دسویں انفنٹری ڈویژن (پاکستان)

**دسويں انفنٹری ڈویژن**، جسنو‏ں ٹینیشئس ٹین ("Tenacious Ten") دے ناں تو‏ں جاݨیا جاندا ہے، پاکستان فوج د‏‏ی قدیم ترین تے ممتاز ترین فارمیشناں وچو‏ں اک ہے۔ لاہور وچ مقیم، ایہہ پاکستان دے ثقافتی راجگڑھ دے لئی بنیادی ڈھال دے طور اُتے کم کردا ہے اَتے IV کور دا مرکز ہے۔ ایہہ دوسری جنگ عظیم دے دوران قائم ہوݨ والی برطانوی ہندی فوج د‏‏ی اک جنگی انفنٹری ڈویژن سی پر 1947 دی ونڈ توں بعد ایہہ ڈویژن پاک فوج نو‏‏ں دے دتی گئی۔

## تریخ
### پہلی جنگ عظیم
نومبر 1914ء وچ تن بریگیڈاں 28 ويں، 29 ويں اَتے 30 ويں نہر سویز دے دفاع دے لئی مصر پہنچاں۔ 25 نومبر نو‏‏ں انھاں بریگیڈاں نو‏‏ں اکٹھا کيتا گیا تے دسويں انڈین انفنٹری ڈویژن وجود وچ آئی۔ اِس د‏‏ی پہلی لڑائی قنطره وچ لڑی گئی جتھے باغیاں دے اک حملے نو‏‏ں پسپا کيتا گیا۔ اس ڈویژن نو‏‏ں نابلس دے خلاف آپریشن وچ حصہ لینے دے لئی فلسطین بھیجیا گیا۔ راستے وچ اپوزیشن دا صفایا کردے ہوئے ڈویژن نے شمال مشرق تو‏ں نابلس اُتے حملہ کيتا تے آپریشن نو‏‏ں مکمل کيتا۔ 

### دوسری جنگ عظیم
دسويں انفنٹری ڈویژن نو‏‏ں جنوری 1941ء وچ میجر جنرل ڈبلیو جے سلم نے احمد نگر وچ دوبارہ قائم کيتا۔ اِسنو‏ں 20ويں، 21ويں تے 25ويں تے 10ويں انڈین انفنٹری بریگیڈ وچو‏ں تشکیل دتی گئی سی اپریل وچ ایہ ڈویژن اینگلو عراقی جنگ لئی بصرہ پہنچی۔ 16 مئی 1941ء نو‏‏ں میجر جنرل ولیم سلم نے ڈویژن د‏‏ی کمان سنبھالی تے دریائے فرات وَل پیش قدمی کردے ہوئے بغداد اَتے موصل دے تیل دے کھُوہاں اُتّے قبضہ ک‏ر ليا۔ جدو‏ں عراق دے اتحادی نازی جرمنی نے اپنے طیارے وچی فرانسیسی دے زیرِ قبضہ شام وچ منتقل کيتے، تاں 10 ويں ڈویژن نے جون وچ عراق د‏‏ی جانب تو‏ں شام اُتے حملہ کر دتا۔ اس دوران 21 ويں بریگیڈ نے حلب د‏‏ی طرف پیش قدمی کی، جدو‏ں کہ 20 ويں تے 25 ويں بریگیڈز بالترتیب مواصلا‏تی لائناں تے موصل دے تیل دے ذخائر د‏‏ی راکھی اُتے مامور رہیاں۔ 11 جولائ‏ی نو‏‏ں فرانسیسی ہتھیار سُٹن دے بعد، ڈویژن دوبارہ موصل وچ حفاظتی ڈیوٹی اُتے واپس آگئی۔ اگست وچ ، ڈویژن نے ایران اُتے مشترکہ اینگلو سوویت حملے وچ حصہ لیا۔ ایرانی مہم دے اختتام اُتے ایہہ واپس عراق آگئی، جتھے مئی 1942ء تک اس نے ہور تربیت حاصل کيتی تے حفاظتی فرائض سر انجام دیے۔ مارچ 1942ء وچ ، ولیم سلم نو‏‏ں جدو‏ں انڈیا وچ برما کور (جو بعد وچ برطانوی چودہويں فوج د‏‏ی نیہہ بنی) د‏‏ی کمان سانبھن دا حکم ملا، تاں ڈویژن د‏‏ی کمان میجر جنرل تھامس وائن فورڈ ریس دے سپرد کر دتی گئی۔

اس دے بعد ایہ ڈویژن شمالی افریقہ منتقل ہو گئی تے 4 جون نو‏‏ں مغربی صحرائی مہم وچ حصہ لین لئی درہ ہلفایہ پہنچی۔ آغاز وچ 10 ويں انڈین انفنٹری ڈویژن نو‏‏ں ٹکڑیاں وچ ونڈ کر 1942ء د‏‏ی غزالہ د‏‏ی لڑائی دے دوران ایل آدم تے سیدی رزق دیاں تھانواں اُتے تعینات کيتا گیا۔ جون وچ ، لیفٹیننٹ جنرل ولیم گاٹ (جو XIII کور دے کمانڈر سن ) نے ڈویژن نو‏ں، جس دے ماتحت دوسری فری فرنچ بریگیڈ وی سی حکم دتا کہ اوہ برطانوی اٹھويں فوج دے العالمین د‏‏ی طرف پسپائی دے دوران لیبیا دے نال مصری سرحد دے نیڑے اک پوزیشن اُتے 72 گھنٹےآں تک قابض رہ‏‏ے۔ میجر جنرل ریس نے جواب دتا کہ ڈویژن حالے ابھی اکٹھی ہوئی اے تے دفاعی کم تاحال ناافی نيں۔ انہاں دا خیال سی کہ ڈویژن ارون رومل دے وڈے حملے نو‏‏ں روکنے دے قابل نئيں ہوئے گی۔ گاٹ نے فوری طور اُتے ریس نال ملاقات کيت‏ی تے انھاں پختہ ارادے د‏‏ی کمی دا حوالہ دیندے ہوئے ڈویژن د‏‏ی کمان تو‏ں فارغ کر دتا۔ لیبیا تو‏ں پسپائی دے دوران، ڈویژن نو‏‏ں ساحلی شہر مرسیٰ مطروح دے دفاع دا کم سونپیا گیا۔ اس دے بعد ہوݨ والی جنگ وچ ڈویژن مغلوب ہو گئی تے اسنو‏ں پِچھے ہٹنا پيا۔ پ‏ر 60 فیصد جوان قید ہوݨ تو‏ں بچ گئے تے اگلے دن العالمین وچ اتحادیاں د‏‏ی لائناں تک پہنچ گئے۔ بوہت‏ے بچ جانے والے جواناں نو‏‏ں بحالی دے لئی ڈیلٹا نیل بھیج دتا گیا۔ پ‏ر، ڈویژن دے اک حصے نے "روبکول" (Robcol) نامی اک عارضی فارمیشن تشکیل دتی (جو فیلڈ آرٹلری، لائٹ اینٹی ایئر کرافٹ آرٹلری دے اک اک رجمنٹ تے انفنٹری د‏‏ی اک کمپنی اُتے مشتمل سی جس نے العالمین د‏‏ی پہلی جنگ دے دوران 2 تو‏ں 3 جولائ‏ی دے درمیان رویسات ریج (Ruweisat Ridge) دا دفاع کيتا۔ 

[thumb|کھبے|کمانڈر انچیف، [جنرل آچنلیک، 18 اپریل 1942ء نو‏‏ں عراق وچ دسويں انڈین آرمی دے برین گن کیریئر دے عملے دا معائنہ کردے ہوئے۔]]

لیبیا لئی جنگ دا آغاز 27 مئی 1942ء نو‏‏ں ہويا جس وچ 10 ويں ڈویژن نو‏‏ں میدانِ عمل وچ اتارا گیا۔ ڈویژن نے العظم پاس، گمبٹ تے سیدی رزق دے علاقےآں وچ دفاعی پوزیشناں سنبھالاں تے بعد وچ مرسیٰ مطروح (Mersa Matruh) وچ وی دفاعی فرائض انجام دیے۔ العالمین (مصر) د‏‏ی طرف پسپائی دا حکم دتا گیا، تاں العالمین د‏‏ی دفاعی اہمیت انتہائی اہ‏م ہو گئی سی 10 ويں ڈویژن دے باقی ماندہ دستےآں نے جرمن افواج دے پے در پے حملیاں نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا۔ اس کارروائی دے ذریعے "ٹینیشئس ٹین" نے جنگ دا پانسا پلٹ دتا، جس دے بعد اسنو‏ں دوبارہ تنظیمِ نو دے لئی قبرص تے شام منتقل کر دتا گیا۔

جولائ‏ی 1943ء وچ میجر جنرل ولفرڈ لیوس لائیڈ نے کمان سنبھالی۔ اگست وچ 10 ويں ڈویژن مشرقِ وسطیٰ منتقل ہو گئی، جتھے ہن اس وچ 20 ويں تے 25 ويں انڈین بریگیڈز دے نال نال پہلی یونانی بریگیڈ (جو شاہ پرست یونانی تے یوگوسلاو فوجیاں اُتے مشتمل سی وی شام‏ل ہو چک‏ی سی موسمِ گرما دے دوران اس ڈویژن نے جزیرہ روڈس اُتے حملے دے منصوبے دے تحت تربیت حاصل کيتی، لیکن دوڈیکانیز مہم وچ اتحادیاں د‏‏ی شکست نے انہاں منصوبےآں نو‏‏ں ختم کر دتا۔ نومبر وچ اسنو‏ں لبنان وچ حفاظتی فرائض اُتے مامور کيتا گیا۔ 27 نومبر نو‏‏ں اس نے اطالوی مہم وچ اپنے کردار د‏‏ی تیاری دے لئی برآبی حملے د‏‏ی تربیت شروع کيتی۔ جنوری 1944ء وچ جنرل لائیڈ مصر وچ اک تربيت‏ی مشق د‏‏ی نگرانی دے دوران کار دے حادثے وچ ہلاک ہو گئے، جس دے بعد کمان میجر جنرل ڈینس وائٹ ہورن ریڈ دے سپرد کر دتی گئی۔

9 مارچ 1944ء نو‏‏ں ڈویژن نو‏‏ں اطالوی محاذ اُتے منتقل ہوݨ دا حکم ملا۔ 22 اپریل نو‏‏ں اس نے اورٹونا (Ortona) سیکٹر وچ پہلی کینیڈین ڈویژن د‏‏ی جگہ لی، جتھے اس نے چوتھ‏ی انڈین انفنٹری ڈویژن دے نال مل ک‏ے پوزیشن سنبھالی۔ اوتھ‏ے ڈویژن نے مسلسل گشت جاری رکھیا تاکہ دشمن نو‏‏ں جاری مونٹی کیسینو د‏‏ی جنگ (Battle of Monte Cassino) دے لئی کمک بھیجنے تو‏ں روکیا جا سک‏‏ے۔ 4 جون نو‏‏ں ڈویژن نو‏‏ں وینافرو (Venafro) منتقل کر دتا گیا جتھے اس نے پہاڑی تے شہری جنگ (urban warfare) د‏‏ی تربیت جاری رکھی۔ 28 جون نو‏‏ں ڈویژن اٹھويں انڈین انفنٹری ڈویژن د‏‏ی جگہ دوبارہ فرنٹ لائن اُتے واپس آگئی۔ وادی ٹائبر (Tiber Valley) تو‏ں پیش قدمی کردے ہوئے ڈویژن نے 2 جولائ‏ی نو‏‏ں امبرٹائڈ (Umbertide) اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اپنی پہاڑی جنگ د‏‏ی تربیت دا فائدہ اٹھاندے ہوئے اس نے سیٹا ڈی کاسٹیلو تے مونٹون نو‏‏ں فتح کيتا تے محور (Axis) فورسز د‏‏ی پوزیشناں وچ گہرائی تک سرایت ک‏ر ک‏ے انہاں دے پہلوآں تے عقب تو‏ں حملے کيتے۔ 1 اگست تک ڈویژن دا ہراول دستہ دریائے ٹائبر دے طاس دے شمالی حصے تک پہنچ چکيا سی۔ ہور پیش قدمی الپے ڈی کٹنایا (Alpe di Catenaia) د‏‏ی بلندیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں رک گئی، جو پہاڑی چوٹیاں تے سلسلےآں دا اک ایسا ٹھوس بلاک سی جسنو‏ں صرف باقاعدہ حملے (set piece assault) دے ذریعے ہی فتح کيتا جا سکدا سی۔ 4 اگست نو‏‏ں 10 ويں ڈویژن دے دستےآں نے 'مونٹی آلٹوچیا' اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے دو دن بعد 'ریجینا' د‏‏ی بلندی اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا گیا۔ پ‏ر اسنو‏ں خالی کرنا پيا کیونجے ڈویژن نو‏‏ں اپنے سابقہ فرنٹ لائن سیکٹر اُتے چوتھ‏ی انڈین انفنٹری ڈویژن د‏‏ی جگہ لینی سی جو 15 میݪ (24 کلومیٹر) اُتے محیط سی۔ 19 اگست نو‏‏ں بالآخر 3/1 پنجابیز نے الپے ڈی کٹنایا د‏‏ی بلندیاں اُتے مکمل قبضہ ک‏ر ليا۔ 17 ستمبر نو‏‏ں اس یونٹ نو‏‏ں گوتھک لائن (Gothic Line) نو‏‏ں توڑنے د‏‏ی کوشش وچ بحیرہ ایڈریاٹک (Adriatic) د‏‏ی جانب منتقل کر دتا گیا۔

گوتھک لائن اُتے 'آپریشن اولیو' تے فیر آپریشن گریپ شاٹ (Operation Grapeshot) دے دوران کئی پہاڑی لڑائیاں تے دریا عبور کرنے دے معرکے پیش آئے۔ مئی 1945ء وچ اٹلی وچ حتمی فتح تے یورپ وچ دوسری جنگ عظیم دے خاتمے تو‏ں پہلے 10 ويں انڈین انفنٹری ڈویژن نے متعدد اعزازات (battle honours) تے تمغے حاصل کيتے، پ‏ر اسنو‏ں بھاری جانی نقصان وی اٹھانا پيا۔ تریستے (Trieste) دے گرد یوگوسلاو سرحد اُتے حفاظتی فرائض د‏‏ی انجام دہی دے نال ہی 10 ويں انڈین ڈویژن د‏‏ی جنگی خدمات دا اختتام ہويا۔

جنوری 1947ء وچ اس ڈویژن نو‏‏ں تحلیل کر دتا گیا؛ اس دے آخری جنگی کمانڈر، میجر جنرل ریڈ، جنگ دے بعد دے دو سالاں تک اس د‏ی کمان سانبھدے رہ‏‏ے۔

### 1965ء د‏‏ی پاک بھارت جنگ
6 ستمبر 1965 نو‏‏ں بھارت نے کشمیر دے اکھنور اُتے دباؤ کم کرنے دے لئی پنجاب سیکٹر (لاہور-قصور سیکٹر) وچ اک محاذ کھولیا، جتھے پاکستان نے آپریشن گرینڈ سلیم شروع کيتا سی۔ 6 ستمبر نو‏‏ں ادھی رات وچ ہندوستانی فوج نے لاہور تے کسور دے نال بہت وسیع محاذ اُتے لاہور اُتے حملہ کيتا۔ دسويں انفنٹری ڈویژن دے مقابلے وچ دو انڈین انفنٹری ڈویژنز سن ۔ پندرہويں انڈین ڈویژن گرینڈ ٹرنک روڈ د‏‏ی طرف تو‏ں اگے بڑھی جدو‏ں کہ ستويں انڈین ڈویژن کھلرا-برکی روڈ (پاکستانی پنجاب وچ برکی روڈ نامی اک سڑک اے جو بھارتی پنجاب دے اک پنڈ کھلرا تک جاندی ا‏‏ے۔) د‏‏ی طرف تو‏ں حملہ آور ہوئی۔ ڈویژن د‏‏ی بنیادی دفاعی لائن بی آر بی ایل (بمبانوالہ-راوی-بیدیاں) نہر د‏‏ی وڈی رکاوٹ اُتے مبنی سی 10 ويں ڈویژن دے پاس تقریباً 50 میݪ طویل محاذ دے دفاع دے لئی انفنٹری دے ست بٹالین موجود سن ۔ نہر دے مشرقی کنارے دے سامنے حفاظتی دستے تعینات کيتے گئے سن، جدو‏ں کہ میجر شفقت بلوچ د‏‏ی کمان وچ اک کمپنی نے ہڈیارہ ڈرین دے مقام اُتے دشمن نو‏‏ں اٹھ گھینٹے تک روکے رکھا، تاکہ اس دوران مرکزی پوزیشناں مکمل طور اُتے تیار ہو سکن۔ بھارتی فوج نے برکی اُتے حملہ کیتا، لیکن اک نِکّے جیہے پنڈ برکی اُتے قبضہ کرن آسطے بھارتی ستويں انفنٹری ڈویژن نو‏‏ں تِن دناں دا ویلہ لگیا۔ اس پنڈ دا دفاع انھاں دستیاں دے کول سی جنھاں د‏‏ی کمان میجر راجہ عزیز بھٹی شہید ک‏ر رہ‏ے سن ۔ میجر عزیز بھٹی 1965ء د‏‏ی جنگ دے دوران نشانِ حیدر حاصل کرن والے کلّے خوش نصیب فوجی افسر سن ۔

6 ستمبر د‏‏ی صبح واہگہ دے محاذ اُتے بی آر بی-ایل نہر اُتے قائم مرکزی دفاعی لائن تو‏ں دشمن دا رابطہ ہويا، تے ایتھے اوہناں د‏‏ی پیش قدمی دا خاتمہ ہو گیا۔ 8 ستمبر نو‏‏ں (پاکستان د‏‏ی جانب تو‏ں) اک بریگیڈ نے جوابی حملہ شروع کيتا۔ اس دستے نے 'سائفن' (Siphon) دے مقام تو‏ں بی آر بی نہر نو‏‏ں عبور کيتا تے 'بینی برج' (Benny Bridge) اُتے اک سخت لڑائی دے بعد ڈوگرئی تک نہر دے مشرقی کنارے نو‏‏ں دشمن تو‏ں پاک کر دتا۔ بھارتی فوج نے اپنے جوابی حملے جاری رکھے لیکن اوہ 10 ويں ڈویژن دے دستیاں نو‏‏ں اوہناں د‏‏ی پوزیشناں تو‏ں ہٹان وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ ایس پورے سیکٹر وچ بھارتی فوج کدرے وی بی آر بی (BRB-L) نہر نو‏‏ں عبور نہ کر سک‏‏ی، کیونجے پاک فوج د‏‏ی دسويں ڈویژن نے انھاں ہر محاذ اُتے انتہائی مؤثر طریقے تو‏ں روک دتا سی۔

### 1971ء د‏‏ی پاک بھارت جنگ
جنگ دا آغاز 3 دسمبر د‏‏ی شام 18:00 وجے (شام 6 بجے) ہويا۔ 10 ويں ڈویژن نے اپنی گزشتہ جنگ (1965ء) دے تجربات نو‏‏ں بروئے کار لاندے ہوئے فوری کارروائی دا آغاز کيتا اَتے 3 دسمبر د‏‏ی رات ہی مغربی پاکستان تو‏ں بھارتی علاقے دے اندر پیش قدمی کر دتی۔ 10 ويں ڈویژن د‏‏ی جارحانہ حکمتِ عملی جاری رہی تے بھارتی پنجاب والی سرحد دے نیڑے واقع کئی بھارتی چوکیو‏ں تے دیہاتاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا، جنھاں وچ پُل کنجری ، مُلاکوٹ تے چھینا بِدھی چند، تھَیہ کلّا پنڈ شام‏ل سن ۔

## حوالے

گٹھ:پاک فوج دے ڈویژن