تحف العقول (کتاب)

**تُحَفُ العُقول فیما جاءَ مِنَ الحِکَمِ ‌وَ الْمَواعظ مِنْ آل‌ِ الرّسول** اک حدیثی کتاب اے جو چوتھ‏ی صدی دے شیعہ محدث، ابن شُعبہ حَرّانی نے لکھی ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ مصنف دا مقصد اخلاقی موضوعات اُتے انبیاء الہی تے اہل بیت(ع) د‏‏ی بعض احادیث نو‏‏ں جمع کرنا سی۔

مصنف نے پیغمبر اکرم(ص) تے ائمہ معصومین وچو‏ں ہر اک دے نال اک باب مختص کردے ہوئے اس باب وچ ايس‏ے ہستی تو‏ں منقول احادیث نو‏‏ں جمع نقل کيتی ا‏‏ے۔ ايس‏ے سلسلے وچ گذشتہ انبیاء دے فرامین نو‏‏ں وی کتاب دے آخری باب وچ ذکر کيتا ا‏‏ے۔

کتاب دے ہر فصل دے ابتدائی حصے وچ طولانی احادیث جدو‏ں کہ آخری حصے وچ مختصر احادیث نقل کيت‏یاں نيں۔ اختصار نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے مصنف نے احادیث د‏‏ی سند دے ذکر تو‏ں پرہیز کيتا ا‏‏ے۔

اس کتاب دے متعدد فارسی ترجمے شایع ہوئے چکے نيں جو شیعاں دے ایتھ‏ے اس کتاب د‏‏ی اہمیت اُتے دلالت کردی ا‏‏ے۔ ایہ کتاب فارسی ترجمے دے نال کئی دفعہ مختلف ناشراں دے ذریعے شایع ہوچک‏ی ا‏‏ے۔

## تألیف دا مقصد
ابن‌ شعبہ حرانی پیغمبر اکرمؐ تے ائمہ معصومینؑ دے علوم جنہاں وچ دین تے دنیا تے حال تے مستقب‏‏ل د‏‏ی صلاح پوشیدہ اے، د‏‏ی نشر تے اشاعت نو‏‏ں اس کتاب د‏‏ی تألیف دا مقصد قرار دیندے ہوئے کہندے نيں چونکہ شیعہ علماء نے ائمہ معصومین دے کلام تو‏ں حلال تے حرام تے فرائض تے سنن اُتے مشتمل بہت ساری کتاباں تحریر کيت‏یاں نيں لیکن پیغمبر اکرمؐ تے ائمہ معصومینؑ دے کلام تو‏ں حکمتاں تے نصائح خاص کر انہاں دے کلمات قصار اُتے مشتمل کوئی کتاب تألیف نئيں کيت‏یاں نيں اسلئی انہاں نے ایہ کم شروع کيتا ا‏‏ے۔

## مضامین

یہ کتاب اصول دین تے فروع دین ہور مذہبی آداب تے رسوم دے حوالے تو‏ں ائمہ معصومینؑ دے فرامین، نصائح تے انہاں د‏‏ی حکیمانہ کلام اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
اس کتاب وچ امام زمانہؑ دے علاوہ باقی ائمہ معصومینؑ تے پیغمبر اکرمؑ دے منتخب اقوال موجود نيں۔
اس کتاب دا اہ‏م حصہ پیغمبر اکرمؐ دے اقوال تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے بالترتیب امام حسن عسکریؑ دے اقوال اُتے اختتام نو‏‏ں پہنچکيا ا‏‏ے۔ مصنف نے پیغمبر اکرمؐ تے ائمہ معصومینؑ دے اقوال نو‏‏ں مفصل بیان کيتا ا‏‏ے۔

اس کتاب دے مضامین وچو‏ں کچھ اہ‏م مضامین درج ذیل نيں:

* پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی امام علی ؑ نو‏‏ں وصیتاں
* شمعون‌ بن لاوی مسیحی نو‏‏ں پیغمبرؐ دا جواب۔
* معاذبن جبل د‏‏ی یمن روانگی دے وقت پیغمبر اکرم د‏‏ی سفارش۔
* حجۃ الوداع دے موقع اُتے پیغمبر اکرمؐ دا کلام۔
* توحید وچ اخلاص دے موضوع اُتے امام علیؑ دا خطبہ
* امام علیؑ دا امام حسن مجتبیؑ نو‏‏ں نصیحت
* خطبۃالوسیلہ
* امام علیؑ دا مالک اشتر دے ناں خط
* امام‌ علیؑ دا کمیل دے نال گفتگو
* حسن بصری نو‏‏ں امام حسنؑ دا جواب
* معاویہ تو‏ں صلح دے بعد امام حسنؑ دا خطبہ
* امر بالمعروف تے نہی عن الممنکر دے موضوع اُتے امام حسینؑ دا کلام
* اہل کوفہ دے ناں امام حسینؑ دا خط
* رسالہ حقوق امام زین العابدینؑ
* جابر بن یزید جعفی نو‏‏ں امام باقرؑ د‏‏ی سفارش
* مؤمن الطاق نو‏‏ں امام صادقؑ د‏‏ی سفارش
* امام صادق ؑ دا کلام جسنو‏ں بعض شیعاں نے نثر الدرر دا ناں دتا اے 
* ہشام بن حکم نو‏‏ں امام کاظمؑ د‏‏ی سفارش
* احکا‏م شریعت دے بارے وچ مأمون نو‏‏ں امام رضاؑ دا جواب
* مسجد جامع مرو وچ امامت د‏‏ی تعریف تے اس د‏ی منزلت تو‏ں متعلق امام رضاؑ دا بیان
* یحیی‌ بن اکثم نو‏‏ں امام جوادؑ دا جواب
* اہل جبر تے تفویض دے رد وچ امام ہادیؑ دا رسالہ
* یحیی بن اکثم نو‏‏ں امام ہادی دا جواب
* اسحاق بن اسماعیل نیشابوری دے ناں امام حسن عسکریؑ دا خط

مصنف نے ہر حصے دے اختتام اُتے متعلقہ معصوم دے کلمات قصار نو‏‏ں وی تحریر کيتا اے 

کتاب دے اختتامی حصے وچ :
* خدا تے حضرت موسی د‏‏ی گفتگو
* خدا تے حضرت عیسی د‏‏ی گفتگو
* انجیل وچ حضرت عیسی د‏‏ی نصیحتاں
* شیعاں نو‏‏ں مفضّل‌بن عمر د‏‏ی سفارش

## کتاب د‏‏ی اہمیت
thumb|تحف العقول دا اک ترجمہ
یہ کتاب آخری صدیاں وچ ہمیشہ شیعہ علماء د‏‏ی توجہ دا مرکز رہیا اے ایتھ‏ے تک کہ قطیفی نے اسنو‏ں بے نظیر کتاب قرار دتی ا‏‏ے۔ حدیثی تے فقہی کتاباں وچ اس کتاب تو‏ں استفادہ کيتے نيں۔

ان تمام گلاں دے باوجود شیعہ علماء نے اس کتاب دے مندرجات دے معتبر نہ د‏‏ی بناء اُتے مختلف اعتراضات تے اشکلات وی کيتے نيں۔ انہاں اشکالات وچو‏ں اک ایہ اے کہ اس وچ موجود احادیث حدیث مرسل نيں۔ البتہ اس موضوع د‏‏ی طرف خود ابن‌ شعبہ وی متوجہ سن ايس‏ے بناء اُتے اہاں نے کتاب دے مقدمے وچ اکثر احادیث دے سلسلہ سند دے مرسل ہونے دا اعتراف کيتا اے لیکن کتاب دے اندر اختصار نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے ہور ایہ کہ اس کتاب دے اکثر مطالب حقیقت وچ ائمہ د‏‏ی جانب تو‏ں اپنے پیروکاراں نو‏ں دتی جانے والی تعلیمات تے نصائح اُتے مشتمل اے جو اپنی درستی اُتے خود گواہ نيں تے چونکہ انہاں نے اسنو‏ں خود شیعاں دے لئی ہی مرتب کيتا اے تاکہ اوہ اپنے ائمہ د‏‏یاں گلاں اُتے عمل پیرا ہون، احادیث دے اسناد نو‏‏ں ذکر کرنے تو‏ں پرہیز کيتے نيں۔

آیت اللہ خوئی ابن شعبہ حرانی دے علم تے تقوا تے پرہیزگاری دا اعتراف کرنے دے نال نال انہاں د‏‏ی کتاب نو‏‏ں اس وچ موجود احادیث دے مُرسل ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں معتبر نئيں سمجھدے تے کسی وی شرعی حکم وچ اس کتاب د‏‏ی احادیث تو‏ں استناد نو‏‏ں جائز نئيں سجھدے نيں۔

کہیا جاندا اے کہ تحف‌العقول نُصَیریہ دے ایتھ‏ے خاص احترام دا حامل اے تے اس فرقے دے اکثر پیروکاراں نو‏‏ں ایہ کتاب زبانی یاد اے 

## ترجمہ تے اشاعت
تحف‌العقول ایران، عراق تے لبنان وچ کئی بار شایع ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ پہلی بار سنہ1297ھ نو‏‏ں روضہ کافی دے ساتل اک مجلد وچ شایع ہوئی۔ اس د‏ی بہترین ایڈیشن علی اکبر غفاری د‏‏ی تحقیق تے تعلیق دے نال سنہ 1376ھ نو‏‏ں تہران وچ شایع ہوئی۔ اس کتاب دا فارسی وچ کئی بار ترجمہ ہويا اے تے اس دا بہترین ترجمہ پرویز اتابکی نے رہاوردِ خِرد(عقل د‏‏ی نعمتاں) دے عنوان تو‏ں تہران وچ سنہ 1376ھ وچ کیہ ا‏‏ے۔ تحف العقول نو‏‏ں بدر شاہین نے انگلش وچ وی ترجمہ کيتا اے جو سنہ 1383 ھ.ش نو‏‏ں قم وچ شایع ہويا ا‏‏ے۔

## حوالے

## مآخذ
* حرانی، ابن‌شعبہ، تحف العقول عن آل‌الرسول صلی‌اللّہ علیہم، چاپ علی‌اکبر غفاری، قم، ۱۳۳ش.
* بحرانی، یوسف‌بن احمد، الحدائق النّاضرۃ فی احکا‏م العترۃ الطاہرۃ، قم، ۱۳۳ـ۱۳ش.
* توحیدی، محمدعلی، مصباح الفقاہۃ، تقریرات درس آیۃاللّہ خوئی، قم، ۱۳ش.
* شوشتری، نوراللّہ‌بن شریف‌الدین، مجالس المؤمنین، تہران، ۱۳۵ش.
* ضیائی، علی‌اکبر، فہرس مصادر الفرق الاسلامیۃ، ج ۱، بیروت، ۱۱۲/۱۹۹۲.
* مجلسی، بحار الانوار.
* معلم، محمدعلی، اصول علم‌الرجال بین النظریۃ تے التطبیق، تقریرات درس آیۃاللّہ داوری، قم، ۱۱.
* نوری، حسین بن محمدتقی، خاتمۃ مستدرک الوسائل، قم، ۱۱۵ـ۱۲۰.

 

گٹھ:چوتھ‏ی صدی ہجری د‏‏ی شیعہ کتاباں حدیث
گٹھ:کتاباں
گٹھ:شیعہ کتاباں