open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
دیوالی بین بھیل

**دیوالیبین پنجابہائی بھیل** (2 جون 1943 – 19 مئی 2016), جسنوں **دیوالیبین پنجابہائی لدھیا** وی کیہا جاندا اے، گجرات دی اکّ بھارتی لوک گلوکارہ اتے پلیبیک گلوکارہ سی۔ اس دی قابلیت دیر نال کھوجی گئی سی؛ اسنے پھر ریڈیو اتے گجراتی فلماں وچ گایا اتے 1990 وچ پدم شری نال اعزازی کیتا گیا۔

## جیونی
دیوالیبین بھیل دا جم 2 جون 1943 نوں دلکھانیا پنڈ (ہن دھاری تالکا، امریلی ضلع، گجرات) وچ اکّ آدواسی پروار وچ پنجابہائی اتے مونگیبین وچ ہویا سی۔ اسدا اصلی اپنام لدھیا سی۔ اپنی ماں توں متأثر ہو کے، اسنے چھوٹی عمر وچ ہی روائتی گربا گیت گاؤنے شروع کر دتے۔ اوہ پرائمری سکول چھڈّ چکی سی، پر اسنے اپنے آپ نوں لوک گائکی سکھائی سی۔ اوہ نوں سال دی عمر وچ جوناگڑھ چلی گئی، جدوں اس دے پیؤ نوں جوناگڑھ سٹیٹ ریلوے وچ نوکری مل گئی۔ اسدا ویاہ نوں سال دی عمر وچ راجکوٹ وچ ہویا سی، پر اسہمتی دے کارن صرف دو دناں بعد اسدا ویاہ ردّ کر دتا گیا سی؛ اسنے دوبارہ کدے ویاہ نہیں کیتا۔ ویہہ سال دی عمر دے آس-پاس اس نوں ہسپتال وچ نوکری مل گئی اتے دس سال اتھے کم کیتا۔ بعد وچ، اسنے جوناگڑھ پبلک ہسپتال دے نرساں دے کوارٹراں وچ گھریلو معاون وجوں کم کیتا۔ اوہ جوناگڑھ چلی گئی اتے گھنگھیرام علاقے وچ اپنے بھرا نال رہندی سی۔

1964 وچ، گجراتی لوک گلوکار ہیمو گادھوی نے اپنی قابلیت نوں دیکھیا اتے آل انڈیا ریڈیو -راجکوٹ لئی پنج روپئے دے بھگتان لئی اپنی پہلی رکارڈنگ دا پربندھ کیتا۔ سماج سیوک رتبھائی اڈانی اسنوں دلی لے گئے، جتھے اسنے لوک سنگیت میلہ وچ پہلا انعام جتیا۔ سنگیتکار کلیانجی نے اسنوں ممبئی وچ سٹیج کارکردگی دوران سنیا، اتے اسنوں گجراتی فلماں وچ اکّ پلیبیک گلوکار وجوں گاؤن لئی سدا دتا۔ *جیسل تورل* (1971) اسدی پہلی فلم سی اتے فلم دا اسدا گیت "پاپ تارو پرکاش جڈیجا.." بہت مشہور ہویا۔ اسنے کارکردگی لئی بھارت اتے ودیشاں وچ سفر کیتی۔ اسنے پرانلال ویاس دے نال کئی سٹیج کارکردگی کیتے۔ اوہ گونڈل نیڑے گومٹا پنڈ دے اکّ پرائمری سکول وچ کم کردی سی۔

## کم
دیوالیبین اکّ سوے-سکھئت گلوکارہ سی، اتے اسنے سنگیت وچ کوئی رسمی سکھیا حاصل نہیں کیتی سی۔

دیوالیبین نے وڈی گنتی وچ لوک گیت، *[[گربا]]*، *بھجن* اتے گجراتی فلماں دے گیت گائے اتے اوہناں دیاں کیسیٹاں ریکارڈ کیتیاں اتے رلیز کیتیاں۔ اسنوں ایلبم *من کے منجیرے* (2001) توں اس دے لوک گیت "آئیوا آئیوا" لئی مانتا ملی۔ لوک گیت سوراشٹر دے کھاروا بھائیچارے دا سی۔ "میرے ٹوڈلے بیٹھو مور"، "سونا وتکڑی رے کیسر گھولیا"، "واگے چے رے"، "رام نہ بن وگیا"، "ہری نہ بن وگیا رے"، "حالو نے کٹھیاوڑی رے"، "اس دے کجھ پرسدھ گیت ہن۔ کوکلکنتھی، "ہوں تو کاگلائیاں لکھی ٹھاکی"، "وارسے ورسے اشدھی کیرے میگھ" اتے "چیلئیا کھما کھمارے" گجراتی فلم، *حالو گمڈے جائے* । اسنے کئی سنگیتکاراں اتے گائکاں جویں کہ ہیمو گڑوی، لکھابھائی گڑوی، اسمٰعیل ولیرا، ویلجیبھائی گجر، کرسن ساگٹھیا، پرپھلّ دوے، بھکھدن گادھوی، اوشا منگیشکر، دمینتی بردائی، مرلی میگھانی اتے آنندکمار نال کم کیتا اے۔

## مانتا
بھیل نوں اس دی پھیری دوران لنڈن وچ گجراتی سوسائٹی ولوں اعزازی کیتا گیا۔ اسنوں 1990 وچ پدم شری، بھارت سرکار ولوں چوتھا سبھ توں اچا شہری انعام دتا گیا سی۔ گجرات سرکار نے اس نوں گجرات گرو انعام نال اعزازی کیتا۔

## حوالے


## باہری لنک

* 

گٹھ:موت 2016
گٹھ:جم 1943
نساء عزیزی

**نسا عزیزی ** (انگریزی: **Nisa Azeezi;** ملیالم: നിസ അസീസി) کیرل، بھارت، دی اکّ غزل اتے قوالی گلوکارہ اے۔

اوہ MES مسلم ایجوکیشنل سوسائٹی سینئر سیکنڈری سکول، تیرور وچ سنگیت سکھاؤندی رہی اے۔ اکّ گلوکارہ وجوں نسا مہان ہندوستانی سنگیت پرمپراواں وچ قوالی دی پڑچول کردی اے۔ اوہ اجے وی گوالیئر گھرانے وچ رفیق خان دے ماتحت مشق کر رہی اے۔

## سکھیا

* گنبھوشنم- چیمبئی میموریال سرکاری سنگیت کالج، پلکڑ، کیرلا ولوں حاصل کیتی گئی سنگیت وچ ڈگری۔
* سری دے ماتحت کرناٹک سنگیت ووکل. کے.جی.مرار۔
* اکھل بھارتی گندھرو مہاودیالیا منڈل توں ہندوستانی ووکل ڈپلوما۔
* اے.ای. ونسینٹ ماسٹر، شرط چندر مراٹے، عمر بھائی، جے پور-اترولی گھرانہ، استاد پھییاز خان (کرناٹک گلوکار)، کرنا گھرانہ اتے استاد رفیق خان، دھارواڑ گھرانہ دے ماتحت گروکلا روایت وچ ہندوستانی سنگیت دی ووکل سکھلائی۔

## مانتا

* سال 2000 وچ ملابار دی غزل روایت دے موضوع 'تے مرکزی تہذیبی وزارت (بھارت) ولوں گٹھت جونیئر فیلوشپ حاصل کیتی۔

## حوالے

گٹھ:جم 1970
گٹھ:زندہ لوک
سرسوتی رانے

**سرسوتی رانے** (انگریزی: **Saraswati Rane;** 4 اکتوبر، 1913 - 10 اکتوبر، 2006) ہندوستانی کلاسیکل ودھا وچ اکّ بھارتی کلاسیکل گلوکارہ سی۔ اوہ کرنا گھرانے دے بانی استاد عبدل کریم خان (1872-1937) دی دھی سی۔ اس دے پروار دی اکّ لمی اتے مہان سنگیت روایت سی۔ اسنے کرنا گھرانہ سٹائل دے ووکل سنگیت دی شروعاتی سکھلائی اپنے وڈے بھرا سریشبابو مانے اتے وڈی بھین ہیرابائی بڑوڈیکر توں حاصل کیتی، جو خود اپنے ویلے دے بھارتی کلاسیکل سنگیت دے دھرے سن۔ بعد وچ اسنے وڈی بھین، ہیرابائی بوڈوڈیکر دے نال، خاص کرکے *[[جگلبندی]]* سٹائل وچ وی گایا۔

## شروعاتی جیون اتے سکھلائی
4 اکتوبر، 1913 نوں استاد عبدل کریم خان (1872-1937), کرانا گھرانے دے بانی، اتے تارابائی مانے، سکینہ دے روپ وچ جنمی، اوہ اکّ سنگیتک گھرانے وچ وڈی ہوئی۔ اپنے شوہر توں وکھ ہون توں بعد، تارابائی، اسدی ماں، نے اپنے سارے پنج بچیاں دا نام بدل دتا؛ اس لئی سکینہ کماری سرسوتی مانے بن گئی۔ اسنے سنگیت دی شروعات اس دے بھرا سریشبابو مانے ولوں کیتی سی، بعد وچ 1930 توں بعد، اسنے اپنی بھین ہیرابائی بڑوڈیکر توں وی سکھنا شروع کیتا۔

اپنے سنگیتک علم نوں ودھاؤن لئی اسنے وکھ-وکھ گھرانیاں دے استاداں توں *تعلیم* (سکھلائی) وی حاصل کیتی جویں الدیا خان دے بھتیجے، جے پور گھرانے دے استاد نتھن خان، پرو. بی آر دیودھر اتے گوالیئر گھرانے دے پنڈت ماسٹر کرشنا راؤ پھلمبریکر۔

## نجی جیون
اس دا ویاہ سندرراؤ رانے نال ہویا سی۔ 10 اکتوبر 2006 نوں اسدی موت ہو گئی۔

## اوارڈ اتے مانتا
سرسوتیبائی نوں اعزازی کیتا گیا سی: 

1. بالگندھرو انعام ( مہاراشٹر سرکار، 1966) 

2. بالگندھرو گولڈ میڈل 

3. آئیٹیسی سنگیت ریسرچ اکیڈمی اوارڈ 

4. یشونتراؤ چوان انعام 

5. گرو مہاتمیا انعام (مہاراشٹر) 

6. استاد فیاض احمد خان میموریال ٹرسٹ (کرانا گھرانہ اوارڈ 1999)

## حوالے

گٹھ:موت 2006
گٹھ:جم 1913
مانک ورما

**مانک ورما** (16 مئی 1926 – 10 نومبر 1996) کرانا اتے آگرہ گھرانیاں (گائن سٹائلاں) دا اکّ بھارتی کلاسیکل گلوکار سی۔

## کیریئر
خالص کلاسیکل خیال توں علاوہ، اسنے ٹھمری، مراٹھی ناٹیا سنگیت، بھوگیت اتے بھگتی گیت (بھگتی سنگیت) ورگے نیم-کلاسیکل اتے حلقہ سنگیت وی گایا۔ اوہ کرانا گھرانے دے بانی عبدل کریم خان دی دھی اتے پتر ہیرابائی بڑودیکر اتے سریشبابو مانے دی چیلا سی۔ اسنے پریاگ، الہٰ آباد وچ 'بھٹّ روایت' دے پنڈت بھولاناتھ بھٹّ توں ٹھمری گائکی دی سخت سکھلائی وی لئی۔ اسنے آگرہ گھرانے دے عظمت حسین خان "دلرنگ" اتے جگنناتھبوآ پروہت "گنیداس" توں ہور سکھلائی لئی۔

اپریل 1955 وچ، اس دے گیت گیت رامائن دا حصہ بن گئے، ہندو دیوتے رام 'تے گیتاں دی پیشکاری، آل انڈیا ریڈیو (ایائیار)، پنے ولوں اکّ ہفتہ واری سال-لمبے پروگرام، لتا منگیشکر، یوگنی جوگلیکر، اوشا ورگے کلاکاراں دے نال۔

اسنے آشا کھادلکر اتے شیلا داتار سمیت طالب علماں نوں سکھلائی دتی۔

## نجی جیون
اسدا پہلا نام مانک دادرکر ( دیوناگری : माणिक दादरकर) سی۔ اسدیاں دھیاں وچ رانی ورما، اکّ گلوکارہ، ارنا جیپرکاش، بھارتی اچریکر، اکّ اداکارہ، اتے وندنا گپتا، اکّ مراٹھی سٹیج، فلم اتے ٹیلیویژن اداکارہ شامل ہن۔

## اوارڈ
اسنے 1974 وچ بھارت سرکار توں وکاری پدم شری انعام حاصل کیتا، اس توں بعد وچ سنگیت، نرت اتے ناٹک لئی بھارت دی قومی اکادمی، سنگیت ناٹک اکادمی ولوں دتا گیا سنگیت ناٹک اکادمی اوارڈ حاصل کیتا۔

## وراثت
اسدی یاد وچ ممبئی وچ *مانک ورما پرتشٹھان دی* قیام کیتی گئی سی، جو مانک رتن اوارڈ اتے سکالرشپ وی حاصل کردا اے۔ ایہہ مانک ورما دے جم اتے موت دی ورھےگنڈھ 'تے تقریب دا انعقاد وی کردا اے۔  اسدی اٹھویں برسی 'تے، 12 نومبر 2004 نوں، *دیوگندھرو بکھلیبوآ ٹرسٹ* ولوں پنے دے تلک یادگار مندر وکھے اکّ سنگیتک پروگرام *بہارلا پرجات ڈاری* پیش کیتا گیا سی۔

## حوالے

گٹھ:موت 1996
گٹھ:جم 1926
کوثر پروین

**کوثر پروین** (1933 - 1967) 1950 اتے 1960 دے دہاکے دوران اکّ پاکستانی پلیبیک گلوکارہ سی۔ اوہ " *او مے نہ جانے کیا ہوگایا کہاں دل کھوگیا* ", " *پل پل جھومن جھوم کے گاؤن* ", اتے فلم لوری، " *راج دلارے، میری اکھیاں دے تارے* " ورگے گیتاں لئی جانی جاندی اے۔ اوہ اداکارہ آشا پوسلے دی چھوٹی بھین سی۔

## شروعاتی جیون اتے پروار
کوثر دا جم پٹیالہ، پنجاب، برطانوی ہند وچ 1933 وچ ہویا سی۔ بھارت دی ونڈ توں بعد اوہ اپنے پروار سمیت پاکستان چلی گئی۔ اوہ *عنایت علی ناتھ* دی دھی سی، جو پہلی پاکستانی فلم *تیری یاد* (1948) دا سنگیت ڈریکٹر سی۔ اوہ اداکاراواں آشا پوسلے، نجمہ بیگم اتے رانی کرن دی سبھ توں چھوٹی بھین سی۔

## کریئر
*کوثر نے* اپنا گائکی کیریئر 1950 دے دہاکے دے شروع وچ شروع کیتا اتے مشہوری حاصل کیتی جدوں اسنے فلماں، *گم نام* (1954) اتے *سسی* (1954) وچ ماسٹر عنایت حسین اتے جیئے چستی لئی اپنی آواز دتی۔ 1955 اکّ گلوکارہ دے روپ وچ اس دے کیریئر وچ اکّ اہم سال سی۔ ماسٹر عنایت حسین دے ڈریکشن ہیٹھ، اسنے دو فلماں، *انتقام* اتے *قاتل* لئی گایا۔ جدوں کہ *قاتل* اقبال بانو دے اداس دھن، " *الفت کی نئی منزل کو چالا* " لئی سبھ توں ودھ جانیا جاندا اے، کوثر نے اپنے اکّ پیار دے سولو، "او مینا، نہ جانے کیا ہو گیا"، جو کہ صبیحہ خانم 'تے فلمایا گیا سی، لئی جانیا جاندا اے۔ 1955 دی اکّ ہور خاص گل فلم *نوکر* دی اکّ لوری سی، "راج دلارے توہے دل میں بساؤں،" جو اج وی یاد کیتا جاندا اے اتے اس دے کیریئر دے سبھ توں مشہور گیتاں وچوں اکّ بن گیا اتے ایہہ اس دے سبھ توں مشہور گیتاں وچوں اکّ بن گیا۔

1950 دے دہاکے دے اخیر وچ، زبیدہ خانم دے آؤن نال کوثر دی مشہوری گھٹنی شروع ہو گئی۔ حالانکہ، 1957 وچ رلیز ہوئیاں دو سپرہٹّ فلماں وچ اکّ پلیبیک گلوکارہ وجوں اسدی بہمکھتا دا کارکردگی کیتا گیا سی؛ *وعدہ* اتے *ستّ لکھ* । اسنے *ستّ لکھ* لئی دکھدائی گیت "سیتمگر مجھے بے وفا جنتا ہے" پیش کیتا۔ اسنے فلم *وعدہ* (1957) لئی *شرافت علی* نال اکّ کلاسیکل دوگانا گایا: "بار بار برسے مورے نین، موہے کیسے ملے چین"۔ راشد عطرے نے ایہناں دوناں ہٹ گیتاں لئی ساؤنڈٹریک تیار کیتا۔ کوثر نے 90 فلماں وچ 273 گیت گائے۔

## نجی جیون
کوثر دا ویاہ سنگیت ڈریکٹر *اختر حسین انکھیاں* نال ہویا سی اتے اسدا اکّ پتر سی۔

## موت
اس دی موت 30 دسمبر 1967 نوں لاہور، پاکستان وکھے 34 سال دی عمر وچ ہوئی سی۔

## حوالے


## باہری لنک

* 
گٹھ:پنجابی گلوکار
گٹھ:موت 1967
گٹھ:پاکستانی کلاسیکل گلوکار
گٹھ:پاکستانی غزل گلوکار
گٹھ:جم 1933
ریوالسر

**روالسر**، بھارت دے ہماچل پردیش وچ سندر نگر اتے منڈی توں ۱۹ کُ کلومیٹر دوری ’تے واقع قصبہ اے۔ ایہہ دی سمندری تل توں اچائی ۱۳۶۰ میٹر اے۔ ایہہ قصبہ ہندو، سکھاں اتے بدھ دھرم دا سانجھا تھاں اے۔ گھر دے مہنگی توں مہنگی سجاوٹی سامان توں لے کے لوڑیندی چھوٹی توں چھوٹی وستو اس تھوڑھے جہے علاقے وچ بڑی آسانی نال مل جاندی اے۔ اتھے تبتی لوک سبھ توں ودھ گنتی وچ رہندے ہن۔ اس جگہ بدھ دھرم دا پھیلاء ہور سبھ دھرماں توں ودھ اے۔ اتھوں دے بازار وچ ۹۰ فیصدی دوکاناں تبتیاں دیاں ہی ہن۔ تبتی ہوٹلاں وچ مومو، تھوپا، چاؤمین آدی عام ملدے ہن۔

## مذہبی تھاں
روالسر دے اچے پربتی علاقیاں ’چ گرو گوبند سنگھ جی نے پہاڑی راجیاں نال اورنگزیب ولوں لوکاں اپر کیتے جا رہے ظلم نوں روکنا متعلق سن ۱۷۰۱ وچ بیٹھک کیتی سی۔ اس تھاں ’تے بہت سندر گردوارہ بنیا ہویا اے۔ ایہہ گردوارہ شہر توں بہت اچائی ’تے ہون کارن اتھوں روالسر شہر دا نظارہ بہت دلچسپ جاپدا اے۔ 
## روالسر جھیل
گردوارے ساہمنے ہیٹھاں ول روالسر جھیل 'چ پرواسی پنچھی وی اتھے آ کے اس جھیل دی خوبصورتی نوں ودھاؤندے ہن۔ جھیل دے چارے پاسے ہریاول اس تھاں نوں ہور وی خوبصورتی بخشدی اے۔
## مندر
جھیل دے اکّ پاسے بازار دے وچکار شو مندر اتے  ہنو مان مندر واقع اے۔ روالسر دا سبھ توں وڈا کشش اتھے بنیا لوٹس بدھ مندر اے۔ اتھے پہنچ کے انج لگدا اے جویں تسیں کسی وکھری دنیا وچ پہنچ گئے ہو۔ اس عمارت دے اندر پوجا والے تھاں ’تے بہت وڈا حال جتھے مہاتما بدھ دا بتّ لگیا ہویا اے۔ ایہہ تھاں وی روالسر توں کافی اچائی ’تے ہون کارن شہر دی خوبصورتی نوں مانن دا آنند دیندی اے۔ شہر توں دس کلومیٹر ہور سدھی اچائی ’تے نینا دیوی دا مندر واقع اے۔ سکھر پہاڑ دی چوٹی ’تے ایہہ مندر اکّ الگّ ہی چھاپ چھڈدا اے۔ آس-پاس دیاں گھاٹیاں بہت منموہک نظارہ پیش کردیاں ہن۔ سرکاری گیسٹ ہاؤس مندر دے نال دی عمارت وچ بنایا گیا اے۔ روالسر توں نینا دیوی مندر دے رستے وچ دو ہور تھاواں اتھوں دے کشش نوں ہور وی ودھاؤندیاں ہن۔ کنتی کنڈ (تلإ) بہت وڈیاں-وڈیاں چٹاناں نال گھریا ہویا اے۔ ایہہ تلإ مکھ سڑک توں کافی نیواں اے۔ کنتی کنڈ توں کجھ کُ کلومیٹر دوری ’تے ارجن گفا اے۔ 


Rewalsar-See-10-Abstieg vom Nonnenhuegel-gje.jpg
Rewalsar-Hindutempel-08-gje.jpg
Rewalsar-Hindutempel-04-Feier-gje.jpg
Rewalsar-Mandala-Tempel Zangdok Palri-48-gje.jpg
Rewalsar-Mandala-Tempel Zangdok Palri-44-Apsaras blau-gje.jpg
Rewalsar-Nonnenkloster-08-gje.jpg
Rewalsar-Nonnenkloster-06-Gebetsfahnenhaendlerin-gje.jpg
Rewalsar-Padmasambhava-34-Sockeltempel innen-Niederwerfer-gje.jpg
Rewalsar-Zigar Drukpa Kargyud Institute-02-gje.jpg


## حوالے

گٹھ:ہماچل پردیش دے شہر اتے پنڈ
منی مہیش کیلاش چوٹی

**منی مہیش کیلاش چوٹی** ضلع چمبا دے بھرمور وچ واقع اے۔ منی مہیش دی سفر ۵۱ طاقت پیٹھاں وچ گنی جاندی اے۔ ایہہ سمندر تٹ توں ۴۱۷۰ میٹر اچائی ’تے اے۔ اس ہریاول بھرپور وادی اے۔ منی مہیش دی جھیل توں ۵۶۵۶ میٹر اچے کیلاش پربت دا منموہک نظارہ دسدا اے۔ سورج دی پہلی کرن جدوں کیلاش پربت ’تے پیدی اے تاں کیلاش پربت منی دی طرحاں تیز روشنی نال چمک اٹھدا اے۔ چمبا توں بھرمور ۶۵ کلومیٹر دور اے۔ بھرمور وکھے شام چراسی مندر جو راجا امید سنگھ نے ۱۷۶۴ وچ بنایا سی۔ اتھے براہمنی مندر وی مشہور اے۔ اتھوں منی مہیش دی چڑھائی شروع ہندی اے۔ ایہہ ۱۳ کلومیٹر دی سدھی چڑھائی اے۔ اچے پہاڑاں دی بکل وچ وسیا دھنشوآ منموہک نظارہ پیش کردا اے۔ غوری کنڈ توں اکّ کلومیٹر دور منی مہیش جھیل اے۔ 



## حوالے

گٹھ:ہماچل پردیش دے شہر اتے پنڈگٹھ:ہماچل پردیش دے شہر اتے پنڈ
گٹھ:ہمالیہ
سنالی راٹھور

**سنالی راٹھوڑ** اکّ بھارتی پلیبیک گلوکارہ اے۔ اوہ اکّ سکھلائی حاصل کلاسیکل گلوکارہ وی اے۔

## نجی جیون
سنالی راٹھوڑ دا جم سونالی شیٹھ ۱۷ جنوری نوں ممبئی دے اکّ گجراتی پروار وچ ہویا سی۔ اسنے سینٹ زیویئر کالج، ممبئی وچ پڑھائی کیتی۔ اوہ بھجن گلوکار انوپ جلوٹا دی پہلی بیوی سی اتے اس نے اس نال (اس دے پروار دی منظوری دے خلاف) ویاہ کیتا سی جدوں کہ اوہ سنگیت دی طالبہ سی، پر بعد وچ روپ کمار راٹھوڑ، ( طبلہ وادک)، پلیبیک گلوکار، سنگیت ڈریکٹر اتے اکّ سنگیتکار نال ویاہ کرن لئی اس نوں طلاق دے دتا۔ اوہناں دی اکّ دھی اے جسدا نام سرشری جاں ریوا اے۔

## کریئر
اسنے ۱۰ سال دی عمر وچ گجراتی سنگیتکار شری پرشوتم اپادھیائے دے مارگدرشن وچ کارکردگی کرنا شروع کر دتا۔ اس پڑاء دوران اسدی جان-پچھان پنڈت ہردیناتھ منگیشکر نال ہوئی، جو اس دے صلاح کار بنے۔ اسنے کرانا سکول آف میوزک دے استاد پھییاز، نیاز احمد خان، استاد مشکور اتے مبارک علی خان دے ماتحت بھارتی کلاسیکل سنگیت کلاسیکل سنگیت دیاں پیچیدگیاں وی سکھیاں۔ اوہ ہندی، گجراتی، مراٹھی، بنگالی، انگریزی، تیلگو آدی بولیاں وچ گاؤندی اے۔ .

۱۸ سال دی عمر وچ، اسنے HMV نال گجراتی گیت دا اپنا پہلا EP ریکارڈ جاری کیتا۔ ۱۹۸۷ وچ، اسنے اپنی پہلی غزل ایلبم، 'آغاز' رلیز کیتی۔ اسنے ۱۹۸۷ وچ دبئی وچ امیرات انٹرنیشنل ولوں بہترین غزل گلوکارہ دا انعام وی جتیا۔ اسنے کئی قسماں دے سنگیت جویں کہ غزل، بھجن، خیال، تپا اتے حلقہ سنگیت گایا اے۔

۱۵ اگست ۲۰۰۵ نوں سنالی راٹھوڑ اتے روپ کمار راٹھوڑ نے سارابھائی بنام سارابھائی نامک سٹکام سیٹ وچ مہمان کرداراں دتیاں، جو بھارت وچ چینل سٹار ون اتے براڈکاسٹ کیتا گیا سی۔ اسنے اپنے شوہر روپ کمار راٹھوڑ دے نال مشن استاد، اکّ بھارتی سنگیتک رئیلٹی شو وچ حصہ لیا اتے ۲۳ فروری ۲۰۰۸ نوں منعقد "استاد جوڑی" سرلیکھ نال تاج پہنایا گیا۔ ہیما سردیسائی، کہو گپتا، سنیتا راؤ، شبانی کشیپ اتے ہور بہت سارے کلاکاراں دے نال ۲۰۱۱ وچ عورت دن مناؤندے ہوئے "اوہ اکّ وجیتا" نامک اکّ ولکھن ویبسرٹ وچ کارکردگی کیتا۔

اسنے حال ہی وچ روپ کمار راٹھوڑ دے نال کلمہ نام دی اکّ صوفی ایلبم رلیز کیتی۔

## ٹیوی دکھّ
سنالی راٹھوڑ اتے روپ کمار راٹھوڑ نے مشن استاد، اکّ بھارتی سنگیتک رئیلٹی شو وچ حصہ لیا، جس نے اوہناں نوں "استاد جوڑی" وجوں تاج وی دتا۔ اوہناں نے *سارابھائی بنام سارابھائی* نامک اکّ بھارتی کامیڈی ٹیوی سیریل وچ مہمان کردار وی دتی۔

## اوارڈ
سنالی راٹھوڑ نوں اسدی پہلی ایلبم 'آگھاز' لئی ۱۹۸۶ وچ بہترین غزل گلوکارہ دے انعام دا اعلان کیتا گیا سی۔ 

## حوالے

گٹھ:زندہ لوک
منی مہیش جھیل

**منیمہیش جھیل**:منپیر پنجال دی ہم آبادی 'چ ضلع چمبا (ہماچل پردیش) دے مشرقی حصے 'چ تحصیل بھرمور کھیتر 'چ کیلاش شکھر (سمندری تل توں اچائی ۱۹۰۰۰ فٹ) منی مہیش جھیل (اچائی ۱۵۰۰۰ فٹ) واقع اے۔ پرانک کہانیاں وچ ایہہ جھیل بھگوان شو دی دھرتی منی جاندی اے۔ اس دے اتری حصہ 'چوں 'جنگسکر پربت' اتے دکھن ول 'دھولدھار پربت' پیندے ہن۔

## جھیل 'چ اسنان دا اہمیت
پہاڑاں نال جڑے لوک اتے میدانی علاقیاں دے عقیدت مند ہر سال رادھائشٹمی دے موقعے اتے اس تھاں اتے لگن والے میلے 'چ بہت ہی اتشاہ نال حصہ لیندے ہن۔ پہلاں ہزاراں دی تعداد وچ، ہن لکھاں دی تعداد وچ شو بھگت منی مہیش جھیل وچ اشنان کر کے پوجا کردے ہن اتے اپنی اچھا پوری ہون اتے لوہے دے ترشول، کڑی، جھنڈی آدی چڑھاؤندے ہن۔ رادھائشٹمی والے دن جدوں سورج دیاں کرناں کیلاش شکھر اتے پیندیاں ہن تاں سکھر اتے پراکرتک روپ نال بنے شولنگ توں منی نکلدی اے اتے اس دیاں کرناں جدوں جھیل دے پانی اتے پیندیاں ہن تاں اس ویلے اشنان کرن نال انسان نوں کئیاں پرکار دے روگاں توں مکتی ملدی اے۔
## پہنچن دا ڈھنگ
پٹھان کوٹ توں بنی کھیت ہندیاں چمبا ۱۲۰ کلومیٹر پیندا اے۔ چمبے توں بھرمور ۶۵ کلومیٹر اے۔ بھرمور توں ہرشر ۱۴ کلومیٹر دی دوری اتے اے۔ ہرشر تک سڑک بنی ہوئی اے۔ اس توں اگے ہرشر توں منیمہیش پیدل چڑھائی والی سفر ۱۳ کلومیٹر دی اے۔ تنگ پہاڑیاں وچ وسیا ہرشر اس کھیتر دا آخری پنڈ اے۔ ہرشر توں پیدل چڑھائی کردیاں دھنچھو آؤندا اے۔ ایہہ رستہ مشکل تے کٹھن اے۔ رستے 'چ کئی پل آؤندے ہن۔ پراکرتک نظارہ وی اپنا اثر پاؤندے ہن۔ دھنچھو اس نظارہ لئی اکّ بھرپور پہاڑی اے۔ اصل وچ یاتری ہیٹھوں چل کے اتھے آ کے ساہ لیندا اے۔ رات کٹدا اے، سویرے پھر اپنی سفر شروع کر دندا اے۔ اتھوں دا تاپمان ٹھنڈھا اے۔ آکسیجن دی کمی وی محسوس ہندی اے۔
## جھیل
دھنچھو توں سفر شروع کر کے غوری کنڈ پہنچن اتے کیلاش سکھر دے فلسفہ ہندے ہن۔ غوری کنڈ ماں غوری دا اشنان ستھل سی۔ اتھوں ڈیڈھ کلمیٹر دی سدھی چڑھائی توں بعد منیمہیش جھیل پہنچیا جاندا اے۔ ۱۵۰۰۰ فٹ دی اچائی اتے واقع ایہہ جھیل پہاڑاں 'چ گھری ہوئی دیکھن والے دی تھکاوٹ نوں دور کردی اے۔ نیلے رنگ دا پانی کئی روگاں دی دوائی اے۔ بدلاں 'چ گھریا کیلاش شکھر فلسفہ دین لئی کدے-کدے ہی باہر آؤندا اے۔ موسم دا کوئی موڈ نہیں، کدے وی رنگ بدل سکدا اے۔ مینھ پیندے 'چ پہنچنا پیندا اے۔
## حوالے

گٹھ:پانی
گٹھ:جھیلاں
گٹھ:ہماچل پردیش دیاں جھیلاں
کھجیار جھیل

**کھجیار جھیل** ہماچل پردیش، بھارت دے چمبا ضلعے وچ، کھجیار وچ واقع اے۔ ایہہ ڈلہوزی اے اتے چمبا ٹاؤن دے وچکار سمندر پدھر توں لگپگ ۱٫۹۲۰ میٹر (۶۴۰۰ فٹ) دی اچائی اتے واقع اے۔ ڈلہوزی توں ۲۳ کلومیٹر دور دیوداراں دے خوبصورت جنگلاں وچ گھرے ‘کھجیار’ ہمالیہ دیاں دھولادھار پہاڑیاں دی مغربی لڑی وچ پیندا اے۔

## حوالے

گٹھ:ہماچل پردیش دیاں جھیلاں
گٹھ:جھیلاں
جھن٘گ یونیورسٹی

**جھن٘گ یونیورسٹی** (University of Jhang) پنجاب دے ضلع جھن٘گ وچ اک سرکاری یونیورسٹی اے۔ ایہ یونیورسٹی 2015 وچ پنجاب اسمبلی دے ایکٹ نال بݨی سی۔ 

## ہور دیکھو
* اوکاڑا یونیورسٹی

گٹھ:پنجاب دیاں یونیورسٹیاں
گٹھ:پنجاب، پاکستان دیاں سرکاری یونیورسٹیاں
گٹھ:یونیورسٹیاں
گٹھ:ضلع جھنگ
دیوریا تال

**دیوریا تال** ( **دیوریا** جاں **دیوریا** وی) لگبھگ  جھیل اے بھارت دے اتراکھنڈ راج وچ اکھیمٹھ - چوپٹا سڑک 'تے مستورا اتے ساری دے پنڈاں توں۔  دی اچائی 'تے واقع گڑھوال ہمالیہ وچ اکّ جھیل اے ، اس دے پچھوکڑ وچ برف نال ڈھکے پہاڑاں ( چوکھمبا ایہناں وچوں اکّ اے) دے نال بھاری جنگلی، ہرے بھرے ماحول ہن۔ اس جھیل نوں ہندواں واسطے مقدس منیا جاندا اے۔

اکھیمٹھ توں مستورا پنڈ راہیں نیڑلے پنڈ ساری تک پہنچن لئی جیپاں مہیا ہن۔ واپسی دی سفر لئی، کوئی سانجھی جیپ لین لئی مستورا تک ٹریکنگ کر سکدے ہاں ۔ 
thumb| دیوریا تال دے رستے وچ چھوٹا مندر
اختیاری طور 'تے، کوئی  ٹریک کر سکدا اے اکھیمٹھ توں دیوریا تال تک۔ حالانکہ، ٹریکراں نوں ہن مشہور دیوریاٹل وکھے کیمپ کرن دی آگیا نہیں اے، اتھے جنگل ٹریکنگ، ویڈیؤگراپھی آدی دے آپشن ہن۔ اتھے کجھ دوکاناں ہن جو چاہ اتے سنیکس ویچدیاں ہن، پر ایہہ سورج ڈبن ویلے بند ہو جاندیاں ہن۔ ٹریکر عام طور 'تے اس ٹریک نوں تنگناتھ (بھگوان شو نوں وقف سبھ توں اچے ہندو تیرتھ استھان) اتے چندرشیلا، جو کہ چوپٹا توں پہنچدے ہن، دے نیڑے دی سفر نال جوڑدے ہن۔ 

### پینورامک نظارہ

Image:Himalayan peak Kedarnath ,Chaukhamaba and others from Deoria Tal.jpg|thumb|center|800px|Kedarnath, Chaukhamaba and others Himalayan peak from Deoria Tal. Clicking on a peak in the picture causes the browser to load the existing article about that peak.

rect 1664 385 1375 275Chaukhamba
rect 1464 375 1264 280 Janhukut
rect 1264 375 1150 280 Mandani
rect 910 375 875 280 Sumeru
rect 834 375 800 280 Kharchakund
rect 615 375 565 280 Kedar dome
rect 534 375 500 280 Kedarnath
rect 434 375 400 280 Bhartekunta


## ہندو دھرم وچ
ہندو دھرم دسدا اے کہ دیوتے اس جھیل وچ اشنان کردے سن، اس لئی ایہہ نام اے۔ اس جھیل نوں "اندر سروور" وی منیا جاندا اے، جسدا حوالہ پراناں وچ ہندو سادھوآں، سادھوآں ولوں کیتا گیا اے۔ ایہہ وی منیا جاندا اے کہ ایہہ اوہ تھاں سی جتھوں طاقتور پانڈواں نوں یکش نے سؤال پچھے سن۔ مقامی لوکاں دے مطابق ایہہ وی کیہا جاندا اے کہ ایہہ جھیل بھیم ولوں بنائی گئی سی، جو پانڈواں وچوں سبھ توں طاقتور سی، اپنی پیاس مٹاؤن لئی، اتے یدھشٹر، جو سبھ توں بدھی مان سی، نے بھیم نوں اپنی جھیل بناؤن دا سجھاء دتا۔  جھیل اس دے چوڑے 300° پینوراما لئی جانی جاندی اے۔ چوکھمبا، نیلکنٹھ، باندرپنچ، کیدار؉  رینج اتے کلاناگ ورگے پہاڑاں نوں اتھوں دیکھیا جا سکدا اے۔ دیوریا تال توں تنگناتھ تک اکّ ہور رستہ موجود اے، جو مکھ طور 'تے رات دے کینپنگ، جنگل دی ٹریکنگ آدی لئی ورتیا جاندا اے۔

## حوالے

گٹھ:اتراکھنڈ دیاں جھیلاں
گٹھ:جھیلاں
رام کرن شرما

**رام کرن شرما** سنسکرت دے شاعر اتے مفکر سن۔ اس دا جم بہار دے سارن ضلعے دے شواپر وکھے 1927 وچ ہویا سی۔ اس دی موت 18 دسمبر، 2018 نوں نویں دلی وکھے ہوئی۔   اسنے پٹنا یونیورسٹی توں سنسکرت اتے ہندی وچ ایمئے دے نال نال ساہتیاچاریا، گرائمر کلاسیکل اتے ویدانت کلاسیکل دیاں ڈگریاں حاصل کیتیاں سن۔ اسنے کیریپھورنیا یونیورسٹی، برکلے توں مرے بی ایمنی دی اگوائی ہیٹھ بولی سائنس وچ پی. ایچڈی حاصل کیتی۔ شرما نے سنسکرت اتے انگریزی دوواں وچ لکھیا۔ اس دیاں ساہتی رچناواں وچ شعری مجموعہ *سندھیا*، *پٹھیاستاکم* اتے*وینا* اتے *رائساہ* اتے *سما* ناول شامل ہن۔ *مہامبھارت وچ شاعری دے عنصر* سنسکرت ساہت دے نقاد وجوں اوہناں دی سبھ توں اہم رچنا منی جاندی اے۔  اپنیاں ساہتی رچناواں توں علاوہ اسنے بھارتی میڈیسن، مہانکاوِ، اتے پراناں دیاں کتاباں دا ترجمہ اتے اڈیٹنگ وی کیتا اے۔ اسنے انڈولوجی دے کھیتر وچ وکھ وکھ سیمیناراں، رسالیاں اتے کتاباں وچ کھوج پتراں دا یوگدان پایا۔ 

## مان اعزاز
اس نوں 1989 وچ سنسکرت لئی ساہت اکادمی انعام، 1989 وچ *بھارتی بولی کونسل اوارڈ*، *دلی سنسکرت اکیڈمی اوارڈ*، اتے وکاری *صدر اوارڈ* سمیت کئی انعام مل چکے ہن۔ اسنوں سنسکرت بولی اتے ساہت دے پرسار لئی اس دے یوگدان دے اعزاز وچ 2005 وچ کرشن کانت ہینڈک میموریال اوارڈ ملیا  । 2004 وچ، اس نوں *واچسپتی انعام* دتا گیا سی دے جو کے.کے. برلا پھاؤڈیشن پچھلے دس سال دے دوران لکھاری دے سنسکرت وچ کم دے اعزاز لئی دتا جاندا اے۔ اس دی کاو-رچنا*گگنوانی* لئی دتا گیا سی۔ 

اوہ رائل ایشیاٹک سوسائٹی دا فیلو اتے امیریکن اوریئینٹل سوسائٹی دا ممبر رہا اے۔ 

اوہ 1974–1980 توں کمیشور سنگھ دربھنگا سنسکرت یونیورسٹی، دربھنگا دے وائس چانسلر رہا اتے سن 1984-1985 دوران سمپورنانند سنسکرت یونیورسٹی، وارانسی وکھے وی ایہی پدوی تے رہا سی۔  اوہ کیلیفورنیا یونیورسٹی، برکلے، شکاگو یونیورسٹی، کولمبیا یونیورسٹی اتے پینسلوینیا یونیورسٹی وکھے وجٹنگ پروفیسر رہا سی۔
## حوالے
 
گٹھ:20ویں صدی دے بھارتی شاعر
گٹھ:جم 1927
گٹھ:زندہ لوک
رضا علی خان (رام پور)

سر **رضا علی خان بہادر** جیسیائیئی، کیسیئیسائی (17 نومبر 1908 &#x2013; 6 مارچ 1966) 1930 توں 1966 وچ اپنے انتقال تک رامپور   ریاست دا  نواب رہا۔

اکّ سہنشیل اتے اگانھ ودھو حاکم، سر رضا نے اپنے وزیراعظم لیفٹینینٹ کرنل  ہوریلال ورما بار ایٹ لاء سنے اپنی سرکار وچ ہندواں دی گنتی دا پھلار کیتا۔ اسنے سنچائی نظام دا وستار کیتا، بجلیکرن پروجیکٹ پورے کیتے اتے سکولاں، سڑکاں اتے سیوریج پرنالیاں دا اساری کرنا جاری رکھیا۔ نال ہی نواب نے دوجی عالمی لڑائی دے مدھ مشرقی مورچیاں تے لڑن لئی اپنے سپاہی بھیجے۔ 15 اگست 1947 نوں انڈین یونین وچ شامل ہو کے، رامپور   نوں رسمی طور 'تے 1949 وچ اس وچ اتے 1950 وچ اتر پردیش دے نویں راج نال ملایا گیا سی۔ اس توں بعد، سر رضا نے اپنے آپ نوں چیریٹیبل پروجیکٹاں لئی وقف کر دتا اتے بھارت دے گرینڈ لاج دے پہلے گرینڈ ماسٹر وجوں بھارت وچ فریمیسن دے مکھی وجوں اپنے عہدے لئی وقف کیتا۔

اوہ اپنے ریاست، دھرم اتے انتظامیہ دے موضوعاں 'تے اردو -بولی دا لکھاری اتے مترجم وی سی۔ ہولی دے تہوار بارے برج بولی وچ اسدیاں کویتاواں اتے گیت اج وی اس کھیتر وچ گائے جاندے ہن۔  

سر رضا دی موت 1966 وچ، 57 سال دی عمر وچ، اتے اس دے پیؤ وانگ، کربلا، عراق وچ دفنایا گیا۔ اس توں بعد اس دا وڈا پتر مرتضیٰ علی خان بہادر بنیا۔

## حوالے

گٹھ:موت 1966
گٹھ:جم 1908
گٹھ:بھارت دے اردو شاعر
ہیم کنٹ صاحب

**ہیمکنٹ صاحب** ضلع چمولی، اتراکھنڈ، بھارت وچ واقع سکھاں دا اکّ مشہور تیرتھ استھان اے۔ بھارت دے معائنہ مطابق ایہہ ہمالہ پربتاں وچ ۴۶۳۲ میٹر (۱۵٬۲۰۰ فٹ) دی اچائی 'تے اکّ برفانی جھیل کنڈھے ستّ پہاڑاں وچکار براجمان اے؛ ایہناں اقتدارں پہاڑاں اتے نشان صاحب جھولدے ہن۔ اس تک رشیکیش-بدریناتھ شاہ-راہ اتے پیندے گوبندگھاٹ توں صرف پیدل چڑھائی راہیں ہی پہنچیا جا سکدا اے۔

اتھے گردوارہ سری ہیمکنٹ صاحب سشوبت اے۔ اس استھان دا ذکر گرو گوبند سنگھ ولوں لکھے گئے دسم گرنتھ وچ آؤندا اے؛ اس کرکے ایہہ سکھاں لئی خاص اہمیت رکھدا اے جو *[[دسم گرنتھ]]* وچ یعقین رکھدے ہن ۔

## نرکتی
ہیمکنٹ اکّ سنسکرت ناں اے جو *ہیم* ("برف") اتے *کنڈ* ("کٹورا") توں آیا اے۔ دسم گرنتھ مطابق ایہہ اوہ تھاں اے جتھے صاحب سری گرو گوبند سنگھ جی نے پوربلے جم وچ بھگتی کیتی سی۔

## حوالے

گٹھ:مذہبی اتہاس
گٹھ:بھارت وچ گردوارے
مہلک ترین زلزلے

درج تھلے عالمی تریخ دے بد ترین زلزلےآں د‏‏ی لسٹ ا‏‏ے۔

# تریخ دا بد ترین زلزلہ جو 23 جنوری 1556ء نو‏‏ں چین وچ آیا تے جس دے نتیجے وچ 8 لکھ 30 ہزار افراد ہلاک ہو گئے۔ ریکٹر اسکیل اُتے زلزلے د‏‏ی شدت 8 ریکارڈ کيتی گئی۔
# دوسرا بد ترین زلزلہ 12 جنوری 2010ء نو‏‏ں ہیٹی وچ آیا جس دے نتیجے وچ 3 لکھ 16 ہزار افراد ہلاک جدو‏ں کہ 3 لکھ تو‏ں ودھ زخمی ہوئے۔ ریکٹر اسکیل اُتے زلزلے د‏‏ی شدت 7 ریکارڈ کيتی گئی۔
# تیسرا بد ترین زلزلہ چین وچ 27 جولائ‏ی 1976ء نو‏‏ں آیا۔ چینی حکومت دے مطابق زلزلے دے نتیجے وچ 2 لکھ 42 ہزار 769 افراد ہلاک ہوئے پ‏ر غیر سرکاری رپورٹس دے مطابق ہلاکتاں 6 لکھ 50 ہزار تو‏ں ودھ تے زخمی 8 لکھ افراد ہوئے سن ۔
# چوتھا بد ترین زلزلہ 26 دسمبر 2004ء نو‏‏ں انڈونیشیا دے جزیرے سماٹرا وچ آیا۔ جو انڈونیشیا سمیت جنوبی ایشیا تے مشرقی افریقہ تک وی پھیلا جس دے نتیجے وچ 2 لکھ 27 ہزار 898 افراد ہلاک یا فیر لاپتہ ہو گئے۔ 17 لکھ افراد بے گھر وی ہوئے۔ ریکٹر اسکیل اُتے اس د‏ی شدت 9.1 سی۔
# پنجواں بد ترین زلزلہ چین دے علاقے ننگ سیا وچ آیا۔ 7.8 شدت دے زلزلے دے نتیجے وچ 2 لکھ افراد ہلاک ہو گئے جدو‏ں کہ زخمیاں د‏‏ی تعداد وی لکھاں وچ سی۔
# چھٹا بد ترین زلزلہ جاپان دے راجگڑھ ٹوکیو تے یوکوہاما شہر وچ آیا جس دے نتیجے وچ اگ لگ گئی۔ 7 لکھ مکانات وچو‏ں 4 لکھ جل گئے۔ ریکٹر اسکیل اُتے زلزلے د‏‏ی شدت 7.9 رہی جس وچ 1 لکھ 42 ہزار افراد ہلاک ہو گئے۔
# ساتواں بد ترین زلزلہ ترکمانستان دے علاقے اشک آباد وچ 5اکتوبر 1948 وچ آیا جس دے دوران 1 لکھ 10 ہزار افراد ہلاک ہو ئے۔ زلزلے د‏‏ی شدت 7.3 سی۔
# اٹھواں بد ترین زلزلہ چین وچ 12 مئی 2008ء نو‏‏ں آیا جس دے نتیجے وچ 87 ہزار 587 افراد ہلاک ہوئے۔ چین دے 10 صوبےآں دے ساڈھے 4 کروڑ تو‏ں ودھ شہری زلزلے تو‏ں متاثر ہوئے۔ زلزلے د‏‏ی شدت 7.9 ریکارڈ کيتی گئی سی۔
# نواں بد ترین زلزلہ 8 اکتوبر 2005ء نو‏‏ں پاکستان دے شمالی علاقہ جات، خاص طور اُتے آزاد کشمیر وچ آیا جس دے نتیجے وچ 86 ہزار تو‏ں ودھ افراد جاں بحق جدو‏ں کہ 70 ہزار تو‏ں ودھ زخمی ہوئے۔ زلزلے د‏‏ی شدت 7.6 ریکارڈ کيتی گئی سی۔ مظفر آباد وچ متعدد پنڈ نقشے تو‏ں غائب ہو گئے سن ۔
# دسواں بد ترین زلزلہ اٹلی وچ 28 دسمبر 1908 نو‏‏ں آیا۔ زلزلے دے نال نال سونامی نے وی میسنا د‏‏ی 40 فیصد تے یرگیو دتی کیلیبریا د‏‏ی 25 فیصد آبادی نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ ہلاکتاں د‏‏ی مجموعی تعداد 72 ہزار تو‏ں ودھ دسی جاندی ا‏‏ے۔ ریکٹر اسکیل اُتے زلزلے د‏‏ی شدت 7.2 ریکارڈ کيتی گئی سی۔

## حوالے

گٹھ:زلزلیات
گٹھ:زلزلے
گٹھ:قدرتی آفتاں
گٹھ:ارضیا‏تی مخاطر
محمد کیف رضا خان

**محمد کیف رضا خان**، احمد رضا خان بریلوی دے ونشج، اکّ بھارتی مسلمان مولوی اے۔ اوہ درگاہ استاد-اے-زمان ٹرسٹ دے پردھان ہن۔

## نجی جیون
رضا خان اﷲ حضرت دا پڑپوتا اے اتے اس دے چھوٹے بھرا حسن رضا خان، بریلوی لہر دا موڈھی اے۔ اوہ پشتوناں دے بریچ قبیلے نال متعلق اے۔ اوہ مولانا توقیر رضا خان دا بھتیجا اے۔

## بیان اتے وچار

### اجمیر وچ اعلی حضرت سلام ضرور پڑھو
درگاہ استاد-اے-زمان ٹرسٹ دے پردھان مولانا قادری نے اجمیر دے خادم سرور چشتی ولوں بریلوی علما نوں بھاشن دین اتے نمسکار کرن، ساہت ونڈن توں روکن 'تے ناراضگی ظاہر کیتی اے۔ ہر سنی بریلوی مسلمان معین ال-دین چشتی لئی بہت ستکار کردا اے۔ مولانا قادری نے کیہا کہ 27 جنوری 2023 نوں اسیں سارے اجمیر جاوانگے۔

اجمیر شریف درگاہ 'تے پہنچ کے ادب اتے اہترم (ستکار) نال نماز-او-سلام دا نظارہ پیش کرنگے۔ مولانا قادری نے کیہا کہ اعلی حضرت امام احمد رضا خان فاضل بریلوی نے حضرت خواجہ غریب نواز دی سکھیا اتے سندیش نوں لوکاں تک پہنچایا اے۔ دہاکیاں توں، سنی بریلوی الیما اتے اکیدتمند اجمیر دی درگاہ دے احاطے وچ اﷲ حضرت دی نات اتے منقبت اتے کلام پڑھدے ہن۔ درگاہ کسے دی جائیداد نہیں اے۔

### سویڈش سرکار توں معافی دی منگ
21 جنوری 2023 نوں سویڈش پولیس ولوں راسمس پالڈان نوں سٹاکہوم وچ ترکی دے سفارت خانہ دے ساہمنے اکّ کارکردگی دا انعقاد کرن اتے اکّ لائٹر نال قرآن نوں اگّ لگاؤن دی اجازت دتی گئی سی، مولانا کیف نے کیہا:

“اسیں سویڈن وچ قرآن-اے-پاک دی بے ادبی اتے قرآن نوں ساڑن دی سخت نندا کردے ہاں۔ سویڈن دی اس حرکت نے پوری دنیا دے مسلماناں دے یعقین نوں ٹھیس پہنچائی اے اتے مسلمان سویڈن دے خلاف غصے 'چ ہن۔ اسیں سویڈش سرکار دی اس کاروائی دی سخت نکھیدھی کردے ہاں۔ ساڈا دیس بھارت اکّ دھرم نرپکھّ راشٹر اے جو سارے دھرماں دا ستکار کردا اے، اس لئی اسیں تہاڈے توں منگ کردے ہاں کہ سویڈش سرکار دے اس کارے دی بھارت دی طرفوں سخت نندا کیتی جاوے۔ قرآن نوں ساڑن دی اجازت دین لئی سویڈش سرکار توں معافی منگن لئی سویڈش سرکار 'تے دباء بنایا جانا چاہیدا اے۔ بھارت دی طرفوں، مقدس قرآن نوں ساڑن والے سویڈش شہری راسمس پالڈان نوں سزا دین لئی سویڈش سرکار 

## ایہہ وی ویکھو

* احمد رضا خان
* مصطفے رضا خان
* حامد رضا خان
* نقی علی خان
* توقیر رضا خان
* اسجد رضا خان
* اختر رضا خان

## حوالے

گٹھ:زندہ لوک
گٹھ:جم 1999
گٹھ:بھارتی مسلمان
گوا دا یوم انقلاب

۱۸ جون نو‏‏ں ہر سال گوا یوم انقلاب دے طور اُتے منایا جاندا اے ۔ کیونجے ۱۸-۰۶-۱۹۴۶ نو‏‏ں ڈاکٹر رام منوہر لوہیا نے گوا دے لوکاں نو‏‏ں پرتگالیاں دے خلاف آواز اٹھانے د‏‏ی تحریک دتی سی ۔ گوا د‏‏ی جدوجہد آزادی د‏‏ی تریخ وچ ۱۸ جون دا دن سنہری حروف تو‏ں لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ ۱۸ جون ۱۹۴۶ نو‏‏ں ڈاکٹر رام منوہر لوہیا نے گوا دے لوکاں نو‏‏ں پرتگالی راج دے خلاف متحد ہو ک‏ے لڑنے دا پیغام دتا۔ ۱۸ جون نو‏‏ں ہوݨ والے اس انقلاب د‏‏ی پرجوش تقریر نے جدوجہد آزادی نو‏‏ں تقویت بخشی تے اگے ودھایا۔

گوا د‏‏ی آزادی دے لئی اک طویل تحریک چلی۔ آخر کار ۱۹ دسمبر ۱۹۶۱ نو‏‏ں ہندوستانی فوج نے ایتھ‏ے حملہ ک‏ر ک‏ے اس علاقے نو‏‏ں پرتگالیاں دے قبضے تو‏ں آزاد کرایا تے گوا نو‏‏ں ہندوستان وچ شام‏ل ک‏ر ليا گیا۔
## ہورویکھو
*گوا دی تحریک آزادی

گٹھ:بھارت دی تریخ
لاہور دی جنگ (1759)

لاہور د‏‏ی جنگ ۱۷۵۹ وچ ' مراٹھا سلطنت تے پنجاب د‏‏ی سکھ مثلاں دے اتحاد تے درانی سلطنت دے درمیان لڑی گئی سی۔ اس جنگ وچ مراٹھیاں تے سکھاں نو‏‏ں فتح حاصل ہوئی۔

## پس منظر تے جنگ
احمد شاہ درانی نے ۱۷۵۹ وچ پنجويں بار ہندوستان اُتے حملہ کيتا۔ پشتوناں نے مرہٹیاں دے خلاف مسلح جدوجہد دے لئی خود نو‏‏ں منظم کرنا شروع کر دتا ۔ جنرل جہان خان نے پشاو‏ر وچ مرہٹہ چھاؤنی اُتے قبضہ ک‏ر ليا ۔ فیر حملہ آوراں نے اٹک اُتے قبضہ ک‏ر ليا ۔ ايس‏ے دوران، سباجی شندے سکرچکیہ تے اہلووالیہ مثل د‏‏ی فوجاں تو‏ں تازہ دم دستےآں تے سکھاں د‏‏ی اک وڈی تعداد دے نال لاہور پہنچے ۔ اک شدید لڑائی وچ افغاناں نو‏‏ں مرہٹاں تے شکرچکیہ تے اہلووالیہ د‏‏ی مشترکہ فوجاں نے شکست دتی۔ جنگ وچ جہان خان نے اپنا پُتر کھو دتا تے خود زخمی ہو گیا۔

## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:جنگاں
گٹھ:پنجاب دی تریخ
اٹک دی لڑائی ۱۷۵۸

اٹک د‏‏ی جنگ ۲۸ اپریل ۱۷۵۸ نو‏‏ں مراٹھا سلطنت تے درانی سلطنت دے درمیان ہوئی ، جس وچ رگھوناتھراؤ (رگھوبا) د‏‏ی قیادت وچ مراٹھا سلطنت نے فیصلہ کن فتح حاصل کيتی تے اٹک اُتے قبضہ ک‏ر ليا ۔ اس جنگ نو‏‏ں مرہٹہ سلطنت دے لئی اک وڈی کامیابی دے طور اُتے دیکھیا جا رہیا اے، جس نے اٹک وچ مراٹھا پرچم بلند کيتا سی۔ رگھوناتھراؤ نے تن ماہ دے بعد پنجاب چھڈ دتا تے مراٹھا سردار نرسوجی پنڈت نو‏‏ں ۴۰۰۰ مراٹھا سپاہیاں دے نال افغاناں تو‏ں قلعہ د‏‏ی راکھی دے لئی تعینات کيتا۔ ایہ ہجورتی سپاہیاں تے شنڈے سپاہیاں د‏‏ی مشترکہ فوجاں د‏‏ی فتح سی۔ ٹکوجی راؤ ہولکر شندے دے سپاہی شری ناتھ مہادجی شندے ، توکوجی راؤ تے چچا شمبھوجی شندے دے زیرکمان سن ۔ 

## جنگ دے بعد
۸ مئی ۱۷۵۸ نو‏‏ں مرہٹیاں نے پشاو‏ر د‏‏ی جنگ وچ درانی فوج نو‏‏ں شکست دے ک‏ے پشاو‏ر شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ مرہٹے ہن افغانستان د‏‏ی سرحد تک پہنچ چکے سن ۔ مرہٹیاں د‏‏ی اس کامیابی تو‏ں احمد شاہ درانی پریشان ہو گئے تے اپنے کھوئے ہوئے علاقےآں نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے د‏‏ی منصوبہ بندی کرنے لگے۔ 

## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ
*Duff, James Grant (1921). ''A history of the Mahrattas'', Volume 2
*

گٹھ:جنگاں
پشاور دی جنگ 1758

پشاو‏ر د‏‏ی جنگ ۸ مئی ۱۷۵۸ [۲] [۳] نو‏‏ں ہوئی جس وچ مراٹھا سلطنت نے سکھاں دے نال مل ک‏ے درانی سلطنت نو‏‏ں شکست دتی ۔   اس جنگ وچ مرہٹیاں تے سکھاں نو‏‏ں فتح حاصل ہوئی تے پشاو‏ر انہاں دے قبضے وچ آگیا۔ [۷] [۵] [۸] [۶] [۹] اس تو‏ں پہلے، تیمور شاہ درانی تے جہان خان د‏‏ی قیادت وچ درانی فوجاں دے ذریعے قلعہ پشاو‏ر دا دفاع کيتا جا رہیا سی۔ جدو‏ں رگھوناتھراؤ ، ملہار راؤ ہولکر ، چڑھت سنگھ تے جسا سنگھ اہلووالیہ نے پشاو‏ر چھڈ دتا ،توکوجی راؤ ہولکر نو‏‏ں برصغیر دے اس خطے وچ نمائندہ مقرر کيتا گیا سی۔ اس نے سردار سانت‏‏ا‏‏ جی راؤ وابل تے کھنڈوجی قدم دے نال مل ک‏ے افغان فوج نو‏‏ں شکست دتی۔ 

## جنگ دے بعد
۸ مئی ۱۷۵۸ نو‏‏ں مراٹھا سلطنت نے سکھاں دے نال مل ک‏ے پشاو‏ر اُتے درانی سلطنت تو‏ں قبضہ ک‏ر ليا سی ۔ مرہٹیاں تے سکھاں د‏‏ی فوج تو‏ں شکست کھانے دے بعد، جتھے خان تے تیمور شاہ درانی دے نال درانی دے قلعے تو‏ں بھج کر افغانستان چلے گئے، تے مرہٹاں نے قلعہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ [۱۱] [۶] مرہٹیاں د‏‏ی فتح نے پونے تو‏ں تقریباً ۲۰۰۰ کلومیٹر دور افغان سرحد تک اپنی حکمرانی نو‏‏ں ودھیا دتا۔  

## ہور دیکھو
*اٹک د‏‏ی جنگ ۱۷۵۸
*جنگ پشاور (1758)

## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:جنگاں
میان٘والی یونیورسٹی

**میان٘والی یونیورسٹی** (University of Mianwali) پنجاب دے ضلع میان٘والی وچ اک سرکاری یونیورسٹی اے۔ ایہ یونیورسٹی 2019 وچ بݨائی گئی سی۔ 

گٹھ:پنجاب دیاں یونیورسٹیاں
گٹھ:پنجاب، پاکستان دیاں سرکاری یونیورسٹیاں
گٹھ:ضلع میانوالی
کمبوڈیا ویت نام جنگ

کمبوڈیا ویتنام جنگ ویتنام تے کمپوچیا دے درمیان اک مسلح تنازعہ سی ۔ ۱۹۷۵ تو‏ں ۱۹۷۷ تک، ایہ زمینی سرحد تے آبی سرحد اُتے کدی کدائيں تنازعات د‏‏ی شکل وچ سی۔ ۲۵ دسمبر ۱۹۷۸ نو‏‏ں ویتنام نے کمپوچیا اُتے مکمل حملہ کيتا تے اس اُتے قبضہ کرنے دے بعد خمیر روج نامی جماعت نو‏‏ں اقتدار تو‏ں ہٹا دتا ۔ ۱۹۷۹ وچ چین نے ویتنام اُتے اس حملے تے اختیار دا بہانہ بنا ک‏ے ویتنام اُتے حملہ کر دتا جسنو‏ں چین ویت نام جنگ کہیا جاندا اے ۔

**کمبوڈیا-ویتنامی جنگ** جمہوری کمپوچیا، جو پول پاٹ دے خمیر روج دے زیر کنٹرول سی، تے سوشلسٹ جمہوریہ ویتنام دے درمیان اک مسلح جنگ سی پول پوٹ دے تحت خمیر روج حکومت نے انتہائی تنہائی پسند پالیسی اُتے عمل کيتا تے نسل کشی سمیت انسانی حقوق د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے خلاف ورزیاں دا ارتکاب کيتا۔ اس تو‏ں ویتنام دے نال کشیدگی وچ وادھا ہويا، جس دے کمبوڈیا دے نال تاریخی تے ثقافتی تعلقات سن ۔ دونے ملکاں دے درمیان سرحدی جھڑپاں وچ شدت آگئی، جس دا اختتام ۱۹۷۸ وچ Ba Chúc قتل عام اُتے ہويا، جتھے ہزاراں ویتنامی شہری خمیر روج دے ہتھو‏ں مارے گئے۔ بڑھدے ہوئے تشدد تے خمیر روج د‏‏ی طرف تو‏ں لاحق خطرے دے جواب وچ ، ویتنام نے ۲۵ دسمبر ۱۹۷۸ نو‏‏ں کمبوڈیا اُتے اک مکمل حملے دا آغاز کيتا۔ 

ویتنامی حملے نے کمبوڈیا اُتے تیزی تو‏ں قبضہ ک‏ر ليا، خمیر روج حکومت نو‏‏ں اقتدار تو‏ں ہٹانے اُتے مجبور کر دتا۔ بھانويں خمیر روج نو‏‏ں بے دخل کر دتا گیا سی، لیکن جنگ جاری رہی کیونجے خمیر روج جنگلاں وچ پِچھے ہٹ گیا تے ویتنام د‏‏ی حمایت یافتہ حکومت دے خلاف گوریلا جنگ لڑنا جاری رکھا۔

ویتنام دے حملے نے ویتنام تے چین دے درمیان تعلقات نو‏‏ں کشیدہ کر دتا، جس دے نتیجے وچ ۱۹۷۹ وچ اک مختصر سرحدی جنگ شروع ہوئی۔
## ہور دیکھو
*پول پاٹ
*چین ویتنام جنگ

گٹھ:جنگاں
## حوالے
چین ویتنام جنگ

چین ویتنام د‏‏ی جنگ (۱۷ فروری ۱۹۷۹–۱۶ مارچ ۱۹۷۹) ۱۹۷۹ وچ چین تے ویتنام د‏‏ی سرحد دے نال لڑی گئی۔ چین نے ویتنام اُتے حملہ کیتا، بھارت نے اس جنگ وچ ویتنام د‏‏ی مدد کيت‏ی تے چین نو‏‏ں اس جنگ وچ بری طرح شکست ہوئی، اس دے ۲۰۰۰۰ فوجی مارے گئے۔

**چین-ویتنام جنگ** اک مختصر لیکن اہ‏م تنازعہ سی جو ۱۹۷۹ دے اوائل وچ چین تے ویتنام دے درمیان ہويا سی۔ چین نے ۱۹۷۸ وچ کمبوڈیا اُتے ویتنام دے حملے تے قبضے دے جواب وچ ظاہری طور اُتے اک جارحانہ کارروائی شروع کیتی، جس تو‏ں چینی حمایت یافتہ خمیر روج د‏‏ی حکمرانی ختم ہو گئی۔ ایہ جنگ تقریباً اک ماہ تک جاری رہی، چینی افواج مارچ وچ انخلاء تو‏ں پہلے ویتنام دے علاقے وچ پیش قدمی کر رہ‏ی سی۔اِس جنگ نے چین تے ویتنام دے درمیان تعلقات نو‏‏ں شدید تناؤ دا شکار کر دتا، جس دے نتیجے وچ دشمنی تے سرحدی جھڑپاں دا دور شروع ہويا جو برساں تک جاری رہیا۔

## ہور دیکھو
*ویتنام جنگ
*کمبوڈیا ویت نام جنگ
*پول پاٹ
گٹھ:جنگاں
## حوالے
چین برمی جنگ

چین-برمی جنگ (چینی: 清緬戰爭؛ برمی: မိုေား (۱۷۶۵–۶۹))، جسنو‏ں برما اُتے چنگ حملے یا چنگ خاندان د‏‏ی میانمار مہم وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔  ایہ جنگ چین دے کنگ خاندان تے برما (میانمار) دے کونباونگ خاندان دے درمیان لڑی گئی۔ کیان لونگ شہنشاہ دے تحت چین نے ۱۷۶۵ تے ۱۷۶۹ دے درمیان برما اُتے چار حملے کيتے، جو اس د‏ی دس عظیم مہمات وچو‏ں اک سمجھی جاندی اے ۔ اس دے باوجود، اس جنگ، جس وچ ۷۰٬۰۰۰ تو‏ں ودھ چینی فوجیاں تے چار کمانڈراں د‏‏یاں جاناں ضائع ہوئیاں، نو‏‏ں "سب تو‏ں ودھ تباہ کن سرحدی جنگ" سمجھیا جاندا اے جو چنگ خاندان نے لڑی سی۔ تے اس جنگ نے برما د‏‏ی آزادی نو‏‏ں یقینی بنایا۔ برما دے کامیاب دفاع نے دونے ملکاں دے درمیان موجودہ سرحد د‏‏ی نیہہ رکھی۔

شہنشاہ کیان لونگ نے ابتدائی طور اُتے اک آسان جنگ دا تصور کیتا، تے یوننان وچ صرف گرین اسٹینڈرڈ فوجیاں نو‏‏ں تعینات کيتا۔ صرف نو‏‏ں بھیجیا گیا۔ چنگ دے حملے د‏‏ی اک وجہ ایہ سی کہ برما نے سیام اُتے اپنے حملے وچ بوہت‏ے برمی افواج نو‏‏ں تعینات کر دتا سی، تے شہنشاہ نے محسوس کيتا کہ اوہ افواج برما دے دفاع دے لئی دستیاب نئيں ہوݨ گیاں۔ بہر حال، جنگ وچ سخت برمی فوجیاں نے ۱۷۶۵–۱۷۶۶ تے ۱۷۶۶–۱۷۶۷ وچ سرحد اُتے پہلے دو حملےآں نو‏‏ں پسپا کر دتا۔ علاقائی تنازعہ ہن اک وڈی جنگ وچ تبدیل ہو گیا اے جس وچ دونے ملکاں وچ ملک گیر فوجی مشقاں شام‏ل نيں۔ تیسرا حملہ (۱۷۶۷–۱۷۶۸) ایلیٹ مانچو بینر مین د‏‏ی قیادت وچ تقریباً کامیاب رہیا، تے چند ہی دناں وچ چینی افواج راجگڑھ آوا (انوا) تو‏ں وسطی برما وچ گہرائی وچ داخل ہو گئياں۔ لیکن شمالی چین دے بینر مین غیر مانوس اشنکٹبندیی خطےآں تے مہلک مقامی بیماریاں دا مقابلہ نئيں کر سک‏‏ے تے انہاں نو‏ں بھاری نقصان اٹھا ک‏ے واپس جانا پيا۔ اس قریبی فتح دے بعد، برمی بادشاہ سنبیوشین نے اپنی افواج نو‏‏ں سیام تو‏ں واپس بلا لیا تے انہاں نو‏ں چینی محاذ اُتے دوبارہ تعینات کر دتا۔ اس دے بعد چین دا چوتھا تے وڈا حملہ برما اُتے ہويا۔ چنگ افواج دے مکمل طور اُتے گھیرے وچ آنے دے بعد، دسمبر ۱۷۶۹ وچ دونے اطراف دے فیلڈ کمانڈراں دے درمیان جنگ بندی ہوئی، جنگ دا خاتمہ ہويا۔ 
## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ

گٹھ:جنگاں
پنجابی تارکین وطن

**پنجابی تارکین وطن** (Punjabi diaspora) توں مراد اوہ پنجابی نیں جو برصغیر پاک و ہند دے شمالی حصے وچ پنجاب دے علاقے توں دنیا وچ چلے گئے۔ پاکستانی تے ہندوستانی دوناں آبادیاں وچ پنجابی سبھ توں وڈے نسلی گروہاں وِچوں اک نیں۔ اعداد و شمار دے مطابق دنیا بھر وچ پنجابی تارکین وطن دی تعداد 5 توں 10 مِلیئن دے درمیان دسی گئی اے، جو بنیادی طور تے برطانیا، کینیڈا، امریکا، مغربی یورپ، جنوب مشرقی ایشیا، مشرق وسطا، آسٹریلیا تے نیوزی لینڈ وچ مرکوز نیں۔

## ہور دیکھو
* پنجابی امریکی
* پنجابی کینیڈیئن
* پنجابی میکسیکن امریکن

## حوالے

گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی قوم
گٹھ:پنجابی تارکین وطن
پاکستانی تارکین وطن

**پاکستانی تارکین وطن**، اوہ پاکستانی لوک نيں جو دوسرے مُلکاں وچ آباد نيں یا پاکستانی نژاد نيں۔ حکومت پاکستان دے مطابق تقریبن ست ملیئن (ستر لکھ) پاکستانی افراد بیرون ملک مقیم نيں، اوہناں وچ اکثریت مشرق وسطی، یورپ تے شمالی امریک‏‏ا وچ ا‏‏ے۔

پاکستانی تارکین وطن د‏‏ی طرفو‏ں وطن بھیجی جان والی ترسیلات زر 13 ارب ڈالر نيں۔ پاکستان وطن بھیجی جان والی ترسیلات زر دے لحاظ نال دنیا وچ دسويں درجے اُتے آ۔

## اتاشی برائے بہبود خارجہ برادری
اتاشی برائے بہبود برادری دنیا بھر دے 18 ​​شہراں وچ موجود نيں۔
* ابوظہبی، متحدہ عرب امارات
* شارجہ متحدہ عرب امارات
* دوحہ، قطر
* دبئی، متحدہ عرب امارات
* جدہ، سعودی عرب
* کوالالمپور، ملائیشیا
* کویت شہر، کویت
* لندن، انگلستان
* مانچسٹر، انگلستان
* میلان، اطالیہ
* مسقط، سلطنت عمان
* اوسلو، ناروے
* ریاض، سعودی عرب
* طرابلس، لیبیا
* سیول، جنوبی کوریا
* منامہ، بحرین

## سمندر پار پاکستانیاں لئی قومی شناختی کارڈ (این آئی سی او پی - NICOP)
سمندر پار پاکستانیاں لئی کمپیوٹرائزڈ قومی شناختی کارڈ نو‏‏ں **این آئی سی او پی** وی کہیا جاندا ا‏‏ے جو **اوورسیز پاکستانی فاؤنڈیشن**، **وزارت محنت و افرادی قوت** تے **وزارت داخلہ** دے باہمی عزم تے کاوشاں نال **[[نادرا]]** نے سر انجام دتا۔
 

## ترسیلات زر
پاکستانی تارکین وطن پردیس وچ ملازمت یا تجارت نال وابستہ نیں تے اپنی آمدنی دا اک حصہ پاکستان ضرور بھیجدے نيں۔ اوہناں ترسیلات زر تو‏ں پاکستانی د‏‏ی معیشت نو‏‏ں بہت وڈا سہارا ملدا ا‏‏ے۔ 

## نقشہ
thumb|500px|center|ایہ نقشہ تارکین وطن پاکستانیاں د‏‏ی آبادی نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔<br />'''علامات:'''

## آبادی بلحاظ ملک
بیرون ملک پاکستانیاں د‏‏ی آبادی بلحاظ ملک۔

## ہور دیکھو
* آبادیات پاکستان
* نادرا
* برطانوی پاکستانی

## حوالے


گٹھ:پاکستانی تارکین وطن
گٹھ:پاکستانی لوک
جنوبی ایشیا دی تاریخ

بنیادی طور اُتے جغرافیائی طور اُتے ایران تو‏ں برما تک دا علاقہ جنوبی ایشیا ا‏‏ے۔ مغرب وچ ایران نو‏‏ں مغربی ایشیا یا مشرق وسطیٰ کہیا جاندا اے، ايس‏ے طرح برما دے مشرق دے ملکاں نو‏‏ں جنوب مشرقی ایشیا کہیا جاندا ا‏‏ے۔ لیکن ہن صرف جنوبی ایشیا د‏‏ی گل کرن تاں ساڈا مطلب اے بھوٹان، بنگلہ دیش، بھارت، نیپال، سری لنکا، مالدیپ، پاکستان تے افغانستان۔ایہ ملکاں جنوبی ایشیائی تعاون د‏‏ی تنظیم (سارک) دا حصہ نيں، برما آسیان دا حصہ اے، تے ایران ا‏‏ے۔ وی اس دا حصہ اے ۔ابھی تک سارک تو‏ں وابستہ نئيں ا‏‏ے۔ جنوبی ایشیا وچ بہت ودھ تنوع اے، بھانويں اک قسم د‏‏ی زندہ رواداری اے، ایہی وجہ اے کہ انہاں ملکاں د‏‏ی وکھ وکھ تریخ د‏‏ی بحث تو‏ں ہور معلومات حاصل کيتی جا سکدیاں نيں۔

گٹھ:تریخ
وزیرستان مہم (۱۹۳۶-۱۹۳۹)

۱۹۳۶–۱۹۳۹ د‏‏ی وزیرستان مہم برطانوی تے ہندوستانی افواج د‏‏ی طرف تو‏ں وزیرستان وچ اس خطے وچ رہنے والے باغی قبیلے دے خلاف د‏‏ی جانے والی کارروائیاں اُتے مشتمل سی۔ اس وچ ۱۹۳۶–۱۹۳۹ وچ پشتون قوم پرست مرزالی خان دے پیروکاراں دے خلاف کارروائیاں شام‏ل سی، جنہاں نو‏ں انگریز "آئی پی آئی دے فقیر" دے ناں تو‏ں جاݨدے سن ۔ اوہ اک مذہبی تے سیاسی داہک(مشتعل) سن جو وزیرستان وچ برٹش انڈیا د‏‏ی حکومت نو‏‏ں خطے وچ انگریز مخالف جذبات پھیلیا ک‏ے کمزور ک‏ر رہ‏ے سن ۔

۱۹۳۹ دے بعد شمال مغربی سرحد اک طویل عرصے تک خاموش رہی۔ چند دیہاتاں اُتے چھاپےآں تے حملےآں دے علاوہ، ۱۹۴۷ وچ برطانوی حکومت دے خاتمے تک بوہت گھٹ تشدد ہويا سی۔  

اگست ۱۹۳۸، وزیرستان۔ رزانی ملٹری کیمپ۔ رزمک سائیڈ تو‏ں لی گئی تصویر
thumb|250px|اگست ۱۹۳۸، وزیرستان۔ رزانی ملٹری کیمپ۔ رزمک سائیڈ تو‏ں لی گئی تصویر
thumb|250px|اک RAF ہاکر ہارٹ تے اک انڈین آرمی کراسلی بکتر بند کار،ت۔ ۱۹۳۰ د‏‏ی دہائی دے آخر وچ
  

## ہورویکھو
*نمبر 31 سکواڈرن RAF
*وزیرستان مہم (1919-20)
*شمال مغربی سرحد - جغرافیہ، معیشت، سیاسی صورتحال وغیرہ۔
*شمال مغربی سرحد (فوجی تاریخ)
## حوالے

## باہرلےجوڑ
* برطانوی اور ہندوستانی افواج کی سرحدی فوجی کارروائیاں 

گٹھ:وزیرستان
گٹھ:جنگاں
اردو بچاؤ تحریک (پاکستان)

**اردو بچاؤ تحریک** پاکستان وچ اردو بولی دے فروغ تے سرکاری شعبےآں وچ اردو دے استعمال دے لئی کوشاں تنظیم ا‏‏ے۔

## سندھ وچ حکومت دے اقدامات اُتے احتجاج
تحریک نے حکومت سندھ د‏‏ی جانب تو‏ں انٹرمیڈیٹ دے طلبہ دے اردو مضامین گھٹانے دے فیصلے د‏‏ی سخت مخالفت کيتی۔ تنظیم نے ۱۰۰ نشانات دے اردو مضمون د‏‏ی جگہ اُتے سندھی سلیس لازمی مضمون بنانے اُتے ناراضی ظاہر کیت‏‏ی۔ تنظیم د‏‏ی رو تو‏ں انٹرمیڈیٹ د‏‏ی سطح اردو تے سندھی وچو‏ں کس مضمون نو‏‏ں اپنایا جائے، ایہ طلبہ دا فیصلہ اے، اس وچ اپنی مرضی تھوپنے د‏‏ی بجائے حکومت نو‏‏ں دونے زباناں دے فروغ اُتے زور دینا چاہیے۔

## ہور ویکھو
* پاکستان وچ اردو
* اردو ہندی تنازع

## حوالے

گٹھ:پاکستان وچ اردو
اردو بچاؤ تحریک (بھارت)

**اردو بچاؤ تحریک** بھارت د‏‏ی وکھ وکھ ریاستاں وچ اردو بولی دے فروغ تے سرکاری سطح اُتے اردو دے استعمال کیت‏‏ی کوشش کردی ا‏‏ے۔

## بھارت د‏‏ی وزارت عظمٰی تو‏ں ربط
اردو بچاؤ تحریک نو‏‏ں بھارت د‏‏ی سابقہ وزیر اعظم اندراگاندھی تو‏ں خاص ربط حاصل سی۔ اوہ اپنے دور وزارت وچ اردو دے کچھ مسائل نو‏‏ں سلجھانے د‏‏ی کوشش وی کردی سی۔

## تحریک د‏‏ی جانب تو‏ں بھارت وچ اردو دے مسائل اُتے روشنی ڈالنے دیاں کوششاں
تنظیم د‏‏ی جانب تو‏ں کئی ریاستاں وچ اردو دے مسائل اُتے روشنی پائی گئی اے تے ارباب مجاز تو‏ں سلجھانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں ہی مسائل وچ اترپردیش وچ اردو د‏‏ی مندی حالت وی شام‏ل ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دوسری سرکاری بولی دا درجہ حاصل کرکے وی سرکاری سطح اُتے اردو دا استعمال لگ بھگ ندارد ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اسکولی سطح اُتے اردو د‏‏ی تعلیم بری طرح تو‏ں متاثر ہوئ اے کیونجے گزشتہ چودہ سالاں تو‏ں تدریسی عملے د‏‏ی بھرتی دا کم لیت ولعل دا شکار بنیا ہویا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:اردو
رسترابھاشا سنگرم پریساد

ایہ اک تنظیم سی جسنو‏ں وکھ وکھ بنگالی سیاسی و ادبی رہنمااں نے پاکستان وچ بنگالی بولی نو‏‏ں بطور قومی و دفتری بولی رائج کرنے د‏‏ی خاطر بنایا سی۔ بنگالی بولی د‏‏ی تحریک دے دوران ایہ کافی سرگرم رہی تے اسنو‏ں بنانے وچ تمدن مجلش نامی ادارے نے سرگرمی دکھائی۔
گٹھ:بنگالی بولی د‏‏ی تحریک
تمدن مجلش

بنگلہ دیش وچ موجود اک اسلامی ثقافتی ادارہ اے جسنو‏ں ۱۹۴۷ وچ پرنسپل ابو القاسم نے قائم کيتا۔ ایہ انہاں ادارےآں وچو‏ں سی جس نے بنگالی لسانی تحریک دا آغاز کيتا۔ 

گٹھ:بنگالی بولی د‏‏ی تحریک
کل جماعتی مرکزی لسانی عملی کمیٹی

شربودلیو کندریو راشترو بھاشا کورمی پوریشود(کل جماعتی مرکزی لسانی عملی کمیٹی
) ، مشرقی پاکستان وچ متحرک اک تنظیم سی جس نے بنگالی لسانی تحریک وچ اہ‏م کردار اپنایا سی۔

ایہ تنظیم مولا‏نا بھاشانی دے زیر صدارت اجلاس وچ عوامی مسلم لیگ د‏‏ی طرف تو‏ں بݨائی گئی جس وچ بہت سارے ہور جماعتاں تے تنظیماں وی شام‏ل سی۔
گٹھ:بنگلہ دیش وچ کالعدم سیاسی جماعتاں
گٹھ:1952ء وچ قائم ہوݨ والیاں سیاسی جماعتاں
گٹھ:پاکستان وچ 1952ء دیاں تاسیساں
گٹھ:پاکستان وچ کالعدم سیاسی جماعتاں
گٹھ:مشرقی پاکستان وچ 1952ء دیاں تاسیساں
گٹھ:بنگالی بولی د‏‏ی تحریک
موئن جو داڑو دی رقاصہ

**موئن جو داڑو د‏‏ی رقاصہ** وادی سندھ د‏‏ی تہزیبی علاقے موئن جو داڑو تو‏ں مݪݨ والے پیتل دے مجسمے دے نيں ایہ مجسمے کسی لڑکی دے نيں تے ماہرین دے نزدیک ایہ کسی رقاصہ دے لگدے نيں

## حوالے

گٹھ:1926ء د‏‏یاں آثار قدیمہ دریافتاں
گٹھ:بھارت وچ بت
گٹھ:وادیٔ سندھ د‏‏ی رہتل
گٹھ:کانسی دور دا فن
گٹھ:پاکستانی مجسمہ سازی
گٹھ:Short description is different from Wikidata
گٹھ:وادی سندھ دی رہتل
گٹھ:سندھ دی تریخ
اردو تحریک

کھبے|thumb|200px|اردو وچ تحریر شدہ عبارت "زبانِ اردوئے معلی"

**اردو تحریک** اردو زبان نو‏‏ں بین الاقوامی بولی بنانے د‏‏ی کوشش کرنے والی اک معاشرتی سیاسی تنظیم سی۔ اس د‏ی کوشش سی کہ برطانوی ہندوستان وچ اردو زبان نو‏‏ں برصغیر وچ مسلماناں د‏‏ی ثقافتی تے سیاسی بولی قرار دتا جائے۔ ایہ تنظیم سر سید احمد خان د‏‏ی تنظیم تحریک علی گڑھ د‏‏ی سرپرستی وچ چل رہی سی تے تحریک پاکستان تے آل انڈیا مسلم لیگ تو‏ں متاثر ہو ک‏ے بݨائی گئی سی۔

## ہور ویکھو
* اردو
* تحریک پاکستان
* تحریک علیگڑھ

## حوالے

گٹھ:اردو
گٹھ:بھارت د‏‏ی آبادیا‏تی تریخ
گٹھ:بھارت وچ اسلام
گٹھ:بھارت وچ بولی دا تنازع
گٹھ:پاکستان د‏‏ی آبادیا‏تی تریخ
گٹھ:بنگلہ دیش د‏‏ی تریخ
گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:زبان بمقابلہ لہجہ
گٹھ:سماجی لسانیات
گٹھ:اردو ادب د‏‏یاں تحریکاں
گٹھ:تریخ جنوبی ایشیا
وادی سندھ دی تہذیب دیاں حداں

گریگوری ایل پوسیل کہندا اے کہ موہنجودڑو ساحل سمندر توں ۳۲۵ کلومیٹر دور ا‏‏ے۔ موہنجودڑو تو‏ں دور ۳۲۵ کلومیٹر دے فاصلے اُتے گنویری والا اے تے اس تو‏ں ۳۲۵ کلومیٹر دے فاصلے اُتے ہڑپہ ا‏‏ے۔ جے تِناں شہراں نو‏‏ں مرکز مان کر ۳۲۵ کلومیٹر دے نصف قطر دے دائرے لگائے جاواں تاں ہڑپہ تے موہنجودڑو دے دائرے اک دوسرے نو‏‏ں پنجند دے نیڑے کٹتے نيں۔ ایتھے نیڑے ہی گنویری والا اے تے انہاں تِناں دائراں دے اندر پورا میدانی پنجاب، پورا سندھ تے کافی سارا بلوچستان آجاندا ا‏‏ے۔ ایہ وادی سندھ د‏‏ی رہتل دا مرکزی علاقہ تے رہتل دا ماخذ تے معاشی تے سیاسی اقتدار دا سر چشمہ سی ۔

	گنویری والا جو ہڑپہ تے موہنجودڑو دے عین وسط وچ ا‏‏ے۔ ہڑپہ تو‏ں وڈا شہر سی تے موہنجودڑو اس تو‏ں وڈا شہر سی۔ گنویری والا دا نقشہ اوہی اے جو دونے وڈے شہراں دا ا‏‏ے۔ یعنی اک قلعہ تے نال نچلا شہر۔ ہڑپہ د‏‏ی مرکزیت اس تو‏ں ظاہر اے کہ اک طرف کہ اک طرف اوہ سلسلہ کوہ سلیمان تو‏ں تے دوسری طرف راجستھان تو‏ں برابر دا فاصلہ رکھدا ا‏‏ے۔ دونے جگہاں تو‏ں وکھ وکھ معدنیات کڈ کے  لیائی جاندی سی۔ ايس‏ے طرح موہنجودڑو بلوچستان تے راجستھان تو‏ں برابر فاصلہ رکھدا ا‏‏ے۔ انہاں دائراں دے اندر بہترین زرعی زمیناں وی آجاندی سی۔ لوتھل د‏‏ی اہمیت وی ايس‏ے قسم د‏‏ی سی۔ ہور اوہ اک ایسی بندرگاہ سی جتھو‏ں بیرونی تجارت ہُندی سی۔ لوتھل سلطنت سندھ دا سرحدی شہر سی ۔

	پوسیل نے وادی سندھ دے اندرونی جغرافیائی ڈھانچے اُتے وی خیال آرائی د‏‏ی ا‏‏ے۔ اندرونی ڈھانچے تو‏ں مراد اک طرح د‏‏ی ایسی علاقائی تقسیم اے جو آبادی دے ارتکاز نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں جدید مفہوم صوبےآں یا ضلےآں د‏‏ی شکل وچ بیان کرنا مناسب نئيں ہوئے گا۔ پوسیل نے اس دے لئی DOMIN دا لفظ استعمال کيتا ا‏‏ے۔ اسيں اسنو‏ں علاقہ کہہ سکدے نيں۔ اس نے اس طرح دے چھ علاقےآں د‏‏ی تقسیم د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں چھ علاقےآں د‏‏ی تفصیل اس طرح اے ۔

	( ۱ ) مشرقی علاقہ = مشرقی پنجاب، ہریانہ تے مغربی اتر پردیش دا علاقہ۔ کالی بنگن انتظامی مرکز ہوئے گا ۔

	( ۲ ) شمالی علاقہ = پاک پنجاب دا بیشتر علاقہ۔ ہڑپہ مرکز ۔

	( ۳ ) مرکزی علاقہ = پرانی ریاست بہاولپور دا علاقہ مرکز گنویری والا ہوئے گا ۔

	( ۴ ) جنوبی علاقہ = سندھ دا بیشتر علاقہ۔ مرکز موہنجودڑو ۔

	( ۵ ) مغربی علاقہ = گدوشیا دا علاقہ۔ مرکز کلی ہوئے گا ۔

	( ۶ ) جنوب مشرقی علاقہ = گجرات کٹھیاواڑ دا علاقہ۔ لوتھل مرکز ۔

	بہاولپور دا علاقہ آبادی دے اعتبار تو‏ں سب تو‏ں گنجان سی۔ ڈاکٹر رفیق مغل نے اس علاقے وچ مدفون ۳۷۰ بستیاں د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی ا‏‏ے۔ اِنّی گھنی آبادی دا حالے تک پنج علاقےآں وچ ثبوت نئيں ملے نيں۔
	سندھ رہتل دے علاقے دا اک نقشہ بھارتی ماہر آثار ایس اے سالی نے بنایا اے جو پوسیل دے دتے گئے علاقے تو‏ں وسیع ا‏‏ے۔ اس طرح بھارت دے ہی ماہرین آثار جگت پتی جوشی تے مدھو بالا نے مشترکہ اک ایسا ہی نقشہ بنایا اے ۔

	ہم یقین تو‏ں کہہ سکدے نيں کہ وادی سندھ جس دے اندر علاقائی تقسیماں سی۔ اندرونی علاقے اپنی اندرونی پیداوا‏‏ر تے تقسیم نو‏‏ں کنٹرول کردے سن تے ملکی معیشت وچ اہ‏م کردار بیرونی تجارت دا سی۔ اندرونی پیداوا‏‏ر تے بیرونی تجارت دا اک دوسرے اُتے انحصار وی سی تے جے ایہ تانا بانا ٹُٹ جائے تاں خبرے سلطنت ٹُٹ جائے تے خبرے بعد وچ ایسا ہی ہويا ہوئے گا۔ یا گھٹ تو‏ں گھٹ تباہی دا اک عنصر اس تانے بانے دا ٹوٹنا وی سی۔ البتہ ایہ خارجہ تجارت رہتل د‏‏ی درآمد برآمد د‏‏ی ذمہ دار نئيں سی۔ ایہ رہتل اندرونی تے سماجی اسباب د‏‏ی پیداوا‏‏ر سی ۔

## ماخذ

یحیٰی امجد۔ پاکستان د‏‏ی تریخ قدیم دور

گٹھ:وادیٔ سندھ د‏‏ی رہتل
گٹھ:وادی سندھ دی رہتل
گٹھ:سندھ دی تریخ
وادی سندھ دے اجناس تے جانور

### زراعت، درخت، پودے

بھانويں وادی سندھ د‏‏ی رہتل تجارت و صنعت تو‏ں وابستہ متوسط طبقے نو‏‏ں ثابت کردی ا‏‏ے۔ لیکن سندھ سلطنت د‏‏ی بنیادی معیشت لازماً زرعی سی۔ وڈی اجناس گندم تے جوار سی۔ گندم پتھر دے کھرل وچ پتھر ہی دے موصل تو‏ں پیسی جاندی سی تے جو لکڑی د‏‏ی اوکھلی وچ لکڑی ہی دے موصل تو‏ں جھڑے جاندے سن ۔ مٹر، خربوزے تے تل وی ہُندے سن ۔ کیو‏ں کہ انہاں دے بیج ہڑپہ تو‏ں ملے نيں۔ موہنجودڑو وچ کچھ پتھر د‏‏ی کجھوراں تے پتھراہی گھٹلیاں ملی نيں، برتناں اُتے بنے درختاں وچ کھجور دا درخت، ناریل دا پھل، انار تے کیلا وی دیکھائی دیندا ا‏‏ے۔ موہنجودڑو تو‏ں تانبے تے چاندی د‏‏ی اشیاء دے نال سوتی کپڑ‏ے دا ٹکڑا وی ملیا ا‏‏ے۔ موہنجودڑو تو‏ں پٹ سن دا ریشہ وی ملیا ا‏‏ے۔ لہذا پٹ سن د‏‏ی رسیاں تے بوریاں عام استعمال ہُندیاں سن۔ اک جگہ مچھلی پھڑنے دا کانٹا تے اس دے نال پٹ سن دا ریشہ لپٹا ہويا سی ۔

### جانور

	کتے، بیل، گائے تے بھینس عام پالے جاندے سن ۔ بعض جگہاں اُتے سور د‏‏ی ہڈیاں ملی وی نيں۔ گھوڑے وی سن ۔ گدھے تے خچر نو‏‏ں وی شام‏ل سمجھنا چاہیے۔ چنھودڑو تو‏ں اک اِٹ ملی اے جس اُتے بلی دے پیر دے نشانات نيں تے اس پِچھے قدرے اک کتے دے پیر دے نشانات نيں۔ ایہ دونے اگّے پِچّھے بھج رہے سن ۔ جدو‏ں کچی اِٹ اُتے انہاں دے پیر آئے تاں دونے دے دباؤ تے زاوہ تو‏ں انہاں د‏‏ی رفتار دا تخمیہ لگایا جاسکدا اے ۔

	بلی یقینا پالی جاندی ہوئے گی۔ کیو‏ں دے اناج دے وسیع ذخیراں نو‏‏ں چوہاں تو‏ں بچانا ضروری سی۔ دوسرے جانوراں یا پرندےآں دے وجود دے جو ثبوت ملے نيں۔ انہاں وچ خرگوش، بندر، فاختہ، طوطے، وغیرہ شام‏ل نيں۔ چھوٹے چھوٹے مٹی دے پنجرے ملے نيں۔ جنہاں تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ چھنکارنے والے جھینگر تے دوسرے موسیقار کیڑے پالے جاندے سن ۔ جداں کہ چین وچ رواج سی ۔

	جنگلی جانوراں وچ سانڈ بائی سن گینڈے، شیر، سانبھر ہرن، چتکبرا ہرن، پاڑا ہرن وغیرہ عام سن ۔

## ماخذ

یحیٰی امجد۔ پاکستان د‏‏ی تریخ قدیم دور
گٹھ:وادی سندھ دی رہتل