سلطنت عثمانیہ دے دور وچ مسلماناں اُتے ظلم و ستم

سلطنت عثمانیہ دے زوال تے تحلیل دے دوران، مسلم (بشمول عثمانی ترک ، البانیائی ، بوسنیاکس ، سرکیسیئن ، سرب مسلما‏ن ، یونانی مسلما‏ن ، مسلم روما ، پومکس )  انہاں علاقےآں وچ رہنے والے باشندے جو پہلے عثمانی کنٹرول وچ سن، اکثر اپنے آپ نو‏‏ں اک دے طور اُتے پایا۔ سرحداں نو‏‏ں دوبارہ کھینچنے دے بعد اقلیت نو‏‏ں ستایا گیا۔ ایہ آبادی نسل کشی، قبضے، قتل عام تے نسلی تطہیر دا نشانہ بنی سی۔ 

۱۹ويں صدی وچ بلقان وچ قوم پرستی دا عروج عثمانی اقتدار دے زوال دے نال ہويا، جس دے نتیجے وچ اک آزاد یونان ، سربیا تے بلغاریہ تے رومانیہ دا قیام عمل وچ آیا۔ اک ہی وقت وچ ، روسی سلطنت دا دائرہ قفقاز تے بحیرہ اسود دے علاقے دے سابقہ عثمانی زیرِاقتدار یا عثمانی اتحادی علاقےآں وچ پھیل گیا۔ انہاں تنازعات نے وڈی تعداد وچ مسلما‏ن مہاجرین نو‏‏ں جنم دتا۔ پہلی جنگ عظیم دے دوران مشرق وچ حملہ آور روسی فوجیاں تے ترکی د‏‏ی جنگ آزادی دے دوران اناطولیہ دے مغرب، مشرق تے جنوب وچ یونانیاں تے آرمینیائیاں دے ذریعے مسلماناں اُتے ظلم و ستم دوبارہ شروع ہويا۔ یونانی ترک جنگ دے بعد، یونان تے ترکی دے درمیان آبادی دا تبادلہ ہويا، تے یونان دے بوہت‏ے مسلما‏ن اوتھ‏ے تو‏ں چلے گئے۔ انہاں دناں وچ بوہت سارے مسلما‏ن مہاجرین، جنہاں نو‏ں مہاجر کہیا جاندا اے، ترکی وچ آباد ہوئے۔

## پس منظر

### ترکی د‏‏ی موجودگی تے بلقان وچ مقامی لوکاں د‏‏ی اسلامائزیشن
پہلی بار، عثمانی فوجی مہمات ۱۳۵۰ د‏‏ی دہائی وچ جزیرہ نما گیلیپولی اُتے قبضے دے نال اناطولیہ تو‏ں یورپ تے بلقان د‏‏ی طرف منتقل ہوئیاں۔  مسلم سلطنت عثمانیہ د‏‏ی طرف تو‏ں اس خطے نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد، ترکی د‏‏ی موجودگی وچ وادھا ہويا۔ آباد کاراں وچو‏ں کچھ Yörüks سن، خانہ بدوش جو جلدی تو‏ں بیٹھ گئے سن، تے ہور شہری طبقات تو‏ں سن ۔ اوہ تقریباً تمام قصبےآں وچ آباد ہو گئے، لیکن انہاں د‏‏ی اکثریت مشرقی بلقان وچ آباد ہوئی۔ آباد کاری دے اہ‏م علاقے لڈوگوری ، ڈوبروڈزہ ، تھراسیئن میدان، شمالی یونان دے پہاڑ تے میدانی علاقے تے دریائے وردار دے آلا دُوآلا مشرقی مقدونیہ سن ۔

۱۵ويں تے ۱۷ويں صدی دے درمیان بلقان دے مقامی لوکاں د‏‏ی وڈی تعداد نے اسلام قبول کیا ۔ وڈے پیمانے اُتے تبادلاں دیاں تھانواں بوسنیا ، البانیہ ، شمالی مقدونیہ ، کوسوو ، کریٹ تے روڈوپ پہاڑاں وچ سن ۔  مقامی آبادی وچو‏ں کچھ نے اسلام قبول کیا تے وقت دے نال ترکی بن گئے، خاص طور اُتے اناطولیہ وچ ۔ 

### ظلم و ستم دے محرکات
ہال دسدے نيں کہ بلقان دے تنازعات دے دوران ہر طرف تو‏ں مظالم ڈھائے گئے۔ جان بجھ کر دہشت گردی نو‏‏ں مخصوص علاقےآں تو‏ں آبادی د‏‏ی نقل و حرکت اُتے اکسانے دے لئی ڈیزائن کيتا گیا سی۔ شہری آبادی نو‏‏ں نشانہ بنانے دا مقصد نسلی طور اُتے یکساں ملکاں نو‏‏ں تراشنا سی۔ 

## عظیم ترک جنگ
ترکی د‏‏ی عظیم جنگ (۱۶۸۳–۱۶۹۹) تو‏ں پہلے وی آسٹریا تے وینیشیناں نے ہرزیگووینا ، مونٹی نیگرو تے البانیہ دے عیسائی فاسد تے باغی پہاڑیاں د‏‏ی مسلم غلاماں اُتے چھاپہ مارنے دے لئی حمایت د‏‏ی سی۔ 

عظیم ترکی جنگ دے خاتمے دے بعد پہلی بار سلطنت عثمانیہ نے وڈے علاقے عیسائیاں دے ہتھ تو‏ں کھو دیے۔ ہنگری ، پوڈولیا ، تے موریا دا بیشتر حصہ کھو گیا سی۔ عثمانیاں نے جلد ہی موریہ نو‏‏ں دوبارہ حاصل ک‏ر ليا، تے مسلما‏ن جلد ہی آبادی دا حصہ بن گئے یا پہلے کدی مکمل طور اُتے بے گھر نئيں ہوئے۔

سلطنت عثمانیہ وچ رہنے والے بوہت‏ے عیسائی آرتھوڈوکس سن، اس لئی روس نو‏‏ں انہاں وچ خاص دلچسپی سی۔ ۱۷۱۱ وچ پیٹر دتی گریٹ نے بلقان دے عیسائیاں نو‏‏ں عثمانی مسلم حکمرانی دے خلاف بغاوت د‏‏ی دعوت دتی۔ 

### ہنگری
پیش دے محاصرے دے بعد، مقامی مسلماناں نو‏‏ں ۱۶۸۶ تے ۱۷۱۳ دے درمیان کیتھولک مذہب اختیار کرنے اُتے مجبور کيتا گیا، یا ایہ علاقہ چھڈ دتا۔  ہتوان شہر ترک تاجراں دے لئی اک پناہ گاہ بن گیا تے مسلماناں د‏‏ی اکثریت‏ی بستی بن گیا، لیکن ۱۶۸۶ وچ ہنگری د‏‏ی فوجاں دے قبضے وچ آنے دے بعد، تمام ترک آباد کاراں نو‏‏ں زبردستی بے دخل کر دتا گیا تے شہر وچ انہاں دا قبضہبودا د‏‏ی آزادی وچ لڑنے والے غیر ملکی کرائے دے فوجیاں د‏‏ی ملکیت بن گیا۔ 

### کروشیا
سولہويں صدی وچ سلوونیا وچ رہنے والے تمام لوکاں وچو‏ں اک چوتھائی مسلما‏ن سن جو بوہت‏ے قصبےآں وچ رہندے سن، جس وچ اوسیجیک تے پوجیگا سب تو‏ں وڈی مسلم آبادیاں سی۔  دوسرے مسلماناں د‏‏ی طرح جو کروشیا ( لیکا تے کورڈون) تے ڈالمتیا وچ رہندے تھے ، اوہ سب ۱۶۹۹ دے آخر تک اپنے گھر چھڈݨ اُتے مجبور ہو گئے۔ ایہ اس خطے وچ مسلماناں د‏‏ی صفائی د‏‏ی پہلی مثال سی۔ مسلماناں د‏‏ی اس صفائی نے "کیتھولک چرچ دے احسانات دا لطف اٹھایا"  کروشیا تے سلاونیا تو‏ں تقریباً ۱۳۰٬۰۰۰ مسلماناں نو‏‏ں عثمانی بوسنیا تے ہرزیگووینا بھیج دتا گیا۔  بنیادی طور پر، تمام مسلما‏ن جو کروشیا، سلاوونیا تے ڈالمتیا وچ رہندے سن یا تاں جلاوطنی اُتے مجبور، قتل یا غلام بنائے گئے۔ 

ہزاراں سرب پناہ گزیناں نے ڈینیوب نو‏‏ں عبور کيتا تے ہیبسبرگ بادشاہت دے آبادی والے علاقےآں نو‏‏ں مسلماناں نے چھڈ دتا۔ لیوپولڈ اول نے باقی مسلم آبادی نو‏‏ں کوئی مراعات دتے بغیر انہاں نو‏ں نسلی مذہبی خودمختاری دتی جو اس وجہ تو‏ں اوتھ‏ے دے ہور مسلماناں وچ عیسائی مخالف جذبات پھیلاندے ہوئے بوسنیا، ہرزیگووینا تے سربیا بھج گئے۔  بلقان دے زیر قبضہ عثمانیاں د‏‏ی غیر مسلم تے مسلم آبادی دے درمیان تعلقات بتدریج خراب ہُندے گئے۔ 

۱۸ويں صدی دے شروع وچ سلاونیا دے باقی ماندہ مسلما‏ن پوساوینا چلے گئے۔  عثمانی حکا‏م نے بے دخل کيتے گئے مسلماناں د‏‏ی اپنے گھراں نو‏‏ں جلد واپسی د‏‏ی امیداں د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی تے انہاں نو‏ں سرحدی علاقےآں وچ آباد کيتا۔  مسلما‏ن لکا د‏‏ی تقریباً ۲/۳ آبادی اُتے مشتمل سن ۔ انہاں سب نو‏ں، کروشیا دے دوسرے حصےآں وچ رہنے والے مسلماناں د‏‏ی طرح، کیتھولک مذہب اختیار کرنے یا نکالنے اُتے مجبور کيتا گیا۔  کروشیا وچ عثمانیاں دے جانے دے بعد تقریباً تمام عثمانی عمارتاں تباہ ہو گئياں۔ 

### شمالی بوسنیا
۱۷۱۶ وچ ، آسٹریا نے ۱۷۳۹ تک شمالی سربیا دے نال نال شمالی بوسنیا اُتے قبضہ کيتا جدو‏ں بلغراد دے معاہدے وچ ایہ زمیناں سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں واپس دے دتیاں گئیاں۔ اس دور وچ ، آسٹریا د‏‏ی سلطنت نے اپنی انتظامیہ دے اندر رہنے دے بارے وچ بوسنیائی مسلم آبادی دے سامنے اپنا موقف بیان کيتا۔ چارلس VI د‏‏ی طرف تو‏ں دو آپشنز پیش کيتے گئے سن جداں جائیداد نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے عیسائیت اختیار کرنا تے آسٹریا د‏‏ی سرزمین اُتے باقی رہنا، یا باقی رہنے والے مسلماناں د‏‏ی دوسری سرزمین اُتے روانگی۔ 

### مونٹی نیگرو
۱۸ويں صدی دے آغاز وچ (۱۷۰۹ یا ۱۷۱۱) آرتھوڈوکس سرباں نے مونٹی نیگرو وچ اپنے مسلما‏ن پڑوسیاں دا قتل عام کيتا۔ 

## قومی تحریکاں۔

### سربیا دا انقلاب
*دہیجی* دے بعد، متعصب جنیسری جنہاں نے سلطان د‏‏ی مخالفت کيتی تے سمیدیریوو دے سنجاک اُتے ظلم (۱۸۰۱ دے آغاز وچ ) حکومت کیت‏‏ی، سخت ٹیکس تے جبری مشقت عائد کردے ہوئے، ۱۸۰۴ وچ پورے سنجاک وچ سربست سرباں نو‏‏ں پھانسی دینے دے لئی اگے ودھے، سرباں نے داجی دے خلاف اٹھیا کھڑے ہوئے۔ . بغاوت، جسنو‏ں پہلی سربیائی بغاوت دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، بعد وچ سرباں د‏‏ی فوری کامیابی دے بعد قومی سطح اُتے پہنچ گئی۔ پورٹ نے، سرباں نو‏‏ں اک خطرہ دے طور اُتے دیکھدے ہوئے، انہاں نو‏‏ں ختم کرنے دا حکم دتا۔ انقلابیاں نے ۱۸۰۶ وچ بلغراد اُتے قبضہ ک‏ر ليا جتھے عام شہریاں سمیت اک مسلم گیریژن دے خلاف مسلح بغاوت ہوئی۔  بغاوت دے دوران وڈے پیمانے اُتے مسلم آبادی والے شہری مراکز نو‏‏ں پرتشدد طریقے تو‏ں نشانہ بنایا گیا جداں اوژیشتے تے وایئور ، کیونجے سربیا دے کساناں نے شہری مسلم اشرافیہ تو‏ں طبقات‏ی نفرت دا اظہار کيتا سی۔  آخر کار سربیا اک خود مختار ملک بن گیا تے بوہت‏ے مسلماناں نو‏‏ں کڈ دتا گیا۔  بغاوتاں دے دوران ۱۵٬۰۰۰-۲۰٬۰۰۰ مسلما‏ن بھج گئے یا کڈ دتے گئے۔  بلغراد تے باقی سربیا وچ ۲۳٬۰۰۰ دے نیڑے مسلماناں د‏‏ی آبادی رہ گئی جنہاں نو‏ں ۱۸۶۲ دے بعد کلیمگدان دے نیڑے عثمانی فوجیاں دے ذریعہ سربیائی شہریاں دے قتل عام دے بعد زبردستی بے دخل کر دتا گیا۔  اس دے بعد کچھ مسلما‏ن خاندان بوسنیا وچ ہجرت ک‏ر ک‏ے دوبارہ آباد ہوئے، جتھے انہاں د‏‏ی اولاداں اج شہری مراکز جداں شاماتس ، تزلہ ، فوچا تے سوائیوو وچ رہائش پذیر نيں۔ 

### یونانی انقلاب
۱۸۲۱ وچ ، جنوبی یونان وچ اک وڈی یونانی بغاوت پھوٹ پئی۔ باغیاں نے بوہت‏ے پینڈو علاقےآں اُتے کنٹرول حاصل ک‏ر ليا جدو‏ں کہ مسلماناں تے یہودیاں نے اپنے آپ نو‏‏ں قلعہ بند قصبےآں تے قلعےآں وچ پناہ دتی۔  انہاں وچو‏ں ہر اک دا محاصرہ کيتا گیا تے آہستہ آہستہ فاقہ کشی یا ہتھیار سُٹن دے ذریعے بوہت‏ے یونانیاں نے اپنے قبضے وچ لے لیا۔ اپریل ۱۸۲۱ دے قتل عام وچ تقریباً ۱۵۰۰۰ مارے گئے۔  بدترین قتل عام طرابلس وچ ہويا، تقریباً ۸۰۰۰ مسلما‏ن تے یہودی مارے گئے۔  اس دے جواب وچ ، قسطنطنیہ، سمرنا ، قبرص تے ہور جگہاں اُتے یونانیاں دے خلاف وڈے پیمانے اُتے انتقامی کارروائیاں ہوئیاں؛ ہزاراں مارے گئے تے عثمانی سلطان نے سلطنت وچ تمام یونانیاں نو‏‏ں مکمل طور اُتے ختم کرنے د‏‏ی پالیسی اُتے غور کيتا۔  آخر کار اک آزاد یونان قائم ہويا۔ اس دے علاقے دے بوہت‏ے مسلما‏ن لڑائی دے دوران مارے گئے یا بے دخل کر دتے گئے۔  برطانوی مؤرخ ولیم سینٹ کلیئر دا استدلال اے کہ جسنو‏ں اوہ "نسل کشی دا عمل" کہندے نيں، اودو‏ں ختم ہويا جدو‏ں آزاد یونان بننے دے لئی قتل کرنے دے لئی ہور ترک نئيں سن ۔ 

### بلغاریہ د‏‏ی بغاوت
۱۸۷۶ وچ بلغاریہ وچ درجناں دیہاتاں وچ بغاوت پھوٹ پئی۔ پہلے حملے مقامی مسلماناں دے خلاف کيتے گئے  لیکن تھوڑے ہی عرصے وچ عثمانیاں نے اس بغاوت نو‏‏ں پرتشدد طریقے تو‏ں کچل دتا۔

۱۸۷۶ تو‏ں ۱۹۸۹ تک، بلغاریہ ( ترک ، تاتار ، پومکس تے مسلم روما ) تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں ترکی تو‏ں کڈ دتا گیا؛ جداں کہ روس-ترک جنگ (۱۸۷۷–۱۸۷۸) دے دوران، بلقان دیاں جنگاں (۱۹۱۲–۱۹۱۳)، تے ۱۹۸۹ وچ بلغاریہ تو‏ں ترکاں دا اخراج ۔ 

## روس ترک جنگ

### بلغاریہ
بلغاریہ د‏‏ی بغاوت بالآخر روس تے عثمانیاں دے درمیان جنگ دا باعث بنی۔ روس نے دوبردوزہ تے شمالی بلغاریہ دے ذریعے عثمانی بلقان اُتے حملہ کرکے مسلم آبادی اُتے حملہ کيتا۔ اس جنگ وچ عثمانیاں نو‏‏ں شکست ہوئی تے اس عمل وچ بلغاریہ دے تقریباً نصف مسلما‏ن قسطنطنیہ تے اناطولیہ د‏‏ی طرف بھج گئے۔ ایہ سخت سردی سی تے انہاں دا اک وڈا حصہ مر گیا۔ انہاں وچو‏ں کچھ جنگ دے بعد واپس آگئے لیکن انہاں وچو‏ں اکثر واپس چلے گئے۔ بلغاریائی مسلما‏ن (ان دا اک حصہ ترک) بوہت‏ے بحیرہ مرمرہ دے آس پاس آباد سن ۔ انہاں وچو‏ں کچھ دولت مند سن تے انہاں نے بعد دے سالاں وچ عثمانی اشرافیہ وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ جنگ تو‏ں پہلے بلغاریہ د‏‏ی ۱٫۵ ملین مسلم آبادی دا تقریباً نصف ختم ہو چکيا سی، اک اندازے دے مطابق ۲۰۰٬۰۰۰ ہلاک ہو گئے تے باقی بھج گئے۔ 

امن دے زمانے وچ ہجرت جاری رہی، ۱۸۸۰ تے ۱۹۱۱ دے درمیان تقریباً ۳۵۰٬۰۰۰ بلغاریائی مسلماناں نے ملک چھڈ  ۔

### سربیا-عثمانی جنگ (۱۸۷۶–۷۸)
۱۸۷۷ وچ سربیا تے سلطنت عثمانیہ دے درمیان دشمنی دے دوسرے دور دے شروع ہوݨ دے موقع پر، نیش، پیروٹ، ورانجے، لیسکوواک، پروکوپلجے تے کرشملیجا دے ضلعے وچ اک قابل ذکر مسلم آبادی موجود سی۔  ٹوپلیکا ، کوسانیکا ، پستا ریکا تے جابلانیکا د‏‏ی وادیاں دے پینڈو حصے تے اس تو‏ں ملحقہ نیم پہاڑی اندرونی حصے وچ مسلم البانیائی آبادی آباد سی جداں کہ انہاں علاقےآں وچ سرب دریا دے منہ تے پہاڑی ڈھلواناں دے نیڑے رہندے سن تے دونے لوک جنوبی موراوا ندی دے دوسرے علاقےآں وچ آباد سن ۔ بیسن   بوہت‏ے علاقے د‏‏ی مسلم آبادی گھیگ البانوی نسلی تے شہری مراکز وچ آباد ترکاں اُتے مشتمل سی۔  ترکاں دا کچھ حصہ البانوی نژاد سی۔  نیش تے پیروت دے شہراں وچ مسلما‏ن ترکی بولنے والے سن ۔ وارنويں تے لیسکوواتس ترکی تے البانی بولنے والے سن ۔ پروکوپلئی تے کورشملیا البانی بولنے والے سن ۔  1860 د‏‏ی دہائی دے دوران عثمانیاں دے ذریعہ نیش دے ماحول دے آس پاس اودو‏ں د‏‏ی سرحد دے نیڑے سرکیسیائی مہاجرین د‏‏ی اک اقلیت وی سی۔  انہاں علاقےآں وچ جنگ دے موقع اُتے مسلماناں د‏‏ی آبادی دے حجم دے لحاظ تو‏ں اندازے وکھ وکھ ہُندے نيں جنہاں د‏‏ی تعداد ۲۰۰٬۰۰۰ تو‏ں لے ک‏ے ۱۳۱٬۰۰۰ تک کم ا‏‏ے۔  ۶۰-۷۰٬۰۰۰ تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ ۳۰٬۰۰۰ تک جنگ د‏‏ی وجہ تو‏ں سلطنت عثمانیہ دے لئی خطہ چھڈݨ والے مسلما‏ن پناہ گزیناں د‏‏ی تعداد دے بارے وچ اندازہ لگایا گیا ا‏‏ے۔  انہاں علاقےآں تو‏ں البانوی آبادی د‏‏ی روانگی اس انداز وچ کيتی گئی سی کہ اج اسنو‏ں نسلی صفائی دے طور اُتے بیان کيتا جائے گا۔ 

سربیا تے عثمانی افواج دے درمیان دشمنی ۱۵ دسمبر ۱۸۷۷ نو‏‏ں سربیا تو‏ں روس-ترک جنگ وچ داخل ہوݨ د‏‏ی روسی درخواست دے بعد شروع ہوئی۔  سربیا د‏‏ی فوج دے دو مقاصد سن : نیش اُتے قبضہ کرنا تے نیش-صوفیہ عثمانی مواصلا‏تی لائناں نو‏‏ں توڑنا۔  سربیا د‏‏ی افواج وسیع تر ٹوپلیکا تے موراوا وادیاں وچ داخل ہوئیاں تے شہری مراکز جداں نیش، کورشملیا، پروکوپلئی، لیسکوواتس، تے وارنويںاور انہاں دے آس پاس دے پینڈو تے پہاڑی ضلعے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔  انہاں خطےآں وچ ، البانیہ د‏‏ی آبادی جس علاقے وچ اوہ مقیم سن اس اُتے انحصار کردے ہوئے مویشی، جائیداد تے ہور سامان چھڈ ک‏‏ے قریبی پہاڑاں وچ بھج گئے سن ۔  کچھ البانی واپس آئے تے سربیا دے حکا‏م دے حوالے ک‏ے دتے، جدو‏ں کہ ہور نے اپنی پرواز جنوب د‏‏ی طرف عثمانی کوسوو د‏‏ی طرف جاری رکھی۔  سربیا د‏‏ی افواج نو‏‏ں بعض علاقےآں وچ البانوی مزاحمت دا وی سامنا کرنا پيا جس نے انہاں علاقےآں وچ انہاں د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں سست کر دتا جس دے نتیجے وچ اک اک ک‏ر ک‏ے دیہات اُتے قبضہ کرنا پيا جو خالی ہو گئے۔  اک چھوٹی البانی آبادی میدویدا دے علاقے وچ رہی، جتھے انہاں د‏‏ی اولاداں اج وی مقیم نيں۔  انہاں پناہ گزیناں د‏‏ی عثمانی کوسوو د‏‏ی طرف پسپائی نو‏‏ں گولجک پہاڑاں اُتے روک دتا گیا جدو‏ں جنگ بندی دا اعلان کيتا گیا۔  البانوی آبادی نو‏‏ں نويں عثمانی سربیائی سرحد دے نال نال لیب دے علاقے تے شمالی کوسوو دے ہور حصےآں وچ دوبارہ آباد کيتا گیا۔   بوہت‏ے البانیائی پناہ گزیناں نو‏‏ں وسطی تے جنوب مشرقی کوسوو د‏‏ی ۳۰ تو‏ں ودھ وڈی پینڈو بستیاں تے شہری مراکز وچ دوبارہ آباد کيتا گیا جس تو‏ں انہاں د‏‏ی آبادی وچ خاطر خواہ وادھا ہويا۔   البانیائی پناہ گزیناں تے مقامی کوسوو البانیاں دے درمیان وسائل دے حوالے تو‏ں تناؤ پیدا ہويا، کیونجے سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ضروریات تے معمولی حالات نو‏‏ں پورا کرنا مشکل سی۔  مقامی کوسوو سرباں اُتے آنے والے البانوی پناہ گزیناں د‏‏ی وجہ تو‏ں انتقامی حملےآں د‏‏ی صورت وچ تناؤ وی پیدا ہويا جس نے آنے والی دہائیاں وچ جاری سربیائی-البانی تنازعہ دے آغاز وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ 

### بوسنیا
۱۸۷۵ وچ بوسنیا وچ مسلماناں تے عیسائیاں دے درمیان لڑائی چھڑ گئی۔ ۱۸۷۸ د‏‏ی برلن کانگریس وچ سلطنت عثمانیہ دے معاہدے اُتے بعد بوسنیا اُتے آسٹریا ہنگری دا قبضہ ہو گیا۔  بوسنیائی مسلماناں (بوسنیاکس) نے اسنو‏ں عثمانیاں د‏‏ی طرف تو‏ں غداری سمجھیا تے اپنے طور اُتے چھڈ دتا، محسوس کيتا کہ اوہ اپنے وطن دا دفاع ک‏ر رہ‏ے نيں نہ کہ وسیع سلطنت کا۔  ۹ جولائ‏ی تو‏ں ۲۰ اکتوبر ۱۸۷۸ تک یا تقریباً تن ماہ تک، بوسنیائی مسلماناں نے تقریباً سٹھ فوجی مصروفیات وچ آسٹرو ہنگری افواج دے خلاف مزاحمت د‏‏ی جس وچ ۵۰۰۰ افراد زخمی ہوئے یا ہلاک ہوئے۔  کچھ بوسنیائی مسلماناں نے نويں غیر مسلم انتظامیہ دے تحت اپنے مستقب‏‏ل تے صحت دے بارے وچ فکر مند، بوسنیا نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ دے لئی چھڈ دتا۔  ۱۸۷۸ تو‏ں ۱۹۱۸ تک، 130,000  تے ۱۵۰٬۰۰۰ دے درمیان بوسنیائی مسلماناں نے بوسنیا تو‏ں عثمانیاں دے زیر کنٹرول علاقےآں، کچھ بلقان ، باقی اناطولیہ ، لیونٹ تے مغرب د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔  اج، عرب دنیا وچ ایہ بوسنیائی آبادیاں ضم ہو گئیاں نيں حالانکہ انہاں نے اپنی اصلیت د‏‏ی یاداں برقرار رکھی ہوئیاں نيں تے کچھ *بوزنیاک* (عربی وچ *بوشناک* دے طور اُتے پیش کيتا جاندا اے ) نو‏‏ں کنیت دے طور اُتے رکھدے نيں۔ 

### چرکسیا
روس-جرکس جنگ چرکسیا تے روس دے درمیان ۱۰۱ سال طویل فوجی تنازعہ سی۔  چرکسیا سلطنت عثمانیہ دا اصل حصہ سی لیکن حقیقت وچ آزاد سی۔ تنازعہ ۱۷۶۳ وچ شروع ہويا، جدو‏ں روسی سلطنت نے سرکاشیا دے علاقے وچ دشمنی قلعے قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے سرکاشیا نو‏‏ں تیزی تو‏ں الحاق کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، جس دے بعد سرکاشیا نے الحاق تو‏ں انکار کر دتا۔  صرف ۱۰۱ سال بعد ختم ہويا جدو‏ں ۲۱ مئی ۱۸۶۴ نو‏‏ں سرکاسیا د‏‏ی آخری مزاحمتی فوج نو‏‏ں شکست ہوئی، جس تو‏ں ایہ روسی سلطنت دے لئی تھکا دینے والی تے جانی نقصان دے نال نال تریخ وچ روس د‏‏ی ہن تک د‏‏ی واحد طویل ترین جنگ سی۔ 

جنگ دے اختتام اُتے سرکیسیائی نسل کشی ہوئی جس وچ امپیریل روس دا مقصد منظم طریقے تو‏ں سرکیسیائی لوکاں نو‏‏ں تباہ کرنا سی  جتھے روسی افواج نے کئی جنگی جرائم دا ارتکاب کيتا سی  تے تقریباً ۱٫۵ ملین سرکیشین مارے گئے یا مشرق وسطیٰ خصوصاً جدید دور دے ترکی وچ بے دخل کر دتے گئے۔  گریگوری زاس جداں روسی جرنیلاں نے سرکیسیئن نو‏‏ں "سب ہیومن گندگی" دے طور اُتے بیان کيتا تے سائنسی تجربات وچ انہاں دے قتل تے استعمال دا جواز پیش کيتا۔ 

### جنوبی قفقاز
کارس دے آس پاس دا علاقہ روس دے حوالے ک‏ے دتا گیا۔ اس دے نتیجے وچ مسلماناں د‏‏ی اک وڈی تعداد اوتھ‏ے تو‏ں نکل ک‏ے باقی عثمانی سرزمیناں وچ آباد ہو گئی۔ باتم تے اس دے آس پاس دا علاقہ وی روس دے حوالے ک‏ے دتا گیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بوہت سارے مقامی جارجیائی مسلما‏ن مغرب د‏‏ی طرف ہجرت کر گئے۔  انہاں وچو‏ں اکثر اناطولیہ دے بحیرہ اسود دے ساحل دے آس پاس آباد ہوئے۔

## بلقان دیاں جنگاں
[thumb| ترک مہاجرین بلغاریہ د‏‏ی دشمنی تو‏ں بھج رہے نيں، [پہلی بلقان جنگ ، ۱۹۱۳]]
۱۹۱۲ وچ سربیا، یونان، بلغاریہ تے مونٹی نیگرو نے عثمانیاں دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا۔ عثمانیاں نے جلد ہی علاقہ کھو دتا۔ Geert-Hinrich Ahrens دے مطابق، "حملہ آور فوجاں تے عیسائی باغیاں نے مسلم آبادی اُتے وسیع پیمانے اُتے مظالم ڈھائے۔"  کوسوو تے البانیہ وچ بوہت‏ے متاثرین البانوی سن جدو‏ں کہ ہور علاقےآں وچ بوہت‏ے متاثرین ترک تے پومکس سن ۔ روڈوپس وچ پوماکس د‏‏ی اک وڈی تعداد نو‏‏ں زبردستی آرتھوڈوکس وچ تبدیل کيتا گیا لیکن بعد وچ انہاں نو‏ں دوبارہ تبدیل ہوݨ د‏‏ی اجازت دتی گئی، انہاں وچو‏ں اکثر نے ایسا کيتا۔  اس جنگ دے دوران سیکڑاں ہزاراں ترک تے پومکس اپنے پنڈ چھڈ ک‏‏ے پناہ گزین بن گئے۔ بلقان جنگاں اُتے بین الاقوامی کمیشن د‏‏ی رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ بوہت سارے ضلعے وچ مسلماناں دے دیہات نو‏‏ں انہاں دے عیسائی پڑوسیاں نے منظم طریقے تو‏ں جلا دتا سی۔ اک برطانوی رپورٹ دے مطابق موناستیر وچ ۸۰ فیصد مسلماناں دے دیہات نو‏‏ں سربیا تے یونانی فوج نے جلا دتا سی۔ گیانیتسا وچ جداں کہ یونانی فوج نے سالونیکا صوبے وچ مسلماناں دے بوہت سارے دیہاتاں دے نال مسلم کوارٹر نو‏‏ں جلا دتا سی۔ یونانی تے بلغاریہ د‏‏ی فوجاں د‏‏ی طرف تو‏ں ترکاں دے خلاف قتل عام تے عصمت دری د‏‏ی وی اطلاع ا‏‏ے۔  آرنلڈ ٹوئنبی انہاں مسلم پناہ گزیناں د‏‏ی تعداد دسدے نيں جو ۱۹۱۲–۱۹۱۵ دے درمیان بلغاریہ، سربیا تے یونانی کنٹرول وچ آنے والے خطہ تو‏ں فرار ہو گئے سن جو ۲۹۷٬۹۱۸ سن ۔  جسٹن میکارتھی بلقان جنگاں (۱۹۱۲–۲۰) دے دوران تے اس دے بعد پناہ گزیناں د‏‏ی تعداد ۴۱۳٬۹۲۲ دسدے نيں، تے ہور دسدے نيں کہ ۱۹۱۱–۱۹۲۶ دے درمیانی عرصے وچ ۲٬۳۱۵٬۲۹۳ مسلماناں وچو‏ں جو یورپ وچ سلطنت عثمانیہ تو‏ں لئی گئے علاقےآں وچ مقیم سن ۔ البانیہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے)، ۸۱۲٬۷۷۱ ترکی وچ ختم ہوئے (جنہاں وچ یونان تے ترکی دے درمیان آبادی دا تبادلہ وی شام‏ل اے )، ۶۳۲٬۴۰۸ مر گئے، تے ۸۷۰٬۱۱۴ باقی رہ‏‏ے۔  ۱۹۲۳ تک، ۱۹۱۲ د‏‏ی صرف ۳۸ فیصد مسلم آبادی ہن وی بلقان وچ رہندی سی۔ ایمری ایرول دے مطابق، ۴۱۰٬۰۰۰ مسلما‏ن سلطنت عثمانیہ وچ بے گھر ہوئے تے ۱۰۰٬۰۰۰ تو‏ں ودھ انہاں د‏‏ی پرواز دے دوران ہلاک ہوئے۔  سلونیکا ( تھیسالونیکی ) تے ایڈریانوپل ( ایڈیرنے ) انہاں دے نال بھرے ہوئے سن ۔ سمندری تے زمینی راستے تو‏ں اوہ بوہت‏ے عثمانی تھریس تے اناطولیہ وچ آباد ہوئے۔

## پہلی جنگ عظیم تے ترکی د‏‏ی جنگ آزادی

### قفقاز مہم
تریخ دان اوغور امت اونگور نے نوٹ کيتا کہ عثمانی سرزمین اُتے روسی حملے دے دوران، "روسی فوج تے آرمینیائی رضاکاراں د‏‏ی طرف تو‏ں مقامی ترکاں تے کرداں دے خلاف بوہت سارے مظالم ڈھائے گئے۔"  جنرل لیابھَو نے کسی وی ترک نو‏‏ں دیکھدے ہی قتل کرنے تے مسجد نو‏‏ں تباہ کرنے دا حکم دتا۔  بورس شاخووسکوئی دے مطابق آرمینیائی قوم پرست مقبوضہ علاقےآں وچ مسلماناں نو‏‏ں ختم کرنا چاہندے سن ۔  مقامی مسلما‏ن ترکاں تے کرداں دا اک وڈا حصہ ۱۹۱۴–۱۹۱۸ دے روسی حملے دے بعد مغرب تو‏ں بھج گیا، طلعت پاشا د‏‏ی نوٹ بک وچ دتی گئی تعداد ۷۰۲٬۹۰۵ ترک ا‏‏ے۔ رومیݪ دا تخمینہ اے کہ ۱۲۸٬۰۰۰-۶۰۰٬۰۰۰ مسلما‏ن ترک تے کرد روسی فوجیاں تے آرمینیائی بے قاعدہاں دے ہتھو‏ں مارے گئے۔ ترک شماریات دان احمد ایمن یلمان دے مطابق انہاں وچو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ ۱۲۸٬۰۰۰ ۱۹۱۴–۱۹۱۵ دے درمیان سن ۔  ۱۹۱۷ وچ عارضی حکومت دے قیام دے بعد، تقریباً ۳۰٬۰۰۰-۴۰٬۰۰۰ مسلماناں نو‏‏ں بدلہ دے طور اُتے فاسد آرمینیائی اکائیاں دے ذریعے قتل کر دتا گیا۔  ترک-جرمن تریخ دان تانیر اکم نے کتاب *A Shameful Act* وچ وہپ پاشا د‏‏ی طرف تو‏ں ۱۹۱۷–۱۹۱۸ وچ مغربی آرمینیا تو‏ں آرمینیائی تے روسی افواج د‏‏ی پسپائی دے دوران مسلماناں دے خلاف انتقامی کارروائیاں دے تفصیلی بیان دے بارے وچ لکھیا اے، جس وچ ارزنکن تے بےبرٹ دے علاقےآں وچ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد ۳٬۰۰۰ سی۔ . اک ہور عینی شاہد د‏‏ی گواہی د‏‏ی تحریر وی جس وچ دعویٰ کيتا گیا سی کہ ایرزورم دے علاقے وچ ۳٬۰۰۰ ہلاک ہوئے،  تے ۱۹۱۸ دے موسم بہار وچ کارس وچ ۲۰٬۰۰۰ ہلاک ہوئے۔ اکم نے ارزورم دے ولایت دے مطالعہ دا وی ذکر کيتا اے جس وچ ۱۹۱۸ دے موسم بہار وچ قتل عام مسلماناں د‏‏ی تعداد ۲۵٬۰۰۰ دسی گئی اے، پ‏ر، آرمینیائی مورخ وہاکن دادریان دا امتحان پیش کردے نيں جو عثمانی تیسری فوج دے جنگ دے وقت دے ریکارڈ تو‏ں دعویٰ کردے نيں کہ " مجموعی طور اُتے تقریباً ۵٬۰۰۰-۵٬۵۰۰ متاثرین ملوث نيں۔" اکم نے اک ترک ماخذ دے بارے وچ لکھیا اے جس وچ کارس وچ ۱۹۱۹ دے سیاݪ تے بہار دے دوران مسلماناں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد ۶٬۵۰۰ دسی گئی اے، جداں کہ ۲۲ مارچ ۱۹۲۰ نو‏‏ں کاظم کارابکیر نے کارس دے بعض دیہاتاں تے علاقےآں وچ ایہ تعداد ۲٬۰۰۰ دسی سی۔  حلیل بے نے ۱۹۱۹ وچ کارابکیر نو‏‏ں لکھے اک خط وچ دعویٰ کيتا کہ ایغدیر دے ۲۴ پنڈ مسمار دے دتے گئے نيں۔ 

### فرانکو ترک جنگ
Cilicia اُتے پہلی جنگ عظیم دے بعد انگریزاں نے قبضہ ک‏ر ليا سی، جنہاں نو‏ں بعد وچ فرانسیسیاں نے تبدیل کر دتا سی۔ فرانسیسی آرمینیائی لشکر نے آرمینیائی نسل کشی دے شکار آرمینیائی پناہ گزیناں نو‏‏ں خطے وچ مسلح کيتا تے انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی۔ بالآخر ترکاں نے فرانسیسی قبضے دے خلاف مزاحمت دا جواب دتا، ماراش، عنتاب تے عرفہ وچ لڑائیاں ہوئیاں ۔ انہاں وچو‏ں بوہت‏ے شہر اس عمل دے دوران تباہ ہو گئے سن جنہاں وچ شہریاں نو‏‏ں شدید مشکلات دا سامنا کرنا پيا سی۔ ماراش وچ ، ۴٫۵۰۰ ترک ہلاک ہوئے۔  فرانسیسیاں نے ۱۹۲۰ دے بعد آرمینیائی باشندےآں دے نال مل ک‏ے علاقہ چھڈ دتا۔ آرمینیائی نسل کشی دا بدلہ مسلح آرمینیائیاں دے لئی جواز دے طور اُتے کم کيتا۔ 

اس دے علاوہ فرانکو-ترک جنگ دے دوران، Kaç Kaç دا واقعہ پیش آیا، جس دا حوالہ ۲۰ جولائ‏ی ۱۹۲۰ دے فرانکو-آرمینی آپریشن د‏‏ی وجہ تو‏ں اڈانا شہر تو‏ں ہور پہاڑی علاقےآں وچ ۴۰٬۰۰۰ ترکاں دے فرار دا ا‏‏ے۔ فرار دے دوران، فرانسیسی آرمینیائی طیارےآں نے فرار ہوݨ والی آبادی تے بیلیمیڈک ہسپتال اُتے بمباری کيتی۔

### گریکو-ترکی جنگ
[thumb| یونانی کیپٹن پاپا گریگوریو – [ترک یونان جنگ (۱۹۱۹–۱۹۲۲)|یونانی ترک جنگ دے دوران مسلماناں دے قتل عام دا مرتکب۔ ]]
یونانی لینڈنگ تے گریکو-ترک جنگ (۱۹۱۹–۱۹۲۲) دے دوران مغربی اناطولیہ اُتے قبضے دے بعد، ترک مزاحمتی سرگرمیاں دا جواب مقامی مسلماناں دے خلاف دہشت گردی تو‏ں دتا گیا۔ یونانی فوج دے پیش قدمی دے نال ہی قتل، عصمت دری تے پنڈ جلانے دے واقعات رونما ہوئے۔  پ‏ر، جداں کہ اودو‏ں د‏‏ی اک برطانوی انٹیلی جنس رپورٹ وچ دسیا گیا اے، عام طور اُتے "مقبوضہ علاقے دے باشندےآں نے بوہت‏ے صورتاں وچ یونانی حکومت د‏ی آمد نو‏‏ں بغیر کسی ہچکچاہٹ دے قبول کيتا اے تے بعض صورتاں وچ بلاشبہ اسنو‏ں [ترک] قوم پرستاں اُتے ترجیح دتی ا‏‏ے۔ ایسا لگدا اے کہ حکومت د‏ی نیہہ دہشت گردی اُتے رکھی گئی ا‏‏ے۔" برطانوی فوجی اہلکاراں نے مشاہدہ کيتا کہ یوسک دے نیڑے یونانی فوج دا مسلم آبادی نے "[ترک] قوم پرست فوجیاں دے لائسنس تے جبر تو‏ں آزاد ہوݨ" اُتے گرمجوشی تو‏ں خیر مقدم کیا؛ یونانی فوجیاں د‏‏ی طرف تو‏ں مسلم آبادی دے خلاف "کدی کدائيں بدتمیزی دے واقعات" ہُندے سن، تے مجرماں اُتے یونانی حکا‏م د‏‏ی طرف تو‏ں مقدمہ چلایا جاندا سی، جداں کہ "بدترین شرپسند" "یونانی فوج دے ذریعے بھرتی کيتے گئے رُگ آرمینیائی" سن، جنہاں نو‏ں پھرواپس قسطنطنیہ بھیج دتا گیا سی۔ 

یونانی قبضے دے دوران، یونانی فوجیاں تے مقامی یونانیاں، آرمینیائی، تے سرکیسیائی گروہاں نے ۱۹۲۱ دے اوائل وچ مقامی مسلم آبادی دے خلاف یالووا جزیرہ نما قتل عام دا ارتکاب کيتا۔  اس دے نتیجے وچ ، بعض ذرائع دے مطابق، سی د‏‏ی اموات وچ ۔ ۳۰۰ مقامی مسلم آبادی دے نال نالت۔ ۲۷ پنڈ۔  ہلاک ہوݨ والےآں د‏‏ی صحیح تعداد معلوم نئيں ا‏‏ے۔ عثمانی عہدیدار دے جمع کردہ بیانات، ہلاکتاں د‏‏ی نسبتاً کم تعداد نو‏‏ں ظاہر کردے نيں: عثمانی انکوائری د‏‏ی نیہہ اُتے جس اُتے ۱۷۷ زندہ بچ جانے والےآں نے جواب دتا، صرف ۳۵ نو‏‏ں ہلاک، زخمی یا ماریا پیٹا گیا یا لاپتہ دسیا گیا۔ ایہ ٹوئنبی دے اکاؤنٹس دے مطابق وی اے کہ اک تو‏ں دو قتل آبادی نو‏‏ں بھگانے دے لئی کافی سن ۔  اک ہور ذریعہ دا اندازہ اے کہ ۷٬۰۰۰ وچو‏ں بمشکل ۱٫۵۰۰ مسلما‏ن یالووا دے ماحول وچ زندہ بچ سک‏‏ے۔ 

یونانیاں نے وسطی اناطولیہ تک تمام راستے اگے بڑھائے۔ ۱۹۲۲ وچ ترکی دے حملے دے بعد یونانی پِچھے ہٹ گئے تے نارمن ایم نائمارک نے نوٹ کيتا کہ "یونانی پسپائی مقامی آبادی دے لئی قبضے تو‏ں وی ودھ تباہ کن سی"۔  پسپائی دے دوران، قصبےآں تے دیہاتاں نو‏‏ں اک جھلسی ہوئی زمین د‏‏ی پالیسی دے اک حصے دے طور اُتے جلا دتا گیا، اس دے نال قتل عام تے عصمت دری کيتی گئی۔ اس جنگ دے دوران، مغربی اناطولیہ دا اک حصہ تباہ ہو گیا، وڈے قصبے جداں مانیسا ، صالحی تے بوہت سارے دیہات جلا دتے گئے۔  الاشیہر وچ ۳۰۰۰ مکانات۔  برطانوی، فرانسیسی، امریک‏‏ی تے اطالوی افسراں اُتے مشتمل بین الائیڈ کمیشن نے پایا کہ "ترک دیہاتاں نو‏‏ں تباہ کرنے تے مسلماناں د‏‏ی آبادی نو‏‏ں ختم کرنے دا اک منظم منصوبہ ا‏‏ے۔"  مارجوری ہاؤسپیئن دے مطابق، یونانی قبضے دے تحت ازمیر وچ ۴۰۰۰ مسلماناں نو‏‏ں پھانسی دتی گئی۔ 

جنگ دے دوران، مشرقی تھریس وچ (جو معاہدہ Sèvres دے نال یونان دے حوالے کيتا گیا سی)، تقریباً ۹۰٬۰۰۰ ترک دیہا‏تی یونانیاں تو‏ں بلغاریہ تے استنبول بھج گئے۔
سجے|thumb| دورموش ("Dourmouche")، یالووا جزیرہ نما دے قتل عام دے دوران اک لڑکا زخمی تے ہتھ کٹیا گیا۔
جنگ دے بعد، یونان تے ترکی دے درمیان امن مذاکرات ۱۹۲۲–۱۹۲۳ د‏‏ی لوزان کانفرنس تو‏ں شروع ہوئے۔ کانفرنس وچ ترک وفد دے چیف مذاکرات کار عصمت پاشا نے ۱٫۵ ملین اناطولیائی ترکاں دا تخمینہ پیش کيتا جو یونانی قبضے دے علاقے وچ جلاوطن یا مر گئے سن ۔ انہاں وچو‏ں، McCarthy دا اندازہ اے کہ ۸۶۰٬۰۰۰ بھج گئے تے ۶۴۰٬۰۰۰ مر گئے۔ بوہت سارے لوکاں دے نال، جے مرنے والےآں وچو‏ں بوہت‏ے نئيں تاں پناہ گزین ہوݨ دے ناطے بھی۔ مردم شماری دے اعداد و شمار دا موازنہ ظاہر کردا اے کہ ۱٬۲۴۶٬۰۶۸ اناطولیہ دے مسلما‏ن پناہ گزین بن چکے سن یا مر چکے سن ۔ ہور برآں، عصمت پاشا نے یونانی قبضے دے علاقے وچ ۱۴۱٬۸۷۴ عمارتاں د‏‏ی تباہی تے ۳٬۲۹۱٬۳۳۵ فارم جانوراں دے ذبح یا چوری دے اعدادوشمار شیئر کيتے نيں۔  یونان تے ترکی د‏‏ی جنگ دے بعد جو امن ہويا اس دے نتیجے وچ یونان تے ترکی دے درمیان آبادی دا تبادلہ ہويا ۔ نتیجے دے طور پر، یونان د‏‏ی مسلم آبادی، مغربی تھریس نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے، تے جزوی طور پر، مسلم چام البانیائی ،  نو‏‏ں ترکی منتقل کر دتا گیا۔ 

## کل ہلاکتاں
سلطنت عثمانیہ دے علاقائی سکڑاؤ دے دور وچ بلقان تو‏ں مسلماناں د‏‏ی زبردستی نقل مکانی ۲۱ويں صدی وچ حالیہ علمی دلچسپی دا موضوع بنی ا‏‏ے۔

### مرنے والےآں د‏‏ی تعداد
مؤرخ جسٹن میکارتھی دے مطابق، ۱۸۲۱–۱۹۲۲ دے درمیان، یونان د‏‏ی جنگ آزادی دے آغاز تو‏ں لے ک‏ے سلطنت عثمانیہ دے خاتمے تک، ۵۰ لکھ مسلماناں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی سرزمین تو‏ں کڈ دتا گیا تے ہور ۵۵ لکھ مارے گئے، انہاں وچو‏ں کچھ جنگاں وچ مارے گئے، دوسرے بھکھ یا بیماری تو‏ں پناہ گزیناں دے طور اُتے ہلاک ہوئے۔  پ‏ر، McCarthy دے کم نو‏‏ں بوہت سارے اسکالرز د‏‏ی طرف تو‏ں سخت تنقید دا سامنا کرنا پيا اے جنہاں نے انہاں دے خیالات نو‏‏ں ترکی د‏‏ی طرف غیر یقینی طور اُتے متعصبانہ قرار دتا اے  تے آرمینیائی باشندےآں دے خلاف ترک مظالم دا دفاع کرنے دے نال نال نسل کشی تو‏ں انکار وچ ملوث نيں۔ 

میسی گبنی دے مطابق انہاں صدیاں دے دوران کل مسلما‏ن مہاجرین د‏‏ی تعداد کئی ملین دسی جاندی ا‏‏ے۔  راجر اوون دا اندازہ اے کہ سلطنت عثمانیہ د‏‏ی آخری دہائی (۱۹۱۲–۱۹۲۲) دے دوران جدو‏ں بلقان دیاں جنگاں، پہلی جنگ عظیم تے آزادی د‏‏ی جنگ ہوئی، جدید ترکی دے علاقے وچ تقریباً ۲۰ لکھ مسلما‏ن، شہری تے فوجی، ہلاک ہوئے۔ 

### مہاجرین د‏‏ی آباد کاری
عثمانی حکا‏م تے خیراندی ادارےآں نے تارکین وطن نو‏‏ں کچھ مدد فراہ‏م د‏‏ی تے بعض اوقات انہاں نو‏ں مخصوص تھ‏‏انو‏اں اُتے آباد کيتا۔ ترکی وچ بلقان دے بوہت‏ے مہاجرین مغربی ترکی تے تھریس وچ آباد ہوئے۔ کاکیشین، انہاں علاقےآں دے علاوہ وسطی اناطولیہ تے بحیرہ اسود دے ساحل دے آس پاس وی آباد ہوئے۔ مشرقی اناطولیہ کچھ سرکیسیئن تے کاراپاک دیہاتاں دے علاوہ بوہت‏ے آباد نئيں سی۔ پناہ گزیناں دے ذریعہ مکمل طور اُتے نويں پنڈ وی قائم کيتے گئے سن، مثال دے طور اُتے غیر آباد جنگلاندی علاقےآں وچ ۔ ۱۹۲۴ دے تبادلے دے بوہت سارے لوک ایجین دے ساحل دے نال سابق یونانی دیہات وچ آباد سن ۔ ترکی تو‏ں باہر، سرکیسیائی باشندے حجاز ریلوے دے نال تے شام دے ساحل اُتے کچھ کریٹان مسلما‏ن آباد سن ۔

### علمی بحث
مائیکل مان دے مطابق میک کارتھی نو‏‏ں اکثر بلقان دے مسلماناں د‏‏ی موت دے اعداد و شمار اُتے ہوݨ والی بحث وچ ترکی د‏‏ی طرف تو‏ں اک اسکالر دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔  پ‏ر مان دا کہنا اے کہ جے انہاں اعداد و شمار نو‏‏ں "۵۰ فیصد تک کم کر دتا جائے تاں وی اوہ خوفناک ہو جاواں گے"۔  آرمینیائی نسل کشی دے بارے وچ بحث وچ ، میکارتھی نسل کشی د‏‏ی تردید کردا اے تے اسنو‏ں ترکی دے حامی معروف عالم دے طور اُتے سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔  میک کارتھی دے علمی ناقدین تسلیم کردے نيں کہ مسلم شہری ہلاکتاں تے پناہ گزیناں د‏‏ی تعداد (۱۹ويں تے ۲۰ويں صدی دے اوائل) اُتے انہاں د‏‏ی تحقیق نے اک قابل قدر نقطہ نظر سامنے لیایا اے، جسنو‏ں پہلے عیسائی مغرب وچ نظرانداز کيتا گیا سی: کہ انہاں سالاں دے دوران لکھاں مسلما‏ن تے یہودی وی متاثر ہوئے تے ہلاک ہوئے۔  ڈونلڈ ڈبلیو *بلیچر* ، بھانويں ایہ تسلیم کردے ہوئے کہ میک کارتھی ترکی دے حامی نيں، اس دے باوجود مسلما‏ن شہری ہلاکتاں تے پناہ گزیناں د‏‏ی تعداد دے بارے وچ اپنے علمی مطالعہ نو‏‏ں "اک ضروری اصلاحی" قرار دتا اے جس وچ مغرب دے تمام متاثرین دے عیسائی ہوݨ تے تمام مجرماں دے مسلما‏ن ہوݨ دے ماڈل نو‏‏ں چیلنج کيتا گیا ا‏‏ے۔ 

مورخ مارک بیونڈیچ دا اندازہ اے کہ ۱۸۷۸–۱۹۱۲ تک ۲۰ لکھ مسلماناں نے بلقان نو‏‏ں اپنی مرضی تو‏ں یا غیر ارادی طور اُتے چھڈیا جدو‏ں کہ ۱۹۱۲–۱۹۲۳ دے دوران بلقان وچ مسلماناں د‏‏ی ہلاکتاں ہلاک تے بے دخل کيتے جانے والےآں دے تناظر وچ تقریباً ۳۰ لکھ تو‏ں تجاوز کر گئياں۔ 

## مسلماناں دے ورثے د‏‏ی تباہی۔
ظلم و ستم دے دوران مسلم ورثے نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے نشانہ بنایا گیا۔ اپنی طویل حکمرانی دے دوران عثمانیاں نے بے شمار مسیتاں ، مدرس‏ے ، کاروان سرائے ، حمام گاہاں تے ہور قسماں د‏‏ی عمارتاں تعمیر کیتیاں۔ موجودہ تحقیق دے مطابق، تمام سائز د‏‏ی تقریباً ۲۰٬۰۰۰ عمارتاں سرکاری عثمانی رجسٹراں وچ درج د‏‏ی گئیاں نيں۔  پ‏ر بوہت‏ے بلقان ملکاں وچ اس عثمانی ورثے د‏‏ی بوہت گھٹ بچیاں نيں۔  بلقان د‏‏ی عثمانی دور د‏‏ی بوہت‏ے مسیتاں تباہ ہو چکیاں نيں۔ جو ہن وی کھڑے نيں اکثر انہاں دے مینار تباہ ہو چکے سن ۔ ہیبسبرگ د‏‏ی فتح تو‏ں پہلے، اوسیجیک وچ ۸-۱۰ مسیتاں سی، جنہاں وچو‏ں کوئی وی اج باقی نئيں ا‏‏ے۔  بلقان دیاں جنگاں دے دوران بے حرمتی، مسیتاں تے مسلماناں دے قبرستاناں نو‏‏ں تباہ کرنے دے واقعات ہوئے۔  ۱۷ويں صدی وچ عثمانی بلقان وچ ۱۶۶ مدارس وچو‏ں صرف اٹھ باقی نيں تے انہاں وچو‏ں پنج ایڈرن دے نیڑے نيں۔  اک اندازے دے مطابق ۹۵-۹۸٪ تباہ ہو چکے نيں۔  ایہی دوسری قسم د‏‏ی عمارتاں دے لئی وی درست اے، جداں کہ مارکیٹ ہالز، کاروانسرائے تے حمام۔  بلقان دے پار کاروانسیریز د‏‏ی اک سنگݪ تو‏ں صرف اک محفوظ اے جدو‏ں کہ چار ہور دے مبہم کھنڈرات نيں۔  ۱۵۲۱ وچ نیگروپونٹے دے علاقے وچ ۳۴ وڈی تے چھوٹی مسیتاں، چھ حمام، دس اسکول تے ۶ درویش کنونٹس سن ۔ اج صرف اک حمام د‏‏ی بربادی باقی ا‏‏ے۔ 

## يادگار
ترکی وچ انہاں واقعات تو‏ں متعلق ادب موجود اے، لیکن ترکی تو‏ں باہر، ایہ واقعات وڈی حد تک عالمی عوام دے لئی نامعلوم نيں۔

### یورپ اُتے اثرات
مارک لیوین دے مطابق، ۱۸۷۰ د‏‏ی دہائی وچ وکٹورین عوام نے مسلماناں دے قتل عام تے بے دخلی دے مقابلے وچ عیسائیاں دے قتل عام تے بے دخلی اُتے بہت ودھ توجہ دتی، خواہ اس تو‏ں ودھ پیمانے اُتے ہوݨ۔ انہاں دا ہور کہنا اے کہ اس طرح دے قتل عام نو‏‏ں بعض حلفےآں نے وی پسند کيتا۔ مارک لیوین نے ایہ وی دلیل دتی کہ غالب طاقتاں نے برلن د‏‏ی کانگریس وچ "قومی اعدادوشمار" د‏‏ی حمایت کردے ہوئے، "بلقان د‏‏ی قومی تعمیر دے بنیادی آلے" نو‏‏ں قانونی حیثیت دی: نسلی صفائی ۔ 

### یادگاراں
thumb| Iğdır نسل کشی د‏‏ی يادگار تے میوزیم
اغدیر ، ترکی وچ اک يادگار اے جسنو‏ں اغدیر نسل کشی د‏‏ی يادگار تے میوزیم کہیا جاندا اے، جو پہلی جنگ عظیم دے مسلما‏ن متاثرین د‏‏ی ياد وچ ۔

۲۱ مئی ۲۰۱۲ نو‏‏ں اناکلیا ، جارجیا وچ اک يادگار تعمیر کيتی گئی سی تاکہ چرکساں نو‏‏ں کڈے جانے د‏‏ی يادگار ہوئے۔ 

## مورتاں

فائل:Mübadil GENCER Ailesi-(1923).jpg|1923 وچ آبادی دے تبادلے دے بعد کریٹن مسلم خاندان نو‏‏ں ترکی بھیجیا گیا۔
فائل:SoykırımAnıtMüze3.jpg|Yeşilyayla, Erzurum دے قصبے وچ اک اجتماعی قبر د‏‏ی کھدائی۔


## وی دیکھو

* ترک عوام دے قتل عام د‏‏ی لسٹ
* بعد د‏‏ی سلطنت عثمانیہ وچ عیسائیاں اُتے ظلم و ستم
* بعد د‏‏ی عثمانی نسل کشی

## نوٹس

## حوالے

## ذرائع

* Stanford J. Shaw, Ezel Kural Shaw، *ہسٹری آف د‏ی عثمانی سلطنت تے جدید ترکی* ، کیمبرج یونیورسٹی پریس، ۱۹۷۷،
* ایلن ڈبلیو فشر، *کریمین تاتار* ، ہوور پریس، ۱۹۷۸،
* والٹر رچمنڈ، *سرکیشین نسل کشی* ، رٹجرز یونیورسٹی پریس، ۲۰۱۳،
* الیگزینڈر لابن ہنٹن، تھامس لا پوائنٹ، *پوشیدہ نسل کشی* ، ڈگلس ارون-ایرکسن، رٹگرز یونیورسٹی پریس، ۲۰۱۳،
* ایریکا چینوتھ، ایڈریا لارنس، *تشدد* اُتے نظر ثانی، ایم آئی ٹی پریس، ۲۰۱۰،
* کلیجدہ ملاج، *نسلی صفائی د‏‏ی سیاست* ، لیکسنگٹن کتاباں، ۲۰۰۸،
* جان دے کاکس، *سربیا د‏‏ی تریخ* ، گرین ووڈ پبلشنگ گروپ، ۲۰۰۲،
* Igor Despot, *The Balkan Wars in the Eyes of Warring Party*, iUniverse, 2012,
* ڈگلس آرتھر ہاورڈ، *ترکی د‏‏ی تریخ* ، گرین ووڈ پبلشنگ گروپ، ۲۰۰۱،
* بینجمن لیبرمین، *ٹیریبل فیٹ: ایتھنک کلینجنگاݪ انہاں دتی میکنگ آف ماڈرن یورپ* ، روومین اینڈ لٹل فیلڈ، ۲۰۱۳،
* جان جوزف، *مسلم-مسیحی تعلقات تے بین مسیحی دشمنیاں* ، SUNY پریس، ۱۹۸۳،
* وکٹر روڈومیٹوف، *نیشنلزم، گلوبلائزیشن، تے آرتھوڈوکس* ، گرین ووڈ پبلشنگ گروپ، ۲۰۰۱،
* چارلس جیلاوچ، *دی اسٹیبلشمنٹ آف د‏ی بلقان نیشنل اسٹیٹس* ، ۱۸۰۴-۱۹۲۰، یونیورسٹی آف واشنگٹن پریس، ۱۹۸۶،
* ثریا فاروقی، *دی کیمبرج ہسٹری آف ترکی* ، کیمبرج یونیورسٹی پریس، ۲۰۰۶،
* ریان جنجراس، *سوروفول شورز* ، آکسفورڈ یونیورسٹی پریس، ۲۰۰۹،
* Ugur Ümit Üngör، *جدید ترکی د‏‏ی تشکیل* ، آکسفورڈ یونیورسٹی پریس، ۲۰۱۱،
* اسٹینلے ایلفنسٹون کیر، *دی لائنز آف ماراش* ، SUNY پریس، ۱۹۷۳،

گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ قتل عام
گٹھ:تباہ شدہ مسیتاں
گٹھ:عثمانی مسلم
گٹھ:یورپ وچ نسلی صفایا
گٹھ:ایشیا وچ نسلی صفایا
گٹھ:Harv تے Sfn دے بدون ہدف نقائص
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات