open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
زنسکر

**زنسکر** (Zanskar)، لداخ وچ اک وادی اے تے ضلع کارگل دی تحصیل اے۔ ایہدا صدر مقام پدم اے۔

زنسکر سلسلہ لداخ وچ اک پہاڑی سلسلہ اے جو زنسکر وادی نوں لہ وچ انڈس توں الگ کردا اے۔ ارضیاتی طور تے زنسکر رینج ٹیتھیس ہمالیا دا حِصہ اے۔ زنسکر سِلسلے دی اوسط بلندی تقریبن 6000 میٹر (19700 فٹ) اے۔ ایہدا مشرقی حِصہ روپشو دے نام ناݪ جاݨیا جاندا اے۔ 

## ناں
زنسکر (ཟངས་དཀར་ zangs dkar) زیادہ تر سماجی علوم (بشریات، صنفی مطالعہ) دے علمی مطالعات وچ "زنگسکر" دے طور تے ظاہر ہُندا اے، جو لداخی تلفظ دی عکاسی کردا اے، حالانکہ زنسکری تلفظ Zãhar اے۔ پراݨے جغرافیائی اکاؤنٹس تے نقشے متبادل ہجے "Zaskar" استعمال کر سکدے نیں۔ نام دے اک اشتقاقی مطالعے (Snellgrove and Skorupsky, 1980) توں پتا چلدا اے کہ ایہدی اصل اس خِطے وچ تانبے دی قُدرتی موجودگی دا حوالہ دے سکدی اے، تبتی لفظ جیہدے لئی "Zangs" اے۔ تاہم دوسرا حرف زیادہ مشکل لگدا اے کیونکہ ایہدے مختلف معنی نیں: "Zangs-dkar" (چٹا تانبا)، "Zangs-mkhar" (تانبے دا محل)، یا "Zangs-skar" (تانبے دا ستارا)۔ دوسرآں دا دعوا اے کہ ایہ "زان = تانبا + سکار = وادی" توں ماخوذ اے۔ جان کروک (1994) جزوی طور تے اس تشریح دا اِشتراک کردے نیں لیکن تجویز کردے نیں کہ اس نام دی اصلیت "زان-مکھار" (کھاݨے دا محل) وی ہو سکدی اے، کیونکہ کھاݨے دیاں اہم فصلاں کِسے ہور تھاں دی بجائے خُشک علاقے وچ زیادہ ہُندیاں نیں۔ 

## مورتاں

Image:Mune wall col.jpg| منی وال
Image:Prayer flag above Tanze Gompa.jpg|گومپا دا دھوج
Image:Zanskar alpage col.jpg|زنسکری عورتاں تے بچہ
Image:White yack col.jpg|شویت یاک
Image:Phugtal col.jpg|پھگتال مٹھ، جنوب مشرقی جنسکر
Image:Wheel of life col.jpg|بردھان مٹھ، بھاوچکر


## ہور دیکھو
* زنسکری بولی
* زنسکر دریا

گٹھ:لداخ
گٹھ:لداخ دیاں وادیاں
گٹھ:لداخ دا جغرافیا
ناتھو لا درہ

**ناتھو لا** (دیوناگری नाथू ला; , IAST: *Nāthū Lā*, )
ہمالہ دا اک پہاڑی درا ہے جو بھارت دے سکم راج اتے دکھن تبت وچّ چمبی وادی نوں جوڑدا ہے۔ ایہہ 14 ہزار 200 فٹّ دی اچائی اتے ہے۔ بھارت اتے چین دے وچکار 1962 وچّ ہوئی لڑائی دے بعد اسنوں بند کر دتا گیا سی۔ اسنوں واپس 5 جولائی 2006 نوں وپار لئی کھولھ دتا گیا ہے۔ ویہویں صدی دی شروات وچّ بھارت اتے چین دے ہون والے وپار دا 80 فیصدی حصہ ناتھو لا درے دے ذریعے ہی ہندا سی۔ ایہہ درا پرانے ریشم رستے دی اک شاخ دا وی حصہ رہا ہے۔

*ناتھو* شبد دا مطلب*سنن والے کنّ* جاں *کناں نال سننا* اتے *لا* شبد دا تبتی بولی وچّ مطلب درا ہے۔

## حوالے

## ایہ وی ویکھو
*یرلنگ تسنگپو عظیم وادی
*یرلنگ تسنگپو دریا
*شگاتسے پریفیکچر
## حوالے

گٹھ:تبت دے درے
گٹھ:تبت دیاں گھاٹیاں
گٹھ:درے
گٹھ:تبت
گٹھ:چین دا جغرافیہ
گٹھ:بھارت دا جغرافیہ
گٹھ:شگاتسے پریفیکچر
جہاز حویلی

**ٹوڈر ملّ دی حویلی**،جو **جہاز حویلی ** دے نام  نال مشہور ہے سرہند دے اک وپاری-کاروباری ٹوڈر ملّ دی  حویلی ہے جو مغل سلطنت ویلے صوبہ سرہند دے گورنر نواب وزیر خان دی عدالت وچّ دیوان تعینات سن۔ٹوڈر ملّ سکھ گروآں دے عقیدت مند  سن اتے اہناں نے گرو گوبند سنگھ دے چھوٹے صاحبزادے بابا زورآور سنگھ اتے بابا فتح سنگھ تے  اہناں دی ماتا گزری  دا  سسکار  کرن لئی کھڑھیاں موہراں کرکے اوہ تھاں خریدی سی۔ اس کم لئی دیوان ٹوڈر مل نوں اپنی ساری جائداد تے دولت ویچنی پئی سی۔
 
## موجودہ حالت
   
ایہہ تریخی عمارت اتے دھروہر ہن لگپگ کھنڈر بندی جا رہی ہے۔ اس دی اتہاسک دکھّ وگڑدی جا رہی ہے اتے اسدا کافی حصہ ڈگّ چکا ہے۔ہن اس حویلی نوں سنبھالن لئی شرومنی گردوارہ پربندھک کمیٹی یتن کر رہی ہے۔ مڑ بحالی دا کم ، چونے دی چنائی ہون کارن بہت دھیمی چال تے کرنا پیندا ہے ، پھر وی کمیٹی دے اک اندازے مطابق 2017 دے شروع تکّ پورا ہون دی امید ہے۔ 
سری جوتی سروپ صاحب دی دھرتی دنیا دی سبھ توں مہنگی دھرتی منیا گیا ہے کیونکہ دیوان ٹوڈر ملّ نے مغل حکومت دیاں شرطاں 

## عمارتی بنتر
ایہہ حویلی دی بنتر مغل عمارت سازی والی ہے اتے ایہہ سرہندی اٹاں توں بنی ہوئی ہے۔۔ایہہ حویلی کسے سمیں اک عالیشان حویلی سی اتے ایہہ سرہند دے گورنر نواب وزیر خان دے محل دے بالکل لاگے سی اتے اس وچ فرارے لگے ہوئے سن اتے اک حمام وی بنیا ہویا سی۔     

## ایہہ وی ویکھو
*عام خاص باغ
*استاد شگرد دے مقبرے
*روزہ شریف

## تصویراں

Brief description of history of Haveli Todar Mal 03.jpg|Brief description of history of Haveli Todar Mal ,Fatehgarh Sahib district,Punjab,India
Haveli Todar Mal 02.jpg|Haveli Todar Mal,Fatehgarh Sahib district,Punjab,India
Ruins of Haveli Todar Mal 04.jpg|Ruins of Haveli Todar Mal,Fatehgarh Sahib district,Punjab,India
Well at Haveli Todar Mal 05.jpg|Well at Haveli Todar Mal,Fatehgarh Sahib district,Punjab,India


## حوالے

## باہری جوڑ
*Todarmal Jahaj Haveli, slide show IGNCA

گٹھ:پنجاب (بھارت) دے شہر اتے پنڈ
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ:پنجاب دیاں تریخی عمارتاں
گٹھ:عمارتاں
گٹھ:تریخی عمارتاں
عام خاص باغ

**عامَ خاص باغ** مغل راج ویلے  شاہی اتے عامَ لوکاں لئی بنائی گئی اک سرائے دے کھنڈر ہن۔ ایہہ اتلے بھارت دے سبھ توں الوکار باغاں وچوں اک ہے۔ شروع وچّ اسنوں بابر نے بنوایا سی اتے شاہ جہان نے اس نوں دوبارہ تیار کروایا تاں جو شاہی راجے اتے اوہناں دے پروار دلی توں لاہور آؤندے جاندے ویلے اتھے ٹھہر سکن۔

## عامَ خاص باغ کمپلیکس
ایہہ کمپلیکس سرد خانہِ خاص لئی مشہور سی، جس وچ کمرے ٹھنڈے کرن لئی خاص ایسی پربندھ کیتا ہویا سی۔ اس وچّ حمام، شیش محل، دولت خانہِ خاص شامل ہن۔

## سمارک
عامَ خاص باغ دے اہتے وچّ ہیٹھلے سمارک شامل ہن :

***سرد خانہ** -  ایہہ مغل راجا جہانگیر نے بنایا سی۔ اس وچ کمرے نوں ٹھنڈے رکھن لئی خاص پربندھ سی۔ اس کمرے نوں نال لگدے 32 چرسا کھوہ وچوں پانی کڈھ کے وڈے ہوداں وچ سپلائی کیتا جاندا سی اتے کندھاں وچّ بنیاں نالیاں راہیں وگدا پانی کمرے نوں ٹھنڈا کردی سی۔
***شیش محل** -  شیش محل بہت خوبصورت عمارت ہے جس نوں جہانگیر نے بنوایا سی۔ اس دے گمبداں اپر بہت چمکیلیاں ٹائیلاں لگائیاں گئیاں سی، جنہاں وچوں کجھ اج وی نظر پیندیاں ہن۔
*** حمام** - اس سمارک نوں وی جہانگیر نے بنوایا سی۔
***تلإ** -
***دولت خانہ خاص**- ایہہ دومنزلی عمارت شاہ جہان نے اپنی نجی رہائش لئی بنائی سی۔

## تصویراں

Image:Aam Khas Bagh Entrance.JPG|*عامَ خاص باغ مکھ داخلہ دروازہ*

File:Entrance of Aam khas Bag, Sirhind, Fatehgarh Sahib district, Punjab, India.JPG|پرویش 
File:Aam khas Bag, Sirhind, Fatehgarh Sahib district, Punjab, India , North West side.JPG|اتلی دکھنی طرف 
Image:Aam khas bagh.jpg| *دولت خانہ خاص* دے کھنڈر

File:Aam khas Bag, Sirhind, Fatehgarh Sahib district, Punjab, India , Entrence.JPG|داخلہ
File:Aam khas Bag, Sirhind, Fatehgarh Sahib district, Punjab, India , Sarad Khana.JPG|سرد خانہ
File:Aam khas Bag, Sirhind, Fatehgarh Sahib district, Punjab, India , view from hight.JPG|باغ دا اچائی توں فوٹو


## حوالے

گٹھ:پنجاب دیاں تریخی عمارتاں
گٹھ:تریخی عمارتاں
گٹھ:پنجاب دی تریخ
پالکاڑ درہ

**پالکاڑ درہ جاں پالگھاٹ درہ** لہندے گھاٹ وچّ 30-40 کلومیٹر چوڑا درہ ہے۔ ایہہ کیرلا صوبے دے پالکاڑ ضلعے وچّ واقع ہے۔
 
## حوالے

گٹھ:بھارت دے درے
 
گٹھ:درے
گٹھ:کیرالا
 
گٹھ:بھارت دا جغرافیہ
روہتانگ درہ

**روہتانگ درہ **() ہمالیا دے پوربی پیر پنجال پہاڑی-لڑیڑی سموہ اتے پیندی اک اچی پہاڑی چوٹی ہے  جو منالی توں  51 کلومیٹر دی دوری تے پیندی ہے ۔ روہتانگ لداخ دی بھوٹی بولی دا شبد ہے جستے اسدا نامکرن ہویا ہے ۔ لداخ دی بھوٹی بولی وچّ روہتانگ دا مطلب ہے *مردیاں  دا تھیہ*  کیونکی اسدی اچائی 3978 میٹر (13050 فٹ) ہے  اتے  اسنوں پار کرن لگے ماڑے موسم پاروں کئی لوکاں دی اتھے موت ہو جاندی ہے۔ایہہ درد کلو وادی ہماچل پردیس بھارت دیاں ضلع لاہول اتے سپیتیدیاں گھاٹیاں نوں جوڑدا ہے ۔

## گیلری

File:Himalayas from Rohtang Pass.jpg|A panoramic view of distant Himalayan peaks from Rohtang Pass, May 2009
File::View from top of rohtang.jpg|View from top of Rohtang
File:2007_10_09_India_Rhotang_Pass_Tourist_Rest_Camp.JPG|Tourist rest stop at the south approach to Rohtang Pass, 2007
File:2007_10_09_India_Rohtang_Pass_approach_from_the_north.JPG|North approach to Rohtang Pass Summit, 2007
File:2007_10_09_India_Keylong_-_Rohtang_Pass_-_Manali.JPG|Summit of Rohtang Pass 13,000&nbsp;ft above Sea Level, October 2007
File:View of congested traffic(13-6-15) before Rohtang , Manali ,Himachal Pardes ,India.JPG|View of congested traffic(13-6-15) before Rohtang , Manali ,Himachal Pardes ,India
File:Marhi , roadside restaurant midway town between Manali and Rohtang, Himachal Pardes India.JPG|Marhi , roadside restaurant midway town between Manali and Rohtang, Himachal Pardes India
File:Refreshment stopage on the way to Rohtang (before Mahrri).JPG|Refreshment stopage on the way to Rohtang (before Marhi)


## حوالے

گٹھ:درے
گٹھ:ضلع کلو
گٹھ:ہماچل دے درے
گٹھ:بھارت دے درے
گٹھ:ہماچل پردیش
گٹھ:بھارت دا جغرافیہ
بجواڑا قلعہ

**بجواڑا قلعہ** بھارت دے پنجاب صوبے دے ہشیارپور ضلعے دے بجواڑا پنڈ وچّ پیندا ہے ۔    ایہہ  گرو گوبند سنگھ دی دوسری زنانی ماتا سندری دا جنم ستھان ہے ۔

بجواڑا شہر مشہور سنگیت کلاکار بیجو باورا ولوں وسایا گیا سی ۔. ایہہ اوہ تھاں ہے جتھوں پٹھان پہاڑی راجیاں تے نگرانی رکھدے سن ۔ راجا سنسار چند نے اتھے اک قلعہ بنوایا جسنوں بجواڑا دا قلعہ کیہا جان لگیا ۔بعد وچّ ایہہ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے ماتحت آ گیا ۔  

## حوالے

گٹھ:بھارت دے  قلعے
گٹھ:قلعے
گٹھ:پنجاب دے قلعے
گٹھ:پنجاب دیاں تریخی عمارتاں
تحصیل ظفروال

**ظفروال** پنجاب دے ضلع نارووال دی اک تحصیل اے ۔

گٹھ:پنجاب
گٹھ:پنجاب دیاں تحصیلاں
گٹھ:لہندے پنجاب دیاں تحصیلاں
گٹھ:ضلع نارووال
یزمان

**یزمان** پنجاب دے ضلع بہاولپور دی تحصیل یزمان وچ اک شہر اے ۔ ایہ شہر تحصیل یزمان دا راجگڑھ اے ۔ 

گٹھ:پنجاب دے شہر
گٹھ:پاکستان دے شہر
گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں
گٹھ:ضلع بہاولپور
جیلیپ لا درہ

**جیلیپ لا** ہمالیہ دا اک پہاڑی درہ ہے جو بھارت دے سکم صوبے نوں دکھن تبت وچ چمبی وادی نوں جوڑدا ہے۔ انٹرنیشنل سرحد دی بھارت دی  طرف اس درے دے قدماں وچ مشہور مینمیچو جھیل واقع ہے۔

## لا تے درا
دھیان دیؤ کہ 'لا' شبد تبتی بولی وچ 'درے' دا مطلب رکھدا ہے۔ قاعدے نال اس درے نوں 'جیلیپ درا' یا 'جیلیپ لا' کہنا چاہیدا۔ اسنوں 'جیلیپ لا درا' کہنا 'درے' شبد نوں دہرانے ورگا ہے، لیکن ایہ  استعمال پھر وی پرچلت ہے۔

## ایہ وی ویکھو
*مینمیچو جھیل
*ناتھو لا
*چمبی وادی
*شگاتسے پریفیکجر

## حوالے


گٹھ:ہمالہ دے پرمکھ درے
گٹھ:درے
گٹھ:سکم
گٹھ:بھارت دے درے
گٹھ:بھارت دے پہاڑی درے
گٹھ:تبت دے پہاڑی درے
مینمیچو جھیل

**مینمیچو جھیل** (Menmecho Lake) بھارت دے سکم صوبے دے ضلع  چڑھدا سکم وچ واقع اک پہاڑی جھیل ہے۔ کول ہی واقع تسونگمو جھیل توں ایہہ لگبھگّ 20 کلومیٹر دی دوری اتے ہے ، جدوں کہ اسدی دوجے پاسے اگے چلکے تبت دیچمبی وادی نوں بھارت نال جوڑن والا مشہور جیلیپ لا درہ  پیندا ہے ۔ مینمیچو جھیل توں رنگپو چو دریا ناں دا  اک  دریا نکلدا ہے جو تیستا دریا دا اک اہم معاون دریا  ہے ۔ جھیل نوں پانی گرمیاں وچّ کھردی ہوئی برف توں اتے برسسات وچّ مونسون دیاں مینہاں توں ملدا ہے ۔ مینمیچو وچّ ٹراؤٹ مچھی دی بھرمار ہے اتے مقامی لوک اسنوں اکثر پھڑدے ہن ۔ 

## ایہ وی ویکھو
*تیستا دریا
*ضلع چڑھدا سکم

## حوالے


گٹھ:سکم دیاں جھیلاں
گٹھ:بھارت دیاں جھیلاں
گٹھ:جھیلاں
منی ماجرا قلعہ

**منی ماجرہ قلعہ** پرانے پنجاب دا اک قلعہ ہے جو کہ بھارت دے مرکز ماتحت علاقے چنڈی گڑھ وکھے واقع ہے۔ پٹیالہ ریاست دے راجا اعلیٰ سنگھ دی موت مگروں اس قلعے اپر اتھوں دے غریب داس نام دے باشندے نے اس قلعے سمیت  پنجور علاقے دے پنڈاں اپر قبضہ کر لیا سی۔ 

## اتہاس اتے پچھوکڑ
منی ماجرہ اجوکے بھارت مرکز ماتحت علاقے، چنڈی گڑھ، وچّ پیندا اک  تریخی  قصبہ ہے۔ پٹیالہ ریاست دے راجا اعلیٰ سنگھ دی موت مگروں اتھوں دے غریب داس نامک شخص نے منی ماجرہ قلعے اتے پنجور دے علاقے اپر قبضہ کر لیا سی۔ کانھ سنگھ نابھہ رچت مہان کوش وچّ اس پنڈ دے پچھوکڑ بارے لکھیا ہے کہ منی ماجرہ ، ضلع انبالہ وچّ اک نگر ہے جسنوں گریبداس پتر سری گنگارام نے سمت 1821 وچّ 49 ہور پنڈاں نوں فتح کرکے اپنی راجدھانی تھاپیا سی۔ گریبداس دے مرن مکروں انگریز سرکار نے اتھوں دے رئیس، نوں راجا دا عہدہ دے دتا سی۔ گوپال سنگھ دا پتر ہمیر سنگھ ،اسدا پتر گووردھن سنگھ ، اسدا گربخش سنگھ اتے اسدا بھگوان سنگھ ترتیبوار اتھوں دے راجے بنے۔ اس توں بعد آخری راجا بھگوان سنگھ دے اولاد نہ ہون کرکے ایہہ ریاست سرکار نے ضبط کر لئی۔

## بابا اعلیٰ سنگھ دے پوترے امر سنگھ ولوں منی ماجرہ تے قبضہ کرنا
منی ماجرہ اتے بابا اعلیٰ سنگھ دے پوترے نے 1768 وچّ ہنڈور، کہلور ناہن دے پہاڑی راجیاں دی مدد نال اتھوں دے راجہ غریب داس خلاف حملہ کرکے پنجور اتے اس علاقے تے قبضہ کر لیا سی۔ پر پھر وی غریب داس نے پوری ماتحتی سویکار نہیں سی کیتی۔ 1778 وچّ راجا امر سنگھ نے اس علاقے تے پھر حملہ کیتا۔ پر غریب داس نے پٹیالہ دے راجا نوں کافی زیادہ دھن دولت دے کے اس علاقے تے اپنا قبضہ مڑ بحال کروا لیا۔
## ملکیت
اس قلعے دی ملکیت اس سمے اک مہاراول کھیوا جی ٹرسٹ کول ہے پر اسدی ملکیت بارے عدالت وچّ کیس چل رہا ہے ۔ ایہہ ٹرسٹ ریاست فرید کوٹ دے آخری مہاراجہ ہرندر سنگھ براڑ دی ریاستی جائداد دی دیکھبھال کر رہا ہے۔   ریاست فرید کوٹ دے آخری راجا، ہرندر سنگھ براڑ دی اک بیٹی امرتپال کور نے اس شاہی ٹرسٹ نوں عدالت وچّ چنوتی دتی ہوئی ہے۔ مہاراول کھیوا جی ٹرسٹ اس ویلے فریدکوٹ ریاست دی 20 ہزار کروڑ روپئے دی جائداد دی دیکھبھال کر رہا ہے، جس وچّ راج محل، شاہی قلعہ، توپ خانا، شیش محل، دس ہزار اےکڑ زمین، دلی، منی ماجرہ وچّ شاہی جائداداں، 18 ودیشی گڈیاں، نقدی اتے ہیرے-جواہرات وغیرہ پرمکھ طور ‘تے شامل ہن۔منی ماجرہ دے راجےآں دی اک بیٹی دی شادی ریاست فرید کوٹ دے شہزادے نال ہوئی سی جس کرکے ایہناں دی آپس وچّ سکاچاری بن گئی سی ۔
## ایہہ وی ویکھو
http://www.beta.ajitjalandhar.com/news/20130818/1/256475.cms#256475
## تصویراں

Mani Majra Fort,east side view Chandigarh, India 02.JPG|چڑھدا پاسا 
Mani Majra Fort, west side view Chandigarh, India 04.JPG|لہندا پاسا
Mani Majra Fort, North side view Chandigarh, India 03.JPG|شمالی پاسا
Mani Majra Fort, Chandigarh, India 01.JPG|خستہ حالَ فوٹو
Mani Majra Fort, ruined courtyard view, Chandigarh, India 05.JPG|کھنڈر بن رہی چار دیواری 


## حوالے

گٹھ:پنجاب دیاں تریخی عمارتاں
گٹھ:پنجاب دے قلعے
گٹھ:بھارت دے قلعے
گٹھ:پنجاب دے قلعے
گٹھ:سکھ اتہاس
گٹھ:سکھ سلطنت
تسونگمو جھیل

**تسونگمو جھیل** یا **چنگو جھیل** بھارت دے سکم صوبے دے ضلع چڑھدا سکم وچّ واقع اک جھیل ہے ۔ 3،780 میٹر دی اچائی اتے واقع اس جھیل دا پانی کول دے  گلیشئراں  توں آؤندا ہے ۔ ایہہ سکم دے راجگڑھ گنگٹوک توں 40 کلومیٹر دور ہے ۔ اتھوں شمال وچّ سڑک مینمیچو جھیل توں ہندی ہوئی ناتھو لا  درہ دے ولّ نکلدی ہے جسدے پار تبت دی چمبی وادی واقع ہے ۔ چڑھدے وچّ تبت دی سرحد صرف 5 کلومیٹر دور ہے ۔ سردیاں وچّ اس جھیل دی سطح جم جاندی ہے ۔ 

## جھیل دیاں کچھ مورتاں

Image:Reflection of snow covered mountains in Changu Lake.jpg|ہم ڈھکے پربتاں دا جھیل وچ عکس
Image:Tsongmo Lake, Gangtok.jpg|مارچ ٢٠٠٦ وچ
Image:ChanguLakeMay2012.JPG|مئی ٢٠١٢ وچ
Image:tsongmolake.jpg|دوری توں فوٹو
Image:Chsungo.jpg|سردیاں وچ تسونگمو جھیل


 
## ایہ وی ویکھو
*تیستا دریا
*ضلع چڑھدا سکم
*مینمیچو جھیل
## حوالے


گٹھ:سکم دیاں جھیلاں
گٹھ:بھارت دیاں جھیلاں
گٹھ:جھیلاں
لکڑ دا پل

thumb|لکڑ دا پل
**لکڑ دا پل** بھارت دے پنجاب صوبے دے لدھیانہ شہر وچّ پیندا اک پرانا  پل ہے جو لکڑی دا بنیا ہویا ہے۔ ایہہ لدھیانہ وچّ اس سمیں دا بنیا ہویا ہے جد ایہہ شہر اجے بالکل چھوٹی بستی سی جو اج اک مہاننگر بن چکا ہے۔
## حوالے

گٹھ:پنجاب دیاں تریخی عمارتاں
گٹھ:پنجاب دے پل
گنگٹوک

**گنگٹوک** جاں **گنٹوک** () بھارت دے سکم صوبے دی راجدھانی اتے سبھ توں وڈا شہر ہے۔ ایہہ چڑھدے ہمالہ پہاڑاں وچّ 5,800 میٹر دی اچائی اتے وسیا ہویا ہے۔ ایہدی آبادی لگبھگ 98,658 ہے جس وچّ نیپالی، لیپچا اتے بھوتیا لوک شامل ہن۔ اس شہر دا کارج-بھارج "گنگٹوک میونسپل کارپوریشن" دے سر ہے۔

## حوالے

گٹھ:سکم دے شہر
گٹھ:بھارت دے شہر
گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
گٹھ:بھارت دے راجگڑھ
پنجاب ڈیجیٹل لائیبریری

**پنجاب ڈجٹل لائبریری**(Panjab Digital Library) اک غیر سرکاری ادارہ ہے جو پنجاب دی سبھیاچاری وراثت نوں کمپیوٹرائیجڈ (ڈجٹل) طریقے نال سامبھن دا کارج 2003 توں کر رہی ہے۔ ہن تکّ اتہاسک پکھوں کئی اہم دستاویز ڈجیٹائیجڈ کر کے آنلائین پیش کیتے جا چکے ہن۔ اس ادارے دے کارج کھیتر وچّ مکھ طور تے سکھ اتے پنجابی سبھیاچار شامل ہے۔  ایہہ ادارہ آنلائین روپ وچّ 2009 وچّ نانک شاہی ٹرسٹ دی وتی  مدد نال شروع کیتی گئی سی۔ ایہہ چنڈیگڑھ وکھے واقع ہے۔

اس ادارے دا مقصد پنجاب دی وراثتی سمجھ دے ذخیرے دی نشاندیہی کرنا، اسنوں کمپیوٹرکرت (سکین) کرنا،اتے اس کم نوں عامَ لوکا تکّ پہچاؤنا ہے۔ ایہہ سارا کجھ لپی، بولی،دھرم،دیس اتے علاقے دے فرق توں بنا کیتا جاندا ہے۔
## کارج کھیتر
اس کارج وچّ ہیٹھ لکھے کم شامل ہن:
*بھاشا وبھاگ،پنجاب دے کھرڑے
*پنجاب سرکار دے اجائب گھر دیاں وستاں
*آرٹ گیلری چنڈی گڑھ دیاں وستاں
*چیف خالصہ دیوان
*ایس.جی.پی. سی.
*ڈی.ایس.جی.ایم.ایس.
*کروکشیتر یونیورسٹی دی جواہر لال لائبریری دے کھرڑے 

## حوالے

## باہری جوڑ
*Panjab Digital Library, Official website 
*Review of Panjab Digital Library
*Panjab Digital Library at World Sikh News
*FaceBook
*Panjab Digital Library at India Today
*Taking the Bull by Horns: Preserving our History
*Punjab library keeps the past alive online
*Punjab’s heritage through digitized exhibitions
*Sikh Digital Heritage library
*Digitisation preserves Punjab region's heritage and culture 

گٹھ:پنجاب ورثے دی سنبھال
گٹھ:پنجاب دیاں تریخی عمارتاں
گٹھ:پنجاب دیاں ڈجیٹل لائبریریاں
گٹھ:پنجاب دے غیر سرکاری ادارے
گٹھ:بھارت وچّ لائبریریاں
پپیامینتو

پپیامینتو، اک بولی دا نام آ ۔ ایہ کریبیئن جزیرےآں اروبا، بونایرتے کیوراساؤ وچ بولی جاندی آ ۔

گٹھ:بولیاں
تیستا دریا

**تیستا دریا** بھارت دے سکم اتے لہندا بنگال صوبے اتے بنگلہ دیش توں ہوکے وگدی ہے ۔ ایہہ سکم اتے لہندے بنگال دے ضلع جلپائیگری  دا مکھ دریا ہے ۔ لہندے بنگال وچّ ایہہ دارجلنگ ضلعے وچّ وگدا ہے ۔ تیستا دریا نوں سکم اتے اتری بنگال دی جیونریکھا کیہا جاندا ہے ۔ 

سکم اتے پچھم بنگال توں وگدا ہوئیا ایہہ بنگلادیش وچّ داخل ہندا ہے اتے برہم پتر دریا وچّ مل جاندا ہے ۔ اس دریا دی پوری لمبائی 315 ک م  ہے ۔ 

بھارت اتے بنگلا دیش دے وچّ اکٹھے روپ نال داخل ہون والا ایہہ دریا بھارت دے سکم اتے پچھم ٹیڑا مورکھ ہندے ہوئے بنگلا دیش وچّ داخل ہندا ہے ۔ بنگال دی کھاڑی وچّ ڈگن والا ایہہ دریا بھارت دے نال ہی بنگلا دیش دی بختاوری دی نظر توں بے حدّ اہم دریا ہے ۔ 

ہندو پراناں دے مطابق ایہہ دریا دیوی پاربتی دے تھن توں نکلی ہے ۔ تیستا دا مطلبّ تنّ - سروتا جاں تنّ - پرواہ ہے ۔ 

سکم  صوبے دی جنی لمبائی ہے لگبھگّ پوری لمبائی لے کے وگدا ایہہ دریا وردانت ہمالہ دا سمستوشنر دریا دی وادی توں اوشن کنٹی بندھ تاپمان نوں کٹکے لے جاندی ہے ۔ چمکلی ہرے ( emerald ) رنگ دا ایہہ دریا بنگلادیش وچّ برہمپتر دریا وچّ ملن توں پہلے سکم اتے لہندا بنگال دیاں سرحداں دے رپ وچّ وگدا ہے ۔ 

## حوالے
 

 
 
 

گٹھ: نیپال دے دریا 
گٹھ:بھارت دے دریا
گٹھ:ایشیا دے دریا 
گٹھ: بنگلہ دیش دے دریا
میکموہن لائن

[300px|thumb|left|میکموہن لائن چڑھدے - [ ہمالہ علاقے دے چین - ماتحت اتے بھارت ماتحت علاقےآں دے وچّ سرحد دی نشان دہی کردی ہے ۔ ایہی سرحد- لائن 1962 دی بھارت چین لڑائی دا مرکز اتے وجہ سی ۔ ایہہ علاقہ بہت زیادہ اچائی دا پہاڑی تھاں ہے ، جو نقشہ وچّ لال رنگ نال دکھایا ہے ۔  ]]
**میکمہون لائن ** بھارت اتے تبت دے وچّ  سرحدی لائن ہے ۔ ایہہ اصل وچّ سنّ 1914 وچّ بھارت دی اوس ویلے دی برٹش سرکار اتے تبت دے وچّ شملہ سمجھوتے دے تحت آئی سی ۔ 1914 دے بعد توں اگلے کئی سالاں تکّ اس  سرحدی لائن دی حقیقت کئی ہور مسئلےآں دے کارن کتے چھپ گئی سی ، پر 1935 وچّ اولف کیرو ناں اک انگریز پربندھکی اہلکار نے اوس ویلے دی انگریز سرکار نوں اسنوں سرکاری طور اتے لاگوُ کرن دی استدعا کیتی۔ 1937 وچّ سروے آف انڈیا دے اک نقشہ وچّ میکمہون لائن نوں سرکاری بھارتی سرحد لائن دے روپ وچّ اتے وکھایا گیا سی ۔ 

اس سرحد لائن دا نام سر ہینری میکمہون دے نام اتے رکھیا گیا سی ، جنھاندا اس سمجھوتے وچّ اہم کردار  سی اتے اوہ بھارت دی اوس ویلے دی انگریز سرکار دے سیکٹری خارجہ سن ۔ سارا ہمالہ توں ہندی ہوئی سرحد لائن لہندے وچّ بھوٹان توں 890 کلومیٹر اتے چڑھدے وچّ برہم پتر دریا تکّ 260 کلومیٹر تکّ پھیلی ہے ۔ جتھے بھارت دے مطابق ایہہ چین دے نال اسدی سرحد ہے ، اوہی ، چین 1914 دے شملہ سمجھوتے نوں مننے نال انکار کردا ہے ۔ چین دے مطابق تبت آزاد راج نہیں سی اتے اسدے کول کسے وی پرکار دے سمجھوتے کرن دا کوئی اختیار نہیں سی ۔ چین دے سرکاری مانچتراں وچّ میکمہون لائن دے دکھن وچّ 56 ہزار مربع میل دے علاقے نوں تبتی نجی علاقے دا حصہ منیا جاندا ہے ۔ اس علاقے نوں چین وچّ دکھن تبت دے نام توں جانیا جاندا ہے ۔ 1962 - 63 دی بھارت - چین لڑائی دے سمیں چینی فوجاں نے کجھ چر لئی اس علاقے اتے اختیار وی جما لیا سی ۔ اس کارن ہی موجودہ ویلے تکّ اس سرحد لائن اتے رولا  بنا ہویا ہے ، لیکن بھارت - چین دے وچّ جغرافیائی سرحد لائن دے روپ وچّ اسنوں ضرور منیا جاندا ہے ۔ 
 
## حوالے

## باہری جوڑ
* نئے دور میں پرانی غلطیاں۔ یاہو جاگرن۔ ۔٢٩اپریل، ٢٠٠٩
## نقشے

Image:British_Indian_Empire_1909_Imperial_Gazetteer_of_India.jpg|"امپیریل گیزیٹ آف انڈیا"، آکسفورڈ یونیوٹی رسپریس، ١٩٠٩ دا اک نقشہ اوپر سجے تے چڑھدے حصے دی باہری ریکھا دکھاندا ہے
Image:BritishIndianEmpireandEnvirons2.jpg|"امپیریل گیزیٹیر آف انڈیا" دا سرکاری نقشہ، نام: بھارت تے پڑوسی دیش۔ اس وچ باہری ریکھا برطانوی راج اور چینی سلطنت دی سرحد دکھاندی ہے۔
فائل:Tibet-claims.jpg|8px8px&nbsp;چین وچ تبت 8px8px8px&nbsp;تبتی لوکاں ولوں تریخی تبت8px8px8px8px&nbsp;چین ولوں دکھائے تبتی علاقے 8px&nbsp;بھارت دعوی چین ماتحت اکسائی چن علاقہ 8px&nbsp;بھارت ماتحت ، چین دعوی تبتی علاقہ8px&nbsp;تبتی رہتلی اتہاس نال جڑے ہور علاقے



گٹھ:بھارت دی تریخ
گٹھ:برطانوی ہند
گٹھ:شملہ
گٹھ:چین دیاں سرحداں
گٹھ:بھارت دیاں سرحداں
گٹھ:تبت دا جغرافیہ
گٹھ:چین دا جغرافیہ
گٹھ:تبت دی تریخ
گٹھ:تبت
گٹھ:١٩١٤
گٹھ:بھارت چین سرحد
گٹھ:1914
دکھنی سرائے

**دکھنی سراں** بھارتی پنجاب دی تریخی عمارت ہے۔ ایہہ سراں نکودر-کپورتھلہ روڈ اپر وسے جہانگیر  پنڈ دے کھیتاں وچّ واقع ہے۔ اس نوں جان لئی کوئی رستہ نہیں۔ اس دے آلے دوآلے کھیت ہن۔ کولوں دیکالی ویئیں  وگدی ہے۔ 

## حوالے

گٹھ:عمارتاں
گٹھ:تریخی عمارتاں
گٹھ:پنجاب دیاں تریخی عمارتاں
چانگ تھانگ

**چانگ تھانگ** (تبتی:  	བྱང་ཐང་།, چینی: 羌塘, انگریزی: Changtang یا Changthang)، شمال مغربی تبت وچ واقع اک اُچا پٹھار (سطح مرتفع) اے جو کچھ حد تک لداخ علاقے دے جنوب مشرقی حِصے وچ وی پھیلیا ہویا اے۔ لداخ توں شروع ہوکے ایہ مشرق وچ 1600 کلومیٹر دور چنگہائی صوبے تک پھیلیا ہویا اے۔ ایہ علاقہ تبتی مول دے چانگ تھانگ خانہ بدوشاں دا وطن اے تے جغرافیائی نظریے دے لحاظ نال تبت پٹھار دا حصہ اے۔ چانگ تھانگ علاقے وچ دور دور تک کھلے، ششک تے اچے میدانی پٹھار تے وڈیاں جھیلاں پھیلیاں ہوئیاں نیں۔ ایہدی اوسط اچائی 4500 میٹر تے 4900 میٹر دے وچکار اے۔

## ناں
تبتی بولی وچّ چانگ ( བྱང་ ) دا مطلبّ شمالی اے تے تھنگ ( ཐང་ ) دا مظلبّ پٹھار اے ، یعݨی اس علاقے دے نام دا مطلبّ شمالی پٹھار اے۔

## موسم
اپݨی بوہتی اچائی دی وجہ توں چانگ تھانگ پٹھار اُتے بہت سردی رہندی اے۔ بہت ہی گھٹّ دن ہُندے ہن جدوں درجہ حرارت 10 سینٹی گریڈ توں زیادہ ہندا اے تے - 25 سینٹی گریڈ درجہ حرارت ایتھے اکثر دیکھیا جاندا اے۔

## محفوظ علاقہ
اپݨی زمین تے ماحول دے پیش نظر حکومت نے علاقے وچّ چانگ تھانگ پٹھار دے وڈے حصے نوں **زیر تحفظ جنگلی حیات علاقہ** قرار دِتا اے تے ایتھے کیانگ ناں دے مقامی جنگݪی کھوتےآں نوں تحفظ فراہم کیتا اے۔

## ہور دیکھو
* تبت دا پٹھار

## حوالے


گٹھ:لداخ
گٹھ:تبت
گٹھ:تبت دا جغرافیہ
گٹھ:پٹھار
گٹھ:چین دا جغرافیہ
اج سروور

**اج سروور** بھارت دے پنجاب صوبے دے ضلع موہالی دے کھرڑ نگر کونسل وچّ پیندا اک تریخی تھاں ہے ۔اتھے اک تریخی چنتا ہرن مندر وی ہے ۔ایہہ سروور اس مندر دے نال بنیا ہویا ہے۔ اس مندر اتے سروور بارے ایہہ دھارنا پرچلت ہے کہ ایہناں دی اساری پرانے  ہندو راجا مہاراجہ اج جو کہ رام چندر دادا سی نے کروایا سی ۔  اج سروور موہالی کھرڑ مکھ سڑک تے پیندا ہے ۔ اس سروور  لئی 15 لئی ایکڑ تھاں حاصل ہے  پر اس سمیں ایہہ سروور ٹھیک حالت وچّ نہیں ہے ۔ اس تھاں اتے ندین اتے گھاہ پھوس اگیا ہویا ہے اتے اس سروور وچّ پانی دا کوئی نظام نہیں ہے ۔ اسدی دشا سدھاران اتے  اس دی مڑ اساری لئی وکھ وکھ دھراں ولوں سمیں سمیں منگ کیتی جاندی ہے ۔  سن 1926 وچّ اس ویلے دے  انبالہ ضلعے دی روپڑ سب ڈویزن (جس ماتحت اس سمیں ایہہ ایریا آؤندا سی) وچّ تعینات سب ڈویژنل انگریز افسر جے ڈبلیو فیئرلیئے نے اک حکم راہیں اس وچ کشتی چلاؤن  اتے مچھیاں پھڑن دی مناہی کیتی سی کیونکہ اسنوں   مذہبی اتے تریخی درجہ حاصل سی ۔   

## حوالے

گٹھ:پنجاب دے ہندو مذہبی تھاں
گٹھ:پنجاب دیاں تریخی عمارتاں
گٹھ:ہندو تیرتھ استھان
گٹھ:پنجاب دی تریخ
نانگپا لا درہ

**نانگپا لا** ہمالہ دا اک درا ہے جو صدیاں توں تبت تے نیپال کدے وچکار وپاری مرکز دی طرح رہیا ہے۔ ایہ ماؤنٹ ایورسٹ توں 30 کلومیٹر لہندے وچ واقع ہے۔ سن ٢٠٠٦ وچ ٧٥ تبتی لوگاں دا اک جتھا جدوں  بھج کے نیپال آ رہیا سی تان چینی *چو اویو* پوسٹ توں انہاں اُپر گولیاں چلائیاں گئیاں جس وچ  اک ١٧ سال بدھ بھکھنی دی موت ہو گئی۔ شروع وچ چینی اہلکاراں نے اس معاملے نوں دبان دا یتن کیتا۔ لیکن اسی واقعے نوں اک یورپین فوٹوگرافر نے فلمایا تے بعد وچ نشر کر دتا۔ فوٹوگرافر ہمالہ وچ چڑھائی کر رہیا سی۔

## حوالے

گٹھ:ہمالہ دے پرمکھ درے
گٹھ:درے
گٹھ:نیپال دے پہاڑی درے
گٹھ:بھارت دے درے
گٹھ:بھارت دے پہاڑی درے
گٹھ:تبت دے پہاڑی درے
گٹھ:چین کے پہاڑی درے
نورمحل دی سرائے

**نور محل دی سراں [[پنجاب (بھارت)|پنجاب]] **جلندھر دے نیڑے نور محل قصبے وچ بنی اک تریخی عمارت دا اے۔ پنجابی وچ ایہہ سراں وشالتا تے خوبصورتی دا نشان بن چکی اے۔ 
## تریخ
ایہ سراں بادشاہ جہانگیر (1605-1627) دی ملکہ نور جہاں دے حکم تے 1618 وچّ نور محل وکھے ادوں دواب دے گورنر ذکریا خاں دی دیکھ ریکھ ہیٹھ بنوائی گئی سی۔ سراں دے لہندے دروازے اپر فارسی شاعری وچّ لکھے چار بند ایہدا ثبوت ہن:

اکبر شاہ دے پتر جہانگیر شاہ دے انصاف (بھرے) راج ویلے وچ
جس ورگا نہ جنت نوں، نہ دھرتی نوں کوئی یاد ہے
پھلور ضلعے وچّ نور سراں دی نیہہ رکھی گئی
فرشتاں ورگی نورجہاں بیگم دے حکم نال

ایہدی نیہہ رکھن دی تاریخ شاعر نے خوشی نال (ایہناں لفظاں وچ) لبھی:
'اس سراں دی نیہہ نورجہاں بیگم نے رکھی‘ (1028)
اس (سراں) دے پوری ہون دی تاریخ اکل نے ایہناں لفظاں وچّ لبھی:
'اس سراں دی اساری نورجہاں بیگم نے کروائی‘ (1030) (پنجابی ترجمہ)

بادشاہ جہانگیر تے نورجہاں ادھر توں لنگھدے اتھے ٹھہردے سن۔ بھاری سرکھیا دستے اتھے تعینات رہندے سن۔ پتہ چلدا ہے کہ بیگم نورجہاں نے اپنے بچپن دا سماں اتھے ہی بیتیا سی، جس کر کے جہانگیر نے کوٹ کوہ نور دا ناں بدل کے نور محل رکھ دتا سی۔  *نور محل دی سراں* پنجابی وچّ پرچلت اک محاورہ وی ہے، جو کسے دے اتی سندر ہون نوں درساؤن لئی ورتیا جاندا ہے۔ اس دی اساری 1618 وچّ شروع ہو کے 1620 وچّ مکمل ہوئی۔ ایہہ تتھّ اس دے لہندے دروازے تے لگی سنگمرمر دی اک سلع اتے فارسی وچّ اکریا ہویا ہے۔ 

## حوالے

گٹھ:پنجاب دیاں تریخی عمارتاں
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ:تریخی عمارتاں
گٹھ:عمارتاں
پیرمحل

**پیرمحل**  پنجاب پاکستان دے ضلع ٹوبھا ٹیک سنگھ دی تحصیل پیرمحل دا اک شہر اے ۔ ایہ شہر تحصیل پیرمحل دا راجگڑھ اے ۔

گٹھ:پنجاب دے شہر
گٹھ:پاکستان دے شہر
گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں
گٹھ:ضلع ٹوبھا ٹیک سنگھ
لیپولیکھ درہ

**لپولیکھ درہ** ہمالیا دا اک پہاڑی درہ ہے۔ ایہہ بھارت، چین اتے نیپال نوں آپس وچّ جوڑدا ہے۔ ایہہ نیپال دی بیاس گھاٹی، بھارت دے اتراکھنڈ صوبے اتے تبت دے اک پرانے وپاری شہر تکلا کوٹ (پرانگ) نوں آپس وچّ جوڑدا ہے۔

## حوالے

## باہری جوڑ
* Photos of pass
گٹھ:ہمالہ دے پرمکھ درے
گٹھ:درے
گٹھ:نیپال دے پہاڑی درے
گٹھ:بھارت دے درے
گٹھ:بھارت دے پہاڑی درے
گٹھ:تبت دے پہاڑی درے
گٹھ:چین دے پہاڑی درے
خلیل الرحمان قمر

**خلیل الرحمان قمر** (Khalil-ur-Rehman Qamar) اک پاکستانی ڈراما نگار، اداکار تے شاعر نیں۔ اوہناں دے مشہُور ڈرامیاں وچ *[[بوٹا فرام ٹوبھا ٹیک سنگھ]]*، *چاند پور کا چندو*، *لنڈا بازار*، *دل ہے کہ دیا ہے*، *پیارے افضل*، *صدقے تمہارے*، *لال عِشق* تے *میرے پاس تم ہو* شامل نیں۔

## مُڈھلی تے نِجی زِندگی
خلیل الرحمان قمر 1961 وچ لاہور، پنجاب، پاکستان وچ پَیدا ہوئے۔ اوہناں نے لاہور دے علاقے شاد باغ دے اک سرکاری ہائی سکُول توں تعلیم حاصل کِیتی تے اُس توں بَعد بی کام کِیتا۔

خلیل الرحمان نے نیشنل بینک آف پاکستان وچ ملازمت کیتی، کچھ چِر مگروں ملازمت چَھڈ دِتی۔ 

### خاندان
خلیل الرحمان نے 1985ء وچ روبی ناز ناݪ ویاہ کِیتا، جیہدے وِچوں اوہناں دا اک پُتر تے اک دھی اے۔ پہلا ویاہ برقرار رَکھدے ہوئے خلیل الرحمان نے دُوجا ویاہ روزینہ ناݪ کِیتا۔ اِس توں پہلاں روزینہ دا ویاہ اداکار فیصل قریشی ناݪ ہویا سی۔ 

## کَیرِیئر
خلیل نے اپنے ٹی وی ڈراما کیریئر دا آغاز *دستک اور دروازہ* (1995) توں کِیتا، جیہنُوں اوہناں نے لِکھیا تے اوہدے وچ اداکاری وی کِیتی۔ بَعد وچ اک فِلم *قرض* (1997) پروڈیوُس کِیتی جیہنُوں اوہناں نے لِکھیا وی سی۔ اوہناں نے فِلم *گھر کب آؤ گے* (2000)، *تیرے پیار میں*، *مُکھڑا چن ورگا*، *نِکی جئی ہاں* دے مکالمے وی لِکھے، لیکن *[[بوٹا فرام ٹوبھا ٹیک سنگھ]]* (1999) نے اوہناں نُوں عرُوج بخشیا۔ بَعد وچ *چاند پور کا چندو* (1999)، *تم یہی کہنا* (2000)، *لنڈا بازار* (2002)، *دل ہے کہ دیا ہے* (2004)، *دِلی کے بانکے* (2007) *پیارے افضل* (2013)، *صدقے تمہارے* (2014)، *لال عشق* (2017) تے *[[میرے پاس تم ہو]]* (2019) سمیت کئی ڈرامے تحرِیر کِیتے۔ کچھ ڈرامیاں وچ اداکاری تے اوہناں دی ہدایت کاری وی کِیتی۔

ڈرامیاں توں علاوہ پنجابی تے اُردو فِلماں وی تحرِیر کِیتیاں، جیہناں وچ *قرض* (1997)، *نو پرابلم نو پیسا* (2000)، *کوئی تجھ سا کہاں* (2005)، *چنا سچی مچی*، *[[پنجاب نہیں جاؤں گی]]* (2017)، *کاف کنگنا (2019)، *لندن نہیں جاؤں گا* (2022) تے *مرزا جٹ'' (2025) شامل نیں۔ 

## فِلموگرافی

### ٹیلی ویژن ڈرامے

### فِلماں

## باہرلے جوڑ
* 

## حوالے


گٹھ:پاکستانی منظر نویس
گٹھ:پاکستانی فلم ہدایت کار
گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی مسلمان
گٹھ:پنجابی لکھاری
گٹھ:لاہوری شخصیتاں
گٹھ:لاہور دے لکھاری
تکلا کوٹ

**تکلاکوٹ** (Taklakot), جسنوں تبتی وچ **پرنگ** (སྤུ་ཧྲེང་རྫོང་, Purang Town) تے چینی وچ **برنگ** (普蘭鎮, Burang Town) کہندے نیں، تبت دے نگاری پریفیکچر دے پرنگ ضلع  وچ واقع اک شہر ہے جو پرنگ ضلعے دا راجگڑھ وی ہے۔ ایہ بھارت، تبت تے نیپال دے وچکار اک اہم کاروباری رہتلی مرکز وی رہیا ہے۔ کیلاش تے مانسروور  دے تیرتھاں نوں جاندے ہوئے ہندو تے بودھ تیرتھیاتری اکثر تکلاکوٹ توں گزرکے جاندے رہے نیں۔ ٤،٧٥٥ میٹر (١٣،٢٠٥ فٹ) دی اچائی اتے واقع ا یہ شہر کیلاش پربت توں دکھن وچ گھگھر دریا (جسنوںن کرنالی دریا تے ماپچھو کھمباب دے ناواں توں وی جانیا جاندا ہے) دی وادی وچ بسیا ہوئیا ہے۔ کچھ سروتاں دے مطابق ١٩٥٥ -١٩٦٠ تک تکلاکوٹ دا ٩٠٪ کھان دا سامان بھارت توں آیا کردا سی۔

## ایہ وی ویکھو
*پرنگ ضلع
*نگاری پریفیکچر

## باہری جوڑ
*تکلاکوٹ پہنچے ویوپاری ، ٢٠١٢ وچ بھارتی ویوپاریاں دے تکلاکوٹ (پرنگ شہر) آن دی خبر

## حوالے


گٹھ:نگاری پریفیکچر
گٹھ:تبت دے نگر
گٹھ:تبت دے شہر
گٹھ:تبت
گٹھ:چین دے شہر
گٹھ:ایشیا دے شہر
گٹھ:شہر
گٹھ:ایشیائی شہر
گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ
گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے
گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گٹھ:چین دے آباد تھاں
پرنگ ضلع

**پرنگ ضلع** (تبتی: སྤུ་ཧྲེང་རྫོང་, Purang County), جسنوں چینی لہجے وچ**برنگ ضلع** (چینی: 普兰县, Burang County) کہندے نیں، چین دے خودمحتار علاقے تبت دا اک ضلع ہے جو اس دیس دے دکھن لہندے حصہ وچ بھارت تے نیپال دی سرحد دے نال واقع ہے۔ تبت اتے چین دا قبضہ ہون دے بعد ایہ چینی پربندھکی نظام وچ تبت دے نگاری پریفیکچر وچ پیندا ہے۔ پرنگ ضلعے دا راجگڑھ پرنگ شہر ہے جسنوں بھارتی تے نیپالی لوگ تکلا کوٹ دے نام توں جانندے آئے نیں۔ ہندوآں دے پوتر مانسروور تے کیلاش پربت تیرتھ تھاں اسی ضلعے وچ واقع نیں۔

## ضلعے دیاں کچھ تصویراں

File:Gurla Mandata.jpg|گرلا مندھاتا پروت
File:Lake Manasarovar.jpg|مانسروور تیرتھ
File:Kailash north.JPG|کیلاش تیرتھ
File:Darchen.jpg|دار چین، جہاں سے کیلاش پرکرما شروع ہوتی ہے


## ایہ وی ویکھو
*اکسائی چن
*نگاری پریفیکچر

## باہری جوڑ
*تکلاکوٹ پہنچے ویوپاری ، ٢٠١٢ وج بھارتی ویوپاریاں دے تکلاکوٹ (پرنگ شہر) آون دی خبر

## حوالے


گٹھ:تبت دے ضلعے
گٹھ:نگاری پریفیکچر
گٹھ:تبت
گٹھ:چین دے ضلعے
روئینگ (کھیڈ)

روئنگ نوںامریکہ  وچّ عامَ تور تے کریو دے نام نال جانیا جاندا ہے  جس دی شروات پرانے مصر دے سمے تو ہوئی سی.  ایہہ پانی وچّ چپو دی مدد نال بہہ رہی اک کشتی (ریسنگ شیلّ) تے مشتمل کھیل ہے. چپو نوں پانی دے مخالف چلا کے اک کشتی نوں چلاؤن واسطے اک طاقت تیار کیتی جاندی ہے. ایہہ کھیڈ منورنجن واسطے وی کھیڈی جا سکدی ہے، جتھے کہ فوکس روئنگ دی تکنیک سکھن 'تے رہندا ہے. جا پھر ایہہ مقابلے دے تور تے وی کھیلی جاندی ہے جس وچّ کھلاڑی اک دوسرے دے خلاف کشتی وچّ ریس لگاؤندے ہن.  اس کھیل وچّ وکھ-وکھ قسم دیا کشتیاں دیاں کیٹیکریاں وچّ کھلاڑی اک دوسرے دا مقابلہ کردے ہن. جو کہ اکلے کھلاڑی دی کشتی (جس نوں سنگل شیلّ کہندے ہن) تو لے کے اٹھ کھلاڑیاں دی شیلّ کوکسوین (جس نوں کوکسڈ ایٹ کہندے ہن) تک ہو سکدی ہے. 

موجودہ روئنگ نوں اک پرتیسپردا والے کھیل دے طور تے شرواتی دسوی صدی وچّ لندن، یونائٹڈ کنگڈم وچ تھیمز دریا وچّ پیشیور واٹرمین وچّ ہون والی ریس نال جوڑیا جاندا ہے. اس وچّ انعام لندن گلڈ اتے لویری کمپنی ولو دتے جاندے سی. ایمیچیور پرتیسپردا دی شروات اٹھاروی صدی دی شروات وچّ بریٹیش پبلک سکول اؤف ایٹون کالیج اتے ویسٹمنسٹر کالیج دے بوٹ کلبا دی شروات دے نال ہوئی. ٹھیک اسے ترہ بریسنوس کالیج اتے ججس کالیج وچّ ریس دے نال یونورسٹی آف اوکسفوڈ دے بوٹ کلبا دی ستھاپنا ہونی شروع ہوئی.  یونورسٹی آف کیمبرج وچّ روئنگ دی پہلی ریس 1827 وچّ ہوئی. پبلک روئنگ کلباں دی شروات وی ٹھیک اسے سمے ہوئی، انگلیڈ وچّ لیندر قلب دی ستھاپنا 1818 وچّ ہوئی، جرمنی وچّ Der Hamburger und Germania Ruder Club دی ستھاپنا 1836 وچّ ہوئی اتے یونائٹڈ سٹیٹ وچّ Narragansett بوٹ قلب دی  شروات 1839 وچّ ہوئی اتے ڈٹروئڈ قلب دی شروات 1839 وچّ ہوئی. 1843 پہلاں ییل یونورسٹی وچّ پہلے ایمیرکن روئنگ قلب دی شروات ہوئی. 

بین القوامی پدھرّ تے انٹرنیشنل روئنگ فیڈریشن روئنگ دے انتظام واسطے جواب دہ ہے، اس فیڈریشن دا میام 1892 وچّ روئنگ کھیڈ دی ودھ رہی لوکپراتا نوں دیکھدے ہوئے، اس نوں ریگولیٹ کرن واسطے کیتی گئی سی. پورے چھ براعظماں دے وچّ، 150 دیساں دیاں فیڈریشناں اج دے سمے وچّ اس کھیل وچّ حصہ لیدیاں ہن.

روئنگ اولمپک دی سبھ تو پرانی کھیل ہے، چاہے ایہہ کھیل سنّ 1896 دیا اولمپک کھیلا دے پروگرام دا حصہ سی پر خراب موسم کرکے ایہہ ریس نہی ہو سکی. اس تو بعد پرش روئنگ دے سنّ 1900 تو مقابلے ہو رہے ہن. جدو کہ مہلا روئنگ نوں اولمپک پروگرام وچّ سنّ 1976 تو ہی شامل کیتا گیا. اج دے سمے وچّ چودا ترہ دیا روئنگ کشتیا دے مقابلے ہندے ہن. ہر سال ورلڈ روئنگ چیپیئنشپ دا دا آیوجن انترراشٹری روئنگ فیڈریشن دوارا 22 قسم دیا روئنگ کشتیا دے مقابلے وچّ کیتا جاندا ہے. اولمپک دے سال وچّ کیول نان اولمپک کشتیا کلاس ہی ورلڈ روئنگ چیپیئنشپ وچّ حصہ لیدیاں ہن. یوروپین روئنگ چیپیئنشپ دا آیوجن وی ہر سال ہندا ہے. سنّ 2008 تو روئنگ کھیل پیرا اولمپک دا وی حصہ ہے.

## حوالے

گٹھ:کھیڈاں
گٹھ:پانی والیاں کھیڈاں
انگسی گلیشیئر

**انگسی ہیمانی** (Angsi Glacier) ہمالہ پہاڑی علاقے وچ تبت دے نگاری پریفیکچر دے پرنگ ضلعے وچ واقع اک گلیشئر ہے۔ مطالعہ توں پتہ چلیا ہے کہ اس گلیشیئر دا یرلنگ تسنگپو دریا دا مول سروت ہون دا کافی امکان ہے۔ ایہی یرلنگ تسنگپو دریا اگے چلکے برہم پتر دریا بن جاندا  ہے، یعنی انگسی گلیشیئر  برہم پتر دا وی مول سروت ہو سکدا ہے۔

## ایہ وی ویکھو
* یرلنگ تسنگپو دریا
* پرنگ ضلع
*نگاری پریفیکچر
*برہم پتر دریا
## حوالے

گٹھ:تبت دے گلیشیئر
گٹھ:گلیشیئر
گٹھ:تبت
گٹھ:تبت دا جغرافیہ
گٹھ:چین دا جغرافیہ
شندور درہ

**درہ شندور** (انگریزی: Shandur Pass)، گلگت بلتستان، پاکستان دے ضلع گوپس یاسین وچ واقع اک درہ اے جو ضلع گوپس یاسین نوں اپر چترال ناݪ جوڑدا اے۔ درے دے اوپری علاقے وچ 12,200 فٹ (3,700 میٹر) دی بلندی اُتے اک پٹھاری علاقہ اے جیہنوں **شندور ٹاپ** کہیا جاند اے۔ ایتھے ای شندور جھیل واقع آ جو درے دے گلیشئر دے پاݨی ناݪ بَھردی اے تے دریائے گلگت دا منبَع اے۔

## مقامی لوک
شندور درے دے دونے طرف آباد لوک کھوار بولی بولدے نیں۔

## پولو فیسٹِول
شندور ٹاپ اپر 1936ء توں اک سالانہ پولو ٹورنامنٹ شندور پولو فیسٹیول منعقد کیتا جا رہیا اے۔ ایہدے وچ گلگت تے چترال دیاں ٹیماں مقابلہ کردیاں نیں تے جس میدان وچ ایہ کھیلیا جاندا اے اوہ دنیا دا سبھ توں اُچا پولو دا میدان اے۔ شندور پولو فیسٹِول سیاحاں وچ بہت مقبول اے۔

## ہور دیکھو
* دریائے گلگت
* شندور جھیل
* شندور پولو فیسٹیول

## حوالے


گٹھ:پاکستان دے درے
گٹھ:گلگت بلتستان
گٹھ:گلگت بلتستان دا جغرافیا
گٹھ:درے
پیچ دریا

**پیچ دریا** (Pech River; , دریاٴ پیچ) چڑھدے افغانستان وچ واقع اک دریا ہے۔ ایہ صوبہ نورستان دے وچکارلے حصے وچ ہندوکش پہاڑاں دے برف تے گلیشیراں توں شروع ہوکے دکھن دکھن چڑھدے پاسے توں صوبہ کنڑ وچ داخل ہندا ہے تے صوبائی راجگڑھ اسداباد دے کول کنر دریا وچ مل  جاندا  ہے۔ اس دریا دیاں بہت ساریاں سجے تے کبھے معاون دریا  نیں جسنال کئی وادیاں بندیاں نیں جنہاں وچ چپہ درہ، وییگل، کورنگل، وٹاپور تے شریاک شامل نیں۔

## پیچ وادی دے لوگ
پیچ دریا تے اسدے معاون دریاواں دیاں وادیاں وچ پشتو بولن والے پشتون لوگ اکثریت وچ نیں تے ایتھے انہاں دا صافی قبیلہ بسیا ہویا ہے۔ اسدے علاوہ ایتھے نورستانی لوک وی رہندے نیں تے آشکونو بولی وی بولی جاندی ہے، جو اک نورستانی بولیاں دی بولی  ہے۔

## ایہ وی ویکھو
*کنڑ دریا
*صوبہ نورستان
*صوبہ کنڑ

## حوالے


گٹھ:افغانستان دے دریا
گٹھ:سندھ دریا دے معاون دریا
گٹھ:صوبہ نورستان
گٹھ:صوبہ کنڑ
نورستانی بولیاں

**نورستانی بولیاں** (Nuristani languages) ہند ایرانی  بولیاں دا اک اپپروار ہے جسدی میمبر بولیاں چڑھدے افغانستان وچّ اتے پاکستان دے خیبر پختونخواہ صوبے دے چترال ضلعے دے کجھ حصےآں وچّ بولی جاندیاں ہن ۔ ایہناں نوں لگبھگّ 13،00،000 لوک بولدے ہن جو نورستانی جاں کلاش کہاندے نیں ۔ کجھ بولی ماہر ایہناں نوں ہند آریا بولیاں دی داردی شاخ دی ذیلی شاخ سمجھیا ہے لیکن ہور ایہناں نوں ایرانی بولیاں اتے ہند - آریا بولیاں دے نال ہند - ایرانی بولی- پروار دی اک وکھ تیجی کیٹیگری منیا جاندا ہے ۔

## ایہ وی ویکھو
*نورستانی لوک
*صوبہ نورستان

## حوالے


گٹھ:صوبہ نورستان
گٹھ:نورستانی بولیاں
گٹھ:ہند ایرانی بولیاں
گٹھ:ہند آریا‌ئی بولیاں
گٹھ:ہند یورپی بولیاں
گٹھ:افغانستان دیاں بولیاں
گٹھ:پاکستان دیاں بولیاں
نورستانی لوک

thumb|اک نورستانی کڑی
**نورستانی لوک** (پشتو:نورستانی خلق)افغانستان دے شمالی-مشرقی صوبے نورستان وچ آباد اک قوم جو نورستانی بولیاں دا استعمال بطور مادری زبان (تے نال ہی پشتو دا استعمال بطور سرکاری زبان) کردے ہنیں۔انہاں دا مذہب ویدی مشرکانہ مذہب (ہندومت توں متعلقہ مذہب) ہوندا سی حتٰی کہ 19ویں صدی وچ پشتون شہنشاہ امیر عبدالرحمان خان نے ایہ علاقہ فتح کیتا تے انہاں نے اسلام قبول کیتا۔ انہاں دے اس مقام نوں پہلے کافرستان کہیا جاندا سی جس دا مطلب کافراں دے رہن دی جگہ،لیکن جدوں پٹھاناں نے ایہ جگہ فتح کیتی  تاں ایتھے دے لوکاں نوں اسلام قبول کروایا اس لئی اس جگہ دا نام نورستان پئے گیا جس کدا مطلب ہے کہ روشنیاں والی تھاں۔

نورستانی اتلے افغانستان دے نورستان علاقے وچّ رہن والی اک قوم ہے ۔ نورستان دے لوک اپنے سنہرے والاں ، ہری - نیلی اکھاں اتے گورے رنگ لئی جان جاندے ہن ۔ اننیسوی صدی دے انت تکّ نورستانیاں دا دھرم  ہندو دھرم توں ملدا جلدا اک پرانا ہند - ایرانی دھرم سی اتے نورستان نوں ارد - گرد دے مسلمان علاقےآں دے لوک کافرستان دے نام توں جاندے سن ۔  سینکڑیاں - ہزاراں سالاں تکّ اتھے دے لوک آزاد رہے اتے اتھے تکّ کہ پندرہوی صدی دے  حملہ آور امیر تیمور نوں وی ہرا دتا ۔ 1890 دے دہاکے وچّ افغانستان دے  امیر عبدالر رحمٰن خان نے اس علاقے اتے حملیاں دے بعد اس اتے قبضہ کر لیا ۔ اسدے بعد اتھے دے لوکاں نوں مجبوراً مسلمان بناؤنا پیا اتے اس علاقے دا نام وی بدل کر نورستان کر دتا گیا ، جسدا مطلبّ ہے نور ( یعنی روشنی ) دا تھاں ۔ اتھے دے لوکاں دے ریتی - رواج اتے مذہبی مانتاواں  وچّ ہنے وی اوہناں دے اسلام توں پہلے دے دھرم دے نشان ملدے ہن ۔ 

نورستان نال لگے ہوئے پاکستان دے اتلے - لہندے چترال علاقے دے کیلاش نورستانیاں نال ملدے - جلدے ہن ، لیکن اوہ اننیسوی صدی وچّ برطانوی راج دے ماتحت ہندستان وچّ آؤندے سن ، اسلئی اوہ عبدالر رحمٰن خان دے حملیاں توں بچے رہے اتے اوہناں وچوں کئی ہنے وی اپنے پوروجاں دے دھرم دے ساتھی ہن ۔ وکھ - وکھ نورستانی اتے کلاش علاقےآں وچّ بولی دا وی انتر ہے ، لیکن ایہہ ساری بولیاں داردی بولیاں وچّ ہی گنی جاندیاں ہے ۔ 

## ایہ وی ویکھو
*صوبہ نورستان 
*کیلاش لوک 
## حوالے

گٹھ:لوک
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:ایرانی قبیلے
گٹھ:ہند یورپی قبیلے
گٹھ:افغانستان دے نسلی گروہ
گٹھ:پاکستان دے نسلی گروہ
گٹھ:افغانستان دی تریخ
گٹھ:قوم قبیلے
دریائے لوہت

**لوہت دریا** بھارت دے اروناچل پردیش   صوبے وچ وگن والا اک  دریا  ہے ۔ ایہہ برہم پتر دریا دا اک معاون دریا ہے ۔ لوہت دریا چڑھدے تبت دے جیال چھو پہاڑی سلسلے توں نکلدا ہے اتے اروناچل پردیش وچّ دو سو کلومیٹر تکّ طوفانی ویگ توں وگن دے بعد آسام دے میدانی علاقےآں وچّ آ جاندا ہے ۔ خون دے دریا دے نام توں جانیا جان والا ایہہ دریا طوفانی اتے بے چین ہے اتے اسدا ایہہ نام بھوراکُو روپ توں اسدی لال مٹی نوں کارن پیا ہے ۔ ایہہ مشمی پہاڑی سلسلے توں وگدا  ہوئیا  برہمپتر گھاٹی دے مہانے اتے برہم پتر دریا (اروناچل پردیش  وچّ جنوں سیانگ دریادے نام توں جانیا جاندا ہے ) وچّ مل جاندا ہے ۔

گٹھ:بھارت دے دریا
گٹھ:ایشیا دے دریا
گٹھ:تبت دے دریا
گٹھ:چین دے دریا
گٹھ:تبت دا جغرافیہ
سینگے کھبب

**سینگے خبب** (تبتی: སེང་གེ་ཁ་འབབ་, انگریزی: Senge Khabab) یا **سینگے تسنگپو** (Senge Tsangpo) تبت دے نگاری پریفیکچر وچ وگݨ والا اک دریا اے جو دریائے انڈس دا ماخذ وی منیا جاندا  اے۔ ایہ دریا کیلاش پربت دی شمالی طرف توں نِکلدا اے۔ 1950ء دی دہائی وچ چین نے تبت اُتے کنٹرول کر لیا تے اودوں توں چینی حکومت اس دریا نوں **سینگے زنگبو** (Sênggê Zangbo) تے **شیچوان دریا ** (Shīquán Hé, 獅泉河) دے ناواں توں وی بلاؤندی اے۔

## ناں
تبتی بولی وچ *سینگے کھبب* دا مطلب 'شیر مکھ دریا' اے، یعݨی شیر دے مکھ توں نِکلݨ والا دریا۔ تبت، پاکستان تے بھارت دے بہت سارے اہم دریاواں دے ماخذ دھارےآں دے نام ہندو تے بودھ عقیدےآں وچ مذہبی اہمیت رکھݨ والے جانوراں اُتے پئے نیں:
*ستلج دریا دا شروعاتی پرواہ 'لنگچین کھبب' (مطلب: 'ہاتھی مکھ دریا') اے۔
*برہم پتر دریا عرف یرلنگ تسنگپو دریا دا شروعاتی پرواہ 'تمچوگ خبب' (مطلب : 'گھوڑا مکھ دریا') اے۔
*انڈس دریا دا شروعاتی پرواہ 'سینگے خبب' (مطلب: 'شیر مکھ دریا') ہا
*گھگھر ہاکڑا دریا عرف کرنالی ندی دا شروعاتی پرواہ 'مگچا کھبب' (مطلب: 'مور مکھ دریا') اے۔

## حوالے


گٹھ:نگاری پریفیکچر
گٹھ:تبت دے دریا
گٹھ:دریائے انڈس
گٹھ:تبت دا جغرافیہ
گٹھ:چین دے دریا
گٹھ:ایشیا دے دریا
پنجاب بینک

**پنجاب بینک** (انگریزی: Bank of Punjab)، پنجاب، پاکستان دا اک سرکاری بینک اے جیہڑا 1989ء وچ قائم کیتا گیا سی۔ ایہدا ہیڈکوارٹر لہور وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ پاکستان وچ عوامی خدمات فراہم کردا اے تے اک بین الاقوامی بینک دے طور تے کم کردا اے۔ ایہ پاکستان کریڈٹ ریٹنگ ایجنسی (PACRA) تو‏ں AA درجہ بندی رکھݨ واݪے، پاکستان دے ممتاز مالیا‏تی ادارےآں وِچو‏ں اک ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:1989ء وچ قائم ہوݨ والے بينک
گٹھ:پاکستان سٹاک ایکسچینج وچ مندرج کمپنیاں
گٹھ:پاکستان دے بینک
گٹھ:پاکستان وچ 1989ء دیاں تاسیساں
گٹھ:لاہور وچ قائم کمپنیاں
گٹھ:بنک
گٹھ:بینک
صفاری راج

**صفاری شاہی خاندان** (فارسی: , انگریزی: Saffarids) سیستان علاقے توں ابھریا اک وچکار ویلےآں دا راجٹبر سی جنھے چڑھدے ایران , خراسان , افغانستان اتے بلوچستان اتے 861 عیسوی توں 1002 عیسوی تکّ راج کیتا ۔ اس راج ٹبر دی نیہہ یعقوب بن لیث الصفار نے رکھی جو اک مقامی  عیّار   ( لڑاکا ) سی ۔ اسدا پیؤ لیث تامبے دا کم کردا سی اس پیشے نوں فارسی بولی وچّ صفار کہندے ہن ، لیکن اسنے ایہہ خاندانی پیشہ چھڈکے عیاری شروع کر دتی ۔ اسنے اسلام دے نام اتے پہلاں سیستان علاقہ اتے پھر افغانستان اتے قبضہ کر لیا ۔ 

## راج دا ودھاء
صفاریاں نے زرنج شہر نوں اپنی راجدھانی بنایا جو موجودہ افغانستان دے دکھن - لہندے وچّ واقع صوبہ نیمروز وچّ ہے ۔ اتھوں اوہ چڑھدے اتے لہندے دوناں ولّ پھیلے ۔ پہلاں انھاننے افغانستان دے ہندو کش پربتاں وچّ ہندو- بودھی علاقےآں اتے حملہ کیتا، جس وچّ پہلاں زمینداور ، زونبیل​ اتے کابل اتے پھر بامیان , بلخ , بادغیس​ اتے غور شامل سن ۔ اس حملےآں وچّ اسنے بہت پیسہ لوٹیا اتے بہت سارے مقامی لوکاں نوں ویچن لئی غلام بنا لیا ۔ ٨٧٣ عیسوی وچّ اسنے ایرانی - مول دے طاہری راجٹبر(طاہری راج) خراسان کھوہ لیا ۔ جدوں تکّ یعقوب دا انتقال ہویا ، اوہ کابل وادی , سندھ , تخارستان(باختر) , کرمان ، فارس اتے خراسان لے چکیا سی ۔ اسنے بغداد وی پہنچن دی کوشش کری لیکن عباسی خلافت ولوں ہرایا گیا ۔ صفاریاں  نے اپنے راج وچّ ہمیشہ فارسی بولی اتے ایرانی رہتل نوں بہت بڑاوا دتا ۔ 

## راج دا پتن
یعقوب دی موت دے بعد صفاری راج زیادہ دن چل نہیں سکیا ۔ اسدا وارث اسدا بھرا امب​ بن لیث  سی جنوں 900 عیسوی وچّ سامانی راج دے اسماعیل سامانی نے بلخ وچّ ہرا دتا اتے اپنے زیادہتر علاقے نوں سامانیاں دے حوالے دین لئی مجبور کر دتا ۔ اسدے بعد صفاری اپنے سیستان دے اپنے آبائی علاقے تکّ محدود رہِ گئے اتے سامانیاں دے ماتحت اتھے ہی دے مقامی راجا بنکے رہِ گئے ۔ سنّ 1002 وچّ محمود غزنوی نے سیستان اتے حملہ کیتا اتے خلف اول نوں تحت توں ہٹاکے صفاری راج دا انت کر دتا ۔

## ایہ وی ویکھو
* عیار
* سامانی سلطنت
* سیستان طاس
* غزنوی سلطنت

## حوالے


گٹھ:صفاری راجٹبر
گٹھ:پاکستان دی تریخ
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:افغانستان دی تریخ
گٹھ:ایران دی تریخ
ساہیوال، سرگودھا

**ساہیوال**  پنجاب پاکستان دے ضلع سرگودھا دی تحصیل ساہیوال دا اک شہر اے ۔ ایہ شہر تحصیل ساہیوال دا راجگڑھ اے ۔
پنجاب وچ ساہیوال نام دے دو شہر موجود نیں ۔ اک ساہیوال وڈا اے جیہڑا ضلع ساہیوال دا راجگڑھ شہر اے ۔ اک ساہیوال چھوٹا اے جیہڑا ضلع سرگودھا دا اک شہر اے ۔ 

گٹھ:پنجاب دے شہر
گٹھ:پاکستان دے شہر
گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں
گٹھ:ضلع سرگودھا
سیستان طاس

thumb|230px|سیستان طاس علاقہ
thumb|230px|سیستان علاقے دا خلاء توں نظارا - اک ریتیلا طوفان چلدا ہویا دکھ رہیا ہے
**سیستان طاس** یا **سیستان بیسن** (انگریزی: Sistan Basin) دکھن لہندے افغانستان تے دکھن چرھدے ایران وچ واقع اک بند جلسمبھر علاقہ ہے۔ ایہہ دنیا دے سبھتوں خشک علاقےآں وچوں اک ہے اتے اتھے اکثر سوکا پیندا ہے ۔ اتھے افغانستان دے پہاڑی علاقےآں توں بہت سارے دریا- جھرنے پانی لیاندے ہن تاں افغانستان دے گودزری طاس وچّ جاندے ہن ( ایہہ سیستان طاس دا اک دھنسیا ہویا علاقہ ہے ) ۔ اتھے ہندُو کش پربتاں توں نکلن والا ہلمند دریا وی اپنا پانی لیاؤندا ہے ۔

## اتہاس
سیستان طاس دے علاقے وچّ پچھلے 5000 سالاں توں رہتلاں وس رہیاں ہن اتے اتھے کئی پرانے تھاں ملے ہن ۔ اسدے ایران والے علاقے وچّ شہر سوختہ  ( یعنی ساڑیا ہویا شہر ) 3100 قم وچّ قایم ہویا سی ۔ ایہہ ہیلمند دریا دے اک معاون دریا اتے واقع سی جو ہن سکّ چکیا ہے ، جس توں اسدے واسیاں نوں مجبوراً ایہہ نگر چھڈنا پیا ۔ سیستان طاس وچّ افغانستان دا زرنج شہر وی ہے جو وچکار ویلےآں وچّ وہتل دا اک اہم مرکز ہویا کردا سی ، لیکن ہن کافی حد تکّ ریگستانی ریتاں نال ڈھکیا جا چکیا ہے ۔ اتھے دے دشت مارگو علاقے وچّ سنچائی دیاں نہراں اتے کھیتاں دے نشان ملے ہن جو ہن ریت نال بھرکے اجڑیا ہوئے پئے ہن ۔ موجودہ ویلے وچّ اس علاقےوچّ آبادی بہت گھٹّ ہے ۔ 

## طاس
طاس جاں جلسمبھر اس جغرافیائی علاقے نوں کہندے ہن جتھے بارش اتے کھردی برف دا پانی دریاواں، نہروں اتے نالےآں وچ وگ کے اک ہی تھاں اتے اکٹھا ہو جاندا ہے ۔ بھارت وچّ جمنا دا جلسمبھر اوہ علاقہ ہے جتھے جمنا دریا وچّ ولا ہو جان والے سارے ندی نالے پھیلے ہوئے ہے اتے جسدے انت توں صرف جمنا دریا ہی نکاس کردا ہے ۔ بند جلسمبھر اجیہا جلسمبھر ہندا ہے جس وچّ بارش اتے کھردی برف دا پانی اکٹھے ہو کر کسے دریا دے زریعے سمندر جاں وڈے سمندر وچّ ڈگں دی بجائے کسے جھیل ، دلدلی علاقے جاں خشک علاقے وچّ جاکے اوتھے رک جاندا ہے ۔ انگریزی وچّ طاس نوں بیسن ( basin ) , جلسمبھر(نکاسی طاس) نوں واٹرشڈ ( watershed ) جاں کیچمینٹ ( catchment ) اتے بند جلسمبھر نوں اینڈورہیئک بیسن ( endorheic basin ) کیہا جاندا ہے ۔

## ایہ وی ویکھو
* ہلمند دریا

## حوالے


گٹھ:افغانستان دا جغرافیہ
گٹھ:ایران دا جغرافیہ
گٹھ:طاس
دشت مارگو

[thumb|230px|[سیستان طاس علاقے وچ دشت مارگو]]
**دشت مارگو** (فارسی: ) دکھن لہندے افغانستان دے ہیلمند تےنیم روز صوبےآں وچ واقع اک ریگستان ہے۔ اس روہی دا کل رقبہ ١،٥٠،٠٠٠ مربع کلومیٹر ہے تے اسدی اونچائی ٥٠٠ توں ٧٠٠ میٹر دے وچکارہے۔

## نام دا مطلب
دری فارسی وچ 'دشت' دا مطلب'ریگستان' تے 'مارگو' دا مطلب'موت' ہوندا ہے۔ دشت مارگو دا مطلب 'موت دا ریگستان' ہے۔

## ایہ وی ویکھو
* سیستان طاس

## حوالے


گٹھ:روہی
گٹھ:افغانستان دے ریگستان
گٹھ:افغانستان
گٹھ:ریگستان
گٹھ:روہی
گٹھ:افغانستان دا جغرافیہ
فیروزکوہ (افغانستان)

**فیروزکوہ** یا **فروزکوہ** (فارسی: , انگریزی: Fîrûzkûh یا Turquoise Mountain) موجودہ افغانستان دے صوبہ غور وچ واقع اک شہر سی جو غوری سلطنت دا پہلا راجگڑھسی۔ کہیا جاندا ہے کہ اپنے سمے وچ ایہ دنیا دے مہان نگراں وچوں اک سی لیکن سن ١٢٢٠ دے دہاکے وچ چنگیز خان دے پتر اوگتائی خان دی اگوائی وچ منگول فوجاں نے اس اپر دھاوا بولیا تے اسنوں تہس نہس کر دتا۔ اسدے بعد ایہ شہر اتہاس وچ کھویا گیا تے اسدا ٹھیک تھاں وی  کسے نوں پتہ نہیں ہے۔ کچھ اتہاسکاراں دا مننا ہے کہ غور صوبے دے شہرک ضلعے وچ کھڑا جام مینار اس شہر دا آخری بچیا ہوا نشان ہے۔

## ایہ وی ویکھو
* غوری سلطنت
* مینار جام
* صوبہ غور
* اوگتائی خان

## حوالے


گٹھ:غوری سلطنت
گٹھ:صوبہ غور
گٹھ:افغانستان دیتریخ
گٹھ:پرانے شہر
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
اوغدائی خان

اوکتائ خان (Mongolian: Өгэдэй, Ögedei; also Ogotai or Oktay; c. 1186–1241) چنگیز خان دا مقرر کردہ جانشین سی۔ انگریزی وچ انہاں نو‏ں Ögedei Khan ناں تو‏ں پہچانا جاندا ا‏‏ے۔

[thumb|230px|اوگتائی خان، جو [منگول سلطنت دا دوسرا خاقان (سرواچ خان) تے چنگیز خان تے بورتے دا تیسرا پتر سی]]
**اوگتائی خان** (منگول: Өгэдэй, اوگدیئی؛ فارسی: , اوگتائی، انگریزی: Ögedei;; جنم: ١١٨٦ء اندازا؛ موت: ١١ دسمبر ١٢٤١ ء) منگول سلطنت دے بانی چنگیز خان تے اسدی مکھیہ زنانی بورتے دا تیسرا پتر سی اتے پوری سلطنت دا دوجا خاقان ( سرووچّ خان ) سی ۔ اسنے اپنے پیؤ دے ایران , چین اتے وچکار ایشیا نوں منگول سلطنت دے ماتحت کرن دیاں مہماں وچّ بہت حصہ لیا ۔ اسنوں اک کابل اتے سہاسی سپہ سالار منیا جاندا ہے ۔ کیہا جاندا ہے کہ اوگتائی اپنے پیش دا سبھ توں پیارا پتر سی ۔ اس وچّ کسے وی بحث وچّ لوکاں دا مت جت لین دی اہلیت سی ۔ وڈے قد - بتّ اتے طاقتور شخصیت والا اوگتائی ہسمکھّ اتے سوجھ وان وی منیا جاندا سی ۔

## تریخ
اوکتائی خان نے 9 سال تک حکومت کیت‏‏ی۔ مسلماناں تو‏ں باقی بھائیاں د‏‏ی نسبت بہتر سلوک کيتا۔ مسجدےآں نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کرنے د‏‏ی اجازت دیدی۔ اجڑے ہوئے شہراں نو‏‏ں بسایا۔ اوکتائی خان نے اپنے عہد حکومت وچ عدل قائم کيتا۔ عام رعایا د‏‏ی پرورش کیتی۔ مسلماناں دے نال باہمی شادیاں نو‏‏ں رواج دتا۔ فوج د‏‏ی نگہداشت تے تنظیم کیتی۔

## اولاد
اوکتائ خان د‏‏ی موت دے بعد وکھ وکھ قبیلے وچ جنگ چھڑ گئی۔ چغتائ خان دے بیٹےآں نے وی سر کشی کی، مگر اوکتائ خان د‏‏ی بیوی ترکینہ سواݨی چار سال تک حکومت اُتے قابض رہی۔ آخر امیراں نے اسنو‏ں اوکتائ خان دے پاس بھیج کر اس دے بیٹے قیق نو‏‏ں خاقان بنالیا۔ کیک نے چغتائ خان دے سرکش بیٹےآں نو‏‏ں قتل کروا دتا۔ تاں بچ کر چین بھج گئے۔ بوہت سارے سردار وی جہنم رسید ہوئے گے۔

## اسلام نال تعلق
کیک دے دربار وچ چینی کافراں دا بہت اثر سی۔ اوہ مسلماناں نو‏‏ں دکھ پہنچانے دے لئی ہر ممکن کوشش کرنے سن تے عمل کروانے رہ‏‏ے۔ تے بہت حد تک انہاں د‏‏ی کامیابی رہی۔ کیک نے کل ڈیڑھ سال حکومت کیت‏‏ی۔ اسنو‏ں اک رات پیٹ وچ درد ہويا تے مسلماناں نو‏‏ں اس دے مظالم تو‏ں نجات ملی۔

## حوالے
قاضی محمد اقبال چغتائی : وسط ایشیا دے مغل حکمران۔ چغتائ ادبی ادارہ، لاہور۔ 1983ء۔ صفحہ 31-32۔

## ایہ وی ویکھو
* چنگیز خان
* بورتے
* منگول سلطنت
* خاقان

## حوالے


اوغدائی خان
گٹھ:1180ء د‏‏ی دہائی دے جم
گٹھ:1185 دے جم
گٹھ:1186 دے جم
گٹھ:1241 دیاں موتاں
گٹھ:اوغدائی خاندان
گٹھ:بورجگین
گٹھ:تیرہويں صدی دے منگول حکمران
گٹھ:چنگیز خان د‏‏ی اولاد
گٹھ:چین تریخ سانچے
گٹھ:مضامین جنہاں وچ روايتی چینی بولی دا متن شامل اے
گٹھ:منگول سلطنت دے جرنیل
گٹھ:منگول سلطنت دے عظیم خان
گٹھ:منگولاں دیاں جنگاں تے تنازعات دے ناو خانے
گٹھ:وسط ایشیا دے مغل حکمران

گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:منگول تریخ دیاں شخصیتاں
گٹھ:منگول سلطنت دے خاقان
گٹھ:منگول اتہاس
گٹھ:منگول شخصیتاں
گٹھ:بادشاہ
آشکونو بولی

**آشکونو** (Askuňu, ) یا **سنو** یا **گرامسانا** ایک بورستانی بولی ہے جو افغانستان دے صوبہ نورستان وچ پیچ دریا دی وادی وچ واما علاقے ے آس پاس تے آلینگار دریا دے اوپری حصے دے کچھ معاون دریاواں دیاں وادیاں وچ بولی جاندی ہے۔ اس نوں  آشکونو، سنو تے گرامسانا نام دے تن وکھ نورستانی قبیلے بولدے نیں جس پاوں اس اک بولی نوں وی انہاں تناں ناواں توں جانیا جاندا ہے۔

## ایہ وی ویکھو
*نورستانی بولیاں

## حوالے


گٹھ:صوبہ نورستان
گٹھ:نورستانی بولیاں
گٹھ:افغانستان دیاں بولیاں
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
تیراہی بولی

**تیراہی بولی** (Tirahi, ) کوہستانی شاخ دی اک داردی بولی اے جو افغانستان دے صوبہ ننگرہار وچ بولی جاندی اے۔ ایہنوں مول روپ نال بولن والے لوکاں دی گنتی 1،000 اے۔ ماہرین لسانیات دے مطابق ایہ بولی معدوم ہون دے خطرے وچ اے۔

## حوالے


گٹھ:ہند آریائی بولیاں
گٹھ:داردی زباناں
گٹھ:افغانستان دیاں بولیاں
بورتے

[thumb|230px|[چنگیز خان تے خاتون بورتے اپنے چار پتراں وچ سلطنت ونڈدے ہوئے]]
**بورتے** (منگول: Бөртэ үжин, بوئیرتے اُژن; جنم: ١١٦١ء؛ موت: ١٢٣٠ء) منگول سلطنت دے بانی چنگیز خان دی پہلی تے مکھیہ زنانی سی۔ ایہناں نوں منگول - پرتھانسار خاتون دا خطاب  حاصل سی ۔ انھاننوں منگول سلطنت دی مہارانی وی منیا جاندا سی ۔ بورتے دی کڑمائی بہت گھٹّ عمر وچّ چنگیز خان نال ہو گئی سی اتے 17 سال دی عمر وچّ اوہناں دوناں دا ویاہ ہویا ۔ اسدے بعد اک مخالف قبیلے نے بورتے نوں اغوا کر لیا لیکن چنگیز خان نے آکے انھاننوں بچایا ۔ چنگیز خان دی اس جرت نوں پہلا سنکیت منیا جاندا ہے کہ اوہناں وچّ اگے چلکے دنیا - فتح کرن دا حوصلہ سی ۔ اوہناں دوناں دے چار منڈے اتے پنج لڑکیاں ہوئیاں جنہاں توں اگے منگول سلطنت دا راجٹبر چلیا ۔

## ایہ وی ویکھو
* چنگیز خان
* منگول سلطنت

## حوالے


گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:منگول تریخ دیاں شخصیتاں
گٹھ:مشہور زنانیاں
گٹھ:مشہور لوک
گٹھ:شخصیتاں
گٹھ:منگول اتہاس
گٹھ:منگول شخصیتاں
گٹھ:منگولیا دی تریخ