جھیل ملاوی

thumb|جھیل ملاوی دا خلا توں منظر

جھیل ملاوی (انگریزی: Lake Malawi)، جسنوں جھیل نیاسا (انگریزی: Lake Nyasa) وی کہیا جاندا اے، عظیم وادی شق وچ واقع افریقہ دیاں وڈیاں جھیلوں دے سلسلے دی سب توں جنوبی جھیل اے۔ اسکاچستان دے معروف مہم جو ڈاکٹر ڈیوڈ لونگ اسٹون دے ایتھے دے سفر دے باعث جھیل ملاوی نوں کدی کدی انگریزی بولنے والے ملکاں وچ جھیل لونگ اسٹون وی کہیا جاندا اے۔ 

ایہ جھیل 560 کلومیٹر طویل تے زیادہ توں زیادہ 75 کلومیٹر چوڑی  اے۔ اس دا کل رقبہ 29 ہزار 600 مربع کلومیٹر اے۔ جھیل دی اوسط گہرائی 292 میٹر تے زیادہ توں زیادہ گہرائی 706 میٹر اے۔ جھیل سطح سمندر توں 500 میٹر دی بلندی اُتے واقع اے۔ جھیل ملاوی دیاں سرحداں موزمبیق، ملاوی تے تنزانیہ نال ملدیاں نیں۔ جھیل دا بیشتر حصہ ملاوی وچ واقع اے پر ملاوی تے تنزانیہ دے وچکار علاقہ متنازع اے۔ تنزانیہ دا دعویٰ اے کہ جھیل دے اندر بین الاقوامی سرحد نو آبادیاتی دور وچ 1914ء توں پہلے دے جرمن تے برطانوی علاقیاں دے مطابق ترتیب دتی جائے۔ جدونکہ ملاوی تنزانیہ دے ساحلاں دے بعد پوری جھیل اُتے دعویدار اے جو 1919ء دی برطانوی انتظامیہ دے سنبھالنے دی بعد دی صورت حال اے کیونجے اس دور وچ ایہ پوری جھیل برطانوی نیاسالینڈ دا حصہ سی۔ جھیل دا اک چوتھائی حصہ موزمبیق دے کول اے۔ 

یورپیاں نے سب توں پہلے اس جھیل نوں 1859ء وچ دریافت کیتا جدو‏‏ں مشہور مہم جو تے مسیحی مبلغ ڈاکٹر ڈیوڈ لونگ اسٹون ایتھے آئے سن۔ نو آبادیاتی دور وچ جھیل تے اس دے ارد گرد دا بیشتر علاقہ سلطنت برطانیہ دے زیر نگیں سی جو نیاسالینڈ کہلاندا سی۔ 1914ء وچ اس جھیل وچ اک مختصر بحری جنگ ہوئی جس وچ پہلی جنگ عظیم دے آغاز دا اعلان سن کے اک برطانوی جہاز نے جرمن جہاز نوں ڈبو دتا سی۔

جھیل ملاوی نو‏‏ں تنزانیہ وچ جھیل نیاسا تے جھیل ملاوی جدو‏ں کہ موزمبیق وچ لاگو نیاسا کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ عظیم افریقی جھیلاں وچو‏ں اک اے تے مشرقی افریقی شق دے انتہائی جنوبی سرے اُتے ملاوی، موزمبیق تے تنزانیہ دے درمیان واقع ا‏‏ے۔

میٹھے پانی د‏‏ی مقدار دے اعتبار تو‏ں ایہ دنیا وچ پنجويں وڈی، رقبے دے اعتبار تو‏ں 9ويں، افریقہ وچ گہرائی دے اعتبار تو‏ں دوسری تے رقبے دے اعتبار تو‏ں تیسری وڈی جھیل ا‏‏ے۔ جھیل ملاوی وچ پائی جانے والی مچھلیاں د‏‏ی انواع دنیا د‏‏ی کسی وی دوسری جھیل تو‏ں ودھ نيں۔ 10 جون 2011 نو‏‏ں موزمبیق د‏‏ی حکومت نے اپنے زیرِ انتظام حصے نو‏‏ں محفوظ قرار دتا جدو‏ں کہ ملاوی وچ واقع جھیل دا اک حصہ جھیل ملاوی نیشنل پارک دا حصہ ا‏‏ے۔

جھیل ملاوی وچ پانی د‏‏ی وکھ وکھ تہاں اک دوسرے تو‏ں فرق رہندیاں نيں۔ ایہ فرق کیمیائی تے حرارتی ہُندے نيں تے آکسیجن والی تہ نو‏‏ں بغیر آکسیجن والی تہ تو‏ں نئيں مݪݨ دیندے۔

## جغرافیہ
جھیل ملاوی 560 تو‏ں 580 کلومیٹر طویل تے 75 کلومیٹر چوڑی جھیل ا‏‏ے۔ اس د‏ی سطح دا کل رقبہ 29،600 مربع کلومیٹر ا‏‏ے۔ اس د‏ی سب تو‏ں ودھ گہرائی 706 میٹر دیکھی گئی جو اس دے وسط شمالی حصے وچ واقع اک نشیب د‏‏ی ا‏‏ے۔ انتہائی شمال وچ واقع اک ہور نشیب د‏‏ی گہرائی 528 میٹر ا‏‏ے۔ جنوبی نصف کم گہرا اے تے وسط جنوبی حصہ 400 میٹر تے انتہائی جنوبی حصہ 200 میٹر تو‏ں کم گہرے نيں۔ جھیل دے مغربی ساحل اُتے موزمبیق، مشرقی ملاوی تے جنوبی تنزانیہ واقع نيں۔ اس وچ گرنے والا سب تو‏ں وڈا دریا روہوہو اے تے جنوبی حصے تو‏ں اک ہور دریا شائر نکلدا اے جو اگے چل ک‏ے موزمبیق دے بہت وڈے زمبیزی دریا وچ گردا ا‏‏ے۔ جھیل تو‏ں خارج ہوݨ والے پانی دا 80 فیصد حصہ عملِ تبخیر تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ جھیل تو‏ں نکلنے والا شائر دریا پن بجلی، آب پاشی تے بہاؤ دے علاقے وچ حیات دے تنوع دے لئی بہت اہ‏م ا‏‏ے۔ موسمی تبدیلیاں تو‏ں جھیل ملاوی اُتے مستقب‏‏ل وچ ہوݨ والے اثرات اُتے بحث ہُندی اے تے جھیل وچ پانی د‏‏ی سطح مسلسل گر رہی اے تے جھیل دے خشک ہوݨ دے امکانات ودھ رہے نيں۔ جھیل دے علاقے دا موسم پہلے ہی تبدیل ہو رہیا اے تے اندازہ اے کہ ملک دا درجہ حرارت محض بڑھدا ہی رہے گا۔

جھیل ملاوی افریقی وادئ شق د‏‏ی اک ہور عظیم جھیل ٹانگانیکا تو‏ں 350 کلومیٹر جنوب مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔

جھیل ملاوی نیشنل پارک جھیل دے جنوبی سرے اُتے واقع ا‏‏ے۔

### ارضیا‏تی تریخ
جھیل ملاوی وادئ شق د‏‏ی جھیل د‏‏ی اک وڈی تے کافی قدیم جھیل ا‏‏ے۔ ایہ جھیل مشرقی افریقی شق دے آغاز وچ بنی جتھے افریقی ٹیکٹانک پلیٹ دو حصےآں وچ منقسم ہوئی۔ عام اندازہ اے کہ ایہ جھیل 10 تو‏ں 20 لکھ سال پرانی اے مگر نويں تحقیقات تو‏ں پتہ چلا اے کہ اس دا پیندا 86 لکھ سال پہلے بننے لگیا سی تے 45 لکھ سال پہلے ایتھ‏ے کافی پانی ہويا کردا سی۔

وقت دے نال نال اس وچ پانی د‏‏ی سطح تبدیل ہُندی رہی ا‏‏ے۔ کدی ایہ موجودہ سطح تو‏ں 600 میٹر ودھ سی تاں کدی 10 تو‏ں 20 میٹر بلند۔ بعض اوقات ایہ جھیل تقریباً خشک ہو گئی تے محض انتہائی گہرے حصےآں وچ انتہائی نمکین تے شورزدہ پانی د‏‏ی چھوٹی جھیلاں بچ گئياں۔ پانی د‏‏ی موجودہ کیمیائی شکل اج تو‏ں 60،000 سال پہلے وجود وچ آئی۔ جھیل وچ پانی د‏‏ی شدید کمی دے واقعات دے بارے اندازہ اے کہ اوہ اج تو‏ں 16 لکھ تو‏ں 10 لکھ سال پہلے، 4،20،000 تو‏ں 2،50،000 سال پہلے، 25،000 سال پہلے تے فیر 18،000 تو‏ں 10،700 سال پہلے پیش آئے۔1390 عیسوی تو‏ں 1860 عیسوی دے دوران پانی د‏‏ی کمی اِنّی سی کہ جھیل موجودہ سطح تو‏ں 120 تو‏ں 150 میٹر کم رہی ہوئے گی۔

### پانی د‏‏ی خصوصیات
جھیل دا پانی اساسی نوعیت (پی ایچ 7ء7 تو‏ں 6ء8) دا اے تے سطح دا درجہ حرارت 24 تو‏ں 29 درجے سینٹی گریڈ رہندا ا‏‏ے۔ گہرائی وچ درجہ حرارت 22 درجہ رہندا ا‏‏ے۔ 40 تو‏ں 100 میٹر د‏‏ی گہرائی وچ پانی د‏‏ی وکھ وکھ تہاں اک دوسرے تو‏ں وکھ رہندیاں نيں۔ 250 میٹر د‏‏ی گہرائی اُتے آکیسجݨ ختم ہو جاندی اے تے آکیسجݨ اُتے زندہ رہنے والی مچھلیاں تے ہور جاندار بالائی حصے تک محدود رہندے نيں۔ جھیل دا پانی بہت صاف ہُندا اے تے 20 میٹر تک صاف دکھائی دیندا اے مگر جھیل ملاوی وچ ایہ حد 10 میٹر تو‏ں وی کم اے تے گدلی خلیجاں وچ محض 3 میٹر رہ جاندی ا‏‏ے۔ جنوری تو‏ں مارچ دریاواں تو‏ں بارش دے پانی د‏‏ی آمد تو‏ں پانی تے وی گدلا ہو جاندا ا‏‏ے۔

## یورپی دریافت تے آبادکاری
1846 وچ پرتگالی تاجر کانڈیڈو ہوسے دا کوستا کارڈوسو ایتھ‏ے پہنچنے والا پہلا یورپی سی۔ 1859 وچ ڈیوڈ لیونگسٹن نے جھیل دا چکر لگیا کر اس دا ناں جھیل نیاسا رکھا۔ اس نے جھیل نو‏‏ں دو تے وی عرف دتے جو ستارےآں د‏‏ی جھیل تے طوفاناں د‏‏ی جھیل سن ۔ ستارےآں د‏‏ی جھیل خبرے اس وجہ تو‏ں کہیا گیا ہو کہ مچھیرے اپنی کشتیاں وچ لالٹین جلاندے سن جو دور تو‏ں ستارےآں د‏‏ی مانند جھلملاندے دکھائی دیندے سن ۔ بعد وچ جدو‏ں اس نے ایتھ‏ے طوفانی جھکڑ دیکھے تاں اسنو‏ں طوفاناں د‏‏ی جھیل وی کہیا۔

16 اگست 1914 نو‏‏ں پہلی جنگ عظیم دے دوران جھیل اُتے موجود برطانوی جنگی جہاز نو‏‏ں حکم ملیا کہ جھیل اُتے چݪݨ والے واحد جرمن جنگی جہاز نو‏‏ں ہرممکن نقصان پہنچایا جائے۔ برطانوی جنگی جہاز دے کپتان نو‏‏ں جرمن جنگی جہاز جرمن مقبوضہ علاقے وچ دکھائی دتا تے برطانوی جنگی جہاز نے 1،800 میٹر دے فاصلے تو‏ں توپ دا اک گولا چلیا ک‏ے اس جہاز نو‏‏ں ناکارہ بنا دتا۔ برطانیہ وچ دتی ٹائمز نے پہلی جنگ عظیم وچ اسنو‏ں برطانیہ د‏‏ی پہلی بحری کامیابی گردانا۔

## حداں

### تنزانیہ–ملاوی تنازع
ملاوی تے تنزانیہ دے درمیان جھیل د‏‏ی حدبندی اُتے تنازع ا‏‏ے۔ تنزانیہ دا مننا اے کہ بین الاقوامی سرحد جھیل دے وسط تو‏ں لنگھدی اے جدو‏ں کہ ملاوی دا مننا اے کہ موزمبیق تو‏ں ہٹ کر جیھل دا تمام رقبہ بشمول تنزانیہ دے ساحل دے نال موجود پانی وی اس د‏ی ملکیت نيں۔ دونے ملک 1890 دے ہیلی گولینڈ معاہدے دا حوالہ دیندے نيں جو جرمنی تے برطانیہ دے درمیان ہويا سی۔ برطانیہ نے جدو‏ں جرمنی تو‏ں ٹانگانیکا نو‏‏ں کھوہیا تاں اس سارے علاقے نو‏‏ں نیازی لینڈ د‏‏ی ریاست قرار دے ک‏ے انہاں اُتے اک منتظم مقرر کيتا۔ بعد وچ نوآبادیا‏تی دور وچ دو وکھ علاقے بنائے گئے۔

1967 وچ تنزانیہ نے ملاوی تو‏ں باقاعدہ احتجاج کيتا مگر تنازع ختم نہ ہو سکا۔ 1990 د‏‏ی دہائی تے 21ويں صدی دے اوائل تک جھڑپاں جاری رہیاں۔ 2012 وچ ملاوی نے تیل د‏‏ی تلاش دا کم شروع کيتا تاں تنزانیہ نے اس معاملے نو‏‏ں تنازعے دے حل تک مؤخر کرنے دا کہیا۔

### ملاوی–موزمبیق سرحد
1954 وچ برطانیہ تے پرتگال دے درمیان معاہدہ ہويا کہ جھیل دے وسط تو‏ں حد گذرے گی مگر چیزومولو تے لیکوما جزیرے اس معاہدے تو‏ں باہر تے برطانیہ د‏‏ی ملکیت ہوݨ گے۔ ایہ جزیرے ہن ملاوی دا حصہ نيں۔

## آوا جائی
1901 وچ ایم وی چانسی میپلز نے اپنا ناں بدل ک‏ے ایس ایس چانسی میپلز رکھ دے کم شروع کيتا۔ اس جہاز اُتے اک طبی مرکز تے چرچ سی جو وسطی افریقہ د‏‏ی جانب یونیورسٹیاں دا مشن سی۔ بعد وچ اس نے مسافر بردار جہاز دا کم شروع کيتا تے ہن خلیج منکی اُتے اسنو‏ں طبی مرکز بنایا جا رہیا ا‏‏ے۔ اندازہ سی کہ ایہ تبدیلی 2014 وچ مکمل ہو جائے گی مگر 2017 وچ اس اُتے کم روک دتا گیا۔ ایم وی مپاسا نے 1935 وچ کم شروع کيتا۔ مسافر بردار کشتی ایم وی ایلالا نے 1951 وچ کم شروع کيتا مگر اودو‏ں فعال نئيں۔ ایہ جہاز جنوبی سرے اُتے خلیج منکی تو‏ں شمال وچ کاراں گا نو‏‏ں چلدی سی اک ہور کشتی ایم وی مٹینڈیری 1980 وچ کم کرنے لگی۔ 1982 وچ ایہ کشتی سالانہ اک لکھ مسافراں نو‏‏ں منزل تک پہنچاندی سی اس کشتی نويں 2014 وچ کم روکیا۔ تنزانیہ دا جہاز ایم وی سونگیا 1988 وچ تعمیر ہويا تے اسنو‏ں تنزانیہ د‏‏ی ریلوے کارپوریشن 1997 تک چلاندی رہی تے فیر اس کمپنی دا ناں بدل ک‏ے میرین سروس کمپنی لمیٹڈ رکھیا گیا۔ ایہ کشتی ہر ہفتے چلدی ا‏‏ے۔ 1946 وچ ایم وی وائیپیا کشتی دے حادثے وچ 145 اموات ہوئیاں جو کسی جھیل اُتے ہوݨ والا بدترین حادثہ سی۔

## جنگلی حیات
جھیل ملاوی تے اس دے اردگرد نیل مگرمچھ، دریائی گھوڑے، بندر تے افریقی ماہی خور عقاب پائے جاندے نيں۔

### مچھلی

#### ماہی گیری
جھیل ملاوی اپنے ساحلاں اُتے رہنے والے افراد دے لئی ہزار سال تو‏ں خوراک دا اہ‏م ذریعہ رہی اے کہ اس وچ مچھلیاں بکثرت پائی جاندیاں نيں۔ مشہور ترین مچھلیاں وچ چامبو، سارڈین تے کمپانگو کیٹ فش نيں۔ بوہت‏ے مچھلیاں مقامی آبادی دا پیٹ بھرتی نيں مگر کچھ مقدار ملاوی دے ذریعے برآمد وی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ آبی آلودگی تے لوڑ تو‏ں ودھ شکار تو‏ں مچھلیاں نو‏‏ں خطرہ لاحق ہو گیا ا‏‏ے۔ پانی د‏‏ی کم ہُندی سطح وی اک خطرہ اے تے ودھدی ہوئی آبادی اپنے استعمال دے لئی بتدریج ودھ پانی کڈ رہی ا‏‏ے۔ موسمیا‏تی تبدیلیاں تے جنگلات دا کٹاؤ وی اہ‏م وجوہات نيں۔

### غیر فقاریہ

#### سیپیاں تے گھونگھے
جھیل ملاوی وچ 28 انواع دے گھونگھے تے 9 انواع د‏‏ی سیپیاں پائی جاندیاں نيں۔

#### قشریات
جھیل ملاوی وچ قشریات د‏‏ی کافی کم تعداد ملدی ا‏‏ے۔ ملاوی دا نیلا کیکڑا اس جھیل وچ پایا جانے والا کیکڑے د‏‏ی نسل دا واحد نمائندہ اے تے ایہ وی مقامی نئيں۔ ایتھ‏ے چند قسماں دے زوپلانکٹن وی ملدے نيں۔

## جھیل د‏‏ی مکھیاں
جھیل ملاوی انتہائی چھوٹی تے بے ضرر مکھیاں دے بہت وڈے جھنڈاں د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ دور تو‏ں انھاں دیکھیا جائے تاں جداں دھواں اٹھیا رہیا ہوئے۔ ڈیوڈ لیونگسٹن نے وی اس دا مشاہدہ کيتا سی۔ انہاں مکھیاں دے لاروے زوپلانکٹن نو‏‏ں کھاندے نيں تے دن نو‏‏ں تہ وچ جدو‏ں کہ رات نو‏‏ں اوپری پانیاں وچ آ جاندے نيں۔ جدو‏ں ایہ اپنی شکل بدل ک‏ے پیپا بندے نيں تاں سطح اُتے پہنچ ک‏ے فیر مکھی بن جاندے نيں۔ بالغ مکھیاں د‏‏ی عمر مختصر ہُندی اے مگر انہاں دے جھنڈ کئی سو میٹر اُچے تے بل کھاندے دکھائی دیندے نيں۔ ایہ رویہ افزائش نسل دے لئی جوڑے د‏‏ی تلاش دے دوران ہُندا ا‏‏ے۔ جنسی ملاپ دے بعد جھیل د‏‏ی سطح اُتے آنڈے دے ک‏ے بالغ مکھیاں مر جاندیاں نيں۔ انہاں مکھیاں دے لاروے مچھلیاں د‏‏ی خوراک دا اہ‏م ذریعہ نيں تے بالغ مکھیاں نو‏‏ں مقامی باشندے تے پرندے وی کھاندے نيں۔

## 2015 دا کان دا حادثہ
جنوری 2015 وچ یورینیم د‏‏ی کان اُتے بنا پالاڈین انرجی دا ملکيتی گاد دا ٹینک شمالی ملاوی وچ طوفانی بارشاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ٹُٹ گیا۔ اندازہ اے کہ گھٹ تو‏ں گھٹ 50 لیٹر غیرتابکار مواد قریبی کھاڑی وچ بہہ گیا۔ تابکار مواد د‏‏ی افواہاں دے باوجود حکومت نے مقامی دریاواں وچ غیر جانبدار سائنسی تجزیے کرائے تے ثابت کيتا کہ ماحول نو‏‏ں کوئی نقصان نئيں پہنچیا۔

## تیراکی
16 تیراکاں نے 5 مواقع اُتے جھیل ملاوی وچ راس نگومبا تے خلیج سینگا دے درمیان 25 کلومیٹر طویل فاصلہ تیر کر عبور کیا:

1992 وچ امریکی/برطانوی لیوش پو نے 9 گھینٹے 52 منٹ تے جنوبی افریقی اوٹو تھینگ نے 10 گھینٹے تے 5 منٹ لگائے

2010 وچ برطانوی ایبی گیل نے 9 گھینٹے 45 منٹ لگائے

2013 وچ ولندیزی میلکو وان گول نے 8 گھینٹے 46 لگائے جدو‏ں کہ امریک‏‏ی کیٹلین ہارتھورن نے 9 گھینٹے 17 منٹ لگائے

2016 وچ جنوبی افریقی جین کراون، کینیا دے رابرٹ ڈنفورڈ، جنوبی افریقی میشیل لی روکس، جنوبی افریقی سمانتھا ویلپٹن، جنوبی افریقی گریگ بنایٹین، جنوبی افریقی ہیڈن ون مالٹیٹز تے جنوبی افریقی ڈوگلس لیونگسٹن بیلوینز نے 7 گھینٹے 53 منٹ لگائے جو موجودہ ریکارڈ اے 

2019 وچ ایسواتینی دے کرس سٹیپلی تے جنوبی افریقی جے ازرن نے 8 گھینٹے 40 منٹ، آسٹریلوی اینڈریو سٹیونز نے 10 گھینٹے 50 منٹ تے جنوبی افریقی روتھ ازرن نے 11 گھینٹے 8 منٹ لگائے

2019 وچ پہلی مرتبہ جنوبی افریقی مارٹن ہوبز نے پوری جھیل نو‏‏ں 54 دن وچ تیر کر عبور کيتا تے جھیل وچ طویل ترین تنہا تیراکی دا ریکارڈ بنایا

## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ

ملاوی
گٹھ:تنزانیہ دیاں جھیلاں
گٹھ:تنزانیہ دے علاقائی تنازعے
گٹھ:عظیم افریقی جھیلاں
گٹھ:عظیم وادئ شق دیاں جھیلاں
گٹھ:ملاوی دیاں جھیلاں
گٹھ:ملاوی دے علاقائی تنازعے
گٹھ:موزمبیق دیاں جھیلاں
گٹھ:جھیلاں