open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تومن دریا

thumb|210x210px|تومن دریا
thumb|210x210px|تومن دریااتے اک پل
**تومن دریا جاں تُمین دریا** اک 521 کلومیٹر لمبی دریا ہے جو شمالی کوریا دی روس اتے چین  دے نال سرحد اتے وگدی ہے ۔  ایہہ چنگبائی پہاڑ دے لگبھگّ 2،500 میٹر اچے بئیکدو پہاڑ توں پیدا ہو کے جاپان سمندردے ولّ وگ کے اس وچّ مل جاندی ہے ۔  اسدا نام منگولی بولی توں لیا گیا ہے ،  جس وچّ اسدا مطلبّ دس ہزار نکلدا ہے ۔ اتلے کوریا اتے چین دوناں نے اسدے کنڈے اتے بہت سارے کارخانے بنائے ہوئے ہن ،  جس نال اس دا پانی بہت آلودہ رہندا ہے ۔  پھر وی ایہہ اک پریٹن تھاں ہے اتے چین نے اسدے کنڈے کجھ ٹہلنے - لایق پریٹن تھاں بنائے ہن جتھوں لوک دریا دے پار جھانک کے شمالی کوریا ویکھ سکدے ہن ۔  

تومن دریا کافی گھٹّ گہرائی رکھدا ہے اتے اسنوں تیر کے پار بہت کرنا آسان ہے ۔  1990  دے دہاکے توں شمالی کوریا دی معاشی حالت خراب رہی ہے اتے بھُکھ مری دیاں خبراں وی آؤندی رہندیاں ہن ۔  بہت سارے اتلے کوریائی پناہ گیر تیر کے تمن ندی پار کرکے چین پہنچن دی کوشش کردے ہن ۔  تمن توں دکھن وچّ واقع یالو دریا وی چین اتے اتلے کوریا دی سرحد اتے ہے لیکن اسنوں پار کرنا زیادہ اوکھا ہے۔

## ایہہ وی ویکھو
* پئیکدو پہاڑ 
* یالو دریا 
* جاپان سمندر

## حوالے

## حوالے

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:دریاگٹھ:چین دے دریا
گٹھ:ایشیا دے دریاگٹھ:شمالی کوریا دے دریا

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
چانگبائی پہاڑ

thumb|230x230px|جوالامکھی جھیل
**چانگبائی پہاڑ**  (انگریزی:Changbai Mountains) جاں جانگبائیک پہاڑ  (انگریزی:Jangbaek Mountains) منچوریا وچّ چین اتے شمالی کوریا دی سرحد اتے واقع اک پہاڑی سلسلہ ہے۔ ایہہ چین نوں روس دے پریمورسکی کرائی علاقے توں وی وکھ کردے ہن۔ ایہناں نوں روس وچّ ووستوچنو - مانچژرسکیئے پہاڑ(Vostochno - Manchzhurskie gory) کہندے ہن۔ اس سلسلے دا سبھ توں اچا پہاڑ 2,745 میٹر اخا بئیکدو پہاڑ (Baekdu Mountain)  جوالامکھی ہے، جسدی ڈھلاناں توں سونگہوا دریا، یالو دریااتے تومن دریاشروع ہندے ہن۔ ایہناں پہاڑاں وچّ تیان چی (Tian Chi, مطلب: سورگ جھیل) ناں دی اک مشہور وڈی جوالامکھی جھیل وی واقع ہے۔

ایہناں پہاڑاں دے اچے حصےآں وچّ ٹنڈرا-نما بناسپتی جیون ملدا ہے اتے رکھ ریکھا توں ہیٹھاں بھورج، کوریائی چیڑ (پائن)، صنوبر (فر) اتے سرل (سپروس) اگدے ہن۔ ایہناں وناں وچّ سائبیریائی ٹائیگراتے ریچھاں دے نال-نال ہور جانور وی رہندے ہن۔ سردیاں وچّ درجہ حرارت ڈگّ کے −45° سینٹیگریڈ تکّ پہنچ جاندا ہے لیکن خشک ماحول دے کارن اتھے گلیشیئر نہیں بندے ۔

## جغرافیہ
سبھ پہاڑیاں نالوں اچی پائیکتُو پہاڑی (2,745 میٹر) ہے،اسنوں چانگبائی پہاڑی دے نام نال چین 'چ مقامی طور اتے جانیا جاندا ہے،جو کہ اک سرگرم جوالامکھی ہے۔

ایہہ پہاڑ سونگھوا،تومن اتے یالو دریاواں دے سروت ہن۔

چانگبائی پہاڑ وچّ زیادہ تر موسم سردیاں دا ہندا ہے ہے جس کارن ایہہ علاقہ زیادہ وقت ٹھنڈا ہی رہندا ہے۔بارش دی سالانہ اوسط 1400 ملیمیٹر (55 انچ) ہے۔اتھے بارش سردیاں وچّ گرمیاں نالوں گھٹّ ہندی ہے۔

## ایہہ وی ویکھو
* پئیکدو پہاڑ(بئیکدو پہاڑ) 
* منچوریا 
* جیلن صوبہ
* پریمورسکی کرائی
*جوالامکھی جھیل
* یالو دریا
* تومن دریا

## حوالے

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:پہاڑگٹھ:شمالی کوریا دا جغرافیہگٹھ:چین دا جغرافیہ

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
تانگگو سمجھوتہ

**تانگگو سمجھوتہ جاں چین-جاپان سمجھوتہ** جو 31 مئی 1933 نوں جاپان اتے چین دے وچکار ہویا۔
## پچھوکڑ
جاپان دی کوانگ تنگ فوج لہندےولوں اندرلے منگولیا وچّ جس طرحاں ودھنا ضروری سمجھدی سی، اسے طرحاں چین دے اتلے حصے حصے وچّ خاص کرکے ہیپیئی، شانٹنگ اتے شانسی صوبےآں وچّ اپنی سرکار قایم کرنا چاہندی سی۔ سنّ 1931 وچّ ہی جاپان نے ہیپیئی صوبے وچّ اپنا اٹر جماؤن دا یتن کرن شروع کر دتا اتے منچوریا 'تے قبضہ کرن مگروں جاپان دی کوانگ تنگ فوج نے ہیپیئی 'تے حملہ کر دتا اتے 31 مئی 1933 نوں چین نے تانگکو سمجھوتہ کرن لئی مجبور کیتا۔ چین-جاپان دا ایہہ سمجھوتہ بہت اہم سی، کیونکے اس سمجھوتے دے کارن جاپان دے اثر دا پرسار چین وچّ شرُوع ہو گیا۔
## شرطاں
*چین نے ہیپیئی صوبے دے شمالی حصے وچّ اپنیاں فوجاں نہ رکھن دا بھروسہ دتا۔
*ہائیپنگ اتے ٹنسٹین علاقےآں نال وڈی دیوار تے شمال دے علاقےآں نوں غیرفوجی علاقہ اعلان کیتا جاوے۔
*جاپان نوں ایہہ اختیار ہووےگا کہ اوہ اپنے ہوائی جہازاں ولوں ایہہ نریکھن کر سکے کہ چینی فوجاں اس علاقے وچّ موجود تاں نہیں ہن۔
*غیرفوجی علاقہ  وچّ ہی جاپان دے پرتی چین مترتا-پورنرتا پولیس رکھن دا انتظام کر سکدا ہے۔
*اتلے ہیپیئی وچّ شانتی اتے پراندھ قایم کرن لئی صف اوہناں ہی چینی فوجی دستےآں نوں تعینات کیتا جاوے جو جاپان پرتی سدبھاونا رکھدے ہون
## اثرات
جاپان، ٹنسٹین اتے پیکنگ دے شمال وچّ اپنیاں فوجاں نوں رکھ سکے۔ 2 سالاں تکّ منچوکؤ اتے چین وچّ ریل-آواجائی، ڈاک سیوا اتے مال دی ڈھوآ-ڈھوائی ہندی رہی۔
## حوالے

گٹھ:جاپان دی تریخ
گٹھ:چین دی تریخ
گٹھ:ایشیا دی تریخ
گٹھ:معاہدے
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:دنیا دے معاہدے
جرنیل سنگھ بھنڈراں والا

**جرنیل سنگھ بھنڈرانوالا** (2 جون 1947 – 6 جون 1984) دمدمی ٹکسال، اک سکھ مذہبی دل، دے آگوُ سی۔ اوہناں نے آنندپور متے دا سہیوگ کیتا۔ اوہناں نے سکھاں نوں *شدھ* ہون لئی کیہا۔ اوہناں نے شراب پین، نشے کرن، مذہبی کماں وچّ لاپرواہی اتے سکھ نوجواناں دے کیس کٹاؤن دی نکھیدھی کیتی। اوہناں دے بھارت دے آئین دے انوچھید 25 دی سخت نندا کیتی جس مطابق سکھ، جین اتے بودھیاں نوں گھٹّ گنتی کیہا گیا اتے ہندو دھرم دا اک حصہ کیہا گیا۔

اگست 1982 وچّ بھنڈرانوالے اتے اکالی دل نے *[[دھرم یدھ مورچہ]]* شروع کیتا۔ اس دا ادیش آنندپور متے وچّ وچارے گئے ادیشاں نوں پاؤنا سی۔ بہت سارے لوکاں نے اس لہر وچّ حصہ لیا کیونکہ اوہ سنچائی دے پانی وچوں وڈا حصہ اتے چنڈی گڑھ واپس پنجاب کول لینا چاہندے سن۔

## حوالے

گٹھ:سکھ
گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:پنجابی سکھ

گٹھ:جٹ
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:سکھ شخصیتاں
دمدمی ٹکسال

**دمدمی ٹکسال** بھارت وچّ واقع اک جتھیبندی ہے۔ اس دا ہیڈکواٹر چوک مہتہ, امرتسر توں 25 میل شمال ، وچّ واقع ہے۔

1706ء  وچّ گرو گوبند سنگھ  نے مکتسر دی لڑائی توں بعد صابو کی تلونڈی وکھے اپنا ڈیرہ لایا۔ اس تھاں نوں دمدما کیہا جان لگیا مطلب جتھے دم جاں ساہ لیا جا سکے۔ اج کلّ اس تھاں نوں دمدما صاحب کیہا جاندا ہے۔ دمدما صاحب نوں سکھاں دی سکھیا دی سبھ توں اچی گدی منیا جاندا ہے۔ دمدمی ٹکسال وی 300 سال پرانا ہون دا دعویٰ کردی ہے۔ اس مطابق اجیہا منیا جاندا ہے گرو گوبند سنگھ  اس دے بانی  سن۔ اج وی دمدمی ٹکسال سکھاں دی سکھیا دی سبھ توں وڈی تھاں ہے۔

## حوالے

## اگے پڑو
#Dr Harjinder Singh Dilgeer, Sikh History in 10 Volumes, The Sikh University Press, 2012.
# Dr Harjinder Singh Dilgeer, Damdami Taksaal Te Hor Lekh, The Sikh University Press, December 2014.
گٹھ:سکھگٹھ:سکھ دھرمگٹھ:سکھ دھرم دا اتہاس
جسٹس جگدیش سنگھ کھیہر

**جسٹس جگدیش سنگھ کھیہر** (جنم :28 اگست 1952) بھارت دا 44واں چیف جسٹس ہے۔ اوہ چیف جسٹس تیرتھ سنگھ ٹھاکر دی جگہ لویگا۔ **جگدیش سنگھ کھیہر**اگلے سال وچ
4 جنوری 2017 نوں سکھ بھائیچارے دا پہلا بھارت دا چیف جسٹس بن جاویگا۔

## حوالے

گٹھ:بھارت دی سپریم کورٹ دے جسٹس
گٹھ:بھارتی سکھگٹھ:پنجابی شخصیتاںگٹھ:سکھ شخصیتاں
جگجیت سنگھ چوہان

**ڈاکٹر جگجیت سنگھ چوہان** (جاں **چہان**) خالصتان تریک دا بانی  سی۔ اس تحریک نے بھارت دے پنجاب صوبے وچّ اک آزاد راج بناؤن دی منگ کیتی۔

## حوالے

گٹھ:پنجابی لوک

گٹھ:سکھگٹھ:سکھ شخصیتاںگٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:۱۹۲۹ دے جم
لہندا ژوؤ راجٹبر

thumb|230x230px|لہندے ژوؤ ویلے دیاں ریاستاں  -  ویلے دے نال بادشاہ توں ایہناں دی آزادی ودھدی چلی گئی
thumb|531x531px|پہلا  ژوؤ بادشاہ ،  راجا وو  ( 周武王 ,  ژوؤ وو وانگ )
**لہندا ژوؤ راجٹبر ویلہ** ( چینی : 西周 ;  پنائن انگریزی :  Western Zhou )  پرانے  چین  دے ژوؤ راجٹبر ویلے دے پہلے حصے نوں کہندے ہن ۔

## شروات
ژوؤ ویلے دا شروع تدّ ہویا جدوں ژوؤ خاندان  دے راجے وو  ( 周武王 ,  ژوؤ وو وانگ )  نے  ( لگبھگّ )  1046 ق م وچّ لڑی گئ موئے  دے لڑائی وچّ اس ویلے تخت نشین شانگ راجٹبر نوں ہراکے اوہناں دا تختہ پلٹ دتا ۔  جدوں شانگ سمراٹ نے  ( جسدا نام اتفاق نال راجا ژوؤ سی ،  حالانکہ اسدا ژوؤ راجٹبر نال کوئی تعلق نہیں )  ویکھیا کہ  شانگ فوجاں ہار چکی ہن تاں اسنے اپنے محل نوں اگّ لگا لئی اتے آپ نوں وی جلاکے مار لیا ۔  راجا وو پھر چین  دے بادشاہ  بنے اتے انھاننے ژوؤ سلطنت دی نیہہ رکھی ۔  بادشاہ وو نوں اک انصاف پسند اتے قابل بادشاہ دے روپ وچّ یاد کیتا جاندا ہے ۔  انھاننے اپنے ماتحت اپنے بھرا -بندھوان تے سپہ سالاراں نوں بہت سارے چھوٹے - موٹے راج - ریاستاں دتیاں ۔  بادشاہ وو دا انتقال اوہناں دی جت  دے کجھ ہی سال بعد ہو گیا ۔ 

## لہندے ژوؤ  دا انت
جو ریاستاں بادشاہ وو نے بنائیاں سن اوہ کہن نوں تاں ژوؤ بادشاہ دے ماتحت سن ،  لیکن ہولی - ہولی اوہ آزاد راجاں دی طرحاں بنّ گئیاں ۔  771 ق م وچّ شمال توں آئے قبیلےآں نے اپنے حملیاں نال ژوؤ سلطنت نوں ویئی دریا دی وادی توں( جو اجوکے چین  دے گانسو اتے شانشی صوبےآں وچّ پیندی ہے )  کھدیڑ دتا ۔  اسدے بعد ژوؤ راج  - نظام دے لوک ہٹکے چڑھدے نوں چلے گئے اتے بادشاہ دے پروار دی ساری طاقت ختم ہو گئی ۔  اوہناں  دے  ماتحت جو ریاستاں سن ہن اوہ اپنے معاملے اپنے آپ چلان لگیاں ۔  اس ویلے نوں چینی اتہاس وچّ چڑھدا ژوؤ ویلہ کیہا جاندا ہے ۔

## لہندے ژوؤ ویلے دے پڑھائی وچّ مشکلاں
چین  دے ہور ویلےآں دے مقابلے وچّ اتہاسکاراں نوں لہندا ژوؤ ویلہ دے رہند کھوہند اتے لکھائیاں بہت گھٹّ ملی ہن ۔  اس توں اس ویلے دے سماج ،  سیاست اتے مالی حالت  دے بارے وچّ پوری جانکاری ملنا مشکل رہا ہے ۔  مثال لئی ایہہ ٹھیک توں پتہ نہیں ہے کہ ویئی دریا وادی دی ہار  دے بعد ژوؤ سمراٹ اچانک انھے کمزور کیوں پے گئے دی اوہناں  دے  پروار دی ساری طاقت ہی ختم ہو گئی ۔  کجھ ودوان اندازا لگاندے ہن  دے ہو سکدا ہے سمراٹ  دے خزانے وچّ زیادہ پیسہ اوتھوں ہی آؤندا ہو اتے اسدے جاندے ہی شاہی خزانے وچّ بادشاہ دی شتی بنائے رکھن دی اہلیت نہیں رہی ہو ،  لیکن ایہہ سبھ بناں پرمان  دے اندازا- بھر ہی ہن ۔

## ایہہ وی ویکھو
* چین  دے راجٹبر 
* شانگ راجٹبر
* ژوؤ راجٹبر
* شمالی اتے دکھنی راجٹبر
* تانگ راجٹبر
* تن راجشاہیاں
* اتری اتے دکھنی راجٹبر
* ہان راجٹبر 
* ساؤ ویئی راج 
* چڑھدا وو راج 
* شُو ہان راج 
* جن راجٹبر 
* بہار تے خزاں ویلہ
* لہندا ژوؤ ویلہ 
* ژوؤ راجٹبر
* چین  دے راجٹبر 
* چن راجٹبر

## حوالے

## باہرلے جوڑ

 

 

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:چینی راج ٹبرگٹھ:چین دے راج ٹبرگٹھ:چین دی تریخ

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
 
گٹھ:سابقہ سلطنتاں
گٹھ:ایشیاء دیاں سابقہ بادشاہتاں
گٹھ:ژوؤ خاندان
گٹھ:چینی شاہی خاندان
گٹھ:مشرقی ایشیا دے سابقہ دیس
 

گٹھ:چین
گٹھ:چین دی تریخ
ہم ہندو نہیں

***ہم ہندو نہیں*** (انگریزی: Ham Hindu Nahin) بھائی کانھ سنگھ نابھہ دی لکھی انیویں صدی دی اک چھوٹی کتاب ہے۔ اسدا موضوع سکھ دھرم دی علحدی پچھان اتے اسدا ہندو دھرم نالو وکھریواں ہے۔ انیویں صدی وچ ہندواں دوارا سکھی نوں اپنا حصہ دسے جان کرکے نابھہ نے ایہہ کتاب لکھی۔ 1898 وچ پہلی وار چھپی ایہہ کتاب 1899 دی 30 جون نوں 447 نمبر تحت پنجاب گزٹ وچ درج کیتی گئی۔

کتاب وچ ہندو اتے سکھ دے سوال-جواب اتے جگہ-جگہ ویداں، پراناں، دسم گرنتھ اتے گرو گرنتھ صاحب وچوں حوالے دتے گئے ہن۔

## حوالے

گٹھ:پنجابی کتاباں
گٹھ:پنجاب دا اتہاس
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ: سکھ دھرم دا اتہاس
گٹھ: برطانوی ہند دے بارے کتاباں
گٹھ:کتاباں
منچوریا

thumb|اندرلا منچوریا

**منچوریا** (Manchuria) (سوکھی چینی: 满洲، روایتی چینی: 满洲؛ پنین: Mǎnzhōu)  چڑھدے ایشیا وچ اک وڈا اکو بولی ، رہتل تے تریخ رکھن آلا علاقا اے۔  منچوریا  چین تے روس دے وچکار ونڈیا ہویا اے ۔  منچوریا دی بولی دا ناں مانچو بولی اے۔

## حوالے

گٹھ:منچوریا
گٹھ:چین دا جغرافیہ
گٹھ:روس دا جغرافیہ
گٹھ:علاقے
ختانی لوک

thumb|220px|ختانی لوک شکار لئی پالتو اِلاں دا استعمال کردے سن 
[thumb|220px| [ چنگیز خان دی منگول سلطنت توں پہلاں 13ویں صدی وچّ یوریشیا دی حالت - کارا خیتان راج نقشے وچّ وکھّ رہا ہے ]] 
**ختانی لوک **( منگولی بولی : Кидан , کدان ؛ فارسی :  ختای  , ختائی ؛ چینی بولی : 契丹 , چدان   ) 4تھی صدی عیسوی توں منگولیا اتے منچوریا وچّ وسن  والے  منگول نسل دے لوک سن ۔ 10ویں صدی تکّ انھاننے شمالی چین دے اک وڈے علاقے اتے اپنی دھاک جما لئی سی اتے لیاؤ راجٹبر قایم کر لیا سی ۔ سنّ 1125 وچّ ایہہ راج پروار  ختم ہو گیا اتے ختانی لہندے دے ولّ کوچ کر گئے جتھے انھاننے کارا خیتان نام دا راج بنایا ۔ پھر سنّ 1218 وچّ اوہناں دی ٹکر منگول سلطنت نال ہوئی جنھے اوہناں دا راج ہمیشہ لئی ختم کر دتا ۔ 

## ختانی بولی
ختانیاں دی اپنی ختانی بولی ہویا کردی سی ، جو اک منگول بولیاں  دی بولی سی ۔ ہن ایہہ ولپت ہو چکی ہے لیکن اسدے اثرات کجھ تھانواں اتے ہن وی ویکھے جا سکدے ہن ۔ 

## ایہہ وی ویکھو
*کارا خیتان 
*لیاؤ راجٹبر 
*منگول لوک 
*ختانی بولی 
* جن راجٹبر(جن راجٹبر(1115–1234)‏)
* مانچو لوک
* تنگسی لوک 
* نورہاچی 
* لیاؤ راجٹبر

## حوالے

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:لوک
گٹھ:پرانے نسلی گروہ
گٹھ:معدوم نسلی گروہ
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:ترک لوک
گٹھ:ترک قبیلےگٹھ:چین دے لوکگٹھ:چین دی تریخ

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
  

گٹھ:منگولیا 
گٹھ:ایشیا دیاں نسلی ٹولیاں 
گٹھ: منگول نسلی ٹولیاں 
گٹھ:منگولیا دی تریخ
چیف خالصہ دیوان

**چیف خالصہ دیوان**، پنجاب بھر وچّ وکھ وکھ سنگھ سبھاواں دے پرسار دی مرکزی تنظیم ہے۔ ایہہ 111 سال پہلاں 1902 وچّ بنی سکھ تنظیم ہے۔ شرومنی گردوارہ پربندھک کمیٹی دے برعکس، دیوان اک غیر سیاسی اتے مذہبی، سکھیا اتے سبھیاچاری مدعیاں نال ہی باوستہ ہے۔ 19 اگست، 1902 دے دن اک اکٹھ نے پنتھ دا اک سینٹرل جتھا بناؤن واسطے اک سب-کمیٹی قایم کیتی، جس نے اس دا منشور بناؤنا سی۔ 21 ستمبر، 1902 نوں اس دا منشور پاس کر کے، 30 اکتوبر، 1902 دے دن، چیف خالصہ دیوان قایم کر دتا گیا۔ پہلے دن اس نال 29 سنگھ سبھاواں جُڑیاں ۔ بھائی ارجن سنگھ باگڑیاں اس دے پردھان، سندر سنگھ مجیٹھا سیکٹری تے سوڈھی سجان سنگھ ایڈیشنل سیکٹری بنے۔سکھاں دا ادارہ ہندیاں ہویا وی **چیف خالصہ دیوان** نے گوردواریاں نوں مہنتاں توں آزاد کراون دی اکالی لہر دی کدے سپورٹ نہیں کیتی ۔ ایہہ ادارہ ہولی-ہولی انگریز سرکار دی وفادار تے بھروسے یوگ سہیوگی بن گئی۔ گردوارے آزاد کراون دی اکالی لہر زور پھڑدی  گئی تے کئی سنگھ سبھاواں نے چیف خالصہ دیوان نالوں اپنا ناطہ توڑ کے اکالی لہر وچّ شامل ہونا شروع کر دتا ۔ایہہ ادارہ پھر وی انگریز سرکار نال جڑیا رہیا تے اسدے مڈہبی تے ودیک سبھاواں وچّ دعاواں کیتیاں جاندیاں سن کہ انگریزی حکومت لمیں سمیں لئی ہندستان وچّ ٹکی رہے ۔ چیف خالصہ دیوان نے انگریز حکومت خلاف سکھاں دی ہر تحریک دی مخالفت کیتی اتھوں تکّ کہ دیس دی آزادی لئی پھانسیاں دے رسے چمن والے  دیس-بھگت غدر لہر دے آگوآں نوں سکھی وچوں خارج کرن دا گھناؤنا اعلان وی انگریز سرکار نوں خوش کرن لئی اسے ادارے نے کیتا ۔ چیف خالصہ دیوان دے مکھی سکھاں دی نفرت دے شکار ادوں ہوئے جدوں اوہناں جلیانوالے باغ دے قتل عام دے دوشی جنرل ڈائر نوں سکھاں دی شرومنی ادارے گولڈن ٹیمپل سدّ کے سروپے نال اعزازیا  تے اسنوں  پنجاب دا رکھوالا  اعلانیا ۔

اج اس ادارے ولوں ہیٹھ لکھے ادارے چلائے جاندے ہن۔
*42 سکول
*یتیم خانے
*بڈھاپا آشرم
*خالصہ ایڈووکیٹ - نیوجلیٹر
*ہسپتال اتے کلینک

ایہہ تنظیم بھائی ویر سنگھ ولوں سرگرم اپرالیاں دے نال قایم کیتا گیا سی۔

## پردھان
*سردار سندر سنگھ مجیٹھیا
*سردار کرپال سنگھ (سابقہ سنسد میمبر)، ہور میبراں دے نال اوہناں دی سدبھاونا دی وجہ نال، بناں چون اپنی موت تکّ لگاتار 17 سال پردھان رہے۔
*سردار چرنجیت سنگھ چڈا (ورتمان ) 
## آنریری سکتر
*سردار سنت سنگھ
*سردار بھاگ سنگھ انکھی
*سردار سنتوکھ سنگھ سیٹھی (ورتمان)
*ہرندر سنگھ گیانی
## مقامی کمیٹیاں اتے پردھان
دیوان دیاں بہت شاکھاواں ہن، ہر اک خدمختار ہے لیکن امرتسر وچّ دیوان دے مکھ دفتر نوں سدھے طور اتے ذمہ دار ہے۔
*امرتسر
*چنڈی گڑھ
*نویں دلی
*ممبئی
*کانپور
*لدھیانہ
*ترنتارن صاحب
## حوالے
my tryst with secularism-An Autobigraphy by Sohan Singh Josh,page 29}}

گٹھ:سکھی
گٹھ:سکھ اتہاس
گٹھ:سکھ
ختانی بولی

[thumb|220px|[ کوریا توں ملیا اک آئینہ جس وچّ چھوٹی ختانی لپی وچّ لکھاوٹ ہے ]] 
thumb|220px| سنّ 986 دی اک شلا جس وچّ وڈی ختانی لپی وچّ لکھاوٹ ہے 
**ختانی بولی**وچکار ایشیا وچّ بولے جان والی اک ولپت بولی سی جنوں ختانی لوک بولیا کردے سن ۔ ایہہ بولی سنّ 388 توں سنّ 1243 تکّ ختانی راج نظام لئی ورتوں وچ سی ۔ بولی پروار دے نظریئے توں اسنوں منگول بولیاں دا میمبر منیا جاندا ہے ، حالانکہ جدوں ایہہ بولی جاتی سی تدّ اجوکی منگولی بولی استیتو وچّ نہیں سی ۔ ایہہ بولی پہلاں خھتانیاں دے لیاؤ راجٹبر اتے پھر کارا  خیتان دی راج بولی رہی ۔ کسے زمانے وچّ کجھ  بولی ماہر  سمجھدے سن کہ اسدا منگول بولی ہون کہ بجائے اک تنگسی بولی ہونا زیادہ ممکن ہے ، لیکن اجوکے ویلے وچّ لگبھگّ سارے ودوان اس نوں اک منگول بولی منندے ہن ۔ کیونکہ ایہہ بولی کافی عرصے تکّ ایغور بولی ورگی ترک بولیاں دے رابطے وچّ رہی ، اسلئی انہاں وچّ شبداں دا آپسی لینا - دینا ہندا رہا ۔ 

## منگولاں اتے اثر
چنگیز خان دی قایم کردہ منگول سلطنت دے شرواتی ویلے وچّ ختانی اتے ایغور بولیاں دا اس سلطنت اتے گہرا اثر پیا ۔ اس ویلے دے کجھ ختانی شبد اجوکی اردو وچ  تک وی پہنچ گئے ہن ، جویں کہ **'دروغہ**' ۔ 

## لپی
ختانی بولی لکھن لئی دو بالکل وکھ لپیاں دا استعمال کیتا جاندا سی ، حالانکہ دوناں ہی چینی لپی اتے آدھارت سی ۔ اک نوں وڈی ختانی لپی کیہا جاندا سی اتے دوجی نوں چھوٹی ختانی لپی ۔ 

## ایہہ وی ویکھو

*منگول بولیاں 
*ختانی لوک 
*تنگسی بولیاں 

## حوالے

## باہرلے جوڑ

 

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
 
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:منگول بولیاں
گٹھ:ولپت بولیاں
گٹھ:مٹ چکیاں بولیاں
گٹھ:ترک بولیاں
1984 سکھ مخالف دنگے

**1984 دے سکھ مخالف دنگے** بھارتی سکھاں دے خلاف سن اس دنگاں دا کارن سی اندرا گاندھی دا قتل جو اوس دے باڈی گارڈاں نے کیتا جو سکھ سن۔ اسیدے جواب وچّ ایہہ دنگے ہوئے سن۔ اس دنگاں وچّ 3000 توں ودھ موتاں ہوئی سی۔ سیبیائی دے رائے وچّ ایہہ سارے تشدد دے واقعات دلی پولیس دے اہلکاراں اتے اندرا گاندھی دے پتّ راجیو گاندھی دی اگوائی والی مرکزی سرکار دے مرضی نال پلان  کیتے گئے سن۔ راجیو گاندھی جس نے اپنی ماں دی موت توں بعد پردھانمنتری دے روپ وچّ سہں لئی سی اتے جو کانگرس دا اک ممبر  وی سی، اوس نوں دنگیاں دے بارے وچّ پچھے جان تے، اوس نے کیہا سی، "جدّ اک وڈا درخت ڈگدا ہے، تدّ دھرتی وی ہلدی ہے۔"

1970 دے دہاکے وچّ اندرا ولوں لگائے گئے بھارتی ایمرجینسی دوران، نجی سرکار لئی چون پچار لئی ہزاراں سکھاں نوں قید کر لیا گیا سی۔ اس چھٹ-پٹ ہنسے دے چلدے اک ہتھیاربند سکھ الگاووادی گروہ نوں بھارت سرکار ولوں اک دہشت گرد تنظیم دے روپ وچّ نامت کر دتا گیا سی۔ جون 1984 وچّ اپریشن بلیو سٹار دے دوران اندرا گاندھی نے بھارتی فوج نوں امرتسر صاحب تے قبضہ کرن دا حکم دتا اتے سارے مخالفاں نوں ختم کرن لئی کیہا.، کیونکِ امرتسر صاحب اتے ہتھیار بنھ سکھ الگاووادیاں نال قبضہ کر لیا سی۔ بھارتی پیراملٹری فوجی دستےآں ولوں بعد توں پنجاب دے پینڈو علاقیاں توں الگاووادیاں نوں ختم کرن لئی اک آپریشن چلایا گیا سی ۔
## حوالے

گٹھ:سکھگٹھ:سکھ دھرم دا اتہاسگٹھ:سکھ دھرم دی تریخگٹھ:بھارت وچ تشدد
گٹھ:پنجاب دی تریخ
لیاؤ راجٹبر

thumb|230px| سنّ 1111 عیسوی وچّ لیاؤ راج ٹبر دا علاقہ( گلابی رنگ وچّ ) 
**لیاؤ راجٹبر جاں شاہی پروار** (  چینی : 遼朝 , لیاؤ چاؤ ؛ ختانی بولی : موس جیلت ؛ انگریزی : Liao Dynasty  ) جنوں ختانی سلطنت(   契丹國 , چدان گؤ ، Khitan Empire   ) وی کیہا جاندا ہے چڑھدے ایشیا دی اک سلطنت سی جو منگولیا , قازقستان دے کجھ علاقےآں، روس دے بوہت دور چڑھدے علاقےآں اتے شمالی چین اتے پھیلی ہوئی سی ۔ اسدی نیہہ چین وچّ تانگ راجٹبر دے پتن دے دوران ختانی لوکاں دے مہان خان اباؤجی نے کیتی سی ۔ ایہہ سلطنت 907 عیسوی توں 1125 عیسوی تکّ چلی ۔ 

سنّ 1125ء  وچّ جرچین لوکاں دے جن راجٹبر (1115–1234) نے لیاؤ راجٹبر  دا ناس کر دتا ۔ پھر وی اسدے کجھ لوک بچکے نکل گئے اتے ییلُو داشی ناں دے آگو دے اگوائی وچّ انھاننے کاراختانی خانات دی نیہہ رکھی ۔ ایہہ خانات 1125 عیسوی توں 1220 عیسوی تکّ چلی اتے اسدا اپر وچکار ایشیا توں ایران تکّ پھیلیا ہویا سی ۔  1220 عیسوی وچّ چنگیز خان دی منگول فوج نے اسنوں ختم کر دتا ۔

## ایہناں نوں وی ویکھو
*ختانی لوک 
*کاراختانی خانیت 
*جن راجٹبر(1115–1234) 
*تانگ راجٹبر 
* چین  دے راجٹبر 
* شانگ راجٹبر
* ژوؤ راجٹبر
* شمالی اتے دکھنی راجٹبر
* تانگ راجٹبر
* تن راجشاہیاں
* اتری اتے دکھنی راجٹبر
* ہان راجٹبر 
* ساؤ ویئی راج 
* چڑھدا وو راج 
* شُو ہان راج 
* جن راجٹبر 
* بہار تے خزاں ویلہ
* لہندا ژوؤ ویلہ 
* ژوؤ راجٹبر
* چین  دے راجٹبر 
* چن راجٹبر

## حوالے

## باہرلے جوڑ

 

 

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:چینی راج ٹبرگٹھ:چین دے راج ٹبرگٹھ:چین دی تریخ

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
 
گٹھ:سابقہ سلطنتاں
گٹھ:ایشیاء دیاں سابقہ بادشاہتاں
گٹھ:ژوؤ خاندان
گٹھ:چینی شاہی خاندان
گٹھ:مشرقی ایشیا دے سابقہ دیس
 

گٹھ:چین
گٹھ:چین دی تریخ

گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ 
گٹھ:منچوریا دی تریخ] 
گٹھ:منچوریا
امین گڑھ دی لڑائی

**امین گڑھ دی لڑائی** جو سکھاں خلاف مغلاں دی بھاویں پہلی جت سی پر بادشاہ دی اپنی بھیجی فوج دا پہلا ایکشن تراوڑی نیڑے، تقریباً اوہنیں دنیں ہی 26 اکتوبر، 1710 نوں ہویا سی۔ بہادر شاہ دی بھیجی 60 ہزار فوج وچوں فروز خان میواتی دی فوج نے سکھاں اتے ایہہ حملہ تراوڑی نیڑے جو کرنال توں 24 کلومیٹر دور ہے امین گڑھ ہن کھیڑا امین دی جوہ وچّ کیتا سی۔ سکھ جرنیل بنود سنگھ کول اس ویلے بہت تھوڑیاں فوجاں تے معمولی جیہا اسلح سی پر پھر وی اوہناں نے مغلاں نوں زبردست ٹکر دتی۔ پہلاں تاں مغل فوجاں دا جرنیل مہابت خان، سکھاں دے ہلے توں ڈر کے پچھے ہٹ گیا پر پھر فروز خان میواتی آپ اگے ودھیا اتے ساریاں فوجاں نوں اک دمّ ہلاّ بولن واسطے کیہا۔ اس مگروں زبردست جنگ ہوئی۔ ہزارا دی گنتی وچّ مغل فوجاں دے اگے دو-چار ہزار سکھ فوجی بوہتی دیر تک ٹک نہ سکے۔ اس موقعے سینکڑے سکھ قتل ہو گئے۔ فروز خان میواتی نے، قتل  ہوئے 300 سکھاں دے سر کٹوا کے بادشاہ نوں بھیجے اتے  راہوں دے قلعے  اتے شمس خان اتے با؛زید خان فوج دا قبضہ کر لیا۔
## حوالے

 
گٹھ:سکھ اتہاس
گٹھ:لڑائیاں
گٹھ:جنگاں
روہیلہ دی لڑائی

**روہیلہ دی لڑائی** اس پنڈ نوں گرو ارجن دیو نے وسایا سی تے اس دا ناں گوبندپور رکھیا سی۔ گورو صاحب دی گوالیار قید دوران، اس تھاں 'تے، بھگوان داس گھیرڑ نے ناجائز قبضہ کر لیا سی۔ گورو صاحب نے بھگوان داس توں اس دا قبضہ واپس کھوہیا اتے اس تھاں نوں پھر سنواریا تے وسایا۔ کجھ دناں مگروں بھگوان داس گھیرڑ نے، چندو دے پتر کرم چند دی مدد نال، فوج اکٹھی کیتی اتے 27 ستمبر، 1621 دے دن، روہیلا اتے حملہ کر دتا۔ اس حملے وچ بری طرحاں ہار کھان مگروں، بھگوان داس گھیرڑ نے، جالندھر دے مسلمان حاکم نوں پیسے دے کے اس دی فوج نوں چڑھا لیاندا۔ 3 اکتوبر 1621 دے دن پھر بڑی گھمسان دی لڑائی ہوئی۔ اس لڑائی وچ بھگوان داس گھیرڑ، اس دا پتر رتن چند تے چندو دا پتر کرم چند تنے ہی مارے گئے۔ اس ہار مگروں کسے ہور نوں گورو صاحب 'تے حملہ کرن دا حوصلہ نہ پیا۔ 3 اکتوبر، 1621 دی اس لڑائی وچ، ہورناں دے نال-نال، بھائی نانو (بھائی منی سنگھ دے دادے دے بھرا)، بھائی پراگا (بھائی متی داس تے ستی داس دے پڑدادا)، بھائی متھرا بھٹّ (جس دی بانی گرو گرنتھ صاحب وچ درج ہے) نے وی لڑائی وچ بہادری دے خوب جوہر وکھائی اتے اس لڑائی وچ ا؛یہ ماریا گیا۔ اس لڑائی وچ بھائی نانو نے ہورناں توں علاوہ مغل جرنیلاں بیرم خاں تے امام بخش نوں وی ماریا سی۔
## حوالے

 
گٹھ:سکھ اتہاس
گٹھ:سکھ اتہاس
گٹھ:جنگاں
گٹھ:لڑائیاں
گٹھ:سکھ سلطنت دیاں لڑائیاں تے جنگاں
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ:سکھ سلطنت
گٹھ:سکھاں دیاں لڑائیاں تے جنگاں
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
سونیپت دی لڑائی

**سونیپت دی لڑائی** جو سکھاں اتے مغل راج دے وچکار سنّ 1709 نوں لڑی گئی۔

## اتہاس
دلی توں پنجاب ولّ کوچ کردے ویلے بندہ سنگھ بہادر نے سونیپت اُتے حملہ کیتا۔ اس ویلے بھاویں اس نال صرف بہت گھٹّ سکھ سن جہناں دی گنتی 500 دسی جاندی ہے۔ پر سونیپت دے فوجدار سکھاں دی بہادری سن کے اوہناں دا مقابلہ کرن دی ہمت ن کر سکیا انت فوجدار اتے اس دی فوج شہر چھڈّ کے بھجّ گئی۔ جس نال اس لڑائی وچّ سکھ جیتو رہے۔
## حوالے

 
گٹھ:سکھ اتہاس
گٹھ:سکھ اتہاس
گٹھ:جنگاں
گٹھ:لڑائیاں
گٹھ:سکھ سلطنت دیاں لڑائیاں تے جنگاں
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ:سکھ سلطنت
گٹھ:سکھاں دیاں لڑائیاں تے جنگاں
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گریم دیاں پری کہانیاں

thumb|گریم بھراواں دا بت
**بچیاں لئی اتے گھریلو کہانیاں** جرمن لوک کہانیاں دا اک مجموعہ ہے جو گریم بھراواں- جیکب اتے ولہیم ولوں 1812 وچّ شائع کیتا گیا سی۔ اج اس مجموعے نوں **گرم دیاں پری کہانیاں** دے ناں نال جانیا جاندا ہے۔

## رچنا
ایہناں کہانیاں دے کل ستّ والیوم شائع ہوئے - 

**پہلا والیوم**

پہلا سنسکرن - 1812, 86 کہانیاں

دوجا سنسکرن - 1814, 70 کہانیاں

**دوجا والیوم**
پہلے دو سنسکرن - 1819

تیجا سنسکرن - 1822

کل 170 کہانیاں

## حوالے

گٹھ:1812 دیاں کتاباں
گٹھ:کتاباں
تن ملوک تے پنج شہنشاہ

[thumb|230px| [ پیلا شہنشاہ ( ہوانگدی / 黃帝 عرف ییلو ایمپیرر ) تنّ ملوکاں اتے پنج شہنشاہاں وچوں اک سی جسدی رانی نے چینی رہتل نوں ریشم بناؤن دی کلا سکھائی ]] 
**تنّ ملوک اتے پنج شہنشاہ**( چینی : 三皇五帝 , سانہوانگ وودی ؛ انگریزی : Three Sovereigns and Five Emperors  ) پرانے  چین وچّ 2500 قبل مسیح توں 2100 قبل مسیح دے ویلے دے اوہ جکمران سن جو چینی اتہاس اتے متھ - کتھاواں دے بنیاد اتے اس دیس دے اولین حکمران منے جاندے ہن ۔ انھاننوں چینی رہتل وچّ بہت عزت نال ویکھیا جاندا ہے لیکن اوہناں دی کتھاواں وچّ کیہ سچ ہے اتے کیہ جھوٹھ ایہہ دسنا مشکل ہے ۔ کتھاواں وچّ ملوکاں دا تھاں اتے اوہناں دی طاقتاں دیوترپن ورگی دسی جاندیاں ہن اتے شہنشاہاں نوں بہت ہی مہاتما اتے طاقتور انسان دسیا گیا ہے ۔ اس سارے نے انسانی- کلیان لئی کم کیتا اتے لوکاں نوں ضروری فن ، کلا اتے گیان سکھایا ۔ ایہناں دی کہانی دے بہت سارے بیان ہن جو اک دوجے توں تھوڑھے وکھ ہے ۔ اینہاں  حکمراناں دے بعد چین وچّ شیا راجٹبر ( 夏朝, Xia dynasty ) دا دور آیا ۔ 

## ایہ وی ویکھو
*پیلا شہنشاہ 
* چین  دے راجٹبر 
* شانگ راجٹبر
* ژوؤ راجٹبر
* شمالی اتے دکھنی راجٹبر
* تانگ راجٹبر
* تن راجشاہیاں
* اتری اتے دکھنی راجٹبر
* ہان راجٹبر 
* ساؤ ویئی راج 
* چڑھدا وو راج 
* شُو ہان راج 
* جن راجٹبر 
* بہار تے خزاں ویلہ
* لہندا ژوؤ ویلہ 
* ژوؤ راجٹبر
* چین  دے راجٹبر 
* چن راجٹبر

## حوالے

## باہرلے جوڑ

 

 

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:چینی راج ٹبرگٹھ:چین دے راج ٹبرگٹھ:چین دی تریخ

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
 
گٹھ:سابقہ سلطنتاں
گٹھ:ایشیاء دیاں سابقہ بادشاہتاں
گٹھ:ژوؤ خاندان
گٹھ:چینی شاہی خاندان
گٹھ:مشرقی ایشیا دے سابقہ دیس
 

گٹھ:چین
گٹھ:چین دی تریخ
پیلا شہنشاہ

[thumb|230px| پیلا شہنشاہ( ہوانگدی / 黃帝 عرف ییلو ایمپیرر ) [ تن ملوک تے پنج شہنشاہاں وچوں اک سی جسدی رانی نے چینی رہتل نوں ریشم بناؤن دی کلا سکھائی ]] 
**پیلا شہنشاہ** جاں ہوانگدی (   چینی : 黃帝 , انگریزی : Huangdi   ) پرانے چین دا اک مشہور اتے قدیم بادشاہ سی جنوں چین وچّ بہت عزت نال یاد کیتا جاندا ہے ۔ چینی متھ - کتھاواں دے حساب توں اسنے چین اتے 2697 - 2597 قبل جاں 2696 - 2598 قبل مسیح دے ویلے وچّ راج کیتا ۔ ہوانگدی تن ملوک تے پنج شہنشاہ وچوں اک سن ۔ انھاننوں چینی رہتل دا بانی منیا جاندا ہے اتے بہت سی چیزاں دا پنّ دتا جاندا ہے ۔ کجھ کتھاواں وچّ اوہ چین دی مرکزی سرکار دے نرماتا سن ، خلا دا راجہ سی اتے پتال بلا - لوک دا آقا سی ۔ اسنوں کدے - کدے سارے چینی نسل دے لوکاں دا جد وی کیہا جاندا ہے ۔ 

## ایہ وی ویکھو
*تن ملوک تے پنج شہنشاہ 
*چین دے راج ٹبر 

## حوالے

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:چینی راج ٹبرگٹھ:چین دے راج ٹبرگٹھ:چین دی تریخ

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
 

گٹھ:چین دے بادشاہ 
گٹھ:چین دی تریخ 
گٹھ:بادشاہ
گعز لپی

left|thumb|250x250px
**گغز لپی** (Geʻez ;ግዕዝ  ; Gəʿəz), اک لپی ہے جہڑی ایتھوپیا اتے اریتریا دیاں کئی بولیاں لکھن وچّ کم آؤندی ہے۔ اس اتے براہمی لپی دا اثر صاف دسدا ہے۔ 

گعز لپی مکھ طور اتے  ایتھوپیا دی وڈی بولی امہری بولی  لکھن لئی ورتی جاندی اے ۔
## اکھر

گٹھ:آبوگیدا لپیاں
گٹھ:لپیاں
گٹھ:لپی
گٹھ:ایتھوپیا
اینا سفورووا

**اینا سفورووا** (پیدائش 11 جنوری 1949، ماسکو) اک روسی مستشرق تے تنقید نگار اے ۔ ایہ دو زباناں روسی تے اردو جاندی اے۔

## جیون

سفوروا انسٹی ٹیوٹ آف اورینٹل سٹڈیز (سائنس دی روسی اکادمی) دے ایشیائی ادب دے شعبے دی سربراہ  اے ، انسٹی ٹیوٹ آف اورینٹل اینڈ کلاسیکی کلچرز وچ ہند اسلامی ثقافت دی (علوم انسانی دی روسی ریاستی یونیورسٹی) وچ پروفیسر اے، رکن بین الاقوامی فیکلٹی نیشنل کالج آف آرٹس (پاکستان)، بین الاقوامی فیکلٹی فیلو، مرکز برائے مطالعہ جنس تے ثقافت (پاکستان)، فیلو رائل ایشیاٹک سوسائٹی (یوکے) وی اے ۔

 

پاکستان دے ساہت تے رہتلی ورثہ  وچ اسدیاں خدمات  پاروں اسنوں پاکستان دی سبتوں وڈا سرکاری اعزاز— ستارۂ امتیاز دتا گیا ۔

## چنویں کم
* مثنوی: A Study of Urdu Romance. — کراچی: اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس، 2000.
* Muslim Saints of South Asia: the eleventh to fifteenth century. — London—N.Y.: Routledge, 2004۔
* Barr-e saghir ke awliya aur unke mazar. — Lahore: Mashaal, 2007
* ابتدائی اردو تھیٹر: روایات اور تبدیلیاں۔ — لاہور: نیشنل کالج آف آرٹ، 2009.
* A new wave of Indian inspiration. Translations from Urdu in Malay Traditional Literature and Theatre.
* ''Naya Drama'' in India: Rediscovering the Self in the Western Mirror.
* لاہور: Topophilia of Space and Place. - کراچی: اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس، 2011 

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* Reinterpreting Anarkali
* Lectures in the National College of Arts, 2009. 

گٹھ:روسی مستشرقین
گٹھ:ستارۂ امتیاز
گٹھ:روسی شخصیتاں
گٹھ:1949ء دے جم
نورہاچی

thumb|240px|نورہاچی 
**نورہاچی** (   مانچھُو : 18px, *nurgaci* ; چینی : 努尔哈赤 , انگریزی : Nurhaci  ; جم : سنّ 1559 ؛ موت : 30 ستمبر 1626 ) اک مشہور جرچین خان ( سردار ) سی جنھے 16ویں صدی دے انت وچّ منچوریا دے جرچین قبیلےآں نوں اکٹھے کیتا اتے  طاقتور بنایا ۔ اپنے جیون ویلے وچّ اسنے اج دے چین دے  اتلے چڑھدے لیاؤننگ صوبے دے علاقے اتے قبضہ کر لیا جتھوں اسدی اولاد نے اگے چلکے پورے چین اتے پھیلکے چنگ راجٹبر دے نام توں اپنا راج چلایا ۔ نورہاچی ائیسن گیورو پروار دا میمبر سی اتے اسنے سنّ 1616 توں 1626 وچّ اپنی موت تکّ حکمرانی کیتی۔ مانچھُو بولی لئی مانچھُو لپی نوں بنواؤن دا اعزاز وی نورہاچی نوں ہی دتا جاندا اے ۔ 
 

## ایہ وی ویکھو
*چنگ راجٹبر 
*مانچھُو لوک(مانچو لوک) 
*جرچین لوک 
*ائیسن گیورو 

## حوالے

گٹھ: مانچھُو لوک 
گٹھ: منچوریا 
گٹھ: چین دی تریخ 
گٹھ:منچوریا دی تریخ
گٹھ:چینی شخصیتاں
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
مانچو بولی

[thumb|220px| [تبت دے دلائی لاما دے جیدرؤنگ ہتکتو ناں دے سیوک دا راجچہن - جس وچّ وچّ وچّ دیوناگری توں ملدی تبتی لپی وچّ لکھیا ہے اتے کناریاں اتے مانچُو وچّ ، جو اک تُنگشی بولی ہے ]] 
**مانچُو جاں مانچُھو** ( مانچُو : ᠮᠠᠨᠵᡠ ᡤᡳᠰᡠᠨ , مانجُو گسن ) اتلے لہندے  چین وچّ وسن والے مانچُو لوکاں ولوں بولی جان والی تنگسی بولیاں دی اک بولی ہے ۔ بولیماہر  اسدے وجود نوں خطرے وچّ منندے ہن کیونکہ 1 کروز توں زیادہ مانچُو نسل دے لوکاں وچوں صرف 70 ہزار ہی اسنوں اپنی ماں بولی دے روپ وچّ بولدے ہن ۔ باقیاں نے چینی بولی نوں اپناکے اس وچّ گلّ کرنا شروع کر دتی ہے ۔ مانچُو بولی دی شبے بولی نام دی اک ہور قسم چین دے دور لہندے شنجیانگ صوبے(سنکیانگ) وچّ وی ملدی ہے ، جتھے لگبھگّ 40،000 لوک اسنوں بولدے ہن ۔ شبے بولن والے لوک انھاں مانچوان دی اولاد ہن جنہاں نوں 1644 - 1911 عیسوی دے ویلے وچّ چلن والے چنگ راجٹبر دے دوران شنجیانگ دیاں فوجی چھاونیاں وچّ تعینات کیتا گیا سی ۔ 

مانچُو اک جرچین نام دی  بولی دی اولاد ہے ۔ جرچین وچّ بہت سارے منگولی اتے چینی شبداں دے ملاپ توں مانچُو بولی پیدا ہوئی ۔ ہور تنگسی بولیاں دی طرحاں مانچُو وچّ  اگلوٹنیشن  اتے  واول ہارمونی  ویکھے جاندے ہن ۔ 

مانچُو دی اپنی اک مانچُو لپی ہے ، جنوں پرانی منگول لپی توں لیا گیا سی ۔ اس لپی دی خاصیت ہے کہ ایہہ اُتے توں ہیٹھاں لکھی جاندی ہے ۔ مانچُو بولی وچّ انج تاں مذکر مونث - فرق نہیں کیتا جاندا لیکن کجھ شبداں وچّ سوَراں(واول} دے استعمال توں مذکر مونث (لنگ) دی پہچان ہندی ہے ، مثلاً **آما **دا مطلبّ پیؤ ہے جدوں کہ **ایمے** دا مطلبّ ماں ہے ۔ 

## مانچُو دے لچھناں دا ٹیکا
مانچُو وچّ اگلوٹنیشن   ویکھیا جاندا ہے ، جتھے شبداں دی مول جڑاں وچّ اکھر اتے دھونیاں(آوازاں) جوڑکے اوہناں دے مطلبّ وچّ اضافہ کیتا جاندا ہے ۔ اداہرن لئی ایہہ ویکھیا جاندا ہے ایمبی ، آمبی جاں امبی جوڑن توں کرن ، آؤن جاں کسے اتے پرکار دا حوالہ آ جاندا ہے : 
*ایجین ( متلبّ : راجا ) → ایجیلیمبی ( متلبّ : راج کرنا ) 
*جالی ( متلبّ : چلاک / دھوکھیباز ) → جالیدمبی ( متلبّ : دھوکھا دینا ) 
*اچن ( متلبّ : ملن / ولا ) → اچنمبی ( متلبّ : ملنا ) 
*گسن ( متلبّ : شبد ) → گسریمبی ( متلبّ : شبد بناؤنا ، یعنی بولنا ) 
*ایپھمبی ( متلبّ : کھیڈنا ) → ایپھچیمبی ( متلبّ : اکٹھا کھیڈنا ) 
*جمبی ( متلبّ : آنا ) اتے اپھمبی ( متلبّ : لڑنا ) → اپھنجمبی ( متلبّ : لڑن لئی آنا ) 

مانچُو وچّ   آواز سہیوگ (واول ہارمونی)  وی ملدا ہے ، جس وچّ کسے شبد دے اندر دے سوَراں(واول} دا آپس وچّ میل کھانا ضروری ہندا ہے ۔ کجھ حد تکّ ایہہ ساریاں التائی بولیاں وچّ ویکھیا جاندا ہے ۔ مانچُو وچّ ویکھیا گیا ہی کہ لنگ وچّ ماملیاں وچّ شبد دے اک توں زیادہ واولاں نوں بدلہ جاندا ہے :  

ایملے ( مرغی ) → آملا ( مرغا ) - دھیان دیو کہ ہندی دے شبد وچّ صرف انت دا آواز ای توں آ بدلہ جدوں کہ مانچُو وچّ دو جگہ اے نوں آ بنایا گیا 

ہیہے ( عورت ) → ہاہا ( آدمی ) 

گینگین ( کمزور ) → گانگان ( طاقتور ) 

نیچے ( سالی / ننان ، پتی / پتنی کیتی بھین ) → نچیا ( سالا / دیور / جیٹھ ، شوہر/ بیوی دا بھرا ) 

## ایہ وی ویکھو
*چنگ راجٹبر 
*مانچھُو لوک(مانچو لوک) 
*جرچین لوک 
*ائسن گیورو 
*مانچھُو لپی(مانچو لپی) 
*تنگسی بولیاں 

## حوالے

گٹھ: مانچھُو لوک 
گٹھ: منچوریا 
گٹھ: چین دی بولیاں 
گٹھ:منچوریا دی تریخ
گٹھ:تنگسی بولیاں
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گٹھ:مانچھُو 
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:خطرے وچ بولیاں 
گٹھ:چین دیاں خطرے وچ بولیاں
مانچو لپی

thumb|100px| مانچُو لپی وچّ لِکھیا ہویا لفظ ''مانچُو'' 
thumb|100px| اک پراݨی فرانسسی کتاب وچ مانچُو حروف تہجی 
**مانچُو لپی**، شمال مشرقی ایشیا دے علاقے منچوریا دے مانچو لوکاں دی مانچُو زبان نوں لِکھݨ لئی ورتی  جان٘دی اے۔ ایہ حروف تہجی نیں۔ ایہجی ہی لپی دی ورتوں چین دے ماتحت علاقے سنکیانگ وچّ بسݨ والے شبو لوک وی اپݨی بولی (جیہڑی مانچُو دی اک ہور قِسم اے) لئی کردے نیں۔ ایہ لپی پراݨی منگول لپی وچّ تھوڑا پھیر بدل کرکے لئی گئی اے۔ ایہدی اک وڈی خاصیت ایہ اے کہ ایہنوں اُتوں تھلّے نُوں لِکھیا جاندا اے تے ایہدِیاں سطراں کھبّے پاسّے توں سجّے پاسّے نوں چَلدیاں نیں۔ مانچُو زبان نوں ماہرین لسانیات خطرے وچّ قرار دیندے نیں۔ مانچُو لپی ہُݨ زیادہ تریخی مسودیاں، مخطوطیاں، کتاباں، عمارتاں تے مذہبی لِکھتاں وچ نظر آؤن٘دی اے۔

## ہور یکھو
*چنگ راجٹبر 
*مانچو لوک
*جرچین لوک 
*منگول لپی 
*مانچو بولی
*تنگسی بولیاں

## حوالے

گٹھ:لپیاں
گٹھ:منچوریا
گٹھ:منچوریا دی تریخ
میانمار وچ مذہب

**[[میانمار]]** اک کثیر لسانی دیس ہے۔ اس دیس وچّ قنونی طور 'تے  کسے خاص دھرم نوں کوئی مانتا نہیں دتی گئی، لیکن بہو گنتی دی بنیاد تے بدھ دھرم نوں اہیمت دتی جاندی ہے۔ 2014 وچّ برمی سرکار ولو ہوئی مردم شماری مطابق 88% لوک بدھ دھرم نوں مندے ہن اتے کجھ لوک ہولی-ہولی اس دھرم نوں اپنا رہے ہن۔ نویں بنے آئین مطابق لوکاں نوں کوئی وی دھرم منن جاں نہ-منن دی آزادی ہے۔ اس توں علاوہ ہور نسلی گروہ عیسائیت اتے اسلام نوں وی مندے ہن۔
 
میانمار دی کلّ آبادی دا 0.5% بھاگ ہندو دھرم نوں منن والے لوکا دا ہے اتے ایہہ لوک برمی-بھارتی (بھارت توں آ کے وسے لوک) ہن۔

## مردم شماری دے انکڑے

## بدھ دھرم

میانمار وچّ 88% لوک تھیرواڑا بدھ دھرم نوں مندے ہن، اس لئی ایہہ دھرم میانمار وچّ خاص تھاں رکھدا ہے۔بدھ دھرم دے بھکھشوآں اتے اس دھرم اپر کیتے جاندے خرچ دے تناسب وجوں ایہہ دیس بودھی دیساں وچوں اک ہے۔

اس دیس وچّ بامر لوک، شان، راکھین، سوم اتے کیرن لوک وی بدھ دھرم نال جڑ رہے ہن۔ لیکن بدھ دھرم دے لوکاں دی گنتی زیادہ ہون کرکے اس دیس وچّ دوسرے دھرماں دے لوکاں ولوں ایہناں خلاف شکایتاں ہندیاں رہندیاں ہن۔ 2007 وچّ ہوئے 'بھگوا انقلاب' کارن کجھ مٹھواسی ہن وی حراست وچّ ہن۔

## عیسائی دھرم

عیسائی دھرم، میانمار دی کلّ آبادی دے 6.2% حصہ لوکاں دا دھرم ہے،ایہہ دھرم زیادہتر میانمار دے کاچن لوک، چن لوک اتے کارین لوکاں دا دھرم ہے کیونکہ ایہناں لوکاں دے علاقے وچّ اس دھرم دا کم زیادہ ہویا ہے۔

## ہندو دھرم
 
میانمار دی کلّ آبادی دا 0.5% بھاگ ہندو دھرم نوں مندا ہے۔میانمار وچّ رہندے ہندو دھرم نوں منن والے لوکاں وچوں زیادہتر لوک برمی-بھارتی (بھارت توں آئے) ہن۔
ہندو دھرم برما وچّ بدھ دھرم سمیں پرانے سمیں وچّ ہی  قایم ہو گیا سی۔ اس دیس دے دوواں نانواں (برما اتے میانمار) دا تعلق وی ہندو دھرم نال ہے۔ اس دیس نوں پہلاں 'برہم دیش' کیہا جاندا سی۔ برہما، ہندو دھرم نال متعلق شبد ہے۔ برہما اک ہندو دیوتا ہے، جسدے چار سر ہندے ہن۔ "میانمار" اتھوں دی علاقائی بولی وچوں اپجیا شبد ہے۔

## اسلام
 
میانمار دی کلّ آبادی دا سرکار ملمں کیتی مردمشماری مطابق 4.3% حصہ اسلام دھرم نوں مندا ہے۔
## عبادت گاہاں دیاں مورتاں

File:Bengali Sunni Jameh Mosque, Yangon.jpg|یانگون وچّ واقع بنگالی سنی جامعہ مسجد
File:Hindu temple procession cart, Yangon.jpg|یانگون وچّ اک ہندو جلوس دی تصویر
File:Hindutempleyangon.jpg|یانگون وچّ قایم اک سری کالی مندر
File:St marys.jpg|یانگون وچّ بنیا سینٹ میری چرچ
Image:Shwedagon-Pano.jpg|یانگون وچّ واقع میانمار دا مشہور بدھ مندر
Image:Bagan, Hpaya-thon-zu-Group.JPG|مون لوکاں دے ڈھنگ دا بنایا اک مندر

## سنکیتاولی

## حوالے

گٹھ:میانمار
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گٹھ:میانمار وچ مذہب
ایم لیلاوتی

**
**ایم لیلاوتی''' ملیالم دی مشہور لکھاری اتے نقاد ہے۔ اس دے علاوہ اوہ ملیالم زبان دی اک بہترین مقرر تے مفکر وی ہے۔ اس نوں 2008 دے پدم شری ایوارڈ سمیت کئی انعاماں نال نوازیا گیا ہے۔

## انعام
* سوویت لینڈ نہرو ایوارڈ (1976)
* اوڈائکوزال ایوارڈ (1978)
* کیرالا ساہت اکادمی ایوارڈ (1980)
* کیندرا ساہت اکادمی ایوارڈ (1987)
* ولاسنی ایوارڈ (2002)
* بشیر ایوارڈ (2005)
* ویالار راما ورما ایوارڈ (2007)
* سی جے تومس میموریئل ایوارڈ (1989)
* نالا پاڈن ایوارڈ (1994)
* این وی کرشنا وار یار ایوارڈ (1994)
* للتامبکا انترجانم ایوارڈ (1999)
* پتما پربھا ایوارڈ (2001)
* تایاٹ ایوارڈ (2005)
* گپتن نائیر میموریئل ایوارڈ (2007)
* بالامنی اماں ایوارڈ (2005 )
* پدمشری ایوارڈ (2008)
* وی کے نعر این بھٹہ تری پاڈ ایوارڈ (2010)
* سمستا کیرلا ساہت پریشد ایوارڈ (2010 )
* ایزوتاچن ایوارڈ (2010)

## حوالے

## باہری جوڑ

*Spiritualism, materialism fuse in Balamaniyamma's poems
*Leelavathi expresses concern at campus violence
گٹھ:بھارتی لکھاری
گٹھ:ہندی لکھاری
گٹھ: 1927ء دے جم
گٹھ: ملیالم بولی دے لکھاری
گٹھ: کیرالا
گٹھ: ملیالم بولی
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
ائیسن گیورو

[thumb|240px|[ مانچھُو لپی وچّ لکھیا ائیسن گیورو ]]
 
**ائیسن گیورو** (   چینی بولی : 愛新覺羅 , انگریزی : Aisin Gioro  ) اوہناں مانچھُو(مانچو) بادشااں دا خاندانی نام سی جنہاں نے چنگ راجٹبر دے دور وچّ چین اُتے راج کیتا سی ۔ ائیسن گیورو دے گھرانے دا راج چین اتے سنّ 1911 دے شنہائی انقلاب تکّ رہا جسدے بعد چین اک جمہوری نظام دی طرف چلیا گیا ۔ 

## ناں دا ٹیکا
مانچھُو بولی وچّ ائیسن شبد دا مظلبّ سونا ( دھات ) ہندا ہے ۔ گیورو منچوریا وچّ اک جگہ دا نام ہے ۔ مانچھُو رواج وچّ پرواراں نوں پہلاں اوہناں دے ہالہ ( یعنی قبیلے ) دے نام توں اتے پھر اوہناں دے مکن ( یعنی نزدیکی پروار ) دے نام توں جانیا جاندا ہے ۔ ائیسن گیورو وچّ ائیسن اس پروار دا مکن سی اتے گیورو اسدا ہالہ سی ۔ گیورو قبیلے وچّ ہور وی پروار سن ، مثلاً ارگین گیورو پروار ، سسُو گیورو پروار اتے سرن گیورو پروار ۔ 

 

## ایہ وی ویکھو
*چنگ راجٹبر 
*مانچھُو لوک(مانچو لوک) 
*جرچین لوک 
*نورہاچی 

## حوالے

گٹھ: مانچھُو لوک 
گٹھ: مانچھُو 
گٹھ: منچوریا 
گٹھ: چین دی تریخ 
گٹھ:منچوریا دی تریخ
گٹھ:چینی شخصیتاں
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
نائیمان لوک

[thumb|230px| [ چنگیز خان دی منگول سلطنت توں پہلاں 13ویں صدی وچّ یوریشیا دی حالت - نائمن ( Naiman ) راج نقشے وچّ وکھّ رہیا اے ]] 
**نائیمن جاں نائمن ترک جاں نائمن منگول** (   منگولی : Найман ханлиг , نائمن کھانلگ   ) وچکار ایشیا دے ستیپی(گیاہستان) علاقے وچّ وسن  والا اک قبیلے دا منگولی بولی وچّ نام سی ، جنہاں دے کاراخیتان خانت دے نال تعلق سن اتے جو سنّ 1177 تکّ اوہناں دے ماتحت رہے ۔ منگول نام ہون دے باو جود ، نائماناں نوں اک منگول قبیلہ نہیں سگوں اک ترک قبیلہ منیا جاندا ہے ۔  اس زمانے وچّ اوہ ایغور اتے ختانی لوکاں دی طرحاں بدھ دھرم اتے عیسائی دھرم دے نسطوری فرقے دے ساتھی ہویا کردے سن ۔ 

سنّ 1203 وچّ اوہناں دے خان ( جنوں تایان خان کہندے سن ) دی منگول بادشاہ چنگیز خان نال لڑائی ہوئی جس وچّ اوہ ماریا گیا ۔ تایان خان دا پتر کچلگ خان اپنے بچے - کچے نائمن فوجیاں نوں لے کے کاراخیتان خانت دے کول پناہ منگن گیا ۔ اسنوں آدر(عزت) نال پناہ دتی گئی اتے ختان دے خان نے اپنی دھی دا ویاہ وی اس نال کروائیا ۔ کچلگ نے احسان - فراموشی کیتی اتے اپنے ہی سسر دے خلاف چال رچکے اسنوں مروا دتا اتے تخت اتے قبضہ کر لیا ۔ اسدے بعد اوہ اپنے علاقے دے کجھ مسلمان شہریاں اتے ظلم کرن لگا جس توں بغاوت بھڑکی اتے منگولاں نے موقع پاکے اسنوں ہرا دتا ۔ 

اسدے بعد نائماناں دا راج تاں ختم ہو گیا لیکن اوہ منگول سلطنت دے کئی حصےآں وچّ بس گئے ۔ موجودہ ویلے وچّ قازقستان دے لگبھگّ 4 لکھ لوک نائمن نسل دے ہن ۔ کجھ نائمن افغانستان وچّ وی ملدے ہے ، جتھے اوہ ہزارہ برادری دا حصہ ہن اتے شیخ علی وادی وچّ رہندے نیں۔ 

## ایہ وی ویکھو
*ترک بولیاں
*منگول 
*چنگیز خان 
*ختانی لوک 

## حوالے

گٹھ: ترک قبیلے 
گٹھ: ترک 
گٹھ: ترک لوک 
گٹھ: چین دی تریخ 
گٹھ:منچوریا دی تریخ
گٹھ:منگولیا
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گٹھ:ترکستان
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:لوک
گٹھ:پرانے نسلی گروہ
گٹھ:معدوم نسلی گروہ
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
زُنگار لوک

[thumb|230px|سرل (<small>Saral</small>) , جو [مانچو لوک| مانچھُو لوکاں دے چین اتے منگولیا اتے راج کرن والے چنگ راجٹبر دی فوج وچّ زُنگار نسل دا اک افسر سی ]] 
**زُنگار**( منگولی بولی : Зүүнгар , قازق بولی : Жоңғар , انگریزی : Dzungar   ) منگول لوکاں دے اوئیرات قبیلے دی اک شاخ دا نام ہے جنہاں نیں 17ویں اتے 18ویں صدی وچّ اپنی زُنگار خانت چلائی سی ۔ تریخی روپ نال اوہ اوئرات لوکاں دے چار پرمکھ قبیلےآں وچوں اک رہے ہن ( ہور تنّ تورگت​ , دوربیت اتے خوشوت​ ہن ) । منگولی بولی وچّ زؤنگار شبد دا مطلبّ کبھا ہتھ ہندا ہے ۔ موجودہ ویلے وچّ زنگار لوک منگولیا اتے چین وچّ رہندے ہے اتے منگولیا وچّ اوہناں دی آبادی15،520 اندازا لگائی گئی سی ۔
## ٹیکا
16ویں صدی وچّ منگولیا وچّ شمالی یوآن راجٹبر دا دور  چل رہا سی ، جو اک منگول راجٹبر سی اتے تخت اتے تمین جسگتو خان (   Tümen Jasagtu Khan   ) بیٹھا سی ۔ اسنے جدوں اپنا راج پھیلایا   تاں بوہت سارے منگول اتے تنگسی قبیلےآں نے اسدی ماتحتی قبول لئی لیکن کجھ اوئیرات اس دے خلاف جوجھے ۔ اسدے بعد 17ویں صدی عیسوی وچّ کھلکھا منگول قبیلے دا التان خان منگولاں اتے اپنی حکومت  چاہندا سی اتے اینہاں اوئرت قبیلےآں نے اسدی ماتحتی نا قبولدے ہوئے اس نال  لڑائی کیتی ۔ خلخا چڑھدے منگول ہندے ہن جدوں کہ اوئیرت لہندے منگول ہن ۔ اگے چلکے چین اتے منگولیا اتے مانچھُو لوکاں دا قابو ہویا تاں اینہاں اوئرتاں نے مانچھواں نال وی ٹکر لئی ۔ اوئرات منگولاں دا ایہی ذیلی قبیلہ زُنگار کہلایا ۔ شروع وچّ تاں زنگار صرف اوؤلید (   Oöled   ) , دوروود (   Dörvöd   ) اتے خوئیت (  Khoit   ) قبیلےآں دا اتحاد سن ، لیکن اگے چلکے ایہناں وچّ تورگت​ اتے کھوشوت قبیلےآں دے وی کجھ لوکاں نوں زبردستی شامل کر لیا گیا ۔ زنگاراں وچّ لوک بولیاں دی بنیاد اتے ایہہ مانتا ہے کہ اوہ چنگیز خان دے زمانے وچّ ستیپی علاقے اتے گھمن والے نائیمن لوکاں دی  اولاد ہے ، جو اک ترک منگول قبیلہ ہویا کردا سی ۔ 

## ایہ وی ویکھو
*اوئیرات لوک 
*زُنگاریا 
*نائیمن لوک 
*مانچھُو لوک 
*منگول لوک 

## حوالے

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:لوک
گٹھ:پرانے نسلی گروہ
گٹھ:معدوم نسلی گروہ
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:ترک لوک
گٹھ:ترک قبیلےگٹھ:چین دے لوکگٹھ:منگولیا دی تریخ
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گٹھ:منگولیا 
گٹھ:ایشیا دیاں نسلی ٹولیاں 
گٹھ: منگول نسلی ٹولیاں 
گٹھ:منگولیا دی تریخ
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:اوئیرات لوک
گٹھ:ترکستان
گٹھ:زونگاریا
چنگہائی تبت ریلوے

[thumb|left|200px|[لہاسا , تبت دا ریلوے سٹیشن ]] 
**چنگہائی - تبت ریل رستہ** ( چینی بولی:   青藏铁路   ,   تبتی بولی:   མཚོ་བོད་ལྕགས་ལམ།   ) چین وچّ اک ریل لائن ہے جو چنگہائی صوبے وچّ واقع شینینگ نوں تبت دے راجگڑھ لہاسا نال جوڑدا ہے ۔ ایہہ ریلوے لائن  تبت نوں باقی چین توں جوڑن والا پہلا ریل رستہ  ہے ، کیونکہ تبت دے بہت اچائی اتے واقع ہون دے کارن اتھے کسے وی ریل لین  دی اساری نہیں ہو سکی سی ۔ اس ریل لین راہیں بیجنگ , چینگڈو , چونگکینگ , شینینگ , شنگھائی اتے لانژوؤ توں لہاسا لئی ریل گڈیاں چلائیاں جاندیاں نیں ۔ 

اس ریل لین دی کل لمبائی 1،956 کلومیٹر ہے ۔ شننگ توں گولمڈ تکّ دے 815 کلومیٹر  لمبے ریل رستے  دی اساری 1984 تکّ پوری  ہو چکی سی ۔ باقی 1،142 کلومیٹر لمبا حصہ ، جو گولمڈ توں لہاسا تکّ دا ہے ، دا افتتاح 1 جولائی 2006 نوں چینی کمیونسٹ  پارٹی دے جنرل سیکٹری ہوجنتاؤ نے  کیتا  سی ۔ 

ایہہ ریل رستہ تانگُلا درے توں وی ہوکے گزردا ہے جو 5،072 میٹر دی اچائی اتے دنیا دا سبھتوں اچا ریل رستہ ہے ۔ تانگلا ریلوے سٹیشن جو 5،068 میٹر دی اچائی اتے واقع ہے دنیا  دا سبھتوں اچا ریلوے سٹیشن ہے ۔ 

1،338 میٹر لمبی فینگھؤشن سرنگ 4،905 میٹر دی  اچائی اتے واقع  ہے اتے دنیا دی سبھتوں اچی ریل سرنگ ہے ۔ 4،010 میٹر دی اچائی اتے واقع  گوانجیاؤ سرنگ شننگ اتے گولمڈ دے وچکار سبھتوں لمبی سرنگ ہے اتے 3،345 میٹر دی اچائی اتے واقع یانگبیجنگ سرنگ گولمڈ اتے لہاسا دے وچکار سبھتوں لمبی سرنگ ہے ۔ گولمڈ - لہاسا ٹوٹے دا 960 کلومیٹر جاں لگبھگّ 80٪ حصہ 4،000 میٹر توں زیادہ دی اچائی اتے ہے ۔ کل 675 پلّ جنھاں دی لمبائی 159.88 کلومیٹر ہے اتے 550 کلومیٹر  ریل رستہ مقامی - تشار بھومی اتے وچھایا گیا ہے ۔ 

## سٹیشن
اس ریل لائن  اتے گولمڈ توں لہاسا تکّ دے سٹیشن اس پرکار ہن : 
گولمد - نانشانکوؤ - گانلونگ - ناچتائ - یوژوپھینگ - شیاؤنانچوان - وانکن - بدونگکوان - چمائیرہے - وداؤلیانگ - جشئیہے - جیانکیدونگ - ریاکچی - تؤتؤہے - تونگتییانہے - یانشپنگ - بکیانگے - تانگلا - ژاجیاجانگبو - تؤجو - اندو - کؤناہو - دووما - گانگجیو - ناکو - تؤرو - گولو - ڈینجنگ - ووماتانگ - داکیونگؤ - یانگباجنگ - میجیانگ - لہاسا لہندا- لہاسا 

گولمڈ توں لہاسا ریل لین حصے اتے 45 سٹیشن ہن جنہاں وچوں 38 اتے کوئی کاریارت نہیں ہے اتے جنھاں دی نگرانی شننگ وچ واقع کنٹرول روم توں کیتی جاندی ہے ۔ تیراں اتے سٹیشن سکیم تحت ہن ۔

## مورتاں

File:Qingzang railway Train 01.jpg|
File:LhasaRailwayCarriage.jpg| 
File:20060731120605 - K917.jpg|
File:20060730194237 - T27 - Dining car.jpg|
File:20060801091808 - T224 - Dining car.jpg|
File:20060730230316 - T27 - Hard seat.jpg| 
File:20060730160514 - T27.jpg|
File:20060730230539 - T27 - Toilet.jpg|
File:20060730160336 - T27 - Toilet.jpg|
File:20060801122829 - T27 - Oxygen Supply.jpg|
File:20060801124611 - DRY型吸氧管.jpg|
File:20060801174738 - 制氧机控制器.jpg|


## حوالے

## باہرلے جوڑ

* چین دا ریل رستہ نقشہ  
* چنگہائی - تبت ریل لائن اتے سی سی ٹی وی دی رپورٹ  
* اینجیسی ولوں نشر  تبت ریل لین دی اساری اتے اک ڈاکیومنٹری  
 
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گٹھ:چین وچ آواجائی
گٹھ: چین وچ ریل ٹرانسپورٹ 
گٹھ: پہاڑی ریل لائناں 
گٹھ: تبت
ڈونگ گوآن مسجد

**ڈونگ گوآن مسیت** (چینی بولی :东关清真寺آسان چینی :Dōngguān Qīngzhēnsì ) چین دے چنگھائی صوبے دے راجگڑھ شینینگ دی اک مسیت اے ۔ ایہ چنگھائی صوبے دی سبتوں وڈی مسیت ا ے۔ 

## تریخ

ہر مڑ بحال کیتی گغی ایہ مسیت 1380 وچ اساری گئی سی ۔ مسجد دے عمارت دے باہری پاسے دے نال نال رنگین چٹیاں آرچاں نیں ۔ اسدا ای چٹا تے سبز گنبد تے دو مینار نیں ۔

جنرل ما چی تے ما بوفنگ دا مسجد اتے کنٹرول سی جدوں اوہ چنگھائی دے فوجی گورنر سن ۔

## See also

* چین وچ اسلام
* چین دیاں مسجداں دی لسٹ

## حوالے

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016

گٹھ:عبادت گاہاں
گٹھ:مسیت
گٹھ:مسجداں
لہاسا وڈی مسجد

**لہاسا وڈی مسیت** (چینی بولی:拉萨清真大寺آسان چینی:Lāsà Qīngzhēn Dàsì)  جیہنوں **ہیبالن مسجد**    وی آکھیا جاندا اے   لہاسا، تبت، چین وچ اک مسجد اے ۔

## تریخ
ایہ مسجد 1716 وچ اساری گئی سی ۔ ایہدی موجودہ شکل وچ دوبارا بحالی دا کم 1959 وچ کیتا گیا ۔

## ہور دیکھو

* چین وچ اسلام
* تبتی مسلمان
* چین وچ مسجداں

## حوالے

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گٹھ:تبت
گٹھ:چین وچ مسیتاں
گٹھ:مسیتاں
گٹھ:عبادت گاہاں
گٹھ:مسیت
گٹھ:مسجداں
آلتین مسجد

**آلتین مسجد جاں سنہری مسجد**(آلتین ترک بولیاں وچ سنہری(سونا) نوں کہیا جاندا اے) یارقند، یارقند کاؤنٹی ، سنکیانگ، چین وچ اک مسجد اے ۔ ایہ مسیت اپنی خوبصورت رنگین چھت تے شاعرہ امانیسا خان(1526-60) دے مقبرے پاروں مشہور اے ، جوکہ اسدے صحن وچ اے ۔ ایہ شاعرہ مقامی خاناں وچوں اک دی سوانی سی ۔ 

مسجد لاگے قبرستان اے جس وچ مقامی خاناں دیاں قبراں نیں

## ہور ویکھو

* چین وچ اسلام
* چڑھدا ترکستان
* چین وچ مسجداں

## حوالے

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گٹھ:چڑھدا ترکستان

گٹھ:عبادت گاہاں
گٹھ:مسیت
گٹھ:مسجداں
یارقند کاؤنٹی

**یارکند کاؤنٹی**( ایغور بولی :  , چینی : 莎车县 , انگریزی : Yarkand ) چین دے شنجیانگ صوبے(سنکیانگ ) دے کاشغر پریفیکچر وچّ واقع  اک ضلع جاں کاؤنٹی  ہے ۔ اسدا رقبہ 8،969   مربع کلومیٹر ہے اتے سنّ 2003 دی  جنگننا وچّ اسدی آبادی 3،73،492   سی ۔ اسدا راجگڑھ  یارکند نام دا ہی اک تریخی  شہر ہے جسدا برصغیر دے نال گہرا رہتلی اتے کاروباری تعلق رہیا ہے ۔ یارکند تارم طاس اتے تکلامکان ریگستان  دے دکھن نوک اتے واقع  اک نخلستان ( اوئیسس ) علاقہ ہے جو اپنا پانی کونلون پربتاں توں شمال  دے ولّ اترن والے یارکند دریا  توں حاصل  کردا ہے ۔ اسدے مرودیان ( اوئیسس ) دا رقبہ لگبھگّ 3،210 مربی کلومیٹر ہے لیکن کدے اس توں زیادہ ہویا کردا سی ۔ تیجی صدی عیسوی وچّ اتھے ریگستان دے پھیلن توں ایہہ اپجاؤ علاقہ تھوڑھا گھٹّ گیا ۔ 

**یارکند کاؤنٹی** ( لاطینی: Yarkant County) چین دے صوبے سنکیانگ دی اک کاؤنٹی ہے جو کاشغر پریفیکچر وچ واقع ہے۔ ایہ کاؤنٹی *یارقند*' شہر تے دوالے دے علاقےآں اتے مشتمل ہے۔

یارکند وچّ زیادہتر ایغور لوک وسدے ہن ۔ اتھے کپاس(کپاہ) , کنک , مکئی , انار , خرمانی , اخروٹ اتے ناشپاتی اگائے جاندے ہن ۔ اس ضلعے دے اچے علاقےآں وچّ یاک اتے بھیڈاں پالیاں جاندیاں ہن ۔ اتھے دی دھرتی دے ہیٹھاں بہت سارے معدنیات  موجود ہن ، جویں کہ پٹرول , قدرتی گیس , سونا , تامبہ , سیسہ اتے کوئلا 
## تفصیلاں
یارکند کاؤنٹی دا رقبہ 8,969 مربع کیلومیٹر ہے، تے اس دی مجموعی آبادی 650,000 لوکاں  اُپر مشتمل ہے تے ایہ 1,232 میٹر سطح سمندر توں بلندی تے واقع ہے۔

 

## جغرافیہ اتے موسم
یارکند سنکیانگ دے اہم اتے تریخی کاشفر اتے خوتان شہراں دے وچّ واقع  ہے ۔ کسے ویلے وچّ کشمیر توں وپاری لداخ اتے قراقرم درے توں ہندے ہوئے اتھے مال لئی  آیا کردے سن ۔  موجودہ ویلے وچّ چین دا شنجیانگ  تبت شاہراہ ( چین ہائیوے 219 ) اتھوں شروع ہوکے ، اکسائی چن دے رستے توں ہوکے تبت دے لہاسا شہر تکّ جاندا ہے ۔ اتھوں اک ہور تریخی رستہ دکھن - لہندے  دی طرف نکلدا ہے جو تاشکرغان شہر توں ہندے ہوئے افغانستان دے واخان گلیارے وچّ داخل ہندا ہے اتے پھر بروگل درے توں گزردے ہوئے افغانستان دے بدخشان علاقے پجدا ہے ۔ 

یارکند دا موسم خشک ہے اتے کل ملاکے ہر سال صرف 53 ملیمیٹر   برف - مینہہ پیندی ہے ۔ جنوری وچّ اوسط درجہ حرارت −5.5 سینٹیگریڈ اتے جولائی وچّ 25.4 سینٹیگریڈ رہندا ہے ۔ 

## ہور ویکھو
* چین
* چین دے شہراں دی لسٹ
*سنکیانگ
*چڑھدا ترکستان
## حوالے

گٹھ:کاشغر پریفیکچر
گٹھ:شاہراہ ریشم دے آباد تھاں
گٹھ:سنکیانگ دے آباد تھاں
گٹھ:اویغور
گٹھ:چین دا جغرافیہ
گٹھ:چڑھدا ترکستان
یارکند دریا

[thumb|240px|[ تارم دریا دے جلسمبھر علاقے دا نقشہ جس وچ یارکند دریا نظر آ رہیا اے]]

**یارکند دریا**(ایغور بولی :  ، چینی بولی : 叶尔羌河 ، انگریزی : Yarkand River ) وچکار ایشیا وچ چین دے شنجیانگ صوبہ(سنکیانگ) وچ وگن والا اک دریا اے ۔ ایہہ شنجیانگ دے کاشغر پریفیکچر وچ قراقرم پہاڑاں وچّوں نکلدا اے ۔ کجھ دوری اتے اسوچ شکسگام دریا ( جنوں کیلیچن دریا اتے مجتاگ دریا دے ناواں توں وی جانیا جاندا اے ) آکے مل چاندا اے ۔ اتھے دے مقامی کرغیز لوک اس علاقے دے یارکند دریا نوں رسکام دریا دے نام توں جاندے ہن ۔ اگے چلکے ایہہ دریا تارم دریا وچ جا ملدا اے ۔ اپنی شروعات توں تارم دریا وچ جا ملن تک یارکند دریا لگبھگ 970 کلومیٹر ( 600 میل ) لمبا اے ۔ 
## ایہ وی ویکھو
* تارم دریا
* تارم طاس
* یارقند کاؤنٹی
* سنکیانگ
* تکلامکان
* تاشقورغان دریا
## حوالے

گٹھ:سنکیانگ
گٹھ:سنکیانگ دے دریا
گٹھ:چین دے دریا
گٹھ:ایشیا دے دریا
گٹھ: وچکار ایشیا دے دریا
گٹھ:کرغیزستان دے دریا
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
اوئیرات بولی

**اوئیرات  بولی**منگول بولیاں دی اک میمبر ہے ۔ ودواناں وچّ اختلاف ہے کہ ایہہ اک وکھ بولی ہے جاں پھر منگول بولی دا اک مکھ لہجہ  ہے ۔ ایہہ منگولیا دے بہت دور لہندے  علاقےآں ، چین دے لہندے صوبے  سنکیانگ  اتے روس وچّ کیسپیئن سمندر دے ساحل اتے (خاصکر کلمیکیا وچّ ) بولی جاندی ہے ۔ کلمیکیا وچّ اسدا کلمیک ناں دا لہجہ بولیا جاندا ہے ۔ 

## ایہ وی ویکھو
*اوئیرات لوک 
*منگول بولیاں
## حوالے

گٹھ: منگول بولیاں 
گٹھ: منگولیا دیاں بولیاں 
گٹھ: چین دیاں بولیاں 
گٹھ: روس دیاں بولیاں 
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
اوئیرات لوک

[thumb|230px|  لہابجنگ خان اک خوشوت​ اوئیرات سی جنھے 1697 - 1717 وچّ [ تبت اتے راج کیتا]]

**اوئیرات** (  منگول : Ойрад , انگریزی : Oirat  ) منگول لوکاں دا سبھتوں مغربی قبیلہ ہے جو لہندے منگولیا دے التائی پہاڑ علاقے وچّ وسے ہوئے ہن ۔ کئی قبیلےآں دے اتحاد توں بنیا ایہہ قبیلہ وچکار ایشیا(ترکستان) دے چڑھدے حصے وچّ ہوند وچ آیا سی لیکن ہن ایہناں دا سبھتوں وڈی گنتی روس دے کالمیکیا لوکراج وچّ ملدی ہے جتھے ایہناں نوں کالمیک لوک کیہا جاندا ہے ۔ کالمیکی 17ویں صدی دے شرواتی دور وچّ زُنگاریا توں روسی سلطنت دے دکھن - چڑھدے  یوروپی حصے وچّ آ وسے سن ۔

تریخی روپ نوں اوئیراتاں دے چار پرمکھ قبیلے ہن : زنگار ، تورگت​ , دوربیت اتے خوشوت​ ۔ ایہناں دے ہور قبیلےآں وچّ خوئید​ , بائید ، مئینگد ، جخچن ، باتد​ , برگا اتے درخد شامل ہن ۔ دنیا بھر وچّ لگبھگّ 5 لکھ اوئیرات ہن ، جنہاں وچوں 2 لکھ منگولیا وچّ ، 1.75 لکھ روس وچّ اتے 1.4 لکھ چین وچّ رہندے ہن ۔ 

## ایہ وی ویکھو
*زُنگار لوک 
*زُنگاریا 
*نائیمن لوک 
*مانچھُو لوک 
*منگول لوک 
*اوئیرات بولی
## حوالے

 

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:لوک
گٹھ:پرانے نسلی گروہ
گٹھ:معدوم نسلی گروہ
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:ترک لوک
گٹھ:ترک قبیلےگٹھ:منگولیا دے لوکگٹھ:منگولیا دی تریخ
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گٹھ:منگولیا 
گٹھ:ایشیا دیاں نسلی ٹولیاں 
گٹھ: منگول نسلی ٹولیاں 
گٹھ:منگولیا دی تریخ
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:اوئیرات لوک
گٹھ:ترکستان
گٹھ:زونگاریا