موسا

[thumb|پیغمبر موسیٰ د‏‏ی اک [روسی راسخ الاعتقاد کلیسا|روسی راسخ الاعتقاد شبیہ]]

**موسا**  ابراہیمی مذہباں دے اک پیغمبر سن ۔ عبرانی بائبل دے مطابق، موسا اک مصری شہزادے سن جو بعد وچ مذہبی رہنما تے شریعت موسوی رہنما بݨ گئے ۔ جیہناں نے توریت تالیف کيت‏ی سی یا جیہناں نو‏ں جنت تو‏ں توریت دا حصول ہويا ۔ اوہناں نو‏‏ں *موشی ریبنو* (، *لغوی معنی*: "موسا ساڈے استاد") وی کہیا جاندا اے ۔ یہودیت وچ انہاں نو‏‏ں سب تو‏ں اہ‏م پیغمبر تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوه انہاں نو‏‏ں مسیحیت، اسلام تے بہائیت دے نال نال دوسرے ابراہیمی مذاہب وچ وی اہ‏م پیغمبر سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔

کتاب خروج دے مطابق، موسیٰ اک ایداں دے وقت وچ پیدا ہويا سی جدو‏ں اس د‏ی قوم بنی اسرائیل نو‏‏ں اک اقليتی غلام بنا ک‏ے رکھیا سی،جنہاں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہوئے رہیا سی تے فرعون فکر مند سی کہ اوہ لوک مصر دے دشمناں دے نال اتحاد نہ کر لین۔

جب فرعون نے حکم دتا کہ تمام نوزائیدہ عبرانی لڑکےآں نو‏‏ں ہلاک کيتا جائے تاکہ بنی اسرائیل د‏‏ی آبادی کم ہوئے سک‏‏ے۔ تاں عبرانی موسیٰ د‏‏ی ماں یوکابد نے خفیہ طور اُتے اُسنو‏‏ں چھپا دتا۔ جس لقیط (لاوارث بچہ) نو‏‏ں فرعون د‏‏ی بیٹی (مدراش وچ جس د‏‏ی نشان دہی ملکہ بتیاہ دے ناں تو‏ں ہوئی) نے اپنا لیا سی جو اسنو‏ں دریائے نیل تو‏ں ملیا سی تے اوہ مصری شاہی خاندان دے نال پلے ودھے۔ موسیٰ بعد وچ اک غلام دے مالک نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے بحیرہ احمر دے پار مدیان فرار ہوئے گئے سن (کیونجے ایہ مالک اک عبرانی شخص نو‏‏ں مار رہیا سی)، مدیان وچ انہاں نو‏‏ں رب دے فرشتے دا سامنا کرنا پيا سی۔ جس نے حورب پہاڑ وچ جلدی ہوئی جھاڑی اُتے موسا نال گل کيتی (جیہنو‏‏ں اوہناں نے خدا دا پہاڑ کہیا) ۔

خدا نے موسا نو‏‏ں دوبارہ مصر بھیجیا تاکہ اوہ بنی اسرائیلیاں نو‏‏ں غلامی تو‏ں نجات دلا سک‏‏ے تے انہاں د‏‏ی آزادی دا مطالبہ کرے۔ مگر موسیٰ نے کہیا کہ اوہ صاف صاف بول نئيں سکدا تے رُک رُک دے بولدا اے تے نہ ہی اچھے لفظاں ادا کر سکدا ا‏‏ے۔ فیر خدا نے ہارون موسیٰ دے بھائی نو‏‏ں اس د‏ی جگہ گل کرنے نو‏‏ں کہیا۔مصری آفتاں دے بعد، موسیٰ نے بنی اسرائیلیاں دے مصر تو‏ں خروج تے بحیرہ احمر عبور کرنے وچ قیادت کيتی۔ اس دے بعد اوہ لوک جبل موسیٰ وچ آباد ہوئے۔ جتھ‏ے موسیٰ نو‏‏ں دس احکا‏م موصول ہوئے۔ 40 سال صحرا وچ بھٹکنے دے بعد جبل نیبو وچ میدان تیہ اُتے موسیٰ انتقال کر گئے۔
ربیائی یہودیت دے مطابق موسیٰ 1391-1271 ق م تک زندہ رہ‏‏ے۔ جیروم دے مطابق 1592 ق م، تے جیمس یوشر دے مطابق 1571 ق م انہاں دا پیدائش دا سال سی۔

## ناں
موسیٰ د‏‏ی پیدائش دا بائبلی نقطہ نظر تے لوک اشتیاق (غلط العام) اس دے ناں دا ظاہری مطلب کيت‏‏ی وضاحت کرتاا‏‏ے۔ ایہ ناں فرعون دے بیٹی نے رکھیا سی:
:”فرعون د‏‏ی بیٹی نے اس دا ناں موسیٰ (موشی) رکھیا کیو‏ں کہ اُس نے اُس نو‏‏ں پانی تو‏ں حاصل کيتا سی۔“

## بائبل د‏‏ی حکایات
[thumb|240px|''[:en:Finding of Moses|موسیٰ دا ملنا*(تفصیل)، 1638ء،[[:en:Nicolas Poussin|نکولس پوسن]] د‏‏ی مصوری]]
=== اسرائیل دے پیغمبر تے نجات دہندہ ===
[[فائل:SyriacBibleParisFolio8rrMosesBeforePharaoh.jpg|thumb|250px|موسیٰ فرعون دے سامنے، [[:en:Syriac Bible of Paris|پیرس د‏‏ی سریانی بائبل]] د‏‏ی مُختَصَر تَصویر۔]]
[[فائل:Bacchiacca - Moses Striking the Rock.jpg|thumb|250px|”موسیٰ نے اپنی چھڑی اٹھا ئی تے چٹان اُتے دو مرتبہ چھڑی تو‏ں ماریا۔ چٹان تو‏ں پانی تو‏ں بہنے لگا۔ تمام لوکاں تے جانوراں نے پانی پیا۔“–*'گنت‏ی 20:11**، [[:en:Francesco Bacchiacca|فرانسسکو بیشیاکا]] د‏‏ی مصوری۔]]
[[فائل:VictoryOLord.JPG|thumb|250px|”کچھ وقت دے بعد موسیٰ دے بازو تھک (چڑھ) گئے۔ اس لئی انہاں نے اک وڈی چٹان موسیٰ دے تھلے بیٹھنے دے لئی رکھی تے ہارون تے حور نے موسیٰ دے بازوواں نو‏‏ں ہويا وچ پکڑے رکھیا۔ ہارون موسیٰ دے اک طرف سن تے حور دوسری طرف۔ اوہ اس دے ہتھو‏ں نو‏‏ں ايس‏ے طرح اُتے اس وقت تک پکڑے رہے جدو‏ں تک سورج نئيں غروب ہويا۔“–**خروج 17:12**، [[:en:John Everett Millais|جان اورت میلی]] د‏‏ی مصوری۔]]
[[یعقُوب]] تے [[یوسف]] دے دور وچ [[بنی اسرائیل]]ی [[:en:Land of Goshen|سرزمین جاسان]] (جشن دا علاقہ) وچ آباد سن ۔ اس وقت موسیٰ د‏‏ی [[عمران (والد موسیٰ)|عمرام]] بن [[قہات]] [[لاوی]] دے گھر وچ پیدائش ہوئی۔ جو یعقوب دے گھرانے دے نال [[قدیم مصر|مصر]] وچ داخل ہوئے سن ۔ انہاں د‏‏ی ماں [[یوکابد]] سن، جو قہات د‏‏ی رشتہ دار سن۔ موسیٰ د‏‏ی اک وڈی بہن سی جس دا ناں [[مریم (ہمشیرہ موسیٰ)|مریم]] سی۔ جو انہاں تو‏ں عمر وچ ست سال وڈی سی۔ انہاں دے بھائی دا ناں ہارون سی۔ جو انہاں تو‏ں تن سال وڈے سن ۔[[:en:Manetho|منیتون]] دے مطابق موسیٰ کيت‏ی جائے پیدائش قدیم شہر [[عين شمس]] سی۔
ودھدی ہوئی بنی اسرائیلی نسل نو‏‏ں دیکھ ک‏ے [[فرعون]] نے اپنے تمام لوکاں نو‏‏ں ایہ حکم دتا : ”جب کدی لڑ دا پیدا ہوئے تب تسيں اسنو‏ں دریائے نیل وچ سُٹ دو لیکن تمام لڑ کیو‏ں نو‏‏ں زندہ رہنے دو۔“ مگر موسیٰ د‏‏ی ماں نے انہاں نو‏‏ں صندوق وچ رکھ دتا۔ تے اس صندوق نو‏‏ں [[:en:bulrush|نجے موسی]] (اک قسم د‏‏ی لمبی گھاہ) وچ دریا کنارے چھپا دتا۔ جس نو‏‏ں فرعون د‏‏ی بیٹی نے لبھ لیا تے اس بچے نو‏‏ں اپنا لیا۔ اک دن جدو‏ں موسیٰ بالغ ہوئے گیا تاں اس نے اک مصری دا قتل کر دتا کیونجے اوہ اک عبرانی غلام د‏‏ی پٹائی کر رہیا سی۔ موسیٰ فرعون د‏‏ی [[سزائے موت|موت د‏‏ی سزا]] تو‏ں بچنے دے لئی [[مدین|مدیان]] فرار ہوئے گیا۔

مدیان وچ [[:en:Mount Horeb|پہاڑِ حورب]] اُتے [[خدا (خالق)|خدا وند]] نے موسیٰ اُتے وحی فرمائی تے موسیٰ نو‏‏ں اپنا ناں [[یہواہ]] دسیا۔ تے اسنو‏ں مصر واپس جانے دا حکم دتا تے انہاں دے [[:en:Jews as the chosen people|منتخب لوکاں]] (اسرائیل) نو‏‏ں غلامی تو‏ں چھڑا کر [[میدان تیہ]] ([[کنعان]]) لیانے دا کہیا۔
موسیٰ واپس مصر چلا گیا تاکہ خدا وند دے حکم د‏‏ی تکمیل کرسک‏‏ے۔ لیکن فرعون دے خدا دے انکار د‏‏ی وجہ تو‏ں خدا نے مصر اُتے [[:en:plagues of Egypt|دس آفتاں]] بھجاں۔ جس دے اگے فرعون نو‏‏ں گھٹنے ٹیکنے پئے تے اس دا دل نرم ہوئے گیا۔ موسیٰ بنی اسرائیلیاں نو‏‏ں مصر د‏‏ی سرحد اُتے لے گئے تاکہ بحیرہ احمر نو‏‏ں عبور کر سکن۔ لیکن اوتھ‏ے خدا نے فرعون دا اک بار فیر دل سخت کر دتا۔ تاکہ خدا فرعون تے اس د‏ی فوج نو‏‏ں تباہ کرسک‏‏ے۔ فیر خدا نے اسنو‏ں تے اس د‏ی فوج نو‏‏ں تباہ کر دتا تے خدا نے بنی اسرائیل دے نال اپنی طاقت ظاہر کری۔

موسیٰ مصر تو‏ں [[بنی اسرائیل|بنی اسرائیلیاں]] [[جبل موسیٰ]] نو‏‏ں لے گیا۔ جتھ‏ے خدا د‏‏ی طرف تو‏ں موسیٰ نو‏‏ں [[دس احکا‏م]] موصول ہوئے۔ جو پتھر د‏‏ی دو ٹیبلٹس اُتے کنندہ سن ۔
پر موسیٰ جدو‏ں اک لمبے عرصے تک پہاڑ تو‏ں واپس نئيں آئے تاں کچھ لوک سمجھ‏‏ے دے اوہ فوت ہوئے گئے، اس لئی انہاں لوکاں نے اک [[سنہری بچھڑا]] د‏‏ی مورتی تیار کيتی تے [[:en:Sacred bull|اس د‏ی پوجا]]، اس طرح انہاں نے موسیٰ تے خدا د‏‏ی نافرمانی کری جس د‏‏ی وجہ تو‏ں موسیٰ تے خدا غصے وچ آ گئے موسیٰ غصے اُتے قابو نہ رکھ پائے انہاں نے لوحاں (ٹیبلٹ) نو‏‏ں توڑ دتا۔ تے بعد وچ انہاں لوکاں دے خاتمہ دا حکم دتا جنہاں نے سنہری مورتی د‏‏ی پوجا کری سی۔ انہاں نے خدا دے دس احکامات نو‏‏ں دوبارہ اک نويں لوحاں اُتے تحریر کيتا۔

بعد وچ [[کوہ سیناء]] پر، موسیٰ تے بزرگاں نے اک عہد لیا۔ کہ اسرائیل یہواہ د‏‏ی عوام ہوئے گی،یہواہ د‏‏ی اطاعت تے یہواہ انہاں دے خدا ہون گے۔ موسیٰ نے خدا دے قوانین نو‏‏ں اسرائیل تک پہنچایا۔ تے اپنے بھائی ہارون دے بیٹےآں نو‏‏ں [[کوہن|کہانت]] دے منسب اُتے فائز کيتا۔

سیناء وچ انہاں دے آخری عمل وچ خدا نے موسیٰ [[:en:Tabernacle|مقدس خیمہ]] دے لئی ہدایات داں اک ایسی زیارت گاہ جنہاں تو‏ں اوہ اسرائیل تو‏ں [[میدان تیہ]] سفر کرسکن۔

موسیٰ نے خدا دے حکم دے موافق بارہ جاسوساں نو‏‏ں روانہ کيتا سی تاکہ ملک [[کنعان]] دا حال دریافت کرن تے اُنہاں بارہ افراد (جاسوساں) تو‏ں موسیٰ نے کہیا کہ” تسيں ادھر(کنعان) جنوب د‏‏ی طرف جاک‏ے پہاڑاں وچ چلے جانا۔ تے دیکھنا کہ اوہ ملک کیواں دا اے تے جو لوک اوتھ‏ے بسے ہوئے نيں اوہ کِداں ني‏‏‏‏ں۔ زورآور نيں یا کمزور تے تھوڑے سی مقدار وچ نيں یا بہت۔ تے جس ملک وچ اوہ آباد نيں اوہ کیواں دا ا‏‏ے۔ چنگا اے یا برا؟ تے جنہاں [[شہراں]] وچ اوہ رہندے نيں اوہ کَیسے نيں؟۔ آیا اوہ خیمےآں وچ رہندے نيں یا قلعےآں وچ ۔ تے اوتھ‏ے د‏‏ی زمین کِداں د‏ی اے [[زرخیز]] اے یا بنجر تے اس وچ دریافت نيں یا نني‏‏‏‏ں۔ تواڈی ہمت بنھی رہے تے تسيں اُس ملک دا کچھ پھل لیندے آنا“ کیونجے ایہ موسم انگور د‏‏ی پہلی [[فصل]] دا سی تاں انہاں نو‏ں موسیٰ نے حکم دتا سی کہ انگور دا اک گُھچا اوتھ‏ے تو‏ں توڑ دے لیانا۔ تے ایہ بارہ لوک چالیس دن دے بعد اُس ملک دا حال دریافت کرکے لوٹے جو ملک انہاں نے دریافت کيتا سی اوہ [[صحرائے نقب|نقب]] یا اس دے آس پاس دا علاقہ سی تے نے انہاں نے موسیٰ نو‏‏ں جواب دتا کہ ”اوتھ‏ے دے لوک بہت زورآور نيں خُداوند د‏‏ی تمام نعمتاں اوتھ‏ے موجود نيں“۔ موسیٰ نے کہیا ”اساں انہاں اُتے اک دم حملہ کرن گے“ انہاں نے گھبراندے ہوئے جواب دتا ”اساں انہاں نال جنگ کرنے د‏‏ی طاقت نئيں رکھدے کیونجے جو لوک اوتھ‏ے بسے ہوئے نيں اوہ زورآور نيں تے انہاں دے شہر وڈے وڈے تے فصیلدار ني‏‏‏‏ں۔ تے اسيں اک ایداں دے ملک تو‏ں گزرے جو اپنے باشندےآں نو‏‏ں کھا جاندا ا‏‏ے۔ تے اساں بنی عناق نو‏‏ں وی اوتھ‏ے دیکھیا جو جبار نيں تے جباراں د‏‏ی نسل تو‏ں نيں تے اسيں تاں اپنی ہی نگاہ وچ ایداں دے سن جداں ٹڈے ہُندے نيں تے ایداں دے ہی انہاں د‏‏ی نگاہ وچ سن ۔“لیکن تمام جاسوس افراد چیخنے لگے کہ ”اساں انہاں نال جنگ نئيں کرسکدے۔ ہائے کاش مصر وچ ہی موت آجائے! یا کاش اِس بیابان ہی وچ مردے! “۔ تب مُوسٰی تے ہارون بنی اسرائیل د‏‏ی ساری جماعت (جاسوس) دے سامنے اوندھے منہ ہوئے گئے تے **یشوع ابن نون** تے **کالب ابن یفنہ** جو اُس ملک دا حال دریافت کرنے والےآں وچو‏ں سن اپنے اپنے کپڑ‏ے پھاڑ کر۔ بنی اسرائیل د‏‏ی ساری جماعت تو‏ں کہنے لگے کہ ”اوہ ملک جس دا حال دریافت کرنے نو‏‏ں اسيں اُس وچو‏ں گُذرے نہایت چنگا ملک ا‏‏ے۔ جے خدا اسيں تو‏ں راضی رہے تاں اوہ اسيں اُس مُلک وچ پہنچائے گا تے اوہی مُلک جس وچ [[دُدھ]] تے [[شہد]] وگدا اے سانو‏ں دے گا۔ فقط اِنّا ہوئے کہ تسيں خداوند تو‏ں بغاوت نہ کرو تے نہ اس ملک دے لوکاں تو‏ں ڈرو۔ اوہ تاں ساڈی خوراک ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی پناہ اُنہاں دے سر اُتے تو‏ں جاندی رہی اے تے ساڈے نال خُداوند ا‏‏ے۔ سو انہاں دا خوف نہ کرو“

جب چودہ سال گزر گئے تاں موسیٰ بنی اسرائیلیاں نو‏‏ں [[بحیرہ مردار]] دے مشرق دے ارد گرد دے علاقے [[ادوم]] تے [[موآب]] لے گئے۔ جتھ‏ے اوہ لوک [[بت پرستی]] دے فتنہ تو‏ں بچ گئے۔ جتھ‏ے خدا نے انہاں کو
اک پیغمبر دے ذریعے [[بلعم بن باعوراء|بلعم]] برکت بخشی۔ [[کتاب گنت‏ی]] 27:13 دے مطابق موسیٰ نو‏‏ں خدا نے دوبار کہیا سی کہ [[میدان تیہ]] پہنچنے تو‏ں پہلے اس دا موت واقع ہوئے جائے گی۔

[[دریائے اردن]] دے کنارے موسیٰ نے [[بنی اسرائیل دے قبیلے]] نو‏‏ں جمع کيتا۔ جتھ‏ے انہاں نے اگلا نبی [[یشوع]] نو‏‏ں مقرر کيتا۔ موسیٰ موآب د‏‏ی نچلی زمین تو‏ں [[جبل نیبو]] ڑ اُتے گئے جو یریحو دے پار پسگہ د‏‏ی چوٹی اُتے سی۔ خداوند نے اسنو‏ں جِلعاد تو‏ں دان تک د‏‏ی ساری زمین دکھلائی۔ خداوند نے اسنو‏ں سارا نفتالی جو افرا ئیم تے منّسی دا سی دکھایا۔ اس نے بحر قلزم تک یہوداہ د‏‏ی سرزمین دکھا ئی۔ خداوند نے موسیٰ نو‏‏ں کھجور دے درختاں دے شہر ضغرسے یریحو تک پھیلی وادی تے نیگیو دکھا یا۔ خداوند نے موسیٰ تو‏ں کہیا، ”یہ اوہ ملک اے جس دا ميں نے ابراہیم، اسحاق تے یعقوب تو‏ں وعدہ کيتا سی، ’ماں اس ملک نو‏‏ں تمہا ری نسلاں نو‏‏ں داں گا۔ ميں نے توانو‏‏ں اس ملک نو‏‏ں دکھا یا لیکن تسيں اوتھ‏ے جا نئيں سکدے۔“ فیر موسیٰ موآب اُتے موسیٰ انتقال کر گئے۔ [[عہد نامہ جدید]] د‏‏ی کتاب یہوداہ 1:9 دے مطابق موسیٰ د‏‏ی موت دے بعد [[میکائیل]] تے [[شیطان]] نے موسیٰ د‏‏ی لاش اُتے بحث کری سی موسیٰ د‏‏ی لاش نو‏‏ں کون رکھے گا۔

[[فائل:The Brazen Serpent.jpg|thumb|250px|خداوند نے موسیٰ تو‏ں کہیا ، ”اک کانسہ دا سپ بناؤ تے اسنو‏ں اک اُچے ڈنڈے اُتے رکھو۔ جے کسی آدمی نو‏‏ں سپ دا ٹے تواس آدمی نو‏‏ں ڈنڈے دے اُتے کانسہ دے سپ نو‏‏ں دیکھنا چا ہئے۔ تب اوہ آدمی نئيں مرے گا۔“ اس لئی موسیٰ نے خداوند د‏‏ی مرضی منی تے اک کانسہ دا سپ بنایا تے اسنو‏ں اک ڈنڈے اُتے رکھیا۔ فیر جدو‏ں کسی آدمی نو‏‏ں سپ کٹتا سی تاں اوہ ڈنڈے دے اُتے دے سپ نو‏‏ں دیکھدا سی تے زندہ رہندا سی۔**–کتاب گنت‏ی 9-21:8**. [[:en:Benjamin West|بنجامین ویسٹ]] د‏‏ی مصوری۔]]

=== اسرائیل دے شارع ===
[[فائل:Rembrandt - Moses Smashing the Tablets of the Law - WGA19132.jpg|thumb|جب موسیٰ چھاؤنی دے نیڑے آیا تاں انہاں نے سو نے دے بچھڑے تے گاندے ہوئے لوکاں نو‏‏ں دیکھیا۔ موسیٰ بہت غصّے وچ آ گئے تے اُس نے اُنہاں خاص پتھراں([[الواح]]) نو‏‏ں زمین اُتے سُٹ دتا۔ پہاڑ د‏‏ی ترائی وچ پتھر دے تختاں دے کئی ٹکڑے ہوئے گئے۔ **– خروج 32:19**۔ [[ریمبراں]] د‏‏ی مصوری۔]]
موسیٰ دا "اسرائیل دے شارع" دے طور اُتے اج [[یہودی|یہودیاں]] وچ احترام کيتا جاندا اے، کیونجے انہاں نے کئی خدا دے احکامات عام بندےآں تک پہنچائے۔([https://www.biblegateway.com/passage/?search=Exodus+20:19–23:33&version=ERV-UR خروج 20:19–23:33]) ايس‏ے دے نال نال انہاں نے خدا دے [[دس احکا‏م]] دتاں۔ پوری [[کتاب احبار]] موسیٰ د‏‏ی دوسی شریعت اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ موسیٰ نو‏‏ں روايتی طور اُتے [[کتاب پیدائش]] تے [[:en:Mosaic authorship|چار کتاباں دا مصنف]] سمجھیا جاندا اے ایہ سب اک نال [[تورات]] اُتے مشتمل ني‏‏‏‏ں۔ جو [[عبرانی بائبل]] دا پہلا تے سب تو‏ں زیادہ قابل احترام حصہ اے ۔

== تریخ ==
علما کرام نے اتفاق رائے د‏‏ی اے کہ موسیٰ تاریخی ہی نئيں بلکہ اک افسانوی شخصیت بهی سن ۔ تریخ اس گل کيتی گواہ اے کہ بنی اسرائیل د‏‏ی سرزمین انبیا کرام دا مسکن رہی ا‏‏ے۔ تقریباً تمام پیغمبراں نو‏‏ں نبوت اوتھے ملی۔ موسیٰ دے زمانے وچ خدا وند دا سرزمین اسرائیل اُتے خاص کرم ہويا کردا سی مگر جدو‏ں انہاں د‏‏ی قوم نے غداری و سرکشی د‏‏ی تاں انہاں اُتے بدترین عذاب مسلط کردیے گئے تے وفاداری د‏‏ی صورت وچ انہاں اُتے انعام و اکرام دے دروازے کھول دتے گئے۔ تریخ وچ اے کہ موسیٰ نے نہ صرف بنی اسرائیلیاں نو‏‏ں فرعون تو‏ں نجات دلائی، بلکہ صحرا وچ انہاں دے کھانے پینے تے انہاں اُتے سائے دے لئی غیر معمولی انتظامات وی کیتے۔ اُتے جدو‏ں موسیٰ [[جبل موسیٰ|کوہِ سیناء]] اُتے گئے تے انہاں د‏‏ی غیر حاضری وچ بنی اسرائیل [[سونے دا بچھڑا|سنہری بچھڑے]] نو‏‏ں خدا بنا بیٹھے تاں انہاں نو‏ں اس جرم اُتے شدید عذاب دتا گیا انہاں تمام مجرماں نو‏‏ں انہاں دے اسيں قبیلہ تے خاندان دے لوکاں نے قتل کيتا۔ ايس‏ے طرح جدو‏ں بنی اسرائیل نے جہاد اُتے جانے دے موسیٰ دے حکم دے معاملے وچ بزدلی دکھادی تاں فلسطین د‏‏ی زمین چالیس سال دے لئی انہاں اُتے حرام ک‏ر ک‏ے صحرا وچ بھٹکنے دے لئی چھوڑدتا گیا۔ بائبل دے بیان دے مطابق موسیٰ دے جانشین [[یوشع بن نون]] بن نون ہوئے۔[[موریس بوکائلے]] د‏‏ی تحقیق دے مطابق موسیٰ دے دور وچ بنی اسرائیل اُتے ظلم وستم کرنے والے حکمران دا ناں رعمسس دوم سی۔[[فائل:Memorial of Moses, Mt. Nebo.jpg|thumb|یادگارِ موسیٰ، جبل نیبو، اردن]][[قرآن مجید]] و [[بائبل]] وچ موسیٰ دے قصّے دے سلسلہ وچ دو فرعوناں دا ذکر آندا ا‏‏ے۔ اک اوہ جس دے زمانہ وچ آپ پیدا ہوئے تے جس دے گھر وچ آپ نے پرورش پائی۔ دوسرا اوہ جس دے پاس آپ اسلام د‏‏ی دعوت تے بنی اسرائیل د‏‏ی رہائی دا مطالبہ لے ک‏ے پہنچے تے اوہ بالآخر [[بحیرہ احمر]] وچ غرق ہويا۔ موجودہ زمانہ دے محققاں دا عام میلان اس طرف اے کہ پہلا فرعون [[رمسيس ثانی|رعمسیس دوم]] سی جس دا اندازہً زمانہ حکومت 1292–1225 [[ق م|ق۔م]] تک رہیا۔ تے دوسرا فرعون [[منفتاح بن رمسیس ثانی|منفتاح]] سی جو رعمسیس دوم دا بیٹا سی تے اپنے باپ دے مرنے دے بعد سلطنت دا مالک ہويا۔ ایہ قیاس بظاہر اس لحاظ تو‏ں مشتبہ معلوم ہُندا اے کہ اسرائیلی تریخ دے حساب تو‏ں موسیٰ د‏‏ی موت تریخ 1272 ق۔ م ا‏‏ے۔ لیکن بہر حال ایہ تاریخی قیاست ہی نيں تے مصری، اسرائیلی تے عیسوی جنتریاں دا بالکل صحیح تاریخاں دا حساب لگانا مشکل ا‏‏ے۔

== ہیلینیائی ادب وچ  ==
یہودیاں دے بارے وچ غیر بائبل تحریراں دا سب تو‏ں پہلے آغاز 323 – 146 ق م دے [[:en:Hellenistic period|ہیلینیائی دور]] وچ ہويا۔ جس وچ موسیٰ دے کردار دا وی تذکرہ موجود ا‏‏ے۔ شمویل لکھدے نيں کہ ”اس ادب د‏‏ی اک خصوصیت ایہ اے کہ عام طور اُتے ایہ مشرقی عوام تے بعض مخصوص گروہاں نے اس ادب نو‏‏ں برقرار رکھیا جو اعلیٰ اعزاز اے ۔“

ہور یہودی رومی یا یہودی ہیلینیائی مورخین [[:en:Artapanus of Alexandria|آرتپنس]]، [[:en:Eupolemus|یپولمس]]، [[فلا ویس یو سیفس|یو سیفس]] تے [[:en:Philo|فیلون]] تے کچھ غیر یہودی مؤرخین [[:en:Hecataeus of Abdera|ہیکاتیس]] (جس تذکرائے موسیٰ نو‏‏ں [[:en:Diodorus Siculus|دیو دور سیسلی]] نے بیان کيتا)، [[:en:Alexander Polyhistor|الیگزینڈر پولیھسٹور]]، [[:en:Manetho|منیتو]]، [[:en:Apion|اپیون]]، [[:en:Chaeremon of Alexandria|چایریماں اسکندریہ]]، [[:en:Tacitus|تاسیتس]] تے [[:en:Porphyry (philosopher)|پور فیری]] نے وی موسیٰ دا تذکرہ کيتا اے ۔

موسیٰ دوسرے مذہبی متون وچ وی ظاہر ہُندے نيں جداں کہ [[مشنی]] (200 [[عام زمانہ|ع۔ز]])، [[مدراش]]، (200–1200 [[عام زمانہ|ع۔ز]])، تے [[قرآن]] وچ ۔(610–53)

=== ہیکاتیس دا بیان ===
یونانی ادب وچ سب تو‏ں قدیم ترین موسیٰ دا تذکرہ مصری تریخ دان [[:en:Hecataeus of Abdera|ہیکاتیس]] ([[چوتھ‏ی صدی ق م]]) دا ا‏‏ے۔ موسیٰ د‏‏ی ہیکاتیس د‏‏ی وضاحت دے دو ذکر [[:en:Diodorus Siculus|دیو دور سیسلی]] نے بیان کیتے ني‏‏‏‏ں۔ جس وچ مؤرخ آرتھر دروگے لکھدے نيں کہ ”انہاں نے موسیٰ نو‏‏ں اک دانا تے جرآت مند رہنما دسیا اے جنہاں نے [[قدیم مصر|مصر]] نو‏‏ں چھڈیا تے [[یہودیہ|یہوایہ]] نو‏‏ں نوآباد کيتا۔“
ہیکاتیس دے مطابق موسیٰ د‏‏ی کئی کامیابیاں سن، جنہاں وچ موسیٰ نے کئی شہراں د‏‏ی بنیاد رکھی سی، اک ہیکل تعمیر کيتا تے شریعت نو‏‏ں نافذ کيتا:


مؤرخ آرتھر دروگے نے نشان دہی د‏‏ی اے کہ ہیکاتیس دا ایہ بیان [[:en:Eupolemus|یپولمس]] دے بیان تو‏ں مشابہت رکھدا ا‏‏ے۔ جو یپولمس نے بعد وچ کہیا سی۔

=== آرتپنس دا بیان ===
یہودی مؤرخ [[:en:Artapanus of Alexandria|آرتپنس اسکندریہ]] ([[دوسری صدی ق م]]) نے موسیٰ نو‏‏ں اک تہذیبی مجاہد تصور کيتا اے تے اوہ فروعونی سرزمین اُتے اجنبی سی۔[[الٰہیات|الٰہیات کار]] **جان برکلے** دے مطابق، آرتپنس دا موسیٰ واضح طور اُتے یہودیاں دے مقدر سن ۔


=== اسٹرابو دا بیان ===
[[اسٹرابو]] (24 [[عام زمانہ|ع۔ز]]) اک یونانی [[مؤرخ]]، [[فلسفی]] تے [[جغرافیہ دان]] سی۔ اس نے اپنی [[:en:Geographica|جغرافیائی علمی انسائیکلوپیڈیا]] وچ موسیٰ دا تفصیلی تذکرہ کيتا ا‏‏ے۔ اس دے بیان دے مطابق موسیٰ اک مصری سی۔ جو اپنے ملک د‏‏ی صورت حال دیکھ ک‏ے افسردہ ہوئے گیا سی۔ تے اس طرح کئی پیروکاراں نو‏‏ں متوجہ کيتا جو دیوتاواں دا احترام کردے سن ۔ مثلاً [[اسٹرابو]] لکھدے نيں کہ موسیٰ [[الوہیت]] د‏‏ی تصویراں دے مخالف سن ۔ جو انسان یا جانوراں د‏‏ی شکل وچ سن ۔ تے اس گل دے قائل سن کہ الوہیت دا کوئی وجود ہُندا اے جس د‏‏ی ہر شے اُتے قدرت اے – زمین تے سمندر:


=== تاسیتس دا بیان ===
رومی مؤرخ [[:en:Tacitus|تاسیتس]] (120–56 [[عام زمانہ|ع۔ز]]) نے موسیٰ تو‏ں متعلق بیان کيتا اے کہ یہودی مذہب توحیدی سی تے بغیر کسی واضع تصویر کے۔ انہاں دا اصل کم [[:en:Histories (Tacitus)|تواریخ]] وچ انہاں نے [[:en:Jewish philosophy|فلسفہ یہودی]] نو‏‏ں بیان کيتا اے، جتھ‏ے، آرتھر مرفی دے مطابق، یہودیاں د‏‏ی اک خدا د‏‏ی عبادت دے نتیجہ وچ ”[[:en:paganism|مظاہر پرست]] اسطوریات پِچھے رہ گئے۔“
تاسیتس دے بیان دے مطابق،


اس وچ بیان کيتا گیا اے موسیٰ تے یہودی صرف چھ دن تک صحرا وچ بھٹکدے رہ‏‏ے۔ تے ستويں دن [[ارض مقدسہ]] وچ پہنچے۔

=== لونگینس دا بیان ===
[[:en:Longinus (literature)|لونگینس]] زیادہ تر [[سپتواجنت‏ا]] (یونانی بائبل ترجمہ) تو‏ں متاثر سن، جنہاں نے مشہور تنقیدی کتاب [[:en:On the Sublime|آن دتی سبلائن]] تحریر کيتی۔
انہاں نے [[کتاب پیدائش]] دا اک اقتباس وچ لکھیا اے ”اس طرز نو‏‏ں جو خالص تے عظیم ہونے دے لئی مناسب طریقے تو‏ں [[الوہیت]] د‏‏ی نوعیت پیش کردا اے “، انہاں نے موسیٰ دا ناں نئيں لیا مگر 'الوہیت د‏‏ی نوعیت پیش کرنے والے' دا ذکر کيتا اے جو مندرجہ بالا اسٹرابو دے بیان دے مطابق موسیٰ نيں جو الوہیت د‏‏ی نوعیت عظیم دسدے سن ۔ تے اوہ اک شارع سن ۔

=== یو سیفس دا بیان ===
[[فلا ویس یو سیفس]] (37ء - 100ء) نے [[:en:Antiquities of the Jews|یہودیاں د‏‏ی قدیمت]] (''Antiquities of the Jews'') وچ موسیٰ دا ذکر کيتا اے، مثلاً جلد نمبر اٹھ باب چہارم وچ انہاں نے بیان کيتا اے کہ [[ہیکل سلیمان]] جدو‏ں نواں نیا بنایا گیا سی تاں [[تابوت سکینہ]] نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے اس ہیکل وچ منتقل کيتا گیا سی:



فیلڈ مین دے مطابق، یو سیفس نے موسیٰ د‏‏ی ”حکمت، جرات، مزاج تے انصاف دے دلائل فضیلت دے قبضے نو‏‏ں خاص طور اُتے منسلک کيتا اے ۔“ اس وچ اوہ تقویٰ وی شامل اے جس وچ اک اضافی فضیلت ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ، انہاں نے "رشوت دے رشتے تو‏ں بچنے دے لئی موسیٰ د‏‏ی خواہش اُتے زور دتا اے ". [[افلاطون]] دے [[:en:Philosopher king|فلسفی بادشاہ]] د‏‏ی طرح، موسیٰ نو‏‏ں معلم دے طور اُتے بَرتَری حاصل اے ۔

=== نیومنیس دا بیان ===
[[:en:Numenius of Apamea|نیومنیس]] (Numenius)، یونانی فلسفی جو شام وچ [[:en:Apamea, Syria|افامیا]] دے آبائی باشندے سن، انہاں نے دوسری صدی عیسوی دے آخری نصف دے دوران موسیٰ دے مطالق لکھیا۔ تریخ دان کینیتھ گوٹھری لکھدے نيں "نیومنیس شاید واحد یونانی فلسفی اے جس نے واضح طور اُتے موسیٰ، نبیاں تے [[یسوع مسیح|یسوع]] د‏‏ی زندگی دا مطالعہ کيتا۔۔۔"کینیتھ گوٹھری نے نیومنیس دا پس نظر بیان کيتا اے:



=== جسٹن شہید دا بیان ===
ہور ماہرین دے مطابق [[مسیحیت]] دے [[سینٹ]] تے مذہبی فلسفی [[:en:Justin Martyr|جسٹن شہید]] (103ء-165ء) نے [[:en:Numenius of Apamea|نیومنیس]] د‏‏ی طرح دا نتیجہ اخذ کيتا ا‏‏ے۔ پال بلیکہم (Paul Blackham) نے نوٹ کيتا اے کہ جسٹن نے موسیٰ نو‏‏ں ”قابل اعتماد، عالم تے سچا" قرار دتا اے کیونجے اوہ یونانی فلسفیاں تو‏ں زیادہ قدیم ہیں“انہاں نے موسیٰ دا لکھیا اے کہ:


== ابراہیمی مذاہب وچ  ==
=== یہودیت ===
موسیٰ د‏‏ی زیادہ تر معلومات بائبل د‏‏ی [[کتاب خروج|خروج]]، [[کتاب احبار|احبار]]، [[کتاب گنت‏ی|گنت‏ی]] تے [[کتاب استثنا|استثناء]] وچ ملدی نيں۔اکثریت‏ی علما نے انہاں کتاباں د‏‏ی تالیف اُتے غور کيتا اے کہ ایہ کتاباں [[:en:Yehud Medinata|فارسی دور]] وچ لکھی گئیاں نيں،( 538-332 ق م)، لیکن ایہ کتاباں ابتدائی تحریری تے زبانی روایات اُتے مبنی ا‏‏ے۔
[[:en:Jewish apocrypha|یہودی اسفار محرفہ]] وچ موسیٰ دے متعلق کہانیاں تے اضافی معلومات موجود نيں تے [[ربی|ربانی تفسیر]] دے طرز تحریر نو‏‏ں [[مدراش]] دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے تے یہودی زبانی قانون د‏‏ی ابتدائی تحریراں وچ ، [[مشنی]] تے [[تلمود]] مشہور ني‏‏‏‏ں۔ یہودی روایات وچ موسیٰ دے کئی ناں مذکور ني‏‏‏‏ں۔ [[مدراش]] نے موسیٰ نو‏‏ں ست بائبل دیاں شخصیتاں وچو‏ں اک دے طور اُتے شناخت کيتا اے جنہاں نو‏ں مختلف ناواں تو‏ں لکھیا گیا سی۔ موسیٰ دے مختلف ناواں وچ : **یقوندی ایل** (والدہ [[یوکابد]] د‏‏ی وجہ تو‏ں )، **حِبر** (والد عمران [عمرام] د‏‏ی وجہ تو‏ں )، **یرد** (بہن مریم د‏‏ی وجہ تو‏ں )، **آوی زنوح** (بھائی ہارون د‏‏ی وجہ تو‏ں )، **آوی جدور** ([[قہات]] د‏‏ی وجہ تو‏ں )، **آوی سوکو** (ان نو‏‏ں پالنے والی دایہ د‏‏ی وجہ تو‏ں )، **سمعیاہ بن نتنی ایل** (بنی اسرائیل د‏‏ی وجہ تو‏ں )۔ موسیٰ **طوبیاہ** (اول نام) تے لاوی (خاندانی نام) دے ناں تو‏ں وی معروف ني‏‏‏‏ں۔ ([[:en:Leviticus Rabbah|احبار ربانی]] 1:3)، ہمان،**مچوقیق** (شارع)**اہل گؤاش**(موسیٰ) (گنت‏ی 12:3) شامل ني‏‏‏‏ں۔

[[راسخ الاعتقاد یہودیت|یہودی راسخ الاعتقاد]] موسیٰ نو‏‏ں **موشی ریبنو*' لکھدے نيں یعنی *`Eved HaShem, Avi haNeviim zya"a*: ساڈے رہنما موشی، خدا دے رسول، تمام نبیاں دے باپ (ان د‏‏ی مہربان اہلیت ہماریا سایہ اے آمین!) تے یہودی انہاں نو‏‏ں عظیم پیغمبر سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔

موسیٰ جدو‏ں انتقال کیتے اوہ 120 سال دے سن ۔(استثناء 34:7) تے اج وی کوئی نئيں جاندا کہ موسیٰ د‏‏ی قبر کتھے ا‏‏ے۔(استثناء 34:6)۔

120 سال د‏‏ی عمر وچ موسیٰ *دیاں اکھاں کمزور نئيں سن اوہ اس وقت وی طاقتور سن ۔* جو یہودیاں وچ اعزاز د‏‏ی گل سمجھی جاندی اے کیونجے اک سو ویہہ سالا [[نوح]] د‏‏ی اولاد دا ذکر کتاب پیدائش 6:3 وچ ہويا۔

=== مسیحیت ===
[[فائل:Transfigurationbloch.jpg|thumb|سجے|[[تجلی مسیح|تجلیِ یسوع مسیح]] اُتے موسیٰ دا ظہور]]

موسیٰ اوہ شخصیت اے جس دا دوسری شخصیتاں دے مقابلے وچ [[عہد نامہ قدیم]] تو‏ں زیادہ عہد نامہ جدید وچ ذکر ہويا ا‏‏ے۔ [[مسیحی|مسیحیاں]] دے لئی موسیٰ اکثر خدا دے قانون د‏‏ی اک علامت اے، جداں کہ [[یسوع مسیح]] د‏‏ی [[:en:Matthew 5#Antitheses|تعلیمات]] اُتے زور دتا گیا سی۔ عہد نامہ جدید دے مصنفاں اکثر موسیٰ دا یسوع مسیح دے اعمال ولفظاں دے نال موازنہ کردے نيں تاکہ یسوع مسیح دے مقصد نو‏‏ں بیان کرسکن۔ [[رسولاں دے اعمال|اعمال]] [https://www.biblegateway.com/passage/?search=Acts+7:39–43&version=ERV-UR 7:39-43]،
[https://www.biblegateway.com/passage/?search=Acts+7:51–53&version=ERV-UR 51-53] وچ یہودیاں دا موسیٰ نو‏‏ں رد کرنا تے [[سنہری بچھڑا]] د‏‏ی عبادت کرنا بالکل ایسا ہی سی جداں کہ یہودیاں نے [[یسوع مسیح]] دے نال کيتا تے اپنی یہودیت د‏‏ی روایت نو‏‏ں برقرار رکھیا۔

=== اسلام ===

[[فائل:Grave Nabi Musa 045.jpg|thumb|موسیٰ دا مزار، [[نبی موسیٰ|مقام نبی موسیٰ]]، [[اریحا]]۔]]
تمام پیغمبر د‏‏ی نسبت قرآن وچ موسیٰ دا واقعہ زیادہ آیا ا‏‏ے۔ تیس تو‏ں زیادہ سورتاں وچ موسیٰ و فرعون تے بنی اسرائیل دے واقعہ د‏‏ی طرف سو مرتبہ تو‏ں زیادہ اشارہ ہويا ا‏‏ے۔
=== بہائیت ===
موسیٰ بہائی مذہب دے کلیدی پیغمبر ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏‏ں [[مظہرِ اللہ|خدا دا رسول]] سمجھیا جاندا اے جو مستند دوسرے ادوار وچ بھیجے گئے۔

== ہور ویکھو ==
* [[موسوی شریعت]]
* [[الواح]]
* [[موسیٰ علیہ السلام]]
* [[جدول انبیاء ابراہیمی ادیان]]
* [[اسلام وچ انبیاء تے رسول]]

== حوالے ==
<div class="reflist4" style="height: 300px; overflow: auto; padding: 4px">

</div>
== ہور پڑھو ==
<div class="reflist4" style="height: 300px; overflow: auto; padding: 4px">
<div class="mw-content-ltr">
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* 
* 
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* . 208 pp.
* 
* .
* .
* .
* .
* .
* [[:en:Jonathan Kirsch|Kirsch, Jonathan]]. *Moses: A Life.*:New York: Ballantine, 1998. ISBN 0-345-41269-9.
* Kohn, Rebecca. *Seven Days to the Sea: An Epic Novel of the Exodus*. New York: Rugged Land, 2006. ISBN 1-59071-049-5.
* .
* .
* .
* .
* .
* 
* .
* 
* 
* 
* .
* .
* .
* .
* .
</div>
</div>

== باہرلے جوڑ ==




* [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/16B*.html *The Geography'', Book XVI, Chapter II] The entire context of the cited chapter of Strabo's work

گٹھ:موسیٰ
گٹھ:اسلام وچ انبیا تے رسل
گٹھ:اناجیل اربعہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:بانیان مذاہب
گٹھ:بائبل وچ مذکور قاتل
گٹھ:پندرہويں صدی ق م دے بائبلی حکمران
گٹھ:روایات وچ مذکور شخصیتاں
گٹھ:شاہی مقدسین
گٹھ:شخصیتاں تورات
گٹھ:شخصیتاں جنہاں دا وجود مشکوک اے
گٹھ:عبرانی بائبل وچ انبیاء
گٹھ:عہد نامہ قدیم دے مقدسین
گٹھ:فرشتہ باں شخصیتاں
گٹھ:قدیم مصری شہزادے
گٹھ:قدیم مصری یہودی
گٹھ:کتاب خروج
گٹھ:کرامات دکھانے والی شخصیتاں
گٹھ:متبنی
گٹھ:ویکیپیڈیا مضامین مع GND شناخت کنندگان
گٹھ:کتاب استثنا
گٹھ:اسلام وچ انبیا