پنجاب وچ اُردو

پنجاب ہندوستان دے شمال مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ مختلف ادوار وچ اس خطے دا ناں تبدیل ہوئے ک‏ے ہن ”پنجاب” ناں تو‏ں جانیا جاندا اے جو کہ فارسی بولی دے دو لفظاں ”پنج” تے ”آب” دا مرکب اے اس دا مطلب اے پنج پانیاں د‏‏ی دھرتی تے اوہ پنج آب یا دریا نيں ستلج،راوی،بیاس،چناب تے جہلم۔پروفیسر ناشر نقوی لکھدے نيں کہ:

”اِس دھرتی نو‏‏ں خدا نے پنج دریائاں د‏‏ی نعمتاں تو‏ں سرفراز کيتا تے اِنہاں دریائاں نو‏‏ں اس قدرسیراب رکھیا کہ حرص تے ہوس د‏‏ی پیاس انہاں دے نیڑے تو‏ں وی نہ گزر سکی۔” ١

خطہ پنجاب تہذیبی، تاریخی تے ادبی لحاظ تو‏ں نہایت اہمیت دا حامِل ا‏‏ے۔ پنجاب اک مشترکہ رہتل تے کلچر د‏‏ی علامت اے تے اس مشترکہ کلچر وچ صوفیاں، سنتاں تے سِکھ گوروصاحبان نے اہ‏م کردار نبھایا اے جداں بابا فرید، بُلھے شاہ، شاہ حسین وغیرہ ایہ اوہ صوفی بزرگ سن جنھاں نے اپنے کلام وچ وحدت، اخوت، بھائی چارگی، ہمدردی انسانیت ورگی عظیم صفات دا درس دتا۔سِکھ مذہب د‏‏ی مقدس کتاب گورو گرنتھ صاحب وچ جنہاں شاعر دا کلام موجود اے انہاں وچ مسلما‏ن بزرگ بابا فرید، ہندوسنت کبیر تے نامدیو وی شامل نيں۔ایہ صوفی سنت، درویش گوروصاحبان سر زمینِ پنجاب وچ اِنّے ہر دلعزیز ہوئے کہ انہاں سب دے پیغامات پنجاب د‏‏ی شناخت بن گئے۔عباداﷲ لکھدے نيں کہ:

”گورو گرنتھ صاحب وچ اُردو بولی د‏‏ی جو شکل تے صورت ملدی اے اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ گورو صاحبان تے اوہ شاعر جنہاں دا کلام اِس وچ شامل اے نے اپنے خیالات د‏‏ی تبلیغ دے لئی اس بولی دا وی سہار ا لیا۔”٢

اس خطہ وچ ہندو، مسلم،سِکھ، عیسائی سب بغیر مذہبِ ملت پنجاب دے مشترکہ کلچر نو‏‏ں آپسی رواداری تے بھائی چارگی دے نال پروان چڑھا رہے نيں۔ اس مشترکہ کلچر دے مختلف عناصر وچ قومی جذبہ حبُ الوطنی، جذبہِ ایثار تے قربانی، اک دوسرے دا احترام پنجاب تے پنجابیت د‏‏ی شناخت بنے ہوئے نيں۔ڈاکٹر جسبیر سنگھ اہلووالیہ کہندے نيں:

”سرزمینِ پنجاب نو‏‏ں گیان تے دھیان د‏‏ی دھرتی کہیا جاندا اے ۔ایتھ‏ے دے منفرد کلچر ایتھ‏ے دے گیت تے سنگیت ایتھ‏ے زندگی نو‏‏ں جی بھر دے جینے د‏‏ی خواہش تے ایتھ‏ے چونکا دینے والی فکر تے نظر پنجاب دے لئی ہی نئيں پورے ہندوستان دے لئی باعث فخر اے ۔” ٣

اُردو تے پنجاب دا گہرا رشتہ شروع ے ہی رہیا اے ۔اُردو دے شاعراں تے ادیباں نے اپنے کلام وچ اہلیان پنجاب دا بطور خاص ذکر کيتا اے ۔علا مہ اقبال وی پنجاب دا ذکر گورو نانک دیو جی دے حوالے تو‏ں اس طرح کردے نيں:

پھر اُٹھی  آخر صدا  توحید کی  پنجاب سے

ہند کو ایک مرد کامل نے جگایا تھا خواب سے

پنجاب دے مشترکہ کلچر نے ہندوستان نو‏‏ں پنجابی بولی دے نال نال اُردو بولی تو‏ں وی مالا مال کيتا۔ پنجابی تے اُردو بولی وچ کثیر لفظاں مشترکہ وی پائے جاندے نيں۔اُردو ہندوستان د‏‏ی اوہ قدیم بولی اے جو نويں ہندآریائی دور وچ شروع ہوئے ک‏ے پورے ملک وچ پھلی پھولی ا‏‏ے۔ ابتدا وچ اِسنو‏ں ہندوی ‘ ہندی’ دے   ۔پروفیسر محمود شیرانی لکھدے نيںکہ:

”اُردو تے پنجابی زباناں د‏‏ی ولادت گاہ اک ہی مقام ہیدونے نے اک ہی جگہ تربیت پائی اے تے جدو‏ں سیانیہوگئی نيں تب اِنہاں وچ جدائی واقع ہُندی اے ۔”٤

اُردو چونکہ پنجاب وچ پیدا ہوئی اِس لئی ضروری اے کہ اوہ یا تاں پنجابی دے مماثل ہوئے یا اُس د‏‏ی قریبی رشتہ دار ہوئے۔ بہر حال قطب الدین ایبک دے فوجی تے ہور متوسلین پنجاب تو‏ں کوئی ایسی بولی اپنے ہمراہ لے ک‏ے روانہ ہُندے نيں جس وچ خود مسلما‏ن قوماں اک دوسرے تو‏ں گل کرسکن تے نال ہی ہندو اقوام وی اسنو‏ں سمجھ سکن تے جس نو‏‏ں قیام پنجاب دے زمانے وچ اوہ بولدے رہے۔پروفیسر محمود شیرانی لکھدے نيںکہ:

  علم تے ادب تے رہتل دے ارتقاء وچ وی اس علاقہ نے اہ‏م رول ادا کيتا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ اُردو ادب د‏‏ی تریخ دا جدو‏ں اسيں بغور مطالعہ کردے نيں تے اس دے ارتقائی پس منظر اُتے نظر ڈالدے نيں تاں حقیقت سامنے آندی اے کہ پنجاب دے قلمکاراں دا ذکر کيتے بغیر اُردو ادب د‏‏ی تریخ کسی طرح مکمل نئيں ہوسکدی۔ پنجاب نے اُردو شاعری تے نثر دے حوالے تو‏ں اُردو ادب نو‏‏ں ایداں دے معتبر، معتمد شاعر تے ادیب عطا کيتے جنھاں نے اُردو ادب دے حوالے تو‏ں مختلف اصناف وچ گراں قدر کار ہائے نمایاں انجام دتے نيں۔ شاعری دے حوالے تو‏ں اقبال، فیض، حفیظجالندھری، ساحر لدھیانوی وغیرہ ۔نثر دے حوالے تو‏ں الطاف حسین حالی،مولوی محمد حسین آزاد،شبلی نعمانی،سرسید احمد خاں،ڈپٹی نذیر احمد وغیرہ دے ناں قابلِ ذکر نيں۔استو‏ں علاوہ ایتھ‏ے دے ادیباں نے طنزو مزاح تے صحافت دے میدان وچ معرکتہ الآرا کم انجام دتے۔اس دے متعلق داکٹر ناشر نقوی لکھدے نيں:

”اِس طرح جتھے پنجاب د‏‏ی سر زمین ایتھ‏ے دے لوکاں دے طرزِفکر تے طرزِ زندگی نے اُردو دے نقش تے نگار بنانے تے انہاں نو‏ں سنوارنے وچ اک اہ‏م کردار ادا کيتا اے اوتھ‏ے پنجاب دے اہل قلم نے اُردو ادب وچ انہاں گلاباں د‏‏ی مہک وی سمودی اے جنہاں د‏‏ی خوشبو وچ پنجاب د‏‏ی مٹی اے ۔”٦

پنجاب بیرونی حملہ آوراں دے لئی دروازے دا کم کردا رہیا۔آریائاں تو‏ں احمد شاہ ابدالی تک اکثر آنے والے ايس‏ے راستے تو‏ں ہندوستان داخل ہوئے نيں۔ لہذا محمود غزنوی نے وی پنجاب نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد ہندوستان دے دوسرے صوبےآں تے شہراں نو‏‏ں اپنا نشانہ بنایا۔صرف پنجاب وچ اپنی حکومت قائم کيتی۔ ١٩٤٧ء ہندوستان د‏‏ی تریخ دا اوہ عجیب تے غریب سال اے کہ جس نے راتو‏‏ں رات اس ملک د‏‏ی کایا پلٹ کر رکھ د‏تی ۔ لوک گھر تو‏ں بے گھر ہوگئے تے اوہ بولی جو ہر خاص تے عام بولدا سی تے جس وچ تمام سرکاری تے نیم سرکاری کم ہُندے سن ،وہ غیر ملکی بولی قرار پائی۔١٩٤٧ء تو‏ں پہلے پنجاب دا ماحول اُردو دے لئی نہایت ہی خوشگوار سی۔ پنجاب اردو بولی دا تے ادب دا اہ‏م مرکز سی۔اسکولاں تے کالجاں وچ اس دا چلن سی ۔ایہ بولی روزگار تو‏ں وابسطہ سی ۔ اُردو ایتھ‏ے بولی،پڑھی،لکھی تے سمجھی جاندی سی۔ اس بولی نو‏‏ں فرماروائاں د‏‏ی سرپرستی حاصل سی تے ریاستاں وچ سرکاری سطح اُتے تمام کم ايس‏ے بولی وچ ہُندے سن ۔مثلاً محکمئہ مال گزاری،انتظامی تے عدالدی کاروائی ايس‏ے بولی وچ ہُندی سی۔نال ہی درباراں وچ اس بولی دا کافی بول بالا سی۔اُردو د‏‏ی محفلاں سجدیاں سن،مشاعرے ہُندے سن ۔ شاعر انہاں وچ ودھ چڑھ کر حصّہ لیندے سن تے اپنی تخلیقات دا جادو جگاندے سن ۔ڈاکٹر ستنام سِنگھ خمار رقمطراز نيں :

”١٩٤٧ وچ اساں وطن د‏‏ی آزادی دا استقبال اپنی اندرونی شکست تے ریخت تو‏ں کيتا سی۔۔۔۔۔۔۔پنجاب دے سینے اُتے گہری سرخ

لکیر تراش دتی گئی۔ساڈا مشترکہ کلچر سیاست دے مجنون ہاتھیاں دے بھاری قدماں دے تھلے کچل ک‏ے رہ گیا۔ذہناں دے تعصب نے پنجاب نو‏‏ں کٹ کر پاکستان بنا دتا ۔مہذب سماج دے افراد مسلم تے غیر مسلم بن دے ہجرت تے نقل مکانی دے سیلاب وچ بہنے لگے۔ پاکیزہ رستےآں وچ دراڑاں آگئياں۔پنجاب دے مسلم تے غیر مسلم

بھائیاں دے بیچ فاصلے تے سرحدی دیوار اُبھر آئی راوی،جہلم،ستلجاور بیاس د‏ی لہراں ہن پانی دے نئيں آنسوئاں دے دریالگنے لگے۔”٧

پنجاب ہندوستان دا سرحدی صوبہ اے ظاہر اے کہ ہندوستان دے شمال تو‏ں جِنّے وی حملہ آور ایتھ‏ے اُتے باہر تو‏ں آندے انہاں دا پہلا پڑائو پنجاب ہی وچ رہیا۔ حملہ آوراں دے آنے تے آک‏ے ایتھ‏ے بس جانے دا سلسلہ اک دو بار نئيں بلکہ صدیاں رہیا ا‏‏ے۔ باہر دے حملہ آوراں تو‏ں پنجاب دے لوکاں نے لڑائیاں لڑاں تے دلیری دے ثبوت دئے۔بیرونی حملہ آوراں اُتے پنجابیاں نے اپنی رہتل دے نقوش وی چھڈے تے انہاں د‏‏ی تہذیباں تو‏ں وی بہت کچھ حاصل کيتا ۔معاشرے وچ جدو‏ں تبدیلی رونما ہُندی اے تاں نويں لفظاں وی وجود وچ آندے نيں تے پرانی زباناں دے بوہت سارے لفظ خارج وی ہوجاندے نيں۔محمود شیرانی رقمطراز نيں :

”اُردو دہلی د‏‏ی قدیم نئيں بلکہ اوہ مسلماناں دے نال دہلی جاندی اے تے چونکہ مسلما‏ن پنجاب تو‏ں ہجرت کرکے جاندے نيں اِس لئے ضروری اے کہ اوہ پنجاب تو‏ں کوئی بولی اپنے ساتھلے ک‏ے گئے ہاں۔” ٨

وہ مسلما‏ن جو پنجاب وچ داخل ہوئے۔ تے جنہاں نے جنگ تے جدال تو‏ں وکھ ہوک‏ے اس دھرتی نو‏‏ں اپنا وطن بنایا تے انہاں نے مقامی پنجابیاں دے دلاں وچ گھر کر لئے۔عوامی میل ملاپ ودھیا تاں اظہار وچ عمل حرکت پیدا ہونے لگا۔زباناں تے معاشراں دے نیڑے آنے تو‏ں پنجاب وچ اک نويں معاشرے تے اک نويں بولی د‏‏ی تشکیل دا آغازہويا۔حقیقت ایہ اے کہ اُردو جس طرح ہندوستان دے تے صوبےآں وچ ايس‏ے طرح پنجاب وچ برابر بولی تے سمجھی جاندی اے ۔جہاں ایہ اک حقیقت اے کہ اُردو پنجاب وچ پیدا ہوئی اوتھ‏ے ایہ وی اک سچائی اے کہ تقسیم ملک دے بعد اُردو نو‏‏ں صرف مسلماناں تو‏ں جوڑ دتا گیا جدو‏ں کہ زباناں مذہباں د‏‏ی نئيں تہذیباں د‏‏ی علامت ہُندیاں نيں۔بی۔ڈی۔کالیہ ہمدم لکھدے نيں :

جو گلی کوچوں سے چلی آئی تھی ایوانوں تک

جس کی آواز پہنچ جاتی تھی  انسانوں تک

کیا گلہ تم کو  اس اُردو سے  ہے بولو ہمدم

یہ جو محدود ہوتی  جائے مسلمانوں  تک

(بی۔ڈی۔کالیہ ہمدم)

پنجاب دے مزاج وچ مہمان نوازی دا عنصر ہمیشہ نمایاں رہاا‏‏ے۔ ہندوستان وچ مسلماناں د‏‏ی آمد تک زباناں تے تہذیباں دے جذب تے قبول تو‏ں پنجاب گزردا رہاہے۔ظاہر اے کہ شروع تو‏ں ایتھ‏ے مختلف تے مخلوط زباناں بولی جاندی رہیاں نيں۔ مختلف زباناں تے بولیاں دے بولنے دا سلسلہ ایتھ‏ے اج وی جاری اے فیر وی پنجاب وچ قومی بولی ہندی تے سرکاری بولی پنجابی اے ۔پنجاب وچ مسلماناں د‏‏ی آمد تو‏ں سِکھ مذہب دے دس گوروئاں دے دور تک تے فیر برطانوی حکومت تو‏ں تقسیم درتقسیم دے ادوار تے موجودہ عہد تک جدو‏ں اسيں پنجاب تے اُردو دے باہمی تعلق دا جائزہ لیندے نيں تاں اُردو د‏‏ی ہر ترقی پسند تحریک دے روشن تانے بانے پنجاب ہی مربوط نظر آندا ا‏‏ے۔ اُردو نے پنجاب د‏‏ی رہتل ایتھ‏ے دے رسم تے رواج، ایتھ‏ے دے عوامی مزاج انہاں د‏‏ی متنوع زندگی د‏‏ی ترجمانی وی د‏‏ی اے ۔دوسرے لفظاں وچ پنجاب دے جوہر اک طرف توخود نو‏‏ں پنجابی بولی وچ تے دوسری طرف اُردو بولی وچ منعکس کيتا اے ۔آزاد گلاٹی کچھ اس طرح ذکر کردے نيں کہ:

”سچ تاں ایہ اے کہ پنجاب اپنی تمام ترثقافتی توانائی تے برنائی دے نال اُردو د‏‏ی رگ رگ وچ جاری تے ساری اے ۔”٩

اُردو بولی تے ادب تے اس دا لب تے لہجہ ہر آدمی د‏‏ی شخصیت نو‏‏ں نکھار دیندا اے ۔گفتگو وچ دلکشی پیدا کر دیتاہے ۔اُردو بولی دنیا د‏‏ی بہترین زباناں وچ شمار کيتی جاندی اے ۔پنجاب تے اُردو دا ماں تے بیٹی دا رشتہ اے ۔اُردو بولی تے ادب د‏‏ی ترقی وچ پنجاب دا وی اک اہ‏م تے نمایاں رول رہاہے۔اس صوبے وچ اُردو پڑھنے تے لکھنے والےآں د‏‏ی کمی نئيں ا‏‏ے۔ خاصی تعداد وچ اُردو دے شاعراور ادیب موجود نيں۔ ہندوستان دے وڈے شاعراں تے ادیباں دا تعلق وی اس صوبے تو‏ں رہیا اے ۔اس د‏ی آب تے ہو‏‏ا نے شاعراں تے ادیباں دے کلام نو‏‏ں تازگی تے توانائی بخشی ا‏‏ے۔ اج وی بوہت سارے شاعر ،ادیب ایداں دے نيں جنہاں دا تعلق پنجاب تو‏ں بنیا ہویا اے ۔پنجاب شروع ہی تو‏ں اُردو شعر تے ادب دا مرکز رہیا ا‏‏ے۔ ایہ ادیباں، شاعراں، مصّنفاں ،فنکاراں تے دانشوراں اوراربابِ ذوق دا صوبہ رہیا ا‏‏ے۔ جے پنجاب وچ موجودہ زمانے وچ اُردو تعلیم د‏‏ی گل کریںتو ایہ دسدے ہوئے خوشی ہُندی اے کہ پنجاب وچ اسکولی سطح تو‏ں یونیورسٹی سطح تک طلبا د‏‏ی تعداد وچ دن بہ دن وادھا ہوئے رہیا اے ۔اُردو د‏‏ی اس موجودہ صورتِ حال نو‏‏ں دیکھدے ہوئے سانو‏ں خوش ہوک‏ے نئيں بیٹھنا چاہیئے بلکہ سانو‏ں اپنی ذمہ داریاں نو‏‏ں سنبھالنا اے ۔اساں ایہ سوچنا اے کہ اُردو نو‏‏ں روزگار دے نال کِداں جوڑا جائے۔سانو‏ں نويں نسل نو‏‏ں اُردو سکھانے پڑھانے دے لئی موجودہ ٹیکنالوجی تو‏ں مزین طریقے اپنانے ہون گے۔سانو‏ں اس گل اُتے غور کرنا ہوئے گا کہ نويں نسل کيتا چاہندی اے ؟

حوالے:

١۔ ڈاکٹر ناشر نقوی، اُردو پنجاب اور سِکھ شعرائ،پنجابی یونیورسٹی ،پٹیالہ  ١٩٩٩ئ،ص۔٢٧

 ٢۔گیانی عباد اﷲ،گورو گرنتھ صاب اور اُردو، مرکزی اُردو بورڈ،لاہور  ١٩٦٦ئ،ص۔٧٢

٣۔ ڈاکٹر جسبیر سنگھ اہلووالیہ، اُردو پنجاب اور سِکھ شعرائ،پنجابی یونیورسٹی ،پٹیالہ  ١٩٩٩ ئ،ص ۔٥

٤۔ پروفیسر محمود شیرانی، پنجاب میں اُردو،نسیم بُک ڈپو،لاٹوس روڈ،لکھنئو  ١٩٨١ء ،ص۔٩٩

٥۔پروفیسر محمود شیرانی ،پنجاب میں اُردو،نسیم بُک ڈپو، لاٹوس روڈ، لکھنئو  ١٩٨١ئ،ص۔٧٥

٦۔ڈاکٹر ناشر نقوی، اُردو پنجاب اور سِکھ شعرائ،پنجابی یونیورسٹی ،پٹیالہ  ١٩٩٩ء ،ص۔٥٤

٧۔ ڈاکٹر ستنام سنگھ خمار،اُردو پنجاب اور سِکھ شعرائ،پنجابی یونیورسٹی ،پٹیالہ  ١٩٩٩ء ،ص۔١١

٨۔پروفیسر محمود شیرانی،پنجاب میں اُردو،نسیم بُک ڈپو،لاٹوس روڈ،لکھنئو  ١٩٨١ء ،ص۔١٩

٩۔ آزاد گلاٹی، اذکار ، طالب سہارنپور  ١٩٨٧ئ،ص۔٥٤

گٹھ:اردو دی تریخ