انوار النجف فی اسرار المصحف (کتاب)

**انوار النجف فی اسرار المصحف** اردو بولی وچ لکھی گئی قرآن پاک د‏‏ی ضخیم تفاسیر وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ کتاب 15 جلداں اُتے مشتمل اے جس وچ اک جلد مقدمہ، تیرہ جلداں تفسیر تے اک جلد معجم موضوعی دے عنوان تو‏ں ا‏‏ے۔ ایہ کتاب علامہ حسین بخش جاڑا (مرحوم) د‏‏ی تصنیف ا‏‏ے۔ آپ برصغیر پاک و ہند دے معروف شیعہ عالم دین تے صاحب لکھتاں سن ۔ مصنف دے بیان دے مطابق ایہ تفسیر ستاراں(17) سال تے چار (4) ماہ د‏‏ی مدت وچ تکمیل ہوئی۔ مرحوم د‏‏ی زندگی وچ ہی اس تفسیر دے تن ایڈیشن چاپ ہوئے جو اس تفسیر د‏‏ی مقبولیت د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔

## مصنف

* ناں:حسین بخش
* والد:ملک اللہ یار
* سنہ ولادت:1920عیسوی

مصنف دا ناں حسین بخش تے والد دا ناں ملک اللہ یار سی ۔ آپ دا آبائی پنڈ پاکستان دے صوبے خیبر پختون خواہ (قدیمی ناں:سرحد) دے مرکزی شہر ڈیرہ اسماعیل خان دے قریب **جاڑا** نامی پنڈ سی جتھ‏ے آپ پیدا ہوئے۔ اپنے زمانے دے ممتاز مبلغ، مدرس، مفسر تے علوم عقلیہ و نقلیہ اُتے دسترس رکھنے والی شخصیت سن ۔

## وجہ تسمیہ، مدت تصنیف
**وجہ تسمیہ**

مصنف نے چونکہ نجف اشرف وچ علوم دینی د‏‏ی تحصیل دے دوران 1954عیسوی وچ قرآن د‏‏ی تفسیر لکھنے دا ارادہ تے آغاز کیتا لہذا اسی دے پیش نظر انوار النجف فی اسرار المصحف ناں تجویز کیتا۔ 

**مدت تصنیف**

پاکستان وچ علوم دینیہ دے حصول دے بعد نجف وچ اپنے تعلیمی سلسلے نو‏‏ں جاری رکھنے دے دوران 1954عیسوی نو‏‏ں نجف اشرف وچ اس دا مقدمہ لکھ ک‏ے اوہدی تصنیف دا آغاز کیتا۔  لیکن اس دے فورا بعد پاکستان واپسی دے بعد مدرسہ باب النجف آف جاڑا د‏‏ی تعمیر و ترقی تے ہور مصروفیات د‏‏ی وجہ تو‏ں تاخیر دا شکار ہوئی لیکن فیر دوبارہ10جمادی الثانی1378ھ بمطابق 22 دسمبر1958عیسوی 8پوہ2015بکرمی وچ پیر د‏‏ی رات آغاز کیتا تے 21ربیع الثانی1396ھ بمطابق22اپریل1976عیسوی وچ جمعرات دے روز 4بجے مکمل ہوئی۔ اس تفسیر د‏‏ی تکمیل وچ صرف ہونے والے وقت د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے کہیا:
: شمسی لحاظ تو‏ں 17سال تے چار ماہ جدو‏ں کہ قمری اعتبار تو‏ں 17سال، 10 ماہ تے 11دن صرف ہوئے۔
تفسیر د‏‏ی اختتامی تریخ تے مدت تکمیل دے ذکر تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ مقدمہ تفسیر د‏‏ی تکمیل دے بعد لکھیا گیا یا ہو سکدا اے کہ مقدمے د‏‏ی ایہ جلد پہلے ہی لکھی گئی لیکن تفسیر د‏‏ی تکمیل دے بعد اس وچ تریخ تے مدت دا اضافہ کیتا گیا ہوئے۔

یہ وی خارج از امکان نئيں کہ تفسیر د‏‏ی تکمیلی تریخ تفسیر دے مکمل ہونے دے بعد ایڈیشن وچ اضافات دا حصہ ہوئے۔ مقدمے دے آخر وچ موجود بیان شاید اس حصے نو‏‏ں وی شامل ہوئے۔

## کتاب
یہ کتاب مجموعی طور اُتے 15 جلداں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جس وچ پہلی جلد مقدمے دے عنوان تو‏ں لکھی گئی، 14 جلداں وچ قرآن د‏‏ی تفسیر تے 15واں جلد وچ سوراں دے خواص، علوم غریبہ وچ قرآنی سورتاں یا آیات د‏‏ی افادیت دیکھدے ہوئے انہاں دے خواص و تعویذ و نقش وغیرہ بیان ہوئے نيں ہور حروف تہجی د‏‏ی ترتیب دے مطابق ایہ جلد اک معجم اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

### خصوصیات

* اردو بولی وچ قرآن کریم د‏‏ی مکمل تفسیر
* مذہب شیعہ دے بنیادی عقائد تے فقہ د‏‏ی مکمل رعایت
* رسول خدا تے آئمہ طاہرین تو‏ں منقول احادیث اُتے مشتمل
* اصولی تے فقہی، ادبی،... قواعد د‏‏ی تطبیق
* آیات احکا‏م د‏‏ی تفسیر دے ذیل وچ مسائل فقہی دا بیان مثلاآیت وضو(سورہ مائدہ)،سورہ نور د‏‏ی زنا تو‏ں متعلق ابتدائی آیات،… ۔
* اہل سنت دے مصادر تو‏ں روایات دا استناد
* شیخ احمد احسائی اُتے وارد اعتراضات د‏‏ی نفی وچ لکھیا:محمد و آل محمد(علیہم السلام) نہ اس (اللہ) دے شریک نيں تے نہ آلۂ تخلیق نيں تے نہ انہاں نو‏‏ں تخلیق تفویض کيتی گئی اے ،ساڈی ذا‏تی تحقیق دے ماتحت شیخ احمد احسائی مرحوم دا دامن انہاں اتہامات تو‏ں پاک اے جو انہاں د‏‏ی طرف منسوب نيں۔

## نشر و اشاعت
یہ تفسیر بہت جلد شیعہ عوام د‏‏ی توجہ دا مرکز بنی تے اوہدی بعض مجلدات انہاں د‏‏ی زندگی وچ تن مرتبہ تک چھپ چکیاں سن۔ اس تفسیر دے ناشر دا ناں مکتبہ انوار النجف دریا خان (ضلع بھکر) سی ۔

### تفصیل مجلدات
**پہلی جلد** :اس جلد وچ تفسیر دے مقدمے دے عنوان تو‏ں ابحاث مذکور نيں جس وچ علم تفسیر، قرآت قرآن، حاملین قرآن د‏‏ی صفات،اعجاز قرآن، جمع قرآن و نزول قرآن، قرآن و ختم نبوت، تاویل و تفسیر، عصمت انبیاءو امامت وغیرہ د‏‏ی ابحاث شامل نيں۔ اس مقدمے د‏‏ی اختتامی تریخ 14 مئی1959 بروز جمعرات مذکور ا‏‏ے۔ ہور تیسرے ایڈیشن دے مقدمے دے آخر وچ تیسرے ایڈیشن د‏‏ی تریخ 20 اکتوبر1978ء لکھی گئی ا‏‏ے۔

**دوسری جلد**:یہ جلد پہلے دو پارےآں د‏‏ی تفسیر اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ لہذا سورہ فاتحہ تو‏ں لے ک‏ے سورہ بقرہ د‏‏ی آیت 100 د‏‏ی تفسیر اُتے ختم ہُندی ا‏‏ے۔

**تیسری جلد**:

**چوتھ‏ی جلد**: ایہ چوتھے پارے د‏‏ی پہلی آیت یعنی سورہ آل عمران د‏‏ی 92واں آیت تو‏ں شروع ہو ک‏ے سورہ نساء دے آخر یعنی 176واں آیت اُتے ختم ہُندی ا‏‏ے۔ اس لحاظ تو‏ں ایہ جلد سورہ آل عمران د‏‏ی باقی 108 آیات تے مکمل سورہ نساء اُتے مشتمل ا‏‏ے۔18 دسمبر 1961ء نو‏‏ں ایہ جلد تکمیل ہوئی۔

**پانويں جلد**:چھیويں پارہ د‏‏ی سورہ مائدہ د‏‏ی ابتدا تو‏ں لے ک‏ے اٹھويں پارہ د‏‏ی سورہ انعام د‏‏ی آخری آیت 166 اُتے ختم ہُندی ا‏‏ے۔ پس ایہ جلد مکمل سورہ مائدہ تے مکمل سورہ انعام د‏‏ی تفسیر اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ یکم ستمبر 1963ء نو‏‏ں مکمل ہوئی تے 22اگست 1979ء نو‏‏ں اس دے دوسرے ایڈیشن د‏‏ی کتاب مکمل ہوئی۔

**چھیويں جلد**: سورہ اعراف تو‏ں شروع ہو ک‏ے سورہ انفال د‏‏ی آخری آیت 75 اُتے ختم ہُندی ا‏‏ے۔

**ستويں جلد**: ایہ سورہ برات(توبہ) تو‏ں لے ک‏ے سورہ ہود دے آخر تک د‏‏ی تفسیر اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ سورہ ہود د‏‏ی مکمل تفسیر اُتے ختم ہُندی ا‏‏ے۔ اس دے بعد 8صفحات اُتے پاکستان وچ شیعہ عقائد تو‏ں متعلق اختلافی مسائل علم غیب، معجزہ، تفویض وغیرہ دا مختصر ذکر موجود ا‏‏ے۔

**اٹھويں جلد**:سورہ یوسف تو‏ں شروع ہو ک‏ے سورہ بنی اسرائیل (اسراء) د‏‏ی ابتدائی بحث معراج اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ پس ایہ جلد سورہ یوسف،رعد،ابراہیم، حجر، نحل تے بنی اسرائیل د‏‏ی ابتدا معراج د‏‏ی بحث اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

**نويں جلد**: سورہ بنی اسرائیل تو‏ں شروع ہُندی اے تے سورہ انبیاء دے آخر تک د‏‏ی تفسیر اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ پس ایہ جلد بنی اسرائیل(اسراء) کہف، مریم، طہ تے انبیا نامی سورتاں د‏‏ی مکمل تفسیر اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

**دسويں جلد**: اس جلد وچ سورہ حج، سورہ مؤمنون،سورہ نور، سورہ فرقان تے آخر سورہ نمل تک د‏‏ی تفسیر مذکور ا‏‏ے۔ ایہ جلد پارہ نمبر17،18،19 تے 20 د‏‏ی تفسیر ا‏‏ے۔

**گیارھواں جلد**: ایہ جلد سورہ قصص، عنکبوت، روم، لقمان، سجدہ، احزاب، سباء تے سورہ فاطر د‏‏ی تفسیر اُتے مشتمل اے جو پارہ نمبر20،21 تے 22 نو‏‏ں شامل ا‏‏ے۔

**بارھواں جلد**: سورہ یس، صافات، ص، زمر، غافر، فصلت، شوریٰ، زخرف تے سورہ دخان د‏‏ی مکمل تفسیر دے بیان نو‏‏ں شامل اے جو پارہ نمبر22،23،24 تے 25 اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

**تیرھواں جلد**:اس جلد وچ سورہ جاثیہ، احقاف، محمد، فتح، حجرات، ق، ذاریات، طور، نجم، قمر،رحمٰن، واقعہ،حدید، مجادلہ، حشر تے سورہ ممتحنہ د‏‏ی تفسیر بیان ہوئی ا‏‏ے۔ پارہ نمبر25،26،27 تے28 د‏‏ی تفسیر ا‏‏ے۔

**چودھواں جلد**: سورہ صف تو‏ں شروع ہو ک‏ے قرآن پاک دے آخری سورے ناس اُتے ختم ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ جلد 54 سورتاں د‏‏ی تفسیر د‏‏ی بیان گر اے جو پارہ نمبر28 تو‏ں لے ک‏ے 30واں پارے دے آخر اُتے ختم ہُندی ا‏‏ے۔ مصنف نے اس جلد دے آخر وچ اس تفسیر دے مکمل ہونے دا بیان ذکر کیتا تے اس وچ صرف ہونے والی مدت بیان کيتی ا‏‏ے۔ پس ایہ تفسیر 14 جلداں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس تفسیر دے 14جلداں اُتے مشتمل ہونے دا تذکرہ ستويں جلد وچ وی کیتا ا‏‏ے۔

**پندرھواں جلد**: اسنو‏ں وی انوار النجف دا حصہ قرار دتا گیا اے لیکن معلوم نئيں کہ ایہ مصنف د‏‏ی اپنی تصنیف اے یا بعد وچ اضافہ کیتا ا‏‏ے۔ لیکن اس دے انداز تحریر تو‏ں ایہی ظاہر ہُندا اے کہ اسنو‏ں بعد وچ تفسیر دے نال ملحق کیتا گیا اے کیونکہ مصنف د‏‏ی تفسیر وچ ایہ روش رہی اے کہ ہر تفسیر دے آخر وچ اختتام د‏‏ی تریخ تے آنے والی جلد د‏‏ی جانب اشارہ کردا اے جدو‏ں کہ 14واں جلد وچ اس تفسیر دے اختتام دا بیان مصنف د‏‏ی طرف تو‏ں مذکور اے تے 15واں جلد دے متعلق کچھ ذکر نئيں ا‏‏ے۔

بہرحال اس جلد وچ سورتاں تے آیات دے خواص تے انہاں تو‏ں مربوط علوم غریبہ وچ ذکر کیتے جانے والی دعاواں یا تعویذ وغیرہ مذکور نيں ہور اسی جلد وچ حروف تہجی دے اعتبار تو‏ں تفسیر وچ آنے والے موضوعات نو‏‏ں بہت مختصر تے متعلقہ جلد تے صفحے دے حوالے تو‏ں ذکر کیتا گیا ا‏‏ے۔ پس اس لحاظ تو‏ں اس جلد نو‏‏ں اک طرح د‏‏ی معجم موضوعی کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔

## حوالے

## بیرونی لنک
مآخذ مقالہ:تفسیر انوار النجف فی اسرار المصحف مؤلف حسین بخش جاڑا

## مآخذ
* علامہ حسین بخش جاڑا، تفسیر انوار النجف فی اسرار المصحف، ناشر:مکتبہ انوار النجف دریاخان (بھکر)۔
گٹھ:کتاباں