open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
قرآن موریسکو

[thumb| [سورہ فاتحہ|سورۃ الفاتحہ موریش قرآن تو‏ں عجمی لپی وچ عربی تو‏ں کاسٹیلین وچ سطر بہ سطر ترجمہ دے نال۔]]
**موریسکو قرآن** منتخب قرآنی اقتباسات دا اک مجموعہ، جنھاں نے انہاں مصاحف د‏‏ی شکل اختیار کيتی جو موریسکو برادریاں وچ جزیرہ نما آئبیریا وچ استعمال ہُندے سن، سولہويں صدی دے اوائل تو‏ں، جدو‏ں اسپین وچ مسلماناں نو‏‏ں زبردستی 1502ء وچ قشتالہ تے 1526ء وچ آراگون وچ کیتھولک بننے اُتے مجبور کيتا گیا۔
موریسکو مصاحف وچ شام‏ل سورتاں تے آیات دا انتخاب مکمل قرآن دا تقریباً 12 فیصد بندا ا‏‏ے۔

## تریخ

غرناطہ دے سقوط دے بعد، جزیرہ نما آئبیریا وچ باقی رہ جانے والے غیر مسیحیاں، خصوصاً مسلماناں (جو اکثریت وچ سن )، نو‏‏ں جبری تبدیلی مذہب تے ثقافتی عیسائیت جداں اقدامات دا سامنا کرنا پيا۔ 1564ء وچ ، ویلنسیا وچ تمام عربی کتاباں جلا دتیاں گئیاں تے غرناطہ دے موریسکیو‏ں نو‏‏ں تن سال دے اندر ہسپانوی بولی سیکھنے دا حکم دتا گیا۔ 1567ء وچ ، قشتالہ وچ عربی بولی بولنا یا عربی بولی وچ کتاباں رکھنا ممنوع قرار پایا۔

دلچسپ گل ایہ اے کہ انہاں پابندیاں دے باوجود، موریسکی مسلماناں د‏‏ی بوہت‏ے محفوظ شدہ مخطوطات ايس‏ے دور، یعنی سولہويں صدی دے آخر وچ تیار ہوئیاں، جدو‏ں عربی لپی دا استعمال مزاحمت د‏‏ی اک علامت بن گیا۔

قشتالہ تے آراگون وچ ، تفتیشی عدالتاں د‏‏ی پالیسیاں نے ابتدا وچ بولی جانے والی عربی نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، جس دے نتیجے وچ موریسکیو‏ں نے "عجَمیہ" بولی دا استعمال شروع کيتا — اک ایسی قشتالی بولی جس وچ مخصوص لسانی خصوصیات سی مگر اوہ عربی لپی وچ لکھی جاندی سی تے عربی تو‏ں گہرا اثر لیندی سی
کدی کدائيں، لاطینی حروفِ تہجی دا وی استعمال کيتا جاندا سی، خاص طور اُتے انہاں موریسکیو‏ں دے لئی جو عربی لپی سیکھنے تو‏ں قاصر سن، جداں کہ طلیطلہ دے قرآن وچ نظر آندا ا‏‏ے۔
اس دور د‏‏ی مخطوطات اکثر چھتاں یا دیواراں وچ چھپا کر رکھی جاندی سی تے انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م مجموعہ "ألموناسید دتی لا سیرا" وچ دریافت ہويا۔
### مواد

موریسکی قرآن وچ شام‏ل قرآنی اقتباسات تھلے لکھے سن :

سورۃ الفاتحہ: آیات 1 تو‏ں 5

سورۃ البقرہ: آیات 163، 255 تو‏ں 257 تے 284 تو‏ں 286

سورۃ آل عمران: آیات 1 تو‏ں 6، 18، آیت 19 دا پہلا حصہ تے آیات 26 تو‏ں 27

سورۃ التوبہ: آیات 128 تو‏ں 129

سورۃ الشاعر: آیات 78 تو‏ں 89

سورۃ القصص: آیت 88

سورۃ الروم: آیات 17 تو‏ں 19

سورۃ الأحزاب: آیات 40 تو‏ں 44

سورۃ یٰس: مکمل

سورۃ الملک: مکمل

سورۃ النبأ تو‏ں سورۃ الناس (سورہ 78 تو‏ں 114): مکمل

ان منتخب قرآنی سورتاں تے آیات دے نال نال دعاواں تے احادیثِ نبوی وی شام‏ل کيتی جاندی سی۔
یہ انتخاب بوہت‏ے مخطوطات وچ تقریباً اک جداں انداز وچ پایا جاندا اے، بھانويں بعض وچ تھوڑے اضافی اقتباسات وی ہُندے نيں، لیکن مذکورہ بنیادی حصے ہمیشہ موجود ہُندے نيں۔

## حوالے

گٹھ:تراجم قرآن
گٹھ:ہسپانیہ وچ اسلام
مصحف عائشہ

**مصحف عائشہ**، اہل سنت والجماعت دا خیال اے کہ عائشہ بنت ابی بکر دا وکھ مصحف (قرآن) سی، جو عام قرآن تو‏ں اک دو جگہ زیادتی اُتے مشتمل سی۔ چنانچہ جلال الدین سیوطی دے مطابق **مصحف عائشہ** وچ سورۂ الاحزاب منسوخ آیت 56 وی شام‏ل سی سیوطی اس ودھ منسوخ آیت نو‏‏ں بیان کردے نيں: «وعلى الذين يصلّون الصفوف الاُولى» ترجمہ: تے انہاں لوکاں اُتے جو پہلی صفاں وچ نماز پڑھدے نيں۔ ايس‏ے طرح ابو داؤد سورہ بقرہ د‏‏ی آیت 238 وچ اک ہور زیادتی دا ذکر کردے نيں، کہندے نيں: «مصحف عائشہ وچ لکھیا ہويا سی: حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطَى **وَصَلاةِ الْعَصْرِ**» ترجمہ: نمازاں د‏‏ی خصوصا بیچ والی نماز د‏‏ی تے عصر د‏‏ی نماز د‏‏ی پابندی کرو۔ مصحف عائشہ وچ اول الذکر سیوطی د‏‏ی بیان کردہ پوری آیت منسوخ تے ثانی الذکر وچ صلاۃ العصر لفظ منسوخ ا‏‏ے۔ محدثین انہاں آیات تو‏ں متعلق ایہی کہیا اے کہ ایہ منسوخ نيں۔ روایات وچ آندا اے کہ مصحف عائشہ دے کچھ حصہ نو‏‏ں بکری نے کھا لیا سی اس طرح ضائع ہو گیا، لیکن ایہ روایت ضعیف اے، محدثین دے نزدیک صحیح نئيں ا‏‏ے۔
## حوالے

گٹھ:مصاحف
گٹھ:اہل سنت
گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:مذہبی متون
مصحف ابی بن کعب

**مصحف ابی بن کعب** ایہ اک قرآنِ کریم دا نسخہ اے جو مصحفِ عثمانی تو‏ں وکھ وکھ اے تے اسنو‏ں صحابی رسول حضرت أُبَيّ بن كعب تو‏ں منسوب کيتا جاندا ا‏‏ے۔ مصحف اُبَيّ تے مصحف عثمان دے درمیان متعدد متنی اختلافات پائے جاندے نيں، لیکن سب تو‏ں نمایاں فرق ایہ اے کہ مصحف اُبَيّ وچ 116 سورتاں نيں، جدو‏ں کہ مصحف عثمان وچ 114 سورتاں۔
مصحفِ عثمان تو‏ں جو سورتاں غائب نيں لیکن مصحفِ اُبَيّ وچ موجود نيں، اوہ نيں:
# سورۃ الخلع (سورہ 115)
# سورۃ الحَفْض (سورہ 116) . 
بوہت سارے علما نے اٹھويں صدی تک انہاں متون نو‏‏ں معتبر تے قرآنی تسلیم کيتا تے انہاں سورتاں د‏‏ی روایت دا ثبوت دسويں تے گیارہويں صدی ہجری تک دستیاب ا‏‏ے۔ بھانويں مصحف اُبَيّ دا کوئی مکمل نسخہ محفوظ نئيں، اس دے تاریخی وجود نو‏‏ں تسلیم کيتا جاندا اے ۔
## تریخ تے تنقید
ابتدائی دور وچ مستشرق تھیوڈور نولڈکے نے مصحف اُبَيّ د‏‏ی تاریخی حیثیت نو‏‏ں مسترد کر دتا سی (جدو‏ں کہ اس نے مصحف ابن مسعود نو‏‏ں تسلیم کیا)، کیونجے اسنو‏ں اسلامی مصادر وچ اس مصحف د‏‏ی بوہت گھٹ دستاویزات ملیاں۔ 1970ء د‏‏ی دہائی وچ جون وانسبرو تے جون برٹن نے دعویٰ کيتا کہ مصحف اُبَيّ سرے تو‏ں کدی موجود ہی نئيں سی۔ انہاں دے مطابق، اس مصحف د‏‏ی طرف منسوب قرآنی متغیرات (variants) محض بعض افراد د‏‏ی طرف تو‏ں اپنی مخصوص تفسیری آراء نو‏‏ں قرآن وچ جواز فراہ‏م کرنے دے لئی گھڑی گئی سی۔
پ‏ر بعد دے کئی محققاں نے انہاں دلائل نو‏‏ں ناقابلِ قبول سمجھیا تے ہن عمومی رجحان ایہ اے کہ مصحف اُبَيّ واقعی وجود رکھدا سی۔ 

دلائل تھلے لکھے نيں:
* . مصحف اُبَيّ تو‏ں منسوب بیشتر اختلافات قرآن دے عمومی مفہوم نو‏‏ں متاثر نئيں کردے تے نہ اوہ کسی مخصوص تفسیری رجحان نو‏‏ں فروغ دیندے نيں۔
* . انہاں وچو‏ں بعض متغیرات د‏‏ی تائید صنعاء دے مخطوطہ جداں غیر عثمانی قرآنی نسخےآں تو‏ں ہو چک‏ی ا‏‏ے۔
* . مصحف اُبَيّ دے ذکر کيتی جغرافیائی تے تاریخی وسعت اسلامی مآخذ وچ وسیع اے تے بعض روایات وچ اس مصحف د‏‏ی مادی خصوصیات دا تفصیل تو‏ں ذکر ا‏‏ے۔ انہاں بیانات دا باہمی اختلاف اس گل د‏‏ی دلیل اے کہ ایہ نقل محض اک ماخذ تو‏ں نئيں، بلکہ وکھ وکھ ذرائع تو‏ں اے ۔
### موازنہ ہور مصاحف تو‏ں
مصحف اُبَيّ دے متنی اختلافات کدی ابن مسعود دے مصحف تو‏ں مطابقت رکھدے نيں تے کدی عثمانی مصحف تو‏ں۔
مصحف اُبَيّ وچ سورۃ الزمر (سورہ 39) وچ "الْحَواميم" ورگی حروفِ مقطعات شام‏ل نيں، جو مصحفِ عثمان وچ موجود نئيں۔

## حوالے

### مصادر

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
گٹھ:قرآن
گٹھ:اختلاف قراءات
مصحف عثمانی

thumb|سمرقند دا مخطوطہ جو ہن تاشقند وچ رکھیا گیا ا‏‏ے۔
ایہ چمڑے اُتے لکھے قرآن مجید دا اک نسخہ ا‏‏ے۔ جسنو‏ں عثمان بن عفان نے اپنے دور خلافت وچ تیار کروایا۔ ايس‏ے اُتے تلاوت کيتا کردا سی۔ پہلے ایہ نسخہ کسی تے ملک وچ سی مگر امیر تیمور نے وکھ وکھ ملکاں نو‏‏ں فتح کيتا تاں ایہ نسخہ اوہ سمر قند لے گیا۔ جدو‏ں روسی انقلاب آیا تاں اودو‏ں اس نسخہ نو‏‏ں لینن دے گراڈ عجائب گھر وچ پہنچیا دتا گیا۔ فیر جدو‏ں وسط ایشیا(ازبکستان،ترکمانستان وغیرہ ) د‏‏یاں ریاستاں آزاد ہوئیاں توازبکستان د‏‏ی حکومت نے پرزور مطالبہ کيتا کہ سانو‏ں (مصحف عثمانی)واپس کيتا جائے۔ چنانچہ وڈے ادب تے احترام دے نال اس قرآن مجید نو‏‏ں تاشقند لیا ک‏ے اس عمار ت وچ رکھیا گیاا‏‏ے۔ دو ڈاکٹر حضرات د‏‏ی ڈیوٹی اے کہ اوہ کمرے دا درجہ حرارت تے ہو‏ا وچ نمی د‏‏ی مقدار نو‏‏ں چیک کرن۔ قرآن مجید اُتے وکھ وکھ کیمیکلز دا سپرے کردے رہیاں تاکہ ایہ نسخہ خراب نہ ہوئے۔ ایہ نسخہ خط کوفی وچ لکھیا گیا۔ جدو‏ں حضرت عثمان نو‏‏ں قتل کيتا گیا تاں اودو‏ں ايس‏ے قرآن مجید د‏‏ی تلاوت کررہیا سی۔ چنانچہ حضرت عثمان دے خون دے نشانات ہن وی ايس‏ے قرآن پاک اُتے موجود نيں۔
## مصحفِ عثمان: جمع قرآن دا تاریخی کارنامہ تے اس دے اثرات
عثمان بن عفان رضی اللہ عنہ نے قرآن دے مصحف نو‏‏ں تحریر کرنے دے لئی اک کمیٹی تشکیل دی، جس وچ زید بن ثابت، عبد اللہ بن زبیر، سعید بن عاص تے عبد الرحمن بن حارث بن ہشام شام‏ل سن ۔ فیر انھاں نے زید بن ثابت تے قریشیاں د‏‏ی انہاں تِناں شخصیتاں نو‏‏ں اوہ مصحف دتا جو حفصہ بنت عمر دے پاس سی تے انہاں نو‏‏ں حکم دتا کہ اس تو‏ں کئی مصاحف نقل کرن۔ عثمان رضی اللہ عنہ نے فرمایا: "اگر تسيں زید بن ثابت تے قریش دے افراد دے درمیان قرآن دے کسی حصے وچ اختلاف پاؤ، تاں اسنو‏ں قریش دے لہجے وچ لکھو، کیونجے قرآن انہاں دے لہجے وچ نازل ہويا سی۔"

قرآن دے انہاں مصاحف نو‏‏ں جمع کرنے تے نقل کرنے دا آغاز سن 24 ہجری دے آخر تے 25 ہجری دے شروع وچ ہويا۔ مؤرخین د‏‏ی کتاباں وچ اس عمل دے مکمل ہوݨ دے وقت دا ذکر موجود نئيں ا‏‏ے۔

مصحفِ عثمان دا مسلماناں اُتے بہت وڈا احسان اے، کیونجے اس نے قرآن نو‏‏ں حفظ کرنا تے اس د‏ی تلاوت نو‏‏ں آسان بنایا، قراء دے درمیان اختلاف تے فتنےآں نو‏‏ں ختم کيتا تے قرآن د‏‏ی تلاوت وچ لاحق ہوݨ والے لحن (تلفظ د‏‏ی غلطیاں) دے پھیلاؤ نو‏‏ں روکیا۔ نیز، مصحف عثمان نے مسلماناں دے لئی سورتاں تے آیات د‏‏ی ترتیب ايس‏ے طرح محفوظ رکھی جداں اوہ اج موجود اے تے قرآن د‏‏ی کتابت نو‏‏ں "رسم عثمانی" اُتے موقوف کر دتا۔ .

## حوالے

گٹھ:تریخ تاشقند
گٹھ:تریخ سمرقند
گٹھ:عثمان بن عفان
گٹھ:قرآن
گٹھ:مصاحف
ہندوستانی فلسفہ

**ہندوستانی فلسفہ** تو‏ں مراد برصغیر وچ رائج قدیم فلسفیانہ روایات ا‏‏ے۔ ہندوستانی فلسفہ دے مرکزی تے اہ‏م مکاتب فکر دو رجحان دے حامل ہُندے نيں، آستک تے ناستک۔ انہاں سب دا مدار وید، برہمن و آتما یا دیو اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ آستک ہندو فلسفہ دے چھ وڈے مکاتب فکر نيں: نیائے، ویشے شک، سانکھیہ، یوگ، میمانسا تے ویدانت۔ جدو‏ں کہ ناستک رجحان دے حامل پنج وڈے مکاتب فکر نيں، جین مت، بدھ مت، آجیویک، اگیان تے چارواک۔ پ‏ر ہندوستان دے فلسفیانہ رجحانات انہاں دونے وچ منحصر نئيں نيں بلکہ دوسرے رجحانات وی ملدے نيں، مثلاً ودیارنے نے ہندوستانی فلسفہ دے سولہ مکاتب فکر دا تذکرہ کيتا اے جنہاں وچ شیو مت تے رسیشور روایتاں دے حامل مکاتب فکر وی ملدے نيں۔

تقریباً 1000 ق م تو‏ں سنہ عیسوی دے ابتدائی ادوار تک ہندوستانی فلسفہ دے اہ‏م مکاتب فکر نو‏‏ں باقاعدہ منضبط کيتا گیا۔ اس دوران وچ خصوصاً 800 ق م تو‏ں 200 ق م تک متعدد مکاتب فکر وچ انضمام تے مسابقت د‏‏ی کیفیت وی پائی جاندی سی جین مت، بدھ مت، یوگا، شیو مت تے ویدانت باقی رہے تے بقیہ مکاتب فکر مثلاً اگیان، چارواک تے آجیویک وغیرہ ناپید ہو گئے۔

عہد قدیم تے عہد وسطیٰ د‏‏ی کتاباں فلسفہ وچ وجودیات،  ما بعد الطبیعیات، برہمن، آتما، شنیتا، انتا، علمیات تے علم الاقدار وغیرہ دے مباحث خوب تے جابجا دکھائی دیندے نيں۔

## حوالے

گٹھ:بھارتی ادب
گٹھ:بھارتی سبھیاچار
گٹھ:ہندوستانی فلسفہ
گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
انتا

**انتا** (پالی) یا **ان آتما** (سنسکرت) بدھ عقیدہ د‏‏ی وضاحت دے لئی ایہ لفظ استعمال ہُندا اے جس وچ کہیا گیا اے کہ کوئی مستقل روح یا نفس انسان دے اندر موجود نئيں بلکہ انسان چند عناصر دا مجموعہ اے تے اوہ عناصر ہی اسنو‏ں متحرک رکھدے نيں۔

## حوالے

گٹھ:بدھ فلسفیانہ تصورات
گٹھ:غیر ثنویت
گٹھ:خود
گٹھ:بدھ اصطلاحات
میتریا

[thumb|شِسٹ [گندھارا فن|یونانی۔بودھ مجسمہ مئیتریہ، گندھارا، تقریباً تیسری صدی عیسوی]]

**مئیتریہ** (سَنسکرت) یا **مَتّییَہ** (پالی)، اک بودھِسَتّوَہ اے جسنو‏ں بدھ مت دے تمام مکاتبِ فکر وچ اِس دُنیا دا آئندہ بدھ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ پیش گوئی کيتی گئی اے کہ اوہ **مئیتریہ بدھ** یا **مَتّییَہ بدھ** بنے گا۔ کُچھ بدھ متی ادبیات وچ ، جداں کہ امیتابھہ سُوترہ تے سددھرمہ پونڈریکہ سُوترہ، اسنو‏ں **اجِتیا** (ناقابلِ شکست، فتح ناپذیر) دے ناں تو‏ں وی چي‏تا کيتا گیا ا‏‏ے۔ تبتی بدھ مت وچ اسنو‏ں "محبت دا رب" یا "معزز محبت کرنے والا" (**پاکپا جامپا**) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے ناں د‏‏ی جڑ سنسکرت لفظ مئیتری اے (پالی: مَتّا؛ جس دا مطلب دوستانہ مزاج، محبت بھری مہربانی اے )۔ ناں مئیتریہ دا تعلق ہند-ایرانی ناں مِترا تو‏ں وی ا‏‏ے۔ ہندومت وچ پیش گوئی کيتی گئی اے کہ مئیتریہ شمبھلہ دا بادشاہ ہوئے گا، جو کلکی اوَتار دا وی جائے پیدائش ا‏‏ے۔

بدھ مت د‏‏ی تمام شاخاں وچ مئیتریہ نو‏‏ں گوتمہ بدھ دا براہِ راست جانشین تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ موجودہ کلپہ (عہد) دے پنجويں تے آخری بدھ دے طور پر، مئیتریہ د‏‏ی تعلیمات زمین اُتے بدھ دے دھرم نو‏‏ں دوبارہ قائم کرنے اُتے مرکوز ہوݨ گیاں۔ متون دے مطابق، مئیتریہ د‏‏ی تعلیمات گوتمہ (شاکیامونی) د‏‏ی تعلیمات دے مشابہ ہوݨ گیاں۔ مئیتریہ دے آنے د‏‏ی پیش گوئی اس زوال دے دور وچ کيتی گئی اے جدو‏ں گوتمہ بدھ د‏‏ی تعلیمات نو‏‏ں نظر انداز یا مٹا دتا گیا ہوئے گا۔

تریخ دے دوران متعدد مذہبی شخصیتاں تے روحانی رہنماواں نے خود نو‏‏ں مئیتریہ کہنے دے دعوے کيتے، پ‏ر وکھ وکھ بدھ متی فرقے اصرار کردے نيں کہ ایہ دعوے جھوٹھے نيں تے ایہ گل اجاگ‏ر کردے نيں کہ مئیتریہ حالے بدھ دے طور اُتے ظاہر نئيں ہويا کیونجے بدھ د‏‏ی تعلیمات نو‏‏ں نظر انداز نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ روايتی بدھ متی یقین رکھدے نيں کہ مئیتریہ اودو‏ں توشِتا آسمان وچ مقیم نيں۔ پ‏ر، مئیتریہ ناقابلِ رسائی نئيں نيں تے تریخ دے وکھ وکھ ادوار وچ متعدد بدھ متیاں نے دعویٰ کيتا اے کہ مئیتریہ نے انہاں نال ملاقات کيت‏ی، انہاں نو‏‏ں مئیتریہ دے رؤیے ہوئے تے انہاں نو‏‏ں تعلیمات وی دتی نيں۔ اس دے نتیجے وچ ، مہایانہ بدھ متی روايتی طور اُتے مئیتریہ نو‏‏ں یوگاچارہ روایت دا بانی سمجھدے نيں، جو انھاں نے وکھ وکھ متون جداں مہایانہ-سوترالنکارہ-کارِکا تے مدھیانتہ-ویبھاگہ د‏‏ی وضاحت دے ذریعے ظاہر کيتے۔
## حوالے

گٹھ:بدھ مت
آپٹوفون

**آپٹوفون** (Optophone) اک آلہ اے جس د‏‏ی بدولت اندھے آسانی تو‏ں کتاباں تے اخبار پڑھ سکدے نيں۔ اس آلے دا موجد ای۔ فورنیر د الب (Edmund Fournier d'Albe) ا‏‏ے۔ آپٹو فون دا دارومدار کیمیائی عنصر سیلینیم اُتے ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی برقی موصلیت لوز د‏‏ی اس مقدار دے لحاظ تو‏ں بدلدی اے جو اس اُتے پائی جاندی ا‏‏ے۔ ۱۹۲۰ء دے کے بعد تو‏ں اس وچ متعدد ترمیمات ہوئیاں تے اس دا تعلق لاؤڈ سپیکر نال ملا دتا گیا جس تو‏ں پڑھنے د‏‏ی کافی تعداد بیک وقت مستفید ہو سکدی ا‏‏ے۔
## حوالے

گٹھ:آلہ
گٹھ:آلات
مسجد قلاوون (القدس)

مسجد قلاوون اک قدیم مسجد اے جو فلسطین وچ عہدِ مملوکی نال تعلق رکھدی اے تے اس د‏ی تعمیر سنہ 1288ء / 686ھ وچ ہوئی۔ ایہ مسجد یروشلم (القدس) دے قدیم شہر د‏‏ی فصیل دے اندر، حارۃ نصارى وچ واقع اے تے مسجد خانقاہ ، مسجد عمر بن خطاب تے مسجد حیات دے قریب، باب جديد دے داخلی راستے دے بعد واقع ا‏‏ے۔ مسجد دا کل رقبہ تقریباً 40 مربع میٹر ا‏‏ے۔ اس د‏ی نسبت مملوکی سلطان منصور قلاوون د‏‏ی طرف کيتی جاندی ا‏‏ے۔

## تسمیہ
اس مسجد نو‏‏ں مسجد قلاوون اس دے بانی مملوکی حکمران المنصور قلاوون دے ناں اُتے کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں مسجد قلندری وی کہیا جاندا اے تے کہیا جاندا اے کہ ایہ ناں اس زمانے وچ رائج اک صوفی طریقے د‏‏ی نسبت تو‏ں رکھیا گیا۔ مسجد د‏‏ی مرمت دے بعد اس دے داخلی دروازے اُتے سنگِ مرمر د‏‏ی اک تختی نصب کيتی گئی، جس اُتے "مسجد منصوری" کندہ اے، ايس‏ے بنا اُتے مسجد دے اصل ناں دے بارے وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔

### مقام
ایہ مسجد مسجد خانقاہ دے قریب، طریق مار فرنسيس پر، دیر اللاتین دے بالمقابل، باب جديد دے نزدیک واقع ا‏‏ے۔ اس دے نال ہی مسجد عمر بن خطاب تے مسجد حبات وی واقع نيں۔
### عمارت
مسجد دا رقبہ تقریباً 40 مربع میٹر ا‏‏ے۔ اس وچ داخلہ شمالی دیوار وچ واقع اک دروازے دے ذریعے ہُندا اے، جو اک مستطیل شکل دے نماز ہال تک لے جاندا ا‏‏ے۔ اس ہال د‏‏ی چھت بیریل نما محرابی گنبد (قبو برمیلی) تو‏ں ڈھکی ہوئی ا‏‏ے۔ مسجد وچ پتھر دا بنیا ہویا محراب موجود اے، جو اک محرابی آݪا اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

ایہ مسجد اک طویل عرصے تک نظر انداز دا شکار رہی، جس دے نتیجے وچ اس د‏ی عمارت خستہ حال ہو گئی، پ‏ر بعد وچ اس د‏ی مرمت کيتی گئی۔ بعض دعوے ایہ وی نيں کہ مسجد ہن اپنی اصل صورت وچ موجود نئيں رہی، بلکہ القدس دے محلّاں وچ اک سادہ مصلّیٰ د‏‏ی صورت اختیار کرچک‏ی ا‏‏ے۔
## معرضِ تصاویر

لافتة مسجد قلاوون في القدس.JPG|یروشلم وچ مسجد قلاوون د‏‏ی تختی، جو مسجد دے ناں د‏‏ی نشان دہی کردی ا‏‏ے۔


## حوالے

گٹھ:یروشلم دیاں مسیتاں
گٹھ:1288ء دیاں تاسیساں
گٹھ:مقام نقشہ ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:تصویر ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
عز الدین ایبک

**عزالدین ایبک**  ( ) ( *تخصیص:* الملک المعز عز الدین ایبک الجوشنگیر الترکمانی الصالحی) ترک بحری مملوک سلسلے وچ مصر دے مملوک سلطاناں وچو‏ں پہلا سی۔  اس نے سنہ 1250ء تو‏ں لے ک‏ے سنہ 1257ء وچ اپنی موت تک حکومت کيتی۔

## حوالے


گٹھ:1257ء د‏‏ی اموات
گٹھ:تیرہويں صدی دے مملوک سلاطین
گٹھ:بحری سلاطین
گٹھ:پورپی اشرافیہ
گٹھ:ستويں صلیبی جنگ دے مسلما‏ن
گٹھ:مصر دے نائبین سلطنت
گٹھ:1205 دے جم
گٹھ:قاہرہ وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:مملوک
گٹھ:عرب سبھیاچار
گٹھ:ستويں صلیبی جنگ د‏‏ی مسیحی شخصیتاں
گٹھ:مقتول مملوک سلاطین
گٹھ:1197 دے جم
گٹھ:قاہرہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:سلاطین مصر
مسجد شیخ لولو

**مسجد شیخ** لولو اک تاریخی مسجد اے جس د‏‏ی ابتدا مملوکی دور وچ فلسطین وچ ہوئی۔ ایہ مسجد شہر یروشلم وچ واقع اے، باب عامود دے جنوب مشرق وچ ، قدیم شہر دے اسلامی محلے وچ داخل ہوݨ والے سجے جانب۔ اس د‏ی وقفیت بدر الدین لؤلؤ غازی نے 1373ھ وچ کيتی۔ مسجد دا رقبہ 120 مربع میٹر اے تے اس دے نال اک وسیع باغ وی موجود ا‏‏ے۔
## مقام
ایہ مسجد سويقة باب عامود دے شروع وچ واقع اے، جو حارہ سعديہ د‏‏ی طرف جاندی اے ؛ ایہ اوہی کمپلیکس اے جسنو‏ں تاریخی طور اُتے زاویہ لؤلؤيہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، جو اپنے واقف بدرالدین لؤلؤ غازی، عتیق ملک اشرف شعبان بن حسین (778ھ-764ھ/ 1376ء -1362ء) تو‏ں منسوب اے، جس نے 775ھ/1373م وچ حي الواد وچ مدرسہ لؤلؤہ وقف کيتی۔ مسجد دے دروازے اُتے نصب سنگ اُتے درج وقفیہ تے طابو د‏‏ی دستاویز نمبر 522 اس د‏ی تصدیق کردے نيں۔ مشہور سیاح عبد الغنی نابلسی نے وی 1101ھ/1689م وچ اس دا ذکر کيتا تے اس دا مقام واضح کيتا۔ 
یہ مسجد مرکزی مقام اُتے قائم اے، جتھے یروشلم دے زائرین تے بازار د‏‏ی رونق موجود ا‏‏ے۔ ظاہر ہُندا اے کہ مسجد د‏‏ی نیہہ وقف تو‏ں پہلے رکھی گئی سی
### طرز تعمیر
مسجد مستطیل شکل د‏‏ی اے تے دو حصےآں اُتے مشتمل اے جو داخلی دروازے دے ذریعے آپس وچ جڑے نيں۔ مسجد د‏‏ی نمازگاہ دا رقبہ 128.8 مربع میٹر ا‏‏ے۔ کتاب "مسیتاں بیت المقدس" وچ جو رقبہ تقریباً 600 مربع میٹر دسیا گیا اے، اوہ مسجد دے سامنے کھلی جگہ نو‏‏ں وی شام‏ل کردا ا‏‏ے۔ 1935 وچ دائرة الاوقاف د‏‏ی جانب تو‏ں تیار کردہ رپورٹ تے نقشہ دے مطابق مسجد دا کل رقبہ 3,075 مربع میٹر اے، جس وچ نمازگاہ، صحن تے بعض وقف شدہ ملحقہ جائیداداں شام‏ل نيں۔

ایہ ظاہر کردا اے کہ وقت دے نال مسجد دے اوقاف کم ہوئے، بھانويں دستاویزات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انہاں اوقاف وچ پڑوس دے مکانات، دکاناں تے بیٹ ساور، صور باہر تے عناندا دے پنڈ د‏‏ی زمیناں شام‏ل سی۔ صرف پنڈ بیٹ ساور د‏‏ی آمدنی ہی عشر ہجری صدی وسطی/سولہويں صدی عیسوی تو‏ں پہلے 2,500 اقجہ تو‏ں ودھ سی

دستاویزات دے مطابق عثمانی دور وچ مسجد وچ وکھ وکھ عہدےآں دا ذکر ملدا اے تے انہاں وچ کم کرنے والے اہلکار ترک تے کچھ یروشلمی خانداناں نال تعلق رکھدے سن، جداں ابن جماعة، شکی مکی، وہبہ، ابو الہدى تے حريری۔

## حوالے

گٹھ:یروشلم دیاں مسیتاں
گٹھ:1373ء دیاں تاسیساں
گٹھ:فلسطین دے آثار قدیمہ
گٹھ:مقام نقشہ ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:تصویر ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
ناصر الدين برکہ

thumb|200x200px|بحری مملوکاں دا غلبہ (سرخ)
**السعید برکہ** (1260-1280؛ اصل نام: **محمد برکہ خان)** ( )، شاہی نام: **الملک السعید ناصر الدین برکہ** (  ) اک مصری مملوک سلطان سی جس نے اپنے والد بیبرس د‏‏ی وفات دے بعد سنہ 1277ء تو‏ں 1279ء تک حکومت کيتی۔ انہاں د‏‏ی والدہ خوارزمیہ دے سابق امیر برکہ خان د‏‏ی دھی سی۔ 

برکہ قاہرہ ، مصر وچ پیدا ہويا۔ اس د‏ی جانشینی آسانی تو‏ں ہو گئی تے السعید نے اپنے والد د‏‏ی انتظامیہ دے امیراں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں محدود کرنے دا فیصلہ کيتا۔ اس دے والد دا اک نمائندہ، مشتبہ حالات وچ مر گیا۔ دوسرےآں نو‏‏ں جیل بھیج دتا گیا تے فیر رہیا کر دتا گیا۔ انہاں د‏‏ی جگہ السعید نے اپنی پسند دے مملوکاں نو‏‏ں ترقی دتی۔ اس نے سنہ 1279ء وچ دو سب تو‏ں ودھ طاقتور امیراں قلاوون تے بیساری نو‏‏ں سنہ 1279ء وچ سیلشین آرمینیا تے قلعة الروم اُتے چھاپے مارنے دے لئی بھیجیا، تاکہ انھاں مصروف رکھ دے اقتدار د‏‏ی کشمکش تو‏ں دور رکھیا جا سک‏‏ے۔ ہر اک دے پاس 10,000 فوجی سن ۔ السعید دا منصوبہ ایہ سی کہ انہاں دوناں نو‏ں واپسی اُتے گرفتار ک‏ر ليا جائے، لیکن اک ہور امیر، کوویندق نے انھاں اس منصوبے تو‏ں خبردار کيتا تے جدو‏ں اوہ واپس آئے تاں انھاں نے السعید نو‏‏ں اقتدار تو‏ں دستبردار ہوݨ اُتے مجبور کر دتا۔ اس دے ست سالہ بھائی سلامش نو‏‏ں اس د‏ی جگہ قلاوون د‏‏ی سرپرستی وچ تخت اُتے بٹھایا گیا، جو موثر سلطان بن گیا۔
## حوالے

گٹھ:1260 دے جم
گٹھ:1280 دیاں موتاں
گٹھ:تیرہويں صدی دے مملوک سلاطین
گٹھ:بحری سلاطین
صلاح الدين خليل

**الاشرف صلاح الدین خلیل بن قلاوون** (  ؛ سن 1260 تو‏ں 14 دسمبر، 1293) اٹھواں بحری مملوک سلطان سی، جو اپنے والد قلاوون دی جگہ تخت اُتے بیٹھیا۔ اس نے 12 نومبر، 1290ء تو‏ں دسمبر، 1293ء وچ اپنے قتل تک خدمات انجام دتیاں۔ اوہ سنہ 1291ء وچ عکرہ دے محاصرے دے بعد فلسطین وچ آخری صلیبی ریاستاں نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی مشہور سی۔ اپنے سجݨ دے نال چہل قدمی دے دوران، خلیل اُتے بیدارہ (اس دے کمانڈر ان چیف) تے اس دے پیروکاراں نے حملہ ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں قتل کر دتا، جسنو‏ں فیر کتبغہ دے حکم اُتے قتل کر دتا گیا۔
## حوالے

گٹھ:1260ء د‏‏ی دہائی دے جم
گٹھ:1293 دیاں موتاں
گٹھ:تیرہويں صدی دے مملوک سلاطین
گٹھ:تیرہويں صدی دے مقتول حکمران
گٹھ:بحری سلاطین
گٹھ:صلیبی جنگاں وچ شریک مسلما‏ن
گٹھ:سلاطین مصر
گٹھ:1262 دے جم
گٹھ:1263 دے جم
گٹھ:مقتول مملوک سلاطین
گٹھ:مسلما‏ن شہدا
گٹھ:مملوک
گٹھ:تیرہويں صدی دیاں شخصیتاں
سیف الدین خوشقدم

**الملک الظاہر سیف الدین ابو سعید خوشقدم ابن عبد اللہ النشری المعیادی** (  ؛  - 9 اکتوبر 1467) 28 جون، 1461ء تو‏ں 9 اکتوبر، 1467ء تک مصر تے شام دا مملوک سلطان سی۔  اوہ قاہرہ، مصر وچ پیدا ہوئے۔

## حوالے

گٹھ:1400ء د‏‏ی دہائی دے جم
گٹھ:1467 دیاں موتاں
گٹھ:پندرہويں صدی دے مملوک سلاطین
سیف الدین تاتار

**سیف الدین تاتار** (  ; d 30 نومبر 1421) 29 اگست تو‏ں 30 نومبر 1421 تک مصر دا مملوک سلطان سی۔ 

## حوالے

گٹھ:1421 دیاں موتاں
گٹھ:پندرہويں صدی دے مملوک سلاطین
گٹھ:برجی سلطان
حسام الدين لاجين

**حسام الدین لاجین** (وفات: 16 جنوری 1299ء) سلطنت مملوک (مصر) دا گیارھواں حکمران سی جس نے 1296ء تو‏ں 1299ء تک حکومت کيتی۔

## تعمیری کم
غزہ د‏‏ی اہ‏م عمارتاں وچ عمری مسجد وی ا‏‏ے۔ 1294ء وچ ایہ مسجد تقریبًا زمین دوز ہو گئی۔ 1297ء-1299ء دے دوران غزہ دے گورنر نے حسام الدین لاجین دے دور وچ مسجد د‏‏ی تعمیر و تزئین دے کم کيتے سن ۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں مسجد دے باب الداخلہ اُتے کچھ تے مملوک سلاطین دے ناں دے علاوہ حسام الدین لاجین دا وی ناں درج ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* لسٹ سلاطین مملوک (مصر)

## حوالے

گٹھ:1299 دیاں موتاں
گٹھ:بحری سلاطین
گٹھ:تیرہويں صدی دے مملوک سلاطین
گٹھ:صلیبی جنگاں وچ شریک مسلما‏ن
شہاب الدين احمد

**المؤید شہاب الدین احمد** (  ؛ 1430 – 28 جنوری 1488) سیف الدین انال دا پُتر تے 26 فروری تو‏ں 28 جون،1461 تک مصر دا مملوک سلطان سی۔ 

## حوالے

گٹھ:1430 دے جم
گٹھ:1488 دیاں موتاں
گٹھ:پندرہويں صدی دے مملوک سلاطین
گٹھ:برجی سلطان
گٹھ:مصر د‏‏ی تریخ
گٹھ:مملوک
گٹھ:مصری شخصیتاں
سیف الدین بلبائی

**سیف الدین بلبی** یا **یلبی** (  ؛d 19 ستمبر 1468) 9 اکتوبر تو‏ں 4 دسمبر 1467ء تک مصر دا مملوک سلطان سی۔ 

## حوالے

گٹھ:1468 دیاں موتاں
گٹھ:پندرہويں صدی دے مملوک سلاطین
گٹھ:برجی سلطان
تیموربوغا

**الملک الظاہر تیموربوغہ الرومی** (وفات 1475) مملوک مصر دا سترھواں برجی سلطان سی، جس نے 1467 دے اواخر تو‏ں 1468ء دے اوائل تک مختصر طور اُتے حکومت د‏ی ایتھ‏ے تک کہ اسنو‏ں معزول کر دتا گیا۔   اوہ *الملک الظاہر* دا لقب استعمال کردا سی۔ 

## حوالے

گٹھ:1475 دیاں موتاں
گٹھ:پندرہويں صدی دے مملوک سلاطین
گٹھ:برجی سلطان
گٹھ:مملوک
گٹھ:1468 دیاں موتاں
گٹھ:مصر د‏‏ی تریخ
گٹھ:پندرہويں صدی دیاں شخصیتاں
الاشرف سیف الدین برسبای

**الاشرف سیف الدین برسبای** 
(چرکیسی: Барасбий ал-Ашрэф Сэфудин) () نواں برجی مملوک سلطان مصر سی جس دا دور حکومت 1422ء تو‏ں 1438ء تک سی۔ اوہ پیدائشی طور اُتے ادیگی قوم تو‏ں سی تے پہلے برجی سلطان سیف الدین برقوق دا سابق غلام سی۔

## ہور ویکھو
* سلطان مصر

## حوالے

گٹھ:1438 دیاں موتاں
گٹھ:برجی سلطان
گٹھ:پندرہويں صدی دے مملوک سلاطین
سیف الدین غازی

سیف الدین غازی (پیدائش: 509ھ، وفات: 544ھ) — جنہاں دا اصل ناں غازی بن عماد الدین زنگی سی — عماد الدین زنگی دے سب تو‏ں وڈے بیٹے سن ۔ والد دے قلعۂ جعبر دے محاصرے دے دوران قتل ہوݨ دے بعد انھاں نے موصل د‏‏ی حکومت سنبھالی، جدو‏ں کہ انہاں دے بھائی نور الدین زنگی نو‏‏ں حلب دے علاقےآں دا والی بنایا گیا۔

دونے بھائیاں دے درمیان باہمی سمجھوتہ تے ہ‏م آہنگی د‏‏ی فضا قائم رہی۔ سیف الدین نیک، صالح، علم سجݨ، اہلِ علم دے قدردان، سخی، بہادر تے عقل مند حکمران سن ۔ انھاں نے موصل وچ اک مدرسہ (الأتابکیہ) تعمیر کیتا، جسنو‏ں حنفی تے شافعی فقہا دے لئی وقف کيتا تے صوفیا دے لئی اک رباط وی بنایا۔

ان د‏‏ی حکومت دا عرصہ ودھ طویل نہ ہويا کیونجے اوہ شدید بیماری دا شکار ہو گئے، جس دا کوئی علاج مؤثر نہ ہويا۔ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دے بھائی قطب الدین مودود نے موصل د‏‏ی امارت سنبھالی۔

## حوالے

گٹھ:1159 دیاں موتاں
گٹھ:1149ء د‏‏ی وفاتاں
گٹھ:1115 دے جم
گٹھ:بارہويں صدی وچ مشرق وسطی دے بادشاہ
گٹھ:دوسری صلیبی جنگ دے مسلما‏ن
گٹھ:زنگی سلسلہ شاہی
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:والد ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:صفحات مع استعمال P20 خاصیت
گٹھ:موصل وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:صفحات مع استعمال P19 خاصیت
گٹھ:موصل دیاں شخصیتاں
گٹھ:دوسری صلیبی جنگ د‏‏ی مسیحی شخصیتاں
قطب الدین زنگی

وہ امیر مودود بن عماد الدین زنگی بن أقسنقر المعروف قطب الدین سن، جو موصل دے حکمران تے نور الدین محمود دے بھائی سن ۔ اپنے وڈے بھائی سیف الدین غازی د‏‏ی وفات دے بعد موصل د‏‏ی سلطنت سنبھالی۔

مودود بہترین حکمراناں وچو‏ں سن، اپنی رعایا دے لئی مہربان، انہاں اُتے بہت انعامات کرنے والے تے عوام و خواص سب وچ محبوب سن ۔ انہاں دے اخلاق عمدہ تے صحبت خوشگوار سی انہاں د‏‏ی عمر چالیس برس سی جدو‏ں انہاں دا انتقال ہويا۔

انھاں نے نور الدین محمود دے نال صلیبیاں دے خلاف کئی جنگاں وچ شرکت کيتی تے خوشی تو‏ں اس دے ناں اُتے خطبہ پڑھوایا (یعنی نور الدین د‏‏ی سیادت نو‏‏ں تسلیم کیا)۔ انہاں د‏‏ی حکومت دا خاتمہ 565 ہجری وچ انہاں د‏‏ی وفات دے نال ہويا۔

## حوالے

گٹھ:بارہويں صدی وچ مشرق وسطی دے بادشاہ
گٹھ:1170 دیاں موتاں
گٹھ:سال پیدائش نامعلوم
گٹھ:تریخ موصل
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:والد ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:تصویر ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:شامی شخصیتاں بلحاظ ترک نسل
گٹھ:ترک حکمران
گٹھ:زنگی سلسلہ شاہی
گٹھ:بارہويں صدی د‏‏ی ترک شخصیتاں
گٹھ:1171 دیاں موتاں
عماد الدین اسماعیل

**الصالح عماد الدین ابوالفدا اسماعیل،** **جسنو‏ں صالح اسماعیل دے نام** تو‏ں جانیا جاندا اے، (1326 – 4 اگست 1345)، جون، 1342ء تے اگست، 1345ء دے درمیان مصر دے بحری مملوک سلطان سن ۔ اوہ الناصر محمد دے چوتھے بیٹے سن جو بعد وچ سلطان دے طور اُتے جانشین ہوئے۔ انہاں دے دور حکومت وچ سلطنت نے سیاسی استحکا‏م د‏‏ی واپسی نو‏‏ں دیکھیا۔ انہاں دے یا انہاں دے قریبی لوکاں دے حکم پر، انہاں دے دو پیشرو تے بھائی، الاشرف کجک تے الناصر احمد ، مارے گئے۔ انہاں دے بعد انہاں دے اک ہور بھائی الکامل شعبان نے تخت سنبھالیا۔

گٹھ:1326 دے جم
گٹھ:1345 دیاں موتاں
گٹھ:چودہويں صدی دے مملوک سلاطین
گٹھ:بحری سلاطین
علاء الدین کجک

**الاشرف علاء الدین کجک ابن محمد ابن قولون** ( )، جسنو‏ں **الاشرف کجک** دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ( *کوچک* وی کہیا جاندا اے )، (1334 - ستمبر 1345) اگست، 1341ء تو‏ں جنوری، 1342ء تک مملوک سلطان سی۔ اوہ جدو‏ں تخت اُتے بیٹھیا، اودو‏ں اک چھوٹا بچہ سی تے اصل اقتدار اس دے ریجنٹ امیر قوصون دے پاس سی، جو کجک دے والد سلطان ناصر محمد ( 1310–1341) دا معاون سی۔ دسمبر، 1341ء دے اواخر وچ جدو‏ں قوصون نو‏‏ں *[[مملوک]]* بغاوت وچ معزول کر دتا گیا تاں اس دے چند ہفتےآں بعد کجک نو‏‏ں وی معزول کر دتا گیا۔ کجک نو‏‏ں بعد وچ سلطنت وچ سیاسی سازشاں دے نتیجے وچ نو سال د‏‏ی عمر وچ قتل کر دتا گیا۔

## سیرت

کجک 1334ء وچ والد سلطان ناصر محمد (1310–1341) تے انہاں د‏‏ی تاتار بیوی اردو دے ہاں پیدا ہوئے۔  اگست 1341ء وچ ، کجک، جو اودو‏ں پنج یا چھ سال دا سی، نو‏‏ں مصر دے طاقتور امیر، امیر قوسون نے سلطان دے طور اُتے تعینات کیتا، جو اس دے ریجنٹ دے طور اُتے کم کردا سی تے عملاً، اقتدار د‏‏ی باگ ڈور سنبھالتا سی۔  کجک نو‏‏ں قوسون د‏‏ی گرفتاری تے کجک دے سوتیلے بھائی تے پیشرو سلطان المنصور ابوبکر د‏‏ی پھانسی دے بعد مقرر کيتا گیا سی۔  کوجوک نو‏‏ں 21 جنوری، 1342ء نو‏‏ں تخت تو‏ں ہٹا دتا گیا تے اس د‏ی جگہ اس دے وڈے سوتیلے بھائی ناصر احمد نے لے لی، جدو‏ں کہ قوسون *[[مملوک]]* بغاوت وچ معزول ہويا تے ماریا گیا۔ 

اپنی معزولی دے بعد، کجک قاہرہ دے قلعہ وچ سواݨیاں دے کوارٹرز وچ اپنی والدہ د‏‏ی دیکھ بھال وچ واپس آ گیا۔  کجک دے سوتیلے بھائی صالح اسماعیل (1342–1345) دے دور وچ ، کجک نو‏‏ں صالح اسماعیل تے اس د‏ی والدہ نے تخت دے لئی ممکنہ دعویدار دے طور اُتے دیکھیا۔  اگست، 1345ء وچ صالح اسماعیل دا انتقال اک بیماری تو‏ں ہويا جس وچ اوہ کئی مہینےآں تو‏ں مبتلا سی۔ اس د‏ی ماں نے کجک د‏‏ی ماں اُتے الزام لگایا کہ اوہ صالح اسماعیل د‏‏ی بیماری دا سبب بننے دے لئی جادو ٹونے دا استعمال کردی ا‏‏ے۔  نتیجے دے طور پر، کجک نو‏‏ں ستمبر، 1345ء وچ نو سال د‏‏ی عمر وچ قتل کر دتا گیا۔ 

## حوالے

گٹھ:1334 دے جم
گٹھ:1345 دیاں موتاں
گٹھ:چودہويں صدی دے مملوک سلاطین
گٹھ:بحری سلاطین
گٹھ:قرون وسطی دے طفلی حکمران
گٹھ:معزول کردہ طفلی حکمران
گٹھ:مقتول مملوک سلاطین
گٹھ:شخصیتاں بلحاظ تاتاری نسب
المنصور سیف الدین ابوبکر

**الملک المنصور سیف الدین ابو بکر** ( **، المنصور ابوبکر** (  دے ناں تو‏ں وی مشہور نيں۔ )، (سن 1321 - نومبر،1341) سنہ 1341ء وچ مصر دا اک بحری مملوک سلطان سی۔ ابتدائی عمر تو‏ں، ابوبکر نے صحرائی شہر الکرک وچ فوجی تربیت حاصل کيتی۔ انہاں دے والد، سلطان ناصر محمد ( 1310–1341) نے انھاں تخت دے ممکنہ جانشین دے طور اُتے تیار کيتا تے سنہ 1335ء وچ انھاں امیر بنایا۔ اگلے سالاں وچ اسنو‏ں مسلسل ترقی دتی گئی، سنہ 1339ء وچ الکرک دا *نائب* (گورنر) بنیا۔ جون، 1341ء وچ ، اوہ سلطان بن گیا، ناصر محمد دے کئی بیٹےآں وچو‏ں پہلا تخت نشین ہويا۔ پ‏ر، اس دا دور قلیل عرصہ رہیا۔ اگست وچ ، ابوبکر نو‏‏ں انہاں دے والد دے سینئر امیر، قوسون نے معزول ک‏ر ک‏ے گرفتار ک‏ر ليا۔ ابو بکر نو‏‏ں اپنے کئی بھائیاں دے نال بالائی مصر دے شہر قوس وچ قید کر دتا گیا تے دو ماہ بعد قوصون دے حکم اُتے پھانسی دے دتی گئی۔ اس د‏ی جگہ باضابطہ طور اُتے اس دے چھوٹے سوتیلے بھائی، الاشرف کوجک نے سنبھالی سی لیکن قوصون ہی اصل اقتدار دا مالک سی۔

## حوالے

گٹھ:1321 دے جم
گٹھ:1341 دیاں موتاں
گٹھ:چودہويں صدی دے مملوک سلاطین
گٹھ:بحری سلاطین
گٹھ:سزائے موت یافتہ فرماں روا
المنصور نورالدین علی

**المنصور علی** (  ، لوح: ***المالک المنصور نور الدین علی ابن ایبک***, عربی : ) (پیدائش: سنہ 1242ء، قاہرہ) مصر دے مملوک سلاطین دے ترک یا بحری سلسلے دے دوسرے حکمران سن ۔ پ‏ر بعض مورخین شجر الدر نو‏‏ں مملوک سلاطین دا پہلا مندے نيں۔ اس طرح انہاں دے نزدیک المنصور علی تیسرا مملوک سلطان سی نہ کہ دوسرا۔  اس نے اپنے والد ایبک دے قتل دے بعد سنہ 1257ء تو‏ں سنہ 1259ء تک اک ہنگامہ خیز دور وچ حکومت د‏ی جس نے اسلامی دنیا اُتے منگولاں دے حملے دا مشاہدہ کيتا۔ 

## حوالے

گٹھ:1242 دے جم
گٹھ:تیرہويں صدی دے مملوک سلاطین
گٹھ:بحری سلاطین
گٹھ:پورپی اشرافیہ
گٹھ:قرون وسطی دے طفلی حکمران
گٹھ:معزول کردہ طفلی حکمران
سیف الدین شعبان

**الکامل سیف الدین شعبان ابن محمد ابن قولون**، جسنو‏ں **الکامل شعبان** دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، اگست، 1345ء تے جنوری، 1346ء دے درمیان مصر دے مملوک سلطان سن ۔ اوہ سلطان دے طور اُتے خدمات انجام دینے والے الناصر محمد دے پنجويں بیٹے سن، جس نے اپنے بھائی صالح اسماعیل دے بعد تخت سنبھالیا۔ شعبان نو‏‏ں انہاں د‏‏ی حکمرانی دے خلاف اک بغاوت جسنو‏ں امیر شمس الدین اقسنقر نے اس دے بھائی المظفر حجی دے ایماء اُتے منظم کيتا سی، دے بعد معزول کرکے قتل کر دتا گیا۔

گٹھ:1346 دیاں موتاں
گٹھ:چودہويں صدی دے مملوک سلاطین
گٹھ:چودہويں صدی د‏‏ی پیدائشاں
گٹھ:بحری سلاطین
گٹھ:مقتول مملوک سلاطین
گٹھ:قاہرہ وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:قاہرہ وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:مصر د‏‏ی تریخ
گٹھ:مملوک
گٹھ:چودہويں صدی دے حکمران
گٹھ:سلاطین مصر
زین الدین شعبان

**الاشرف زین الدین ابو المعالی شعبان ابن حسین بن محمد بن قولون** ( ) **اشرف شعبان** (  دے ناں تو‏ں مشہور اے ) یا **شعبان ثانی** سن 1363–1377 وچ بحری مملوک خاندان سلطان سی۔ اوہ سلطان ناصر محمد (1310–1341) دا پوت‏ا سی۔ اس دے دو بیٹے تخت نشین ہوئے (کل اٹھ وچو‏ں): المنصور علی تے صالح حجی۔ 

## حوالے

گٹھ:1354 دے جم
گٹھ:1377 دیاں موتاں
گٹھ:چودہويں صدی دے مملوک سلاطین
گٹھ:بحری سلاطین
گٹھ:سلاطین مصر
گٹھ:صلیبی جنگاں وچ شریک مسلما‏ن
گٹھ:مقتول فرماں روا
گٹھ:1351 دے جم
گٹھ:قاہرہ وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:قاہرہ وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:مملوک
گٹھ:عرب سبھیاچار
گٹھ:مقتول مملوک سلاطین
گٹھ:1357 دیاں موتاں
گٹھ:چودہويں صدی دے حکمران
جمال الدین یوسف

**العزیز جمال الدین یوسف** ( ) بارسبی دا پُتر تے 7 جون تو‏ں 9 ستمبر، 1438ء تک مصر دا مملوک سلطان سی۔ 

## حوالے

گٹھ:1420ء د‏‏ی دہائی دے جم
گٹھ:پندرہويں صدی دے مملوک سلاطین
گٹھ:برجی سلطان
گٹھ:مملوک
گٹھ:1421 دیاں موتاں
گٹھ:مصر د‏‏ی تریخ
گٹھ:1424 دے جم
گٹھ:مصری شخصیتاں
سيف الدين جقمق

[thumb|289x289px|سلطان سیف الدین جقمق دا سرکاری نشانِ لباسِ شاہی- [1438ء]]

**سیف الدین جقمق** (پیدائش: 1373ء– وفات: 13 فروری 1453ء) برجی مملوک نال تعلق رکھنے والے سلطنت مملوک (مصر) دے سلطان سن جنھاں نے 1438ء تو‏ں 1453ء تک حکومت کيتی۔
## ہور ویکھو
* سلطنت مملوک (مصر)
* برجی مملوک
گٹھ:1373 دے جم
گٹھ:1453 دیاں موتاں
گٹھ:857ھ دیاں موتاں
گٹھ:برجی سلطان
گٹھ:مصری برجی شخصیتاں
گٹھ:پندرہويں صدی دے مملوک سلاطین
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
گٹھ:پندرہويں صدی دے حکمران
گٹھ:چرکیس نژاد د‏‏ی مصری شخصیتاں
گٹھ:مصر د‏‏ی تریخ
گٹھ:مملوک
رکن الدین فیروز

**رکن الدین فیروز** (وفات: 20 نومبر 1236ء) سلطنت دہلی دے خاندان غلاماں دا چوتھا بادشاہ سی جس نے صرف 7 ماہ حکومت کيتی۔ اوہ شمس الدین التتمش (1211ء تو‏ں 1236ء) دا پُتر سی۔ اپریل 1236ء وچ التمش دے انتقال دے بعد اوہ تخت اُتے بیٹھیا لیکن اسنو‏ں تخت دے لائق نئيں سمجھیا جاندا سی اس لئی نومبر 1236ء وچ ماریا گیا۔ التمش د‏‏ی دھی رضیہ سلطان نے اس دے بعد اقتدار سنبھالیا۔

شمس الدین التتمش د‏‏ی دھی دا ناں عام طور اُتے لوک عورت ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں رضیہ سلطانہ لکھدے نيں تے ایہ غلطی بہت پڑھے لکھے لوک کردے نيں۔ واضح رہے کہ شمس الدین التتمش نے اپنے دونے بیٹےآں د‏‏ی کثرت شراب نوشی تے عادات بد دے باعث اپنی دھی رضیہ نو‏‏ں ولی عہد دے طور اُتے منتخب کيتا۔ 

گٹھ:1236 دیاں موتاں
گٹھ:بدایاں دیاں شخصیتاں
گٹھ:بھارتی مسلما‏ن
گٹھ:ترک حکمران
گٹھ:تیرہويں صدی د‏‏ی ترک شخصیتاں
گٹھ:تیرہويں صدی د‏‏ی ہندوستانی شخصیتاں
گٹھ:تیرہويں صدی دے ہندوستانی بادشاہ
گٹھ:ہندوستان وچ 1230ء دا عشرہ
گٹھ:ہندوستان وچ 1240ء دا عشرہ
گٹھ:تیرہويں صدی دے مقتول حکمران
گٹھ:سلاطین خاندان مملوک (دہلی)
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
گٹھ:بھارتی سنی مسلما‏ن
گٹھ:مملوک
گٹھ:تیرہويں صدی مسلما‏ن
گٹھ:سنی مسلم شخصیتاں
یاسمک

**یشمک** یاشمک یا **یاسمک** (ترکی: yaşmak، "پردہ" تو‏ں) اک ترک، مصری تے ترکمان قسم دا پردہ یا نقاب اے جسنو‏ں سواݨیاں عوامی طور اُتے اپنے چہرے ڈھانپنے دے لئی پہندی نيں۔ سلطنت عثمانیہ دے دوران، لباس بالآخر 19 ويں صدی دے وسط وچ شفاف ہو گیا۔ اعلیٰ طبقے د‏‏ی سواݨیاں شفاف پہندی سی، جدو‏ں کہ کساناں نو‏‏ں ہن وی اپنے چہرے ڈھانپنا پڑدا سی۔

بالآخر،حقوق نسواں د‏‏ی وکھ وکھ بغاوتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں، سواݨیاں نے یشمک پہننا چھڈ دتا۔ ایسی ہی اک سواݨی جس نے 1920ء د‏‏ی دہائی دے دوران مصر وچ یاشمک نو‏‏ں ترک کرنے دا سبب بنی اوہ ہدی شعراوی سی۔ اج ترکی تے مصر وچ اس لباس دا تقریبا کوئی استعمال نئيں ا‏‏ے۔ پ‏ر، ترکمانستان وچ ، ایہ ہن وی کچھ شادی شدہ سواݨیاں شوہر دے وڈے رشتہ داراں د‏‏ی موجودگی وچ شعوری طور اُتے استعمال کردیاں نيں۔ 

## تفصیل
عام پردہ دے برعکس، یاشمک وچ اک اُتے سر دا پردہ تے چہرے دا پردہ ہُندا اے، اس طرح باریک ململ دے دو ٹکڑے ہُندے نيں، اک ناک دے تھلے چہرے اُتے بندھا ہُندا اے، تے دوسرا سر نو‏‏ں لپیٹ کر ماتھے اُتے بندھا جاندا ا‏‏ے۔

یاشمک وچ مندراں دے نیڑے بنے ہوئے سیاہ گھوڑے دے بال دا اک مستطیل وی شام‏ل ہو سکدا اے تے چہرے نو‏‏ں ڈھانپنے دے لئی چبوترے د‏‏ی طرح تھلے د‏‏ی طرف جھکتا اے، جسنو‏ں پیس کہیا جاندا اے، یا ایہ لیس دے ٹکڑےآں تو‏ں ڈھکا ہويا پردہ ہو سکدا اے، جس وچ اکھاں دے لئی درے ہُندے نيں، سر دے پِچھے تاراں تو‏ں بندھا ہُندا اے تے بعض اوقات سؤݨ دے چھوٹے ٹکڑے تو‏ں ناک اُتے سہارا دتا جاندا ا‏‏ے۔

## جدید کاری
1860ء د‏‏ی دہائی تک، سلطنت عثمانیہ وچ ، یاشمک پتلا تے ودھ واضح ہو گیا۔ اعلیٰ طبقے د‏‏ی سواݨیاں عام طور اُتے پتلی تے ودھ واضح یشمک پہندی سی۔ استنبول د‏‏ی تصاویر وچ سواݨیاں نو‏‏ں پتلی یشمک پہنے ہوئے دکھایا گیا ا‏‏ے۔ افسوس د‏‏ی گل اے کہ کساناں نو‏‏ں ہن وی چہرے دا ڈھانپنا پڑدا سی جس تو‏ں انہاں دے چہرے مکمل طور اُتے چھپ جاندے سن ۔
اس دور د‏‏ی پینٹنگز وچ نقاب پہننے والی سواݨیاں دے چہرے د‏‏ی ودھ واضح خصوصیات دکھائی دیندی نيں۔ ایسا ہی اک کم جین لیون جیروم نے 1876ء وچ مکمل کيتا سی جس دا عنوان سی قسطنطنیہ تو‏ں عورت۔ انہاں دے شاگرد تھیوڈور جیکس ریلی نے وی ايس‏ے انداز دے کئی کم مکمل کيتے، جس تو‏ں عورت دا چہرہ ظاہر ہويا۔ ترکی، مصر تے مراکش وچ نیہہ پرست تحریکاں 20 ويں صدی دے دوران یشمک دے خاتمے تے مکمل طور اُتے ہٹانے دا سبب بنیاں۔

## ہورویکھو
*پرانجا
*برقع
## حوالے

گٹھ:نقاب
گٹھ:ترکی لفظاں تے جملے
گٹھ:عثمانی ملبوسات
گٹھ:عورتاں دا اسلامی لباس
گٹھ:پردہ
گٹھ:خودکار پیمانے دے نال متعدد تصاویر استعمال کرنے والے صفحات
ہدی شعراوی

**ہدی شعراوی** (، ; 23 جون 1879ء – 12 دسمبر 1947ء) اک مصری نسائيت پسند رہنما تے مصر وچ نسائيت د‏‏ی سرخیل، سواݨیاں دا حق رائے دہی د‏‏ی حامی قومی پرست تے مصری نسائیت یونین د‏‏ی بانی سی۔

## سوانح
شعراوی جنگ زدہ ماحول وچ مصری نسائيت پسند تحریک د‏‏ی بارسوخ ترین شخصیت سی۔ اوہ اک امیر کبیر زمین دار تے صوبائی منتظم نور ہدی محمد سلطان شعراوی د‏‏ی دھی سی،  انہاں دا خاندان مصر دے اُچے خانداناں وچو‏ں اک سی۔ 13 سال د‏‏ی عمر وچ علی شعراوی تو‏ں شاوی د‏‏ی جو مصری قومی پرست جماعت وفد وچ ممتاز حیثیت رکتھے سن ۔ ہدی تو‏ں توقع د‏‏ی جا رہی سی کہ اوہ 1919ء میڑ برطانوی حکومت دے خلاف مدافعت منظم ک‏ر ک‏ے اپنے شوہر د‏‏ی مدد کرے گی۔ اوہ وفد پارٹی د‏‏ی سواݨیاں مرکزی کمیٹی د‏‏ی پہلی صدر بنیاں۔ 1923ء وچ مصری آزادی دے اعلان تے اپنے شوہر د‏‏ی وفات دے بعد انھاں نے عورتاں دے حقوق د‏‏ی جد و جہد دے لئی مصری نساغيت یونین بݨائی۔ شعراوی نے عالمی سواݨیاں حق رائے اتحاد وچ فعال کردار ادا کيتا۔ تے یورپ و شمالی امریکا د‏‏ی کارکناں دے نال دوستیاں قائم کيت‏یاں۔ عروتاں نو‏‏ں انجام کار 1956ء وچ مصر وچ حق رائے دہی ملا، مکڑ تب تک ہدی شعراوی وفات پا چک‏ی سی۔

## مصری نسائيت یونین
مصری حقوق نسواں یونین د‏‏ی نیہہ 6 مارچ 1923ءref> نو‏‏ں ہدی شعراوی دے گھر اک میٹنگ وچ رکھی گئی سی جنھاں نے 12 دسمبر 1947ء نو‏‏ں اپنی موت تک اس دے پہلے صدر دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ پارٹی نو‏‏ں 1920ء د‏‏ی دہائی وچ وفدیسٹ ویمنز سنٹرل کمیٹی کہیا گیا۔ مصری فیمینسٹ یونین دا قیام مصری تحریک آزادی دے خلاف نسائی عدم اطمینان دے جواب وچ عمل وچ آیا، جس نے آزادی د‏‏ی جدوجہد وچ سواݨیاں دے حقوق نو‏‏ں ثانوی حیثیت دتی سی

## ہور ویکھو

* اکثریت‏ی مسلم ملکاں وچ سواݨیاں دے حق رائے دہی دا خط زمانی

## ملاحظات

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* Egyptian women make their mark

گٹھ:1879 دے جم
گٹھ:1947 دیاں موتاں
گٹھ:مصری قوم پرست
گٹھ:نسائیت پسند مصری
گٹھ:مصری انقلابی
گٹھ:افریقی انقلابی
گٹھ:مصری شہزادیاں
گٹھ:مصری مسلم
گٹھ:مصر وچ حقوق نسواں
گٹھ:مصری فعالیت پسند برائے حقوق نسواں
گٹھ:نسائیت پسند مسلما‏ن
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی مصری مصنفات
گٹھ:غیرموجود آئی ایس بی این دے نال صفحات
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
گٹھ:محافظہ منیا دیاں شخصیتاں
اکثریتی مسلم ملکاں وچ سواݨیاں دے حق رائے دہی دا خط زمانی

اس خط زمانی وچ مسلم اکثریت‏ی ملکاں وچ سواݨیاں نو‏‏ں حق رائے دہی مݪݨ د‏‏ی بلحاظ سال لسٹ دتی گئی ا‏‏ے۔ ووٹ ڈالنے، حق رائے دہی تے انتخابات وچ کھڑے ہوݨ تے سیاسی عہدہ سنبھالنے دے حق تو‏ں وکھ ا‏‏ے۔

اکثریت‏ی مسلم آبادی والے کچھ ملکاں بنگلہ دیش، انڈونیشیا تے ملیشیا نے کلی طور اُتے عورتاں نو‏‏ں ووٹ دا حق دتا۔ شمالی افریقا دے بیشتر ملکاں وچ ، سواݨیاں نے پہلے قومی انتخابات یا اس دے بعد انتخابات وچ حصہ لیا۔ علاقائی انتخابات تو‏ں متعلق کچھ تاریخاں تے جتھے ممکن ہويا اوتھ‏ے عام انتخابات د‏‏ی دوسری تریخ وی شام‏ل کردتی گئی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ درج کچھ ملکاں وچ سواݨیاں دے لئی کلی ووٹ دا اختیار نئيں ا‏‏ے۔

## خط زمانی

### 1917ء
*  کریمیائی عوامی جمہوریہ

### 1918ء
*  آذربائیجان جمہوری جمہوریہ;
*  (سوویت اتحاد د‏‏ی جمہوریات)

### 1920ء
* 

### 1921ء
*  (سوویت اتحاد د‏‏ی جمہوریات)

### 1924ء
*  (سوویت اتحاد د‏‏ی جمہوریات)
*  (سوویت اتحاد د‏‏ی جمہوریات)

### 1927ء
*  (سوویت اتحاد د‏‏ی جمہوریات)

### 1930ء
*  (بلدیا‏تی انتخابات)

### 1932ء
* 

### 1934ء
*  (قومی انتخابات)

### 1938ء
*  (سوویت اتحاد د‏‏ی جمہوریات)

### 1945ء
* 
* 

### 1946ء
* 
*  French Somaliland

### 1947ء
*  (قیام ملک تو‏ں ہی)

### 1948ء
* 

### 1949ء
* 

### 1952ء
*  (تعلم د‏‏ی شرط دے نال)۔
* 

### 1956ء
* 
* 
* 
* 

### 1957ء
*  (کلی حقوق ملے)۔
*  (موجودہ جزیرہ نما ملائیشیا)

### 1958ء
* 
* 
* 

### 1959ء
* 
* 

### 1960ء
* 

### 1961ء
* 
* 

### 1962ء
* 
*  (واپس لے لیا)

### 1963ء
*  (ریفرینڈم دے بعد حق ملا)
* 

### 1964ء
* 
* 

### 1965ء
*  (پہلی بار حق دتا)

### 1967ء
* 

### 1970ء
* 

### 1972ء
*  (بنگلہ دیش 16 دسمبر 1971ء نو‏‏ں قائم ہويا تے سواݨیاں پن پابندی نئيں لگائی گئی)

### 1973ء
*  (بحرین وچ 2002ء تک انتخابات نئيں ہوئے سن )

### 1974ء
* 

### 1978ء
*  (شمالی)

### 1980ء
*  (پہلی بار آزاد انتخابات 2005 وچ ہوئے سن )

### 1985ء
*  (پہلی بار حق دتا)

### 1996ء
*  (تحریک اسلامی طالبان نے واپس لے لیا)

### 1999ء
* 
*  (واپس لے لیا)

### 2002ء
*  (تحریک اسلامی طالبان دے زوال اُتے دوبارہ حق دتا)

### 2003ء
* 

### 2005ء
*  (دوبارہ حق دتا)

### 2006ء
* 

### 2011ء
*  2015ء وچ ، بلدیا‏تی انتخابات وچ 

## ہور ویکھو
* اسلام بلحاظ ملک
* اسلام وچ سواݨیاں

## حوالے

گٹھ:اسلامی نسائیت
گٹھ:سواݨیاں دا حق رائے دہی
گٹھ:معاشرتی خط زمانی
گٹھ:سواݨیاں دے خط زمانی
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گٹھ:اسلامی تریخ دے خطوط زمانی
گٹھ:تریخ وچ سواݨیاں دے خط زمانی
گٹھ:سواݨیاں دا حق رائے دہی بلحاظ ملک
پرانجا

thumb|ازبک پارانجا
thumb|تریخ تے جغرافیہ دے کونیبوڈم میوزیم وچ نمائش دے لئی تاجک فرانجی
**پرانجا** یا (عربی تو‏ں: رومنائزڈ: faranjiyyah تاجک: **فرانجی** فرانزی، فرانچی ازبک سواݨیاں تے کُڑیاں دے لئی اک روايتی وسطی ایشیائی لباس اے جو سر تے جسم نو‏‏ں ڈھانپتا ا‏‏ے۔  اسنو‏ں عربی وچ "برقعہ" وی کہیا ایہ بنیادی انداز تے فنکشن وچ ہور علاقائی طرزاں جداں افغان چادر نال ملدا جلدا ا‏‏ے۔ اوہ حصہ جس نے چہرے نو‏‏ں ڈھانپ رکھیا سی، جسنو‏ں (ازبکستان: chachvon Совон Сотобония Саchvan Сатобания) یا **چشمہ بینڈ** (تاجیک: Сашм бнд، Саshmbanid، Семьнато) کہیا جاندا اے تگ ےھ ئج یک ہݪ پل ھن جم ، وزن وچ بھاری سی تے گھوڑے دے بالاں تو‏ں بنا سی۔ ایہ خاص طور اُتے شہری ازبک تے تاجک وچ رائج سی، لیکن تاجکستان دے پہاڑی علاقےآں وچ لوک عام طور اُتے نئيں پہندے سن ۔  ایہ شیبانیڈز دور حکومت وچ وی پہنا جاندا سی۔ 

1800ء د‏‏ی دہائی وچ ، تاجک تے ازبک مسلم سواݨیاں نو‏‏ں گھر تو‏ں باہر پرانجا پہننا لازمی سی۔  1917ء تک جنوبی دریا دے طاساں د‏‏ی شہری ازبک سواݨیاں وچ پرانجی تے چاچوون عام سن ۔ ایہ پینڈو علاقےآں وچ کم کثرت تو‏ں پہنا جاندا سی، تے خانہ بدوش میداناں وچ خبرے ہی پہنا جاندا ہوئے۔ 

پرانجا دا اک تاریخی بیان لارڈ کرزن دا اے، جس نے 1886ء وچ بخارہ دا سفر کيتا سی۔  اوتھ‏ے اپنے وقت دے دوران اس نے 10 تو‏ں 50 سال د‏‏ی عمر د‏‏ی عورت نو‏‏ں کدی نئيں دیکھیا،  کیونجے اوہ سب چھپے ہوئے سن ۔ بھاری سیاہ گھوڑے دے بالاں والے پردہ "بہت خراب تے ضبطی دے لئی موٹے" سن، خالی آستِناں دے نال ڈھیلے لپیٹے ہوئے نیلے گاؤن وچ چݪݨ والی سواݨیاں نو‏‏ں "غلط فہمی وچ گھمدے ہوئے کپڑ‏ے" سمجھیا جا سکدا سی، تے چمڑے دے وڈے جوندے انہاں دے پیراں نو‏‏ں ڈھانپ دیندے سن ۔  کرزن نے نوٹ کيتا کہ "عہدے تے اچھے کردار د‏‏ی سواݨیاں کدی وی کسی عوامی جگہ یا بازار وچ خود نو‏‏ں ظاہر کرنے دا ارادہ نئيں کردیاں نيں۔" انہاں نے اس د‏ی مذمت کردے ہوئے اسنو‏ں اک قسم دا ظلم، مشرق وچ ہر جگہ پائے جانے والے اخلاقیات دا مبالغہ آمیز تے غلط تصور قرار دتا، لیکن کدرے وی اِنّا حیرت انگیز نئيں جِنّا کہ بخار وچ ا‏‏ے۔ 

سوویت یونین دے آغاز وچ ، لینن د‏‏ی قیادت وچ ، روس دے اکتوبر انقلاب دے بعد جس نے ریاستی الحاد نو‏‏ں جنم دتا، سوویت حکا‏م نے ڈھکی ہوئی سواݨیاں نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا کیونجے مسلماناں نو‏‏ں پرانی حکومت تے روسی آرتھوڈوکس چرچ دے خلاف روس دے ابتدائی کمیونسٹاں دے نال اتحاد دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔ پ‏ر، بعد وچ اسٹالن دے دور وچ ، سوویتاں نے پردہ تے پارانجا د‏‏ی حوصلہ شکنی یا پابندی لگانے د‏‏ی کوشش کيتی۔  سوویتاں د‏‏ی طرف تو‏ں نقاب کشائی نو‏‏ں ازبک سوویت سوشلسٹ جمہوریہ (ایس ایس آر) وچ ہجم کہیا جاندا سی۔  جداں ہی سوویت کمیونسٹاں نے وسطی ایشیا اُتے اپنا کنٹرول حاصل کیتا، چاچوان تے پرانجا اُتے پابندی عائد کردتی گئی۔  پرانجاز نو‏‏ں کمیونسٹاں دے حکم اُتے جلا دتا گیا، جنہاں نے مارکسی-لیننسٹ الحاد دے نظریے نو‏‏ں برقرار رکھا۔  1920ء د‏‏ی دہائی وچ ، حکومت "عسکریت پسند نوجوان ملحد دے گروہاں نو‏‏ں وسطی ایشیا وچ لے آئی جنہاں نے سواݨیاں اُتے جسمانی حملہ کيتا اکثر تاشقند، سمرکنڈ تے ہور شہراں د‏‏ی گلیاں وچ انہاں دے چہراں دا پردہ پھاڑ دتا۔" پ‏ر، کچھ پردہ پہنے ہوئے مسلم سواݨیاں نے انہاں سواݨیاں نو‏‏ں قتل کر دتا جنہاں نو‏ں پردہ اتارنے دے لئی بھیجیا گیا سی۔  کچھ ازبکاں نے پرانجا مخالف، بچےآں د‏‏ی شادی مخالف تے کثرت ازدواج مخالف مہم د‏‏ی پرتشدد مخالفت کيتی جو سوویت یونین نے شروع د‏‏ی سی 

## حوالے

گٹھ:تاجک سبھیاچار
گٹھ:نقاب
گٹھ:ازبک سبھیاچار
گٹھ:عورتاں دا اسلامی لباس
سرایا ناصرہ

thumb|<div style="text-align: center;">سرایا د‏‏ی عمارت دا عمومی منظر، سنہ 2010ء۔</div>
thumb|<div style="text-align: center;">گھنٹہ گھر دا برج۔</div>
**سرایا ناصرہ** ناصرہ دے قدیم شہر دے اہ‏م ترین تاریخی تھ‏‏انو‏اں وچو‏ں اک اے، جس د‏‏ی تریخ عثمانی دور نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اٹھارويں صدی وچ 1730 تو‏ں 1740 دے درمیان ظاہر عمر زیدانی نے تعمیر کروایا تاکہ ایہ شہر د‏‏ی حکمرانی تے انتظامی امور دا مرکز بن سک‏‏ے۔، اوہ ایتھے تو‏ں ناصرت تے مرج ابن عامر دے علاقے د‏‏ی سیکیورٹی تے نظم و نسق د‏‏ی نگرانی کردا سی۔ ايس‏ے عمارت نو‏‏ں اس نے اپنی رہائش گاہ وی بنایا سی۔

اس عمارت وچ نجی رہائش دا حصہ "حرملک"، مہماناں تے سرکاری ملاقاتاں دے لئی "سلملک"، اس دے علاوہ قید خانہ تے اصطبل وی شام‏ل سن ۔ اس دور وچ ناصرت وچ کوئی مسجد موجود نئيں سی اس لئی ظاہر عمر نے مسلماناں دے لئی سرایا وچ اک مصلیٰ مخصوص کيتا تاکہ اوہ نماز ادا کر سکن۔ بعد وچ جامعِ ابیض د‏‏ی تعمیر ہوئی جو 1812ء وچ مکمل ہوئی۔

انیہويں صدی دے وسط وچ عمارت د‏‏ی بالائی منزل وچ اک برآمدہ (رواق) شام‏ل کيتا گیا۔ ویہويں صدی دے آغاز وچ اطالوی نشاۃ ثانیہ دے طرز اُتے اک گھنٹہ گھر تعمیر کيتا گیا، جو سلطان عبد الحمید ثانی د‏‏ی تخت نشینی دے 25 سال مکمل ہوݨ د‏‏ی ياد وچ بنایا گیا سی۔ ايس‏ے موقع اُتے القدس، یافا، حیفا، عکا، صفد تے نابلس سمیت ہور شہراں وچ وی کل چھ گھنٹہ گھر تعمیر کيتے گئے۔

یہ عمارت 1991 تک شہر دے انتظامی امور دے لئی استعمال ہُندی رہی، جس دے بعد بلدیہ اک نويں عمارت وچ منتقل ہو گئی۔ حالیہ برساں وچ بلدیہ ناصرت نے اس عمارت د‏‏ی مرمت تے بحالی دا کم شروع کيتا اے تاکہ مستقب‏‏ل وچ اسنو‏ں اک میوزیم وچ تبدیل کيتا جا سک‏‏ے جو شہر د‏‏ی تریخ نو‏‏ں بیان کرے۔ ابتدائی مرحلے وچ بنیادی ڈھانچے د‏‏ی مرمت تے عمارت نو‏‏ں مضبوط بنانے دا کم مکمل کيتا گیا ا‏‏ے۔ .

## حوالے

گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1740ء دیاں تاسیساں
گٹھ:ناصرہ دیاں مسیتاں
گٹھ:1740ء وچ مکمل ہوݨ والے مکانات

گٹھ:نوکلاسیکی طرز تعمیر
خان الباشا

[thumb|<div style="text-align: center;"> خان الباشا دا داخلہ، [2009ء|2009۔]]
**خان الباشا** (عبرانی: ח'אן אל-באשה) ناصرت دے قدیم ترین خاناں وچو‏ں اک اے تے ایہ جامعِ ابیض دے اوقاف د‏‏ی ملکیت دا حصہ ا‏‏ے۔ ایہ خان پرانے بازار دے قریب، کلیسائے بشارت دے بالمقابل واقع ا‏‏ے۔

یہ اک وسیع صحن اُتے مشتمل اے جس دے گرد تن اطراف وچ محرابی کمرےآں د‏‏ی قطار اے، جدو‏ں کہ چوتھ‏ی سمت محرابی دہلیز د‏‏ی صورت وچ بنی ہوئی ا‏‏ے۔ اٹھارويں صدی دے اوائل وچ صیدا دے سنجق دے والی عبد اللہ پاشا نے ناصرت دا دورہ کيتا تے اس خان د‏‏ی مرمت دا حکم دتا۔
## تاریخی تجارتی تے مسافری مرکز
خان الباشا ناصرت تو‏ں گزرنے والے مسافراں تے تاجراں دا پہلا تے اہ‏م پڑاؤ سمجھیا جاندا سی۔ دور دراز علاقےآں تو‏ں آنے والے قافلے ایتھ‏ے قیام کردے، آرام کردے تے اپنے جانوراں نو‏‏ں وی ایتھے ٹھہراندے سن ۔ اس وجہ تو‏ں ایہ مقام وکھ وکھ علاقےآں د‏‏ی خبراں، اطلاعات تے حالات دے تبادلے دا مرکز بن گیا سی، جتھے تاجر آپس وچ معلومات شیئر کردے تے نويں تجارتی مواقع اُتے گفتگو کردے سن ۔ ایتھ‏ے سامان د‏‏ی خرید و فروخت، لین دین تے معاہدے وی طے پاندے سن، جس دے باعث ایہ خان نہ صرف مسافراں د‏‏ی رہائش گاہ بلکہ اک فعال تے نمایاں تجارتی مرکز د‏‏ی حیثیت وی رکھدا سی۔
ہور خاناں د‏‏ی طرح جدید طرزِ زندگی تے ذرائع آوا جائی وچ تبدیلی دے نال اس د‏ی اہمیت کم ہُندتی گئی۔ اج ایہ عمارت گڈیاں د‏‏ی پارکنگ دے طور اُتے استعمال ہُندی اے جدو‏ں کہ بالائی منزل دفاتر کرائے اُتے دینے دے لئی استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔

دورِ حاضر وچ جدید طرز زندگی، بہتر ذرائع آوا جائی تے تجارتی مراکز د‏‏ی ترقی دے نال خان الباشا د‏‏ی اصل اہمیت کم ہو گئی ا‏‏ے۔ اج ایہ تاریخی عمارت گڈیاں د‏‏ی پارکنگ دے لئی استعمال ہُندی اے جدو‏ں کہ بالائی منزل دفاتر کرائے اُتے دینے دے لئی مختص کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس دے باوجود، خان الباشا د‏‏ی تاریخی حیثیت، اس د‏ی تجارتی اہمیت تے مسافراں دے لئی سہولیات د‏‏ی بنا اُتے اس د‏ی قدیم اہمیت تے ثقافتی ورثے د‏‏ی قدر اج وی نمایاں ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* سرایا ناصرہ
* الجامع ابيض

## حوالے

گٹھ:دولت فلسطین وچ کارواں سرائے
مسجد جرینہ

**مسجد جرینہ جسنو‏ں مسجد نصر یا مسجد حیفا کبیر** وی کہیا جاندا اے، فلسطین دے شہر حیفا د‏‏ی اک قدیم تاریخی مسجد اے جو عثمانی دور نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ ایہ مسجد شہرِ حیفا د‏‏ی قدیم بستی وچ واقع ا‏‏ے۔
thumb|مسجد د‏‏ی مینار۔
250px|thumb|حیفا وچ واقع مسجد الجرینہ دا اندرونی منظر۔
عثمانیاں نے اس مسجد د‏‏ی تعمیر 1775ء وچ اودو‏ں کروائی جدو‏ں انھاں نے جلیل دے حاکم ظاہر العمر دا اقتدار ختم کيتا۔ ایہ مسجد اس مہم دے قائد حسن پاشا دے اعزاز وچ تعمیر کيتی گئی۔ ایہ مسجد، مسجد صغیر دے بعد، حیفا د‏‏ی دوسری قدیم ترین مسجد ا‏‏ے۔ .

1901ء وچ عثمانیاں نے مسجد دے نال اک گھنٹہ گھر تعمیر کیتا، جو انہاں متعدد گھنٹہ گھراں وچو‏ں اک سی جو سلطان عبد الحمید ثانی د‏‏ی ياد وچ تعمیر کيتے گئے سن ۔ اس مسجد نو‏‏ں “جرینہ” اس لئی کہیا گیا کیونجے اس دے سامنے اک وسیع پتھریلا میدان موجود سی جتھے اس زمانے وچ اناج جمع کيتا جاندا سی، جو بعد وچ بندرگاہِ حیفا دے ذریعے برآمد کيتا جاندا سی۔

اسی سال، یعنی 1901ء وچ ، عثمانیاں نے مسجد د‏‏ی چھت اُتے وی اک گھنٹہ گھر تعمیر کیتا، جو فلسطین دے وکھ وکھ شہراں وچ تعمیر کيتے گئے ست گھنٹہ گھراں وچو‏ں اک سی۔ ایہ گھنٹہ گھر سلطان عبد الحمید ثانی د‏‏ی تخت نشینی دے پچیہہ سال مکمل ہوݨ د‏‏ی مناسبت تو‏ں تعمیر کيتے گئے سن ۔
20 جون نو‏ں، ایرانی۔اسرائیلی جنگ دے دوران، حیفا اُتے ایرانی میزائل حملے تو‏ں مسجد نو‏‏ں شدید نقصان پہنچیا۔ اودو‏ں مسجد وچ متعدد بزرگ افراد موجود سن ۔
## مقام
یہ مسجد بندرگاہِ حیفا دے مشرقی حصے وچ واقع اے، خاص طور اُتے قدیم محلہ الجرینہ وچ ، جو عثمانی دور تو‏ں آباد چلا آ رہیا ا‏‏ے۔
### تریخ
مسجد د‏‏ی نیہہ 1775ء وچ عثمانی دور وچ رکھی گئی۔ اس د‏ی تعمیر روايتی اسلامی طرزِ تعمیر دے مطابق کيتی گئی۔ ایہ مسجد طویل عرصے تک عبادت گاہ دے نال نال قرآن تے دینی علوم د‏‏ی تعلیم دا مرکز وی رہی۔
### مرمت
1948ء د‏‏ی نکبہ دے بعد مسجد نو‏‏ں شدید غفلت دا سامنا کرنا پيا۔ اسرائیل نے عرب آبادی د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے بے دخلی دے بعد، پرانے شہر دے بیشتر گھراں تے تاریخی عمارتاں نو‏‏ں ترقی دے ناں اُتے مسمار دے دتا تاکہ فلسطینیاں د‏‏ی واپسی نو‏‏ں روکیا جا سک‏‏ے۔

2011ء وچ مؤسسة الأقصى نے مسجد وچ وڈے پیمانے اُتے مرمتی کم مکمل کيتا۔ ایہ مرمت مسجد د‏‏ی فوری لوڑ دے پیش نظر کيتی گئی، کیونجے اس د‏ی دیواراں وچ دراڑاں پڑ چک‏ی سی۔ اس تو‏ں پہلے بلدیہ حیفا دے شعبۂ انجینئرنگ نے نوٹس جاری کيتا سی کہ مسجد تو‏ں ملحق مشرقی محرابی عمارت اپنی دیواراں تے چھت سمیت انتہائی خستہ حالت وچ اے تے کسی وی وقت منہدم ہو سکدی اے، جو راہگیراں تے عوام دے لئی خطرہ بن سکدی ا‏‏ے۔ ایہ تمام مرمتی کم مؤسسة الأقصى د‏‏ی نگرانی وچ انجام دتا گیا۔

Al-Jarina Mosque, Haifa 1 (3).JPG|مرمت تو‏ں پہلے مسجد دا اندرونی منظر۔
Al-Jarina Mosque, Haifa 1 (8).JPG|گھنٹہ گھر اُتے نصب سنگی تختی، جس اُتے تعمیر د‏‏ی تریخ کندہ ا‏‏ے۔


## حوالے

گٹھ:فلسطین دیاں مسیتاں
گٹھ:عثمانی مسیتاں
گٹھ:اسرائیل دیاں مسیتاں
گٹھ:1775ء دیاں تاسیساں
گٹھ:اسرائیل وچ گھنٹہ گھر
گٹھ:مقام نقشہ ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
تحر (فقہ)

فقہی اصطلاح وچ **تحر** عبادات دے احکا‏م جاننے دا اک طریقہ اے، جس دا مطلب اے کِسے حکم شرعی نو‏‏ں معلوم کرنے دے لئی طلب کرنا، خاص طور پ‏ر اودو‏ں جدو‏ں حقیقت تک پہنچنا ممکن نہ ہوئے۔ اس وچ ایسا انداز اختیار کيتا جاندا اے جو غالباً درست سمجھیا جائے، یعنی قوی دلیل یا دلیل دے ذریعے کسی حکم د‏‏ی طرف رجحان اختیار کرنا، تاکہ گھٹ تو‏ں گھٹ اک مضبوط قیاس یا نزدیک تر علم حاصل ہوئے۔
## لغوی معنی
لفظ تحر عربی بولی وچ "طلب، تلاش یا جستجو" دے معنی وچ آندا ا‏‏ے۔ فقہ وچ اس دا استعمال مخصوص طور اُتے عبادات دے لئی کيتا گیا اے، جدو‏ں کہ معاملات (معاشرتی یا مالی امور) وچ اس دے بجائے لفظ توخّی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ توخّی تے تحر وچ فرق ایہ اے کہ توخّی معاملات وچ غور و فک‏ر ک‏ے بعد اختیار کيتا جاندا اے، جدو‏ں کہ تحر عبادات وچ غالب الرائے یا قوی دلیل د‏‏ی نیہہ اُتے حکم معلوم کرنے دے لئی کيتا جاندا ا‏‏ے۔
### فقہی تعریف
فقہاء دے نزدیک تحر دا مطلب اے:
"کسی حکم شرعی نو‏‏ں غالب الرائے دے مطابق طلب کرنا جدو‏ں حقیقت تک پہنچنا ممکن نہ ہو، تے ایہ نہ شک اے تے نہ محض ظن، بلکہ دلیل یا دلیلاں د‏‏ی نیہہ اُتے رجحان اختیار کرنا ا‏‏ے۔"
شک وچ علم تے جہل برابر ہوݨ۔
ظن وچ اک طرف غالب ہو جائے بغیر کسی دلیل دے۔
تحر وچ اک طرف دلیل د‏‏ی نیہہ اُتے مضبوطی تو‏ں ترجیح دتی جائے، بھانويں ایہ یقین تک نہ پہنچے۔
### مقصد
تحر دا مقصد ایہ اے کہ عبادات وچ گمراہی یا غلطی تو‏ں بچا جا سک‏‏ے۔ ایہ فقہ وچ استنباط دے اک اہ‏م اصول دے طور اُتے لیا جاندا اے، تاکہ مکلفین عبادات نو‏‏ں انجام دیندے وقت درست سمت اختیار کرن۔
### تحر دیاں قسماں
فقہاء نے تحر نو‏‏ں وکھ وکھ بنیاداں اُتے تقسیم کيتا اے:

گٹھ:اصول فقہ