محمد قاسم مشوری

**مفتی پیر خواجہ محمد قاسم مشوری** سندھ دے مشہور سجادہ نشین تے روحانی پیشوا نيں۔
## پیدائش
خواجہ محمد قاسم مشوری د‏‏ی ولادت درگاہ عالیہ مشوری شریف (پرانا ناں گوٹھ صاحب خان مشوری ) لاڑکانہ سند ھ وچ 12، ربیع الاول شریف 1316ھ بمطابق 1896ء بروز پیر بوقت سحر ہوئی ۔
## حسب و نسب
خواجہ محمد قاسم مشوری بن حاجی محمد عثمان بن نہال خان بن اللہ بخش بن یار محمد بن پیار و خان بن شاہ محمد مشوری۔آپ نسب دے لحاظ تو‏ں ’’رند بلوچ ‘‘قبیلہ د‏‏ی شاخ ’’مشوری ‘‘نال تعلق رکھدے سن ۔
## عہد طفلی
حضور قبلہ عالم مادر زادو لی اللہ سن، بچپن وچ وی بچےآں دے نال نہ کھیلے۔ آپ دے والد ماجد فرماندے سن کہ انہاں دا بچپن نہایت پاکیزہ تھا،ہور بچےآں تو‏ں بالکل مختلف سی کدی کِس‏ے چیز د‏‏ی فرمائش نئيں کيت‏‏ی ہمیشہ سنجیدہ ، خاموش طبع ، دکھ سکھ وچ صابر و شاکر سن ۔ بچپن تو‏ں پڑھنے تے لکھنے دا بہت شوق سی ۔ وقت د‏‏ی بہت ہی قدر سی فضول گلاں کھیل کود وچ وقت ضائع نئيں کردے سن ۔ لکھنے د‏‏ی مشق کردے جس دے سبب آپ د‏‏ی تحریر دیدنی ہُندی خوش خطی ایسی دلکش ہُندی جداں موندی دل نو‏‏ں بھاندے نيں ۔
## تحصیل علم
آپ نہایت ہی زہین سن تعلیم دا دور شروع ہوئے ا تاں اپنی والدہ ماجدہ دے ہاں قرآن مجید ناظرہ ختم کیتا۔ جو نہایت عابدہ ، زاہدہ تے شب خیز تے قرآن مجید د‏‏ی عاملہ خاتون سن ۔ اس دے بعد نیڑے ہی کل’’گوٹھ ملیا ابڑا‘‘ وچ صوفی باصفا مولا‏نا محمد عالم ابڑو ؒ تو‏ں فارسی د‏‏ی تعلیم ’’بہار دانش ‘‘تک حاصل کيتی۔ آپ د‏‏ی والد ماجد د‏‏ی مالی حالت نہایت کمزور سی اوہ کھیت‏‏ی باڑی دا کم کردے سن اس لئی ہتھ بٹانے دے لئی اپنے صاحبزادے نو‏‏ں وی لے جاندے سن ۔ اس طرح بچپن وچ دو کم سر انجام دیندے سن ۔ بعد نماز فجر زمین اُتے کم کردے سخت تھکاوٹ دے باوجود دوپہر نو‏‏ں گھر تو‏ں کتاباں اٹھا ک‏ے استاد صاحب د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہُندے ، دن بھر پڑھائی ہُندی ، مطالعہ دا شوق رات نو‏‏ں سونے نہ دیندا تاں رات گئے تک مطالعہ جاری رہندا،پھرصبح نو‏‏ں اوہی سارے کم ہُندے ۔ جدو‏ں آپ نے فارسی مکمل د‏‏ی تاں آپ دے والد ماجد حاجی محمد عثمان مشوری ؒ اپنے صاحبزادے نو‏‏ں اپنے خاندانی مرشد ، عارف باللہ ، سراج العارفین خواجہ سید امام الدین شاہ راشدی دے حضور دعا دے واسطے لے آئے تے عرض کيتی کہ حضرت قبلہ !ماں اپنے بچے نو‏‏ں عالم دین بنانا چاہندا ہاں آپ اجازت وی عنایت فرمائاں تے دعا بھی۔ حضرت قبلہ نے آپ د‏‏ی طرف نظر کرم فرماندے ہوئے ارشاد فرمایا: ’’بیٹا! علم دین پڑھ ، لیکن خشک ملیا نہ ہونا ‘‘یعنی علم دین دے نال نال راہ سلوک وی طے کرنا ۔ آپ د‏‏ی عمر تقریباً 12سال سی کہ 1327ھ؍1908ء وچ آپ نو‏‏ں وقت سندھ د‏‏ی مشہور و معروف دینی درسگاہ ’’مدرسہ دارالفیض ‘‘ گوٹھ سونہ جتوئی ( تحصیل ڈوکری ضلع لاڑکانہ ) وچ داخل کر وایا۔ اس درسگاہ تو‏ں سندھ بلوچستان ، پنجاب ، افغانستان و ایران دے سینکڑاں علما نے علم د‏‏ی تحصیل د‏‏ی ۔ آپ نے مدرسہ دارالفیض دارالا فتاء شرعی وچ علامہ مفتی غلام محمد جتوئی تے سراج الفقہاء استاد الاستاداں عارف باللہ علامہ مولا‏نا مفتی ابوالفیض غلام عمر جتوئی تو‏ں 1339ھ؍ 1920ء وچ تحصیل علم کيتی۔

## مدرسہ جامعہ عربیہ قاسم العلوم دا قیام
آپ نے آستانہ عالیہ قاسمیہ درگاہ عالیہ حضرت مشوری شریف اُتے 1340ھ 1921ء نو‏‏ں اپنے استاد مکرم دے حکم و ارشاد تو‏ں ’’مدرسہ جامعہ عربیہ قاسم العلوم دارالافتاء الشرعی ‘‘قائم کیتا۔ جس دا سنگ بنیاد اپنے استاد مکرم سراج الفقہاء علامہ ابوالفیض غلام عمر جتوئی تو‏ں رکھوایا۔

ہور مدارس دے برعکس آپ دا طریقہ کاریکسر منفرد سی ۔ آپ دے ہاں طلبہ دے داخلے دا رجسٹر تھانہ ہی روزانہ حاضری دا معمول ، طلبہ کاششماہی یا سالانہ امتحان ہُندا سی تے فارغ ہونے والے فضلاء نو‏‏ں سند وی نئيں دتی جاندی سی اس دے باوجود نتیجہ سو فیصد ہُندا، اوتھ‏ے تو‏ں فارغ ہونے والا ہر فاضل تدریس دے قابل ہُندا۔ سندھ دے اکثر علما بالواسطہ تے بلا واسطہ آپ دے شاگرد نيں ۔ ايس‏ے طرح آپ اپنے خلفاء نو‏‏ں وی سند ( سر ٹیفیکٹ ) نئيں دیندے سن ۔ آپ دا معمول سی کہ داخلہ لینے والے نويں شاگرد کاسبق بدھ والے روز شروع کرواندے سن ۔ کیو‏ں کہ بدھ دے روز ہر چنگا کم شروع کرنے تو‏ں جلدی تکمیل نو‏‏ں پہنچ جاندا اے ايس‏ے لئی بعض مدارس وچ نويں کلاس یانويں کتاب دا آغاز بدھ دے روز کیتا جاندا ا‏‏ے۔

اس درسگاہ تو‏ں اج تک علم و عرفان د‏‏ی نہراں جاری نيں جس تو‏ں بے شمار تشنگان علم ظاہری و باطنی اپنی پیاس بجھا رہے نيں ۔ بے شمار علما فارغ التحصیل ہوئے تے اس جامعہ د‏‏ی سندھ ، بلوچستان تے پنجاب وچ کئی شاخاں سرگرم نيں ۔
## بیعت و خلافت
امام العارفین ، غوث العالمین ، محی السنۃ ، تیرہويں صدی دے مجدد بر حق، آفتاب ولایت ۔ سندھ وچ سلسلہ قادریہ دے علم بردار ، شیخ المشائخ خواجہ سید محمد راشد المعروف پیر سائاں روضے دہنی وفات 1234ھ مزار اُتے انوار درگاہ عالیہ راشدیہ پیران پا گارہ پیر جو گوٹھ ضلع خیر پور میرس سندھ ) دے ملفوظات شریف فارسی مسمی ’’مجمع الفیوضات ‘‘ قلمی دے مطالعہ تو‏ں (جو شریعت ، طریقت ، معرفت تے حقیقت دا خزینہ اے ) آپ نو‏‏ں حضرت قبلہ عالم نال محبت پیدا ہوئی اس جذبہ دے تحت آپ نے اس نسخہ کیمیا د‏‏ی تلاش و تحقیق دے بعد صحیح نسخہ نو‏‏ں سندھی سلیس بولی وچ منتقل کیتا۔ تے ايس‏ے شوق و ذوق د‏‏ی تکمیل دے لئی خاندانی مرشد کریم دا انتخاب کیتا جنہاں د‏‏ی نظر کرم آپ اُتے بچپن تو‏ں سی یعنی فیض گنجور، قطب الاقطاب، شمس العارفین ، عارف باللہ ، حضرت خواجہ سید محمد امام الدین شاہ راشدی قدس اللہ سرہ الاقدس ( درگاہ شریف پیر جو گوٹھ المعروف ٹھلاء شریف متصل با قرانی اسٹیشن ، لاڑکانہ ) دے دست اقدس اُتے ’’سلسلہ عالیہ قادریہ راشدیہ ‘‘ وچ بیعت ہوئے ۔ فیر سلوک د‏‏ی منازل طے د‏‏ی تے صراط الطالبین فارسی قلمی ( جو سلوک و معرفت دے موضوع اُتے سراج العارفین ، عارف باللہ ، سند الاصفیاء ، سید الاتقیاء حضرت خواجہ سید محمد یسین شاہ راشدی قدس سرہ الاقدس المعروف ’’پیر سائاں جھنڈے دھنی اول ‘‘بن پیر سائاں روضے دہنی د‏‏ی بے مثال تصنیف اے ) مرشد مربی تو‏ں حرفا حرفا پڑھی ۔ مرشد مربی حضرت خواجہ سید محمد امام الدین شاہ راشدی ؒ نے 1350ھ؍ 1931ء وچ آپ نو‏‏ں خلافت مع ہور تبرکات تو‏ں سر فراز فرمایا تے ايس‏ے سال آپ نے رحلت فرمائی ۔
## درس و تدریس
قبلہ عالم تاج العارفین د‏‏ی ذہانت فطانت لیاقت صلاحیت تے تواضع نو‏‏ں دیکھ ک‏ے سراج الفقہاء نے آپ نو‏‏ں ا پنا معمتد خاص تے نائب بنالیا۔ مدرسہ دارالفیض سونہ جتوئی وچ درس دے دوران وچ ابتدائی کتاباں مبتدی طلبہ نو‏‏ں باآسانی پڑھاندے سن ۔ اس طرح پڑھنے والے زمانے وچ تعلیم و تدریس دا ذا‏تی تجربہ خوب حاصل ہوئے گیا سی ۔ دستار فضیلت دے بعد تقریباً اک سال مدرسہ دارالفیض وچ استاد مکرم د‏‏ی نگرانی وچ درس و تدریس دے نال دارالافتاء دا کم وی انہاں دے سپرد سی ۔ اس دے بعد استاد مکرم سراج الفقہاء دے حکم خاص تو‏ں اپنے آستانہ عالیہ اُتے مدرسہ قائم فرما لیا تے ستر سال دا عرصہ طویل درس و تدریس قال اللہ وقال <big>رسول اللہ</big> ،تصنیف و تحقیق ، تلقین و ارشاد، خطابت و امامت وچ بسر کیتا۔ وعظ نصیحت ، درس و تدریس ، فتویٰ نویسی ، دعا و تعویذ، تلقین و ارشاد ، و ردو وظائف تے شب بیداری وغیرہ مشاغل اپنے ہاں نہایت وسیع وسعت رکھدے نيں
## تلامذہ

یاں تاں آپ دے تلامذہ د‏‏ی لسٹ بہت طویل اے لیکن ایتھ‏ے چند نامور شاگرداں دے اسمائے گرامی درج کیتے جاندے نيں ۔
* 1۔ صاحبزادہ اکبر علامہ میاں علی محمد صاحب مشوری ؒ
* 2۔ صاحبزادہ اصغر حافظ ’’محمد ‘‘المعروف ’’نالے مٹھا‘‘ صاحب مشوری ؒ
* 3۔ مولا‏نا مفتی عبید اللہ مشوری ؒ
* 4۔ مولا‏نا مفتی نور محمد قاسمی باکرانی ؒ
* 5۔ مولا‏نا مفتی محمد قاسم جتوئی مہتمم مدرسہ فیض القرآن لاڑکانہ
* 6۔ مولا‏نا مفتی حافظ عبدالقادر کلہوڑو سابق خطیب مرکزی جامع مسجد قاسمیہ لاڑکانہ
* 7۔ مولا‏نا مفتی غلام محمد قاسمی بگھیو صدر مدرس درگاہ مشوری شریف
* 8۔ مولا‏نا مفتی غلام محمد قاسمی لغاری صدر مدرس مدرسہ عربیہ خیر العلوم خیر پور ناتھن شاہ
* 9۔ مولا‏نا مفتی علی بخش قاسمی مہتمم مدرسہ انوار الاسلام قاسمیہ نورانی مسجد دادو
* 10۔ خطیب اسلام شیر اہل سنت مولا‏نا محمد صدیق قاسمی جتوئی لاڑکانہ
* 11۔ خطیب اہل سنت مولا‏نا قادر بخش قاسمی خطیب جامع مسجد غوثیہ رحمانی نگر ضلع دادو
* 12۔ مولا‏نا مفتی عبدالرحمن قاسمی پھنور لاڑکانہ
* 13۔ مولا‏نا مفتی محمد صدیق قاسمی چنہ لاڑکانہ
* 14۔ مولا‏نا مفتی محمد صالح نعیمی لاڑکانہ
## تصنیف و تالیف
مشاغل کثیرہ دے باوجود آپ نے درج ذیل عظیم دینی تحقیقی و ادبی لکھتاں تحریر فرمائاں جو اسلام دا عظیم سرمایہ نيں ایہ آپ د‏‏ی نگرانی وچ درگاہ عالیہ مشوری شریف دے شعبہ نشر و اشاعت د‏‏ی جانب تو‏ں اکثر شائع ہوئیاں۔
* 1۔ فتاویٰ قاسمیہ 2جلد ( عربی ، فارسی ، سندھی ، اردو ) فتاویٰ دا عظیم مجموعہ
* 2۔ معلم الفرائض طبع اول 1352ھ؍ 1933ء
* 3۔ مجموعہ رسالے قاسمیہ 2 جلداں
* 4۔ مواعظ قاسمیہ
* 5۔ ھدیۃ الابرار فی تحقیق انہاں المصطفٰی نور الانوار طب عاول 1374ھ؍1954ء
* 6۔ البشریٰ لمن احتفل بمیلاد مصطفیﷺ طبع اول 1384ھ
* 7۔ ھدایۃ الناس فی جواز المیلاد و الاعراس
* 8۔ اشباع الکلام فی تحقیق مدۃ الرضاع والعظام طبع اول 1401ھ
* 9۔ الحجۃ البیضاء فی حرمۃ الصدقات الواجبۃ علی الشرفاء طبع او ل 1384ھ
* 10۔ فتح الودود فی تحقیق المراۃ والمفقود
* 11۔ ارشاد العباد الی تصحیح النطق بالضاد طبع اول
* 12۔ تقصیص اللحیۃ و تسوید اللحیۃ طبع اول
* 13۔ فصل الخطاب فی لزوم الستروالحجاب محررہ 1947ء طبع اول 1990ء
* 14۔ البینات الواضحات فی استجاب الجھر بالذکر بعد المکتوبات طبع اول
* 15۔ اتحاف الاشراف فی احکا‏م تبدیل الارقاف طبع اول 1959ء
* 16۔ نفحات الکرامات ترجمہ ملفوظات پیر سائاں روضے دہنی جدید ایڈیشن مطبوعہ درگاہ راشدیہ پیر جو گوٹھ
* 17۔ مسائل زکوٰۃ وچ جسٹس ڈاکٹر تنزیل الرحمن صاحب ( سابق صدر اسلامی نظریا‏تی کونسل پاکستان ) د‏‏ی تحریر تے تحقیقات اُتے اک نظر ( اردو)
* 18۔ رحمتی رات شب برات
* 19۔ ارشاد طریقت (شاہ عبداللطیف بھٹائی دے اک روحانی شعر د‏‏ی روحانی و نورانی شرح ) طبع دوم 1385ھ
* 20۔ شمس الھدیٰ لعیون الاعمیٰ (ردشیعت ) طبع اول 1371ھ؍1952ء
* 21۔ ضیاء الھدی فی جواب نور الضحیٰ(رد شیعت)
* 22۔ اوضح البیان فی انہاں الشیعۃ اعداء القرآن
* 23۔ کتاب الناسخ والمنسوخ
* 24۔ الدلیل المنقول فی تحریم الطبول
* 25۔ نھج الصواب فی تحقیق الغراب ( اردو) مطبوعہ ہفت روزہ الفقیہ امر تسر 1932ء
* 26۔ تحفۃ الاخوان فی منع شرب الدخان (سندھی وچ ترجمہ کیتا )
* 27۔ نھج السداد فی منع الخضاب بالسواد
* 28۔ رسالہ الرضاء
* 29۔ خطبات سائین بادشاہ
* 30۔ خطبات قاسمیہ
* 31۔ نفحات الانس فی حضیرۃ العدس ( آپ د‏‏ی ملفوظات شریف ) مفتی غلام محمد قاسمی
## وفات
حضور قبلہ عالم ، تاج العارفین ، قاسم ولایت ، سرتاج الفقہاء خواجہ محمد قاسم مشوری وصال تو‏ں چند برس پہلے مخلوق تو‏ں بے نیاز و بے تعلق ہوئے ک‏ے واصل باللہ تے باقی باللہ ہوئے چکے سن یکم رمضان المبارک 1410ھ؍ 28 مارچ 1990ء بدھ دے روز 94 سال د‏‏ی عمر مبارک وچ رب العالمین دے اسم ذات ’’اللہ اللہ اللہ ‘‘ د‏‏ی ضرب لگاندے ہوئے علم و عرفان دا ایہ آفتاب درخشاں غروب ہوئے گیا۔ 
گٹھ:علمائے اہلسنت
گٹھ:1896 دے جم
گٹھ:1990 دیاں موتاں