خانان سائبیریا

خانان سائبیریا یاں خانان سیبیر سائبیریا چ اک تاتاری ترک خانان سی جہڑی 1490ء توں 1598ء تک قائم رہی ۔ خانان دی آبادی مختلف ، سائبیریائی تاتاری ، خانٹی ، مانسی ، نینیت تے سیلکوپ نسلاں دے لوکاں تے مشتمل سی ۔ خانان دا پہلا خان تائی بوغا تے آخری کوچم خان سی ۔

## [[تریخ]]

خانان سائبیریا 15ویں صدی عسوی چ قائم کیتی گئی جدوں طلائی اردو دے خاتقے دے بعد جوجی خان دے ٹبر دے منگول زوال دی حالت ج سن ۔ اس ریاست دا اصل راجگھر چیمگی تورا سی ۔ اس دا پہلا خان تائی بوغا سی ۔ اسدا جانشین اسدا پتر خوجہ بنئیا تے اسدے بعد اسدا پتر مار تخت تے بیٹھا ۔

دریائے ارتش تے توبول دے وچکار تائی بوغا ٹبر دے علاقے بغیر کسے دوجے دعوے دے نئیں سن ۔ جوجی خان دی اولاد چوں شیبانی اس علاقے تے اپنا حق جتاندے سن ۔ اباک خان جسدا تعلق شیبانیاں دے اک گھرانے نال سی ، نے مار نوں قتل کر کے چیمگی تورا تے قبضہ کر لئیا ۔ تائی بوغا حکومت مار دے پوتے محمد نے بحال کیتی ، جسنے 1493ء چ دریائے ارتش دے کنارے اک جنگ چ ابک خان نوں قتل کر دتا ۔ محمد نے چیمگی تورا دی بجائے دریائے ارتش دے کنارے نویں راجگھر قاشلق دا انتخاب کیتا جسنوں سیبیر تے ایسکر (عسکر) وی آکھئیا جاندا سی ۔

1552ء چ روسی سلطنت دی خانان قازان تے فتح دے بعد سائبیریا د ے تائی بوغا خان "یادگار خان نوں ماسکو نال دوستانہ تعلقات استوار کرن تے مجبور کیتا ۔ یادگار خان دے مقابلے چ اک شیبانی ، اباک خان دا پوتا کوچم خان آئیا تے کئی ورہےآں (1556ء توں 1563ء ) دی لڑائی دے مگروں یادگار مارئیا گئیا تے کوچم سائبیریا دا خان بن گئیا ۔

## سائبریا دی فتح

وڈا مضمون: کوچم خان تے روس دی سائبیریا دی فتح

کوچم نے سائبیریائی تاتاریاں نوں اسلام چ لیان دی کوشش کیتی جہڑے زیادہ تر شامانزم نوں منن آلے سن(ایہہ روسیاں دا خانان تے مل مارن دا بہانہ سی) ۔ اسدے ستروگانوف دیاں تجارتی پوسٹاں تے حملے دا فیصلے دا نتیجہ خانان سائبیریا دے خلاف کاسک یرماک دی قیادت چ روسی سلطنت دے حملے دی شکل چ نکلئیا ۔ 1582ء چ کوچم خان دیاں فوجاں نوں چواش کیپ دی لڑائی چ یرماک دے ہتھوں شکست ہوئی تے کاسک اک ورہے بعد راجگھر قاشلق چ داخل ہو گئے ۔ کوچم نے اپنیاں فوجاں نوں دوبارہ منظم کیتا تے 1584ء چ یرماک نوں اک لڑائی چ قتل کر دتا تے خانان دی حکومت دوبارہ حاصل کر لئی ۔ اگلے 14داں سالاں چ روسیاں نے ہولی ہولی ساری ریاست تے مل مار لئیا ۔ 1598ء چ کوچم خان دریائے اوب دے کنارے لڑائی چ شکست کھا گئیا تے نگوئے اردو دے علاقے ول چلا گئیا تے اسدی حکمرانی ختم ہوگئی ۔ 
اس دے نال ایہہ خانان سائبیریا دی خودمختار حثیت ختم ہو گئی تے اوہ روسی سلطنت دے مل چ آ گئی ، تے اج تک ایہہ علاقہ روسیاں دے قبضے چ اے ۔ ایتھے روسیاں دی آبادکاری پاروں مقامی سائبیریائی تاتاری مسلمان ہن ، اقلیت ، چ ، نیں ۔
## خانیت دے خان

*سیبیر خانیت اتے دو ٹبراں اک دوجے دے بعد (کدی اک تے کدی دوجا) نے راج کیتا ۔ اک طائع بغا ٹبر تے دوجا شیبانی ٹبر ۔ 
*ایہہ سیبیر خانیت دے خاناں دی لسٹ اے :

** *نیلے رنگ چ [[سائیبیریا]] دا [[شیبائی ٹبر]] .*
****چٹے رنگ چ [[سائیبیریا]] دا [[طائع بغا ٹبر]]*.

## [[طائع بغا ٹبر]]
*طائع بغا
*خواجہ ابن طائع بغا
**مار (خواجہ دا پتر) (عمر) - (اسدی بھین دا ویاہ عبک خان نال ہویا سی۔ (1450؟ - 1480؟))
***اوبدر (Oder,Ader) - مار دا پتر (اباک خان(عبک خان) دی قید چ مریا) 
****ماموک - اوبدر دا پتر (1496؟ - 1502؟)
***** قاسم خان سیبیری ( ماموک دا پتر (1502-1530)
****** یادگار بن قاسم خان) (1530-1563)
****** بیک بولاط (قاسم خار دا پتر) - شریک اقتدار (1555-1558), سیمیون بیک بولاطووچ دا ممکنا پیؤ؟
******* سعید احمد خان طائع بغی (1583 - 1588)
***ابلاق (مار دا پتر)
****انگیش - ابلاق دا پتر

*موسی بیئس - [[سیبیر خانیت]] دا ممکنا خان؟ (1460-1496)*.

* منچ تیمور: 1359
* علی بے خان: 1359-1375
* غیاث الدین کاغان بے: 1375-1396
* توختمش: 1396-1406
* ژرمادک: 1406-1421
* محمود خواجہ: 1421
* خضر: 1421
* قاضی محمد خان: 1421-1428
* ابوالخیر خان: 1428-1464
* اباک خان: 1464-1495
* ماموک قازان دا خان: 1495-1502
* قلق سلطان: 1502-1530
* یادگار : 1552-1563
* کوچم خان: 1563-1598
* علی بن کوچم: 1598-1604

## ہور ویکھو
* خانان قازان
* کوچم خان
* روس دی سائبیریا دی فتح
* چواش کیپ دی لڑائی

## حوالے

* جیمز فورستھ ۔ سائبیریا دے لوکاں دی تریخ :روس دی شمالی ایشیائی کالونی 1581ء - 1990۔ کیمبرچ یونیورسٹی پریس 1992ء ۔

## باہرلے جوڑ
* سائبیریائی تاتار
* روسی ''فتح'' 1580ء - 1760ء 

گٹھ:ترکستان
گٹھ:روس دی تریخ
گٹھ:روس دے علاقے چ قائم سابق مسلم ریاستاں
گٹھ:خانان
گٹھ:خانیت
گٹھ:تریخ
گٹھ:ایشیا دی تریخ
گٹھ:تاتارستان
گٹھ:روس
گٹھ:تاتاری ریاستاں
گٹھ:ترک ریاستاں
گٹھ:مسلم سلطنتاں