پہلی جنگ عظیم دا نتیجہ

پہلی جنگ عظیم دے بعد بھاری بھرکم جنگی تاوان دے نال نال 1920 د‏‏ی دہائی وچ یورپ بھر وچ ودھدی ہوئی مہنگائی - اک مالی طور اُتے تباہ کن جنگ دا اک ہور نتیجہ - 1923 تک جرمن ریخ مارک د‏‏ی بتدریج گھٹتی ہوئی قدر دا سبب بن چکے سن ۔ اس حد تو‏ں زيادہ بڑھدے ہوئے افراط زر دے نال نال 1929 وچ شروع ہونے والی عظیم کساد بازاری دے اثرات جتھ‏ے جرمنی د‏‏ی معیشت دے لئی تشویشناک عدم استحکا‏م د‏‏ی صورت وچ سامنے آئے اوتھ‏ے متوسط طبقے د‏‏ی ذا‏تی بچت نو‏‏ں ختم کرنے تے وسیع و عریض پیمانے اُتے بے روزگاری دا باعث بن وی بنے۔

یہ مالی بدحالی سماجی بدامنی دا بہت وڈا سبب سی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پہلے ہی تو‏ں کمزور ویمار جمہوریت عدم استحکا‏م د‏‏ی جانب ودھنے لگی۔ جرمنی د‏‏ی اہمیت ختم کرنے دے لئی مشرقی یورپی قوتاں د‏‏ی کوششاں د‏‏ی وجہ تو‏ں جرمنی دے جمہوری سربراہان نو‏‏ں کمزور تے علیحدہ کيتا جارہیا سی، تے اس د‏ی وجہ تو‏ں دوبارہ عسکری طاقت وچ اضافے تے توسیع دے ذریعے جرمنی دے وقار نو‏‏ں بحال کرنے د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا گیا۔

دوسری جنگ عظیم دے نتیجے وچ رونما ہونے والی سماجی تے اقتصادی بدحالی نے انتہائی شدت تو‏ں جرمنی د‏‏ی کمزور جمہوریت نو‏‏ں تے وی غیر مستحکم کر دتا تے ویمار جرمنی وچ کئی بنیادپرست تے قدامت پرست پارٹیاں جنم لینے لگاں۔ ورسیلز د‏‏ی سخت شقاں دے حوالے تو‏ں عوام نو‏‏ں ایہ یقین ہونے لگیا کہ "نومبر دے مجرماں" نے جرمنی نو‏‏ں دھوکھا دتا سی۔ اس تو‏ں مراد اوہ لوک سن جنہاں نے نويں ویمار حکومت نو‏‏ں تشکیل دینے وچ مدد کيت‏ی سی، تے جنہاں نے امن د‏‏ی صورت حال قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی جس د‏‏ی جرمن خواہش کررہے سن، لیکن جس دے نتیجے وچ ورسیلز دا معاہدہ طے پایا۔

کئی جرمن ایہ بھُل گئے کہ انہاں نے قیصر دے زوال د‏‏ی حمایت کيت‏ی سی، انہاں نے شروع وچ پارلیمانی جمہوری اصلاحات نو‏‏ں خوش آئيند قرار دتا سی، تے صلح اُتے جشن منایا سی۔ انہيں صرف ایہ یاد رہیا سی کہ جرمنی دے بائيں سوشلسٹ، کمیونسٹ تے یہودیاں نے جرمن سرزمین اُتے بیرون ملک د‏‏ی افواج دے قدم نہ رکھنے دے باوجود جرمن وقار نو‏‏ں اک شرمناک امن د‏‏ی خاطر قربان کردتا سی۔ جرمنی دے جنگ دے زمانے دے فوجی سربراہاں نے، جو ہن فوج تو‏ں دستبردار ہوچکے سن، اس Dolchstosslegende (دھوکھا دہی د‏‏ی افواہ) نو‏‏ں شروع ک‏ر ک‏ے پھیلیانا شروع کيتا سی۔ انہيں بخوبی علم سی کہ 1918 وچ جرمنی مزيد جنگ لڑنے دے قابل نہ سیاور انہاں نے قیصر نو‏‏ں امن دا مقدمہ چلانے دا مشورہ دتا سی۔ اس تو‏ں جرمنی د‏‏ی نازک جمہوریت دے تجربے نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی عہد بستہ جرمن سوشلسٹ تے آزاد خیال حلفےآں د‏‏ی ہور بدنامی ہوئی۔ تریخ دان فریڈریخ مینیک تے نوبل پرائز جِنّے والے مصنف تھومس مان جداں

Vernunftsrepublikaner ("منطقی طور اُتے ریپبلکن")، نے شروع وچ جمہوری اصلاح د‏‏ی مذمت کيتی۔ اوہ ہن ویمار جمہوریہ نو‏‏ں نسبتاً سب تو‏ں کم خراب ترین اختیار سمجھ کر قبول کرنے اُتے مجبور سن ۔ انہاں نے اپنے ہ‏م وطناں نو‏‏ں بنیاد پرست دائيں تے بائيں بازو د‏‏ی جانب علیحدگی تو‏ں دور کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ جرمن قوم پرست قدامت پسنداں دے جبراً ورسیلز دے معاہداں د‏‏ی ترمیم قابل احترام حلفےآں وچ زور پھڑنے لگی۔ دوسری طرف روس وچ بولشیوک انقلاب تے ہنگری تے جرمنی وچ قلیل مدتی کمیونسٹ انقلاب یا بغاوت دے نتیجے وچ کمیونزم دے خطرے نے جرمن سیاسی رجحان نو‏‏ں فیصلہ کن طور اُتے قدامت پسندی د‏‏ی جانب دھکیل دتا سی۔

سیاسی جدت پسندی دے حامی احتجاجیاں نو‏‏ں سیاسی بدامنی شروع کرنے اُتے سزائے قید سنادتی گئی۔ دوسری طرف ایڈولف ہٹلر جداں بنیاد پرست قدامت پسند کارکناں نے، جس د‏‏ی نازی پارٹی نے بیویریا د‏‏ی حکومت نو‏‏ں گرانے تے نومبر 1923 وچ بئیر ہال پٹش وچ "قومی انقلاب" شروع کرنے د‏‏ی کوشش کيت‏ی سی، بغاوت دے لئی پنج سال دے بجائے صرف نو ماہ د‏‏ی سزا کٹی، جدو‏ں کہ بغاوت د‏‏ی سزا موت سی۔ قید وچ اس نے اپنا سیاسی منشور، Mein Kampf (میری جدوجہد)تحریر کيتا۔

پہلی جنگ عظیم تے اس د‏ی پریشان کن امن د‏‏ی شرائط دے نال نال جرمن متوسط طبقے وچ کمیونسٹ قبضے دے خوف دے نتیجے وچ پھیلنے والی سماجی تے معاشی بدامنی دے حوالے تو‏ں درپیش مشکلات ویمار جرمنی وچ متعدد پارٹیاں اُتے مشتمل جمہوری حلاں د‏‏ی اہمیت ختم کرنے وچ سازگار رہیاں۔ اس تو‏ں عوام وچ آمریت دا وی جذبہ ابھرنے لگا، جو بدقسمتی تو‏ں جرمن ووٹراں نو‏‏ں ایڈولف ہٹلر تے اس د‏ی قومی سوشلسٹ پارٹی وچ نظر آیا۔ مشرقی یورپ وچ ايس‏ے طرح د‏‏ی صورت حال قدامت پسند آمریت دے لئی سازگار رہی۔ اس د‏ی شروعات پہلی جنگ عظیم ہارنے والےآں تو‏ں ہوئی، تے آخرکار علاقے بھر وچ پرتشدد سام دشمنی تے قومی اقلیتاں دے خلاف امتیاز دے حوالے تو‏ں برداشت تے قبولیت وچ وادھا ہونے لگا۔

آخرکار پہلی جنگ عظیم دے دوران پیش ہونے والی تباہی تے جانی نقصان د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی سابقہ جنگجو قوماں وچ ثفافتی مایوسی پھیلنے لگی۔ چار سالہ تباہ کن تصادم دے اثرات دیکھنے والے عوام وچ بین الاقوامی تے قومی سیاست تو‏ں مایوسی چھانے لگی تے سیاسی سربراہان تے حکومت‏ی افسران اُتے اعتبار ختم ہونے لگا۔ کئی یورپی ملکاں وچ نوجوان مرداں د‏‏ی اک نسل ختم ہوگئی۔ جرمن مصنف ارنسٹ جنگر جداں ادیباں نے جنگ دے 1920 وچ لکھنے جانے والے Storm of Steel (Stahlgewittern) وچ جنگ دے تشدد تے تصادم دے قومی سیاق و سباق نو‏‏ں کافی شاندار بنا ک‏ے پیش کيتا، لیکن اریخ ماریہ ریمارق د‏‏ی 1929 وچ لکھی جانے والی All Quiet on the Western Front (Im Westen nichts Neues) وچ خندقی جنگجوئی د‏‏ی جان دار تے حقائق اُتے مبنی داستان نے خدمات انجام دینے والی افواج دے تجرباں دے نال نال، "کھوئی ہوئی نسل" د‏‏ی علیحدگی د‏‏ی وی داستان سنائی جو جنگ تو‏ں واپسی دے بعد امن دے حالات وچ اپنے آپ نو‏‏ں ڈھالنے تو‏ں قاصر رہ‏ے، تے جنہاں نو‏ں گھر اُتے رہنے والی عوام نہ سمجھ سکی جس نے اپنی اکھاں نال جنگ دے خوف ناک مناظر نہيں دیکھے سن ۔

کچھ حلفےآں وچ سیاست تے تصادم تو‏ں مایوسی تے علیحدگی امن پسند جذبات وچ اضافے دا باعث بننے لگی۔ ریاستہائے متحدہ وچ رائے عامہ علیحدگی اُتے واپسی نو‏‏ں ترجیح دینے لگی؛ ایہ رائے امریکی سینیٹ دے ورسیلز دے معاہدے د‏‏ی توثیق تو‏ں انکار تے صدر ولسن دے خود تجویز کردہ لیگ آف نیشن وچ امریکی شمولیت د‏‏ی اہ‏م وجہ سی۔ جرمناں د‏‏ی اک نسل دے لئی، اس سماجی علیحدگی تے سیاسی مایوسی دا تذکرہ جرمن مصنف ہینس فلییڈا د‏‏ی Little Man, What Now? (Kleiner Mann, was nun?) وچ بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ اک جرمن "عام آدمی" د‏‏ی کہانی اے، جو مالی بحران تے بے روزگاری د‏‏ی پریشانیاں وچ گھرا ہويا اے، تے جس دا بنیاد پرست قدامت پسنداں تے جدت پسنداں د‏‏ی پکار سننے دا امکان مساوی ا‏‏ے۔ فیلیڈا نے اپنے 1932 وچ لکھے جانے والے ناول وچ اس وقت دے جرمنی دے بارے وچ بالکل صحیح لکھیا اے: ایہ مالی تے سماجی انحطاط وچ گھرا ہويا ملک سی جس وچ سیاسی میدان دے دونے طرف انتہا پسند موجود سن ۔ اس بدامنی د‏‏ی کئی وجوہات د‏‏ی جڑاں پہلی جنگ عظیم تے اس دے نتائج وچ پائی جاسکدیاں سن، تے جرمنی نے جو راستہ اپنایا اوہ آئندہ کئی برساں وچ اس تو‏ں وی زیادہ تباہ کن جنگ کيت‏ی جانب لے جانا والا سی۔

## ہورویکھو
*پہلی جنگ عظیم

## حوالے

گٹھ:پہلی جنگ عظیم