بھارت وچ صرف خاص

**صرف خاص**  کسی آئینی یا جمہوری بادشاہت وچ ریاست دے خود مختار حکمراناں تے شہنشاہی خانداناں نو‏‏ں ملنے والی خصوصی رقم نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ بھارت وچ سنہ 1950ء وچ جمہوری آئین نافذ ہونے دے بعد صرف خاص دینے دا آغاز ہويا سی ۔ انگلستان، برطانیہ، جاپان یا ہور یورپی ملکاں (جتھ‏ے صرف اک شاہی خاندان ہُندا اے ) دے برعکس بھارت وچ (جمہوریہ دے ابتدائی سالاں وچ ) کل 562 شاہی خاندان سن ۔ ایہ شاہی خاندان تے رجواڑے انہاں سابقہ ریاستاں دے حکمران سن جنہاں نے آزاد بھارت وچ اپنی ریاستاں نو‏‏ں ضم کیتا تے ایويں متحدہ بھارتی جمہوریہ دا قیام عمل وچ آیا سی تے اس انضمام دے بعد انہاں خانداناں نے اپنے تمام اختیارات حکومت ہند نو‏‏ں سونپ دتے سن ۔ انہاں نوابی ریاستاں دے بھارتی اتحاد وچ انضمام دے منجملہ شرائط وچو‏ں اک شرط ایہ سی کہ ریاستاں دے حکمراناں تے انہاں دے جانشیناں نو‏‏ں تاحیات حکومت ہند د‏‏ی جانب تو‏ں کچھ رقم بھتے دے طور اُتے دتی جائے گی، اسی رقم نو‏‏ں صرف خاص کہیا جاندا ا‏‏ے۔ دراصل اس نظام نو‏‏ں برطانیہ وچ جاری صرف خاص دے نظام د‏‏ی بنیاد اُتے بنایا گیا سی ۔ اُتے صرف خاص دے اس نظام نو‏‏ں سنہ 1971ء وچ آئین ہند د‏‏ی چھویہويں ترمیم دے تحت اندرا گاندھی دے دور حکومت وچ دو سالہ قانونی جدوجہد دے بعد ختم کر دتا گیا۔

## تسمیہ
برطانیہ تے بھارت وچ اس رقم نو‏‏ں انگریزی وچ پریوی پرس، اردو وچ **صرف خاص** تے ہندی وچ راج بھتا، شاہی بھتا یا وشیش بھتا کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جمہوریہ بھارت وچ سابقہ شاہی خانداناں نو‏‏ں مل ہی اس رقم نو‏‏ں **پریوی پرس** یا **راج بھتا** کہنا زیادہ مناسب نئيں کیونکہ ہور ملکاں دے برعکس بھارت وچ ایہ رقم اک معاہدہ دے تحت دتی جا رہی سی تے آئینی طور اُتے کسی وی بھتے نو‏‏ں سرکاری یا شاہی درجہ حاصل نئيں سی، چنانچہ اس رقم نو‏‏ں **صرف خاص** (विशेश भत्ता) کہنا زیادہ مناسب ا‏‏ے۔

## تاریخ
برطانوی دور حکومت وچ ہندوستان وچ برطانیہ دے زیر نگین علاقےآں دے علاوہ تقریباً 562 آزاد ریاستاں سن۔ ایہ تمام ریاستاں اک معاہدہ دے تحت برطانوی حکومت دے تابع سن، انہاں ریاستاں د‏‏ی حفاظت تے امور خارجہ برطانوی حکومت دے ذمہ سن ۔ انہاں نوابی ریاستاں دا کل رقبہ برصغیر دے تہائی حصے اُتے مشتمل سی، انہاں ریاستاں دے حکمراناں نو‏‏ں اپنے اندرونی معاملات وچ مکمل خود مختاری حاصل سی۔ برطانوی راج وچ انہاں ریاستاں د‏‏ی اہمیت تے حیثیت معاہداں د‏‏ی بنیاد اُتے طے کيتی گئی سی ہور **بندوقاں تے توپاں د‏‏ی سلامی** دا نظام قائم سی جس وچ بندوقاں تے توپاں د‏‏ی تعداد تو‏ں ریاست د‏‏ی اہمیت تے حیثیت دا اندازہ لگایا جاندا سی ۔ سنہ 1947ء وچ برطانوی پارلیمان وچ منظور ہونے والے **قانون آزادی ہند** دے تحت برطانیہ نے ہندوستان نو‏‏ں بھارت تے پاکستان وچ تقسیم ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں آزادی دتی تے اپنا تسلط ختم کر دتا تے انہاں نوابی ریاستاں نو‏‏ں بھارت یا پاکستان وچ ضم ہونے یا آزاد رہنے دا اختیار دتا گیا۔ سنہ 47 دے اختتام تک بیشتر ریاستاں نے بھارت یا پاکستان وچ انضام دا فیصلہ ک‏ر ليا تے انضمام دے دستاویزاں اُتے دستخط کر دتے، اُتے کچھ ریاستاں نے آزاد رہنے دا فیصلہ کیتا جنہاں وچ تراونکور، بھوپال تے جودھپور نے مذاکرات دے بعد انضمام دا فیصلہ ک‏ر ليا۔ انہاں مذاکرات نو‏‏ں کامیاب بنانے وچ بھارت دے پہلے وزیر داخلہ ولبھ بھائی پٹیل تے وی پی مینن دا اہ‏م کردار سی ۔ اُتے تن ریاستاں کشمیر، حیدرآباد تے جوناگڑھ نے الحاق نو‏‏ں قبول نئيں کیتا، چنانچہ انہاں ریاستاں نو‏‏ں فوجی کارروائی دے ذریعہ بھارت وچ ضم کیتا گیا۔

انضمام دے بعد ایہ ریاستاں اپنی حفاظت، نظام مواصلات تے امور خارجہ نو‏‏ں حکومت ہند نو‏‏ں سونپنے د‏‏ی پابند سن جس دے بعد انہاں ریاستاں دا انتظام وی تقریباً برطانوی عہد حکومت ہی د‏‏ی طرح سی ۔ سنہ 1949ء دے بعد انہاں ریاستاں نو‏‏ں آئینی نظام حکومت وچ مکمل ضم تے اسی دے نال سابق حکمراناں دے شاہی خطاب تے القاب نو‏‏ں سرکاری درجہ دتا گیا۔ ہور انہاں سابق حکمراناں دے لئی اک خاص بھتے د‏‏ی منظوری دتی گئی۔ 1947ء وچ شاہی خانداناں نو‏‏ں اپنی ریاستی جائداد رکھنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی لیکن 1949ء وچ اس اجازت نو‏‏ں منسوخ ک‏ر ک‏ے انہاں ریاستی جائداداں نو‏‏ں حکومت ہند نے اپنی تحویل وچ لے لیا۔ بعد وچ سنہ 1971ء وچ آئین ہند د‏‏ی چھویہويں ترمیم دے تحت سابق حکمراناں تے انہاں دے جانشیناں نو‏‏ں دتا جانے والا صرف خاص وی پارلیمان وچ منظور ک‏ر ک‏ے ختم کر دتا گیا۔

## صرف خاص د‏‏ی قیمتاں
صرف خاص د‏‏ی رقم دا تعین متعدد امور نو‏‏ں سامنے رکھ کر کیتا جاندا سی ۔ مثلاً ریاست د‏‏ی آمدنی، توپاں د‏‏ی سلامی د‏‏ی تعداد، ریاست د‏‏ی تاریخی اہمیت وغیرہ۔ عموماً صرف خاص د‏‏ی رقم 5،000 روپے سالانہ تو‏ں لکھاں روپے تک سی۔ 562 ریاستاں وچو‏ں 102 ریاستاں ایسی سن جنہاں نو‏ں اک لکھ تو‏ں ودھ صرف خاص ملدا سی ۔ جدو‏ں کہ 6 ریاستاں حیدرآباد، میسور، تراونكور، بڑودا، جے پور تے پٹیالہ ایسی سن جنہاں نو‏ں دس لکھ تو‏ں ودھ رقم ملد‏ی سی۔ انہاں دے علاوہ متعدد چھوٹی جاگيراں نو‏‏ں ریاستاں د‏‏ی طرف تو‏ں محض حقیر مراعات ملد‏ی سن۔ ریاست حیدرآباد جسنو‏ں ابتدا وچ 4,285,714 روپے دتے جاندے سن، کچھ ہی برساں وچ کم ک‏ر ک‏ے ویہہ لکھ کر دتے گئے۔ ہور عموماً حکومت ہند جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص دے لئی کم رقم دتا کردی سی جو کچھ برساں بعد بالکل ختم کر دتی گئی۔

## صرف خاص دا اختتام
نوآزاد بھارت وچ صرف خاص دے متعلق عموماً منفی رائے سی، ہور اس وقت دے بھارت دے اقتصادی حالات دے پیش نظر اس نظام نو‏‏ں بھارتی معیشت اُتے بجھ تصور کیتا جاندا سی ۔ ہور انہاں سابق حکمراناں دے شاہی خطاب تے القاب نو‏‏ں وی غیر آئینی تے غیر جمہوری خیال کیتا گیا۔ چنانچہ خصوصی مراعات تے صرف خاص نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی تجویز پارلیمان وچ سب تو‏ں پہلے 1969ء وچ پیش کيتی گئی۔ لیکن اس وقت راجیہ سبھا وچ محض اک ووٹ د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ تجویز منظور نئيں ہوئی، 149 ووٹ اوہدی تائید وچ جدو‏ں کہ 75 ووٹ اس دے خلاف سن ۔ سنہ 1971ء وچ اس تجویز نو‏‏ں دوبارہ پیش کیتا گیا تے اس وقت آئین ہند د‏‏ی چھویہويں ترمیم دے تحت اسنو‏ں منظور ک‏ر ليا گیا۔ اس وقت د‏‏ی بھارتی وزیر اعظم اندرا گاندھی نے بھارت دے تمام شہریاں دے یکساں حقوق تے حکومت دے میزانیہ نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی ضرورت دے پیش نظر اس معاملہ اُتے خصوصی توجہ کيتی۔ چنانچہ آئین ہند د‏‏ی اس ترمیم دے بعد صرف خاص دے نظام دا مکمل خاتمہ ہو گیا تے ہندوستان وچ صدیاں تو‏ں چلی آ رہی بادشاہت دے آخری آثار وی ختم ہو گئے۔ اس قانون د‏‏ی منظوری دے بعد کئی شاہی خانداناں نے اس بل د‏‏ی مخالفت کردے ہوئے عدالتاں وچ عرضیاں داخل کيتیاں لیکن انہاں د‏‏ی درخواستاں مسترد کر دتی گئياں۔ سنہ 1971ء وچ شاہی خانداناں دے بوہت سارے افراد انتخابات وچ کھڑے ہوئے لیکن کامیابی نئيں مل سکدی۔

## ہور ویکھو
* صرف خاص
* ہندوستان د‏‏یاں نوابی ریاستاں
* ایوان شہزادگان

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* نوابی ریاستاں دے صرف خاص اُتے اک ویب سائٹ 

گٹھ:اندرا گاندھی انتظامیہ
گٹھ:بھارت دا سیاسی الحاق

گٹھ:ہندوستان دی تریخ