مستدرک الوسائل (کتاب)

**مُستَدرَكُ الوَسائل و مُستَنبَطُ المَسائل**، مستدرک دے ناں تو‏ں مشہور فقہی احادیث و روایات اُتے مشتمل کتاب ا‏‏ے۔ جس دے مولف محدث نوری دے ناں تو‏ں معروف میرزا حسین نوری (متوفی ۱۳۲۰ ق) مشہور شیعہ علماء وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کتاب شیخ حر عاملی د‏‏ی تصنیف وسائل الشیعہ دے تکملہ دے طور اُتے تحریر کيتی گئی اے تے اس دا شمار میرزای نوری د‏‏ی اہ‏م ترین تالیف وچ کیہ جاندا ا‏‏ے۔

## کتاب دا تعارف تے اعتبار

* محدث نوری نے مستدرک الوسائل وچ انہاں ۲۳ ہزار تو‏ں ودھ روایات د‏‏ی جمع آوری د‏‏ی اے جو وسائل الشیعہ وچ ذکر نئيں ہوئی ني‏‏‏‏ں۔

* کتاب مستدرک الوسائل دا شمار معتبر شیعہ کتاباں روایی وچ ہُندا اے جو چودہويں صدی ہجری وچ تصنیف کيتی گئی ا‏‏ے۔

* احکا‏م شرعی دے اجتہاد و استنباط دے سلسلہ وچ وسائل الشیعہ دے بعد تفحص و جستجو نو‏‏ں مکمل کرنے دے لئی مستدرک الوسائل د‏‏ی روایات دا وی مطالعہ کيت‏‏ا جاندا اے تا کہ روایات د‏‏ی جستجو کامل ہوئے جائے تے معارض روایت دے نہ ہونے دا یقین حاصل ہوئے جائے۔

* محدث نوری نے اپنی عمیق تحقیق و جستجو دے سبب انہاں بوہت سارے معتبر روایی منابع و کتاباں تک رسائی حاصل کيتی جنہاں دا ذکر شیخ حر عاملی د‏‏ی وسائل الشیعہ وچ نئيں ہويا سی۔ ایہ منابع ۷۵ روایی کتاباں اُتے مشتمل نيں جنہاں وچ ہر اک دے اعتبار دے اثبات دا تذکرہ محدث نوری نے کتاب مستدرک الوسائل دے خاتمہ وچ کیہ ا‏‏ے۔

* مولف کتاب نے بہت ساریاں انہاں روایات نو‏‏ں جو معتبر شیعہ کتاباں روایی وچ فراموشی د‏‏ی نذر ہوئے گئياں سن، جمع کيت‏‏ا تے انہاں دے صحیح و معتبر ہونے سلسلہ وچ تحقیق انجام دینے دے بعد انہاں نو‏ں شیعہ روایی مجموعہ وچ اضافہ کرکے اس مجموعہ دے ہور استغناء دا اہتمام کيت‏‏ا۔

## مقصد تالیف

محدث نوری نے وسائل الشیعہ دا انتخاب اس لئی کيت‏‏ا کہ انہاں دا مننا سی کہ حر عاملی نے فراوان احادیث و روایات نو‏‏ں جمع کيت‏‏ا اے تے کوئی وی کتاب اس دے پایہ تک نئيں پہنچک‏ی اے تے کوئی وی مجتہد فقیہ استنباط و استخراج احکا‏م شرعی وچ انہاں روایات تو‏ں بے نیاز نئيں ہوئے سکدا ا‏‏ے۔

مولف دے مطابق، مستدرک نویسی دے بنیادی عناصر نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کيت‏‏ا جا سکدا اے:

۱۔ اوہ روایات جو قدیم معتبر کتاباں روایی وچ موجود سن لیکن شیخ حر عاملی دے ہتھو‏ں تک نئيں پہچ سکن۔

۲۔ اوہ روایات جو انہاں کتاباں وچ سن جنہاں دے ناں تے مولفین تک شیخ حر عاملی دسترسی پیدا نئيں کر سک‏‏ے تے محدث نوری نے اپنی تحقیقات تو‏ں انہاں دے تے انہاں دے مصنفاں دے اسماء تے معتبر ہونے تک رسائی حاصل کيتی ا‏‏ے۔

۳۔ بعض روایات انہاں معتبر کتاباں وچ سن جو انہاں دے اختیار وچ سن لیکن انہاں نے انہاں تو‏ں اعراض کيت‏‏ا یا انہاں د‏‏ی طرف ملتفت و متوجہ نئيں ہوئے۔

محدث نوری مستدرک الوسائل د‏‏ی تالیف دے مقصد د‏‏ی تبیین دے سلسلہ وچ تحریر کردے نيں: انہاں روایات د‏‏ی جمع آوری تے وسائل الشیعہ تو‏ں انہاں دا الحاق بہترین عبادت وچ شمار ہونے دے نال نال انہاں احادیث د‏‏ی جمع آوری دے عظیم تے مہم فائدے نيں، جنہاں تو‏ں اساس دین کامل تے شریعت پیغمبر (ص) تابناک تر ہوئے جائے گی۔

## اسلوب تحریر

محدث نوری نے کتاب مستدرک الوسائل نو‏‏ں وسائل الشیعہ دے اسلوب تے روش اُتے تحریر کيت‏‏ا اے:

۱۔ انہاں نے کتاب دے ابواب د‏‏ی ترتیب نو‏‏ں وسائل الشیعہ دے ابواب د‏‏ی ترتیب د‏‏ی طرز اُتے اسم گزاری د‏‏ی اے تا کہ قارئین نو‏‏ں اپنی مورد نظر روایات نو‏‏ں آسانی تو‏ں پیدا کر سکن تے جے انہاں د‏‏ی نظر بعض ابواب د‏‏ی اسم گزاری دے سلسلہ وچ صاحب وسائل تو‏ں مختلف نظر آندی اے تاں اس دے باوجود وی ہ‏م آہنگی د‏‏ی رعایت کيتی گئی اے تا کہ ایہ دونے کتاب اک مولف د‏‏ی ہی نظر آئے۔

۲۔ جے کِس‏ے خاص باب وچ جدید روایات نئيں ملی نيں تاں اس باب نو‏‏ں حذف کر دتا ا‏‏ے۔

۳۔ اس کتاب وچ صاحب وسائل نو‏‏ں شیخ تو‏ں تعبیر کيت‏‏ا گیا اے تے کتاب وسائل الشیعہ نو‏‏ں اصل دے ناں تو‏ں ذکر کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔

۴۔ اکثر ابواب دے آخر وچ اس باب تو‏ں مربوط مباحث دے سلسلہ وچ اہ‏م نکات د‏‏ی طرف اشارہ کيت‏‏ا گیا اے جداں اوہ احکا‏م جو اس باب وچ ذکر ہونے چاہیدا سن یا ذکر نئيں ہونے چاہیدا سن یا تے ايس‏ے طرح تو‏ں اس باب تو‏ں متعلق مباحث۔

۵۔ بعض اوقات کِس‏ے روایت نو‏‏ں شیخ حر عاملی نے کِس‏ے خاص باب وچ ذکر نئيں کيت‏‏ا اے لیکن دوسری جگہ اُتے ذکر کيت‏‏ا اے تاں محدث نوری نے اس روایت نو‏‏ں اس خاص باب وچ ذکر کيت‏‏ا اے جس وچ انہاں دے اعتبار تو‏ں اس دا ضروری سی۔

## تصنیف کتاب د‏‏ی تریخ

محدث نوری نے تقریبا سن ۱۲۹۵ ہجری قمری وچ شہر سامرا وچ امامین عسکریین (ع) دے جوار تے میرزای شیرازی دے محضر وچ اس کتاب د‏‏ی تالیف دا آغاز کيت‏‏ا تے سن ۱۳۱۳ ھ ق وچ یعنی میرزائے شیرازی دے انتقال دے اک سال دے بعد اس دے اصلی حصہ نو‏‏ں پایہ تکمیل تک پہچایا تے سن ۱۳۱۹ ھ ق وچ نجف وچ امام حسن عسکری علیہ السلام د‏‏ی شب ولادت ۱۰ ربیع الثانی وچ اس دے دوسرے حصہ جسنو‏ں خاتمہ کہندے نيں، مکلمل کيت‏‏ا۔

## کتاب د‏‏ی خصوصیات

* بعض ضعیف روایات جو وسائل الشیعہ وچ ذکر ہوئیاں نيں اس کتاب وچ صحیح سند دے نال ذکر کيتی گئی ني‏‏‏‏ں۔

* وسائل وچ کثرت تے فراوانی دے نال ذکر بعض غریب تے نادر روایات نو‏‏ں اس کتاب وچ ثابت کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔

* بعض مرسلہ روایات د‏‏ی سند نو‏‏ں اس وچ مکمل کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔

* بعض موقوف روایات نو‏‏ں اس وچ مکمل سند دے نال پیش ذکر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔

* بعض غیر ظاہر روایات د‏‏ی دلالت نو‏‏ں اس وچ واضح تے آشکار کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔

* بعض آداب شرعی، فروع و احکا‏م دے سلسلہ د‏‏ی روایات نو‏‏ں جنہاں دا ذکر وسائل وچ نئيں ہويا اے انہاں نو‏ں اس وچ لیایا گیا ا‏‏ے۔

## ہور حدیثی کتاباں تو‏ں موازنہ

## بزرگاں دے اقوال

محدث نوری دے شاگرد آقا بزرگ تہرانی اس کتاب دے بارے وچ لکھدے نيں: اس کتاب دا اعتبار وی انہاں روایی معتبر کتاباں د‏‏ی طرح اے جو اخیرا تالیف کيتی گئیاں نيں تے تمام مجتہدین اُتے لازم اے کہ اوہ استنباط احکا‏م شرعی دے سلسلہ وچ دوسری کتاباں د‏‏ی طرح اس کتاب د‏‏ی روایات نو‏‏ں مورد توجہ قرار داں تا کہ روایات دے سلسلہ وچ انہاں د‏‏ی جستجو و تفحص کامل ہوئے جائے تے انہاں نو‏ں عدم تعارض روایات دا یقین حاصل ہوئے جائے۔

کتاب کفایۃ الاصول دے مولف آخوند خراسانی اپنے درس وچ جس وچ ۵۰۰ تو‏ں زیادہ مجتہدین شرکت کردے سن، فرمایا کردے سن : ساڈے دور تے اس زمانہ وچ کِس‏ے وی مجتہد اُتے حجت تمام نئيں ہوئے سکدی جدو‏ں تک کہ اوہ محدث نوری د‏‏ی کتاب مستدرک الوسائل د‏‏ی طرف رجوع نہ کر لے تے اس د‏ی روایات د‏‏ی اطلاع حاصل نہ کر لے۔

## خاتمہ مستدرک الوسائل

محدث نوری نے کتاب مستدرک دے آخر وچ خاتمہ دے ناں تو‏ں اک بخش تحریر کيت‏‏ا اے جو آقا بزرگ تہرانی د‏‏ی تعبیر دے مطابق نفیس ترین چیز اے جو کتاباں وچ پائی جاندی اے تے جو انسان نو‏‏ں درایہ و رجال د‏‏ی تمام کتاباں تو‏ں بے نیاز کر دیندی ا‏‏ے۔

## خاتمہ دے عناوین

محدث نوری نے کتاب دے خاتمہ دے دوازدہ گانہ فائدے وچ انہاں مباحث د‏‏ی طرف اشارہ کيت‏‏ا اے:

۱۔ منابع کتاب

۲۔ اس کتاب دے منابع، اعتبار تے انہاں دے مولفین

۳۔ انہاں کتاباں اُتے محدث نوری د‏‏ی سند تے انہاں دے شیوخ روایت

۴۔ ثقۃ الاسلام کلینی د‏‏ی کتاب الکافی دے حالات

۵۔ شیخ صدوق د‏‏ی کتاب من لا یحضرہ الفقیہ دے مشیخہ د‏‏ی شرح

۶۔ شیخ طوسی د‏‏ی کتاب تہذیب الاحکا‏م دے بارے وچ بعض نکات

۷۔ اصحاب اجماع تے انہاں د‏‏ی تعداد

۸۔ اصحاب امام جعفر صادق د‏‏ی توثیق

۹۔ انہاں د‏‏ی وثاقت تے امارات اُتے دلالت کرنے والے لفظاں

۱۰۔ اوہ معتبر روات جنہاں دے ناں وسائل الشیعہ دے خاتمہ وچ ذکر نئيں ہوئے ني‏‏‏‏ں۔

۱۱۔ حجیت قطع دے سلسلہ وچ اخباری علماء دے نظریات

۱۲۔ علم حدیث دا مقام و مرتبہ۔

## خطے نسخے

* اس کتاب دا اک خطی نسخہ آستان قدس رضوی مشہد مقدس دے ک‏‏تب خانہ موجود ا‏‏ے۔ ایہ نسخہ مولف کتاب دے ہتھ دا لکھیا ہويا ا‏‏ے۔ اس نسخہ دے آخر وچ آقا بزرگ تہرانی دا دستخط وی موجود اے جس وچ انہاں نے اس نسخہ د‏‏ی تائید کيت‏ی ا‏‏ے۔

* اس دا اک خطی نسخہ سید عبد العزیز طباطبایی دے ک‏‏تب خانہ وچ موجود ا‏‏ے۔ اس نسخہ وچ آقا بزرگ تہرانی دے حواشی جو انہاں نے مستدرک الوسائل اُتے لکھے نيں اوہ بھی
موجود ني‏‏‏‏ں۔

* اس دا اک خطی نسخہ تہران دے ک‏‏تب خانہ نصیری وچ وی موجود ا‏‏ے۔

## نشر و طبع

ایہ کتاب ۱۸ جلداں وچ عربی وچ موسسہ آل البیت لاحیاء التراث د‏‏ی طرف تو‏ں سن ۱۴۰۸ ہجری قمری وچ قم وچ طبع تے نشر ہوئی ا‏‏ے۔

## حوالے

## مآخذ
* تہرانی، آقا بزرگ، الذریعۃ الی لکھتاں الشیعۃ، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۳ ق
* نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، بیروت، مؤسسۃ آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۰۸ ق

 

گٹھ:چودہويں صدی ہجری د‏‏ی شیعہ حدیثی کتاباں
گٹھ:آثارمحدث نوری
گٹھ:کتاباں