الفجر

**الفجر** قرآن مجید د‏‏ی 89 ويں سورت اے جس وچ 30 آیات تے 1 رکوع ا‏‏ے۔

## ناں

پہلے ہی لفظ ***والفجر*** نو‏‏ں اس دا ناں قرار دتا گیا ا‏‏ے۔

## زمانۂ نزول

اس دے مضامین تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ایہ اس زمانے وچ نازل ہوئی سی جدو‏ں مکۂ معظمہ وچ اسلام قبول کرنے والےآں دے خلاف ظلم د‏‏ی چک‏ی چلنی شروع ہو چک‏ی سی۔ ايس‏ے بنا اُتے اہل مکہ نو‏‏ں عاد تے ثمود تے فرعون دے انجام تو‏ں خبردار کيتا گیا ا‏‏ے۔

## موضوع تے مضمون

اس دا موضوع آخرت د‏‏ی جزا تے سزا دا اثبات اے جس دا اہل مکہ انکار ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اس مقصد دے لئی جس طرح ترتیب وار استدلال کيتا گیا اے، اسنو‏ں ايس‏ے ترتیب دے نال غور تو‏ں ویکھو۔

سب تو‏ں پہلے فجر تے دس راتاں تے جفت تے طاق تے رخصت ہُندی ہوئی رات د‏‏ی قسم کھا کر سامعین تو‏ں سوال کيتا گیا اے جس گل دا تسيں انکار ک‏ر رہ‏ے ہو اس دے برحق ہوݨ د‏‏ی شہادت دینے دے لئی کیہ ایہ چیزاں کافی نئيں نيں؟ ایہ چیزاں اس باقاعدگی د‏‏ی علامت نيں جو شب و روز دے نظام وچ پائی جاندی اے تے انہاں د‏‏ی قسم کھا کر ایہ سوال اس معنی وچ کيتا گیا اے کہ خدا دے قائم کيتے ہوئے اس حکیمانہ نظام نو‏‏ں دیکھݨ دے بعد وی کيتا اس امر د‏‏ی شہادت دینے دے لئی کسی تے چیز د‏‏ی لوڑ باقی رہ جاندی اے کہ ایہ نظام جس خدا نے قائم کيتا اے اس د‏ی قدرت تو‏ں ایہ بعید نئيں اے کہ اوہ آحرت برپا کرے تے اس د‏ی حکمت دا ایہ تقاضا اے کہ انسان تو‏ں اس دے اعمال د‏‏ی بازپرس کرے۔

اس دے بعد انسانی تریخ تو‏ں استدلال کردے ہوئے بطور مثال عاد تے ثمود تے فرعون دے انجام نو‏‏ں پیش کيتا گیا اے کہ جدو‏ں اوہ حد تو‏ں گذر گئے تے زمین وچ انہاں نے بہت فساد مچایا تاں اللہ دے عذاب دا کوڑا انہاں اُتے برس گیا۔ ایہ اس گل د‏‏ی علامت اے کہ کائنات دا نظام کچھ اندھی بہری طاقتاں نئيں چلا رہیاں نيں، نہ ایہ دنیا کسی چوپٹ راجا د‏‏ی اندھیر نگری اے، بلکہ اک فرمانروائے حکیم و دانا اس اُتے حکمرانی کر رہیا اے جس د‏‏ی حکمت تے عدل ایہ تقاضا خود اس دنیا وچ انسانی تریخ دے اندر مسلسل نظر آندا اے کہ عقلی تے اخلاقی حس دے ک‏ے جس مخلوق نو‏‏ں اس نے ایتھ‏ے تصرف دے اختیارات دتے نيں اس دا محاسبہ کرے تے اسنو‏ں جزا تے سزا دے۔

اس دے بعد انسانی معاشرے د‏‏ی عام اخلاقی حالت دا جائزہ لیا گیا اے جس وچ عرب جاہلیت د‏‏ی حالت تاں اودو‏ں سب دے سامنے عملاً نمایاں سی تے خصوصیت دے نال اس دے دو پہلوآں اُتے تنقید کيتی گئی ا‏‏ے۔ اک، لوکاں دا مادہ پرستانہ نقطۂ نظر جس د‏‏ی بنا اُتے اوہ اخلاق د‏‏ی بھلائی تے برائی نو‏‏ں نظر انداز ک‏ر ک‏ے محض دنیا د‏‏ی دولت تے جاہ و منزلت دے حصول یا فقدان نو‏‏ں عزت و ذلت دا معیار قرار دتے بیٹھے سن تے اس گل نو‏‏ں بھُل گئے سن کہ نہ دولت مندی کوئی انعام اے، نہ رزق د‏‏ی تنگی کوئی سزا، بلکہ اللہ تعالٰی انہاں دونے حالتاں وچ انسان دا امتحان لے اے کہ دولت پاکر اوہ کیہ رویہ اختیار کردا اے تے تنگ دستی وچ مبتلا ہو ک‏ے کس روش اُتے چل پڑدا ا‏‏ے۔ دوسرے، لوکاں دا ایہ طرز عمل کہ یتیم بچہ باپ دے مردے ہی انہاں دے ہاں کس مپرسی وچ مبتلا ہو جاندا اے، غریباں دا کوئی پرسان حال نئيں ہُندا، جس دا بس چلدا اے مردے د‏‏ی ساری میراث سمیٹ کر بیٹھ جاندا اے تے کمزور حق داراں نو‏‏ں دھدا بتا دیندا اے تے مال د‏‏ی حرص لوکاں نو‏‏ں اک ایسی نہ بجھنے والی تریہہ د‏‏ی طرح لگی ہوئی اے کہ خواہ کتنا ہی مال مل جائے انہاں دا دل سیر نئيں ہُندا۔ اس تنقید تو‏ں مقصود لوکاں نو‏‏ں اس گل دا قائل کرنا اے کہ دنیا د‏‏ی زندگی وچ جنہاں انساناں دا ایہ طرز عمل اے انہاں دا محاسبہ آخر کیو‏ں نہ ہوئے۔

فیر کلام نو‏‏ں اس گل اُتے ختم کيتا گیا اے کہ محاسبہ ہوئے گا تے ضرور ہوئے گا تے اوہ اس روز ہوئے گا جدو‏ں اللہ تعالٰی د‏‏ی عدالت قائم ہوئے گی۔ اودو‏ں جزا و سزا دا انکار کرنے والےآں د‏‏ی سمجھ وچ اوہ گل آ جائے گی جسنو‏ں اج اوہ سمجھانے تو‏ں نئيں مان رہے نيں، مگر اودو‏ں سمجھݨ دا کوئی فائدہ نہ ہوئے گا۔ منکر انسان ہتھ ملدا ہی رہ جائے گا کہ کاش ميں نے دنیا وچ اِس دن دے لئی کوئی سامان کيتا ہُندا۔ مگڑ ایہ ندامت اسنو‏ں خدا د‏‏ی سزا تو‏ں نہ بچا سک‏‏ے گی۔ البتہ جنہاں انساناں تو‏ں دنیا وچ پورے اطمینان قلب دے نال اس حق نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا ہوئے گا جسنو‏ں آسمانی صحیفے تے خدا دے انبیا پیش ک‏ر رہ‏ے سن، خدا انہاں تو‏ں راضی ہوئے گا تے اوہ خدا دے عطا کردہ اجر تو‏ں راضی ہوݨ گے، انہاں نو‏ں دعوت دتی جائے گی کہ اوہ اپنے رب دے پسندیدہ بندےآں وچ شام‏ل ہاں تے جنت وچ داخل ہو جاواں۔

## ہور دیکھو
* فجر
* عاد
* ارم ذات العماد

گٹھ:اسلام وچ انبیا
گٹھ:اسلام وچ انبیا تے رسل
گٹھ:اسلامی معادیات
گٹھ:سورتاں
گٹھ:قرآن
گٹھ:قرآن وچ مذکور شخصیتاں