ہندوستانی فضائی تحقیقی تنظیم

**ہندوستانی فضائی تحقیقی تنظیم** (مخفف: اِسرو؛ , ) حکومت ہند د‏‏ی اسپیس ایجنسی اے جس دا مرکزی دفتر بنگلور وچ واقع ا‏‏ے۔ اس دا اولین مقصد *فلکیات د‏‏ی کھوج تے خلائی سائنس دا اپنا‏تے پوئے ملک د‏‏ی ترقی دے لئی خلائی ٹیکنالوجی نو‏‏ں قابو وچ کرنا ا‏‏ے*۔ بھارت دے پہلے وزیر اعظم جواہر لعل نہرو دے دور حکومت وچ 1962ء وچ ڈی اے ای د‏‏ی زیر نگرانی انڈین نیشنل کمیٹی فار اسپیس ریسرچ قائم کيتی گئی سی۔ 1972ء وچ حکومت ہند نے اسپیس کمیشن تے ڈپارٹمنٹ آف اسپیس قائم کيتی تے اسرو نو‏‏ں ڈپارٹمنٹ آف اسپیس دے ماتحت کر دتا۔ اسرو دے قیام دے بعد بھارت وچ خلائی تحقیق د‏‏ی راہاں کھل گئياں۔ اسرو د‏‏ی دیکھ ریکھ ڈپارٹمنٹ آف اسپیس کردی اے جو براہ راست وزیر اعظم بھارت نو‏‏ں جوابدہ ا‏‏ے۔
اسرو دا پہلا مصنوعی سیارچہ آریہ بھٹ (سیارہ) سی جسنو‏ں 1975ء وچ سوویت اتحاد دے انٹر کوس موس نے لانچ کیتا سی۔ 1980ء وچ روہینی (سیارہ) ایس ایل وی-3 دے ذیعے آربٹ اُتے اتارا جانے والا پہلا بھارت وچ بنیا ہویا پہلا راکٹ سی۔ اس دے بعد اسرو نے دو ہور راکٹ ڈولپ کیتے: پولر سیٹٰلائٹ لانچ وہیکل (پی ایس ایل وی) تے جیو سیٹٰلائٹ لانچ وہیکل (جی ایس ایل وی)۔ انہاں راکٹاں نے متعدد مواصلا‏تی سیارچے تے زمینی تحقیقی سیارچہ لانچ کیتے۔ 

اِسرو (ہندوستانی فضائی تحقیقی تنظیم) بھارت سرکار دی خلاء کھوج ادارہ اے۔ اسرو پوری دنیا وچوں چھیوی سبھ توں وڈی سرکاری خلاء کھوج ادارہ اے۔ایہہ ادارہ اگست 1969 والے دن قائم کیتی گئی۔بھارت سرکار نے سپیس کمیشن تے ڈیپارٹمنٹ جون 1972 وچ قایم کیتا تے ستمبر 1972 نوں اسرو اس ڈیپارٹمنٹ دا حصہ بن گئی۔ سپیس کمیشن، خلاء کماں دیاں پالیسیاں گھڑھدا اے اتے سپیس ڈیپارٹمنٹ -اسرو (ISRO), طبعیاتی کھوج لیبارٹری (PRL), قومی ماحول کھوج لیبارٹری (NARL),شمال مشرقی خلاء اپیوگتاواں مرکز(NE-SAC), نیم-چالک عنصر لیبارٹری(SCL), وغیرہ ادارےآں راہیں ایہناں کماں نوں عمل وچ لیاؤندا اے۔ 1992 وچ سنستھاپت اینٹرکس کارپوریشن سپیس پیداواراں اتے سیواواں دا منڈیکرن کردی اے۔ سپیس ڈیپارٹمنٹ دا سکتریت اتے اسرو دا ہیڈکوارٹر بنگلور وکھے خلاء بھون (انترکھش بھون) وچ واقعہ اے۔

**اِسرو'' (**ہندوستانی فضائی تحقیقی تنظیم''')، بھارت دی قومی خلاء ایجنسی اے، جسدا مکھ دفتر بینگلرو وچ اے۔ ایہہ سپیس ڈیپارٹمنٹ (DOS) دے ماتحت کم کردا اے جسدی سدھے طور 'تے بھارت دے وزیراعظم ولوں نگرانی کیتی جاندی اے، جدوں کہ ISRO دے چیئرمین DOS دے ایگزیکٹیو وجوں وی کم کردے ہن۔ ISRO خلاء-بیسڈ ایپلیکیشناں، خلاء کھوج اتے متعلق تکنالوجیاں دے ترقی نال متعلق کماں نوں کرن لئی بھارت دی پرائمری ایجنسی اے۔ ایہہ دنیا دیاں چھ سرکاری خلاء ایجنسیاں وچوں اکّ اے جس کول پوری لانچ سمرتھاواں ہن، کرائیوجینک انجن تعینات ہن، باہری سیارہ مشن لانچ کیتے جاندے ہن اتے نقلی اپگرہیاں دے وڈے بیڑے چلاؤندے ہن۔

انڈین نیشنل کمیٹی فار سپیس ریسرچ (INCOSPAR) دا قیام بھارت دے پہلے وزیراعظم پنڈت جواہر لال نہرو ولوں 1962 وچ ایٹمی توانائی ڈیپارٹمنٹ (DAE) دے ماتحت، سائنسدان وکرم سارابھائی دی بینتی 'تے، خلاء کھوج وچ لوڑ نوں پچھاندے ہوئے کیتی گئی سی۔ INCOSPAR DAE دے اندر، 1969 وچ ودھیا اتے ISRO بن گیا۔ 1972 وچ، بھارت سرکار نے اکّ سپیس کمیشن اتے ڈیؤئیس دا قیام کیتا، اسرو نوں اس دے ماتحت لیایا۔ اس طرحاں اسرو دا قیام نے بھارت وچ خلاء کھوج سرگرمیاں نوں ادارہ جاتی روپ دتا۔ ادوں توں اس دا پربندھن DOS ولوں کیتا گیا اے، جو بھارت وچ فلکیات سائنس اتے خلاء تکنالوجی دے علاقہ وچ وکھ-وکھ ہور ادارےآں دا چلاون کردا اے۔

اسرو نے بھارت دا پہلا اپگرہِ، آریابھٹّ بنایا، جس نوں سوویت یونین ولوں 1975 وچ لانچ کیتا گیا سی۔ 1980 وچ، اسرو نے اپنے خود دے SLV-3 اتے سیٹیلائیٹ RS-1 لانچ کیتا، جس نال بھارت اؤربٹل لانچ کرن دے اہل ہون والا ستواں دیس بن گیا۔ SLV-3 توں بعد ASLV, جو کہ بعد وچ بہت سارے مدھم-لپھٹ لانچ واہناں، راکیٹ انجناں، سیٹیلائیٹ پرنالیاں اتے نیٹورکاں دے ترقی ولوں کامیاب رہا جس نال ایجنسی نوں فوجیڑے گھریلو اتے غیرملکی سیٹیلائیٹاں اتے خلاء کھوج لئی وکھ-وکھ ڈونگھے خلاء مشناں نوں لانچ کرن دے یوگ بنایا گیا۔

اسرو کول رموٹ-سینسنگ سیٹیلائیٹاں دا دنیا دا سبھ توں وڈا تارامنڈل اے اتے ایہہ گگن اتے نیوک سیٹیلائیٹ نیویگیشن پرنالیاں دا چلاون کردا اے۔ اس نے چندرما 'تے دو اتے منگل 'تے اک مشن بھیجیا اے۔

نیڑ مستقبل وچ مقصداں وچ اپگرہِ فلیٹ دا وستار کرنا، چندرما 'تے روور اتارنا، منکھاں نوں خلاء وچ بھیجنا، نیم-کائیوجینک انجن دا ترقی، چندرما، منگل، شکر اتے سورج لئی ہور غیر-کاروائی مشناں نوں بھیجنا اتے آربٹ وچ ہور سپیس ٹیلیسکوپاں دی تعیناتی شامل اے۔ سولر سسٹم توں پرے برہمنڈی ورتارے اتے باہری سپیس دا معائنہ کرو۔ لمبی معیاد دیاں سکیماں وچ مڑ ورتوں یوگ لانچراں، بھاری اتے سپر ہیوی لانچر واہناں دا ترقی، اکّ خلاء سٹیشن دی تعیناتی، جپیٹر، یورینس، نیپچیون اتے ایسٹورائڈز مربعے باہری گرہاں لئی کھوج مشن بھیجنا اتے چندرما اتے گرہیاں لئی چالک دل دے مشن شامل ہن۔

اسرو دے پروگراماں نے بھارت دے سماجی-معاشی ترقی وچ اہم کردار نبھائی اے اتے آفت پربندھن، ٹیلیمیڈیسن اتے نیویگیشن اتے کھوج مشناں سمیت وکھ-وکھ پہلوآں وچ شہری اتے فوجی ڈومین دوواں دی حمایت کیتا اے۔ اسرو دیاں سپن آف تکنالوجیاں نے بھارت دے انجنیئرنگ اتے میڈیکل صنعتاں لئی وی کئی اہم کاڈھاں دا قیام کیتا اے۔

## لانچ وہیکل

1960 اتے 1970 دے دہاکے دوران، بھارت نے بھو-سیاسی اتے معاشی وچاراں دے کارن اپنے خود دے لانچ واہناں دی شروعات کیتی۔ 1960-1970 دے دہاکے وچ، دیس نے اکّ ساؤنڈنگ راکیٹ ترقی یافتہ کیتا، اتے 1980 دے دہاکے تک، کھوج نے سیٹیلائیٹ لانچ وہیکل-3 اتے ودھیرے انت اؤگمینٹیڈ سیٹیلائیٹ لانچ وہیکل (اے.ایسّ.ایلّ.وی.)، چلاون معاون بنیادی ڈھانچے دے نال پورا کیتا۔

### سیٹیلائیٹ لانچ وہیکل

سیٹیلائیٹ لانچ وہیکل (SLV-3 وجوں جانیا جاندا اے) بھارت ولوں ترقی یافتہ کیتا گیا، پہلا خلاء راکٹ سی۔ 1979 وچ شروعاتی لانچ اکّ ناکامی سی اتے 1980 وچ اکّ کامیاب لانچ دے بعد بھارت نوں اؤربٹل لانچ گنجائش والا دنیا دا چھیواں دیس بنا دتا گیا سی۔ اس توں بعد وڈے راکیٹاں دا ترقی شروع ہویا۔

### اؤگمینٹیڈ سیٹیلائیٹ لانچ وہیکل

اؤگمینٹیڈ جاں ایڈوانسڈ سیٹیلائیٹ لانچ وہیکل (ایئیسئیلوی) اکّ ہور چھوٹا لانچ واہن سی، جو 1980 دے دہاکے وچ سیٹیلائیٹاں نوں بھو-ستھر اؤربٹ وچ رکھن لئی لوڑیندیاں تکنالوجیاں نوں ترقی یافتہ کرن لئی تجربہ کیتا گیا سی۔ اسرو کول ایئیسئیلوی اتے پیئیسئیلوی نوں اکو ویلے ترقی یافتہ کرن لئی لوڑیندے فنڈ نہیں سن۔ کیونکہ ASLV نوں وار-وار ناکامیاں دا ساہمنا کرنا پیا، اس لئی اسنوں اکّ نویں پروجیکٹ دے حق وچ چھڈّ دتا گیا۔

### پولر سیٹیلائیٹ لانچ وہیکل

پولر سیٹیلائیٹ لانچ وہیکل جاں PSLV, بھارت دا پہلا مدھم-لپھٹ لانچ واہن اے، جس نے بھارت نوں اپنے سارے رموٹ-سینسنگ سیٹیلائیٹاں نوں سورج-ہم عصر اؤربٹ وچ لانچ کرن دے یوگ بنایا۔ PSLV نوں 1993 وچ اپنی پہلی لانچنگ وچ ناکامی ملی سی۔ دو ہور انشک ناکامیاں توں علاوہ، PSLV 50 توں ودھ لانچاں دے نال فوجیڑے بھارتی اتے غیرملکی اپگرہیاں نوں اؤربٹ وچ رکھ کے اسرو لئی پرائمری ورق ہارس بن گیا اے۔

PSLV لانچاں دا دہاکا-وار مختصر:

### جیوسنکرونس سیٹیلائیٹ لانچ وہیکل (GSLV)

جیوسنکرونس سیٹیلائیٹ لانچ وہیکل دی سوچ 1990 دے دہاکے وچ اہم پیلوڈس نوں بھو-ستھر اؤربٹ وچ تبدیل کرن لئی کیتی گئی سی۔ اسرو نوں شروع وچ GSLV نوں سمجھن وچ اکّ وڈی مسئلہ سی کیونکہ بھارت وچ CE-7.5 دے ترقی وچ اکّ دہاکا لگ گیا سی۔ امریکہ نے بھارت نوں روس توں کرائیوجینک ٹیکنالوجی لین توں روک دتا سی، جس نال بھارت اپنے خود دے کرائیوجینک انجن ترقی یافتہ کر رہا سی۔

GSLV لانچاں دا دہاکا-وار مختصر:

### جیؤسنکرونس سیٹیلائیٹ لانچ وہیکل مارک III (GSLV Mark III)

جیؤسنکرونس سیٹیلائیٹ لانچ وہیکل مارک III (GSLV Mk III), جسنوں LVM3 وی کیہا جاندا اے، اسرو دے نال فعال سیوا وچ سبھ توں بھاری راکیٹ اے۔ جیئیسئیلوی نالوں ودھیرے طاقتور کرائیوجینک انجن اتے بوسٹراں نال لیس، اس وچ پلیلوڈ گنجائش کافی زیادہ اے اتے بھارت نوں اپنے سارے کمیونیکیشن اپگرہِ لانچ کرن دی آگیا دندا اے۔ LVM3 بھارت دے پہلے چالک دل دے مشن نوں خلاء وچ لے کے جان دی امید اے۔

GSLV مارک III لانچ دا دہاکے-وار مختصر:

### سمال سیٹیلائیٹ لانچ وہیکل (SSLV)

سمال سیٹیلائیٹ لانچ وہیکل (SSLV) اکّ چھوٹی-لپھٹ لانچ وہیکل اے جو اسرو ولوں 500 کلو نوں دھرتی دے ہیٹھلے اؤربٹ (500 kmi (1,600,000 fft)) جاں 300 کلو تک پہنچاؤن دی پیلوڈ گنجائش دے نال ترقی یافتہ کیتا گیا اے۔ سورج-ہم عصر اؤربٹ (500 کمی (1,600,000 فٹ))   چھوٹے سیٹیلائیٹاں نوں لانچ کرن لئی، ملٹیپل اؤربٹل ڈراپ-آپھسپ دی حمایت کرن دی گنجائش دے نال۔

SSLV لانچاں دا دہاکے-وار مختصر:

## ٹیچے اتے مقصد
alt=وکرم سارابھائی، INCOSPAR دے پہلے چیئرپرسن، اسرو دی پوروج ادارہ|thumb|وکرم سارابھائی، INCOSPAR دے پہلے چیئرپرسن، اسرو دی پوروج ادارہ
ISRO بھارت دی قومی خلاء ایجنسی اے جو خلاء-بیسڈ ساریاں ایپلیکیشناں جویں کہ کھوج، کمیونیکیشن اتے کھوج کرن دے مقصد لئی اے۔ ایہہ خلاء راکیٹ، اپگرہِ، اپرلے وایومنڈل دی پڑچول اتے ڈونگھے خلاء کھوج مشناں دا ڈزائین اتے ترقی کردا اے۔ اسرو نے بھارت دے نجی خلاء علاقہ وچ وی اپنیاں تکنیکاں نوں ودھ رہے کیتا اے، اس دے ترقی نوں ہلارا دتا اے۔ سارابھائی نے 1969 وچ کیہا:کجھ اجیہے ہن جو اکّ ترقیاتی دیس وچ خلاء سرگرمیاں دی وقعت 'تے سؤال اٹھاؤندے ہن۔ ساڈے لئی، مقصد دی کوئی اسپشٹتا نہیں اے. ساڈے کول چندرما جاں گرہیاں دی کھوج جاں انسانی خلاء-اڈان وچ معاشی طور 'تے انت دیساں نال مقابلہ کرن دی سوچ نہیں اے۔ پر سانوں یقین اے کہ جیکر اسیں قومی طور 'تے، اتے قوماں دے بھائیچارے وچ اکّ سارتھک کردار نبھاؤنی اے، تاں سانوں انسان اتے سماج دیاں اصل سمسیاواں، جو سانوں ساڈے دیس وچ ملدیاں ہن، لئی انت تکنیکاں دی ورتوں وچ کسے توں پچھے نہیں ہونا چاہیدا اے۔ اتے سانوں ایہہ نوٹ کرنا چاہیدا اے کہ ساڈیاں سمسیاواں لئی جدید تکنالوجیاں اتے تجزیہ دے طریقیاں دی ورتوں نوں شاندار سکیماں شروع کرن دے نال الجھن وچ نہیں ہونا چاہیدا اے، جسدا مکھ اثر سخت معاشی اتے سماجی روپاں وچ ماپی گئی ترقی دی بجائے مظاہرہ لئی اے۔بھارت دے سابقہ صدر اتے ڈیارڈیؤ دے چیئرمین اے.پی.جے. عبدل کلام نے کیہا:مائیؤپک نظارہٹی والے بہت سارے لوکاں نے اکّ نویں آزاد دیس وچ خلاء دیاں سرگرمیاں دی وقعت 'تے سؤال اٹھائے، جس نوں اپنی آبادی نوں غذا دینا مشکل ہو رہا سی۔ پر نہ تاں وزیراعظم نہرو اتے نہ ہی پرو. سارابھائی دے مقصد بارے کوئی اسپشٹتا سی۔ اوہناں دا نظریہ بہت واضع سی: جیکر بھارتیاں نے قوماں دے بھائیچارے وچ اکّ سارتھک کردار نبھاؤنی اے، تاں اوہناں نوں اوہناں دیاں اصل-جیون سمسیاواں لئی انت تکنالوجیاں دی ورتوں وچ کسے توں پچھے نہیں ہونا چاہیدا اے۔ اوہناں دا اس نوں صرف اپنی طاقت دکھاؤن دے زریعہ وجوں ورتن دا کوئی ارادہ نہیں سی۔بھارت دی معاشی ترقی نے اس دے خلاء پروگرام نوں ودھیرے ڈریکٹ اتے سرگرم بنایا اے کیونکہ دیس دا مقصد خلاء تکنالوجی وچ ودھیرے سوے-نربھرتا اے۔ 2008 وچ، بھارت نے 11 سیٹیلائیٹ لانچ کیتے، جیہناں وچ 9 ہور دیساں دے شامل سن، اتے اکّ راکیٹ 'تے 10 سیٹیلائیٹ لانچ کرن والا پہلا دیس بن گیا۔ اسرو نے دو پرمکھ اپگرہِ پرنالیاں نوں سنچالت کیتا اے: کمیونیکیشن سیواواں لئی انڈین نیشنل سیٹیلائیٹ سسٹم (INSAT), اتے قدرتی سروتاں دے پربندھن لئی بھارتی رموٹ سینسنگ پروگرام (IRS) سیٹیلائیٹ۔

## ایہہ وی ویکھو

گٹھ:بھارت سرکار

## حوالے

گٹھ:1969ء وچ قائم ہونے والے حکومت‏ی شعبے
گٹھ:بھارت د‏‏ی حکومت‏ی ایجنسیاں
گٹھ:بھارت وچ 1969ء دیاں تاسیساں
گٹھ:فضائی ادارہ
گٹھ:بھارت