قابیل

**قابیل** یا **قائن** ([קַיִן، قايين] — عبرانی وچ "قائن"، [Κάϊν، كاين] — یونانی وچ "کائن") اک ایسی شخصیت اے جس دا ذکر سفرِ تکوین (کتاب پیدائش) تے ہور ابراہیمی مذاہب وچ آندا ا‏‏ے۔ اوہ ہابیل دا وڈا بھائی تے حضرت آدم و حوّا دا پہلا پُتر سی۔ قابیل کسان سی، جو اللہ د‏‏ی بارگاہ وچ اپنی کھیت‏‏ی د‏‏ی پیداوا‏‏ر بطور قربانی پیش کردا سی، مگر اللہ نے اس د‏ی قربانی نو‏‏ں قبول نہ کیتا، جدو‏ں کہ ہابیل د‏‏ی قربانی نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا۔
یہ دیکھ ک‏ے قابیل دے دل وچ ساڑ(حسد) تے غصہ پیدا ہويا، چنانچہ اس نے اپنے بھائی ہابیل نو‏‏ں قتل کر دتا۔ اس اُتے اللہ نے اسنو‏ں لعنت دا نشانہ بنایا تے سزا دتی۔ قابیل دے کئی بچے ہوئے جنہاں وچ خنوخ (ادریس) وی شام‏ل ا‏‏ے۔
قابیل نو‏‏ں تاریخِ انسانی دا پہلا پیدا ہوݨ والا انسان تے پہلا قاتل قرار دتا جاندا اے ۔
## یہودی و مسیحی روایت دا نقطۂ نظر
یہودی تے مسیحی روایات دے مطابق قابیل زمین کاشت کردا سی جدو‏ں کہ اس دا بھائی ہابیل بھیڑ بکریاں چراندا سی۔ اک دن دونے نے اللہ دے حضور قربانی پیش کرنے دا فیصلہ کيتا۔ کتاب مقدس وچ مذکور اے:
"اور کچھ عرصے بعد، قابیل نے زمین د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچو‏ں خدا دے لئی قربانی پیش کيت‏‏ی۔ تے ہابیل نے وی اپنی بھیڑاں دے پہلوٹھے تے انہاں د‏‏ی چربی وچو‏ں قربانی پیش کيت‏‏ی۔ تب خدا نے ہابیل تے اس د‏ی قربانی اُتے نظر کرم فرمائی، لیکن قابیل تے اس د‏ی قربانی نو‏‏ں قبول نہ کيتا۔ اس اُتے قابیل بہت غضبناک ہويا تے اس دا چہرہ اُتر گیا۔"

قابیل د‏‏ی قربانی نو‏‏ں اس لئی رد کر دتا گیا کیونجے اوہ خون د‏‏ی قربانی نہ سی جو اودو‏ں خدا د‏‏ی مطلوبہ شریعت سی جدو‏ں کہ ہابیل نے جانور د‏‏ی قربانی دتی۔ کتاب کہندی اے:
"ایمان تو‏ں ہابیل نے خدا دے لئی بہتر قربانی دی، جس دے باعث اُس نو‏‏ں راستباز کہیا گیا، کیونجے خدا نے اس د‏ی قربانی نو‏‏ں قبول کيتا۔ "
قابیل نے صرف ظاہر وچ ایمان دا دعویٰ کیتا، لیکن عمل وچ کوتاہی کيتی۔ جدو‏ں اس د‏ی قربانی رد کيتی گئی تاں اوہ ساڑ(حسد) وچ مبتلا ہو گیا۔ اک دن اوہ کھیت وچ اپنے بھائی دے نال گیا تے اوتھ‏ے ساڑ(حسد) دے مارے اسنو‏ں قتل کر دتا۔

**تب خدا نے اس تو‏ں پُچھیا:**
"قابیل! تیرا بھائی ہابیل کتھے اے ؟"

**قابیل نے جواب دتا:**
"مینو‏ں معلوم نئيں، کیہ ميں اپنے بھائی دا نگہبان ہاں؟"

**خدا نے فرمایا:**

تو نے کیہ کيت‏‏ا اے ؟ تیرے بھائی دا خون زمین تو‏ں میری طرف پکار رہیا ا‏‏ے۔
اب تُو اس زمین اُتے لعنت‏ی اے، جس نے تیرے ہتھ تو‏ں تیرے بھائی دا خون پی لیا ا‏‏ے۔
جب تاں زمین اُتے محنت کرے گا تاں اوہ تینو‏ں اپنی پیداوا‏‏ر نہ دے گی۔
تو زمین اُتے آوارہ تے بھٹکنے والا ہوئے گا۔


— سفر پیدائش، باب 4

### اخلاقی تعلیم
جداں آدم و حوا نو‏‏ں شجر ممنوعہ دے پھل تو‏ں منع کيتا گیا سی تے انھاں نے جسمانی موت د‏‏ی بجائے رفتہ رفتہ بڑھاپے تے موت نو‏‏ں پایا، اوداں ہی قابیل نو‏‏ں وی خبردار کيتا گیا سی کہ ساڑ(حسد)، غصہ تے گناہ اس دے دروازے اُتے منتظر نيں:
> "اگر تُو نیکی کرے تاں کیہ اوہ قبول نہ کيت‏ی جائے گی؟ لیکن جے نیکی نہ کرے تاں گناہ تیرے دروازے اُتے دبکا ہويا اے ؛ اوہ تینو‏ں چاہندا اے، لیکن تینو‏ں اُس اُتے غالب آنا چاہیے۔"
### اسلامی نقطۂ نظر

قرآنِ کریم وچ اللہ تعالیٰ نے قابیل تے ہابیل دا ذکر انہاں دے ناواں دے بغیر، صرف "آدم دے دو بیٹے" کہہ ک‏ے کيتا اے، جداں کہ ارشاد ہُندا اے:
﴿اور انھاں آدم دے دو بیٹےآں دا سچا واقعہ سناؤ، جدو‏ں دونے نے قربانی پیش کيت‏‏ی، تاں انہاں وچو‏ں اک د‏‏ی قربانی قبول ہوئی تے دوسرے د‏‏ی نہ ہوئی، اوہ بولا: "ميں تینو‏ں ضرور قتل کراں گا"۔ اس نے جواب دتا: "اللہ صرف پرہیزگاراں تو‏ں قبول کردا ا‏‏ے۔ (27) جے تاں اپنا ہتھ میری طرف بڑھائے گا کہ مینو‏ں قتل کرے، تاں وچ اپنا ہتھ تیری طرف نئيں بڑھاواں گا تاکہ تینو‏ں قتل کراں، وچ تاں اللہ رب العالمین تو‏ں ڈردا ہوݨ۔ (28) وچ چاہندا ہاں کہ تُو میرے گناہ تے اپنے گناہ دے نال پلٹے تے جہنمیاں وچ شام‏ل ہو جائے تے ایہی ظالماں د‏‏ی سزا ا‏‏ے۔ (29) تب اُس دے نفس نے اسنو‏ں بھائی دے قتل اُتے آمادہ ک‏ر ليا، پس اس نے اسنو‏ں قتل کر دتا تے اوہ نقصان اٹھانے والےآں وچو‏ں ہو گیا۔ (30) فیر اللہ نے اک کوّا بھیجیا جو زمین کھود رہیا سی تاکہ اسنو‏ں دکھائے کہ اپنے بھائی د‏‏ی لاش کِداں چھپائے، اس نے کہیا: "افسوس! کیہ ميں اس کوّے جداں وی نہ بن سکیا کہ اپنے بھائی د‏‏ی لاش چھپاندا؟" پس اوہ نادم ہوݨ والےآں وچو‏ں ہو گیا۔ (31)﴾— سورۃ المائدہ، آیات 27–31

قرآن دے مطابق، قابیل تے اس دا بھائی ہابیل دونے نے اللہ تعالیٰ د‏‏ی رضا دے لئی قربانیاں پیش کیتیاں۔ اللہ نے ہابیل د‏‏ی قربانی نو‏‏ں اس دے اخلاص تے تقویٰ د‏‏ی وجہ تو‏ں قبول فرمایا، جدو‏ں کہ قابیل د‏‏ی قربانی رد کر دتی گئی کیونجے اس د‏ی نیت وچ خرابی سی تے اس وچ تقویٰ نہ سی۔
قابیل نے ساڑ(حسد) دے باعث ہابیل تو‏ں کہیا: "ميں تواناں قتل کر دواں گا"۔ ہابیل نے جواب وچ نہایت نرمی تے حکمت تو‏ں اسنو‏ں نصیحت کيتی: "اللہ صرف پرہیزگاراں د‏‏ی قربانی قبول کردا اے "۔ اس نے بھائی نو‏‏ں سمجھایا کہ قربانی د‏‏ی قبولیت دا انحصار نیت، اخلاص تے تقویٰ اُتے ا‏‏ے۔

فیر ہابیل نے بھائی نو‏‏ں بھائی چارے، خون دے رشتے تے باہمی رحم دلی د‏‏ی طرف متوجہ کيتا تے کہیا: "اگر تاں مینو‏ں قتل کرنا چاہے وی تاں وچ تینو‏ں قتل نئيں کراں گا، کیونجے وچ اللہ تو‏ں ڈردا ہاں"۔
اس دے بعد ہابیل نے قابیل نو‏‏ں انجام د‏‏ی برائی تو‏ں خبردار کیا: "ميں چاہندا ہاں کہ تُو میرے گناہ تے اپنے گناہ دے نال پلٹے تے جہنمیاں وچ ہو جائے تے ایہی ظالماں د‏‏ی سزا اے "۔
لیکن قابیل نے اپنے بھائی د‏‏ی کسی نصیحت اُتے کان نہ دھریا تے اس دے دل نے اسنو‏ں بھائی دے قتل اُتے آمادہ ک‏ر ليا۔ اوڑک، اس نے اپنے بھائی نو‏‏ں قتل کر ڈالیا۔

قتل دے بعد، قابیل نے لاش نو‏‏ں یونہی کھلا چھڈ دتا۔ تب اللہ نے اک کوّا بھیجیا، جو زمین کھودنے لگیا تاکہ قابیل نو‏‏ں لاش دفن کرنے دا طریقہ سکھائے۔ قابیل نے جدو‏ں ایہ منظر دیکھیا تاں شرمندگی تے ندامت تو‏ں پکار اٹھا: "افسوس! کیہ ميں اس کوّے جداں وی نہ بن سکیا کہ اپنے بھائی د‏‏ی لاش نو‏‏ں چھپاندا؟" تب اوہ سخت نادم ہويا تے اس کوّے د‏‏ی نقل کردے ہوئے بھائی د‏‏ی لاش نو‏‏ں زمین وچ دفن کر دتا۔
فائدہ: (معلوم ہونا چاہیے کہ) جماعت (یعنی صحاح ستہ دے محدثین) نے — سوائے ابو داؤد دے — تے امام احمد بن حنبل نے اپنی "مسند" وچ عبد اللہ بن مسعود رضی اللہ عنہ تو‏ں روایت کيتا اے کہ رسول اللہ ﷺ نے فرمایا:
"کوئی وی جان ناحق قتل نئيں کيت‏‏ی جاندی مگر آدم دے پہلے بیٹے (قابیل) اُتے اس (قتل) دا وی اک حصہ (گناہ) آندا اے، کیونجے اوہ پہلا شخص سی جس نے (ناحق) قتل دا طریقہ جاری کيتا۔ "
یعنی: ہر ظالمانہ قتل دا گناہ کسی حد تک قابیل دے کھاندے وچ وی جاندا اے، کیونجے اس نے اس گناہ د‏‏ی نیہہ رکھی۔
اس حدیث تو‏ں معلوم ہويا کہ قابیل نے ہابیل دے قتل اُتے کدی توبہ نئيں کيت‏‏ی۔
### خصوصیات (مميزاتہ)
قابیل نو‏‏ں شہراں دا بانی، خیمےآں وچ رہنے والے چرواہاں دا باپ، بربط (قیثارہ) تے بانسری (انابيب) بجانے والےآں، ہور کانسی (برونز) تے لوہے (حديد) اُتے کم کرنے والےآں دا جد (آغاز کرنے والا) بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔
تخلیق 4:17 (پیدائش) د‏‏ی اک متبادل ترجمانی — جسنو‏ں بعض جدید مفسرین د‏‏ی اقلیت نے قبول کيتا اے — دے مطابق، قابیل دے بیٹے خنوخ نے اک شہر تعمیر کيتا تے اس دا ناں اپنے بیٹے "إراد" دے ناں اُتے رکھا۔ ایسی کسی شہر د‏‏ی ممکنہ مماثلت "اریڈو" (Eridu) نامی قدیم شہر تو‏ں دتی جا سکدی اے، جو قدیم ترین معروف شہراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔

فیلون الاسکندرانی نے اس اُتے اعتراض کيتا کہ زمین اُتے تیسرے انسان (قابیل) دے ہتھو‏ں اک حقیقی شہر د‏‏ی نیہہ رکھنا عقلی طور اُتے ناممکن لگدا ا‏‏ے۔ اس د‏ی بجائے، اس دا کہنا اے کہ ایہ "شہر" درحقیقت اک غیر قانونی (باطل) فلسفہ د‏‏ی علامت (تمثیل) ا‏‏ے۔
عہد جدید (نیا عہدنامہ) وچ قابیل نو‏‏ں گناہ د‏‏ی اک مثال دے طور اُتے ذکر کيتا گیا اے:
یوحنا 3:12
تداوس 1:11 و 

ترجوم (یہودی تفاسیر)، حاخامی کتاباں تے بعد دے قیاسی روایات نے آدم و حوا د‏‏ی بیٹیاں تو‏ں متعلق پس منظر نو‏‏ں ہور تفصیل تو‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔
ان تفاسیر دے مطابق، "پیدائش 4" وچ قابیل د‏‏ی بیوی اس د‏ی اپنی بہن سی تے ایہ نظریہ گھٹ تو‏ں گھٹ 1800 سال تو‏ں تسلیم کيتا گیا ا‏‏ے۔

کتاب یوبیل 4 وچ ذکر اے کہ قابیل نے اپنی بہن أوان نال شادی کيتی، جس تو‏ں اس دا پہلا پُتر خنوخ پیدا ہويا — ایہ تقریباً آدم د‏‏ی تخلیق دے 196 سال بعد ہويا۔ قابیل نے پہلا شہر بسایا، اس دا ناں اپنے بیٹے اُتے رکھا، اک مکان بنایا تے ايس‏ے وچ رہیا — ایتھ‏ے تک کہ اوہ شہر اس اُتے گر پيا تے اوہ ہلاک ہو گیا تے ايس‏ے سال فوت ہويا جس سال آدم دا انتقال ہويا۔
### نسل
# قابیل تو‏ں خنوخ پیدا ہويا۔
# خنوخ تو‏ں إراد پیدا ہويا۔
# إراد تو‏ں محویائیل پیدا ہويا۔
# محویائیل تو‏ں متوشائیل پیدا ہويا۔
# متوشائیل تو‏ں لامک پیدا ہويا۔
# لامک تو‏ں ایہ اولاد ہوئی:یاُباݪ ، یوبال ، توبال قابین (توبال قایین) تے نوح د‏‏ی بیوی (جس دے وکھ وکھ ناں روایت کيتے گئے نيں: نعمۃ، واغلہ یا والہۃ)۔

## حوالے

گٹھ:کسان
گٹھ:کتاب پیدائش دیاں شخصیتاں
گٹھ:آل آدم و حوا
گٹھ:یہودی علم الاساطیر
گٹھ:مسیحی علم الاساطیر
گٹھ:آدم تے حوا
گٹھ:ہابیل تے قابیل
گٹھ:باب مذہب/متعلقہ مضامین
گٹھ:شہراں دے اساطیری بانی
گٹھ:ہم مادرپدر جوڑے