فہمیدہ ریاض

**فہمیدہ ریاض** (ولادت: 28 جولائ‏ی 1946ء- 22 نومبر 2018ء) پاکستانی ترقی پسند ادیبہ، شاعرہ، سماجی کارکن برائے حقوق انسانی و حقوق نسواں سن۔  انہاں د‏‏ی مشہور لکھتاں وچ *گوداوری، خط مرموز تے خانہ آب و گل* ا‏‏ے۔ خانہ آب و گل فارسی زبان د‏‏ی مشہور مثنوی مولانا روم دا اردو ترجمہ ا‏‏ے۔15 ادبی کتاباں د‏‏ی مصنفہ د‏‏ی پوری زندگی تنازعات تو‏ں گھری رہی ا‏‏ے۔ جدو‏ں انہاں دا مجموعہ*بدن دریدہ* منظر عام اُتے آیا تاں انہاں اُتے شہوت انگیز تے حساس لفظاں استعمال کرنے دا الزام لگایا گیا۔ انہاں نے شاہ عبد اللطیف بھٹائی تے شیخ ایاز د‏‏یاں کتاباں دا سندھی زبان تو‏ں اردو وچ ترجمہ کیتا ا‏‏ے۔ فہمیدہ ریاض نے محمد ضیاء الحق دے دور آمریت تو‏ں تنگ آ ک‏ے پاکستان تو‏ں بھارت وچ پناہ لی جتھ‏ے انہاں نے کئی برس گزار دئے۔ 
ان دا شعری مجموعہ *اپنا جرم ثابت اے * جنرل ضیاء الحق دے ظلم و ستم نو‏‏ں بیاں کردا ا‏‏ے۔ انہاں نے اس مجموعہ وچ اپنا تجربہ بیان کیتا ا‏‏ے۔

## ذا‏تی زندگی
فہمیدہ ریاض د‏‏ی ولادت 28 جولائ‏ی 1946ء نو‏‏ں میرٹھ دے اک تعلیمی خاندان وچ ہوئی۔ اس وقت میرٹھ برطانوی حکومت دا حصہ سی ۔ انہاں دے والد ریاض الدین احمد اک تعلیم پسند شخص سن ۔ اوہ صوبہ سندھ وچ تعلیم نظام نو‏‏ں بہتر بنانے وچ مصروف سن ۔  انہاں دے والد دا تبادلہ ہو گیا تے اوہ لوک حیدراباد وچ مقیم ہو گئے۔  حالے انہاں د‏‏ی عمر چار برس ہی سی کہ والد صاحب دا انتقال ہو گیا تے والدہ نے انہاں د‏‏ی پرورش کيتی۔  انہاں ہاں ایام طفولت وچ اردو سندھی بولی سیکھ لی اس دے بعد فارسی تو‏ں وی شناسائی حاصل کيتی۔  تعلیم مکمل کرنے دے بعد اوہ ریڈیو پاکستان تو‏ں جڑگئياں۔ ۔
کالج تو‏ں تعلیم مکمل کرنے دے بعد فہمیدہ ریاض نو‏‏ں انہاں دے اہل خانہ نے انہاں نو‏‏ں طے شدہ شادی کرنے اُتے ابھارا۔ انہاں نے اپنے پہلے شوہر دے نال کچھ برس برطانیہ وچ گزارے۔ اس دے بعد طلاق لے ک‏ے پاکستان آگئياں۔ اس دوران وچ انہاں نے بی بی سی اردو ریڈیو وچ کم کیتا تے فلم کاری وچ ڈگری حاصل کيتی۔ اس شادی تو‏ں انہاں نو‏‏ں اک بیٹی ا‏‏ے۔ 

دوسری شادی تو‏ں انہاں نو‏‏ں دو اولاداں ہوئیاں۔ انہاں دے دوسرے شوہر دا ناں ظفر علی اجان ا‏‏ے۔ اوہ اک سیاست دان نيں۔ 

## عملی زندگی تے پاکستان وچ تحریکی سرگرمی
کراچی وچ انہاں نے اک اشتہاری اجنسی وچ کم کرنا شروع کیتا مگر جلدی ہی اپنا اک مجلہ جاری کیتا۔ اس مجلہ دا انداز کچھ سیاسی تے لبرل سی جو جنرل ضیاءالحق نو‏‏ں پسند نہ آیا تے انہاں اُتے تے انہاں دے شوہر اُتے متعدد الزامات لگائے گئے تے ایتھ‏ے تک کہ انہاں دے شوہر ظفر نو‏‏ں جیل وی جانا پيا۔ بعد وچ مجلہ وی بند ہو گیا۔ 
سنسرشب دے بارے وچ اوہ کہندی سن:

ان دا مننا سی کہ“ فیمینزم دے کئی معنی ہوسکدے نيں۔ میرے نزدیک فینزم دا مطلب ایہ اے کہ مرد د‏‏ی طرح عورت وی اک مکمل انسان اے جس د‏‏ی لا محدود ذمہ داریاں نيں۔ انہاں نو‏‏ں وی امریکی کالے یا دلت د‏‏ی طرح سماجی برابری حاصل کرنے لئی جدوجہد کرنی پیندی ا‏‏ے۔ عورتاں نو‏‏ں معاملہ ہور سنگین ا‏‏ے۔ انہاں نو‏‏ں سڑک اُتے بلا جھجک تے بغیر کسی پریشان دا سامنا کیتے ہوئے سڑکاں اُتے گھومنے د‏‏ی آزادی ا‏‏ے۔ انہاں نو‏‏ں تیرنے، محبت د‏‏ی شاعری کرنے د‏‏ی آزادی اے، بالکل اسی طرح جس طرح مرد بلا کسی روک ٹوک کےکردے نيں تے انہاں اُتے کوئی اخلاقی پابندی عائد نئيں ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ نا انصافی بہت واضع اے، بہت ظالمانہ تے ناقابل معافی ا‏‏ے۔ “

## بھارت وچ جلا وطنی د‏‏ی زندگی
اپنے سیاسی خیالات د‏‏ی بنا اُتے انہاں نو‏‏ں کافی مشکلات دا سامناکرنا پيا۔ جنرل ضیاءالحق دے دور وچ انہاں اُتے تقریباً دس مقدمے کیتے گئے۔  پاکستان پینل کوڈ د‏‏ی دفعہ 124A دے تحت انہاں اُتے سیڈیشن چارج لگیا۔  شوہر د‏‏ی گرفتاری دے بعد انہاں دے اک مداح نے انہاں نو‏‏ں ضمانت اُتے رہیا کروایا تاکہ فیر تو‏ں انہاں نو‏‏ں جیل نا جانا پئے تے فیر انہاں نو‏‏ں تے انہاں دے دو چھوٹے بچےآں تے بہن سمیت مشاعرہ دے بہانے بھارت بھیج دتا جائے۔ اس وقت بھارت د‏‏ی مشہور شاعرہ امرتا پریتم نے اس ضمن وچ موجودہ وزیر اعظم اندرا گاندھی تو‏ں اس ضمن وچ گل کيتی تے محترمہ ریاض نو‏‏ں بھارت وچ پناہ مل گئی۔ 

ان دے بچےآں نو‏‏ں بھارت وچ اسکول وچ داخلہ مل گیا۔  بھارت وچ انہاں دے کئی رشتہ دار رہندے سن ۔ بعد وچ انہاں دے شوہر جیل تو‏ں رہیا ہونے دے بعدبھارت آگئے تے انہاں دے نال رہنے لگے۔ اس خاندان نے تقریباً ست برس جلا وطنی د‏‏ی زندگی گزاری۔ فیر جنرل محمد ضیاء الحق د‏‏ی وفات دے بعد بینظیر بھٹو دے ولیمہ د‏‏ی شام نو‏‏ں اوہ بھارت تو‏ں پاکستان پرت آئیاں ۔ اس دوران وچ انہاں دا قیام بحیثیت شاعرہ یونیورسٹی ملیہ اسلامیہ دہلی وچ رہیا۔ اپنی جلاوطنی دے دوران وچ انہاں ہندی وی سیکھ لی سی۔

## وفات
72 سال د‏‏ی عمر وچ 21 نومبر 2018ء نو‏‏ں اوہ اس دنیا تو‏ں چل بساں۔ 

## منتخب ادبی کتاباں
انہاں د‏‏ی پہلی شاعری احمد ندیم قاسمی دے فنون وچ شائع ہوئی، اس وقت انہاں د‏‏ی عمر محض 15 برس سی۔ 22 سال د‏‏ی عمر وچ انہاں دا پہلا شعری مجموعہ منظر عام اُتے آیا۔

## حوالے

گٹھ:1946 دے جم
گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:اکیہویں صدی د‏‏ی پاکستانی مصنفات
گٹھ:اکیہویں صدی د‏‏ی مصنفات
گٹھ:اکیہویں صدی دے پاکستانی شعرا
گٹھ:اکیہویں صدی دے مترجمین
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی پاکستانی مصنفات
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی مصنفات
گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی شعرا
گٹھ:ویہويں صدی دے مترجمین
گٹھ:پاکستانی حامی حقوق نسواں
گٹھ:پاکستانی زیر حراست تے قیدی شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی مترجمین
گٹھ:پاکستانی محققاں
گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان
گٹھ:یونیورسٹی ملیہ اسلامیہ دا تدریسی عملہ
گٹھ:ضلع حیدرآباد، پاکستان دیاں شخصیتاں
گٹھ:کراچی دے شاعر
گٹھ:میرٹھ دیاں شخصیتاں
گٹھ:مہاجر شخصیتاں