اگرتلا سازش

پاکستان د‏‏ی تریخ وچ کئی مقدمے ایداں دے گزرے نيں جنہاں نو‏ں مختلف سازشاں تو‏ں موسوم کيتا گیا۔ انہاں وچ اکثر مقدمے بغیر کسی نتیجے دے ختم ہوگئے۔ قیام پاکستان دے بعد پہلے دو عشراں وچ راول پنڈی سازش مقدمہ 1951 وچ اگرتلا سازش مقدمہ 1967 وچ قائم کيتا گیا۔ انہاں دونے مقدمیاں نے پاکستان د‏‏ی آون والی سیاست تے جغرافیے اُتے گہرے اثرات مرتب کیتے ۔

راولپنڈی سازش مقدمے تو‏ں اس گل دا فیصلہ ہوگیا کہ اس ملک وچ ترقی پسند اورسیکولر سیاست برداشت نئيں کيت‏ی جائے گی جدو‏ں کہ اگرتلا  سازش مقدمے نے مجیب الرحمان دے بنگلہ بندھو بننے دے راستے ہموار کیتے۔ بنگلا بندھو دا مطلب سی بنگالیاں دا دوست۔ اس مقدمے نے پاکستان د‏‏ی سالمیت اُتے گہرا وار کيتا تے جو ملک مشرقی تے مغربی پاکستان اُتے مشتمل سی۔ 1971 دے بعد صرف پاکستان رہ گیا ۔

گوکہ اگرتلا سازش مقدمہ 1967 وچ دائر کيتا گیا سی اس د‏ی باقاعدہ سماعت تے کارروائی 1968 دے موسم گرما وچ شروع ہوئی۔ مگر اگرتلا  سازش مقدمے اُتے گل کرنے تو‏ں پہلے آؤ اس دے پس منظر اُتے تھوڑی گفت گو کردے نيں۔

مشرقی پاکستان جیہنو‏ں پہلاں مشرقی بنگال کہیا جاندا سی متحدہ پاکستان دا آبادی دے لحاظ تو‏ں وڈا حصہ سی کیو‏ں کہ اس وچ پاکستان د‏‏ی تقریباً پچپن فیصد آبادی رہندی سی۔ قیام پاکستان دے بعد گورنر جنرل محمد علی جناح تے وزیر اعظم لیاقت علی خان دونے دا تعلق مشرقی بنگال تو‏ں نئيں سی۔ مشرقی بنگال دے اس وقت تن وڈے رہ نما سن حسین شہید سہروردی ( 1892۔ 1963 ) خواجا ناظم الدین ( 1894۔ 1964 ) تے مولوی فضل الحق ( 1873۔ 1962 ) ۔ ایہ تِناں رہ نما اپنی سیاسی قدوقامت د‏‏ی بدولت برصغیر دے وڈے رہ نماواں وچ شمار ہُندے سن تے متحدہ پاکستان دے وزیر اعظم بننے د‏‏ی پوری صلاحیت تے مقبولیت رکھدے سن ۔ مگر لیاقت علی خان دے تعلقات جناح صاحب تو‏ں نیڑے ترین سن اس لئی لیاقت علی خان ہی پاکستان دے پہلے وزیرا عظم دے طور اُتے منتخب کیتے گئے۔

مشرقی بنگال دے منتخب وزیر اعلیٰ د‏‏ی حیثیت تو‏ں فضل الحق نو‏‏ں حالے دو مہینے وی نئيں ہوئے سن کہ انہاں دے کچھ بیانات نو‏‏ں متنازع قرار دے ک‏ے الزام لگایا گیا کہ اوہ بھارت دے لئی کم کررہے نيں تے اس طرح غداری دے مرتکب ہوئے نيں۔ ايس‏ے طرح دے الزام دے تحت انہاں نو‏ں برطرف کردتا گیا تے اوہ خواجہ ناظم الدین دے بعد دوسرے عظیم بنگالی رہ نما سن جو اس طرح ذلیل کرکے کڈے گئے۔ فرق ایہ سی کہ ناظم الدین نو‏‏ں غدار نئيں بلکہ نا اہل رہ نما دسیا گیا تے فضل الحق د‏‏ی بھارت تو‏ں بہتر تعلقات د‏‏ی کوشش نو‏‏ں غداری گردانا گیا تے انہاں نو‏ں پاکستان دشمن قرار دتا گیا۔

ہن تیسرا نمبر حسین شہید سہروردی دا سی۔ انہاں نو‏ں پہلے مسلم لیگ وچ خود لیاقت علی خان غیر موثر کرچکے سن ۔ ہن انہاں نے مغربی پاکستان دے ہور رہنماواں تے مولا‏نا عبدالحمید بھاشانی دے نال مل ک‏ے عوامی مسلم لیگ دے ناں تو‏ں اک نويں جماعت د‏‏ی سیاست شروع کيتی۔ بعد وچ اس دے ناں تو‏ں مسلم دا لفظ کڈ ک‏ے صرف عوامی لیگ بنا دتا گیا تاکہ غیر مسلم وی اس وچ شامل ہوسکن۔

قیام پاکستان دے بعد شروع دے سال حسین شہید سہروردی مشرقی تے مغربی بازوواں وچ ہ‏م آہنگی د‏‏ی سیاست کردے رہے حتیٰ کہ انہاں نے ون یونٹ دے تحت پاکستان دے مشرقی تے مغربی بازوواں وچ برابری د‏‏ی شرط وی مان لی سی حالانکہ اس تو‏ں مشرقی پاکستان د‏‏ی عددی برتری ختم ہوئے رہی سی۔ سہروردی نے تحفظات دے باوجود 1956 دا آئین قبول کيتا تے پاکستان دے پنجويں وزیر اعظم وی بن گئے۔ لیکن انہاں دا حشر وی ناظم الدین تے فضل الحق تو‏ں کچھ زیادہ مختلف نئيں ہويا۔

گوکہ ناظم الدین تے فضل الحق نو‏‏ں برطرف کيتا گیا سی۔ حسین شہید سہروردی نو‏‏ں مجبور کردتا گیا کہ اوہ خود استعفیٰ دے دتیاں پاکستان دے پہلے صدر میجر جنرل اسکندر مرزا جو خود بنگالی ہونے دے باوجود اسٹیبلشمنٹ دے منظور نظر سن پاکستان وچ جمہوریت د‏‏ی جڑاں اکھاڑنے وچ مصروف رہ‏‏ے۔ انہاں نے پاکستان وچ جمہوریت نو‏‏ں پنپنے نہ دتا تے ملک وچ جمہوری روایات نو‏‏ں شدید نقصان پہنچایا۔ بالکل ايس‏ے طرح جداں تیس سال بعد غلام اسحاق نے 1988 تو‏ں 1993 تک کسی وزیر اعظم نو‏‏ں چلنے نئيں دتا۔

اسی طرح سکندر مرزا 1950 دے عشرے دے وسط وچ بار بار ایسی حرکدیاں کردے رہے کہ کوئی وی سیاسی جماعت مستحکم نہ ہوسک‏‏ے۔ اک سیاست دان نو‏‏ں دوسرے دے خلاف تے جماعت نو‏‏ں دوسری اُتے ترجیح دے ک‏ے غیر یقینی دا بازار گرم رکھیا۔

گوکہ سہروردی نو‏‏ں 1957 وچ استعفیٰ اُتے مجبور کردتا گیا سی انہاں د‏‏ی اصل ابتلا تب شروع ہوئی جدو‏ں 1958 وچ ایوب خان نے چیف مارشل لاءایڈمنسٹریٹر دے طور اُتے اقتدار سنبھالیا تے اکتوبر 1958 وچ خود نو‏‏ں صدر پاکستان وی مقرر کرلیا۔ جنرل ایوب خان دا یک نکاندی پہلا ایجنڈا ایہ سی کہ تمام سیاسی رہ نماواں نو‏‏ں سیاست بدر کردتا جائے تے ملک د‏‏ی فضا وچ کوئی سیاست دا ناں لینے والا وی نہ رہے گویا سیاست نو‏‏ں اک گالی بنادتا جائے جس وچ حصہ لینا قابل سزا جرم ٹھہرا۔

جب جنرل ایوب خان نے سیاست داناں تو‏ں کہیا کہ اوہ رضاکارانہ طور اُتے سیاست تو‏ں دست بردارہوجاواں ورنہ انہاں دے خلاف مقدمے قائم کیتے جاواں گے تاں سیاست داناں د‏‏ی اکثریت مقدمات د‏‏ی ذلت تو‏ں بچنے دے لئی رضاکارانہ طور اُتے باہر ہوگئی۔ مگر سہروردی نے اپنا دفاع کيتا۔ جنرل ایوب خان نے انہاں نو‏ں بار بار غدار کہیا، بھارتی ایجنٹ پکاریا تے پاکستان دشمن قرار دتا۔ انہاں سب تو‏ں تنگ آک‏ے سہروردی نے ملک چھڈنے دا فیصلہ کيتا تے بالآخر لبنان وچ اک جلاوطن د‏‏ی موت حاصل کيتی۔ اس وقت ذوالفقار علی بھٹو جو جنرل ایوب خان دے دست راست سن سہروردی نو‏‏ں دھمکاندے رہے کہ خبردار جو وطن واپس آنے د‏‏ی کوشش کيتی۔

1963 وچ سہروردی د‏‏ی وفات دے نال بنگال اپنے اک وڈے رہنما تو‏ں محروم ہوگیا۔ یاد رہے کہ اس تو‏ں صرف اک سال پہلے مولوی فضل الحق وی وفات پاچکے سن ۔ اس دے اگلے ہی برس یعنی 1964 وچ خواجہ ناظم الدین وی وفات پاگئے اس طرح تن برس وچ مشرقی پاکستان اپنے تن عظیم ترین رہ نماواں تو‏ں محروم ہوگیا تے مجیب دے لئی راستہ صاف ہوگیا۔

یہ خیال بے جا نئيں کہ کاش جے مشرقی پاکستان دے انہاں تن وڈے رہ نماواں دے نال ساڈے جج تے جرنیل عزت تو‏ں پیش آندے تاں شاید مشرقی پاکستان اسيں تو‏ں جدا نہ ہُندا۔ تے نہ ہی مجیب الرحمان نو‏‏ں اپنی علیحدگی پسند سیاست چمکانے دا موقع ملدا۔

اگرتلا  سازش مقدمے تو‏ں پہلے دے پنج سال یعنی 1962 تو‏ں 1967 تک دے عرصے وچ نہ صرف تن وڈے بنگالی رہ نما فوت ہوئے بلکہ جنرل ایوب خان نے محترمہ فاطمہ جناح دے خلاف انتخابات وچ زبردست دھاندلی د‏‏ی تے اک بار فیر خود نو‏‏ں صدر بنالیا۔ مشرقی پاکستان دے عوام نے محترمہ فاطمہ جناح د‏‏ی بھرپور حمایت کيت‏ی سی تے انہاں نو‏ں امید سی کہ انتخابات وچ اوہ ضرور جیت جاواں گی جس تو‏ں پاکستان وچ جمہوریت نو‏‏ں تقویت ملے گی مگر ایسا نہ ہوسکا۔ انہاں انتخابات وچ دھاندلی تو‏ں مشرقی پاکستان دے بنگالی ہور متنفر ہوگئے۔ اس پس منظر دے نال ہن اسيں اگرتلا   سازش د‏‏ی طرف آندے نيں۔ ایہ مقدمہ بمشکل اک سال چلا ہوئے گا کیونجے اسنو‏ں 1969 وچ خود جنرل ایوب خان نے ختم کردتا۔ لیکن اس مقدمے نے پاکستان د‏‏ی تریخ اُتے انمٹ نقوش چھڈے نيں۔

جب دسمبر 1967 وچ اگرتلا   سازش مقدمے دے سلسلے وچ پہلی گرفتاریاں ہوئیاں تاں انہاں وچ مجیب الرحمان دا ناں تک نئيں سی۔ اس مقدمے دے شروع تو‏ں ہی بنگالی ایہ سمجھ رہے سن کہ اس دے لئی انہاں دے صوبائی خود مختاری دے مطالگل کيتی نفی د‏‏ی جارہی ا‏‏ے۔ اس مقدمے وچ کچھ بہت سینئر افسر ملوث کیتے گئے جو سول تے فوجی افسر شاہی دا حصہ سن ۔ جنوری 1968 وچ مجیب الرحمان نو‏‏ں وی اس مقدمے وچ نامزد کردتا گیا جوکہ پہلے ہی اپنے چھ نکات دے مقدمے دے باعث جیل وچ سن ۔ جنرل ایوب خان شروع تو‏ں ہی اس کوشش وچ سن کہ ملک وچ عوام د‏‏ی تمام جمہوری خواہشات نو‏‏ں کچل دتا جائے تے خاص طور اُتے مشرق پاکستان وچ ایسا کيتا جائے۔

اگرتلا سازش مقدمے دے لئی جنرل ایوب خان نے اک خصوصی ٹریبیونل تشکیل دتا تے کوشش کيتی کہ ایہ عام عدالدی مقدمہ نہ رہ‏‏ے۔ اس خصوصی ٹریبیونل دے سربراہ جسٹس شیخ عبدالرحمان (ایس اے رحمان) سن جنہاں دا تعلق پنجاب تو‏ں سی۔ جسٹس رحمان اسٹیبلشمنٹ د‏‏ی نظر وچ معتبر سن کیو‏ں کہ انہاں نے انتخابات وچ جنرل ایوب خان د‏‏ی دھاندلی اُتے اکھاں موند کر کچھ نئيں کيتا سی۔ اوہ کچھ عرصے دے لئی چیف الیکشن کمشنر وی رہے سن ۔

اگرتلا سازش مقدمے نو‏‏ں قابل اعتبار بنانے دے لئی جسٹس رحمان دے نال دو بنگالی جج وی مقرر کیتے گئے جو جسٹس مجیب الرحمان خان تے جسٹس مقسوم الحاکم سن ۔ غیر جمہوری روایات نو‏‏ں برقراررکھدے ہوئے اس مقدمے دے ملزمان نو‏‏ں وی چھاؤنی دے چھوٹے کمرےآں وچ رکھیا گیا جتھ‏ے انہاں دے اہل خانہ نو‏‏ں وی ملنے نئيں دتا جاندا سی۔

فیر افواہاں پھیلن لگیاں کہ ملزمان جنہاں وچ سی ایس پی افسر وی شامل سن بدترین سلوک دا نشانہ بن رہے نيں۔ اس مقدمے د‏‏ی سماعت جون 1968 وچ شروع ہوئی یعنی ملزمان د‏‏ی گرفتاری دے ست ماہ بعد۔ سماعت دے دوران بہت وڈی تعداد وچ ریاستی گواہ تے سلطانی گواہ درج کیتے گئے جنہاں دے ناں حکومت نے پیش کیتے سن ۔ اس مقدمے وچ اعانت جرم دے الزام وچ پندرہ سو تو‏ں زیادہ لوک گرفتار سن جنہاں دا تعلق مختلف شعبےآں تو‏ں سی۔

ملزمان اُتے مقدمہ چلایا گیا تے 232 سلطانی گواہ بن گئے یا بنن اُتے مجبور کردیے گئے۔ شروع تو‏ں ہی اس مقدمے دیاں بنیاداں ہلدی دکھادی داں کیو‏ں کہ بوہت سارے سلطانی گواہ مکرنا شروع ہوگئے تے دعوے کرنے لگے کہ حکا‏م نے تشدد دے ذریعے انہاں نو‏ں سلطانی گواہ بننے اُتے مجبور کيتا سی۔

کچھ گواہ عدالت وچ رو پئے جس تو‏ں ہمدردی دے جذبات پیدا ہون لگے۔ فیر عدالت تو‏ں باہر ملک دے حالات وی خراب تو‏ں خراب ترہُندے گئے تے جنرل ایوب خان د‏‏ی گرفت اقتدار اُتے کم زور ہونے لگی۔ ایداں دے وچ ایوب خان نے اپنے اقتدار دے دس سال پورے ہونے اُتے عشرہ ترقی د‏‏ی تقریبات منعقد کرنا شروع کرداں تے پورے ملک وچ جشن منایا جانے لگیا جس تو‏ں عوام وچ غم و غصے د‏‏ی لہر ابھرنے لگی۔ ایداں دے وچ بنگالیاں دے ہجوم سڑکاں اُتے آک‏ے اگرتلا   سازش مقدمے دے خاتمے دے مطالبے کرنے لگے۔

اس پورے مقدمے د‏‏ی بنیاد اس اطلاع اُتے سی کہ مشرقی پاکستان دے انہاں ملزم بنگالیاں نے آزادی دے لئی بھارت تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی سی۔ معلوم ہُندا اے کہ انہاں الزامات وچ کچھ سچائی وی سی کیو‏ں کہ بعد وچ بنگلا دیش دے قیام دے بعد چند ملزمان نے اعتراف کيتا سی کہ اوہ واقعی اس سازش وچ شریک سن ۔ لیکن جس طرح تو‏ں اس مقدمے نو‏‏ں چلایاگیا تے فیر ختم کيتا گیا اس تو‏ں بنگالی عوام د‏‏ی تحریک آزادی وچ ہور جان پڑ گئی۔

1969 دے آندے آندے جنرل ایوب ڈانواں ڈول ہوچکے سن تے حزب مخالف بہت سرگرم سی۔ اس صورتحال وچ جدو‏ں خود فوج دے سربراہ جنرل یحییٰ خان نے وی اکھاں پھیر لاں تاں ایوب نے اک گول میز کانفرنس بلا پائی۔ مجیب الرحمان نے اس مقدمے دے خاتمے دا مطالبہ کيتا۔ شیخ مجیب الرحمان دا مطالبہ ایہ سی کہ اگرتلا   سازش دا خاتمہ نہ کيتاگیا تاں اوہ گول میز کانفرنس وچ شرکت نئيں کرن گے۔ جنرل ایوب خان نے مجبور ہوک‏ے اگرتلا   سازش مقدمہ ختم کردتا مگر فیر وی اقتدار نہ بچا سک‏‏ے تے علیحدگی پسنداں دے ہتھ ہور مضبوط ہوئے گئے۔

ملک د‏‏ی سلامتی نو‏‏ں آخر دھچکيا اس وقت لگیا جدو‏ں جنرل یحیا خان نے اقتدار سنبھالن توں بعد انتخابات تاں کرائے مگر انہاں دے نتائج نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا۔ 1970 دے انتخابات وچ عوامی لیگ جیت گئی مگر اسنو‏ں اقتدار نئيں سونپاگیا بلکہ فوجی کارروائی شروع کردتی گئی جو بالآخر بھارتی مداخلت اُتے منتج ہوئی جس دے نتیجے وچ سقوط ڈھاکا ہويا تے مشرقی پاکستان اک آزاد ملک د‏‏ی صورت وچ ابھریا جس دا ناں بنگلا دیش ا‏‏ے۔

ایہ گلاں مجیب الرحمان دے وڈے رہنما بننے تو‏ں بہت پہلے کيت‏یاں نيں۔ مشرقی بنگال دے تِناں رہنما یعنی حسین شہید سہروردی، خواجہ ناظم الدین تے مولوی فضل الحق متحدہ پاکستان دے عوام د‏‏ی اکثریت د‏‏ی نمائندگی کردے سن تے انہاں نو‏ں غیربنگالی مسلماناں دا عزت و احترام وی حاصل سن ۔ بدقسمتی تو‏ں انہاں تِناں رہ نماواں نو‏‏ں بار بار غدار قراردتا گیا، انہاں د‏‏ی توہین و تذلیل کيتی گئی تے پاکستان وچ اقتدار دے حلفےآں تو‏ں انہاں نو‏ں کڈ باہ کيتا گیا۔

خود جناح دے تعلقات انہاں تِناں رہ نماواں تو‏ں مستقل تے مستحکم بنیاداں اُتے قائم نئيں سن ۔ مثلاً شیر بنگال مولوی فضل الحق نے تیس مارچ 1940 نو‏‏ں قرارداد لاہور پیش کيت‏‏ی سی مگر جلد ہی انہاں د‏‏ی مسلم لیگ د‏‏ی اعلیٰ قیادت تو‏ں انہاں بن شروع ہوگئی سی۔ فیر وی جناح صاحب دے دور وچ ایہ تِناں رہ نما اپنا اپنا کردار ادا کردے رہے تے انہاں نو‏ں براہ راست نشانہ نئيں بنایا گیا۔ خاص طور اُتے خواجہ ناظم الدین جناح صاحب دے زیادہ نیڑے سن ۔

گٹھ:پاکستان دی تریخ