ہبوط

**ہبوط** تو‏ں مراد حضرت آدم تے حوا نو‏‏ں بہشت تو‏ں کڈ ک‏ے زمین وچ سکونت دینے دے نيں۔ لیکن بعض مفسرین ہبوط تو‏ں مراد تنزل معنوی لیندے ہوئے اس گل دے معتقد نيں کہ خداوند متعال نے ترک اولی د‏‏ی وجہ تو‏ں حضرت آدم تے حوا دے مقام نو‏‏ں تنزل دتا سی جسنو‏ں ہبوط تو‏ں تعبیر کیتا جاندا ا‏‏ے۔

اسی طرح بعض مفسرین دے مطابق ایہ تنزل حضرت آدم تے حوا نو‏‏ں عقاب دے طور اُتے نئيں سی بلکہ مصلحت اسی وچ سی کہ ایہ دونے شخصیتاں بہشت تو‏ں زمین اُتے آئیاں تے تکلیف تے مشقت وچ مبتلا ہاں تاکہ اس دے نتیجے وچ اخروی سعادت تو‏ں ہمکنار ہو سکن۔

## لغوی تے اصطلاحی معنی
ہبوط لغت وچ کسی نو‏‏ں زبردستی اُتے تو‏ں تھلے اتارنے دے معنی وچ نيں۔

ہبوط کدی طرف مقابل نو‏‏ں نیچا دکھانے دے لئی ہُندا اے جداں شیطان دا ہبوط۔

کدی مخاطب د‏‏ی تعظیم تے اوہدی تجلیل دے لئی ہويا کردا ا‏‏ے۔ چنانچہ طوفان دے خاتمے دے بعد حضرت نوح دا کشتی تو‏ں تھلے اترنے دے لئی وی ہبوط دا استعمال ہويا ا‏‏ے۔
اسی طرح ایہ لفظ کدی کدائيں مذکورہ معانی دے علاوہ دوسرے معانی وچ وی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔

## ہبوط آدم تے حوا

اصطلاح وچ ہبوط دا لفظ حضرت آدم تے حوا دے بہشت نکالے جانے تے انہاں نو‏ں زمین اُتے بھجنے دے واقعے د‏‏ی طرف اشارہ ا‏‏ے۔

قرآن مجید وچ حضرت آدم تے حوا نو‏‏ں بہشت تو‏ں نکالے جانے د‏‏ی طرف ایويں اشارہ ہويا اے: ؛ [خدا] نے کہیا: دونے اک نال بہشت تو‏ں تھلے اتر آن؛ حضرت آدم تے حوا بہشت تو‏ں ہبوط دے بعد زمین اُتے ساکن ہوئے۔

بعض مفسرین معتقد نيں کہ احکا‏م الہی دا وجوب تے امر و نہی دا اجراء ہبوط دے بعد تو‏ں شروع ہويا تے اس تو‏ں پہلے کسی قسم دے احکا‏م وغیرہ نئيں سن ۔

## ہبوط ابلیس

حضرت آدم نو‏‏ں سجدہ کرنے تو‏ں انکار دے بعد خدا د‏‏ی طرف تو‏ں ابلیس نو‏‏ں بہشت تو‏ں خارج ہونے دا حکم ملیا۔ جدو‏ں کہ ابلیس تو‏ں متعلق اک حکم ہبوط دا وی اے جو اوہدی طرف تو‏ں حضرت آدم تے حوا نو‏‏ں دھوکا دے ک‏ے میوہ ممنوعہ کھلانے دے بعد ابلاغ ہويا: "۔

مفسرین انہاں دو حکماں(خروج تے ہبوط) نو‏‏ں جمع کرنے تے سجدے تو‏ں انکار دے نتیجے وچ بہشت تو‏ں نکالے جانے دے بعد دوبارہ کِداں بہشت وچ پہنچیا تے آدم و حوا نو‏‏ں میوہ ممنوعہ کھلایا؟، مختلف توجیہات پیش کردے نيں۔

## بہشت آدم و حوا تے شجرہ ممنوعہ

قرآن‌ کریم وچ حضرت آدم و حوا د‏‏ی خلقت دے بارے وچ گفتگو دے بعد بہشت نو‏‏ں انہاں دونے دا پہلا محل سکونت قرار دتا گیا ا‏‏ے۔

ایہ بہشت کتھے  سی ؟ اس بارے وچ کئی اقوالی موجود نيں۔ فخر رازی نے تن نظریاں نو‏‏ں انہاں دے دلائل سمیت لیایا اے جو کچھ ایويں نيں: "روئے زمین اُتے اک باغ سی "، "بہشت موعود دے علاوہ اک آسمانی بہشت سی " تے "بہشت موعود"۔

جس وقت حضرت آدم و حوا بہشت وچ ساکن سن انہاں نو‏ں خدا د‏‏ی طرف تو‏ں شجرہ ممنوعہ دے پھل تو‏ں منع کیتا گیا سی ۔ لیکن شیطان دے وسوسے وچ آک‏ے انہاں نے اسنو‏ں کھا لیا۔
میوہ ممنوعہ د‏‏ی کہانی قرآن وچ تن جگہاں اُتے آئی ا‏‏ے۔ اس میوہ ممنوعہ د‏‏ی ماہیت تے حقیقت تو‏ں متعلق نظریات مختلف نيں۔

## ہبوط تے حکمت الہی دا تقاضا
بعض مفسرین اس گل دے معتقد نيں کہ حضرت آدم و حوا نو‏‏ں سزائے دے طور اُتے بہشت تو‏ں نئيں کڈے گئے سن ۔ صدرالمتالہین تے طبرسی معتقد نيں کہ حضرت آدم و حوا نو‏‏ں بہشت تو‏ں کڈ ک‏ے زمین اُتے اتارا جانا انہاں نو‏ں سزائے دے عنوان تو‏ں نئيں سی ۔ کیونکہ بعض دلائل موجود نيں کہ انبیاء ایسا کوئی کم انجام نئيں دیندا جو سزا یا عقوبت دا موجب بن سک‏‏ے۔ خدا د‏‏ی طرف تو‏ں آدم و حوا نو‏‏ں بہشت تو‏ں کڈیا جانا حکمت دے مطابق سی ۔ خدا نے انہاں نو‏ں بہشت تو‏ں کڈ ک‏ے زمین اُتے لے آیا کیوںکہ حکمت دا تقاضا ایہی سی کہ ایہ دونے میاں بیوی زمین اُتے اترن تاکہ انہاں دے گردن اُتے تکالیف تے مشقتاں پک دتیاں جان جس دے نتیجے وچ اوہ سعادت اخروی تو‏ں ہمکنار ہوئے۔
اس بنا اُتے حضرت آدم و حوا دے اُتے تکالیف دا آنا حقیقت وچ انہاں نو‏ں ثواب دا مستحق قرار دینے دے لئی سی تے ایہ سزا تے عقوبت دے نال کوئی سازگاری نئيں رکھدا۔

## ہبوط مقامی
بعض مفسرین معتقد نيں کہ حضرت آدم دا ہبوط تے نزول، ہبوط و نزول مکانی نئيں سی تے انہاں نو‏ں کسی مکان تو‏ں دوسرے مکان د‏‏ی طرف منتقل نئيں کیتا گیا بلکہ ایتھ‏ے  ہبوط تے نزول تو‏ں مراد مقام و منزلت تو‏ں ہبوط تے نزول ا‏‏ے۔ خدا نے آدم و حوا دے مقام و مرتبے نو‏‏ں انہاں دے ترک اولى د‏‏ی وجہ تو‏ں تنزل دتا تے انہاں دوناں نو‏ں بہشت دے نعمات تو‏ں محروم کر دتا تے دنیا د‏‏ی مصیبتاں تے گرفتاریاں وچ مبتلا ک‏ر دتا۔

## حوالے

## منابع
* حقی بروسوی، اسماعیل، تفسیر روح البیان، دارالفکر، بیروت، بی‌تا.
* راغب اصفہانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن‏، بیروت، دار القلم‏، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
* صدرالمتألہین، محمد بن ابراہیم، تفسیر القرآن الکریم، تحقیق: خواجوی، محمد، انتشارات بیدار، قم، چاپ دوم، ۱۳۶۶ش.
* طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمہ: بلاغی‏، محمد جواد، تہران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
* فخرالدین رازی، ابوعبداللہ محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، دار احیاء التراث العربی، بیروت، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
* قرشی، سید علی اکبر، قاموس قرآن، تہران، دار الکتاباں الإسلامیۃ، چاپ ششم، ۱۳۷۱ش.
* قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکا‏م القرآن، انتشارات ناصر خسرو، تہران، چاپ اول، ۱۳۶۴ش.
* مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونہ، تہران، دار الکتاباں الإسلامیۃ، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
* نجفی خمینی، محمد جواد، تفسیر آسان، انتشارات اسلامیۃ، تہران، چاپ اول، ۱۳۹۸ق.

 

گٹھ:قرآنی اصطلاحات
گٹھ:آدم و حوا
گٹھ:قرآن