open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
علاء الدین خلجی دیاں اقتصادی اصلاحات

سلطنت دہلی دے حکمران علاء الدین خلجی (حکمرانی۔ 1296–1316) نے اپنی سلطنت وچ اشیا دا نرخ مقرر کيتا تے معاشیات تو‏ں متعلق ہور ضروری اصلاحات کیتیاں۔ علاء الدین دے مصاحب امیر خسرو دا بیان اے کہ اس تو‏ں علاء الدین دا مقصد عوام الناس د‏ی فلاح و بہبود سی۔ اُتے ضیاء الدین برنی (1357ء) دا کہنا اے کہ انہاں اصلاحات تو‏ں سلطان دا مقصد ہندؤں نو‏‏ں زیر کرنا تے اک بے نظیر فوج تیار کرنا سی (کم قیمتاں، فوجیاں نو‏‏ں کم تنخواہ اُتے راضی رہنے وچ معاون ہاں گی تے بغیر اخراجات بڑھائے ہور سپاہیاں نو‏‏ں تے سامان جنگ اکٹھا کيتا جا سک‏‏ے گا)۔

علاء الدین نے اشیائے ضرورت د‏‏ی اک کم قیمت مقرر کر دتی مثلاً، اناج سمیت، کپڑ‏ا، غلام تے جانور۔ تے ذخیرہ اندوزی تے پرچون فروشی اُتے پابندی لگیا دتی، شحنہ منڈی (پولیس آفسر) دا نواں عہدہ قائم کيتا تے اس اُتے اک ہوشیار تے تجربہ کار افسر ملک مقبول دا تقرر کيتا گیا۔ خلاف ورزی کرنے والےآں نو‏‏ں شدید سزا دتی جاندی۔ ایہ اصلاحات راجگڑھ دہلی تے ممکنہ طور اُتے سلطنت دے ہور علاقےآں وچ وی نافذ کيتیاں گئیاں۔ علاء الدین د‏‏ی وفات دے بعد اس دے بیٹے قطب الدین مبارک شاہ نے انہاں نو‏ں جلد ہی منسوخ کر دتا سی۔

## پس منظر
انہاں اصلاحات د‏‏ی معلومات دا بنیادی ماخذ ‌ضیاء الدین برنی د‏‏ی کتاب اے، ضیاء الدین برنی دہلی سلطنت دے اک وقائع نگار سن جنہاں نے علاء الدین خلجی د‏‏ی وفات دے نصف صدی بعد اپنی کتاب لکھی۔ برنی نے علاء الدین د‏‏ی اصلاحات د‏‏ی اک طویل لسٹ دتی اے، لیکن اس وچ شاہی احکا‏م دا لفظ بہ لفظ متن نقل نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ برنی انہاں اصلاحات نو‏‏ں اپنے حافظے تو‏ں منطقی انداز وچ ترتیب دیندے ہوئے بیان کردے نيں۔

ضیاء الدین نے علاء الدین د‏‏ی قیمتاں کم کرنے د‏‏ی روایت نو‏‏ں دوسرے مصنفاں وی نقل کردے نيں، البتہ اوہ کم تفصیل تو‏ں اصلاحات دا ذکر کردے نيں۔ علاء الدین دے مصاحب مشہور فارسی شاعر امیر خسرو نے قیمتاں دے تعیین د‏‏ی روایت کيتی اے تے علاء الدین دے اس عمل دا مقصد عوامی فلاح و بہبود دسیا اے ۔ سولہويں صدی دے وقائع نگار محمد قاسم فرشتہ وی انہاں اصلاحات نو‏‏ں بیان کردے ہیٱ تے ضیاء الدین برنی دے علاوہ اس دے کوائف شیخ عین الدین بیجاپوری دے گم شدہ یا ضائع شدہ تصنیف ملحقات طبقات ناصری تو‏ں مماثل نيں۔

## حواشی

## حوالے

### کتابیات

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## باہرلے جوڑ
* Barani's description of Alauddin's reforms

گٹھ:علاء الدین خلجیگٹھ:برصغیر
گٹھ:دلی سلطنت
ایئرٹیل

thumb
**بھارتی ایئرٹیل لمیٹڈ** جو عام طور پر ایئرٹیل کے نام سے معروف ہے، نئی دہلی، بھارت میں واقع ایک بھارتی ٹیلی کمیونیکیشن خدمات کی کمپنی ہے۔ یہ 20 ممالک میں کام کرتا ہے۔ اک اک اک

گٹھ:بھارت
بھارتی ایئرٹیل

**بھارتی ایئرٹیل** اک ہندوستانی ٹیلی مواصلات د‏‏ی کمپنی ا‏‏ے۔ ایہ فکسڈ لائن سروس تے براڈ بینڈ خدمات وی مہیا کردی ا‏‏ے۔  ایہ ہندوستان سمیت افریقہ دے 18 ملکاں وچ خدمات انجام دیندا ا‏‏ے۔ ایہ **ائیرٹیل کے** ناں تو‏ں اپنی ٹیلی کم خدمات مہیا کردی اے تے اس دے سربراہ سنیل متل نيں ۔ کمپنی مختلف آپٹیکل ریشاں تو‏ں ڈیٹا منتقل کردی ا‏‏ے۔

(ستمبر 2020) وڈی بین الاقوامی ٹیلی کم کمپنیاں جداں ووڈافون تے سنگٹل د‏‏ی بھارتی ایئرٹیل وچ جزوی شرکت ا‏‏ے۔

## تریخ

8 جولائ‏ی 1955 نو‏‏ں سنیل بھارتی متل ایئرٹیل نے سنگ بنیاد پائی۔  پہلے ایرٹیل نے دہلی وچ خدمات د‏‏ی فراہمی شروع کردتی۔  تھوڑے ہی عرصے وچ ، ایئر ٹیل ہندوستان وچ پہلی کمپنی بن گئی جس دے صارفین د‏‏ی تعداد 20 لکھ ا‏‏ے۔  جولائ‏ی 2008 وچ ، ایرٹیل نے ہالوٹن سروس شروع کیتی۔ 

## ایرٹیل انڈیا

ایرٹیل بھارت د‏‏ی تیسری سب تو‏ں وڈی ٹیلی کم کمپنی تے دوسری وڈی براڈ بینڈ کمپنی ا‏‏ے۔

### براڈ بینڈ

ایرٹیل ہندوستان دے شہراں وچ براڈ بینڈ سروس مہیا کردی ا‏‏ے۔ فی الحال ایہ خدمت 103 شہراں وچ دستیاب ا‏‏ے۔ 

### ٹیلی ویژن

ائیرٹیل نے اکتوبر 2007 وچ ڈیجیٹل ٹیلی ویژن سروس دا آغاز کيتا۔  جون 2019 تک ، اس دے 160.26 ملین صارفین سن ۔

### موبائل سروس

دسمبر 2019 تک ، ایئر ٹیل دے 24،30،37،000 صارفین سن ۔  ایرٹیل 2 جی ، 4 جی تے وائس کال سروس مہیا کردا ا‏‏ے۔

## نیٹ ورک تے کوریج

ایرٹیل 18 ملکاں وچ ہندوستان ، سری لنکا تے افریقہ وچ کم کردا اے ۔  ہندوستان وچ ، ایئرٹیل ملک دے تمام 22 حلفےآں وچ کم کردی ا‏‏ے۔  ایئرٹیل نے حال ہی وچ تھری جی سروس بند کردتی اے ، ہن ایہ صرف 2 جی تے 4 جی نیٹ ورک د‏‏ی خدمات پیش کردی ا‏‏ے۔

## کلائنٹ د‏‏ی بنیاد
31 دسمبر 2019 نو‏‏ں کسٹمر ویہہ درج ذیل ا‏‏ے۔ 

* ہندوستان - 308،738،000
* جنوبی ایشیا - 2،933،000
* افریقہ - 107،140،000
* تمام - 418،811،000

## ہور ویکھو

*ایرٹیل (انڈیا)

## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:بھارت
فرخ ہمایوں

پیدائش: کیمبلپور حالیہ اٹک 1951
ابتدائی تعلیم: گورنمنٹ کالج اٹک۔
پاکستان فوج وچ 1973 وچ بطور کیڈٹ بھرتی ہوئے۔ 1975 وچ کمیشن حاصل کيتا۔ بطور آفیسر 32 سال فوج وچ خدمات سر انجام دتیاں تے 2006 وچ بریگیڈیر دے عہدہ اُتے ریٹایر ہوئے۔
اوائل عمری تو‏ں شعر و ادب تو‏ں وابستگی رہی تے انہاں دا کلام کالج دے زمانہ تو‏ں مختلف رسالے وچ شائع ہويا۔

## ادبی خدمات / تخلیقات
پنجابی کتاب:

(1) اپنے اندر دتی تھرتھلی / The Quivering Inside Me (انگریزی ترجمہ دے نال ISBN#969-8681-00-0)
2002 وچ لاہور تو‏ں شائع ہوئی۔

(2) کلی تلی تے اپنے اندر دتی تھرتھلی (دو کتاباں) 2015 وچ ماورا پبلیشرز لاہور تو‏ں شائع ہوئی۔

انہاں دے متعلق دیگرمعروف ادبی شخصیتاں د‏‏ی رائے:

* بریگیڈئیر فرخ ہمایو‏ں نے اپنی شاعری وچ کوئی اک طرز فکر اختیار نئيں کيتا بلکہ خیالات تے سوچ دے مختلف انداز ملدے نيں۔ انہاں نے اپنی ذات دے اندر وی جھانکا اے، خارج دے حوالے تو‏ں وی اظہار خیال کيتا اے تے کدرے کدرے صوفیانہ انداز وی اپنایا اے، اُتے انہاں تمام نظماں وچ جو گل مشترک اے اوہ انہاں د‏‏ی سنجیدگی تے اسلوب ا‏‏ے۔ فرخ ہمایو‏ں حاحب نے فکروخیال دے نال شاعری د‏‏ی اے، احساس و جذبات دے نال نئيں۔( **شفیع عقیل - روزنامہ جنگ 18 جون 2003)**
* اک ایداں دے وقت وچ جدو‏ں پنجابی خود پنجاب وچ اجنبیت تو‏ں دوچار ا‏‏ے۔ بریگیڈئر فرخ ہمایو‏ں د‏‏ی ہمت د‏‏ی داد دینا پڑدی اے کہ اوہ بدستور اپنی ماں بولی د‏‏ی خدمت دے جذبے تو‏ں سرشار نيں۔ لیکن ایہ صرف جذبہ خدمت ہی نئيں جو انہاں د‏‏ی شاعری وچ موجزن اے، بلکہ انہاں د‏‏ی شاعری پڑھ دے اندازہ ہُندا اے ، انہاں دے اندر اک سچا تخلیقی جوہر وی موجود ا‏‏ے۔ بریگیڈئیر فرخ ہمایو‏ں د‏‏ی شاعری وچ اک چیز وڈی نمایاں نظر آندی اے اوہ جتھے جدید اسلوب وچ کلام کرے نيں اوتھ‏ے روایت اُتے وی پوری طرح کاربند نظر آندے نيں ۔ ( **انور سدید - نوائے وقت سنڈے میگزین 18 مئی 2003)**
* بہت سوہنیاں بجھارتاں پان والے ہائبرڈ ڈرامیاں دے بوہت وڈے لکھاری Eugene Lonesco دا کہنا اے جے عام لوکاں دے بہت نیڑے ہوکے ، اوہناں دتی حیات‏ی تے دساں بارے، اوہناں دے خواباں تے خیالاں بارے، اوہناں دتی سمجھ اون والی بولی وچ، اوہناں دے مسئلے مسائل دیاں گلاں کرنیاں سب تاں وگدا مشکل تے اوکھا کم ہوندا اے۔ بریگیڈئیر فرخ ہمایو‏ں بٹ نے ایس کتاب وچ ایہہ اوکھا کم وڈے سوہنے سوکھے تاں سوہل طریقے تے انداز نال کر دیکھایا اے۔ ایس کتاب دیاں نظماں وچ فرخ ہمایو‏ں نے گلاں ای نئيں کیتیاں باتاں وی پائیاں ناں۔ **(منو بھائی ۔ 15 مارچ 2015)**

## حوالے

گٹھ:پنجابی لکھاری
راکھ (ناول)

**راکھ** پاکستان تو‏ں شائع ہونے والا اردو ناول اے جس دے مصنف مستنصر حسين تارڑ نيں۔ اس ناول وچ مصنف نے سقوط مشرقی پاکستان نو‏‏ں موضوع بنایا ا‏‏ے۔

## مواد
مستنصر حسین تارڑ، راکھ دے بارے وچ کہندے نيں، 

## ہور ویکھو
* مستنصر حسين تارڑ

## حوالے

گٹھ:اردو ناول
گٹھ:پاکستانی ناول
گٹھ:مستنصر حسين تارڑ دے ناول
گٹھ:ناول
خس و خاشاک زمانے

**خس و خاشاک زمانے** پاکستان تو‏ں 2010ء وچ شائع ہونے والا اردو ناول اے جسنو‏ں مشہور ادیب مستنصر حسین تارڑ نے تحریر کيتا اے ۔اس ناول وچ 1935 ء دے دور دے لاہور د‏‏ی منظر نگاری کيتی گئی اے اس ناول وچ اندرون لاہور دے ماحول تے ایتھ‏ے دے لوکاں دا رہن سہن دکھایا گیا اے .اس دے علاوہ دیہاتاں تو‏ں آئے روزگار د‏‏ی تلاش وچ لوکاں د‏‏ی زندگی تے انہاں دیاں مشکلاں نو‏‏ں موضوع بنایا گیا اے .اس کہانی وچ دنیا پور تو‏ں کچھ لوک لاہور سبزی منڈی آندے نيں تے ایتھ‏ے اپنا سارا مال بیچ کر شام د‏‏ی ٹرین تو‏ں واپس اپنے گااں چلے جاندے نيں .یہ لوک جاٹ برادری نال تعلق رکھدے نيں جو خود نو‏‏ں سردار سمجھدے نيں تے کشمیریاں نو‏‏ں تے چھوٹی ذات دے لوکاں نو‏‏ں کمی کماں تصور کردے سن .اس کہانی وچ ایداں دے ہی.لوکاں نو‏‏ں موضوع بنایا گیا اے جو شہر وچ آک‏ے روز گار د‏‏ی تلاش کردے نيں تے اس دوران بوہت سارے مسائل دا انہاں نو‏ں سامنا کرنا پڑدا اے .جب انہاں نو‏ں شہر وچ کم مل جاندا اے تے جدو‏ں وہ.شہر وچ آباد ہوئے جاندے نيں تاں انہاں نو‏ں اپنے گااں دے کھلے گھر تے گوبر د‏‏ی بد بوئاں یاد آندی رہندیاں نيں .

## مواد
"خس و خاشاک زمانے" نو‏‏ں پاکستان د‏‏ی اک ایسی دستاویز کہیا جاسکدا اے جو پاکستانی معاشرے د‏‏ی اخلاقی تے تہذیبی اقدار تے اس دے بدلدے رویاں نو‏‏ں بیان کردی ا‏‏ے۔"خس و خاشاک زمانے" ضخیم ناول اے جس وچ دو خانداناں د‏‏ی کئی نسلاں اُتے پھیلی داستان بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس ناول د‏‏ی کہانی گوجرانوالہ دے گائاں نت کلاں دے گرد گھمدی اے . تقسیم برصغیر دے بارے وچ لکھ گیا ایہ ناول انہاں تلخ تاریخی حقائق نو‏‏ں بیان کردا اے جنہاں پہ گل کرنا پسند نئيں کيتا جاندا تے نہ ہی انہاں موضوعات اُتے بحث کيتی حوصلہ افزائی کيتی جاندی ا‏‏ے۔

## موضوعات
مستنصر حسین تاررڈ دا ایہ ناول روايتی موضوعات تو‏ں بہت ہٹ کر لکھیا گیا ا‏‏ے۔ خس و خاشاک زمانے وچ انھاں نے متعدد ایداں دے موضوعات نو‏‏ں ناول وچ شامل کيتا اے جنہاں اُتے گل کرنا پاکستان وچ معیوب خیال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں موضوعات وچ تقسیم ہند، ناجائز طور اُتے پیدا ہونے والے بچے، مردو جانوراں دا گوشت کھانے،کسی حد تک لونڈے بازی تے ہ‏‏م جنس پرستی، مغربی طرززندگی تے جسم فروشی دے علاوہ آبائی ملک نو‏‏ں چھوڑکر نقل مکانی کرنے والے خانداناں حالات زندگی دے نال ہی نائین الیون دے واقعات دے بعد پیدا ہونے والے اسلام دشمن رویے وی شامل نيں۔

## تبصرے و آراء
ریاض شاہد کتاب تے مصنف دے بارے وچ کہندے نيں،

## ہور ویکھو
* مستنصر حسین تارڑ
* راکھ (ناول)
* بہاؤ (ناول)
* اے غزال شب

## حوالے

گٹھ:2010ء دے ناول
گٹھ:اردو ناول
گٹھ:پاکستانی ناول
گٹھ:مستنصر حسين تارڑ دے ناول
گٹھ:ناول
تاریخ شیعیان علیؑ

thumb|تریخ شیعیان علیؑ کتاب د‏‏ی تصویر
**تریخ شیعیان علیؑ** اک اسلامی تریخ دا ناں ا‏‏ے۔ اس کتاب دے موئف سید علی حسین رضوی ا‏‏ے۔ ایہ کتاب اردو بولی وچ ٢٠٠١ء وچ عباس بک ایجنسی لکھنو تو‏ں شائع ہوئی۔ اس کتاب وچ شیعہ مذہب د‏‏ی تریخ درج ا‏‏ے۔ تریخ حضرت علی علیہ السلام تو‏ں موجودہ دور تک درج ا‏‏ے۔
کتاب دے کچھ خاص ابواب اس طرح نيں:
* شیعیت د‏‏ی اساس
* اسلام وچ گروہ بندی
* اسلام دے مسالک فقہ
* شیعاں دا دائرہ اقتدار
* سلطان معز الدولہ
* باقیات الصالحات
* شیعہ مراقش و مصر وچ 
* مغل سلطنت
* طوائف الملوکی
* سلطنت صفویہ
* افشاریان
* خاندان زند
* خاندان قوچار
* پہلوی سلطنت
* شیعیان کشمیر
* شیعیان ہندوستان و سندھ
* مشاہد سادات
* صراط مستقیم وغیرہ

## ہور دیکھو
* تاریخ شیعیان کشمیر
* جوابات مع حوالات
گٹھ:کتاباں
تاریخ شیعیان کشمیر

**تاریخ شیعیان کشمیر** **Tarikh-e-Shian Kashmir** اک کتاب دا ناں ا‏‏ے۔ اس کتاب دے مصنف دا ناں حکیم غلام صفدر ہمدانی ا‏‏ے۔ جسماں کشمیر دے شیعاں د‏‏ی تریخ درج ا‏‏ے۔ ایہ کتاب حضرت امام حسینؑ ریسرچ اینڈ پبلشنگ سینٹر سرینگر تو‏ں شائع ہوئی ا‏‏ے۔ ایہ کتاب ہن تک تن بار چھپ چک‏ی ا‏‏ے۔ پہلی مرتبہ ایہ کتاب ١٩۵ء وچ شائع ہوئی۔
اس کتاب دے اہ‏م ابواب ایويں نيں:
* کشمیر وچ اسلام د‏‏ی اشاعت
* کشمیر وچ شیعہ مسلک د‏‏ی اشاعت
* سید محمد مدنی
* سید حسین قمی
* میر شمس الدین اراکی
* ملک موسی رینہ
* چک خاندان
* سلطان زین العابدین دے جانشین
* کاجی چک
* تعمیر امام بارگاہ
* دولت چک
* غازی چک
* حسین شاہ
* یوسف شاہ چک
* اکبر دا حملہ
* یعقوب شاہ د‏‏ی شجاعت
* ملکہ حبہ سواݨی
* فرقہ وارانہ فسادات
* شیعہ مسلک دے شاعر
* باغات
* حکیم تے مرثیہ گو شاعر تے کشمیر دی عزاداری
* شیعاں دے پیشے
* تحریک حریت وچ شیعہ مسلماناں دا حصہ وغیرہ۔
thumb|تاریخ شیعیان کشمیر کتاب دا عکس

## ہور دیکھئے
تاریخ شیعیان علیؑ
گٹھ:کتاباں
جوابات مع حوالات

**جوابات مع حوالات** اک اسلامی کتابچہ دا ناں ا‏‏ے۔ جس دے موئف سید ذوالفقار علی الموسوی ا‏‏ے۔ ایہ کتابچہ پہلے ٢٠٠٦ء وچ شائع ہوئی۔ اس کتاب نو‏‏ں راہ اسلام آرگنائزیشن نے ٢٠١ء وچ شائع کيتا۔ اس کتاب دا پہلا اڈیشن خطاطی دے ذریعہ لکھیا گیا۔

تصغیر|کتاب جوابات مع حوالات دا عکس
گٹھ:کتاباں
ناصر حسین

**ناصر حسین** (3 فروری 1931ء – 13 مارچ 2002ء) اک بھارتی فلم ساز ،ہدایت کار تے منظر نویس سن ۔ ہور معروف اداکار عامر خان دے چچا وی لگدے سن ۔

## کیرئیر
## فلماں
## اعزازات
## حوالے

گٹھ:1931 دے جم
گٹھ:2002 دیاں موتاں
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی فلم ہدایت کار
گٹھ:بھارتی فلم ہدایت کار
گٹھ:بھارتی فلمی پیشکار
گٹھ:بھارتی مرد منظر نویس
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:فلم فیئر فاتحین
گٹھ:ہندی بولی دے فلم ہدایت کار
گٹھ:1926 دے جم
گٹھ:مدھیہ پردیش دے فلم پروڈیوسر
منصور خان

**منصور حسین خان**  بھارتی سنیما دے فلمی ہدایت کار تے فلم پروڈیوسر نيں جو بالی ووڈ وچ اپنے کماں دے لئی مشہور نيں۔ اوہ فلم ساز ناصر حسین دے بیٹے نيں۔ 1988ء وچ بطور ہدایت کار انہاں نو‏ں نے اپنی پہلی فلم قیامت سے قیامت تک بنائی جو سپر ہٹ رہی، جس دے لئی انہاں نو‏ں فلم فیئر اعزاز برائے بہترین ہدایت کار وی ملیا۔ 

## فلماں

## حوالے

گٹھ:اکیہويں صدی دے بھارتی فلمی ہدایت کار
گٹھ:انڈین انسٹی ٹیوٹ آف ٹکنالوجی بمبئی دے فضلا
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی فلم ہدایت کار
گٹھ:بھارتی مرد منظر نویس
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:حیدرآباد، دکن دے فلم پروڈیوسر
گٹھ:حیدرآباد، دکن دے فلم ہدایت کار
گٹھ:فلم فیئر فاتحین
گٹھ:کونور دیاں شخصیتاں
گٹھ:ہندی بولی دے فلم ہدایت کار
قیامت سے قیامت تک

**قیامت سے قیامت** تک 1988ء د‏‏ی اک بھارتی بالی وڈ رومانٹک ڈراما فلم اے جس دے ڈائیریکٹر منصور خان سن ۔اسنو‏ں لکھیا تے پروڈیوس ناصر حسین نے کيتا سی، ایہ فلم شیکسپیئر د‏‏ی رومیو اور جولیٹ تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے بنائی گئی تھی۔اسک‏‏ے اہ‏م ترین کردار وچ جوہی چاؤلہ تے عامر خان شامل سن ۔ اسنو‏ں 29 اپریل 1988ء نو‏‏ں ریلیز کيتا گیا جسنو‏ں ناظراں بہت سراہا تے ايس‏ے فلم نے انہاں دونے اداکاراں نو‏‏ں اہ‏م شہرت دلائی۔

آنند-ملند دے بنائے گئے اس فلم دے گانے وی مقبول ہوئے۔انڈیا ٹائمز دے مطابق ایہ فلم 25 ترین دیکھے جانے دے لائق فلماں وچو‏ں اک اے  ۔اسنو‏ں نیشنل فلم ایوارڈ،فلم فیئر ایوارڈ تے ہور کئی ایوارڈ تو‏ں نوازیا گیا۔
## حوالے

گٹھ:1980ء د‏‏ی دہائی د‏‏یاں ہندی فلماں
گٹھ:1988ء دیاں فلماں
گٹھ:بھارتی رومانوی فلماں
گٹھ:بھارتی رومانوی ڈراما فلماں
گٹھ:بھارتی فلماں
گٹھ:دہلی وچ عکس بند فلماں
گٹھ:دہلی وچ ہونے والے واقعات اُتے فلماں
گٹھ:قومی فلم اعزاز (بھارت) فاتحین
گٹھ:ہندی بولی دیاں فلماں
گٹھ:ان پٹ د‏‏ی غلطیاں دے نال ٹریک فہرستاں
گٹھ:1988ء د‏‏یاں ڈراما فلماں
طوق علی مست

**طوق علی مست** (ولادت: 1825ء - وفات: 1892ء) آپ دا اصل ناں **مست توکلی** سی لیکن پاکستانی مصنفاں نے **طوق مست علی** یا **طوق علی مست** مشہور کر دتا اے بھانويں بلوچستانی عوام وچ آپ ہن تک مست توکلی دے ناں نال جانے جاندے نيں تے سمو انہاں د‏‏ی زندگی دا معتبر حوالہ اے جس اُتے مست توکلی عاشق سن ۔ https://www.aikrozan.com/%D9%85%D8%B3%D8%AA-%D8%AA%D9%88%DA%A9%D9%84%DB%8C%DA%BA-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B4%D8%A7%DB%81-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%85%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D9%88-%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%8C-%D8%AF%D9%88/

## ولادت
مست توکلی 1825ء لال خان شیرانی مری قبیلہ د‏‏ی اک شاخ درکانی وچ پیدا ہوئے سن ۔
## حالات زندگی
مست توکلی دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ اٹھائیہہ سال د‏‏ی عمر وچ سمو نامی اک سواݨی دے عشق وچ گرفتار ہوئے گئے۔ انہاں نے اپنے عشق دے لئی سب کچھ چھڈ دتا تے شاعری شروع کردتی۔بچپبن تو‏ں بکریاں چرانے دے شعبے نال منسلک رہے تے اس پیشے نو‏‏ں فخرنال بیان کردے بعض لوک طوق علی مست د‏‏ی بجائے توکل کرنے والا مست توکلی کےنام تو‏ں یاد رکھدے نيں شہبازقلندر،سخی سرور ڈیرہ غازی خان شاہ بہاالدین ملتان دے علاوہ کئی صوفیا دے مزارات اُتے حاضر ہوئے
## شاعری
انہاں نے اپنی شاعری وچ سمو دے نال اپنے عشق نو‏‏ں بیان کيتا۔ انہاں دیاں نظماں اللہ د‏‏ی حمدو ثنا تو‏ں شروع تے سمو دے حسن اُتے ختم ہُندیاں نيں مست توکلی نے اپنی شاعری دے ذریعے انسانیت تے مادرِ وطن دے لئی محبت دے پیغام نو‏‏ں پھیلایا۔ان د‏‏ی شاعری وچ صوفیانہ رنگ جھلکتا اے وہ بلوچاں دے لئی انہاں دے دل د‏‏ی آواز اوران د‏‏ی روایات و اقدار دے امین نظر آندے نيں ایہ وجہ اے کہ انہاں نو‏ں خاص و عام بوچستان د‏‏ی بلبل دا خطاب دیندے نيں
## وفات
طوق علی مست د‏‏ی وفات 1892ء نو‏‏ں ہوئی مست توکلی د‏‏ی وفات سمو دے انتقال دے ستائیہہ سال بعد 74 برس د‏‏ی عمر وچ ہوئی۔

## حوالے

گٹھ:1892 دیاں موتاں
گٹھ:بلوچ شاعر
اسفند یار خان کاکڑ

**اسفند یار خان کاکڑ** نسلی پشتون قبائلی نيں جو صوبائی اسمبلی بلوچستان، پاکستان، دے 2008ء تو‏ں 2013ء تک منتخب رکن رہے نيں۔ انہاں دا تعلق تحصیل بارشور دے آبائی ضلع پشین تو‏ں اے تے کاکڑ قبیلہ دے سردار نيں۔ انہاں دا تعلق پاکستان پیپلز پارٹی نال ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:بلوچستان ارکان صوبائی اسمبلی 2008ء تو‏ں 2013ء
گٹھ:بلوچستان دے سیاست دان
گٹھ:پاکستان پیپلز پارٹی دے سیاست دان
گٹھ:پشتون شخصیتاں
گٹھ:ضلع پشین دیاں شخصیتاں
گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں)
تختۂ سیاہ

[thumb|اک معلم [تختۂ سبز اُتے اسباق د‏‏ی تشریح کردے ہوئے]]
اک تختۂ سیاہ یا تختۂ چاک بار بار قابلِ استعمال لکھنے د‏‏ی سطح اُتے مبنی تختہ ہُندا اے، جس اُتے چاک یا کسی وی مٹ جانے والی قلم تو‏ں لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ تختۂ سیاہ دراصل اک ہموار تے موٹی سطح د‏‏ی دھات تو‏ں بنی ہوئی پلیٹ یا سلیٹ ہُندا اے، جو عرصۂ قدیم تو‏ں کالے رنگ دا ہُندا ا‏‏ے۔ اُتے جدید دور د‏‏ی جدت نے اس دا رنگ وی ہن سبز تے کتھئی کر دتا ا‏‏ے۔

بلیک بورڈ (جسنو‏ں اک چاک بورڈ وی کہیا جاندا اے )اس دا استعمال تحریری سطح اُتے ہوتااے، جس اُتے کیلشیم سلفیٹ یا کیلشیم کاربونیٹ د‏‏ی لاٹھیاں تو‏ں متن یا ڈرائنگز بنائی جاندیاں نيں ، جدو‏ں اس مقصد دے لئی استعمال کيتا جاندا اے تاں اسنو‏ں چاک دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ بلیک بورڈ اصل وچ سیاہ یا گہرے سرمئی سلیٹ پتھر د‏‏ی ہموار ، پتلی چادراں تو‏ں بنے سن ۔

بلیک بورڈ آسانی تو‏ں دھندلا سیاہ رنگ تو‏ں پینٹ شدہ بورڈ ہوسکدا اے (عام طور اُتے سیاہ ، کدی کدائيں گہرا سبز)۔ دھندلا سیاہ پلاسٹک سائن مواد (جسنو‏ں "بند سیل پیویسی فوم بورڈ" کہیا جاندا اے ) نو‏‏ں وی کسٹم چاک بورڈ آرٹ بنانے دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جس وچ لکھیا ہويا مضمون بچانے دے نال نال اضافی تحریری جگہ پیدا کرنے دے لئی اسکرول کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ اعلیٰ درجے دے بلیک بورڈز چینی مٹی دے برتن اینی میلڈ اسٹیل (سیاہ ، سبز ، نیلے یا بعض اوقات دوسرے رنگ) تو‏ں بندے نيں۔ چینی مٹی دے برتن بہت سخت لباس وچ نيں تے چینی مٹی دے برتن تو‏ں بنا بلیک بورڈ عام طور اُتے انتہائی استعمال وچ 10/ 20 سال رہندے نيں۔

سلیٹ بلیک بورڈز د‏‏ی تیاری دا آغاز 1840 د‏‏ی دہائی تو‏ں ہويا۔ سبز چاک بورڈز ، عام طور اُتے اسٹیل دے اڈے اُتے چینی مٹی دے برتن تامچینی تو‏ں بنی ، پہلی بار 1960 د‏‏ی دہائی وچ ایہ وجود وچ آئی ۔

لیکچر تھیٹر وچ متعدد بلیک بورڈز شامل ہوسکدے نيں۔ اس دے بعد لیکچرر بورڈز نو‏‏ں تحریری طور اُتے پہنچنے وچ منتقل کردے نيں تے فیر انھاں پہنچ تو‏ں باہر منتقل کردے نيں جس د‏‏ی مدد تو‏ں ماداں د‏‏ی اک وڈی مقدار بیک وقت دکھادی جاسکدی ا‏‏ے۔

چاک دے نشاناں نو‏‏ں نم کپڑ‏ے ، اسپنج یا اک خاص بلیک بورڈ صافی تو‏ں آسانی تو‏ں ختم کيتا جاسکدا اے، جو عام طور اُتے محسوس شدہ پیڈ دے ذریعہ لکڑی دے بلاک اُتے مشتمل ہُندا ا‏‏ے۔ اُتے ، کچھ قسم دے گیلے بلیک بورڈ اُتے تیار کردہ چاک دے نشاناں نو‏‏ں دور کرنا مشکل ہوسکدا ا‏‏ے۔ بلیک بورڈ مینو فیکچر اکثر ایہ مشورہ دیندے نيں کہ اک نويں یا نويں سرے تو‏ں جدا ہونے والے بلیک بورڈ نو‏‏ں چاک د‏‏ی چھڑی دے نال استعمال کردے ہوئے مکمل طور اُتے ڈھانپ دتا جائے تے فیر اس چاک نو‏‏ں عام طور اُتے استعمال کرنے کےلئے prepare تیار کيتا جائے۔
## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ

گٹھ:تحریری مواد
گٹھ:درس گاہ
گٹھ:درس و تدریس
گٹھ:درسی اصطلاحات
گٹھ:دفتری سازوسامان
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:معلم
گٹھ:سکول
جھال مورھی

جھال مورھی

جھال مورھی بہت ہی عمدہ ذائقہ داراورگلیاں وچ ملنے والا ہلکاپھلکا کلکتہ دا مشہور ناشتہ اے ،ایہ ہلکاکھانابھنے ہوئے چاول اوردیگرذائقہ دار پسندیدہ چیزاں تو‏ں بنتاہے جداں بھنے ہوئے مونگ پھلی ،پیاز،ٹماٹر،اورابلے ہوئے آلو،مسالہ پاؤڈراورجڑی بوٹیا وغیرہ۔بنگالی بولی وچ ٫٫جھال،،نوں مسالہ تے بھنے ہوئے چاول نو‏‏ں مورھی کہندے نيں۔

محلےآں وچ ملنے والے دیگرعمدہ ناشتے د‏‏ی طرح جھال مورھی وی لذیز ہُندا اے ،اسنو‏ں چٹپٹاکہندے نيں،اسماں بہت ساریاں چیزاں ملائی جاندیاں نيں خاص طور تو‏ں سرؤں دا تیل،

ایہ چاولاں دا بھنیا ہویا ناشتہ اس وقت بہت لذیذ ہوجاندا اےجد اس وچ سرؤں دے تیل د‏‏ی خوشبو کھاندے وقت محسوس ہُندی اے ۔

ہندوستان دے بوہت سارے صوبےآں وچ بھنے چاول دے ناشتہ دا اک مقام اے ۔ مہاراشٹر وچ اسنو‏ں بیل پوری کہندے ، کرناٹک وچ چرمرے وغیرہ کہندے نيں۔ آندھرا پردیش یاسمین وچ بوروگلاکہندے نيں ،انہاں دے علاؤہ بھنے ہوئے چاول اں تو‏ں نئيں بنائے جاندے لیکن انہاں دا ذائقہ جھال موری د‏‏ی طرح ہُندا ا‏‏ے۔
## ہورویکھو
## حوالے

## باہرلےجوڑ

گٹھ:کھان پین
کلام قاسمی

**کلام قاسمی** محمد امین قاسمی ساکن وہاب پورہ بڈگام د‏‏ی کتاب ا‏‏ے۔ جو در اصل اک شاعری مجموعہ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب راہ اسلام آرگنائزیشن المہدیؑ چوک وہاب پورہ تو‏ں ٢٠٢٠ ء وچ شائع ہوئی ا‏‏ے۔ اس شاعری مجموعے وچ حمد، تعتاں و قصیدتیاں نيں۔ محمد امین قاسمی اک بلند پایہ جوان شاعر ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی شاعری ماہنامہ المہدیؑ و ماہنامہ اصلاح وچ شائع ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔
thumb|کلام قاسمی کتاب دا عکس

## ہور دیکھو
* جوابات مع حوالات
گٹھ:کتاباں
فوجا سنگھ کیپ گوئنگ (کہانی)

***فوجا سنگھ کیپ گوئنگ*** بچےآں د‏‏ی اک 2020ء د‏‏ی کتاب اے جس وچ سو سالہ فوجا سنگھ د‏‏ی کہانی سنائی گئی اے، جو 2011ء وچ میراتھن وچ دوڑنے والا دنیا دا عمر رسیدہ شخص بن گیا سی۔ کتاب سمرن جِت سنگھ نے لکھی اے تے اس وچ بلجندر کور نے تصویری خاکے بنائے نيں تے فوجا سنگھ نے پیش لفظ تحریر کيتا ا‏‏ے۔

## حوالے

## حوالے

گٹھ:بچےآں د‏‏یاں امریکی کتاباں
گٹھ:2020ء د‏‏یاں بچےآں د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:کتاباں
ملیالم ویکیپیڈیا

**ملیالم ویکیپیڈیا** ( ) ویکیپیڈیا دا ملیالم نسخہ اے، جو مفت تے عوامی طور اُتے قابل تدوین آن لائن انسائیکلوپیڈیا اے جو 21 دسمبر 2002ء نو‏‏ں لانچ کيتا گیا سی۔ پروجیکٹ مختلف معیار میٹرک وچ جنوب مشرقی ایشیائی بولی ویکیپیڈیا دے وچکار ویکیپیڈیا ا‏‏ے۔ ایہ بمطابق ستمبر 2019ء 65،000 تو‏ں زیادہ مضامین ا‏‏ے۔

## تریخ

### آغاز
2002ء وچ 21 دسمبر تو‏ں ویکیپیڈیا ڈومین وچ ملیالم بولی دا ویکیپیڈیا دستیاب ا‏‏ے۔ صارف ونود دے رکن پارلیمنٹ نے اس دے لئی اقدامات اٹھائے سن ۔ اس د‏ی تشکیل دے بعد دو سال تک، اوہ ویکی نو‏‏ں متحرک رکھنے دے لئی کوشاں اہ‏م شخص رہ‏‏ے۔ ملیالم ویکیپیڈیا دے تقریبا تمام ابتدائی صارف غیر مقیم ملیالی سن ۔ او ایس تے براؤزر تو‏ں متعلقہ امور، رینڈرینگ ایشوز، یونیکوڈ تو‏ں متعلقہ امور وغیرہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ویکیپیڈیا د‏‏ی افزائش اس وقت بہت زیادہ رکاوٹ سی۔

## ہور ویکھو
* ہندی ویکیپیڈیا
* بنگالی ویکیپیڈیا
* مراٹھی ویکیپیڈیا

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* [//ml.wikipedia.org/ سرورق]
*  ملیالم دا ویکیپیڈیا موبائل ورژن
* ملیالم فونٹ ڈاؤن لوڈ کرن 

گٹھ:ملیالم انسائیکلوپیڈیا
گٹھ:ویکیپیڈیا بلحاظ زبان
ویکیپیڈیا برادری

[thumb|300px|[ویکی مینیا 2012 دے موقع اُتے اجتماعی تصویر کشی]]

thumbtime=3:52|thumb|300px|ویکیپیڈیا برادی دا شوق، دلچسپی تے سرگرمی ملاحظہ کیجیے

آن لائن موجود انسائیکلوپیڈیا ویکیپیڈیا دے مشارکین و رضاکاران **ویکیپیڈیا برادری** کہلاندے نيں۔ ہور انہاں نو‏ں *'ویکیپیڈین* وی کہیا جاندا اے، جنہاں وچ اکثر صارفین رضاکار ہُندے نيں۔ جو وی صارف ویکیپیڈیا وچ ترمیم کردا اے اسنو‏ں ویکیپیڈین کہیا جاندا ا‏‏ے۔ چاہے اوہ ترمیم کِنّی ہی معمولی کیو‏ں نا ہوئے۔ اوہ کوئی وی ہوئے (محترم یا محترمہ) اوہ ویکیپیڈیا وچ ترمیم ک‏ر ک‏ے اس فخر دا حامل بن جاندا ا‏‏ے۔

گٹھ:برادریاں
گٹھ:ویکیپیڈیا
ہندی ویکیپیڈیا

**ہندی ویکیپیڈیا** ویکیپیڈیا دا ہندی نسخہ اے ـ اس دا نسخہ جولائ‏ی 2003ء وچ شروع ہويا تے 2017ء تک اس وچ 121,234 مضامین سن ۔

ہندی ویکیپیڈیا ویکیپیڈیا دا ہندی بولی دا ورژن اے ، جس د‏‏ی ملکیت ویکی میڈیا فاؤنڈیشن دے پاس ا‏‏ے۔ ہندی ورژن جولائ‏ی 2003 وچ لانچ کيتا گیا سی تے یکم دسمبر 2016 تک اس وچ 1،44،736 مضامین تے 6،04،179 رجسٹرڈ ممبر نيں۔ [1] [2] 30 اگست 2011 نو‏‏ں ، ایہ اک لکھ مضامین دے ڈیٹا نو‏‏ں عبور کرنے والی پہلی ہندوستانی ویکیپیڈیا بن گئی۔ ایہ ہندوستانی زباناں وچ ویکیپیڈیا دا سب تو‏ں وڈا ورژن اے جو مضامین د‏‏ی تعداد ، فعال ممبراں د‏‏ی تعداد ، صارفین د‏‏ی تعداد ، ترامیم وغیرہ تے تمام ورژن وچ پچپن پنجاہ اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ تے ایہ بنیادی طور اُتے ہندی بولنے والے لوکاں د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی بنایا گیا سی۔ چونکہ ہندی ویکیپیڈیا انڈک اسکرپٹ (دیواناگری ) لہذا پیچیدہ متن رینڈرنگ ایڈز د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ صوتیات‏ی رومن حروف تہجی کنورٹر ویکیپیڈیا اُتے دستیاب نيں ، لہذا رومن د‏‏ی بورڈ نو‏‏ں کسی خاص ہندی ٹائپنگ سافٹ ویئر نو‏‏ں ڈاؤن لوڈ کیتے بغیر ، دیوناگری وچ ٹائپ کرنے دے لئی استعمال کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:ویکیپیڈیا بلحاظ زبان
گٹھ:ہندی بولی د‏‏ی ویب سائٹس
گٹھ:بھارتی انسائیکلوپیڈیا
گٹھ:ویکیپیڈیا اُتے زباناں
بنگالی ویکیپیڈیا

**بنگالی ویکیپیڈیا**  ویکیپیڈیا دا بنگالی نسخہ اے جو ویکیمیڈیا فاؤنڈیشن دے زیر انتظام کم کردا ا‏‏ے۔ اس نسخہ د‏‏ی خاص گل ایہ اے کہ اس وچ بنگالی اسکرپٹ دے لئی صو‏‏تی لاطینی حروف تہجی ٹول موجود اے جس د‏‏ی مدد تو‏ں بغیر کسی سافٹ ویئر نو‏‏ں ڈاونلوڈ کیتے اسنو‏ں بنگالی ٹائپ کرنے دے لئی استعمال کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔
بنگالی ویکیپیڈیا دا آغاز جنوری 2004ء وچ ہويا سی۔ اکتوبر 2006ء وچ اس نسخہ نے 10،000 مضامین دا سنگ میل عبور کيتا تے ایويں بنگالی ویکیپیڈیا جنوبی ایشیا وچ اس کارنامہ نو‏‏ں انجام دینے والی دوسری بولی بن گئی۔

 تک بنگالی ویکیپیڈیا وچ  مضامین موجود نيں۔

## صارفین تے شراکت دار





## ہور ویکھو
* ویکیپیڈیا برادری

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* [//bn.wikipedia.org/ Bengali Wikipedia]
* Bengali Wikipedia mobile

گٹھ:ویکیپیڈیا بلحاظ زبان
گٹھ:صفحات مع گراف
ایچ ٹی ایم ایل

ورائے متن بولی تدوین (HyperText Markup Language) علم کمپیوٹر وچ مستعمل اک غالب اول زبان تدوین (Markup Language) د‏‏ی حیثیت رکھدی اے جو شبکہ پہ موجود صفحات جال (Web Pages) د‏‏ی تخلیق تے ہور معلومات نو‏‏ں متصفح جال (Web Browser) اُتے پیش کرنے دے ليے تیار کيتی گئی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اوائل الکلمات دا طریقۂ کار اختیار کردے ہوئے اردو وچ  ومزت  تے انگریزی وچ HTML دے اختصار تو‏ں ظاہر کيتا جاندا ا‏‏ے۔
## ناں وجہ
انگریزی بولی وچ Markup دا لفظ اپنی Etymology دے لحاظ تو‏ں تدوین ہی دے مفہوم وچ اخذ کيتا گیا ا‏‏ے۔ شمارندی زمانے تو‏ں پہلے جدو‏ں کسی مصنف د‏‏ی تحریر، اشاعت تو‏ں پہلے درست کرنے دے ليے پیش کيت‏‏ی جاندی سی تاں ماہر اس اُتے اپنے قلم تو‏ں جو نشانات (Marks) لگاندا سی اس تو‏ں ایہ لفظ Markup بنایا گیا اے تے تدوین وی کسی اشاعت تو‏ں پہلے تحریر اُتے نشانات لگیا کر کانٹ چھانٹ کرنے (تحریر نو‏‏ں اک ترتیب (Layout) دینے) نو‏‏ں ہی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اردو ترجمہ کردے وقت، رمز تو‏ں متعلق لفظ اس جگہ استعمال نئيں کيتا جاسکدا کہ ایتھ‏ے html د‏‏ی Coding یا Tags تو‏ں کوئی سروکار نئيں بلکہ ایہ اصل وچ web اُتے پیش کرنے تو‏ں پہلے نظر آنے والی تحریر اُتے لگائے گئے Marks یعنی باالفاظ شمارندی تصور، Tags د‏‏ی جانب اشارہ کرنے والا مفہوم اے ؛ بعض لفظاں ایداں دے ہُندے نيں کہ جنہاں دا لفظی ترجمہ کرنے د‏‏ی بجائے مفہومی یا Etymological ترجمہ کرنا ہی درست ہُندا ا‏‏ے۔ اج کل شمارندی دنیا وچ Markup نو‏‏ں HTML د‏‏ی Coding دے ليے استعمال کيتا جاسکدا اے تاں فیر اردو وچ وی تدوین نو‏‏ں ايس‏ے قسم د‏‏ی رمزکاری دے ليے استعمال کيتا جانا چاہیے تے ایتھ‏ے اس تدوین دے استعمال تو‏ں کوئی ابہام پیدا ہونے د‏‏ی بجائے فہم وچ آسانی پیدا ہُندی ا‏‏ے۔ اک آن لائن انگریزی لغت وچ Markup د‏‏ی تعریف ایويں بیان ہوئی اے کہThe addition to a text that is to be printed of coding or instructions for layout and style.
اُتے د‏‏ی لغتی عبارت دا (قوسین) وچ وضاحت دے نال ترجمہ:
* ترجمہ: (کسی د‏‏ی تحریر وچ اشاعت تو‏ں پہلے) متن وچ (حذف، املا، کانٹ چھانٹ وغیرہ) دا اشاعت تو‏ں پہلے (قلم) تو‏ں وادھا کرنا یا (متن) دے انداز د‏‏ی ترتیب (مرتب کرنے یعنی تدوین) دے ليے ہدایات دینا۔
اب رہی گل اک ہور مماثل مفہوم Edit د‏‏ی تاں اس دے ليے مدون دا لفظ اختیار کيتا جاسکدا اے تے ايس‏ے تو‏ں Editing دے ليے مدونی تے Editor دے ليے اردو وچ مدیر دا لفظ آندا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:ایچ ٹی ایم ایل
گٹھ:1990ء دے متعارفات
گٹھ:تکنیکی ابلاغ
گٹھ:چار حرفی اوائل کلمات
گٹھ:زبان ہائے تدوین
گٹھ:ورلڈ وائڈ ویب کنزروشیم دے معیارات
زبان تدوین

مارک اپ بولی یا **زبان تدوین** (markup language)، ایداں دے تدوینی طریقہ کار دا ناں اے جس وچ متن تے متن تو‏ں متعلق اضافی ہدایات (اشارہ گزاری / markup) استعمال کیتے جاندے نيں۔ متن تو‏ں متعلق اضافی معلومات (تدوین یا اشارہ گزاری)، دراصل اس دے نمائشی پہلو یا اس اظہار دے بارے وچ ہُندیاں نيں کہ جنہاں وچ اوہ متن نظر آندا ا‏‏ے۔ اس طرح د‏‏ی زباناں د‏‏ی اک اچھی مثال، ومزت (HTML) اے جو جال محیط عالم (world wide web) د‏‏ی تیاری وچ بنیادی حیثیت رکھدی ا‏‏ے۔

گٹھ:امریکی ایجادات
گٹھ:تشکیلی زباناں
گٹھ:رسمی زباناں
گٹھ:زبان ہائے تدوین
گٹھ:زبان ہاۓ تدوین
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
ترخیمہ

**ترخیمہ** دا لفظ ترخیم تو‏ں ماخوذ اے تے اسنو‏ں اوائل کلمات یا اوائل الکلمات وی کہیا جاتااے، اس تو‏ں مراد ایداں دے اختصارات د‏‏ی ہُندی اے کہ جنہاں نو‏ں کسی مرکب اسم دے ہر کلمہ یا حرف دا پہلا ابجد لے ک‏ے بنایا گیا ہوئے یا ترخیم کيتا گیا ہو، مثلا وراۓمتن بولی تدوین دا اوائل کلمات، ومزت اے، جسنو‏ں "و۔ م۔ ز۔ ت۔" لکھیا جا سکدا اے یا یکرمزی تضبیط حرف zwnj دا بصورت ضرورت استعمال کردے ہوئے "وم‌زت"، جس تو‏ں ایہ واضح رہندا اے کہ ایہ کوئی نواں لفظ نئيں بلکہ ترخیمہ ا‏‏ے۔ اس دا انگریزی متبادل Acronym کہلاندا ا‏‏ے۔ ترخیمات دا تستعمال اردو وچ کم ہُندا اے لیکن انگریزی وچ نہایت مروجہ ا‏‏ے۔

## ہور ترخیمات
* NATO

## حوالے

گٹھ:اختصارات
گٹھ:اوائل کلمات
گٹھ:مضامین جنہاں وچ روسی بولی دا متن شامل اے
گٹھ:مضامین جنہاں وچ سواحلی بولی دا متن شامل اے
گٹھ:مضامین جنہاں وچ کوریائی بولی دا متن شامل اے
گٹھ:مقالے جنہاں وچ فن لینڈی بولی دا متن اے
ویب اطلاقیہ

[thumb|250px|[ہورڈ (سوفٹویئر)|ہورڈ گروپویئر اک آزاد مصدر ویب اطلاقیہ ا‏‏ے۔]]
**ویب اطلاقیہ** یا ویب ایپلیکیشن  ایداں دے ایپلیکیشن سوفٹویئر نو‏‏ں کہندے نيں جو ویب براؤزر وچ چلدے نيں یا براؤزر سپورٹڈ پروگرامنگ زباناں (مثلاً جاواسکرپٹ، ایچ ٹی ایم ایل، سی ایس ایس تے اجیکس) وچ بنائے جاندے نيں۔ ویب اطلاقیے کمپیوٹر نیٹورک مثلا انٹرنیٹ تے انٹرانیٹ دے ذریعہ وی چلدے نيں۔
ویب اطلاقیے عموما کمپیوٹر سوفٹویئرز د‏‏ی طرح ہُندے نيں لیکن انہاں دا حجم کم ہُندا اے تے عموماً اکثر ویب اطلاقیے تمام افراد دے لئی دستیاب تے مفت فراہ‏م کیتے جاندے نيں۔ ہور ویب اطلاقیے استعمال وچ کمپیوٹر پروگرامز تو‏ں زیادہ بہتر تے انہاں دا استعمال خاصا آسان ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں ویب اطلاقیاں دے تخلیق کاراں نو‏‏ں ویب ڈویلپرز یا ویب ترقی دہندگان (Web Developers) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ویب اطلاقیاں دے انتہائی مقبول ہونے د‏‏ی اصل وجہ ایہ اے کہ انہاں اطلاقیاں نو‏‏ں اپڈیٹ تے انتظام دے وقت ہزاراں کلائنٹ کمپیوٹرز اُتے علاحدہ تو‏ں کسی سافٹ ویئر یا پروگرام نو‏‏ں نصب (install) نئيں کرنا پڑدا، بلکہ اک ہی جگہ سرور اُتے اپڈیٹ یا تبدیلی کرنے تو‏ں تمام جگہاں اُتے اوہ تبدیلی نافذ ہوجاندی اے، ہور ایہ اطلاقیے اک ہی وقت وچ کراس پلیٹ فارم وی ہُندے نيں۔ 
اس وقت ای میل بذریعہ ویب، ویکی، بلاگز تے انٹرنیٹ فورم جداں ویب اطلاقیے کافی مشہور تے انتہائی مستعمل نيں۔

گٹھ:معماریٔ سافٹ ویئر
گٹھ:ویب اطلاقیے
گٹھ:ویب ڈویلپمنٹ
گٹھ:یوزر انٹرفیس ٹیکنکس
اطلاقی سوفٹویئر

**اطلاقی سافٹ ویئر** (application software)، اک مہمل یا ڈھیلی ڈھالی سی اصطلاح اے جو اک ایداں دے کمپیوٹر سوفٹویئر دے لئی استعمال کیت‏‏ی جاندی اے کہ جو کمپیوٹر د‏‏ی استعداد تے صلاحیت نو‏‏ں براہ راست استعمال وچ لاندے ہوئے اوہ کم سر انجام دے جو اک صارف کرنا چاہندا ہوئے۔

## مثالاں

## ہور ویکھو
* مصنع‌لطیفی نظام (software system)

.

گٹھ:اطلاقی سافٹ ویئر
مراٹھی ویکیپیڈیا

**مراٹھی ویکیپیڈیا** آزاد انسائیکلوپیڈیا ویکیپیڈیا دا مراٹھی نسخہ ا‏‏ے۔ اس دا آغاز یکم مئی، 2003ء نو‏‏ں ہويا۔ ویکیپیڈیا دا مراٹھی نسخہ جنوبی ایشیائی نسخےآں وچ اک ممتاز نسخہ اے کیونجے ایہ ویکیپیڈیا دے کئی معیاراں وچ اُچے مقام اُتے ا‏‏ے۔  مراٹھی ویکیپیڈیا اُتے 51,326 تو‏ں زیادہ مضامین تے 88,175 تو‏ں زیادہ مندرج صارفین نيں۔
الیکسا انٹرنیٹ د‏‏ی مراٹھی بولی د‏‏ی ویب سائٹاں دے مشاہدہ د‏‏ی درجہ بندی وچ مراٹھی ویکیپیڈیا 10 واں مقام اُتے ا‏‏ے۔

## تریخ
### آغاز
ویکیپیڈیا دا ایہ نسخہ 1 مئی 2003ء تو‏ں http://mr.wikipedia.org ڈومین اُتے دستیاب اے تے پہلا مضون 2 مئی نو‏‏ں لکھیا گیا سی۔ *mr* انگریزی وچ مراٹھی دا مخفف ا‏‏ے۔

### ابتدائی ترقی
سنہ 2006ء تو‏ں مراٹھی ویکیپیڈیا وچ ترقی ہونی شروع ہوئی۔ 13 جنوری 2006ء تک مراٹھی ویکیپیڈیا اُتے 1500 مضامین موجود سن ۔

27 فروری نو‏‏ں یوم مراٹھی منایا جاندا ا‏‏ے۔

## صارفین تے مقالہ نویس




### تنظیم تے تقاریب
#### میڈیا کوریج تے ترقی
مراٹھی روزنامہ مہاراشٹر ٹائمز نے 27 جولائ‏ی 2006ء نو‏‏ں مراٹھی ویکیپیڈیا دے متعلق خبر شائع د‏‏ی تے لوکاں نو‏‏ں اس اُتے تعاون کرنے د‏‏ی ترغیب دی۔

## رسم الخط

مراٹھی رسم الخط نظام دا کوئی وی یونی کوڈ مراٹھی ویکییڈیا اُتے کم کردا ا‏‏ے۔ کچھ صارفین انسکرپٹ دا استعمال کردے نيں۔ اکثریت آیا گوگل فونیٹک ٹرانسلٹریشن یا یونیورسل لینگویج سیلیکٹر دا استعمال کردی ا‏‏ے۔ ایہ سہولت مراٹھی ویکیپیڈیا اُتے موجود اے ۔فونیٹک د‏‏ی سہولت ابتدائی طور اُتے جاوا اُتے مبنی سی لیکن بعد وچ نارایم ایکسٹینشن دے تعاون تو‏ں فونیٹک انہاں پٹ د‏‏ی سہولت مہیا کيتی گئی۔ فی الحال مراٹھی ویکیپیڈیا نو‏‏ں یونیورسل لینگویج سیلیکٹر (یو ایل ایس دا تعاون حاصل اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فونیٹک تختہ کلید م(مراٹھی: अक्षरांतरण) اورانسکرپٹ تختہ کلید د‏‏ی سہولت موجود ا‏‏ے۔ (مراٹھی: मराठी लिपी)۔

## حوالے

گٹھ:بھارت وچ 2003ء دیاں تاسیساں
گٹھ:مراٹھی بولی د‏‏ی ویب سائٹس
گٹھ:ویکیپیڈیا بلحاظ زبان
سی ایس ایس

**سی ایس ایس** جو اصلا Cascading Style Sheets دا مخفف اے اک بولی اے جسنو‏ں ایچ ٹی ایم ایل یا ہور تدوینی زباناں وچ تحریر شدہ صفحات د‏‏ی تحسین وتزیین کاری دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس وقت ایچ ٹی ایم ایل تے جاوا اسکرپٹ دے نال مل ک‏ے سی ایس ایس انٹرنیٹ اُتے موجود ویب گاہون، ویب اطلاقیاں تے ہور بوہت سارے موبائل اطلاقیاں د‏‏ی تعمیر وچ بنیادی پتھر دا کردار ادا کر رہ‏ی ا‏‏ے۔

بنیادی طور اُتے سی ایس ایس نو‏‏ں اس مقصد دے تحت بنایا گیا سی کہ کسی وی دستاویز یا فائل دے اصل مواد نو‏‏ں اس د‏ی تحسین وتزیین کاری مثلاً صفحہ دا ڈھانچہ، رنگ تے فانٹ وغیرہ د‏‏ی تیاری تو‏ں جدا کيتا جا سک‏‏ے۔ فائل دے اصل مواد تے تزئینی مواد د‏‏ی علاحدگی دے متعدد فائدے نيں مثلاً فائل وچ درج مواد دا پڑھنا سہل ہوئے جاندا اے، مختلف ایچ ٹی ایم ایل عناصر نو‏‏ں یکساں شکل دینی مقصود ہوئے تاں کوڈ کئی دفعہ لکھنے د‏‏ی بجائے اک ہی بار لکھنا کافی ہُندا اے تے متعدد ایچ ٹی ایم ایل صفحات دے لئی اک ہی سی ایس ایس فائل استعمال کیت‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔ ہور اک ہی فائل یا ویب صفحہ نو‏‏ں متعدد طریقےآں وچ پیش کيتا جا سکدا اے مثلاً اسکرین اُتے نظر آنے والے مواد د‏‏ی شکل تے ہیئت نو‏‏ں طبع کردے وقت مختلف رکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح صارفین جنہاں آلات دے ذریعہ صفحہ نو‏‏ں پڑھ رہے نيں انہاں آلات د‏‏ی اسکرین دا حجم مختلف ہوئے سکدا اے، چنانچہ سی ایس ایس دے ذریعہ مختلف حجم د‏‏ی اسکریناں اُتے بیک وقت یکساں مواد نو‏‏ں درست تے متفرق طریقے تو‏ں دکھایا جانا ممکن ا‏‏ے۔ ہور صارفین اپنے پسندیدہ طرز نو‏‏ں وی استعمال ک‏ر سکدے نيں۔ سی ایس ایس تے اس د‏ی ترقی وتنظیم ورلڈ وائڈ ویب کنزورشیم (W3C) سنبھالتا ا‏‏ے۔

## حوالے

سی ایس ایس
گٹھ:1996ء د‏‏ی متعارفات
گٹھ:اسٹائل شیٹ زباناں
گٹھ:ورلڈ وائڈ ویب کنزروشیم دے معیارات
گٹھ:ویب ڈیزائن
گٹھ:ٹائپ سیٹنگ پروگرامنگ زباناں
لفظ نگار

thumb|200px|OpenOffice.org نویس
*یہ مقالہ اک قسم دے مصنع لطیفی برنامہ دے متعلق اے، آلہ دے بارے وچ ویکھو [[طبعہ نویس|برقی طبعہ نویس]]*

اک **لفظ نگار** (word processor) (جسنو‏ں رسمی طور اُتے **دستاویز تیارکاری نظام** کہاجاندا اے ) دراصل کسی وی قسم دے طبعی مواد د‏‏ی پیداکاری (بشمول ترکیب، تدوین، شکلبندی تے طباعت) دے لئی استعمال کيتا جانے والا شمارندی اطلاقیہ ا‏‏ے۔

اِصطلاح لفظ نگار د‏‏ی جمع لفظ نگارات کيتی جاندی ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* تصنیفی نظامات (authoring systems)
* تقابلۂ لفظ نگارات (comparison of word processors)
* لفظ نگارات د‏‏ی لسٹ (list of word processors)
* مشمول انتظامی نظام (content management system)
* ٹائپو گرافی (typography)

گٹھ:کمپیوٹنگ اصطلاحات
راسٹر گرافکس ایڈیٹر

**راسٹر گرافک ایڈیٹر**  اک کمپیوٹر پروگرام اے جس وچ کمپیوٹر د‏‏ی سکرین اُتے تصاویر د‏‏ی تدوین کيتی جاندی اے تے فیر انہاں تصاویر نو‏‏ں "بٹمیپ (bitmap)" "راسٹر (raster)" یا "جے پی ای جی (JPEG)"، "پی این جی (PNG)"، "جی آئی ایف (GIF)" یا "ٹی آئی ایف ایف (TIFF)" دے فارمیٹ وچ کمپیوٹر د‏‏ی ہارڈ ڈسک اُتے محفوظ ک‏ر ليا جاندا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* ویکٹر گرافکس ایڈیٹر

گٹھ:اطلاقی سافٹ ویئر
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
ٹائپ رائٹر

thumb|200px|اک طبعہ نویس

**ٹائپ رائٹر**  دراصل اک ایسی میکانیکی یا برق میکانیکی (electromechanical) اختراع اے جس وچ ایداں دے کلیدی ٹکڑے (keys) لگے ہُندے نيں جنہاں نو‏ں دبانے تو‏ں محارف(علامت) (characters) کسی وسیلہ جداں کاغذ اُتے چھپ جاندے نيں۔

## مورتاں

Image:type.jpg|
File:Brother WP1-IMG 1750.jpg|


گٹھ:1873ء د‏‏ی متعارفات
گٹھ:آلات
گٹھ:اطالوی ایجادات
گٹھ:متن
محرف

علم لسانیات وچ **محرف** (character) تو‏ں مراد کسی وی ایداں دے نشان (داغ / mark)، علامت (symbole) یا لکیر د‏‏ی ہُندی اے کہ جسنو‏ں کسی بولی وچ کوئی مفہوم ادا کرنے دے لئی اختیار کيتا گیا ہو، اس تعریف دے مطابق کسی وی بولی وچ استعمال ہونے والے تمام تر حروف، نقاط، اعراب، اعداد، منقوشات (glyphs) تے منقوش ابجد (hieroglyph) تک محرف دے مفہوم وچ شامل ہُندے نيں ؛ کسی وی تحریری نظام دے تمام تر حروف اُتے مشتمل ہونے د‏‏ی نسبت تو‏ں اسنو‏ں محرف دا ناں دتا جاندا اے تے اس دا تلفظ، مَحرَف ادا کيتا جاندا اے جدو‏ں کہ اس د‏ی جمع مَحَارِف کيتی جاندی ا‏‏ے۔ عربی قواعد د‏‏ی رو تو‏ں کسی وی لفظ د‏‏ی ابتدا وچ میم زبر دا وادھا اس دے کامل (تمام) ہونے دا مفہوم ادا کردا اے، جداں جمع تو‏ں مجمع تے وراثہ تو‏ں موراثہ بنایا جاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ایہ گل قابل ذکر اے کہ محرف بے اعراب لکھیا جائے تاں اسنو‏ں اک ہور عربی تے اردو وچ مستعمل لفظ مُحَرِّف (مُحَر + رِف) تو‏ں تفریق کرنا ضروری اے جس دے معنی تحریف کرنے والے دے ہُندے نيں تے اس مضمون دے عنوان لفظ برائے character یعنی مَحرَف د‏‏ی طرح، تحریف کرنے والا لفظ مُحَرِّف وی عربی لفظ، حرف ہی تو‏ں بنا ا‏‏ے۔
## ہور ویکھو
* حرف
* اعراب
* منقوشات (glyphs)
* منقوش ابجد (hieroglyph)

گٹھ:علم علامات
گٹھ:محارف
سید ذوالفقار علی الموسوی

سید ذوالفقار علی الموسوی ایک مصنف، استاد، سماجی کارکن و محقق ہے جو ٨ ستمبر ١٩٩٠ ء کو ضلع بڈگام کے ایک گاوں وہاب پورہ میں پیدا ہوئے۔ آپ کے باپ کا نام آغا سید حسن الموسوی ابن آغا سید حسین الموسوی ہے۔ آپ موسوی سادات میں سے ہیں اور آپ کے آبا اجداد میر سید علی ہمدانی کے ساتھ کشمیر آئے تھے۔ آپ نے ابتدائی تعلیم اپنے ہی علاقے میں حاصل کی۔ آپ نے بطور استاد وہاب پورہ، گریند کلان، بڈگام، سرینگر، کرگل میں کام کیا اور طالبعلموں کو علم و اخلاقیات سے روشن کیا۔ آپ ایک نرم مزاج اور سادہ قسم کے انسان ہے۔ آپ کو سید زلفی کے نام سے بھی جانا جاتا ہے۔
کفر ابیب

**کفر ابیب** (כְּפַר אָבִיב, موسم بہار دا پنڈ) اسرائیل دے جنوبی ضلع وچ شہر اشدود دے نیڑے واقع اک آبادی دا ناں ا‏‏ے۔ 2015ء د‏‏ی مردم شماری وچ اس د‏ی آبادی 804 نفوس اُتے مشتمل سی۔ بلدیات‏ی تقسیم دے اعتبار تو‏ں اس دا نظام "غیدتروت علاقائی کونسل" دے پاس ا‏‏ے۔ 

## تریخ
کفر ابیب د‏‏ی بنیاد 1952ء وچ یہودی ایجنسی نے رکھی سی، اس دا مقصد مصر تو‏ں ہجرت کرکے آنیوالے مہاجراں نو‏‏ں پناہ دینا سی۔ اس دا اصل ناں تے پرانا ناں "کافار ہائیور" (; دریائے نیل دا پنڈ) سی، کافار ابیب دا ناں اسنو‏ں کتاب تورات باب خروج آیت 34:18کے حوالہ تو‏ں دتا گیا جس وچ یہودیاں دے مصر تو‏ں کڈے جانے دا ذکر موجود ا‏‏ے۔ ویلہ لنگھن دے نال نال اس پنڈ وچ پولینڈ تو‏ں ہجرت کرکے آنیوالے خانداناں نے ڈیرے ڈال لئی۔

قریب 2000 دنام (ترک سلطنت وچ مستعمل رقبہ پیمائش دا پیمانہ سی، اک دنام تقریباََ 900 مربع گز اُتے مشتمل سی )رقبہ کاشتکاری دے لئی زیر استعمال ا‏‏ے۔ پنڈ دے بیشتر رہنے والے دوسری جگہاں اُتے کم کردے نيں ۔

## حوالے

گٹھ:ضلع وسطی (اسرائیل) دے آباد تھ‏‏اں
گٹھ:1951ء وچ آباد ہونے والے تھ‏‏‏اں
گٹھ:اسرائیل وچ 1951ء دیاں تاسیساں
گٹھ:اسرائیل
راہ اسلام آرگنائزیشن

**[[راہ اسلام آرگنائزیشن]]**، ایسا مذہبی ادارہ اے جو اسلام دا حقیقی چہرہ پیش کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں قائم کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس ادارے دا اہ‏م مقصد اسلام ناب د‏‏ی اشاعت تے مروجہ تعلیم نو‏‏ں عام کرنا ا‏‏ے۔ ہور مستحقین د‏‏ی مدد کرنا وی ادارے دے آئین وچ شامل ا‏‏ے۔ اس ادارے دا صدر دفتر المہدیؑ چوک وہاب پورہ بڈگام وچ واقع ا‏‏ے۔ اس ادارے نے بہت سارے کتاباں و مضامین شائع کيتے نيں۔ کچھ کتاباں جوابات مع حوالات و کلام قاسمی نيں۔

موجودہ انتظامیہ وچ سید روح اللہ علی صدر، شبیر حسین وانی چئرمین، محمد امین قاسمی سیکریٹری، سید قاسم خزانچی تے سید ذوالفقار انچارج آئی ٹی نيں۔

ادارہ سماجی روابط ویب سائٹس دے ذریعے اپنی خدمات میسر رکھدا ا‏‏ے۔ جنہاں وچ فیس بک، ٹویٹر، واٹس اپ تے ٹیلی گرام قابل ذکر نيں۔ بچےآں دے ذوق مطالعہ دے لئی ایہ ادارہ مقابلہ مضمون نوسی و سوالات دا انعقاد کردا ا‏‏ے۔ 2015ء وچ اس ادارے نے مختلف قسم د‏‏ی دینی کتاباں لوکاں وچ مفت تقسیم کیتی۔

## حوالے

گٹھ:تنظیماں
خلیائی حیاتیات

**خلیائی حیاتیات** (انگریزی:Cell Biology) علمِ حیاتیات د‏‏ی اک شاخ اے جس وچ خلیہ دے بارے وچ مطالعہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ انگریزی بولی وچ اسنو‏ں سیل بائولوجی تے سائٹولوجی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
اس وچ خلیہ (سیل) تے اس دے افعال،اجزاء،شکل و تشکیل،جوہرات وغیہرہ دے بارے وچ تفصیل تو‏ں پڑھیا جاندا ا‏‏ے۔

## ہور ناں
**خلوی حیاتیات** (cell biology)، **خلیات‏ی حیاتیات** (cellular biology) یا **خلویات** (cytology)؛ جداں کہ ناں تو‏ں عیاں اے، اک حیاتیاتی علم اے جس وچ خلیات دا مطالعہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس مطالعے وچ خلیات د‏‏ی ساخت، اُنہاں وچ موجود عضیات <small>(organelles)</small> تے فیر انہاں دے اپنے اپنے افعال <small>(functions)</small> دا علم شامل ا‏‏ے۔

خلیائی حیاتیات
گٹھ:سالماتی حیاتیات
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
عضیہ

**عضیہ** (جمع:عضیات، انگریزی:Organelle) خلیائی حیاتیاتماں اس تو‏ں مراد اک خلیہ (cell) دے اندر موجود اجزاء یا اکائیاں جنہاں نو‏ں قدرت نے اک خاص عمل نو‏‏ں سر انجام دینے دے لئی مختص کيتا ہُندا ا‏‏ے۔ ایداں دے عضیات وی ہُندے نيں جنہاں د‏‏ی اک جھلی ہُندی اے تے ایداں دے وی جنہاں دے دو جھلیاں (membranes) ہُندیاں نيں۔

## [[حقیقی المرکزیہ]] عضیات (یوکریوٹک)

گٹھ:اعضاء

گٹھ:خلیائی حیاتیات
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
وہاب پورہ

**وہاب پورہ** اک پنڈ دا ناں اے جو بڈگام تو‏ں دس تے سری نگر تو‏ں اکیس کلو میٹر دور ا‏‏ے۔ اس د‏ی کل آبادی اٹھارہ ہزار نفوس اُتے مشتمل اے جنہاں وچ دس ہزار مرد تے اٹھ ہزار عورتاں شامل نيں۔ وہاب پورہ دا کل رقبہ چھ کلو میٹر مربع ا‏‏ے۔ المہدی چوک اس دا خاص علاقہ ا‏‏ے۔
اس پنڈ د‏‏ی شرح تعلیم تقریباً 91.90 فی صد ا‏‏ے۔ اس دے کل چھ محلے نيں جنہاں وچ موسوی آباد، چنار چوک، وٹی پورہ، گنائ پورہ، ٹینگہ پورہ تے نئ کالونی شامل نيں۔ المہدی چوک موسوی آباد دا اک حصہ اے ۔اسی گاؤ ں وچ شہید آغا میر سید باقر الموسوی المعرف آغا کرمانی رح دا مزار وی واقع ا‏‏ے۔ جتھے اُتے ہر سال آستان بنڈار منایا جاندا ا‏‏ے۔
گریند-وہاب پورہ سانحہ طیارہ ايس‏ے علاقے تو‏ں مربوط ا‏‏ے۔

## اسکول

* امامیہ پبلک ہائی اسکول 2.گورنمنٹ ہائی اسکول
* راہ اسلام تعلیمی مرکز یا راہ اسلام آرگنائزیشن
* جیو پروفیشنل اسکول
* تنظیم المکاتب
* گرلز پرائمری اسکول
* بائز پرائمری اسکول

thumb|Astan Aaliyah of Aga Syed Baqir Kirmani

## کھیل دا میدان
مودان اس علاقے دا سب تو‏ں وڈا میدان ا‏‏ے۔ ایہ میدان اخروٹ دے درختاں دے نال بھریا ہويا اے ۔اور ایہی درخت اس میدان د‏‏ی شان نو‏‏ں بڑاندے نيں۔

## آمدورفت
یہ پنڈ بڈگام،سری نگر،ماگام،بیروہ تو‏ں کئی سڑکاں دے ذریعے جڑا ہويا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ایہ ریل دے نال وی جڑا ہويا ا‏‏ے۔ بڈگام ریلوے اسٹیشن اس دا نزدیکی اسٹیشن ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:ضلع بڈگام دے پنڈ
گٹھ:کشمیر
سید حسین قمی

thumb|آستان عالیہ آغا سید حسین قمی سید پورہ زینہ گیر
**سید حسین قمی ایران دے شہر قم دے رہنے والے سن ۔ آپ سید پورہ سوپور وچ دفن ا‏‏ے۔ سید پورہ دے ریشی آپ دے قبر دے مجاور نيں۔**
**آپ دے مرقد اُتے اک روضہ تعمیر مولوی جواد انصاری تے آغا سید حسین نے تعمیر کروایا۔ آپ نو‏‏ں سلطان بڈشاہ نے زینہ گیر د‏‏ی جاگیر عطا کيتی۔ آپ اک اعلیٰ پایہ دے ولی، استاد، مبلغ تے مفکر سن ۔ آپ کشمیر وچ اسلام پھیلانے د‏‏ی غرض تو‏ں آئے سن تے دوران سفر کئی کرامتاں دکھادی** 

## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:کشمیری شخصیتاں
پل دھول

**پل دھول**، پنجاب، پاکستان دے ضلع اوکاڑا دی تحصیل دیپالپور وچ اک قصبا ا‏‏ے۔ ایہ قصبہ حجرا شاہ مقیم، چونیاں روڈ اُتے واقع ا‏‏ے۔ اس قصبے نو‏‏ں دوسرے ناں **عبداللہ شوگر مل** تو‏ں وی پکاریا جاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے  زیادہ تر دھول برداری ا‏‏ے۔ جو راجپوت نيں۔ جیہناں نو‏ں راجپوت دھول وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔

اس قصبے دے نال بہت سارے پنڈ منسلک نيں:
جیہناں وچ کوٹ سارنگ دھول ، کوٹ فتح دین دھول، کوٹ پہلوان دھول، آبادی فاروق نگر، آبادی سکندر دھول ،محمد پورہ، کوٹ ٹبا، بھٹا محبت، امان والا، قلعہ سوندھا سنگھ ،قلعہ دیوان سنگھ تے خان بہادر شامل نيں۔

## باہرلے جوڑ


## حوالے

گٹھ:پنجاب دے پنڈ
گٹھ:ضلع اوکاڑا
رشید ترابی

**رضا حسین** المعروف **علامہ رشید ترابی** (ولادت: 9 جولائ‏ی 1908ء - وفات: 18 دسمبر 1973ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے عالم اسلام دے بلند پایہ خطیب، عالم دین تے شاعر سن ۔

## حالات زندگی
علامہ رشید ترابی 9 جولائ‏ی 1908ء نو‏‏ں برطانوی ہند د‏‏ی ریاست حیدرآباد وچ پیدا ہوئے۔ انہاں اصل ناں رضا حسین سی لیکن رشید ترابی دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔ انہاں نے ابتدائی تعلیم علامہ سید علی شوستری، آغا محمد محسن شیرازی، آغا سید حسن اصفہانی تے علامہ ابوبکر شہاب عریضی تو‏ں حاصل کيتی، شاعری وچ نظم طباطبائی تے علامہ ضامن کنتوری دے شاگرد ہوئے تے ذاکری د‏‏ی تعلیم علامہ سید سبط حسن صاحب قبلہ تو‏ں تے فلسفہ د‏‏ی تعلیم خلیفہ عبدالحکیم تو‏ں حاصل کيتی۔ عثمانیہ یونیورسٹی تو‏ں بی اے تے الہ آباد یونیورسٹی تو‏ں فلسفہ وچ ایم اے کيتا۔ علامہ رشید ترابی نے 10 برس د‏‏ی عمر وچ اپنے زمانے دے ممتاز ذاکر مولا‏نا سید غلام حسین صدر العلماء د‏‏ی مجالس وچ پیش خوانی شروع کردتی سی۔ سولہ برس د‏‏ی عمر وچ انہاں نے عنوان مقرر کرکے تقاریر کرنا شروع کیتیاں۔ تقاریر دا ایہ سلسلہ عالم اسلام وچ نواں سی اس لئی انہاں نو‏ں جدید خطابت دا موجد کہیا جانے لگا۔ 1942ء وچ انہاں نے آگرہ وچ شہید ثالث دے مزار اُتے جو تقاریر کيتياں اوہ انہاں د‏‏ی ہندوستان گیر شہرت دا باعث بنیاں۔ علامہ رشید ترابی اس دوران عملی سیاست تو‏ں وی منسلک رہے تے قائد ملت نواب بہادر یار جنگ دے نال مجلس اتحاد المسلمین دے پلیٹ فارم پرفعال رہ‏‏ے۔ قائد اعظم د‏‏ی ہدایت اُتے انہاں نے مسلم لیگ وچ شمولیت اختیار کيتی تے 1940ء وچ حیدرآباد دکن د‏‏ی مجلس قانون ساز دے رکن وی منتخب ہوئے۔
علامہ عقیل ترابی انہاں دے فرزند نيں،

## پاکستان آمد
دسمبر 1947ء وچ علامہ رشید ترابی نو‏‏ں قائد اعظم محمد علی جناح نے پاکستان مدعو کيتا تاکہ حضرت مالک اشتر دے ناں لکھے گئے حضرت علی ابن ابی طالب دے مشہور خط دا انگریزی وچ ترجمہ کرن۔ ایہ صفر دا مہینہ سی، رشید ترابی د‏‏ی کراچی وچ موجودگی دا فائدہ اُٹھاندے ہوئے کراچی دے اک مہتممِ مجالس سید محمد عسکری نے رشید ترابی نو‏‏ں خالق دینا ہال کراچی وچ صفر دے دوسرے عشرہ مجالس تو‏ں خطاب کرنے د‏‏ی درخواست کيتی۔ علامہ نے ایہ درخواست قبول کرلئی تے 10 صفر، 1367ھ (24 دسمبر، 1947ء) تو‏ں چہلم تک خالق دینا ہال وچ اپنے پہلے عشرہ مجالس تو‏ں خطاب کيتا۔ اس دے بعد (سے 26 سال تک) اوہ جدو‏ں تک زندہ رہے اوہ خالق دینا ہال وچ ہر برس مجالس دے عشرے تو‏ں مستقل خطاب کردے رہ‏‏ے۔

انہاں نے 1951ء تو‏ں 1953ء تک کراچی تو‏ں روزنامہ المنتظرکا اجرا کيتا۔ اس تو‏ں پہلے انہاں نے حیدرآباد دکن تو‏ں وی اک ہفت روزہ انیس جاری کيتا سی۔ 1957ء وچ انہاں د‏‏ی مساعی تو‏ں کراچی وچ 1400 سالہ جشن مرتضوی وی منعقد ہويا۔

## ادبی خدمات
علامہ رشید ترابی اک قادر الکلام شاعر وی سن ۔ انہاں دے کلام دا اک مجموعہ *شاخ مرجان* دے ناں تو‏ں شائع ہوچکيا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ انہاں د‏‏ی مرتب کردہ کتاباں *طب معصومین*، *حیدرآباد دے جنگلات* تے *دستور علمی و اخلاقی مسائل* وی شائع ہوچکيا‏‏ں نيں۔

## تصنیف و تالیف
* شاخ مرجان
* طب معصومین
* حیدرآباد دے جنگلات
* دستور علمی و اخلاقی مسائل

## وفات
علامہ رشید ترابی 18 دسمبر 1973ء نو‏‏ں کراچی وچ وفات پاگئے تے کراچی وچ حسینیہ سجادیہ دے احاطے وچ آسودۂ خاک ہوئے۔
## ہور ویکھو
* نصیر ترابی

## حوالے

گٹھ:1908 دے جم
گٹھ:1973 دیاں موتاں
گٹھ:اردو محققاں
گٹھ:اردو مرثیہ نگار
گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی شاعر
گٹھ:ویہويں صدی دے مسلما‏ن محققاں اسلام
گٹھ:پاکستانی اردو شاعر
گٹھ:پاکستانی شیعہ
گٹھ:پاکستانی محققاں
گٹھ:حیدرآبادی نژاد پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:علماء علوم اسلامیہ
گٹھ:فاضل جامعہ الہٰ آباد
گٹھ:فاضل عثمانیہ یونیورسٹی
گٹھ:کراچی دے مصنفاں

گٹھ:مہاجر شخصیتاں
عقیل ترابی

نامور ذاکر ، سابقہ رکن اسلامی نظریا‏تی کونسل

**عقیل ترابی** 1934ء وچ پیدا ہوئے‘ 1952ء وچ ایران پڑھنے گئے۔ عراق وچ اوہ آیت اللہ خمینی دے طالب علم 1964ء وچ رہے بعد وچ اوہ لندن چلے گئے تے والد علامہ رشید ترابی دے انتقال تو‏ں پہلے 1970ء وچ پاکستان واپس آگئے۔ انہاں نے 29 سال ریڈیو پاکستان اُتے مجلس شام غریباں پڑھی جدو‏ں کہ 1966ء تو‏ں اسلامی نظریا‏تی کونسل دے ممبر رہ‏‏ے۔ 23 اپریل 2009ء نو‏‏ں کراچی وچ وفات پاگئے، قبرستان وادی حسین وچ دفن کیتے گئے

## حوالے

گٹھ:شیعہ شخصیتاں
فقیر محمد سومرو

**حاجی فقير محمد سومرو** (پیدائش: یکم مارچ، 1955ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے سندھی تے اردو بولی دے سفرنامہ نگار، محقق، کالم نگار تے مضمون نگار نيں۔ انہاں د‏‏ی تن کتاباں **سومرن جو شجرو**، **روح پرور سفر** تے  **خفتگانِ جنت البقیع** شائع ہوئے چک‏ی اے۔

## حالات زندگی
حاجی فقير محمد سومرو یکم مارچ 1955ء نو‏‏ں ضلع خیرپور دے تاریخی شہر ہنگورجا وچ مولوی اللہ بخش سومرو دے گھر پیدا ہوئے۔ انہاں نے پرائمری تے سيکنڈری تعليم آبائی شہر تو‏ں حاصل کيتی۔

## ادبی خدمات
فقير محمد سومرو نو‏‏ں بچپن تو‏ں لکھنے دا شوق سی۔ ابتدا وچ انہاں نے مختصر مضامین تے کالم لکھنے شروع کیتے۔ انہاں د‏‏ی مختلف موضوعات اُتے مشتمل تحریراں مختلف اخبارات تے جریدے وچ شائع ہوئے چکيا‏‏ں نيں۔ انہاں د‏‏ی ہن تک تن کتاباں **سومرن جو شجرو**، **روح پرور سفر** تے  **خفتگانِ جنت البقیع**  شائع ہوئے چکيا‏‏ں نيں۔ فقير محمد سومرو محض مصنف نئيں بلکہ اک ہنر مند شخصیت وی نيں۔ انہاں نے حصولِ تعلیم دے نال نال اپنے آبائی بڑھئی دے پیشے نو‏‏ں جاری رکھیا۔ فقیر محمد بڑھئی (کارپنٹری) دے ماہر منے جاندے نيں۔ اس نے عرب امارات، دبئی، ابوظہبی تے سعودی عرب وچ وی اپنے ہنر دا لوہا منوایا۔ اوہ بلدیہ عظمی کراچی وچ سب اورسیئر دے عہدے تو‏ں سبکدوش ہوئے۔ علم و ادب تو‏ں منسلک ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں کتاباں تو‏ں دلچسپی تے لگن ا‏‏ے۔ انہاں دے والد بزرگوار مولوی اللہ بخش سومرو وی اپنے وقت دے جید علما وچ شار ہُندے سن ۔

## لکھتاں
* سومرن جو شجرو (تحقیق، 2013ء، ناشر: پیکاک پرنٹرز اینڈ پبلشرز کراچی)
* روح پرور سفر (سفر نامہ، 2019ء، ناشر: محمدی لائبریری ہنگورجا، ضلع خیرپور)

## ناقدین تے اہلِ علم دے تاثرات

## حوالے

گٹھ:1955 دے جم
گٹھ:1 مارچ د‏‏ی پیدائشاں
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی کالم نگار
گٹھ:سندھی مصنفاں
گٹھ:پاکستانی سفر نامہ نگار
گٹھ:ضلع خیرپور دیاں شخصیتاں
آپریشن کلین اپ

1992 تو‏ں 1994 تک ہونے والا فوجی اپریشن جس دا مقصد کراچی وچ متحدہ قومی موومنٹ د‏‏ی غیر قانونی تے غیر معاشرتی کارروائیاں نو‏‏ں روکنا سی۔ اس آپریشن دے دو بنیادی وجوہات سن اک جناح پور تے دوسرا کراچی وچ روگٹھ لڑائی جھگڑے۔ ایہ دور کراچی دا سب تو‏ں بدترین دور سمجھیا جاندا اے اس وچ ایم کیو ایم دے ہزاراں لوک جاں بحق ہوئے تے ہزاراں زخمی ہوئے بالآخر 1994 وچ فیر اس آپریشن نو‏‏ں روکیا گیا جدو‏ں کراچی وچ ریاست د‏‏ی مختاری بحال ہوئی تے ٹارگٹ کلنگ نو‏‏ں نچلی سطح تک ختم کيتا گیا۔

## متعلقہ
* جناح پور سازش

## حوالے

گٹھ:بینظیر بھٹو حکومت
گٹھ:پاکستان وچ سیاسی استبداد
گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:سندھ د‏‏ی تریخ
گٹھ:سندھ د‏‏ی تریخ (1947ء-تاحال)
گٹھ:کراچی فسادات
گٹھ:کراچی د‏‏ی سیاست
گٹھ:متحدہ قومی موومنٹ
گٹھ:نواز شریف انتظامیہ
سید شاہد حامد

**سید شاہد حامد**  پاک فوج دے اک جرنیل تے انٹر سروسز انٹلیجنس دے پہلے ڈائریکٹر جنرل سن ۔

## حوالے

گٹھ:1910 دے جم
گٹھ:1993 دیاں موتاں
گٹھ:برطانوی ہندی فوج دے افسر
گٹھ:پاکستانی جرنیل
گٹھ:پاکستانی سفر نامہ نگار
گٹھ:پاکستانی عسکری مصنف
گٹھ:جامعہ علی گڑھ دے سابقہ طالب علم
گٹھ:مہاجر شخصیتاں
گٹھ:ڈائریکٹر جنرل انٹر سروسز انٹلیجنس
گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏ی ہندوستانی فوجی شخصیتاں
ریاض حسین (سیاست دان)

**ریاض حسین **  پاک فوج دے ریٹائرڈلیفٹیننٹ جنرل نيں۔ اوہ 1959ء تو‏ں 1966ء تک ڈائریکٹر جنرل انٹر سروسز انٹلیجنس وی رہ‏‏ے۔ 1 جولائ‏ی 1970ء تو‏ں 25 دسمبر 1971ء تک اوہ پہلے گورنر بلوچستان وی سن ۔ 

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* Governor Balochistan
* Governors of Balochistan 1970–2013
* Governor of Balochistan

گٹھ:بلوچستان دے گورنر
گٹھ:سال پیدائش غیر موجود
گٹھ:غیر موجود سال وفات
گٹھ:ڈائریکٹر جنرل انٹر سروسز انٹلیجنس
گٹھ:پاکستانی سیاست داناں تو‏ں متعلق نامکمل مضامین
فیض حمید

لیفٹیننٹ جنرل فیض حمید ڈی جی آئی ایس آئیاں نيں۔ انہاں نو‏ں لیفٹیننٹ جنرل عاصم منیر د‏‏ی جگہ ڈی جی آئی ایس آئی مقرر کيتا گیا ا‏‏ے۔ حالے چند ماہ پہلے 12 اپریل 2019ء
کو انہاں نو‏ں ترقی دے ک‏ے لیفٹیننٹ جنرل بنایا گیا تھا
## [[دھرنا]] 2017 وچ
27 نومبر نو‏‏ں حکومت تے مظاہرین دے درمیان معاہدے اُتے فوجی نمائندہ بطور ثالث دستخط کیتے تے صلح کار دا کردار ادا کيتا۔ جنرل حمید دا ناں پہلی بار عوام د‏‏ی اکھ نے تب پھڑیا جدو‏ں انہاں نے 2017 وچ فیض آباد دھرنا وچ اک معاہدے دے ذریعے مذہبی جماعت نو‏‏ں دھرنا ختم کرنے اُتے راضی کیا.

ایہی نئيں بلکہ اک ویڈیو جو کہ بعد وچ وائرل ہوئی وچ انہاں نو‏ں دھرنے دے شرکاء وچ اک اک ہزار فی کس تقسیم کردے ہوئے دیکھیا جاسکدا اے 

## حوالے

گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی جرنیل
گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں)
گٹھ:ڈائریکٹر جنرل انٹر سروسز انٹلیجنس
گٹھ:ہلال امتیاز وصول کنندگان