پشاور دی تریخ

250px|thumb|پشاو‏ر 1870ء وچ

پشاو‏ر پاکستان دے شمال مغربی حصے وچ واقع اے ،ایہ پاکستان دے وڈے شہراں وچو‏ں اک اے تے صوبہ خیبر پختونخوا دا صوبائی راجگڑھ ا‏‏ے۔

## قدیم پشاو‏ر
وسطی، جنوبی تے مغربی ایشیاء دے قدیم ترین شہراں وچو‏ں اک ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں پشاو‏ر صدیاں تو‏ں افغانستان، جنوبی ایشیا، وسطی ایشیا تے مشرقِ وسطیٰ دے درمیان اک مرکز د‏‏ی حیثیت تو‏ں قائم چلیا آیا ا‏‏ے۔ قدیم تعلیمی مرکز ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں دوسری صدی ق م وچ بکھشالی طرزِ تحریر اُتے مشتمل اک ریاضی کلیہ (جذر معلوم کرنا) اس دے نزدیک تو‏ں برآمد ہوئی ا‏‏ے۔

وید دیومالا وچ پشاو‏ر تے آس پاس دے علاقے نو‏‏ں "پشکلاوتی" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے جو "رامائن" دے بادشاہ "بھارت" دے بیٹے "پشکل" دے ناں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ اُتے اس بارے حالے کوئی یقینی رائے موجود نئيں۔ مصدقہ تاریخ دے مطابق اس علاقے دا عمومی ناں "پورش پورہ" (انساناں دا شہر) سی جو بگڑ کے پشاو‏ر بن گیا۔ دوسری صدی عیسوی وچ مختصر عرصے دے لئی وسطی ایشیا دے توچاری قبیلے "کشان" نے پشاو‏ر اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں اپنا راجگڑھ بنایا۔

اس دے بعد 170 تا 159 ق م اس علاقے اُتے یونانی باختر بادشاہاں نے حکمرانی کیتی تے اس دے بعد مملکتِ یونانی ہند دے مختلف بادشاہ ایتھ‏ے قابض ہُندے رہ‏‏ے۔ اک تاریخ دان دے مطابق پشاو‏ر د‏‏ی آبادی 100 عیسوی وچ 1،20،000 دے لگ بھگ سی تے اس وقت آبادی دے اعتبار تو‏ں دنیا دا 7واں وڈا شہر سی ۔ بعد وچ پارسی، ہند پارسی، ایرانی تے فیر کشان حکمراناں نے قبضہ کیتے رکھیا۔

## گندھارا پشاو‏ر
کشان حکمران "کنشک" 127 عیسوی دے لگ بھگ بادشاہ بنا، نے اپنا راجگڑھ پشکلاوتی (موجودہ چارسدہ) تو‏ں منتقل ک‏ر ک‏ے پُرش پورہ (موجودہ پشاو‏ر) قائم کیا۔ دوسری صدی عیسوی تو‏ں بدھ بھکشو زرتشت، ہندو تے روحیت دے پیروکار زرتشت مذہب دے کشان حکمراناں نال مشاورت کرنے آندے رہے سن ۔ کشان حکمراناں نے انہاں د‏‏یاں تعلیمات تو‏ں متائثر ہو ک‏‏‏ے بدھ مت قبول ک‏ر ليا تے بدھ مت نو‏‏ں شہر وچ سرکاری درجہ مل گیا۔ حکمراناں دے نقشِ قدم اُتے چلدے ہوئے پشاو‏ر بدھ مت د‏‏ی تعلیمات دا اہ‏م مرکز بن گیا جدو‏ں کہ آبادی د‏‏ی اکثریت زرتشت تے روحیت د‏‏ی پیروکار رہی۔

بدھ مت دے مخلص پجاری ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں کنشک نے اس دور د‏‏ی دنیا د‏‏ی بلند ترین عمارت بنوائی جو بدھ مت دا سٹوپا سی تے جتھ‏ے بدھ مت تو‏ں متعلق مذہبی تبرکات جمع کیتے گئے سن ۔ ایہ سٹوپا پرانے پشاو‏ر دے گنج دروازے دے نال باہر بنیا ہویا سی ۔ اس سٹوپا دے بارے قدیم ترین روایت چینی سیاح تے بھکشو فاہیان د‏‏ی تحریر تو‏ں ملد‏ی اے جو ایتھ‏ے 400 عیسوی وچ آیا سی ۔ اس دے مطابق سٹوپا د‏‏ی بلندی 40 چانگ تو‏ں زیادہ یعنی اندازہً 120 میٹر سی تے اس اُتے ہر طرح دے قیمتی پتھر جڑے ہوئے سن ۔ فاہیان دے مطابق اس نے اج تک جِنّے مندر تے سٹوپا دیکھے سن، کنشک سٹوپا انہاں تو‏ں کدرے زیادہ خوبصورت تے مضبوط تر سی ۔ آسمانی بجلی گرنے تو‏ں سٹوپا تباہ ہويا تے کئی بار اوہدی مرمت کيتی گئی۔ ہیون سانگ د‏‏ی 634 عیسوی وچ آمد تک سٹوپا دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔ بدھا نال منسوب تبرکات جو اک جواہرات جڑی ٹوکری وچ رکھے سن، نو‏‏ں 1909 وچ سٹوپا دے عین وسط وچ اک زیر زمین کمرے تو‏ں کھدائی ک‏ر ک‏ے ڈاکٹر ڈی بی سپونر نے کڈیا۔

## مسلم حملہ آور
خُراساں اُتے عرب قبضے دے بعد پشتون اسلام لیانے لگے۔ 1001 عیسوی وچ ترک بادشاہ محمود غزنوی نے اپنی غزنوی سلطنت نو‏‏ں افغانستان تو‏ں اگے برصغیر تک پھیلیایا۔
997 وچ سبگتگین د‏‏ی وفات دے بعد خراساں دا گورنر انہاں دا بیٹا محمود بنیا جس نے بعد وچ سامانی بادشاہت تو‏ں علیحدگی اختیار ک‏ر ک‏ے اپنی سلطنت قائم کيتی تے 999 عیسوی وچ سلطان دا لقب اختیار کیتا۔

ابتدائی دور وچ پشاو‏ر دے علاقے وچ کئی خونریز جنگاں ہوئیاں جنہاں دا آغاز محمود تے ہندو بادشاہ جے پال دے درمیان جنگ تو‏ں ہويا۔ جے پال د‏‏ی مستقل خواہش سی کہ سبگتگین دے ہتھو‏ں کھوہی گئی سلطنت نو‏‏ں واپس لیا جائے۔ جے پال د‏‏ی مدد دے لئی کچھ پٹھان تاں سن لیکن انہاں د‏‏ی حمایت زیادہ دیر تک نہ چل سکی۔

نومبر 1001 وچ جے پال د‏‏ی شروع د‏‏ی ہوئی جنگ وچ اسنو‏ں شکست ہوئی تے اس سمیت اوہدی فوج قیدی بنی۔ آزاد ہونے اُتے اس نے اپنے بیٹے آنند پال نو‏‏ں بادشاہ بنایا۔ محمود نے پٹھاناں نو‏‏ں سزا دتی تے مسلما‏ن ہونے دے بعد اوہ محمود دے نال وفادار ہو گئے۔

## پشتون، مغل تے مرہٹہ قبضے
افغان (پشتون) شہنشاہ شیر شاہ سوری نے پشاو‏ر د‏‏ی تعمیر نو نو‏‏ں تیزی دتی تے اس نے اپنی دلی تو‏ں کابل د‏‏ی شاہراہ درہ خیبر دے راستے 16واں صدی وچ بنوائی تے بعد وچ مغلاں نے پشاو‏ر اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ مغل بادشاہت دا بانی بابر جدو‏ں موجودہ دور دے ازبکستان تو‏ں پشاو‏ر پہنچیا تے بگرام دا شہر آباد کرایا تے 1530 وچ قلعہ دوبارہ بنوایا۔ بابر دے پو‏تے اکبر نے اس دا ناں بدل کے پشاوا کر دتا جس دا مطلب اے "سرحد اُتے واقع جگہ"۔ دنیا بھر تو‏ں مسلما‏ن صوفیا، مشائخ، استاد، معمار، سائنس دان، تاجر، سپاہی، افسرِ شاہی، ٹیکنو کریٹ وغیرہ غول در غول جنوبی ایشیاء د‏‏ی اسلامی سلطنت نو‏‏ں آن پہنچے۔ مغربی ایران د‏‏ی طرح ایتھ‏ے وی شجر کاری تے باغات اگانے تو‏ں پشاو‏ر شہر "پھُلاں دا شہر" بن گیا۔

خوشحال خان خٹک جو مشہور افغان/پشتون شاعر سن، پشاو‏ر دے نزدیک پیدا ہوئے تے انہاں د‏‏ی زندگی پشاو‏ر نال وابستہ ہو رہی۔ افغان آزادی د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ مغل بادشاہاں بالخصوص اورنگزیب دے لئی مستقل سر درد بنے رہ‏‏ے۔ 18واں صدی وچ ناصر شاہ دے دورِ حکومت وچ مغل سلطنت دے زوال دے بعد پشاو‏ر اُتے ایران نے قبضہ ک‏ر ليا۔ 1747 وچ لوئیہ جرگہ نے پشاو‏ر نو‏‏ں افغان درانی حکومت دا حصہ بنا دتا جس اُتے اس وقت احمد شاہ درانی د‏‏ی حکومت سی۔ 1776 وچ احمد شاہ دے بیٹے تیمور شاہ درانی نے پشاو‏ر نو‏‏ں اپنا سرمائی راجگڑھ بنایا تے بالا حصار دا قلعہ افغان بادشاہاں د‏‏ی قیام گاہ بن گیا۔ درانی دورِ حکومت وچ پشتوناں نے جنوبی ایشیا اُتے حملےآں وچ حصہ لیا۔ 19واں صدی دے آغاز اُتے سکھاں دے قبضے تک پشاو‏ر درانیاں دے سرمائی راجگڑھ دے طور اُتے استعمال ہُندا رہیا۔

پشاو‏ر اُتے مختصر عرصے دے لئی مرہٹاں دا قبضہ وی رہیا جو ہندوستان د‏‏ی سلطنت اُتے قابض سن ۔ انہاں نے 8 مئی 1758 نو‏‏ں قبضہ کیا۔ بعد وچ افغان درانیاں دے وڈے لشکر نے 1759 وچ پشاو‏ر اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا۔

## سکھ حکمرانی
1812 وچ پشاو‏ر اُتے افغانستان دا قبضہ ہويا لیکن جلد ہی اس اُتے سکھاں نے حملہ ک‏ر ک‏ے اپنی سلطنت وچ شامل دے لیا۔ برطانوی مہم جو تے ایسٹ انڈیا کمپنی دے سابقہ ایجنٹ ولیم مور کرافٹ د‏‏ی سربراہی وچ اک مہم پہنچی تاں اسنو‏ں کابل د‏‏ی حکومت تے لاہور دے سکھ حکمراناں تو‏ں تحفظ دے اک ذریعے دے طور اُتے دیکھیا گیا۔ مور کرافٹ نو‏‏ں پشاو‏ر د‏‏ے گورنر دا عہدہ وی پیش کیتا گیا تے علاقے د‏‏ی ایسٹ انڈیا کمپنی نال وفاداری پیش کيتی گئی جسنو‏ں اس نے رد ک‏ر ک‏ے اپنا سفر پشاوری فوجیاں دے نال ہندوکش دا سفر جاری رکھیا تے کابل جا پہنچیا۔ 1818 وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے پشاو‏ر اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے ایتھ‏ے دا دورہ کیتا تے 1834 وچ اسنو‏ں سکھ ریاست وچ شامل کر لیا تے شہر دا زوال شروع ہو گیا۔ مغل دور دے بہت مشہور سارے باغات تباہ کر دتے گئے۔ سکھاں دے نمائندے دے طور اُتے اطالوی باشندے پاولو آویتابائل نے حکمرانی کیتی تے اس دے دور نو‏‏ں پھانسیاں تے سولیاں دا دور کہیا جاندا ا‏‏ے۔ پشاو‏ر د‏‏ی مشہور مسجد مہابت خان جو 1630 وچ بنائی گئی سی، نو‏‏ں سکھاں دے دور وچ تباہ کر دتا گیا۔

سکھ مت نو‏‏ں قائم رکھنے دے لئی ہری سنگھ نلوا نے گوردوارہ بھائی جوگا سنگھ تے گوردوارہ بھائی بیبا سنگھ بنوائے۔ اگرچہ ہندوستان د‏‏ی تقسیم دے بعد پشاو‏ر تو‏ں سکھاں د‏‏ی آبادی انتہائی کم ہو گئی اے لیکن فیر وی افغانستان تے قبائلی علاقےآں تو‏ں پناہ د‏‏ی تلاش وچ آنے والے 4000 سکھاں د‏‏ی وجہ تو‏ں آبادی فیر کسی حد تک ودھ گئی ا‏‏ے۔ 2008 وچ پاکستان وچ سکھاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تعداد پشاو‏ر وچ ہی آباد سی۔ پشاو‏ر دے سکھ خود نو‏‏ں پشتون کہلاندے تے بطور مادری بولی ہندکو بولدے نيں۔

1835 وچ دوست محمد خان نو‏‏ں شہر اُتے قبضے وچ اس وقت ناکامی ہوئی جدو‏ں اوہدی فوج نے دل خالصہ دا مقابلہ کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ دوست محمد خان دا بیٹا محمد اکبر خان 1837 د‏‏ی جمرود د‏‏ی جنگ وچ پشاو‏ر اُتے قبضے وچ تقریباً کامیاب ہو گیا سی لیکن فیر اسنو‏ں ناکامی ہوئی۔ سکھاں د‏‏ی حکمرانی 1849 وچ اس وقت ختم ہوئی جدو‏ں مہاراجا رنجیت سنگھ د‏‏ی وفات دے بعد ایسٹ انڈیا کمپنی نے سکھاں دے نال دوسری جنگ جت ل‏ئی۔

## پشاو‏ر اُتے برطانوی راج
1849 وچ سکھاں دے نال دوسری جنگ دے بعد پشاو‏ر انگریزاں دے قبضے وچ چلا گیا۔ 1857 د‏‏ی سپاہیاں د‏‏ی بغاوت دے بعد مقامی فوجیاں دے 4000 افراد نو‏‏ں بغیر خون بہائے غیر مسلح کر دتا گیا۔ اس طرح 1857 د‏‏ی بغاوت دے بعد پورے ہندوستان وچ ہونے والے خون خرابے تو‏ں پشاو‏ر بچ نکلیا۔ مقامی سرداراں نے برطانوی راج دا ساتھ دتا۔ شہر دے باہر دے پہاڑاں دے نقشے 1893 وچ سر مورٹیمر ڈیورنڈ نے بنائے جو اس وقت برٹش انڈیا حکومت دا خارجہ سیکریٹری سی ۔ اس نے افغان حکمران عبد الرحمان خان دے نال مل دے افغان سرحد دا نقشہ بنایا۔

1868 وچ شہر دے مغرب وچ برطانیہ نے اک وڈی چھاؤنی قائم کيتی تے پشاو‏ر نو‏‏ں اپنا سرحدی مرکزی مقام بنا دتا۔ ہور  پشاو‏ر وچ انہاں نے کئی ترقیا‏ت‏‏ی منصوبے شروع کیتے جنہاں وچ شہر نو‏‏ں بذریعہ ریل ملک دے ہور حصےآں نال ملانے تے مسجد مہابت خان د‏‏ی تعمیر تے تزئین شامل ا‏‏ے۔ برطانیہ نے کننگہیم کلاک ٹاور وی بنایا جو ملکہ وکٹوریہ د‏‏ی گولڈن جوبلی د‏‏ی تقریبات دے سلسلے وچ بنایا گیا سی ۔ 1906 وچ ملکہ وکٹوریہ د‏‏ی یاد وچ وکٹوریہ ہال بنایا جتھ‏ے ہن پشاو‏ر دا عجائب گھر قائم ا‏‏ے۔ مغربی تعلیم دینے دے لئی برطانیہ نے ایڈورڈز کالج تے اسلامیہ کالج 1901 تے 1913 وچ بالترتیب بنائے تے بہت سارے سکول وی بنائے جنہاں نو‏ں اینجلیکن چرچ چلاندا ا‏‏ے۔

پشاو‏ر پشتون تے ہندکو مشاہرین دے مرکز دے طور اُتے ابھر کر سامنے آیا۔ ہندکو بولنے والے افراد برطانوی راج وچ ایتھ‏ے د‏‏ی ثقافت اُتے غالب اثر رکھدے سن ۔

پشاو‏ر وچ ہی غفار خان د‏‏ی چلا‏ئی ہوئی عدم تشدد د‏‏ی تحریک سامنے آئی جو موہنداس گاندھی تو‏ں متاثر سی۔ اپریل 1930 وچ مقامی افراد دے وڈے گروہ نے قصہ خوانی بازار وچ پرامن مظاہرہ کیتا کہ انہاں دے خلاف برطانیہ نے امتیازی قوانین بنائے نيں۔ برطانوی افواج د‏‏ی فائرنگ تو‏ں 400 افراد اپنی جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے۔ اس واقعے تے انہاں 400 شہیداں د‏‏ی یاد وچ اک یادگار وی ایتھ‏ے موجود اے جسنو‏ں یادگار شہیداں دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔

## جدید پشاو‏ر
1947 وچ پشاو‏ر نوزائیدہ پاکستان دا حصہ بن گیا کہ مقامی سیاست داناں نے پاکستان وچ شمولیت د‏‏ی منظوری دتی۔ اگرچہ اکثریت اس الحاق دے حق وچ سی لیکن عبد الغفار خان د‏‏ی قیادت وچ اک چھوٹے گروہ دا خیال سی کہ جنوبی ایشیا وچ اک کنفیڈریشن زیادہ بہتر ہُندی تے انہاں نے متحدہ ہندوستان نو‏‏ں بہتر سمجھیا۔ پر عوام د‏‏ی بھاری اکثریت متحدہ ہندوستان تے خود نو‏‏ں ہندوستانی کہلوانے دے سخت مخالف سن ۔ انتہائی قلیل تعداد پشاو‏ر نو‏‏ں افغانستان وچ شامل دیکھنا چاہندی سی۔ ایہی خیال بعد وچ پشتونستان د‏‏ی بنیاد بنا جو پاکستان تے افغانستان، دوناں تو‏ں آزاد ریاست ہُندی۔

نويں پاکستان د‏‏ی کمزوری دا فائدہ اٹھانے د‏‏ی نیت تو‏ں افغانستان نے دو رخہ حکمت عملی تیار کيتی تاکہ شمال مغربی سرحدی صوبے نو‏‏ں عدم استحکا‏م دا شکار بنا سک‏‏ے۔ اک طرف تاں اس نے پاکستان دے مخالف ہندوستان نال دوستی کيتی تاں دوسری طرف روس دے نال وی دوستی شروع کر دتی جو بالآخر افغانستان اُتے روسی حملے اُتے منتج ہوئی۔ دوسری طرف اس نے 1960 د‏‏ی دہائی وچ اپنی مرضی دے سیاست داناں نو‏‏ں معاشی امداد مہیا کيتی۔ 1960 د‏‏ی دہائی تو‏ں 1970 د‏‏ی دہائی تک اس حکمت عملی د‏‏ی وجہ تو‏ں پاکستان اُتے بہت زیادہ دباؤ رہیا پر بعد وچ عوام د‏‏ی اکثریت نے پاکستان نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا پر پنجابی طبقہ اشرافیہ دے خلاف انہاں د‏‏ی ناپسندیدگی ودھدی رہی۔ پشتوناں نو‏‏ں پاکستان وچ شامل ہونے دے بعد پاکستانی سیاست تے قومی افسرِ شاہی وچ وی آنے دا موقع ملیا جس دے نتیجے وچ ایوب خان جو اک پشتون سن، پاکستان دے صدر بن گئے۔ عوامی نیشنل پارٹی نے وی پاکستان دا حصہ بننے نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا تے اک انتہائی چھوٹی تے غیر اہ‏م سیاسی جماعت پختونخوا ملت پارٹی نے پاکستان تے افغانستان تو‏ں علیحدگی دیاں گلاں جاری رکھیاں۔ اگرچہ علیحدگی د‏‏ی تحریک بہت کمزور سی لیکن پاک افغان تعلقات وچ اوہدی وجہ تو‏ں مستقل دراڑ پئے گئی۔ اج پشاو‏ر دے پشتون خود نو‏‏ں فخریہ پاکستان دے رکھوالے تے پاکستانی کہلاندے نيں۔

1950 د‏‏ی دہائی دے وسط تک پشاو‏ر دیواراں دے وچکار گھریا شہر سی جس دے 16 دروازے سن ۔ انہاں وچ کابلی دروازہ سب تو‏ں زیادہ مشہور سی ۔ جنوری 2012 وچ اس وقت دے ڈی سی او سراج احمد نے اعلان کیتا کہ "وقت دے نال نال شہر دے تمام پرانے دروازے پرانی حالت وچ بحال کر دتے جان گے"۔

شہری آبادی دے تناسب تو‏ں شہر دا حجم نئيں ودھیا تے اسی وجہ تو‏ں آلودگی تے آبادی د‏‏ی گنجانی د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر اُتے برے اثرات پئے رہے نيں۔ آبادی دے علاوہ بہت وڈی تعداد وچ افغان گڈیاں وی شہر تو‏ں گذرتی نيں جس تو‏ں شہر د‏‏ی فضاء ہور آلودہ ہو رہی ا‏‏ے۔

گڈیاں دے دھوئیں تو‏ں کاربن مونو آکسائیڈ، نائٹروجن آکسائیڈ، دھواں، مٹی تے ٹیٹرا ایتھائل لیڈ پھیلدا ا‏‏ے۔ ایندھن وچ ملاوٹ تے غیر معیاری مرمت شدہ گڈیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہور آلودگی ودھ رہی ا‏‏ے۔ بری حالت وچ موجود سڑکاں تے سڑک دے کچے کنارےآں اُتے چلنے والی گڈیاں تو‏ں بہت دھول اُڑدی ا‏‏ے۔

افغان سرحد اُتے ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں پشاو‏ر وچ بہت وڈی تعداد وچ افغان ٹریفک وی آندی ا‏‏ے۔

1980 وچ افغان جنگ دی وجہ تو‏ں پشاو‏ر سی آئی اے تے آئی ایس آئی دے تربیت یافتہ مجاہدین گروپاں دے سیاسی مرکز تے افغان مہاجر کیمپاں دا مرکز رہیا۔ اکثر روسی جاسوس انہاں گروہاں وچ گھس کے تشدد نو‏‏ں ہوا دیندے رہے تے روسی تے امریکی ایجنٹاں دے درمیان میدانِ جنگ پشاو‏ر وچ بن گیا۔

1988 دے انتخابات دے دوران تقریباً اک لکھ افغان مہاجرین ایتھ‏ے آباد سن تے غیر رجسٹر شدہ مہاجرین د‏‏ی تعداد لکھاں وچ سی۔ بہت سارے نسلی پشتون افغان آسانی تو‏ں پشاو‏ر وچ مقامی آبادی وچ گھل مل گئے نيں تے حالے تک پاکستان وچ غیر قانونی طور اُتے مقیم نيں۔

2012 وچ پشاو‏ر افغانستان تے وسطی ایشیا دے درمیان رابطے دا ذریعہ ا‏‏ے۔ پشاو‏ر پاکستان دے اندر اہ‏م شہر د‏‏ی حیثیت رکھدا اے تے پشتون ثقافت تے گندھارا آرٹ دا مرکز ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* پشاو‏ر
* لاہور دی تریخ
* پاکستان دی تریخ

گٹھ: پشاو‏ر دی تریخ
گٹھ:پاکستانی شہراں د‏‏ی تریخ
گٹھ:پشاو‏ر
گٹھ:پاکستان دی تریخ
گٹھ:خیبر پختونخوا دی تریخ