خانان قازان

خانان قازان (تاتاری بولی تے ترکی بولی چ:  ؛ روسی بولی چ :) گھبلے زمانےآں دی اک تاتاری ریاست سی جہڑی ایتھے واقع پرانی ریاست وولگا بلغاریہ دے علاقےآں تے ۱۴۳۸ء توں ۱۵۵۲ء تک موجود رہی ۔ اس خانان دے علاقے اج دے روس دیاں ریاستاں تاتارستان ، ماری ایل ، چوواشیا ، موردوویا دے سارے تے ادمرتیا تے باشکیرستان (باشکوتوستان) دے کجھ حصےآں تے مشتمل سن ۔ اسدا راجگھر قازان شہر سی ۔

**خانیتِ قازان** (تاتار: قازان خانليغى) جاگیردارانہ تعمیر د‏‏ی اک ریاست اے جو ۱۴۳۸ء تو‏ں ۱۵۵۲ء وچ رہندی سی (بعض ذرائع دے مطابق ۱۴۴۵ء تو‏ں ۱۵۵۲ء)۔ ۱۴۳۸ء وچ گولڈن ہورڈ اس ترکیب تو‏ں مختلف سی۔ پہلا خان اولگ محمد خان ا‏‏ے۔ قازان خانات د‏‏ی زمیناں بنیادی طور اُتے قدیم وولگا بلغاریہ د‏‏ی زمیناں اُتے محیط نيں۔ خانت تو‏ں وی وابستہ فارسیاں دے لوک اپنی آزادی دے نال نيں۔ جدو‏ں روسی فوجی اک جنگ دے نال قازان خاندے وچ آئے تاں فرس تاتار خانائیت دے پہلو وچ لڑے۔ اس تو‏ں قدیم دور تو‏ں دونے لوکاں د‏‏ی دوستی دا پتہ چلدا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں روسی ریاست نے ۱۵۵۲ء وچ حملہ کيتا۔ 

## خانیت دی اساری
غیاث الدین خان نے طلائی اردو دیاں مشکلاں تے مسئلےآں توں فیدہ چکدے ہوئے ۱۴۲۰ء دے دہاکے چ خود نوں **قازان اُلس** آزاد حکمران بنا ليا ۔ نتیجے چ طلائی اردو دے سابق خان الغ محمد نے قازان اتے مل مار لیا تے طلائی اردو سلطنت نوں توڑدے ہوئےآں ، اپنی خود دی وکھری قازان خانیت قائم کر لئی ۔

## خانیت دا جغرافیہ تے آبادی

خانان قازان دے علاقے ، مسلمان بلغاراں دی آبادی دے علاقے بلغار ، چوکاتاو ، قازان تے قاشان راجواڑا تے دوجے علاقے جہڑے وولگا بلغاریہ نال تعلق رکھدے سن تے مشتمل سن ۔ دریائے وولگا ، دریائے کاما تے دریائے وئیاتکا خانان دے تن وڈے دریا تے آبی تجارتی رستے سن ۔ آبادی اکثریت قازان تاتار (مسلمان بلغار جنہاں نے تاتاری بولی اپنا لئی سی) سی ۔ اینہاں دی شناخت تاتاراں تک محدود نئیں سی ، بوہت سارے اپنے آپ نوں صرف مسلمان یاں "قازان دے لوک " دی شناخت دیندے سن ۔ خانان دا ریاستی مذہت اسلام سی ۔

 
خانان دی مقامی اشرافیہ بلغاراں تے مشتمل سی ، پر قازان دا خان ، درباری تے محافظ دستے گیاہستان (سٹیپ) دے تاتاراں (قپچاق تے بعد چ نگوئےآں) نال تعلق رکھدے سن جہڑے قازان چ رہندے سن ۔ چنگیز خانی ٹبر دیاں روایات مطابق ، گیاہستان دی اشرافیہ مقامی ترک قبیلےآں نوں وی تاتاری آکھدی سی ، بعد چ روسی اشرافیہ وی ایہو ناں ورتن لگ گئی ۔ اعلی اشرافیہ دا اک حصہ سلطنت طلائی اردو نال تعلق رکھدا سی ۔ اینہاں چ اشرافیہ دے چار وڈے ٹبر آرغن ، بارن ، قپچاق تے شیرن شامل سن ۔

خانان دی رعایا چ چواش ، ماری ایل ، موردوو ، تاتاری مشار ، ادمرت تے باشکیر شامل سن ۔ پرمی تے کجھ کومی قبیلے وی خانان قازان چ رہندے سن ۔ مشار طلائی اردو سلطنت دے دور چ آئے سن تے ہولی ہولی فن لوکاں موردوا تے برتا چ رل مل گئے ۔ اینہاں دے علاقےآں تے سابق گیاہستانی تاتار حکومت کردے سن ۔ کجھ مشار راجواڑے( جداں مشار یورت) کدے وی قازان دے اقتدار چ نئیں آئے بلکہ اسدے بجائے خانان قاسم تے ماسکوی روس ول رہے ۔ 
 
خانان دے بوہتے علاقے درختاں تے جنگلاں چ گھرے ہوئے سن تے صرف دکھنی حصہ گیاہستان نال لگدا سی ۔ گیاہستاناں (سٹیپ) دی غالب آبادی خانہ بدوش مانغیتاں ، جنہاں نوں نگوئے وی آکھئیا جاندا سی ، تے مشتمل سی ۔ جنہاں نوں کدی کدی قازان دے حکمران وی سمجھئیا جاندا اے ، پر ایہہ زیادہ تر زراعت پیشہ تاتاراں تے چواشاں دے خلاف چھاپے مار (لٹ مار لئی) کاروائیاں کردے ، جداں کہ ایہہ پہلے طلائی اردو دے دور چ کردے سن ۔ نگوئےآں نوں ایتھوں کڈ کے دوجی تھاں تے بسائیا گئیا تے اینہاں دی تھاں تے کلمیک بسائے گئے ۔ کجھ پہلے ای ایہہ اس علاقے چ تاتاری ، چواش تے روسی آباد کیتے گئے سن ، جنہاں نے دکھنی سرحد دی حفاظت لئی کندھاں اسارئیاں ۔ جدوں توں خانان قائم ہوئی ، تاتار کاسک دستےآں نے خانان دا نگوئےآں توں دفاع کیتا ۔ 
## بولیاں
روسی زریعے نشاندہی کردے نیں کہ خانان چ پنج بولیاں ، بولیاں جاندیاں سن ۔ پہلی تے سبتوں نمایاں تاتاری بولی سی ، اس دے دو لہجے قازان تاتاراں( بلغار مسلمان) دا وسطی لہجہ تے مشاراں (سابق قپچاق بولی بولن آلے گیاہستانی تاتاری) دا لہندا لہجہ سی ۔ اسدا تحریری شکل (پرانی تاتاری بولی) ریاست دی ورتی جان الی بولی سی ۔ بے دین چواش لوک ، بلغار بولی دی نسل دی بولی چواش بولی بولدے سن ۔ بلغاری بولی دا تاتاری بولی دے وسطی لہجے تے بوہت گہرا اثر اے ۔ دوجیاں تن بولیاں ، ماری بولی ، موردوی بولی تے باشکیری بولی سن جہڑیاں وی بلغار تے قپچاق بولیاں توں بنئیاں نیں ۔

 

## اقتصادیات
خانان دی شہری آبادی برتن سازی ، لکڑی تے دھات دیاں آرائشی شیواں تے دستکاریاں ، چمڑا ، اسلحہ تے زیورات وغیرہ بناندے سن ۔ خانان د ےاہم شہر قازان ،آرچا ، چکاتاو ، قاشان ، چالی ، الات تے جوری سن ۔ شہری ابادی وسطی ایشیا ، قفقاز تے روس نال تجارت وی کردی سی ۔ ۱۶ویں صدی عیسوی چ روسی سلطنت قازان دی وڈی تجارتی شراکت دار سی تے خانان ماسکو دا اقتصادی نظام اپنائے ہوئے سی ۔ وڈے تجارتی مرکز قازان چ تاشایاق بازار تے دریائے وولگا دے کنارے مرکز ایسل دا میلہ سی ۔ زرعی جاگیرداری سویورغل تے موروثی جاگیر دی بنیاد تے سی ۔
## قازان خانیت دے لوک
قازان خانات اک کثیر لسانی سیاسی انجمن ا‏‏ے۔ قازان خانیت دا قازان وچ اک وڈا آرمینیائی کیپچک معاشرہ سی جو تاتاریاں، چوواش، مرمیڈز، مقس، ارزیا، آرمینیائی تے باشکیراں اُتے مشتمل سی۔
باشکر خانیت دے کم تابع سن ۔ اس دے باوجود خان نے اپنے آدمیاں نو‏‏ں انہاں دے پاس بھیجیا تے میک اپ جمع کيتا۔ 

اس دے علاوہ باشکیراں نو‏‏ں خان د‏‏ی فوج وچ خدمات انجام دینا سی۔

خان د‏‏ی حکومت ارسک د‏‏ی طرف تو‏ں مضبوط ا‏‏ے۔ ارسک انہاں زمیناں دا مرکز سی۔

چوواش نے خان د‏‏ی زیادہ اطاعت نئيں کيت‏‏ی۔ لیکن انہاں د‏‏ی سرزمین وچ تاتار مرسا دے علاقے سن ۔ چوواش لوکاں نے وی میک اپ دے لئی ادائیگی کيتی۔

## سماجی حیثیت

قازان برادری وچ پادریاں تے گوراں نو‏‏ں وڈی طاقت حاصل سی۔ جو دیکھ بھال کرنے والے تے امیر صوفے دا حصہ سن اوہ وڈے علاقےآں تے دولت دے مالک سن ۔ قازان اکساکل دے باقی گروہاں وچ چونچاں تے نوالہ شام‏ل سن ۔

جن لوکاں نو‏‏ں زمین دے وڈے پلاٹاں تو‏ں نوازیا گیا تے کچھ میک اپ تو‏ں آزاد کرایا گیا انہاں نو‏ں ترخان کہیا جاندا سی۔

باقی گروہاں وچ کاریگر، تاجر تے کسان مویشی شام‏ل سن ۔

## معاشرہ

ریاست دی حکمرانی خان دے کول سی ۔ اسدے فیصلے ، کابینہ کونسل یاں دیوان دے مشورے تے گل بات دی بنیاد تے ہندے ۔ اشرافیہ دے عہدے بیک (بیگ) ، امیر تے مرزا سن ۔ فوجی عہدے اوغلان (اولان) ، بہادر تے اچکی سن ۔ مسلمان علماء دا وی اہم کردار سی ۔ اینہاں دے سییت(سید ) ، شیخ ، قاضی تے امام دے درجے سن ۔ علماء عدالت تے عدل تے انصاف دے کم کردے تے مدرسے تے مکتب (سکول) چلاندے ۔

خانان دی آبادی دی اکثریت قرہ خلق (سیاہ لوک) یعنی آزاد مسلمان سی ۔ جاگیرداری علاقے زیادہ تر چورا (غلاماں) نے آباد کیتے ۔ جنگی قیدی اکثر وسطی ایشیا یاں ترکی (سلطنت عثمانیہ) نوں ویچ دتے جاندے ۔ کدی کدی ایہہ خانان دے وچ وی غلاماں (کول) دے طور تے وی ویج دتے جاندے تے کدی جاگیرداری علاقےآں چ چورا (غلام یاں کمی) بنا کے رکھے جاندے ۔ خانان دی غیر مسلم آبادی یاساق (جزیہ) ادا کردی سی ۔

## انتظامیہ تے فوج

خانان پنج دروغا : الات ، آرچا ، گاریچ ، چوری تے نوغاۓ چ ونڈی ہوئی سی ۔ دروغا دا مطلب "پاسا" یعنی "طرف" سی (اج کل روسی بولی چ "سڑک" نوں آکھئیا جاندا اے ) ۔ اینہاں نے خانان دے شروع دے راجواڑےآں دی تھاں لئی ۔ کجھ نواباں (جاگیرداراں) نے خانان توں آزاد ہون دی کوشش کیتی پر ایہو جہیاں کوششاں نوں سختی نال دبا دتا گئیا ۔

خانان دی فوج دروغا تے اسدے ماتحت علاقے توں فوجی ساز و سامان ، خان دے محافظ دستے تے اشرافیہ دے فوجی دستےآں تے مشتمل سی ۔ فوج دے سپاہیاں دی گنتی کدے وی اکو جہی نئیں رہی ایہہ ۲۰ ہزار توں ۶۰ ہزار دے وچکار رہندی رہی ۔ قازان دے خان دی فوج چ اکثر نگوئے اردو ، قریم یورتی (کریمیا) تے روسی سلطنت دے علاقےآں دے سپاہی وی خدمات دیندے رہے ۔

## ثقافت

خانان قازان دی ثقافت وولگا بلغاریہ دی ثقافت توں ای اے ۔ اشرافیہ دے حلقےآں چ سلطنت طلائی اردو دے تہذیبی عناصر وی موجود سن ۔

شہری آبادی دا وڈا حصہ تعلیم یافتہ سی ۔ مسیتاں تے مدرسےآں چ وڈے وڈے کتب خانے موجود سن ۔ قازان سائنس تے مذہبی تعلیم دا مرکز بن گئیا سی ۔

اگرچہ اسلامی اثر زیادہ سی پر ادب وی پروان چڑھئیا ۔ پرانی تاتاری بولی دے مشہور شاعراں چ محمد یار ، اومی کمال ، محمد امین ، غارف بیک(عارف بیگ) تے قل شریف سن ۔ محمد یار نے قازان دی شعری روایات نوں بدلئیا تے اسدی شاعری بوہت مشہور ہوئی ۔

بلغار شہر نے مقدس تھاں دی حیثیت حاصل کر لئی سی اسدی ہن ایہو اہمیت سی کیونجے ۱۴۳۰ء دی دہائی چ قازان وڈے سیاسی تے اقتصادی مرکز دی حیثیت نال ابھرئیا ۔

خانان دا فن تعمیر سفید پتھر تے لکڑی دے کم وی وجہ توں اپنا جدا مقام رکھدا سی ۔

## تریخ
وولگا بلغاریہ دے سابق علاقےآں ، قازان الس یاں قازان راجواڑے نے بکھردی ہوئی سلطنت طلائی اردو چ ۱۵ویں صدی دے شروع چ کسے حد تک آزاد حیثیت حاصل کر لی سی ۔ ایس راجواڑے دی اپنی حکومت سی تے بلغار ٹبر دے حکمراناں کول اسدا اقتدار سی ۔ ابتدائی ریاست دی جہڑی وی حیثیت سی پر اس خانان دا بانی الغ محمد سی ۔ اسنے ۱۴۳۷ء یاں ۱۴۳۸ء چ خان دا لقب اختیار کیتا تے کجھ مقامی اشرافیہ دے تعاون نال قازان دے تخت تے قبضہ کر لئیا ۔ ایہہ فیصلہ کیتا گئیا کہ مقامی بلغار ٹبر توں الغ محمد توں مکمل اختیارات دی منتقلی ۱۴۴۵ء چ اسدے پتر محمود نوں کیتی جائے گی ۔

اپنی پوری تریح دے دوران خانان تخت تے مل مارن دیاں جدوجہداں تے خانگی ہنگامےآں لئی سازگار رہی ۔ ۱۱۵ سالہ تریخ چ ۱۹ وار خاناں نوں تبدیل کیتا گئیا ۔ کل ۱۵ خاناں نے خانان تے حکومت کیتی جنہاں چوں کجھ نے کئی کئی وار حکومت کیتی ۔ خان اکثر چنگیر خان دے ٹبر توں مقامی اشرافیہ تے ایتھے تک کہ شہری خود وی چن دے سن ۔
-ستان

## شروع دی تریخ

ہور ویکھو : روس قازان جنگاں

الغ محمد تے اسدے پتر محمود دے ویلے چ قازاں دیاں فوجاں نے ماسکوی روس تے اسدے ماتحت علاقےآں تے کئی وار حملے کیتے ۔ ماسکو دے بادشاہ وسیلی II ، اپنے چاچا زاداں دے خلاف وڈی جاگیراد جنگ چ ملوث ہو گئیا پر سوزدال دے نیڑے جنگ چ کھا گئیا تے قازان دے خان نوں تاوان دین تے مجبور کیتا گئیا ۔

جولائی ۱۴۸۷ء ماسکو دے شہزادہ اعظم ایوان سوم نے قازان تے قبضہ کر لئیا تے اک کٹھ پتلی خان محمد امین توں قازان دے تخت تے بٹھا دتا ۔ اس دے بعد ماسکو دی زیر تحفظ ریاست بن گئی تے روسی تاجراں نوں اسدے علاقےآں چ آزادانہ تجارت دی اجازت مل گئی ۔ سلطنت عثمانیہ تے قریم یورتی نال اتحاد دے حامیاں نے عوامی شکایات نوں ابھار کے بغاوت (۱۴۹۶ء ، ۱۵۰۰ء تے ۱۵۰۵ء چ ) کروان دی کوشش کیتی ، پر اسدے کجھ نتیجے نا نکلے ۔

۱۵۲۱ء چ خانان قازان ماسکو دے غلبے توں نکل گئی تے خانان استرا خان تے قریم یورتی (خانان کریمیا) تے نگوئے اردو نال باہمی امدار دا معاہدہ کیتا ۔ خان محمد گیرائے تےاسدے کریمیائی اتحادیاں نے فیر ماسکوی روس تے حملہ کر دتا تے ۱۵ہزار توں ودھ غلام پھڑ لئے ۔ روسی دستاویزاں چ ۱۶ویں صدی عیسوی دے پہلےادھ دے دوران خانان قازان دے روسی علاقےآں تے ۴۰ حملے (ایہہ زیادہ تر نیجنی نووگورد ، موروم ، ویائتکا ، ولادیمیر ، کاستراما تے گالچ دے علاقےآں تے سن ) درج نیں ۔

## ریاستی عمارت

چنگیز خان د‏‏ی اولاد دا خان سربراہ مملکت سی۔ انہاں دے قریبی مشیر یعنی امیر فوجیاں دے انچارج سن ۔ کونسل (صوفے) نے خان د‏‏ی حکومت اُتے صرف سرکاری طور اُتے پابندی عائد کر دتی ا‏‏ے۔ اکثر خان دشمن تاتاری جماعتاں دے ہتھو‏ں وچ محض کھلونے ہُندے سن ۔ دیوان کونسل د‏‏ی اک تنظیم سی۔ سیاہ کم نو‏‏ں گلہ پن تو‏ں گلہ پاشی وچ منتقل کردتا گیا ا‏‏ے۔ قازان خانات وچ ۴ نسلاں دے ارکان نو‏‏ں سیاہ کيتا جا سکدا سی۔
اک کانگریس وی سی۔ ایہ صرف مشکل ترین وقت وچ جمع کيتا گیا سی۔ اس وچ ۳ اہ‏م پرتاں شام‏ل سی: پادری، فوجی دستے تے عام لوک۔

وڈھیاں اُتے چونچاں تے نوالہ د‏‏ی حکومت سی۔ قازان خانائیت منگول ریاست تو‏ں باقی ریاستی ڈھانچے دا گھر سی تے اوتھ‏ے رہنماواں د‏‏ی بے شمار پرتاں سی۔

پادری وی ریاستی معاملے وچ سرگرم سن ۔ اوہ زمین دے وسیع علاقےآں دے مالک سن ۔

## مذہب

اسلام قازان خانات دا اہ‏م مذہب ا‏‏ے۔ مسلماناں د‏‏ی قیادت سعید ک‏ر رہ‏ے سن ۔ سب تو‏ں مشہور سعیداں وچو‏ں اک کل شریف نيں جو قازان خاندے وچ اک نمایاں مقام رکھدے سن تے اک سیاست دان د‏‏ی حیثیت تو‏ں ریاست دے کم وچ حصہ لیا سی۔ اوہ تے اس دے پیروکار ۱۵۵۲ء وچ مارے گئے جدو‏ں انہاں نے قازان خاندے دا دفاع کيتا۔ 
قازان خانات وچ ملا، حافظ، امام تے درویش سن ۔

## معیشت
کھناٹے وچ زراعت نے بہت ترقی د‏‏ی سی۔ اس د‏ی عوام گندم، باجرہ تے کارابودا اگایا کردے سن ۔ جنگلات والے اطراف وچ شکار تے پانی وچ ماہی گیری پھیل رہی ا‏‏ے۔ جنگلات وچ شہد د‏‏ی مکھیاں د‏‏ی دیکھ بھال اک وڈی کامیابی رہی سی۔ ماسٹرز جلد د‏‏ی دیکھ بھال وچ وی مشغول سن ۔

خانت دے لوکاں دا دوسرا اہ‏م کاروبار تجارت بن جاندا ا‏‏ے۔ وولگا علاقہ قدیم دور تو‏ں تجارتی سڑک رہیا اے تے ملک دے جغرافیائی محل وقوع نے مدد کيت‏ی ا‏‏ے۔ ریاست نے روس، فارسی ملک تے ترکستان دے نال وسیع تجارتی کم کيتے۔ شہر دے لوکاں نے مٹی تے لکڑی تو‏ں ہر طرح د‏‏ی چیزاں بنا ک‏ے وسطی ایشیا تے ہور ملکاں دے لوکاں نو‏‏ں فروخت کر دتیاں۔

## فوجی افواج
قازان خانات د‏‏ی تعمیر تو‏ں پہلے قازان تاتاریاں د‏‏ی فوجی افواج د‏‏ی حالت خراب سی۔ روس دے نال جنگاں وچ تاتاری عام شہریاں د‏‏ی وجہ تو‏ں کدی کدائيں جھڑپاں تک محدود رہ‏‏ے۔ اس دے باوجود قازان خانائیت وچ اک مضبوط غول سی۔ تاتاری زاسدا کرنے وچ مہارت حاصل ک‏ر رہ‏ے سن ۔ خاندے دا توپ خانہ وی دیر تو‏ں بنایا جاندا ا‏‏ے۔

## آخری دہائی

خانان قازان تے کریمیا دے اثر تے رسوخ پاروں ماسکو نواز عناصر ناخوش سن ، انہاں چوں کجھ لوکاں نے ۱۵۴۵ء چ اک بغاوت کروائی ۔ جسدے نتیجے چ سافا غرائی نوں تخت توں لاہ دتا گئیا تے اک ماسکو دے حمایتی شاہ غلی(شاہ علی) نے تخت تے قبضہ کر لئیا ۔ اس سال چ ماسکو نے قازان تے اپنااقتدار مسلط کرن لئی کئی جنگی مہماں ترتیب دتیاں پر کامیاب نا ہوئیا ۔

نوغائیاں دی مدد نال سافا غرائی نے تخت واپس حاصل کر لئیا ۔ اس نے ۷۵ اشرافاں نوں پھانسی دے دتی تے باقی اسدے مخالف روس نس گئے ۔ ایہہ ۱۵۴۹ء چ مر گئیا تے اسدے ۳ سالہ پتر اوتامش گیرائے خان بنا دتا گئیا ۔ اسدی قائم مقام تے خانان دی حکمران اسدی ماں سویم بیکا بن کئی ۔ اولان قوشچاق دی انتظامیہ نے اسدی حکمرانی دوران کجھ آزادی حاصل کر لئی سی ۔

سافا غرائی دے کریمیا چ رشتے داراں (جنہاں چ دولت I گیرائے وی شامل سی) دے ویلے چ ۔ اینہاں دی قازان دے تحت دی پیشکش مقامی اشرافیہ دے وڈے حصے نے بگاڑ دتی ۔ قوشچاق دی حکومت دے روسی حکومت نال تعلقات خراب توں خراب تر ہندے گئے ۔ اشرافیہ دے اک مخالف گروہ نے ۱۵۵۱ء دے شروع چ زار روس ایوان گروزنی دے اک حمایتی شاہ علی نوں دوجی وار حکومت دی دعوت دتی ۔

اوس ای ویلے خانان دے دریائے وولگا دے چڑھدے چ علاقے روسی سلطنت چ ضم کر لئے گئے ۔ اوتامش گیرائے اپنی ماں سمیت ماسکو دی جیل ج بھیج دتا گئیا ۔ شاہ غلی نے ۱۵۵۲ء تک تخت سمبھالئیا ۔ خانان قازان دے حکومت دے ماسکو مخالف عناصر نے شاہ غلی نوں جلاوطن کر دتا تے خانان استراخان دے شہزادے یادگار محمد نوں نگوئےآں نال مدد لئی بلائیا ۔
## ماسکو ریاست دے نال مواصلات
ماسکو د‏‏ی ریاست اکثر قازان خاندے دے معاملات وچ مداخلت کردی رہی ا‏‏ے۔ ماسکو چاہندا سی کہ خان قاسم ماسکو دے حامی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں تخت اُتے بیٹھے تے اسنو‏ں تخت دا تھوڑا سا حق وی حاصل سی۔ کئی مواقع اُتے ایہ کم ہويا لیکن تاتاریاں نے ہمیشہ اس خان د‏‏ی تدوین کيتی۔ بالآخر خانت دے آخری سالاں وچ قاسم دے پو‏تے شاہ غالی نو‏‏ں خان کرنا چاہیا گیا لیکن لوکاں نے انہاں دا قازان تو‏ں پِچھا وی ک‏ر ليا۔

## قازان دا خیال
قازان خانات دے معاملات وچ مداخلت دے بعد برے ایوان قازان نو‏‏ں فتح کيتا جا سکدا اے تے اک وقت وچ ۳ جنگاں شروع ہُندیاں نيں۔ تیسرے وچ ۱۵۵۲ء وچ قازان خانیت دے اک ماہ بعد اسنو‏ں اک ریاست دے طور اُتے شکست دے ک‏ے تباہ کر دتا گیا۔

## سقوط

تد قازان محاصرے چ لے لئیا گئیا ۔ زار روس ایوان گروزنی (یعنی ایوان خوفناک یاں ایوان چہارم) دیاں فوجاں سویژاسک دے قلعے توں کاروائی کر رہئیاں سن ۔ اگست ۱۵۵۲ء چ روسیاں نے تاتاراں دے زمینی دستےآں نوں شکست دتی تے آرچا تے کجھ دوجے قلعےآں نوں اگ لاہ دتی ۔ دومہینے دے محاصرے تے قلعے دیاں کندھاں توڑ کے روسی ۳ اکتوبر نوں قازان شہر داخل ہو گئے ۔ کجھ دفاعی دستے فرار ہون چ کامیاب ہو گئے پر زیادہ تر نوں قتل کر دتا گئیا ۔ یادگار محمد نوں قید کر لئیا گئیا تے آبادی دی اکثریت نوں ذبحہ کر دتا گئیا ۔ قازان دیاں دستاویزاں چ دسئیا گئیا اے کہ ۱ لکھ ۱۰ ہزار شہریاں تے فوجیاں نوں قتل کر دتا گئیا تے ۶۰ ہزار توں ۱ لکھ روسیاں نوں جہڑے خانان خ قید سن آزاد کروا لئیا گئیا (روسی پریپیگنڈا)۔ 
خانان دے سقوط دے بعد ادمرتیا ، باشکیرستان (باشکوتوستان)دے علاقے تے کسے وی مسئلے دے بغیر روس نال مل گئے ۔ خانان دی انتظامیہ مکا دتی گئی تے ماسکو نواز تے غیر جانبدار سرداراں نوں اپنیاں جاگیراں رکھن سی اجازت مل گئی تے دوجے پھانسی لاہ دتے گئے ۔ اسدے بعد تاتاراں نوں دریاواں ، سڑکاں تے قازان توں دور آباد کیتا گئیا ۔ خالی علاقےآں چ روسی آباد کیتے گئے ۔ آرتھوڈکس پرادیاں جداں گیرموگن وغیرہ نے بوہت سارے تاتاریاں نوں جبری عیسائی بنائیا ۔

## مزاحمت

۱۵۵۶ء تک آبادی دا اک حصہ روسی قبضے دے خلاف مزاحمت کردا رہئیا ۔

## قازان خانیت دے خان
*قازان خانیت دے حکمراناں دے ناں تے اینہاں دا راج ویلہ ایداں اے:

**نیلا رنگ [[ماسکوی روس]] دا اقتدار دسدا اے۔*
***ہرا رنگ [[سیبیر خانیت]] دے خان دا کجھ چر دا مل ظاہر کردااے۔*
****گلابی رنگ [[قاسم خانیت]] دا اقتدار دسدا اے۔*
*****پیلا رنگ [[کریمیا خانیت]] دے [[غرائی ٹبر]] دا اقتدار ۔*
******بھورا رنگ [[استراخان خانیت]] دے شہزادےآں دا اقتدار دسدا اے ۔*

## ہور ویکھو
*خانان قاسم
*مشار یورت
*طلائی اردو
## حوالے

*قازان خانلیغی (خانان قازان) ۔ تاتار انسائیلوپیڈیا ۔ قازان ، جمہوریہ تاتارستان ؛ اکیڈمی آف سائنسز ۔ تاتار انسائکلوپیڈیا انسٹیٹیوشن ۲۰۰۲ ۔
*خانان دی مختصر تریخ 
*شروع دے تاتار جھنڈے 
*وولگا تاتاراں دی ابتدا
*خانان قازان اوز ترکلر ویب سائیٹ تے

 

گٹھ:یورپ
گٹھ:یورپی سلطنتاں
گٹھ:تاتارستان
گٹھ:روس
گٹھ:خانان
گٹھ:خانیت
گٹھ:تریخ اسلام
گٹھ:تریخ
گٹھ:ایشیا دی تریخ
گٹھ:ترک ریاستاں
گٹھ:تاتاری ریاستاں
گٹھ:روس دی تریخ
گٹھ:روس دے علاقے چ قائم سابق مسلم ریاستاں
گٹھ:یورپ دے سابق مسلمان دیس
گٹھ:یورپ دیاں سابق مسلمان ریاستاں
گٹھ:یورپ دیاں سابق مسلم ریاستاں