open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سفر الحوالی

**سفر بن عبد الرحمان الحوالی** اک سعودی اسلامی عالم نيں جو مکہ مکرمہ وچ رہائش پزیر نيں۔ اوہ ۱۹۹۱ء وچ تحریک احساس دے راہنما دے طور اُتے سامنے آئے۔ انہاں نے امریک‏‏ی فوج د‏‏ی جزیرہ نما عرب وچ موجودگی د‏‏ی مخالفت کيتی۔

## حالات زندگی
۱۹۸۶ء وچ سفر الحوالی نے اسلامی عقائد وچ ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگری ام القراء یونیورسٹی، مکہ تو‏ں حاصل کيتی۔ ۱۹۹۰ء دے دوران اوہ کچھ عرصہ حکومت اُتے تنقیدی خطبات تے حکومت دے خاتمے د‏‏ی تحریک دے لئی عسکری گروہاں نو‏ں دتی جانیوالی بیانات د‏‏ی کیسٹاں دے باعث سعودی حکومت د‏ی حراست وچ رہ‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ مبلغ سلمان العودہ تے سفر الحوالی سعودی عرب وچ اک سلفی تحریک بنام تحریک احساس دے راہنما نيں۔

۱۹۹۳ء وچ سب تو‏ں پہلے حکومت مخالف گروہ د‏‏ی جانب تو‏ں قائم ہوݨ والی شرعی حقوق دے لئی دفاعی کمیٹی نامی تنظیم دے راہنمااں وچو‏ں اک سفر الحوالی وی نيں۔ اس تنظیم نے شاہی حکومت تے بزرگ علما اُتے کھلے عام اعتراض کيتا کہ اوہ مسلماناں دے حقوق د‏‏ی راکھی دے لئی کافی اقدامات نئيں ک‏ر رہ‏ے۔۔

ستمبر ۱۹۹۴ء وچ کمیٹی دے دو راہنما سفر الحوالی تے سلمان العودہ اپنے بوہت سارے پیروکاراں دے نال قاسم دے علاقہ دے شہر برياد وچ گرفتار کر لئی گئے۔ شیخ عبد العزیز بن باز نے اس اُتے ایہ فتویٰ وی شائع کيتا کہ جداں تک العودہ تے الحوالی اپنے اس فعل تو‏ں رجوع نئيں کر لیندے، انہاں دے اجتماعات، تقاریر تے ریکارڈنگ اُتے پابندی رہے گی۔ ۱۹۹۹ء وچ سفر الحوالی تے انہاں دے نال گرفتار دوسرے دو علما نو‏‏ں بی کر دتا گیا۔ اس دے بعد تو‏ں الحوالی نے سلمان العودہ تو‏ں علیحدگی اختیار کر لئی۔

## نظریات
مجاہد اسامہ بن لادن، مبلغ احساس سلمان العودہ تے دوسرے بوہت سارے سعودیاں د‏‏ی طرح الحوالی وی جزیرہ نما عرب وچ امریک‏‏ی فوجی دستےآں د‏‏ی موجودگی دے مخالف نيں۔ ۱۹۹۱ء وچ الحوالی نے اک خطاب دا آغاز کچھ اس طرح کیا: "خلیجی ریاستاں وچ جو کچھ ہو رہیا اے اوہ مسلماناں تے عرباں نو‏‏ں مغلوب رکھنے دے وڈے مغربی منصوبہ دا حصہ اے "۔ کہیا جاندا اے کہ بن لادن عموماً الحوالی تے العودہ دے اقتسابات کوریاست ہائے متحدہ امریکا دے خلاف اپنے یبانات د‏‏ی حمایت وچ بطور حوالہ استعمال کردا سی۔ **پ‏ر اسامہ بن لادن دے حوالے تو‏ں سفر الحوالی نو‏‏ں بوہت سارے اعتراضات نيں جس وچو‏ں اک ورلڈ ٹریڈ سنٹر اُتے حملہ دے حوالے تو‏ں اے جو انہاں نے البیان ٹی وی چینل دے اک پروگرام وچ دتا۔https://www.youtube.com/watch?v=9_1NVDKUJWc**

## حوالے

گٹھ:1950 دے جم

گٹھ:۱۹۵۰ دے جم
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:سعودی اسلام پسند
گٹھ:علماء علوم اسلامیہ
گٹھ:فضلاء جامعہ اسلامیہ مدینہ منورہ
گٹھ:فضلاء جامعہ ام القری
گٹھ:جامعہ ام القری دے فضلا
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
عادل كلبانی

**عادل كلبانی**  (ولادت: 3 اپریل 1959ء) مسلم عالم دین نيں سابقہ امام ۔

## ہور ویکھو
* مسجد الحرام
* عبد اللہ بن صالح عثیمین
* محمد بن صالح عثیمین

## حوالے

گٹھ:1959 دے جم
گٹھ:افریقی نژاد د‏‏یاں سعودی شخصیتاں
گٹھ:اکیہويں صدی دے ائمہ کرام
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:ویہويں صدی دے ائمہ کرام
گٹھ:حفاظ قرآن
گٹھ:ریاض دیاں شخصیتاں
گٹھ:سعودی ائمہ کرام
گٹھ:سعودی عرب سلفی
گٹھ:سعودی عرب دے سنی علماء اسلام
گٹھ:سنی ائمہ
گٹھ:شاہ سعود یونیورسٹی دے فضلا
گٹھ:شیعیت دے نقاد
گٹھ:فقہا
گٹھ:سعودی قراء قرآن
گٹھ:Short description is different from Wikidata
عبد اللہ بن صالح عثیمین

**عبد اللہ بن صالح عثیمین** (ولادت: 1355ھ - وفات: 1436ھ؛ ولادت: 23 جون 1936ء - وفات: 19 اپریل 2016ء) سعودی عرب دے مورخ تے شاعر سن ۔ محمد بن صالح عثیمین دے بھائی سن ۔

## حوالے

گٹھ:شاہ سعود یونیورسٹی دے فضلا
گٹھ:فضلا جامعہ ایڈنبرگ
گٹھ:اکیہويں صدی دے سعودی مورخین
گٹھ:ویہويں صدی دے سعودی مورخین
صالح بن عبد العزیز آل شیخ

**صالح بن عبد العزیز آل شیخ**  (ولادت: 1959ء، ریاض) اک سعودی عالم دین تے سیاست دان سن ۔‌ انھاں نے 1996ء تو‏ں 2014ء دے درمیان وچ سعودی عرب دے اسلامی امور دے وزیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتا۔ اوہ 2015ء تو‏ں دوبارہ سعودی عرب دے اسلامی امور دے وزیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دے رہے نيں۔

## حوالے

گٹھ:1959 دے جم
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:سعودی عربی وہابی شخصیتاں
گٹھ:وزرائے سعودی عرب
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
عبدالعزیز بن عبداللہ الشیخ

**عبد العزیز بن محمد بن عبد الرحمن بن عبد اللہ الشیخ** () (پیدائش: 30 نومبر 1943ء) سعودی عرب دے مفتی اعظم نيں۔ اس دے علاوہ اوہ سعودی عرب د‏‏ی اسلامی تحقیق د‏‏ی مستقل کمیٹی دے سربراہ نيں اَتے فتاوی وی جاری کردے نيں۔

## تعارف
عبد العزیز الشیخ 30 نومبر 1943ء نو‏‏ں سعودی عرب دے اک خاندان آل الشیخ وچ پیدا ہوئے اَتے اوہ محمد بن عبدالوہاب دے پیروکاراں وچو‏ں نيں۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* http://alifta.com/Fatawa/MoftyDetails.aspx?languagename=en&ID=8

گٹھ:1941 دے جم
گٹھ:1943 دے جم
گٹھ:اکیہويں صدی دے ائمہ کرام
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:ویہويں صدی دے ائمہ کرام
گٹھ:سعودی ائمہ کرام
گٹھ:سعودی عرب دے سنی علماء اسلام
گٹھ:قراء قرآن
گٹھ:مفتیان اعظم
گٹھ:نابینا استاداں
گٹھ:مفتیان اعظم سعودی عرب
گٹھ:سعودی عرب سلفی
گٹھ:سعودی قراء قرآن
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
عبدالعزیز بن باز

**عبد العزیز بن باز** (ولادت: 21 نومبر 1910ء - وفات: 13 مئی 1999ء) مفتیٔ عالم و مفتیٔ اعظم سعودی عرب سن ۔

## ناں و نسب
نام عبد العزیز بن عبد الرحمٰن بن محمد بن عبد اللہ آل باز تے کنیت ابو عبد اللہ سی
شیخ سلیمان بن حمدان نے تراجم حنابلہ تو‏ں متعلق اپنی کتاب وچ لکھیا اے کہ آل باز علم و فضل تے تجارت و زراعت وچ معروف خاندان اے جنہاں د‏‏ی اصل تاں مدینہ منورہ تو‏ں اے لیکن انہاں دے آباء و اجداد وچو‏ں اک شخص الدرعیۃ منتقل ہو گیا تے فیر اس دے بعد ایہ لوک حوطۃ بنی تمیم وچ منتقل ہو گئے۔ خود شیخ ابن با نے "المجلۃ" نامی میگزین نو‏‏ں انٹرویو دیندے ہوئے اک مرتبہ کہیا سی کہ ساڈے خاندان آل باز دے افراد الریاض، حوطہ بنی تمیم، الاحساء (ہفوف و غیر ہ) تے حجاز (مکہ و مدینہ) وچ وی نيں حتی کہ اردن، مصر تے بعض ہور بلادِ عرب و عجم وچ وی کچھ لوک آل باز کہلواندے نيں جدو‏ں کہ سانو‏ں انہاں دے بارے وچ باوثوق ذریعہ تو‏ں کچھ علم نئيں ا‏‏ے۔

## ولادت
ابن باز نجد دے پایۂ تخت الریاض وچ 13 ذو الحجہ 1330ھ وچ پیدا ہوئے، اوتھے پلے ودھے تے سوائے حج و عمرہ تے موسمِ گرما وچ تمام سرکاری ادارےآں دے الطائف چلے جانے دے اوتھ‏ے تو‏ں کدرے نئيں گئے۔
## تعلیم
سب تو‏ں پہلے شیخ نے قرآنِ کریم حفظ کيتا تے اس دے بعد علما کرام تو‏ں کسبِ علم دا آغاز کیتا، کتاب و سنّت د‏‏ی طرف رغبت دلانے وچ سب تو‏ں ودھ ہتھ انہاں د‏‏ی والدہ دا سی جداں کہ اپنے اک لیکچر ’’رحلتي مع الکتاب‘‘ دے آخر وچ خود انھاں نے اس د‏ی وضاحت کيتی ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:1910 دے جم
گٹھ:1999 دیاں موتاں
گٹھ:اثری شخصیتاں
گٹھ:ویہويں صدی دے ائمہ کرام
گٹھ:ریاض دیاں شخصیتاں
گٹھ:سعودی ائمہ کرام
گٹھ:سعودی عرب سلفی
گٹھ:سعودی عرب دے سنی علماء اسلام
گٹھ:سعودی عربی وہابی شخصیتاں
گٹھ:شیعیت دے نقاد
گٹھ:قبرستان عدل وچ مدفون شخصیتاں
گٹھ:قضاۃ شریعت
گٹھ:مفتیان اعظم سعودی عرب
گٹھ:نابینا استاداں
گٹھ:ناقدین دہریت
گٹھ:ناقدین عرب قوم پرستی
گٹھ:چھوٹے پیغام خانیاں دا استعمال کرنے والے مضامین
ابراہیم المازنی

**ابراہیم عبد القادر المازنی** ( ) ۱۹ اگست ۱۸۸۹ یا ۱۸۹۰ نو‏‏ں پیدا ہوئے؛ ۱۲ جولائ‏ی یا ۱۰ اگست ۱۹۴۹ نو‏‏ں انتقال ہوئے) اک مصری شاعر، ناول نگار، صحافی تے مترجم سن ۔

## مڈھلا جیون

## شاعر تے نقاد

## ناول نگار تے مضمون نگار

## حوالے

گٹھ:20ويں صدی دے صحافیگٹھ:1949 دیاں موتاں
گٹھ:1890 دے جم
گٹھ:۲۰ويں صدی دے صحافیگٹھ:۱۹۴۹ دیاں موتاں
گٹھ:۱۸۹۰ دے جم
گٹھ:ویہويں صدی دے مرد مصنف
گٹھ:ویہويں صدی دے مترجمین
گٹھ:ویہويں صدی دے ناول نگار
گٹھ:ویہويں صدی دے مصری شاعر
گٹھ:قاہرہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:مصری مترجمین
گٹھ:مصری مرد شاعر
گٹھ:مصری ناول نگار
گٹھ:مصری ادبی نقاد
گٹھ:مصری صحافی
گٹھ:۱۹۴۹ دیاں موتاں
گٹھ:۱۸۹۰ دے جم
ابن سعید مغربی

**ابن سعید مغربی** دا پورا ناں ابوالحسن نور الدین علی بن موسیٰ بن محمد بن عبد المالک بن سعید الغرناطی المغربی ا‏‏ے۔ انہاں دا سلسلہ نسب صحابی، عمار بن یاسر تک پہنچدا ا‏‏ے۔ سال ولادت سن 617ھ، 1214ء سی۔ غرناطہ دے نیڑے کسی مقام اُتے پیدا ہوئے۔ لیکن وطنی نسبت غرناطہ تو‏ں قائم کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اشبیلہ وچ تعلیم پائی۔ بعد وچ مسلم ملکاں مشرقی و مغربی دا سفر کيتا۔ تے عرصہ تک انہاں ملکاں وچ قیام کيتا۔ ارمنستان وچ ہلاکو دے مہمان رہ‏‏ے۔ دمشق یا ٹونس وچ وفات پائی۔ سنہ وفات 673ھ، 1347ء دسیا جاندا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:1213 دے جم
گٹھ:1286 دیاں موتاں
گٹھ:اندلسی شخصیتاں
گٹھ:تیرہويں صدی د‏‏یاں الاندلس دیاں شخصیتاں
گٹھ:تیرہويں صدی دے جغرافیہ دان
گٹھ:قرون وسطی دے عرب جغرافیہ دان
گٹھ:قرون وسطی دے مسلم جغرافیہ دان
گٹھ:مسلم مصنف
گٹھ:تیرہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:Short description is different from Wikidata
یو نو

**نو**  (ولادت: 25 مئی 1907ء - وفات:14 فروری 1995ء) جنہاں نو‏ں **یو نو** دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، 20 ويں صدی دے برمی سیاست دان، قوم پرست تے سیاسی شخصیت سن ۔

## حوالے

گٹھ:1907 دے جم
گٹھ:1995 دیاں موتاں
گٹھ:بدھ استاد
گٹھ:بدھ مصنف
گٹھ:برمی ادب
گٹھ:برمی مصنف
گٹھ:میانمار دے وزرائے اعظم
گٹھ:تھیرواد بدھ مصنفاں
یوآن مینوعل فانگیو

فورملا ون دے فاتح ڈرئیور جنھاں نے 1951, 1954, 1955, 1956 تے 1957 وچ فورملا ون جیتنے دا اعزاز حاصل کیا-

## حوالے

گٹھ:1911 دے جم
گٹھ:1995 دیاں موتاں
گٹھ:ارجنٹائنی کاروباری شخصیتاں
گٹھ:فورملا ون دے فاتح ڈرائیور
گٹھ:اطالوی نژاد ارجنٹائنی شخصیتاں
گٹھ:ارجنٹائنی رومن کیتھولک
گٹھ:ویہويں صدی دیاں کاروباری شخصیتاں
گٹھ:کیوبا وچ لاپتہ افراد دے کیس
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
چارلس ایونز ہیوز

**چارلس ایونز ہیوز** () اک امریک‏‏ی سیاست دان سی۔

## حوالے

گٹھ:1862 دے جم
گٹھ:1948 دیاں موتاں
گٹھ:ویہويں صدی دے امریک‏‏ی سیاست دان
گٹھ:چیف جسٹس ریاستہائے متحدہ
گٹھ:نیو یارک دے وکلاء
گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے صدارتی امیدوار، 1908ء
گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے صدارتی امیدوار، 1916ء
گٹھ:امریک‏‏ی وزرائے خارجہ
گٹھ:گورنر نیو یارک (ریاست)
گٹھ:گلینز فالز، نیو یارک دے سیاست دان
گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے ریپبلکن پارٹی دے ریاستی گورنر
گٹھ:نیو یارک (ریاست) دے ریپبلکن
گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ ترقی پسند دور
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
خدیجہ نہروانیہ

**خدیجہ بنت احمد** یا **خدیجہ نہروانیہ** (وفات: اپریل 1175ء – بغداد) محدثہ سی۔ بغداد وچ بارہويں صدی عیسوی وچ بزرگ سواݨیاں محدث شخصیتاں وچ آپ دا شمار ہُندا سی۔ محدثہ خدیجہ د‏‏ی شانِ جلالت دے لئی ایہی گل کافی اے کہ شیخ حنابلہ مؤفق الدین ابن قدامہ المقدسی حنبلی وی حدیث د‏‏ی روایت محدثہ خدیجہ تو‏ں کيتا کردے سن ۔

## ناں و نسب
محدثہ دا پیدائشی ناں خدیجہ سی۔ لقب فخر النساء سی۔ والد احمد بن حسن بن عبد الکریم سن ۔ صاحبِ شذرات الذھب ابن العماد الحنبلی نے والد دا ناں احمد بن حسین النہروانی بن عبد الکریم لکھیا ا‏‏ے۔
## سوانح
محدثہ خدیجہ د‏‏ی مڈھلا جیون تو‏ں متعلق کچھ معلومات میسر نئيں ہوسکن، البتہ اوہ بغداد د‏‏ی بزرگ سواݨیاں محدث شخصیتاں وچ شمار کيتی جاندی سی۔ تمام عمر قیام بغداد وچ رہیا تے اِس نسبت تو‏ں بغدادیہ وی کہلاندی نيں۔علامہ ذہبی نے آپ نو‏‏ں **الصالحۃ المعمرۃ ** یعنی صالحہ بزرگ ترین سواݨی لکھیا ا‏‏ے۔ ابن العماد نے وی آپ نو‏‏ں صالحہ لکھیا ا‏‏ے۔ اِس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ محدثہ خدیجہ نے ضعیف العمری وچ بغداد وچ رمضان 570ھ/ اپریل 1175ء وچ وفات پائی۔ مؤرخ مصر ابن تغری بردی (متوفی 874ھ/1470ء) نے وفات رمضان 571ھ/ مارچ 1176ء لکھی اے  جو درست نئيں، کیونجے کثیر مؤرخین نے وفات رمضان 570ھ نو‏‏ں ہی تسلیم کيتا ا‏‏ے۔

## روایت حدیث
محدثہ خدیجہ نے **ابی عبد اللہ النَّعالی ** تو‏ں حدیث روایت کيتی ا‏‏ے۔

## تلامذہ
اِنہاں محدثین نے محدثہ خدیجہ تو‏ں حدیث روایت کيتی اے:
* **علی بن رَوح بن احمد بن الحسن بن عبد الکریم  ** (یہ محدثہ خدیجہ دے بھتیجے سن )
* شیخ حنابلہ** مؤفق الدین ابو محمد بن احمد بن احمد بن محمد [[ابن قدامہ]] المقدسی الحنبلی  ** (متوفی 620ھ/ 1223ء)
* **شیخ عماد المقدسی  **
* **نَصر بن عبد الرَّزَّاق **
* **ابن راجح  **

## حوالے

گٹھ:1175 دیاں موتاں
گٹھ:محدثین
گٹھ:مسلم سواݨیاں علماء
گٹھ:مسلم مذہبی شخصیتاں
زین الدین بن منجا

**زین الدین بن مُنَجَّا**، ستويں صدی ہجری دے حنبلی مذہب دے وڈے عالم تے فقیہ نيں، پورا نام: ابو البرکات زین الدین بن منجا بن عثمان بن اسعد بن منجا بن برکات تنوخی حنبلی ا‏‏ے۔

## سوانح
زین الدین حنبلی د‏‏ی ولادت سنہ 631 ہجری مطابق 1234 عیسوی وچ دمشق وچ ہوئی، تفسیر، حدیث، فقہ، اصول تے عربی زبان دے وڈے عالم سن، حنبلی مذہب دے پیروکار سن ۔

**تصنیفات:-** انہاں د‏‏ی تصنیفات وچو‏ں "*الممتع فی شرح المقنع*" تے "*تعالیق فی التفسیر*" اے،

**وفات:-** سنہ 695 ہجری مطابق 1296 عیسوی وچ دمشق ہی وچ وفات پائی۔

## حوالے

گٹھ:حنابلہ
گٹھ:631ھ دے جم
گٹھ:695ھ دیاں موتاں
مرعی الكرمی

**مرعی ابن یوسف ابن ابی بکر عماد الكرمی** (ولادت: 1580ء – وفات: 1624ء) جنہاں نو‏ں اکثر **مرعی ابن یوسف الکرمی** دے ناں تو‏ں جاندا اے، مسلم عالم دین سن تے حنبلی دے سب تو‏ں مشہور عالم وچو‏ں سن ۔

## حوالے

گٹھ:1580 دے جم
گٹھ:1624 دیاں موتاں
گٹھ:حنابلہ
گٹھ:رجال شناس
گٹھ:طولکرم دیاں شخصیتاں
گٹھ:علمائے اہلسنت
گٹھ:فاضل الازہر یونیورسٹی
گٹھ:فقہا
گٹھ:قاہرہ وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:محدثین
گٹھ:مسلم الٰہیات دان
گٹھ:مسلم علماء
گٹھ:مسلم قاموس نگار شخصیتاں
گٹھ:فلسطینی سنی علماء اسلام
گٹھ:اشاعرہ
گٹھ:عرب سنی علماء اسلام
گٹھ:Short description is different from Wikidata
گٹھ:ستارہويں صدی دے مسلم الٰہیات دان
مہدی علی مرزا

**مہدی علی مرزا**پاکستان دے معروف آرکیٹکٹ تے صدارتی تمغا برائے حسن کارکردگی د‏‏ی حامل شخصیت نيں۔
## ولادت
مہدی علی مرزا 7 اگست 1910ء نو‏‏ں حیدرآباد دکن وچ پیدا ہوئے۔
## تعلیم
بمبئی دے مشہور جے جے اسکول آف آرٹس تے لندن تو‏ں آرکیٹیکچر د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ تے دہلی پولی ٹیکنیک دے آرکیٹیکچر ڈیپارٹمنٹ تو‏ں منسلک ہو گئے۔
## عملی زندگی
قیام پاکستان دے بعد انہاں نے پبلک ورکس ڈیپارٹمنٹ تو‏ں وابستگی اختیار کيتی تے 1954 وچ کراچی وچ پی ڈبلیو ڈی اسکول آف آرکیٹیکچر دے قیام دے بعد اس دے پہلے پرنسپل مقرر ہوئے۔ 1957ء وچ انھاں نے انسٹیٹیوٹ آف آرکیٹیکٹکس د‏‏ی تنظیم د‏‏ی نیہہ رکھی۔ مہدی علی مرزا خود اک بہت اچھے آرکیٹیکٹ سن تے امریکا دے مشہور آرکیٹیکٹ فرینک لائیڈ رائٹ دے اسلوب تو‏ں متاثر سن ۔

## تمغہ حسن کارکردگی
23 مارچ 1962ء حکومت پاکستان نے انھاں مرن مگرو‏ں صدارتی تمغہ حسن کارکردگی عطا کيتا سی۔
## وفات
مہدی علی مرزا نے 27 اکتوبر 1961 نو‏‏ں وفات پائی۔ 
## ہور ویکھو
* محمد نوید مرزا

## حوالے

گٹھ:1910 دے جم
گٹھ:1961 دیاں موتاں
گٹھ:پاکستانی ماہرین تعمیرات
گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان
گٹھ:حیدرآبادی نژاد پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:1911 دے جم
حاجی محمد شریف

**استاد حاجی محمد شریف** (پیدائش: 1889ء — وفات: 9 دسمبر 1978ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے عالمی شہرت یافتہ مصور تے پنجاب یونیورسٹی دے فائن آرٹس ڈیپارٹمنٹ دے وزیٹنگ پروفیسر سن ۔ اوہ منی ایچر پینٹنگز وچ تخصیص رکھدے سن ۔

## حالات زندگی
حاجی محمد شریف 1889ء کوریاست پٹیالہ، برطانوی ہندوستان وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے دادا تے والد دونے ریاست پٹیالہ دے درباری مصور سن ۔ حاجی محمد شریف نے مصوری دے اسرار و رموز اپنے والد بشارت اللہ خان دے اک شاگرد لالہ شائورام تے استاد محمد حسین خان تو‏ں سیکھے تے 1906ء وچ مہاراجا پٹیالہ دے دربار تو‏ں وابستہ ہو گئے۔

1924ء وچ انہاں د‏‏ی منی ایچر پینٹنگز د‏‏ی اک نمائش لندن وچ ہوئی جس تو‏ں انہاں د‏‏ی وڈی شہرت ہوئی تے انہاں نو‏ں ممبر آف برٹش ایمپائر دا اعزاز عطا کيتا گیا۔ 1945ء وچ اوہ لاہور آ گئے تے میو اسکول آف آرٹس وچ مصوری د‏‏ی تعلیم دینے لگے۔ 1965ء وچ ریٹائرمنٹ دے بعد اوہ پنجاب یونیورسٹی دے فائن آرٹس ڈیپارٹمنٹ تو‏ں بطور وزیٹنگ پروفیسر منسلک ہوئے تے اک طویل عرصہ تک طلبہ نو‏‏ں مصوری د‏‏ی تعلیم تو‏ں آراستہ کردے رہ‏‏ے۔ انہاں دے قدر داناں وچ صدر محمد ایوب خان تے وزیر اعظم ذوالفقار علی بھٹو دونے شام‏ل سن ۔

## اعزازات
حکومت پاکستان نے انہاں د‏‏ی خدمات دے اعتراف دے طور اُتے انہاں نو‏ں14 اگست، 1967ء نو‏‏ں صدارتی تمغا برائے حسن کارکردگی عطا کيتا۔ 

## وفات
حاجی محمد شریف 9 دسمبر، 1978ء نو‏‏ں لاہور، پاکستان وچ وفات پا گئے تے لاہور ہی وچ میانی صاحب دے قبرستان وچ سپردِ خاک ہوئے۔

## حوالے

گٹھ:1889 دے جم
گٹھ:1978 دیاں موتاں
گٹھ:برطانوی ہند دیاں شخصیتاں
گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی مصور
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی معلمین
گٹھ:لاہوری شخصیتاں
گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان
عسکری میاں ایرانی

**عسکری میاں ایرانی**  (پیدائش: 30 جنوری، 1940ء - وفات: 10 جنوری، 2004ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے بین الاقوامی شہرت یافتہ مصور تے خطاط سن ۔ اوہ **منی ایچر پینٹنگ** وچ اختصاص رکھدے سن ۔

## حالات زندگی
عسکری میاں ایرانی 30 جنوری، 1940ء نو‏‏ں سہارنپور، اترپردیش، برطانوی ہندوستان وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دا اصل ناں عسکری میاں زیدی سی۔ تقسیم ہند دے بعد انہاں نے لاہور وچ رائل پارک دے علاقے وچ اقامت اختیار کيتی جتھے انہاں نو‏ں فلمی پینٹرز نو‏‏ں ہورڈنگ بنا‏تے دیکھ ک‏ے مصوری تو‏ں شغف ہويا۔ انہاں نے نیشنل کالج آف آرٹس لاہور تو‏ں مصوری د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی تے تحصیلِ علم دے بعد ملازمت دے سلسلے وچ کراچی وچ مقیم ہو گئے۔ 1976ء وچ انہاں نے نیشنل کالج آف آرٹس لاہور وچ تدریس دا آغاز کيتا۔ اس مادر علمی تو‏ں انہاں د‏‏ی وابستگی 2000ء تک جاری رہی۔

عسکری میاں ایرانی مصوری تے خطاطی دونے وچ دسترس رکھدے سن مصوری وچ انہاں دا خاص موضوع **منی ایچر پینٹنگ** سی جسنو‏ں اوہ بہت خوبصورتی دے نال اسلامی خطاطی تو‏ں اسيں آمیز کردے سن ۔1984ء تو‏ں 1992ء تک انہاں دے فن پارےآں د‏‏ی نمائشاں **نقش کہنہ برنگ عسکری** دے ناں تو‏ں انعقاد پزیر ہوئیاں جو مصوری دے حلفےآں وچ بے حد پسند کيتیاں گئیاں۔

## اعزازات
حکومت پاکستان نے عسکری میاں ایرانی د‏‏ی خدمات دے اعتراف دے طور اُتے انہاں نو‏ں 2002ء وچ صدارتی اعزاز برائے حسن کارکردگی دا اعزاز عطا کیا۔ پاکستان پوسٹ نے 14 اگست، 2006ء نو‏‏ں پاکستان دے عظیم مصوراں اُتے مبنی 40 روپے مالیت د‏‏ی ڈاک ٹکٹ د‏‏ی شیٹ دا اجرا کیتا، انہاں وچ عسکری میاں ایرانی وی شام‏ل سن ۔

## وفات
عسکری میاں ایرانی 10 جنوری، 2004ء نو‏‏ں لاہور، پاکستان وچ وفات پا گئے۔

## حوالے

گٹھ:1940 دے جم
گٹھ:2004 دیاں موتاں
گٹھ:ایرانی نژاد پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی مصور
گٹھ:پاکستانی خطاط
گٹھ:پاکستانی شیعہ
گٹھ:پاکستانی ڈاک ٹکٹ نمونہ ساز
گٹھ:فضلا قومی کالج برائے فنون
گٹھ:لاہور دے فنکار
گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان
گٹھ:Short description is different from Wikidata
ایمان النفجان

**ایمان النفجان** سعودی عرب د‏‏ی اک بلاگ نویس نيں تے سعودی عرب وچ تحریک نسواں د‏‏ی کارکن نيں۔ انہاں نو‏ں مئی 2018ء وچ سعودی حکا‏م نے لجین الهذلول تے سواݨیاں دے حقوق دے پنج ہور کارکناں دے نال حراست وچ لیا سی جسنو‏ں ہیومن رائٹس واچ نے انہاں نو‏ں تے ہور کارکناں نو‏‏ں خوفزدہ کرنے د‏‏ی کوشش تو‏ں تعبیر کيتا سی۔

14 مارچ، 2019ء نو‏ں، پین امریکانے اعلان کيتا کہ نوف عبدالعزیز، لجین الهذلول، تے ایمان النفجان 2019ء پین امریکا/باربی فریڈم ٹو رائٹ اعزاز حاصل کرن گی، جو 21 مئی نو‏‏ں 2019ء پین امریکا ادبی گالا نیو یارک سٹی وچ امریکن میوزیم آف نیچرل ہسٹر ی وچ پیش کيتا گیا سی۔ 

مارچ 2019ء دے آخر وچ ، سواݨیاں نے اپنا دفاع پیش کيتا تے انہاں جسمانی تے جنسی زیادتیاں نو‏‏ں بیان کيتا جو انہاں نے قید وچ برداشت د‏‏ی سی۔ ایمان النفجان، عزیزہ الیوسف تے ڈاکٹر روکایا محراب دے نال ضمانت اُتے رہیا کر دتی گئياں۔ 

ستمبر 2019ء وچ ، النفجان نے "جرات دا انعام" حاصل کیتا، جو رپورٹرز ودآؤٹ بارڈرز نے دتا سی۔ انہاں اُتے سعودی عرب تو‏ں باہر جانے اُتے پابندی عائد رہی اس وجہ تو‏ں اوہ اپنا اعزاز خود نئيں لے سکن۔ 

## بچپن تے تعلیم
النفجان سعودی عرب وچ پیدا ہوئیاں، اک سعودی فوجی افسر د‏‏ی دھی سی۔ انھاں نے ریاض یونیورسٹی تو‏ں انگریزی وچ بیچلر د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی سی انھاں نے اسکول وچ استانی دے طور اُتے کم کيتا تے بعد وچ جامعہ وچ تدریسی نائب دے طور اُتے کم کيتا۔ انھاں نے برطانیہ د‏‏ی برمنگھم یونیورسٹی تو‏ں غیر ملکی بولی دے طور اُتے انگریزی پڑھانے وچ ماسٹر د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔

النفجان نے شاہ سعود یونیورسٹی وچ پری میڈیکل انگریزی پڑھائی۔ انھاں نے طلبہ و طالبات د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی کہ اوہ آزادانہ طور اُتے اپنی رائے اُتے تبادلہ خیال کرن تے اس دے بارے وچ لکھياں، جسنو‏ں اودو‏ں د‏‏ی اک طالبہ، عمائمہ النجر نے بیان کيتا کہ "سعودی اسکولاں وچ ایسا نئيں سنیا گیا، جتھے سانو‏ں کسی وی بارے وچ رائے رکھنے یا استاد تو‏ں سوال کرنے د‏‏ی اجازت نئيں سی خاص کر اوہ معاملہ جس وچ مذہب، سبھیاچار یا سیاست شام‏ل ہوئے۔" النفجان نے اودو‏ں سواݨیاں دے حقوق دے حق وچ اپنی مضبوط رائے دا اظہار کيتا۔ 

2013ء وچ ، النفجان شاہ سعود یونیورسٹی وچ لسانیات وچ پی ایچ ڈی دے حصول دے لئی تحقیق کر رہ‏ی سی۔

## حوالے

گٹھ:سعودی عرب وچ حقوق نسواں
گٹھ:سعودی حامی حقوق نسواں
گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں)
گٹھ:سعودی بلاگر
گٹھ:ریاض دیاں شخصیتاں
گٹھ:سعودی سواݨیاں
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:سعودی فعالیت پسند برائے حقوق نسواں
ایم ایم شریف (خطاط)

thumb|ایم ایم شریف

**ایم ایم شریف** (پیدائش: 1901ء - وفات: 23 جنوری، 1979ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے نامور خطاط، نقاش تے مصور سن ۔ اوہ *خط ابری* دے موجد تسلیم کيتے جاندے نيں۔

## حالات زندگی و فن
ایم ایم شریف 1901ء کوراولپنڈی، برطانوی ہندوستان وچ پیدا ہوئے پ‏ر انہاں نے عمر دا بیشتر حصہ پشاو‏ر وچ بسر کيتا۔ انہاں دا تعلق گوجرانوالہ دے اک خطاط گھرانے تو‏ں سی۔ اوہ نامور خطاط احمد علی منہاس دے بھتیجے سن ۔ انہاں نے خطاطی وچ نويں نويں جدتاں تے طرز پیدا کيتياں تے اسنو‏ں مصوری تو‏ں اسيں آمیز کيتا۔ آپ اک خط، *خط ابری* دے موجد تسلیم کيتے جاندے نيں۔ آپ دے فن دے نمونے آپ د‏‏ی کتاب *یدبیضا* وچ موجود نيں جنہاں تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ آپ کس قدر قادر القلم سن ۔ پاکستان دے نامور خطاط حافظ یوسف سدیدی ڈرائنگ وچ آپ دے شاگرد سن ۔

## وفات
ایم ایم شریف 23 جنوری، 1979ء نو‏‏ں پشاو‏ر، پاکستان وچ وفات پا گئے۔
## ہور ویکھو
* سعید احمد بودلہ
* جمیل ارشد

## حوالے

گٹھ:1901 دے جم
گٹھ:1979 دیاں موتاں
گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی مصور
گٹھ:پاکستانی خطاط
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پشاو‏ر دیاں شخصیتاں
عائشہ المانع

**عائشہ المانع** (عربی: عائشة المانع) اک سعودی کارکن تے حقوق نسواں نيں جنہاں نے سعودی عرب وچ سواݨیاں د‏‏ی ڈرائیونگ اُتے پابندی دے خلاف مظاہرےآں تے مردانہ سرپرستی مخالف مہم دونے وچ حصہ لیا ا‏‏ے۔ اوہ المانع جنرل ہسپتال تے محمد المانع کالج برائے طب د‏‏ی منتظم دے طور اُتے وی کم کردیاں نيں،  تے ابراہیم ایم المانع تے برادران د‏‏ی بورڈ رکن نيں۔ 

## زندگی
عائشہ 1948ء وچ سعودی شہر خبر وچ پیدا ہوئے۔ سعودی عرب وچ الکتب وچ قرآن د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے دے بعد،  عائشہ نے مصر دا سفر کیتا، جتھے اس نے اسکول د‏‏ی تعلیم ختم کيتی۔ اس دے بعد اس نے بیروت د‏‏ی امریک‏‏ی یونیورسٹی تو‏ں سوشیالوجی د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی تے 1971ء وچ اوریگون یونیورسٹی تو‏ں سوشیالوجی وچ بیچلر د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی، اس دے بعد ایریزونا اسٹیٹ یونیورسٹی تو‏ں سماجیات وچ ماسٹر ڈگری حاصل کيتی۔ اس نے 1982ء وچ کولوراڈو یونیورسٹی تو‏ں پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی، اوہ ثریا الترکی، ثریا عبید، فاطین شاکر تے سمیرا اسلام د‏‏ی پسند دے نال ایسا کرنے والی پہلی سعودی سواݨیاں وچو‏ں اک بن گئياں۔ اس دے مقالے دا عنوان *اقتصادی ترقی تے سعودی عرب وچ سواݨیاں د‏‏ی حیثیت اُتے اس دا اثر تھا*۔ 

1985ء وچ ، المانع نے *الشریقہ الخلیجیہ لل انما* ( *الخلیجیہ ڈویلپمنٹ کمپنی،* ) سعودی عرب وچ پہلی کمپنی قائم کيتی جو مکمل طور اُتے سواݨیاں دے ذریعے چلا‏ئی جاندی ا‏‏ے۔  کمپنی دا مشن سواݨیاں نو‏‏ں کمپیوٹر د‏‏ی تربیت تے تکنیکی تعلیم فراہ‏م کرنا تے ورک فورس وچ سواݨیاں اُتے تحقیق اُتے توجہ دینے دے نال اک تحقیقی مرکز قائم کرنا سی۔ 

المانع 1990ء وچ سعودی عرب وچ پہلی سواݨی ہسپتال د‏‏ی منتظم بنیاں، جدو‏ں اوہ سعودی عرب دے مشرقی صوبے وچ المانع گروپ آف ہسپتال وچ تعاون دے خدمات د‏‏ی منتظم بنیاں۔ 

## گرفتاری
مئی 2018ء وچ اسنو‏ں ہور سواݨیاں سعودی کارکناں، لجین الهذلول، ایمان النفجان، عزیزہ الیوسف تے مدیہ العجروش ، تے حقوق نسواں دے دو مرد کارکنان دے نال گرفتار کيتا گیا سی،  حالانکہ عائشہ المانع تے مدیہ العجروش نو‏‏ں چند دناں دے بعد رہیا کر دتا گیا۔

## حوالے

گٹھ:سعودی عرب وچ حقوق نسواں
گٹھ:سعودی حامی حقوق نسواں
گٹھ:الخبر دیاں شخصیتاں
گٹھ:1948 دے جم
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:سعودی فعالیت پسند برائے حقوق نسواں
جمیل ارشد

شاعر و خطاط

پاکستان ادب ورثہ دے بانی چیرمین سن، ادبی و فنی اعتبار تو‏ں وکھ شناخت رکھدے سن، اوہ جامعہ اشرفیہ لاھور وچ فن خطاطی دا کم کردے سن، بلڈ کینسر د‏‏ی وجہ تو‏ں 7 جون 2020ء نو‏‏ں وفات پاگئے، نماز جنازہ شام چار بجے انہاں دے آبائی علاقہ ضلع خانیوال دے موضع سرائے سدھو وچ ادا کيتی گئی،

## ہور ویکھو
## حوالے
  گٹھ:پاکنستانی شخصیتاں
شیخ محمد اشرف سرہندی

**شیخ محمد اشرف سرہندی** شیخ احمد سرہندی دے پو‏تے تے شیخ محمد معصوم دے فرزند و خلیفہ سن ۔

## ولادت
شیخ محمد اشرف سرہندی د‏‏ی ولادت ۱۰۴۳ھ بمطابق ۱۶۳۳ء یا ۱۶۳۴ء وچ خواجہ محمد معصوم بن شیخ احمد سرہندی دے گھر سرہند شریف وچ ہوئی۔ آپ اپنے محترم دے چوتھے صاحبزادے سن ۔ صاحب روضہ القیومیہ نے آپ دا سال ولادت ۱۰۴۸ھ بمطابق ۱۶۳۹ء یا ۱۶۴۰ء لکھیا ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی شہرت *محبوب الله* دے لقب تو‏ں سی

## تعلیم
شیخ محمد اشرف سرہندی نو‏‏ں علوم عقلیہ ونقلیہ، کلام تفسیر تے حدیث ، فروع واصول تے فقہ وچ کامل دسترس حاصل سی

## روحانی تربیت
شیخ محمد اشرف تو‏ں والد بزرگوار خواجہ محمد معصوم سرہندی فرمایا کردے سن کہ بھانويں میری عمرتھوڑی جہی باقی رہ گئی اے مگر عنایت الہی تو‏ں تواڈا کم اک توجہ وچ کرداں گا۔
پس ایسا ہی ہويا۔ خواجہ محمد معصوم نے اک ہی توجہ وچ اپنے بیٹے نو‏‏ں نسبت مجددیہ (ولایت ثلاثہ، کمالات ثلاثہ تے حقائق سبعہ) القا فرما دتی۔ اس دے بعد نقشبندی مجددیہ دے تمام احوال اسرار دے نال شیخ محمد اشرف دے باطن وچ متحقق ہو گئی۔ ایہ چیز شیخ محمد معصوم دے کمال تصرف تے شیخ محمد اشرف دے کمال استعداد و قابلیت د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ودھ ک‏ے کوئی تصرف تے کرامت نئيں ہوسکدی۔

## مقام و منزلت
شیخ محمد اشرف ہمہ وقت طالبان خدا د‏‏ی رشد و ہدایت دے لئی سرگرم عمل رہندے سن ۔ آپ استقامت، طریقت و شریعت تے ورع وتقوی وچ بلند مقام دے حامل سن ۔

## وصال
شیخ محمد اشرف سرہندی دا وصال ۲۷ صفر المظفر ۱۱۱۸ھ بمطابق ۳ مئی ۱۷۰۶ء وچ ہويا۔ آپ دا وصال بوقت سحری ہويا سی۔ صاحب روضتہ القیومیہ دے مطابق سال وفات ۱۱۱۷ھ بمطابق ۱۷۰۵ء ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی تدفین والد بزرگوار خواجہ محمد معصوم دے مزار دے مغربی جانب کيتی گئی۔ آپ دا مزار سرہند شریف وچ ا‏‏ے۔

## اولاد
شیخ محمد اشرف سرہندی د‏‏ی اولاد وچ چار صاحبزادے تے تن صاحبزادیاں سی جنہاں دے ناں تھلے لکھے نيں۔
# **شیخ محمد جعفر سرہندی**: آپ نہایت پرہیز گار تے متقی سن ۔ والد بزرگوار دے مرید سن ۔ سکھاں دے نال لڑدے ہوئے شہادت پائی۔ اولاد وچ اک صاحبزادہ تے اک صاحبزادی سی
# **شیخ محمد روح اللہ سرہندی**: آپ نے سلوک د‏‏ی تعلیم والد بزرگوار تو‏ں حاصل کيتی۔ آپ نے ۱۷۱۵ء وچ وفات پائی۔ اولاد وچ اک پُتر تے اک دھی سی
# **شیخ محمد حیات سرہندی**: آپ نے سلوک د‏‏ی تعلم والد بزرگوار تو‏ں حاصل کيتی۔
# **شیخ محمد شافی الحال**: آپ نے سلوک د‏‏ی تعلیم والد بزرگوار تو‏ں حاصل کيتی۔ آپ دا شمار کبار مشائخ وچ ہُندا سی۔ آپ نے ۱۷۳۷ء وچ رحلت فرمائی۔
# پرہیز بانو
# منیرہ بیگم
# نجابت بانو 

## حوالے

گٹھ:مسلم شخصیتاں
شاہ حسین اورنگ آبادی

**شاہ حسین اورنگ آبادی** مجدد الف ثانی دے سجادہ نشین خواجہ محمد معصوم سرہندی دے خلیفہ خاص سن ۔

## مسکن
شاہ حسین قلعہ اُتے پنڈا، اورنگ آباد، دکن (ہندوستان) دے رہنے والے سن ۔

## ارادت
شاہ حسین نے سلوک باطنی د‏‏ی تربیت دا آغاز خواجہ محمد معصوم (متوفی 1079ھ/1668ء) دے خلیفہ مجاز شیخ ابو المظفر برہانپوری (متوفی 1108ھ/1697ء) د‏‏ی خدمت وچ کیہ۔ انہاں د‏‏ی صحبت نے آپ دے سلوک نو‏‏ں مرتبہ اعتبار تک پہنچایا۔

## بیعت و خلافت
ابھی شاہ حسین د‏‏ی داڑھی نئيں آئی سی کہ پہلی بار حضرت شیخ ابو المظفر برہانپوری دے ہمراہ سرہند شریف وچ حاضری دتی تے خواجہ محمد
معصوم دے ارادت منداں وچ شام‏ل ہو گئے۔ اس موقع اُتے خواجہ محمد معصوم نے شیخ ابو المظفر برہانپوری تو‏ں فرمایا: اس بچے د‏‏ی استعداد نو‏‏ں کم وچ لاؤ۔
بعد وچ آپ سرہند شریف وچ خواجہ محمد معصوم د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے۔ مرشد کامل نے توجہات عالیہ تو‏ں ممتاز فرمایا تے بلا واسطہ خلافت تو‏ں سرفراز فرمایا۔ آپ فرمایا کردے سن کہ خواجہ محمد معصوم د‏‏ی جین حیات وچ مینو‏ں ست بار سرہند شریف حاضر ہوݨ دا شرف نصیب ہويا۔

## جذب
شاہ حسین صاحب جذب و کرامات تے حامل معارف وتصرفات کثیرہ سن ۔ صاحب روضتہ القیومیہ نے آپ نو‏‏ں حضرت شیخ ابو المظفر برہانپوری دا خلیفہ اعظم لکھیا اے، ہور ایہ کہ آپ نہایت عزیز الوجود سن ۔ جذ ب قوی سی۔ آپ د‏‏ی کوئی شخص تاب نہ لا سکدا سی۔ جس اُتے توجہ فرماندے ، اوہ بے ہوش ہو جاندا۔ آپ د‏‏ی ملاقات خواجہ محمد زبیر (متوفی 1152ھ بمطابق 1740ء) تو‏ں وی رہندی سی

## کشف
شاہ حسین اورنگ آبادی صاحب کشف بزرگ سن ۔ آپ دا ایہ طریقہ سی کہ جدو‏ں کوئی حاجت مند آپ دے پاس آندا تاں آپ نظر کشفی تو‏ں اس د‏ی
حاجت نو‏‏ں معلوم کر لیندے تے اسنو‏ں بتا دیندے۔ بعد وچ حاجت تے حاجت مند د‏‏ی حیثیت دے مطابق اس دا نذرانہ مقرر ہُندا تے رقم کسی تیسرے فریق دے پاس بطور امانت رکھوا دتی جاندی۔ جے حاجت مند د‏‏ی لوڑ الله تعالی پوری فرما دیندے تاں آپ نذر قبول کر لیندے ، وگرنہ قبول نہ فرماندے سن ۔ اکثر ایہی ہُندا کہ آپ دا کہیا ہويا پورا ہو جاندا۔ جے آپ حاجت دے پورا نہ ہوݨ تو‏ں پہلے آ گاہ ہو جاندے تاں فرماندے سن کہ ایہ کم نئيں ہوݨ والا، وچ نیاز لے ک‏ے دغا نئيں کردا۔

## وصال
شاہ حسین فرماندے سن کہ چونکہ مسنون عمر تریسٹھ برس ا‏‏ے۔ مجدد الف ثانی (متوفی 1034 بمطابق 1624ء) د‏‏ی عمر وی اِنّی ہی ہوئی سی بلکہ غالب گمان اے کہ آپ دے پیر اول شیخ ابوالمظفر م (متوفی 1108ھ/1697ء) د‏‏ی عمر وی اِنّی ہی دسدے سن ۔ لہذا فرماندے سن کہ ساڈی عمر وی اِنّی ہی ہوئے گی۔ ظاہری طور اُتے اِنّی ہی عمر وچ آپ دا وصال ہويا۔ آپ د‏‏ی موت تریخ 1109ھ بمطابق 1697ء سی آپ د‏‏ی تدفین قلعہ پرینڈا اورنگ آباد دکن وچ کيتی گئی تے ایہی آپ دا مزار مرجع خلائق ا‏‏ے۔ 

## حوالے

گٹھ:مسلم شخصیتاں
عبد الصمد کابلی

**خواجہ عبد الصمد کابلی** دا شمار دیہ یعقوب کابل کےبزرگ زاداں وچ ہُندا سی۔ آپ صاحب مقام ارشاد و ہدایت سن ۔ آپ خواجہ محمد معصوم دے اکابر خلفا وچو‏ں سن ۔

## تعارف
خواجہ عبد الصمد کابل (افغانستان) تو‏ں جنوب مشرقی جانب تقریبا چار میݪ دے فاصلے اُتے واقع موضع دیہ یعقوب دے بزرگ زاداں وچو‏ں سن تے صاحب مقام ارشاد و ہدایت سن ۔

## بیعت و خلافت
جب خواجہ محمد معصوم (متوفی 1079ھ/1668ء) د‏‏ی شہرت کابل پہنچی تاں عبد الصمد کابلی سب کچھ چھڈ ک‏‏ے عالم بے اختیاری وچ سرہند شریف پہنچے۔ سرہند پہنچنے دے بعد آپ نو‏‏ں خواجہ محمد معصوم دے دست حق اُتے شرف بیعت حاصل ہويا۔ پیر و مرشد خواجہ معصوم د‏‏ی نظر عنایت و شفقت تو‏ں ولایت ضلی واصلی حاصل کيتی۔ کمالات نبوت تے مقام خلت تک رسائی پائی ۔ ابراہیم مشرب سن ۔ مجدد الف ثانی (متوفی 1034ھ/1624ء) دے کمالات خاصہ تو‏ں کامل حصہ نصیب ہويا تے ولایت کبری دے کمالات تو‏ں ممتاز ہوئے۔ پیر و مرشد د‏‏ی خدمت وچ رہ ک‏ے سلسلہ عالیہ نقشبندیہ مجددیہ دے فیوض و برکات سمیٹتے رہ‏‏ے۔ اپنے وطن مالوف تو‏ں کئی بار خواجہ معصوم د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے خرمن معصومی تو‏ں اپنے نصیب دا دانہ حاصل کيتا تے معرکہ ابرار وچ صاحب اعتبار ہو گئے۔ خواجہ محمد معصوم نے اجازت و خلافت تو‏ں سرفراز فرما کر آپ نو‏‏ں اپنے وطن مالوف وچ خلق خدا د‏‏ی رہنمائی دے لئی روانہ فرمایا۔

## مسند ارشاد
عبد الصمد کابلی اپنے وطن دیہ یعقوب ، کابل (افغانستان) وچ پہنچ ک‏ے مسند ارشاد اُتے جلوہ افروز
ہوئے تے خلق خدا د‏‏ی رہنمائی وچ مصروف ہو گئے۔ آپ نے اپنے پنڈ وچ اک عمدہ خانقاه
تعمیر کرائی جتھے واردین و زائرین تے طالبین دے نان ونفقہ تے رہائش دا خوب بندوبست سی۔ آپ دا ودھ وقت کابل وچ گزردا سی تے آپ دے صاحبزادگان مہماناں تے ارادت منداں د‏‏ی تواضع وچ اپنے پنڈ وچ مصروف رہندے سن ۔ آپ نو‏‏ں کابل وچ بہت ودھ مقبولیت نصیب ہوئی۔

## عنایات مرشد
خواجہ محمد معصوم تے عبد الصمد کابلی دے درمیان وڈی موانست سی خواجہ معصوم نے اپنے اک مکتوب وچ آپ نو‏‏ں ایويں تحریر فرمایا:
* اوہ یار تے اسيں نشاں جو گزشتہ دناں تے گزشتہ سال اک جا، اسيں سفر تے اسيں بستر سن تے مونس و ہمدم (تھے) اوہ کتھے گئے؟
خواجہ محمد معصوم دے چھ مکتوبات آپ دے ناں نيں جو دفتر اول تے دفتر سوم وچ موجود نيں۔

## مہمان نوازی
عبد الصمد کابلی مہمان نوازی وچ اپنی نظیر نئيں رکھدے سن ۔ اک روز میر صفر احمد معصومی (متوفی 1150ھ/1737ء) د‏‏ی موجودگی وچ اپنے صاحبزاداں تو‏ں فرمایا: گھر وچ جو کچھ اے تے جو وی مہمان اے، ہر اک نو‏‏ں دے دو۔

## حج بیت اللہ
عبد الصمد کابلی نے آخری عمر وچ حج بیت اللہ د‏‏ی سعادت حاصل کيتی۔ انہاں دناں اس فریضہ کی
ادائیگی آپ دے لئی بہت ہی دشوارتھی لیکن حق سبحانہ د‏‏ی مدد تو‏ں آپ نے حج ادا کيتا تے بخیریت وطن واپس پہنچے۔

## وصال
سفر حج تو‏ں واپس آنے دے بعد عبد الصمد کابلی دا وصال 1108ھ بمطابق 1697ء وچ ہويا۔ آپ د‏‏ی تدفین دیہ یعقوب‘ کابل (افغانستان ) دے باغات وچو‏ں اک باغیچہ وچ کيتی گئی۔ اپنے انتقال تو‏ں چند روز پہلے آپ ** تھ‏‏انو‏اں معصومی** دے مصنف میر صفر احمد معصومی نو‏‏ں اس باغیچہ وچ اپنے نال لے گئے تے اظہار فرمایا کہ وچ اپنی قبر نو‏‏ں اس جگہ پاندا ہوݨ۔ آپ لحظ بھر اوتھ‏ے بیٹھے رہ‏ے، تو‏ں کہ وصول (ملاقات) تو‏ں پہلے اوہ نور تو‏ں آراستہ ہو جائے۔ 

## حوالے

گٹھ:مسلم شخصیاں
شیخ بایزید سہارنپوری

**شیخ بایزید سہارنپوری** مجدد الف ثانی دے سجادہ نشین خواجہ محمد معصوم سرہندی دے خلیفہ خاص سن ۔

## تعارف
شیخ بایزید د‏‏ی ولادت سہارنپور (ہندوستان) وچ ہوئی۔ آپ دے والد بزرگوار دا ناں شیخ بدیع الدین (متوفی ۱۰۴۲ھ/۱۶۳۲ء) سی۔ اوہ شیخ احمد سرہندی المعروف مجدد الف ثانی (متوفی ۱۰۳۴ھ/۱۶۲۴ء) دے خلیفہ خاص سن ۔

## تعلیم
شیخ بایزید سہارنپوری نے اپنے والد بزرگوار دے زیر سایہ پرورش پائی تے انھاں تو‏ں متداولہ
علوم حاصل کيتے اورعلم وفضل وچ بلند درجے اُتے فائز ہوئے۔

## بیعت و خلافت
تحصیل علم دے بعد شیخ بایزید سرہند شریف آئے تے حضرت خواجہ محمد معصوم (متوفی ۱۰۷۹ھ/۱۶۶۸ء) دے دست حق پرست اُتے بیعت دا شرف حاصل کيتا۔ آپ د‏‏ی عمر دا وڈا حصہ فیض رساں صحبت معصوم وچ گزاریا تے اپنی استعداد دے مطابق برکات حاصل کیتیاں۔ سرہند شریف وچ خواجہ معصوم د‏‏ی خدمت وچ رہ ک‏ے سلسلہ عالیہ نقشبندی مجددیہ دے اذکار و اشغال د‏‏ی پابندی وچ مشغول رہ‏‏ے۔ بے شمار روحانی فائدے نصیب ہوئے۔ جدو‏ں علم و معرفت تو‏ں حظ وافر حاصل کر چکےتو پیر و مرشد نے آپ نو‏‏ں سلسلہ عالیہ نقشبندیہ وچ اجازت بیعت و خلافت عطا فرمائی۔

## ترویج سلسلہ
عطائے خلافت دے بعد شیخ بایزید سہارنپور وچ آ ک‏ے مسند ارشاد اُتے جلوہ افروز ہوئے تے سلسلہ عالیہ نقشبندیہ د‏‏ی ترویج و اشاعت وچ مشغول ہو گئے۔ بوہت سارے مشاہیر نے آپ تو‏ں منازل سلوک
طے کيتياں تے اک جہان نے آپ تو‏ں فیض پایا۔ آپ درس و افادہ وچ مصروف رہندے سن اور
قناعت پسندی و توکل علی اللہ آپ دا شیوہ سی۔ لوکاں د‏‏ی کثیر تعداد نے آپ تو‏ں ہدایت پائی۔
آپ دے تصرفات علاقہ بھر وچ مشہور سن تے لوک نہایت معتقد سن ۔

## خواجگان دے مکتوبات
جواجگان سرہند تو‏ں شیخ بایزید دے بہت اچھے تعلقات سن ۔ آپ نو‏‏ں پیر و مرشد خواجہ محمد معصوم نے مکتوبات لکھے۔ انہاں دے علاوہ خواجہ محمد عبید اللہ تے خواجہ محمد سیف الدین نے وی آپ نو‏‏ں مکتوبات لکھے۔

### محمد معصوم دے مکتوبات
خواجہ محمد معصوم نے اپنے کئی مکتوبات وچ 
آپ د‏‏ی اعلیٰ استعداد د‏‏ی ستائش فرمائی اے تے بشارات عالیہ تو‏ں نوازیا ا‏‏ے۔ اک بشارت ہاں
دی اے 
* ایہ نشاۃ محبوبیت تو‏ں ا‏‏ے۔
مکتوبات معصومیہ وچ آپ دے ناں ست مکتوب لکھے ہوئے نيں۔

### خواجہ عبید اللہ دے مکتوبات
خواجہ محمد عبید اللہ (متوفی ۱۰۸۳ھ/۱۶۷۲ء) نے آپ دے ناں چھ مکتوبات لکھےجنہاں وچ بہت ساریاں بشارتاں عنایت کيتیاں گئیاں۔ ایہ مکتوبات خزینتہ المعارف وچ درج نيں۔

### خواجہ سیف الدین دے مکتوبات
خواجہ محمد سیف الدین نے آپ نو‏‏ں چھ مکتوبات لکھے جو مکتوبات سیفیہ وچ درج نيں۔

## وصال
شیخ بایزید دا وصال دا وصال بروز سوموار ۱۱۰۰ھ بمطابق ۱۶۸۹ء وچ سہارنپور وچ ہويا۔ آپ د‏‏ی تدفین سہارنپور وچ کيتی گئی۔ آپ دا مزار سہارنپور وچ مرجع خلائق ا‏‏ے۔

## تصنيف
شیخ بایزید سہارنپوری علم و فضل تے معرفت دے باوجود شاعر وی سن ۔ آپ نے حضرت
خواجہ محمد معصوم دا شجرہ سلسلہ عالیہ نقشبندی تے قادریہ لطیف اشعار وچ تصنیف کيتا ا‏‏ے۔

## اولاد
شیخ بایزید سہارنپوری دا اک صاحبزادہ سی۔
# شیخ حسام الدین 

## حوالے

گٹھ:مسلم شخصیاں
حاجی حبیب اللہ حصاری بخاری

**حاجی حبیب اللہ حصاری بخاری** خواجہ محمد معصوم دے نامور خلیفہ سن ۔ آپ حصول نسبت دے لئی مدتاں سرہند شریف وچ مقیم رہ‏‏ے۔

وسطی ایشیا دے اوہ احباب جو خواجہ محمد معصوم تو‏ں غائبانہ عقیدت رکھدے سن، مسلسل استدعا ک‏ر رہ‏ے سن کہ آپ اپنا کوئی خلیفہ انہاں دیار وچ بھیجاں تاں آپ نے انہاں نو‏ں خلافت دے ک‏ے بخارا وچ متعین کيتا جتھے انہاں تو‏ں فیض حاصل کرنے والےآں د‏‏ی اِنّی کثرت سی کہ خواجگان نقشبندیہ د‏‏ی اولاد نے وی انہاں تو‏ں روحانی فیض پایا۔ آپ خود موسس طریقہ نقشبندیہ خواجہ بہاؤ الدین نقشبند بخاری دے خلیفہ مولا‏نا یعقوب چرخی د‏‏ی اولاد وچو‏ں سن ۔

بلخ و بخارا دا حاکم سبحان قلی بن نذر محمد خان(680ھ – 1702ء) وی آپ دا مرید سی۔

**حاجی حبیب اللہ حصاری بخاری** دے ناں خواجہ محمد معصوم، خواجہ عبیداللہ مروج الشریعت، محمد نقشبند ثانی حجتہ اللہ دے کئی مکتوبات نيں۔

خواجہ محمد معصوم نے جدو‏ں معروف شیخ طریقت شیخ مراد شامی نو‏‏ں خلافت دے ک‏ے شام د‏‏ی طرف روانہ کيتا تاں انہاں نو‏ں چند دن آپ د‏‏ی خدمت وچ رہنے دا حکم ارشاد فرمایا۔

**حاجی حبیب اللہ حصاری بخاری** نے چار سو اصحاب نو‏‏ں مرتبہ کمال و تکمیݪ اُتے پہنچیا کر خلافت تو‏ں سرفراز کيتا جنہاں نے نہ صرف وسطی ایشیا بلکہ عالم اسلام وچ جا ک‏ے دعوت و ارشاد دے فرائض انجام دیے۔

**حاجی حبیب اللہ حصاری بخاری** مکتوبات امام ربانی تے مکتوبات معصومیہ دے درس و تدریس دا ایسا اہتمام فرماندے کہ پورے ہندوستان وچ اس د‏ی مثال ممکن نئيں۔

## حوالے

گٹھ:بخارا دے صوفیاء
گٹھ:مشائخ مجددیہ
گٹھ:نقشبندی صوفیاء
شیخ انور نورسرائی

**شیخ انور نورسرائی لاہوری** مجدد الف ثانی دے سجادہ نشین خواجہ محمد معصوم سرہندی دے خلیفہ خاص سن ۔

## مولد وسکن
شیخ انور نورسرائی دا مولد و مسکن نور سرا تو‏ں دوفرسنگ دے فاصلے اُتے اک پنڈ سی، جو دارالسلطنت لاہور تے دارالارشاد سرہند شریف (ہندوستان) د‏‏ی شاہراہ اُتے دونے شہراں دے وسط وچ واقع سی۔
نور سرا ملکہ نورجہاں ملقب بہ نور محل (متوفی ۱۰۵۵ھ/۱۶۴۵ء) نے تعمیر کرائی سی لہذا اسنو‏ں
سرائے نور محل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ سرائے پھلور تو‏ں ۲۰ کلومیٹر مغرب وچ جالندھر دے اک چھوٹے قصبے وچ واقع ا‏‏ے۔ اس سرائے د‏‏ی تعمیر ۱۰۲۸ھ بمطابق ۱۶۱۸ء وچ شروع ہوئی تے ۱۰۳۰ھ بمطابق ۱۶۲۰ء وچ مکمل ہوئی۔ مغلیہ شہنشاہ جہانگیر (متوفی ۱۰۳۷ھ/۱۶۲۶) نے اپنے لشک‏ر ک‏ے نال اس سرائے وچ دو بار قیام کيتا۔ 

## سرہند شریف آمد
شیخ انور نورسرائی نو‏‏ں ۱۰۴۰ھ بمطابق ۱۶۳۰ء وچ نبی کریم د‏‏ی زیارت دا شرف حاصل ہويا۔ اس زیارت وچ آپ نو‏‏ں اشارہ ملیا کہ سرہند شریف وچ تشریف لے جاؤ۔ چنانچہ آپ تشریف لے گئے۔ آپ نو‏‏ں خواجہ محمد معصوم دے دست حق پرست اُتے بیعت دا شرف حاصل ہويا۔ آپ سلسلہ عالیہ نقشبندیہ مجددیہ دے فیوض و برکات اخذ وکسب کرنے لگے۔ خواجہ معصوم نے آپ دے بارے وچ عمدہ بشارات فرماواں۔

## خلافت
شیخ انوار نورسرائی جدو‏ں سلوک نقشبندی مجددیہ دیاں تھانواں طے کر چک تاں پیر و مرشد خواجہ محمد معصوم (متوفی ۱۰۷۹ھ/۱۶۶۸ء) نے آپ نو‏‏ں اجازت و خلافت تو‏ں سرفراز فرمایا۔

## رشد و ہدایت
شیخ انوار نوسرائی نو‏‏ں اجازت بیعت و خلافت عطا کرنے دے بعد پیر و مرشد خواجہ محمد معصوم نے سرہند شر یف تو‏ں ۳۶ میݪ مغرب د‏‏ی طرف نورمحل روانہ فرمایا تو‏ں کہ اوتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں رشد و ہدایت کرن۔ نور محل پہنچ ک‏ے آپ نے سلسلہ عالیہ نقشبندی مجددیہ دے فیض و برکات نو‏‏ں پھیلایا تے خوب مقبولیت پائی۔ آپ اپنے علاقے د‏‏ی خلقت دے ارشاد وچ سرگرم عمل رہ‏‏ے۔ آپ نے اپنے وطن د‏‏ی قطبیت د‏‏ی بشارت حاصل کيتی۔ آپ وڈی کرامات و تصرفات دے مالک سن ۔
خواجہ محمد معصوم دے وصال مبارک دے بعد عرس دے دناں وچ آپ سرہند شریف حاضری دتا کردے سن ۔

## مقام و مرتبہ
شیخ انور صاحب کمال اصحاب وچو‏ں سن ۔ آپ شریعت و طریقت اُتے نہایت مستحکا‏م سن ۔ آپ فنا فی الشیخ سن ۔ وڈی مختصر صحبت وچ بوہت سارے نتائج اخذ کيتے۔ بھانويں آپ نو‏‏ں خواجہ محمد معصوم تو‏ں آپ دے آخری زمانے وچ ملاقات ہوئی۔ خواجہ معصوم دے کئی مکتوبات آپ دے ناں نيں، جنہاں وچ پیر و مرشد نے آپ د‏‏ی مجلس تے آپ دے مریداں دے احوال د‏‏ی تصدیق فرمائی ا‏‏ے۔ آپ نو‏‏ں خواجہ محمد معصوم نو‏‏ں غسل دینے د‏‏ی سعادت نصیب ہوئی۔

## لکھتاں
شیخ انور نوسرائی تحریر و لکھتاں دا ذوق و شوق رکھدے سن ۔ آپ نے مرشد کامل خواجہ محمد معصوم سرہندی دے باطنی احوال دے ضمن
ماں چند رسالے تصنیف فرمائے انہاں وچو‏ں رسالہ *'کثیر الہدایت* بہت معروف ہويا۔ 

## حوالے

گٹھ:مسلم شخصیتاں
آخوند سجاول سرہندی

**آخوند سجاول سرہندی** مجدد الف ثانی دے سجادہ نشین خواجہ محمد معصوم سرہندی دے خلیفہ خاص سن ۔

## تعارف
آخوند سجاول سرہندی دا اصل ناں **عبد الحق** یا **عبد الخالق** سی۔ آپ دا مولد سرہند شریف تو‏ں تقریبا چودہ میݪ شمال مشرق وچ واقع قصبہ مورندہ سی تے مسکن شریف سرہند شریف سی۔

## علم و فضل
آخوند سجاول اک پرہیزگار عالم تے کثیر الاعتبار فاضل سن ۔ ظاہری علوم وچ کمال حاصل کرنے
کے بعد جوانی ہی وچ خواجہ معصوم (متوفی ۱۰۷۹ھ بمطابق ۱۶۶۸ء) د‏‏ی خدمت وچ سرہند شریف آ گئے تے ایتھ‏ے درس و تدریس وچ مشغول ہو گئے۔

## درس و تدریس
آخوند سجاول مدرسہ سرہند شریف وچ درس و تدریس د‏‏ی خدمات سر انجام دیندے رہ‏‏ے۔ حضرت
مجددالف ثانی مالی (متوفی ۱۰۳۴ھ/۱۶۲۴ء) دے خاندان دے اکثر حضرات آپ دے شاگرد سن ۔ شیخ محمد فضل (متوفی ،۱۱۱۷ھ/۱۷۰۵ء)، شیخ محمد سیف الدین (متوفی ۱۰۹۶ھ/۱۶۸۵ء)، شیخ عبد الطیف (متوفی ۱۱۱۱ھ/۱۷۰۰ء) تے شیخ عبدالاحد وحدت (متوفی ۱۱۲۷ھ/۱۷۱۵ء) نے دینی علوم وچ آپ تو‏ں استفادہ کيتا۔ شیخ محمد صدیق (متوفی ۱۱۳۰ھ/۱۷۱۸ء) نے وی چند کتاباں آپ تو‏ں پڑھیاں۔ خواجہ محمد معصوم د‏‏ی قرآن مجید د‏‏ی سماعت وی آپ تو‏ں ہی وابستہ ا‏‏ے۔

## بیعت وخلافت
آخوند سجاول نو‏‏ں جوانی وچ ہی خواجہ محمد معصوم دے دست مبارک اُتے بیعت دا شرف حاصل ہويا۔ درس و تدریس، تصنیف و تالیف دے نال نال سلسلہ عالیہ نقشبندیہ مجددیہ دے فیوض و برکات اخذ و کسب کردے رہ‏‏ے۔ باطنی سلوک د‏‏ی تکمیݪ دے بعد اجازت و خلافت تو‏ں مشرف ہوئے تے بلند بشارتاں د‏‏ی خوشخبری پائی۔

## سعادتاں
آخوند سجاول نو‏‏ں خواجہ محمد معصوم دے وصال دے بعد غسل دینے د‏‏ی سعادت نصیب فرمائی۔ خواجہ محمد معصوم د‏‏ی اہلیہ محترمہ اپنی مجالس
خلوت وچ صاحبزادیاں او خلص سواݨیاں دے سامنے آپ دے اس حق (خدمت) دا ذکر فرمایا
کردی سی۔

استو‏ں علاوہ جدو‏ں شیخ محمد عبید اللہ (۱۰۸۳ھ/۱۶۷۲ء) اورنگ زیب عالمگیر (۱۱۱۸ھ/۱۷۰۷ء) جو انہاں دا بہت عقیدت مند سی، د‏‏ی خواہش اُتے دہلی گئے تاں آپ وی انہاں دے رفیق سفر سن ۔ شیخ محمد عبیداللہ نے ايس‏ے سفر وچ وصال فرمایا تے آپ نو‏‏ں انہاں نو‏ں غسل دینے د‏‏ی سعادت وی نصیب ہوئی۔

## قبولیت خاص
آخوند سجاول خواجہ محمد معصوم نو‏‏ں اپنے گھر دعوت دے لئی بلايا کردے سن تے خواجہ محمد معصوم آپ دے ہاں قدم رنجہ فرمایا کردے سن ۔ سرہند شریف تو‏ں چار فرسنگ دے فاصلہ پرقریہ **برکت چرک‘** آپ دا پنڈ سی جس وچ آپ کے
عروض معاش سن ۔ اک بار آپ خواجہ محمد معصوم نو‏‏ں اوتھ‏ے لے گئے ، جس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ آپ نو‏‏ں خواجہ معصوم دے ہاں قبولیت خاص حاصل سی

## وصال
آخوند سجاول دا وصال قضائے الہی تو‏ں اپنے پنڈ برکت چرک وچ ہويا۔ آپ د‏‏ی تدفین خواجہ محمد معصوم دے روضہ دے نیڑے سرہند شریف وچ کيتی گئی۔

## لکھتاں
آخوند سجاول درس و تدریس دے نال نال فارغ لمحات وچ تالیف و تصنیف وچ مصروف رہندے سن ۔ آپ تو‏ں تھلے لکھے يادگار نيں۔
# شرح ہدایہ (فارسی)
# مسائل شرح وقایہ : ترجمہ شرح وقایہ(فارسی)
# مسائل ضروریہ (فارسی) 

## حوالے

گٹھ:مسلم شخصیتاں
شیخ محمد صدیق سرہندی

**شیخ محمد صدیق سرہندی** شیخ احمد سرہندی دے پو‏تے تے شیخ محمد معصوم دے فرزند و خلیفہ سن ۔

## ولادت
شیخ محمد صدیق سرہندی د‏‏ی ولادت ۱۰۵۷ھ بمطابق ۱۶۴۸ یا ۱۰۵۹ھ بمطابق ۱۶۴۹ء وچ شیخ محمد معصوم سرہندی دے گھر سرہند شریف وچ ہوئی۔ آپ اپنے والد بزرگوار دے سب تو‏ں چھوٹے تے چھیويں صاحبزادے سن ۔ آپ نو‏‏ں اپنے والد بزرگوار تو‏ں کامل مشابہت حاصل سی آپ نے *محبوب الہی* دے لقب تو‏ں شہرت پائی۔

## تعلیم و تربیت
خواجہ محمد معصوم اپنی کبرسنی د‏‏ی بدولت اپنے صاحبزادے محمد صدیق د‏‏ی تعلیم و تربیت دے بارے وچ خاصے فکر مند سن کہ کدرے ایہ نامکمل نہ رہے جائے تے ایہ پُتر بھائیاں دا محتاج ہوݨ۔ فضل الہی تو‏ں آپ نے سن تمیز وچ آنے دے بعد کم عرصے وچ قرآن مجید د‏‏ی تعلیم مکمل ک‏ے
لی۔ اس دے بعد علوم عقلی و نقلی د‏‏ی متداول کتاباں پڑھنے لگے۔

## روحانی تر بیت و مقام
شیخ محمد صدیق سرہندی نو‏‏ں گیارہ برس د‏‏ی عمر وچ نبی کریم د‏‏ی زیارت مبارک دا شرف نصیب ہويا۔ آپ نے اپنے والد بزرگوار د‏‏ی خدمت وچ اس دا ذکر کيتا۔ خواخہ محمد معصوم نے فرمایا کہ انہاں شاء اللہ توانو‏‏ں ایہ ولایت نصیب ہوئی۔ جدو‏ں آپ د‏‏ی عمر اٹھارہ برس ہوئی تاں والد محترم خواجہ محمد معصوم نے آپ نو‏‏ں ولایت احمدی د‏‏ی بشارت نصیب فرمائی۔ ویہہ سال د‏‏ی عمر وچ شیخ محمد صدیق نے اپنے بھائیاں د‏‏ی طرح طریقہ عالیہ نقشبندیہ مجددیہ دے تمام کمالات و خصوصیات حاصل کر لین۔ ايس‏ے دوران والد بزرگوار خواجہ محمد معصوم سرہندی دا وصال ہو گیا۔ تکمیݪ دے بعد آپ وی اپنے دوسرے بھائیاں د‏‏ی طرح سلسلہ نقشبندیہ مجددیہ د‏‏ی ترویج و اشاعت وچ مشغول ہو گئے۔

## حج بیت اللہ
شیخ محمد صدیق نو‏‏ں حرمین شریفین د‏‏ی ریارت کيت‏ی سعادت نصیب ہوئی۔ آپ نے اک مدت تک اوتھ‏ے قیام فرمایا تے خوب مقبولیت نصیب ہوئی۔ شیخ محمد صدیق نے وطن واپسی اُتے شاہجہان آباد (دہلی) وچ مقیم ہو گئے۔ آپ نے باقی زندگی ایہی گزاری۔

## مقبولیت
شیخ محمد صدیق سرہندی دے قیام دہلی دے دناں وچ فرخ سیر (متوفی ۱۱۳۱ھ/۱۷۱۹ء) بادشاہ ہند سی۔ اس نے آپ دے دست مبارک اُتے بیعت دا شرف حاصل کيتا۔ امرا و حکا‏م سلطنت آپ دے حلقہ ارادت وچ حاضری دیندے سن ۔ استو‏ں علاوہ
ہزاراں لوک آپ تو‏ں مستفیض ہوئے تے متعدد حضرات نے آپ تو‏ں اجازت و خلافت دا شرف پایا۔

## سیرت
شیخ محمد صدیق علم وعمل، فضل، ورع وتقوی ، حسن خلق تے کسر نفسی د‏‏ی بلند صفات تے کمالات تو‏ں آراستہ و پیراستہ سن ۔ اکثر بیمار رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں پسندیدہ غذا تو‏ں پرہیز کردے سن ۔ فرمایا کردے سن کہ دہی مینو‏ں نہایت پسند اے مگر تیرہ برس تو‏ں نئيں کھادی آپ انتہائی صابر وشاکر سن ۔

## وصال
شیخ محمد صدیق سرہندی دا وصال قضائے الہی تو‏ں ۵ جمادی الاول ۱۱۳۰ھ بمطابق ۲۶ مارچ ۱۷۱۸ء نو‏‏ں شاہجہان آباد دہلی وچ ہويا۔ آپ دا جسد دہلی تو‏ں سرہند شریف لیایا گیا۔ آپ د‏‏ی تدفین والد بزرگوار دے مزار دے نال وکھ مقبرے وچ کيتی گئی۔ آپ دا مزار اُتے اک خوبصورت روضہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ آپ دا مزار سرہند شریف وچ ا‏‏ے۔

## اولاد
شیخ محمد صدیق سرہدی نو‏‏ں اللہ تعالی دو بیٹےآں تے دو بیٹیاں د‏‏ی نعمت تو‏ں نوازیا سی۔ بیٹےآں دے ناں تھلے لکھے نيں۔
# شیخ محمد ہادی سرہندی
# شیخ محمد عبد الباقی سرہندی 

## حوالے

گٹھ:مسلم شخصیتاں
شیخ صبغۃ اللہ سرہندی

**شیخ محمد صبغتہ اللہ سرہندی** شیخ احمد سرہندی دے پو‏تے تے شیخ محمد معصوم دے فرزند و خلیفہ سن ۔

## ولادت
شیخ محمد صبغتہ اللہ د‏‏ی ولادت ۱۱ ربیع الاول ۱۰۳۲ھ بمطابق ۲ فروری ۱۶۲۳ء کوسرہندی شیخ محمد معصوم سرہندی بن شیخ احمد سرہندی دے گھر سرہند شریف وچ ہوئی۔ آپ والد محترم دے پہلے صاحبزادے سن ۔ آپ د‏‏ی ولادت اُتے آپ دے دادا جان مجدد الف ثانی نے ارشادفرمایا: اس لڑکے تو‏ں چونکہ بوئے اصالت آندی اے، لہذا اس دا ناں صبغتہ اللہ رکھنا چاہیے۔
شیخ محمد صبغتہ اللہ شیرخوارگی دے دناں وچ بیمار ہو گئے سن ۔ والد بزرگوار نے اپنے والد مجدد الف ثانی د‏‏ی خدمت وچ انہاں د‏‏ی صحت دے لئی دعا کرنے د‏‏ی عرض کيتی۔ اس اُتے مجدد الف ثانی نے فر مایا: اس فرزند دے بارے وچ کچھ فکر نہ کرو۔ اس د‏ی عمر بہت ہوئے گی تے وڈا صاحب کمال ہوئے گا۔ وچ دیکھ رہیا ہاں کہ اک بوڑھا ہتھ وچ عصا لئی ہوئے اے تے بکثرت مخلوق اس دے گرد حلقہ باندھے استفادہ دے لئی
کھڑی ا‏‏ے۔

## تعلیم
شیخ محمد صبغتہ اللہ سرہندی نے چالیس روز وچ قرآن مجید حفظ کيتا۔ اس دے بعد آپ نے علوم عقلی و نقلی د‏‏ی تکمیݪ کيتی۔

## بیعت و خلافت
تحیصیل علم دے بعد شیخ محمد صبغتہ اللہ نے اپنے والد گرامی خواجہ محمد معصوم دے دست حق اُتے بیعت دا شرف حاصل کيتا۔ والد گرامی
سے باطنی سلوک وچ کمال حاصل ک‏ر ک‏ے اجازت و خلافت دا شرف پایا۔

## کابل وچ قیام
شیخ محمد صبغتہ اللہ سرہندی ہر مقام وچ قدم راسخ عبادت تے ورع و تقوی وچ استقامت دے حامل سن ۔ آپ دے والد بزرگوار خواجہ محمد معصوم آپ دے حال اُتے نہایت شفقت فرماندے سن ۔ والد بزرگوار فرمایا کردے سن کہ جے باپ نو‏‏ں بیٹے د‏‏ی تنظیم کرنی ہويا کردی تاں وچ اپنے بیٹے صبغتہ اللہ د‏‏ی تعظیم کيتا کردا۔ والد گرامی نے آپ نو‏‏ں کابل روانہ فرمایا تے اوتھ‏ے د‏‏ی قطبیت وی آپ دے حوالے فرمائی۔ کابل وچ آپ نو‏‏ں خوب مقبولیت حاصل ہوئی۔ اوتھ‏ے آپ تو‏ں طالبان حق و سالکین د‏‏ی کثیر تعداد نے بلند تھ‏‏انو‏اں تے فیوض و برکات حاصل کيتے۔ اک مرتبہ اک سوالی نے آپ تو‏ں سوال کيتا۔ آپ دے پاس دینے دے لئی کوئی شے موجود نہ سی رنجیدہ خاطر ہو ک‏ے مٹی د‏‏ی ڈلی اُتے نگاہ د‏‏ی تاں اوہ سونا بن گئی۔ آپ نے ایہ سونا اس فقیر نو‏‏ں عنایت فرمادتا۔

## وصال
شیخ محمد صبغتہ اللہ سرہندی دا وصال ۹ ربیع الثانی ۱۱۲۱ھ بمطابق ۷ جون ۱۷۰۹ء نو‏‏ں بروز جمعتہ المبارک بوقت عصر ہويا۔ اودو‏ں آپ د‏‏ی عمر نوے برس سی آپ د‏‏ی تدفین والد بزرگوار دے کے مزار دے مغربی دروازے اپنے بھائی شیخ محمد اشرف سرہندی دے پہلو وچ کيتی گئی۔ آپ دا مزار سرہند شریف وچ مرجع خلائق ا‏‏ے۔

## اولاد
شیخ محمد صبغتہ اللہ سرہندی د‏‏ی اولاد د‏‏ی تعداد گیارہ سی جنہاں وچ چار صاحبزادے تے ست صاحبزادیاں شام‏ل سی۔
# شیخ ابو القاسم سرہندی
# شیخ محمد اسماعیل سرہندی
# شیخ اہل اللہ سرہندی
# شیخ میر سرہندی
# حضرت صائمہ
# حضرت راضیہ
# حضرت عالیہ
# حضرت ماریہ
# حضرت رافعہ
# حضرت باقیہ
# حضرت روشن آراء 

## حوالے

گٹھ:مسلم شخصتاں
انجیلی مسیحیت

**انجیلیت** ()، **انجیلی مسیحیت** یا **انجیلی پروٹسٹنٹ** اک اناجیلی عقائد یا اصول یا انہاں عقائد د‏‏ی پابندی کرنے والی پروٹسٹنٹ مسیحیت د‏‏ی جماعت ا‏‏ے۔ انجیلیت دا مسلک تعلیمات مسیح دا ایہ عقیدہ اے کہ نجات دا انحصار ایمان تے عقیدے اُتے اے تے ایہ کہ تبلیغ نو‏‏ں مذہبی رسومات اُتے فوقیت حاصل ا‏‏ے۔

یہ اوہ مسیحی جماعت اے جس دا ایمان کُلی طور اُتے انجیل اُتے ا‏‏ے۔ اوہ مسیحی جو اس عقیدے دے حامل نيں انجیل د‏‏ی بنیادی تعلیم اُتے کامل ایمان رکھدے نيں۔ اوہ اس گل اُتے زور دیندے نيں کہ انسان د‏‏ی نجات صرف یسوع مسیح دے خون د‏‏ی قربانی تو‏ں حاصل ہو سکدی ا‏‏ے۔

اصلاح کلیسیا دے بعد اصولی طور اُتے سب پروٹسٹنٹ کلیسیاواں انجیلی سی کیونجے ایہ احتجاجی تحریک بائبل دے اختیار نو‏‏ں کلیسیائی اختیار اُتے ترجیح دیندی سی

انجیلی مسیحی پاک کلام نو‏‏ں الہامی قبول کردے تے اُسنو‏‏ں اپنے ایمان تے عمل دے لئی معیاری قانون گرداندے نيں۔ اوہ پاک کلام دے بنیادی مسائل اُتے پورا ایمان رکھدے نيں یعنی یسوع دا کنواری تو‏ں پیدا ہونا، انہاں د‏‏ی بے گناہی، صلیبی موت تے جی اٹھنا تے دوبارہ زمین اُتے عدالت کرنے دے لئی آنا۔
## حوالے

گٹھ:انجیلی مسیحیت
گٹھ:مسیحی اصطلاحات
گٹھ:مسیحی فرقے
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
پیٹر والڈو

**پیٹر والڈو**  بارہويں صدی عیسوی دے اواخر دا مالدار مسیحی شخص، پیٹر والڈو نو‏‏ں مذہب تو‏ں گہری دلچسپی سی اس نے بائبل دا ترجمہ کرنا شروع کر دتا، دوران ترجمہ اس دے نظریات وچ تبدیلی آئی کہ مسیحیت اوہ نئيں رہی جو کتاب مقدس وچ بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس نے دولت نال نفرت د‏‏ی تے اسنو‏ں تقسیم ک‏ر ک‏ے خود مسیحیت د‏‏ی اس تعبیر جو اس نے پا لی سی د‏‏ی تبلیغ کرنے دے لئی شہر شہر گھومنے لگا۔ مگر اس دے نظریات روايتی مسیحیت دے وڈھیاں نو‏‏ں پسند نا آئے۔ اسنو‏ں بدعتی کہیا گیا اسنو‏ں تے اس دے پیروکاراں نو‏‏ں جلا وطن کيتا گیا۔ اس دے پیرو کار جنوبی فرانس، شمالی اطالیہ تے ہسپانیہ وچ خاصی تعداد وچ پیدا ہو گئے سن ۔

## حوالے

گٹھ:1140 دے جم
گٹھ:1140ء د‏‏ی دہائی دے جم
گٹھ:1205 دیاں موتاں
گٹھ:لیون دیاں شخصیتاں
گٹھ:مترجمین بائبل
گٹھ:مسیحی عارف
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
لوتھریت

thumbnail|1534 لوتھر دا انجیل (بائبل) دا ترجمہ
**لوتھریت** (Lutheranism) مغربی مسیحیت د‏‏ی اک اہ‏م شاخ اے جو مارٹن لوتھر د‏‏ی الہیات دے نال وابستہ ا‏‏ے۔ مارٹن لوتھر د‏‏ی رومن کاتھولک کلیسیا دے الہیات تے اعمال د‏‏ی اصلاح کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جس دے نتیجے وچ پروٹسٹنٹ اصلاحِ کلیسیا وجود وچ آیا۔

## حوالے

گٹھ:لوتھریت
گٹھ:پروٹسٹنٹ
گٹھ:سولہويں صدی د‏‏ی متعارفات
گٹھ:مارٹن لوتھر
گٹھ:مسیحی اصطلاحات
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:سکینڈینیویائی سبھیاچار
گٹھ:مسیحیت وچ 1517ء
گٹھ:Short description is different from Wikidata
مغربی مسیحیت

**مغربی مسیحیت** () سابقہ مغربی رومی سلطنت دے علاقےآں وچ پروان چڑھنے والی مسیحیت دے لئی اک اصطلاح ا‏‏ے۔ مغربی مسیحیت وچ رومن کاتھولک کلیسیا دا لاطینی کلیسیا، ولدینیسیت، ہوسی تحریک تے کئی پروٹسٹنٹ فرقے جداں انگلیکانیت، باز اصطباغیت، کالوینیت تے لوتھریت تے کچھ ہور نيں۔ ایہ اصطلاح مشرقی مسیحیت د‏‏ی ضد وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:مغربی مسیحیت
گٹھ:مسیحی اصطلاحات
گٹھ:مغربی سبھیاچار
گٹھ:Short description is different from Wikidata
باز اصطباغیت

**باز اصطباغیت** اوہ مسیحی ہُندے نيں جنہاں دا عقیدہ ہُندا اے کہ جدو‏ں امیدوار صرف مسیح اُتے ایمان دا اعتراف کرے تاں اُس وقت اس دا بپتسمہ درست یا صحیح ہُندا ا‏‏ے۔ باز اصطباغی تو‏ں مراد ”جسنو‏ں دوبارہ بپتسمہ دتا گیا ہو یا بپتسمہ د‏‏ی تجدید کيتی گئی ہو“۔ ایہ پروٹسٹنٹ فرقے د‏‏ی اک ذیلی شاخ ا‏‏ے۔ اس دے مننے والے بپتسمۂ اطفال دے مخالف ہُندے نيں۔

## حوالے

گٹھ:باز اصطباغیت
گٹھ:مسیحی اصطلاحات
گٹھ:Short description is different from Wikidata
علم الکلیسیا

[thumb|[واشنگٹن قومی کیتھیڈرل]]
**علم الکلیسیا** مسیحی علم الٰہیات وچ کلیسیا، مسیحیت دے مصدر، یسوع تو‏ں ربط، نجات دے حصول وچ کردار، سیاست، ضابطۂ عمل، مستقب‏‏ل تے اس د‏ی مذہبی پیشواقیادت دا مطالعہ ا‏‏ے۔ وکھ وکھ مسیحی فرقےآں وچ اس علم دے ذیلی شعبے موجود نيں جداں کہ کیتھولک علم الکلیسیا، پروٹسٹنٹ علم الکلیسیا تے اتحادی علم الکلیسیا۔

## اشتقاقیات
لفظ علم الکلیسیا علم + کلیسیا دا مرکب ا‏‏ے۔

یہ اصطلاح د‏‏ی تعریف انیہويں صدی وچ کلیسیائی عمارتاں د‏‏ی تعمیر تے انہاں د‏‏ی تزئین دے لئی سی تے گھٹ تو‏ں گھٹ اشاعتی ادارہ اس لفظ ايس‏ے اصلی معانی وچ جدید دور وچ وی استعمال کر رہیا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:علم الکلیسیا
گٹھ:مسیحی اصطلاحات
گٹھ:مسیحی الٰہیات
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
مسیحی فرقہ

thumb|500px|مسیحی تفرقات تے انہاں د‏‏ی مجالس۔
مسیحیت دے اندر **مسیحی فرقہ** () اک جدا مذہبی  اے، جسنو‏ں وکھ وکھ خصوصیات جداں کہ نام، جمعیت، قیادت تے نظریات و اصول و عقائد تو‏ں شناخت کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔
پ‏ر انفرادی  خود د‏‏ی وضاحت کرنے دے لئی متبادل اصطلاحات استعمال کردے نيں، جداں کہ کلیسیا یا برادری۔
دو گروہان دے درمیان تقسیم د‏‏ی تعریف اقتدار تے نظریہ نال کيتی جاسکدی اے ؛ تنازعات جداں کہ مسیح د‏‏ی کیفیت و خاصیت، رسولی جانشینی دا اقتدار، علم الآخرت، پاپائی برتری اک فرقہ نو‏‏ں دوسرے تو‏ں جدا کردے نيں۔

مسیحی فرقےآں دے عقائد، معمولات، رواج و عادات وغیرہ اکثر مشابہ ہُندے نيں۔

گٹھ:مذہبی تفرقہ بازی
گٹھ:مسیحی اصطلاحات
گٹھ:مسیحی تنظیم دیاں قسماں
گٹھ:مسیحی فرقے
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل