ندھان سنگھ چگھا

**ندھان سنگھ چگھا** (جون 1855 - 6 دسمبر 1936) اکّ غدری لیڈر سی۔ بریٹیش اہلکاراں ولوں اس نوں سبھ توں خطرناک اتے پرمکھ غدریاں وچوں اکّ منیا جاندا سی۔ جد پھانسی دی سزا سنائی گئی تاں آپ نے ججاں نوں ایہہ آکھیا: "بسّ؟ اینا ہی زور سی؟"

## جیونی

### مڈھلا جیون
ندھان سنگھ دا جم 1855 وچ جدید  پنجاب دے موگا ضلعے دے اک پنڈ چگھا، نیڑے قصبہ دھرمکوٹ وچ ہویا سی۔ ایہناں دے پیؤ دا نام سندر سنگھ سی۔ اکّ سروت دسدا اے کہ اوہ 1851 وچ پیدا ہویا سی۔

### چین وچ جانا
thumb|ندھان سنگھ 'چگھا' دی جوانی وچ تصویر
سن 1882 وچ، ندھان سنگھ بھارت توں شنگھائی لئی روانہ ہویا، جتھے اوہ اکّ چوکی دار وجوں کم کردا سی اتے بعد وچ مقامی گردوارے دا خزانچی بن گیا۔ اس نے مقامی گردوارے دی اساری وچ مدد کیتی سی۔

جدوں کہ چین وچ، ندھان سنگھ نے سکھ مذہبی رسماں مطابق اکّ چینی عورت نال ویاہ کیتا، جس نال اس دا اکّ پتر ہویا جسدا نام اوہناں نے بجے سنگھ رکھیا۔ ندھان سنگھ نے اگست 1909 وچ شنگھائی وچ ڈونگباؤکنگ روڈ گردوارے وچ اکّ ایتوار نوں چینی عورت نال ویاہ کروا لیا۔ اس دی چینی لاڑی پوٹنگ دی مول نواسی سی (پدونگ) دی سکھ دھرم وچ تبدیلی کرن دی اچھا سی جو کہ بھارتی بھائیچارے وچ جانی جاندی سی، اتے اوہ ویاہ کرکے بہت خوش سی۔ اس چینی عورت نے سکھ دھرم اپنا لیا اتے اس نوں گرشرن کور وجوں نام دتا گیا جدوں کہ ندھان دا نام اکّ *[[امرت سنچار]]* تقریب وچ جگجیت سنگھ رکھیا گیا سی۔ ویاہ دی رسم وچ *[[انند کارج|آنند کارج]]*  کیتا گیا سی، جتھے گرو گرنتھ صاحب دے دوآلے چار چکر کے لاواں لئیا سن۔ مقامی سکھاں دی اکّ وڈی گنتی نے انترجاتی چینی-پنجابی ویاہ وچ حصہ لیا، جس وچ 20 عورتاں شامل سن۔ ایہہ پہلا انترجاتی چینی-سکھ ویاہ سی جو ڈونگباؤکنگ روڈ گردوارے وچ ہویا سی۔

ندھان سنگھ متحدہ راج امریکہ جان توں پہلاں کئی سالاں لئی شنگھائی وچ رہا۔

### متحدہ راج امریکہ وچ سیٹل ہونا
جدوں ندھان سنگھ امریکہ چلے گئے، ادوں بھارت دی آزادی دے سنگرام واسطے  نے غدر پارٹی دا قیام کیتا سی۔ ندھان غدر پارٹی دا ممبر بن گیا اتے پارٹی دی ایگزیکٹیو کمیٹی دے اکّ اگجکٹو وجوں چنیا گیا۔ اپریل 1914 وچ، ندھان سنگھ نوں سٹاکٹن، کیلیفورنیا دی خالصہ دیوان سوسائٹی دا پردھان چنیا گیا۔

### بریٹیش مخالف شورش پیدا کرن دیاں تیاریاں
پہلی عالمی لڑائی دوران، ندھان سنگھ، ہور اگھے  غدریاں دے نال، انگریزاں خلاف ہتھیاربند شورش پیدا کرن دے مقصد نال بھارت واپس پرتیا۔ آخرکار بھارت واپس آؤن دے ارادے نال، اوہ پہلی وار 29 اگست 1914 نوں سین فرانسسکو وچ *ایس. ایس. کوریا* وچ سوار ہویا، پیارا سنگھ (لنگیری، ہوشیارپور   اتے تن ہوراں دے نال جاپان دے ناگاساکی وچ اتریا، اتے اگے ودھ کے شنگھائی، چین گیا، جتھے اسنے غدر دے کارن لئی پیسہ اکٹھا کیتا۔ شنگھائی وچ اکتر کیتے گئے کجھ فنڈ مول روپ وچ *[[کاماگاٹامارو ذکر|کاماگاٹا مارو]]* وچ سوار لوکاں دیاں ضرورتاں لئی دتے گئے ، حالانکہ جہاز دے سوارا نوں شنگھائی وچ اترن دی آگیا نہ دتے جان کارن، اس دے مقصد لئی فنڈ ندھن سنگھ نوں اس دے اپنے غدر دے ایجنڈے دی بجائے الاٹ کیتے گئے سن۔ جدوں اوہ شنگھائی وچ سی، تاں ندھان سنگھ نے غدر دے لوکاں نوں اکّ تار بھیجیا کہ جو منیلا وچ اترے، اوہناں نوں چیتاونی دتی کہ ہانگ کانگ دے اہلکار ہتھیاراں اتے غدر نال متعلق ساہت لئی جہاز دی سخت بھال کرن جا رہے ہن۔ اس چیتاونی دے کارن، دوجے جہاز اتے غدر دے لوکاں نے اپنے سارے غدری ساہت نوں سمندری جہاز وچ سٹّ دتا اتے اوہناں دے روالور اتے گولہ بارود غدر دے لیڈراں نوں رکھن لئی دتے گئے سن۔ ندھان سنگھ اپنی چینی بیوی اتے پتر نوں ملن گیا جدوں اوہ اس ویلے دوران شنگھائی وچ رہا۔

ندھان سنگھ نے اس مالی رقم اتے گولہ بارود دے 600 راؤنڈ نال شنگھائی چھڈّ دتا، جس وچ ٹوسا مارو اپنے کجھ غدر دے سہیوگیاں نوں لے کے گیا سی۔ دوویں جہاز اکّ دوجے دے لگبھگ اسے ویلے پیناگ، ملایا وچ اترے، جس وچ غدری سوار سن اتے ہن توں بریٹیش ولوں رکھے گئے سن۔ ملایا وچ ندھان سنگھ دی نظربندی توں بعد، اسنے فوجیاں نوں ملن اتے ہتھیار حاصل کرن دی کوشش کیتی پر اوہ ناکام رہا۔ ندھان سنگھ غدر دے اکّ گروہ دا حصہ سی جس نے ملایا دے گورنر نوں اپیل کیتی کہ اوہ دوویں کشتیاں نوں اپنی منزل ول ودھن دین، جو کہ کامیاب رہا۔

### پنجاب نوں واپسی
thumb|اپنے بعد دے سالاں وچ ندھان سنگھ، ca.1930
ندھان 7 نومبر 1914 نوں لدھیانہ، پنجاب پہنچیا، جتھے اس نوں علاقہ وچ ہتھیاربند شورش پیدا کرن دا کم سونپیا گیا سی۔ اس طرحاں، اسنے شورش لئی بمباں مربعے وسپھوٹکاں دا اساری کرن والیاں فیکٹریاں شروع کر دتیاں۔ ایہہ بمب فیکٹریاں جھابیوال اتے لوہت بدی وکھے واقع سن۔ 30 نومبر 1914 نوں فروزپور چھاؤنی اتے اچانک حملہ کرن دی سکیم بنائی گئی سی پر ایہہ دیس دروہیاں کارن عمل وچ نہیں آئی۔

## گرفتاری
بابا روڑ سنگھ چوہڑچکّ دے نال ندھان سنگھ نوں 29 اپریل 1915 نوں انگریزاں نے گرفتار کر لیا سی جدوں اوہ اکّ گھم رہے بھکشو وجوں خفیہ روپ وچ سی۔ لاہور دے پہلے سازش کیس، جس وچ کرتار سنگھ سرابھا سمیت 24 نوں موت دی سزا سنائی گئی سی، ندھان سنگھ وی اوہناں وچ شامل سن۔ جد ٹربیونل نے 13 ستمبر 1915 نوں پھانسی دی سزا سنائی تاں ساریاں نے ہی ججاں دا شکریہ ادا کیتا۔ بھائی ندھان سنگھ نے اس ویلے آکھیا؛
"بسّ؟ اینا ہی زور سی؟"
 حالانکہ، بعد وچ نامزد کونسل دی صلاح نال کرتار سنگھ سرابھا, وشنوں گنیش پنگلے, جگت سنگھ سر سنگھ والا، ہرنام سنگھ سیالکوٹی، بکھشیس سنگھ گلوالی، سرین سنگھ گل والی (وڈا) اتے سرین سنگھ گل والی (چھوٹا) دی  اس دی موت دی سزا بحال رکھی تے 17 دی شجا نوں عمر قید وچ بدل دتا گیا سی تے ندھان سنگھ وی ایہناں وچ سی۔

## بعد دی زندگی
اپنی سزا کٹن توں بعد، ندھان سنگھ نے اپنے باقی سال پنجاب وچ بتائے اتے اکّ مذہبی انسان وجوں ستکارت ہو گیا۔ ندھان سنگھ اوہناں *[[پنج پیارے|پنج پیاریا]]* دا حصہ بنیا جناں نے 14 اکتوبر 1932 نوں پنجہ صاحب وکھے ہریمندر دا نینھ پتھر رکھیا سی۔ ندھان سنگھ نے گردوارے لوہگڑھ (دینانگر ) اتے گردوارے سنگھ سبھا (موگا) دوواں تھاواں تے پردھان وجوں سیوا نبھائی۔ 6 دسمبر 1936 نوں موگا وچ ندھان سنگھ دی موت ہو گئی۔

## حوالے

گٹھ:پنجاب صوبہ (برطانوی ہند) دے لوک
گٹھ:موت 1936
گٹھ:دیس بھگت
گٹھ:سیاستدان