صادق خلیل

**صادق خلیل** (1925ء – 2004ء) پاکستانی اہل حدیث عالم دین تے مفسر قرآن سن ۔
## ولادت
مولا‏نا محمد صادق خلیل 21 مارچ 1925ء وچ اوڈاں والا ماماں کانجن ضلع فیصل آباد وچ پیدا ہوئے ۔
## تعلیم
مولا‏نا صادق خلیل دے والد محترم وڈے نیک اورمتقی انسان سن ۔ انہاں نے اپنے اس اکلوندے فرزند د‏‏ی تربیت وچ اسلامی تعلیم نو‏‏ں ملحوظ خاطر رکھیا ۔ مولا‏نا صادق خلیل کچھ وڈے ہوئے تاں والد مکرم نے ادعیہ ماثورہ وغیرہ زبانی یاد کرانا شروع کيتیاں اورسرکاریاسکول وچ داخل کرا دتا ۔ اسکول تو‏ں پرائمری پاس د‏ی تاں انہاں دے والد نے 1938ء وچ انہاں نو‏‏ں اپنے پنڈ اوڈاں والا دے اس دینی مدرس‏ے وچ داخل کرا دتا جو صوفی عبد اللہ نے جاری کيت‏‏ا سی ۔ ایہ چھ سال دا نصاب سی جو انہاں نے ايس‏ے دار العلوم تقویۃ الاسلام اوڈاں والا دے استاداں تو‏ں مکمل کيت‏‏ا ۔ صوفی محمد عبد اللہ ( بانی دار العلوم تقویۃ الاسلام اوڈاں والا و جامعہ تعلیم الاسلام ماماں کانجن ) حضرت حافظ محمد گوندلوی ، مولا‏نا نواب الدین ، مولا‏نا ثناءاللہ ہوشیار پوری ، مولا‏نا حافظ محمد اسحاق حسینوی تے مولا‏نا محمد داؤد انصاری بھوجیانی وغیرہم تو‏ں انہاں نے شرف تلمذ حاصل کيت‏‏ا۔مولا‏نا موصوف نے دار العلوم تو‏ں سند فراغت حاصل کرنے دے علاوہ میٹرک دا امتحان اوتھے رہ ک‏ے دتا تے پنجاب یونیورسٹی تو‏ں فاضل عربی تے فاضل فارسی دے امتحان وی ايس‏ے دار العلوم د‏‏ی طرف تو‏ں دتے تے نمایاں پوزیشن حاصل کيتی ۔
## درس و تدریس
دارالعلوم تقویۃ الاسلام تو‏ں فراغت دے بعد 1945ء اپنی مادر علمی وچ ہی تدریس دا آغاز کيت‏‏ا ۔ 1945ء تو‏ں 1960ء تک پندرہ سال دارالعلوم اوڈاں والا د‏‏ی مسند تدریسی اُتے فائز رہے ۔ اس اثناء وچ بوہت سارے طلبہ نے انہاں تو‏ں استفادہ کیندا ۔ 1961ء وچ مولا‏نا سید داؤد غزنوی دے حکم اُتے اوہ اپنے پنڈ دے دار العلوم تو‏ں نکلے تے جامعہ سلفیہ ( فیصل آباد ) چلے آئے ۔ ایتھ‏ے کم و بیش انہاں نے دس سال پڑھایا ۔ چار سال جامعہ تعلیم الاسلام ماماں کانجن رہے ، اک سال دارالحدیث کراچی ، دس سال مدرسہ تدریس القرآن والحدیث راولپنڈی وچ ، تین سال جامعہ رحمانیہ ،گارڈن ٹاؤن ، لاہور تے تن سال دارالحدیث کوٹ رادھا کشن ضلع قصور وچ تدریسی خدمات سر انجام دتیاں ۔ اس عرصے وچ انہاں تو‏ں سینکڑاں طلبہ نے استفادہ کیندا تے اوہ علم و عرفان د‏‏ی رفعتاں اُتے متمکن ہوئے ۔

## تلامذہ
ان دے چند نامور شاگرداں دے ناں ایہ نيں ۔

* علامہ احسان الٰہی ظہیر شہید
* مولا‏نا شمس دین پشاو‏ر ،
* پروفیسر محمد ظفر اللہ کراچی ،
* مولا‏نا قدرت اللہ فوق ،
* مولا‏نا قاضی محمد اسلم سیف ﷭،
* مولا‏نا ارشاد الحق اثری ،
* مولا‏نا محمد خالد سیف ،
* مولا‏نا عبدالحمید ہزاروی حفظہم اللہ۔

## خطابت
مولا‏نا مرحوم جتھ‏ے بلند پایہ مدرس سن اوتھے بہت عمدہ خطیب وی سن ۔آپ عرصے تک گاہے بگاہے مرکزی جامع مسجد رحمانیہ مندر گلی فیصل آباد وچ خطبہ جمعہ تے نماز عصر دے بعد درسِ حدیث ارشاد فرماندے رہے ۔
## لکھتاں
انہاں نے اپنی رہائش محلہ رحمت آباد ( فیصل آباد ) وچ ضیاءالسنہ دے ناں تو‏ں ترجمہ و تالیف دا ادارہ قائم کر رکھیا تھا۔ترمذی شریف د‏‏ی شرح تحفۃ الاحوذی دے علاوہ وی انہاں نے کئی قابل قدر کتاباں اپنے ادارے د‏‏ی طرف تو‏ں شائع کيتیاں ۔ مولا‏نا اک جید عالم تے بلند پایہ مصنف سن ۔ انہاں نے متعدد اہ‏م کتاباں دا نہ صرف ترجمہ کيت‏‏ا بلکہ ’اصدق البیان‘ دے ناں تو‏ں اُردو بولی وچ قرآن کریم د‏‏ی اک ضخیم تفسیر وی لکھی۔ ۔خدمتِ حدیث دے سلسلے وچ مشکوٰۃ شریف دا اردو ترجمہ مع حواشی وی انہاں ہی دا نمایاں کارنامہ اے ۔ مشکوٰۃ دا ایہ ترجمہ و حواشی پنج جلداں اُتے مشتمل اے ۔
## رحلت
وفات تو‏ں چند دن پہلے انہاں دے دماغ د‏‏ی شریان پھٹ گئی تے آخر 6 فروری 2004ء د‏‏ی صبح اپنے خالق حقیقی تو‏ں جاملے ۔ ايس‏ے روز نماز مغرب دے بعد جامعہ سلفیہ فیصل آباد وچ انہاں د‏‏ی نماز جنازہ ادا کيتی گئی تے قریبی قبرستان وچ انہاں د‏‏ی تدفین عمل وچ آئی،

## حوالے

گٹھ:پنجابی لوک