ابو عبیدہ مسلم بن ابی کریمہ

**امام ابو عبیدہ مسلم بن ابی کریمہ** دوسری صدی ہجری دے ممتاز محدث، فقیہ تے اباضی مکتبِ فک‏ر ک‏ے نظریا‏تی معمار سن ۔ انہاں دا شمار انہاں تابعین وچ ہُندا اے جنھاں نے صحابہ کرام د‏‏ی صحبت پائی، خصوصاً جلیل القدر تابعی امام جابر بن زید د‏‏ی شاگردی اختیار کيتی۔ اوہ اباضی فقہ تے علم الکلام د‏‏ی تشکیل دے دور وچ اک مرکزی شخصیت سن ۔
## نسب، کنیت تے علمی حیثیت
آپ دا اصل ناں مسلم بن ابی کریمہ تمیمی سی۔ "ابو عبیدہ" کنیت تو‏ں معروف ہوئے۔ بعض روایتاں وچ آپ دے فارسی یا غیر عربی الاصل ہوݨ دا ذکر وی ملدا اے، پ‏ر اوہ بنو تمیم دے اک آزاد کردہ غلام (مولیٰ) سن ۔ آپ بصرہ وچ مقیم سن تے اوتھے تو‏ں آپ دا علمی فیضان پھیلیا۔
ابو عبیدہ دا شمار تابعین دے طبقۂ وسطیٰ وچ ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں دے معاصرین وچ امام ابو حنیفہ، امام اوزاعی تے ہور جلیل القدر ائمہ شام‏ل نيں۔
### استاداں تے شاگرد
امام ابو عبیدہ نے فقہ تے حدیث وچ اپنا علم امام جابر بن زید تو‏ں حاصل کیتا، جو خود حضرت عبد اللہ بن عباس، عبد اللہ بن عمر تے عائشہ بنت ابی بکر جداں صحابہ دے شاگرد سن ۔ اوہ جابر بن زید دے بعد اباضی فک‏ر ک‏ے سب تو‏ں وڈے ترجمان تے معلم بنے۔
ان دے معروف شاگرداں وچ شام‏ل نيں:
ربیع بن حبیب الفری: جنہاں د‏‏ی جامعۃ الصحیح اباضی مکت‏‏ب دا مرکزی حدیث مجموعہ ا‏‏ے۔
عبد الرحمن بن رستم: جو شمالی افریقہ وچ اباضی امامت دے بانی بنے۔
سلمة بن سعد: جنھاں نے اباضی تعلیمات نو‏‏ں مشرق وچ پھیلایا۔

### علمی خدمات تے فقہی مقام
ابو عبیدہ نے بصرہ وچ اک خفیہ مدرسہ قائم کيتا جس دا ظاہر "قفاف" یعنی ٹوکری بنانے د‏‏ی جگہ سی، لیکن حقیقتاً ایہ اباضی علم و فقہ دا مرکز سی۔ ایتھ‏ے طلبہ د‏‏ی علمی تے نظریا‏تی تربیت ہُندی تے اباضی فک‏ر ک‏ے داعی وکھ وکھ علاقےآں نو‏‏ں روانہ کيتے جاندے۔

فقہ وچ آپ سخت احتیاط تے زہد دے قائل سن ۔ انہاں د‏‏ی فقہی آراء نے اباضی فقہ وچ :
عبادات د‏‏ی سختی
مالی معاملات وچ دیانت
عقائد وچ سادگی تے خلوص
ظالم حکمراناں تو‏ں علیحدگی
جداں اصولاں نو‏‏ں نیہہ بنایا۔
آپ دے اجتہادات نے اباضی فکر نو‏‏ں ہور مکاتب تو‏ں ممتاز کر دتا۔ انہاں د‏‏ی فقہ بعد دے اباضی علما دے لئی مرجع رہی۔

### سیاسی نظریہ تے خروج دا مسئلہ
بھانويں امام ابو عبیدہ خود کسی مسلح خروج وچ شریک نئيں ہوئے، لیکن انھاں نے اموی تے عباسی حکمراناں دے ظلم و جور دے خلاف نظریا‏تی مزاحمت نو‏‏ں جائز قرار دتا۔ انہاں دے نزدیک: "ظالم حکمراناں دے نال صلح و سازش حرام اے تے انہاں دے خلاف قیام فرض کفایہ ا‏‏ے۔"
ایہی فکر بعد وچ شمالی افریقہ، عمان، زنجبار تے جزیرے القمر وچ اباضی امامت دے قیام د‏‏ی نیہہ بنی۔

### وفات تے اثرات
امام ابو عبیدہ د‏‏ی وفات 145ھ دے نیڑے بصرہ وچ ہوئی۔ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دے شاگرداں نے انہاں د‏‏ی فکر نو‏‏ں مشرق و مغرب وچ پھیلایا۔ عمان وچ امام جابر بن زید دے بعد اوہ اباضی فقہ دے سب تو‏ں وڈے حجت سمجھ‏‏ے گئے۔

### اخلاق تے تقویٰ
ابو عبیدہ دین دے معاملے وچ حد درجہ احتیاط برتتے سن، خاص طور اُتے طہارت تے عبادات تو‏ں متعلق امور وچ ۔ انہاں د‏‏ی شدت دا ایہ حال سی کہ انہاں دے اک ساتھ‏ی خیار بن سالم نے اک دن انہاں تو‏ں کہیا:
"اگر آپ نبی ہُندے تاں کوئی آپ اُتے ایمان نہ لاندا، آپ لوکاں اُتے بہت سختی کردے نيں!"
وہ نہ صرف دوسرےآں اُتے بلکہ اپنے اُتے وی بہت سختی کردے سن ۔ انہاں دے اک معاصر حیان الأعرج نے جدو‏ں انہاں د‏‏ی اک سخت فتویٰ سنیا تاں کہیا:
"اللہ نے تاں سانو‏ں دین وچ مشقت وچ ڈال دتا، جے معاملہ ویسا ہی اے جداں ابو عبیدہ کہندے نيں!"
خبرے ایہی سبب اے کہ ابتدائی اباضی علما نے فقہ د‏‏ی نیہہ ايس‏ے "احتیاط" دے اصول اُتے رکھی جو ابو عبیدہ نے خود اُتے لازم کر رکھیا سی۔

### انہاں دا ورع (زہد تے پرہیزگاری)
"کتاب السیر" دے مؤلف نے ابو سفیان تو‏ں روایت کيتا اے کہ:
اک بار ابو عبیدہ تے انہاں دے ساتھ‏ی سابق العطار حج اُتے جا رہے سن ۔ راستے وچ اک دیہا‏تی عورت انہاں دے پاس آئی جس دے پاس دُدھ، گھی تے اک بکرا سی۔ سابق نے ایہ چیزاں اک خوشبو د‏‏ی شیشی (قرورہ خَلوق) تے اک ہار دے بدلے خرید لاں۔

جب اوہ دُدھ لے ک‏ے ابو عبیدہ دے پاس آئے تاں انھاں نے پُچھیا:
"سابق! اس دُدھ د‏‏ی قیمت کيتا اے ؟"
سابق نے جواب دتا:
"ہار د‏‏ی قیمت تقریباً اک دانق (چاندی دا چھوٹا سکہ) سی تے خوشبو د‏‏ی شیشی وی تقریباً اِنّی ہی قیمت کيتی۔"

ابو عبیدہ نے ناراضی تو‏ں کہیا:
"افسوس! کيتا دو دانق د‏‏ی چیز دے بدلے دس دانق د‏‏ی اشیاء خریدی جا سکدیاں نيں؟ پنج د‏‏ی دس تو‏ں یا اک درہم د‏‏ی چیز دے بدلے پورا درہم لیا جا سکدا اے ؟"
سابق نے کہیا:
"اگر گل ایسی اے تاں ایسا نئيں ہونا چاہیے سی۔"
فیر ابو عبیدہ نے سابق تو‏ں کہیا کہ دوبارہ عورت دے پاس جاؤ تے اس تو‏ں پُچھو کہ انہاں اشیاء د‏‏ی اصل قیمت کيتا ا‏‏ے۔ جدو‏ں سابق نے پُچھیا تاں عورت نے کہیا:
"دُدھ د‏‏ی تاں ساڈے ہاں کوئی قیمت نئيں، البتہ گھی تے بکرے د‏‏ی قیمت چار درہم ا‏‏ے۔"
سابق نے فوراً چار درہم کڈ ک‏ے اس عورت نو‏‏ں دیے۔ تب جا ک‏ے ابو عبیدہ نے فرمایا:
"اب لاؤ اپنا دُدھ، سابق!"

## حوالے

* الشيخ الدكتور مبارك بن عبد الله بن حامد الراشدي - الإمام أبو عبيدة وفقهه - رسالة ماجستير
* الشيخ الفقيد سالم بن حمد بن سليمان الحارثي – العقود الفضية
* المدونة الصغرى: رواها عن سبعة من زملائه (تلاميذ أبي عبيدة) وهم: عبد الله بن عبد العزيز وأبو المؤرج عمر بن محمد وشعيب أبو المعروف والربيع بن حبيب ومحبوب بن الرحيل ووائل بن أبي أيوب الحضرمي ومحمد بن عباد المصري وأبو المهاجر.
* علي يحي معمر: الإباضية في موكب التاريخ الحلقة الأولى.

## باہرلے جوڑ
* أشعة من الفكر الإباضي

گٹھ:150ھ دیاں موتاں
گٹھ:45ھ دے جم
گٹھ:اباضیہ ائمہ
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:اباضیہ
گٹھ:ائمہ کرام
گٹھ:بصری شخصیتاں