جزیرہ خضراء

**جزیرہ خضراء** یا الجزیرۃ ‌الخضراء اک جزیرے دا ناں اے ۔ بعض مصادر دے مطابق زمانہ غیبت کبری وچ شیعاں دے بارہويں امام حضرت مہدی علیہ السلام تے انہاں د‏‏ی فیملی اس جزیرے وچ زندگی گزار رہی ا‏‏ے۔ اس داستان دا صحیح ہونا محل تأمل اے تے واقعے د‏‏ی نفی وچ بہت سارے شیعہ علما نے کتاباں وی لکھایاں نيں۔ انہاں علما وچو‏ں آقابزرگ‌ تہرانی‌، شیخ‌ جعفر کاشف الغطاء، سید محمد علی قاضی طباطبائی، محمد تقی تستری، سید محمد صدر تے جعفر مرتضی عاملی نيں کہ جنھاں نے اس واقعے د‏‏ی نفی د‏‏ی ا‏‏ے۔

## داستان جزیرہ خضرا
### واقعے دے مآخذ
ظاہری طور اُتے اس جزیرے دا ناں پہلی مرتبہ فضل‌ بن‌ یحیی‌ طیبی‌ دے اک رسالے وچ واسط دے لوکاں تے علی بن عیسی اربلی دے شاگراں د‏‏ی زبانی ذکر ہويا ا‏‏ے۔ اس رسالے نو‏‏ں آقا بزرگ‌ تہرانی‌ نے خود مؤلف‌ دے دستخط وچ دیکھیا تے اس تو‏ں نسخہ برداری کيتی۔  علامہ مجلسی‌ نے اسنو‏ں کسی کمی یا زیادتی دے بغیر بحارالانوار  وچ درج کیاا‏‏ے۔

علامہ مجلسی‌ تو‏ں پہلے قاضی‌ نوراللہ شوشتری (متوفی ۱۰۱۹) نے بعض اماکن د‏‏ی مناسبت تو‏ں جزیرہ خضراء تے اس د‏ی داستان د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے کہیا: شہید اول نے اس حكایت‌ نو‏‏ں اپنی تحریر دے نال زین الدین دے حوالے تو‏ں لکھ ک‏ے روایت کيتا ا‏‏ے۔ قاضی‌ نوراللّہ‌ اس دے بعد کہندے نيں کہ شہید اول دے اک معاصر شمس‌الدین‌ محمدبن‌ اسداللّہ‌ شوشتری‌ نے شاہ‌طہماسب‌ صفوی‌ دے حکم تو‏ں امام زمانہ(ع) د‏‏ی غیبت تے مصلحت دے متعلق اک کتاب لکھی تے اس کتاب وچ رسالہ جزیرۃ ‌الخضراء نو‏‏ں وی بولی فارسی وچ نقل کيتا ۔ آقا بزرگ طہرانی نے ایہ احتمال‌ دتا اے کہ ایہ ترجمہ شاید ہندوستان وچ محقق کرکی (متوفی۹۰ق) دے ناں تو‏ں چھپنے والا ترجمہ ا‏‏ے۔

### واقعہ د‏‏ی تفصیل
#### پہلی حکایت
رسالہ‌ جزیرہ خضراء دے مطابق فضل‌ بن‌ یحیی‌ نے سنہ ۹۹ ہجری وچ عراق دے شہر حلّہ‌ وچ زین‌الدین‌ علی‌ بن‌ فاضل‌ مازندرانی‌ تو‏ں اندلس د‏‏ی جانب اس دے سفر د‏‏ی روداد نو‏‏ں سنا۔ زین‌الدین‌ نے اس سفر نو‏‏ں دمشق‌ تو‏ں آغاز کيتا تے مصر وچ کجھ دیر توقف دے بعد اندلس‌ د‏‏ی طرف رونہ ہويا۔ راستے وچ اس دے نال کچھ واقعات وی پیش آنے دے بعد اک سرزمین د‏‏ی طرف چلا جاندا اے جسنو‏ں شیعاں دے جزیرے (جزائر الرافضہ) کہیا جاندا سی۔ اوتھ‏ے کچھ مدت توقف کرنے دے دوران اس جزیرے دے لوکاں دے لئی کھانے پینے د‏‏ی اشیاء لیانے والی کشتیاں دے نال اوہ جزیرہ خضراء د‏‏ی طرف روانہ ہويا ،ایہ اک ایسا جزیرہ سی جسنو‏ں چاراں طرف تو‏ں بحر ابیض نے گھیرا ہويا سی تے دشمناں دا اوتھ‏ے جانا ناممکن سی۔ زین الدین جزیرہ خضراء نو‏‏ں ہن تک دیکھی جانے والی سب تو‏ں زیادہ خوبصورت سرزمین بیان کردا اے تے اوتھ‏ے دے لوکاں د‏‏ی نیک اوصاف دے نال توصیف بیان کردا ا‏‏ے۔ زین الدین اوتھ‏ے اک عالم دین بنام سید شمس‌الدین‌ محمد نال ملاقات کردا اے کہ جس دا نسب پانج پشتاں دے واسطے تو‏ں امام زمانہ تو‏ں جا ملدا اے تے اوہ اس وقت آپ دا نمائندہ اے تے اس دے درس وچ شرکت کردا ا‏‏ے۔

سید شمس‌ الدین‌ خود امام‌ زمانہ تو‏ں مستقیم رابطہ نئيں رکھدا لیکن ہر صبح جمعہ اک نہایت خوبصورت جگہ اُتے جاندا اے تے اوتھ‏ے اوہ امام د‏‏ی زیادرت کردا ا‏‏ے۔ صبح د‏‏ی دو رکعت نماز پڑھنے دے بعد اوتھ‏ے اُتے ایداں دے کاغذ دے ٹکراں نو‏‏ں پاندا اے جنہاں اُتے لوکاں نو‏‏ں پیش آنے والے روزمرہ دے مسائل لکھے ہوئے ہُندے نيں۔ علی‌بن‌ فاضل‌ عصر غیبت‌ وچ حکم‌ نماز جمعہ، کیفیت‌ نزول‌ تے قرآن د‏‏ی جمع‌آوری‌، قرآن د‏‏ی بعض آیات دا اس تو‏ں پہلے تے بعد والی آیات تو‏ں کوئی ربط نہ ہونا، عصر غیبت وچ امام د‏‏ی روئیت تے آنحضرت دے ظہور د‏‏ی نشانیاں جداں مسائل دے متعلق سیدشمس‌الدین‌ تو‏ں سوالات کردا اے تے انہاں دے جوابات نو‏‏ں **الفوائدالشمسیۃ** نامی کتاب وچ جمع کردا ا‏‏ے۔ علی بن فاضل تصریح کردا اے ایہ کتاب صرف خالص شیعاں دے لئی لکھی گئی ا‏‏ے۔ سید شمس‌الدین‌، علی‌بن‌ فاضل‌ دے اس سوال کہ وچ امام زمانہ دے مخلص شیعاں وچو‏ں ہاں لیکن فیر وی امام نو‏‏ں نئيں دیکھ سکیا ہون، دے جوا ب وچ کہندا اے کہ تسيں نے اس سفر دے دوران امام نو‏‏ں پہچانے بغیر دو مرتبہ امام نو‏‏ں دو مرتبہ دیکھیا اے فیر اس دیدار دا زمان تے مکان علی بن فاضل نو‏‏ں دسدا اے تے علی بن فاضل اسنو‏ں اس وقت تے مقام د‏‏ی یاد دلاندا ا‏‏ے۔

علی‌ بن‌ فاضل‌ سرانجام‌ آخر کار سید شمس‌الدین‌ دے حکم تو‏ں انہاں کشتیاں وچ واپس پرت آندا اے جنہاں وچ اوتھ‏ے گیا سی۔ حج‌ دے لئی مکہ تے عتگل کيتی زیارت دے لئی عراق تو‏ں ہُندا ہويا نجف‌ وچ مقیم ہو جاندا ا‏‏ے۔

#### دوسری حکایت
اک ہور داستان کمال‌الدین‌ انباری‌ نے ۵۳ہجری وچ اک بیاض تو‏ں نقل کيتی اے جو بعض جہات تو‏ں جزیرہ خضراء والی پہلی داستان تو‏ں مماثلت رکھدی ا‏‏ے۔ اس داستان دا خلاصہ ایويں اے: عباسی خلیفے المقتفی‌ باللّہ‌ دے وزیر عون‌الدین‌ یحیی‌ بن‌ ہبَیرہ‌ نے اک مجلس وچ انباری د‏‏ی موجودگی دے دوران مذہب‌ شیعہ‌ د‏‏ی مذمت وچ کوئی گل کيتی۔ حاضرین مجلس وچ اک موثق شیعہ شخص نے حکایت بیان کرنے د‏‏ی اجازت منگی جس دا اوہ خود چشم دید گواہہ تھا۔اس شخص نے کہیا: وچ تے میرے والد تجارت دے ارادے تو‏ں اک وڈے شہر باہیہ تو‏ں کشتی وچ سوار ہو ک‏ے عازم سفر ہوئے۔ سفر دے دوران ایداں دے سرسبز و شاداب جزیرے اُتے پہنچے کہ جنھاں ناخدا نے وی ہن تک نئيں دیکھیا سی تے نہ ہی اس دے ناں تو‏ں واقف سی۔ اس جزیرے دے لوک بہترین معاشرتی آداب و رسوم دے حامل، سچائی، امانتداری تے دیانت ورگی صفات وچ ایہ لوک بے مثال سن ۔

اس داستان‌ دے راوی نے انہاں جزیرے دے کئی شہراں دا سفر کيتا تے انہاں جزیرے دے بادشاہاں دے ناں ترتیب‌ وار طاہر، قاسم‌، ابراہیم‌ تے ہاشم‌ دسدے ہور ایہ سب اپنے آپ نو‏‏ں صاحب‌الامر دے فرزند دسدے سن ۔

### جزیرہ خضرا تے مثلث برمودا
مثلث برمودا بحر اوقیانوس وچ اک علاقے نو‏‏ں کہیا جاندا اے کہ جو ویہويں صدی وچ واقعیت تو‏ں دور اک افسانے د‏‏ی صورت مشہور ہويا۔ اس علاقے وچ بحری کشتیاں غرق تے ہوائی جہاز تباہ ہو جاندے نيں۔ بحر اوقیانوس وچ موجود برمودا دے علاقے دا مدیترانہ وچ موجود جزیرے خضرا دا باہمی ارتباط بعید نظر آندا اے ۔
## واقعہ دا تنقیدی جائزہ
اس واقعے نو‏‏ں بوہت سارے اعتراضات دا سامنا اے جنہاں وچو‏ں چند اک ذکر کيتے جاندے نيں:
* گیارھواں صدی د‏‏ی کتاباں وچ مذکور داستاناں دا چھیويں یا ستويں صدی وچ ذکر ہونے والی داستاناں دا واسطےآں دے ذک‏ر ک‏ے بغیر ثابت کرنا ممکن نئيں ا‏‏ے۔ واقعہ دے نقل کرنے والے تے کتاباں دونے مجہول نيں۔ گیارھواں صدی د‏‏ی صرف بحار الانوار اک ایسی کتاب اے جس دا ناں لیا جا سکدا اے لیکن اس دے مؤلف کہندے نيں: ميں نے اس داستان نو‏‏ں کسی معتبر کتاب وچ نئيں دیکھیا اے تے انھاں نے اس واقعے نو‏‏ں نوادر دے حصے وچ نقل کيتا ا‏‏ے۔

* انہاں واقعات وچ تحریف قرآن، امام زمان (عج) تو‏ں ہمیشہ ارتباط دے امکان جداں ایداں دے مطالب نيں جو شیعہ اعتقادات دے مخالف نيں لیکن امام زمان (عج) د‏‏ی اولاد دا ہونا اک اختلافی مسئلہ ا‏‏ے۔

* جزیره خضرا نو‏‏ں مثلث برمودا اُتے منطبق کرنے د‏‏ی صورت وچ امام زمان (عج) دا ایہ پہلو اجاگ‏ر ہُندا اے کہ غیبت دے زمانے وچ اوہ اک معلوم مقام اُتے رہائش پذیر نيں کہ جتھے کشتیاں دے غرق تے جہازاں دے تباہ ہونے تو‏ں لوکاں د‏‏یاں جاناں تلف ہُندیاں نيں تے ایہ شیعاں دے اعتقادات دے نال سازگا نئيں ا‏‏ے۔
* بعض روایات دے ظاہر دے مطابق کہیا جا سکدا اے کہ امام زمان (عج) غالبا مدینه تے مکہ وچ موجود نيں۔

## رد وچ لکھی گئی کتاباں
### دراسۃ‌ فی‌ علامات‌ الظہور و الجزیرۃ‌ الخضراء
معاصرین وچو‏ں اک عراقی مؤلف بنام **ناجی‌ نجار** نے جزیرہ خضراء دے بارے وچ اک کتاب لکھی تے اسنو‏ں مثلث برمودا اُتے منطبق کيتا۔ علی‌اکبر مہدی‌ پور نے اس کتاب‌ نو‏‏ں **جزیرہ خضراء و تحقیقی پیرامون مثلث‌ برمودا** دے عنوان تو‏ں کچھ اضافات دے نال فارسی وچ ترجمہ کيتا ا‏‏ے۔ جعفر مرتضی‌ عاملی‌ نے اس کتاب‌ اُتے لکھی گئی تنقید وچ اس روایت دے سند تے مضامین اُتے نقد کرنے دے نال نال جزیرہ خضراء نو‏‏ں مثلث برمودا اُتے منطبق کرنے نو‏‏ں اک ناروا عمل قرار دتا ا‏‏ے۔

### جزیرہ خضرا: افسانہ‌ یا حقیقت
ابو الفضل طریقہ دار د‏‏ی کتاب‌ہے جس وچ **جزیرہ خضراء** دے داستان د‏‏ی سند اورمضامین نو‏‏ں زیادہ تفصیل تو‏ں تنقید دا نشانہ بنایا تے اس کتاب اُتے وارد اعتراضات نو‏‏ں برملا کردے ہوئے جزیرہ خضراکے مثلث برمودا اُتے منطبق کرنے پرتنقید کرنے دے علاوہ کتاب دے مؤلف نے محمد تقی شوشتری، جعفر مرتضی‌ عاملی‌، ابراہیم‌ امینی‌ وغیرہ دے نظریات د‏‏ی جانچ پڑتال د‏‏ی اے تے اسنو‏ں جزیرہ خضرا: افسانہ‌ یا واقعیت‌؟ دے ناں تو‏ں شائع کيتا ا‏‏ے۔ 

### ہور آثار
جعفر کاشف الغطا نے اس داستان‌ نو‏‏ں افسانہ نگاراں د‏‏ی تخلیق قرار دیندے ہوئے کہیا: بعض اخباریاں نے اس واقعہ نو‏‏ں متروک تے جعلی کتاباں تو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔ مؤلف نے اس حکایت د‏‏ی سند تے واقعہ دے مضمون نو‏‏ں شیعاں دے مسلمہ اصول تے گفتار علما دے خلاف قرار دتا ا‏‏ے۔ بعض معاصر مصنفاں جداں آقا بزرگ طہرانی، سید محمد علی قاضی طباطبائی، محمد تقی تستری تے سید محمد صدر نے ہور اس حکایت د‏‏ی سند تے مضمون اُتے تنقید د‏‏ی ا‏‏ے۔

علی اکبر غفاری حکایت‌ جزیرہ خضرا نو‏‏ں امام‌ صادق‌ علیہ‌السلام‌ د‏‏ی اولاد وچو‏ں فرزندان اسماعیل‌ دے اس اک بیٹے تو‏ں مربوط سمجھدے نيں کہ جو امام زمانہ دا ہم‌ لقب‌ سی تے اس دا نسب بارہ پشتاں دے بعد امام علی‌ علیہ‌السلام‌ تو‏ں جا ملدا سی۔ شاید جنہاں عراقیاں نے اس سرزمین نو‏‏ں دیکھیا اے انھاں نے لقب، نام، تے کنیہ وغیرہ وچ حضرت‌ مہدی‌(عج) دے نال تشابہ رکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ خیال ک کيتا ہو کہ ایہ اوہی مہدی نيں جنہاں دے متعلق احادیث وچ آیا اے تے انہاں جزیرے دے سلاطین انہاں د‏‏ی اولاد وچو‏ں نيں۔

## حوالے

## مآخذ

* آقابزرگ‌ طہرانی‌، محمدمحسن، الذريعۃ الى تصانيف الشيعۃ، چاپ على‌نقى منزوى و احمد منزوى، بيروت ۱۰۳/۱۹۸۳.
* علی‌بن‌ محمد بیاضی‌، الصراط‌ المستقیم‌ الی‌ مستحقی‌ التقدیم‌، چاپ‌ محمدباقر بہبودی‌، تہران‌، ۱۳۸.
* محمدتقی‌ تستری‌، الاخبار الدخیلۃ، چاپ‌ علی‌اکبر غفاری‌، تہران‌ ۱۳۹۰.
* نعمت‌اللّہ‌بن‌ عبداللّہ‌ جزیرےی‌، الانوار النعمانیۃ، بیروت‌ ۱۰/۱۹۸.
* محمدبن‌ حسن‌ حرّعاملی‌، امل‌ الا´مل‌، چاپ‌ احمد حسینی‌، بغداد (۱۹۵)، چاپ‌ افست‌ قم‌ ۱۳۲ ش‌.
* حسن‌ حسن‌زادہ‌ آملی‌، ہزارویک‌ نکتہ‌،تہران‌، ۱۳ ش‌.
* نوراللّہ‌بن‌ شریف‌الدین‌ شوشتری‌، مجالس‌ المؤمنین‌، تہران‌ ۱۳۵ ش‌.
* محمد صدر، تاریخ‌ الغیبۃ‌ الکبری، بیروت‌ ۱۰۲/۱۹۸۲.
* ابوالفضل‌ طریقہ‌دار، جزیرہ خضرا: افسانہ‌ یا واقعیت‌ ؟، قم‌ ۱۳ ش‌.
* جعفر مرتضی‌ عاملی‌، دراسۃ‌ فی‌ علامات‌ الظہور و الجزیرۃ‌ الخضراء، قم‌ ۱۱۲/۱۹۹۲.
* علی‌اکبر غفاری‌، «تصحیح‌ و تحقیق‌ متون‌ حدیثی»، علوم‌ حدیث‌، سال‌ ۵،ش ۱ (بہار ۱۳۹).
* جعفربن‌ خضر کاشف‌الغطاء، الحقّ المبین‌ فی‌ تصویب‌ رأی‌ المجتہدین‌ و تخطئۃ‌ الاخباریین‌، چاپ‌ محمدکاظم‌ روحانی‌، در گنجینہ بہارستان‌: مجموعہ ۱۱ رسالہ‌ در فقہ و اصول‌، بہ‌کوشش‌ حسنعلی‌ علی‌اکبریان‌، تہران‌: کتابخانہ‌، موزہ‌ و مرکز اسناد مجلس‌ شورای‌ اسلامی‌، ۱۳۸۱ ش‌.
* مجلسی‌، محمدباقربن محمدتقى، بحارالانوار، بيروت ۱۰۳/۱۹۸۳.
* حسین‌بن‌ محمدتقی‌ نوری‌، جنۃ ‌المأوی‌ فی‌ ذکر من‌ فاز بلقاء الحجۃ‌ علیہ‌السلام‌، أو، معجزتہ‌ فی‌ الغیبۃ‌ الکبری، در مجلسی‌، ج‌ ۵۳.

## باہرلے جوڑ
مآخذ مقالہ: دانشنامہ جہان اسلام 

 
گٹھ:امام مہدی تو‏ں منسوب تھ‏‏انو‏اں