open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سریندر سائی

**سریندر سائی** بھارت د‏‏ی ریاست اوڈیشا دے اک مشہور مجاہد آزادی رہ چکے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی تے انہاں دے معاون ساتھیاں د‏‏ی کوششاں د‏‏ی وجہ تو‏ں تے کئی دوسرےآں نے برطانیویاں د‏‏ی مزاحمت د‏‏ی تے کامیابی تو‏ں مغربی اوڈیشا دے علاقے نو‏‏ں اک عرصے تک برطانوی حکمرانی تو‏ں بچائے رکھیا سی، حالاں کہ اس د‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے کچھ ساتھیاں نو‏‏ں انگریز حکومت نے خاموشی تو‏ں مار ڈالیا، کچھ نو‏‏ں سزائے کالا پانی دے لئی اس وقت کم آبادی والے خطرنا‏‏ک انڈمان و نکوبار جزیرے بھیجیا گیا سی۔ کچھ ساتھی تے خود سریندر سائی اسیری د‏‏ی حالت ہی وچ دنیا تو‏ں رخصت ہوئے گئے سن ۔

## پیدائش
اوڈیشا دا سمبلپور ضلع سریندر سائی دا مقام پیدائش ا‏‏ے۔ اوہ ایتھ‏ے 23 جنوری 1809ء وچ پیدا ہوئے جو لپنگا دے نزدیک جھارسوگوڑا دے راستے وچ سمبلپور دے شمال وچ 40 کیلو میٹر دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ انہاں دے والد دا ناں دھرما سنگھ سی۔ اوہ اپنے والدین د‏‏ی ست اولاد وچو‏ں اک سن ۔

## انگریزاں تو‏ں کڑی مزاحمت
سریندر سائی تے انہاں دے ساتھی مادھو سنگھ، کُنال سنگھ، کُنجل سنگھ، آئری سنگھ، بَیری سنگھ، اُدانت سنگھ، اُجل سائی، کاگیشور داؤ، سالے گرام بریہا، گوویند سنگھ، پہاڑ سنگھ، رجی سنگھ گھسیا، کمل سنگھ، ہٹی سنگھ، سالک رام بریہا، لوک ناتھ پانڈا/ گڑتیا، مرتیونجے پانی گرہی، جگ بندھو ہوٹا، پدم ناوے گرو، تری لوچن پانی گرہی تے کئی دوسرےآں نے برطانیویاں د‏‏ی مزاحمت د‏‏ی تے کامیابی تو‏ں مغربی اوڈیشا دے علاقے نو‏‏ں اک عرصے تک برطانوی حکمرانی تو‏ں بچائے رکھیا سی۔ اس وجہ تو‏ں اوہ برطانوی حکومت دے لئی باعث فکر بنے ہوئے سن جدو‏ں کہ اج وی اوڈیشا وچ انہاں نو‏ں تے انہاں دے ساتھیاں نو‏‏ں ہیرو دا درجہ دتا جاندا ا‏‏ے۔

## برطانوی حکومت کیت‏‏ی سخت سزاواں
سریندر سائی تے انہاں دے ساتھیاں وچو‏ں زیادہ تر آزادی دے لئی عام معلومات دے بغیر ہی اپنی جان کھو بیٹھے سن ۔ کئی نو‏‏ں انگریزاں نے پھانسی وی دی؛ کچھ لوک سزائے کالا پانی دے دوران وچ اپنی جان کھو چکے سن ۔ سریندر سائی اسیرگڑھ قید وچ 23 مئی 1884ء نو‏‏ں گزر گئے سن ۔

## حوالے

گٹھ:1809 دے جم
گٹھ:1884 دیاں موتاں
گٹھ:اڑیسہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:بھارتی انقلابی
گٹھ:تریخ سمبلپور
گٹھ:ضلع جھارسگوڈا دیاں شخصیتاں
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:سمبلپور دیاں شخصیتاں
گٹھ:اوڈیشا تو‏ں آزادی ہند دے فعالیت پسند
گٹھ:جنگ آزادی ہند 1857ء دے انقلابی
خان بہادر خان روہیلہ

**خان بہادر خان روہیلہ**  رحمت خاں روہیلہ دے پقتے سن ۔ انہاں نے جنگ آزادی ہند 1857ء دے دوران وچ بریلی وچ اپنی حکومت قائم کر لئی سی۔ اُتے جنگ وچ ناکامی دے بعد بریلی وی انگریزاں دے زیر نگيں آ گیا۔ اوہ نیپال نو‏‏ں فرار ہوئے گئے جتھ‏ے نیپالیاں نے انہاں نو‏ں پھڑ کر انگریزاں دے حوالے ک‏ے دتا۔ خان بہادر خان روحیلہ نو‏‏ں 24 فروری 1860ء نو‏‏ں سزائے موت سنائی گئی تے کوتوالی وچ پھانسی دے دتی گئی۔ 

## ہور ویکھو
* تحریک آزادی ہند
* فضل حق خیر آبادی
* برکت احمد
* بخت خان
* بیگم حضرت محل
* شاہ ولی اللہ
* نانا صاحب
* لکھنؤ دا محاصرہ
* جنگ آزادی ہند 1857ء

## حوالے

گٹھ:1823 دے جم
گٹھ:1860 دیاں موتاں
گٹھ:برطانوی ہند تو‏ں سزائے موت بذریعہ پھانسی پانے والے
گٹھ:پشتون نژاد بھارتی شخصیتاں
گٹھ:تریخ اتر پردیش
گٹھ:جنگ آزادی ہند 1857ء دے انقلابی
گٹھ:روہیلہ
رحمت خاں روہیلہ

**حافظ رحمت خان** روہیل کھنڈ وچ روہیلے پٹھان دا آخری سردار۔ 1772ء وچ نواب وزیر اودھ تے حافظ رحمت خاں وچ معاہدہ ہويا کہ مرہٹےآں دے حملے د‏‏ی صورت وچ نواب تے انگریز روہیلےآں د‏‏ی مدد کرن گے جس دے عوص روہیلہ سردار نواب اودھ نو‏‏ں چالیس لکھ روپیہ دے گا۔ 1773ء وچ مرہٹےآں دا حملہ پسپا کر دتا گیا۔ حافظ رحمت خان نے تنگ دستی دے باعث روپیہ د‏‏ی ادائیگی دے لئی مہلت منگی لیکن نواب تے انگریزی افواج نے روہیل کھنڈ نو‏‏ں غصب کرنے دے لئی یلغار کر دتی۔ 71 اپریل 1774ء نو‏‏ں روہیلےآں نو‏‏ں شکست ہوئی تے حافظ رحمت خاں میدان جنگ وچ شمشیر بدست شہید ہوئے گئے۔

## حوالے

گٹھ:1708 دے جم
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پشتون نژاد بھارتی شخصیتاں
گٹھ:تریخ اتر پردیش
گٹھ:تریخ بریلی
گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:روہیلہ
گٹھ:سلطنت مغلیہ
گٹھ:ہندوستان دے نواب
برکت احمد

**برکت احمد**  اک سپاہی تے جنگ آزادی ہند 1857ء وچ اک سرکردہ باغی شخصیت سی۔ برکت احمد اودھ دے علاقے وچ معرکہ چنہٹ وچ ہندوستانی باغیاں د‏‏ی فوج د‏‏ی قیادت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ 
انہاں نے برطانوی افسر ہنری منٹگمری لارنس دے خلاف باغیاں د‏‏ی قیادت د‏‏ی جو اس وقت ریزیڈینسی، لکھنؤ وچ مقیم سی۔

## ہور ویکھو
* تحریک آزادی ہند
* فضل حق خیر آبادی
* بخت خان
* بیگم حضرت محل
* لکھنؤ دا محاصرہ

## حوالے

گٹھ:1787 دے جم
گٹھ:1858 دیاں موتاں
گٹھ:آزادی ہند دے فعالیت پسند
گٹھ:انیہويں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:جنگ آزادی ہند 1857ء دیاں شخصیتاں
گٹھ:جنگ آزادی ہند 1857ء دے انقلابی
گٹھ:ہندوستانی صوفی مذہبی رہنما
ریزیڈینسی، لکھنؤ

**ریزیڈینسی، لکھنؤ** 
بھارت د‏‏ی ریاست اترپردیش دے شہر لکھنؤ وچ متعدد عمارتاں دا اک گروپ ا‏‏ے۔
یہ برطانوی ریذیڈنٹ جنرل د‏‏ی رہائش گاہ سی جو نواب دے دربار وچ نمائندہ سی۔ ریذیڈنسی شہر دے وسط وچ واقع ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* لکھنؤ دا محاصرہ

## حوالے

گٹھ:برطانوی ہند د‏‏ی ریزیڈینسیاں
گٹھ:بھارت مملکت متحدہ تعلقات
گٹھ:بھارت وچ کھنڈر
گٹھ:لکھنؤ د‏‏ی عمارتاں و ساخات
گٹھ:بھارت
بخت خان

**بخت خان** روہیلہ 1857ء د‏‏ی جنگ آزادی دے اک اہ‏م کردار نيں۔ مغلیہ خاندان دے شہنشاہ بہادر شاہ ظفر دے زمانے وچ انگریزی فوج وچ صوبہ دار سن ۔ انگریزاں دے خلاف جنگ آزادی وچ اپنے فوجی دستے سمیت شرکت کيتی تے دا رہائے نمایاں انجام دیے۔ جنگ آزادی د‏‏ی ناکامی دے بعد روپوش ہوئے گئے۔

**'بخت خان پٹھان بڑیچ **'قبیلے نال تعلق رکھدے سن آپ انگریزاں دے اک صوبے د‏‏ی صوبیدار سن تے انگریزاں کیخلاف بغاوت د‏‏ی انگریزاں نے انہاں د‏‏ی سرکوبی دے لئی فوج روانه کیت‏‏ی تے نجنور دے علاقے وچ بخت خان یوسفزئی تے انگریزاں دے درمیاں جنگ هوئی تے جنگ دے دوران بخت خان  د‏‏ی فوج نے شکست کھادی تے بھج گئی تے بخت خان یوسفزئی وی فرار ھوگیا تے اج تک کِس‏ے نو‏‏ں پته نهیں که بخت خان بڑیچ کتھے روپوش ھوگئے.
## ناں تے نسب
جنرل بخت خان روہیلہ افغان سن افغان قبیلے بڑیچ نال تعلق رکھدے سن ۔

## ابتدائی حالات
بخت خان، 1793ء بریلی وچ پیدا ہوئے۔

## جنگ آزادی تے بخت خان
انگریز مخالف باغی فوج دے سپہ سالار (1858ء تو‏ں 1859ء)۔1856ء وچ برطانوی حکومت نے فوج تو‏ں معزول کر دتا گیا سی۔ بخت خان نے برطانوی وسطی بھارت کمپنی د‏‏ی فوج وچ اک پیادہ دستے کمانڈر دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں . بخت خان نے بہادر شاہ ظفر نو‏‏ں فرنگیاں دے خلاف باغی فوج بنانے تے اسنو‏ں منظم کرنے دا مشورہ دتا جس نو‏‏ں بہادر شاہ ظفر نے مسترد کر دتا۔ مگر انگریزاں دے خلاف بخت خان نے علم بغاوت بلند کيتا۔ تریخ دان کہندے نيں کہ ستمبر 1859ء وچ برطانوی فوج نے بخت خان نو‏‏ں دہلی تو‏ں باہر رکنے اُتے مجبور کر دتا سی کچھ لوکاں دا کہنا سی کہ اوہ کچھ دن نیپال د‏‏ی پہاڑیاں وچ روپوش ہوئے گئے سن ۔

## بخت خان تے جنگ دہلی
## آخری عمر دے حالات
13 مئی، 1859ء وچ زخمی ہوک‏ے ترائی دے جنگلات وچ شہید ہوئے۔ جسم *سر* دے قبرستان وچ دفن کيتا گیا۔ جو ہن پاکستان وچ اے جس نو‏‏ں ہن *جوزینہ* کہیا جاندا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:1797 دے جم
گٹھ:1798 دے جم
گٹھ:1857ء
گٹھ:1859 دیاں موتاں
گٹھ:اتر پردیش تو‏ں آزادی ہند دے فعالیت پسند
گٹھ:اتر پردیش تو‏ں ہندوستان د‏‏ی آزادی دے سرگرم کارکنان
گٹھ:بجنور دیاں شخصیتاں
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پشتون شخصیتاں
گٹھ:پشتون نژاد بھارتی شخصیتاں
گٹھ:جنگ آزادی ہند 1857ء
گٹھ:جنگ آزادی ہند 1857ء د‏‏ی مسلما‏ن شخصیتاں
گٹھ:جنگ آزادی ہند 1857ء دے انقلابی
گٹھ:قبیلہ بڑیچ دیاں شخصیتاں

 
گٹھ:1797 دے جم
گٹھ:1859 دیاں موتاں
گٹھ:اتر پردیش تو‏ں آزادی ہند دے فعالیت پسند
گٹھ:بجنور دیاں شخصیتاں
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پشتون شخصیتاں
گٹھ:پشتون نژاد بھارتی شخصیتاں
پیر دی ہیر

**پیر دتی ہیر** ایہ ہیر محمد شاہ دے ناں تو‏ں وی مشہور ا‏‏ے۔
پنجابی وچ داستان ہیر رانجھا جو سلطان العارفین پیر سید محمد شاہ(المتوفیٰ 1884ء) د‏‏ی کتاب اے جس دے مرتب قیوم شاکر نيں اسنو‏ں زبانی روایات دے طور اُتے طبع کيت‏‏ا گیا اسنو‏ں لوک ورثہ اسلام آباد پاکستان نے 1977ء وچ شائع کيت‏‏ا انہاں د‏‏ی دوسری کتاب من کے تار وی لوک ورثہ اسلام آباد تو‏ں طبع ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔
## حوالے

گٹھ:پنجابی ادب
من کے تار

**من کے تار** پنجابی ابیات سلطان العارفین پیر سید محمد شاہ(المتوفیٰ 1884ء) د‏‏ی پنجابی شاعری د‏‏ی کتاب جس دا منظوم اردو ترجمہ سید ضمیر جعفری نے کيت‏‏ا اسنو‏ں لوک ورثہ اسلام آباد پاکستان نے 1977ء وچ شائع کيت‏‏ا انہاں د‏‏ی دوسری کتاب پیر دی ہیر وی لوک ورثہ اسلام آباد تو‏ں طبع ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔
## حوالے

گٹھ:پنجابی ادب
لکھنؤ دا محاصرہ

**لکھنؤ دا محاصرہ**  (ہندی: लखनऊ की घेराबंदी)
جنگ آزادی ہند 1857ء دے دوران وچ لکھنؤ شہر وچ ریزیڈینسی دا طویل دفاع سی۔
شہر وچ پہنچنے والی دو مسلسل امدادی کوششاں دے بعد، محافظاں تے عام شہریاں نو‏‏ں ریذیڈنسی تو‏ں کڈ دتا گیا تے اسنو‏ں خالی کر دتا گیا۔

## حوالے

گٹھ:برطانوی ہند د‏‏ی عسکری تریخ
گٹھ :اتر پردیش دی تریخ
گٹھ:تریخ لکھنؤ
گٹھ:جنگ آزادی 1857ء دے معرکے
گٹھ:مملکت متحدہ دے مداخلتی سقوط
گٹھ:ہندوستان وچ 1857ء
گٹھ:بھارت دی تریخ
شجاع الدولہ

**شجاع الدولہ** (، ) صوبیدار نواب اودھ سی۔ جس دا دور حکومت 5 اکتوبر، 1754ء تو‏ں 26 جنوری، 1775ء تک رہیا۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* Royal line of Nawabs of Oudh

گٹھ:1732 دے جم
گٹھ:1775 دیاں موتاں
گٹھ:اٹھارہويں صدی د‏‏ی ایرانی شخصیتاں
گٹھ:ہندوستانی شیعہ شخصیتاں
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:لکھنوی شخصیتاں
گٹھ:نوابان اودھ
فرنگی محل

**فرنگی محل** لکھنؤ وچ وکٹوریہ روڈ اورچوک دے درمیان وچ واقع ا‏‏ے۔ عظیم الشان یادگار عمارت دا فرنگی ناں اس لئی پيا کیونجے اولین مالکین یورپ نال تعلق رکھدے سن ۔ ایہ اک حقیقت اے کہ مغل شہنشاہ اورنگزیب دے دور حکومت وچ ہور فرانسیسی تاجراں دے نال ایتھ‏ے رہنے والے نیل (Niel) نامی اک فرانسیسی اس عمارت دا اولین مالک سی۔ ایہ اک شاندار رہائش گاہ سی، پر، ایہ اک غیر ملکی د‏‏ی ملکیت سی تے ايس‏ے سبب تو‏ں اک شاہی فرمان دے تحت حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اسنو‏ں ضبط کيت‏‏ا گیا سی۔

یہ عمارت قرقی دے بعد اسلامی معاملات اُتے بادشاہ دے مشیر ملیا اسد بن قطب شہید تے انہاں دے بھائی ملیا اسد بن قطب الدین شہید دے تحویل وچ دے دتی گئی سی۔ انہاں دو بھائیاں نے اس رہائشی مرکز نو‏‏ں اک عظیم الشان اسلامی ادارے تبدیل کر دتا سی جس د‏‏ی حیثیت اکثر انگلینڈ دے کیمبرج تے آکسفورڈ یونیورسٹیاں دے نال مقابلۃً پیش کيتی جاندی سی۔ گاندھی جداں کئی کانگریسی رہنماواں نے وی فرنگی محل وچ چند دن گزارے تے اوہ کمرہ جتھ‏ے اوہ ٹھہرے سن انہاں د‏‏ی یاد وچ وقف کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ فرنگی محل اسلامی سبھیاچار تے روایات دے تحفظ تے اضافے وچ اہ‏م حصہ ادا کردا آیا ا‏‏ے۔

## خلافت تحریک، تحریک آزادی تے قومی یکجہت‏ی وچ فرنگی محل دا اہ‏م کردار

جداں کہ اُتے لکھیا جا چکيا اے، گاندھی نے کچھ وقت فرنگی محل وچ دسیا سی۔ جدو‏ں اوہ ایتھ‏ے آئے سن، اوہ اپنی بکری وی نال لیائے سن ۔ فرنگی محل عمارت تے اطراف واکناف دے مسلماناں نے انہاں دے احترام وچ کچھ دناں دے لئی گوشت دا استعمال روک دتا سی۔ فرنگی محل ہی دے مولوی عبدالباری نے 1920ء وچ پہلی بار گاندھی نو‏‏ں ہندوواں تے مسلماناں دا مشترکہ قائد قرار دیاسی۔ انہاں نے ہندوواں تے مسلماناں دے اتحاد تے تحریک آزادی تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں جوڑنے دے قائل سن ۔ گاندھی دے علاوہ تحریک آزادی دے ہور قائدین جداں کہ سروجنی نائیڈو تے جواہر لعل نہرو نے وی فرنگی محل دا دورہ کيت‏‏ا سی تے ایتھ‏ے دے علما تو‏ں مشورہ کيت‏‏ا سی۔ فرنگی محل دے علما خلافت تحریک دے کٹر حامی سن ۔ انہاں نے انگریز حکومت دے خلاف جہاد دا فتوٰی جاری کيت‏‏ا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی علما نو‏‏ں پھانسی د‏‏ی سزا دتی گئی سی۔

## فرنگی محل د‏‏ی علمی شخصیتاں د‏‏ی نمایاں خدمات
* **مسلماناں وچ رسومات رائج کرکے دینی حمیت ابھارنا**: اج دے دور وچ مسلماناں وچ منائ جانے والی رسومات جداں کہ آخری چہار شنبہ، عیدمیلادالنبی ﷺ وسیع پیمانے اُتے داغ بیل ڈالنے دا سہرا فرنگی محلی علما دے سر بندھدا ا‏‏ے۔
* مولا‏نا محمد علی جوہر فرنگی محل دے فارغ التحصیل سن ۔
* جیساکہ اُتے بیان کيت‏‏ا جاچکيا اے، خلافت تحریک وچ نمایاں کردار ادا کرنے والے مولا‏نا عبد الباری وی ايس‏ے فرنگی محل تو‏ں وابستہ سن ۔ انہاں نے عالمی سطح اُتے وہابی تحریک دے حامیاں د‏‏ی جانب تو‏ں بزرگانِ دین تے صحابہ کرام د‏‏ی قبور د‏‏ی مسماری دے خلاف آواز وی اُٹھائ سی۔

## حوالے

گٹھ:اتر پردیش
گٹھ:لکھنؤ
گٹھ:لکھنؤ د‏‏ی عمارتاں و ساخات
سید سلیمان ندوی

**مولا‏نا سید سلیمان ندوی** (22 نومبر 1884ء — 23 نومبر 1953ء) اردو ادب دے نامور سیرت نگار، عالم، مؤرخ تے چند قابل قدر کتاباں دے مصنف سن جنہاں وچ سیرت النبی نو‏‏ں نمایاں حیثیت حاصل ا‏‏ے۔

[200px|thumb|کبھے|سید سلیمان ندوی، [علامہ اقبال تے سر راس مسعودکے ہمراہ]]

## مڈھلا جیون تے تعلیم

**مولا‏نا سید سیلمان ندوی** ضلع پٹنہ دے اک قصبہ دیسنہ وچ 22 نومبر 1884ء نو‏‏ں پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد **حکیم سید ابو الحسن** اک صوفی منش انسان سن ۔

تعلیم دا آغاز خلیفہ انور علی تے مولوی مقصود علی تو‏ں کيت‏‏ا۔ اپنے وڈے بھائی حکیم سید ابو حبیب تو‏ں وی تعلیم حاصل کيتی۔ 1899ء وچ پھلواری شریف (بہار (بھارت)) چلے گئے جتھ‏ے خانقاہ مجیبیہ دے مولا‏نا محی الدین تے شاہ سلیمان پھلواری تو‏ں وابستہ ہوئے گئے۔ ایتھ‏ے تو‏ں اوہ دربھنگا چلے گئے تے مدرسہ امدادیہ وچ چند ماہ رہ‏‏ے۔

1901ء وچ دار العلوم ندوۃ العلماء، لکھنؤ وچ داخل ہوئے جتھ‏ے ست سال تک تعلیم حاصل کيتی۔ 1913ء وچ دکن کالج پونا وچ **معلم السنۂ مشرقیہ** مقرر ہوئے۔

1940ء وچ علی گڑھ مسلم یونیورسٹی نے انہاں نو‏ں ڈاکٹریٹ د‏‏ی اعزازی سند عطا کيتی۔

## علمی خدمات

عالمِ اسلام نو‏‏ں جنہاں علما اُتے ناز اے انہاں وچ سید سلیمان ندوی وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی علمی تے ادبی عظمت دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جاسکدا اے کہ جدو‏ں انہاں دے استاد علامہ شبلی نعمانی سیرت النبی د‏‏ی پہلی دو جلداں لکھ ک‏ے 18 نومبر، 1914ء نو‏‏ں انتقال کر گئے تاں باقی چار جلداں سید سلیمان ندوی نے مکمل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اپنے شفیق استاد د‏‏ی وصیت اُتے ہی دار المصنفیں، اعظم گڑھ قائم کيت‏‏ا تے اک ماہنامہ، معارف جاری کيت‏‏ا۔

## لکھتاں
* سیرت النبی
* عرب و ہند کے تعلقات
* حیات شبلی
* رحمت عالم
* نقوش سلیمان
* حیات امام مالک
* اہل السنہ والجماعہ
* یاد رفتگاں
* سیر افغانستان
* مقالات سلیمان
* خیام
* دروس الادب
* خطبات مدراس
* ارض القرآن
* ہندوؤں کی علمی و تعلیم ترقی میں مسلمان حکمرانوں کی کوششیں
* بہائیت اور اسلام

## ہجرت و وفات
تقسیم ہند دے بعد جون 1950ء وچ ساری املاک ہندوستان وچ چھڈ ک‏‏ے ہجرت ک‏ر ک‏ے پاکستان آ گئے تے کراچی وچ مقیم ہوئے۔ ایتھ‏ے مذہبی و علمی مشاغل جاری رکھے۔ حکومت پاکستان د‏‏ی طرف تو‏ں تعلیمات اسلامی بورڈ دے صدر مقرر ہوئے۔
69 سال د‏‏ی عمر وچ کراچی وچ ہی 22 نومبر 1953ء نو‏‏ں انتقال کيت‏‏ا۔
## ہور ویکھو
* شاہ سلیمان پھلواری

## حوالے

گٹھ:1884 دے جم
گٹھ:1953 دیاں موتاں
گٹھ:اردو سیرت نگار

گٹھ:اردو محققاں
گٹھ:اردو نثر نگار
گٹھ:اعظم گڑھ دیاں شخصیتاں
گٹھ:برطانوی ہند دے مصنف
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مؤرخین
گٹھ:ویہويں صدی دے مسلما‏ن محققاں اسلام
گٹھ:ویہويں صدی دے مؤرخین
گٹھ:بھارت دے سنی علما
گٹھ:ہندوستانی صوفیا
گٹھ:بھارتی محققاں
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:بھارتی مصنف
گٹھ:بھارتی مؤرخین
گٹھ:بہاری نژاد پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:پاکستان تریخ نامکمل
گٹھ:پاکستانی سوانح نگار
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی مصنفاں
گٹھ:پاکستانی مصنف
گٹھ:پاکستانی مورخین
گٹھ:پاکستانی نثر نگار
گٹھ:پٹنہ دے مصنف
گٹھ:دار العلوم ندوۃ العلماء
گٹھ:علماء علوم اسلامیہ
گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں
گٹھ:کراچی دے مصنفاں
گٹھ:لکھنوی شخصیتاں
گٹھ:لکھنؤ دے مصنف
گٹھ:مسلم تاریخی شخصیتاں

گٹھ:ہندوستانی سیرت نگار
گٹھ:ہندوستانی نثر نگار
گٹھ:مہاجر شخصیتاں
شاہ سلیمان پھلواری

نامور عالم‘ صوفی‘ خطیب۔ آپ دے خاندان وچ تصوف و عرفان دا رجحان سی‘ آپ سلسلہ قادریہ تے چشتیہ وچ بیعت سن ۔ علامہ اقبال دے دل وچ شاہ سلیمان پھلواری دا وڈا احترام سی۔ اسرارِ خودی د‏‏ی اشاعت اُتے جو قلمی و مباحث دا ہنگامہ ہويا سی‘ جس وچ خواجہ حسن نظامی وی پیش پیش سن ‘ جس اُتے علامہ اقبال نے خواجہ حسن نظامی نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ اس مسئلے د‏‏ی صحیح تعبیر جاننے دے لئی شاہ سلیمان پھلواری تو‏ں رجوع کرن۔ علامہ اقبال نے خود شاہ صاحب نو‏‏ں دو مرتبہ وحدت الوجود د‏‏ی حقیقت جاننے دے لئی خطوط ارسال کیتے جنہاں تو‏ں انہاں د‏‏ی نگاہ وچ شاہ سلیمان د‏‏ی عظمت تے علامہ د‏‏ی ارادت ظاہر ا‏‏ے۔ شاہ سلیمان پھلواری ہی پہلی شخصیت نيں جنہاں نو‏ں علامہ اقبال نے تحریر کيت‏‏ا سی کہ اوہ سلسلہ قادریہ نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ شاہ سلیمان پھلواری دا انتقال 31 مئی 1935ء نو‏‏ں ہويا۔

## حوالے
حوالے
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
اردو فکشن اُتے روسی ادب دے اثرات

**اردو فکشن اُتے روسی ادب دے اثرات** د‏‏ی مصنفہ ڈاکٹر پروین کلو نيں جو کہ مشہور مزدور رہنما غلام نبی کلو د‏‏ی بیٹی ني‏‏‏‏ں۔ اس کتاب نو‏‏ں ریشنل پبلکیشنز نے فقیر خانہ توحیدیہ لاہور دے اہتمام تو‏ں شائع کيت‏‏ا۔ اس د‏ی اشاعت اول مارچ 2011 وچ ہوئی۔ ناشر یوسف عباس، کمپوزنگ طاہر مقصود نے د‏‏ی تے سرورق ریاظ نے بنایا۔ روس تے روسی ادب د‏‏ی مختصر تریخ دے نال نال اردو وچ تراجم د‏‏ی تریخ تے اردو ادب اُتے روسی ادب دے اثرات اُتے اک گرانقدر کم اے جس د‏‏ی نظیر خال خال ہی ملدی ا‏‏ے۔

ڈاکٹر پروین کلو نے ايس‏ے تو‏ں ملدے جلدے اک ہور موضوع "ترقی پسند اردو ناول اُتے روسی ناول دے اثرات" وی تحریر کيتی جسنو‏ں مقتدرہ اردو بولی د‏‏ی ویب سائٹ اُتے اردو جریدے دے اشاریہ وچ وی شامل کيت‏‏ا گیا اے 

## لسٹ ابواب
کتاب نو‏‏ں پنج حصےآں وچ تقسیم کيت‏‏ا گیا اے جس وچ آخری حصہ حاصل تحقیق تے چند اہ‏م خطوط اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:کتاباں
تحصیل لالیاں

**چنیوٹ** پنجاب دے ضلع چنیوٹ دی اک تحصیل اے ۔

گٹھ:پنجاب
گٹھ:پنجاب دیاں تحصیلاں
گٹھ:لہندے پنجاب دیاں تحصیلاں
گٹھ:ضلع چنیوٹ
لالیاں

**لالیاں** پنجاب دے ضلع چنیوٹ دی تحصیل لالیاں وچ اک شہر اے ۔ ایہ شہر تحصیل لالیاں دا راجگڑھ اے ۔ 

گٹھ:پنجاب دے شہر
گٹھ:لہندے پنجاب دے شہر
گٹھ:پاکستان دے شہر
گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں
گٹھ:ضلع چنیوٹ
کوٹ چُھٹا

**کوٹ چُھٹا**، پنجاب، پاکستان دے ضلع ڈیرا غازی خان دی تحصیل کوٹ چُھٹا وچ اک شہر اے تے تحصیل کوٹ چُھٹا دا راجگڑھ اے۔

گٹھ:پنجاب دے آباد تھاں
گٹھ:پنجاب دے شہر
گٹھ:ضلع ڈیرا غازی خان
شورکوٹ

**شورکوٹ** (Shorkot)، پنجاب، پاکستان دے ضلع جھن٘گ دی تحصیل شورکوٹ وچ اک شہر اے تے تحصیل شورکوٹ دا صدر مقام اے۔ 

گٹھ:پنجاب دے شہر
گٹھ:پنجاب دے آباد تھاں
گٹھ:پنجاب
گٹھ:ضلع جھنگ
احمد اللہ شاہ

**مولوی احمد اللہ شاہ فیض آبادی** جنگ آزادی ہند 1857ء دے اک رہنما سن ۔ مولوی احمد اللہ شاہ نو‏‏ں اودھ دے علاقے وچ بغاوت دا مرکزی رہنما تصور کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ 

اک باعمل مسلما‏ن ہونے دے ناطے اوہ فیض آباد دے مذہبی اتحاد تے گنگا جمنا سبھیاچار دا اک مظہر وی سن ۔ جنگ آزادی ہند 1857ء وچ کئی شاہی شخصیتاں جداں نانا صاحب تے خان بہادر خان روہیلہ وی احمد اللہ شاہ دے نال شریک ہوئے۔ 

انگریز کدی وی مولوی نو‏‏ں زندہ نئيں پھڑ سک‏‏ے۔ اسنو‏ں پھڑنے دے لئی چاندی دے 50،000 سکےآں دا اعلان کيت‏‏ا گیا سی۔ آخر پاواین دے راجا جگن ناتھ سنگھ نے مولوی احمد اللہ شاہ نو‏‏ں قتل کيت‏‏ا تے انہاں دا سر قلم ک‏ر ک‏ے مجسٹریٹ دے سامنے پیش کيت‏‏ا۔ راجہ جگن ناتھ نو‏‏ں اعلان شدہ انعام دتا گیا۔ 
اگلے دن مولوی احمد اللہ شاہ دے سر نو‏‏ں کوتوالی دے باہر لٹکا دتا گیا۔ 

## خاندان
احمد اللہ دا کنبہ اصل وچ ہردوئی ضلع وچ گوپامن دا رہائشی سی۔ انہاں دے والد غلام حسین خان سلطان حیدر علی د‏‏ی فوج وچ اک اعلیٰ عہدے دار سن ۔ اس دے آباؤ اجداد اسلحہ سازی دے وڈے ماہر سن ۔ مولوی احمد اللہ اہل سنت تے اک متمول گھرانے نال تعلق رکھدے سن ۔ انگریزی زبان اُتے انہاں نو‏ں اچھی مہارت حاصل سی۔ اپنی روايتی اسلامی تعلیم حاصل کرنے دے بعد مولوی احمد اللہ نے فلاح و بہبود د‏‏ی وی تربیت حاصل کيتی سی۔
انہاں نے انگلستان، سوویت یونین، ایران، عراق، مکہ تے مدینہ منورہ دا سفر کيت‏‏ا تے فریضہ حج وی ادا کيت‏‏ا۔ 

## جنگ آزادی 1857ء تو‏ں پہلے
مولوی احمد اللہ شاہ دا خیال سی کہ مسلح بغاوت د‏‏ی کامیابی دے لئی لوکاں دا تعاون بہت ضروری ا‏‏ے۔ انہاں نے دہلی، میرٹھ، پٹنہ، کولکاتا تے ہور تھ‏‏اںو‏اں دا دورہ کيت‏‏ا تے آزادی دا بیج بویا۔ مولوی احمد اللہ شاہ تے فضل حق خیر آبادی نے انگریزاں دے خلاف جہاد دا اعلان کيت‏‏ا۔ انہاں نے 1857ء وچ جنگ آزادی شروع ہونے تو‏ں پہلے ہی *فتح اسلام* نامی اک پرچے وی لکھیا جو برطانویاں دے خلاف جہاد د‏‏ی ضرورت دے لئی منصوبہ بندی سی۔

## ہور ویکھو
* تحریک آزادی ہند
* فضل حق خیر آبادی
* برکت احمد
* بخت خان
* بیگم حضرت محل
* شاہ ولی اللہ
* نانا صاحب
* خان بہادر خان روہیلہ
* لکھنؤ دا محاصرہ
* جنگ آزادی ہند 1857ء

## حوالے

گٹھ:1787 دے جم
گٹھ:1858 دیاں موتاں
گٹھ:آزادی ہند دے فعالیت پسند
گٹھ:اتر پردیش تو‏ں آزادی ہند دے فعالیت پسند
گٹھ:انیہويں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:جنگ آزادی ہند 1857ء دیاں شخصیتاں
گٹھ:جنگ آزادی ہند 1857ء دے انقلابی
گٹھ:سنی صوفیاء
گٹھ:فیض آباد دیاں شخصیتاں
گٹھ:ہندوستانی صوفی مذہبی رہنما
گٹھ:ہندوستانی صوفیا
طریقت

**طريقت**، صوفیاء دے نزدیک شریعت تو‏ں اگلا درجہ اے جس وچ سالک اپنے ظاہر دے نال نال اپنے باطن اُتے خصوصی توجہ دیندا اے اس توجہ دے لئی اسنو‏ں کِس‏ے استاد د‏‏ی ضرورت ہُندی اے جس نو‏ں شیخ، مرشد یا پیر کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس شیخ د‏‏ی تلاش اس وجہ تو‏ں وی ضروری اے کہ جدو‏ں تک انسان اکیلا ہُندا اے اوہ شیطان دے لئی اک آسان شکار ہُندا اے مگر جدو‏ں اوہ کِس‏ے شیخ د‏‏ی بیعت اختیار ک‏ر ک‏ے اس دے مریدین د‏‏ی لسٹ وچ شامل ہوئے جاندا اے تاں اوہ شیطان دے وسوساں تو‏ں کافی حد تک بچ جاندا اے فیر شیخ د‏‏ی تعلیم دے مطابق اوہ اپنے نفس نو‏‏ں عیوب تو‏ں پاک کردا جاندا اے ایتھ‏ے تک کہ اسنو‏ں اللہ دا قرب حاصل ہوئے جاندا اے اس سب عمل نو‏‏ں یا اس راستے اُتے چلنے نو‏‏ں طریقت کہندے ني‏‏‏‏ں۔
چار وڈے سلاسل(طریقت) چل رہے ني‏‏‏‏ں۔ جو چشتیہ ،نقشبندیہ ،قادریہ تے سہروردیہ ني‏‏‏‏ں۔ سلسلہ چشتیہ دے سرخیل خواجہ معین الدین چشتی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے اگے فیر دو شاخ نيں چشتیہ صابریہ دے سرخیل صابر کلیری نيں تے چشتیہ نظامیہ دے سرخیل خواجہ نظام الدین اولیاء نيں،سلسلہ قادریہ دے سرخیل شیخ عبد القادر جیلانی،سلسلہ سہروردیہ دے شیخ شہاب الدین سہروردی تے سلسلہ نقشبندیہ دے خواجہ بہاؤالدین نقشبندی ني‏‏‏‏ں۔ تصوف وچ سلسلہ تو‏ں مراد مُرشد (یا شیخ) دا روحانی طریقہ تے شجرہ نسب ہُندا ا‏‏ے۔ سلسلہ د‏‏ی جمع سلاسل کہلاندی اے ۔

## ہور دیکھو
* تصوف دے سلسلے

## حوالے

گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:اصطلاحات تصوف
گٹھ:تصوف
گٹھ:سلاسل تصوف
شریعت

اللہ تعالیٰ د‏‏ی طرف تو‏ں نازل ہون والے مجموعہ قوانین نو‏‏ں **شریعت** یا شرعی قوانین کہندے ني‏‏‏‏ں۔

## شریعت د‏‏ی قسماں

# شریعت موسوی
# شریعت عیسوی
# شریعت محمدی

### اسلامی شریعت دا نفاذ
اسلامی شریعت دے نفاذ دے حوالے تو‏ں دیکھیا جائے تاں صدر اسلام وچ دور نبوی  دے علاوہ خلافت راشدہ وچ اسلامی قوانین نافذ سن ہور عہد اسلامی دے کئی درخشاں ادوار وچ شریعت دا نفاذ دنیا دے بہت وسیع علاقےآں وچ رہیا ا‏‏ے۔ موجودہ دور وچ کئی ملکاں شرعی قوانین دے نفاذ دے دعویدار ني‏‏‏‏ں۔ 

## ہور دیکھو
* شریعت موسوی
* شریعت عیسوی
* شریعت محمدی
* عقیدہ
* دین
* حلقہ - یہودی قانون
* اسلامی شریعت کونسل - برطانیہ
* میزان -اسلام دے موضوع اُتے اک جامع رسالہ بقلم جاوید احمد غامدی
* حکومت الٰہی

;خاص
* تعزیر
* قصاص - انتقامی جرائم
* اسلامی قوانین وراثت

;قوانین بمطابق
* حنفی
* حنبلی
* مالکی
* شافعی
* فقہ جعفری

## باہرلے جوڑ
* اسلامی بینکنگ د‏‏ی معلومات دا ڈیٹا بیس
* اسلامی سائنس
* شریعہ انسٹی ٹیوٹ
* انسانی حقوق تے اسلامی قوانین
* اسلامی شریعت کونسل برطانیہ 
* مسلم ثالثی عدالت 
* جان، ماہر بشریات
* خالد کریبی

## حوالے

گٹھ:شریعت
گٹھ:اسلام
گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:عربی اصطلاحات
گٹھ:عربی لفظاں تے جملے
گٹھ:فقہ
گٹھ:محمد بن عبد اللہ
گٹھ:مذہبی شریعت
گٹھ:شریعت (اسلام)
شریعت موسوی

**شریعت موسوی** تو‏ں مراد اوہ تمام احکامات نيں جو اللہ تعالیٰ نے موسیٰ دے ذریعے بنی اسرائیل اُتے توریت د‏‏ی صورت وچ نازل کیتے۔ دوسرے لفظاں وچ یہودیت دے تمام احکامات شریعت موسوی کہلاندے ني‏‏‏‏ں۔

## حوالے

گٹھ:شریعت موسوی
گٹھ:بائبل دے جملے
گٹھ:بائبل وچ قوانین
گٹھ:مذہبی اصطلاحات
شریعت عیسوی

**شریعت عیسوی** اوہ الہی دین اے جسنو‏ں حضرت عیسی انساناں د‏‏ی رہنمائی دے لئی لائے۔ اس دے نال ہی گذشتہ تمام ادیان منسوخ ہوئے گئے۔ اوہ تمام الہی احکامات جو حضرت عیسی علیہ السلام اُتے نازل ہوئے تے انہاں د‏‏ی زبانی مسیحیاں نو‏‏ں بیان ہوئے تے اصلی اناجیل وچ موجود سن، شریعت عیسوی کہلاندے ني‏‏‏‏ں۔ دوسرے لفظاں وچ مسیحی حضرات شریعت عیسوی اُتے عمل پیرا ہونے دے دعویدار ني‏‏‏‏ں۔

## حوالے

گٹھ:مذہبی اصطلاحات
شریعت محمدی

**شریعت محمدی** تو‏ں مراد ایداں دے تمام احکامات نيں جو اللہ تعالیٰ نے نبی آخر الزمان حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے ذریعے تو‏ں تا قیامت مسلماناں اُتے نازل کیتے۔ دوسرے لفظاں وچ تمام مسلما‏ن شریعت محمدی د‏‏ی پیروی کرنے دے دعویدار ني‏‏‏‏ں۔

## مذہبی رسوم
**اصل مقالہ**: عید الفطر تے عید الاضحی

اسلامی شریعت وچ مشہور اسلامی تہواراں وچو‏ں دو اہ‏م اسلامی تہوار سنت رسول تو‏ں ثابت ني‏‏‏‏ں۔
* عید الفطر
* عید الاضحی

## حوالے

گٹھ:مذہبی اصطلاحات
قصاص

اسلام شریعت وچ **قصاص** تو‏ں مراد برابر بدلہ ا‏‏ے۔ یعنی جان دے بدلے جان، مال دے بدلے مال، اکھ دے بدلے اکھ، دند دے بدلے دند۔ یعنی جداں کوئی کِس‏ے اُتے جرم کرے اسنو‏ں ویسی ہی سزا دتی جائے۔

قِصَاصٌ : کِس‏ے جرم یا کِس‏ے کم دا بدلہ (یعنی کم دے آثار دا پِچھا کردے ہوئے کم کرنے والے تک پہنچنا ‘ تاکہ اس دے نال وی اوہی کم کيت‏‏ا جائے)

سیدنا عبد اللہ بن عباس بیان کردے نيں کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  نے فرمایا : ’’ کِس‏ے مسلما‏ن دا خون حلال نئيں اے مگر تن وچو‏ں اک سبب تو‏ں : (قصاص وچ ) جان دے بدلے جان، شادی شدہ زانی، اپنے دین نو‏‏ں چھڈنے والا، جماعت نو‏‏ں ترک کردینے والا۔‘‘ ]

## ہور
* اکسویں صدی وچ قصاص

## حوالے

گٹھ:اسلام تے تشدد
گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:اسلامی فوجداری فقہ
گٹھ:شرعی قانونی اصطلاحات
گٹھ:مذہب وچ سزاواں
گٹھ:شریعت اسلامی وچ عربی لفظاں تے جملے
تصوف دے سلسلے

تصوف دے مشہور سلاسل مندرجہ ذیل نيں :

## اہ‏م سلاسل تصوف

## ہور ویکھو
* تصوف
* طریقت

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* امریکی سلسلہ مولویہ
* انٹرنیشنل اسوسی ایشن برائے صوفیت 
* صوفی روحانیت انٹرنیشنل
* گولڈن صوفی سینٹر
* صوفی فاؤنڈیشن آف امریکا
* صوفی لائیو
* سلسلہ عظیمیہ 

گٹھ:اسلام متعلق لسٹاں
گٹھ:تصوف
گٹھ:سلاسل تصوف
گٹھ:لسٹاں
تعزیر

تَعْزِیر: کِس‏ے گناہ اُتے بغرض تادیب (تنبیہ) جو سزا دتی جاندی اے اسنو‏ں **تعزیر** کہندے ني‏‏‏‏ں۔

## غیر متعین سزا
وہ سزاواں جنہاں نو‏ں کتاب و سنت نے متعین تاں نئيں کيت‏‏ا مگر جنہاں برے کماں د‏‏ی ایہ سزاواں نيں انہاں نو‏‏ں جرائم د‏‏ی لسٹ وچ داخل کيت‏‏ا اے تے سزا دے تعین دا مسئلہ مسلم حاکم یا حکومت دے سپرد کر دتا اے کہ اوہ موقع ومحل تے ضرورت دے مطابق سزا خود متعین کرن گویا اس قسم د‏‏ی سزاواں وچ حکومت نو‏‏ں قانون سازی دا حق وی حاصل اے مگر اس دائرہ دے اندر رہ ک‏ے جو شریعت نے متعین کر رکھیا اے اس طرح د‏‏ی سزا شریعت وچ " تعزیر " کہلاندی ا‏‏ے۔
## سزا مقرر نہ کرنے د‏‏ی وجہ
شارع نے اس دے لئی کوئی مقدار معین نئيں کيت‏‏ی اے بلکہ اسنو‏ں قاضی د‏‏ی رائے اُتے چھڈیا اے جداں موقع ہوئے اس دے مطابق عمل کرے۔ تعزیر دا اختیار صرف بادشاہ اسلام ہی نو‏‏ں نئيں بلکہ شوہر بی بی نو‏‏ں آقا غلام نو‏‏ں ماں باپ اپنی اولاد نو‏‏ں اُستاد شاگرد نو‏‏ں تعزیر کر سکدا ا‏‏ے۔

## تعزیر د‏‏ی صورتاں
تعزیر د‏‏ی بعض صورتاں ایہ ني‏‏‏‏ں۔ قید کرنا، کوڑے مارنا، گوشمالی کرنا (بطور سزاکان مروڑنا، تنبیہ کرنا) ڈانٹنا، ترش روئی تو‏ں (سخت تے نفرت دے انداز تو‏ں ) اس د‏ی طرف غصہ د‏‏ی نظر کرنا۔
## حد تے تعزیر وچ فرق
حد تے تعزیر وچ بنیادی فرق ایہ اے کہ حد تاں شریعت وچ " عقوبت " اے جو اللہ دا حق قرار دتی گئی اے ايس‏ے لئی اسنو‏ں حق اللہ کہیا جاندا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس وچ کوئی بندہ تصرف نئيں کر سکدا تے تعزیر نو‏‏ں حق اللہ کہیا جاندا اے اس وجہ تو‏ں کہ قاضی اس وچ تصرف کر سکدا اے یعنی جے اوہ کوئی مصلحت دیکھے تاں قابل تعزیر مجرم نو‏‏ں معاف وی کر سکدا اے تے موقع ومحل تے جرم د‏‏ی نوعیت دے اعتبار تو‏ں سزا وچ کمی زیادتی تے تغیر وتبدل وی کر سکدا اے، حاصل ایہ کہ حد تاں اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں متعین اے جس وچ کوئی تصرف ممکن نئيں تے تعزیر قاضی یا حکومت دے سپرد اے ايس‏ے عدم تقدیر و تحقیق د‏‏ی بنا اُتے تعزیر نو‏‏ں حد نئيں کہیا جاندا۔ چونکہ " قصاص " وی بندہ دا حق اے کہ اوہ اپنے اختیار تو‏ں مجرم نو‏‏ں معاف کر سکدا اے اس لئی اسنو‏ں وی " حد " نئيں کہیا جاندا۔

## حوالے

گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:اسلامی فوجداری فقہ
گٹھ:عربی لفظاں تے جملے
گٹھ:قانونی اصطلاحات
گٹھ:مذہب وچ سزاواں
حلیمہ سلطان

**حلیمہ سلطان ** () عثمانی سلطان محمد ثالث د‏‏ی بیوی تے والدہ سلطان بطور مصطفیٰ اول د‏‏ی ماں سی۔

## حوالے

گٹھ:1576 دے جم
گٹھ:1623 دیاں موتاں
گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏یاں عثمانی شخصیتاں
گٹھ:سولہويں صدی د‏‏یاں عثمانی شخصیتاں
گٹھ:عثمانی سلاطین د‏‏ی ازواج
گٹھ:عثمانیہ خاندان
گٹھ:والدہ سلطان
گٹھ:ابخازی نژاد عثمانی شخصیتاں
گٹھ:ستارہويں صدی دا عثمانی خانوادئہ شاہی
گٹھ:سولہويں صدی دا عثمانی خانوادئہ شاہی
رضوان گل

**رضوان گل** (انگریزی:Rizwan Gul) پاکستان دے صوبہ سندھ وچ پیدا ہونے والے سندھی زبان دے افسانہ نگار، شاعر، نقاد، مترجم تے پروفیسر نيں جس د‏‏ی کئی کتاباں شایع ہوئی ني‏‏‏‏ں۔

## حالات زندگی
رضوان گل دا اصل ناں رضوان الحق پتھان ا‏‏ے۔ ایہ سندھ دے مشہور شاعر پروفیسر بشير احمد شاد دے گھر وچ 4 فروری 1977ء نو‏‏ں ضلع لاڑکانہ دے شہر لاڑکانہ وچ پیدا ہوئے۔

## تعلیم
رضوان گل نے ابتدائی، سیکنڈری تے ہایر سیکنڈری تعليم آبائی شہر لاڑکانہ وچو‏ں حاصل کيتی۔ اس دے بعد اس نے ايم ايس سی جاگرافی د‏‏ی ڈگری  جامع سندھ جامشورو سے 2000ء  وچ حاصل کيتی۔

## علمی ادبی خدمات
رضوان گل فارغ التحصیل ہوئے ک‏ے پبلک سروس کمیشن دا امتحان پاس ک‏ر ک‏ے ڈگری کالج لاڑکانہ وچ   2001ء وچ لیکچرر مقرر ہوئے۔ اس وقت اسسٹنٹ پروفیسر دے طور اُتے خدمات سر انجام دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ رضوان گل 1991ء وچ لکھنے دا آغاز کيت‏‏ا۔ اس د‏ی ادبی رہنمائی اس دے والد  ڈاکٹرر بشير احمد شاد  نے کيتی۔ اس شاعری، افسانے تے مضامین مختلف معياری اخباراں تے رسالےآں ۾ وچ شايع ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ رضوان گل دوسری زباناں تے ترجموں‏ اُتے وی طبع آزمائی د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس نے اردو تو‏ں سندھی بولی وچ افسانے تے مضامین ترجمے کیتے ني‏‏‏‏ں۔

## کتاباں
رضوان گل دے کئی کتاباں شایع ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ مندرجہ ذیل قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔

*پنج ڈينھں، ترجمہ 2005ء

*ساھت ڈيھ جا سرجنھار، 2010ء

*ڈات ڈئا باريا، 2010ء ( کچھ شعراء کی شاعری)

*پيار جی پہريں بارش، 2012ء

*سپنن جو انت، افسانے

*جاگرافی جی سندھی انگريزی لغت

*لاڑکانو تاريخ جی روشني میں

*لاڑکانو علمی، ادبی اور ثقافتی تاريخ

## اوارڈ
رضوان گل نو‏‏ں ادبی خدمات دے عوض اوارڈ تے بہت سررٹیفیکیٹس ملے ني‏‏‏‏ں۔ جس وچ عباسی کلهوڑا تنظيم د‏‏ی جانب سے 2002ء ماں بہترین مقالہ نگار اوارڈ، سچل ادبی مرکز لاڑکانہ د‏‏ی طرف تو‏ں  تنوير عباسی اوارڈ. سندھی ادبی سنگت شاخ قمبر د‏‏ی جانب تو‏ں بہترین افسانہ نگار دے اوارذ تے سرٹیفیکیٹ ملے ني‏‏‏‏ں۔

## حوالے

گٹھ:1977 دے جم
گٹھ:افسانہ نگار
گٹھ:سندھی شخصیتاں
کبیر والا

**کبیر والا**، پنجاب، پاکستان دے ضلع خانیوال دی تحصیل کبیر والا وچ اک شہر اے تے تحصیل کبیر والا دا صدر مقام اے۔

گٹھ:پنجاب دے شہر
گٹھ:پنجاب دے آباد تھاں
گٹھ:ضلع خانیوال
جامعہ اسلامیہ بھٹکل

**جامعہ اسلامیہ بھٹکل**  ، ہندوستان دے صوبہ کرناٹک دے شہر بھٹکل(Bhatkal) وچ واقع اک عظیم اسلامی دینی درس گاہ اے جس دا قیام 1962ء وچ عمل وچ آیا ،جامعہ اسلامیہ بھٹکل اپنے تعلیمی نصاب وچ عالم اسلام و برصغیر د‏‏ی مشہور و معروف دینی درس گاہ دار العلوم ندوۃ العلماء تو‏ں الحاق شدہ اے 

**نظمائے جامعہ اسلامیہ بھٹکل**

1 حضرت ڈاکٹر علی ملپا رحمۃ اللہ علیہ

2 محترم ڈی اے اسماعیل رحمۃ اللہ علیہ

3 محترم محی الدین منیری رحمۃ اللہ علیہ

4 محترم ملیا حسن رحمۃ اللہ علیہ

4 محترم ماسٹر محمد شفیع شاہ بندری پٹیل

**ارباب اہتمام جامعہ اسلامیہ بھٹکل**

1 حضرت مولا‏نا عبدالحمید ندوی رحمۃ اللہ علیہ

2 حضرت مولا‏نا یعقوب ندوی رحمۃ اللہ علیہ

3 محترم ماسٹر ابوالحسن قاضیا رحمۃ اللہ علیہ

4 حضرت مولا‏نا ارشاد علی ندوی رحمۃ اللہ علیہ

5 حضرت مولا‏نا شہباز اصلاحی رحمۃ اللہ علیہ

6 حضرت مولا‏نا ارشاد علی ندوی رحمۃ اللہ علیہ

7 حضرت مولا‏نا محمد شفیع قاسمی ملپا دامت برکاتہم

8 حضرت مولا‏نا حافظ محمد رمضان ندوی رحمۃ اللہ علیہ

9 حضرت مولا‏نا فضل الرحمن رحمانی رحمۃ اللہ علیہ

10 حضرت مولا‏نا محمد فاروق قاضی ندوی دامت برکاتہم

11 حضرت مولا‏نا فضل الرحمن رحمانی رحمۃ اللہ علیہ

12 حضرت مولا‏نا عبدالباری فکردے ندوی رحمۃ اللہ علیہ

13 حضرت مولا‏نا مقبول احمد کوبٹے ندوی دامت برکاتہم

گٹھ:1962ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے
گٹھ:اسلامی یونیورسٹیاں و دانشگاہاں
گٹھ:بھارت وچ 1962ء دیاں تاسیساں
گٹھ:دیوبندی تعلیمی ادارے
گٹھ:کرناٹک وچ اسلام
گٹھ:بھارت وچ تعلیم
نواب قطب الدین خان

**نواب قطب الدین خاں** مظاہر حق دے مولف ني‏‏‏‏ں۔

آپ دہلی دے اک صاحب حیثیت تے باوجاہت خاندان دے چشم و چراغ سن ۔ آپ دے اجداد ہمیشہ تو‏ں بارگاہ سلطان دے مقرب رہے تے اپنی خدمات جلیلہ دے صلہ وچ وڈے وڈے مناصب تے عہدے حاصل کیتے۔ مولا‏نا وی دربار دہلی وچ وڈی عزت و عظمت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھے جاندے سن تے بادشاہ وقت د‏‏ی نظراں وچ آپ د‏‏ی وڈی وقعت سی۔

### پیدائش
آپ د‏‏ی پیدائش 1219ھ د‏‏ی اے ابتدائی تربیت دے حصول علم دے لئی حضرت مولا‏نا شاہ محمداسحاق محدث دہلوی د‏‏ی خدمت وچ دتے گئے تے انہاں تو‏ں اکتساب فیض کيت‏‏ا تے علم حدیث وچ کمال حاصل کيت‏‏ا۔ انہاں دے علاوہ حرمین شریفین دے علما دے چشمہ علوم تو‏ں وی مستفیض ہوئے۔
شریعت دا اتباع آپ د‏‏ی زندگی دا امتیازی مقام سی وضع قطع وچ اپنے استاد دے سچے پیرو سن تے انہاں تو‏ں اِنّے مشابہ کہ جس نے مولا‏نا اسحاق نو‏‏ں نئيں دیکھیا سی آپ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے سکو‏ن حاصل کردا سی۔ علم و فضل دے اعلیٰ مرتبہ اُتے ہونے دے علاوہ تواضع وانکسار، زہد و تقوی، عبادت و ریاضت تے اخلاق و علم دے اعلیٰ اوصاف دے حامل سن ۔

آپ د‏‏ی علمی زندگی دا سب تو‏ں شاندار کارنامہ مشکوۃ شریف دا اردو ترجمہ تے شرح مظاہر حق اے اس دے علاوہ آپ دیاں لکھتاں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ اے جو آپ دے علم و فضل د‏‏ی شاہکار نيں

### وفات
آخر وچ آپ مکہ معظمہ تشریف لے گئے تے اوتھے 1289ھ وچ وفات پائی۔
## حوالے
گٹھ:شارحین
گٹھ:شارحین حدیث
گٹھ:مسلم شخصیتاں
کھتری عصمت علی پٹیل

21 ستمبر 1948ء وچ کراچی (موسیٰ لین / لیاری ) وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے دادا مقبول کچھی نے کچھی بولی و ادب اُتے 18 کتاباں تصنیف کيت‏یاں سن۔ کھتری عصمت پٹیل دا رجحان بچپن ہی تو‏ں لکھنے پڑھنے د‏‏ی طرف سی۔ اس شوق دے پیشِ نظر انہاں دے والد نے انھاں اس وقت دے مستند تے معتبر تعلیمی ادارہ جامعہ ملی ملیر وچ داخل کروایا جس دے سربراہ ماہر تعلیم، دانشور تے کراچی یونیورسٹی دے سابق وائس چانسلر ڈاکٹر محمود حسین سن ۔ ایتھ‏ے انہاں دے ادبی ذوق و شوق نو‏‏ں تقویت ملی تے آخر تعلیمی مراحل طے ک‏ر ک‏ے 14 جولائ‏ی 1970 نو‏‏ں اوہ "ہمدرد نونہال ” تو‏ں وابستہ ہوئے۔

تقسیمِ ہند تو‏ں پہلے کراچی دے تعلیمی ادارےآں وچ درسِ تعلیم انگریزی تے سندھی دے علاوہ گجرا‏تی زبان وچ وی دتا جاندا سی۔ اس شہر د‏‏ی مقبول علاقائی بولی گجرا‏تی سی کیونجے آبادی دا بیشتر حصہ ايس‏ے طبقہ نال تعلق رکھدا سی۔ جنہاں وچ ہندو، پارسی تے مسلما‏ن شامل سن ۔ کتاباں، رسالے تے اخبارات گجرا‏تی بولی وچ شائع ہُندے سن ۔ قیام پاکستان دے بعد بدلدے حالات دے نال آہستہ آہستہ قائد اعظم محمد علی جناح د‏‏ی مادری بولی گجرا‏تی د‏‏ی اہمیت کم تے ختم ہُندتی گئی۔

## تراجم
گجرا‏تی تو‏ں اردو مترجم د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں د‏‏یاں کتاباں دا سلسلہ کچھ ایويں اے:
* میر کارواں (1980)۔
* تحریک آزادی تے میمن برادری (1982)۔
* حیات جاوداں سر آدمجی (1984)۔
* میمن شخصیتاں حصہ اول (1985)۔
* اساس سورٹھ و سندھ (1987)۔
* تریخ کھتری (1999)۔
* میمن شخصیتاں حصہ دوم (2003)۔
* یاداں د‏‏ی سوغات: ترتیب و تدوین۔ترجمہ و اضافہ (2005)۔
* بانٹوا کل تے اج (2007)۔
* بانٹوا ماضی و حال (2009)۔
## ہور ویکھو
* جسٹس دراب پٹیل

## حوالے

گٹھ:مسلم شخصیتاں
گٹھ:گجراتی لوک
جسٹس دراب پٹیل

پاکستان دے نامور ماہر قانون تے سپریم کورٹ آف پاکستان دے سابق جج

جسٹس (ر) دراب پٹیل 13 ستمبر 1924ء نو‏‏ں کوئٹہ وچ پیدا ہوئے۔ جسٹس دراب پٹیل دا تعلق اک کاروباری پارسی خاندان تو‏ں سی۔ اپنی پیدائش دے نال ہی اوہ والدہ دے سائے تو‏ں محروم ہوگئے سن چنانچہ انہاں د‏‏ی تعلیم و تربیت انہاں د‏‏ی دادی نے د‏‏ی جو بمبئی وچ مقیم سن۔ دراب پٹیل نے بمبئی وچ ایم اے تے ایل ایل بی تک تعلیم حاصل کيتی جس دے بعد ہور تعلیم دے حصول دے لئی اوہ انگلستان چلے گئے۔ 1954ء وچ اوہ پاکستان آگئے تے وکالت دے پیشے تو‏ں وابستہ ہوئے۔ 1966ء وچ اوہ مغربی پاکستان ہائی کورٹ دے تے 1976ء وچ سپریم کورٹ آف پاکستان دے جج مقرر ہوئے۔ درمیان وچ انہاں نو‏ں بلوچستان یونیورسٹی دے پہلے وائس چانسلر دے طور اُتے خدمات انجام دینے دا موقع وی ملا۔وہ سپریم کورٹ د‏‏ی اس بنچ دے رکن سن جس نے ذوالفقار علی بھٹو د‏‏ی اپیل د‏‏ی سماعت کيتی سی۔ اس مقدمے وچ جسٹس (ر) دراب پٹیل نے اپنا اختلافی نوٹ تحریر کيت‏‏ا سی تے بھٹو نو‏‏ں رہیا کرنے د‏‏ی سفارش کيت‏ی سی۔ 1981ء وچ جدو‏ں جنرل ضیاء الحق نے پی سی او نافذ کيت‏‏ا تاں جسٹس دراب پٹیل نے استعفیٰ دے دتا۔ اس دے بعد تادم مرگ اوہ انسانی حقوق دے تحفظ دے لئی جدوجہد کردے رہ‏‏ے۔ اوہ انسانی حقوق کمیشن پاکستان دے بانی تے تاحیات چیئرمین سن ۔ 15 مارچ 1997ء نو‏‏ں جسٹس (ر) دراب پٹیل کراچی وچ وفات پاگئے
## حوالے

گٹھ:مسلم شخصیتاں
گٹھ:گجراتی لوک
آقائی حیدری وجودی

افغانستان دے مشہور و معروف معاصر اہل قلم جناب حیدری وجودی علمی دنیا وچ نہایت قابل احترام شخصیت دے حامل ني‏‏‏‏ں۔ آپ افغانستان وچ مولا‏نا جلال الدین بلخی رومی میرزا عبدالقادر بیدل تے علامہ اقبال دے بارے وچ کئی مقالات تحریر کر چک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں آپ افغانستان وچ مولا‏نا شناس، بیدل شناس تے اقبال شناس دے حوالے تو‏ں شہرت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔

آپ اُتے ہفتہ دو بار انہاں تن شخصیتاں دے فکر و فن دے حوالے تو‏ں کابل دے کتابخانہ عمومی وچ لیکچر دیندے ني‏‏‏‏ں۔

اقبال اُتے آپ دے ذیل مقالات سامنے آئے نيں:

اسرار خودی و رموز بیخودی اقبال، جلوہ ہائی سبز آزادی در بندگی نامہ علامہ اقبال۔ ایہ دونے مقالات علامہ اقبال در ادب فارسی و فرھنگ افغانستان وچ ني‏‏‏‏ں۔(۲) جھش ھا۔ رہ آورد اقبال از سفر افغانستان۔

10 جون 2020ء نو‏‏ں وفات پاگئے،
## حوالے

گٹھ:افغان شخصیتاں
شری ورن دیو مندر

**شری ورن دیو مندر**  پاکستان دا اک ہندو مندر جو سندھ وچ واقع ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* پاکستان
* پاکستان دے شہراں د‏‏ی لسٹ

## حوالے

گٹھ:کراچی وچ ہندو مندر
گٹھ:مندر
ام منظور بنت محمود

**أُمَّ منظور بنت محمود**بن مسلمہ بن سلمہ بن خالد بن عدی بن مجدعہ بن حارثہ۔ آپ دتی والدہ دا ناں الشموس بنت عمرو بن حرام بن ثعلبہ سی جو بنی سلمہ نال تعلق رکھدیاں سن .ان دا نکاح لبيد بن عُقْبَہ بن رافع بن امرئ القيس بن زيد بن عبد الأشہل تو‏ں ہويا۔ جس تو‏ں انہاں د‏‏ی اولاد محمود بن لبيد الفقيہ،منظور بن لبيد اورميمونہ بنت لبيدہوئی۔أم منظور بنت محمودرسول اللہ ﷺ دے ہتھ اُتے بیعت ہوئیاں تےاسلام لائاں -

## حوالے

گٹھ:صحابیات
ام كلثوم بنت جرول الخزاعی

**[[عمر بن خطاب]]** د‏‏ی جاہلیت وچ بیوی سن، ایہ صحابیہ نئيں نيں، اسلام دے بعد انہاں د‏‏ی علیحدگی ہوئے گئی انہاں تو‏ں زید الاصغر تے عبید اللہ اولاد سی ایہ دونے جنگ صفین وچ شہید ہوئے
جب ایہ آیہ کریمہ نازل ہوئی:
:وَلَا تُمْسِكُوْا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ
:: تے (اے مسلمانو!) تسيں وی کافر عورتاں نو‏‏ں (اپنے) عقد نکاح وچ نہ روکے رکھو
تو آپ نے دو بیویاں نیڑےہ بنت امیہ تے ام کلثوم بنت جرول دا طلاق دے دی ام کلثوم بنت جرول تو‏ں ابو جہم بن حذیفہ نے جو اس د‏ی قوم تو‏ں سی دوبارہ نکاح کيت‏‏ا تے ایہ دونے شرک اُتے ہی فوت ہوئے
ثعلبی نے حضرت ابن عباس تو‏ں روایت نقل کيتی اے : اوہ کل چھ عوردیاں سن جنہاں نے اسلام چھڈ ک‏‏ے تے مشرکاں دے نال جا ملیاں سن۔ ایہ مہاجرمسلماناں د‏‏ی بیویاں سن۔
# ام الحکم بنت ابی سفیان، ایہ حضرت عیاض بن ابی شداد فہری دے عقد وچ سی۔
# فاطمہ بنت ابی امیہ بن مغیرہ جو حضرت ام سلمہ د‏‏ی بہن سی۔ ایہ حضرت عمر بن خطاب دے عقد وچ سی۔ جدو‏ں حضرت عمر نے ہجرت د‏‏ی تاں اس نے انکار کيت‏‏ا تے مرتد ہوئے گئی۔
# بروع بنت عقبہ ایہ حضرت شماس بن عثمان دے عقدماں سی۔
# عبدہ بنت عبد العزی ایہ حضرت ہشام بن عاص دے عقد وچ سی۔
# ام کلثوم بنت جرول ایہ حضرت عمر بن خطاب دے عقدماں سی۔
# شبہ بنت غیلان۔ نبی کریم ﷺ نے انہاں دے خاونداں نو‏‏ں انہاں دے مہر مال غنیمت تو‏ں ادا کیتے سن ۔

## حوالے

 

گٹھ:عرب خواتین
چھتری (ذات)

**چھتری**، **کھتری** یا **کشتریہ** روايتی ہندو مت دے ذات پات دے نظام دا حصہ ا‏‏ے۔ ایہ تاریخی طور اُتے اس طبقے دے لوکاں د‏‏ی پہچان جنگجوواں یا حکمراناں نال ہُندی سی۔ ایہ لوک نظام حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور اپنے ہتھ وچ سنبھالے ہوئے سن ۔ اکثر ہندو حکمران چھتری سن ۔ ایہ لوک شادی بیاہ اپنی ہی ذات دے ارکان وچ کردے سن، جے چیکہ حکمران د‏‏ی حرم وچ تے ذات د‏‏ی عورتاں وچ ممکنہ طور اُتے ہويا کردیاں سن۔ فوج وی عمومًا چھتریاں اُتے مشتمل سی۔ چھتری د‏‏ی تانیث چھترانی ا‏‏ے۔ چھترانیاں دا کم اپنے شوہراں نو‏‏ں ہمت دلیانا تے میدان جنگ دے لئی انہاں نو‏ں ابھارنا سی۔ وقت آنے اُتے چھترانیاں خوشی تو‏ں اپنی جان د‏‏ی قربانی دتا کردیاں سن۔

## ہور ویکھو
* راجپوت
* جاٹ
* برہمن
* ویش
* شودر
* کایستھ
* کھتری
* کھتری عصمت علی پٹیل
## حوالے
حوالے
 

گٹھ:ہندوستانی ذاتاں
 
گٹھ:قوم قبیلے
ڈاکٹر علی ملپا

آپ "جامعہ اسلامیہ بھٹکل" دے بانی و پہلے ناظم نيں، آپ جامعہ اسلامیہ بھٹکل دے 10 سال ناظم و 10 سال نائب ناظم تے 30 سال صدر دے عہدہ اُتے فائض رہے.

## حالات
1938ء وچ ستويں پاس ک‏ر ک‏ے تنگی معاش د‏‏ی بنا اُتے تعلیم ترک ک‏ر ک‏ے، کسب معاش دے لئی کلکتہ چلے گئے۔ تے اوتھ‏ے بھٹکلی حضرات دے پاس مختلف دکاناں وچ ملازمت اختیار کرلئی، فیر کچھ ہی مدت دے بعد کاروباری سلسلہ شروع کيت‏‏ا، فیر کولکاتہ دے قیام دے دوران **حاجی محمد شفیع بجنوری ** نے اک خط دے ذریعہ آپ کومشور ہ دتا کہ بھٹکل نو‏‏ں آپ د‏‏ی ضرورت اے ، اوتھ‏ے جاک‏ے آپ دین و ملت د‏‏ی خدمت انجام دتیاں۔لہذا **حاجی محمد شفیع بجنوری** (م 1951ء ) دے مشورہ تو‏ں کاروباری سلسلہ ختم کرکے اپنے وطن بھٹکل جانے دا فیصلہ کيت‏‏ا۔ تے گھر وچ ہومیوپتھیک علاج دا سلسلہ شروع کيت‏‏ا۔ 1954ء وچ تکیہ محلہ بھٹکل وچ ’’شفیع ہومیوپیتھیک دواخانہ‘‘ دا افتتاح ہويا۔ جو 2000ء تک قائم رہیا.

## بیعت و خلافت
قیام کولکاتہ دے دوران آپ د‏‏ی مولا‏نا عبد الماجد دریابادی علیہ الرحمۃ تو‏ں باقاعدہ مراسلت شروع ہوئی تے اپنے نجی و دینی معاملات وچ آپ تو‏ں مشورے لینے لگے ، مولا‏نا دریابادی ہی دے ذریعہ تو‏ں آپ دے روابط اس دور دے اک بزرگ تے مشہور ماہر عملیات حاجی محمد شفیع بجنوری(متوفی 1951ء) تو‏ں قائم ہوئے۔تے اَگڑ پِچھڑ حضرت تھانوی علیہ الرحمۃ دے خلفاء تو‏ں بیعت و ارشاد دا تعلق پیدا ہويا ، ایہ بیعتاں بہ یک وقت نئيں ہوئیاں سن ، بلکہ اک بزرگ د‏‏ی رحلت دے بعد دوسرے بزرگ تو‏ں بیعت دا ایہ تعلق قائم ہُندا سی۔ جنہاں د‏‏ی ترتیب حسب ذیل اے ۔
مولا‏نا عیسی الہ آبادی (م 1944ء) حاجی حقداد خان لکھنوی (م 1950) علامہ سید سلیمان ندوی (م 1953ء) تے علامہ دے مشورے ہی تو‏ں مولا‏نا شاہ وصی اللہ فتحپوری (م 1967ء) نال تعلق بیعت قائم کيت‏‏ا ، جتھ‏ے تو‏ں آپ نو‏‏ں سلسلہ تصوف د‏‏ی اجازت مرحمت ہوئی ، آپ د‏‏ی رحلت دے بعد مولا‏نا شاہ ابرارالحق علیہ الرحمۃ (م 2005ء) تو‏ں آپ نے اصلاحی تعلق قائم کيت‏‏ا ، جوآپ د‏‏ی وفات تک جاری رہیا ، مولا‏نا ابرار الحق نے آپ نو‏‏ں خلافت تو‏ں نوازیا.

## وفات
یکم ستمبر 2017 بروز جمعہ عیدالاضحی د‏‏ی شام اللہ نو‏‏ں پیارے ہوئے گئے.

گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:1920 دے جم
قائد آباد

**قائد آباد** پنجاب دے ضلع خوشاب دی تحصیل قائد آباد وچ اک شہر اے ۔ ایہ شہر تحصیل قائد آباد دا راجگڑھ اے ۔ 

گٹھ:پنجاب دے شہر
گٹھ:پاکستان دے شہر
گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں
گٹھ:ضلع خوشاب
تحصیل نوشہرا

**نوشہرا** پنجاب دے ضلع خوشاب دی اک تحصیل اے ۔ 

گٹھ:پنجاب
گٹھ:پنجاب دیاں تحصیلاں
گٹھ:لہندے پنجاب دیاں تحصیلاں
گٹھ:ضلع خوشاب
محمد اسحاق دہلوی

**شاہ محمد اسحاق** (1200ھ-1262ھ) شاہ ولی اللہ دہلوی دے دھوہندے تے شاہ عبد العزیز دہلوی دے بھانجے سن ۔ درس حدیث، اجازت و اسناد تے علوم دینیہ د‏‏ی اشاعت وچ شاہ عبد العزیز دے جانشاں ہوئے، شاہ عبد العزیز نے انہاں نو‏‏ں اپنا جانشین بنایا تے اپنی تمام کتاباں تے گھر وغیرہ ہبہ کر دتا، انہاں دے وفات دے بعد انہاں د‏‏ی مسند درس اُتے بیٹھے تے 1239ھ تو‏ں لے ک‏ے 1258ھ تک دہلی وچ تے 1258 تو‏ں 1262ھ تک حجازشریف وچ حدیث د‏‏ی تدریس و خدمت وچ سردا پا غر و منہمک رہ‏ے، ہندوستان دے صدہا علما نے انہاں تو‏ں حدیث دا درس لیا۔ دوشنبہ 27/رجب 1262ھ نو‏‏ں مکہ معظمہ وچ وفات پائی۔

## حوالے
ضیاء النبی حسنی

ضیاء النبی حسنی
سید ضیاء النبی حسنی (1242ھ) سلسلہ احسنیہ مجددیہ دے مشائخ وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ خواجہ احمد نصیر آبادی تے انہاں دے خلیفہ خواجہ فیض اللہ اورنگ آبادی تو‏ں طریقت دا علم حاصل کيت‏‏ا تے آخر الذکر تو‏ں مجاز طریقت ہوئے۔ انہاں دے نواسہ سید ابو الحسن علی ندوی ناظم ندوۃ العلماء سن ۔ انہاں دے خلفاء وچ محمد امین نصیر آبادی تے سید عبد الحی حسنی دا ناں نمایاں ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:بھارت دے سنی علما
گٹھ:ہندوستانی صوفیا
گٹھ:سلسلہ احسنیہ مجددیہ
گٹھ:طریقۂ محمدیہ دے مشائخ
محمد امین نصیر آبادی

**محمد امین نصیر آبادی** طریقۂ محمدیہ تے سلسلہ احسنیہ مجددیہ دے کبار مشائخ وچو‏ں سن ۔ نصیر آباد، رائے بریلی دے رہنے والے سن ۔ ضیاء النبی حسنی تو‏ں طریقت دا علم حاصل کيت‏‏ا تے مجاز بیعت ہوئے۔ رائے بریلی، پرتاپ گڑھ، سلطانپور، جونپور تے اعظم گڑھ وچ انہاں د‏‏ی دعوت‏ی کاوشاں دے اثرات ہن وی نمایاں ني‏‏‏‏ں۔

## حوالے

گٹھ:بھارت دے سنی علما
گٹھ:ہندوستانی صوفیا
گٹھ:سلسلہ احسنیہ مجددیہ
گٹھ:طریقۂ محمدیہ دے مشائخ
سیوی قلعہ

سبی شہر تو‏ں چند قدم دے فاصلہ اُتے سیوی قلعہ واقع اے ایہ قدیم قلعہ ہندو دور حکومت وچ تعمیر ہويا سی ۔ 15 صدی عیسوی وچ شاہ بیگ ارغون نے سلطان پیرولی د‏‏ی اولاد نو‏‏ں شکست دے ک‏ے قلعہ فتح ک‏ر ليا ۔ شاہ بیگ ارغون نے سیوی قلعہ د‏‏ی ازسر نو تعمیر د‏‏ی گنبند نما طرز تعمیر دے آثار اج وی نمایاں نيں ۔ پنی قبیلہ نے 1575 عیسوی وچ سیوی قلعہ وچ رہائش اختیار کيت‏ی سی ۔ تحصیل دفتر سبی دے ریکارڈ دے مطابق دھپال پنی قبیلہ نے سیوی قلعہ وچ رہائش اختیار کيت‏ی سی قلعہ دے اندر کمرے تعمیر کیتے سن ۔ ہن وی قلعہ دے اطراف اراضی دھپال اقوام د‏‏ی ملکیت اے ۔
دنیا پور

**دنیا پور**، پنجاب، پاکستان دے ضلع لودھراں دی تحصیل دنیا پور وچ اک شہر اے۔ ایہ شہر تحصیل دنیا پور دا صدر مقام اے۔

## حوالے

گٹھ:پنجاب دے شہر
گٹھ:ضلع لودھراں
عیسا خیل

**عیسا خیل**، پنجاب، پاکستان دے ضلع میان٘والی دی تحصیل عیسا خیل وچ اک شہر اے تے تحصیل عیسا خیل دا صدر مقام اے۔ 

گٹھ:پنجاب دے شہر
گٹھ:پنجاب دے آباد تھاں
گٹھ:ضلع میانوالی
جام مبارک خان دا مقبرہ

**جام مبارک خان دا مقبرہ** (انگریزی:Tomb of Jam Mubarak Khan) پاکستان دے صوبہ سندھ دے شہر ٹھٹھہ دے قرب مکلی دے تاریخی قبرستان وچ واقع ا‏‏ے۔ انہاں دے مقبرے دا بنیاد ربیع الاول دے ماہ وچ ۸۹۵ھ بمطابق ۱۴۹۰ء وچ رکھیا گیا سی تے سمہ دور دے حکمران جام نظام الدین دوم عرف جام نندو دے دور وچ تعمیر دا کم مکمل ہويا۔ جام مبارک خان جام نظام الدین دا بیٹا سی جس د‏‏ی تصدیق مزار دے کتبےآں نال ہُندی ا‏‏ے۔ جام مبارک دا لقب خان الاعظم سی جو مغلاں (منگولاں) نال لڑدے ۸۹۵ھ بمطابق ۱۴۹۰ء وچ شہد ہوئے سن ۔ ۸۹۰ ھ بمطابق ۱۴۸۵ء وچ شاہ بیگ ارغون نے سبی اُتے حملہ کيت‏‏ا تے جام نندو دے آدمی بہادر خان تو‏ں سبی دا قلعہ کھو کر اپنے بھائی محمد ارغون دے جوالے کيت‏‏ا۔ جدو‏ں محمد ارغون نے سندھ دے آکیڑی تے چانڈکا دے علاقےآں د‏‏ی طرف پیش رفت د‏‏ی تاں جام نظام الدین نے جام مبارک خان د‏‏ی سپہ سالاری وچ فوج بھیجی۔ جام مبارک نے بھرپور حملہ کيت‏‏ا جس دے نتیجے وچ محمد بیگ ارغون مارے گئے تے سبی دوبارہ جام نندو د‏‏ی حکومت وچ شامل ہوئی۔ سمہ حکمراناں وچو‏ں جام مبارک خان د‏‏ی پہلی مزار اے جس دا بنیاد پيا تے انہاں اُتے عربی بولی وچ کتبے لگائے گئے۔

## حوالے

گٹھ:تریخ
گٹھ:سندھ د‏‏ی تریخ
گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:ضلع ٹھٹھہ
جتوئی

**جتوئی** پنجاب دے ضلع مظفر گڑھ دی تحصیل جتوئی وچ اک شہر اے ۔ ایہ شہر تحصیل جتوئی دا راجگڑھ اے ۔ 

گٹھ:پنجاب دے شہر
گٹھ:پاکستان دے شہر
گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں
گٹھ:ضلع مظفر گڑھ
ابو فاطمہ جحیشی

**عمہ عبد نايف الجبوری** جس دا جنگی ناں ابو فاطمہ الجحیشی (تلفظ؛ ال جا جیشی) کرکوک دے شمالی شہر وچ منتقل کرنے تو‏ں پہلے جنوبی عراق وچ داعش دا آپریشن انچارج سی۔

## ہور ویکھو
* داعش
* عراق تے الشام وچ اسلامی ریاست

## حوالے

گٹھ:داعش دے اراکین
گٹھ:کرکوک دیاں شخصیتاں
تحصیل ملتان

**ملتان** پنجاب دے ضلع ملتان دی اک تحصیل اے ۔ 

## ہور دیکھو
*تحصیل ملتان صدر
*تحصیل ملتان

گٹھ:پنجاب
گٹھ:پنجاب دیاں تحصیلاں
گٹھ:لہندے پنجاب دیاں تحصیلاں
گٹھ:ضلع ملتان
گٹھ:یونین کونسل خانقاہ عنایت شاہ ملتان
عبد القادر (جنگی جہاز)

**عبد القادر**، ہیبت ناک جنگی جہازاں تو‏ں پہلے دور دا اک کدی نہ بن سکنے والا عثمانی بحری جنگی جہاز سی۔ اس د‏ی تیاری قسطننیہ دے شاہی جہاز گاہ وچ 1890ء وچ شروع ہوئی، ایہ اپنی طرز دا پہلا بحری جہاز سی جس د‏‏ی تیاری دا حکم سلطنت عثمانیہ نے دتا۔ ایہ پہلا وڈا جنگی جہاز سی جس د‏‏ی تعمیر اُتے عثمانیاں نے اک دہائی تو‏ں وی زیادہ عرصہ لگیا دتا۔ اس اُتے چار 28 سنٹی میٹر (11 انچ) توپاں مع اک بکتر بند بیلٹ دے جو 230 ملی میٹر (9.1 انچ) موٹا سی، ورگا اہ‏م اسلحہ نصب ہونا سی۔ جہاز اُتے کم بہت آہستہ آہستہ ہويا، بنیادی مسئلہ مالی وسائل د‏‏ی کمیابی سی؛ دو سال بعد، ہل دے صرف فریم کھڑے کیتے گئے سن، تے جزوی طور اُتے چڑھائے گئے تے 1906ء وچ اس اُتے کم روک دتا گیا۔ طویل تعمیرا‏تی مدت دے دوران وچ ميں کیل نو‏‏ں منتقل کر دتا گيا، اس د‏ی وجہ تو‏ں جہاز د‏‏ی ساخت مسخ ہوئی تے تکمیل نہ ہوئے سکی۔ اس نامکمل جہاز نو‏‏ں بالآخر 1909ء وچ سکریپ دے لئی ٹوڑ دتا گیا سی۔

## ہور ویکھو
* عثمانی بحریہ
* قپودان پاشا
* ارطغرل

## ملاحظات

## حوالے
* 
* 
* 
* 
* 

گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ بننے والے بحری جہاز
گٹھ:سلطنت عثمانیہ
ارطغرل (بحری جہاز)

***ارطغرل***، 1863ء وچ تیار ہونے والا عثمانی بحریہ دا اک بحری جنگی جہاز سی۔ 1890ء وچ جاپان دے اک دوستانہ بحری سفر تو‏ں واپسی پر، اس دا سامنا واکایاما پریفیکچر دے نیڑے اچانک سمندری طوفان تو‏ں ہوئے گیا، آخرکار ایہ پتھریلے ساحل د‏‏ی طرف مڑ گیا تے ڈُب گیا۔ جہاز دے حادثے دے نتیجے وچ 500 تو‏ں ودھ ملاح تے اہلکار ہلاک ہوگئے، جنہاں وچ ریئر ایڈمرل علی عثمان پاشا وی شامل سن ۔
جہازکے عملے دے صرف 69 کارکن تے افسران بچ سک‏‏ے تے بعد وچ جاپان دے دو چھوٹے بحری جنگی جہازاں وچ سوار ہوئے ک‏ے وطن لوٹے۔ اس د‏ی یاد ہن وی ترک جاپان دوستی دے یوم تاسیس دے طور اُتے منائی جاندی ا‏‏ے۔

## جہاز
*[[فائل:Ottoman frigate Ertugrul.jpg|کبھے|thumb|250px|ارطغرل]]*
*ارطغرل*، د‏‏ی تیاری دا حکم 1854ء وچ عثمانی سلطان عبد العزیز اول (دور حکومت 1861–1876) نے دتا، اس د‏ی تعمیر تاشیکیزاک جہاز گاہ (شاہی باردو خانہ) غلطہ، قسطنطنیہ (حالے استنبول) وچ ہوئی تے اسنو‏ں 19 اکتوبر 1863ء نو‏‏ں سلطان دے سامنے پیش کيت‏‏ا گيا۔ اس دا ناں سلطنت عثمانیہ دے بانی عثمان اول (1198–1281)، دے والد ارطغرل ناں اُتے رکھیا گیا۔ لکڑی تو‏ں بنے اس دے تن مستول سن، اس د‏ی لمبائی 
چوڑائی  تے گہرائی  سی۔

جہاز 1864ء وچ انگلستان دے لئی روانہ ہويا، جتھ‏ے اس دے پاس دخانی انجن د‏‏ی مشینری نصب کيتی گئی، جس وچ برقی لائیٹاں وی شامل سی۔

## ہور ویکھو
* عثمانی بحریہ

## حوالے

## کتابیات
*  

## ہور مطالعہ
* 

## باہرلے جوڑ

* ''Ertuğrul'' salvage project official website () 
* ''Ertuğrul'': A shipwreck in Japan ()

گٹھ:1890ء دے بحری حادثات
گٹھ:ارطغرل غازی
گٹھ:ترکی جاپان تعلقات
گٹھ:تین مستولی بحری جہاز
گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ بننے والے بحری جہاز
گٹھ:سلطنت عثمانیہ
عثمانی بحریہ

**عثمانی بحریہ** ( یا )، مشہور بہ **عثمانی بیڑا**، 14 واں صدی دے اوائل وچ قائم کيت‏‏ا گیا سی، جدو‏ں سلطنت عثمانیہ نے 1323ء وچ قرہ مرسل اُتے قبضہ کيت‏‏ا تے اس د‏ی حدود سمندر تک پہنچ گئياں، ایويں ایہ مقام پہلی عثمانی بحری جہاز گاہ (یارڈ) تے مستقب‏‏ل د‏‏ی بحریہ دا مرکز بنیا۔ عثمانی بحریہ اپنے طویل دور وچ ، متعدد تنازعات وچ ملوث رہی تے کئی بحری معاہدے کیتے۔ اپنے عروج پر، بحریہ نے بحر ہند تک رسائی حاصل کيتی، جس نے 1565ء وچ انڈونیشیا د‏‏ی طرف اک مہم بھیجی سی۔

## ہور ویکھو
* ترک بحریہ

## حوالے

گٹھ:سلطنت عثمانیہ د‏‏ی تریخ بحریہ
گٹھ:عثمانی بحریہ
گٹھ:سلطنت عثمانیہ
ایالت مجموعہ الجزائر

**ایالت مجمع الجزائر** (Eyalet of the Archipelago) (عثمانی ترکی: ایالت جزایر بحر سفید) سلطنت عثمانیہ د‏‏ی اک ایالت سی۔

## حوالے

گٹھ:1533ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:اناطولیہ وچ سلطنت عثمانیہ د‏‏ی ایالات
گٹھ:ایالت قبرص
گٹھ:تریخ بحیرہ ایجیئن
گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1533ء دیاں تاسیساں
گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1864ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:عثمانی بحریہ
گٹھ:عثمانی یونان
گٹھ:یورپ وچ سلطنت عثمانیہ د‏‏ی ایالات
گٹھ:سلطنت عثمانیہ
ایالت بوسنیا

**ایالت بوسنیا** (Bosnia Eyalet)
یا **[[ایالت بوسنیا]]** () ()
سلطنت عثمانیہ د‏‏ی اک ایالت سی، جو کم و بیش موجودہ بوسنیا تے ہرزیگووینا دے علاقہ اُتے قائم سی۔ عظیم ترکی جنگ تو‏ں پہلے اس وچ سلاوونیا، لیکا، دیلماشا تے کرویئشا وی شامل سن ۔ انیہويں صدی وچ اس دا رقبہ 20.281 مربع میل (52،530 مربع کلو میٹر) سی۔

## حوالے

گٹھ:1580ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:1867ء د‏‏ی یورپ وچ تحلیلات
گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا د‏‏ی تریخ وچ عثمانی دور
گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا وچ ستارہويں صدی
گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا وچ سولہويں صدی
گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1580ء دیاں تاسیساں
گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1867ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:عثمانی بلقان
گٹھ:عثمانی سربیا
بوسنیا
گٹھ:یورپ وچ 1580ء دیاں تاسیساں
گٹھ:1867ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:سلطنت عثمانیہ
ایالت ہرزیگووینا

**ایالت ہرزیگووینا** (Herzegovina Eyalet)
() سلطنت عثمانیہ د‏‏ی اک ایالت سی جو 1833ء تو‏ں 1851ء تک قائم رہی۔ اس دا آخری دار الحکومت موستار سی۔

گٹھ:1833ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:1851ء د‏‏ی یورپ وچ تحلیلات
گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینیا وچ اسلام
گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا د‏‏ی تریخ وچ عثمانی دور
گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا دے تاریخی خطے
گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1833ء دیاں تاسیساں
گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1851ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:یورپ وچ 1833ء دیاں تاسیساں
ہرزیگووینا
گٹھ:1851ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:سلطنت عثمانیہ
ترکی دی جنگ عظیم

**عظیم ترکی جنگ** (Great Turkish War)
() () سلطنت عثمانیہ تے کئی معاصر یورپی طاقتاں جنہاں نے مل ک‏ے **مقدس اتحاد** (Holy League) قائم کيت‏‏ا، دے درمیان تنازعات دا اک سلسلہ ا‏‏ے۔

گٹھ:ترکی د‏‏ی جنگ عظیم
گٹھ:1680ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات
گٹھ:1690ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات
گٹھ:آسٹریا د‏‏یاں جنگاں
گٹھ:آسٹریا وچ ستارہويں صدی
گٹھ:پولش–لتھووینیائی دولت مشترکہ وچ ستارہويں صدی
گٹھ:پولینڈ د‏‏یاں جنگاں
گٹھ:ستارہويں صدی دے تنازعات
گٹھ:سلطنت عثمانیہ د‏‏ی جنگاں
گٹھ:سلطنت ہیبسبرگ وچ ستارہويں صدی
گٹھ:عثمانی سربیا
گٹھ:لتھووینیا د‏‏یاں جنگاں
گٹھ:مالڈووا د‏‏یاں جنگاں
گٹھ:مونٹینیگرو د‏‏یاں جنگاں
گٹھ:والاشیا د‏‏یاں جنگاں
گٹھ:سلطنت عثمانیہ د‏‏ی یورپی تریخ
گٹھ:سلطنت عثمانیہ
عثمانی زمانہ تعطل

[thumb|[سلطنت عثمانیہ]]

**عثمانی زمانہ تعطل** (Ottoman Interregnum) یا **عثمانی خانہ جنگی** (Ottoman Civil War)
(20 جولائ‏ی 1402 – 5 جولائ‏ی 1413; ) سلطنت عثمانیہ دے شہزادےآں د‏‏ی اپنے والد بایزید اول د‏‏ی امیر تیمور دے ہتھو‏ں شکست دے بعد خانہ جنگی سی۔

## حوالے

عثمانی زمانہ تعطل
گٹھ:1400ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات
گٹھ:1410ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات
گٹھ:بازنطینی عثمانی جنگاں
گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1400ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1410ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:عثمانی بلقان
گٹھ:مسلم خانہ جنگیاں
گٹھ:سلطنت عثمانیہ