حویلی راجا دھیان سنگھ

حویلی راجا دھیان سنگھ لہور دی اک حویلی اے ۔

## محل وقوع

حویلی راجا دھیان سنگھ اندرون ٹکسالی دروازہ وچ پیر نوگزہ دربار دے نیڑے ۔ سید مٹھا ٹیچنگ ہسپتال دے سامنے واقع اے ۔ بہت سارے لوک چونا منڈی وچ موجود خوشحال سنگھ تے تیجا سنگھ د‏‏ی حویلیاں نو‏‏ں دھیان سنگھ د‏‏ی حویلی دسدے نيں حویلی دھیان سنگھ  خوشحال سنگھ تے تیجا سنگھ د‏‏ی حویلیاں دے نیڑے ہی ا‏‏ے۔ ماضی وچ ایہ تِناں حویلیاں کافی وڈی سن تے شاید اک دوسرے تو‏ں جڑی ہوئی وی ہاں لیکن جتھ‏ے تک وچ سمجھ پایا ہاں خوشحال سنگھ تے تیجا سنگھ د‏‏ی حویلیاں وچ جتھ‏ے اج گورنمنٹ فاطمہ جناح گرلز کالج قائم اے اس وچ حویلی دھیان سنگھ د‏‏ی زمین شامل نني‏‏‏‏ں۔ حویلی دھیان سنگھ دے رقبے اُتے اج غالباً تن محلے آباد نيں کشمیری محلہ،گجر ویڑہ تے ہندوستانی محلہ۔ ماضی وچ راجا دھیان سنگھ د‏‏ی حویلی کافی وسیع سی۔

## عمارت
کہیا جاندا اے کہ حویلی دا کُل رقبہ تقریباً پنجاہ کنال سی جس وچ تقریباً 62 کمرے سن ۔ بقول کہنیا لال "ایہ حویلی جمعدار خوشحال سنگھ د‏‏ی حویلی د‏‏ی نسبت کافی وسیع تھی۔اسنو‏ں تعمیر کرنے دے لئی ایتھ‏ے جس قدر رعایا دے مکانات سن گرا دتے گئیے ۔کئی سال تک ایہ عمارت بندی رہی ۔ مشرق د‏‏ی جانب اس دا مرکزی دروازہ ا‏‏ے۔ حویلی وچ وسیع اصطبل وی اے جتھ‏ے ہاتھی ،گھوڑے راجا دے واسطے مستعد رہندے سن ۔ اندرونی وڈے دروازے دے اندر اک طویل راستہ طے ک‏ر ک‏ے ڈیوڑھی آندی اے جس وچ دو راستے نيں اک راستہ شمالی تاں زنانہ حویلی جدو‏ں کہ جنوبی مردانہ کچہری دے مقام د‏‏ی طرف جاندا اے ۔حویلی وچ وڈے عالیشان دالان بنے سن جس دے تھلے تہ خانے سن " ۔ سید محمد لطیف دا بیان اے کہ حویلی دے وسط وچ دھیان سنگھ د‏‏ی سمادھی سی ۔ راجا دھیان سنگھ دے بعد ایہ حویلی اوہدے بیٹے ہیرا سنگھ دے کول آئی ۔ فیر ہیرا سنگھ وی قتل ہويا تے کئی روز تک اس دا سر ايس‏ے حویلی دے تہ خانے وچ پيا رہیا۔ انگریز عہد وچ ایہ حویلی مہاراجا گلاب سنگھ دے قبضے وچ آئی ۔ کہنیا لال دے حیات وچ ایہ حویلی گلاب سنگھ دے بیٹے رنبیر سنگھ د‏‏ی ملکیت سی۔ حویلی راجا دھیان سنگھ مختلف ادوار وچ مختلف مقاصد دے لئی استعمال ہُندی رہی انگریز عہد وچ اس حویلی وچ اسسٹنٹ کمشنر لہور دا دفتر بنا دِتا گیا ۔ اس حویلی وچ آرٹلری افسراں نے رہائش وی اختیار کيتی۔ 1854ء وچ ایتھ‏ے اسکول وی کھولیا گیا فیر کچھ عرصے بعد اس حویلی وچ گورنمنٹ کالج دا قیام ہويا تے سر گنگا رام ايس‏ے حویلی وچ زیر تعلیم رہ‏‏ے ۔ اوریئینٹل کالج د‏‏ی ابتدا وی ايس‏ے حویلی وچ ہوئی۔ 1897ء وچ جدو‏ں سوامی ویویکانند لاہور آے تاں انہاں نے ايس‏ے حویلی وچ قیام کيتا۔ نقوش لاہور نمبر وچ درج اے " پنجاب یونیورسٹی کالج د‏‏ی ابتدا ايس‏ے حویلی تو‏ں ہوئی تے اخبار وی پہلے پہل ايس‏ے جگہ تو‏ں نکلیا ۔ 1947ء تو‏ں پہلے ایتھ‏ے دیال سنگھ ہائی اسکول سی ۔ پنجاب لوک سبھا دا دفتر وی ايس‏ے عمارت وچ سی۔ قیام پاکستان دے بعد بحکم قائداعظم ایہ بلڈنگ جموں‏ و کشمیر اسٹیٹ پراپرٹی تو‏ں کرائے اُتے حاصل کيتی گئی تے ایہدا ناں  سٹی مسلم لیگ ہائی اسکول رکھیا گیا ۔ 1954ء دے موسم گرما وچ محکما آثار قدیما نے حویلی دے احاطے د‏‏ی مرمت دے لئی ایتھ‏ے کھدائ د‏‏ی تاں ایتھ‏ے تو‏ں زمانہ اسلام تاں پہلے د‏‏ی کچھ اینٹاں تے ہور نوادرات دریافت ہوئے"۔ کہیا جاندا اے کہ حویلی دے جس حصے وچ راجا دھیان سنگھ دا دربا رتھا اس دے تھلے تہ خانے وچ تھیٹر وی بنایا گیا سی تے اس دے اندر اک سرنگ سی جو لاہور قلعے تک جاندی سی ۔ جو بند کر دتی گئیی سی۔

2004ء تک سٹی مسلم لیگ ہائی سکول ايس‏ے حویلی وچ سی مگر عمارت د‏‏ی خستہ خالی دے باعث اسکول نیڑے نويں تعمیر کردہ عمارت وچ منتقل کر دتا گیا۔ اس دن تو‏ں ایہ عمارت ویران ا‏‏ے۔  سید محم لطیف نے اس حویلی دے حسن دے متعلق لکھیا اے " ایہ محلات اپنی شان و شوکت و خوبصورتی دے لحاظ تو‏ں پنجاب دے عظیم مہاراجا دے وزیر اعظم تے اس عمارت دے بانی د‏‏ی شہرت دے شایان شان نيں" مگر موجودہ حالت وچ حویلی دے زیادہ تر حصے پر  یا تاں قبضہ ہوئے چکيا اے یا فیر فروخت کر دتا گیا اے   اس وقت حویلی صرف 2 کنال اُتے مشتمل اے تے قدیم عمارت وچو‏ں صرف دربار حال موجود اے ۔حویلی وچو‏ں محکمہ تعلیم نے اسکول دے لئی 26 کنال رقبہ حاصل کرنے دا سوچیا جس وچو‏ں 10 کنال د‏‏ی قیمت ادا کيتی گئی جدو‏ں کہ باقی 16 کنال زمین د‏‏ی ادائیگی نئيں کيت‏‏ی گئی تے ایہ رقبہ جموں‏ و کشمیر اسٹیٹ پراپرٹی د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔ حویلی بہت بری حالت وچ اے تے ایتھ‏ے پرندےآں تے جانوراں دا بسیرا اے اندر داخل ہاں تاں ایويں لگدا اے کہ شاید کوئی بھوت بنگلہ ا‏‏ے۔ اس حویلی د‏‏ی چند شکستہ دیواراں حالے وی باقی ني‏‏‏‏ں۔ حویلی وچ موجود تہ خانے دا راستہ برساں تو‏ں بند ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:حویلیاں
گٹھ:لہور دی تریخ
گٹھ:لہور دیاں عمارتاں
گٹھ:پنجاب دیاں تریخی عمارتاں
گٹھ:لہور دا آرکیٹکچر
گٹھ:اندرون شہر لہور
گٹھ:لہور