زمین دی تریخ

زمین د‏‏ی تریخ 4.6 ارب سال پہلے ، زمین دے سیارے وچ تعمیر تو‏ں لے ک‏ے اج تک دے سب تو‏ں اہ‏م واقعات تے اس د‏ی نشوونما دے بنیادی مراحل د‏‏ی وضاحت ا‏‏ے۔ [1] قدرتی سائنس د‏‏ی تقریبا  تمام شاخاں نے زمین د‏‏ی تریخ دے اہ‏م واقعات نو‏‏ں واضح کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ زمین د‏‏ی عمر کائنات د‏‏ی عمر دا اک تہائی حصہ ا‏‏ے۔ [2] اس عرصے دے دوران ، وسیع ارضیا‏تی تے حیاتیاندی تبدیلیاں رونما ہوئیاں۔
thumb|300px|ارضیا‏تی وقت نو‏‏ں ارضیا‏تی گھڑی نامی اک تصویر وچ داخل کيتا گیا اے ، جس وچ زمین د‏‏ی تریخ دے دور د‏‏ی نسبت لمبائی دکھادی گئی ا‏‏ے۔
 
## ہادیان تے آرچین
مرکزی مضمون: ہادیان تے آرچین

زمین د‏‏ی تریخ دا پہلا دور ، [1] تقریبا 4.5  بلین سال پہلے  شمسی نیبولا دے ذریعے زمین د‏‏ی تخلیق دے نال شروع ہويا سی ، جسنو‏ں ہادیان کہیا جاندا ا‏‏ے۔ []] ایہ آثار قدیمہ دور تک جاری رہیا ، جس دا آغاز 3.8 گا وچ ہويا۔ زمین اُتے پائے جانے والے قدیم ترین چٹان د‏‏ی عمر د‏‏ی پیمائش Ga. گاؤ دسی گئی اے ، تے کچھ پتھراں وچ پائے جانے والے قدیم ترین گستاخ زورکن ذرات دا اندازہ لگ بھگ .4 گا ، []] دے ارد گرد زمین د‏‏ی سطح تے خود زمین د‏‏ی تشکیل دے ارد گرد کيتا گیا ا‏‏ے۔ د‏‏ی مدت اے چونکہ اس مدت دا زیادہ تو‏ں زیادہ مواد محفوظ نئيں کيتا گیا اے ، لہذا ہدیان دور دے بارے وچ بوہت گھٹ معلوم اے ، لیکن سائنس داناں دا اندازہ اے کہ تقریبا 4.5 4.53 گا ، [این بی 1]ابتدائی سطح دے تخلیق ہونے دے فورا بعد ہی ، اک ہور قدیم سیارے دا قد آدم زمین اُتے اثر و رسوخ سی ، جس نے اس دا خشکی تے سطح دا اک حصہ خلاء وچ چھڈ دتا تے چاند پیدا ہويا۔

ہادیان دور دے دوران ، زمین د‏‏ی سطح اُتے مستقل طور اُتے الکا مکا ہويا اے تے آتش فشاں پھٹنا وی شدید گرمی دے بہاؤ تے جیوتھرمل میلان د‏‏ی وجہ تو‏ں شدید ہويا ا‏‏ے۔ ڈیٹرٹل زورکان ذرات ، جس دا اندازہ عمر وچ 4.4 گا اے ، اوہ اس گل دا ثبوت فراہ‏م کردے نيں کہ انہاں دا مائع پانی نال رابطہ سی ، جس دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ اس وقت اس سیارے اُتے سمندر یا بحر پہلے ہی موجود سی۔ سن []] ہور آسمانی جسماں اُتے آتش فشاں پھٹنے دے حساب کتاب د‏‏ی بنیاد اُتے ، ایہ اندازہ لگایا گیا اے کہ "دیر تو‏ں بھاری بمباری" نامی اک گھڑی ، جس اُتے الکا دے اثر پڑدے ني‏‏‏‏ں۔ شروعات 4.1 گا دے ارد گرد سی تے ہیڈین دے اختتام دے نال 3.8 گا دے ارد گرد ختم ہوئی۔ [6]

آثار قدیمہ دے آغاز دے بعد ، زمین کافی ٹھنڈا ہوچکيا سی۔ آریچین ماحول د‏‏ی تشکیل د‏‏ی وجہ تو‏ں ، جس وچ آکسیجن تے اوزون د‏‏ی تہہ موجود نئيں سی ، موجودہ جانوراں د‏‏ی اکثریت موجود رہنا ناممکن ہُندا۔ اس دے باوجود ، خیال کيتا جاندا اے کہ مڈھلا جیون قدیم زمانے دے ابتدائی دور وچ شروع ہوئی سی ، تے کچھ ممکنہ فوسلاں دا تخمینہ تقریبا 3.5 گاؤ دے نیڑے دسیا گیا ا‏‏ے۔ []] اُتے ، کچھ محققاں دا قیاس اے کہ شاید ہیڈین دور دے اوائل وچ ، تقریبا 4. 4.4 گاہ پہلے د‏‏ی زندگی واقع ہوئی سی ، تے ایہ کہ اوہ زمین د‏‏ی سطح تو‏ں تھلے ہائیڈروتھرمل سوراخاں وچ موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ممکنہ دیر تو‏ں ہیوی بمباری دے دور وچ زندہ بچ گئے ني‏‏‏‏ں۔ کر سکدا سی۔ [8]

## نظام شمسی

مرکزی مضمون: نظام شمسی وچ سب تو‏ں وڈے گڑھے د‏‏ی لسٹ

نظام شمسی (جس وچ زمین وی شامل اے ) انٹرسٹیلر دھول تے گیس دے گھمدے بادل نے تشکیل دتا سی ، جسنو‏ں شمسی نیبولا کہیا جاندا اے ، جس کہکشاں دا مرکز چکر لگاندا ا‏‏ے۔ ایہ ہائیڈروجن تے ہیلیئم اُتے مشتمل سی جو بگ بینگ 13.7 گا تے سپرنوواس دے ذریعہ خارج ہونے والے بھاری عناصر دے فورا بعد ہی تشکیل پایا سی ۔ [9]تقریبا 4.6 گا وچ ، شمسی نیبولا سکڑنے لگیا ، ممکنہ طور اُتے نیڑےی سپرنووا د‏‏ی جارحانہ لہر د‏‏ی وجہ تاں۔ ایہ ممکن اے کہ اس طرح د‏‏ی جارحانہ لہر د‏‏ی وجہ تو‏ں نیبولا حرکت وچ آنے تے کونیی تحریک دا حصول شروع کردے۔ آہستہ آہستہ جداں جداں بادل نے اپنی گردش د‏‏ی رفتار نو‏‏ں ودھایا ، کشش ثقل تے غیرفعالیت نے اسنو‏ں مائکرو سیارے والی پہیے د‏‏ی شکل وچ تبدیل کردتا ، جو اس دے گردش دے محور اُتے کھڑا سی۔ اس دا زیادہ تر وزن اس دے مرکز وچ جمع ہوگیا سی تے گرم ہونا شروع ہويا سی ، لیکن کونیی امنگاں تے ہور وڈی باقیات دے تصادماں تو‏ں مائکروسکوپک مدافعت پیدا ہوئی جس نے اک ایسا میڈیم بنایا جس دے ذریعے کئی کلومیٹر لمبائی دے مائکرو سیارے تشکیل دتے گئے سن ۔ تعمیرا‏تی کم شروع ہويا ، جو نیبولا دے وچکار گھومنے لگا۔

مواد دے گرنے ، گردش د‏‏ی رفتار وچ اضافہ تے کشش ثقل دے دباؤ نے مرکز وچ ضرورت تو‏ں زیادہ حرکی توانائی پیدا کيتا۔ اک ہور عمل دے ذریعہ جس رفتار تو‏ں ایہ تشکیل جاری ہوئے سک‏‏ے گا ، اس توانائی نو‏‏ں کسی تے مقام اُتے منتقل کرنے وچ ناکامی دا نتیجہ چکری دے مرکز نو‏‏ں گرم کرنے دا سبب بنیا۔ ایٹمی پگھلنے دے لئی بالآخر ہیلیم تو‏ں ہائیڈروجنہاں دا آغاز ہويا تے آخر کار ، سنکچن دے بعد ، اک ٹی ٹوری جلدے ہوئے ستارے (ٹی توری اسٹار) سورج د‏‏ی تیاری ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ دراں اثنا ، جدو‏ں معاملہ کشش ثقل د‏‏ی وجہ تو‏ں اے نويں سورج د‏‏ی کشش ثقل د‏‏ی حد تو‏ں باہر ماضی د‏‏ی راہ وچ حائل رکاوٹاں دے گرد گھیرا ہونا شروع ہويا ، فیر دھول دے ذرات تے باقی مائکرو سیارےآں دے دائرے بجنے لگے۔ وقت گزرنے دے نال ، وڈے بلاکس اک دوسرے تو‏ں ٹکرا گئے تے وڈی وڈی اشیاء بن گئياں ، جو آخر کار مائکرو سیارے بن گئياں۔ [10] اس وچ مرکز: ارتھ تو‏ں تقریبا  150 ملین کلومیٹر دور مجموعہ وی شامل سی۔ اس سیارے د‏‏ی تشکیل (تقریبا٪ 1٪ غیر یقینی حد دے اندر) 4.54 بلین سال پہلے [1] کيتی گئی سی تے اس وچو‏ں بیشتر نو‏‏ں 10-20 ملین سال دے اندر اندر مکمل کيتا گیا سی۔ [11] نو بنی ٹی ٹوری اسٹار د‏‏ی شمسی ہويا نے اس معاملے دا بیشتر حصہ ہٹا دتا جو وڈی لاشاں د‏‏ی طرح گھٹا نئيں ہويا سی۔

کمپیوٹر مجازی تو‏ں پتہ چلدا اے کہ مائکروسکوپک سیارےآں تو‏ں متعلق سیارےآں د‏‏ی تشکیل ہوسکدی اے ، جس دے درمیان فاصلہ ساڈے نظام شمسی وچ سیارےآں دے درمیان فاصلے دے برابر ا‏‏ے۔ [12] وڈے پیمانے اُتے قبول شدہ نیبولا تصور دے مطابق ، جس عمل تو‏ں نظام شمسی دے سیارے ابھرے ، اوہی عمل کائنات وچ تشکیل پانے والے تمام نويں ستارےآں دے گرد نمو د‏‏ی گھنٹی پیدا کردا اے ، جنہاں وچو‏ں کچھ سیارے ستارےآں دے ذریعہ بندے ني‏‏‏‏ں۔ [13]

## زمین دے مرکز تے پہلے ماحول د‏‏ی ابتدا

قدیم زمین دا ارتقاء تسخیر تو‏ں جاری رہیا ، ایتھ‏ے تک کہ مائکرو سیارے دا اندرونی حصہ بھاری ، فیرس دھاتاں نو‏‏ں پگھلانے دے لئی کافی حد تک گرم نہ سی ۔ اس طرح د‏‏ی مائع دھاتاں ، جنہاں د‏‏ی کثافت ہن زیادہ سی ، زمین دے وڈے پیمانے اُتے وسط وچ جمع ہونا شروع ہوگئی۔ اس ناں نہاد لوہا ہولوکاسٹ دے نتیجے وچ ، اک قدیم مکال تے اک (دھات) مرکز زمین د‏‏ی تخلیق دے صرف 10 ملین سال بعد وکھ ہويا ، جس نے زمین د‏‏ی سطح دا ڈھانچہ تشکیل دتا تے زمین دا مقناطیسی میدان تشکیل دتا ۔

قدیم سیارے اُتے مواد جمع کرنے دے دوران ، گیس دار سلکا دے بادل نے زمین نو‏‏ں گھیر لیا ہوئے گا ، جو بعد وچ اس د‏ی سطح اُتے ٹھوس پتھراں د‏‏ی طرح گھس گیا ۔ اس سیارے دے آس پاس ، شمسی نیبولا دے آپٹیکل عناصر د‏‏ی ابتدائی فضا ، جنہاں وچ زیادہ تر ہائیڈروجن تے ہیلیم تو‏ں بنیا ہویا سی ، باقی رہندا اے ، لیکن شمسی ہويا تے زمین د‏‏ی حرارت نے اس ماحول نو‏‏ں ختم کردتا۔ ہوئے جائے گا.

جب زمین دے موجودہ رداس وچ تقریبا 40 40٪ دا اضافہ ہويا تاں ، اس وچ بدلاؤ آگیا تے کشش ثقل نے پانی سمیت ماحول نو‏‏ں برقرار رکھیا ۔

## وڈے اثرات د‏‏ی قیاس آرائی

زمین دا نسبتا  وڈا قدرتی مصنوعی سیارہ ، چاند انوکھا ا‏‏ے۔ [nb 2] اپولو پروگرام دے دوران ، چاند د‏‏ی سطح تو‏ں چٹان دے ٹکڑے زمین اُتے لیائے گئے سن ۔ انہاں پتھراں د‏‏ی ریڈیومیٹرک تریخ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ چاند د‏‏ی عمر 4527 ± 10 ملین سال اے ، [14] جو نظام شمسی دے ہور ادارےآں د‏‏ی نسبت 30 تو‏ں 55 ملین سال کم ا‏‏ے۔  (نويں شواہد تو‏ں پتہ چلدا اے کہ شمسی نظام دے آغاز دے بعد چاند وی بعد وچ ، 48.4848 ± 0.02 گا ، یا –०–१10 Ma ما پیدا ہوسکدا ا‏‏ے۔ []]اک ہور قابل ذکر خصوصیت چاند د‏‏ی نسبتا  کم کثافت اے ، جس دا مطلب ایہ ہونا چاہیدا کہ اس وچ دھات دا کوئی وڈا مرکز نئيں اے ، جداں کہ ایہ نظام شمسی دے آسمانی اجسام وچ ہُندا ا‏‏ے۔ چاند ایداں دے ماداں اُتے مشتمل اے جس وچ زمین دے مرکز تے زمین د‏‏ی اوپری سطح دے نال بہت زیادہ مماثلت پائی جاندی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں دیوہیکل اثر دا تصور پیدا ہويا ، جس دے مطابق قدیم زمین تے سیارے د‏‏ی سطح اُتے پھوٹ پھوٹ تو‏ں نکلنے والے مادے تو‏ں چاند د‏‏ی تخلیق جس نے قدیم زمین دے قدیم سیارے دے نال اس دے اثرات مرتب کیتے سن ۔ ھوئی [16] [17]

ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ اثر سیارہ ، جسنو‏ں کدی کدی تھییا کہیا جاندا اے ، موجودہ مریخ دے مقابلے وچ اس دا سائز قدرے چھوٹا ہوسکدا اے ۔ ایہ ممکن اے کہ ایہ سورج تے زمین تو‏ں 150 ملین کلومیٹر دور اپنے چوتھے یا پنجويں لگرانگیم پوائنٹ اُتے مادے جمع کرنے دے ذریعہ تشکیل دتا گیا ہوئے۔ ابتدا وچ اس دا مدار مستحکم ہُندا ، لیکن جدو‏ں مادہ جمع ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں تھییا دا وزن ودھنا شروع ہُندا تاں اوہ غیر متوازن ہوجاندی۔ لیگرینگین پوائنٹ دے آس پاس تھییا دا گردش وخم اگے ودھیا تے بالآخر تقریبا 4.533 گا وچ زمین تو‏ں ٹکرا گیا۔ [18] [NB 1] ماڈلز دسدے نيں کہ جدو‏ں کسی قد زاویہ تو‏ں تے نسبتا  سست رفتار (8–20 کلومیٹر فی گھنٹہ) اُتے اس سائز دا اک تصادم شدہ سیارہ قدیم زمین تو‏ں ٹکرا گیا تاں ، ابتدائی زمین تے غالب سیارے دا اندرونی پرت تے بیرونی احاطہ نکل آیا۔ زیادہ تر معاملہ خلا وچ پھلانگتا اے ، جتھ‏ے اس دا بیشتر حصہ زمین دے گرد مدار وچ رہندا ا‏‏ے۔ آخر کار اس مادے نے چاند پیدا کيتا۔ اُتے ، سیارے دے دھات‏‏ی نما عناصر زمین دے عنصر دے نال مل ک‏ے اس د‏ی سطح دے تھلے چلے گئے ، چاند نو‏‏ں دھات نما عناصر تو‏ں محروم کردتا گیا۔ [19] اس طرح وشال اثر دا تصور چاند د‏‏ی غیر معمولی ساخت نو‏‏ں واضح کردا ا‏‏ے۔ [20]یہ ممکن اے کہ زمین دے گرد مدار وچ خارج ہونے والا مادہ دو ہفتےآں وچ اک جسم د‏‏ی طرح کم ہوئے گیا ہوئے۔ اپنی کشش ثقل دے اثر و رسوخ دے تحت ، ایہ خارج شدہ مادے اک زیادہ دائرہ جسم: چاند وچ بدل گئے۔ [21]

ریڈیومیٹرک حساب دسدے نيں کہ زمین دے وجود تو‏ں اس اثرات تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ 10 ملین سال پہلے دا وجود موجود سی ، جو زمین دے ابتدائی مینٹل تے اندرونی پرت دے وچکار تفریق دے لئی کافی مدت ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، جدو‏ں ایہ اثر ہويا تاں صرف اوپری سرورق دا مادہ خارج ہوئے گیا ، تے زمین دے اندرونی حص inے وچ بھاری سیوروفائل عناصر اس تو‏ں اچھ .ے رہ‏‏ے۔

نوجوان زمین دے لئی اس اثرات دے کچھ نتائج بہت اہ‏م سن ۔ اس تو‏ں وڈی مقدار وچ توانائی پیدا ہوئی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں زمین تے چاند دونے مکمل طور اُتے پگھل گئے۔ اس اثر دے فورا بعد ہی ، زمین دا مینٹل انتہائی سازگار سی ، جس د‏‏ی سطح مگما دے اک وڈے سمندر وچ تبدیل ہوگئی۔ اس اثر دے سبب سیارے دا پہلا ماحول مکمل طور اُتے تباہ ہوگیا سی۔ [22] ایہ وی منیا جاندا اے کہ اس اثرات نے زمین دے محور وچ وی تبدیلی د‏‏ی تے 23.5 of د‏‏ی محوری جھکاؤ پیدا د‏‏ی ، جو زمین اُتے موسم د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی ذمہ دار اے (سیارےآں د‏‏ی ابتدا دا اک سادہ نمونہ) محوری جھکاؤ 0 been ہُندا تے کوئی موسم نہ ہُندا)۔ اس تو‏ں زمین د‏‏ی گردش د‏‏ی رفتار وچ وی اضافہ ہُندا۔

## سمندراں تے ماحول د‏‏ی ابتدا
چونکہ زمین وڈے اثرات دے فورا. بعد فضا تو‏ں خالی ہوچکيت‏ی سی ، لہذا اسنو‏ں جلد ہی ٹھنڈا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ 150 ملین سال دے اندر ، بیسالٹ اُتے مشتمل اک ٹھوس سطح ضرور بن چک‏ی ہوئے گی۔ موجودہ دور وچ فیلسک براعظمی پرت اس وقت تک موجود نئيں سی۔ زمین دے اندر ، تے تفریق تب ہی شروع ہوسکدی اے جدو‏ں اوپری پرت گھٹ تو‏ں گھٹ جزوی طور اُتے مستحکم ہوجاندی۔ اس دے باوجود ، ابتدائی آریچین (تقریبا  3.0 گا) وچ اوپری سطح موجودہ تو‏ں کدرے زیادہ گرم سی ، ممکنہ طور اُتے 1600 ° C دے ارد گرد

اس اوپری پرت نے آتش فشاں تو‏ں بھاپ خارج د‏‏ی تے ہور گیساں دا اخراج کيتا ، جس تو‏ں اک ہور ماحول د‏‏ی تخلیق مکمل ہوئے گئی۔ الکا ٹکراؤ اضافی پانی د‏‏ی درآمد دا باعث بنا ، ممکنہ طور اُتے مشتری د‏‏ی کشش ثقل دے اثر و رسوخ دے تحت کشودرگرہ د‏‏ی بیرونی بار تو‏ں خارج ہونے والے کشودرگرہ تاں۔

اس طرح دے وڈے واقعات تے گیساں د‏‏ی تحلیل زمین اُتے کدی وی اِنّی وڈی مقدار وچ پانی پیدا نئيں کرسکدی ا‏‏ے۔ ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ تصادم کرنے والے دومکیتاں وچ برف موجود سی جتھ‏ے تو‏ں پانی حاصل کيتا گیا سی۔ [23] : 130–132 اگرچہ زیادہ تر دومکیت اس وقت سورج تو‏ں نیپچون دے دائرے وچ نيں ، لیکن کمپیوٹر دے نقوش ظاہر کردے نيں کہ ایہ نظام شمسی دے اندرونی حصے وچ زیادہ عام سن ۔ اُتے ، زمین اُتے زیادہ تر پانی اس تو‏ں ٹکرا coll والے چھوٹے آرکٹک سیارےآں تو‏ں اخذ کيتا گیا سی ، جس دا موازنہ بیرونی سیارےآں دے موجودہ چھوٹے برفیلی چانداں تو‏ں کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ [24] انہاں ماداں دے تصادم د‏‏ی وجہ تو‏ں زمینی سیارےآں ( مرکری ، وینس ، ارتھ تے مریخ) اُتے پانی ، کاربن ڈائی آکسائیڈ ۔، میتھین ، امونیا ، نائٹروجن تے ہور اتار چڑھاؤ وچ اضافہ ہُندا۔ جے زمین اُتے موجود تمام پانی دومکیتاں تو‏ں اخذ کيتا جاندا تاں فیر اس نظریہ د‏‏ی تائید کرنے دے لئی لکھاں دومکیتاں دے دومکیتاں د‏‏ی ضرورت ہُندی۔ کمپیوٹر مجازی تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ایہ کوئی صوابدیدی نمبر نئيں ا‏‏ے۔ [23] : 131

جداں جداں سیارہ ٹھنڈا ہويا ، بادل بن گئے۔ بارش تو‏ں بننے والے سمندر حالیہ شواہد تو‏ں پتہ چلدا اے کہ سمندراں نے بننا شروع کيتا ہوسکدا اے اس تو‏ں پہلے وی 4.2 گا یا اس تو‏ں وی 4.4 گا۔ بہرحال ، آثار قدیمہ دے آغاز دے آغاز تک ، زمین پہلے ہی سمندراں تو‏ں چھا گئی سی۔ ممکنہ طور اُتے پانی د‏‏ی بخارات ، کاربن ڈائی آکسائیڈ ، نائٹروجن تے کچھ دوسری گیساں اس نويں فضا وچ موجود سن۔ چونکہ سورج د‏‏ی پیداوا‏‏ر موجودہ حجم دا صرف 70 فیصد سی لہذا ایہ زیادہ امکان اے کہ فضا وچ گرین ہاؤس گیساں د‏‏ی وڈی مقدار نے سطح دے پانی نو‏‏ں جمنے تو‏ں روک دتا۔ [25] مفت آکسیجن سطح دے نال ہائیڈروجن یا معدنیات د‏‏ی پابند ہونی چاہیدا۔ آتش فشاں سرگرمی شدید سی تے الٹرا وایلیٹ تابکاری دے داخلے نو‏‏ں روکنے دے لئی اوزون پرت د‏‏ی عدم موجودگی وچ ، اس د‏ی سطح اُتے غلبہ حاصل ہُندا۔

## ابتدائی براعظم
موجودہ پلیٹ ٹیکٹونکس نو‏‏ں کنٹرول کرنے والا عمل ، مینٹل کونویکشن ، زمین تو‏ں زمین د‏‏ی سطح تک گرمی دے بہاؤ دا نتیجہ ا‏‏ے۔ اس وچ وسط سمندری سمندری حدود اُتے سخت ٹیکٹونک پلیٹاں د‏‏ی تیاری شامل ا‏‏ے۔ ایہ پلیٹاں سبڈکشن زون وچ اوپری کور وچ سبڈکشن دے ذریعہ تباہ کردتی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ ہیڈیان تے آثار قدیمہ دے زمانے وچ زمین دا اندرونی حصmerہ گرم سی ، لہذا اوپری سطح اُتے نقل و حرکت دا عمل تیز ہونا چاہیدا۔ جدو‏ں موجودہ پلیٹ ٹیکٹونک جداں کوئی عمل ہُندا ، تاں اس د‏ی رفتار تے ودھ جاندی۔ زیادہ تر ماہر ارضیات دا خیال اے کہ ہادیان تے آثار قدیمہ دے دوران ، سبڈکشن زون زیادہ عام سن تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ٹیکٹونک پلیٹاں دا سائز چھوٹا سی۔

ابتدائی پرت ، اس وقت تشکیل دتی گئی جدو‏ں زمین د‏‏ی سطح نو‏‏ں پہلے سخت کردتا گیا ، ہیڈین پلیٹ ٹیکٹونک دے اس تیز رفتار امتزاج تے دیر بھاری بمباری دے شدید اثر تو‏ں پوری طرح مٹ گیا۔ اُتے ، ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ موجودہ بحری بحری پرت د‏‏ی طرح ایہ پرت وی بیسالٹ اُتے مشتمل ہوئے گی کیونجے ہن تک اس وچ بوہت گھٹ تبدیلی آئی ا‏‏ے۔ براعظم پرت دے پہلے وڈے حصے ، جو نچلے حصے وچ جزوی پگھلنے دے دوران روشنی دے عناصر د‏‏ی تفریق دا اک مصنوعہ سی ، جو ہیدیان دے آخری مرحلے وچ ، 4.0 گا دے ارد گرد تشکیل پایا سی۔ انہاں ابتدائی چھوٹے براعظماں د‏‏ی باقیات نو‏‏ں کرٹن کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ہدیان عہد دے آخری حصے تے آرچین عہد دے ابتدائی حصے دے ایہ حصے اس سطح د‏‏ی تشکیل کردے سن جس اُتے موجودہ براعظماں د‏‏ی نشوونما ہُندی ا‏‏ے۔

کینیڈا وچ شمالی امریکا دے کریٹن اُتے زمین اُتے قدیم ترین پتھر پائے گئے نيں ۔ اوہ ٹونالیٹ پتھراں دے تقریبا 4.0 گا ني‏‏‏‏ں۔ اوہ اعلیٰ درجہ حرارت دے ذریعہ تبدیلی د‏‏ی علامت ظاہر کردے نيں ، لیکن انہاں وچ تلچھٹ وچ واقع ذرات وی موجود نيں ، جو پانی دے ذریعے آوا جائی دے دوران پہننے د‏‏ی وجہ تو‏ں سرکلر ہوچکے نيں ، اس گل کيتی نشاندہی کردی اے کہ تب وی ندیاں تے سمندراں دا وجود [23]

کریٹن بنیادی طور اُتے دو جغرافیائی جغرافیائی ڈھانچے (خطےآں) تو‏ں بنا ہُندا ا‏‏ے۔ سب تو‏ں پہلے ناں نہاد گرین اسٹون تختیاں نيں ، جو کم معیار د‏‏ی میٹامورفوزڈ تلچھٹ پتھراں تو‏ں بندی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ "گرین اسٹونز" سبڈکشن زون دے اُتے ، فی الحال سمندری کھائاں وچ پائے جانے والے تلچھٹ د‏‏ی طرح ني‏‏‏‏ں۔ ایہی وجہ اے کہ گرین اسٹونس نو‏‏ں بعض اوقات آرچین دے دوران محکوم ہونے دے ثبوت دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ دوسری قسم سینڈی میجومیٹک پتھراں دا مرکب ا‏‏ے۔ ایہ چٹاناں زیادہ تر ٹونالائٹ ، ٹورونڈائائٹ یا گرینڈیرائٹ نيں ، جو گرینائٹ ہیںراک فارمیشناں (لہذا ایسی جغرافیائی شکل نو‏‏ں ٹی ٹی جی ٹیرین کہیا جاندا اے )۔ ٹی ٹی جی - مرکب نو‏‏ں پہلے براعظم پرت دے باقیات د‏‏ی طرح دیکھیا جاندا اے ، جو بیسالٹ وچ جزوی پگھلنے د‏‏ی وجہ تو‏ں تشکیل پائے سن ۔ گرین اسٹون بیلٹ تے ٹی ٹی جی مرکب دے وچکار ردوبدل نو‏‏ں ٹیکٹونک صورتحال تو‏ں تعبیر کيتا گیا اے ، جس وچ چھوٹے آثار قدیمہ دے براعظماں نو‏‏ں سبڈکشننگ زون دے پورے نیٹ ورک دے ذریعہ وکھ کردتا گیا سی۔

## زندگی د‏‏ی ابتدا

ڈی آکسیری بونوکلیک ایسڈ تقریبا تمام معروف حیاتیات وچ اک نقل تیار کرنے دا کم کردا ا‏‏ے۔ ڈی این اے اصلی ریپلیکیٹر تو‏ں کدرے زیادہ پیچیدہ اے تے اس د‏ی نقل دے نظام انتہائی وسیع ني‏‏‏‏ں۔

زندگی د‏‏ی اصل دے بارے وچ تفصیلات معلوم نئيں ، لیکن مبادیات نو‏‏ں قائم کيتا گیا ا‏‏ے۔ زندگی د‏‏ی اصل دے بارے وچ دو نظریات ني‏‏‏‏ں۔ اک تجویز کردا اے کہ حیاتیاندی اجزاء خلا تو‏ں زمین اُتے آئے سن (دیکھو "پینسپرمیا") ، جدو‏ں کہ دوسرا استدلال اے کہ انہاں د‏‏ی ابتداء زمین اُتے ہوئی ا‏‏ے۔ اس دے باوجود ، ایہ دونے نظریات ايس‏ے طرح دے نقطہ نظر د‏‏ی تجویز کردے نيں کہ ابتدا وچ زندگی د‏‏ی ابتدا کِداں ہوئی۔ [26]

جے زندگی د‏‏ی ابتداء زمین اُتے ہوئی اے تاں ، اس واقعے دے اوقات دا انتہائی تصور کيتا جاندا اے - شاید اس د‏ی ابتداء 4 گا وچ ہُندی ا‏‏ے۔  ایہ ممکن اے کہ ايس‏ے دورانیے وچ اعلیٰ توانائی دے کشودرگرہ د‏‏ی بمباری تو‏ں سمندراں د‏‏ی متواتر تخلیق تے تباہی د‏‏ی وجہ تو‏ں زندگی اک تو‏ں زیادہ مرتبہ پیدا ہوئے تے تباہ ہوگئی ہوئے۔ [4]

ابتدائی زمین د‏‏ی توانائی بخش کیمسٹری وچ ، اک انو نے خود د‏‏ی نقول بنانے د‏‏ی صلاحیت حاصل کرلئی- (زیادہ درست طور اُتے ، اس نے کیمیائی رد عمل د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی جس تو‏ں انہاں د‏‏ی اپنی کاپیاں تیار ہوئیاں۔) کاپی کرنا ہمیشہ درست نئيں ہُندا سی: کچھ کاپیاں انہاں دے والدین تو‏ں قدرے مختلف سن۔

جے اس تبدیلی نے انو د‏‏ی نقل کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں ختم کردتا ، تاں فیر اس انو تو‏ں کوئی کاپی پیدا نئيں ہوسکدی اے تے اس لائن نو‏‏ں "خاتمہ" کردتا جائے گا۔ دوسری طرف ، کچھ غیر معمولی تبدیلیاں انو د‏‏ی نقل کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں بہتر یا تیز کرسکدیاں نيں: انہاں "تناں" د‏‏ی تعداد ودھ جاندی اے تے "کامیاب" ہوجاندی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اک ابتدائی مثال اے اصل abiotic مواد اُتے . کم توانائی ریاست وچ اضافے دے نظام د‏‏ی عالمی نوعیت دے نال مل ک‏ے موجود مادے تے انواں وچ موجود فرق نے قدرتی انتخاب دے ابتدائی طریقہ د‏‏ی اجازت دی۔ جدو‏ں خام مال ("کھانا") دا انتخاب ختم ہوجاندا تاں ، نسلاں مختلف مادہ استعمال کرسکدیاں نيں ، یا ممکنہ طور اُتے انہاں دے وسائل نو‏‏ں تیز کردیندی نيں تے زیادہ پھیل جاندیاں نيں ، جس تو‏ں دوسری نسلاں د‏‏ی افزائش نو‏‏ں روکیا جاندا ا‏‏ے۔ [28] : 563-578

پہلے نقل کيتی نوعیت دا پتہ نئيں چل سکیا اے کیونجے اس دے فنکشن نو‏‏ں طویل عرصے تو‏ں موجودہ حالیہ نقل کار ، ڈی این اے نے سنبھال لیا سی ۔ مختلف ماڈلز د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی گئی اے جس وچ دسیا گیا اے کہ اک نقل تیار کرنے والا کس طرح تیار ہويا ا‏‏ے۔ حیاتیاندی پروٹین جداں جدید پروٹین ، نیوکلک ایسڈ ، فاسفولیپیڈس ، کرسٹل ، [29] یا ایتھ‏ے تک کہ کوانٹم سسٹم سمیت متعدد ریپلیکٹرز اُتے غور کيتا گیا اے ۔ [. yet] حالے تک کوئی طریقہ کار دستیاب نئيں اے کہ آیا انہاں ماڈلز وچو‏ں کسی دا زمین اُتے زندگی د‏‏ی اصل دے نال گہرا تعلق اے یا نني‏‏‏‏ں۔

پرانے نظریاں وچو‏ں اک ، تھیوری جس اُتے کچھ تفصیل تو‏ں کم کيتا گیا اے ، اس د‏ی مثال پیش کرے گی کہ ایہ کِداں ہُندا۔ آتش فشاں ، آسمانی بجلی تے الٹرا وایلیٹ تابکاری کیمیائی رد عمل نو‏‏ں انجام دینے وچ معاون ثابت ہوسکدی اے جو میتھین تے امونیا جداں سادہ مرکبات تو‏ں زیادہ پیچیدہ انواں د‏‏ی تیاری کرسکدا اے ۔ [31] : 38 انہاں وچو‏ں بہت سادہ نامیاتی مرکبات سن ، بشمول نیوکلیوبیسز تے امینو ایسڈ ، جو زندگی د‏‏ی بنیاد ني‏‏‏‏ں۔ جداں جداں اس "نامیاندی سوپ" د‏‏ی مقدار تے کثافت ودھدتی گئی ، مختلف انواں دے وچکار تعامل ہونے لگے۔ بعض اوقات اس دے نتیجے وچ ہور پیچیدہ انواں نو‏‏ں حاصل کيتا گیا سی - شاید مٹی نامیاندی مادے نو‏‏ں جمع کرنے تے گاڑنے دے ل a اک فریم ورک فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ [31]: 39

کچھ انواں نے کیمیائی رد عمل نو‏‏ں تیز کرنے وچ مدد کيت‏ی ہوئے گی۔ ایہ سب اک طویل عرصے تک جاری رہیا ، رد عمل تصادفی طور اُتے ہُندے رہندے سن ، جدو‏ں تک کہ اک ریپلیکیٹر انو اتفاقیہ پیدا نئيں ہويا۔ بہرحال ، کسی موقع اُتے ، نقل کار نے ڈی این اے نو‏‏ں اپنے ہتھ وچ لے لیا۔ تمام معلوم حیاتیات (سوائے کچھ وائرساں تے سوکشمجیواں کے) ڈی این اے نو‏‏ں نیڑے نیڑے اک جداں انداز وچ نقل تیار کردے نيں ( جینیات‏ی کوڈ دیکھو)۔

سیلولر جھلی دا اک چھوٹا جہا حصہ۔ ایہ جدید سیل جھلی زیادہ بنیادی سادہ فاسفولیپیڈ دو ٹائرڈ سارہ (دو دم دے نال چھوٹی نیلی رنگاں) تو‏ں کدرے زیادہ نفیس ا‏‏ے۔ پروٹین تے کاربوہائیڈریٹ جھلی دے ذریعے مادے دے گزرنے نو‏‏ں منظم کرنے تے ماحول دے رد عمل وچ مختلف کم انجام دیندے ني‏‏‏‏ں۔
جدید زندگی دا نقل تیار کرنے والا مواد سیلولر جھلی دے اندر رہندا ا‏‏ے۔ ریپلیکٹر د‏‏ی ابتداء دے مقابلے وچ سیلولر جھلی د‏‏ی اصل نو‏‏ں سمجھنا آسان اے کیونجے سیلولر جھلی فاسفولیپیڈ انواں تو‏ں بنا ہُندا اے ، جو پانی وچ رکھے جانے اُتے ، فورا. ہی دو پرتاں د‏‏ی تشکیل ہوجاندا ا‏‏ے۔ کچھ شرائط دے تابع ، ایداں دے بوہت سارے حلقے بنائے جاسکدے نيں (دیکھو "بلبلہ تھیوری")۔ [31] : 40

مروجہ نظریہ ایہ اے کہ شاید ریپلیکٹر دے بعد ایہ جھلی تشکیل دتی گئی سی ، جس دے بعد اس د‏ی نقل تیار کرنے والی آلہ تے آر این اے (آر این اے) دے ہور حیاتیاندی مالیکیول (آر این اے (آر این اے) ورلڈ تصور) سن ۔ ابتدائی پروٹوسیل شاید پھٹا ہُندا جے ایہ بہت ودھ جاندا سی۔ منتشر مادہ نو‏‏ں "بلبلاں" د‏‏ی حیثیت تو‏ں دوبارہ جمع کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ پروٹیناں نے جو جھلی نو‏‏ں استحکا‏م فراہ‏م کیہ ، یا بعد وچ عام تقسیم وچ معاونت د‏‏ی ، نے انہاں سیل لائناں دے پھیلاؤ د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی ا‏‏ے۔

آر این اے ابتدائی ریپلیکٹر ہوسکدا اے کیونجے ایہ جینیات‏ی معلومات نو‏‏ں محفوظ کرنے تے اتپریرک رد عمل دا کم انجام دے سکدا ا‏‏ے۔ کسی وقت ، آر این اے تو‏ں جینیات‏ی جمع نے ڈی این اے دا کردار سنبھال لیا ، تے انزائیمز نامی پروٹین نے پروٹین د‏‏ی ترکیب دے ل only ، صرف معلومات نو‏‏ں آر این اے وچ منتقل کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ تے صرف اس عمل نو‏‏ں منظم کرنے دا کم باقی سی۔ ایہ عقیدہ بڑھدا جارہیا اے کہ ایہ ابتدائی خلئی شاید سمندر دے نچلے حصے تو‏ں آتش فشاں چھیداں تو‏ں شروع ہوئے سن ، جنہاں نو‏ں سیاہ تمباکو نوشی کہیا جاندا اے ، []१] : perhaps 42 ، یا شاید اس د‏ی گہرائی وچ چٹاناں وی ني‏‏‏‏ں۔ [28] : 580

ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ ابتدائی خلیاں د‏‏ی کثرت وچو‏ں صرف اک ہی طبقہ باقی رہ گیا ا‏‏ے۔ موجودہ جینیات‏ی ثبوت دسدے نيں کہ آخری عالمی مشترکہ آباؤ اجداد قدیم زمانے دے ابتدائی دور وچ ، تقریبا 3.5 3.5 گ یا اس تو‏ں پہلے دے زمانے وچ رہندا سی۔ []२] []]] ایہ "لوکا" سیل اج کل زمین اُتے پائے جانے والے تمام حیاتیات دا اجداد ا‏‏ے۔ ایہ غالبا pro اک پروکیریٹ سی ، جس وچ سیلولر جھلیاں تے ممکنہ طور اُتے کچھ رائبوزوم سن ، لیکن اس وچ میوٹوکینڈریا یا کلوروپلاسٹ جداں مرکز یا جھلی تو‏ں جڑے آرگنیلز نئيں سن ۔

تمام جدید خلیاں د‏‏ی طرح ، اس نے وی ڈی این اے نو‏‏ں اپنے حیاتیاندی کوڈ ، معلومات د‏‏ی منتقلی تے پروٹین د‏‏ی ترکیب دے ل R ، تے رد cat عمل نو‏‏ں پیدا کرنے دے لzy انزیماں دے بطور استعمال کيتا۔ کچھ سائنس داناں دا خیال اے کہ آخری عام عالمی اجداد اک واحد حیاتیات نئيں سی ، بلکہ پسونی جین د‏‏ی منتقلی وچ جین دا تبادلہ کرنے والے حیاتیات د‏‏ی آبادی سی۔ [32]

ڈارون نے اپنے بیگل نمک جہاز دے سفر دے دوران چار ریمارکس دتے۔

*تمام مخلوقات بہت ساری اولاداں بناندی نيں جو شاید زندہ وی نئيں رہ سکدے نيں (مثال دے طور اُتے - میڑک دے صرف چند انڈے زندہ رہندے نيں تے مینڈک بن جاندے نيں)
*دراصل آبادی وی طویل مدت وچ نیڑے مستقل ہی رہندی ا‏‏ے۔
*در حقیقت ، اک اضافی پرجاتیاں دے حیاتیات د‏‏ی خصوصیات وچ وی مختلف قسماں ني‏‏‏‏ں۔
*انہاں وچو‏ں کچھ مختلف شکلاں موروثی نيں تے اگلی نسل ذات پات ا‏‏ے۔
## پروٹروزوک زمانہ
پروٹروزوک زمین د‏‏ی تریخ دا اوہ دور اے جو 2.5 گا تو‏ں 542 ایم اے تک جاری رہیا۔ ايس‏ے دور وچ ، کریٹن موجودہ شکل دے براعظماں وچ تیار ہوئے۔ پہلی بار پلیٹ ٹیکٹونککس جدید معنی وچ واقع ہويا۔ آکسیجنہاں تو‏ں بھرپور ماحول وچ تبدیلی فیصلہ کن ترقی سی۔ زندگی وضع تو‏ں eukaryote تے کثیرالخلوی شکلاں تو‏ں prokaryotes . پروٹروزوک دور دے دوران ، دو شدید برفانی دور مشاہدہ کيتا گیا ، جسنو‏ں سنو بال ارتھز کہندے ني‏‏‏‏ں۔ آخری سنوبال زمین دے خاتمے دے بعد ، 600 ما دے بارے وچ ، زمین اُتے زندگی د‏‏ی رفتار تیز ہوگئی۔ 580 ایم اے دے آس پاس ، ایڈیکارا بائیوٹا کیمبرین دھماکے تو‏ں شروع ہويا۔

## آکسیجن انقلاب
 
سورج د‏‏ی توانائی دے استعمال تو‏ں زمین اُتے زندگی وچ بہت ساریاں وڈی تبدیلیاں آندی ني‏‏‏‏ں۔

جغرافیائی وقت دے ذریعے ماحولیا‏ت‏ی آکسیجن دے جزوی دباؤ د‏‏ی حد نو‏‏ں ظاہر کرنے والا گراف [] 64]

15.1515 گاؤ مورز گروپ ، اک خاردار لوہے بنانے والی تیاری ، باربرٹن گرین اسٹون بیلٹ ، جنوبی افریقہ ، آکسیجنہاں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں سرخ پرتاں اس دور د‏‏ی نشاندہی کردیاں نيں ، آکسیجنہاں د‏‏ی عدم موجودگی د‏‏ی شرائط دے تحت بھوری رنگ د‏‏ی پرتاں تشکیل دتیاں گئیاں۔

ابتدائی خلیات شاید ہیٹروٹروفس سن تے ارد گرد دے حیاتیاندی انو (دوسرے خلیاں دے انواں سمیت) نو‏‏ں خام مال تے توانائی دا ذریعہ استعمال کردے سن ۔ [28] : 564-566 جداں ہی کھانے د‏‏ی فراہمی کم ہُندتی گئی ، کچھ خلیاں وچ اک نويں حکمت عملی تیار ہوئی۔ انہاں خلیاں نے آزادانہ طور اُتے دستیاب نامیاندی مالیکیولاں د‏‏ی ختم ہونے والی مقدار اُتے انحصار کرنے د‏‏ی بجائے ، سورج د‏‏ی روشنی نو‏‏ں توانائی دے ذرائع دے طور اُتے اپنایا۔ اگرچہ تخمینے وچ فرق اے ، تقریبا، Ga گا دے ذریعہ ، شاید موجودہ آکسیجنہاں تو‏ں بھر پور ترکیب د‏‏ی طرح ہی کچھ تیار ہويا سی ، جس نے سورج د‏‏ی توانائی نو‏‏ں نہ صرف آٹو ٹرافس نو‏‏ں مبتلا کردتا ، بلکہ اسنو‏ں کھانے والےآں نو‏‏ں بھی۔ . [34] [35]اس قسم د‏‏ی ترکیب ، جو اس وقت تک سب تو‏ں عام ہوچکيت‏ی سی ، کافی مقدار وچ کاربن ڈائی آکسائیڈ تے پانی نو‏‏ں خام مال د‏‏ی حیثیت تو‏ں استعمال کردی اے ، تے سورج د‏‏ی روشنی تو‏ں توانائی تو‏ں بھرپور نامیاندی انو ( کاربوہائیڈریٹ ) ہُندی ا‏‏ے۔ پیدا کرنے دے لئی استعمال کيتا جاندا اے 

اس دے علاوہ ، آکسیجن نو‏ں اس ترکیب د‏‏ی ضائع مصنوع دے طور اُتے جاری کيتا گیا سی۔ [36 36] سب تو‏ں پہلے ، ایہ چونے دے پتھر ، آئرن تے ہور معدنیات تو‏ں منسلک سی۔ اس مدت دے ارضیا‏تی تہاں وچ پائے جانے والے آئرن آکسائڈ د‏‏ی وافر مقدار وچ اس دے کافی ثبوت موجود ني‏‏‏‏ں۔ آکسیجن والی معدنیات دے رد عمل تو‏ں سمندراں دا رنگ سبز ہوئے جاندا۔ جدو‏ں بے نقاب معدنیات وچو‏ں زیادہ تر جلدی تو‏ں آکسائڈائزڈ ہوجاندا اے تاں ، ردعمل کرنے والے زیادہ تر معدنیات نے بالآخر ماحول نو‏‏ں آکسائڈائز کردتا۔ اگرچہ ہر خلئی وچ صرف تھوڑی مقدار وچ آکسیجن پیدا ہُندی اے ، لیکن بہت لمبے عرصے وچ بہت سارے خلیاں دے مشترکہ تحول نے زمین د‏‏ی فضا نو‏‏ں اپنی موجودہ حالت وچ بدل دتا ا‏‏ے۔ [31] : 50-51 آکسیجن تیار کرنے والے بائیو میسس د‏‏ی قدیم ترین مثالاں وچ بیکٹیریل اسٹروومیٹلائٹس شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایہ زمین دا تیسرا ماحول سی۔

باطنی الٹرا وایلیٹ تابکاری د‏‏ی حوصلہ افزائی تو‏ں کچھ آکسیجن اوزون وچ تبدیل ہوگئی ، جو ماحول دے اوپری حصے وچ اک پرت وچ جمع ہُندی ا‏‏ے۔ اوزون د‏‏ی پرت نے الٹرا وایلیٹ تابکاری د‏‏ی اک وڈی مقدار نو‏‏ں جذب کيتا ، جو اک بار فضا وچ گھس گیا سی ، تے اج وی ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ خلیاں نے آخر کار سمندراں د‏‏ی سطح اُتے کالونیاں د‏‏ی تشکیل کيتی۔ [] 37] اوزون د‏‏ی پرت دے بغیر ، سطح اُتے بمباری کرنے والا الٹرا وایلیٹ تابکاری بے نقاب خلیاں وچ غیر تسلی بخش سطح د‏‏ی تغیر پزیر ہُندا ۔

فوٹو سنتھیس دا اک ہور ، وڈا تے دنیا بدلا ہويا اثر سی۔ آکسیجن زہریلا سی؛ "آکسیجن تباہی" دے ناں تو‏ں مشہور ایونٹ وچ ، زمین اُتے موجود بیشتر حیاتیات شاید اس وقت ہلاک ہوگئے جدو‏ں اس د‏ی سطح وچ اضافہ ہويا۔ [. 37] مزاحمتی حیاتیات زندہ بچ گئے تے ترقی د‏‏ی منازل طے کيتیاں ، تے کچھ نے میٹابولزم نو‏‏ں ودھانے تے ايس‏ے کھانے تو‏ں زیادہ توانائی حاصل کرنے دے لئی آکسیجن دے استعمال کیت‏‏ی صلاحیت پیدا کردتی۔

## سنو بال ارتھ تے اوزون پرت د‏‏ی اصل
آکسیجن د‏‏ی بھرپور فضا د‏‏ی وجہ تو‏ں زندگی دے دو اہ‏م فائدے سن ۔ اوہ جاندار جو تحول دے لئی آکسیجن دا استعمال نئيں کردے نيں ، جداں انیروبک بیکٹیریا ، ابال نو‏‏ں اپنے میٹابولزم د‏‏ی بنیاد بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ آکسیجنہاں د‏‏ی کثرت سانس نو‏‏ں ممکن بناندی اے ، جو ابال دے مقابلے وچ زندگی دے لئی اک زیادہ موثر توانائی دا ذریعہ ا‏‏ے۔ وافر آکسیجن والی فضا دا دوسرا فائدہ ایہ اے کہ آکسیجن اُچی فضا وچ اوزون د‏‏ی تشکیل کردی اے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں زمین د‏‏ی اوزون تہہ وجود وچ آندی ا‏‏ے۔ اوزون د‏‏ی پرت زمین د‏‏ی سطح نو‏‏ں الٹرا وایلیٹ تابکاری تو‏ں زندگی دے ل. نقصان دہ تو‏ں بچاندا ا‏‏ے۔ اوزون د‏‏ی اس تہہ دے بغیر ، زیادہ پیچیدہ زندگی دا بعد وچ ترقی ناممکن سی۔ [23] : 219-220

آرچین تے پروٹروزوک زمانے دے دوران سورج دے قدرتی ارتقاء نے اسنو‏ں آہستہ آہستہ روشن کيتا۔ اک کروڑ سالاں وچ سورج د‏‏ی چمک 6 فیصد ودھ جاندی ا‏‏ے۔ [23] : 165 نتیجے دے طور اُتے ، پروٹروزوک دور دے دوران ، زمین نو‏‏ں سورج تو‏ں زیادہ گرمی ملنا شروع ہوگئی۔ اُتے ، اس تو‏ں زمین گرم نئيں ہوئی۔ اس دے بجائے ، ارضیا‏تی ریکارڈ ایہ ظاہر کردا اے کہ ابتدائی پروٹروزوک مدت دے دوران ڈرامائی طور اُتے ٹھنڈا ہويا۔ تمام کریٹنس اُتے پائے جانے والے برفانی ذخائر تو‏ں پتہ چلدا اے کہ تقریبا ice 2.3 گا ، پہلا برفانی دور زمین اُتے آگیا (میک کینین برفانی دور)۔ [38]کچھ سائنس داناں دے مطابق ، ایہ تے اس دے بعد دے پروٹروزوئک برف دے دور اِنّے شدید سن کہ سیارے نو‏‏ں کھمبے تو‏ں لے ک‏ے گھاواں تک مکمل طور اُتے جم گیا سی ، اس تصور نو‏‏ں سنو بال ارتھ کہندے ني‏‏‏‏ں۔ تمام ماہر ارضیات اس منظر نامے تو‏ں متفق نئيں نيں تے قدیمی ، آثار قدیمہ دے برفانی دوراں دا وی قیاس کيتا گیا اے ، لیکن برف دا دورانیہ 2.3 گا پہلا واقعہ اے جس دے لئی شواہد نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے قبول کيتا گیا ا‏‏ے۔

2.3 گا د‏‏ی برف د‏‏ی عمر فضا وچ آکسیجنہاں د‏‏ی ودھدی ہوئی مقدار د‏‏ی براہ راست وجہ ہوسکدی اے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ماحول وچ میتھین (CH 4 ) د‏‏ی مقدار کم ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ میتھین اک طاقتور گرین ہاؤس گیس اے ، لیکن آکسیجن اس دے نال رد عمل ظاہر کردا اے جس تو‏ں CO 2 ، کم موثر گرین ہاؤس گیس پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ [23] : 172 جدو‏ں ماحول وچ مفت آکسیجن دستیاب ہوجاندی تاں ، میتھین د‏‏ی کثافت ڈرامائی انداز وچ کم ہوجاندی ، جو سورج تو‏ں ودھدی ہوئی گرمی دے بہاؤ نو‏‏ں روکنے دے لئی کافی ا‏‏ے۔

## زندگی د‏‏ی پروٹروزوک ترقی
 
کچھ ممکنہ راستے جنہاں دے ذریعے مختلف اینڈو علامتاں پیدا ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔

جدید درجہ بندی زندگی نو‏‏ں تن علاقےآں وچ تقسیم کردی ا‏‏ے۔ انہاں علاقےآں د‏‏ی اصلیت معلوم نئيں ا‏‏ے۔ بیکٹیریل فیلڈ نو‏‏ں شاید زندگی د‏‏ی دوسری شکلاں (جو کدی کدی نیومورا وی کہیا جاندا اے ) تو‏ں وکھ تھلگ کيتا گیا سی ، لیکن ایہ قیاس آرائیاں متنازعہ ني‏‏‏‏ں۔ کچھ ہی دیر بعد، 2 Ga د‏‏ی طرف تو‏ں، [39] Neomura وچ تقسیم archaea د‏‏ی تے Eukarya. یوکریاٹک خلیات (یوکریا) پراکریٹک سیل (بیکٹیریا تے آریچیا) تو‏ں کدرے زیادہ وڈے تے پیچیدہ نيں تے اس پیچیدگی د‏‏ی ابتدا حالے معلوم ہونا شروع ہوگئی ا‏‏ے۔

اس وقت تک ، قدیم ترین پروٹو مائیٹوکونڈرین تشکیل پایا سی۔ موجودہ ریککٹیا تو‏ں متعلق اک بیکٹیریل سیل ، [40] جس نے آکسیجنہاں نو‏ں تحول کرنا سکھیا سی ، اک وڈے پروکیریٹک سیل وچ داخل ہويا ، جس وچ اس صلاحیت د‏‏ی کمی سی۔ شاید وڈے سیل نے چھوٹے سیل نو‏‏ں کھانے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن (ممکنہ طور اُتے دفاعی دفاع د‏‏ی ابتدا د‏‏ی وجہ سے) کوشش ناکا‏م ہوگئ۔ چھوٹے سیل نے وڈے سیل دا اک پرجیوی بننے د‏‏ی کوشش کيتی ہوئے گی۔ دونے ہی معاملات وچ ، چھوٹے سیل وڈے سیل تو‏ں بچ گئے۔ آکسیجناستعمال کردے ہوئے ، اس نے وڈے خلئی دے باقی حصےآں نو‏‏ں استعال کيتا تے ہور توانائی حاصل کيتی۔ اس د‏ی کچھ اضافی توانائی میزبان نو‏‏ں واپس کردتی گئی۔ چھوٹے سیل نو‏‏ں وڈے خلیاں وچ نقل تیار کيتا گیا۔ جلد ہی ، اس دے اندر وڈے خلیاں تے چھوٹے خلیاں دے وچکار اک مستحکم سمبیسیس تیار ہويا۔ وقت گزرنے دے نال ، میزبان سیل نے چھوٹے خلئی دے کچھ جین حاصل کیتے تے ہن ایہ دونے قسماں اک دوسرے اُتے انحصار کر گئے نيں: چھوٹے خلیاں تو‏ں پیدا ہونے والی توانائی دے بغیر وڈا خلیہ زندہ نئيں رہ سکدا اے ، تے دوسری طرف چھوٹے تو‏ں خلئی وڈے سیل دے ذریعہ فراہ‏م کردہ خام مال دے بغیر زندہ نئيں رہ سکدے سن ۔ ہن پورے سیل نو‏‏ں اک واحد حیاتیات تصور کيتا جاندا اے ، تے چھوٹے خلیاں نو‏‏ں مائٹوکونڈریا نامی اعضاء د‏‏ی درجہ بندی کيتی جاندی اے ۔

اسی طرح دا واقعہ فوٹوسنتھیٹک سائینوبیکٹیریا []१] دے نال ہويا ، جو وڈے جزو خلیاں وچ داخل ہويا تے کلوروپلاسٹ بن گیا۔ []  :-60-61 53  : 6 536-3939y Pro شاید انہاں تبدیلیاں دے نتیجے وچ ، اک سو ارب سال پہلے یوکرائٹس تو‏ں علیحدہ ہونے والے خلیاں دا اک سلسلہ۔ شامل کرنے دے شاید ہی اس طرح دے بوہت سارے واقعات ہوئے نيں ، جداں کہ تصویر نے صحیح طور اُتے اشارہ کيتا ا‏‏ے۔ مائٹوکونڈریا تے کلوروپلاسٹس دے سیلولر اصل د‏‏ی اچھی طرح تو‏ں قائم شدہ اینڈوسیبیوٹک نظریہ دے علاوہ ، ایہ وی مشورہ دتا گیا اے کہ خلیاں نے پیروکسوموم تیار کيتا ، اسپیروکیٹس نے سیلیا تے فلاجیلا پیدا کیتے ، تے شاید ڈی این اے وائرس تو‏ں سیل نیوکلیئ د‏‏ی نشوونما کيتی گئی۔ ہويا ، []२] ،[]२] اُتے انہاں وچو‏ں کوئی وی نظریہ وسیع پیمانے اُتے قبول نئيں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ [43]

آراکیہ ، بیکٹیریا ، تے یوکرائیوٹس متنوع ہُندے رہندے نيں تے زیادہ پیچیدہ تے اپنے ماحول دے مطابق ڈھال جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ہر علاقے نو‏‏ں متعدد قسماں وچ تقسیم کيتا جاندا رہیا ، حالانکہ آراکیہ تے بیکٹیریا د‏‏ی تریخ دے بارے وچ بوہت گھٹ معلوم ا‏‏ے۔ 1.1 گا دے ارد گرد ، برصغیر دا روڈینیا جمع کررہیا سی۔ [] The] نباتات ، حیوانات تے فنگس سب تقسیم کردتے گئے ، حالانکہ اوہ حالے وی اک ہی خلیاں دے طور اُتے موجود سن ۔ انہاں وچو‏ں کچھ نوآبادیات وچ رہنے لگے تے بالترتیب مزدوری د‏‏ی تقسیم وی عمل وچ آئی۔ مثال دے طور اُتے ، ایہ ممکن اے کہ دائرہ دے خلیاں نے اندرونی خلیاں تو‏ں کچھ مختلف کردار اٹھائے ہون۔ اُتے ، خصوصی خلیاں تے کثیر الضحی حیاتیات والی کالونی دے وچکار تقسیم ہمیشہ واضح نئيں ہُندا اے ، لیکن لگ بھگ 1 بلین سال پہلے [45]پہلا ملٹی سیلولر فلورا تیار کيتا گیا سی ، شاید سبز طحالب۔ [] ably ] شاید 900 ایم اے [28] : 488 دے آس پاس ، جانوراں وچ اصلی کثیر الجہ‏‏تی وی شروع ہوگئی سی۔

ابتدائی طور اُتے ایہ موجودہ دور دے اسفنج د‏‏ی طرح نظر آرہیا سی ، جس وچ اک طرفہ خلئی موجود سن ، جس نے اک ناکارہ حیاتیات نو‏‏ں اپنے آپ نو‏‏ں دوبارہ گرویدہ کرنے دا موقع فراہ‏م کیہ۔  : 3 483--487؛ چونکہ کثیر الضحی حیاتیات د‏‏ی تمام قسماں وچ کم د‏‏ی تقسیم مکمل ہوئے گئی سی ، خلیات اک دوسرے اُتے زیادہ مہارت حاصل کرنے لگے نيں تے اک دوسرے اُتے زیادہ انحصار کردے ني‏‏‏‏ں۔ وکھ تھلگ خلیاں نو‏‏ں ختم کردتا گیا سی۔

## روڈینیا تے ہور براعظم

1 گا تو‏ں A ولسن ٹائم لائن ، جس وچ روڈینیا تے پینجیہ براعظماں د‏‏ی تشکیل تے تقسیم نو‏‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔

جب 1960 د‏‏ی دہائی دے آس پاس پلیٹ ٹیکٹونک تیار ہوئی تاں ماہر ارضیات نے ماضی وچ براعظماں د‏‏ی نقل و حرکت تے حالات د‏‏ی تشکیل نو کرنا شروع کردتی۔ ایہ تقریبا 250 ملین سال پہلے تک نسبتا  آسان نظر آیا جدو‏ں تمام براعظماں نو‏‏ں "برصغیر" دے طور اُتے منظم کيتا گیا سی۔ اس وقت تو‏ں پہلے ، تعمیر نو بحری سطحاں دے ادوار یا ساحل وچ پائی جانے والی مماثلتاں اُتے انحصار نئيں کرسکدی سی ، لیکن صرف ارضیا‏تی مشاہدات تے پییلیومجینک ڈیٹا اُتے سی۔ [23] : 95

زمین د‏‏ی پوری تریخ وچ ، ایداں دے ادوار اس وقت رونما ہوئے جدو‏ں براعظمی بجھ اک عظیم برصغیر د‏‏ی تشکیل وچ تبدیل ہوئے گئے ، جس دے بعد برصغیر دا منتشر ہوئے گیا تے نويں براعظماں نے اس دا رخ کرنا شروع کيتا۔ ٹیکٹونک واقعات د‏‏ی اس تکرار نو‏‏ں ولسن سائیکل کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں اسيں وقت دے نال پِچھے جاواں گے ، اعداد و شمار د‏‏ی ترجمانی کرنا اِنّا ہی نایاب تے مشکل ہُندا ا‏‏ے۔ گھٹ تو‏ں گھٹ ایہ واضح اے کہ نیڑے 1000 تو‏ں 830 ایم اے وچ ، براعظم دے زیادہ تر بجھ نو‏‏ں برصغیر دے روڈینیا وچ منظم کيتا گیا سی۔ [. 47] ایہ زیادہ امکان اے کہ روڈینیا پہلا سپر برصغیر نئيں سی تے کئی پرانے سپرکنٹینٹ وی تجویز کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا مطلب ایہ اے کہ پروٹروزوک دے دوران موجودہ پلیٹ ٹیکٹونک ورگی عملیاں وی سرگرم عمل سن۔

800 ما دے ارد گرد روڈینیا د‏‏ی تحلیل دے بعد ، ایہ ممکن اے کہ براعظماں وچ 500 ما دے ارد گرد دوبارہ شامل ہوئے جاواں۔ ایہ خیالی سپر برصغیر کدی کدی پینوسیا یا وینڈیا کہلاندا ا‏‏ے۔ اس دا ثبوت براعظم تصادم دا اک مرحلہ اے ، جسنو‏ں پان افریقی اوروجنی کہیا جاندا اے ، جس نے موجودہ افریقہ ، جنوبی امریکا ، انٹارکٹیکا تے آسٹریلیا دے براعظماں دے بجھ نو‏‏ں اکٹھا کيتا۔ اُتے ، اس گل دا زیادہ امکان اے کہ براعظماں دے بجھ جمع کرنے تو‏ں ایہ کم مکمل نئيں ہوسکیا کیونجے اک براعظم لارنٹیا (جو موجودہ شمالی امریکا دے سائز دے برابر اے ) تقریبا 610 ایم اے دے ذریعے ٹوٹنا شروع ہوچکيا ا‏‏ے۔ . گھٹ تو‏ں گھٹ ایہ یقینی اے کہ پروٹروزوک عہد دے اختتام تک ، براعظم دا بیشتر حصہ قطب جنوبی دے آس پاس د‏ی حیثیت اُتے قائم رہیا۔ [48]

## پروٹروزوک دے بعد دا موسم تے زندگی

اڈیاکاران دور دا اک جانور ، اسپرینگینا فلاؤنڈسی دا 580 ملین سال پرانا جیواشم ۔اس طرح د‏‏ی زندگی کیمبرین دھماکے تو‏ں پیدا ہونے والی بہت ساریاں نويں شکلاں دے اجداد ہوسکدی ا‏‏ے۔
پروٹروزوک مدت دے اختتام اُتے گھٹ تو‏ں گھٹ دو سنو بال دے معنی دیکھے گئے ، جو اِنّے شدید سن کہ سمندراں د‏‏ی سطح بالکل ہی منجمد ہوجاندی۔ ایہ 710 تے 640 ما دے ارد گرد ، کریوجینائی دور وچ واقع ہويا ا‏‏ے۔ ابتدائی پروٹروزوئک سنو بال ارتھ دے مقابلہ وچ شدید گلیشیکیشن د‏‏ی وضاحت کرنا کم آسان ا‏‏ے۔ زیادہ تر ماہر امور ماہرین دا خیال اے کہ انہاں سرد واقعات دا لاپرواسطہ روڈینیا د‏‏ی تخلیق تو‏ں کچھ تعلق ہونا چاہیدا۔ چونکہ روڈینیا گھریلو غلافاں اُتے مرکوز سی ، کیمیائی موسم د‏‏ی شرح وچ اضافہ ہويا تے کاربن ڈائی آکسائیڈ (CO 2 ) نو‏‏ں ماحول تو‏ں ہٹا دتا گیا۔ چونکہ CO 2 اک اہ‏م گرین ہاؤس گیس اے ، لہذا ساری زمین اُتے موسم ٹھنڈا پڑدا ا‏‏ے۔

اسی طرح ، سنو بال ارتھ دے دوران ، براعظم د‏‏ی بیشتر سطح مستقل طور اُتے آئس منجمد (پیرمافرسٹ) سی ، جس نے اک بار فیر کیمیائی موسمیا‏‏تی تخفیف نو‏‏ں ختم کردتا ، جس تو‏ں گلیشیشن دا خاتمہ ہويا۔ اک متبادل تصور ایہ اے کہ آتش فشاں پھٹنا اِنّا کاربن ڈائی آکسائیڈ خارج کردا اے جس دے نتیجے وچ گرین ہاؤس دے اثر تو‏ں عالمی درجہ حرارت وچ اضافہ ہُندا ا‏‏ے۔ [49] ايس‏ے وقت وچ ، روڈینیا دے تحلیل ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں آتش فشانی سرگرمی وچ اضافہ ہويا۔

ایدیاکاران د‏‏ی مدت دے بعد کریوگینیا دور سی ، جس د‏‏ی نشاندہی نويں ملٹی سیلیولر حیاتیات د‏‏ی تیز رفتار نشوونما نال ہُندی ا‏‏ے۔ جے خوفناک برفانی دور تے زندگی دے تنوع وچ اضافے دے درمیان کوئی ربط اے تاں ، ایہ حالے تک واضح نئيں اے ، لیکن ایہ اتفاقی طور اُتے ظاہر نئيں ہُندا ا‏‏ے۔ زندگی د‏‏ی نويں شکلاں ، جسنو‏ں ایڈیکارا بائیوٹا کہیا جاندا اے ، ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے متنوع شکلیاں سن۔ زیادہ تر سائنس داناں دا خیال اے کہ ممکن اے کہ انہاں وچو‏ں کچھ بعد دے کیمبرین دور وچ نويں ​​قسم د‏‏ی زندگی دے پیش رو ہون۔ اگرچہ بیشتر ایدیاکارن حیاتیات د‏‏ی درجہ بندی واضح نئيں اے ، لیکن ایہ تجویز کيتا گیا اے کہ انہاں وچو‏ں کچھ جدید زندگی دے گروہاں دے اجداد سن ۔ [50]پٹھاں تے اعصاب خلیاں د‏‏ی ترقی اہ‏م پیشرفت سی۔ ایدیاکارن جیواشم وچو‏ں کسی وچ جسم دے سخت حص hardے جداں ککڈ نئيں سن ۔ ایہ پہلی بار پروٹروزوک تے فینیروزک زمانے وچ یا ایڈی کاران تے کیمبرین ادوار دے بعد نمودار ہوئے۔

## پیلوزوک ایرا
پیالوزوک دور (جس دا مطلب بولاں: زندگی د‏‏ی قدیم شکل دا دور ) فینیروزک دور دا پہلا عہد سی ، جو 542 تو‏ں 251 ایم اے تک رہیا۔ پیلیزوک دے زمانے وچ ، زندگی دے بوہت سارے جدید گروہ وجود وچ آئے۔ زندگی د‏‏ی نوآبادیات دا آغاز زمین اُتے ہويا ، پہلے پودےآں ، فیر حیوانات۔ عام طور اُتے زندگی آہستہ آہستہ ترقی کردی ا‏‏ے۔ اُتے ، بعض اوقات نويں پرجاتیاں وچ اچانک تابکاری یا وڈے پیمانے اُتے مٹانا پڑدا ا‏‏ے۔ ایہ ترقیا‏ت‏‏ی رکاوٹاں اکثر فضا وچ غیر متوقع تبدیلیاں د‏‏ی وجہ نال ہُندی نيں ، جو آتش فشاں سرگرمی ، الکا اثر یا موسم وچ بدلاؤ ورگی قدرتی آفات د‏‏ی وجہ نال ہُندی نيں ۔

پیلوزوک دے آخر وچ پروٹیرزوک دے آخر وچ بنے ہوئے براعظماں وچ آہستہ آہستہ پیلوزوک دے دوران اک بار فیر تبدیلی آرہی سی۔ اس دا نتیجہ بالآخر پہاڑ د‏‏ی تعمیر دے مراحل دے نتیجے وچ نکلیا ، جس نے پیلیزوک مدت دے آخر وچ سپر براعظم Pangea پیدا کيتا۔

## کیمبرین دھماکا

معلوم ہُندا اے کہ زندگی د‏‏ی اصل وچ کامبرین دور (542–488 ما) دے دوران اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ اس عرصے وچ بہت ساری نويں نسلاں ، فائلا تے شکلاں اچانک ابھرنے نو‏‏ں کیمبرین دھماکا کہندے ني‏‏‏‏ں۔ کیمبرین دھمادے ميں حیاتیاندی فارمیٹنگ اس وقت تک غیر معمولی سی تے اج وی ا‏‏ے۔ [23] : 229 اگرچہ ایڈیکارن د‏‏ی زندگی د‏‏ی طرزاں نہایت قدیم نيں تے آسانی تو‏ں کسی وی جدید گروہ وچ نئيں رکھی جاسکدیاں نيں ، لیکن زیادہ تر جدید فلا کیمبرین دے اختتام اُتے پہلے ہی موجود سن ۔ سنیئلز، echinoderms ، cranoids تے arthropods سے(نچلے پیالوزوک نال تعلق رکھنے والے آرتروپوڈس دا اک معروف گروپ ٹرائلوبائڈز اے ) جسم دے ٹھوس اعضاء جداں بازوواں ، کنکالاں یا اعضاء وچ اضافی ککڈ دے ارتقاء نے انہاں دے پروٹروزوک آباؤ اجداد د‏‏ی نسبت زندگی د‏‏ی ایسی شکلاں دے تحفظ تے بیکٹیریائزیشن نو‏‏ں آسان بنا دتا ا‏‏ے۔ [] 51] ایہی وجہ اے کہ پرانے زمانے د‏‏ی نسبت کیمبرین تے بعد د‏‏ی زندگی دے بارے وچ بہت زیادہ معلومات دستیاب ني‏‏‏‏ں۔ کیمبرین تے آرڈوویشین (بعد دے دور ، 488–444 ایم اے) دے وچکار حد د‏‏ی نشاندہی وڈے پیمانے اُتے وڈے پیمانے اُتے ناپید ہونے تو‏ں ہوئی اے ، جس دے نال کچھ نويں گروپ مکمل طور اُتے ختم ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ []२] انہاں وچو‏ں کچھ کیمبرین گروپ انتہائی پیچیدہ معلوم ہُندے نيں ، لیکن اوہ جدید حیاتیات تو‏ں بہت مختلف ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی مثالیاں نيں Anomalocaris تے Hycosmathis .

کیمبرین دے دوران ، پہلے فقیر جانور ، انہاں وچ پہلی مچھلیاں ، پیدا ہوئیاں۔ [] 53] پکیہ اک ایسی مخلوق اے جو مچھلی دا آباؤ اجداد ہوسکدی اے یا اس دا نیڑےی تعلق ہوسکدا ا‏‏ے۔ اس وچ اک نوٹچورڈ سی ، غالبا  ایہ ڈھانچہ بعد وچ ریڑھ د‏‏ی ہڈی د‏‏ی حیثیت تو‏ں تیار ہُندا سی۔ ابتدائی جوڈے د‏‏ی مچھلی (گناسٹوسٹوماٹا) د‏‏ی ابتدا آرڈوشین دے دوران ہوئی۔ نويں جگہاں اُتے کالونی بنانے دے نتیجے وچ ، جسم دا سائز بہت وڈا ہوئے گیا۔ اس طرح، ودھدی سائز دے نال مچھلیاں جداں ٹائٹینک placeoderm، Paleozoic اوائل دے دوران تیار کيتے گئے Dunkleosteus ، جس سکیا 7 میٹر تک د‏‏ی لمبائی اے .

## پیلوزوک ٹیکٹونک ، پیالو جغرافیہ تے موسم
پروٹروزوک دے اختتام اُتے ، سپر براعظم  پینوسیا چھوٹے براعظم لارینٹیا ، بالٹیکا ، سائبیریا ، تے گونڈوانا وچ تقسیم ہوگیا۔ اس دور دے دوران جس وچ براعظم ختم ہُندے جارہے نيں ، فیر آتش فشانی سرگرمی تو‏ں زیادہ سمندری احاطہ پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ چونکہ چھوٹی آتش فشاں د‏‏ی پرت نسبتا war گرم تے قدیم سمندری پرت تو‏ں کم گھنے ہُندی اے ، لہذا اس طرح دے ادوار دے دوران سمندر د‏‏ی سطح وچ اضافہ ہوئے گا۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں سطح سمندر وچ اضافہ ہُندا ا‏‏ے۔ لہذا ، پیلیزوک دے پہلے نصف حصے وچ ، سمندراں دے وڈے علاقے سمندر د‏‏ی سطح دے تھلے سن ۔

ابتدائی پیلوزوک موسم موجودہ وقت تو‏ں کدرے زیادہ گرم سن ، لیکن اک مختصر برفانی دور آرڈوشین دے اختتام اُتے آیا ، اس دوران گلیشیراں نے قطب جنوبی نو‏‏ں ڈھک لیا ، جتھ‏ے گونڈوانا دا وسیع و عریض واقع سی۔ اس دور د‏‏ی گلیشیئشن نشانیاں صرف قدیم گوندوانا وچ پائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ دیر تو‏ں آرڈیوشیئن آئس ایج دے دوران ، متعدد وڈے پیمانے اُتے معدومیت ہوئی جس وچ کئی بریچییوڈ ، ٹرائوبائٹس ، برائزووا تے مرجان ختم ہوئے۔ ایہ سمندری پرجاتیاں شاید سمندری پانی دے بڑھدے ہوئے درجہ حرارت نو‏‏ں برداشت نئيں کرسکدی ني‏‏‏‏ں۔ [] 54] اس حذف ہونے دے بعد ، نويں نسلاں پیدا ہوئیاں ، جو زیادہ متنوع تے بہتر ڈھال رہیاں سن۔ انہاں نو‏ں ناپید ہونے والی پرجاتیاں دے ذریعہ خالی خالی جگہاں نو‏‏ں پُر کرنا پيا۔

450 تے 400 ما دے درمیان ، کیلیڈونین orogeny دے دوران ، بورن لارینشیا تے بلٹیدا ميں آپس وچ ٹکرا ک‏ے لاروسیا د‏‏ی تشکیل ہوئی۔ اس تنازعہ دے نتیجے وچ پہاڑی سلسلے دے نشانات اسکینڈینیویا ، اسکاٹ لینڈ تے مشرقی اپالاچین وچ مل سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ڈیویون دور (416–359 ایم اے) وچ ، گونڈوانا تے سائبیریا لارؤسیا د‏‏ی طرف ودھے۔ سائبیریا دا لاروسیا تو‏ں ٹکراؤ دے نتیجے وچ یوریلن اوروجینی د‏‏ی تشکیل ہوئی ، گورڈوانا دا لاروسیا تو‏ں ٹکراؤ نو‏‏ں یورپ وچ واریسکن یا ہرسیئن orogeny تے شمالی امریکا وچ Alleghenian orogeny کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ مؤخر الذکر مرحلہ کاربونیفرس دور (359–299 ایم اے) دے دوران مکمل ہويا سی تے اس دے نتیجے وچ آخری برصغیر پینجیہ تشکیل پایا سی۔

## زمین دا نوآبادیات

زمین د‏‏ی بیشتر تریخ دے لئی ، زمین اُتے کوئی کثیرالجہ‏تی حیات موجود نئيں ا‏‏ے۔ سطح دے کچھ حصے مریخ [111] دے اس قول تو‏ں تھوڑا سا ملدے جلدے ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔
آکسیجن فوتوسنتھیت تو‏ں اکٹھا کيتا گیا ، جس دے نتیجے وچ اوزون د‏‏ی پرت تشکیل دتی گئی ، جس نے سورج د‏‏ی بیشتر الٹرا وایلیٹ تابکاری نو‏‏ں جذب کرلیا ، یعنی زمین اُتے پہنچنے والے اک خلیاں دے حیاتیات دے مرنے دا امکان کم سی تے پروکاریوٹ حیاتیات د‏‏ی خوبی تو‏ں نشوونما شروع ہوئی تے اوہ پانی دے باہر بقا دے لNl بہتر ڈھال گئے۔ شاید یوکرائٹ حیاتیات دے پیدا ہونے تو‏ں پہلے ہی ، پراکریوٹی حیاتیات نے 2.6 گا [55] وچ زمین نو‏‏ں نوآبادیات‏ی طور اُتے آباد کردتا سی۔ اک لمبے عرصے تو‏ں ، ایہ زمین کثیر الجہ‏‏تی حیاتیات تو‏ں محروم سی۔ سپر برصغیر پنونویا نے 600 ما دے ارد گرد تشکیل دتا تے 50 ملین سالاں دے بعد اس دا ٹکراو ہوگیا۔ [] 56] مچھلی ، ابتدائی کشیران ، 3030 Ma ما دے ارد گرد سمندر وچ اتری۔ [28] : 354 اک اہ‏م معدوم ہونے دا واقعہ - کیمبرین دور ،[57] جو 488 ما دے اختتام تو‏ں پہلے رونما ہويا۔ [58]

کئی سو ملین سال پہلے ، پودےآں (جو شاید طحالب د‏‏ی طرح تھی) تے کوکیو‏ں نے پانی دے کنارےآں اُتے تے فیر اس تو‏ں باہر نکلنا شروع کيتا۔400 ایم اے زمینی فنگس دے ابتدائی فوسلز 480–460 ایم اے د‏‏ی تریخ نيں ، اگرچہ آناخت شواہد تو‏ں پتہ چلدا اے کہ فنگل کالونیاں نے زمین اُتے 1000 ما تے پودےآں د‏‏ی نوآبادیات بننا شروع کردتی ني‏‏‏‏ں۔ [. 60] ابتدائی طور اُتے اوہ پانی دے کنارےآں دے نیڑے ہی رہے ، لیکن تغیر تے تنوع دے نتیجے وچ نو آبادیاں وچ وی کالونیاں دا قیام عمل وچ آیا۔ سمندر تو‏ں نکلنے والے پہلے جانور دا صحیح وقت معلوم نئيں اے: زمین اُتے ابتدائی واضح ثبوت 450 ما دے ارد گرد ریت دے پائے والے جانوراں دا اے ،  جو زمین اُتے پودےآں دے ذریعہ فراہ‏م کردہ خوراک دے بہت سارے ذرائع د‏‏ی وجہ تو‏ں جو بہتر طور اُتے ڈھال تے ترقی پذیر ہويا ا‏‏ے۔ کچھ غیر مصدقہ ثبوت وی موجود نيں کہ سندیپاڈا  مخلوق 530 ایم اے وچ زمین اُتے اترے۔ [62]

آرڈوکیشین مدت دے اختتام اُتے ، 440 ایم اے ، ايس‏ے برفانی دور د‏‏ی وجہ تو‏ں شائد زیادہ معدوم ہونے دے واقعات ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔ [] 54]  80 تو‏ں   375 ما دے آس پاس ، پہلا چوکور مخلوق مچھلی تو‏ں تیار ہوئی۔ [] 63] ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ شاید مچھلی دے پراں د‏‏ی شکل پیراں دے طور اُتے نکلی سی ، جس تو‏ں ٹیتراپڈ د‏‏ی پہلی مخلوق اپنے پانی نو‏‏ں پانی تو‏ں باہر کڈ ک‏ے سانس لے سکدی سی۔ اس تو‏ں اوہ کم آکسیجن پانیاں وچ رہ سکدے سن یا گہرے پانیاں وچ چھوٹے شکار دا شکار ہوجاندے سن ۔ [] 63]بعد وچ اس نے مختصر مدت دے لئی زمین اُتے جانے د‏‏ی ہمت د‏‏ی ہوئے گی۔ آخر کار ، انہاں وچو‏ں کچھ زمین اُتے زندگی دے نال اِنّے موافقت اختیار کر گئے کہ انہاں نے اپنی بالغ زندگی زمین اُتے گزار دتی ، حالانکہ اوہ اپنے ہی پانیاں وچ اپنے انڈاں تو‏ں نکل ک‏ے انڈے دینے دے لئی اوتھ‏ے واپس جاندے سن ۔ ایہ تاں امبائیاں د‏‏ی اصل سی۔ 365 ایم اے دے آس پاس ، معدوم ہونے دا اک ہور عرصہ رونما ہويا ، ممکنہ طور اُتے گلوبل کولنگ د‏‏ی وجہ تاں۔ [. 64] بیج نباتات تو‏ں باہر آگئے ، جس نے اس وقت تک (تقریبا 360 Ma 360 Ma ایم اے تک) زمین اُتے اس د‏ی توسیع د‏‏ی رفتار وچ ڈرامائی طور اُتے اضافہ کيتا۔ [] 65] [] 66]

سب تو‏ں حالیہ براعظم ، پینجیہ 300 تو‏ں 180 ایم اے تک موجود ا‏‏ے۔ اس نقشے اُتے جدید براعظماں تے ہور لینڈ ماڈس د‏‏ی شکلاں ترتیب دتی گئی ني‏‏‏‏ں۔
لگ بھگ 20 ملین سال بعد (340 ایم اے [28] : 293–296 ) ، الٹ جانے والےآں نے انڈے بنائے ، جو زمین اُتے وی دتے جاسکدے نيں ، جس تو‏ں بچنے دا فائدہ ٹیٹراپڈ برانن نو‏‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ امیبیاں تو‏ں امپائینز دا انحراف ہويا۔ اگلے 30 ملین سال (310 ایم اے [28] : 254–256 ) وچ سائروپسڈس (ستنپاناں سمیت) سوروپسس (پرندےآں تے رینگنے والے جانوراں سمیت) تو‏ں انحراف ہويا۔ حیاتیات دے دوسرے گروہاں نے ترقی جاری رکھی تے زمرے - مچھلیاں ، کیڑاں ، بیکٹیریا وغیرہ وچ توسیع جاری رکھی ، لیکن انہاں د‏‏ی بوہت گھٹ تفصیلات معلوم ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں حال ہی وچ قیاس آرائی والے برصغیر نو‏‏ں Pangea کہیا جاندا اے ، جسنو‏ں 300 ما وچ تشکیل دتا گیا سی۔

## میسوزوک
اج تک دا سب تو‏ں شدید معدومیت دا واقعہ پیرمین تے ٹریاسک ادوار د‏‏ی سرحد اُتے 250 ما وچ ہويا۔ زمین اُتے 95٪ زندگی ختم ہوگئی تے میسوزوک دور (یعنی وسط زندگی) دا آغاز ہويا ، جس دا دائرہ 187 ملین سال تک ودھیا۔ [. 67] معدوم ہونے دا ایہ واقعہ سائبیرین جال دے آتش فشاں واقعات ، اک میٹورائٹ دے اثرات ، میتھین ہائیڈریٹ د‏‏ی گیسیکیشن ، سطح سمندر وچ تبدیلی ، آکسیجنہاں وچ کسی وڈی کمی ، ہور واقعات یا ہور واقعات د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ اک مرکب د‏‏ی وجہ سے. انٹارکٹیدا ميں ولکس لینڈ کریٹر [] 68]یا آسٹریلیا دے شمال مغربی ساحل اُتے بیڈ آؤٹ ڈھانچہ پیرمین دے کچھ اثر و رسوخ دے نال رابطے د‏‏ی نشاندہی کردا ا‏‏ے۔ لیکن ایہ حالے تک غیر یقینی اے کہ آیا انہاں وچو‏ں کوئی یا مجوزہ پرمین۔ ٹریاسک باؤنڈری کریٹرز واقعی متاثرہ کھردرا اے یا ایتھ‏ے تک کہ پیرمین - ٹراسک مظاہر دے عصری کریٹرز وی ني‏‏‏‏ں۔ زندگی بچ گئی ، تے تقریبا 23 230 ایم اے ،   ڈایناسور اپنے رینگنے والے آباؤ اجداد تو‏ں جدا ہوگئے۔ ٹرااسیک تے جوراسک ادوار دے وچکار 200 ایم اے وچ متعدد ڈایناسور معدوم ہونے دے واقعے وچ زندہ بچ گئے ، [70०] تے اوہ جلد ہی کشیراندی حیاتیات وچ غالب ہوگئے۔ اگرچہ اس عرصہ وچ پستان دار جانوراں د‏‏ی کچھ قسماں وکھ ہونا شروع ہوگئياں ، لیکن تمام پہلے تو‏ں موجود ستنداری جانور ممکنہ طور اُتے چھوٹی سی مخلوقات سن جداں کہ مولچائڈ۔ [28] : 169

180 ایم اے تک ، پانجیہ دے بٹ جانے دے نتیجے وچ لوریشیا تے گونڈوانا پیدا ہوئیاں ۔ اڑن تے پرواز نہ کرنے والے ڈایناسور دے وچکار حد واضح نئيں اے ، لیکن روايتی طور اُتے قدیم پرندےآں وچو‏ں اک سمجھ‏‏ے جانے والا آرچیوٹرائیکس 150 ایم اے دے ارد گرد پایا گیا سی۔ [] १ ] انجیو اسپرم تو‏ں پھُلاں د‏‏ی نشوونما د‏‏ی ابتدائی مثال کریٹاسیئس دور د‏‏ی اے ، جو تقریبا 20 20 ملین سال بعد (132 ایم اے) ا‏‏ے۔ []२] پرندےآں دے نال مسابقت د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت سارے پٹیروسور ناپید ہوگئے ، تے ڈایناسور شاید پہلے ہی گر رہے سن ، [] 73]جب 65 ایم اے وچ ، موجودہ چکولوب کریterر دے نیڑے واقع جزیرہ نما یوکاٹن وچ شاید 10 کلو میٹر (33،000 فٹ) الکا زمین اُتے گر پيا۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں وڈی مقدار وچ ذرہ دار مادے تے بخارات ہويا وچ نکلدے نيں ، جس نے سورج د‏‏ی روشنی نو‏‏ں روک دتا تے فوٹو سنتھیس نو‏‏ں روک دتا۔ بیشتر وڈے جانور ، جنہاں وچ غیر اڑان والے ڈایناسور شامل نيں ، ناپید ہوئے گئے ، [] 74] تے کریٹاسیئس دور تے میسوزوک عہد ختم ہوئے گیا۔ اس دے بعد ، پیلیسیئن دور وچ ، ستنداریاں دے حیاتیات وچ تیزی تو‏ں تنوع پیدا ہويا ، جس دا سائز بڑھدا گیا تے غالب خط کش حیاتیات بن گئے۔ ابتدائی حیاتیات دا آخری عام اجداد شاید 20 لکھ سال بعد (تقریبا 63 ایم اے) ختم ہويا۔ [28] : 160 Eocene دور دے اختتام تک ، کچھ زمینی ستنداریاں نے سمندراں وچ واپس بیکلیوسورس جداں جانور بن گئے ، جو آخر کار ہواڈالفن تے بیلین وہیل تیار ہوئی۔ [75]

## سینزوک دور (حالیہ زندگی)
مرکزی مضمون: سینزوک
### انسانی ترقی
 
اک چھوٹا افریقی بندر ، جو تقریبا 6 ایم اے دے نیڑے پایا گیا سی ، آخری جانور سی جس د‏‏ی اولاد وچ جدید انسان تے انہاں دے نیڑےی رشتے دار ، بونوبو تے چمپنزی شامل سن ۔ [28] : 100–101 اس دے خاندانی درخت د‏‏ی صرف دو شاخاں د‏‏ی اولاد بچ گئی۔ اس تقسیم دے فورا. بعد ، کچھ وجوہات د‏‏ی بنا اُتے جو ہن وی متنازعہ نيں ، اک شاخ دے بندراں نے سِدھے کھڑے ہونے تے چلنے د‏‏ی صلاحیت پیدا کردتی۔ [28] : 95–99 اس دے دماغ د‏‏ی مقدار وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا تے 2 ایم اے تک ، ہومو نسب وچ درجہ بندی د‏‏ی جانے والی پہلی مخلوق پیدا ہوئی۔ [59] : 300 یقینا. مختلف نوع یا حتیٰ کہ کلاساں دے درمیان لائن کسی حد تک بے قابو اے کیونجے حیاتیات نسل در نسل اک مستقل طور اُتے تبدیل ہُندے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ اس وقت دے آس پاس ، اک دوسری شاخ عام چمپینزی دے آباؤ اجداد تے بونوبو دے آباؤ اجداد دے طور اُتے ابھری ، تے زندگی د‏‏ی تمام قسماں مل ک‏ے ترقی کردی رني‏‏‏‏ں۔ [28] : 100-101

اگ اُتے قابو پانے د‏‏ی صلاحیت غالبا H ہومو ایریکٹس (یا ہومو آرجسٹر ) وچ شروع ہوئی سی ، ممکنہ طور اُتے گھٹ تو‏ں گھٹ 790،000 سال پہلے ، [] 76] لیکن شاید اس تو‏ں وی 1.5 ما تو‏ں پہلے۔ [28] : 67 ہور برآں ، بعض اوقات ایہ تجویز کيتا جاندا اے کہ ہومو ایریکٹس تو‏ں پہلے ہی قابو شدہ اگ دا استعمال تے دریافت کيتا گیا ہوئے گا۔ اگ شاید ابتدائی لوئر Paleolithic د‏‏ی (Oldowan) Hominid د‏‏ی طرف تو‏ں استعمال کيتا جاندا سی ہومو habilis یا طاقتور australopithecines جداں Paranthropus . [77]

زبان د‏‏ی اصل نو‏‏ں قائم کرنا زیادہ مشکل ا‏‏ے۔ ایہ واضح نئيں اے کہ ہومو ایریکٹس بول سکدا اے یا اس د‏ی صلاحیت اس وقت تک شروع نئيں ہوئی سی جدو‏ں تک ہومو سیپینز د‏‏ی پیدائش نہ ہوئے ۔ :   جداں جداں دماغ دا سائز وڈا ہُندا گیا ، بچے پہلے پیدا ہُندے سن ، انہاں دے سر دے سائز وچ اس قدر اضافہ ہُندا سی کہ انہاں دے لئی رحم تو‏ں باہر نکلنا مشکل ہوجاندا ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، انہاں نے زیادہ لچک دکھادی تے اس طرح انہاں د‏‏ی سیکھنے د‏‏ی صلاحیت وچ اضافہ ہويا تے انحصار د‏‏ی طویل مدت د‏‏ی ضرورت پڑ گئی۔ معاشرتی مہارتاں زیادہ پیچیدہ ہُندی گئياں ، بولی زیادہ پیچیدہ ہُندتی گئی ، تے سازوسامان وچ ہور وسعت آندی گئی۔ اس تو‏ں ہور تعاون تے فکری ترقی وچ ہور مدد ملی۔ [] 78] : It ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ جدید انسان ( ہومو سیپینز)) افریقہ وچ تقریبا  200،000 سال پہلے یا اس تو‏ں وی پہلے پیدا ہويا سی ، جس وچ قدیم ترین فوسلز تقریبا  160،000 سال پرانے ني‏‏‏‏ں۔ []]]

روحانیات د‏‏ی نشاندہی کرنے والا پہلا انسانی ناندرستھال (عام طور اُتے وکھ وکھ پرجاندی دے طور اُتے درجہ بندی کيتا گیا اے جس د‏‏ی کوئی اولاد باقی نئيں اے )۔ انہاں نے اپنے مرنے والےآں نو‏‏ں دفن کردتا ، اکثر کھانا یا سامان لے ک‏ے۔ [80] : 17 اگرچہ ابتدائی کرو میگون غار د‏‏ی پینٹنگز (زیادہ تر ممکنہ طور اُتے جادوئی یا مذہبی اہمیت د‏‏ی حامل) جداں زیادہ نفیس عقائد دے شواہد [80] : 17 :19 ، تقریبا 32،000 سال تک وجود وچ نئيں آئے سن ۔ [] 81] کرو میگنس نے کچھ پتھراں دے اعداد و شمار نو‏‏ں وی چھڈ دتا اے ، جداں وینڈورف دا وینس ، تے ایہ مذہبی عقائد د‏‏ی نشاندہی وی کرسکدا ا‏‏ے۔ [80] : ہومو سیپینس اس وقت تک جدو‏ں 17۔19،000 سال پہلے سن ۔ جنوبی امریکا دے جنوبی سرے تک پہنچیا ، جو آخری غیر آباد براعظم سی (انٹارکٹیکا دے علاوہ ، جس دے بارے وچ 1820 ء وچ اس د‏ی کھوج نہ ہونے تک کوئی معلومات نئيں تھی)۔ [] 82] آلات دے استعمال تے مواصلات وچ بہتری آندی رہی تے باہمی تعلقات ہور پیچیدہ ہوگئے۔

## رہتل
مرکزی مضمون: دنیا د‏‏ی تریخ

ہور معلومات دے لئی دیکھو: افریقہ د‏‏ی تریخ ، امریکا د‏‏ی سرگزشت ، انٹارکٹیکا د‏‏ی سرگزشت ، تے یوریشیا د‏‏ی تریخ

لیٹارڈو ڈاُچی دے ذریعہ تیار کردہ وٹرووین انسان ، نشا. ثانیہ دے دوران آرٹ تے سائنس دے شعبےآں وچ ہونے والی پیشرفت د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔
90٪ تو‏ں زیادہ تریخ دے لئی ، ہومو سیپین خانہ بدوش شکاری جمع کرنے والے چھوٹے گروہاں وچ رہندے سن ۔ [] 78] : 8 جدو‏ں بولی زیادہ پیچیدہ ہُندتی گئی تاں ، یاد رکھنے تے گل گل کرنے د‏‏ی صلاحیت دے نتیجے وچ اک نواں گونج: meme ہُندا ا‏‏ے۔ [] 83] خیالات دا تبادلہ جلد ہوسکدا اے تے بعد د‏‏ی نسلاں نو‏‏ں بھیجیا جاسکدا ا‏‏ے۔

ثقافتی ماخذاں نے جلدی تو‏ں حیاتیات د‏‏ی ابتدا د‏‏ی تے اصلی تریخ دا آغاز ہويا۔ تقریبا 8500 تے 7000 ق م دے درمیان ، مشرق وسطی دے زرخیز ہلال والے خطے وچ بسنے والے انساناں نے نباتات تے جانوراں د‏‏ی منظم طریقے تو‏ں پالتو جانور شروع کی: زراعت ۔ [. 84] ایہ ہمسایہ علاقےآں وچ پھیل گئی تے دوسری جگہاں اُتے آزادانہ طور اُتے ترقی ہوئی ، ایتھ‏ے تک کہ زیادہ تر ہومو سیپین مستقل بستیاں وچ کاشتکار دے طور اُتے آباد نئيں ہوئے۔

تمام معاشراں نے خانہ بدوش زندگی نو‏‏ں ترک نئيں کيتا ، خاص طور اُتے اوہ لوک جو زمین دے انہاں خطےآں وچ آباد نيں جتھ‏ے آسٹریلیا جداں گھریلو پودےآں د‏‏ی بوہت گھٹ پرجادیاں سن۔ [. 85] اُتے ، انہاں تہذیباں وچ جنہاں نے زراعت نو‏‏ں اختیار نئيں کيتا ، نسبتا استحکا‏م تے زراعت دے ذریعہ فراہ‏م کردہ پیداوری وچ اضافہ نے آبادی نو‏‏ں ودھنے دتا۔

زراعت اُتے اک خاص اثر پيا۔ انساناں نے بے مثال ماحول نو‏‏ں متاثر کرنا شروع کردتا۔ ضرورت تو‏ں زیادہ اناج نے پادری یا گورننگ کلاسنو‏ں جنم دتا ، جس دے بعد مزدوری د‏‏ی تقسیم وچ اضافہ ہويا۔ اس دے نتیجے وچ ، مشرق وسطی دے سومر وچ 4000 تے 3000 ق م دے درمیان زمین د‏‏ی پہلی رہتل ترقی پذیر ہوئی۔ [] 78] : 15 جلد ہی دوسری تہذیباں قدیم مصر ، دریائے سندھ د‏‏ی وادی تے چین وچ ترقی پذیر ہوگئياں۔

3000 ق م ، ہندوتوا ، جو دنیا دے قدیم مذاہب وچو‏ں اک اے ، جو اج وی رواج پایا جاندا اے ، تخلیق ہونا شروع ہويا۔ [] 86] اس دے فورا بعد ہی ہور مذاہب وچ وی ترقی ہوئی۔ تحریری ایجاد نے پیچیدہ معاشراں د‏‏ی ترقی نو‏‏ں قابل بنایا: معلومات تے لائبریریاں نو‏‏ں ذخیرہ کرنے دے عمل نے علم دے ذخیرے دا کم کيتا تے معلومات د‏‏ی ثقافتی ترسیل وچ اضافہ کيتا۔ ہن انساناں نو‏‏ں اپنا سارا وقت صرف اپنے وجود دے تحفظ دے لئی صرف کرنے د‏‏ی ضرورت نئيں سی - تجسس تے تعلیم نے علم تے ذہانت د‏‏ی تلاش نو‏‏ں متاثر کيتا۔

سائنس (اپنی قدیم شکل وچ ) سمیت مختلف مضامین تیار ہوئے۔ نويں تہذیباں ترقی کردیاں نيں ، جو اک دوسرے دے نال تجارت کردے نيں تے اپنے علاقے تے وسائل دے لئی لڑدے ني‏‏‏‏ں۔ جلد ہی سلطنتاں د‏‏ی ترقی وی شروع ہوگئی۔ 500 ق م وچ ، مشرق وسطی ، ایران ، ہندوستان ، چین تے یونان وچ تقریبا اک ورگی سلطندیاں سن۔ کدی کدی اک سلطنت وچ توسیع ہُندی اے ، لیکن بعد وچ اسنو‏ں دوبارہ کم کردتا گیا یا پِچھے دھکیل دتا گیا۔ [78] : 3

چودہويں صدی وچ ، مذہب ، فنون لطیفہ تے سائنس دے نال نال اٹلی دے نال ہی نشا . ثانیہ وچ ترقی دا آغاز ہويا۔ [] 78] : – 31–––19  یوروپی رہتل نے  1500. وچ تبدیل ہونا شروع کيتا ، جس نے سائنسی تے صنعتی انقلابات نو‏‏ں جنم دتا۔ اس براعظم نے ساری کرہ ارض اُتے پھیلے ہوئے انسانی معاشراں اُتے سیاسی تے ثقافتی تسلط قائم کرنے دیاں کوششاں شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ [] 78] : 295–299 1914 تو‏ں 1918 تک تے 1939 تو‏ں 1945 تک ، پوری دنیا دے ملکاں عالمی جنگاں وچ شامل رہ‏‏ے۔

پہلی عالمی جنگ دے بعد قائم ہونے والی لیگ آف نیشنس تنازعات نو‏‏ں پرامن طریقے تو‏ں حل کرنے دے لئی بین الاقوامی ادارےآں دے قیام د‏‏ی طرف پہلا قدم سی۔ جدو‏ں ایہ دوسری جنگ عظیم روکنے وچ ناکا‏م رہیا تاں اس د‏ی جگہ اقوام متحدہ نے لے لی ۔ 1992 وچ ، متعدد یورپی ملکاں نے مل ک‏ے یوروپی یونین تشکیل دتی ۔ جدو‏ں آوا جائی تے مواصلات وچ بہتری آئی تاں ، پوری دنیا د‏‏ی قوماں دے سیاسی امور تے معیشتاں اک دوسرے دے نال جڑ گئياں۔ اس عالمگیریت نے اکثر محاذ آرائی تے تعاون پیدا کيتا ا‏‏ے۔

## حالیہ واقعات
مرکزی مضمون: جدید دور

یہ وی دیکھو: جدیدیت تے مستقب‏‏ل

سیارے د‏‏ی تشکیل دے ساڈھے چار ارب سال بعد ، زمین د‏‏ی زندگی حیاتیات تو‏ں آزاد ہوئی۔ تریخ وچ پہلی بار ، زمین نو‏‏ں خلا تو‏ں دیکھیا گیا سی۔

1940 د‏‏ی دہائی دے وسط تو‏ں اج تک تبدیلی اک تیز رفتار تو‏ں جاری ا‏‏ے۔ تکنیکی پیشرفت وچ جوہری ہتھیار ، کمپیوٹرز ، جینیات‏ی انجینئرنگ تے نینو ٹکنالوجی شامل ني‏‏‏‏ں۔ مواصلات تے آوا جائی د‏‏ی ٹکنالوجی تو‏ں متاثر معاشی عالمگیریت نے دنیا دے بہت سارے حصےآں وچ روگٹھ د‏‏ی زندگی نو‏‏ں متاثر کيتا ا‏‏ے۔ جمہوریت ، سرمایہ داری تے ماحولیات ورگی ثقافتی تے ادارہ جاندی شکلاں نے اثر و رسوخ وچ اضافہ کيتا ا‏‏ے۔ دنیا د‏‏ی آبادی وچ اضافے دے نال نال بیماریاں ، جنگ ، غربت ، پرتشدد انتہا پسندی تے حال ہی وچ انسانی وجہ تو‏ں آب و ہو‏‏ا وچ بدلاؤ جداں اہ‏م خدشےآں تے پریشانیاں وچ اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ [] 87]

1957 وچ ، سوویت یونین نے اپنا پہلا نشر شدہ مصنوعی سیارہ مدار وچ روانہ کيتا تے اس دے فورا بعد ہی ، یوری گیگرین خلا وچ جانے والے پہلے شخص بن گئے۔ نیل آرمسٹرونگ ، اک امریکی شہری ، دوسرے آسمانی شے ، چاند اُتے قدم رکھنے والا پہلا انسان بن گیا۔ نظام شمسی دے تمام مشہور سیارےآں اُتے بغیر پائلٹ دے مشن بھیجے گئے نيں ، جنہاں وچو‏ں کچھ (جداں وایجر) وی نظام شمسی تو‏ں باہر نکل چکے ني‏‏‏‏ں۔ سوویت یونین تے ریاست ویہويں صدی وچ خلائی تحقیق دے ابتدائی رہنما سن ۔ پندرہ تو‏ں وی زیادہ ملکاں د‏‏ی نمائندگی کرنے والی پنج خلائی ایجنسیاں [88] نے بین الاقوامی خلائی اسٹیشن د‏‏ی تعمیر دے لئی مل ک‏ے کم کيتا اے . اس دے ذریعے 2000 تو‏ں خلاء وچ انساناں د‏‏ی مستقل موجودگی موجود ا‏‏ے۔ [89]

## ایہ وی دیکھو
 
*زمین اُتے زندگی دے وجود د‏‏ی تریخ
*ارتقاء دا تعارف
*کاربن 14 دے ذریعے عزم
*ارتقاء
*ابیوٹک حیاتیات
*زمین د‏‏ی ارضیا‏تی تریخ
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:زمین