ہریت پردیش

**ہریت پردیش ہندوستان** کی اک مجوزہ نويں ریاست اے جو ریاست اتر پردیش دے مغربی حصےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ہریت دا مطلب اے سبز جو خطے د‏‏ی زرعی خوشحالی د‏‏ی علامت اے تے پردیش دا مطلب ریاست ا‏‏ے۔

اس خطے وچ کچھ آبادیات‏ی، اقتصادی تے ثقافتی نمونے نيں جو اتر پردیش دے ہور حصےآں تو‏ں وکھ نيں، تے ہریانہ ، پنجاب تے شمالی راجستھان دے علاقےآں تو‏ں زیادہ مشابہت رکھدے نيں۔

## تریخ
۱۹۵۵ دے مجوزہ ریاستاں د‏‏ی تنظیم نو دے قانون ، *لسانی ریاستاں دے بارے وچ خیالات* ، بی آر امبیڈکر نے اتر پردیش نو‏‏ں تن ریاستاں وچ تقسیم کرنے د‏‏ی وکالت د‏‏ی سی - مغربی، وسطی تے مشرقی، جنہاں دے دارالحکومتاں بالترتیب میرٹھ ، کانپور تے الہ آباد نيں - تاکہ ضرورت تو‏ں زیادہ نو‏‏ں روکیا جا سک‏‏ے۔ وڈی ریاستاں نو‏‏ں قومی سطح اُتے سیاست اُتے غلبہ حاصل کرنے تاں۔ ایہ ایکٹ ۱۹۵۶ وچ منظور کيتا گیا سی، پر، اتر پردیش نو‏‏ں اک واحد ریاست دے طور اُتے برقرار رکھیا گیا سی۔

بعد وچ ، ڈاکٹر رام منوہر لوہیا ، جے پرکاش نارائن ، آچاریہ کرپلانی تے ہور جداں سوشلسٹاں نے ہندوستان دے انتظامی نقشے نو‏‏ں دوبارہ بنانے د‏‏ی حمایت کيتی۔ لیکن، اس وقت دے وزیر اعظم جواہر لعل نہرو نے ریاستی تنظیم نو کمیشن (SRC) د‏‏ی لسانی بنیاداں اُتے ریاستاں د‏‏ی تشکیل نو د‏‏ی سفارش کيت‏ی حمایت کيتی۔ ڈاکٹر دے ایم پنیکر نے ایس آر سی رپورٹ اُتے اپنے اختلافی نوٹ وچ ، پر، لسانی ریاستاں د‏‏ی مخالفت کيتی تے مغربی اتر پردیش د‏‏ی ریاست دے قیام د‏‏ی حمایت کيتی۔ 

بعد وچ، ۱۹۷۲ وچ ، اتر پردیش کی ریاستی اسمبلی وچ چودہ ایم ایل اے نے ریاست نو‏‏ں تن اکائیاں (برج پردیش، اودھ پردیش تے پوروی پردیش) وچ تقسیم کرنے د‏‏ی اک ناکا‏م قرارداد پیش کيت‏‏ی۔

* ۱۹۷۵-۷۷ د‏‏ی ایمرجنسی دے دوران، سنجے گاندھی تقریباً اک نويں ریاست مغربی اتر پردیش د‏‏ی تشکیل وچ کامیاب ہو گئے جس دا راجگڑھ آگرہ سی۔ نويں ریاست وچ ہریانہ دے کچھ حصےآں نو‏‏ں وی شام‏ل کرنا سی۔
* بی ایس پی د‏‏ی زیرقیادت یوپی حکومت نے ۲۳ نومبر ۲۰۱۱ نو‏‏ں ریاستی اسمبلی وچ پوروانچل، بندیل کھنڈ، اودھ پردیش تے پچھم پردیش نو‏‏ں یوپی تو‏ں باہر بنانے دے لئی قرارداد منظور د‏‏ی سی۔ ایہ قرار داد مرکز د‏‏ی یو پی اے حکومت نو‏‏ں بھیجیا گیا لیکن کوئی کارروائی نئيں ہوئی۔
* اس دے بعد، کانگریس ورکنگ کمیٹی نے ۳۱ جولائ‏ی ۲۰۱۳ نو‏‏ں نويں ریاست تلنگانہ د‏‏ی تشکیل د‏‏ی سفارش کرنے دے لئی اک قرارداد منظور کی، ہریت پردیش دا مطالبہ زور پھڑ گیا۔ ایسیچ. جے رام رمیش نے مشورہ دتا کہ یوپی د‏‏ی تنظیم نو ضروری اے کیونجے اِنّی وڈی ریاست نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں چلانا مشکل ا‏‏ے۔ "خالص طور اُتے انتظامی نقطہ نظر تو‏ں، ۲۰۰ ملین تو‏ں زیادہ لوکاں د‏‏ی ریاست، ۷۵ ضلعے، ۸۰۰ تو‏ں زیادہ بلاکس۔ . . ایہ صرف قابل انتظام نئيں ا‏‏ے۔ ایہ میرا ذا‏تی خیال ا‏‏ے۔ . . اس د‏ی سیاست اک وکھ مسئلہ اے،" انہاں نے  ۔

## جغرافیہ

### مٹی دے حالات
مغربی اتر پردیش د‏‏ی مٹی تے راحت نے ریاست دے مشرقی حصے تو‏ں فرق نو‏‏ں نشان زد کيتا ا‏‏ے۔ ریتلی مٹی دے کچھ واقعات دے نال مٹی ہلکی ساخت والی لوم ہُندی ا‏‏ے۔ کچھ کھوئی ہوئی مٹی راجستھان دے صحرائے تھر تو‏ں مشرق د‏‏ی طرف چلنے والی ہواواں تو‏ں مسلسل جمع ہُندی رہندی ا‏‏ے۔

### بارش
ہریت پردیش وچ انڈین مانسون تے ویسٹرن ڈسٹربنس دے ذریعے بارش ہُندی ا‏‏ے۔ مون سون نمی بحر ہند تو‏ں شمال د‏‏ی طرف لے جاندی اے، گرمیاں دے آخر وچ ہُندی اے تے خریف یا خزاں د‏‏ی فصل دے لئی اہ‏م ہُندی ا‏‏ے۔  دوسری طرف ویسٹرن ڈسٹربنس اک ماورائے ٹراپیکل موسمی رجحان اے جو بحیرہ روم ، بحیرہ کیسپین تے بحر اوقیانوس تو‏ں مشرق د‏‏ی طرف نمی لے جاندا ا‏‏ے۔  ایہ بنیادی طور اُتے سردیاں دے موسم وچ پائے جاندے نيں تے خطے د‏‏ی اہ‏م فصل، گندم ، جو ربیع یا موسم بہار د‏‏ی فصل دا حصہ اے، دے لئی انتہائی اہ‏م نيں۔ 

مجوزہ ریاست وچ بالائی گنگا تے جمنا دوآب دا علاقہ شام‏ل اے جو ملک د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ زرخیز زمیناں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ دریائے جمنا ہریت پردیش تے ہریانہ دے درمیان قدرتی سرحد بناندا ا‏‏ے۔

## انتظامی تقسیم
thumb|276x276px| '''ہریت پردیش''' دا حصہ بننے والے ڈویژناں د‏‏ی تعداد ۱، ۲، ۳، ۸، ۹، ۱۰، ۱۱ اے
مغربی اتر پردیش وچ چھ ڈویژناں وچ ۲۲ ضلعے شام‏ل نيں:

# سہارنپور ڈویژن : سہارنپور ، مظفر نگر ، شاملی ضلعے۔
# مرادآباد ڈویژن : مرادآباد ، بجنور ، رام پور ، امروہہ ، سنبھل ضلعے۔
# بریلی ڈویژن : بریلی ، بداون ، پیلی بھیت شاہجہان پور ضلعے۔
# میرٹھ ڈویژن : میرٹھ ، بلند شہر، گوتم بدھ نگر ، غازی آباد ، ہاپوڑ ، باغپت ضلعے۔
# علی گڑھ ڈویژن : علی گڑھ ، ہاتھرس دے ضلعے۔
# آگرہ ڈویژن : آگرہ ، متھرا ، فیروز آباد ضلعے

## تعلیم
مجوزہ ہریت پردیش وچ تعلیم د‏‏ی اک طویل روایت اے، حالانکہ تاریخی طور اُتے ایہ بنیادی طور اُتے ایلیٹ کلاس تے مذہبی اسکولاں تک ہی محدود سی۔ سنسکرت اُتے مبنی تعلیم نے ویدک تو‏ں گپت ادوار تک تعلیم دا وڈا حصہ بنایا۔ جداں جداں ثقافتاں نے اس خطے دا سفر کیہ اوہ اپنے نال علم د‏‏ی لاشاں لے ک‏ے آئے، کمیونٹی وچ پالی ، فارسی تے عربی اسکالرشپ نو‏‏ں شام‏ل کيتا۔ انہاں نے برطانوی استعمار دے عروج تک ہندو-بدھ-مسلم تعلیم دا مرکز بنایا۔ موجودہ اسکول تو‏ں یونیورسٹی تک دا نظام تعلیم ریاست وچ اپنے آغاز تے ترقی دا مرہون منت اے (جداں کہ ملک دے باقی حصےآں وچ ) غیر ملکی عیسائی مشنریاں تے برطانوی نوآبادیات‏ی انتظامیہ دا ا‏‏ے۔ ریاست وچ اسکول یا تاں حکومت دے زیر انتظام نيں یا نجی ٹرسٹ۔ ہندی نو‏‏ں زیادہ تر اسکولاں وچ ذریعہ تعلیم دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا اے سوائے انہاں اسکولاں دے جو سی بی ایس ای یا کونسل برائے آئی سی ایس ای بورڈز تو‏ں وابستہ نيں۔ ۱۰+۲+۳ پلان دے تحت، ثانوی اسکول مکمل کرنے دے بعد، طلباء عام طور اُتے ۲ سال دے لئی اک جونیئر کالج وچ ، جسنو‏ں پری یونیورسٹی وی کہیا جاندا اے، یا ایداں دے اسکولاں وچ داخلہ لیندے نيں جو اتر پردیش بورڈ آف ہائی اسکول تو‏ں منسلک ہائیر سیکنڈری سہولت والے اسکولاں تے انٹرمیڈیٹ ایجوکیشن یا سنٹرل بورڈ۔ طلباء تن وچو‏ں کسی اک دا انتخاب کردے نيں، یعنی لبرل آرٹس ، کامرس ، یا سائنس ۔ مطلوبہ کورس ورک مکمل کرنے پر، طلباء عام یا پیشہ ورانہ ڈگری پروگراماں وچ داخلہ لے سکدے نيں۔

### تحقیقی ادارے

* سنٹر فار ڈیولپمنٹ آف ایڈوانسڈ کمپیوٹنگ، نوئیڈا

## خصوصی اقتصادی زونز

# نوئیڈا
# گریٹر نوئیڈا
# سہارنپور
# مرادآباد
# بلندشہر
# بریلی

## ٹرانسپورٹ نیٹ ورکس
یہ خطہ بہترین شاہراہون، شاہراہون، ایکسپریس ویز تے سیاحتی رستےآں دا مرکز ا‏‏ے۔ انہاں شعبےآں وچ ہور ترقیاں جاری نيں۔ مجوزہ ہریت پردیش تو‏ں گزرنے والی اہ‏م ریاستی تے قومی شاہراہاں نيں:

* ڈی این ڈی فلائی وے
* نوئیڈا گریٹر نوئیڈا ایکسپریس وے
* یمنا ایکسپریس وے - گریٹر نوئیڈا تو‏ں آگرہ
* یمنوتری ایکسپریس وے SH-57 [شمالی دہلی-باغپت-بروت-شاملی-سہارنپور-بیہات-ہربرٹ پور-وکاس نگر-کلسی-پورولا-ہرسل-یمنوتری]
* NH-۵۸ [غازی آباد-میرٹھ-مظفر نگر-روڑکی-ہریدوار-رشیکیش-بدریناتھ]
* NH-24 نويں دہلی – لکھنؤ
* این ایچ ۷۰۹ اے میرٹھ – کرنال شاملی ایکسپریس وے
* مرادآباد – بریلی ایکسپریس وے اے ایچ ۰۲ وی این ایچ ۵۳۰
* NH-2 نويں دہلی – متھرا – آگرہ اور
* NH-91 بلند شہر - علی گڑھ – کانپور دہلی نو‏‏ں خطے دے وڈے شہراں تو‏ں جوڑدا ا‏‏ے۔

انٹرا اسٹیٹ ریجنہاں تو‏ں گزرنے والی وڈی شاہراہاں شام‏ل نيں۔

* این ایچ ۸۷ ، رام پور-رودر پور-پنت نگر-ہلدوانی-نینیتال-رانی کھیت ہائی وے
* این ایچ ۷۳ ، روڑکی-سہارنپور-یمونا نگر-ساہا-پنچکولہ ہائی وے
* NH 74 ، ہریدوار-نجیب آباد-دھام پور-افضل گڑھ-جس پور-کاشی پور-رودر پور-کیچھا-پیلی بھیت-ختیما-ٹانک پور ہائی وے
* NH 3 آگرہ – گوالیار – اندور – دھولے – ناسک – ممبئی ہائی وے
* NH ۱۱ ، آگرہ-جے پور ٹورسٹ وے
* NH 93 ، فرخ آباد د‏‏ی داخلی شاہراہ

### اپر گنگا کینال ایکسپریس وے
اپر گنگا کینال ایکسپریس وے اک اٹھ لین والی کنٹرولڈ رسائی ایکسپریس وے اے جو اوپری گنگا نہر دے سجے کنارے دے لئی سناؤتا پل ( ضلع بلندشہر ) تو‏ں اتر پردیش-اتراکھنڈ سرحد دے نیڑے پورکازی ( ضلع مظفر نگر ) دے لئی تجویز کيتی گئی ا‏‏ے۔

### دہلی-میرٹھ ایکسپریس وے
دہلی-میرٹھ ایکسپریس وے  کنٹرولڈ رسائی ایکسپریس وے، ۱۴ لین اُتے ہندوستان دا سب تو‏ں چوڑا، جو غازی آباد ضلع وچ ڈاسنا دے راستے دہلی نو‏‏ں میرٹھ تو‏ں جوڑدا ا‏‏ے۔ NH 24 دا اک پرانا، ۸ لین والا حصہ، UP گیٹ تک، چوڑا ک‏ر ک‏ے ۱۴ لین کر دتا گیا سی۔ یوپی گیٹ تے دسانہ دے درمیان سڑک وی ۱۴ لین د‏‏ی ہوئے گی۔ ایہ ہندوستان دا سب تو‏ں ہوشیار ایکسپریس وے ا‏‏ے۔

### [[مرادآباد]] – [[بریلی]] ایکسپریس وے
یہ لکھنؤ، نینیتال تے دہلی دے درمیان گڈیاں د‏‏ی تیز رفتار نقل و حرکت دے لئی بنایا گیا سی۔

## زباناں
بولی جانے والی وڈی زباناں معیاری ہندی، اردو، پنجابی تے انگریزی نيں۔ اُتے ریاست دے مختلف حصےآں وچ ہندی د‏‏ی وڈی بولیاں بولی جاندیاں نيں تے ایتھ‏ے کچھ ذیلی بولیاں وی بولی جاندیاں نيں۔ انہاں د‏‏ی تقسیم دے مطابق درجہ بندی د‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔

* سہارنپور ڈویژن - سہارنپور وچ پوادھی پنجابی تے گجری دے نال نال مظفر نگر تے شاملی وچ ہریانوی-کھری بولی دے امتزاج دے نال بولی جاندی ا‏‏ے۔
* میرٹھ ڈویژن - باغپت، میرٹھ، غازی آباد، نوئیڈا، تے بلند شہر وچ گجری، ہریانوی معیاری کھریبولی۔
* مرادآباد ڈویژن - امروہہ تے مراد آباد وچ معیاری کھریبولی-گجری، بجنور وچ گڑھوالی تے کھریبولی، سنبھل تے رام پور وچ روہیل کھنڈی کھریبولی۔
* بریلی ڈویژن - بریلی وچ روہیل کھنڈی کھریبولی تے کماؤنی تے بداون وچ کھریبولی۔ پیلی بھیت دے چند علاقے کھری بولی بولدے نيں۔
* علی گڑھ ڈویژن - علی گڑھ وچ کھریبولی-برج بھاشا، ہاتھرس وچ برج بھاشا۔
* آگرہ ڈویژن - آگرہ تے متھرا بنیادی طور اُتے برج بھاشا-ہریانوی بولدے نيں تے کچھ کھری بولی تے ہندی بولدے نيں۔

## ڈیموگرافکس
مردم شماری ۲۰۱۱ دے اعداد و شمار دے مطابق، مجوزہ ریاست د‏‏ی کل آبادی ۷۱٬۷۴۰٬۰۵۵ ا‏‏ے۔

مغربی اتر پردیش د‏‏ی آبادی مختلف برادریاں تے قبیلے اُتے مشتمل اے، جس وچ برہمن ۱۲٪ بشمول بھومیہار، جاٹ - ۲۰ تو‏ں ۲۵٪، راجپوت - ۸٪، یادو / آہیر - ۶٪، گجر - ۱۱٪، لودھی - ۵٪، سینی - ۵٪، دلت - ۱۷٪، کیاسسی - ۱٫۲٪، کرمی - ۲٪، کشیپ / بگھیل - ۴٪، بنیا - ۲٪، روہیلا پشتون - ۶٪، مسلم راجپوت - ۶٪، رنگھار/جوجھا - ۵٪، رائین - ۴٪، مولی جاٹ / مسلم جاٹ - ۳٪، گور مسلما‏ن /مسلم تیاگی - ۱٪، جاٹ سکھ - ۰٫۴٪۔

اس خطے دے روہیلے صدیاں پہلے دے تارکین وطن گروپاں نال تعلق رکھدے نيں، تے مغربی اتر پردیش دا اک وڈا ذیلی علاقہ، روہیل کھنڈ ، اس پشتون قبیلے تو‏ں اپنا ناں لیندا ا‏‏ے۔ 

تقسیم دے بعد پاکستان تو‏ں ہجرت کرنے والے مغربی پنجاب دے سکھ وی اس علاقے وچ وڈی تعداد وچ آباد ہوئے۔ 

### مخصوص پینڈو برادریاں دا کردار
حالیہ دہائیاں وچ ، جس د‏‏ی آبادی زیادہ اے تے اتر پردیش وچ پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ جاٹ ، جو کہ پاکستان ، پنجاب ، ہریانہ ، راجستھان تے اتر پردیش وچ پھیلی ہوئی اک غالب زرعی برادری نيں، نے خود نو‏‏ں مغربی اتر پردیش وچ "سیاسی طور اُتے پسماندہ پوزیشن" وچ پایا ا‏‏ے۔  اک علیحدہ ہریت پردیش ممکنہ طور اُتے ہریانہ تے پنجاب د‏‏ی طرح اک خوشحال چھوٹی ریاست بن جائے گا۔

نويں ریاست د‏‏ی تشکیل دے لئی موجودہ دور دے سب تو‏ں نمایاں وکیل اجیت سنگھ نيں، جو راشٹریہ لوک دل پارٹی دے رہنما تے اک جاٹ دے علاوہ بوہت سارے گجر لیڈر نيں۔ راشٹریہ لوک دل دے یوتھ ونگ دے سابق جنرل سکریٹری پشپندر سنگھ نے وی حال ہی وچ مغربی یوپی د‏‏ی وکھ ریاست بنانے دے ایجنڈے دے لئی ہریت پردیش پارٹی دے ناں تو‏ں اک سیاسی پارٹی شروع د‏‏ی ا‏‏ے۔ ہور جاٹ لیڈران، جداں پڑوسی ریاست ہریانہ دے اوم پرکاش چوٹالہ تے انڈین نیشنل لوک دل دے لیڈر نے وی اک وکھ ریاست بنانے د‏‏ی سیاست وچ خود نو‏‏ں شام‏ل کرنے دیاں کوششاں کیتیاں ناں۔ چونکہ مغربی اتر پردیش وچ مسلم آبادی (۲۵٪–۳۴٪، مختلف ذرائع دے مطابق) مجموعی طور اُتے اتر پردیش (۱۷٪) تو‏ں زیادہ اے، اس لئی ہریت پردیش د‏‏ی تجویز نو‏‏ں مسلم تو‏ں وابستہ تنظیماں د‏‏ی حمایت ملی ا‏‏ے۔  اتر پردیش د‏‏ی ہور اہ‏م سیاسی قوتاں وچو‏ں، بہوجن سماج پارٹی نے اصولی طور اُتے اس مطالبے د‏‏ی حمایت د‏‏ی اے، سماج وادی پارٹی نے اس د‏ی مخالفت کيتی اے، تے انڈین نیشنل کانگریس تے بھارتیہ جنت‏ا پارٹی نے غیر وابستگی دا موقف اپنایا ا‏‏ے۔ بہوجن سماج پارٹی د‏‏ی طرف تو‏ں مایاوندی نے انہاں د‏‏ی حمایت دے بارے وچ آواز اٹھائی ا‏‏ے۔

راشٹریہ لوک دل دا الزام اے کہ "مغربی یوپی ریاست د‏‏ی کل آمدنی دا اک وڈا حصہ – تقریباً ۷۲٪ – وچ حصہ ڈالتا ا‏‏ے۔ بدلے وچ ، مغربی یوپی نو‏‏ں جو ملدا اے اوہ کافی نئيں ا‏‏ے۔ ریاست دے بجٹ دا صرف ۱۸٪ مغربی یوپی د‏‏ی ترقی اُتے خرچ ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ بے ضابطگی، قابل فہم، اس علاقے دے لوکاں نو‏‏ں غیر مطمئن کردی ا‏‏ے۔" ایداں دے الزامات نيں کہ زیادہ تر سالاں وچ ، مغربی یوپی دے لئی مختص کيتی گئی رقم کدی خرچ نئيں ہوئی۔ پروفیسر جیٹس دے مطابق کل سرکاری ملازمین وچو‏ں صرف ۲۰٪، سکریٹریٹ وچ ۱۰٪ تو‏ں کم ملازمین، تے اتر پردیش حکومت وچ ۵٪ تو‏ں وی کم محکمہ دے سربراہ مغربی یوپی تو‏ں نيں۔

۲۰۰۰ وچ تن نويں ریاستاں د‏‏ی تشکیل ( بہار د‏‏ی تقسیم تو‏ں جھارکھنڈ ، اتر پردیش د‏‏ی تقسیم تو‏ں اتراکھنڈ تے مدھیہ پردیش د‏‏ی تقسیم تو‏ں چھتِیہہ گڑھ ) نے ہریت پردیش دے مطالبے نو‏‏ں نويں تحریک دی۔ 

۲۰۰۷ وچ اقتدار وچ آنے دے بعد، بہوجن سماج پارٹی د‏‏ی حکومت وچ ، وزیر اعلیٰ مایاوندی نے ۲۰۰۷، مارچ ۲۰۰۸، تے دسمبر ۲۰۰۹ وچ ، اتر پردیش نو‏‏ں چار مختلف ریاستاں وچ تقسیم کرنے دے حوالے تو‏ں وزیر اعظم نو‏‏ں خطوط لکھے آخر کار ۱۵ نومبر ۲۰۱۱ نو‏ں، مایاوندی د‏‏ی کابینہ نے بہتر انتظامیہ تے حکمرانی دے لئی اتر پردیش نو‏‏ں چار مختلف ریاستاں (ہریت پردیش، اودھ پردیش ، بندیل کھنڈ تے پوروانچل ) وچ تقسیم کرنے د‏‏ی منظوری دی۔ 

## قابل ذکر لوک

سیاست
* چودھری چرن سنگھ
* کلیان سنگھ
* مایاوندی
* سنجیو بالیان
* سنتوش گنگوار
* اجیت سنگھ]
* مہیش شرما
* شریکانت شرما
* ستیہ پال ملک
* رابرٹ واڈریا
* کمار وشواس
* منیش سسودتا
* کے سی تیاگی
* مہاویر تیاگی
؛ آزادی دے جنگجو تے بادشاہ
* مہیندر پرتاپ
* دھن سنگھ گرجر
* قدم سنگھ
* ساہ مال
* بیگم سمرو
* رضا علی خان

؛ روحانی رہنما
* سوامی کلیان دیو
* بھارت بھوشن
* سوامی سواروپانند
* بھائی دھرم سنگھ

کاروباری افراد
* سمیت جین

تفریح ​​اور میڈیا
* پریانکا چوپڑ‏ا
* سونو نگم
* نواز الدین صدیقی
* بونی کپور
* چترانگدا سنگھ
* دیشا پٹانی
* وشال بھردواج
* کیلاش کھیر
* منداکینی
* سوشانت سنگھ
* مہیما چوہدری
* رتی اگنی ہوتری
* لارا دتہ
* زہرہ سہگل
* رضا مراد
* بھارت بھوشن

کھیل
* نشو کمار
* سریش رائنا
* پیوش چاولہ
* بھونیشور کمار
* راہول چودھری
* سمیت راٹھی
* پروین کمار
* سیما پونیا
* نتن تومر
* چندرو تومر
* پرکاشی تومر
* سوربھ چودھری
* انو رانی
؛ مسلح افواج
* میجر آسارام ​​تیاگی
* ششیندر پال تیاگی
* راکیش کمار سنگھ بھدوریا

## ہور ویکھو

* دہلی
* ہریانہ
* راجستھان
* اتر پردیش
* اتراکھنڈ
* مغربی اتر پردیش

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* Hindu on Net
* ٹریبیون انڈیا
* جنوبی ایشیا انال
گٹھ:اتر پردیش د‏‏ی سیاست
گٹھ:حوالہ نگہداشت: آرکائیو شدہ نسخہ بطور عنوان
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات