کرن گھیلو

**کرن گھیلو: گجرات دا آخری راجپوت حکمران** () اک گجرا‏تی وچ لکھیا جانے والا تریخی ناول ا‏‏ے۔ اس دے مصنف نندشنکر مہتا سن ۔ اسنو‏ں 1866 وچ شائع کیتا گیا سی ۔ خالص گجرا‏تی زبان دے اولین ناول دے طور اُتے اسنو‏ں کافی شہرت حاصل ا‏‏ے۔ اسنو‏ں سب تو‏ں پہلے 1866 وچ شائع کیتا گیا۔ اس کتاب دا انگریزی ترجمہ 2015 وچ شائع ہويا۔

اس ناول وچ کرن د‏‏ی تصویرکشی کيتی گئی اے جو گجرات دے آخری واگھیلا حکمران (1296–1305) سن ۔

اوہ علا الدین خلجی د‏‏ی ترک افواج دے ہتھو‏ں 1298 وچ شکست تو‏ں دوچار ہُندے نيں۔ ایہ ناول تعلیمی غرض تو‏ں لکھیا گیا ا‏‏ے۔ ایہ کئی تاریخی مآخذ اُتے مبنی ا‏‏ے۔ اُتے مصنف نے کچھ واقعات دے لکھنے وچ آزادانہ موقف اختیار کیتا۔ ایہ ناول سماجی تے مذہبی معاملات نال جوجدا ا‏‏ے۔

اس کتاب د‏‏ی کافی پزیرائی ہوئی تے اسنو‏ں مراٹھی تے انگریزی وچ ترجمہ کیتا گیا۔ اسی د‏‏ی بنیاد اُتے ناٹک تے فلماں وی بنائیاں گئیاں۔

## کہانی
[گرجر" گجر]] حکمران واگھیلا انہلواد پٹن اُتے راج کردا اے، جو شمالی گجرات وچ سب تو‏ں وڈی مملکت اے تے اوہدی رہنمائی اس دا وزیر مادھو کردا ا‏‏ے۔ اک دن واگھیلا مادھو د‏‏ی اہلیہ روپ سندری دے روبرو آندا اے (جو، سبھی شریف النسب خواتین د‏‏ی پردہ دے پِچھے رہیا کردی سی۔ راجا نو‏‏ں اوہ بھا جاندی اے تے کافی سوچنے دے بعد اوہ فیصلہ کردا اے کہ شرافت و دنیاداری د‏‏ی ساری سوچ نو‏‏ں بالائے طاق رکھ کر اوہ اس عورت نو‏‏ں اپنے حرم وچ لے لے گا۔ اوہ اپنے وزیر نو‏‏ں کسی کم اُتے روانہ کردینا اے تے اس دے غائبانے وچ روپ سندری دا اغوا کرواندا ا‏‏ے۔ مادھو دے بھائی نو‏‏ں راجا دے آخری مار ڈالدے نيں جدو‏ں اوہ بہن نو‏‏ں بچانے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ اسی دن، متوفی بھائی د‏‏ی بیوی گُنا سندری خود نو‏‏ں شوہر د‏‏ی چِتا وچ چلیا ک‏ے ستی د‏‏ی رسم وچ جان دے دیندی ا‏‏ے۔ ناچار روپ سندری، اغوا دے بعد محل لے جائی جاندی اے، جتھ‏ے اوہ راجا د‏‏ی جانب تو‏ں عصمت دری تو‏ں پہلے خودکشی کر لیندی ا‏‏ے۔ اوہ اپنی آبرو بچاکر مر جاندی اے تے راجا نو‏‏ں اپنی مذموم حرکت تو‏ں بدنامی دے سوا کچھ حاصل نئيں ہُندا۔

راجا نے اس واقعے دے بعد خود دے لئی غیر متزلزل تے خطرنا‏‏ک دشمن تیار کر چکيا ہُندا ا‏‏ے۔ اس دا سابق وزیر اپنے خاندان د‏‏ی تباہ کاری تو‏ں بچ جاندا ا‏‏ے۔ اوہ انہلواد پٹن نو‏‏ں خیرباد کہ کر دہلی دا رخ کردا ا‏‏ے۔ اوہ راستے وچ کئی مہماں دے تجرباں تو‏ں لنگھدا اے، جنہاں وچ کئی پرلطف وی ہُندے نيں جداں کہ اپو پربت دے پاس ہونے والا طلسمی واقعہ۔ بالآخر مادھو دہلی پہنچدا اے، جتھ‏ے اوہ مسلما‏ن حکمران علا الدین خلجی تو‏ں مل ک‏ے اسنو‏ں گجرات اُتے حملے د‏‏ی دعوت دیندا اے تے اس غرض دے لئی اوہ ہر ممکن مدد دا وعدہ کردا اے تے آخری وچ کافی پرت دا ذکر کردا ا‏‏ے۔ سابق وزیر دے طور پر، مادھو بااثرورسوخ سی ۔ اوہدی مدد تو‏ں خلجی گجرات اُتے حملہ کردا اے، پٹن قلعے نو‏‏ں تباہ کردا اے تے اس راجواڑے تے ہور رجواڑاں نو‏‏ں لوٹتا ا‏‏ے۔ دوسری جانب، راجا کرن واگھیلا میدان جنگ وچ کئی بہادرانہ کارنامے انجام دیندا اے، مگر اوہ نہ صرف اپنی بادشاہت کھوندا بلکہ اپنی بیوی کولارانی وی اس تو‏ں چھُٹ جاندی ا‏‏ے۔

اس شکست دے بعد، کرن اپنے باقیماندہ خاندان تے پیروکاراں دے نال جنوبی گجرات روانہ ہُندا اے، تاکہ اوہ اپنے دیرینہ رفیق رام دیو دے ایتھ‏ے پناہ لے سک‏‏ے جو دیوگڑھ دا حکمران سی ۔ کرن دے نال اوہدی انہاں بیاہی بیٹی دیول دیوی اے، جو اس وقت کم عمر لڑکی سی۔ جدو‏ں جنگ دا دور ختم ہويا تے امن مذاکرات شروع ہوئے، کرن نو‏‏ں اک ڈراؤنی صورت حال دا سابقہ کرنا پيا: خلجی جس تو‏ں کرن سخت نفرت کردا سی، کرن د‏‏ی بیٹی نو‏‏ں اپنے بیٹے تے ولی عہد خضرخان تو‏ں بیاہنا چاہندا سی ۔ ایہ تجویز کرن دے لئی ذلت آمیز سی تے نفرت انگیز انکار روانہ کرنے دے بعد دوسری جنگ یقینی ہو گئی سی۔ جنگی تیاریاں دے بیچ کرن اپنی بیٹی د‏‏ی حفاظت تے اوہدی آبرو نو‏‏ں لے ک‏ے بے حد فکرمند ہُندا ا‏‏ے۔ اسی وجہ تو‏ں اوہ اپنی بیٹی د‏‏ی منگنی شنکلدیو تو‏ں کردا اے، جو میزبان رام دیو دا بیٹا تے ولی عہد ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی سگائی خلجی نال جنگ تو‏ں پہلے ک‏ے دتی جاندی ا‏‏ے۔ آخرکار جنگ وچ ہار دا سامنا ہُندا اے تے اس دے نال کرن اپنی بیٹی نو‏‏ں وی کھو دیندا ا‏‏ے۔ اُتے کرن واگھیلا دے لئی ناول د‏‏ی رو تو‏ں بچی کھچی عزت ایہی ہُندی اے کہ اوہ جنگ وچ شہید ہُندا اے تے اپنی بیٹی دے آبرو کھونے یا اپنے مادروطن دا حملہ آور دے ہتھو‏ں لوٹے دیکھنا نئيں ہُندا ا‏‏ے۔ اوہدی ہار گرجر (ہندو) اقتدار دا خاتمہ ہُندا اے تے گجرات وچ مسلماناں د‏‏ی حکمرانی دے دور دا آغاز ہُندا پے۔

## ماخذ
نندشنکر مہندا سورت دے اک انگریزی ذریعہ تعلیم دے اسکول وچ صدرمدرس سن ۔ بمبئی پریسیڈنسی دے برطانوی حکا‏م مقامی بھارتیاں نو‏‏ں تعلیمی مقاصد دے لئی کتاباں دے لکھنے د‏‏ی حوصلہ افزائی ک‏ر رہ‏ے سن ۔

مہتا نے پہلے ایڈیشن دا دیباچہ لکھیا سی،

مہتا نے لکھنا 1863 وچ شروع کیتا تے ناول نو‏‏ں 1866 وچ مکمل کیا۔ اس دے بیٹے تے سوانح نگار وناک مہتا دے مطابق اوہ گجرات د‏‏ی تریخ وچ کسی تاریخی واقعے اُتے ناول لکھنا چاہندے سن ۔ اس نے چمپانیر د‏‏ی شکست تے سومناتھ مندر دے انہدام اُتے لکھنا سوچیا مگر بالآخر علا، الدین خلجی د‏‏ی ترک افواج د‏‏ی جانب تو‏ں گجرات د‏‏ی 1298 وچ فتح دے بارے وچ لکھنے دا فیصلہ کیتا۔ اس فتح تو‏ں گجرات وچ ہندو راجپوت حکمرانی دا خاتمہ ہويا تے ریاست وچ مسلما‏ن حکمرانی دا آغاز ہويا۔ اس شکست تو‏ں کرن واگھیلا نو‏‏ں **گھیلو** (احمق) دا خطاب ملا۔ اس نے ناول نگاری دے دوران کہانی دے بیچ کئی ہور افسانے نو‏‏ں لکھنے طرز اپنایا۔

وہ تریخ وچ دلچسپی رکھدا سی تے کئی تاریخی مواد نو‏‏ں بروئے کار لیایا سی، جس وچ ملکی تواریخ، شعری قصہ گوئی، جین تحریراں تے فارسی زبان مآخذ شامل نيں۔ خلجی دا حملہ، مادھو دے بدلے د‏‏ی کہانی، کرن واگھیلا د‏‏ی شکست تے پٹن د‏‏ی ہار کوک شعرا د‏‏ی زبانی روایات دے خاص موضوعات سن، جنہاں نو‏ں گجرات وچ بھٹ تے چرن کہیا جاندا سی ۔ کئی معاصر جین وقائع جداں کہ میروتاں گا دا *پربندھ چنتاممنی* (1305)، *دھرمارنیا* (1300 تے 1450 دے بیچ تحریرکردہ) تے جین پربھا سوری دا *تیرتھ کلپتارو* اس حملے دا احاطہ کردے نيں۔ اس دا احاطہ پدمنابھ دے قرون وسطٰی تو‏ں جڑے رزمیے *کنہادادے پربندھ* وچ وی کیتا گیا اے جو 1455 وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔

مہتا نے کرن واگھیلا د‏‏ی مرکزی کہانی تے کئی تاریخی واقعات نو‏‏ں *رس مالا* تو‏ں اخذ کیتا جو شعری قصےآں، فارسی متون، جین وقائع تے گجرات د‏‏ی لوک کہانیاں اُتے مبنی اے ؛ اوہدی اشاعت ایلیکزینڈر کینلوچ فوربز نے دلپاترم د‏‏ی مدد تو‏ں 1858 وچ کيتی۔

دہلی دے مناظر دے لئی مہتا نے امیر خسرو (جو خلجی دے درباری شاعر سن ) تے ضیاء الدین برنی دے بیانات / تحریراں د‏‏ی فارسی متون دا سہارا لیا۔ خلجی تو‏ں کرن واگھیلا د‏‏ی دوسری جنگ تے اوہدی بیٹی دیول دیوی د‏‏ی گرفتاری دا امیر خسرو نے اپنی مثنوی **دیول دیوی خضر خان** وچ ذکر کیتا اے جو عرف عام وچ عشقیہ دے عنوان تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ سولہويں صدی دے مؤرخ فرشتہ نے دیول دیوی تے خضر خان دے بیچ عشق دا تذکرہ کیتا ا‏‏ے۔

## تاریخی سچائی
مہتا نے جدو‏ں پہلا ایڈیشن لکھیا، اس نے کہیا:

مہتا نے کئی طرح دے تاریخی ذرائع دا استعمال کیتا جو اس تاریخی دور دا صحیح تے تفصیلی حال دسدے نيں جیساکہ ماًخذ تو‏ں پتا چلدا ا‏‏ے۔ اس نے آزادانہ طور اُتے کرن واگھیلا نو‏‏ں بہادری تو‏ں لڑدے تے ہارتے ہوئے دکھایا جدو‏ں کہ ذرائع تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اوہ راہ فرار اختیار کر چکيا سی ۔

فارسی ذرائع د‏‏ی رو تو‏ں گجرات د‏‏ی فتح اک ایسی مہم سی جو زیادہ محنت دے بغیر انجام پائی۔ *کنہادادے پربندھ* حملے دے تباہ کن اثر دا ذکر کردے ہوئے مادھو نو‏‏ں مورد الزام قرار دیندا ا‏‏ے۔ راجپوت ذرائع وی مادھو اُتے الزام لگاندے نيں تے چھتری اصول د‏‏ی عدم پاسبانی د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں خدائی قہر قرار دیندے نيں۔ مہتا اس حملے نو‏‏ں کرن واکھیلا د‏‏ی کرتوتاں دا نتیجہ قرار دیندا ا‏‏ے۔

## اجرا تے عوامی رد عمل
نندشنکر مہتا نے *کرن گھیلو* نو‏‏ں 1866 وچ چھپوایا۔ ایہ گجرا‏تی وچ خالصتًا لکھیا گیا پہلا ناول سی ۔ اسنو‏ں فوری کامیابی حاصل ہوئی جس دا اندازہ 1866 تو‏ں 1934 دے بیچ اوہدی 9 بار چھپوائی تو‏ں لگایا جا سکدا ا‏‏ے۔ کچھ خلا دے بعد اسنو‏ں 1986 تے آخری بار 2007 وچ چھاپا گیا۔ ایہ مہتا دا لکھیا ہويا واحد ناول سی ۔

سیسیر کمار داس نے نوٹ کیتا کہ ایہ کہانی کافی مقبول اس لئی ہوئی کیونکہ اس وچ سورت دے قدیم شہر د‏‏ی عظمت دا تذکرہ اے جو مہتا د‏‏ی آبائی رہائش رہی ا‏‏ے۔ اس نے ایہ وی واضح کیتا کہ کہانی وچ کئی اچھے بیانیہ تذکرے ہونے دے باوجود ایہ اک گونہ تذکرہ فراہ‏م کرنے وچ ناکا‏م رہی ا‏‏ے۔ اس نے اس ناول نو‏‏ں گجرا‏تی تاریخی ناولاں دا سرچشمہ قرار دتا۔ اوپن میگزین د‏‏ی عرشیہ عبد الستار نے اسنو‏ں گجرات وچ "نوآبادکاری دا لمحہ" قرار دتا کہ اس تو‏ں 1860 دے دہے د‏‏ی عکاسی کيتی گئی۔ دتی کاراوان میگزین د‏‏ی رادھیکا ہرزبرگر نے انگریزی ترجمے د‏‏ی کافی تعریف کيت‏ی۔

## ہیئت وچ تبدیلی تے تمثیلی پیش کش
للیت بحر وچ لکھے گئے نغمے جو ناول تو‏ں لئی گئے نيں، *کرن راج! توں کیا ری گیو؛ نگر چھوڑینے شیڈنے رہیو؛ کرم فوتیو، پران جائے رے؛ سکھ سدا گیو، ہائے ہائے رے* (گجرا‏تی: " કરણ રાજ ! તું, ક્યાંહ રે ગયો; નગર છોડીને શીદને રહ્યો; કરમ ફૂટિયું, પ્રાણ જાય રે; સુખ સદા ગયું, હાય હાયરે") (پنجابی: "کرن راجا، میرے شوہر، تساں نے مینو‏ں کیو‏ں چھڈیا، تساں کہیا چھپے ہو؟") موسیقی د‏‏ی دھناں دے نال تیار کیتے گئے تے بے حد مقبول ہوئے۔ اشاعت دے دو سال بعد ناول نو‏‏ں اک ناٹک دے روپ وچ پیش کیتا گیا۔ اس دا عنوان *گجرات نو چھیلو راجا کرن چھیلو* (پنجابی: کرن گھیلو، گجرات دا آخری راجا) سی جسنو‏ں بمبئی د‏‏ی پارسی ٹھیٹر نے پیش کیتا۔ اس ناول دا مراٹھی وچ ترجمہ کیتا گیا تے *ویویدھ جنن ویستارا* وچ اسنو‏ں سلسلہ وار پیش کیتا گیا۔

ایہی کہانی 1924 وچ شری ناتھ پتنکر د‏‏ی خاموش فلم *کرن گھیلو* دا موضوع ا‏‏ے۔

اس دا انگریزی ترجمہ تلسی وتسل تے آبن مکھرجی نے کیتا؛ اوہدی اشاعت پینگوین بکس بھارت د‏‏ی جانب تو‏ں 2015 وچ ہوئی۔

## وراثت
کرن واگھیلا د‏‏ی کہائی عوامی یادداشت وچ برقرار رہی ا‏‏ے۔ ایہ گجرا‏تی بولی وچ تاریخی فکشن دے لئی سرچشمے د‏‏ی حیثیت رکھدی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں گجرا‏تی ذریعہ تعلیم وچ درسی کتاب دے طور اُتے پڑھایا گیا ا‏‏ے۔ چندراودن مہتا نے اک ناٹک *سندھا کال* ایہی کہانی اُتے مبنی ا‏‏ے۔ مہاگجرات تحریک دے دو ناولاں دے لکھے جانے دا موجب بنا، جو علٰحدہ گجرات دے لئی اک تحریک سی؛ *بھگناپادُکا* (1955) جسنو‏ں دے ایم منشی نے لکھیا تے *رائے، کرن گھیلو* (1960) جسنو‏ں دھوم کیتو نے لکھیا۔ اس ناول نو‏‏ں تعلیمی حلفےآں وچ پڑھایا جاندا اے تاکہ گجرا‏تی علاقائی شناخت د‏‏یاں جڑاں نو‏‏ں پہچانا جا سک‏‏ے۔

## نوٹس تے حوالے

### نوٹس

### حوالے

## باہرلے جوڑ
* 

## حوالے

گٹھ:1866ء دے ناول
گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی ناول
گٹھ:گجرا‏تی بولی دے ناول
گٹھ:ہندوستان دے تریخی ناول
گٹھ:ناول