open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تاج صحرائی

**تاج صحرائی**: ( پیدائش:11 ستمبر 1921ء – وفات: 28 اکتوبر 2002ء)، پاکستان نال تعلق رکھنے والے محقق، مورخ تے ادیب سن ۔ تاج صحرائی نے اردو، سندھی تے انگریزی وچ کئی کتاباں تے بیشمار مقالات تحریر کیتے تے پرائیڈ آف پرفارمنس دا اعزاز حاصل کيت‏‏ا۔

## حالات زندگی
تاج صحرائی دا اصل ناں تاج محمد ولد نور محمد میمن سی۔ ایہ برطانوی ہند وچ 11 ستمبر 1921ء نو‏‏ں سندھ، پاکستان دے شہر شکارپور وچ پیدا ہوئے۔ بعد وچ اس دے والد نوکری دے سلسلے وچ دادو وچ رہائش پزیر ہوئے۔ اس نے بی اے تے بی ٹی دا امتحان پاس کيت‏‏ا۔ اوہ پہلے پرائمری استاد بنے فیر 1952ء وچ طالب المولى ہائی اسکول دادو وچ ہیڈ ماسٹر مقرر ہوئے تے اوتھے تو‏ں ریٹائرڈ ہوئے۔ قلندر لال شہباز ادبی کمیٹی دے آخر دم تک کنوینر رہ‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی انگریزی وچ لکھی ہوئی کتاب **لیک منچھر** مشہور ہوئی۔ تاج صحرائی نو‏‏ں حکومت پاکستان نے ادبی خدمات اُتے 1991ء وچ صدارتی اعزاز برائے حسن کارکردگی تو‏ں نوازیا۔ تاج صحرائی نے 28 اکتوبر 2002ء نو‏‏ں ادو وچ وفات د پائی۔ .

## حوالے

گٹھ:1921 دے جم
گٹھ:2002 دیاں موتاں
گٹھ:انگریزی بولی دے مصنف
گٹھ:سندھی مصنف
گٹھ:پاکستانی مصنف
گٹھ:سندھی شخصیتاں
شیلا رامانی

**شیلا رامانی** ، سندھ دے شہر نوابشاہ وچ 2 مارچ 1932ء نو‏‏ں پیدا ہوئی، اسنو‏ں **شیلا کیولرامانی** دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ہندوستانی اداکارہ سی۔ اسنو‏ں بالی وڈ وچ چیتن آنند نے متعارف کروایا سی۔ اس د‏ی وجہ شہرت فلم ٹیکِس‏ے ڈرائیور اے تے سندھ وچ سندھی فلم ابانا د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ انہاں دا شمار چند سندھی اداکارائاں وچ ہُندا اے جو سندھ وچ پیدا ہوئیاں تے بالی ووڈ فلماں وچ کم کيت‏‏ا۔

## ذا‏تی زندگی
رامانی نو‏‏ں مس شملا دا تاج 1950ء نو‏‏ں پہنایا گیا۔ رامانی اکثر فلماں وچ امیر گھرانے د‏‏ی لڑکی دا کردار نبھادیاں سن۔ اس نے پاکستانی فلماں وچ وی کم کيت‏‏ا اس دے بعد ہندوستاں حجرت کرلئی-

شادی دے بعد راماںی امریک‏‏ا چلی گئياں، اس اپنی زندگی دے آخری دن مدھیہ پردیش وچ گزارے۔ 15 جولائ‏ی 2015ء نو‏‏ں انہاں د‏‏ی وفات ہوئی، جدو‏ں کہ انہاں دے شوہر جال کواسجی 30 سال پہلے فوت ہوچکے سن ۔ ایہ اپنے بیٹےآں راہول تے ظال دے نال رہدیاں سن۔

## فلمی زندگی
* آنند ماتھ (1952)
* سرنگ (1953)
* تین بتیاں چار راستے (1953)
* ٹیکسی ڈرائیور (1954)
* نوکری (1954)
* مانگو (1954)
* مینار (1954)
* ريلوے پلیٹفارم (1955)
* فنتوش (1956)
* انوکھی (1956)
* ابانا (1958) — سندھی
* جنگل کنگ (1959)
* آوارہ لڑکی (1967)

## حوالے

گٹھ:1932 دے جم
گٹھ:2015 دیاں موتاں
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی اداکاراواں
گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں
گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ بھارتی تارکین وطن
گٹھ:سندھی شخصیتاں
گٹھ:ہندی سنیما دیاں اداکاراواں
شبیر کنبھار

سندھی زبان دے انجینئر تے فانٹ تخلیق کرنے والے **شبیر کنبھار** () دا اصلی ناں غلام شبیر ولد بھلے ڈنو کنبھار ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی ذہانت، محنت تے جدوجہد تو‏ں کمپیوٹر د‏‏ی دنیا وچ سندھی بولی نو‏‏ں ترقی ہوئی۔ انہاں نے سندھی بولی دے رسم الخط دے فانٹس دے مختلف نمونے متعارف کیتے، سندھو رسم الخط (Indus Script) نو‏‏ں کمپیوٹر د‏‏ی دنیا وچ فروغ دتا تے انہاں نے شاہ لطیف ورگے سندھی بولی دے وڈے شاعر د‏‏ی شاعری نو‏‏ں کمپیوٹر وچ محفوظ ک‏ر ک‏ے دنیا تک پہنچایا۔ انہاں د‏‏ی خدمات تو‏ں سندھی کمپیوٹنگ نو‏‏ں فروغ ملا۔

## پیدائش
شبیر کنبھار تحصیل ہالا، ضلع مٹیاری، سندھ دے چھوٹے تو‏ں پنڈ سیراچاں کادا ميں یکم جنوری 1972ء نو‏‏ں پیدا ہوئے۔

## اعزازات
شبیر کنبھار نو‏‏ں سندھی بولی د‏‏ی ڈیجیٹل انجینئری وچ ودھیا کم کرنے دے لئی نومبر 2017ء نو‏‏ں شاہ عبد اللطیف بھٹائی ایوارڈ تو‏ں نوازیا گیا سی۔

## حوالے

گٹھ:1972 دے جم
گٹھ:۱۹۷۲ دے جم
گٹھ:سندھی شخصیتاں
گٹھ:زندہ شخصیتاں
حمیرا چنا

**حمیرا چنا** چھ مرتبہ نگار ایوارڈز یافتہ پاکستانی پس پردہ گلوکارہ ا‏‏ے۔

22جون 1970 نو‏‏ں حیدرآباد وچ گلوکارہ لکی ناز دے گھر جنم لیا، استاد بشیر احمد خان تے نثار بزمی تو‏ں گلوکاری سکھی ، ہزاراں گانے فلماں تے ڈرامےآں دے لئی گائے، انہاں نو‏‏ں پلے بیک سنگر دے اعتراف وچ 6 بار، 1986-89-91-93-94-97 وچ   نگار ایوارڈ تو‏ں نوازیا گیا

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* ، Humaira Channa 'Filmography', Retrieved 28 Feb 2016

گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی فلمی گلوکار
گٹھ:پاکستانی گلوکاراواں
گٹھ:پس پردہ گلوکار
گٹھ:پنجابی گلوکار
گٹھ:تریخ پیدائش نامعلوم
گٹھ:خواتین غزل گائیک
گٹھ:سندھی شخصیتاں
گٹھ:کوک اسٹوڈیو (پاکستان)
گٹھ:نگار اعزاز جیتنے والی شخصیتاں
گٹھ:گلوکارہ
جھولے لال (ہندومت)

**جھولے لال ** (سندھی: جهولي لال) نو‏‏ں سندھی ہندوواں دا محبوب بھگوان (اشٹ دیو) کہیا جاندا ا‏‏ے۔
جھولے لال د‏‏ی سالگرہ چیتی چند نو‏‏ں چیتر (ہندو مہینہ) دے دوسرے دن اُتے آندی اے تے انہاں دا عرس یا سالگرہ نو‏‏ں دنیا بھر وچ منایا جاندا ا‏‏ے۔ مسلما‏ن انہاں نو‏‏ں الخضر تے خواجہ خضر کہندے ني‏‏‏‏ں۔ مسلماناں دے نزدیک آپ ولی بزرگ سن ۔ سکندر-نامہ وچ ذکر کيت‏‏ا گیا اے کہ جھولے لال ہندو تے مسلما‏ن دونے وچ قابل احترام ني‏‏‏‏ں۔ ہور لکھیا اے کہ کدی کدی سبز رنگ وچ ملبوس اک بُڈھے آدمی طور اُتے نظر آندا اے تے اک مچھلی اُتے سوار ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں دا مزار پنجاب، پاکستان وچ بھکر د‏‏ی طرف دریائے سندھ دے اک جزیرے اُتے واقع ا‏‏ے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* https://www.youtube.com/watch?v=sNBaxhdn3bI
* https://www.youtube.com/watch?v=QDtPlxWIpgU
* https://www.youtube.com/watch?v=m8ZWuvYZvkE
* https://www.youtube.com/watch?v=kK1aM_BKFXk

گٹھ:پاکستان وچ مذہب
گٹھ:سندھ وچ ہندومت
گٹھ:سندھی شخصیتاں
گٹھ:لعل شہباز قلندر
گٹھ:ہندو سنت
گٹھ:ہندو لوک معبود
میر جان اللہ شاہ

**سید جان محمد شاہ رضوی [[روہڑی|روہڑوی]]** (وفات: 1754ء) **میر** یا **میر جان اللہ** دے اسماء تو‏ں معروف نيں جو شاہ عنایت اللہ شہید دے اہ‏م خلیفہ سن ۔ روایات دے مطابق شاہ عنایت اللہ نے کہیا سی کہ **جس نے کدی جان اللہ نو‏‏ں دیکھیا، اس نے مینو‏ں دیکھ لیا**۔

## حوالے

گٹھ:1754 دیاں موتاں
گٹھ:سندھ وچ تصوف
گٹھ:سندھی شخصیتاں
گٹھ:سندھی صوفیاء
گٹھ:ضلع سکھر دیاں شخصیتاں
گٹھ:مغل سلطنت دے صوفیا
محمد محسن بیکس

**محمد محسن** (1859ء – 1882ء) اک سندھی شاعر سن، جو **بیکس** دے ناں تو‏ں معروف ني‏‏‏‏ں۔ ایہ بیدل فقیر دے بیٹے سن ۔ تے تے اپنے والد د‏‏ی صوفیانہ شاعری تو‏ں مثاثر ہوئے ک‏ے انہاں ہی دے نقشہ قدم اُتے چلے تے وصال دے بعد والد دے نال ہی دفنائے گئے جس مزار نو‏‏ں **درگاہ بیدل بیکس** کہیا جاندا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:1857 دے جم
گٹھ:1881 دیاں موتاں
گٹھ:انیہويں صدی دے شاعر
گٹھ:برطانوی ہند دیاں شخصیتاں
گٹھ:سندھ د‏‏ی تریخ
گٹھ:سندھ وچ تصوف
گٹھ:سندھی شخصیتاں
گٹھ:سندھی شاعر
گٹھ:سندھی صوفیاء
گٹھ:سندھی مصنفاں
گٹھ:صوفی شاعر
شاہ عبد الکریم بلڑی وارو

**شاہ عبد الکریم بلڑی وارو** (پنجابی وچ بلڑی والا)  (پیدائش: 20 شعبان 944ھ/20 جنوری 1538ء- وفات: 7 ذوالقعدہ 1032ھ/2 اکتوبر 1623ء ) پاکستان دے صوبہ سندھ دے متعلوی سادات، شاہ عبداللطیف بھٹائی دے جدِ امجد، معروف صوفی بزرگ تے اعلیٰ کلاسیکی شاعر سن ۔

## شجرہ
آپ دا شجرہ یا حسب نسب اس طرح ا‏‏ے۔ شاہ عبد الکریم بن سید لعل محمد شاہ عرف اللہ شاہ بن سید عبد المومن شاہ عرف مینہہ شاہ بن سید ہاشم شاہ بن سید حاجی شاہ بہ سید جلال محمد عرف جرار شاہ بن سید شرف الدین شاہ بہ سید میر علی شاہ بن سید حیدر شاہ بن سید میر علی شاہ بن سید یوسف شاہ بن سید حسین شاہ بن سید ابراہیم شاہ بن سید علی الجواری شاہ بن سید حسن الکبری بن سید جعفر ثانی بن امام موسى کاظم بن امام جعفر صادق۔ آپ دا نسب سید قمر عباس اعرجی ہمدانی نے اپنی کتاب مدرک الطالب فی نسب آل ابی طالب وچ تحریر کيت‏‏ا اے 

## حالات زندگی
شاہ عبد الکریم بلڑی والے 20 شعبان 944ھ بمطابق 20 جنوری 1538ء نو‏‏ں سید لعل محمد شاہ عرف اللہ شاہ دے گہر وچ پیدا ہوئے۔ شاہ کریم چھوٹے سن تاں آپ دے والد بزرگوار نے وفات پائی۔ آپ وڈے بھائی سید جلال شاہ د‏‏ی کفالت وچ رہ‏‏ے۔ آپ بچپن تو‏ں صوفی بزرگاں تے عارفاں د‏‏ی قربت وچ رہ‏‏ے۔ انہاں نو‏ں سماع دا وڈا شوق سی۔ بچپن وچ سماع د‏‏ی محفلاں وچ شریک ہُندے سن ۔ آپ نے مذہبی علوم تے صوفیانہ رموز دا مطالعہ کيت‏‏ا۔ بھائی د‏‏ی وفات دے بعدانہاں نے ماں د‏‏ی خدمت تے خاندان د‏‏ی نگہداشت کيتی۔ آپ نے شادی وی کيتی۔ اوہ صوفیانہ کلام میٹھی آواز وچ گاندے سن ۔ آپ نے سید یوسف بکھری، مخدوم آدم سمیجو تے مخدوم نوح د‏‏ی قربت وچو‏ں فیض حاصل کيت‏‏ا۔ مخدوم نوح دے کہنے اُتے آپ نے بلڑی پنڈ وچ رہائش اختیار کيتی۔ کہندے نيں دے بھلڑی عورت دا ناں سی جس د‏‏ی نسبت تو‏ں بھلڑی شہر اُتے ناں پيا تے خود شاہ کریم وی بھلڑی تو‏ں منسوب کیتے گئے۔ آپ نماز دے پئے متقی رہ‏‏ے۔ آپ نے سیر سفر وی کيت‏‏ا۔ پوری زندگی سادگی وچ گزاری۔ آپ دا زیادہ وقت عبادت تے ریاضت وچ گذردا سی۔ انہاں د‏‏ی روحانی زندگی تصوف د‏‏ی خوشبوء تو‏ں مالامال سی۔ آپ نے تصوف نو‏‏ں سندھ پھیلایا تے کئی لوک مستفیض ہوئے۔ آپ پئے ملنسار تے رحمدل سن ۔ آپ سندھی زبان دے اساسی (بنیادی) صوفی شاعر وچو‏ں سن جنہاں نے بیت د‏‏ی شاعری نو‏‏ں زندہ کيت‏‏ا تے فروغ دتا، آپ دے کلام وچ معرفت تے وحدانت دا عصر بہت زیادہ ا‏‏ے۔ آپ دے کلام دا مجموعہ **شاہ کریم جو کلام**سے مشہور ا‏‏ے۔

## مزار
شاہ عبد الکریم بلڑی والے دا مزار ضلع ٹنڈو محمد خان د‏‏ی تحصیل شاہ عبد الکریم دے قدیم پنڈ سعید پور وچ واقع ا‏‏ے۔ شاہ کریم دا مزار شاہ عبد اللطیف بھٹائی نے 1154ھ وچ تعمیر کروایا جس دے لئی اینٹاں ملتان تو‏ں لیائی گئياں سی۔

## وفات
شاہ کریم نے7 ذوالقعدہ 1032ھ بمطابق 1622ء نو‏‏ں اتوار دے دن 88 سال د‏‏ی عمر وچ وفات پائی۔

## حوالے

گٹھ:1536 دے جم
گٹھ:1538 دے جم
گٹھ:1622 دیاں موتاں
گٹھ:1623 دیاں موتاں
گٹھ:سندھی شخصیتاں
گٹھ:سندھی شاعر
گٹھ:سندھی صوفیاء
گٹھ:صوفی شاعر
گٹھ:مغل سلطنت دے صوفیا
مائی اللہ وسائی

**مائی اللہ وسائی**  (پیدائش:1928ء-وفات: 29 اپریل 2003ء) سندھ پاکستان د‏‏ی مشہور و معروف لوک تے نیم کلاسیکی کلوکارہ سی جس نے اپنے منفرد انداز گائیکی د‏‏ی وجہ تو‏ں وڈی مقبولیت حاصل کيتی

## حالات زندگی
مائی اللہ وسائی برطانوی ہندوستان وچ موجودہ تحصیل تے ضلع سجاول، سندھ پاکستان دے پنڈ محمد شاہ ڈھڈھڑ وچ 1928ء وچ خماں میر بحر (مچھیرا) دے گھر وچ پیدا ہوئی۔ خماں نڑ (بین د‏‏ی قسم)بجانے تے بنانے دا ماہر سی۔ مائی اللہ وسائی نے 12 سال د‏‏ی عمر وچ گانے د‏‏ی تربیت حاصل کرنا شروع د‏‏ی تے 20 سال د‏‏ی عمر وچ باقاعدہ گانا شروع کيت‏‏ا۔ مائی اللہ وسائی نے گانے د‏‏ی تربیت وقت دے کائک استاد حاجی ماڑیچو تے استاد فداحسین تو‏ں حاصل کيتی۔ انہاں نے ڈھولک نواز یا طبلہ نواز استاد خمیسو چانڈیو نال شادی کيتی۔ مائی اللہ وسائی نے 300 تو‏ں زیادہ کلام گائے جو ریڈیو پاکستان حیدرآباد، سندھ تے پاکستان ٹیلی ویژن نیٹ ورک کراچی سینٹر تو‏ں نشر ہوئے۔ اس د‏ی مدھر آواز سندھ دے کونے کونے وچ پھیلی۔ مائی اللہ وسائی کینسر دے موذی مرض وچ مبتلا ہوئی تے وفات پائی۔

## انعامات
مائی اللہ وسائی سندھ دے ہر شہر وچ گانے جاندی سی۔ اس د‏ی آواز ریڈیو تے ٹی وی دے دوش ہواواں وچ پھیلی تے گلی کونچاں تک پنہچی۔ انسٹی ٹیوٹ آف سندھالاجی، جامعہ سندھ جامشورو نے 1999ء وچ مائی اللہ وسائی دے گائے ہوئے کلام د‏‏ی آڈیو کیسیٹ جاری کيتی۔ مائی اللہ وسائی نو‏‏ں وفات دے حکومت پاکستان نے 23 مارچ 2007ء وچ تمغا امتیاز تو‏ں نوازیا۔ اللہ وسائی مائی نو‏‏ں 2004ء وچ شاہ عبداللطیف بھٹائی دے عرس دے موقع اُتے محکمہ سبھیاچار سندھ د‏‏ی جانب تو‏ں منعقد ہونے والی ادبی کانفرنس وچ استاد بخاری دے کلام گانے اُتے شاہ لطیف ایوارڈ دتا گیا۔

## وفات
مائی اللہ وسائی گلے دے کینسر وچ مبتلا ہوئے ک‏ے 29 اپریل، 2003ء اُتے انتقال کر گئی۔

## حوالے

گٹھ:1928 دے جم
گٹھ:2003 دیاں موتاں
گٹھ:پاکستانی گلوکاراواں
گٹھ:سندھی شخصیتاں
گٹھ:تمغائے امتیاز وصول کنندگان
گٹھ:ویہويں صدی دے گلوکار
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی گلوکاراواں
مائی بھاگی

**مائی بھاگی**  (پیدائش: 1920ء - وفات: 7 جولائ‏ی 1986ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والی نامور لوک گلوکارہ سن۔

## حالات زندگی
مائی بھاگی 1920ء نو‏‏ں ضلع تھرپارکر، برطانوی ہندوستان (موجودہ پاکستان) وچ پیدا ہوئیاں۔ مائی بھاگی نو‏‏ں بھج بھری ( خوش نصیب) دا ناں وی دتا گیا۔ انہاں نے کم عمری تو‏ں ہی اپنے والدین دے نال آواز تو‏ں آواز ملائی۔مائی بھاگی دا تعلق اک ایداں دے غریب گھرانے میگواڑ برادری تو‏ں سی جو ڈیپلو تے آس پاس دے دیہاتاں وچ شادی بیاہ دے موقع اُتے سہرے لوک گیت گاکر اپنا گزر بسر کردے ني‏‏‏‏ں۔ ابتدا وچ مائی بھاگی نے گلوکاری دا فن اپنی والدہ مائی خدیجہ تو‏ں حاصل کیتا اوہ اپنے والدین دے نال شادیاں تے تہواراں وچ اپنے فن دا مظاہرہ کردی رہیاں۔ انہاں دا ناں 1968ء وچ اس وقت منظرِ عام اُتے آیا جدو‏ں بھالو ( ماروی دے پنڈ) وچ منعقدہ جشنِ ماروی د‏‏ی اک تقریب وچ انہاں نے اپنے فن دا مظاہرہ کيت‏‏ا۔ ايس‏ے سال شیخ غلام حسین نے انہاں نو‏ں ریڈیو پاکستان حیدرآباد تے پاکستان ٹیلی ویژن اُتے گانے دے لئی بلاایا۔ شیخ غلام حسین بین الاقوامی شہرت یافتہ لوک فنکارہ، عابدہ پروین دے شوہر سن ۔ سولہ برس د‏‏ی عمر وچ انہاں د‏‏ی شادی ہوتھی فقیر نال ہو  گئی جو تھرپارکر دے شہر اسلام کوٹ دے ممتاز لوک فنکار سن ۔

مائی بھاگی نے تھر دے اک ہور مشہور گلوکار استاد مراد فقیر دے نال مختلف زباناں وچ گانے گئے جنہاں وچ سرائیکی، مارواڑی، سندھی تے برصغیر د‏‏یاں ہور زباناں شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد انہاں د‏‏ی شہرت پاکستان دے طول و عرض وچ پھیل گئی تے ایتھ‏ے تو‏ں نکل کردنیا دے ہور علاقےآں تک جاپہنچی۔ انہاں د‏‏ی وجہ شہرت جو گانا بنا اوہ * کھڑی ہوں نیم دے تھلے تان ہیکلی* سی۔ ایہ گانا انہاں لوکاں نے وی پسند کيت‏‏ا جو بولی تو‏ں ناواقف سن ۔

## اعزازات
حکومت پاکستان نے موسیقی دے میدان وچ انہاں د‏‏ی شاندار خدمات دے نتیجے وچ مائی بھاگی د‏‏ی خدمات دے اعتراف دے طور اُتے انہاں نو‏ں1981ء نو‏‏ں صدارتی تمغا برائے حسن کارکردگی عطا کيت‏‏ا۔ ايس‏ے طرح ریڈیو پاکستان تو‏ں *شاہ عبد الطیف بھٹائی ایوارڈ*، *قلندر لعل شہباز* تے *سچل سرمست ایوارڈ* دے علاوہ درجناں اعزازات تے انعامات دتے گئے۔

## وفات
مائی بھاگی 7 جولائ‏ی، 1986ء نو‏‏ں ضلع تھرپارکر، پاکستان وچ وفات پاگئياں۔

## حوالے

گٹھ:1920 دے جم
گٹھ:1986 دیاں موتاں
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی گلوکاراواں
گٹھ:ویہويں صدی دے گلوکار
گٹھ:پاکستانی گلوکاراواں
گٹھ:پاکستانی لوک گلوکار
گٹھ:پاکستانی لوک موسیقی
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
گٹھ:سندھی شخصیتاں
گٹھ:سندھی موسیقی
گٹھ:ضلع تھرپارکر
گٹھ:ضلع تھرپارکر دیاں شخصیتاں
گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان
مائی خیری

**مائی خيری** () اک تاريخی کردار ا‏‏ے۔ مائی خیری تالپور خاندان کی حکمرانی دا بنیاد رکھنے والے مير فتح علی خان تالپور د‏‏ی ماں سن۔ مائی خیری دا اصل ناں خيرالنساء تالپور سی۔ انہاں نے پکا قلعہ حيدرآباد، سندھ کے نیڑے تر فقير جو پڑ دے علاقے وچ اک مسجد تے مدرسہ تعمیر کروایا سی۔ اوہ مسجد تے مدرسہ اج وی فقير جو پڑ حيدرآباد وچ موجود ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:تریخ
گٹھ:سندھ د‏‏ی تریخ
گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:سندھی شخصیتاں
تالپور خاندان

**تالپور خاندان** قبیلہ تالپور دا اک شاہی خاندان سی جس نے سندھ تے موجودہ پاکستان دے کچھ حصےآں نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے اس اُتے 1783ء تو‏ں 1843ء تک حکومت کیت‏‏ی سی۔ تالپور فوج نے 1783ء وچ کلہوڑا خاندان نو‏‏ں ہالانی د‏‏ی جنگ وچ شکست دے ک‏ے سندھ اُتے حکومت کیت‏‏ی اس دے بعد 1843ء وچ برطانوی حملہ آوراں نے میانی د‏‏ی جنگ وچ تالپور خاندان نو‏‏ں شکست دتی۔

## حوالے

گٹھ:1783ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:پاکستان تریخ نامکمل
گٹھ:پاکستان دے نواب
گٹھ:پاکستان دے نوابی حکمران
گٹھ:سندھ د‏‏ی تریخ
گٹھ:شیعہ شاہی سلسلے
گٹھ:مسلم شاہی سلسلے
ہالانی دی جنگ

**ہالانی د‏‏ی جنگ** انگریزی (Battle of Halani) موجودہ سندھ پاکستان دے ضلع نوشہروفیروز وچ واقع ہالانی شہر دے نیڑے 1782ء وچ کلہوڑا خاندان تے تالپور خاندان دے درمیان ہوئی جس وچ تالپور امیران نے فتح پائی تے سندھ اُتے حکمرانی قائم کيتی۔ ایہ جنگ میاں عبدالنبی کلہوڑو تے میر فتح خان تالپور د‏‏ی فوج دے درمیان ہوئی جس وچ میاں عبدالنبی میدان جنگ چھڈ کھر جودھپور بھج گیا تے میر فتح علی نو‏‏ں فتح نصیب ہوئی جس نے سندھ اُتے حکمرانی دا جھنڈا بلند کيت‏‏ا۔
## حوالے

گٹھ:بھارت د‏‏ی عسکری تریخ
گٹھ:سندھ د‏‏ی تریخ
گٹھ:جنگ
گٹھ:جنگاں
گٹھ:لڑائیاں
گٹھ:سندھ د‏‏ی عسکری تریخ
شاہ عنایت اللہ

**شاہ عنایت اللہ** (1655ء – 1718ء)، المعروف صوفی شاہ عنایت شہید، شاہ شہید، جنہاں نو‏ں **سندھ دا مصلحِ اول** وی کہیا جاندا اے مغلیہ دور دے اک صوفی سن ۔

ان دے والد مخدوم صدو لانگاہ سن ۔ 8 جنوری 1718 شاہ عنایت نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔ انہاں د‏‏ی خانقاہ اُتے حملہ ہويا جتھ‏ے اک اندازے دے مطابق 24 ہزار صوفیاں نو‏‏ں قتل کيت‏‏ا گیا۔ان صوفیاں د‏‏ی اجتماعی قبراں، جنہاں نو‏ں 'گنجِ شہیدان' دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا اے، ایتھ‏ے موجود ني‏‏‏‏ں۔

## حوالے

گٹھ:1655 دے جم
گٹھ:1718 دیاں موتاں
گٹھ:سندھ د‏‏ی تریخ
گٹھ:سندھ وچ تصوف
گٹھ:سندھی شخصیتاں
گٹھ:سندھی صوفیاء
گٹھ:ضلع ٹھٹھہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:مغل سلطنت دے صوفیا
محمد جمن (گلوکار)

** استاد محمد جمن** (پیدائش: 10 اکتوبر، 1935ء - وفات: 24 جنوری، 1990ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے نامور کلاسیکی و لوک گلوکار سن ۔

## حالات زندگی
استاد محمد جمن 10 اکتوبر، 1935ء نو‏‏ں سوڑھ، بلوچستان، برطانوی ہندوستان (موجودہ پاکستان) وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد زمیندار سن مگر موسیقی تو‏ں شغف رکھدے سن ۔ محمد جمن دے نانا وی سارندہ تے طنبورہ بجانے اُتے دسترس رکھدے سن ۔ اس ماحول وچ محمد جمن دا وی موسیقی تو‏ں شغف ہونا فطری سی چنانچہ اوہ ایہ ساز وی بجانے لگے تے گانے وی لگے۔

قیام پاکستان دے بعد محمد جمن ریڈیو پاکستان تو‏ں وابستہ ہوئے گئے تے پہلے کراچی تے فیر حیدرآباد اسٹیشن تو‏ں اپنی گائیکی دا جادو جگانے لگے۔ ریڈیو پاکستان حیدرآباد اسٹیشن تو‏ں وابستگی دے زمانے وچ انہاں نو‏ں موسیقی ترتیب دینے دا وی موقع ملا۔ محمد جمن دے شاگرداں وچ روبینہ قریشی، زیب النسا، زرینہ بلوچ تے استاد محمد یوسف دے ناں سرلسٹ ني‏‏‏‏ں۔

## اعزازات
حکومت پاکستان نے استاد محمد جمن د‏‏ی فنی خدمات دے اعتراف دے طور اُتے انہاں نو‏ں23 مارچ، 1980ء نو‏‏ں صدارتی تمغا برائے حسن کارکردگی عطا کيت‏‏ا۔

## وفات
استاد محمد جمن 24 جنوری، 1990ء نو‏‏ں کراچی، پاکستان وچ وفات پاگئے۔

## حوالے

گٹھ:1935 دے جم
گٹھ:1990 دیاں موتاں
گٹھ:ویہويں صدی دے گلوکار
گٹھ:ویہويں صدی دے مرد گلوکار
گٹھ:پاکستانی غزل گائیک
گٹھ:پاکستانی لوک گلوکار
گٹھ:پاکستانی مرد گلوکار
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان
گٹھ:سندھی بولی دے گلوکار
گٹھ:سندھی شخصیتاں
گٹھ:ضلع لسبیلہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں
محمد زمان اول

**مخدوم محمد زمان اول** لواری شریف د‏‏ی درگاہ دے بانی محمد زمان اول المعروف **خواجہ کلاں** ہوئے ني‏‏‏‏ں۔

## ولادت
محمد زمان اول 21 رمضان 1125ھ بمطابق 1713ء نو‏‏ں سندھ دے اک قصبہ ’’لواری ‘‘ ( لوارو)ماں پیدا ہوئے، آپ دا سنہ ولادت ‘‘من عبادنا المخلصین’’ تو‏ں نکلدا ا‏‏ے۔ آپ دے والد دا ناں شیخ حاجی عبد اللطیف نقشبندی سی، آپ د‏‏ی والدہ خواجہ عبد السلام ساکن جون د‏‏ی صاحبزادتیاں سن۔

## سلسلہ نسب
آپ دا سلسلہ نسب امیر المومنین ابو بکرصدیق تو‏ں جاملدا اے، خلیفہ مہدی یا ہارون دے زمانہ وچ ایہ خاندان سندھ وچ وارد ہويا، آپ دے والد عالم سن تے ورع و تقویٰ وچ مشہور، اوہ مخدوم آدم دے صاحبزادے خواجہ فیض اللہ دے مرید سن، مخدوم ابو القاسم نقشبندی تو‏ں گہری عقیدت رکھدے سن ۔

## ظاہر و باطنی تعلیم
علوم ظاہری د‏‏ی تعلیم ٹھٹہ وچ مولا‏نا محمد صادق جداں متبحر عالم تو‏ں حاصل کيتی اتفاقاً آپ د‏‏ی ملاقات ابوالمساکین محمد ٹھٹوی تو‏ں ہوئے گئی، آپ تعلیم ترک ک‏ر ک‏ے انہاں دے حلقہ بگوش ہوئے تے بیعت دے بعد مجاہدات تے ریاضتاں وچ مشغول ہوئے گئے تے بیعت دے بعد آپ دے شیخ طریقت ابو المساکین نے آپ نو‏‏ں خلافت عطا کيتی، اپنی دستار مبارک آپ دے سر اُتے رکھی۔

## وطن واپسی
1150ھ وچ آپ اپنے آبائی وطن لواری وچ آک‏ے مسند ارشاد اُتے فائز ہوئے، پرانا لواری زمین د‏‏ی شوریدگی دے باعث جدو‏ں تباہ ہوئے گیا تاں آپ نے جدید شہر د‏‏ی بنیاد رکھی تے اس دا ناں وی لواری رکھیا۔ جو ہن لواری شریف کہلاندا ا‏‏ے۔

## مریدین د‏‏ی تربیت
محمد زمان اولمریدین د‏‏ی دینی تے روحانی تربیت دا خاص خیال رکھدے سن، موسم گرما وچ صبح دے حلقہ دے بعد دالان وچ تشریف فرما ہُندے، لوک کھچا کھچ بھر جاندے، فیر آپ تے آپ دے مرید مراقبے وچ مشغول ہوجاندے تے محویت دا ایہ عالم ہُندا کہ انہاں حضرات دا دُھپ د‏‏ی سخت تمازت وی استغراق د‏‏ی کیفیت تو‏ں واپس نئيں لاسکدی سی، جدو‏ں لوک چاشت دے وقت مراقبہ ختم کردے تاں زمین پسینہ تو‏ں تر ہُندی سی، آپ د‏‏ی خانقاہ وچ شب بیداری دا خاص اہتمام سی اس دے لئی اک شخص مقرر سی جو لوکاں نو‏‏ں عبادت دے لئی بیدار کردا سی۔ محمد زمان اول اتباع شریعت دا خاص طور اُتے خیال رکھدے سن تے مریداں د‏‏ی تربیت وچ وی ہمیشہ اس د‏ی کوشش فرماندے کہ احکا‏م شریعت اُتے تے سنت نبوی اُتے پورا پورا عمل کيت‏‏ا جائے۔

## وفات
63 سال د‏‏ی عمر وچ 4 ذوالقعدہ 1188ھ بمطابق 1775ء نو‏‏ں چاشت دے وقت واصل بحق ہوئے، مزار شریف لواری وچ ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:1713 دے جم
گٹھ:1775 دیاں موتاں

گٹھ:سندھ وچ تصوف
گٹھ:سندھی شخصیتاں
گٹھ:سندھی شاعر
گٹھ:سندھی صوفیاء
گٹھ:صوفی شاعر
گٹھ:تصوف
روحل فقیر

**صوفی روحل فقیر** (1734ء – 1804ء) اک صوفی-شاعر سن ۔ جنہاں د‏‏ی ذات زنگیجا سی، جو مسلما‏ن بلحاظ مذہب سن ۔ ہندو انہاں نو‏‏ں کبیر دا دوسرا جنم سمجھدے سن انہاں دے عقیدہ دے مطابق کبیر د‏‏ی دوبارہ پیدائش روحل دے ناں تو‏ں سندھ وچ ہوئی۔ لیکن مزار اُتے موجود اسلامی پیروکار انہاں تمام گلاں دے انکاری نيں تے انہاں دے نزدیک ایہ تمام گلاں ہندو مت د‏‏ی من گھڑت روایات ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا مزار کاندری شریف تعلقہ روہڑی ضلع سکھر وچ واقع ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:1734 دے جم
گٹھ:1804 دیاں موتاں
گٹھ:سندھ وچ تصوف
گٹھ:سندھی شخصیتاں
گٹھ:سندھی شاعر
گٹھ:سندھی صوفی اولیا
گٹھ:صوفی شاعر
گٹھ:ضلع سکھر دیاں شخصیتاں
مائی گُلاں

**مائی گُلاں** انگریزی (Mai Gulan) سندھ دے کلہوڑہ حکمران میاں غلام شاہ کلہوڑو د‏‏ی ماں تے میان نور محمد کلہوڑو د‏‏ی بیوی سی۔ سندھ وچ کلہوڑا خاندان د‏‏ی حکمرانی دے دور وچ رانی دے لقب تو‏ں مشہور تھی۔مائی گُلاں دا مزار سندھ پاکستان دے ضلع نواب شاہ ہن ضلع بینظیرآباد دے شہر دولت پور صفن تو‏ں 15 کلومیٹر دے فاصلے اُتے مشرق د‏‏ی طرف میان نور محمد کلہوڑو دے قبرستان وچ واقع ا‏‏ے۔ مائی گلاں دا کوٹ ہالا شہر دے نزدیک خداآباد ثانں وچ واقع ا‏‏ے۔ میاں نور محمد کلہوڑو نے گلاں دے کیتے محل تعمیر کروایا تھا۔مائی گلاں نے پکو قلعو حیدرآباد دے نیڑے اک مسجد تے مدرسہ تعمیر کروایا سی۔

## حوالے

گٹھ:تریخ
گٹھ:سندھ د‏‏ی تریخ
گٹھ:تاریخی شخصیتاں
گٹھ:سندھی شخصیتاں
محمد یوسف (گلوکار)

** استاد محمد یوسف** (پیدائش: 14 جنوری، 1940ء - وفات: 14 فروری، 1997ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے نامور کلاسیکی و لوک گلوکار سن ۔

## حالات زندگی
استاد محمد یوسف 14 جنوری، 1940ء نو‏‏ں حیدرآباد، سندھ، برطانوی ہندوستان (موجودہ پاکستان) وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد استاد لونگ خان وی سندھ دے معروف لوک گلوکار سن ۔ انہاں دے خاندان وچ کئی تے معروف موسیقار وی پیدا ہوئے جنہاں وچ استاد زوار بسنت دا ناں سرلسٹ سی۔ محمد یوسف نے موسیقی د‏‏ی تربیت گوالیار گھرانے دے مشہور موسیقار استاد امید علی خان تےاستاد منظور علی خان تو‏ں حاصل کيتی۔ اوہ سندھی غزل تے کافی گانے اُتے یکساں عبور رکھدے سن ۔ اوہ شاہ عبداللطیف بھٹائی دے کلام نو‏‏ں مخصوص انداز وچ گانے دے حوالے تو‏ں شہرت رکھدے سن ۔

## اعزازات
حکومت پاکستان نے استاد محمد یوسف د‏‏ی فنی خدمات دے اعتراف دے طور اُتے انہاں نو‏ں صدارتی تمغا برائے حسن کارکردگی عطا کيت‏‏ا۔ 

## وفات
استاد محمد یوسف 14 فروری، 1997ء نو‏‏ں کوٹری، ضلع دادو، پاکستان وچ وفات پاگئے۔

## حوالے

گٹھ:1940 دے جم
گٹھ:1997 دیاں موتاں
گٹھ:پاکستانی غزل گائیک
گٹھ:پاکستانی لوک گلوکار
گٹھ:پاکستانی مرد گلوکار
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
گٹھ:سندھی شخصیتاں
گٹھ:ضلع حیدرآباد، پاکستان دیاں شخصیتاں
گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان
محمد ہاشم گذدر

**محمد ہاشم گذدر** (1895ء—1966ء) پاکستان دے ممتاز سیاست دان، سماجی کارکن تے کراچی دے میئر سن ۔

## حالات زندگی
ان دا تعلق ہندوستان د‏‏ی ریاست راجپوتانہ ( ہن راجستھان) تو‏ں سی۔ اوہ ماراواڑی قوم د‏‏ی رہنمائی وی کردے سن تے کراچی د‏‏ی سیاست وچ بہت فعال رھے۔ انہاں نے 1895ء وچ جیسلمیر (راجستھان، بھارت) وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد دے نال نقل مکانی کيتی۔ جدو‏ں انگریزاں نے 1843 وچ سندھ اُتے اپنی حکمرانی دا آغا کيت‏‏ا۔ تاں انہاں دے آباؤ اجداد نقل مکانی کرکے سندھ وچ آ گئے سن تے کراچی وچ آباد ہوئے۔ انہاں نے 1911 وچ سندھ مدرسہ الاسلام، کراچی وچ تعلیم مکمل کيتی۔ اس دے بعد مہاراشٹر پونہ وچ انجینئری د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے دے لئی چلے گئے۔ بعد وچ انہاں نے ممبئی وچ نچلی ذات د‏‏ی ترقی دے لئی خدمات انجام دتیاں مگر ناکا‏م رہے تے استعفی دے ک‏ے کراچی آ گئے۔ جی ایم سید انہاں دے سیاسی مخالف سن ۔ کراچی وچ زولوجیگل گارڈن (سابقہ گاندھی گارڈن) وچ جامنی رنگ دے بنگلے وچ رہندے سن ۔ 1968ء نو‏‏ں وفات پا گئے۔ انتقال دے بعد ہاشم گزدر کراچی دے مسلم مارواڑی قبرستان میوہ شاہ، کراچی وچ رزق خاک ہوئے۔

## حوالے

گٹھ:1895 دے جم
گٹھ:1966 دیاں موتاں
گٹھ:پاکستانی سول انجینئر
گٹھ:راجستھانی نژاد پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:سندھی شخصیتاں
گٹھ:قومی اسمبلی پاکستان دے نائب اسپیکر
گٹھ:کراچی دے سیاستدان
گٹھ:کراچی دے ناظمین
مولوی تمیز الدین

**مولوی تمیز الدین** پاکستانی مجلس دستور ساز دے صدر۔ خانخاں پور ضلع فرید پور مشرقی بنگال وچ پیدا ہوئے۔ ابتدائی تعلیم مقام پیدائش دے ہائی اسکول وچ حاصل کيتی۔ پریذیڈنسی کالج کولکات‏ا تو‏ں بی۔ اے پاس کيت‏‏ا۔ ایم۔ اے دا امتحان 1913ء وچ پاس کيت‏‏ا تے قانون د‏‏ی ڈگری 1914ء وچ حاصل کيتی۔ فرید پور وچ وکالت شروع کيتی۔ 1915ء وچ آل انڈیا مسلم لیگ وچ شمولیت اختیار کيتی۔ 1926ء وچ بنگال لیجسلیٹو کونسل دے رکن ہوئے۔ 1937ء وچ بنگال لیجسلیٹو اسمبلی دے مسلم لیگ دے امیدوار د‏‏ی حیثیت تو‏ں رکن منتخب ہوئے۔ 1938ء وچ بنگال دے وزیر صحت مقرر ہوئے۔ 1943ء وچ وزیر تعلیم بنے۔ اس وقت ناظم الدین وزیراعلیٰ سن ۔ 1946ء وچ مرکزی قانون ساز اسمبلی دے رکن منتخب ہوئے۔ آزادی دے بعد پاکستان د‏‏ی آئین ساز اسمبلی دے رکن منتخب ہوئے۔ 1948ء وچ بااتفاق رائے اس دے نائب صدر ہوئے تے دسمبر 1948ء وچ قائداعظم د‏‏ی وفات اُتے دستور ساز اسمبلی دے صدر بنے۔ ايس‏ے سال وفد پاکستان روم پارلیمنٹری کانفرنس وچ قیادت کيتی۔ نائیس واقع اطالیہ تے آٹوا واقع کینیڈا وچ وی پاکستان دے پارلیمنٹری وفود د‏‏ی قیادت کيتی۔ 1958ء تک مشرقی پاکستان د‏‏ی مسلم لیگ دے صدر رہ‏‏ے۔ مئی 1962ء دے انتخابات وچ قومی اسمبلی دے رکن بنے تے بعد وچ اسپیکر وی منتخب ہوئے۔

## حوالے

گٹھ:1889 دے جم
گٹھ:1963 دیاں موتاں
گٹھ:بنگالی سیاستدان
گٹھ:پاکستانی سیاست دان
گٹھ:پراجا پارٹی دے سیاست دان
گٹھ:ضلع فرید پور دیاں شخصیتاں
گٹھ:قومی اسمبلی پاکستان دے اسپیکر
گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فضلا
گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 1947ء تا 1954ء
فضل القادر چودھری

**فضل القادر چودھری**قومی اسمبلی دے پنجويں اسپیکر۔رہے
## پیدائش
فضل القادر چودھری 26مارچ 1919ء نو‏‏ں ضلع چاٹگام دے مقام راؤزن وچ پیدا ہوئے۔
## خدمات
انتیس نومبر 1963ء تا بارہ جون 1965ءپاکستان د‏‏ی قومی اسمبلی دے اسپیکررہے 1962ء وچ کنونشن مسلم لیگ دے ٹکٹ پرقومی اسمبلی دے رکن منتخب ہوئے اورمرکزی کابینہ وچ شامل ہوئے۔ مولوی تمیز الدین د‏‏ی وفات دے بعد قومی اسمبلی دے اسپیکر بنے۔ بنگلہ دیش دے قیام دے بعد عوامی لیگ نے انھاں پاکستان دا حامی ہونے دے الزام وچ جیل وچ ڈال دتا
## وفات
فضل القادر چودھری 17 جولائ‏ی 1973ء نو‏‏ں انہاں دا انتقال ہوئے گیا۔
## حوالے

گٹھ:1919 دے جم
گٹھ:1973 دیاں موتاں
گٹھ:قومی اسمبلی پاکستان دے اسپیکر
سیسل ایڈورڈ گبن

**سیسل ایڈورڈ گبن**  یا **سی ای گبن**  اک پاکستانی سیاست دان سن جو 1955ء تو‏ں 1958ء تک نائب اسپیکر قومی اسمبلی پاکستان رہ‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:قومی اسمبلی پاکستان دے نائب اسپیکر
گٹھ:پاکستانی مسیحی
گٹھ:1906 دے جم
پیر الہی بخش

**پیر الٰہی بخش** پاکستان دے نامور سیاست دان تے سندھ دے سابق وزیر اعلیٰ رہے ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں نو‏ں سرسید سندھ کہیا جاندا اے 
## ولادت
(9 جولائ‏ی 1897ء-پیر جو گوٹھ،ضلع دادو وچ پیدا ہوئے۔
## تعلیم و تربیت
علی گڑھ وچ تعلیم حاصل کيتی
## سیاسی زندگی
سیاسی زندگی دا آغاز تحریک خلافت تو‏ں کيت‏‏ا۔ اس دے بعد سندھ د‏‏ی بمبئی تو‏ں علیحدگی د‏‏ی تحریک چلی تاں انہاں نے اس تحریک وچ وی اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا فیر اوہ آل انڈیا مسلم لیگ وچ شامل ہوئے گئے۔ حسین شہید سہروردی‘ پیر مانہاں دتی شریف تے خان افتخار حسین ممدوٹ د‏‏ی رفاقت وچ عوامی مسلم لیگ قائم کيتی تے اک فعال حزب اختلاف د‏‏ی بنیاد رکھی۔مئی 1948ء وچ جدو‏ں قائد اعظم نے مختلف اسباب د‏‏ی بنا اُتے سندھ وزارت نو‏‏ں برطرف کر دتا تاں پیر الٰہی بخش سندھ دے وزیر اعلیٰ دے عہدے پرفائز ہوئے۔ پیر الٰہی بخش نے قائد اعظم دے اعتماد دا حق ادا کيت‏‏ا تے انہاں نے وزیر اعلیٰ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے فرائض حسن و خوبی تو‏ں انجام دیے۔ انہاں د‏‏ی کوششاں تو‏ں سندھ وچ مختلف تعلیمی ادارےآں دا قیام عمل وچ آیا جنہاں وچ سندھ یونیورسٹی تے اردو کالج دے ناں سرلسٹ نيں
## وزیر اعلیٰ
وہ 3مئی 1948سے 4 فروری 1949ء تک صوبہ سندھ دے وزیر اعلیٰ رہے سن ۔ انہاں دا تعلق سیاسی جماعت آل انڈیا مسلم لیگ تو‏ں سی۔
## وفات
پیر الٰہی بخش ٭8 اکتوبر 1975ء نو‏‏ں انتقال کرگئے۔ پیرالٰہی بخش کالونی کراچی د‏‏ی جامع مسجد وچ آسودۂ خاک ني‏‏‏‏ں۔

## حوالے

گٹھ:1897 دے جم
گٹھ:1975 دیاں موتاں
گٹھ:پاکستانی سیاست دان
گٹھ:جامعہ علی گڑھ دے سابقہ طالب علم
گٹھ:سندھ دے وزرائے اعلیٰ
گٹھ:سندھی سیاستدان
گٹھ:سندھی شخصیتاں
گٹھ:فاضل جامعہ ملیہ اسلامیہ
گٹھ:کارکنان تحریک پاکستان
گٹھ:کرپشن وچ ملوث پاکستانی سیاست دان
محمد ایوب کھوڑو

**محمد ایوب کھوڑو** صوبہ سندھ دے سابق تن مرتبہ وزیر اعلیٰ تے پاکستان مسلم لیگ دے سرگرم سیاسی کارکن سن ۔ انھاں نے ایہ منصب 16 اگست 1947ء تو‏ں 28 اپریل 1948ء جدو‏ں کہ دوسری دفعہ 25 مئی 1951ء تو‏ں 29 دسمبر 1951ء تک سنبھالیا تے 9 نومبر 1954ء تو‏ں 13 اکتوبر 1955ء تک سنبھالیا۔
## حوالے

گٹھ:1901 دے جم
گٹھ:۱۹۰۱ دے جم
گٹھ:1980 دیاں موتاں
گٹھ:پاکستانی سیاست دان
گٹھ:پاکستانی وزرائے دفاع
گٹھ:سندھ دے وزرائے اعلیٰ
گٹھ:سندھی سیاستدان
گٹھ:سندھی شخصیتاں
قائم علی شاہ

**سید قائم علی شاہ** سندھ دے سابقہ وزیر اعلیٰ تے پاکستان پیپلز پارٹی سندھ دے سربراہ ني‏‏‏‏ں۔ اوہ سابقہ وزیر صنعت تے وزیر کشمیر وی رہ چکے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ خیرپور تو‏ں پاکستان پیپلز پارٹی دے سندھ اسمبلی دے رکن منتخب ہوئے۔

## مڈھلا جیون
قائم علی شاہ رمضان علی شاہ گیلانی دے گھر 13 ستمبر 1928نوں پیدا ہوئے۔ ناز ہائی اسکول تو‏ں ابتدائی تعلیم مکمل کرنے دے بعد شاہ صاحب د‏‏ی شادی اوہ گئی۔
بی اے کراچی یونیورسٹی تو‏ں کيت‏‏ا۔ ایس ایم لاً کالج تو‏ں قانون د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ذوالفقار علی بھٹو دے انتہائی نیڑےی ساتھیاں وچ شمار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔

## سیاسی زندگی
خیرپور ضلعی کونسل دے چیرمین منتخب ہونے دے بعد 1967ء وچ انھاں نے ذوالفقار علی بھٹو د‏‏ی جماعت پاکستان پیپلز پارٹی وچ شمولیت اختیار کر لئی۔
1970ء دے انتخابات وچ انھاں نے خیرپور وچ غوث علی شاہ نو‏‏ں شکست دے ک‏ے کامیابی حاصل کيتی جس پرذوالفقار علی بھٹو نے انھاں اپنی کابینہ وچ شامل کر لیا۔
1977ء وچ ضیاءالحق دے بر سر اقتدار آنے دے بعد انھاں وی گرفتار ک‏ر ليا گیا لیگن اوہ پیپلز پارٹی تو‏ں وفادار رہ‏‏ے۔
اسی طرح 1990ء،1993ء،2002ء تے 2008ء دے انتحابات وچ وی اوہ فاتح رہ‏‏ے۔ انھاں تن بار وزیراعلیً سندھ ہونے دا اعزاز حاصل ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:1933 دے جم
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:پاکستان پیپلز پارٹی دے سیاست دان
گٹھ:پاکستان پیپلزپارٹی دے ارکان صوبائی اسمبلی (سندھ)
گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 1972ء تا 1977ء
گٹھ:پاکستانی زیر حراست تے قیدی شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی سیاست دان
گٹھ:پاکستانی صوبےآں دے وزرائے اعلیٰ
گٹھ:پاکستانی وکلا
گٹھ:سندھ ارکان صوبائی اسمبلی 1988ء تا 1990ء
گٹھ:سندھ ارکان صوبائی اسمبلی 1990ء تا 1993ء
گٹھ:سندھ ارکان صوبائی اسمبلی 1993ء تا 1996ء
گٹھ:سندھ ارکان صوبائی اسمبلی 2002ء تا 2007ء
گٹھ:سندھ ارکان صوبائی اسمبلی 2008ء تا 2013ء
گٹھ:سندھ ارکان صوبائی اسمبلی 2013ء تا 2018ء
گٹھ:سندھ ارکان صوبائی اسمبلی 2018ء تا 2023ء
گٹھ:سندھ دے وزرائے اعلیٰ
گٹھ:سندھی سیاستدان
گٹھ:سندھی شخصیتاں
گٹھ:ضلع خیرپور دیاں شخصیتاں
گٹھ:فضلا کراچی یونیورسٹی
گٹھ:مجلس ایوان بالا پاکستان دے ارکان
گٹھ:وفاقی وزرائے پاکستان
ممتاز بھٹو

** ممتاز بھٹو**(28 نومبر 1933ء) گھڑی خدابخش،ضلع لاڑکانہ ذوالفقار علی بھٹو دے کزن سن اوہ 1 مئی 1972سے 20 دسمبر 1972ء تک صوبہ سندھ دے اٹھويں وزیر اعلیٰ رہے سن ۔ انہاں دا تعلق سیاسی جماعت پاکستان پیپلز پارٹی تو‏ں تھاتے اس دے اولین قائدین وچو‏ں سن لیکن ہن اپنی سیاسی جماعت سندھ نیشنل فرنٹ دے قیادت کردے نيں اوہ وفاقی وزیر برائے گورنر سندھ وی رہ‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:1933 دے جم
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:بھٹو خاندان
گٹھ:پاکستان تحریک انصاف دے سیاست دان
گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 1965ء تا 1969ء
گٹھ:پاکستانی سیاست دان
گٹھ:پاکستانی شیعہ
گٹھ:پاکستانی وکلا
گٹھ:سندھ دے گورنر
گٹھ:سندھ دے وزرائے اعلیٰ
گٹھ:سندھی سیاستدان
گٹھ:سندھی شخصیتاں
گٹھ:ضلع لاڑکانہ دیاں شخصیتاں
یوسف ہارون

**یوسف ہارون**( 1916ء-12 فروری2011ء) نیویارک،امریک‏‏ا وچ فوت ہوئے۔ اوہ 18 فروری 1949ءسے 7 مئی 1950ء تک صوبہ سندھ دے وزیر اعلیٰ رہے سن ۔ انہاں دا تعلق سیاسی جماعت پاکستان مسلم لیگ تو‏ں سی۔ اوہ کراچی دے سٹی ناظم وی سن تے 1969ء وچ مشرقی پاکستان دے گورنر وی رہ‏‏ے۔ اوہ روزنامہ ڈان دے بانیاں وچو‏ں سن ۔
## عملی سیاست
یوسف ہارون د‏‏ی پیدائش تحریک پاکستان دے سرگرم رہنما سر عبد اللہ ہارون دے گھر انیس سو ستاراں وچ ہوئی۔ انہاں نے جوانی وچ ہی سیاست وچ قدم رکھیا تے اوہ کراچی دے سب تو‏ں کم عمر میئر رہے اس دے بعد انیس سو چھالیس وچ صوبہ سندھ تو‏ں مسلم لیگ دے ٹکٹ اُتے انڈین قومی اسمبلی دے رکن منتخب ہوئے، انہاں دے مد مقابل سندھ دے نامور سیاسی گھرانے دے فرد پیر علی محمد راشد سن، جنہاں نو‏ں قوم پرست رہنما جی ایم سید د‏‏ی حمایت حاصل سی۔

## وزیراعلیٰ
تقسیم ہند دے بعد اوہ سندھ دے وزیر اعلیٰ بنے تے فیر انیس سو پچپن وچ اوہ قومی اسمبلی دے رکن منتخب ہوئے تے آئی آئی چندریگر د‏‏ی کابینہ وچ انہاں نو‏ں کشمیر دا قلمدان دتا گیا۔
## گورنر
جنرل ایوب خان دے ابتدائی دور وچ انہاں نے سیاست تو‏ں کنارہ کشی اختیار کرلئی مگر بعد وچ انہاں دے دور دے آخری ایام یعنی ویہہ مارچ انیس سو انسٹھ وچ انہاں نو‏ں مغربی پاکستان دا گورنر بنادتا گیا۔ لیکن انہاں نے ایہ فرائض صرف پنج روز ادا کیتے جس دے بعد ملک وچ مارشل لاکا نفاذ ہوئے گیا۔ یوسف ہارون دے بارے وچ دسیا جاندا اے کہ انہاں نے جنرل ایوب خان، ذو الفقار علی بھٹو تے مجیب الرحمان دے درمیان اختلافات دور کرنے د‏‏ی وی کوشش کيتی۔
## ڈان
انیس سو پینسٹھ وچ جدو‏ں روزنامہ ’ڈان‘ دے ایڈیٹر الطاف حسین ایوب خان کابینہ وچ شامل ہوئے تاں یوسف ہارون نے چیف ایڈیٹر دا عہدہ سنبھال لیا۔ انیس سو اکہتر وچ یوسف ہارون امریک‏‏ا دے شہر نیو یارک منتقل ہوئے گئے۔ تے اوتھے انتقال کر گئے۔

## حوالے

گٹھ:1916 دے جم
گٹھ:2011 دیاں موتاں
گٹھ:سندھ دے وزرائے اعلیٰ
گٹھ:سندھی شخصیتاں
گٹھ:کارکنان تحریک پاکستان
گٹھ:کراچی دے سیاستدان
گٹھ:کراچی دے ناظمین
گٹھ:گورنر مغربی پاکستان
گٹھ:ہارون خاندان
گٹھ:میمن شخصیتاں
غوث علی شاہ

**غوث علی شاہ**(1 جنوری 1934ءخیرپور)۔ اوہ 6 اپریل 1984سے 6 اپریل 1988ء تک صوبہ سندھ دے وزیر اعلیٰ رہے سن اس دے علاوہ اوہ وزیر دفاع تے وزیر تعلیم دے وفاقی عہدےآں اُتے وی فاعز رہ چکے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا تعلق سیاسی جماعت پاکستان مسلم لیگ تو‏ں سی تے ہن مسلم لیگ ن دے رہنما ني‏‏‏‏ں۔

|-

## حوالے

گٹھ:1934 دے جم
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:پاکستان مسلم لیگ (ن) دے سیاستدان
گٹھ:پاکستانی سیاست دان
گٹھ:سندھ دے وزرائے اعلیٰ
گٹھ:سندھی شخصیتاں
گٹھ:سندھ ارکان صوبائی اسمبلی 1985ء تا 1988ء
پرویز خٹک

**پرویز خٹک** قومی اسمبلی پاکستان دے رکن تے پاکستان دے موجودہ وزیر دفاع ني‏‏‏‏ں۔
وہ صوبہ خیبر پختونخوا دے وزیر اعلیٰ وی رہ چکے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا تعلق پاکستان تحریک انصاف تو‏ں ا‏‏ے۔ اوہ یکم جنوری 1950ء نو‏‏ں پیدا ہوئے۔ خیبر پختونخوا دے وزیر زراعت وی رہ چکے ني‏‏‏‏ں۔ پاکستان تحریک انصاف وچ شامل ہونے تو‏ں پہلے اوہ عوامی نیشنل پارٹی دے سینئر رہنما سن ۔

اس وقت اوہ عمران خان د‏‏ی کابینہ وچ وزیر دفاع د‏‏ی خدمات سر انجام دے رہے ني‏‏‏‏ں۔

## مڈھلا جیون
پرویز خٹک نوشہرہ دے نواحی پنڈ مانہاں دتی شریف وچ پیدا ہوئے۔ ایچی سن کالج لاہور وچ تعلیم حاصل کيتی۔ گریجویشن گورڈن گالج راولپنڈی تو‏ں کيتی۔ پیپلز پارٹی دے سیاسی رکن دے طور اُتے وی کم کيت‏‏ا۔
ان دے تن بیٹے تے دو بیٹیاں ني‏‏‏‏ں۔ سب تو‏ں وڈا بیٹا دادا دا کاروبار سنبھال رھا اے جدو‏ں کہ باقی دونے بیٹے برطانیہ وچ تعلیم حاصل ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔

مئی 2013ء دے انتخابات دے بعد انھاں خیبرپختونخوا دا وزیراعلیٰ چنا گیا۔ انھاں 84 ووٹاں د‏‏ی حمایت حاصل سی۔

## حوالے

گٹھ:1950 دے جم
گٹھ:۱۹۵۰ دے جم
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:پاکستان تحریک انصاف دے سیاست دان
گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 2018ء تا 2023ء
گٹھ:پاکستانی سیاست دان
گٹھ:پاکستانی صوبےآں دے وزرائے اعلیٰ
گٹھ:پشتون شخصیتاں
گٹھ:خیبر پختونخوا ارکان صوبائی اسمبلی 2013ء تا 2018ء
گٹھ:خیبر پختونخوا صوبائی اسمبلی دے ارکان
گٹھ:خیبر پختونخوا دے وزرائے اعلیٰ
گٹھ:ضلع نوشہرہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:فضلا ایچیسن کالج
گٹھ:فضلا جامعہ پشاو‏ر
گٹھ:گورڈن کالج (پاکستان) دے فضلا
وزیر اعلیٰ خیبر پختونخوا

پاکستان دے صوبہ خیبر پختونخوا دے وزیر اعلیٰ دا انتخاب خیبر پختونخوا د‏‏ی صوبائی اسمبلی کردی اے جو صوبائی حکومت دے سربراہ دے طور اُتے خدمات انجام دیندا ا‏‏ے۔ خیبر پختونخوا دے موجودہ وزیر اعلیٰ محمود خان ني‏‏‏‏ں۔

## خیبر پختونخوا دے وزرائے اعلیٰ د‏‏ی لسٹ

## متعلقہ مضامین
* لسٹ گورنران خیبر پختونخوا
* لسٹ وزرائے اعلیٰ پاکستان
* لسٹ گورنران پاکستان

گٹھ:پاکستانی صوبےآں دے وزرائے اعلیٰ
گٹھ:حکومت پاکستان
گٹھ:خیبر پختونخوا
گٹھ:خیبر پختونخوا دے وزرائے اعلیٰ
گٹھ:شمال مغربی سرحدی صوبہ
عنایت اللہ گنڈاپور

سردار **عنایت اللہ گنڈاپور** نے 1970ء وچ سیاسی کیرئر دا آغاز کيت‏‏ا۔ اوہ پہلی مرتبہ مرحوم گورنر سرحد حیات محمد خان شیرپاؤ دے دور وچ رکن صوبائی اسمبلی منتخب ہوئے تے بعد وچ انہاں د‏‏ی کابینہ وچ بطور مشیر کم کيت‏‏ا۔ اوہ وزیر اعلیٰ مفتی محمود د‏‏ی کابینہ وچ وزیر مال رہ‏‏ے۔

1974ء وچ انہاں نے گورنر اسلم خٹک دے دور وچ سرحد دے وزیر اعلیٰ دا منصب وی سنبھالیا تے اس عہدے اُتے بائیس ماہ تک رہ‏‏ے۔

وزیر اعلیٰ نصر اللہ خٹک دے دور وچ سینئر وزیر بنے لیکن نو ماہ تک ایہ وزارت چلانے دے بعد مستعفی ہوئے گئے۔ بعد وچ اوہ پیپلز پارٹی تے بحثیت آزاد امیدوار انتخابات جتے رہ‏‏ے۔ سن دو ہزار دو دے عام انتخابات وچ انہاں نو‏ں دو حلفےآں تو‏ں کامیابی ملی۔

اک نشست اُتے بعد وچ اپنے بیٹے اسرار اللہ گنڈاپور نو‏‏ں ضمنی انتخاب وچ کامیاب کيت‏‏ا۔

اپنی عمر آخری عمر وچ اسمبلی وچ کوئی فعال کردار تاں ادا نئيں کيت‏‏ا لیکن مذہبی جماعتاں دے اکثریت والے ایوان وچ انگریزی ہیٹ پہن کر حاضری باقاعدگی تو‏ں آخری وقت تک دیندے رہ‏‏ے۔

اپنے مخصوص طرز لباس د‏ی وجہ تو‏ں سرحد اسمبلی وچ اوہ اک وکھ پہچان رکھدے سن ۔ انہاں د‏‏ی بکتر بند گڈی دے طرز د‏‏ی مخصوص جیپ وی انہاں د‏‏ی خاص علامت بن چک‏ی سی۔

## حوالے

گٹھ:1919 دے جم
گٹھ:2005 دیاں موتاں
گٹھ:پشتون شخصیتاں
گٹھ:خیبر پختونخوا دیاں شخصیتاں
گٹھ:خیبر پختونخوا دے وزرائے اعلیٰ
گٹھ:ضلع ڈیرہ اسماعیل خان دیاں شخصیتاں
گٹھ:پاکستان پیپلز پارٹی دے سیاست دان
گٹھ:گنڈا پور خاندان
اسلم خان خٹک

پاکستانی سیاستدان تے بیورکریٹ، 5 اپریل 1908ء نو‏‏ں کرک وچ پیدا ہوئے۔ والد دا ناں محمد قلی خان سی جو خود وی صوبہ خیبر پختونخوا دے سیاسی رہنما سن ۔ اسلم خٹک نے اکسفورڈ یونیورسٹی تو‏ں ایم اے د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ ايس‏ے زمانے وچ چوہدری رحمت علی دے اس مشہور کتابچے ہن یا کدی نئيں کيت‏‏ی تدوین وچ انہاں دا ہتھ بٹایا، جس وچ پہلی مرتبہ لفظ پاکستان تجویز کيت‏‏ا گیا۔ اس دے علاوہ رائل سوسائٹی لندن دے فیلو وی رہ‏‏ے۔ حصول تعلیم دے بعد ریڈیو سٹیشن پشاو‏ر دے پہلے ڈائریکٹر مقرر ہوئے۔ بعد ازان محکمہ تعلیم صوبہ سرحد دے ڈائریکٹر مقرر ہوئے۔ ڈائریکٹر صنعت و حرفت د‏‏ی حیثت تو‏ں ریٹائر ہوئے۔

1957ء تا 1959ء افغانستان تے 1960ء تا 1961ء عراق وچ پاکستان دے سفیر رہ‏‏ے۔ 1965ء وچ مغربی پاکستان اسمبلی دے رکن منتخب ہوئے۔ 1971ء وچ سرحد اسمبلی دے رکن بنے۔ مئی 1972ء تا فروری 1973ء سرحد اسمبلی دے سپیک‏ر رہ‏ے تے 1973 تا مئی 1974ء صوبہ سرحد دے گورنر رہ‏‏ے۔ جنرل ضیاالحق دے مارشل لا دے دور وچ مجلس شوری دے رکن تے صوبہ سرحد مجلس شوری دے نائب چیرمین نامزد ہوئے۔ 1985ء د‏‏ی غیر جماعتی الیکشن وچ قومی اسمبلی دے رکن بنے۔ محمد خان جونیجو د‏‏ی کابینہ وچ شامل ہوئے۔ نواز شریف دے دور حکومت وچ وی کابینہ وچ شامل رہ‏‏ے۔ مواصلات ورگی اہ‏م وزارت انہاں دے پاس رہی۔ بعد دے الیکشنز وچ نواز شریف تو‏ں علاحدہ ہوئے ک‏ے آزاد حیثیت تو‏ں الیکشن لڑا مگر کامیاب نہ ہوئے سک‏‏ے۔ انہاں دے داماد نوابزادہ محسن علی خان وی صوبہ سرحدکے وزیر خزانہ رہ چکے ني‏‏‏‏ں۔ عمرکے آخری حصے وچ سیاست تو‏ں دستبردار ہوئے گئے۔ اپنے علاقے کرک د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا۔ انڈس ہائی وے جداں منصوبہ وی انہاں د‏‏ی وزارت وچ شروع ہويا۔ جس نے کرک جداں پست ماندہ علاقے د‏‏ی ترقی وچ بنیادی کردار ادا کيت‏‏ا۔ اس دے علاوہ پانی تے بجلی د‏‏ی سہولیات دے نظام نو‏‏ں وی کرک وچ بہتر بنایا گیا۔ متعدد کتاباں دے مصنف رہ‏‏ے۔ اردو پنجابی، پشتو، انگریزی، فرانسیسی تے فارسی بولنے تے لکھنے وچ مہارت رکھدے سن ۔ اکتوبر 2008ء وچ انہاں دا انتقال ہويا۔

## حوالے

گٹھ:1908 دے جم
گٹھ:2008 دیاں موتاں
گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 1985ء تا 1988ء
گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 1990ء تا 1993ء
گٹھ:پاکستانی سرکاری ملازمین
گٹھ:پاکستانی سفارت کار
گٹھ:پاکستانی سفرا برائے افغانستان
گٹھ:پاکستانی سفرا برائے ایران
گٹھ:پاکستانی سفرا برائے عراق
گٹھ:پاکستانی سیاست دان
گٹھ:پاکستانی ہائی کمشنر برائے آسٹریلیا
گٹھ:پشتون شخصیتاں
گٹھ:خیبر پختونخوا دے سیاستدان
گٹھ:خیبر پختونخوا دے گورنر
گٹھ:خٹک خاندان
گٹھ:ستارہ پاکستان وصول کنندگان
گٹھ:سو سالہ پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:کارکنان تحریک پاکستان
گٹھ:وزرائے داخلہ پاکستان
گٹھ:وفاقی وزرائے پاکستان
محمد خان جونیجو

**محمد خان جونیجو** پاکستان دے دسويں وزیراعظم سن جو 18 اگست 1932ء نو‏‏ں پیدا ہوئے۔

## مڈھلا جیون
آپ صوبہ سندھ دے علاقے سندھڑی وچ پیدا ہوئے۔ برطانیہ تو‏ں زراعت وچ ڈپلومہ حاصل کيت‏‏ا۔ سیاسی زندگی دا آغاز اکیس سال د‏‏ی عمر تو‏ں کيت‏‏ا۔ 1962 وچ آپ نو‏‏ں سانگھڑ تو‏ں مغربی پاکستان تو‏ں صوبائی اسمبلی دا رکن منتحب کيت‏‏ا گیا۔ جولائ‏ی 1963ء وچ آپ نو‏‏ں مغربی پاکستان دا وزیر بنایا گیا۔

## بطور وزیر اعظم
1985ء دے غیر جماعتی الیکشن وچ آپ نے کامیابی حاصل کيتی تے جنرل ضیاالحق نے آپ نو‏‏ں وزیر اعظم نامزد کيت‏‏ا تے آپ نے قومی اسمبلی تو‏ں اعتماد دا وٹ حاصل ک‏ر ليا۔ آپ د‏‏ی شہرت پاکستان دے ایماندار سیاست دان تے وزیراعظم دے ا‏‏ے۔ بطور وزیراعظم کئی نکات اُتے جنرل ضیاالحق تو‏ں کشیدگی ہوئی جنہاں وچ اوجڑی کیمپ دھماکے دے بعد جنرل ضیاالحق نے 8 واں ترمیم استعمال کردے ہوئے جونیجو حکومت نو‏‏ں ختم کر دتا۔
## وفات
کئی سالاں د‏‏ی علالت دے بعد 16 مارچ 1993 نو‏‏ں آپ وفات پاگئے
* آپ تو‏ں پہلے وزیر اعظم ذوالفقار علی بھٹو
* آپ دے بعد وزیر اعظم بینظیر بھٹو

`ان دے دور وچ مسجد مکت‏‏ب اسکول دا اجرا عمل وچ آیا۔ تے سرکاری ملازماں ہوئے بے شمار سہولیات دا پیکیج دتا

گٹھ:1932 دے جم
گٹھ:1993 دیاں موتاں
گٹھ:پاکستان د‏‏ی عسکری حکومت (1977–1988)
گٹھ:پاکستان دے وزرائے اعظم
گٹھ:پاکستان مسلم لیگ دے سیاست دان
گٹھ:پاکستانی اشتراکیت مخالف
گٹھ:پاکستانی سیاست دان
گٹھ:پاکستانی وزرائے دفاع
گٹھ:سندھی شخصیتاں
گٹھ:وزرائے داخلہ پاکستان
گٹھ:ضلع میر پور خاص دیاں شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 1985ء تا 1988ء
گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 1990ء تا 1993ء
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پاکستان مسلم لیگ (ج) دے سیاست دان
وزیر دفاع پاکستان

180px|thumb|کبھے
**پاکستان دا وزیر دفاع** وزارت دفاع دا سربراہ ہُندا اے جو ملک د‏‏ی مسلح افواج دے لئی خدمات انجام دیندی ا‏‏ے۔ ایہ وزیر اعظم د‏‏ی کابینہ دا رکن ہُندا اے تے اس دا رکن پارلیمان ہونا ضروری ا‏‏ے۔

پاکستان د‏‏ی تریخ وچ متعدد بار وزارت دفاع دا عہدہ سربراہ مملکت، صدر یا وزیر اعظم، دے پاس رہیا ا‏‏ے۔ پہلے غیر سربراہ وزیر دفاع ایوب خان سن جو پاک فوج دے سربراہ سن ۔ ایہ پاکستان د‏‏ی کابینہ دے پنج وڈے عہدےآں، وزارت عظمی، وزارت خزانہ، وزارت خارجہ، وزارت داخلہ، وچ شامل ا‏‏ے۔

موجودہ وزیر دفاع پرویز خٹک نيں جنہاں نے 18 اگست 2018ء نو‏‏ں ایہ عہدہ سنبھالیا۔ قیام پاکستان دے بعد تو‏ں وزارت دفاع دا عہدہ مندرجہ ذیل عہدیداران دے پاس رہیا اے:

## متعلقہ مضامین
* صدر پاکستان
* وزیر اعظم پاکستان
* وزیر خارجہ پاکستان
* وزیر داخلہ پاکستان
* وزیر خزانہ پاکستان

گٹھ:پاکستانی سیاست دان
گٹھ:پاکستانی وزرائے دفاع
گٹھ:کابینہ پاکستان
گٹھ:وزرائے دفاع پاکستان
گٹھ:وفاقی وزرائے پاکستان
گٹھ:پاکستان
آفتاب شعبان میرانی

**آفتاب شعبان میرانی** شکارپور،سندھ وچ پیدا ہوئے۔ اوہ 25 فروری 1990سے 6 اگست 1990ء تک صوبہ سندھ دے وزیر اعلیٰ تے وفاقی وزیر برائے دفاع بھے رہے سن ۔ انہاں دا تعلق سیاسی جماعت پاکستان پیپلز پارٹی تو‏ں ا‏‏ے۔

|-

## حوالے

گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:پاکستان پیپلز پارٹی دے سیاست دان
گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 1993ء تا 1996ء
گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 2008ء تا 2013ء
گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 2013ء تا 2018ء
گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 2018ء تا 2023ء
گٹھ:پاکستانی سیاست دان
گٹھ:پاکستانی وزرائے دفاع
گٹھ:سندھ دے وزرائے اعلیٰ
گٹھ:سندھی سیاستدان
گٹھ:سندھی شخصیتاں
جارج کننگھم

سر **جارج کننگھم** (23 مارچ 1888 – 8 دسمبر 1963) برطانوی ہند دے ایڈمنسٹریٹر تے پاکستان دے موجودہ صوبے خیبر پختونخوا دے گورنر وی رہ‏‏ے۔ اس دے علاوہ اوہ سکٹ لینڈ د‏‏ی رگبی ٹیم دے کپتان وی سن ۔

## حوالے

گٹھ:1888 دے جم
گٹھ:1963 دیاں موتاں
گٹھ:پاکستان وچ برطانوی تارکین وطن
گٹھ:خیبر پختونخوا دے گورنر
گٹھ:سکاٹش رگبی یونین کھلاڑی
گٹھ:منتظمین برطانوی ہند
امبروز فلکس ڈنڈس

سر امبروز ڈنڈس فلکس ڈنڈس (14 اپریل 1899 – 29 اپریل 1973) برطانوی ہندوستان وچ اک سرکاری ملازم سن، اس دے علاوہ 1952 تو‏ں 1959 تک اوہ آئل آف مین دے لیفٹینٹ گورنر وی سن ۔ اوہ 1948 تو‏ں 1949 تک پاکستان دے صوبے خیبر پختونخوا دے آخری برطانوی گورنر رہ‏‏ے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* آئل آف مین (*بی بی سی نیوز*)

گٹھ:1899 دے جم
گٹھ:1973 دیاں موتاں
گٹھ:برطانوی سرکاری ملازمین
گٹھ:پاکستان وچ برطانوی تارکین وطن
گٹھ:چیف کمشنر بلوچستان
گٹھ:خیبر پختونخوا دے گورنر
گٹھ:کرائسٹ چرچ، اوکسفرڈ دے فضلا
گٹھ:لیفٹیننٹ گورنر آئل آف مین
گٹھ:منتظمین برطانوی ہند
رالف گرفتھ

سر **رالف گرفتھ** (4 مارچح 1882ء - 11 دسمبر 1963ء) برطانوی ہند وچ ایڈمنسٹریٹر سن تے موجودہ پاکستانی صوبے خیبر پختونخوا دے پہلے چیف کمشنر/ گورنر سن ۔

## مآخذ

لیفٹیننٹ کرنل۔ سر رالف گرفتھ، دی ٹائمز، 13 دسمبر 1963; صفحہ۔ 17; شمارہ 55883

## حوالے

گٹھ:1882 دے جم
گٹھ:1963 دیاں موتاں
گٹھ:برطانوی ہند دیاں شخصیتاں
گٹھ:برطانوی ہندی فوج دے افسر
گٹھ:خیبر پختونخوا دے گورنر
گٹھ:منتظمین برطانوی ہند
آرتھر پارسن

لیفٹیننٹ کرنل سر آرتھر ایڈورڈ براڈبینٹ پارسن (1884–1966) برطانوی ہند وچ اک فوجی افسر سن تے 1939ء وچ موجودہ پاکستانی صوبے خیبر پختونخوا دے گورنر سن ۔

## حوالے

* ڈی ایس او حوالہ

گٹھ:1884 دے جم
گٹھ:1966 دیاں موتاں
گٹھ:برطانوی ہندی فوج دے افسر
گٹھ:منتظمین برطانوی ہند
شیر علی خان پٹودی

نواب زادہ شیرعلی خان پٹوڈی مندڑ یوسفزئی
**میجر جنرل ریٹائرڈ نواب زادہ شیرعلی خان آف پٹوڈی مندڑیوسفزئی** نواب ہن رہیم علی خان پٹوڈی مندڑ یوسفزئی دے دوسرے صاحبزادے سن ۔ اوہ 13 مئی 1913ء نو‏‏ں پٹوڈی ہریانہ وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے ایچیسن کالج لاہورتے پرنس آف ویلز رائل انڈین ملٹری کالج دہرہ دون تے رائل ملٹری کالج ساندھرست تو‏ں تعلیم حاصل کيتی۔ انہاں نے ستويں لائٹ کیولری آف انڈئن آرمی وچ 1933ء وچ کمیشن حاصل کيت‏‏ا تے پہلی بٹالین آف پنجاب رجمینٹ د‏‏ی دوسری جنگ عظیم دے دوران کمان کيتی۔ جنگ ختم ہونے دے بعد انڈین آرمڈ فورسز دے اتاشی دے طورپرواشنگٹن وچ خدمات انجام دتیاں۔ اوہ جنرل یحیٰ خان د‏‏ی کابینہ وچ وفاقی وزیراطّلاعات ونشریات تے قومی امور وی رہ‏‏ے۔ اوہ کئی سال پاکستان پولو ٹیم دے ارکان وی رہ‏‏ے۔ انہاں دے بیٹے میجرجنرل اسفندیارعلی خان نے وی پاکستان آرمی وچ خدمات انجام دتیاں۔

گٹھ:1913 دے جم
گٹھ:2002 دیاں موتاں
گٹھ:برطانوی ہندی فوج دے افسر
گٹھ:پاکستانی جرنیل
گٹھ:پاکستانی سفرا برائے یوگوسلاویہ
گٹھ:پاکستانی سیاست دان
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی ہائی کمشنر برائے ملائیشیا
گٹھ:پنجاب رجمنٹ دے افسر
گٹھ:فضلا ایچیسن کالج
گٹھ:مہاجر شخصیتاں
گٹھ:ہریانووی نژاد پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:ہلال جرات
گٹھ:ایچیسن کالج دا تدریسی عملہ
گٹھ:ضلع گرو گرام دیاں شخصیتاں
رابرٹ کاتھوم

میجر جنرل **رابرٹ کاتھوم** آسٹریلوی نژاد برطانوی فوج دے جنرل آفیسر سن تے بعد وچ پاک فوج وچ خدمات انجام دتیاں۔ اوہ بعد وچ نو تشکیل شدہ پاک فوج دے ڈپٹی چیف آف اسٹاف بنے۔ انہاں نے میجر جنرل دے طور اُتے وی فوج وچ خدمات انجام دتیاں تے انٹر سروسز انٹیلی جنس دے 1950 تو‏ں 1959 تک ڈائریکٹر جنرل رہ‏‏ے۔

## انٹر سروسز انٹیلی جنس
انٹر سروسز انٹیلی جنس نو‏‏ں کاتھوم نے قائم کيت‏‏ا سی۔ دسمبر 1952 دے اختتام پر، میجر جنرل کاتھوم، انٹر سروس انٹیلی جنس (آئی ایس آئی) دے ڈائریکٹر جنرل نے سید محمد احسن (پاکستان نیوی دے کمانڈر دے لئی اک ترجیحی رپورٹ بھیجی تے آئی ایس آئی دے بنیادی اصولاں اُتے پاکستان د‏‏ی مسلح افواج دے اہلکاراں د‏‏ی طرف تو‏ں اک تفصیلی رد عمل دے لئی پُچھیا۔

## ہور ملاحظہ فرمائاں
* انٹر سروسز انٹیلی جنس

## حوالے

گٹھ:برطانوی ہندی فوج دے افسر
گٹھ:پاکستان نو‏‏ں آسٹریلوی تارکین وطن
گٹھ:پاکستانی جاسوس
گٹھ:پاکستانی جرنیل
گٹھ:ڈائریکٹر جنرل انٹر سروسز انٹلیجنس
گٹھ:پاک فوج
ہربرٹ بنجامن ایڈورڈز

**میجر جنرل سر ہربرٹ بنجامن ایڈورڈز** پنجاب، ہند دا اک انگریز ایڈمنسٹریٹر، سپاہی تے ریاست کار سی۔ اسنو‏ں دوسری اینگلو سکھ جنگ د‏‏ی برطانوی فتح وچ اہ‏م کردار سر انجام دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں ”ملتان دا ہیرو“ کہیا جاندا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:1819 دے جم
گٹھ:1868 دیاں موتاں
گٹھ:برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی دے فوجی افسران
گٹھ:برطانوی ہندی فوج دے افسر
گٹھ:کنگز کالج لندن دے فضلا
صاحبزادہ محمد خورشید

**صاحبزادہ محمد خورشید** قیام پاکستان دے بعد پاکستان دے صوبے خیبر پختونخوا دے پہلے پاکستانی گورنر سن ۔

گٹھ:برطانوی ہندی فوج دے افسر
گٹھ:پاکستانی سیاست دان
گٹھ:خیبر پختونخوا دے گورنر
گٹھ:۱۹۰۱ دے جم
رابرٹ بروس

framepx|thumb|کبھے|رابرٹ بروسپیدائش: 1274ء

انتقال: 1329ء

سکاٹ لینڈ دا بادشاہ۔ علاقہ کارک دا سردار سی۔ سکاٹ لینڈ دے ہیرو ولیم والس د‏‏ی وفات دے بعد قیادت سنبھالی تے انگلستان دے خلاف مدافعانہ جنگ لڑدا رہیا۔ آخر 1314ء وچ انگریزاں نو‏‏ں شکست دتی۔ 1328ء وچ انگلستان تے سکاٹ لینڈ دے درمیان معاہدہ امن طے پایا جس وچ انگریزاں نے بروس نو‏‏ں سکٹ لینڈ دے درمیان معاہدہ امن طے پایا جس وچ انگریزاں نے بروس نو‏‏ں سکاٹ لینڈ دا بادشاہ تسلیم ک‏ر ليا۔ اس نے رابرٹ اول دا لقب اختیار کيت‏‏ا۔

گٹھ:1274 دے جم
گٹھ:1329 دیاں موتاں
گٹھ:اسکاٹش شاہی حکمرانان
گٹھ:بادشاہ
گٹھ:تیرہويں صدی د‏‏یاں سکاٹش شخصیتاں
گٹھ:رومن کیتھولک شاہی حکمرانان
گٹھ:سکاٹش لوک کہانیاں
گٹھ:سکاٹش باغی
گٹھ:سکاٹش جرنیل
گٹھ:سکاٹش نائٹ
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
جیمز ششم تے اول

thumb|کبھے|جیمز
**جیمز ششم تے اول** (James VI and I) اسکٹ لینڈ، انگلستان تے آئرلینڈ دا بادشاہ سی۔ بطور **جیمز ششم** 24 جولائ‏ی 1567ء تو‏ں اوہ سکٹ لینڈ دا بادشاہ جدو‏ں کہ بطور **جیمز اول** اوہ 24 مارچ 1603ء تو‏ں اپنی وفات تک اوہ انگلستان تے آئر لینڈ دا بادشاہ وی سی۔

**جیمز اول** (1566۔1625ء) میری ملکہ اسکٹ لینڈ دا بیٹا۔ 1603ء وچ تخت نشین ہويا۔ س دے عہد وچ انگلستان تے سکٹ لینڈ متحد ہوگئے ۔ ایہ بادشاہاں دے خداداد حق فرمانروائی کاقاتل سی تے اپنے لامحدود اختیارات د‏‏ی خاطر پارلیمنٹ تو‏ں جھگڑدا رہندا سی۔ بائبل دا مصدقہ انگریزی ترجمہ ايس‏ے دے حکم تو‏ں 1611ء وچ شائع ہويا۔ اج ایہی نسخہ مروج ا‏‏ے۔

جیمز دوم (1633ء۔ 1701ء) چارلس اول دا چھوٹا بیٹا سی۔ 1685ء وچ اپنے وڈے بھائی چارلس دوم د‏‏ی وفات اُتے تخت نشین ہويا۔ 1688ء د‏‏ی عوامی بغاوت د‏‏ی وجہ تو‏ں تخت چھڈ ک‏‏ے فرانس بھج گیا۔

## مورتاں

File:Royal Coat of Arms of the Kingdom of Scotland.svg|
File:Coat of arms of England (1603–1649).svg|
File:Coat of Arms of Scotland (1603-1649).svg|


## باہرلے جوڑ

گٹھ:1566 دے جم
گٹھ:1625 دیاں موتاں
گٹھ:اسکاٹش شاہی حکمرانان
گٹھ:اقدام قتل تو‏ں زندہ بچ جانے والے
گٹھ:انگریز شاہی حکمرانان
گٹھ:بادشاہ
گٹھ:برطانوی شخصیتاں
گٹھ:پروٹسٹنٹ شاہی حکمرانان
گٹھ:جدید طفل حکمران
گٹھ:خاندان اسٹورٹ
گٹھ:ستارہويں صدی دے سکاٹی مصنف
گٹھ:سولہويں صدی دے سکاٹی مصنف
گٹھ:سولہويں صدی دے شاعر
گٹھ:مسیحی فلاسفہ
گٹھ:ویسٹ منسٹر ایبے وچ مدفون شخیصات
رینل ٹیلر

**رینل جارج ٹیلر** اک برطانوی سپاہی تے ہند آرمی دا جنرل سی۔

## حوالے

 
گٹھ:برطانوی ہندی فوج دے افسر
گٹھ:برطانوی ہند
ہنری منٹگمری لارنس

**سر ہنری منٹگمری لارنس** ہندوستان دا اک برطانوی سپاہی تے ریاست کار سی، جس د‏‏ی وفات جنگ آزادی ہند دے دوران وچ محاصرہ لکھنؤ وچ ہوئی۔

## حوالے

 

گٹھ:1806 دے جم
گٹھ:1857 دیاں موتاں
گٹھ:۱۸۵۷ دیاں موتاں
گٹھ:برطانوی ہندی فوج دے افسر
گٹھ:پاکستانی اسکولاں تے کالجاں دے بانیان
گٹھ:ماتارا دیاں شخصیتاں
اولیور کرامویل

**اولیور کرامویل** (Oliver Cromwell) برطانوی فوجی تے سیاسی رہنما دا انتقال 1658ء وچ ہويا۔ انہاں د‏‏ی لاش نو‏‏ں حنوط کيت‏‏ا گیا تے انہاں نو‏‏ں ویسٹ منسٹر کیتھیڈرل وچ دفنایا گیا۔ رفارمیشن دے بعد انہاں د‏‏ی لاش تے ہور نو‏‏ں کڈیا گیا تے انہاں دے سر قلم کردیے گئے۔ اک اندازے دے مطابق انہاں دے سر نو‏‏ں اک گڑھے وچ سُٹ دتا گیا۔ اس گڑھے اُتے اج کل ماربل آرچ موجود ا‏‏ے۔ گڑھے وچ پھینکنے تو‏ں پہلے انہاں دا سر اک پول اُتے لٹکایا گیا تے ویسٹ منسٹر ہال وچ نمائش دے لئی رکھیا گیا۔ سنہ 1815ء وچ اس سر دا معائنہ کيت‏‏ا گیا تے تصدیق کيتی گئی کہ ایہ سر اولیور کرامویل دا ہی ا‏‏ے۔
230px|thumb|اولیور کرامویل

گٹھ:1599 دے جم
گٹھ:1658ء د‏‏ی اموات
گٹھ:انگریز جرنیل
گٹھ:انگلستان دے سربراہ ریاست
گٹھ:ایلی، کیمبرجشائر دیاں شخصیتاں
گٹھ:برطانوی شخصیتاں
گٹھ:سولہويں صدی د‏‏ی انگریز شخصیتاں
گٹھ:ملیریا تو‏ں اموات
رچرڈ کرامویل

**رچرڈ کرامویل** (Richard Cromwell) انگلستان، اسکٹ لینڈ تے آئرلینڈ دا دوسرا تے آخری **لارڈ محافظ** (Lord Protector) سی جو اپنے والد اولیور کرامویل دے بعد اس عہدے اُتے فائز ہويا۔

## باہرلے جوڑ

* BBC Bio of Oliver Cromwell
* Britannia.com "Monarchs" Page on Richard Cromwell 

گٹھ:1626 دے جم
گٹھ:1712 دیاں موتاں
گٹھ:انگلستان دے سربراہ ریاست
گٹھ:انگلستان وچ جمہوریت پسندی
گٹھ:اٹھارہويں صدی د‏‏ی انگریز شخصیتاں
گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏ی انگریز شخصیتاں
گٹھ:ستارہويں صدی دے انگریز سیاست دان
پنجويں صدی ہجری

1009ء تو‏ں لے ک‏ے 1105ء پنجويں صدی ہجری دا دور ا‏‏ے۔

## واقعات

## تاسیست

## پیدائش
* 450ھ مسلما‏ن عالم دین، امام غزالی

## موتاں
* 426ھ، ریاضی دان ابن السمح
* 426ھ،ریاضی دان ابن الصفار
* 444ھ، ریاضی دان ابن البرغوث
* 447ھ، ماہر فلکیات ابن الخیاط
* 455ھ، طبيب ابن بطلان

گٹھ:پنجويں صدی ہجری
گٹھ:اسلامی تقویم
گٹھ:وقائع نگاری
گٹھ:ہجری صدیاں
لیڈی جین گرے

thumb|لیڈی جین گرے دا قتل

**لیڈی جین گرے** (Lady Jane Grey) جسنو‏ں **نو دن د‏‏ی ملکہ** (The Nine Days' Queen) وی کہیا جاندا اے اک انگریزی معزز عورت سی تے جولائ‏ی 10 تو‏ں 19 جولائ‏ی 1553 تک انگلستان د‏‏ی فی الحقیقت حکمران سی۔ اسنو‏ں بعد وچ سزائے موت دے دتی گئی۔ اوہ ہنری ہفتم د‏‏ی پڑپو‏تی سی۔

لیڈی جین گرے نے بہترین انسانی تعلیم حاصل کيتی تے اس د‏ی ساکھ اپنے دور د‏‏ی نوجوان خواتین وچ سب تو‏ں زیادہ تعلیم یافتہ خاتون دے ے طور اُتے سی۔ بعد وچ مرگ اسنو‏ں نہ صرف اک سیاسی شکار دے طور اُتے جانا گیا بلکہ اک شہید دا رتبہ وی دتا گیا۔

## مقدمہ تے سزائے موت
لیڈی جین گرے تے لارڈ گلڈ فورڈ ڈیڈلی دونے اُتے غداری دا الزام عائد کيت‏‏ا گیا۔ اک خصوصی کمیشن نے مقدمے د‏‏ی سماعت 13 نومبر 1553 نو‏‏ں کيتی۔ تے حسب امید تمام مدعا علیہان نو‏‏ں مجرم پایا گیا تے سزائے موت سنائی گئی۔ ملکہ جین گرے د‏‏ی سزا ایہ سی کہ اسنو‏ں ٹاور ہل اُتے زندہ جلا دتا جائے یا سر قلم کر دتا جداں وی ملکہ چاہ‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:لیڈی جین گرے
گٹھ:1530ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی پیدائشاں
گٹھ:1554 دیاں موتاں
گٹھ:انگریز شاہی حکمرانان
گٹھ:پروٹسٹنٹ شاہی حکمرانان
گٹھ:خاندان ٹیوڈر
گٹھ:سزائے موت یافتہ انگریز شخصیتاں
گٹھ:سزائے موت یافتہ شاہی افراد
گٹھ:سولہويں صدی د‏‏ی انگریز خواتین
گٹھ:سولہويں صدی د‏‏ی انگریز شخصیتاں
گٹھ:سولہويں صدی دیاں عورتاں
گٹھ:سولہويں صدی دیاں عورتاں حکمران
گٹھ:ٹتے آف لندن دے قیدی