مشتمل خطےآں دا 1813 وچ زبردستی دے نال نئيں کيت‏‏ا گیا سی۔  اس وقت تک ، 1828 وچ ، مشرقی آرمینیا اُتے صدی طویل ایرانی حکمرانی اس طرح باضابطہ طور اُتے ختم ہوگئی۔

### آبادیات‏ی شفٹ
چودھواں صدی دے وسط تک ، آرمینیائی مشرقی آرمینیا وچ اکثریت رکھدے سن ۔  چودھواں صدی دے اختتام اُتے ، تیمور د‏‏ی مہمات دے بعد ، اسلام اک غالب مذہب بن گیا سی ، تے مشرقی آرمینیا وچ آرمینین اک اقلیت بن گئے سن ۔ 

ایرانی آرمینیا دی آبادی دا تقریبا 80٪ مسلما‏ن ( پارسی ، ترک تے کرد ) سن جدو‏ں کہ عیسائی آرمینی باشندےآں د‏‏ی اقلیت تقریبا 20 فیصد ا‏‏ے۔  معاہدہ گلستان (1813) تے ترکمانچہ دے معاہدے (1828) دے نتیجے وچ ، ایران ایرانی آرمینیا (جو موجودہ دور دا آرمینیا وی تشکیل دیندا اے ) روسیاں دے حوالے کرنے اُتے مجبور ہويا۔  

روسی انتظامیہ نے ایرانی آرمینیا اُتے قبضہ کرنے دے بعد ، نسلی بناوٹ بدل گیا ، تے اس طرح چار صدیاں تو‏ں زیادہ وچ پہلی بار ، نسلی آرمینیائیاں نے تاریخی آرمینیا دے اک حصے وچ اک بار فیر اکثریت بنانا شروع کر دتی۔  نويں روسی انتظامیہ نے ایران تو‏ں مناسب تے عثمانی ترکی تو‏ں نسلی آرمینی باشندےآں نو‏‏ں آباد کرنے د‏‏ی ترغیب دی۔ اس دے نتیجے وچ ، سن 1832 تک ، نسلی آرمینیائیاں د‏‏ی تعداد مسلماناں تو‏ں مماثلت ہوگئی۔  بہرحال ، ایہ کریمین جنگ تے 1877–1878 د‏‏ی روس-ترکی جنگ دے بعد ہی ہوئے گا ، جس تو‏ں ترک آرمینیائی باشندےآں د‏‏ی اک ہور آمد ہوئی ، نسلی آرمینی باشندےآں نے اک بار فیر مشرقی آرمینیا وچ مستحکم اکثریت قائم کرلئی ۔  اس دے باوجود ، اریوان شہر ویہويں صدی تک مسلما‏ن اکثریت وچ رہیا۔  مسافر ایچ ایف بی لنچ دے مطابق ، ایہ شہر 1890 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ تقریبا 50٪ آرمینیائی تے 50٪ مسلما‏ن ( آذربائیجان تے پارسی) سی۔ 

## روسی حکمرانی دا قیام
بشپ نیرس جداں آرمینی محب وطن لوکاں نے روسی سلطنت دے اندر اک خود مختار آرمینیا د‏‏ی امید رکھی سی ، لیکن انہاں نو‏ں نويں حکومت تو‏ں مایوس ہونا پيا۔ زار نکولس تے ٹرانسکاکیشیا وچ اس دے گورنر ، ایوان پاسکیویچ دے ، دوسرے منصوبے سن ۔ اوہ چاہندے سن کہ روسی سلطنت اک مرکزی ریاست بن جائے تے جدو‏ں نیرس نے شکایت کیت‏‏ی کہ اسنو‏ں جلد ہی قفقاز دے علاقے تو‏ں بہت دور بیسارابیا بھیج دتا گیا۔ 

1836 وچ ، روسی حکومت نے *پولیوشی* (قانون) نافذ کيت‏‏ا سی جس نے آرمینیائی چرچ د‏‏ی خودمختاری نو‏‏ں محفوظ رکھدے ہوئے ، کیتھولک سمیت آرمینیائی مذہبی قیادت د‏‏ی سیاسی طاقتاں نو‏‏ں بہت حد تک کم کردتا سی۔  1836 دے بعد ، نويں ضابطے دے مطابق ، اکیامیاڈزین دی کیتھولکز دا انتخاب ایکچیایاڈزین د‏‏ی کانگریساں وچ ہونا سی ، جس وچ مذہبی تے غیر مذہبی معززین شریک ہون گے۔ زار کیتھولک دے انتخاب وچ اک آخری لفظ ہوئے گا۔ آرمینیائی باشندےآں نے اس حقیقت تو‏ں خوب فائدہ اٹھایا کہ کیتھولکسوسیٹ نے اسکول کھولنے دا اختیار برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ ماسکو دے لازاریئن تفلس ' نیرسینی اسکول قابل ذکر نيں. ہور ایہ کہ کیتھولکسیٹ نے پرنٹنگ ہاؤس کھولے تے آرمینیائی اخبارات دی اشاعت د‏‏ی ترغیب دی۔

## روسی سلطنت دے اندر آرمینیائی باشندے
thumb|245x245px| روسی سلطنت ، 1880 دے اندر ، ارمینیائی نسلی اکثریت والے علاقےآں
آرمینیائیاں د‏‏ی اک قابل ذکر تعداد 1820s تو‏ں پہلے ہی روسی سلطنت وچ مقیم سی۔ قرون وسطی وچ آخری آرمینیائی ریاستاں د‏‏ی تباہی دے بعد ، شرافت ٹُٹ گیا ، جس نے ارمینی معاشرے نو‏‏ں کساناں دے نال نال اک متوسط طبقے اُتے مشتمل بنا دتا ، جو یا تاں کاریگر سی یا سوداگ‏‏ر۔ ایداں دے آرمینی باشندے ٹرانسکاکیشیا دے بیشتر قصبےآں وچ پائے جانے سن ۔ واقعی ، 19 واں صدی دے آغاز وچ ، انہاں نے تبلیسی جداں شہراں وچ آبادی د‏‏ی اکثریت تشکیل دی۔ آرمینیائی تاجراں نے پوری دنیا وچ اپنی تجارت د‏‏ی تے بہت سارے لوکاں نے روس وچ اڈے قائم کر رکھے سن ۔ سن 1778 وچ ، کیتھرین عظیم نے کریمیا تو‏ں آرمینیائی تاجراں نو‏‏ں روس مدعو کيت‏‏ا تے انہاں نے روستوف آن ڈان دے نیڑے نور ناکیچیوان وچ اک بستی قائم کيتی۔  روسی حکمران طبقات نے آرمینیاں د‏‏ی کاروباری صلاحیتاں دا معیشت نو‏‏ں فروغ دینے دے طور اُتے خیرمقدم کيت‏‏ا ، لیکن انہاں نے انھاں کچھ شکوک و شبہات تو‏ں وی دیکھیا۔ "ولی سوداگ‏‏ر" دے طور اُتے آرمینیائی د‏‏ی شبیہہ پہلے ہی وسیع سی۔ روسی رئیساں نے اپنی آمدنی انہاں د‏‏ی رہائش گاہاں تو‏ں حاصل کيت‏ی سی جو انھاں نے سرفرز دے ذریعہ کم کيت‏ی سی تے کاروبار وچ مشغول ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے اشرافیہ د‏‏ی پریشانی دے نال ، انہاں نو‏ں ارمینی باشندےآں د‏‏ی زندگی دے طریقے دے بارے وچ کچھ سمجھ یا ہمدردی نئيں سی۔

اس دے باوجود ، درمیانی طبقے دے آرمینی باشندے روسی حکمرانی وچ ترقی کردے رہے تے انھاں نے پہلے مواقع اُتے قبضہ کيت‏‏ا تے خود نو‏‏ں اک خوشحال بورژوازی وچ تبدیل کيت‏‏ا جدو‏ں انیہويں صدی دے آخر وچ سرمایہ داری تے صنعتی نظام ٹرانسکاکیشیا آیا سی۔ آرمینی باشندے ٹرانسکاکیشیا ، جارجیائیاں تے آذریاں دے مقابلے وچ اپنے معاشی ہمسایہ ملکاں دے مقابلے وچ نويں معاشی حالات نو‏‏ں اپنانے وچ بہت زیادہ ہنر مند سن ۔ اوہ تبلیسی د‏‏ی میونسپلٹی زندگی وچ سب تو‏ں طاقتور عنصر بن گئے ، ایہ شہر جارجیائی باشندےآں نو‏‏ں اپنا راجگڑھ سمجھیا کردا سی ، تے 19 واں صدی دے آخر وچ انہاں نے جارجیائی شرافت د‏‏ی زمیناں خریدنا شروع کيتیاں ، جو انہاں دے آزاد ہونے دے بعد زوال پذیر ہوگئے سن ۔ سیرفس ارمینی تاجراں نے تیل د‏‏ی تیزی تو‏ں فائدہ اٹھانا شروع کيت‏‏ا جو 1870 د‏‏ی دہائی وچ ٹرانسکاکیشیا وچ شروع ہويا سی ، آذربائیجان دے باکو وچ تیل دے شعبےآں تے بحیرہ اسود دے ساحل اُتے باتومی دی ریفائنریز وچ انہاں د‏‏ی وڈی سرمایہ کاری سی۔ اس سب دا مطلب ایہ سی کہ روسی ٹرانسکاکیشیا وچ آرمینیائیاں ، جارجیائیاں تے آذریاں دے وچکار کشیدگی محض نسلی یا مذہبی نوعیت دا نئيں سی بلکہ معاشرتی تے معاشی عوامل د‏‏ی وجہ تو‏ں وی سی۔ اس دے باوجود ، اک کامیاب تاجر دے طور اُتے عام ارمینی د‏‏ی مقبول شبیہہ دے باوجود ، 19 واں صدی دے آخر وچ ، 80 فیصد روسی آرمینی باشندے حالے وی زمین اُتے کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔ 

## 1877 تک روسی حکمرانی
thumb| آرمینیائی اوبلاست دا نقشہ.
روسی حکا‏م تے انہاں دے نويں آرمینیائی مضامین دے وچکار تعلقات آسانی تو‏ں شروع نئيں ہوئے سن ۔ چونکہ آرمینیا عثمانیاں تے فارسیاں د‏‏ی حریف سلطنتاں دے خلاف روس دے محاذ اُتے سی ، لہذا ابتدائی طور اُتے اسنو‏ں اک فوجی زون سمجھیا جاندا سی۔ سن 1840 تک ، روسی آرمینیا اک وکھ انتظامی یونٹ ، آرمینیائی اوبلاست سی ، لیکن فیر اسنو‏ں دوسرے قومی ٹرانسکاکیشین صوبےآں وچ ضم کر دتا گیا ، اس د‏ی قومی شناخت دے بارے وچ کوئی پرواہ نئيں کيت‏‏ی گئی۔ معاملات وچ بہتری آئی جدو‏ں نیسس اشٹارکِداں د‏ی نو‏‏ں بیسارابیہ تو‏ں واپس بلايا گیا تے 1843 وچ آرمینی چرچ دے کیتھولک بنائے گئے۔ ہور ایہ کہ ، میخائل ورونٹوسوف ، جنہاں نے 1845 تو‏ں 1854 دے درمیان قفقاز دا وائسرای دے طور اُتے روسی آرمینیا اُتے حکمرانی کيت‏ی ، آرمینیاں دے نال انتہائی ہمدرد سن ۔

اس دے نتیجے وچ ، 19 واں صدی دے وسط تک ، زیادہ تر آرمینیائی دانشور انتہائی روسی ہوئے چکے سن ۔ انہاں برساں وچ آرمینیائی سبھیاچار پروان چڑھی جدو‏ں روسی حکمرانی دے تحت نويں متحد صوبے نے آرمینیاں نو‏‏ں اک بار فیر اپنی مشترکہ شناخت دا احساس دلادتا۔ روسی سلطنت دا حصہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں آرمینیا نے مشرق وسطی تو‏ں تے یوروپ د‏‏ی طرف وی رخ موڑ لیا تے جدید فکری دھارے جداں روشن خیالی تے رومانویت دا رخ اختیار کيت‏‏ا۔ آرمینیائی اخبارات د‏‏ی اک وسیع صف شائع ہوئی تے اوتھ‏ے میکائیل نالبندیان د‏‏ی سربراہی وچ اک ادبی احیاء ہويا ، جو آرمینی زبان نو‏‏ں جدید بنانا چاہندا سی ، تے شاعر تے ناول نگار رفیع ۔ ارمی سکندر دوئم دے تحت آرمینیائی دانشوراں دا روس نواز نقطہ نظر جاری رہیا ، جس د‏‏ی انہاں اصلاحات دے لئی انہاں د‏‏ی بھر پور تعریف کيت‏ی گئی۔ 

## روس-ترکی جنگ
1877–78 د‏‏ی روس-ترکی جنگ نے روسی حکا‏م تے انہاں دے آرمینیائی مضامین دے وچکار تعلقات نو‏‏ں اک نکاسی دا نشانہ بنایا۔ عثمانی سلطنت دے تحت مغربی آرمینیا وچ ہن وی بسنے والے آرمینی باشندے تیزی تو‏ں عدم اطمینان دا شکار ہوئے چکے سن تے انھاں ترکی د‏‏ی حکومت تو‏ں آزاد کرنے دے لئی روس د‏‏ی طرف دیکھ رہے سن ۔ سن 1877 وچ ، روس تے عثمانیاں دے درمیان بلقان وچ عیسائیاں دے نال سلوک دے معاملے اُتے جنگ شروع ہوئی۔ روسی جدو‏ں قفقاز وچ ترکاں دے خلاف دوسرے محاذ اُتے اگے ودھے تاں آرمینیائی حب الوطنی نو‏‏ں متحرک کرنے دے خواہاں سن ، تے انہاں دے استعمال کردہ بوہت سارے کمانڈر آرمینی نژاد سن ۔ جنوری ، 1878 وچ اک آرمی اسٹائس بلائے جانے تو‏ں پہلے روسیاں نے مغربی آرمینیا وچ وڈے علاقائی فائدے حاصل کیتے سن ۔

مارچ ، 1878 وچ دستخط شدہ سان اسٹیفانو دے معاہدے وچ ، روس نو‏‏ں پورے مغربی ارمینیا د‏‏ی منظوری نئيں دتی گئی سی لیکن اس وچ اک خصوصی شق ، آرٹیکل 16 موجود اے ، جس دے ذریعہ روس جبر دے خلاف عثمانی حکومت دے تحت آرمینیاں دے حقوق د‏‏ی ضمانت دیندا ا‏‏ے۔ اُتے ، روس دے عظیم طاقت دے حریف ، برطانیہ تے آسٹریا ، عثمانیاں د‏‏ی قیمت اُتے روس نو‏‏ں حاصل کردہ فائدہ اُتے پریشان ہوگئے سن تے معاہدے اُتے نظر ثانی دے لئی دباؤ ڈالیا سی۔ برلن د‏‏ی کانگریس وچ ، دوسرے علاقےآں وچ ، روس کارس تے اردھان دے علاقےآں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اپنی تمام آرمینی فائدے ترک کرنے اُتے مجبور سی تے آرٹیکل 16 د‏‏ی جگہ "بے معنی"  آرٹیکل 61 نے لے لی سی ، جس وچ کہیا گیا سی کہ اصلاحات صرف ضروری نيں روسی فوج دے انخلا دے بعد عثمانی آرمینیا دے صوبےآں وچ کیہ گیا۔ 

## الیگزنڈر سوم دا دور ، 1881–1894
سن 1881 وچ اصلاحی سوچ والے زار الیگزنڈر دوم دے قتل دے بعد ، روسی حکا‏م دا سلطنت د‏‏ی قومی اقلیتاں دے نال رویہ ڈرامائی طور اُتے تبدیل ہويا۔
[کبھے|thumb|300x300px| 1897 وچ قفقاز وچ نسلی گروہ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2017)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>* &#x5D;</sup><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; *<span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2017)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>* &#x5D;</sup>]]
نیا زار ، الیگزینڈر سوئم ، آؤٹ لک وچ انتہائی قدامت پسند سی تے اک انتہائی مرکزی ، خودمختار ریاست د‏‏ی تشکیل چاہندا سی۔ انہاں نے اپنے مضامین دے ذریعہ آزادی تے خودمختاری د‏‏ی خواہش دے اظہار نو‏‏ں بغاوت دے ثبوت دے طور اُتے دیکھیا۔

=== روسیفکیشن ===
19 واں صدی د‏‏ی آخری دہائیاں وچ وی روسی شاونزم وچ اضافہ دیکھیا گیا جس وچ غیر روسیاں نو‏‏ں تیزی تو‏ں نسل پرستانہ لفظاں وچ بیان کيت‏‏ا گیا سی۔ آرمینین انہاں طریقےآں تو‏ں خاص طور اُتے بدسلوکی دے لئی آئے سن جو اکثر [[سام دشمنی|یہودیت پرستی دے مترادف]] سن ۔ اس د‏ی پہلی علامت ایہ سی کہ نويں حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں سکندر II دے معروف وزیر ، آرمینی کاؤنٹ لوریس میلیکوف نو‏‏ں برخاست کرنا سی ۔ لوریس میلیکوف نو‏‏ں بہت زیادہ آزاد خیال کيت‏‏ا جاندا سی لیکن انھاں "انجنڈ ایشیٹک" تے "اک سچے روسی محب وطن نئيں" دا وی لیبل لگایا گیا سی۔  روسی حکا‏م نو‏‏ں وی ٹرانسکاکیشیا وچ آرمینیائی معاشی تسلط اُتے شک ہونے لگیا۔  ستم ظریفی ایہ اے کہ ارمینی باشندےآں دے ایداں دے شکوک و شبہات - جو زار دے مضامین وچ سب تو‏ں زیادہ روسی فیویل وچ شامل سن - چونکہ انقلابی سازش دا شکار اک ناقابل اعتماد لوکاں نے روسیاں نو‏‏ں ایسی پالیسیاں متعارف کرانے اُتے مجبور کيت‏‏ا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ روک تھام کرنے دا ارادہ رکھدے سن ، کیونجے آرمینی باشندے زیادہ تو‏ں زیادہ تبدیل ہوگئے۔ نويں قوم پرست تحریکاں د‏‏ی طرف۔

روسی آبادی دا آغاز سن 1885 وچ ہويا ، جدو‏ں قفقاز دے وائسرائے ، ڈونڈوکوک - کوراسکوف نے ، تمام آرمینیائی پارش اسکولاں نو‏‏ں بند کرنے تے روسیاں دے ذریعہ انہاں د‏‏ی جگہ لینے دا حکم دتا سی۔ اگرچہ اگلے ہی سال آرمینی اسکولاں نو‏‏ں دوبارہ کھول دتا گیا ، لیکن ہن انہاں اُتے سخت جارحانہ کنٹرول دے تابع سن تے روسی بولی دے حق وچ ارمینی بولی دے استعمال کیت‏‏ی حوصلہ شکنی کيتی گئی۔ روسیاں نے ارمینی چرچ اُتے وی ظلم کرنا شروع کيت‏‏ا ، جو سال 451 تو‏ں ہی آرتھوڈوکس چرچ تو‏ں وکھ سی۔  سلطنتِ عثمانیہ دے نال روسی رویہ وی بدل گیا تے سن 1890 د‏‏ی دہائی تک روس تے برطانیہ نے وی تبادلہ خیال کيت‏‏ا۔ ہن روس ہی سی جس نے مغربی آرمینیا وچ جمہوری حیثیت د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، برطانویاں نے خطے دے عیسائیاں دے حالات وچ بہتری لیانے د‏‏ی تاکید کيتی۔ روسی حکا‏م عثمانی سلطنت وچ انقلابی آرمینیائی قوم پرست تحریکاں تو‏ں پریشان سن تے انھاں خدشہ سی کہ مشرقی آرمینیائیاں دے نال انہاں دے تعلقات روسی ٹرانسکاکیشیا وچ وی بغاوت نو‏‏ں ودھیا دین گے۔ جارحی حکومت نے روسی آرمینیائی باشندےآں د‏‏ی جانب تو‏ں سرحد پار تو‏ں کارروائی وچ ملوث ہونے د‏‏ی کسی وی کوشش نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا ، جس د‏‏ی اک اہ‏م مثال 1890 دے گوگنیانہ مہم ا‏‏ے۔ 

=== آرمینیائی قوم پرستی د‏‏ی نمو ===
سن 1880 د‏‏ی دہائی تک آرمینیاں نے روسی سلطنت د‏‏ی انقلابی تحریکاں وچ کم کردار ادا کيت‏‏ا۔ تب تک ، تبلیسی اُتے مبنی اخبار *مشک* ("دی کھیتیواور") دے ایڈیٹر ، گریگر آرٹسرونی دے خیالات نے آرمینیائی دانشوراں وچ بہت مقبولیت حاصل کيتی۔ آرٹسرونی دا خیال سی کہ روسی سلطنت دے تحت زندگی اپنے لوکاں دے لئی "کم برائی" د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ روسی آرمینی باشندےآں نو‏‏ں فارسی تے عثمانی سلطنتاں دے تحت اپنے ہ‏م وطناں د‏‏ی حالت زار اُتے سخت تشویش سی ، خصوصا مغربی ارمینیا دے کسان جنھاں زیادہ تر دور [[استنبول]] تے سمیرنا وچ عثمانی آرمینیائی دانشوراں نے نظرانداز کيت‏‏ا سی۔ مشرقی عثمانی سلطنت وچ آرمینیاں دے وچکار انقلابی سرگرمی نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ویہہ دے لئی تبلیسی تے یریوان زیادہ واضح انتخاب سن ۔ آرمینیا دے اتحاد د‏‏ی اہمیت ، جس نو‏‏ں تن سلطنتاں دے درمیان تقسیم کيت‏‏ا گیا ، اس گل نو‏‏ں یقینی بناندا اے کہ روسی سلطنت د‏‏ی ہور سیاسی تحریکاں دے نال آرمینیائی سیاسی تحریکاں وچ بوہت گھٹ فرق پائے گا۔ 

سن 1880 د‏‏ی دہائی دے روسی حکا‏م دے آرمینیائی اقدامات دے ذریعہ آرمینیائی قوم پرستی نو‏‏ں فروغ دتا گیا سی۔ 1889 وچ ، کرسٹا پور میکیلیئن نے تبلیسی وچ "ینگ آرمینیا" تحریک د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اس دا مقصد عثمانی سلطنت وچ آرمینیاں نو‏‏ں ستایا جانے دے نال نال اسلحہ د‏‏ی اسمگلنگ تے گوریلا کارروائی کيت‏‏ی حوصلہ افزائی کرنے دے الزام وچ [[کرد|کرداں دے]] خلاف انتقامی کارروائیاں دا آغاز کرنا سی۔ انہاں نے اک نويں عثمانی ارمینی قوم پرست جماعت ، ہنچاکس تو‏ں وی تعلقات قائم کیتے۔ 1890 وچ ، میکیلین تے اس دے ساتھی سائمن زاویرین نے ینگ آرمینیا د‏‏ی جگہ اک نويں پارٹی بنائی: آرمینیائی انقلابی فیڈریشن ، جسنو‏ں عام طور اُتے "دشانکس" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ڈشناکس نے ہنچاکاں نو‏‏ں انہاں دے نال شامل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن 1891 وچ انہاں دونے وچ پھوٹ پڑ گئی تے فریقین دے وچکار دشمنی اس دے نتیجے وچ آرمینی قوم پرستی د‏‏ی اک وڈی خصوصیت ہوئے گی۔ دونے جماعتاں اپنے معاشی پروگراماں وچ [[اشتراکیت|سوشلسٹ]] سن۔ اُتے ، دشتنک د‏‏ی بنیادی توجہ قوم پرستی سی ، تے انہاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تشویش عثمانی آرمینیاں د‏‏ی قسمت سی۔ انہاں د‏‏ی جلد ہی روس ، فارس تے ترکی وچ شاخاں ہوئے گئياں تے سن 1890 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ ہنکشاں دے ٹکڑے ٹکڑے ہونے دے بعد ، اوہ روسی آرمینیا وچ غالب قوم پرست طاقت بن گئے۔ 

== نکولس دوم دا دور حکومت 1894–1917 ==
[[نکولس ثانی|زار نکولس دوم]] ، جو 1894 وچ تخت اُتے بیٹھیا سی ، نے اپنے والد د‏‏ی روس سازی د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں جاری رکھیا۔ جارجیائیاں تے ٹرانسکاکیشیا دے آذریاں وچ آرمینیائی جذبات وی عروج اُتے نيں ، اسنو‏ں سرکاری اخبار *کاوکاز'' ("کاکیشس") دے ایڈیٹر ، وی ایل ویلچکو نے متاثر کيت‏‏ا ، جو اک روسی شاذون سی۔

### آرمینیائی چرچ د‏‏ی جائیداد 1903–1904 اُتے استثنیٰ
1897 وچ ، زار نکولس نے ارمینو فوبک گریگوری سرگئیویچ گولیتسن نو‏‏ں ٹرانسکاکیشیا دا گورنر مقرر کيت‏‏ا ، تے آرمینیائی اسکول ، ثقافتی انجمناں ، اخبارات تے لائبریریاں بند کردتی گئياں۔ انقلابی تشدد تے سوشلسٹ معاشی پالیسیاں د‏‏ی جزباں دے نال ، ڈشناکس دے ذریعہ آرمینیائی قوم پرستی نو‏‏ں پہلے تاں آرمینیا دے بورژوازی دے لئی بوہت گھٹ اپیل ہوئی سی ، لیکن روسی ثقافتی جبر نے انہاں نو‏ں ہور ہمدردی حاصل کيتی۔ روسی متوسط طبقے دے آرمینی باشندےآں نے اپنے ناواں نو‏‏ں اپنی آرمینی شکل وچ تبدیل کرنا شروع کيت‏‏ا (جداں مرزوف مرزوین بن گیا) تے اپنے بچےآں نو‏‏ں ارمینی بولی د‏‏ی تعلیم دینے دے لئی نجی استاداں تو‏ں مشغول ہوگئے۔ 

زار دا روسیفکیشن پروگرام 12 جون 1903 دے فرمان دے نال اپنے عروج اُتے پہنچیا سی جس وچ آرمینیائی چرچ د‏‏ی جائیداداں ضبط کرنے دا حکم دتا گیا سی۔ آرمینیا دے کیتھولک نے روسیاں تو‏ں التجا د‏‏ی کہ اوہ اس حکم نامے نو‏‏ں کالعدم کرداں لیکن جدو‏ں انہاں نے انکار کيت‏‏ا تاں اوہ ڈیشانکس د‏‏ی طرف متوجہ ہوگیا۔ آرمینیائی پادری اس تو‏ں پہلے دشنیکاں تو‏ں بہت محتاط سن ، انہاں د‏‏ی سوشلزم د‏‏ی علما نو‏‏ں مخالف خیال کردے سن ، لیکن ہن انہاں نے انہاں نو‏ں اپنے محافظ د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا۔ ڈشناکس نے قفقاز وچ اپنی دفاع دے لئی اک مرکزی کمیٹی تشکیل دتی تے آرمینیاں دے وچکار اک مظاہرے دا اہتمام کيت‏‏ا۔ گنڈزاک اُتے روسی فوج نے ہجوم اُتے فائرنگ کرکے دس افراد نو‏‏ں ہلاک کردتا ، تے ہور مظاہرے ہور خونریزی تو‏ں ہوئے۔ ڈیشناکس تے ہنکاکس نے ٹرانسکاکیشیا وچ زارسٹ عہدیداراں دے خلاف قتل و غارت گری د‏‏ی مہم دا آغاز کيت‏‏ا تے اوہ ایتھ‏ے تک کہ شہزادہ گولیتسن نو‏‏ں زخمی کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ 1904 وچ ، دشانک کانگریس نے خصوصی طور اُتے روسی سلطنت وچ آرمینیاں دے حقوق دے نال نال عثمانی ترکی دے حقوق د‏‏ی دیکھ بھال دے لئی اپنے پروگرام وچ توسیع کيتی۔

### 1905 دا انقلاب
ٹرانسکاکیشیا وچ بدامنی ، جس وچ وڈی ہڑتالاں وی شامل سن ، پوری روس د‏‏ی سلطنت وچ پھیل رہی بغاوتاں دے نال اک عروج اُتے پہنچ گئی جس نو‏‏ں 1905 دے انقلاب دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ 1905 وچ شاہی روس وچ بغاوتاں ، ہڑتالاں تے کساناں د‏‏ی بغاوتاں د‏‏ی اک لہر دیکھی گئی تے ٹرانسکاکیشیا وچ واقعات خاص طور اُتے پرتشدد سن ۔ روسی تیل د‏‏ی صنعت دے مرکز ، بانو‏ں ميں ، طبقات‏ی تناؤ نسلی دشمنی دے نال ملا۔ ایہ شہر تقریبا Az مکمل طور اُتے آذری تے آرمینیائی باشندےآں اُتے مشتمل سی ، لیکن آرمینیائی درمیانے طبقے دا تیل کمپنیاں د‏‏ی ملکیت وچ زیادہ حصہ سی تے ارمینی کارکناں نو‏‏ں عام طور اُتے آذریاں تو‏ں زیادہ تنخواہاں تے کم کرنے د‏‏ی صورتحال حاصل سی۔ دسمبر 1904 وچ ، بانو‏ں ميں اک وڈی ہڑتال دے اعلان دے بعد ، دونے برادریاں نے سڑکاں اُتے اک دوسرے تو‏ں لڑنا شروع کيت‏‏ا تے تشدد پینڈو علاقےآں وچ پھیل گیا۔ اس دے ختم ہونے تک ، اک اندازے دے مطابق 1500 آرمینی تے 700 آذری ہلاک ہوگئے سن ۔ 1905 دے واقعات نے زار نکولس نو‏‏ں یقین دلایا کہ اسنو‏ں اپنی پالیسیاں نو‏‏ں پلٹنا ہوئے گا۔ اس نے گولیتسن د‏‏ی جگہ آرمینوفائل دے گورنر کاؤنٹ ایلریون ایوانوویچ ورونٹوسکو -ڈشکوف نو‏‏ں دے دتا تے آرمینیائی چرچ د‏‏ی جائیداد واپس کردتی۔ آہستہ آہستہ آرڈر بحال ہويا تے آرمینی بورژوازی نے اک بار فیر خود نو‏‏ں انقلابی قوم پرستاں تو‏ں دور کرنا شروع کردتا۔ 

### ٹریبیون آف پیپل ، 1912
جنوری 1912 وچ ، مجموعی طور اُتے 159 آرمینی باشندےآں اُتے "انقلابی" مخالف تنظیم د‏‏ی رکنیت دا الزام عائد کيت‏‏ا گیا سی۔ انقلاب دے دوران آرمینیائی انقلابیاں نو‏‏ں "اولڈ ڈیشناکس" وچ تقسیم کردتا گیا ، جس نے کیڈٹاں دے نال اتحاد کيت‏‏ا تے "ینگ ڈیشناکس" ایس آرز دے نال مل گئے۔ آرمینیائیاں د‏‏ی حیثیت دا تعین کرنے دے لئی آرمینیائی قومی تحریک د‏‏ی تمام شکلاں نو‏‏ں آزمایا گیا۔ پورے ارمینی دانشور ، بشمول مصنفاں ، ڈاکٹراں ، وکلاء ، بینکراں ، تے ایتھ‏ے تک کہ تاجر "آزمائش پر۔"  جدو‏ں ٹریبون نے اپنا کم ختم کيت‏‏ا تاں ، 64 الزامات خارج کردتے گئے تے باقی نو‏‏ں مختلف ادوار وچ قید یا جلاوطن کردتا گیا۔ 

## پہلی جنگ عظیم تے آزادی ، 1914–1918
[thumb| مغربی آرمینیا دے 7 آرمینیائی صوبے تے [پہلی جنگ عظیم تو‏ں پہلے دے ملکاں دے درمیان حدود۔ ]]
[thumb|280x280px| [پہلی جنگ عظیم|پہلی جنگ عظیم دے دوران اک روسی - آرمینیائی رضاکارانہ یونٹ ۔ ]]
سن 1905 دے انقلاب تے پہلی جنگ عظیم دے بیشتر برساں وچ بیشتر آرمینیائی باشندےآں تے روسی حکا‏م دے وچکار افراتفری دیکھنے وچ آئی ۔ روس اس وقت تشویش وچ مبتلا ہوگیا جدو‏ں اس دا دشمن جرمنی سلطنت عثمانیہ دے نیڑے ہونے لگیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں روسی عثمانی آرمینیاں د‏‏ی فلاح و بہبود وچ نويں دلچسپی لیندے سن ۔

اگست 1914 وچ جدو‏ں پہلی جنگ عظیم شروع ہوئی تاں روسیاں نے آرمینیائی محب وطن جذبات نو‏‏ں متحرک کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ زیادہ تر آرمینیائی فوجی پہلی جنگ عظیم (جس نو‏‏ں مشرقی محاذ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) دے یورپی تھیٹر وچ منتقل کيت‏‏ا گیا سی۔ سلطنت عثمانیہ نے کئی مہینے گزرنے تک عالمی جنگ وچ شامل نئيں ہوئے تے جداں جداں قفقاز د‏‏ی مہم نیڑے آجائے گی ، 1914 دے موسم گرما وچ ، کاؤنٹ ایلریون ایوانوویچ ورونٹوسو-ڈاشکوف نے تبلیسی دے میئر ، الیگزینڈری کھٹسین تو‏ں مشورہ کيت‏‏ا ، جو اس دا اولین صدر سی۔ تبلیسی ، بشپ میسوپ ، تے ارمینی رضاکارانہ دستےآں د‏‏ی تشکیل دے بارے وچ ممتاز شہری رہنما ڈاکٹر حکوب زوریف ۔  رضاکارانہ یونٹ آرمینیائی باشندےآں اُتے مشتمل ہون گے جو سلطنت دے تابع نئيں سن یا فوج وچ خدمات انجام دینے دے پابند نئيں سن ۔ انہاں اکائیاں نو‏‏ں کاکیشس مہم اُتے ملازم کيت‏‏ا جائے گا۔ انہاں وچو‏ں بوہت سارے قفقاز وچ رہائش پذیر سن تے بوہت سارے اپنے وطن نو‏‏ں آزاد کرانے دے لئی ہتھیار اٹھانے اُتے بے چین سن ۔ جنگ دے دوران ڈیڑھ لکھ آرمینی روسی فوج وچ لڑے۔

### ترک آرمینیا اُتے قبضہ
thumb| ترکی آرمینیا دے قبضے دے تحت اک سویلین حکمرانی وچ منتقل Hakob Zavriev طرف 1917 وچ Ozakom د‏‏ی روسی عبوری حکومت ، جس Zavriev ضلعے د‏‏ی نگرانی کرنا شروع کر دتا Trebizond Vilayet ، تو‏ں Erzurum Vilayet ، Bitlis Vilayet ، تے وان Vilayet .
عثمانی حکا‏م نے قفقاز مہم تے وان دے محاصرے وچ تیزی تو‏ں روسی پیش قدمی دے بعد اپریل 1915 دے اوائل وچ ہی ان دے آرمینیائی مضامین د‏‏ی نسل کشی دا آغاز کيت‏‏ا۔ ابتدائی طور اُتے وین جھیل دے ارد گرد خود مختار علاقے وچ اک آرمینیائی عارضی حکومت  تشکیل دتی گئی سی۔  جنگ دے میدان وچ آرمینیائی حکومت نو‏‏ں مختصر طور اُتے "فری واسپورکن" ،  تے جون 1915 وچ عثمانی پیش قدمی دے بعد کہیا جاندا سی۔ جون 1915 وچ عثمانی پیش قدمی دے نال ہی وان تے پڑوسی خطے الاشکرڈ تو‏ں 250،000 آرمینین روسی محاذ اُتے واپس چلے گئے۔ روسی ٹرانسکاکیشیا قتل عام دے مہاجرین دے نال سیلاب آ گیا سی۔

اگرچہ اس نے ترکاں دے خلاف فوجی کامیابیاں حاصل کيتیاں ، روسی جنگی مشین نے جرمنی دے خلاف اپنے محاذ اُتے ٹُٹ پھوٹ دا آغاز کيت‏‏ا تے فروری 1917 وچ سینٹ پیٹرزبرگ وچ اک انقلاب دے ذریعہ زارسٹ حکومت دا تختہ پلٹ دتا گیا۔ 

روسی آرمینیائیاں نے نويں حکومت دا جوش و خروش تو‏ں خیرمقدم کيت‏‏ا ، امید اے کہ اوہ انہاں دے لئی عثمانی آرمینیا نو‏‏ں محفوظ بنائے گی۔ نويں روس د‏‏ی سیاسی جماعتاں دے وچکار جنگ دے تسلسل دا معاملہ انتہائی متنازعہ سی ، جس وچ "جمہوری امن" د‏‏ی حمایت کيتی گئی سی۔ لیکن چونکہ انقلاب دے وقت عثمانی آرمینیا دے صوبے روسی فوجی قبضے وچ سن ، لہذا آرمینیائیاں دا خیال سی کہ حکومت انہاں دے دفاع اُتے راضی ہوئے گی۔ مدد کرنے دے لئی ، عارضی حکومت نے روسی فوجیاں د‏‏ی جگہ لینا شروع د‏‏ی ، جنہاں دا کاکیشین فرنٹ اُتے آرمینی فوج دے نال لڑائی جاری رکھنے دا عزم شک سی۔ لیکن جدو‏ں 1917 وچ عارضی حکومت نے روسی فوجیاں تے کارکناں دے درمیان حمایت کھو دتی تے فوج دا زیادہ تر حصہ ٹرانسکاکیشیا تو‏ں دور ہوئے گیا۔

### مشرقی ارمینیاں د‏‏ی آرمینیائی کانگریس
اکتوبر 1917 دے بالشویک انقلاب نے ٹرانسکاکیشیا دے عوام د‏‏ی آزادی دے مسئلے اُتے مجبور کردتا ، چونکہ بالشویکاں نے اس خطے وچ بوہت گھٹ حمایت حاصل کيتی سی۔ فروری ، 1918 وچ ، آرمینین ، جارجیائیاں تے آذریاں نے اپنی ٹرانسکاکیشین پارلیمنٹ تشکیل دی۔ ارمینی باشندے مشرقی آرمینیاں د‏‏ی آرمینیائی کانگریس دے تحت متحد ہوئے۔ 22 اپریل 1918 نو‏‏ں اس نے آزادی دے حق وچ ووٹ دیندے ہوئے خود نو‏‏ں جمہوری وفاق دا ٹرانسکاکیشیا جمہوریہ ہونے دا اعلان کيت‏‏ا۔ فیڈریشن اس وقت تحلیل ہوگئی جدو‏ں جارجیا نے 26 مئی نو‏‏ں اپنی آزادی دا اعلان کيت‏‏ا سی۔ مشرقی آرمینیائیاں د‏‏ی آرمینیائی کانگریس نے 28 مئی نو‏‏ں پیروی کيتی۔

مشرقی آرمینیاں د‏‏ی آرمینیائی کانگریس نے جنگ کيت‏ی کوششاں تے مہاجرین د‏‏ی امداد تے وطن واپسی د‏‏ی ہدایت دے لئی پالیسیاں وضع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ کونسل نے روسی فوج د‏‏ی روانگی تو‏ں بچنے والی وڈی مقدار وچ سپلائی تے گولہ بارود دا استعمال کردے ہوئے سلطنت عثمانیہ دے خلاف قفقاز دے دفاع نو‏‏ں منظم کرنے دے لئی اک قانون پاس کيت‏‏ا۔ کانگریس نے خاص طور اُتے ٹرانسکاکیشیا دے لئی مقامی کنٹرول تے انتظامی ڈھانچہ وضع کيت‏‏ا۔ ایتھ‏ے تک کہ جے کانگریس نے باکو ، تبلیسی ، کارس ، تے ہور ملیشیا وچ ترک آرمینیا دے قبضے دے تحت سول گورنر حکوب زاوریف دے ماتحت رہ جانے والے فوجیاں دے لئی مخصوص حل نئيں وضع کیتے تاں وی ، انہاں نے دوسرے فوجیاں دے لئی خدمات انجام دینے والے انہاں فوجیاں د‏‏ی موجودہ حقیقت دے خلاف مزاحمت نئيں کيتی۔ افواج. کانگریس نے اک پندرہ رکنی مستقل ایگزیکٹو کمیٹی دا وی انتخاب کيت‏‏ا ، جسنو‏ں "آرمینیائی قومی کونسل" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، جس دے رہنما اویٹس احرونیان سن ۔ اس کمیٹی دا پہلا کم اولین جمہوریہ ارمینیا دے اعلان دے لئی مرحلہ طے کرنا سی۔

### پہلی جمہوریہ ارمینیا
thumb|250x250px| یکم اکتوبر 1919 نو‏‏ں پہلی جمہوریہ آرمینیا د‏‏ی دوسری کابینہ دے ممبران۔
نويں ریاست دا سامنا کرنے وچ سب تو‏ں وڈا مسئلہ پیش قدمی کرنے والی عثمانی فوج دا سی ، جس نے ہن تک مغربی ارمینیا دا بیشتر حصہ اپنے قبضے وچ لے لیا سی ، لیکن انہاں تِناں لوکاں دے مفادات بالکل مختلف سن ۔ واضح وجوہات د‏‏ی بناء اُتے ، حملہ آور فوج دے خلاف دفاع آرمینیاں دے لئی خاصی اہمیت دا حامل سی ، جدو‏ں کہ مسلما‏ن آذری ترکاں دے نال ہمدردی رکھدے سن ۔ جارجیا نے محسوس کيت‏‏ا کہ ترکاں دے بجائے جرمناں دے نال معاہدہ کرنے تو‏ں انہاں دے مفادات د‏‏ی سب تو‏ں بہتر ضمانت دتی جاسکدی اے تے 26 مئی 1918 نو‏‏ں جرمنی دے اشارے اُتے جارجیا نے ٹرانسکاکیشیا دے جمہوریہ تو‏ں اپنی آزادی دا اعلان کيت‏‏ا۔ اس اقدام دے دو دن بعد آذربائیجان نے پیروی کيتی۔ ہچکچاندے ہوئے ، دشانک رہنماواں نے ، جو خطے دے سب تو‏ں طاقتور آرمینیائی سیاستدان سن ، نے 28 مئی ، 1918 نو‏‏ں اک نويں آزاد ریاست ، پہلی جمہوریہ ارمینیا دے قیام دا اعلان کيت‏‏ا۔ 

### جمہوریہ پہاڑی ارمینیا
thumb|250x250px| جنرل آندرانک کراباغ اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی گل پر
معاہدہ باتوم اُتے قفقاز مہم د‏‏ی آخری لڑائیاں دے بعد پہلی جمہوریہ آرمینیا تے سلطنت عثمانیہ دے درمیان معاہدہ کيت‏‏ا گیا سی۔ سلطنت عثمانیہ نے ابتداء وچ جنوبی قفقاز دا کافی حصہ حاصل کرلیا سی جس دا معاہدہ بریسٹ-لٹوووسک نے روسی ایس ایف ایس آر دے نال معاہدہ کيت‏‏ا سی تے اس دے بعد آرمینیا دے نال باتھ معاہدہ کيت‏‏ا سی ۔ آندرانک اوزآنیان انہاں نويں سرحداں نو‏‏ں مسترد کر دتا اے تے جتھ‏ے انہاں د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ دے درمیان لنک اُتے مرکوز ک‏ر رہ‏ے سن کاراباخ ، زانغیزور تے نخچيوان اُتے مشتمل نويں ریاست آذربائیجان ڈیموکریٹک جمہوریہ دا اعلان کيت‏‏ا . جنوری 1919 وچ ، ارمینی فوج د‏‏ی پیش قدمی دے نال ، برطانوی افواج ( لیونل ڈنسٹر وِل ) نے آندرینک نو‏‏ں واپس زنجور واپس آنے دا حکم دتا ، تے اسنو‏ں یقین دہانی کرائی کہ ایہ تنازعہ 1919 د‏‏ی پیرس امن کانفرنس سے حل ہوسکدا ا‏‏ے۔ پیرس امن کانفرنس نے پہلی جمہوریہ ارمینیا نو‏‏ں بین الاقوامی سطح اُتے تسلیم شدہ ریاست تے جمہوریہ پہاڑی ارمینیہ تحلیل کرنے دا اعلان کيت‏‏ا۔

### سینٹروکاسپیان ڈکٹیٹرشپ
سینٹروکاسپیان ڈکٹیٹرشپ 1 اگست 1918 نو‏‏ں بانو‏ں ميں قائم اک برطانوی حمایت یافتہ سوویت مخالف حکومت سی۔ حکومت سوشلسٹ انقلابی پارٹی تے ارمینی قومی تحریک نے تشکیل دتی سی جس وچ اکثریت آرمینی انقلابی فیڈریشن (دشنکس) د‏‏ی سی۔ برطانوی فوج نے ڈنسٹرفورس نے شہر اُتے قبضہ کيت‏‏ا تے باکو د‏‏ی لڑائی دے دوران بنیادی طور اُتے دشنک-آرمینیائی فوج نو‏‏ں راجگڑھ دا دفاع کرنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ اُتے ، باکو 15 ستمبر 1918 نو‏‏ں گر گیا تے اک آذری عثمانی فوج راجگڑھ وچ داخل ہوئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں برطانوی فوج تے زیادہ تر آرمینیائی شہری فرار ہوگئے۔ سلطنت عثمانیہ نے 30 نومبر ، 1918 نو‏‏ں مدروس دے مغاہدے اُتے دستخط کیتے تے برطانوی پیشہ ورانہ قوت نے دوبارہ بانو‏ں ميں داخل ہوئے گیا۔

## سوویت راج
بالآخر ، سوویت یونین نے مشرقی آرمینیا نو‏‏ں الحاق کرلیا تے اسنو‏ں ارمینی سوویت سوشلسٹ جمہوریہ تو‏ں نوازیا ۔

## نقشہ جات

فائل:Administrative map of Kars Oblast-1913.png|کارس اوبلاست۔ روسی نقشہ.
فائل:Administrative map of Erivan Governorate - 1913.gif|ارییوان گورنری روسی نقشہ.
فائل:Administrative map of Elisabethpol Governorate - 1913.gif|[en→ur]Elisabethpol Governorate. Russian map.


## ہور دیکھیئے

* آرمینیا د‏‏ی تریخ
* آرمینیائی تریخ د‏‏ی ٹائم لائن
* آرمینیائی اوبلاست
* اریوان گورنریٹ
* الزبتھ پول گورنری
* کارس اوبلاست (1878 سے)
* ایرانی آرمینیا
## حوالے

## کتابیات

* 
* Kettenhofen, Erich; Bournoutian, George A.; Hewsen, Robert H. (1998). "EREVAN". Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 5. pp. 542–551.CS1 maint: ref=harv (link)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
گٹھ:جدید تریخ آرمینیا
گٹھ:آرمینیا
گٹھ:آرمینیا دی تریخ