ہندو دھرم دی تریخ

**[[ہندومت]] دی  تریخ** بوہت پرانی اے۔ اسنوں  ویدک دور توں  وی قدیم خیال کیتا جاندا اے کیونکہ ویدک دور تے  ویداں دے  مرتب ہونے دا  دور مختلف اے۔ ہندومت وچ صدیاں تک زبانی روایت دا  رواج رہیا چنانچہ اس دی  تاریخ تے  مذہبی کتاباں سینہ بسینہ ہی منتقل ہوندیاں رہاں۔ بعد وچ انہاں دا  تصنیفی عہد وی خاصا طویل رہیا۔ ہندومت دیاں  سب توں  مشہور کتاباں وید نیں۔ انہان دی  تالیف دا  عہد اکو نہیں اے۔ محققان دے  مطابق ویداں دی  تشکیل دا  آغاز ۲۰۰۰ ق م توں  ہوا، آہستہ آہستہ ایہ مرتب ہوندے رہے پھر پہلے وید نوں تن حصیاں رگ وید، یجروید تے  سام وید وچ ونڈیا  گیا جو وید تری کہلاندا اے۔ ہندو اعتقاد دے  مطابق ویداں دی  تقسیم رام دی  پیدائش توں  پہلے پروروا رشی دے  عہد وچ ہوئی۔ بعد وچ اتھر وید نوں رشی اتھروا نے مرتب کیتا۔ دوسری روایت دے  مطابق، کرشن دے  عہد وچ وید ویاس نے ویداں نوں تقسیم کرکے  انہاں نوں لکھت وچ لیاندا۔
[thumb|250px|left|رگ وید دا  جغرافیائی دائرہ افق (جس وچ ندیاں تے  قبرستاناں دے  نام تے گئے نیں)، ایہ [ہندوکش تے  پنجاب دے  علاقے توں  گنگا دے  بالائی خطے تک پھیلا ہویا سی۔]]

ہندو تے  جین مت دی  اصل انہاں آریاواں دے  تصورات وچ ملدی اے جو تقریباً ۴۵۰۰ قبل مسیح وچ وسطی ایشیا توں  ہمالیہ تک پھیلے ہوئے سن۔ آریاواں دی  اک شاخ نے پارسی مذہب دی  بنیاد وی رکھی۔ دنیا دے  دوسرے وڈے مذہب اسی دے  بعد وجود وچ آئے، مثلاﹰ یہودیت دو ہزار قبل مسیح وچ، بدھ مت پنچ سو ق م وچ، مسیحیت دو ہزار سال پہلے تے  اسلام ۱۴۰۰ سال پہلے معرض وجود وچ آئے۔

ہندومت دی  تاریخ دیاں  کتاباں وچ رشیاں تے  مُنیّاں دی  روایت توں  پہلے منوآں دی  روایت دا  ذکر ملتا اے جنہاں نوں جین مت وچ کُلکر کہیا گیا اے۔ ایہوجہے   تقریباً ۱۴ منو تسلیم کیتے گئے نیں جنہاں نے معاشرے نوں مہذب تے  تکنیدی  بنانے دی  زبردست کوششکں کیتیاں۔ پہلے منو دا  نام منو ہی سی تے  پہلی خاتون ستروپا سی۔ مہابھارت وچ اٹھ منوآں دا  ذکر کیتا  گیا اے تے  اس وقت دنیا وچ اٹھویں منو ویوسوت دی  نسل اے۔ اٹھویں منو ویوست دے  عہد وچ وشنو بھگوان دا  متسیہ اوتار آیا سی۔
## ہندو مت دی تریخ
ہندو مت د‏‏ی تریخ بہت پرانی ا‏‏ے۔ ایہ مذہب ویدک دور تو‏ں پرانا سمجھیا جاندا اے، کیونجے ویدک دور تے ویداں د‏‏ی تشکیل دا دور وکھ وکھ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ صدیاں تو‏ں، اک زبانی روایت موجود سی، جس نے اس د‏ی تریخ تے متن نو‏‏ں ودھایا۔ اس دے بعد انہاں دے اسکرپٹ دا دور وی وسیع سی۔ وید ہندو مت د‏‏ی سب تو‏ں ودھ قابل احترام متون نيں۔ وید کسی اک زمانے وچ نئيں بنائے گئے سن ۔ ماہرین دا خیال اے کہ ویداں د‏‏ی تشکیل دا دور ۴۵۰۰ ق م وچ شروع ہويا۔ پراناں وچ ہندو تریخ دا آغاز تخلیق کيتی ابتدا تو‏ں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ہندو تریخ د‏‏یاں کتاباں جداں کہ مہابھارت تے پراناں وچ منو تو‏ں لے ک‏ے کرشن تک دے خاندان دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔

برصغیر پاک و ہند دے وکھ وکھ مقامی مذاہب نو‏‏ں اجتماعی طور اُتے ہندو مت دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔  تاریخی نقطہ نظر تو‏ں، لوہے دے زمانے دے بعد تو‏ں ہندوستان وچ ہوݨ والی بہت ساریاں مذہبی پیش رفت اس مذہب تو‏ں وابستہ نيں۔ اس خیال دا ماخذ کانسی دے دور د‏‏ی سندھ د‏‏ی رہتل تے اس دے بعد دا لوہے دے دور دا ویدک مذہب اے ۔

پہلی صدی عیسوی دے بعد، ہندوستان وچ بدھ مت دے بتدریج زوال دے نتیجے وچ کلاسیکی ہندو مت دا ویدک مذہب د‏‏ی نشاۃ ثانیہ دے طور اُتے ظہور ہويا۔ سانکھیا ، یوگا ، نیایا ، ویسیکا، میمسا تے ویدانت - ہندو فلسفے د‏‏ی ایہ چھ وڈی شاخاں دوسری صدی ق م تے چھیويں صدی عیسوی دے درمیان پیدا ہوئیاں۔ ايس‏ے وقت دے آس پاس ، شیو مت تے وشنو ازم جداں توحیدی نظریات بھکتی تحریک دے ذریعے ابھرے ۔

کلاسیکی ہندو ازم نے قرون وسطی وچ خود نو‏‏ں قائم کيتا۔ اس دور وچ آدی شنکرا دے ادویت ویدانت دا نظریہ وی پھیلایا گیا۔ اس نظریے نے وشنو ازم تے شیو مت نو‏‏ں ملایا تے سمارٹ ازم نو‏‏ں جنم دتا ۔ اس دے نتیجے وچ فلسفے د‏‏ی غیر ویدک شاخاں معدوم ہو گئياں۔

۲۰ويں صدی وچ ، اقليتی ہندو برادریاں نو‏‏ں دنیا دے وکھ وکھ ملکاں وچ غیر مقیم ہندوستانیاں دے ذریعے منظم کيتا گیا۔ ہندو قوم پرستی ۱۹۸۰ د‏‏ی دہائی وچ ہندوستان وچ اک طاقتور سیاسی وجود دے طور اُتے ابھری۔ ہندوتوا بھارتیہ جنت‏ا پارٹی نے ۱۹۹۹ تو‏ں ۲۰۰۴ تک مرکزی حکومت اُتے حکومت کيتی تے ۲۰۰۶ وچ جنوبی ہندوستان ( ریاست کرناٹک ) وچ پہلی ریاستی حکومت بݨائی ۔

## ہندو
بھانويں پرانی تریخ ہزاراں سالاں اُتے محیط اک شجرہ نسب پیش کردی اے، لیکن علماء ہندومت نو‏‏ں وکھ وکھ ہندوستانی ثقافتاں تے روایات دا امتزاج یا ترکیب مندے نيں۔ اس د‏ی جڑاں تاریخی ویدک مذہب اے، جو خود پہلے تو‏ں ہی "ہند آریائی تے ہڑپہ سبھیاچار تے رہتل دا امتزاج اے " جو برہمنی مذہب تے نظریے وچ تیار ہويا۔ کورو کنگڈم آف آئرن ایج شمالی ہندوستان؛ بلکہ شمال مشرقی ہندوستان د‏‏ی سندی روایات تے ہندوستان د‏‏ی Mesolithic تے Neolithic ثقافتاں، جداں کہ سندھ رہتل دے مذاہب، دراوڑی روایت، تے مقامی روایات تے قبائلی مذاہب۔

یہ ہندو ترکیب ویدک دور، ۵۰۰-۲۰۰ ق م تےت۔ ۳۰۰ عیسوی، دوسرے شہری کاری دے دور تے ہندو مت دے ابتدائی کلاسیکی دور دے دوران، جدو‏ں مہاکاوی تے پہلے پراناں د‏‏ی تشکیل ہوئی۔ اس برہمنی ترکیب نے اسمرتی ادب دے ذریعے برہمنی تے بدھ مت دے اثرات تے ابھرتی ہوئی بھکتی روایت نو‏‏ں برہمنی تہہ وچ شام‏ل کيتا۔ ایہ ترکیب بدھ مت تے جین مت د‏‏ی کامیابی دے دباؤ وچ ابھری۔ پہلے پران گپتا دور وچ لکھے گئے سن، جو "پہلے تو‏ں تعلیم یافتہ تے قبائلی گروہاں دے درمیان مرکزی دھارے دے مذہبی نظریے د‏‏ی تشہیر دے لئی استعمال ہُندے سن ۔" دھرم شاستر تے سمریت دے درمیان۔

شمالی ہندوستان تو‏ں ایہ "ہندو ترکیب"، تے اس د‏ی سماجی تقسیم، جنوبی ہندوستان تے جنوب مشرقی ایشیا دے کچھ حصےآں تک پھیل گئی، کیونجے عدالتاں تے حکمراناں نے برہمنی سبھیاچار نو‏‏ں اپنایا۔ مقامی حکمراناں د‏‏ی طرف تو‏ں دتی گئی زمیناں اُتے برہمناں د‏‏ی آباد کاری، مقبول غیر ویدک دیوتاواں د‏‏ی شمولیت تے انضمام، تے سنسکرتائزیشن دے عمل دے نال، "برصغیر وچ معاشرے دے بوہت سارے طبقے نے اپنی مذہبی تے سماجی زندگی نو‏‏ں برہمنی اصولاں دے مطابق ڈھالنے دا رجحان رکھیا"۔ تصورات‏‏ی اتحاد دا اک گندا لباس۔"

ایلیٹ ڈوئچ دے مطابق، برہمناں نے اس ترکیب د‏‏ی نشوونما وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اوہ دو لسانی تے دو ثقافتی سن، اپنی مادری بولی تے مقبول سنسکرت دونے بولدے سن، جو سبھیاچار تے بولی وچ علاقائی اختلافات تو‏ں بالاتر سی۔ اوہ "وڈے سبھیاچار دے مرکزی دھارے نو‏‏ں پنڈ د‏‏ی اصطلاحات وچ تے پنڈ د‏‏ی سبھیاچار نو‏‏ں مرکزی دھارے د‏‏ی اصطلاحات وچ ترجمہ کرنے" دے قابل سن، اس طرح مقامی سبھیاچار نو‏‏ں اک وسیع تر وچ ضم کر دتا۔ ویدک اور، اک حد تک، سمارٹ، روايتی ویدک روایات دے وفادار رہندے ہوئے، اک نويں برہمنیت نو‏‏ں جنم دتا جس نے مقامی تے علاقائی دیوتاواں دے لئی لطائف بنائے تے اس مقامی روایت دے وزیر بنے۔

ہندو برادری د‏‏ی تریخ قدیم ترین ا‏‏ے۔  ایہ مذہب وید تو‏ں پہلے دا سمجھیا جاندا اے، کیونجے ویدک دور تے ویداں د‏‏ی تخلیق دا وقت وکھ وکھ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے صدیاں تک زبانی (تو ویداسیہ مخم) روایت جاری رہی، جس دے ذریعے اس د‏ی تریخ تے متون اگے بڑھدے رہ‏‏ے۔ اس دے بعد اسنو‏ں لکھݨ دا دور (تو ویداسیہ ہستاؤ) وی بہت طویل ا‏‏ے۔ وید ہندو مت د‏‏ی سب تو‏ں ودھ قابل احترام متون نيں۔ وید کسی اک دور وچ نئيں بنائے گئے۔ ویداں د‏‏ی تشکیل دا آغاز ۱۵۰۰ ق م ا‏‏ے۔ تو‏ں اے . یعنی ایہ دھیرے دھیرے مرتب کيتا گیا تے آخر وچ پہلا وید تن حصےآں وچ مرتب کيتا گیا - رگ وید ، یجروید اورجسنو‏ں ویدترائی کہیا جاندا اے ۔بلايا گیا سی کدرے رگیجوسماچندنسی کہیا جاندا اے کہ اس د‏ی آیت ویداں تو‏ں منسلک نئيں ا‏‏ے۔ عقیدے دے مطابق، ویداں نو‏‏ں رام د‏‏ی پیدائش تو‏ں پہلے پورووا راجرشی دے زمانے وچ تقسیم کيتا گیا سی۔ بعد وچ اتھرو وید نو‏‏ں بابا اتھروا نے مرتب کيتا۔ ايس‏ے وقت، اک ہور عقیدے دے مطابق ، کرشنا دے زمانے وچ ، وید ویاس کرشناڈوایپاین بابا نے محکمہ دے لحاظ تو‏ں ویداں نو‏‏ں لکھیا سی۔ عقیدے دے مطابق، ہر دواپر یوگ وچ ، کوئی نہ کوئی بابا ویاس بن جاندا اے تے ویداں نو‏‏ں ۴ حصےآں وچ تقسیم کردا ا‏‏ے۔
 
ہندو مت د‏‏ی ابتدا آریائی تو‏ں پہلے دے تصور نال ہوئی اے جو کہ ۴۵۰۰ ق م وچ ا‏‏ے۔ ڈاکٹر صاحب جداں سائنسداناں وچ اختلاف ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ آریاواں د‏‏ی اک شاخ نے اویستک مذہب وی قائم کيتا۔ اس دے بعد یہودیت ۲۰۰۰ ق م، بدھ مت تے جین مت ۵۰۰ ق م، عیسائیت صرف ۲۰۰۰ سال پہلے، اسلام ۱۴۰۰ سال پہلے سی۔

مذہبی لٹریچر دے مطابق ہندو برادری دے کچھ تے عقائد وی نيں۔ رامائن ، مہابھارت تے پراناں وچ شام تے چندراونشیبادشاہاں دے سلسلہ نسب دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ کئی خانداناں د‏‏ی ابتدا تے روایت کيتی تفصیل وی آندی ا‏‏ے۔ مندرجہ بالا تمام چیزاں نو‏‏ں تاریخی ترتیب تو‏ں لکھنا بہت مشکل کم اے، کیونجے مذکورہ تریخ نو‏‏ں پراناں وچ وکھ وکھ طریقےآں تو‏ں بیان کيتا گیا اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے ماخذ وچ بکھرا پن تے ابہام نظر آندا اے، فیر وی ایہ الجھن ا‏‏ے۔ علم دین دے لئی نئيں، اوہ اسنو‏ں بھلیکھا تو‏ں سچ سمجھدے نيں۔ ہندو صحیفے حفظ ک‏ر ک‏ے رکھے جاندے سن ۔ ایہی وجہ سی کہ انہاں وچو‏ں اکثر نالندہ وغیرہ جداں کئی حملےآں دے قہر تو‏ں بچ گئے۔ انہاں دے کچھ افسانےآں جداں چیزاں نو‏‏ں جدید دنیا نے قبول نئيں کيتا تے کچھ اس گل اُتے یقین رکھدے نيں جو سچ لگدا ا‏‏ے۔

اگر آپ ہندو برادری د‏‏ی تریخ دا مطالعہ کرن تاں باباواں د‏‏ی روایت تو‏ں پہلے مانوس د‏‏ی روایت دا ذکر ملدا اے ، جنہاں نو‏ں جین مت وچ کلکر کہیا جاندا اے ۔ ایداں دے ۱۴ مانو نو‏‏ں بالترتیب سمجھیا جاندا اے جنہاں نے معاشرے نو‏‏ں مہذب تے تکنیکی طور اُتے خوشحال بنانے دے لئی انتھک کوششاں کیتیاں۔ زمین اُتے پہلے انسان دا ناں سویمبھو مانو سی تے پہلی عورت ستاروپا سی، مہابھارت وچ اٹھ مانوس دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔ اودو‏ں، زمین اُتے اٹھواں منو ویواسوت دا اکلوندا بچہ ا‏‏ے۔ اٹھويں منو ویواسوت دے زمانے وچ بھگوان وشنو دا متسی اوتارہويا ہندو برادری دا ٹائم سکیل سب تو‏ں وڈا ا‏‏ے۔ پراناں وچ ہندو تریخ دا آغاز تخلیق کيتی ابتدا تو‏ں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ کہنا مناسب نئيں ہوئے گا کہ ایہ ایدھرو‏ں شروع ہويا، فیر وی ہندو تریخ دے متن مہابھارت تے پراناں وچ منو (پہلے انسان) تو‏ں لے ک‏ے بھگوان کرشن د‏‏ی نسل تک دا ذکر موجود ا‏‏ے۔

بھانويں مورخین دا خیال اے کہ ہندو مت دا آغاز وادی سندھ د‏‏ی رہتل (۵۰۰۰ سال پہلے) دے متوازی/بعد وچ سمجھیا جاندا اے، جدو‏ں کہ تحریراں وچ لکھی گئی دستاویزات اس تو‏ں کدرے اگے د‏‏ی گل کردیاں نيں۔ لیکن حقائق وچو‏ں کوئی وی عراق وچ پائے جانے والے ۶۰۰۰ سال پرانے فریسکوز نئيں نيں [۶]ہور کلپا وگراہ نامی شیو مجسمہ جس د‏‏ی کاربن ڈیٹنگ عمر دا تخمینہ ۲۸٬۴۵0 (2019) سال لگایا گیا سی۔ [۷] ایہ تمام شواہد ہندو برادری نو‏‏ں بہت ودھ قدیم بنا‏تے نيں۔

## تریخ
ہندومت تقریباً ۵۰۰۰ سالاں وچ منظم طریقے تو‏ں تیار ہويا اے تے اسنو‏ں ست مراحل دے طور اُتے دیکھیا جا سکدا اے جو اک دوسرے وچ دوربین نيں۔ کچھ ہندوتوا دے حامیاں دا خیال اے کہ ہندو مت اپنی مکمل شکل وچ ۱۲٬۰۰۰ سال پہلے برفانی دور دے اختتام اُتے باباواں اُتے نازل ہويا سی۔ ہندوتوا د‏‏ی تریخ وچ ، افسانہ محض متواتر تریخ اے، مورخین اس دا حساب نئيں لگیا سکدے۔ حالیہ دناں وچ ، ہندو مت نو‏‏ں اک "اوپن سورس مذہب" دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے، جو اس لحاظ تو‏ں منفرد اے کہ اس دا کوئی متعین بانی یا نظریہ نئيں اے، تے اس دے نظریات تاریخی تے جغرافیائی حقائق دے جواب وچ مسلسل تیار ہُندے رہندے نيں۔ اسنو‏ں اک ندی دے طور اُتے بہترین طور اُتے بیان کيتا گیا اے جس وچ بہت ساریاں معاون ندیاں تے شاخاں نيں، ہندوتواشاخاں وچو‏ں اک اے، تے فی الحال بہت طاقتور اے، بوہت سارے لوک خود نو‏‏ں اک دریا سمجھدے نيں۔

مؤرخین دے نزدیک تھلے لکھے آراء دتی گئیاں نيں، بھانويں انہاں وچ بوہت سارے اختلاف نيں۔

## پہلا مرحلہ
تقریباً ۵۰۰۰ سال پہلے، کانسی دے زمانے وچ ، جسنو‏ں ہن ہڑپہ وادی سندھ د‏‏ی رہتل کہیا جاندا اے ، [۸] اِٹاں دے شہراں د‏‏ی خصوصیت اے، جو اک ہزار سال تو‏ں ودھ عرصے وچ دریائے سندھ دے وسیع علاقے گنگا تک پہنچی سی ۔ [۹] انہاں ہموار شہراں وچ ، سانو‏ں مٹی د‏‏ی مہراں ملدی نيں جنہاں د‏‏ی تصاویر اج بھݪک د‏‏ی ہندو فطرت دا بہت ودھ حصہ نيں جداں کہ پیپل دا درخت، بیل، سواستیکا ، ست لونڈیاں، تے یوگا د‏‏ی حالت وچ بیٹھیا اک آدمی۔ . اسيں اس مرحلے دے بارے وچ ودھ نئيں جاݨدے نيں کیونجے سندھ لپی نو‏‏ں حالے سمجھنا باقی ا‏‏ے۔ ویدک دور ہندو مت دے اک اعلیٰ، نظریا‏تی تے صحیفائی ورژن د‏‏ی نمائندگی کردا اے، جدو‏ں کہ وادی سندھ د‏‏ی رہتل( کچھ صدیاں تک ویدک دور تو‏ں پہلے )، ہندو مت د‏‏ی لوک تے رسمی شکل د‏‏ی اک عمدہ مثال ا‏‏ے۔ [۱۰]

## مرحلہ ۲
۳۵۰۰ سال پہلے، لوہے دے زمانے وچ ، ویدک بھجن تے رسومات تو‏ں معلوم کيتا جا سکدا اے جس وچ ہڑپہ دے خیالات دے آثار موجود نيں، لیکن ایہ آباد شہری طرز زندگی دے بجائے خانہ بدوش تے پینڈو طرز زندگی دے لئی ڈیزائن کيتا گیا سی۔ [۱۱] کچھ ہندوتوا دے حامی سخت اختلاف کردے نيں تے اصرار کردے نيں کہ دو مراحل درحقیقت اک نيں۔ اس مرحلے وچ ، سانو‏ں اک عالمی نظریہ ملدا اے جو جسمانی دنیا نو‏‏ں مناندا اے، جتھے دیوتاواں نو‏‏ں رسومات دے نال متعارف کرایا جاندا اے، تے کہیا جاندا اے کہ اوہ صحت تے دولت، خوشحالی تے امن عطا کردے نيں۔ دیوتاواں نو‏‏ں پکارنے تے انہاں تو‏ں خیر خواہی حاصل کرنے دا ایہ پہلو اج وی جاری اے، حالانکہ رسومات وکھ وکھ نيں۔ سندھ (اب پنجاب ) تو‏ں بالائی گنگا (اب آگرہ تے وارانسی ) تک وید) تے دھیرے دھیرے تھلے گنگا (اب پٹنہ ) دے میدانی علاقےآں وچ پھیل گیا۔ کچھ ہندوتوا اسکالرز اس طرح دے جغرافیائی پھیلاؤ د‏‏ی تردید کردے نيں تے برصغیر اُتے اصرار کردے نيں کہ قدیم زمانے تو‏ں اک مکمل طور اُتے ترقی یافتہ، یکساں، شہری ویدک سبھیاچار، جدید ٹیکنالوجی جداں پلاسٹک سرجری تے ایتھ‏ے تک کہ ہوائی جہازاں د‏‏ی بدولت فعال ا‏‏ے۔

## مرحلہ ۳
تیسرا مرحلہ ۲۵۰۰ سال پہلے اپنشد دے ناں تو‏ں جانے جانے والی تحریراں دے نال شروع ہويا، جتھے رسومات دے بجائے خود شناسی تے مراقبہ نو‏‏ں ودھ اہمیت دتی گئی، تے اساں جنم تے موت دے چکر تو‏ں نجات جداں نظریات جداں تناسخ، رہبانیت اُتے ودھ توجہ مرکوز کيتی۔ اس مرحلے وچ بدھ متاور جین مت ورگی شامی (رہبانی) روایات دا عروج دیکھیا، اس دے پیروکار پالی تے پراکرت وچ بولدے سن تے ویدک شکل تے ویدک بولی سنسکرت نو‏‏ں مسترد کردے سن ۔ اس وچ ، برہمن پجاریاں نے وی دھرم شاستراں د‏‏ی تخلیق دے ذریعے ویدک فکر د‏‏ی تنظیم نو کی، ایسی کتاباں جو شادی تے گزرنے د‏‏ی رسم دے ذریعے سماجی زندگی نو‏‏ں منظم کرنے اُتے مرکوز سی، تے لوکاں د‏‏ی انہاں دے آباؤ اجداد دے لئی ذمہ داریاں، جو انہاں د‏‏ی نسل تے دنیا اُتے منحصر ا‏‏ے۔ بہت وڈا بوہت سارے ماہرین تعلیم ویدک فکر د‏‏ی اس تنظیم نو‏‏ں بیان کرنے دے لئی برہمنیت دا استعمال کردے نيں، تے اسنو‏ں بنیادی طور اُتے پدرانہ تے جادوئی قوت دے طور اُتے دیکھدے نيں جو مساوات تے امن پسند خانقاہی احکامات دے نال پرتشدد مقابلہ کردی ا‏‏ے۔ بدھ مت تے جین مت، ویدک طریقےآں تے عقائد دے نال، شمالی ہندوستان تو‏ں جنوبی ہندوستان تک پھیل گئے، تے بالآخر برصغیر تو‏ں وسطی ایشیا تے جنوب مشرقی ایشیا تک پھیل گیا۔ جنوب وچ ، تمل سنگم سبھیاچار دا سامنا ہويا، اوہ معلومات جو ابتدائی نظماں دے مجموعے تو‏ں ملدی نيں، جو بدھ مت تے جین مت دے علم دے نال ویدک رسومات تے بعد وچ مہاکاوی دے بارے وچ کچھ علم نو‏‏ں ظاہر کردیاں نيں۔ کچھ ہندوتوا اسکالرز دا کہنا اے کہ ایہ اک وکھ وکھ اے ۔تمل سنگم کلچر نئيں سی۔ ایہ مکمل طور اُتے ترقی یافتہ، یکساں، شہری ویدک سبھیاچار دا حصہ سی، جتھے ہر کوئی سنسکرت بولدا سی۔

## چوتھا مرحلہ
رامائن ، مہابھارت تے پراناں دا آغاز ۶۰۰۰ سال پہلے چوتھے مرحلے وچ ہويا۔جداں کہ اس طرح د‏‏یاں تحریراں پیدا ہوئیاں، جتھے کہانیاں دا استعمال گھریلو تے عالمی تعلقات دے عالمی نظریات نو‏‏ں ملانے تے ہن مانوس ہندو عالمی نظریہ تخلیق کرنے دے لئی کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اسيں اک مکمل طور اُتے ترقی یافتہ افسانےآں تو‏ں متعارف ہوئے نيں جتھے دنیا د‏‏ی کوئی ابتدا (انتادی) یا اختتام (انندا) نئيں اے، بوہت سارے آکاشاں تے بوہت سارے کالاں دے نال، عمل تے رد عمل (کرما) تو‏ں چلدی اے، جتھے تمام معاشرے بالکل ايس‏ے طرح جداں تمام جاندار گزردے نيں۔ پیدائش تے موت دے چکر، مندراں تے مندراں د‏‏ی رسومات اس مرحلے وچ پیدا ہوئیاں۔ اسيں خانقاہی ویدانتک احکامات دا عروج وی دیکھدے نيں جو جسم تے ہر چیز نو‏‏ں حساس بنا‏تے نيں،ہور جسم نو‏‏ں خراب کرنے تے جسم تے تمام چیزاں نو‏‏ں تلاش کرنے دے لئی تانترک احکامات دا نعرہ لگاندے نيں۔ اسيں پرانی نگامہ روایت دے ملاپ نو‏‏ں وی دیکھ سکدے نيں، جتھے نويں ​​اگاما روایت دے نال الوہیت نو‏‏ں بے شکل سمجھیا جاندا اے، جتھے سپریم بھگوان شیو تے اس دے بیٹے، وشنو تے اس دے اوتار، تے دیوی د‏‏ی شکل تے اس د‏ی بہت ساریاں شکلاں لے لین۔ نويں احکامات تے روایات دے ظہور دے نال، اسيں ذات پات دے نظام (یا ذات، اک یورپی اصطلاح) دے استحکا‏م نو‏‏ں وی دیکھدے نيں، جو کہ پیشےآں د‏‏ی نیہہ اُتے اک کمیونٹی گروپ اے، جو آپس وچ شادی نہ ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں خود نو‏‏ں وکھ کردا ا‏‏ے۔ بوہت سارے ماہرینِ تعلیم ذات پات نو‏‏ں ہندو مذہب د‏‏ی اک لازمی خصوصیت دے طور اُتے دیکھدے نيں جو اعلیٰ ذاتاں د‏‏ی حمایت کردی اے، جنہاں نو‏ں ہندوتوا نے مبینہ طور اُتے مسترد کر دتا ا‏‏ے۔ بوہت سارے ہندوتوا اسکالرز دا کہنا اے کہ ذات پات د‏‏ی سائنسی تے عقلی نیہہ اے، تے اس دا سیاست یا معاشیات تو‏ں کوئی تعلق نئيں ا‏‏ے۔ اوہ جو خود نو‏‏ں عبوری نہ ہوݨ تو‏ں وکھ کردا ا‏‏ے۔ بوہت سارے ماہرینِ تعلیم ذات پات نو‏‏ں ہندو مذہب د‏‏ی اک لازمی خصوصیت دے طور اُتے دیکھدے نيں جو اعلیٰ ذاتاں د‏‏ی حمایت کردی اے، جنہاں نو‏ں ہندوتوا نے مبینہ طور اُتے مسترد کر دتا ا‏‏ے۔ بوہت سارے ہندوتوا اسکالرز دا کہنا اے کہ ذات پات د‏‏ی سائنسی تے عقلی نیہہ اے، تے اس دا سیاست یا معاشیات تو‏ں کوئی تعلق نئيں ا‏‏ے۔ اوہ جو خود نو‏‏ں عبوری نہ ہوݨ تو‏ں وکھ کردا ا‏‏ے۔ بوہت سارے ماہرینِ تعلیم ذات پات نو‏‏ں ہندو مذہب د‏‏ی اک لازمی خصوصیت دے طور اُتے دیکھدے نيں جو اعلیٰ ذاتاں د‏‏ی حمایت کردی اے، جنہاں نو‏ں ہندوتوا نے مبینہ طور اُتے مسترد کر دتا ا‏‏ے۔ بوہت سارے ہندوتوا اسکالرز دا کہنا اے کہ ذات پات د‏‏ی سائنسی تے عقلی نیہہ اے، تے اس دا سیاست یا معاشیات تو‏ں کوئی تعلق نئيں ا‏‏ے۔

## پنجواں مرحلہ
پنجواں مرحلہ ۱۰۰۰ سال پرانا اے، تے اس نے اک نظریے دے طور اُتے بھکتی دے عروج نو‏‏ں دیکھیا، جتھے عقیدت مند علاقائی زباناں وچ بنائے گئے پرجوش گانےآں دے ذریعے دیوتاواں دے نال مشغول ہُندے نيں، جو اکثر مندر دے نظام نو‏‏ں نظرانداز کردے نيں۔ ایہ اوہ وقت سی جدو‏ں ذات پات دے اک سخت درجہ بندی نے خود نو‏‏ں پاکیزگی دے اصول د‏‏ی نیہہ اُتے مضبوطی تو‏ں مسلط کر رکھیا سی، تے کچھ ذاتاں نو‏‏ں ناشائستہ تے نا اہل سمجھیا جاندا سی۔ اوہ وی کمیونٹی تو‏ں اچھی طرح محروم نئيں رہ سکدے ایہی اوہ وقت اے جدو‏ں اسلام انڈیاامریکا وچ پُرامن طور اُتے جنوب وچ سمندری تاجراں دے ذریعے تے شمال د‏‏ی طرف متشدد طور اُتے وسطی ایشیائی جنگجوواں دے ذریعے داخل ہُندا اے، جو بدھ خانقاہاں تے ہندو مندراں نو‏‏ں تباہ کردے نيں، جو کہ سیاسی طاقت دے مراکز وی نيں، تے بالآخر اپنی حکمرانی قائم کردے نيں، جس د‏‏ی اکثر ہندو بادشاہاں د‏‏ی طرف تو‏ں مخالفت کيتی جاندی ا‏‏ے۔ شمال وچ راجپوت، مشرق وچ اہوم، دکن وچ مرہٹاں تے وجئے نگر سلطنت۔ ہندوتوا، اسلام د‏‏ی آمد تے دہلی تے دکنی سلاطین دے عروج دے بعد، بعد وچ عظیم ہندو سبھیاچار دے مغلیہ دور دے خاتمے دا نشان بنا، اک ایسا موضوع جسنو‏ں مارکسی مورخین نے پاگل فرقہ وارانہ پروپیگنڈے دے نال انجام دتا ا‏‏ے۔ بعد وچ صرف ہندو-اسلامی تعاون دا پردہ فاش ہويا، دوسری انتہا تک جا ک‏ے، غیر مارکسی مورخین دا کہنا ا‏‏ے۔

## چھیواں مرحلہ
چھٹا مرحلہ ۳۰۰ سال پرانا اے جدو‏ں ہندومتبرصغیر وچ یورپی طاقت دے عروج، تے اس دے نتیجے وچ عیسائی مشنریاں د‏‏ی آمد تے عقلی سائنسی گفتگو دا جواب دتیاں کچھ ہندوتوا علماء انہاں دونے وچ فرق نئيں کردے۔ اس دور وچ یورپی اسکالرز نے سائنسی طریقےآں تے یہودی-مسیحی عینک دونے دا استعمال کردے ہوئے ہندو مت دا احساس دلانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں دے نزدیک توحید حقیقی مذہب تے سائنسی سی۔ Polytheism کافرانہ افسانہ سی، انہاں نے ہندو طرز زندگی دا ترجمہ تے دستاویز کرنے دا اک وسیع عمل شروع کيتا۔ اس نے اک مقدس کتاب، اک نبی تے اس تو‏ں وی اہ‏م بات، اک مقصد د‏‏ی تلاش کيتی۔ بالآخر، اس پیچیدگی نو‏‏ں حل کرنے دے لئی، اس نے ہندو مت نو‏‏ں برہمنیت دے طور اُتے بیان کرنا شروع کیتا، جو بدھ مت، جین مت تے سکھ مت تو‏ں وکھ وکھ سی۔ ایہ مستشرقین فریم ورک اسکولاں، کالجاں تے میڈیا دے ذریعے مشرقی مذاہب د‏‏ی عالمی تفہیم نو‏‏ں مطلع کردا رہندا ا‏‏ے۔

اک مائع زبانی سبھیاچار 1st تے 9th صدیاں د‏‏ی طرف تو‏ں آباد کيتا گیا تھا. ہندو جو مغربی طریقےآں تو‏ں تعلیم یافتہ سن جدو‏ں انہاں دے رسم و رواج تے عقائد دے بارے وچ پُچھیا گیا تاں اوہ شرم تے شرمندگی دا گہرا احساس محسوس کردے سن ۔ کچھ نے نوآبادیات‏ی نظر دے لئی ہندوتوا د‏‏ی اصلاح دا فیصلہ کيتا۔ دوسرے ہندو مت دے "حقیقی جوہر" نو‏‏ں تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کردے نيں تے "بعد وچ بدعنوان" طریقےآں نو‏‏ں مسترد کردے نيں۔ فیر وی دوسرےآں نے خود ہندو مذہب نو‏‏ں مسترد کر دتا تے تمام مذاہب نو‏‏ں اک تاریک خطرنا‏‏ک قوت دے طور اُتے دیکھیا، جس د‏‏ی جگہ عقلیت تے سائنسی مذہب نے لے لئی۔ ایہ اس مرحلے اُتے اے کہ ہندوتوا اک انسداد قوت دے طور اُتے ابھریا جسنو‏ں انہاں نے یورپیاں وچ ہندوواں د‏‏ی تمام چیزاں دا ناقابل تنسیخ تے غیر منصفانہ مذاق دے طور اُتے دیکھیا تے بعد وچ امریک‏‏ی تے ہندوستانی یونیورسٹیاں وچ چیلنج کيتا گیا۔ ہندومت نے مارکسزم تے ہور تمام مغربی مباحث نو‏‏ں عیسائی گفتگو د‏‏ی اک ہور شکل دے طور اُتے دیکھیا،

## ستواں مرحلہ
آزادی دے بعد ستويں مرحلے نو‏‏ں نظر انداز نئيں کيتا جا سکدا، چاہے ایہ صرف پچھلے ۷۰ سالاں اُتے محیط ہو، کیونجے اس دا آغاز مذہبی خطوط اُتے اک پرتشدد تے خون آلود تقسیم تے مسلماناں دے لئی مشرقی تے مغربی پاکستان د‏‏ی تخلیق تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ کيتا اس تو‏ں ہندوستان بنیادی طور اُتے اک ہندو ریاست بن جاندا اے ؟ یا کیہ ایہ "ہندوستان دے نظریہ" د‏‏ی ترغیب دیندا اے جتھے تمام لوکاں نو‏‏ں یکساں احترام ملدا اے، بلا لحاظ مذہب تے ذات؟ وکھ وکھ لوک وکھ وکھ جواب دین گے۔ ہندوتوا نے سیکولرازم نو‏‏ں اقليتی نظم و ضبط دے طور اُتے دیکھیا، سوشلزم نے مثبت امتیاز نو‏‏ں مخصوص ذاتاں دے لئی تریاق دے طور اُتے دیکھیا، صرف کرونی سرمایہ داری، سماجی انصاف دے اصولاں تے روايتی ہندو خاندانی اقدار نو‏‏ں دھمکی دے ک‏ے صنفی مساوات پیدا کيتی۔ تے یونیفارم سول کوڈ د‏‏ی عدم موجودگی د‏‏ی صورت وچ ہندوستان نو‏‏ں تقسیم کرنے دا اک ہور طریقہ۔ جدو‏ں بوہت سارے دانشوراں نے ایہ دلیل دتی کہ ہندو ازم تے ہندوستان جداں تصورات برطانوی تخلیقات نيں، جنہاں د‏‏ی کوئی حقیقی قدیم جڑاں نئيں نيں، تاں عام لوکاں دے عقیدے نو‏‏ں تصورات دے برعکس قرار دے ک‏ے مسترد کر دتا گیا۔ ایہ اودو‏ں ہور خراب ہو گیا جدو‏ں دنیا بھر دے ماہرین تعلیم نے ہندو مذہب نو‏‏ں نسل پرستی، اسلام نو‏‏ں دہشت گردی دے نال جوڑنے یا عیسائیت نو‏‏ں عسکریت پسند مشنری سرگرمیاں دے نال جوڑنے دے مترادف قرار دتا۔ بوہت سارے لوکاں نے مارکسزم، لبرل ازم تے سیکولرازم دے نظریے نو‏‏ں ہندوستانیاں د‏‏ی اکثریت دے لئی ناکا‏م کر دتا، جنہاں وچو‏ں بوہت‏ے غربت د‏‏ی زندگی گزار رہے نيں۔ جائز ہو یا نہ ہو، متاثرہ نے محسوس کيتا کہ ہندوتوا دے جارحانہ مردانہ موقف دے باوجود ہن وقت آگیا اے کہ اوہ ترقی تے خواہشات د‏‏ی بولی بولدا ا‏‏ے۔ لہٰذا کوئی حقیقی قدیم جڑاں نہ ہوݨ دے باعث عام لوکاں دے عقیدے نو‏‏ں تصورات دے برعکس رد کر دتا گیا۔ ایہ اودو‏ں ہور خراب ہو گیا جدو‏ں دنیا بھر دے ماہرین تعلیم نے ہندو مذہب نو‏‏ں نسل پرستی، اسلام نو‏‏ں دہشت گردی دے نال جوڑنے یا عیسائیت نو‏‏ں عسکریت پسند مشنری سرگرمیاں دے نال جوڑنے دے مترادف قرار دتا۔ بوہت سارے لوکاں نے مارکسزم، لبرل ازم تے سیکولرازم دے نظریے نو‏‏ں ہندوستانیاں د‏‏ی اکثریت دے لئی ناکا‏م کر دتا، جنہاں وچو‏ں بوہت‏ے غربت د‏‏ی زندگی گزار رہے نيں۔ جائز ہو یا نہ ہو، متاثرہ نے محسوس کيتا کہ ہندوتوا دے جارحانہ مردانہ موقف دے باوجود ہن وقت آگیا اے کہ اوہ ترقی تے خواہشات د‏‏ی بولی بولدا ا‏‏ے۔ لہٰذا کوئی حقیقی قدیم جڑاں نہ ہوݨ دے باعث عام لوکاں دے عقیدے نو‏‏ں تصورات دے برعکس رد کر دتا گیا۔ ایہ اودو‏ں ہور خراب ہو گیا جدو‏ں دنیا بھر دے ماہرین تعلیم نے ہندو مذہب نو‏‏ں نسل پرستی، اسلام نو‏‏ں دہشت گردی دے نال جوڑنے یا عیسائیت نو‏‏ں عسکریت پسند مشنری سرگرمیاں دے نال جوڑنے دے مترادف قرار دتا۔ بوہت سارے لوکاں نے مارکسزم، لبرل ازم تے سیکولرازم دے نظریے نو‏‏ں ہندوستانیاں د‏‏ی اکثریت دے لئی ناکا‏م کر دتا، جنہاں وچو‏ں بوہت‏ے غربت د‏‏ی زندگی گزار رہے نيں۔ جائز ہو یا نہ ہو، متاثرہ نے محسوس کيتا کہ ہندوتوا دے جارحانہ مردانہ موقف دے باوجود ہن وقت آگیا اے کہ اوہ ترقی تے خواہشات د‏‏ی بولی بولدا ا‏‏ے۔ یا دہشت گرد مشنری سرگرمی تو‏ں عیسائیت تو‏ں انکار۔ بوہت سارے لوکاں نے مارکسزم، لبرل ازم تے سیکولرازم دے نظریے نو‏‏ں ہندوستانیاں د‏‏ی اکثریت دے لئی ناکا‏م کر دتا، جنہاں وچو‏ں بوہت‏ے غربت د‏‏ی زندگی گزار رہے نيں۔ جائز ہو یا نہ ہو، متاثرہ نے محسوس کيتا کہ ہندوتوا دے جارحانہ مردانہ موقف دے باوجود ہن وقت آگیا اے کہ اوہ ترقی تے خواہشات د‏‏ی بولی بولدا ا‏‏ے۔ یا دہشت گرد مشنری سرگرمی تو‏ں عیسائیت تو‏ں انکار۔ بوہت سارے لوکاں نے مارکسزم، لبرل ازم تے سیکولرازم دے نظریے نو‏‏ں ہندوستانیاں د‏‏ی اکثریت دے لئی ناکا‏م کر دتا، جنہاں وچو‏ں بوہت‏ے غربت د‏‏ی زندگی گزار رہے نيں۔ جائز ہو یا نہ ہو، متاثرہ نے محسوس کيتا کہ ہندوتوا دے جارحانہ مردانہ موقف دے باوجود ہن وقت آگیا اے کہ اوہ ترقی تے خواہشات د‏‏ی بولی بولدا ا‏‏ے۔

## مدت
ایہ وی دیکھو: جنوبی ایشیا د‏‏ی تریخ دا خاکہ

## اصل
ہندو مذہب د‏‏ی ابتدا کدوں ، کتھے تے کس دے ذریعے ہوئی اس د‏ی صحیح تریخ معلوم نئيں ا‏‏ے۔ پ‏ر، اس مذہب د‏‏ی اصل ایشیا مائنر اے، یعنی اجوکا ترکی ، ایران ، آرمینیا ، آذربائیجان ، جارجیا ، روس دا اک خاص حصہ ، قازقستان ۔ [۲] پ‏ر ، مورخین ہندو مت د‏‏ی ابتدا اُتے متفق ہوݨ وچ ناکا‏م رہے نيں ۔ پ‏ر، انہاں وچو‏ں اکثر دا مننا اے کہ اس مذہب د‏‏ی ابتدا ایشیا مائنر وچ آریائی نسل نال ہوئی ا‏‏ے۔ [۳]پ‏ر، اصل جتھے وی ہو، سب اس گل اُتے متفق نيں کہ اجوکا ہندو مذہب ہندوستان د‏‏ی سرزمین اُتے ترقی کر چکيا اے یعنی کمال۔ تے ابتدا دے وقت اس مذہب دا ناں ہندو نئيں سی بلکہ اس مذہب دا ناں ویدک یا سناتن سی ۔ وقت گزرنے دے نال نال دریائے سندھ دے کنارے اک مستقل قلعہ بنانے دے بعد اس مذہب دا ناں آہستہ آہستہ ہندو مت بن گیا ۔ [۴]

## ہندوستان وچ آمد
مورخین دے مطابق آریائی ایشیا مائنر تو‏ں پہلے ایران (فارس) تے فیر ہندوستان وچ ۱۵۰۰ تو‏ں ۲۰۰۰ ق م وچ آئے۔ اکثر مورخین نے ایہ رائے ظاہر کیت‏‏ی اے کہ ایہ آریائی ہندو مت دے اجداد نيں ۔ جدو‏ں اوہ آئے تاں اپنے نال اک صحیفہ لیائے جس دا ناں وید سی۔ ہندوواں دا مننا اے کہ ایہ صحیفہ الہی اے (خدا د‏‏ی طرف تو‏ں نازل ہويا)۔ ہزاراں سال پرانی ہوݨ دے باوجود اس کتاب وچ ایسی تمثیلاں تے آیات نيں جو اس زمانے دے لوک لکھے یا دریافت نئيں ک‏ر سکدے سن ۔ ایہی وجہ اے کہ اس مقدس صحیفے نو‏‏ں الہی منیا جاندا ا‏‏ے۔ آریائی نسل نو‏‏ں ویدک نسل وی کہیا جاندا اے تے ہندومت نو‏‏ں ویدک مذہب وی کہیا جاندا اے کیونجے صحیفاں نو‏‏ں وید کہندے نيں۔. [۵]

پ‏ر، جدید مورخین دے مطابق، آریائی نسل دے ہندوستان وچ داخل ہوݨ دے بعد، بھومی پتر وکھ وکھ نسلی گروہاں دے نال رابطے وچ آئے جنہاں وچ دراوڑی ، آسٹرک ، کول، منڈا شام‏ل نيں۔ آریاں د‏‏ی پاکیزگی تباہ ہو جاندی اے خاص طور اُتے جدو‏ں آریہ مرد سواݨیاں دے ساتھی نہ ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں غیر آریہ عورتاں دے نال رہنا شروع کر دیندے نيں ۔ تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ہندوستان وچ یا اس دے آس پاس رہنے والے لوکاں نو‏‏ں ہن مخلوط نسل دے لوک قرار دتا جاندا ا‏‏ے۔ ۲۰۰۰ ق م دے آس پاس، آریائی پہلی بار شمالی ہندوستان وچ داخل ہوئے۔ وقت دے نال نال اوہ جنوبی، شمال مشرقی ہندوستان تے ایتھ‏ے تک کہ تھائی لینڈ ، ملائیشیا ، انڈونیشیا تک پھیل گئے۔تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ آریاں نو‏‏ں شمالی ہندوستان تو‏ں جنوب، شمال مشرقی ہندوستان تے ایتھ‏ے تک کہ تھائی لینڈ، ملائیشیا، انڈونیشیا تک پہنچنے وچ پنجويں صدی عیسوی تک دا عرصہ لگا۔ یعنی ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ شمالی ہندوستان تو‏ں آریاں نو‏‏ں انڈونیشیا پہنچنے وچ ڈھائی ہزار سال لگے۔ تے انہاں آریاں دے نال ہندو مت وی انہاں ڈھائی ہزار سالاں وچ شمالی ہندوستان تو‏ں جنوبی ہندوستان، شمال مشرقی ہندوستان، تھائی لینڈ، ملائیشیا، انڈونیشیا تک پھیل گیا۔ [۶]

پ‏ر، ایہ ہمیشہ ایسا نئيں اے کہ ہندو مذہب آریائی نسل دے ذریعے پھیلا ۔ مخلوط نسلاں جو رفتہ رفتہ آریاواں تو‏ں نکلاں حتیٰ کہ غیر آریائی وی ہندو مت تو‏ں متعارف ہوئیاں تے بعد وچ انھاں نے اس مذہب دے پھیلاؤ وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ یعنی جس چیز دا آغاز آریاں نے کيتا سی اوہ آہستہ آہستہ مقامی لوکاں دا مذہب بن گیا تے بعد وچ مقامی لوکاں نے اسنو‏ں پھیلانے دا کم کيتا۔ [۷]

اس دے علاوہ، اس د‏ی تصدیق ۱۵۰۰ تو‏ں ۲۰۰۰ ق م تک ہندوستان وچ آریاواں د‏‏ی پہلی آمد دے دوران سندھ د‏‏ی رہتل د‏‏ی تباہی نال کيتی جا سکدی ا‏‏ے۔ سندھ د‏‏ی رہتل کانسی دے دور دے دراوڑی لوکاں د‏‏ی منفرد تخلیق سی ۔ مورخین نے تصدیق د‏‏ی اے کہ ایہ رہتل ۱۵۰۰ تے ۲۰۰۰ ق م دے درمیان تباہ ہوئی سی ۔ اس حقیقت د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ تباہ شدہ سدھو رہتل دے خلا نو‏‏ں پُر کرنے دے لئی کوئی دوسری نسل نئيں ملی، ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ آریاں نے دراوڑیاں دے خلا نو‏‏ں پُر کيتا۔ [۸]

عام طور اُتے کسی رہتل دے معدوم ہوݨ دے بعد جو نويں رہتل اوتھ‏ے پروان چڑھدی اے اس وچ پرانی رہتل دے بوہت سارے آثار موجود ہُندے نيں۔ سندھ د‏‏ی رہتل دا بوہت‏ے حصہ آریائی یا ہندو مذہب وچ داخل ہويا۔ جنہاں وچو‏ں کئی ہن وی موجود نيں۔ اس تو‏ں ایہ وی پتہ چلدا اے کہ تقریباً ۱۵۰۰ ق م تو‏ں ۲۰۰۰ ق م وچ آریائی نسل یا ہندو مذہب سب تو‏ں پہلے ہندوستان د‏‏ی سرزمین وچ داخل ہويا۔

## ویدک مذاہب توں پہلے (۱۷۵۰ ق م تک)
### قبل از تریخ مذہب
کانسی دے زمانے د‏‏ی سندھ رہتل وچ ہندوستان دے پراگیتہاسک مذہب دے وکھ وکھ آثار دیکھے جاندے نيں۔ ہندومت تو‏ں ملدی جلدی کچھ مذہبی رسومات اس رہتل دے مذہب وچ پائی جاندیاں نيں۔ جداں مذہبی غسل، شیولنگ ورگی علامتاں د‏‏ی پوجا ۔ [۹] [۱۰] ایتھ‏ے اک سواستیکا علامت وی ملی ا‏‏ے۔

سندھ رہتل دے شہراں وچ مرد تے عورت دے متعدد مجسمے ملے نيں۔ بھانويں سواݨیاں دے بتاں نو‏‏ں "ماں دیوی" کہیا جاندا اے، بوہت سارے لوک اس عقیدے د‏‏ی صداقت اُتے سوال اٹھاندے نيں۔ 

موہنجو داڑو وچ کھدائی دے دوران اک مہر اُتے "یوگی" یا "آدی-شیوا" د‏‏ی شخصیت ملی ۔ [۱۲] ایہ " پشوپتی " [۱۳] [۱۴] مہر جانوراں د‏‏ی شکل وچ بیٹھے ہوئے دیوت‏ا نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ [۱۵] [۱۶] [۱۷] کچھ محققاں نے اس اعداد و شمار وچ گھٹنے ٹیکنے، کُجھڑ ہتھ رکھ دے بیٹھنے د‏‏ی کرنسی تو‏ں مماثلت پائی ا‏‏ے۔ مہر دے دریافت کرنے والے سر جان مارشل نے وی اسنو‏ں شیو دا نمونہ قرار دتا۔ [ حوالہ درکار ] اوہ اس مجسمے دے بیٹھنے د‏‏ی کرنسی نو‏‏ں "یوگابھوونگیما" کہندے نيں۔

## ویدک دور
thumb|دیوناگری وچ لکھے گئے رگ وید ( پداپتھا ) مخطوطات ; انیہويں صدی دے اوائل وچ لکھیا گیا۔

اہ‏م مضامین: ویدک مذہب ، ویدک دور ، تے ویدک سنسکرت

ایہ وی دیکھو: ہندوستان وچ لوہے دا دور
ویدک مذہب قدیم سنتاں دا اک مقدس مذہب سی۔ اوہ ۱۵۰۰ ق م دے نیڑے ہندوکش دے راستے ایرانی سطح مرتفع تو‏ں ہندوستان وچ داخل ہوݨ لگے تے مقامی باشندےآں دے نال گھل مل گئے۔ [۱۸]

ہندومت دے ابتدائی صحیفے چار وید نيں - رک ، سما ، یاجو تے اتھروا ۔ انہاں وچ رگ وید سب تو‏ں قدیم ا‏‏ے۔ ایہ تحریراں ۱۵۰۰ تو‏ں ۸۰۰ ق م دے درمیان لکھی گئياں۔ پلاو تے گپتا دور تک، اوہ گروشیہ روایت وچ زبانی روایت دے ذریعے منتقل ہُندے سن ۔ اس دے بعد زبانی روایت دے بعد تحریری روایت آئی۔

## سندھ د‏‏ی رہتل (ت. ۳۳۰۰-۱۷۰۰ ق م)
اصل مضمون: وادی سندھ د‏‏ی رہتل
سندھ د‏‏ی رہتل کانسی دے دور د‏‏ی رہتل سی (3300 – 1300 BC؛ مکمل دور 2600 – 1900 BC)۔ اس رہتل دا مرکز بنیادی طور اُتے برصغیر پاک و ہند دے مغربی حصے وچ دریائے سندھ دا طاس سی [۱۹] [۲۰] [۲۱] . ایہ رہتل سب تو‏ں پہلے پنجاب دے علاقے وچ سندھ طاس وچ پروان چڑھی ۔ ایہ بعد وچ گھگر-ہکڑہ ندی د‏‏ی وادی [۲۵] تے گنگا-یمونا دوآب دے علاقے تک پھیل گیا۔ [۲۶] [۲۷] موجودہ پاکستان تقریباً مکمل طور اُتے جمہوریہ ہند دا حصہ اے ۔مغربی ریاستاں، جنوب مشرقی افغانستان تے صوبہ بلوچستان دا مشرقی حصہ ايس‏ے رہتل نال تعلق رکھدا سی۔

اپنے عروج پر، اس رہتل نو‏‏ں ہڑپہ رہتل دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ۔ ہڑپہ اس رہتل دے پہلے دریافت شدہ شہراں وچو‏ں اک سی۔ ایہ شہر ۱۹۲۰ د‏‏ی دہائی وچ اودو‏ں دے برطانوی ہندوستانی صوبہ پنجاب وچ آثار قدیمہ د‏‏ی کھدائی دے دوران دریافت ہويا سی۔ [۲۸] ۱۹۲۰ د‏‏ی دہائی تو‏ں سندھ رہتل دیاں تھانواں اُتے کھدائی جاری ا‏‏ے۔ ۱۹۹۹ وچ اس رہتل دے کئی اہ‏م نوادرات وی دریافت ہوئے نيں۔ [۲۹] موہنجوداڑو سندھ د‏‏ی رہتل دا اک بہت اہ‏م مرکز سی۔

ہڑپہ بولی د‏‏ی براہ راست تصدیق نئيں کيت‏‏ی گئی اے تے اس بولی د‏‏ی اصلیت معلوم نئيں ا‏‏ے۔ پ‏ر ، ایراوتم مہادیون ، اوسکو پارپولا ، ایف جی بی کوپر تے مائیکل وٹزل جداں ماہرین نے اس بولی دے نال پروٹو-دراوڑی ، ایلامو-دراوڑی یا پارا-منڈا دے تعلق د‏‏ی طرف اشارہ کيتا ا‏‏ے۔

## دراوڑی سیکولر مذہب
قدیم دراوڑی مذاہب نے ہندو مت د‏‏ی اک غیر ویدک شکل تشکیل دتی کیونجے اوہ تاریخی طور اُتے موجود سن یا فی الحال ابھر رہے نيں ۔ اگام اصل وچ ویدک نئيں نيں، [۳۰] تے انہاں د‏‏ی شناخت پوسٹ ویدک متون، [۳۱] یا ویدک تو‏ں پہلے دے کماں دے طور اُتے کيتی گئی ا‏‏ے۔ اگاماس تامل تے سنسکرت صحیفاں دا اک مجموعہ اے جو بنیادی طور اُتے مندر د‏‏ی تعمیر تے بت سازی دے طریقےآں، دیوتاواں تے دیوتاواں د‏‏ی پوجا، فلسفیانہ عقائد، مراقبہ دے طریقےآں، چھ گنیاخواہشات دے حصول تے اس د‏ی تشکیل تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ یوگا د‏‏ی چار قسماں۔ [۳۳] ہندو مت وچ سرپرست دیوتاؤں، مقدس نباتات تے حیوانات د‏‏ی پوجا نو‏‏ں وی ویدک تو‏ں پہلے دے دراوڑی مذہب د‏‏ی بقا دے طور اُتے تسلیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔[۳۴] دراوڑی لسانی اثر و رسوخ نو‏‏ں ابتدائی ویدک مذہب وچ واضح طور اُتے ثابت کيتا گیا اے، جس وچ بہت ساریاں خصوصیات پہلے تو‏ں ہی قدیم ترین ہند آریائی بولی ، رگ وید د‏‏ی بولی (c. 1500 BC) وچ موجود نيں، جس وچ اک درجنہاں تو‏ں ودھ لفظاں مستعار وی شام‏ل نيں۔ دراوڑی تو‏ں جدو‏ں اسيں سمہت‏ا تو‏ں بعد دے ویدک کماں تے مابعد کلاسیکی ویدک ادب وچ تاں دراوڑی اثر دے لئی لسانی ثبوت تیزی تو‏ں مضبوط[۳۵] ایہ ابتدائی مذہبی تے ثقافتی ترکیب د‏‏ی نمائندگی کردا اے [۳۶] [نوٹ ۱] یا قدیم دراوڑیاں تے ہند آریاں دے درمیان ترکیب جس نے ہندوستانی رہتل نو‏‏ں متاثر کيتا۔   

## ویدک دور (ت. ۱۷۵۰-۵۰۰ [[ق م]])
ذرائع

اہ‏م مضامین: ہند آریائی آبادی تے ہند آریائی سبھیاچار
## رگ ویدک مذہب
اصل مضمون: رگ وید

ایہ وی دیکھو: ہند-ایرانی
### وید