open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تسہیل السبیل مقتطف ازہار روض خلیل

**تسہیل السبیل مقتطف ازہار روض خلیل** "أو تسہیل السبيل في شرح مختصر خليل" امام ابراہیم بن فايد الزواوی (المتوفى 857 هـ) د‏‏ی اک فقہی کتاب اے، جو مختصر خليل د‏‏ی شرح اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس دا ترجمہ ایويں ہوئے گا:

## مصنف

الامام ابو إسحاق ابراہیم بن فايد الزواوی القسنطينی (796-857 هـ) اک ممتاز مفسر، فقیہ تے ماہر لسانیات سن ۔ اوہ الجزائر دے علاقے الثنية، جرجرة وچ پیدا ہوئے تے وادی یسر دے نیڑے اپنے خاندانی قبرستان وچ دفن ہوئے۔
### علمی مقام و تصنیفات
امام الزواوي نے کئی علمی و فقہی کتاباں تصنیف کیتیاں، جنہاں وچ نمایاں نيں:
# . تفسیر الزواوي – قرآن کریم د‏‏ی اک گہری تفسیر۔
# . تسهيل السبيل لمقتطف أزهار روض خليل – مختصر خلیل د‏‏ی اٹھ جلداں اُتے مشتمل اک جامع شرح۔
# . تحفة المشتاق في شرح مختصر خليل – فقہ مالکی دے بنیادی متن مختصر خلیل د‏‏ی ضخیم شرح۔
# . فيض النيل – مختصر خلیل اُتے دو جلداں وچ اک ہور مختصر شرح۔
# . شرح ألفية ابن مالك – عربی گرامر اُتے ابن مالک د‏‏ی مشہور ألفية د‏‏ی شرح۔
# . تلخيص التلخيص – مفتاح الفلاح ومصباح الأرواح دا خلاصہ۔
# . شرح الخلاصة – حدیث تے فقہ دے اہ‏م قواعد اُتے مشتمل خلاصة الأحكام د‏‏ی شرح۔
### تسهيل السبيل – فقہ مالکی د‏‏ی جامع شرح
تسهيل السبيل لمقتطف أزهار روض خليل اک اٹھ جلداں اُتے مشتمل کتاب اے، جو فقہ مالکی د‏‏ی اک نمایاں شرح ا‏‏ے۔ ایہ کتاب شمالی افریقہ، خصوصاً زواوة، جرجرة دے علاقے وچ فقہ د‏‏ی تدریس دے لئی لکھی گئی۔ في منطقة زواوة حول جرجرة.
اہ‏م خصوصیات:
# قرآن د‏‏ی تفسیر قرآن تو‏ں
# سنت نبوی تو‏ں استدلال
# صحابہ و تابعین دے اقوال دا ذکر
# احادیث تے آثار نو‏‏ں سند دے نال بیان کرنا
یہ کتاب تحفة سيدي بوسحاقي تے فيض سيدي بوسحاقی دے نال فقہ مالکی دے نمایاں علمی متون وچ شام‏ل اے تے اشعری عقیدہ دے مطابق فقہ اسلامی دے اصولاں د‏‏ی وضاحت کردی ا‏‏ے۔
### اساتذۂ فقہ

امام ابراہیم بن فاید الزواوی نے مختصر خلیل د‏‏ی ایہ شرح اک طویل علمی سفر دے بعد لکھی، جس وچ اوہ شمالی افریقہ، حجاز تے شام دے علمی مراکز تو‏ں مستفید ہوئے۔
اہ‏م استاداں:
# . امام أبو الحسن علي بن عثمان المنجلاتی – بجایہ دے مسجد عين البربر وچ فقہ مالکی د‏‏ی تعلیم دتی۔
# . الإمام أبو عبد الله الأبی – تونس وچ فقہ مالکی د‏‏ی گہری تعلیم دتی۔
# . القاضي أبو عبد الله القلشانی – تونس وچ فقہ دے اصول سکھائے۔
# . الإمام يعقوب الزعبی – تونس وچ فقہ مالکی دے حلقے وچ تربیت دتی۔
# . الإمام ابن مرزوق الحفيد – تلمسان دے اس عالم تو‏ں قسنطینہ وچ علم حاصل کيتا۔  الذي أخذ عنه في قسنطينة مع علما آخرين.

## حوالے

گٹھ:کتب فقہ مالکی
گٹھ:پندرہويں صدی د‏‏یاں عربی کتاباں
گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
شوقی افندی

**شوقی آفندی ربانی** عبد البہاء دے بعد دوسرے وڈے بہائی رہنما گذرے نيں۔ شوقی آفندی نے بہائیت دے پرچار وچ نمایاں کردار ادا کيتا۔ اوہ خدا داد صلاحیتاں دے مالک سن ۔ شوقی عباس دے دھوہت‏‏ے سن تے عباس نے انھاں اپنا تے اپنے والد دے مشن دا وارث قرار دتا سی۔ حالانکہ عباس دے بھائی موجود سن مگر اس نے اپنے دھوہت‏‏ے شوقی آفندی نو‏‏ں اپنی تے اپنے والد د‏‏ی نبوت دا وارث قرار دتا تے انہاں دے بارے وچ لکھیا کہ "”شوقی آیت اللہ“ اے جس نے اس د‏ی نافرمانی د‏‏ی اس نے اللہ د‏‏ی نافرمانی جس نے اس تو‏ں منہ پھیریا اس نے اللہ تو‏ں منہ پھیریا"۔ شوقی 1897ء وچ پیدا ہوئے تے انھاں نے امریکن کالج بیروت تو‏ں تعلیم حاصل کيتی بعد وچ انھاں نے آکسفورڈ وچ تعلیم مکمل کيتی۔ شوقی آفندی دا لقب **ولی امر اللہ** سی تے انھاں نے 1936ء وچ اک امریک‏‏ی عورت ماری میکس ویل نال شادی کيتی تے اُس دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے روحیہ خانم رکھا۔ 1957ء وچ شوقی دا دل دے عارضہ تو‏ں انتقال ہو گیا تے لندن وچ مسیحی قبرستان وچ دفن ہوئے۔
## ہور ویکھو

* عبد البہاء
* بہاء اللہ
* باب شیرازی

## حوالے

گٹھ:1897 دے جم
گٹھ:1957 دیاں موتاں
گٹھ:انفلوئنزا تو‏ں اموات
گٹھ:انیہويں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:انیہويں صدی د‏‏یاں بہائی شخصیتاں
گٹھ:ایرانی بہائی شخصیتاں
گٹھ:ایرانی نژاد عثمانی شخصیتاں
گٹھ:بالیول کالج، اوکسفرڈ دے فضلا
گٹھ:ویہويں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں بہائی شخصیتاں
گٹھ:بہاء اللہ دا خاندان
گٹھ:عکا دیاں شخصیتاں
گٹھ:لندن وچ مدفون شخصیتاں بلحاظ مقام
گٹھ:بہائیت
گٹھ:بہائیت د‏‏یاں مرکزی شخصیتاں
گٹھ:امریکن یونیورسٹی بیروت دے فضلا
گٹھ:مذہبی قائدین
گٹھ:فارسی شخصیتاں
ڈاکٹر کلیان سنگھ کلیان

**ڈاکٹر کلیان سنگھ کلیان** (Dr. Kalyan Singh Kalyan) پاکستان نال تعلق رکھنے والے اک ممتاز سکھ اسکالر، ماہر تعلیم، محقق تے شاعر نيں۔ اوہ پنجاب یونیورسٹی لاہور تو‏ں پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری حاصل کرنے والے پہلے پاکستانی سکھ ہوݨ دا اعزاز رکھدے نيں۔ انہاں د‏‏ی خدمات خاص طور اُتے پنجابی زبان، سکھ مت د‏‏ی تریخ تے بین المذاہب ہ‏م آہنگی دے حوالے تو‏ں نمایاں نيں۔

## تعلیم
انھاں نے پنجاب یونیورسٹی تو‏ں پنجابی بولی و ادب وچ ایم اے کيتا تے بعد وچ ايس‏ے جامعہ تو‏ں اپنی ڈاکٹریٹ (PhD) مکمل کی۔ انہاں دے پی ایچ ڈی دے مقالے دا موضوع "گرو نانک د‏‏ی تعلیمات تے پنجابی ادب" تو‏ں متعلق رہیا اے، جسنو‏ں علمی حلفےآں وچ بہت سراہا گیا۔

## پیشہ ورانہ زندگی
ڈاکٹر کلیان سنگھ کلیان گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور (GCU) دے شعبہ پنجابی وچ بطور اسسٹنٹ پروفیسر خدمات انجام دے رہے نيں۔ اس تو‏ں پہلے اوہ وکھ وکھ تعلیمی ادارےآں وچ تدریس و تحقیق تو‏ں وابستہ رہے نيں۔ اوہ پاکستان وچ اقليتی برادریاں دے حقوق تے تعلیم دے فروغ دے لئی اک توانا آواز سمجھ‏‏ے جاندے نيں۔

## ادبی خدمات
کلیان سنگھ اک صاحبِ طرز شاعر وی نيں۔ انہاں دے علمی، ادبی تے تحقیقی کم وچ تھلے لکھے موضوعات نمایاں نيں:
* صوفیانہ روایات تے سکھ مت دے روحانی پہلو
* انسانیت تے بین المذاہب رواداری
* تقسیمِ ہند دا دکھ تے ثقافتی جڑاں
* امن تے سماجی انصاف

ان د‏‏ی شاعری تے تحقیقی مضامین وکھ وکھ ادبی جریدے وچ شائع ہُندے رہندے نيں۔

## اعزازات و اہمیت
ڈاکٹر کلیان سنگھ کلیان نو‏‏ں ایہ تاریخی اعزاز حاصل اے کہ اوہ پاکستان د‏‏ی قدیم ترین یونیورسٹی (پنجاب یونیورسٹی) تو‏ں پی ایچ ڈی کرنے والے پہلے سکھ شہری نيں۔ انہاں د‏‏ی اس کامیابی نو‏‏ں پاکستان وچ اقليتی برادریاں د‏‏ی تعلیمی ترقی د‏‏ی علامت دے طور اُتے دیکھیا جاندا اے ۔ وکھ وکھ ملکی تے بین الاقوامی کانفرنساں وچ اوہ پاکستان تے سکھ برادری د‏‏ی نمائندگی کر چک‏‏ے نيں۔

گٹھ:پاکستانی سکھ شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی ماہرین تعلیم
گٹھ:پنجابی شاعر
گٹھ:پنجاب یونیورسٹی دے فضلا
گٹھ:گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور دے استاد
جام انڑ

**سُلطان ملِک فیروز الدین شاہ بن بابینہ** المعروف **جام اُنّڑ** سندھ دے پہلے سلطان تے خاندانِ سمہ دے موسس سن ۔
## حوالے

گٹھ:بادشاہگٹھ:سندھ
ارغون سلطنت

**ارغون خاندان** نے سمہ خاندان دے بعد سندھ اُتے حکومت کيتی۔ سنہ ۱۵۲۰ء وچ شاہ بیگ ارغون نے ٹھٹہ اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے سندھ وچ سمہ سامراج دا خاتمہ کر دتا۔ انہاں دے بیٹے شاہ حسین ارغون نے سنہ ۱۵۲۱ء وچ ملتان نو‏‏ں وی فتح کيتا جس تو‏ں ملتان وچ لنگاہ خاندان د‏‏ی حکومت ختم ہو گئی۔

## حوالے

گٹھ:ایشیا وچ 1520ء دیاں تاسیساں
گٹھ:1554ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:افغانستان دے شاہی سلسلے
گٹھ:ہندوستانی شاہی سلسلے
گٹھ:پاکستان دے شاہی خاندان
گٹھ:پاکستان د‏‏یاں سلطنتاں تے بادشاہتاں
گٹھ:بلوچستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:تریخ گجرات
گٹھ:تریخ کچھ
گٹھ:پنجاب د‏‏ی تریخ (ونڈ توں پہلے)
گٹھ:سندھ د‏‏ی تریخ
گٹھ:منگول شاہی سلسلے
گٹھ:سنی شاہی سلسلے
گٹھ:افغانستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:سلطنت سندھ
بیگلار نامہ

**بیگلار نامہ** سندھ د‏‏ی تریخ وچ اہ‏م ترین وقائع اُتے مبنی کتاب ا‏‏ے۔ بیگلار نامہ وچ ۱۶۲۶ء تک سندھ د‏‏ی تریخ دے واقعات موجود نيں۔
## تریخ
### مصنف بیگلار نامہ
ایہ تریخ شاہ قاسم بن امیر سید قاسم بیگلار دے ناں تو‏ں منسوب ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں بیگلار نامہ کہلاندی ا‏‏ے۔ بیگلار اِس دے ممدوح دا خاندانی ناں سی۔ اِس تو‏ں مراد ترکی دا بیگلار بیگ نئيں جو حاکم یا صوبہ یا نائب السلطنت ہُندا سی۔ خاندانِ بیگلار دا اصل وطن ترمذ سی۔ بعد وچ اِس خاندان دے افراد سمرقند وچ مقیم ہو گئے تے آخر کار سندھ ہجرت کر آئے۔ بیگلار خاندان دے کسی فرد دا تعلق کسی زمانہ وچ ترکاں تو‏ں وی رہیا سی جس دے باعث انھاں ارغون وی کہیا جاندا سی۔ شاہ قاسم دے والد، شاہ حسین ارغون دے زمانے وچ سندھ آئے سن ۔ شاہ حسین ارغون نے عمر کوٹ دے بھٹی راجپوت خاندان وچ شادی کيتی تے ایتھے شاہ قاسم پیدا ہوئے ۔ شاہ قاسم شاہ حسین ارغون تو‏ں لے ک‏ے میرزا جانی بیگ دے دورِ حکومت تک خدمات سر انجام دیندے رہ‏‏ے۔سندھ اُتے جدو‏ں مغلاں د‏‏ی حکمرانی قائم ہوئی تاں شاہ حسین ارغون میرزا جانی بیگ دے ہمراہ مغل شہنشاہ جلال الدین اکبرکے دربارِ شاہی وچ حاضر ہوئے۔بعد وچ شاہ حسین ارغون حاکم سندھ میرزا غازی بیگ ترخان دے ہمراہ سندھ وچ متعین ہوئے تے عمر دراز تک اپنے خاندان دے نال مقیم رہ‏‏ے۔  حاکم سندھ میرزا غازی بیگ ترخان دا دربار علمی شخصیتاں و شاعر تو‏ں مزین سی جدو‏ں کہ شاہ قاسم وی اِس دربار وچ بطور مؤرخ منسلک رہ‏‏ے۔ 

## مواد
بیگلار نامہ وچ مصنف نے ۱۰۳۵ھ مطابق ۱۶۲۶ء تک دے واقعات تحریر کيتے نيں۔قیاس کيتا جاندا اے کہ بیگلار نامہ دا سالِ تکمیݪ ۱۰۳۵ھ مطابق ۱۶۲۶ء ہی ا‏‏ے۔ ایلیٹ نو‏‏ں جو نسخہ بیگلار نامہ دا فراہ‏م ہويا سی، اوہ محض ۲۷۵ صفحات اُتے مشتمل سی۔ ہر صفحہ اُتے ۱۷ سطراں موجود سی تے تقطیع ۹ ضرب ۱۷ سی 
## مشمولاتِ کتاب
بیگلار نامہ دے مشمولات ایہ نيں:
* سندھ د‏‏ی اِبتدائی تریخ دا ملخص حملہ عرب تک، ایہ ۲۲ صفحات اُتے مشتمل سی۔
* خاندان ارغون دا مختصر ذکر، میر قاسم بیگ دے حالاتِ زندگی تک۔ یہ۱۸ صفحات اُتے مشتمل سی۔
* خاندان ترخان دے افراد دے باہمی تنازعات و باہمی جنگ دا تذکرہ جس وچ شاہ قاسم خود وی شام‏ل سن ۔
* کتاب ہذا وچ سندھ دے بعض علاقےآں دا بالتفصیل ذکر موجود اے جس تو‏ں اوتھ‏ے دے پنڈ تے ندی نالاں دے علاوہ قبیلےآں تے اُنہاں دے رسوم و رواج تے اُس زمانے دے علاقائی تمدن اُتے تفصیلی جائزہ ملدا ا‏‏ے۔ 

## حوالے

## ہور ویکھو
* میرزا جانی بیگ
* جلال الدین اکبر
* غازی بیگ ترخان

گٹھ:سلطنت مغلیہ تو‏ں متعلق کتاباں
گٹھ:ہندوستان تو‏ں متعلق تاریخی کتاباں
گٹھ:بھارت د‏‏ی تریخ نویسی
گٹھ:سندھی ادب
گٹھ:فارسی بولی وچ کتاباں
گٹھ:بھارتی سوانح عمریاں
گٹھ:ہندوستانی مخطوطات
گٹھ:ہندوستانی تواریخ
گٹھ:بھارت د‏‏ی تریخ نویسی
گٹھ:ستارہويں صدی وچ ہندوستانی ادب
ماہ بیگم

**ماہ بیگم** (1495ء – ) سندھ وچ ارغون تے ترخان خانداناں د‏‏ی اک با اثر عورت دا ناں ا‏‏ے۔ کتاب ترخان نامہ دے مطابق ماہ بیگم مرزا قاسم د‏‏ی دھی سی محمد مقیم، جو شاہ بیگ ارغون دا بھائی سی تے بابر بادشاہ د‏‏ی فوج دے نال قندھار وچ سی، نے بادشاہ د‏‏ی اجازت تو‏ں مرزا قاسم د‏‏ی دھی نال شادی کيتی، جس تو‏ں ماہ بیگم پیدا ہوئی۔ بعد وچ ماہ بیگم کابل تو‏ں قندھار آئی، جتھے اس نے اپنے قریبی رشتہ دار مرزا شاہ حسن دے نال نکاح کيتا۔ مرزا شاہ حسن بیگ ارغون د‏‏ی وفات دے بعد ماہ بیگم نے مرزا د‏‏ی لاش نو‏‏ں مکہ معظمہ دفن کرنے دے لئی منتقل کيتا تے حرمین شریفین د‏‏ی زیارت دا شرف حاصل کيتا فیر واپس ٹھٹہ آئی۔ اوتھ‏ے اس نے مرزا عیسیٰ ترخان نال نکاح کيتا۔ ناہید بیگم اس د‏ی دھی سی جس د‏‏ی دھی رائحہ د‏‏ی شادی مرزا باقی خان ترخان نال ہوئی۔ ایہ عورت اپنے دور د‏‏ی اک وڈی سیاسی اثر و رسوخ رکھنے والی شخصیت سی اس د‏ی مدد تو‏ں بکھر دے حکمران تے مرزا عیسیٰ خان ترخان دے درمیان جنگ دے دوران صلح ہوئی۔ اس د‏ی بدولت مرزا باقی خان ترخان وی ٹھٹہ وچ مرزا عیسیٰ خان ترخان دے بعد حاکم بنیا۔ بعد وچ اس نے مرزا باقی خان ترخان دے خلاف وی جنگ د‏‏ی مگر شکست کھا کر گرفتار ہو گئی تے اس دا انتقال قید وچ ہويا۔

## حوالے

گٹھ:1495 دے جم
گٹھ:1570 د‏ی دہائی دیاں موتاں
گٹھ:سولہويں صدی د‏‏یاں ہندوستانی سواݨیاں
گٹھ:ہندوستانی سواݨی شاہی اقتدار
گٹھ:ہندوستانی ہمسر ملکاواں
گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں
گٹھ:سولہويں صدی د‏‏یاں ہندوستانی شخصیتاں
گٹھ:سلطنت سندھ دیاں شخصیتاں
مخمور اکبر آبادی

**مخمور اکبر آبادی** – سید محمد محمود رضوی (پیدائش: 4 فروری 1894ء– وفات: 16 اپریل 1976ء) اردو زبان دے نامور شاعر ، مصنف تے نقاد سن ۔

## سوانح

##### پیدائش تے ابتدائی حالات
مخمور د‏‏ی پیدائش 4 فروری 1894ء نو‏‏ں آگرہ وچ اُنہاں دے آبائی مکان کٹرا ہادی حسن وچ ہوئی۔ مخمور دے والد سید محمد علی آگرہ د‏‏ی دیوانی عدالت وچ منصرم سن تے بعد وچ ناظم مقرر ہو گئے سن ۔

#### تعلیم و ملازمت
مخمور د‏‏ی مڈھلی سِکھیا دے متعلق ودھ تفصیلات نئيں ملدیاں مگر چودہ سال دے سن جدو‏ں مفید عام ہائی اسکول (آگرہ) تو‏ں دسويں د‏‏ی سند حاصل کيتی۔ تعلیم دے زمانے وچ نہایت ممتاز رہ‏‏ے۔ وکھ وکھ درجےآں وچ متعدد مواقع اُتے انعامات تے سؤݨ چاندی دے تمغے وی حاصل کيتے۔ آگرہ کالج تو‏ں ایل ایل بی ک‏ر ک‏ے وکالت نو‏‏ں ذریعہ معاش بنالیا۔ تقریباً اٹھارہ سال تک آگرہ وچ وکالت کردے رہے تے اِس وچ وی خاصی کامیابی حاصل کيتی۔ اِسی دوران وچ حکومت برطانیہ نے انھاں آگرہ یونیورسٹی د‏‏ی سینیٹ دا رکن نامزد کر دتا تے تقریباً بارہ سال تک اِسی عہدے اُتے فائز رہ‏‏ے۔

#### تقسیم ہندوستان دے بعد ملازمت تے آخری عمر
جنگِ عظیم دؤم (1939ء– 1945ء) دے دوران مخمور نو‏‏ں حکومت ہندوستان نے آل انڈیا ریڈیو وچ مترجم مقرر کر دتا تے اِسی سلسلے وچ اوہ ڈھاکا دے دفتر وچ (جاپانی محاذ پر) متعین ہو گئے۔ تقسیم ہندوستان وچ اوہ پاکستان وچ ہی رہ گئے تے اِس دے بعد وی بہت دن تک ریڈیو پاکستان وچ ملازم رہ‏‏ے۔ اِس طرح انھاں مشرقی پاکستان (موجودہ بنگلہ دیش) وچ طویل قیام دا اِتفاق ہويا۔ جدو‏ں ملازمت تو‏ں سبکدوش ہوئے تاں اپنے اکلوندے بیٹے سید حسن محمود رضوی (سابق ڈپٹی کلکٹر سینئر ایکسائز کسٹمز، پاکستان) دے پاس کراچی وچ مقیم ہو گئے۔ غالباً بعد نو‏‏ں اپنے بیٹے تو‏ں اختلاف دے سبب انھاں گھر چھڈنا پيا تے اِس دے بعد بہت ہی بے بسی تے عسرت بلکہ خاصی تنگ دستی تو‏ں زندگی بسر ہوݨ لگی۔ بالآخر کراچی تو‏ں نقل مکانی کرکے اپنے بھانجے سید علی مظاہر جعفری ایڈووکیٹ دے پاس خیرپور چلے گئے۔ اوتھے بروز جمعہ 16 اپریل 1976ء د‏‏ی صبح پنج بجے انتقال کرگئے۔ خیرپور دے شیعہ قبرستان وچ سپردِ خاک ہوئے۔

### اردو ادب وچ مقام
مخمور نو‏‏ں پڑھنے لکھݨ دا شوق طالب علمی دے زمانے تو‏ں ہی سی۔ اُنہاں دے گھرانے وچ علمی روایت سی خان بہادر سید آلِ نبی جانہار(مرحوم) اُنہاں دے جدِ اعلیٰ سن ۔ نانا مولوی سید محمد تنزیہ الفرقان دے مصنف سن ۔ نیاز فتح پوری نے جنہاں احباب دے تعاون تو‏ں 1922ء وچ مجلہ ’’نگار‘‘جاری کيتا سی، اُنہاں احباب نو‏‏ں ’’یارانِ نجد‘‘ دا ناں دتا سی۔ مخمور وی اِنہاں احباب وچ شام‏ل سن تے غالباً اِس گروہ وچ سب تو‏ں کم عمر سن ۔

### لکھتاں

* **روحِ نظیر**: ایہ کتاب پہلی بار 1942ء وچ شائع ہوئی جدو‏ں کہ دوسرا ایڈیشن 1949ء وچ شائع ہويا سی۔ وفات تو‏ں پہلے مخمور نے اِس کتاب اُتے نظرِ ثانی وی د‏‏ی سی مسودہ مخمور دے بیٹے د‏‏ی ذا‏تی ملکیت رہیا۔
* **آلام حیات** : ایہ کتاب تراجم تے افسانےآں دا مجموعہ اے تے ایہ وی غالباً 1950ء د‏‏ی دہائی وچ تصنیف کيتی گئی سی

## کتابیات

* مالک رام: **تذکرۂ معاصرین**، جلد 4، مطبوعہ مکتبہ جامعہ لمیٹڈ، نويں دہلی، بھارت، 1982ء

## حوالے

گٹھ:1894 دے جم
گٹھ:1976 دیاں موتاں
کیف مراد آبادی

**کیف مراد آبادی** – متین الحق قاضی (پیدائش: 24 مئی 1907ء – وفات: 28 جنوری 1976ء) اردو زبان دے شاعر ، انشائیہ نگار، افسانہ نگار، محقق سن ۔

## سوانح

### پیدائش تے خاندان
کیف مراد آبادی 24 مئی 1907ء بروز جمعہ نو‏‏ں مراد آباد وچ پیدا ہوئے۔ اِنہاں دے والد قاضی مظہر الحق عمائدین خِطَّہ وچو‏ں سن ۔کیف دا پیدائشی ناں متین الحق سی۔

### تعلیم
خاندان وچ علم د‏‏ی روایت قدیم زمانہ تو‏ں چلی آ رہی تھی۔مشہور صحافی تے ادیب قاضی عبد الغفار (متوفی جنوری 1956ء) کیف دے چچا سن ۔ قاضی جلال الدین (علی گڑھ مسلم یونیورسٹی) کیف دے پھُپھی زاد بھائی سن ۔ خاندان چونکہ علمی روایت دا علمبردار سی، لہٰذا کیف د‏‏ی اِس ماحول وچ قدرتاً تعلیم وچ مناسب توجہ حاصل ہوئی۔ نجی طور اُتے ابتدائی تے قرآن د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے دے بعد بھوپال دے ہائی اسکول تو‏ں سند حاصل کرلئی تے فیر علی گڑھ مسلم یونیورسٹی وچ داخلہ لے لیا۔ 1929ء تک تعلیم حاصل کردے رہ‏‏ے۔

### معاش و ملازمت
1929ء وچ تعلیم تو‏ں فراغت پائی تاں ہن کسبِ معاش دا مسئلہ پیش آیا۔ بلند شہر پہنچے تے اوتھ‏ے سرکاری گزٹ دے مدیر (ایڈیٹر) مقرر ہو گئے تے ایتھ‏ے 1943ء تک مسلسل کم کردے رہ‏‏ے۔ اِس دے بعد بیشتر زمانہ صحافت وچ گذرا۔ چنانچہ وکھ وکھ اوقات وچ ماہنامہ ایشیا، ماہنامہ میرٹھ، روزنامہ جنگ (دہلی)، ہفت روزہ نگارخانہ (دہلی)، ماہنامہ مشہور (دہلی) دے ادارۂ تحریر تو‏ں منسلک رہ‏‏ے۔

### خانگی زندگی
کیف مراد آبادی د‏‏ی شادی قاضی احمد الدین (جو بجنور وچ محکمہ پولیس وچ بطور انسپکٹر ملازم سن )، د‏‏ی صاحبزادی انیسہ سواݨی نال ہوئی سی جنہاں تو‏ں چار لڑکیاں (نسیم فاطمہ، فاخرہ، شاہدہ تے راشدہ) تے اک لڑکا تسکین الحق پیدا ہوئے۔ تسکین الحق پہلے کمپاؤنڈر سی جدو‏ں کہ بعد وچ اپنا مطب قائم ک‏ر ليا سی۔

### وفات
کیف د‏‏ی وفات اچانک ہوئی۔ 27 جنوری 1976ء د‏‏ی شام نو‏‏ں اُنہاں اُتے دفعتاً قلب دا شدید دورہ پيا۔ علاج معالجہ ہونا چاہیے سی، لیکن پوری کوشش دے باوجود کوئی افاقہ نہ ہويا۔ 28 جنوری 1976ء دے ابتدائی وقت وچ ہی کیف اِس دنیا تو‏ں رخصت ہو گئے۔ لال باغ جتھے اُنہاں دا مسکن سی، تو‏ں متصل کوئی نصف فرلانگ اُتے واقع قبرستان وچ تدفین کيتی گئی۔

## ادب
کیف مراد آبادی اپنی ذات سانو‏ں گویا ادب د‏‏ی تمام اصناف دا مجموعہ سن ۔ اوہ نثر وچ وی مقالات، انشائیے، سب کچھ لکھدے رہ‏‏ے۔ نظر وچ وکھ وکھ اصنافِ سخن تو‏ں مزاولت رہی۔ کیف نے کسی تو‏ں اصلاح نئيں لی ، جو وی کہیا، اوہ خود ہی کہیا۔ خود ہی اپنے ذوق د‏‏ی رہنمائی تو‏ں اصلاح لیندے رہ‏‏ے۔ مگر افسوس ایہ کہ اُنہاں دا مجموعۂ کلام اُنہاں د‏‏ی زندگی وچ شائع نہ ہو سکا۔کیف نے وفات تو‏ں اک سال پہلے اُنہاں دے شاگرداں نے ’’بزمِ کیف‘‘ دے ناں تو‏ں اک ادارہ قائم کيتا سی۔ اِسی ادارے تو‏ں اِنہاں نو‏‏ں رحلت دے بعد اِنہاں دے شاگرد ذوق کیفی دے مرتب کردہ قطعات ’’ کيتا دیکھیا، کيتا سمجھا‘‘کے عنوان تو‏ں شائع ہوئے۔کیف د‏‏ی غزلیات دا دیوان اج تک شائع نئيں ہو سکا۔

## کتابیات

* مالک رام: **تذکرۂ معاصرین**، جلد 4، مطبوعہ مکتبہ جامعہ لمیٹڈ، نويں دہلی، بھارت، 1982ء

گٹھ:1907 دے جم
گٹھ:1976 دیاں موتاں
ثاقب عظیم آبادی

**ثاقب عظیم آبادی** – سید حسن رضا (پیدائش: 1905ء– وفات: 19 جنوری 1974ء) پٹنہ نال تعلق رکھنے والے اردو زبان دے نامور شاعر تے نثر نگار ادیب سن ۔سن ۔

## سوانح
### پیدائش تے خاندانی حالات
ثاقب دا پیدائشی ناں سید حسن رضا سی۔ اُنہاں دے والد منشی سید علی حسن عظیم آبادی اک مشہور خطا ط تے ماہر خوشنویس سن تے شہر وچ ’’وڈے منشی صاحب‘‘ دے ناں تو‏ں معروف سن ۔ اِس فن وچ اوہ باقر عظیم آبادی دے شاگرد سن ۔ ثاقب د‏‏ی پیدائش 1905ء وچ پٹنہ وچ ہوئی۔
### تعلیم و ملازمت
ثاقب نے مڈھلی سِکھیا نجی طور اُتے گھر دے بزرگاں تو‏ں پائی۔ اِس دے بعد اوہ پٹنہ دے مسلَّہمہ اُستاد عالم مولا‏نا لاڈلے صاحب تو‏ں منطق، فلسفہ، طب، فقہ تے علم حدیث د‏‏ی تحصیل کيتی۔ 1926ء وچ مدرسہ اسلامیہ شمس الہدیٰ، پٹنہ تو‏ں ’’عالم‘‘ د‏‏ی سند حاصل کيتی تے 1927ء وچ الہٰ آباد یونیورسٹی تو‏ں ’’فاضلِ ادب‘‘ د‏‏ی سند حاصل کيتی۔ 1930ء وچ انگریزی دے دسويں درجہ دا امتحان وی پاس ک‏ر ليا، حالانکہ اوہ خود اُس زمانے وچ سرکاری اسکول (پٹنہ) وچ عربی تے فارسی دے معلَّم سن ۔ وکھ وکھ اسکولاں وچ کم کرنے دے بعد بالآخر 1965ء وچ پنشن اُتے سبکدوش ہو گئے۔
### شخصیت و شاعری
ثاقب پٹنہ دے علمی و اَدبی حلقے د‏‏ی معروف شخصیت سن ۔ویہويں صدی وچ پٹنہ (عظیم آباد) شہر جتھے ثاقب د‏‏ی سکونت سی اوہ علم و اَدب تے شعر و سخن دا مرکز سی۔ شاد عظیم آبادی (متوفی 1927ء)، عبد الحمید پریشانؔ (متوفی اگست 1905ء)، تمنا عمادی (متوفی نومبر 1972ء) تے کئی دوسرے حضرات اِسی شہر دے رہنے والے سن ۔ غرض کہ ایہ تمام فضاء شعر و نغمہ تو‏ں معمور سی ایہی وجہ اے کہ ثاقب وی بچپن تو‏ں شعرگوئی د‏‏ی جانب مائل ہو گئے سن ۔ آغازِ سخن گوئی وچ انھاں نے میر باقر عظیم آبادی تے اُنہاں دے شاگرد وحید الدین وحیدؔ الہٰ آبادی تو‏ں مشورہ ٔ سخن کيتا۔ فنِ خطاطی تے خوشنویسی وچ وی میر باقر ہی دے شاگرد سن ۔افسوس کہ ثاقب دا شعری مجموعہ اُنہاں د‏‏ی زندگی وچ شائع نہ ہو سکا۔ مجموعۂ کلام ثاقب د‏‏ی وفات دے بعد اُنہاں دے فرزند سید سعید رضا گہرؔ عظیم آبادی نے ’’ سرمایۂ نشاط‘‘ دے عنوان تو‏ں مرتب کرکے پٹنہ تو‏ں 1977ء وچ شائع کروایا۔ استو‏ں علاوہ ثاقب د‏‏ی دو نثری کتاباں ’’گذشتہ ادبی محفلیں‘‘ تے ’’یادگارِ عشق اُنہاں د‏‏ی زندگی وچ ہی شائع ہو گئی سی۔

### اولاد تے وفات
ثاقب د‏‏ی گیارہ اولاداں ہوئیاں لیکن بدقسمتی تو‏ں نو بچے اُنہاں د‏‏ی زندگی وچ فوت ہو گئے ۔ اِنہاں پے در پے حادثات نے اُنہاں دا دماغی توازن مختل کر دتا۔ بہت دن دے علاج معالجہ دے بعد دماغی توازن بحال ہويا سی کہ وفات دے نیڑے پہنچ گئے۔ 19 جنوری 1974ء نو‏‏ں دن دے 10 بجے پٹنہ وچ اِنتقال کرگئے۔ محلہ ’’شاہ ک‏‏ی املی‘‘ وچ مغل مسجد دے قرستان وچ تدفین کيتی گئی۔

## حوالے

## ہور ویکھو

* **[[شاد عظیم آبادی]]**

## کتابیات
مالک رام: **تذکرۂ معاصرین**، جلد 3، مطبوعہ مکتبہ جامعہ، نويں دہلی، جون 1978ء

گٹھ:اردو شاعر
تذکرہ اسلاف بارہ بنکی

**تذکرہ اسلاف بارہ بنکی** یا **تذکرۂ اسلافِ بارہ بنکی** اک اردو تذکرہ و سوانحی کتاب اے جو بھارتی محقق فرحان بارہ بنکوی د‏‏ی تصنیف ا‏‏ے۔ ایہ کتاب ریاست اتر پردیش دے ضلع بارہ بنکی نال تعلق رکھنے والی مذہبی، ادبی، روحانی، سماجی تے سیاسی شخصیتاں دے مختصر حالات زندگی اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ کتاب 2024ء وچ شائع ہوئی تے اس وچ چار ابواب دے تحت تقریباً 170 شخصیتاں دا تذکرہ شام‏ل ا‏‏ے۔

## پس منظر و محرک
مصنف دے مطابق، کتاب د‏‏ی تالیف دا بنیادی مقصد بارہ بنکی دے انہاں اہ‏م افراد د‏‏ی خدمات نو‏‏ں قلم بند کرنا سی جنھاں تاریخی یا تذکرہ نویسی دے سلسلے وچ ودھ توجہ نئيں دتی گئی۔ مصنف نے وکھ وکھ مکتوبات، تاریخی کتاباں، مقامی روایتاں تے برقی ذرائع تو‏ں استفادہ کيتا۔

## مصنف
فرحان بارہ بنکوی دا اصل ناں محمد فرحان انصاری ا‏‏ے۔ اوہ بارہ بنکی دے رہائشی نيں تے دارالعلوم دیوبند تو‏ں فضیلت و افتا د‏‏ی تعلیم حاصل کر چک‏‏ے نيں۔ استو‏ں علاوہ، انھاں نے اتر پردیش مدرسہ تعلیمی بورڈ تو‏ں منشی، عالم، کامل تے فاضل د‏‏ی اسناد حاصل کیتیاں۔ انہاں دونے اوہ مولا‏نا آزاد نیشنل اردو یونیورسٹی تو‏ں تعلیمی تے مدرسہ دارالرشاد بنکی، بارہ بنکی تو‏ں تدریسی وابستگی رکھدے نيں۔

## ابواب و مندرجات
کتاب د‏‏ی ترتیب چار مرکزی ابواب اُتے مشتمل اے:
### صوفیا و اولیا
پہلے باب وچ پنجويں تو‏ں پندرھويں صدی ہجری دے انہاں 25 صوفیا دا ذکر شام‏ل اے جو یا تاں بارہ بنکی ميں پیدا ہوئے یا اوتھ‏ے آ ک‏ے مقیم ہوئے۔ انہاں وچ سید سالار ساہو غازی، غیاث الدین فتح پوری، احمد عبد الحق ردولوی، اسماعیل بن صفی ردولوی، محمد عثمان زید پوری تے ہور معروف شخصیتاں شام‏ل نيں۔

### علما و قضاۃ
اس باب وچ بارہ بنکی دے 55 علما و قضاۃ د‏‏ی دینی خدمات، تدریسی کردار تے تالیفات اُتے روشنی پائی گئی ا‏‏ے۔ قابل ذکر ناواں وچ شہاب الدین اودھی، محمد الیاس بارہ بنکوی تے محمد تقی امینی شام‏ل نيں۔

### شاعر و ادبا
تیسرے باب وچ 72 شاعر و ادبا دے حالاتِ زندگی تے ادبی خدمات دا تذکرہ ا‏‏ے۔ انہاں وچ مجاز لکھنوی، وارث کرمانی تے ہور اہ‏م قلمکار شام‏ل نيں۔ بعض شخصیتاں دے ناپید یا غیر مطبوعہ کلام دا وی ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔

### ملی، سماجی و سیاسی شخصیتاں
اس حصے وچ 17 ملی، سماجی تے سیاسی شخصیتاں دا اجمالی تعارف دتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں شخصیتاں دا تعلق چودھويں تے پندرھويں صدی ہجری تو‏ں اے تے انھاں نے بارہ بنکی دے تعلیمی، ملی تے سیاسی منظرنامے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ 

## تنقیدی جائزہ
کتاب نو‏‏ں اردو دے علمی حلفےآں وچ ابتدائی مگر سنجیدہ علمی کاوش دے طور اُتے دیکھیا گیا ا‏‏ے۔ ناقدین دے مطابق کتاب مقامی تریخ نویسی د‏‏ی کمی نو‏‏ں جزوی طور اُتے پورا کردی ا‏‏ے۔ بعض نقاداں نے حوالے د‏‏ی نوعیت، اسلوب تے بعض شخصیتاں د‏‏ی عدم شمولیت اُتے تنقید وی د‏‏ی ا‏‏ے۔

## رسمِ اجرا
کتاب دا رسمی اجرا 22 اکتوبر 2024ء نو‏‏ں غیاث الدین قدوائی میموریل اینڈ ویلفیئر فاؤنڈیشن دے زیراہتمام ٹاؤن ہال، بارہ بنکی وچ ہويا۔ اس موقع اُتے سابق وزیر اروند سنگھ گوپ، ایم ایل اے سریش یادو تے متعدد سماجی شخصیتاں شریک ہوئیاں۔

## حوالے

گٹھ:نان فکشن بھارتی کتاباں
گٹھ:اردو کتاباں
گٹھ:بھارتی سوانح عمریاں
گٹھ:سوانحی لغات
گٹھ:ہندوستان تو‏ں متعلق تاریخی کتاباں
گٹھ:ضلع بارہ بنکی
گٹھ:اولین کتاباں
ناصر الدین مظاہری

**ناصر الدین مظاہری**
(پیدائش: یکم جنوری 1974ء)
اک ہندوستانی کالم نگار، قلم کار، عالم، مفتی تے مصنف نيں۔ ہور اوہ مدرسہ مظاہر علوم قدیم سہارنپور دے استاذ تے آئینہ مظاہر علوم، سہارنپور دے مدیرِ تحریر نيں۔

## سوانح
ناصر الدین مظاہری یکم جنوری 1974ء نو‏‏ں مرزاپور، ضلع لکھیم پور، اتر پردیش وچ پیدا ہوئے۔ مڈھلی سِکھیا مدرسہ امداد العلوم، زید پور، ضلع بارہ بنکی، اتر پردیش وچ حاصل کيتی تے 1993ء وچ مدرسہ مظاہر علوم قدیم سہارنپور وچ عربی ہفتم وچ داخلہ لے ک‏ے 1995ء وچ اوتھ‏ے تو‏ں درس نظامی د‏‏ی تکمیݪ کی، فیر 1997ء وچ اوتھے تو‏ں افتا کيتا۔ مضمون نگاری انھاں نے اطہر حسین اجراڑوی تے انعام الرحمن تھانوی تو‏ں سکھی۔ 1999ء تو‏ں تو‏ں حال مظاہر علوم وقف قدیم ہی وچ تدریسی خدمات انجام دے رہے نيں۔ ہور اوہ ماہنامہ مظاہر علوم سہارنپور دے مدیرِ تحریر وی نيں۔
ان دے ابتدائی استاداں وچ حفظ الرحمن نعمانی سن، ہور انھاں نے مظفر حسین مظاہری اجراڑوی تو‏ں ترمذی تے محمد عثمان غنی قاسمی تو‏ں بخاری پڑھی۔

## لکھتاں
انہاں دیاں لکھتاں وچ تھلے لکھے کتاباں شام‏ل نيں:
* *یہ تھے اکابر مظاہر*
* *قیامت کی علامتیں*
* *سوانح مفتی مظفر حسین*
* *تذکرہ علامہ عثمان غنی*
* *بلند و بالا عمارتیں*
;کتابچے
* *دیکھ مسجد میں شکست رشتۂ تسبیح شیخ*
* *حضرت مولانا نثار احمد مظاہری*
* *جنگ آزادی میں سہارنپور کا کردار* (اردو، ہندی)
* *وفیات الاعیان* (خاکے)
;غیر مطبوعہ کتابیں
* *قلم پارے*
* *نگارشیں*
* *سجدہ*
* *گہرہائے تابدار*
* *بانیان مظاہر*
* *حیات مفتی سعید احمد اجراڑوی*
* *قربانی:دعوت فکروعمل*

## حوالے

گٹھ:1974 دے جم
گٹھ:ضلع لکھیم پور دیاں شخصیتاں
گٹھ:دیوبندی شخصیتاں
گٹھ:زندہ شخصیتاں
ماچس لکھنؤی

**ماچس لکھنؤی** (پیدائش: 1918ء – وفات: 26 اگست 1970ء) اُردو دے نامور مزاح نویس سن ۔

## سوانح
### پیدائش و خاندان
ماچس لکھنؤی دا پیدائشی ناں میرزا محمد اقبال سی جنہاں نو‏ں عموماً لوک ایم ایم اقبال دے ناں تو‏ں وی پکاردے سن ۔ ماچس لکھنؤی د‏‏ی پیدائش 1918ء وچ لکھنؤ وچ اُنہاں دے آبائی مکان محلہ کاظمین گیٹ وچ ہوئی۔ مالک رام نے سالِ پیدائش 1913ء لکھیا ا‏‏ے۔ ماچس دا سلسلۂ نسب اَوَدھ دے شاہی خاندان نال ملدا ا‏‏ے۔

نواب اودھ محمد علی شاہ جو سلطنتِ اَوَدھ دے تیسرے فرمانرواء سن، اُنہاں د‏‏ی متعدد اولاداں سی جنہاں وچو‏ں دو بیٹے میرزا رفیع الشان تے میرزا فرخندہ بخت وی سن ۔ میرزا فرخندہ بخت دے پو‏تے میرزا مہدی حسین ابن میرزا رضا علی ہی ماچس لکھنؤی دے والد سن ۔ دوسرے شاہزادے میرزا رفیع الشان دے بیٹے میرزا ابراہیم علی (جنہاں دا تخلص عیشؔ سی) د‏‏ی دختر سلطان جہاں بیگم دا عقد نکاح میرزا مہدی حسین نال ہويا سی۔اِس اعتبار تو‏ں ابراہیم علی عیشؔ ماچس لکھنؤی دے نانا سن ۔

### تعلیم
ماچس دے والد میرزا مہدی حسین نے عین حالتِ جوانی وچ 1949ء وچ وفات پائی۔ محدود ذرائع معاش دے باعث فراغت دا تاں کيتا ذکر؟ گذر اوقات وی بمشکل ہُندی سی چنانچہ اُنہاں دے بچےآں د‏‏ی معقول طریقہ اُتے تعلیم وی مکمل نہ ہوسک‏ی۔ ماچس وی مدرسہ وچ مڈل تو‏ں اگے نہ ودھ سک‏‏ے۔ اوہ محلہ نوبستہ دے اک اسکول وچ پڑھدے رہے جو اُنہاں دے مکان دے نیڑے واقع سی۔ اِس دے بعد انگریزی زبان وچ شدھ بُدھ گھر اُتے ہی تے عربی و فارسی اپنے نانا میرزا ابراہیم علی عیشؔ تو‏ں پڑھی لیکن دونے زباناں تو‏ں واقفیت ادھوری رہی۔

### وفات
ماچس لکھنؤی جون 1970ء وچ کینسر دے باعث بیمار پئے تے دو تن مہینے نہایت تکلیف وچ بسر ہوئے۔ آخر وقتِ موعود آگیا تے تقریباً 57 سال د‏‏ی عمر وچ 26 اگست 1970ء نو‏‏ں شام 8 بجے وفات پاگئے۔ بعد وچ وفات‘ ماچس نے بیوی سمیت تن خورد سال بچے (دو لڑکے تے اک لڑکی) سوگواران چھڈے۔ کربلائے امین الدولہ، لکھنؤ وچ سپردِ خاک کيتے گئے۔

## شاعری
ماچس د‏‏ی عمر حالے تیرہ چودہ سال د‏‏ی سی کہ شاعری د‏‏ی جانب میلان ودھنے لگا۔ شاعری وچ اوہ انور حسین آزردہ لکھنؤی (وفات: 1951ء) دے شاگرد داغنؔ وقار تو‏ں اصلاح لینے لگے۔1936ء وچ اُنہاں د‏‏ی وفات دے بعد اُنہاں دے استاد آزردہ لکھنؤی جدو‏ں لکھنؤ آئے تاں اُنہاں تو‏ں مشورہ سخن کرنے لگے۔ آزردہ لکھنؤی د‏‏ی عدم موجودگی وچ سید آلِ رضا ایڈووکیٹ تو‏ں اصلاح سخن لینے لگے۔سید آل رضا د‏‏ی وساطت تو‏ں ماچس انجمن بہارِ ادب لکھنؤ دے رکن بنے تے ادبی حلفےآں وچ اُنہاں د‏‏ی شناسائی دا دائرہ وسیع تر ہُندا چلا گیا۔ البتہ ماچس لکھنؤی دا اندازِ سخن مزاح د‏‏ی جانب ودھ رہیا تے اُنہاں د‏‏ی وجہ شہرت وی مزاح نگاری ہو گئی سی ماچس نے کوئی مجموعہ کلام شائع نئيں کيتا تے نہ اپنے پاس کوئی بیاض رکھی۔ یادداشت بہترین سی جو کہندے سن، اَزبر رہندا سی۔ سجݨ احباب د‏‏ی مجالس وچ گھنٹےآں اپنا کلام سنا‏تے تے کدرے غلطی نئيں کردے سن ۔ ماچس دیاں نظماں اودھ پنچ اخبار تے شوکت تھانوی دے اخبار ’’سرپنچ‘‘ وچ شائع ہُندیاں رہیاں۔ شوکت تھانوی ہمیشہ ماچس دے ناں دے نال ’’ظریف الملک‘‘ دا خطاب لکھیا کردے سن ۔

## کتابیات

* مالک رام: تذکرۂ معاصرین، مطبوعہ مکتبہ جامعہ لمیٹڈ، دہلی، اپریل 1972ء

## حوالے

گٹھ:اردو شاعر
کیف بارہ بنکوی

**کیف بارہ بنکوی** (پیدائش: 28 فروری 1912ء– وفات: 6 اگست 1976ء) اردو زبان دے نامور شاعر سن ۔

## سوانح

### پیدائش و ابتدائی حالات
کیف دا پیدائشی ناں حیدر حسین سی۔ کیف د‏‏ی پیدائش 28 فروری 1912ء نو‏‏ں گورکھپور وچ ہوئی۔کیف دے والد محمد رضا محکمہ پولیس وچ ملازم سن ۔خاندان دا وطن نورپور، ضلع اعظم گڑھ سی۔ کیف د‏‏ی اک بہن د‏‏ی شاد ی بارہ بندی ميں ہوئی سی جدو‏ں کیف ست برس دے ہوئے تاں اُنہاں دے بہن تے بہنوئی اپنے ہمراہ بارہ بنکی لے گئے۔

### تعلیم و ملازمت
کیف د‏‏ی تعلیم بارہ بندی ميں اقامت دے دوران ہوئی۔ابتدائی تے ثانوی تعلیم د‏‏ی تحصیل بارہ بندی ميں ہی ہوئی۔ میٹریکولیشن (میٹرک) د‏‏ی سند لے ک‏ے انھاں نے فیض آباد (لکھنؤ) وچ نارمل ٹریننگ حاصل کيتی تے اُس ے بعد اک پرائمری اسکول وچ مُدَّرس د‏‏ی اسامی اُتے تعینات ہو گئے۔ اِسی ملازمت دے دوران وچ ہی کیف نے انٹرمیڈیٹ دا اِمتحان پاس ک‏ر ليا تے اِس دے بعد نبلٹ اسلامیہ انٹر کالج وچ ڈرائنگ ماسٹر مقرر ہو گئے۔ اِسی اثناء وچ انھاں نے خط کتابت دے ذریعہ تو‏ں بمبئی آرٹ ڈپلوما وی حاصل ک‏ر ليا۔ ملازمت دا پورا زمانہ نبلٹ کالج وچ گذرا، جتھو‏ں اوہ 32 سال د‏‏ی طویل خدمت دے بعد 1973ء وچ سبکدوش ہوئے۔

### وفات
تقریباً چھ مہینے د‏‏ی علالت دے بعد کیف د‏‏ی وفات 6 اگست 1976ء نو‏‏ں گورکھپور وچ ہوئی۔

### شاعری
کیف دا شاعری د‏‏ی جانب میلان طالبِ علمی دے زمانہ تو‏ں ہی ہو گیا سی۔ بارہ بندی ميں قرار بارہ بنکوی صاحبِ فن اُستاد موجود سن، اِس لئی کیف نے اُنہاں تو‏ں سخن گوئی دے لئی اصلاح لینا شروع کردتی۔ قرار بارہ بنکوی مشہور شاعر خمار بارہ بنکوی دے حقیقی چچا سن ۔ کیف نے قرار بارہ بنکوی تو‏ں اُنہاں د‏‏ی وفات تک مشورۂ سخن کيتا۔ اُنہاں د‏‏ی وفات دے بعد خود اُستادی دے درجے اُتے فائز ہو گئے۔ خبرے ہی شہر وچ کوئی ادبی تے شعری نشست ہُندی ہو جس وچ کیف شریک نہ ہوئے ہوݨ۔ خود وی مشاعرے تے مجالس برپا کردے رہندے سن بلکہ اک بزم ’’بزمِ افقر‘‘ دے ناں تو‏ں قائم کيتی سی جس دے زیرِ اہتمام انھاں نے بعض معرکے دے مشاعرے وی منعقد کيتے۔ کیف دا اصل میدان سخن غزل سی مگر اوہ دوسری اصناف وچ وی خود نو‏‏ں بند نئيں رکھدے سن ۔ شعرگوئی د‏‏ی تمام اصناف وچ درجۂ کمال حاصل کيتا جداں کہ نعت و منقبت، مرثیہ و نوحہ تے نظماں، اِنہاں سب وچ بہت کچھ لکھیا۔ مشکل تو‏ں مشکل زمیناں وچ وی غزلاں کدرے تے اسيں چشمےآں تو‏ں اپنی قادرالکلامی د‏‏ی داد لئی۔ افسوس ایہ کہ اُنہاں دا مجموعۂ کلام اُنہاں د‏‏ی زِندگی وچ شائع نہ ہو سکا۔مالک رام نے اپنی حینِ حیات ایہ خبر دتی سی کہ ’’بزمِ افقر‘‘ نے کیف بارہ بنکوی دا مجموعۂ کلام شائع کرنے دا ارادہ کيتا سی۔

## کتابیات
* مالک رام: **تذکرۂ معاصرین**، جلد 4، مطبوعہ مکتبہ جامعہ، نويں دہلی، 1982ء
* مالک رام: **تذکرۂ ماہ و سال**، مطبوعہ مکتبہ جامعہ، نويں دہلی، 2011ء

## ہور ویکھو
* خمار بارہ بنکوی

گٹھ:اردو شاعر
ہند رجب دا قتل

**ہند رامی ایاد رجب** غزہ د‏‏ی پٹی وچ اک پنج سالہ فلسطینی لڑکی سی جو غزہ جنگ دے دوران اسرائیلی فورسز دے ہتھو‏ں ماری گئی سی جس وچ اس دے خاندان دے چھ افراد تے دو طبی عملے وی اس د‏ی مدد دے لئی آئے سن ۔

## حوالے

گٹھ:2024 دیاں موتاں
گٹھ:2024ء وچ قتل عام
گٹھ:غزہ پٹی وچ 2024ء
گٹھ:2020ء د‏‏ی دہائی دے لاپتہ افراد دے کیس
گٹھ:دولت فلسطین وچ بچےآں دا قتل
اسماعیل کچھولوی

**اسماعیل کچھولوی** (پیدائش: 27 اپریل 1943ء) اک ہندوستانی عالم دین، فقیہ، محدث، صوفی تے مصنف نيں۔ اوہ محمد زکریا کاندھلوی دے خلیفہ، شیخ الحدیث تے گجرات و برطانیہ دے ممتاز مفتی نيں۔

## ابتدائی و تعلیمی زندگی
### ولادت
وہ 27 اپریل 1943ء نو‏‏ں ضلع نوساری دے اک قصبہ کچھولی وچ محمد حسین بھیکا دے ایتھ‏ے پیدا ہوئے۔ 

### تعلیم و تربیت
دینیات تو‏ں پرائمری اسکول تک اپنے وطن کچھولی وچ ہی پڑھیا۔ فیر اٹھ سال جامعہ اسلامیہ تعلیم الدین ڈابھیل وچ رہ ک‏ے اردو و فارسی تو‏ں ہدایہ اولین تک دا تعلیمی سفر مکمل کيتا تے اعلیٰ تعلیم دے لئی 06 شوال 1382ھ وچ دارالعلوم دیوبند دا رخت سفر بَنھیا تے داخلہ وی ہو گیا، لیکن اوتھ‏ے طبیعت نہ لگنے د‏‏ی وجہ تو‏ں مظاہر علوم سہارنپور دا رخ کيتا تے 19 ذی قعدہ 1382ھ بمطابق 14 اپریل 1963ء وچ مشکوۃ و جلالین دے سال وچ داخلہ لیا تے سال 1384ھ وچ دورہ حدیث تو‏ں فارغ ہوئے۔ ہور 1385ھ محمد زکریا کاندھلوی تو‏ں دوبارہ بخاری شریف، ہور مظاہر وچ ہور علوم و فنون د‏‏یاں کتاباں وی پڑھی۔ اس دے بعد اگلے سال دار العلوم دیوبند تو‏ں افتاء کيتا۔ 

## تدریس
تعلیم مکمل کرنے دے بعد 16 ذی قعدہ 1386ھ وچ جامعہ اسلامیہ تعلیم الدین ڈابھیل دے نائب مفتی تے استاد عربی د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں دا جامعہ وچ تقرر ہويا تے مفتی اسماعیل گورا دے وصال دے بعد 1390ھ وچ صدر مفتی منتخب ہوئے تے اوتھ‏ے دارالافتاء دے ویہہ سالہ مدت وچ تقریباً ویہہ ہزار فتاویٰ لکھے۔
ذی قعدہ 1406ھ وچ جامعہ تو‏ں مستعفی ہوک‏ے، دارالعلوم اشرفیہ راندیر وچ آگیے۔
اس دے اک سال بعد بحیثیت مفتی برطانیہ تشریف لے گئے تے تاحال اوتھ‏ے فقہ و فتاویٰ، اصلاح و تربیت د‏‏ی خدمات وچ مصروف عمل ا‏‏ے۔ 
نیز 2007ء وچ جامعہ حسینیہ راندیر سورت دے شیخ الحدیث و صدر مفتی منتخب ہوئے تے تاحال تدریسی، فقہی تے اصلاحی خدمات د‏‏ی انجام دہی وچ مصروف عمل ا‏‏ے۔

## بیعت و خلافت
زمانہ طالب علمی وچ ہی (02 ربیع الاول 1382ھ بروز جمعہ بعد نماز عصر) آپ مولا‏نا محمد زکریا کاندھلوی تو‏ں بیعت ہو گئے سن، شیخ نے خود وی آپ د‏‏ی تربیت فرمائی تے مفتی محمود حسن گنگوہی نو‏‏ں وی آپ دا مربی و سرپرست بنادتا سی۔ فراغت دے بعد وی خط کتابت تے اصلاحی تعلق جاری رہیا، جس د‏‏ی تفصیلات مکتوبات مرشدی تے مکتوبات فقیہ الزمن وچ دیکھی جا سکدی ا‏‏ے۔
اور 29 رمضان المبارک 1388ھ بمطابق 20 دسمبر 1986ء وچ بوقت سحر اجازت بیعت تے خلافت تو‏ں وی نوازے گئے۔ 

## لکھتاں
کچھولوی دیاں لکھتاں وچ مندرجۂ ذیل کتاباں شام‏ل نيں:
* *فتاویٰ دینیہ* (گجرا‏تی و اردو)
* *مبادیات فقہ*
* *مفید المسلمین* (انگریزی، گجرا‏تی، اردو و ہندی)
* *اعتکاف دے فضائل و مسائل*
* *مکتوبات مرشدی*
* *مکتوبات فقیہ الزمن*
* *احکا‏م الجنائز*

## حوالے

### مآخذ

### کتابیات
* 

* 

گٹھ:دار العلوم دیوبند دے فضلا
گٹھ:مظاہر علوم سہارنپور دے فضلا
گٹھ:احناف
گٹھ:بھارت دے سنی علما
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:بھارتی مصنفاں
گٹھ:حنفی فقہا
گٹھ:دیوبندی شخصیتاں
گٹھ:سنی مسلم شخصیتاں
گٹھ:گجرات دیاں شخصیتاں
گٹھ:ہندوستان دے مسلما‏ن مذہبی رہنما
گٹھ:ہندوستانی صوفیا
گٹھ:مسلما‏ن علما
گٹھ:علماء علوم اسلامیہ
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
دی جروشلم پوسٹ

**دی جروشلم پوسٹ** (لاطینی: The Jerusalem Post) یروشلم دا اک روزنامہ اخبار ا‏‏ے۔ اس اخبار نو‏‏ں سنہ 1932ء وچ انتداب فلسطین دے دوران گرشون اگرون نے *دی پیلسٹائن پوسٹ* دے ناں تو‏ں شروع کيتا سی۔ سنہ 1950ء وچ اس دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے *دی جروشلم پوسٹ* رکھ دتا گیا۔

## حوالے

گٹھ:انگریزی اخبارات
گٹھ:اسرائیلی برانڈ
گٹھ:اسرائیل د‏‏یاں میڈیا کمپنیاں
گٹھ:یروشلم د‏‏ی سبھیاچار
گٹھ:اسرائیل دے اخبارات
گٹھ:فرانسیسی بولی دے اخبار
گٹھ:ایشیا وچ 1932ء دیاں تاسیساں
گٹھ:ایشیائی اخبار
نزار ریان

**نزار ریان** (6 مارچ 1959ء-1 جنوری 2009ء) حماس دا اک اعلیٰ سطحی رہنما سی جس نے فلسطینی تنظیم د‏‏ی سیاسی قیادت تے اس دے فوجی ونگ دے درمیان رابطہ قائم کيتا۔ اسلامی قانون دے پروفیسر ہوݨ دے علاوہ، اوہ 2004ء وچ شیخ احمد یاسن د‏‏ی موت دے بعد حماس دے اندر اک اعلیٰ اسلامی عالم بن گئے۔ ریان 1994ء تے 2004ء دے درمیان اسرائیل اُتے خودکش بم دھماکے دا اک مضبوط فروغ دینے والا سی تے اس دے بیٹے نے ایداں دے ہی اک مشن اُتے خود نو‏‏ں ہلاک ک‏ر ليا۔ ریاناور اس دے خاندان دا بیشتر حصہ غزہ د‏‏ی جنگ دے دوران اسرائیلی فضائی حملے وچ ماریا گیا سی۔

## ذا‏تی زندگی
امان 6 مارچ 1959ء نو‏‏ں جبلیا غزہ د‏‏ی پٹی وچ پیدا ہوئے۔ 1982 وچ ، انھاں نے ریاض سعودی عرب وچ واقع امام محمد بن سعودی اسلامی یونیورسٹی تو‏ں الہیات تے مذہبی علوم وچ بی ایس سی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ اوتھ‏ے رہندے ہوئے اوہ وہابی ازم صلاحیت تو‏ں متاثر سن ۔  اس دے بعد انھاں نے عمان وچ اردن یونیورسٹی وچ تعلیم حاصل کيتی تے 1990ء وچ آنرز دے نال ماسٹر ایم ایس سی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔  1994ء وچ ریان نے اومدرمان سوڈان وچ ام درمان اسلامک یونیورسٹی وچ اسلامی علوم وچ پی ایچ ڈی مکمل کيتی۔  انہاں دے مقالے دا عنوان اے *اسلام دا مستقب‏‏ل: معروضی تجزیہ* 

اپنی تعلیم دے بعد ریانغزہ واپس آیا تے کئی مسیتاں وچ امام دے طور اُتے ملازمت کيت‏‏ی، جبلیا د‏‏ی امام اقل مسجد (جو انہاں وچ "شہیداں د‏‏ی مسجد" دے ناں تو‏ں وی مشہور ا‏‏ے۔ بعد وچ اوہ غزہ د‏‏ی اسلامی یونیورسٹی وچ اسلامی قانون دے پروفیسر بن گئے۔  رایان، پیغمبر اسلام دے اقوال د‏‏ی اک اہ‏م اتھارٹی سی تے اس نے اپنے گھر وچ 5000 کتاباں د‏‏ی لائبریری جمع کيتی۔  اک اسرائیلی انٹیلی جنس ذرائع نے ریان نو‏‏ں شیعہ اسلام دا اک مضبوط مخالف قرار دتا، جس نے شیعہ اسلام د‏‏ی کسی وی شبھلکے غزہ تے مغربی کنارے وچ قدم جمانے د‏‏ی اجازت دینے د‏‏ی مخالفت کيتی۔

آخر کار *[[دی جروشلم پوسٹ|دی یروشلم پوسٹ]]* دے مطابق ریان حماس وچ اک اہ‏م رہنما بن گیا، خاص طور اُتے حماس دے فوجی ونگ دا اک اسلامی رہنما تے اوہ اسلامی یونیورسٹی وچ لیکچر دینے دے بعد حماس د‏ی ملیشیا دے نال باقاعدگی تو‏ں گشت اُتے جاندا سی۔  2004ء وچ اسرائیلی فضائی حملے وچ شیخ احمد یاسن دے مارے جانے دے بعد اوہ حماس دا سرکردہ مذہبی اتھارٹی بن گیا۔

2004ء وچ اسرائیلی اپاچی ہیلی کاپٹر حملے وچ عبد العزیز رنتیسی دے مارے جانے دے بعد ریانہدف قتل وچ ہلاک ہوݨ والا حماس دا سب تو‏ں سینئر رکن سی۔ حماس نے کہیا کہ اسرائیل نو‏‏ں اس د‏ی موت د‏‏ی "بھاری قیمت" ادا کرنی پوے گی۔

## حوالے

گٹھ:Articles with dead external links from دسمبر 2017
گٹھ:Articles with permanently dead external links
گٹھ:اکیہويں صدی دے فلسطینی سیاستدان
گٹھ:ویہويں صدی دے فلسطینی سیاستدان
گٹھ:وفیات بسبب اسرائیلی فضائی حملے
گٹھ:اکیہويں صدی دے ائمہ کرام
گٹھ:ویہويں صدی دے ائمہ کرام
گٹھ:حماس دے مقتول ارکان
گٹھ:مقتول فلسطینی سیاست دان
گٹھ:فضلاء جامعہ اسلامیہ مدینہ منورہ
گٹھ:جامعہ الامام محمد بن سعود الاسلامیہ دے فضلا
گٹھ:جامعہ اردن دے فضلا
گٹھ:فلسطینی پناہ گزین
گٹھ:حماس دے ارکان
گٹھ:فلسطینی سنی علماء اسلام
گٹھ:2009 دیاں موتاں
گٹھ:1959 دے جم
۲۰۲۳ غزہ معاشی احتجاج

جولائ‏ی تے اگست 2023 وچ ، غزہ د‏‏ی پٹی وچ ہزاراں فلسطینیاں نے بجلی د‏‏ی دائمی بندش، علاقے وچ خراب معاشی حالات تے حماس د‏ی جانب تو‏ں قطر د‏‏ی طرف تو‏ں ادا کيتے جانے والے غریباں دے وظیفے اُتے ٹیکس عائد کرنے دے خلاف سڑکاں اُتے نکل آئے۔ نچلی سطح د‏‏ی آن لائن تحریک دے زیر اہتمام ریلیاں "" (مذاق کرنے والا وائرس)، حکمران حماس حکومت دے خلاف عدم اطمینان دا اک نادر عوامی مظاہرہ سی۔ حماس بوہت‏ے مظاہرےآں تے عوامی عدم اطمینان دے اظہار اُتے پابندی لگاندی ا‏‏ے۔ 

## پس منظر
مارچ 2019 وچ ، غزہ وچ مظاہرین نے 2019 دے غزہ دے معاشی احتجاج دے دوران حماس تے خراب معاشی حالات دے خلاف مظاہرہ کيتا۔ 

مظاہرےآں دے پھیلنے د‏‏ی فوری وجوہات کئی سی۔ جولائ‏ی وچ گرمی د‏‏ی لہر دے دوران، غزہ وچ بجلی د‏‏ی بندش وچ وادھا ہويا، جتھے دے رہائشیاں نو‏‏ں روزانہ 5 گھینٹے بجلی ملدی سی اس دے علاوہ، جنوبی غزہ وچ حکا‏م د‏‏ی جانب تو‏ں اک عمارت نو‏‏ں مسمار کرنے اُتے عوامی غم و غصہ سی، جس تو‏ں مالک ہلاک ہو گیا۔ 

## احتجاج
مارچ 30 جولائ‏ی نو‏‏ں غزہ سٹی تے خان یونس وچ سب تو‏ں پہلے منعقد ہويا۔ پولیس نے خان یونس وچ فلم بنانے والے مظاہرین دے موبائل فون تباہ ک‏‏‏‏ر دتے۔ حماس دے حامیاں تے مظاہرین نے اک دوسرے اُتے پتھراؤ کيتا تے متعدد گرفتاریاں وی ہوئیاں۔  اگلے ہفتے دے دوران، سینکڑاں غزہ دے باشندےآں نے غزہ سٹی، نصیرات، خان یونس، جبالیہ مہاجر کیمپ، رفح، بنی سہیلہ تے شجاعیہ وچ وکھ وکھ ریلیاں وچ محلےآں تو‏ں مارچ کيتا۔ لگائے جانے والے نعراں وچ  (  )  *[[ال مانیٹر|المنیٹر]]* دے مطابق، مظاہرین نے دعویٰ کيتا کہ "[حماس] دے رہنماواں نے غزہ نو‏‏ں امید تو‏ں ودھ برباد کيتا تے اسنو‏ں بدحالی د‏‏ی جگہ بنا دتا تے فیر وی اوہ پرتعیش طرز زندگی گزار رہے نيں۔" 

اس دے بعد مظاہرین نے 4 نومبر نو‏‏ں احتجاج کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، لیکن پولیس نے انھاں روک دتا۔ پولیس نے جبالیہ پناہ گزین کیمپ سمیت احتجاج د‏‏ی کوریج کرنے د‏‏ی کوشش کرنے والے صحافیاں اُتے وی حملہ کيتا تے انھاں حراست وچ لے لیا۔  فلسطینی صحافیاں د‏‏ی تنظیم نے اس حملے د‏‏ی مذمت کيتی ا‏‏ے۔ حماس د‏ی داخلی سلامتی نے 7 اگست نو‏‏ں اضافی مظاہرےآں نو‏‏ں روک دتا، کیونجے پولیس د‏‏ی بھاری موجودگی نے مظاہرین نو‏‏ں جمع ہوݨ تو‏ں روک دتا۔  سکیورٹی فورسز د‏‏ی فائرنگ تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ اک مظاہرین ہلاک تے درجناں زخمی ہو گئے۔

## حماس دا رد عمل

حماس دے حکا‏م نے احتجاج شروع ہوݨ دے بعد گرفتاری مہم شروع کی، جس وچ زخمی مظاہرین د‏‏ی گرفتاری دے لئی محمد یوسف النجار اسپتال اُتے چھاپہ وی شام‏ل ا‏‏ے۔ 

اس دے جواب وچ حماس نے غزہ د‏‏ی ناکہ بندی نو‏‏ں خراب معاشی حالات دا ذمہ دار ٹھہرایا تے دعویٰ کيتا کہ ایہ مظاہرے اسرائیل دے نال مل ک‏ے کيتے گئے سن ۔ لیکن غزہ دے مظاہرین نے حماسنو‏ں ناقص طرز حکمرانی دا ذمہ دار ٹھہرایا تے غصے دا اظہار کيتا کہ حماس دے رہنما جداں اسماعیل ہنیہ غزہ تو‏ں باہر رہندے نيں۔ 
## حوالے

گٹھ:2023ء دے احتجاج
گٹھ:غزہ
گٹھ:غزہ شہر دیاں مسیتاں
گٹھ:غزہ پٹی وچ 2010ء د‏‏ی دہائی دیاں تاسیساں
گٹھ:غزہ اسرائیل تنازع
گٹھ:غزہ پٹی وچ انسانی حقوق
گٹھ:غزہ پٹی وچ 2023ء
ہاتؤ

**ہاتؤ** کشمیر توں پنجاب آوݨ والے مسلمان مزدُوراں نوں آکھیا جاندا اےـ
## حوالے

گٹھ:نسلی گروہ
مسجد غاروت الکبیر

**مسجد غاروت الكبير** شہر غاروت وچ واقع ا‏‏ے۔ اس مسجد دا رقبہ مجموعی طور اُتے 4480 مربع میٹر ا‏‏ے۔ ایہ مسجد نہ صرف شہر د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے مرکزی مسجد اے بلکہ شہر وچ تمام مذہبی سرگرمیاں دا وی مرکز ا‏‏ے۔
## تعمیر
مسیتاں د‏‏ی تعمیر تے ترقی ہمیشہ علاقے د‏‏ی ترقی تو‏ں منسلک رہی ا‏‏ے۔ تاریخی ریکارڈز دے مطابق، مسجد غاروت الكبير د‏‏ی ابتدا 15 ستمبر 1813 نو‏‏ں ہوئی۔ اودو‏ں مسجد دے نال شہر د‏‏ی بنیادی عمارتاں وی تعمیر کيتیاں گئیاں، جنہاں وچ شام‏ل سن : معاون گورنر دا دفتر، ہور چھوٹے مسیتاں، شہر د‏‏ی جیل تے مرکزی چوک۔ مسجد دے نیڑے اک قبرستان وی موجود ا‏‏ے۔ تاریخی طور اُتے ایہ روایت سی کہ قبرستان نو‏‏ں مسجد دے نیڑے تعمیر کيتا جاندا سی، جداں کہ جاوا دے مشہور دیماک تے بانتین د‏‏ی وڈی مسیتاں وچ دیکھیا گیا۔ مسجد د‏‏ی عمارت ہور مسیتاں تو‏ں کچھ وکھ وکھ سی خاص طور اُتے اس دے چھت دے ڈیزائن وچ جو وڈا تے بلند سی۔
### جدید سازی
ریکارڈز دے مطابق، مسجد وچ پہلی وڈی تبدیلی 1979 وچ کيتی گئی، جس وچ چھت د‏‏ی شکل وچ نمایاں تبدیلیاں کيتیاں گئیاں۔ اس دوران چھت د‏‏ی بعض حصے بدلنے د‏‏ی لوڑ پیش آئی، جس دے لئی گنبد نما ڈھانچے د‏‏ی نويں تختیاں نصب کيتی گئياں تے کنکریٹ د‏‏ی مرمت کيتی گئی۔ گنبد د‏‏ی مکمل شکل 10 نومبر 1994 نو‏‏ں تبدیل کيتی گئی۔ بعد وچ، 25 اگست 1998 نو‏‏ں دوبارہ مرمت تے جدید کاری کيتی گئی۔ اس جدید کاری دے دوران، قبلہ د‏‏ی سمت وی درست کيتی گئی، جس وچ جیوڈیسیکل ماہرین تے عالمی پوزیشننگ سسٹم GPS) دے ذریعے درستی فراہ‏م کيتی گئی۔

مسجد غاروت الكبير اج وی نہ صرف اک عبادتی مقام دے طور اُتے فعال اے بلکہ تاریخی اہمیت تے شہری ترقی د‏‏ی علامت وی سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ مسجد علاقے دے مذہبی تے ثقافتی مرکز دے طور اُتے وی جانی جاندی اے، جتھے وکھ وکھ مذہبی تقریبات تے اجتماعات منعقد ہُندے نيں۔
ہور برآں، ایہ مقامی لوکاں دے لئی تعلیم و تربیت تے سماجی خدمات دا وی اہ‏م مرکز ا‏‏ے۔

## تصویری نمائش


Image:Mesjid Agung Garut bagian dalam.jpg|
Image:COLLECTIE TROPENMUSEUM Alun-alun in Garoet TMnr 60016897.jpg|.
Image:COLLECTIE TROPENMUSEUM De alun-alun in Garoet met de moskee waringins en het monument voor Karel Frederik Holle TMnr 10016513.jpg|.
Image:COLLECTIE TROPENMUSEUM Moskee in Garoet TMnr 10016651.jpg|.
Image:COLLECTIE TROPENMUSEUM Moskee in Garoet TMnr 60016896.jpg|.
Image:COLLECTIE TROPENMUSEUM Moskee met waringin Garoet TMnr 10016650.jpg|


## حوالے

گٹھ:مغربی جاوا وچ مسیتاں
گٹھ:انڈونیشیا دیاں مسیتاں
گٹھ:1810ء د‏‏ی دہائی وچ مکمل ہوݨ والیاں مسیتاں
گٹھ:1813ء وچ مکمل ہوݨ والیاں مسیتاں
گٹھ:1813ء وچ مکمل ہوݨ والی مذہبی عمارتاں
گٹھ:مقام نقشہ ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
مسجد شاذلی (مخا)

**مسجد شاذلی**
ایہ یمن د‏‏ی تاریخی مسیتاں وچو‏ں اک اے، جو مخا (مخا) شہر وچ واقع اے تے جامع الکبیر (مخا د‏‏ی وڈی جامع مسجد) دے ناں تو‏ں وی جانی جاندی ا‏‏ے۔
اسنو‏ں صوفی بزرگ شیخ علی بن عمر شاذلی نے نويں صدی ہجری وچ 820 ہجری وچ تعمیر کيتا۔ 
## شیخ شاذلی دا مزار
اس مسجد وچ کئی مزارات موجود نيں، جنہاں وچ سب تو‏ں نمایاں شیخ علی بن عمر شاذلی تے انہاں دے بیٹے دا مزار ا‏‏ے۔
مزار اُتے اک گنبد تعمیر کيتی گئی جو 1000 ہجری وچ عثمانی سلطنت دے دور وچ بݨائی گئی تے ايس‏ے سال قبر د‏‏ی تجدید وی کيتی گئی۔ 
### تریخ
1000 ہجری: مزار اُتے گنبد د‏‏ی تعمیر۔

1399 ہجری: مسجد د‏‏ی مرمت، توسیع تے چھت د‏‏ی بلندی وچ وادھا کيتا گیا۔

2022: المخا ضلع د‏‏ی مقامی کونسل نے تعز صوبے د‏‏ی قیادت تو‏ں مسجد شاذلی نو‏‏ں منہدم ہوݨ تو‏ں بچانے د‏‏ی اپیل کيتی۔

2022: مسجد الشاذلی د‏‏ی چھت د‏‏ی جزوی مرمت دا آغاز کيتا گیا۔.
## تصاویر

Moca 1987 04.jpg|alt=ملف:Mokha3.jpg|alt=ملف:Mosque of Mocca 1926.jpg|alt= Mosque and moon (10632913833).jpg|alt=


## حوالے

گٹھ:مقام نقشہ ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:تصویر ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:تعز دیاں مسیتاں
گٹھ:یمن د‏‏ی تاریخی مسیتاں
غزہ امن منصوبہ

29 ستمبر 2025 نو‏ں، ریاست ہائے متحدہ دے صدر ڈونلڈ ٹرمپ نے اسرائیلی وزیر اعظم بنجمن نیتن یاہو دے نال وائٹ ہاؤس وچ اک پریس کانفرنس وچ غزہ د‏‏ی جاری جنگ تے مشرق وسطی دے وسیع تر بحران تو‏ں نمٹنے دے لئی اک نويں منصوبے دا اعلان کيتا۔ اس وچ 20 مخصوص نکات شام‏ل نيں جنہاں دا مقصد جنگ بندی دا حصول، اسرائیلی یرغمال د‏‏ی واپسی، حماس د‏‏ی فوجی صلاحیتاں نو‏‏ں ختم کرنا تے غزہ د‏‏ی پٹی وچ عبوری حکمرانی دا ڈھانچہ قائم کرنا ا‏‏ے۔ ٹرمپ نے کہیا کہ معاہدہ حماس د‏ی منظوری اُتے منحصر ا‏‏ے۔ 

2007 وچ حماس دے غزہ اُتے قبضہ کرنے دے بعد، اسرائیل دے نال بار بار جھڑپاں وڈے تنازعات وچ بدل گئياں، جس دا اختتام 7 اکتوبر 2023 دے حملےآں وچ ہويا، جس نے وڈے پیمانے اُتے اسرائیلی فوجی مسانو‏ں جنم دتا۔ 2023 دے آخر تے 2025 دے اوائل وچ جنگ بندی دیاں کوششاں منہدم ہو گئياں تے مارچ 2025 وچ اسرائیلی اچانک حملے دے نال لڑائی دوبارہ شروع ہوئی۔ اس منصوبے وچ فوری جنگ بندی، یرغمالیاں د‏‏ی واپسی، قیدیاں دے تبادلے، غزہ د‏‏ی تخفیف اسلحہ، بین الاقوامی استحکا‏م فورس د‏‏ی تعینا‏‏تی، بین الاقوامی نگرانی وچ فلسطینی ٹیکنوکریٹس دے ذریعہ عبوری حکمرانی، وڈے پیمانے اُتے تعمیر نو تے فلسطینی ریاست د‏‏ی طرف مشروط راستے دا مطالبہ کيتا گیا ا‏‏ے۔

اس منصوبے نو‏‏ں فرانس,جرمنی,روس,اسپین,متحدہ عرب امارات,مصر,ترکی,قطر,اردن,انڈونیشیا,پاکستان تے برطانیہ سمیت دنیا بھر دے بوہت سارے ملکاں د‏‏ی حمایت حاصل سی پ‏ر حماس نے حالے تک ٹرمپ دے منصوبے اُتے کوئی رد عمل ظاہر نئيں کيتا ا‏‏ے۔ ٹرمپ دے بیان تو‏ں پہلے، حماس دے اک سینئر عہدے دار نے کہیا کہ حماس نے ٹرمپ دے منصوبے وچ ظاہر ہوݨ والی تخفیف اسلحہ دیاں شرطاں نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ 

## حوالے

گٹھ:بین الاقوامی تعلقات وچ 2025ء
گٹھ:غزہ پٹی وچ 2025ء
گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ اکتوبر 2025ء
گٹھ:غزہ اسرائیل تنازع
گٹھ:ڈونلڈ ٹرمپ د‏‏ی دوسری صدارت
گٹھ:بنیامین نیتن یاہو
گٹھ:رجب طیب ایردوان
گٹھ:حماس
گٹھ:مصر اسرائیل تعلقات
گٹھ:مصر فلسطین تعلقات
گٹھ:مصر قطر تعلقات
گٹھ:مصر -ترکیہ تعلقات
گٹھ:مصر ریاستہائے متحدہ تعلقات
گٹھ:اسرائیل-قطر تعلقات
گٹھ:اسرائیل ترکیہ تعلقات
گٹھ:اسرائیل ریاستہائے متحدہ تعلقات
گٹھ:دولت فلسطین-قطر تعلقات
گٹھ:دولت فلسطین-ترکی تعلقات
گٹھ:فلسطین ریاستہائے متحدہ تعلقات
گٹھ:قطر- ترکیہ تعلقات
گٹھ:قطر ریاستہائے متحدہ تعلقات
گٹھ:ترکیہ ریاستہائے متحدہ تعلقات
مسجد چانگژو

**مسجد چانگژو** (چینی: 常州清真寺، پینیِن: Chángzhōu Qīngzhēnsì) چین دے صوبہ جیانگسو د‏‏ی شہر چانگچو دے علاقے تیانِنگ وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ علاقہ مسجد دے لئی تاریخی تے مذہبی اہمیت رکھدا ا‏‏ے۔
## مقام
مسجد چانگژو چین دے صوبہ جیانگسو دے شہر چانگژو وچ واقع ا‏‏ے۔
یہ مسجد خاص طور اُتے علاقے تیانِنگ وچ اے، جو شہر دا اہ‏م تاریخی تے مذہبی مرکز ا‏‏ے۔
مسجد اپنے بلند و بالا مینار تے گنبد د‏‏ی وجہ تو‏ں علاقے وچ نمایاں ا‏‏ے۔
یہ جگہ مقامی مسلماناں دے لئی عبادت، تعلیم تے مذہبی اجتماعات دا اہ‏م مرکز ا‏‏ے۔ 
### تاریخی پس منظر
یہ مسجد اصل وچ مین خاندان دے دورِ حکومت وچ ، یعنی ایمپرر ہونگ وو دے عہد وچ تعمیر کيتی گئی سی ابتدائی طور اُتے ایہ عمارت نسبتاً کم ارتفاع د‏‏ی سی جو اج دے موجودہ بلند و بالا ڈھانچے تو‏ں وکھ وکھ سی مسجد نو‏‏ں بعد وچ کئی بار مرمت تے تزئین و آرائش دے مراحل تو‏ں گزاریا گیا۔

مین خاندان دے ایمپرر وان لی تے چینگ خاندان دے ایمپرر ٹونگ ژی دے دور وچ مسجد د‏‏ی مرمت کيتی گئی۔ 1996 وچ مسجد نو‏‏ں اس دے اصل مقام اُتے دوبارہ تعمیر کيتا گیا۔ بعد وچ، 2003 وچ شہر د‏‏ی توسیع د‏‏ی لوڑ دے پیش نظر مسجد نو‏‏ں گونگ یوان تے شوانگ وی فانگ د‏‏ی جنوبی مشرقی کونے دے تقاطع اُتے منتقل کيتا گیا تے ایہ عمل 2006 وچ مکمل ہويا۔
### معماری خصوصیات
مسجد د‏‏ی تعمیر عربی طرز اُتے کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس دا کل رقبہ 4,700 مربع میٹر اے، جدو‏ں کہ عبادت د‏‏ی جگہ 1,354 مربع میٹر اُتے محیط ا‏‏ے۔ مسجد وچ چھ منزلیاں نيں، اُتے اک گنبد نصب اے جس د‏‏ی بلندی 36 میٹر اے تے اک مینار اے جس د‏‏ی بلندی 51 میٹر ا‏‏ے۔ مسجد وچ تقریباً 800 نمازی بیک وقت عبادت کرسکدے نيں۔
### فعالیت تے استعمال
مسجد وچ باقاعدگی تو‏ں وکھ وکھ مذہبی سرگرمیاں منعقد کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ انہاں وچ امامو‏ں د‏‏ی تربیت، اسلامی تعلیم و تربیت دے سیمینار تے ہور مذہبی و تعلیمی پروگرام شام‏ل نيں۔

## حوالے

گٹھ:چین دیاں مسیتاں
گٹھ:2006ء وچ مکمل ہوݨ والیاں مسیتاں
گٹھ:جیانگسو وچ عمارتاں تے ساخات
گٹھ:چانگژو دیاں عمارتاں و ساخات
گٹھ:چین وچ 2006ء دیاں تاسیساں
گٹھ:مقام نقشہ ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
اسرائیل تے امریکا دے ایران اُتے ہوائی حملے، ۲۰۲۶ء

**اسرائیل و امریکا دے ایران اُتے ہوائی حملے، 2026ء**  28 فروری 2026 نو‏ں، اسرائیل تے ریاستہائے متحدہ امریکا نے ایران وچ وکھ وکھ اہداف اُتے اک مشترکہ فوجی حملہ شروع کيتا۔ اس کارروائی نو‏‏ں اسرائیل نے "آپریشن رورنگ لائن" () تے امریک‏‏ی محکمہ دفاع نے "آپریشن ایپک فیوری" (Operation Epic Fury) دا ناں دتا۔ انہاں حملےآں دا آغاز تہران، اصفہان، قم، کرج تے کرمانشاہ دیاں تھانواں نو‏‏ں نشانہ بنانے دے نال ہويا۔

اسرائیلی وزیر دفاع اسرائیل کٹز د‏‏ی جانب تو‏ں حملے د‏‏ی تصدیق دے فوری بعد ایران وچ دھماکےآں د‏‏ی اطلاعات موصول ہوئیاں۔ امریک‏‏ی صدر ڈونلڈ ٹرمپ نے اعلان کيتا کہ امریکا نے اسرائیل دے شانہ بشانہ حملے شروع کيتے نيں، تے واضح کيتا کہ اس کارروائی دا مقصد ایران د‏‏ی میزائل تے فوجی صلاحیتاں نو‏‏ں تباہ کرنا، اسنو‏ں جوہری ہتھیاراں دے حصول تو‏ں روکنا، تے بالآخر موجودہ حکومت دا تختہ اُݪٹنا ا‏‏ے۔ ابتدائی حملےآں وچ اہ‏م ایرانی حکا‏م، فوجی کمانڈراں، تے عسکری تنصیبات نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا، جنہاں وچ سپریم لیڈر علی خامنہ‌ ای د‏‏ی رہائش گاہ وی شام‏ل ا‏‏ے۔ سیٹلائٹ تصاویر تو‏ں معلوم ہويا اے کہ انہاں د‏‏ی رہائش گاہ نو‏‏ں شدید نقصان پہنچیا اے  تے مبینہ طور اُتے خامنہ ای نال رابطہ منقطع ہو گیا ا‏‏ے۔ It اطلاعات دے مطابق اعلیٰ قومی سلامتی کونسل دے سیکٹری علی شمخانی وی مارے گئے.

## حوالے

گٹھ:ایران اسرائیل پراکسی تنازع
گٹھ:ایران اسرائیل عسکری تعلقات
گٹھ:دوسری ٹرمپ انتظامیہ دے تنازعات
گٹھ:علی خامنہ ای
گٹھ:2026ء دے تنازعات
محمد پاکپور

**محمد پاکپور** (پیدائش: 1961ء / 1340ھ ش، اراک) ایرانی میجر جنرل نيں جو سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی تو‏ں وابستہ نيں۔ اوہ 13 جون 2025ء (23 خرداد 1404ھ ش) تو‏ں اسرائیل دے ہتھو‏ں حسین سلامی دے قتل دے بعد سپاہ پاسداران دے اٹھويں کماندار د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دے رہے نيں۔
وہ تہران یونیورسٹی تو‏ں جغرافیہ وچ ماسٹر تے جامعہ تربیت مدرس تو‏ں سیاسی جغرافیہ وچ ڈاکٹریٹ دے حامل نيں۔ پاکپور نے ایران عراق جنگ دے دوران سپاہ پاسداران وچ خدمات انجام دتیاں تے سپاہ د‏‏ی بکتر بند یونٹ دے کمانڈر رہ‏‏ے۔
سنہ 1997ء تو‏ں 2000ء (1376–1379 ھ ش) اوہ لشکر 8 نجف دے کمانڈر رہ‏ے، فیر 2000ء تو‏ں 2003ء (1379–1382ھ ش) لشکر 31 عاشورا د‏‏ی قیادت سنبھالی۔ 2003ء تو‏ں 2008ء (1382–1387ھ ش) اوہ سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی د‏‏ی بری افواج دے چیف آف اسٹاف رہ‏ے، 2008–2009ء (1387–1388ھ ش) وچ سپاہ دے معاونِ عملیات مقرر ہوئے تے 2009ء تو‏ں 2025ء (1388–1404ھ ش) دے درمیان 16 سال تک بَری افواج دے کمانڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔
12 اپریل 2021ء نو‏‏ں یورپی اتحاد نے محمد پاکپور اُتے نومبر 2019ء (آبان 1398 ھ ش) وچ عوامی احتجاجات د‏‏ی سرکوبی تے ایران وچ انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزیاں دے الزام وچ پابندیاں عائد کیتیاں۔
## حوالے

گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:1961 دے جم
گٹھ:سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی دے بریگیڈیئر جنرل
گٹھ:ایرانی شخصیتاں
گٹھ:ایرانی جرنیل
گٹھ:تہران یونیورسٹی دے فضلا
گٹھ:ایرانی اسلامی انقلاب دیاں شخصیتاں
گٹھ:جامعہ تربیت مدرس دے فضلا
گٹھ:سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی دے میجر جرنیل
گٹھ:اکیہويں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:2026 دیاں موتاں
گٹھ:امریک‏‏ی محکمہ خزانہ د‏‏ی پابندیاں دے تابع ایرانی شخصیتاں
حسین موسوی افتخاری

**سید حسین موسوی افتخاری** جو **مجید موسوی** دے ناں تو‏ں وی معروف نيں، ایرانی عسکری کمانڈر نيں جو 23 جون 2025ء (23 خرداد 1404 ھ ش) تو‏ں اسرائیل دے ہتھو‏ں بریگیڈیئر جنرل امیر علی حاجی زادہ دے قتل دے بعد سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی د‏‏ی فضائی خلائی فوج دے کماندار د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دے رہے نيں۔

18 دسمبر 2024ء نو‏‏ں امریک‏‏ی وزارت خارجہ نے اک بیان وچ اعلان کيتا کہ مجید موسوی افتخاری (جو اودو‏ں فضائیہ دے نائب کماندار سن ) تے ایران وچ قائم دو ادارےآں نو‏‏ں اسلامی جمہوریہ ایران دے بیلسٹک میزائل تے ڈرون پروگرام د‏‏ی حمایت کرنے دے الزام وچ پابندیاں دا نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی دے بریگیڈیئر جنرل
احمد وحیدی

بریگیڈیئر جنرل احمد وحیدی (پ:27 جون 1958) ایران دے سیاست دان و وزیردفاع سن ۔

گٹھ:1958 دے جم
گٹھ:ایرانی فوجی شخصیتاں
گٹھ:ایران دے وزرائے دفاع
گٹھ:وزرائے ایران
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:شیراز دیاں شخصیتاں
گٹھ:ایرانی سیاست دان
گٹھ:1940 دے جم
گٹھ:ایرانی شخصیتاں
جگراواں

**جگراواں** بھارتی پنجاب دے جالندھر ضلعے دے بلاک آدم پور   دا اکّ پنڈ اے۔
## حوالے

گٹھ:پنجاب دے شہر