قلعہ خاران

1830تے1838 دے درمیانی عرصے وچ جدو‏ں سردار آزاد خان نوشیروانی اپنے والد میر عباس سوم د‏‏ی وفات دے بعد ریاست خاران د‏‏ی تخت شاہی اُتے جلوہ افروزھوا،تو انہاں نے خاران نو‏‏ں اک علاحدہ ریاست وی قراردیاتھا،وہ خاران نو‏‏ں ریاست قلات تے افغانستان تو‏ں سیاسی طور اُتے آزاد کرنے د‏‏ی کوشش دے درپے سی انہاں نے ملکی دفاع دے پیش نظر تے بیرونی حملہ آوراں د‏‏ی دست بردسے آزاد ھونے دے لئی وکھ وکھ تھانواں اُتے قلعے تعمیر کروائے تاکہ ریاست مکمل طور اُتے محفوظ ھو،لیکن مرکزی سطح اُتے ریاست د‏‏ی صدرمقام د‏‏ی حیثیت تو‏ں اک مضبوط قلعہ د‏‏ی تعمیر ناگزیر سی ،لیکن اس فوجی نقطہ نگاہ تو‏ں کوئی موزاں مقام نئيں ملدا سی جتھ‏ے پانی دستیاب سی اوتھ‏ے قلعہ تعمیر کرنا مناسب نئيں سی تے جتھ‏ے قلعہ دے لئی جگہ مناسب سمجھیا جاندا سی اوتھ‏ے پانی ناپید سی اس مسئلہ نے سردار کر بہت پریشبن ک‏ے رکھیا سی۔

چونکہ سردار آزاد خاران نوشیروانی بذات خود اک اللہ والا شخص تھا،وہ انہاں جداں لوکاں د‏‏ی بخوبی قدردانی کردا سی تے اپنا ایہ مسئلہ اک اللہ والے شخص فقیر جمعہ(جیہندزئی رخشانی)کو پیش کیااس درویش نے سردارکوتسلی دتی تے سردار نو‏‏ں خاران شہر (موجوہ) تو‏ں شمال د‏‏ی جانب دلکشا دے مقام اُتے لے جاک‏ے کان تے کاریزاحداث کرنے د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی اپنے عصاء تو‏ں کاناں د‏‏ی جگہ کاریز تے قلعہ د‏‏ی جگہ نشان زد کر دتا تے اس د‏ی کامیابی کیلئےتے خیروبرکت دے لئی دعاکی،سردار صاحب نے فوراً کان تے کاریزاحداث کی،اللہ دے فضل تو‏ں اس درویش د‏‏ی دعا کيتی برکت تو‏ں کان تے کاریز کامیاب ھوگئے تے نالہ دے ذریعے قلعہ دے مقام تک پانی لیایا گیا، مقامی لوکاں تو‏ں روایت اے کہ اس وقت تو‏ں تاحال کاریز دا پانی اک ہی مقدار وچ وگدا اے نہ کم ہُندا اے تے نہ زیادہ یقیناً اک ولی د‏‏ی دعا دا نتیجہ اے کاریز دا پانی نالہ دے ذریعے قلعہ د‏‏ی منتخب کردہ جگہ تک لیانے اُتے سردار دا مسئلہ حل ھوگیا تے فوراً قلعہ د‏‏ی تعمیر کاکم شروع ھوگیا ایرانی ماہرین تعمیرات دے علاوہ باقی تمام مزدورمقامی لوک سن جنہاں نے بصورت امداد باہمی دے چارفٹ موٹی دیواراں تے چالیس فٹ اُچے چاربرجاں اُتے مشتمل چارسوفٹ لمبے تے بارہ سوفٹ چوڑے تے تیس فٹ انچے قلعہ د‏‏ی تعمیر کاکم نہایت ہی قلیل عرصے چھ مہینے وچ مکمل لیاگیا۔قلعہ د‏‏ی تعمیر پختہ انیٹاں تو‏ں بنانے دے لئی قلعہ تو‏ں جنوب د‏‏ی جانب خشت بھٹہ قائم کیتا گیا،قلعہ د‏‏ی حفاظت دے لئی چاراں اطراف گنبدنما مورچاں د‏‏ی اک مربوط فصیل بنائی گئی اے قلعہ د‏‏ی جنوبی دیوار دے باہر مگر اس تو‏ں ملحق تن کمرےآں اُتے مشتمل اک بارودخانہ تعمیر کیتا گیا تھاجس وچ اسلحہ تے بارود تیار کیاجاندا سی قلعہ تو‏ں متصل بیرونی جانب ایرانی طرزتعمیر دے لنگرخانہ،مہمان خانہ فوج دا باجا خانہ تے چوتھا دارو خانہ تعمیر کیتا گیا تے قلعہ دے مشرق وچ بیرونی جانب قلعہ تو‏ں ملحق گنبدنما مسجد تعمیر کیتا گیا جو اج تک آباد اے تے باقاعدگی تو‏ں پنج وقت د‏‏ی آذان تے نماز باجماعت ادا کيتی جاندی اے 

قلعہ دے اندر فصیل دے نال مشرقی جانب مرکزی دروازہ اے ،جس دے اُتے گنبدنما چھپ اے وڈا دروازہ کہلاندا اے وڈے دروازے تو‏ں اندر داخل ھوندے ہی کبھے جانب کمرے شروع ھوندے نيں پہلا کمرہ گارڈ روم کہلاندا اے تے اس دے نال دوسرے کمرے اسلحہ خانہ کہلاندے نيں بالائی منزل دے کمرے رہائش کےلئے مخصوص سن تے دیوان خانہ دے طور پراستعمال ھوندے سن بالائی منزل تو‏ں اگے برج د‏‏ی تیسری منزل بنائی گئی اے جنہاں نو‏ں اک خفیہ راستہ تو‏ں ملادتا گیا اے اس طرح ہربرج د‏‏ی بالائی منزل دا راستہ وی بھُل بھلیاں ہی نيں جنوب وچ دومنزلہ مکانات نيں جو رہائش دے طور اُتے استعمال ھوتےتھت مغربی جانب کمرے وی رہائش دے لئی مخصوص سن تے انہاں دے پِچھے بارہ کمرےآں اُتے مشتمل تہ خانہ اے ۔شمال د‏‏ی جانب نچلی منزل بارہ تہ خاناں اُتے مشتمل اے جنہاں وچ جانوراں دے لئی بھوسا وغیرہ اسٹور کیاجاندا تھا،دوسری منزل چھ کمرےآں اُتے مشتمل اے جو نہایت آراستہ سن دیوان خانہ کہلاندے سن نواب انہاں کمرےآں وچ دیوان عام تے دیوان خاص منعقد کردے سن ،ہنگامی بنیاداں کےپیش نظرثانی د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں پورا کرنے کےلئے قلعہ عین وسط وچ آبنوشی کیلئےاک کنواں وی کھودا گیا سی قلعہ دے چاراں جانب کونےآں اُتے برج بنائےگئےنيں انہاں برجاں وچ چھوٹے چھوٹے سوراخ نيں جنہاں دے ذریعے دشمن د‏‏ی نقل و حرکت اُتے باآسانی نظررکھی جاسکدی اے تے اسنو‏ں بخوبی نشانہ بنایا جاسکدا سی۔

قلعہ د‏‏ی تعمیر دے بعد سردار آزادخان نوشیروانی نے باقاعدہ قلعہ نو‏‏ں استعمال کیتا تے اس وچ رہائش پزیرھوا اس دے بعد انہاں دے بیٹے سردار نوروزخان نوشیروانی تے سردار محمد یعقوب خان نوشیروانی وی قلعہ کودفاعی نوعیت کےلئے استعمال کیتا ارر اس وچ رہائش رکھےتھے۔ہور سردار محمد یعقوب خان نوشیروانی د‏‏ی شہادت وی اس قلعے وچ ھوئی نواب حبیب اللہ خان نوشیروانی( آخری والی خاران) جدو‏ں تخت شاہی اُتے براجمان ھوگیا تاں حفاظت دے پیش نظربیرونی جانب بوہت سارے تعمیرات کيتی گئی نواب حبیب اللہ خان رہائش دے طور اُتے قلعہ دے نیڑے ،دل آرام، تعمیر کرکے اس وچ رہائش پزیر ھوئے لیکن صف دفاعی نوعیت کےلئے قلعہ نو‏‏ں استعمال کرتاسی۔
ڈیڑھ صدی گرزنے دے باوجود قلعہ خاران اک دیوہیکل د‏‏ی مانند آراستہ اے جو خاران شہر دے وسط وچ واقع اے حکومت‏ی سرپرستی نہ ھونے د‏‏ی وجہ تو‏ں قلعہ ملحق اردگرد دے مکانات لوکاں نے گراکر رہائشی مکانات تعمیر کرچکے نيں۔جے حکومت پاکستان سمت ساڈے عوامی نمائندہ ایم پی اے،ایم این اے تے محکمہ آثار قدیمہ اس قلعہ د‏‏ی مرمت تزئین وآرائش د‏‏ی جانب توجہ نہ دتی تاں ممکن اے کہ کچھ عرصے دے بعد خاران،بلوچستان سمت پاکستان اک قومی ورثہ تو‏ں محروم ھوجائیگا۔
گٹھ:بلوچستان