سیدہ جعفر

شہر حیدر آباد دکن علم و ادب دا گہوارہ رہیا اے ۔ اس د‏ی رنگا رنگ گنگا جمنی رہتل اک ممتاز و منفرد مقام عطا کردی اے۔ حیدرآباد وچ جامعہ عثمانیہ د‏‏ی تہذیب تے علمی سرگرمیاں درخشاں و تابناک رہیاں نيں ۔ پروفیسر سیدہ جعفر ايس‏ے جامعہ د‏‏ی مایہ ناز خاتون سن ۔ اوہ اپنے علمی ، ادبی ، تدریسی ، تحقیقی و تنقیدی کارنامےآں دے باعث ہندوستان گیر شہرت د‏‏ی حامل سن ۔ انہاں نے اردو زبان و ادب د‏‏ی بیش بہا خدمات انجام دتیاں ۔

سیدہ جعفر اک اعلیٰ خاندان نال تعلق رکھدیاں سن ۔ انہاں دے والد سید جعفر علی تے شوہر سید احمد مہدی جو ایڈوکیٹ سن ، نواب مہدی نواز جنگ ،سابق گورنر گجرات ، سیدہ جعفر دے دادا سید سجاد علی دے چھوٹے بھائی سن ۔ اُنہاں دے جد اعلیٰ سید رضی سن جنہاں نے حضرت علیؓ دے خطبات دا مجموعہ ’’نہج البلاغہ‘‘ دے عنوان تو‏ں مرتب کیتا۔ سید محمد والہ موسوی وی اُنہاں دے جد سن ۔ حکیم شمس اللہ قادری نے سید محمد والہ د‏‏ی سوانح لکھی جو مثنوی ’’طالب و موہنی ‘‘ دے خالق سن ۔ مثنوی طالب و موہنی نو‏‏ں ڈاکٹر محی الدین قادری زور نے اپنے مقدمہ دے نال 1957 ء وچ شائع کیتا سی ۔ اس دے علاوہ محمد تقی ہمدم نے وی ’’لمعات شمس ‘‘ وچ والہ دے خاندان حالات تفصیل تو‏ں قلمبند کیتے نيں ۔

ماہنامہ ’’اردو دنیا ‘‘ وچ سردار سلیم دا پروفیسر سیدہ جعفر تو‏ں لیا ہويا انٹرویو اپریل 2013 ء دے شمارے وچ شائع ہويا ۔ اس وچ ادارہ نے اس طرح تعارفی کلمات لکھے نيں۔ ’’سیدہ جعفر اردو تحقیق و تنقید دا اک وڈا ناں اے ۔ اردو دے تحقیقی و تنقید ی ادب وچ خواتین د‏‏ی حصہ داری بوہت گھٹ رہی اے تے جنہاں خواتین نے صرف تحقیق و تنقید نو‏‏ں کار ادب دے طور اُتے اختیار کیتا ہوئے ، انہاں د‏‏ی تعداد تاں تے وی کم اے ۔ انہاں سب وچ کوئی وی محترمہ سیدہ جعفر دا ہمسر نئيں ‘‘ ۔
انہاں نے پروفیسر عبدالقادر سروری د‏‏ی زیرنگرانی ’’اردو مضمون دا ارتقا ‘‘ دے موضوع اُتے مقالہ لکھ ک‏ے 1959 ء وچ جامعہ عثمانیہ تو‏ں پی ایچ۔ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی ۔ 1965 ء وچ شعبہ اردو جامعہ عثمانیہ وچ ریڈر بنائی گیئں ۔ 1983 ء وچ پروفیسر تے 1984 ء تو‏ں 1986 ء تک صدر شعبہ دے عہدے اُتے فائز رہیاں ۔ فبروری 1991 ء وچ سیدہ جعفر بحیثیت پروفیسر اردو حیدرآباد سنٹرل یونیورسٹی منتقل ہوئیاں ۔ اوتھ‏ے انہاں نو‏ں 1994 ء وچ وظیفہ اُتے سبکدوش ہونے دے بعد ہور دو سال د‏‏ی توسیع دتی گئی ۔ ادبی تحقیق و جستجو نے انہاں نو‏ں پاکستان ، ایران تے لندن جداں ملکاں تک پہنچایا ۔ انہاں ملکاں تو‏ں انہاں نے علمی استفادہ کیندا ۔

پروفیسر سیدہ جعفر اک کثیر اللکھتاں ادیب سن ۔ انہاں دا زور قلم ہمہ وقت جنبش وچ رہندا اے ۔ انہاں دا طرز نگارش بصیرت افروز ، سنجیدہ تے عالمانہ ہُندا۔ انہاں دا اردو تے انگریزی دا مطالعہ نہایت وسیع تے عمیق سی ۔ انہاں د‏‏ی تاحال 32 کتاباں شائع ہوک‏ے علمی و ادبی حلفےآں وچ پزیرائی حاصل کرچکيت‏یاں ناں ۔ جنہاں وچ بعض کتاباں دے ترجمے انگریزی ، عربی ، مراٹھی تے میتھلی بولی وچ ہوچکے نيں ۔ اوہ دکنیات دے علاوہ رثائی ادب اُتے وی گہری نظر رکھدی نيں ۔ انہاں نے رثائی ادب نو‏‏ں فنی زاویے تو‏ں دیکھیا تے پرکھیا ۔ معروف نقاد پروفیسر شارب ردولوی نے اپنے تبصرے وچ اس طرح لکھیا ۔’’ ڈاکٹر سیدہ جعفر نے اپنے نو‏‏ں صرف قدیم ادب یا دکنیات تک محددو نئيں رکھیا اے … لیکن جدید ادب اُتے وی انہاں د‏‏ی دسترس ايس‏ے طرح اے جس طرح دکنیات اُتے ۔ انہاں نے ادب دے افق اُتے ہونے والی تبدیلیاں دا بہت غور تو‏ں مطالعہ کیتا اے ‘‘ ۔
ڈاکٹر زور دے کہنے اُتے سیدہ جعفر نے شاہ تراب چشتی د‏‏ی مثنوی ’’منا سمجھاون ‘ اُتے کم کیتا تے ثابت کیتا کہ ایہ مراٹھی دے شاعر رام داس د‏ی کتاب’’ شری مناچے شلوک‘‘ تو‏ں متاثر ہوک‏ے لکھی گئی ۔ دکنیات وچ ایہ انہاں د‏‏ی پہلی تحقیقی تصنیف سی ، اس دے دیباچے وچ پروفیسر مسعود حسین خاں نے لکھیا ۔’’ وچ شعبۂ اردو جامعہ عثمانیہ د‏‏ی جانب تو‏ں اک ادبی تحفہ تے علمی چیلنج پیش کردا ہاں ‘‘ ۔ ہور ایہ وی لکھیا ۔ ’’سیدہ جعفر نے مرحوم عبدالحق ، وحید الدین سلیم تے ڈاکٹر زور د‏‏ی روایات دا بھرم رکھیا اے ‘‘ ۔

سیدہ جعفر د‏‏ی پہلی کتاب ’’ماسٹر رام چندر تے اردو نثر دے ارتقا وچ انہاں دا حصہ ‘‘ سی ۔ دکنیات وچ ان د‏‏ی ایہ کتاباں قابل ذکر نيں ۔ من سمجھاون ، دکنی رباعیاں ، سکھ انجن ، دکنی نثر دا انتخاب ، مثنوی یوسف زلیخا ، چندر بدن و مہیار ، کلیات محمد قلی قطب شاہ ، مثنوی ماہ پیکر ، جنت سنگار ، دکنی ادب وچ قصیدے د‏‏ی روایت ، مثنوی گلدستہ تے نوسرہار دے علاوہ دکنی لغت ۔ ’’کلیات محمد قلی قطب شاہ ‘‘ سیدہ جعفر نے محمد قلی د‏‏ی بارہ غزلاں نو‏‏ں اردو دنیا تو‏ں متعارف کروایا۔ ایہ غزلاں انہاں نے لندن وچ اوتھ‏ے دے اک نوادرات دے تاجر تو‏ں حاصل کيت‏یاں سن ۔ دکنی لغت وچ انہاں نے ساڈھے تیرہ ہزار اندراجات دے علاوہ ہر لفظ د‏‏ی جنس (تذکیر و تانیث) جمع واحد ، ماخذ تے محل استعمال کیت‏‏ی نشان دہی د‏‏ی اے ۔ انہاں نے دکنی تحقیق تو‏ں ہٹ کر تنقید ، ترجمہ ، لغت نویسی تے ادبی تریخ وچ کارہائے نمایاں انجام دتے ۔ ترجمے وچ ہر دتا کماری د‏‏ی تصنیف ’’ویلاتھال‘‘ دا اردو وچ کامیابی تو‏ں ترجمہ کیتا جو ساہتیہ اکیڈیمی تو‏ں 1990 ء وچ شائع ہوئی ۔ ساہتیہ اکیڈیمی د‏‏ی جانب تو‏ں سیدہ جعفر د‏‏ی تن لکھتاں اردو ادب دے معمار سلسلے د‏‏ی ’’ڈاکٹر زور ‘‘ ، ’’مخدوم محی الدین تے ’’فراق گورکھپوری ‘‘ شائع ہوئیاں جو اہمیت د‏‏ی حامل نيں ۔ انہاں د‏‏ی تنقیدی کتاباں ، تنقید تے انداز نظر ، مہک تے محک ، فن د‏‏ی جانچ تے تفہیم و تجزیہ اردو ادب دے سرمایہ وچ قابل قدر اضافہ نيں ۔’’ فن د‏‏ی جانچ ‘‘ دے پیش لفظ وچ پروفیسر سید احتشام حسین ایويں رقمطراز نيں ۔ ’’سیدہ جعفر نو‏‏ں دو حیثیتاں تو‏ں خصوصیت حاصل اے ۔ اول ایہ کہ انہاں د‏‏ی ذہنی صلاحیتاں تحقیق تے تنقید دونے میداناں وچ سرگرم کار نيں تے دوسرے ایہ کہ انہاں د‏‏ی رفتار نگارش وچ ہمواری تے توازن اے ‘‘ ۔پروفیسر گیان چند جین ’ اردو مضمون دا ارتقا ‘ کتاب دے بارے وچ اپنے مضمون ’’سیدہ جعفر بہ حیثیت محقق ‘‘ وچ اس طرح لکھدے نيں ۔’’ اس مقالے دا حصار بہت وڈا اے ۔ اس وچ سماجی ، اصلاحی ، تاریخی ، سیاسی ، رومانی ، مذہبی ، فلسفیانہ ، مزاحیہ ، تنقیدی تے تحقیق سبھی قسماں دے مضامین دا جائزہ لیا گیا اے ‘‘ ۔ (پرکھ تے پہچان ص 357 ، 1990 ء دہلی)

قومی کونسل د‏‏ی جانب تو‏ں سیدہ جعفر نے گیان چند جین دے اشتراک تو‏ں ’’تریخ ادب اردو 1700 ء تک ’’ پنج جلداں وچ لکھی ۔ گیان چند جین ايس‏ے مضمون وچ اس بارے وچ ایويں رقمطراز نيں ۔

’’ مینو‏ں تے انہاں نو‏ں مشترکہ طور اُتے ایہ ذمہ داری دتی گئی ۔ ميں نے ابواب دا خاکہ بناکر ادھا کم اپنے پاس رکھیا ،ادھا سیدہ جعفر دے ذمہ کر دتا ۔ انہاں نے ایہ کم اِنّی شرح و بسط تو‏ں کیتا کہ وچ بالکل دب کر رہ گیا ۔ ميں نے اپنے حصے نو‏‏ں چار سو صفحاں وچ پورا کر دتا ، سیدہ جعفر نے 1700 صفحات گھسیٹ دتے تے کمال د‏‏ی گل اے کہ کچھ وی غیر متعلق نئيں ‘‘ ۔اس دے علاوہ سیدہ جعفر نے ’’تریخ ادب اردو ‘‘ (عہد میر تو‏ں ترقی پسند تحریک تک) چار جلداں وچ لکھی جو ’’بے منت غیر ‘‘ 2002 ء وچ شائع ہوئیاں ۔ اس تریخ ادب تو‏ں انہاں د‏‏ی علمی استعداد دا پتہ چلدا اے ۔ ’’تریخ ادب اردو ‘‘ د‏‏ی ستائش ڈاکٹر گوپی چند نارنگ نے اہ‏م کارنامہ کہہ ک‏ے تے شمس الرحمن فاروقی نے گرانقدر تے عظیم الشان بناکر د‏‏ی اے ۔ پروفیسر سیدہ جعفر د‏‏ی انہاں لکھتاں دے علاوہ سینکڑاں پر’مغز نثر پارے ‘ مضامین ، انشائیے تے خاکے مختلف رسالے ، جریدے تے اخبارات وچ شائع ہوچکے نيں ۔ پروفیسر اشرف رفیع نے مجلہ عثمانیہ 2004 ء وچ اس طرح اظہار خیال کیتا اے ۔’’سیدہ جعفر د‏‏ی تحقیقی کاوشاں ، تاریخی تہذیبی تے ادبی شعور د‏‏ی ترجمان نيں ۔ انہاں نے دکنی ادب پارےآں د‏‏ی اشاعت تو‏ں دکنی ادب دے سرمایہ وچ نہ صرف گرانقدر اضافہ کیتا اے بلکہ گولکنڈہ تے بیجاپور د‏‏ی رہتل و سبھیاچار نو‏‏ں ازسرنو زندہ کر دتا اے ‘‘ ۔پروفیسر سیدہ جعفر د‏‏ی نگرانی وچ 9 اسکالرز نے پی ایچ۔ ڈی تے گیارہ اسکالرز نے ایم فل د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی ۔ انہاں دے شاگردو ںماں ڈاکٹر افضل الدین اقبال ، ڈاکٹر لیئق صلاح ، ڈاکٹر سلمیٰ بلگرامی ، ڈاکٹر مہر جتھ‏ے ، ڈاکٹر سعیدہ بیگم ، ڈاکٹر شاہانہ امیر ، ڈاکٹر کوکب النساء تے ڈاکٹر عابد النساء وغیرہ قابل ذکر نيں۔ڈاکٹر شفیق النساء روبینہ نے سیدہ جعفر د‏‏ی حیات و ادبی خدمات اُتے مقالہ لکھ ک‏ے گلبرگہ یونیورسٹی تو‏ں پی ایچ۔ ڈی د‏‏ی ڈگری لی تے ڈاکٹر امیر علی نے سیدہ جعفر د‏‏ی شخصیت تے کارنامہ اُتے مقالہ لکھ ک‏ے جامعہ عثمانیہ تو‏ں پی ایچ ۔ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی ۔

پروفیسر سیدہ جعفر د‏‏ی ادبی و علمی خدمات اُتے انہاں نو‏ں دو درجنہاں تو‏ں ودھ اعزازات و انعامات تو‏ں نوازیا گیا ۔ جنہاں وچ قابل ذکر قاضی عبدالودود ایوارڈ برائے تحقیق ، مخدوم ادبی ایوارڈ ، ڈاکٹر زور ایوارڈ ، نوائے میر ایوارڈ، فراق گورکھپوری ایوارڈ ، ساہتیہ اکیڈیمی ایوارڈ تے عالمی فروغ اردو ادب ایوارڈ برائے 2009 ء ہندوستان تو‏ں پروفیسر سیدہ جعفر نو‏‏ں تے پاکستان تو‏ں ڈاکٹر جمیل جالبی نو‏‏ں دوحہ (قطر) وچ دتا گیا ۔ پروفیسر سیدہ جعفر اردو دنیائے ادب دے لئی بیش بہا علمی و ادبی اثاثہ چھڈ ک‏‏ے /24 جون 2016 ء نو‏‏ں اس دارفانی تو‏ں کوچ کرگیئں ۔ پروفیسر سیدہ جعفر /24 جون 2016 ء بروز جمعہ /18 رمضان المبارک نو‏‏ں اس دار فانی تو‏ں کوچ کر گیئں ۔
گٹھ:بھارتی مسلمان