open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سڈنی کاٹن

**فریڈرک سڈنی کاٹن**  آسٹریلیا ماں پیدا ہوئے تے نو عمری ماں ہی برطانیہ آ گئے۔ ہوابازی دے شوقین سڈنی کو صرف پانچ گھنٹے دی تنہا پرواز دے بعد فائٹر پائلٹ دا عہدہ مل گیا تھا۔ سڈنی کاٹن انتہائی بلندی پر جہاز اڑانے دا ماہر ہونے دے علاوہ فوٹوگرافر، مہم جو ، موجد تے جاسوس بھی تھا۔ انتہائی بلندی پر جہاں جہاز ماں آکسیجن کم ہوجاندی اے تے درجہ حرارت بہت کم ہو جاندا اے، سڈنی نے پائلٹاں دے لئی Sidcot دے نام سے مخصوص لباس تیار کیا۔

دوسری جنگ عظیم سے قبل سڈنی کا طیارہ آخری جہاز تھا جو برلن سے اڑا۔ پھر دوناں جانب سے مخاصمانہ کاروائیاں شروع ہوگئاں۔ سڈنی نے جرمن افواج دی اہم تنصیبات تے نقل و حرکت دی انتہائی حساس تصویراں اپنے طیارے سے لاں تے اتحادی افواج دی بے بہا خدمات انجام داں۔ انہاں نے پاکستان دے لئی بھی خدمات سر انجام داں۔تقسیم دے بعد پاکستان دے حصے دا بہت سا پیسہ ہندوستان نے روک رکھا تھا۔ ریاست حیدرآباد دے پرنس محمد بختاور خان تے ان دے صاحبزادے ممتاز علی خان دی ہدایت پر جو نظام حیدرآباد میر عثمان علی خان دے نمائندے سن، سڈنی کاٹن نو‏‏ں حیدرآباد سے پاکستان سونے دے ذخائر تے روپیہ منتقل کرنے دی ذمہ داری سونپی گئی۔ اس زمانے ماں دس ہزار فٹ سے زیادہ بلندی پر طیاراں ماں آکسیجن دا انتظام نہاں ہوتا تھا۔ سڈنی نے خصوصی گیس سلنڈر ساتھ رکھ کر اپنے DC 3 ڈکوٹا جہاز دے زریعے ایہ کام انجام دتا جس دا اس وقت دی بھارتی فضائیہ دے پاس کوئی توڑ نہاں تھا تے شاید بھارتی حکومت نو‏‏ں اس دا علم بھی نہاں تھا۔ انیس سو اڑتالیس ماں پہلی پاک بھارت جنگ دے دوران سڈنی کاٹن نے حیدرآباد دکن سے اسلحہ، رسد تے دوائیاں کامیابی سے پاکستان پہنچائاں لیکن ستمبر انیس سو اڑتالیس ماں پولیس ایکشن دے زریعے حیدرآباد دکن پر بھارتی قبضے دے بعد ایہ سلسلہ منقطع ہوگیا۔ بعد ازاں برطانیہ ماں سڈنی پر ہوابازی دے قوانین دی خلاف ورزی کرتے ہوئے اسلحہ اسمگلنگ دا مقدمہ قائم ہوا جس پر اسے دوسو پاؤنڈ جرمانے دی سزا ہوئی۔ سڈنی کا انتقال چوہتر سال دی عمر ماں۔ 1969ماں برطانیہ ماں ہوا۔

## ہور ویکھو
*

## حوالے

گٹھ:1894 دے جم
گٹھ:1969 دیاں موتاں
گٹھ:آسٹریلوی فوٹوگرافر
جاوید علی

**جاوید علی** (ہندی: जावेद अली، اردو: جاوید علی‬&lrm;، جم 5 جولائی 1982) اکّ بھارتی پلیئبیک گلوکار اے جو سال 2000 توں ہندی فلماں وچ گائکی کر رہا اے۔ اوہ ہندی، بنگالی، اوڈیا، کنڑ، تمل، تیلگو، مراٹھی اتے آسامی ورگیاں بولیاں وچ پلیبیک گلوکار وجوں کم کردا اے۔ جاوید نوں *نقاب* فلم دے گانے *ایک دن تیری راہوں میں* توں مشہوری حاصل ہوئی سی۔ اس توں بعد اسنے لگاتار ہٹ فلماں وچ گانے گائے۔ اوہ زی ٹیوی دیے شو *سا رے گا ما پا لل چینپ 2011* وچ ججّ وی رہا اے۔ جاوید علی نے زی ٹی۔وی۔ دے گائکی رئیلٹی شو *سا رے گا ما پا 2012* دی میزبانی وی کیتی۔

## حوالے

گٹھ:جم 1982
گٹھ:بھارتی گلوکار
گٹھ:بھارتی مرد فلم گلوکار
گٹھ:بالیوڈّ دے پلیبیک گلوکار
دیوورت وشواس

**دیوورت وسواس ** () (۲۲ اگست ۱۹۱۱–۱۸ اگست ۱۹۸۰)، **جارج وسواس ** () جاں **جارج-''دا**'' () وجوں وی مشہور، اکّ بھارتی روندر سنگیت گلوکار سی۔
## حوالے

گٹھ:بھارتی لوک
گٹھ:گلوکار
کمار گندھرۋ

**کمار گندھرو**، اصلی ناں **شوپتر سدھرام کومکالی** (کنڑ: ಶಿವಪುತ್ರಪ್ಪ ಸಿದ್ಧರಾಮಯ್ಯ ಕಂಕಾಳಿಮಠ) (۸ اپریل ۱۹۲۴ – ۱۲ جنوری ۱۹۹۲)، اکّ ہندوستانی کلاسیکل گلوکار سی۔ اسنوں اس دی ولکھن آواز لئی جانیا جاندا اے اتے اسنے کسے گھرانے دی روایت نال جڑن توں انکار کر دتا سی۔ *کمار گندھرو* دا خطاب اسنوں اکّ انوکھا بچہ ہون دے کارن دتا گیا سی۔

گٹھ:گلوکار
سدرشن پٹنائک

**سدرشن پٹنائک** (جم ۱۵ اپریل ۱۹۷۷) اوڈیشا راج توں ریت دا کلاکار اے۔ اسنوں کلا دے کھیتر وچ اتم یوگدان لئی ۲۰۱۴ وچ بھارت سرکار نے پدم شری نال اعزازی کیتا۔ اوہ ریت توں کلاکرتیاں بناؤندا اے۔

## حوالے

گٹھ:بھارتی کلاکار
انوپما چندر شیکھر

**انپما چندرشیکھر** اکّ بھارتی ناٹک کار اے جو چینئی وچ پیدا ہوئی اتے مشتمل اے۔ اوہ اپنے ناٹک *دا فادر اینڈ دی اساسین* لئی جانی جاندی اے، جس نے اسنوں بہترین پلے لئی ایوننگ سٹینڈرڈ تھئیٹر اوارڈس لئی نامزدگی حاصل کیتی اتے سوزن سمتھ بلیکبرن انعام لئی فائینلسٹ سی۔ 

## کیریئر
چندرشیکھر دے ناٹک بھارت، یورپ، کینیڈا اتے امریکہ دے پرمکھ تھاںاں اُتے منچت کیتے گئے ہن۔ اوہ ۲۰۱۶ توں ۲۰۱۷ تک نیشنل تھئیٹر، لنڈن دی پہلی قومانتری ناٹک کار-ان-نواس سی 

اندھو رباسنگھم ولوں ڈاریکٹ اسدا ناٹک *فری آؤٹگوئنگ* ۲۰۰۷ وچ لنڈن دے رائل کورٹ تھئیٹر وچ پریمیئر ہویا  اسنوں ۲۰۰۸ دیاں گرمیاں وچ رائل کورٹ دے مکھ تھئیٹر وچ مڑ سرجیت کیتا گیا سی اتے اسے سال ایڈنبرگ پھرنج فیسٹیول لئی ٹریورس تھئیٹر دا سفر کیتا گئی سی۔ 

چندرشیکھر ۲۰۰۸ وچ ایوننگ سٹینڈرڈ تھئیٹر اوارڈ دے چارلس ونٹور انعام لئی سبھ توں ہونہار ناٹک کار لئی اپ جیتو سی  اسنوں جون وائیٹنگ اوارڈ  اتے سزن سمتھ بلیکبرن انعام  لئی *مفت آؤٹگوئنگ* لئی شارٹلسٹ کیتا گیا سی۔ ناٹک دا منچن ٹورانٹو دے نائیٹوڈّ تھئیٹر ولوں وی کیتا گیا اے۔  ایہہ ناٹک کریا-طاقت ولوں بھارت وچ منچن کیتا گیا سی اتے ۲۰۱۵ وچ مہیش دتانی ولوں ڈاریکٹ کیتا گیا سی  اتے اسدا امریکی پریمیئر سی، جسدا ڈریکشن سنیہل دیسائی ولوں کیتا گیا سی اتے بوم آرٹس ولوں نرمت، پورٹلینڈ، اوریگن وچ ۲۰۱۶ وچ 

اسدا اگلا ناٹک، *ڈسکنیکٹ*، جسدا ڈریکشن اندھو رباسنگھم ولوں کیتا گیا سی، دا پریمیئر وی رائل کورٹ تھئیٹر وچ ہویا۔  *ڈسکنیکٹ دا* جرمن اتے چیکّ بولیاں وچ ترجمہ اتے منچن کیتا گیا اے اتے ۲۰۱۳ وچ شکاگو دے وکٹری گارڈن تھئیٹر اتے سین جوس ریپرٹری تھئیٹر وچ اس دے امریکی اتے مغربی ساحل دے پریمیئر ہوئے سن۔

اس دا بچیاں لئی ناٹک، *د سنو کئین*، ہنس کرسچیئن اینڈرسن دی کہانی دا اکّ بھارتی روپانتر، لنڈن دے یونیکورن تھئیٹر دے کمیشن ماتحت لکھیا گیا، دسمبر ۲۰۱۱ وچ کرسمس لئی کھوہلیا گیا۔ روسمنڈے ہٹّ ولوں ڈاریکٹ ایہہ ناٹک باکس آفس اُتے بہت کامیاب رہا۔  ٹریسل تھئیٹر، یو۔کے۔ ولوں نرمت پیداوار دی اکّ ریماؤنٹ، نے ۲۰۱۲ وچ چینئی میٹروپلسّ تھئیٹر فیسٹیول کھوہلیا اتے بھارت اتے یوکے دے کئی شہراں دا دورہ کیتا۔ 

اسدا بعد والا ناٹک، *جدوں کروز وزٹ*،  ابسن دے *[[پریت (ناٹک)|بھوت]]* ولوں متاثر اتے بھارت وچ جنسی تشدد اتے پتاپرکھی دے مدعے نال نجٹھن لئی، پتجھڑ ۲۰۱۹ وچ کلن تھئیٹر وچ کھوہلیا گیا  اندھو رباسنگھم ولوں ڈاریکٹ، ایہہ ناٹک بھارت دے بھیانک ۲۰۱۲ دلی اجتمائی عصمت دری اتے عورتاں خلاف ہور اپرادھاں دا جواب سی۔ 

جون ۲۰۲۱ وچ، نیشنل تھئیٹر نے اعلان کیتی کہ اوہ چندرشیکھر دی نویں رچنا *د پھادر اینڈ دی اساسین نوں* مئی ۲۰۲۲ وچ اپنے اولیویئر تھئیٹر وچ منچن کریگا، جو کہ گاندھی دے سخت گیر، عقیدت مند چیلے بارے اکّ کم اے جو آخرکار اسدا قاتل بن گیا۔

اس دے ہور ناٹکاں وچ ایسڈ شامل اے، اصل وچ QTP, ممبئی ولوں اتے بعد وچ ۲۰۰۷ وچ مدراس پلیئرس ولوں تیار کیتا گیا سی (جسدا اسنے ڈریکشن کیتا سی)، اتے کلوزر اپارٹ، تھئیٹر نشا - چینئی ولوں نرمت۔

اسدا فری آؤٹگوئنگ دا سکرینپلے روپانتر سنڈینس انٹرنیشنل سکرینرائیٹرز لیب، اٹاہ لئی فائینلسٹ سی۔ اوہ جین موریارٹی ولوں ڈاریکٹ اتے ۲۰۲۰–۲۱ وچ پوری ہوئی اکّ چھوٹی فلم کچن ٹیلز لئی سکرینپلے لکھاری اے۔

اسدی مختصر کہانی ونگز آف ویدانتانگل ۲۰۰۶ وچ دولت مشترکہ مختصر کہانی انعام لئی  وجیتا سی۔ اسنے ۲۰۰۰ وچ رائل کورٹ تھئیٹر دے انٹرنیشنل پلے رائیٹس پروگرام لئی چارلس ویلیس ٹرسٹ آف انڈیا (CWIT) فیلوشپ جتی۔ اوہ ۲۰۱۵ وچ چیچیسٹر یونیورسٹی وچ CWIT رائیٹنگ فیلو سی 

## حوالے

گٹھ:۲۱وی صدی دے بھارتی لکھاری
گٹھ:بھارتی عورت صحافی
گٹھ:زندہ لوک

گٹھ:21وی صدی دے بھارتی لکھاری
مہیپال لومرور

**مہیپال کرشن لومرور** (پیدائش 16 نومبر 1999) ایک بھارتی کرکٹ کھلاڑی ہیں جو ڈومیسٹک کرکٹ میں راجستھان اور انڈین پریمیئر لیگ میں رائل چیلنجرز بنگلور کے لیے کھیلتے ہیں۔

## حوالہ جات

## بیرونی روابط
* 
گٹھ:کرکٹ
مہیش دتانی

**مہیش دتانی** (انگریزی: **Mahesh Dattani;** جم 7 اگست 1958) اکّ بھارتی ڈریکٹر، اداکار، ناٹک کار اتے لکھاری اے۔ اسنے "*فائینل سلوشنس*" ورگے ناٹک لکھے، *ڈانس لائیک ان مین*، *بریولی پھائیٹ کوین*، *آن آ مگی نائیٹ ان ممبئی، تارا، تھرٹی ڈیس ان* *ستمبر*، *دِ بگ فٹ سٹی* اتے "*دِ مرڈر ڈیٹ نیور واس"،* جس وچ دھیرج کپور ولوں کردار کیتا گیا۔

اوہ انگریزی دا پہلا ناٹک کار اے جس نوں ساہت اکادمی انعام دتا گیا۔ اس دے ناٹکاں دا ڈریکشن اروند گوڑ، الیک پدمسی اتے للیٹ دوبے ورگے اگھے نردیشکاں ولوں کیتا گیا اے۔ اسنے انب ساؤپھلی اتے مارننگ راگ ورگیاں تنقیدی تعریف والیاں فلماں دا ڈریکشن اتے سکرپٹڈ کیتا اے۔ اس دے رنگسٹیج، اس دے سٹیج ناٹک، پینگئن ولوں شائع کیتے گئے ہن۔ دتانی کئی لکھن اتے اداکاری کورساں لئی ورکشاپ دا سودھاجنک وی اے، عالمی دے کئی حصیاں وچ ورکشاپاں کرواؤندی اے، خاص طور تے امریکہ دے اوریگن وچ پورٹلینڈ سٹیٹ یونیورسٹی وچ۔ اسنے بارڈر کراسنگز ورگیاں قومانتری تھئیٹر کمپنیاں نال ساتھی کامے کیتی اے، حال ہی وچ شنگھائی وکھے چینی، سویڈش اتے انگریزی اداکاراں نال۔ اوہ بیبیسی ریڈیو ۴ لئی سکرپٹاں وی لکھدا اے۔ اس دیاں موجودہ رچناواں وچ پولو کوئیلہو دے کلاسک سبتوں ودھیا وکریتا دی ایلکیمسٹ دی سٹیج انو کولتا اتے للیٹ دوبے ولوں ڈاریکٹ بریپھ مومبتی دی سکرپٹ وی شامل اے۔

## شروعاتی زندگی اتے پچھوکڑ
مہیش دتانی دا جم بنگلور وچ گجراتی ماپیاں وچ ہویا سی۔ اوہ بالڈون بوائیز ہائی سکول گیا اتے پھر سینٹ جوسپھ کالج، بنگلور وچ شامل ہویا۔ دتانی اتہاس، معاشیات اتے سیاست سائنس وچ گریجوئیٹ اے۔ اوہ مارکیٹنگ اتے اشتہاربازی پربندھن وچ پوسٹ گریجوئیٹ اے۔ اپنی زندگی دے ارنبھ وچ ایڈورڈ ایلبی دا ناٹک "*ہو اس افریڈ آف ورجینیا وولپھ"* توں بعد، مہیش لکھن وچ دلچسپی لین لگیا۔ اوہ گجراتی ناٹک کار مدھو رائس دی *کمرنی اگاشی* توں وی متاثر سی اتے اسنے ناٹک لکھن وچ دلچسپی پیدا کیتی۔

## کریئر
مہیش دتانی نے اپنے کیریئر دی شروعات اکّ اشتہاربازی فرم وچ کاپیرائیٹر وجوں کیتی سی۔ ۱۹۸۶ وچ، اسنے اپنا پہلا پورا لما ناٹک، *"وھیئر دیئر از ول"*، لکھیا، اتے ۱۹۹۵ توں، اوہ اک پورے ویلے دے تھئیٹر پیشہ ور وجوں کم کر رہا اے۔ اسنے اپنے پیؤ نال خاندانی کاروبار وچ وی کم کیتا اے۔

دتانی اکّ فلم ڈریکٹر وی اے۔ اس دی پہلی فلم "*مینگو ساؤپھل" اے*، جو اس دے اک ناٹک توں تیار کیتی گئی اے۔ اسنے فلم *مارننگ راگا* وی لکھی اتے ڈاریکٹ کیتی۔

## ناٹک کار
نوٹ: اہنا وچوں کجھ نام پنجابی وچ ترجمہ کرکے لکھے ہن۔

* *وھیئر دیئر از ول* (۱۹۸۸)
* *ڈانس لائق آ مین* (۱۹۸۹)
* *تارا* (۱۹۹۰) تارا پلے
* *بریولی پھوٹ دی کوین* (۱۹۹۱)
* *فائینل سلوشنس* (1993) 
* ڈو دا نینڈپھل
* *اؤن آ مگی نائیٹ ان ممبئی* (۱۹۹۸)
* *ستّ چکرواں اگّ دا دور* (بیبیسی لئی ریڈیو پلے) ( *اگّ دے آس پاس ستّ قدم* ) (1998) 
* *قتل جو کدے نہیں ہویا* (۲۰۰۰)
* *ستمبر* *وچ ۳۰ دن (۲۰۰۱)*
* *ستاریاں نوں چھوہن والی کڑی (۲۰۰۷)*
* *مختصر مومبتی* (۲۰۰۹)
* *میں اپنا پرداہ کتھے چھڈّ دتا* (۲۰۱۲)
* *دِ بگ فٹ سٹی* (۲۰۱۲)

## فلموگرافی

### ڈائریکٹر

* *مینگو سوپھل* 
* *مورننگ راگ*
* *ڈانس لائق آ مین*
* *ایک الگ موسم*

## اوارڈ

* *"ڈانس لائق آ مین"* نے ۱۹۹۸ وچ نیشنل پینورما ولوں انگلش وچ سبتوں ودھیا تصویر دا انعام جتیا
* ساہت اکادمی دا اسدی ناٹک *فائینل سلوشنس اتے ہور ناٹک دی* کتاب لئی انعام
* ساہت کلا کونسل نے *فائینل سلوشنس* (۱۹۹۷)، *تارا* (۲۰۰۰) اتے *ستمبر وچ ۳۰ دن* (۲۰۰۷) اروند غور ولوں ڈاریکٹ سال دے سبھ توں ودھیا اساری وجوں چنے۔

## حوالے

گٹھ:انگریزی وچ ساہت اکادمی انعام وجیتا
گٹھ:جم ۱۹۵۸
گٹھ:زندہ لوک
گٹھ:جم 1958
گٹھ:زندہ لوک
اروند گوڑ

**اروند گوڑ** (अरविन्द गौड़)، بھارتی سٹیج ڈریکٹر، سماجی اتے سیاسی موفق رنگ سٹیج وچ اپنے کم لئی جانیا جاندا اے۔ اروند گوڑ دے ڈرامے ہم عصر ہن۔ مکمل سماجی سیاسی مدعیاں - سمپردائکتا، جاتیواد، سامنتواد، گھریلو ہنسا، راج دے الزام، اقتدار دی سیاست، ہنسا، بے انسافی، سماجی بھیدبھاو اتے نسل واد اس دے سٹیج دے پرمکھ موضوع ہن۔ گوڑ اکّ ایکٹر استاد (ٹرینر)، سماجی کارکن اتے اکّ چنگا کتھا-واچک اے۔

اروند گوڑ نے بھارت اتے ودیش دے پرمکھ ناٹ مہاؤتسواں وچ حصہ لیا اے۔ اسنے نے ڈرامہ کارجشالاواں دا وکھ وکھ کالجاں، تنظیماں، سکولاں، کالجاں وچ پربندھ کیتا اے۔ اوہ بچیاں لئی وی تھئیٹر کارجشالاواں دا پربندھ کردا اے۔ اروند نے وکھ وکھ سماجی، سیاسی مدعیاں اتے نکڑ ناٹکاں دے نال-نال دو دہاکیاں وچ ۶۰ توں زیادہ رنگ سٹیج ناٹکاں دا ڈریکشن کیتا اے۔

## حوالے

گٹھ:بھارتی سٹیج ڈریکٹر
للیٹ دوبے

**للیٹ دوبے** (، ; جم 7 ستمبر 1953) اکّ بھارتی اداکارہ اے جس نے تھئیٹر ٹیوی تے فلماں وک کم کیتا اے۔

## نجی جیون
دوبے دا جم پونے، بھارت وچ اکّ سندھی ہندو پروار وچ ہویا۔ اس دے پیؤ گووند کسوانی بھارتی ریل وچ انجینیئر سی، تے اس دی ماں لیلا ڈاکٹر سی۔ 
للیٹ دا ویاہ 12 ستمبر 1978 وچ روی دوبے نال ہویا۔ للیٹ تے روی دیاں 2 بیٹیاں نے، نیہا دوبے تے ارا دوبے۔ ایہناں دوناں نے وی کجھ چھوٹے موٹے رول کیتے ہن۔

## کیریئر
دوبے نے کافی فلماں وچ کم کیتا، جنوے کی میرا نائر دی مونسون ویڈنگ، کلھ ہو نہ ہو اتے ہاؤسپھل۔ للیٹ دوبے ایکٹنگ دے نال تھئیٹر ڈریکٹر وی اے۔

## حوالے

گٹھ:بھارت
لوپامُدرا راؤت

گٹھ:Articles with hCards

**لوپامُدرا راؤت** (انگریزی: **Lopamudra Raut**) اکّ انجینیئر، اداکار، اکّ بھارتی خوبصورتی رانی، اکّ سابقہ مس انڈیا اے جسنے مس یونائیٹڈ براعظماں وچ بھارت دی نمائندگی کیتی اتے 45 ہور دیساں وچ اکواڈور (دکھنی امریکہ) وچ ایہہ قومانتری مقابلہ جتیا۔ لوپامدرا راؤت نے وی بھارت دیاں سبھ توں ودھ پسندیدہ عورتاں دی لسٹ وچ سکھر اُتے جگہ بنائی اے۔

## شروعاتی جیون اتے سکھیا
راؤت دا جم 7 اکتوبر 1994 نوں جیون راؤت اتے راگنی راؤت دے گھر ناگپور وچ ہویا سی۔ اسدی اکّ بھین بھاگیاشری راؤت اے۔ اوہ الیکٹریکل انجینیئر اے۔ اسنے جی۔ایچ۔رائسونی کالج آف انجینیئرنگ ناگپور توں الیکٹریکل انجینیئرنگ وچ بی۔ای۔ کیتی۔

## کیریئر

### ماڈلنگ اتے پیجینٹری
راؤت نے 2013 وچ *[[مس انڈیا (فیمنا)|فیمنا مس انڈیا گوآ]]* وچ حصہ لیا جتھے اوہ پہلی رنر اپّ رہی۔ اسنے اسنوں *فیمنا مس انڈیا 2013* وچ حصہ لین لئی سدھا داخلہ دتا، جتھے اوہ اکّ فائینلسٹ سی۔ پھر اسنے *فیمنا مس انڈیا 2014* وچ حصہ لیا جتھے اسنے 'مس باڈی بیوٹیپھلّ' دا اپ سرلیکھ جتیا اتے چوٹی دے 5 وچ جگہ بنائی۔ اسے سال، اسنے *مس دیوا 2014* مقابلہ وچ حصہ لیا اتے اکّ فائینلسٹ وجوں چوٹی دے 7 وچ جگہ بنائی۔ 2016 وچ، اسنوں فیمنا پربندھکاں ولوں مس یونائیٹڈ کنٹینینٹس مقابلے وچ حصہ لین لئی چنیا گیا سی۔ راؤت نوں *مس یونائیٹڈ کنٹینینٹس 2016* وچ سیکنڈ رنر اپّ وجوں تاج دتا گیا سی جو کہ 25 ستمبر 2016 نوں گوایاکل، اکواڈور وچ ہویا سی۔

### بگّ بوس اتے فلم ڈیبیو
2016 وچ، راؤت نے کلرز ٹیوی دے *[[بگّ بوس (سیزن 10)|بگّ بوس 10]]* وچ اکّ مشہور مقابلہ باز وجوں حصہ لیا اتے دوجے رنر اپّ وجوں ابھری۔ 2017 وچ، راؤت نے *ڈر پھیکٹر: کھتروں کے کھلاڑی 8* وچ حصہ لیا اتے اکّ سیمیفائنل وجوں سماپت ہویا۔

راؤت اپنی فلم *<nowiki/>'بلڈّ سٹوری' نال شروعات کریگی،* جو اک نفسیات تھرلر اے۔

## میڈیا وچ
راؤت *[[د ٹائیمز آف انڈیا|ٹائیمز آف انڈیا]]*  مہاراشٹر دیاں سبھ توں منبھاؤندیاں عورتاں دی لسٹ وچ 5ویں تھاں اُتے سی۔

اس نوں *[[د ٹائیمز آف انڈیا|ٹائیمز آف انڈیا]]*  50 سبھ توں منبھاؤندیاں عورتاں 2017 وچ وی سوچیبدھ کیتا گیا سی۔

## حوالے

گٹھ:زندہ لوک
گٹھ:جم 1991
سری روپا مترا چودھری

**شریروپا مترا چودھری**، جو کہ **نربھیا دیدی** دے ناں نال مشہور اے، اکّ بھارتی سیاستدان اے اتے مغربی بنگال، بھارت توں بھارتی جنتا پارٹی دی ممبر اے۔ اوہ اکّ سماج سیوی، خاتون حق کارکن اتے سابقہ صحافی وی اے۔ 

## نجی جیون
شریروپا مترا چودھری مغربی بنگال دے مالدا ضلعے دے دکھنی بلوچر بٹلا دی رہن والی اے۔ اوہ پوسٹ گریجوئیٹ اے اتے اسنے ۱۹۸۷ وچ اتری بنگال یونیورسٹی توں آرٹس وچ ماسٹرز کیتا سی۔ اس دا ویاہ آر کے مترا نال ہویا اے۔ 

## کیریئر
۲۰۰۴ وچ اسنے قومی قانونی خواندگی مشن دی شروعات وچ حصہ لیا۔  ۲۰۰۸ تک اسنے قانون اتے نیاں وزارت دی قومی قانونی سیواواں اتھارٹی دی قومی صلاح کار وجوں سیوا کیتی۔  ۲۰۱۰ تک اوہ NGO سدینالے دی پردھان سی۔ 

کولکاتہ وچ *نربھیا دیدی* وجوں جانی جاندی اے، اوہ عصمت دری پیڑتاں دے مڑ وسیبے اتے عورتاں نوں ٹائلٹ مہیا کرواؤن دی عمل وچ شامل سی۔  اسنے ۲۰۱۲ دے دلی اجتمائی عصمت دری توں بعد وزیر اعظم من موہن سنگھ ولوں قائم کیتی گئی عصمت دری، سمگلنگ اتے عورتاں خلاف تشدد اُتے خاص ٹاسک فورس دی پردھانگی کیتی۔  اسنے دسمبر ۲۰۱۳ وچ اس عہدے توں استعفٰی دے دتا، قیاس آرائیاں دے وچکار کہ اوہ آل انڈیا ترنمول کانگرس دے امیدوار وجوں مالدا سیٹ توں پارلیمنٹ لئی چون لڑ سکدی سی۔ 

چودھری نوں ۲۰۱۴ دیاں عام چوناں وچ دکھنی دلی لوک سبھا سیٹ توں آل انڈیا ترنمول کانگرس دے امیدوار وجوں نامزد کیتا گیا سی۔  ۲۰۱۹ دیاں لوک سبھا چوناں وچ، اسنے مالداہا دکھن سیٹ توں بھارتی جنتا پارٹی دی ٹکٹ نال چون لڑی سی۔  پر ابو ہاسیم خان چودھری توں تھوڑھے فرق نال ہار گیا۔ 

۲۰۲۱ مغربی بنگال صوبائی اسمبلی چوناں وچ، چودھری نے انگریزی بازار توں بھارتی جنتا پارٹی دے امیدوار وجوں چون لڑی اتے ٹیئیمسی توں اپنے نزدیکی مخالف نوں ہرا کے سیٹ جتی۔ 

## حوالے

گٹھ:بھارتی عورت صحافی
گٹھ:بھارتی صحافی
گٹھ:بھارتی عورتاں دے حقاں دے سرگرم کم کرتا
گٹھ:بھارتی فیمینسٹ
گٹھ:بھارتی عورت کارکن
گٹھ:بھارتی کارکن
گٹھ:زندہ لوک
دلی اجتمائی عصمت دری ۲۰۱۲

**دلی اجتمائی عصمت دری ۲۰۱۲** معاملہ بھارت دا راجگڑھ دلی وچ ۱۶ دسمبر ۲۰۱۲ نوں ہوئی اکّ عصمت دری اتے قتل دی حادثہ سی۔ اس دی مختصر وچ کہانی اس پرکار اے۔ بھارت دا راجگڑھ نویں دلی وچ ڈاکٹری دی مطالعہ کر رہی اکّ کڑی نال دکھن دلی وچ اپنے پرکھ متر دے نال بس وچ سفر دے دوران ۱۶ دسمبر ۲۰۱۲ دی رات نوں بس دے ڈرائیور اتے اس دے ہور ساتھیاں ولوں پہلاں پھبتیاں کسیاں گئیاں(مہنے مارے گئے) اتے جدوں اوہناں دوناں نے اس دا خلاف کیتا تاں اوہناں نوں بری طرحاں کٹیا ماریا گیا۔ جدوں اس دا پرکھ دوست بے ہوش ہو گیا تاں اس مٹیار دے نال اوہناں نے عصمت دری کرن دی کوشش کیتی۔ اس مٹیار نے اوہناں دا ڈٹکے خلاف کیتا پر جدوں اوہ جدوجہد کردے - کردے تھکّ گئی تاں اوہناں نے پہلاں تاں اس نال بے ہوشی دی حالت وچ عصمت دری کرن دی کوشش کیتی پر کامیاب نہیں ہون اتے اس دے یون انگ وچ وہیل جیک دی راڈ پاکے اس دیاں انتڑیاں نوں بری طرحاں زخمی کر دتا۔ بعد وچ اوہ سارے اوہناں دوناں نوں اکّ اجاڑ تھاں تے بس توں ہیٹھاں سٹکے بھجّ گئے۔ کسے طرحاں اوہناں نوں دلی دے صفدرجنگ ہسپتال لے جایا گیا۔ اتھے اس کڑی دا علاج کیتا گیا۔ پر حالت وچ کوئی سدھار نہ ہندا ویکھ اسنوں ۲۶ دسمبر ۲۰۱۲ نوں سنگاپور دے ماؤنٹ ایلزابیتھ ہسپتال لے جایا گیا جتھے اس دی ۲۹ دسمبر ۲۰۱۲ نوں موت ہو گئی۔

## حوالے

گٹھ:بھارت
وارڈ

**وارڈ** یا **واڑ** (Ward) مقامی حکومت دا اک حلقہ یا اکائی اے، جو عام طور تے انتخابی مقاصد لئی استعمال ہُندا اے۔ کچھ ممالک وچ وارڈز دا نام عام طور تے گوانڈھ، سڑکاں، پیرشاں، نشانیاں، جغرافیائی خصوصیات تے بعض صورتاں وچ اس علاقے ناݪ مُنسلک تریخی شخصیئتاں دے نام اُتے رکھیا جاندا اے (مثلن، وِلیئم مورس وارڈ لندن بورو آف والتھم فاریسٹ، انگلینڈ)۔ امریکا وچ عمومن وارڈاں نوں صِرف نمبر دِتا جاوے۔

## اِبتداء
### وارڈموٹس
انتخابی ذیلی تقسیم لئی لفظ "وارڈ"، ایہجا لگدا اے کہ ایہدی ابتداء لندن دے شہر دے وارڈز توں ہوئی اے، جِتھے 12ویں صدی توں "وارڈموٹس" دے نام توں جاݨ جاݨے واݪے ہر وارڈ لئی اجتماعات ہوئے نیں۔ ایہ لفظ بہت بعد وچ انگلینڈ تے ویلز تے آئرلینڈ دے دوسرے شہراں تے قصبیاں دی تقسیم اُتے لاگو ہویا۔
شمالی انگلینڈ دے کچھ حصیاں وچ اک وارڈ، کاؤنٹی دی اک انتظامی ذیلی تقسیم سی، جو انگلینڈ دے دوسرے حصیاں وچ Hundred (county division) ناݪ مݪدا جݪدا سی۔

### واڑ تے واڑا
لفظ وارڈ دی اک شکل واڑ تے واڑا، پنجابی زبان وچ مستعمل اے۔ واڑ پنجابی وچ جگہ دا اک پچھیتر اے جِداں کھیل + وا ڑ = کھلواڑ ، پُھل + واڑ = پھلواڑ ، کشت (کاشت) + واڑ = کشتواڑ۔ واڑا (طویلا) پنجابی زبان وچ اوہ تھاں اے جِتھے ڈنگر رکھے جاندے نیں۔

### وارڈن
انگریزی وچ لفظ وارڈن استعمال کیتا جاندا اے جیہدا مطلب پاسبان، راکھا، ناظر، نگہبان، محافظ، داروغا یا  نگران اے۔

## موجودہ دور وچ
آسٹریلیا، کینیڈا، نیوزی لینڈ، سری لنکا، جنوبی افریقا، برطانیا تے امریکا وچ وارڈز اک اِنتخابی ضِلع یا حلقہ نیں، اک ضلع یا میونسپلٹی دے اندر، جو مقامی حکومتاں دے انتخابات وچ استعمال ہُندے نیں۔ امریکا وچ پولنگ دے مقاصد لئی وارڈز نوں عام طور تے حدود وچ تقسیم کیتا جاندا اے۔
پاکستان دیاں مقامی حکومتاں وچ وارڈ اک بنیادی یونٹ اے۔ پنجاب، پاکستان وچ دیہی یونیئن کونسلاں وچ اک پنڈ اک وارڈ دی حیثیئت رَکھدا اے تے شہری یونیئن کونسلاں نوں وی وارڈاں وچ تقسیم کیتا جاندا اے۔ بھارت وچ کچھ شہراں وچ، جِداں ممبئی تے دہلی وچ، وارڈ شہر دے علاقے دی اک انتظامی اکائی اے۔ اک شہر دے علاقے نوں زونز وچ تقسیم کیتا گیا اے، جیہدے نتیجے وچ متعدد وارڈز نیں۔ بھارت وچ گرام پنچایتاں دی سبھ توں چھوٹی انتظامی اکائی نوں وارڈ دے نام توں وی جاݨیا جاندا اے۔ بنگلا دیش وچ وارڈز، شہر یا قصبے دی ذیلی تقسیم نیں جو سٹی کارپوریشنز تے میونسپلٹیز (پوراشوا) دے تحت چلدے نیں۔
مشرقی افریقا وچ، انگریزی وچ استعمال ہوݨ واݪے لفظ وارڈ دا ترجمہ سواحلی وچ Kata (قطعہ) دے طور تے کیتا جاندا اے۔

## ہور دیکھو
* گوانڈھ
* محلہ
* پنڈ
* وارڈ
* یونیئن کونسل
* ضلع کونسل

## حوالے

گٹھ:مقامی حکومت
گٹھ:آباد تھاں
گٹھ:تھاں
گٹھ:آبادیات
گٹھ:بلدیات
گٹھ:انتخابات
ضلع کونسل

**ضلع کونسل** (District council) مقامی حکومت دا اک ادارہ اے جیہڑا ضلع دی سطح اُتے قائم کیتا جاندا اے۔ 
ضلع کونسل نوں بلدیات، صحت، تعلیم، سماجی بہبود، تعمیرات، شاہرات سمیت کئی محکمیاں تے شعبیاں اُتے اختیارات حاصل ہُندے نیں۔ 

ضلع کونسلاں کئی مُلکاں وچ موجود نیں، جیہناں وچ پاکستان، بنگلا دیش، بھارت، انگلینڈ، امریکا، آسٹریلیا، نیوزی لینڈ تے ہانگ کانگ وغیرا شامل نیں۔

پنجاب، پاکستان وچ ضلع کونسل، ضلع دی سطح اُتے مقامی حکومت دے اک ادارے دے طور تے موجود اے۔ ضلع کونسل وچ مُنتخب میئر تے کونسلرز ہُندے نیں۔
ضلع کونسل دے امور چلاؤݨ واسطے اک چیف آفیسر، ڈپٹی چیف آفیسر تے ہور سرکاری ملازمین تعینات کیتے جاندے نیں۔ 

## ہور دیکھو
* وارڈ
* یونیئن کونسل
* ضلع کونسل

## حوالے

گٹھ:مقامی حکومت
گٹھ:حکومت
گٹھ:بلدیات
گٹھ:ادارے
تدریب الراوی

**تدریب الراوی** جلال الدین سیوطی د‏‏ی اک تصنیف اے، جو اصطلاحات حدیث د‏‏ی اہ‏م ترین کتاباں وچو‏ں اک اے، تے ایہ امام نووی د‏‏ی کتاب *التقريب والتيسير لمعرفة سنن البشير النذير* د‏‏ی شرح اے۔ امام نووی د‏‏ی *التقریب* انہاں د‏‏ی اپنی کتاب *الإرشاد* دا مختصر اے تے *الإرشاد* ابو عمرو عثمان بن عبد الرحمن شہرزوری معروف بَہ ابن الصلاح د‏‏ی کتاب مقدمۃ ابن الصلاح دا مختصر اے۔ تدریب الراوی دو جلداں وچ اے، جس د‏‏ی تحقیق طارق عوض اللہ نے کی، تے طارق عوض اللہ نے اس کتاب وچ *المختصر الحاوی لمهمات لتدريب الراوی* دے ناں تو‏ں تیسری جلد دا وادھا کیتا، جو التقریب دا مختصر و خلاصہ اے۔

## حوالے

گٹھ:اسلام
گٹھ:علوم حدیث
گٹھ:کتب حدیث
اسرار الشہادہ

**اکسیر العبادہ فی اسرار الشہادہ** فاضل دربندی کی کتاب اے۔ اس کتاب کو اسرار شہادت بھی کہا جاتا اے۔ یہ کتاب 44 مجالس میں واقعہ کربلا میں، قتل امام حسین ابن علی کے مختلف جوانب و واقعات کو کو بیان کرتی اے اور اس کے بارہ مقدمات ہیں۔ آقا بزرگ تہرانی اور مرتضی مطہری نے اس پر تنقید کی اے۔

## حوالے

## منابع
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا۔ «إكسير العبادات في أسرار الشهادات»۔ در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی، بازبینی‌شدہ در 23 فوریہ 2018۔
گٹھ:سانحۂ کربلا
گٹھ:حسین ابن علی
گٹھ:اہل بیت کے بارے میں کتب
گٹھ:کتب اہل تشیع
گٹھ:کتب مقتل امام حسین
گٹھ:شیعہ کتب
اوتارجیت سنگھ دھنجل

**[[تصویر:Avtarjeet_Singh_Dhanjal.jpg|thumb| اوتارجیت سنگھ دھنپانی]]
**اوتارجیت سنگھ دھنپانی''' (جم ۱۰ اپریل ۱۹۴۰) اکّ بریٹیش مورتیکار اتے بھارتی مول دا اکّ ملٹی-میڈیا کلاکار اے  جسدا کم چار دہاکیاں توں ودھ ویلے توں قومانتری پدھر اُتے دکھایا جاندا رہا اے۔ اوہ اکّ کلاکار اے جو مشرق اتے پچھم دیاں سبھیاچاراں وچکار تناء تے پلیا اے، اتے ہم عصر مورتی-کلا وچ اکّ ولکھن تھاں رکھدا اے۔ 

اکّ کلاکار وجوں اوتارجیت دھنپانی نوں قومانتری مشہوری مکھ طور اُتے کئی سالاں دے، خاص طور اُتے ۱۹۷۰, ۱۹۸۰ اتے ۱۹۹۰ دے دہاکے وچ، اس دے کم توں ملی اے۔ اکّ مورتیکار دے روپ وچ، لکڑ، ایلومینیئم، پتھر ورگے وکھ-وکھ مادھئماں دی ورتوں کردے ہوئے اوہ اپنی مورتیکاری وچ گھسیاں ہوئیاں چٹاناں اتے مٹی ورگے قدرتی مادےآں نال تعلق نوں کھوجن لئی کم کردا اے۔ اسدیاں تازاترین رچناواں فوٹوگرافی، انسٹالیشن اتے لکھن اُتے مرتکز ہن۔

۱۹۷۰ وچ آرٹ سکول چھڈن توں بعد، اسنے ۱۹۷۴ وچ سینٹ مارٹنز سکول آف آرٹ، لنڈن وچ جان توں پہلاں اسنے پوربی افریقہ دے آلے-دوآلے مکمل سفر کیتینیروبی وچ کینیٹا یونیورسٹی وچ ٹیچنگ دا عہدہ حاصل کر لیا اتے پھر ۱۹۷۴ وچ سینٹ مارٹن سکول آف آرٹ، لنڈن وچ جان لئی اس نوں چھڈّ دتا۔ دھنپانی اجیہی کلا پیدا کرن دی کوشش کردا اے جو چپّ، امن اتے سوچ وچار نوں سدا دے کے انسانی جیون دی گنوتا نوں ودھاوے۔ اوہ دلیل دندا اے کہ، سچ مچّ تخلیقی ہون لئی، کلاکار نوں اپنے آپ نوں ہم عصر سماج اتے خود کلا جگت دیاں دوڑاں توں دور رہن دی لوڑ اے۔ کہ کلاکار دی چاہنا بھیڑ توں بچ کے اندرلی چپّ دے دھارنی بنن دی ہونی چاہیدی اے۔ 

## حوالے

گٹھ:برطانوی سکھ
گٹھ:برطانیہ وچ بھارتی پرواسی
گٹھ:بھارتی سکھ
گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:زندہ لوک
گٹھ:۱۹۴۰ دے جم
گٹھ:جم 1940
مقدمہ ابن صلاح فی علوم الحدیث

مقدمہ ابن صلاح فی علوم الحدیث:اصطلاح حدیث اُتے اک مستند کتاب
## مصنف
عثمان بن عبد الرحمن، ابوعمرو، تقي الدين المعروف بابن الصلاح (متوفى: ۶۴۳ھ)

## خوبیاں
* علوم حدیث اُتے اک معتبر کتاب
* علم حدیث د‏‏ی اصطلاحات دا مجموعہ
* بہت ساریاں علوم حدیث د‏‏یاں کتاباں دا نچوڑ
## شروحات
* التقييد والايضاح لما اطلق واغلق من كتاب ابن الصلاح:(حافظ العراقی)
* النكت على كتاب ابن الصلاح:(حافظ ابن حجرعسقلانی)
* الفيۃ الحديث:( سيوطی، نظم وچ مقدمہ ابن الصلاح لکھی)
* الفيہ الحافظ العراقی
* الشذى الفياح من علوم ابن الصلاح:ابناسي (ت ۸۰۳ھ) 
## حوالے

گٹھ:تیرہويں صدی د‏‏یاں عربی کتاباں
گٹھ:علوم حدیث
گٹھ:کتب اہل سنت
گٹھ:کتب حدیث
بھائی تارو سنگھ

**بھائی تارو سنگھ** (1720–1745)اٹھارھویں صدی دے اتہاس دے شہیداں وچوں اکّ مہان سکھ شہید ہن، آپ دا جم پنڈ پوہلا، ضلع امرتسر وکھے ہویا۔

## مغلاں دے ظلم
1716 ء وچ بندہ سنگھ بہادر  تے اوہناں دے ساتھی سنگھاں دی شہیدی مگروں مغلاں ولوں سنگھاں اتے بہت ظلم کرنے شروع ہو گئے، اتھوں تک کہ سنگھاں دے سراں دے ملّ پینے وی شروع ہو گئے، اس ویلے لاہور دے گورنر زکریا خان نے تاں ظلم دی حدّ ہی کر دتی سی۔ اجیہے ویلے وچ سنگھاں نے جنگلاں وچ نواس کرنا ٹھیک سمجھیا تاں جو اوہ ظلمی حکومت دا ٹاکرا کر سکن۔ اجیہے حالات وچ بھائی تارو سنگھ تے اوہناں دے پروار نے مل کے سنگھاں دی مدد لنگر تے ہور ضروری چیزاں نال کیتی۔
## گرفتاری
بھائی تارو سنگھ دی مخبری نرنجنیا رندھاوانے کیتی جس نوں ہربھگت نرنجنیا رندھاوا وی کیہا جاندا سی جدوں بھائی تارو سنگھ بارے پتہ لگیا، تاں اس نے ذرا وی دیر نہ کیتی تے گورنر زکریا خان دے کنّ بھرنے شروع کر دتے۔ زکریا خان توں ایہہ برداشت نہ ہویا تے ترنت ہی بھائی تارو سنگھ جی نوں گرفتار کرن دا حکم دتا۔ بھائی تارو سنگھ نوں بندی بنا کے پیش کیتا گیا۔ بھائی تارو سنگھ جی نوں بہت تسیہے دتے گئے۔ بھائی تارو سنگھ نوں سنگھاں دی مدد کرن دے جرم وچ بہت ظلم سہن کرنے پئے پر اوہ ذرا وی سکھی صدق توں نہ ڈولے۔

## کھوپری اتارن دا حکم
زکریا خان نے بھائی تارو سنگھ نوں اپنا دھرم چھڈّ کے مسلمان بنن لئی کیہا تے اجیہا نہ منن اُتے کیس قتل کرن دا حکم دتا۔ پر بھائی تارو سنگھ نے مسلمان نہ بنن تے نہ ہی کیس قتل کرواؤن دی گل منی تے کیہا کہ میں سر کٹوا سکدا ہاں، پر ستگرو دی دتی پیاری پوتر دات نہیں دے سکدا۔ اس توں بعد زکریا خان نے جلاد نوں بھائی تارو سنگھ دی کھوپری اتارن دا حکم دتا، جس اُتے بھائی تارو سنگھ نوں ذرا وی دکھ نہ ہویا۔ اوہناں نے اپنی سکھی نوں کیساں-سواساں نال نبھاء کے مثال قائم کیتی۔ جلاد رنبی نال بھائی صاحب دی کھوپری اتار رہا سی تے آپ گرو دا بھانا مندے رہے۔ **[[پنتھ پرکاش]]** دا کرتا لکھدا اے:
:جم جم سنگھن ترک ستاوے۔
:تم تم مکھ سنگھ لالی آوے۔
## شہیدی
منیا جاندا اے کہ کھوپری اتر جان توں بعد وی آپ 22 دن تک جیوتّ رہے۔ اس طرحاں آپ نے 1745 ء نوں شہیدی حاصل کیتی۔ بھائی تارو سنگھ جی دی ادتی شہادت نوں اسیں اپنی نت دی **[[ارداس]]** وچ یاد کردے رہے ہاں۔ سکھ دھرم دے اتہاس وچ شہادت دی نینھ رکھن والے پنچم پاتشاہ سری گرو ارجن دیوَ جی ہن۔ گرو شہید روایت دا آغاز آپ دی شہیدی توں ہندا اے۔ دھرم، قوم اتے منکھتا دے بھلے ہتّ اپنے پراناں دی پرواہ کیتے بناں مر مٹن والے نوں شہید کیہا جاندا اے۔
## ہور ویکھو
* Bhai Taru Singh – Animated Film 
## حوالے

گٹھ:سکھی
گٹھ:سکھ شہید
ابن الصلاح

**ابن الصلاح** یا **ابو الفتوح نجم الدین احمد بن محمد** (پیدائش: ۱۱۸۱ء— وفات: ۲۰ اگست ۱۲۴۵ء) دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔

## سوانح
ابن ابی اصیبعہ ”عیون الانباء“ وچ انہاں دے بارے وچ لکھدے نيں : ”اوہ عجمی سن تے ہمذان وچ پیدا ہوئے سن، بغداد وچ رہے تے فیر دمشق منتقل ہو گئے تے اوتھے اُتے ۵۴۸ ہجری نو‏‏ں وفات پائی“، ابن ابی اصیبعہ ایہ وی کہندے ہین کہ اوہ حکمی تے طبی علوم دے ماہر سن تے انہاں دیاں لکھتاں وچ “مقالہ فی الشکل الرابع من اشکال القیاس الحملی” تے “الفوز الاصغر فی الحکمہ” قابلِ ذکر نيں۔ لیڈن یونیورسٹی وچ ابن الصلاح دے پنج مخطوط صفحات محفوظ نيں جنہاں وچ ہندسی امور نو‏‏ں زیرِ بحث لیایا گیا اے۔

## وفات
ابن الصلاح د‏‏ی وفات ۲۰ اگست ۱۲۴۵ء نو‏‏ں دمشق وچ ہوئی۔

## حوالے

گٹھ:1180ء د‏‏ی دہائی دے جم
گٹھ:1181 دے جم
گٹھ:1245 دیاں موتاں
گٹھ:643ھ دیاں موتاں
گٹھ:۱۱۸۰ء د‏‏ی دہائی دے جم
گٹھ:۱۱۸۱دے جم
گٹھ:۱۲۴۵دیاں موتاں
گٹھ:۶۴۳ھ کی وفیات
گٹھ:اشاعرہ
گٹھ:بارہویں صدی کی کرد شخصیتاں
گٹھ:تیرہویں صدی کی کرد شخصیتاں
گٹھ:چھٹی صدی ہجری کی پیدائشیں
گٹھ:دمشق کی شخصیتاں
گٹھ:رجال شناس
گٹھ:ساتویں صدی ہجری کی وفیات
گٹھ:سنی ائمہ
گٹھ:شافعی فقہا
گٹھ:شام کے محدثین
گٹھ:شیوخ الاسلام
گٹھ:محدثین
ڈاکٹر فوجا سنگھ

## مڈھلا جیون
ڈاکٹر۔ فوجا سنگھ پنجاب دے اک شرومنی اتہاسکار ہن، جیہناں نے پنجاب دے اتہاس اتے کئیاں کھوج کتاباں اتے کھوج مضمون لکھے۔ اوہناں دا جم ۱۸ ستمبر، ۱۹۱۸ ای۔ نوں پنڈ بالیاں کلاں (ضلع سیالکوٹ، پاکستان) وچ اک سادھارن جٹّ-سکھ پروار وچ ہویا۔ آپ شروع توں ہی پڑھائی وچ بہت ہشیار سی اتے آپ نے دسویں توں لے کے ایم۔اے۔ تک دیاں ساریاں جماعتاں پہلی گٹھ وچ پاس کیتیاں۔

آپ نے 'ملٹری سسٹم آف دا سکھس' ۱۷۹۹–۱۸۴۹ موضوع اپر شودھ-پربندھ لکھ کے دلی یونیورسٹی توں پی۔ایچ۔ڈی۔ دی ڈگری حاصل کیتی۔ ڈاکٹر۔ فوجا سنگھ نے اتہاس دے لکچرار وجوں خالصہ کالج، گجراں والہ توں اپنا ٹیچنگ جیون شروع کیتا۔ پنجاب دی ونڈ پچھوں آپ نے خالصہ کالج، امرتسر اتے گرو تیغ بہادر خالصہ کالج، دلی وکھے کئی سال پڑھایا۔ سن ۱۹۶۱ وچ ایہناں دی تعیناتی ریڈر وجوں دلی یونیورسٹی وچ ہو گئی۔

سن ۱۹۶۷ وچ پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ وکھے نویں قائم ہوئے اتہاس ڈیپارٹمنٹ وچ آپ پروفیسر اتے مکھی نامزد ہوئے اتے اس یونیورسٹی وچ آپ نے اپنی رٹائرمینٹ تک اتہاس-ڈیپارٹمنٹ دے مکھی اتے پنجاب اتہاس مطالعہ ڈیپارٹمنٹ دے ڈائریکٹر وجوں کم کیتا۔ آپ نے ایہناں دوہاں محکمےآں دا کم ۱۹۶۷ توں ۱۹۸۱ ای۔ تک بہت ہی چنگی طرحاں نبھایا۔ رٹائرمینٹ پچھوں یونیورسٹی نے آپ دیاں چنگیاں سیواواں نوں دھیان وچ رکھدیاں آپ دے سیوا دور تن سال دا وادھا کر دتا۔ ایہناں تن سال پچھوں پھر آپ نوں یونیورسٹی نے فیلوشپ دے دتی تے اس توں بعد آپ دلی اپنے گھر چلے گئے۔

ڈاکٹر۔ فوجا سنگھ اک بہت اگھے اتے سلجھے ہوئے مفکر سن، جیہناں نے سکھ دھرم اتے پنجاب اتہاس متعلق بڑی لگن نال کھوج کیتی۔ آپ نے ۳۰ کتاباں لکھیاں اتے ۱۰۰ توں ودھ کھوج-مضمون شائع کیتے اتے آپ دیاں کتاباں زیادہ تر انگریزی وچ سن۔ ڈاکٹر۔ فوجا سنگھ نے قومانتری اتے خاص طور اُتے پنجاب پدھر اتے منعقد کئی سیمیناراں اتے کانفرنساں دی پردھانگی کیتی۔ آپ نوں کئی وار ودیساں وچ پنجاب تے بھارتی اتہاس دے کجھ پہلوآں اتے چاننا پاؤن لئی نمنترت کر کے اعزازی کیتا گیا۔ آپ نوں پنجابی یونیورسٹی وچ ڈین اکادمک معاملے، ڈین سماجی سائنس اتے ہور کئیاں اچّ پدویاں تے کم کرن دا موقع ملیا۔ کجھ سماں آپ نوں یونیورسٹی دے ایگزیکٹیو وائس-چانسلر دے طور تے کم کرن دا اعزاز وی حاصل ہویا۔

۸ اپریل، ۱۹۸۳ نوں ۶۴ سال دی عمر وچ دلی وکھے آپ دا انتقال ہو گیا۔

## ذکر یوگ کتاباں

# Military System of Sikhs 1799–1849 (1964)https://ia601608.us.archive.org/15/items/in.ernet.dli.2015.220137/2015.220137.Military-System_text.pdf
# Kuka Movement: An Important Phase in Punjab's Role in India's Struggle for Freedom (1965)
# Guru Amar Das : Life and Teachings (1979)
# Guru Tegh Bahadur: Martyr And Teacher (1975)
# Atlas:Travels Of Guru Nanak (1976)
# Atlas:Travels Of Guru Gobind Singh (1968)
# Some Aspects of State and Society Under Ranjit Singh (1981)
# Who's Who: Punjab Freedom Fighters – Volume 2 (1972)
# پنجابی ویر روایت دا ترقی
# گرو گوبند سنگھ جی دے سفر (۱۹۶۸)
# سری گرو تیغ بہادر: جیون تے رچنا (۱۹۷۶)
# گرو تیغ بہادر سفر استھان، پرمپراواں تے یاد-چنہ : اک سرویکھن (۱۹۷۶)

## سنپادنا

# Eminent Freedom Fighters of Punjab (1972)
# Sirhind Through the Ages (1972)
# Historians and Historiography of the Sikhs (1978)
# History of Punjab (1972)
# مہاراجہ کھڑگ سنگھ
# پنجاب دا سماجی اتہاس آدی

## حوالے

گٹھ:سکھ اتہاسکار
گٹھ:سکھ
پنتھ پرکاش

**پنتھ پرکاش** سکھ اتہاس دی اکّ مہان دستاویز اے۔
* پنتھ پرکاس رتن سنگھ بھنگو ولوں سکھ اتہاس دی کتاب اے۔

* پنتھ پرکاش جس دے کرتا گیانی گیان سنگھ ہن۔ ایہہ کتاب ۱۸۸۰ وچ برج بولی وچ شائع ہون نال سکھ اتہاس وچ اکّ ہور کم جڑ گیا۔ اس کتاب وچ گیانی علم سنگھ نے بھائی سنتوکھ سنگھ جی دے تریخی کتاب سورج پرکاش نوں سنکھیپت وارتک روپ وچ لکھیا۔ سکھ اتہاس نوں بندہ سنگھ بہادر توں اگے ذکر کیتا۔
## حوالے

گٹھ:کتاباں
گٹھ:سکھ دھرم
گٹھ:سکھ اتہاس
موتی رام مہرا

**بابا موتی رام مہرا** گرو گوبند سنگھ جی دے اکّ وقف سیوک سن۔ جنھا نے اپنی زندگی نوں خطرے وچ پاکے، ٹھنڈے برج وچ قید ماں گزر کور جی اتے چھوٹے صاحبزادیاں نوں تن راتاں ددھ پلاؤن دی سیوا کیتی سی۔ اہنا دا نکا تے غریب جیہا پروار سی جیہناں نوں نواب وزیر خان صوبہ سرہند نے قیدیاں نوں غذا چھکاؤن دی ذمہ واری سونپی ہوئی سی۔

بابا موتی رام مہرا جی جم بھائی ہرا رام تے ماں لدھو جی دے گھر سرہند جاں سنگت پور سوڈھیاں وکھے ۱۶۷۷ عیسوی دے نیڑے ہویا منیا اے۔

پنجاں پیاریاں وچو بھائی ہمت سنگھ بابا موتی رام مہرا دے چاچا جی سن۔

۲۷ دسمبر ۱۷۰۴ نوں صاحبزادیاں نوں سویرے (سماں ۱۰ توں ۱۱ وجے دے وچکار) شہید کیتا گیا سی ، شہیدی دا پتہ لگن توں بعد ماں گزر کور جی وی سچکھنڈ چلے گئے ۔ بابا موتی رام جی نے اوہناں دے سسکار لئی چنن دی لکڑ دا پربندھ کیتا۔ کسے نے نواب نوں دسّ دتا کہ اس دے نوکر نے قیدیاں دی ددھ اتے پانی دے نال سیوا کیتی سی۔ نواب نے بابا موتی رام مہرا اتے اوہنے دے ماں، بیوی اتے اکّ چھوٹے جہے پتر دی گرفتاری دا حکم دے دتا۔ بابا جی نے اپنے کیتے نوں چھپاؤن دا یتن نہیں کیتا اتے دلیری نال نواب نوں کیہا کہ صاحبزادیاں تے ماں جی دی سیوا کرنا اس دی پوتر ڈیوٹی سی۔ اس لئی بابا موتی رام مہرا نوں، اہنا دے پروار سمیت، کوہلو وچ پیڑ کے شہید کیتا گیا۔

## حوالے

گٹھ:سکھ اتہاس
رتن سنگھ بھنگو

**رتن سنگھ بھنگو** اگھے سکھ لکھاری تے اتہاسکار سن۔ آپ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے ہم عصر سن۔ اہنانں نے پنتھ پرکاش دی رچنا 1841عیسوی وچ کیتی۔ بھنگو جی دا دادا، متاب سنگھ پنڈ میرانکوٹ، نیڑے امرتسر توں سی۔

## حوالے

گٹھ:سکھ اتہاسکار

گٹھ:سکھ
سرسا دریا

**سرسا ندی جاں سرسا دریا**(ہندی وچ सरसा، सिरसा नदी) اتری بھارت دی اکّ دریا اے|
## وہاء رستہ
ایہہ دریا دکھنی ہماچل پردیش دے شوالک دے ہیٹھلے علاقے وچ جم لیندا اے، ایہہ سولن ضلعے دے مغربی حصے وچ وگدا اے، پھر اوہ *دیواری* پنڈ دے نیڑے بھارتی پنجاب وچ داخل ہندا اے| سرسا دریا پنجاب دے روپ نگر ضلعے دے چڑھدے حصے وچ ستلج دریا دے نال جا ملدا اے،ایہہ *طرف* ناں پنڈ دے نیڑے ستلج دریا وچ ملدا اے|
## اتہاس
دسمبر 1704 وچ، سرسا دی جنگ (مغل-سکھ جنگاں وچوں اکّ) خالصہ اتے مغل سامراج وچالے ہوئی سی| ایہہ جنگ سکھ فوجاں دی ہار نال سماپت ہوئی، جدوں اس ویلے پانی نال نکو نکّ بھری سرسا ندی نوں سکھ پار کر رہے سن| گرو گووند سنگھ،دسویں سکھ گرو دا پروار آپس وچ وچھڑ گیا سی|اس تریخی حادثہ دی یاد وچ پنڈ *ماجری* نیڑے اس دریا دے کنڈھے **پروار وچھوڑا گروولوں** اساریا گیا اے|
## آلودگی
سولن ضلعے دے بدی، نالاگڑھ،بروٹیوالا صنعتی الاکے اس ندی دے کنارے ہن|**مرکزی آلودگی کنٹرول بورڈ**، **ہمدھارا**(ہماچل دا اکّ تنظیم) اتے ہور میڈیا وکھ وکھ رپورٹاں مطابق ایہہ ندی بھاری آلودگی دا سکار ہو گئی اے| اسدا کارن صنعتی الاکے دیاں پھیکٹریاں ولوں کچرا سٹنا،غیر کانونی ڈھنگ نال ریت کڈھنا،پر اثر آلودگی اپچار پلانٹ دا اوششٹ اس ندی وچ ملاؤنا اے|آلودگی کارن دریا دے جلجی جنتوآں جویں مچھیاں دی جان نوں خطرہ پیدا ہو گیا اے|
## حوالے

گٹھ:بھارت دے دریا
بروٹیوالا

**بروٹیوالا** بھارت دے ہماچل پردیش راج وچ سولن ضلعے دے دھرم پور منڈل دا اکّ پنڈ اے۔

بروٹیوالا اپنے منڈل مین ٹاؤن دھرم پور؉ توں 18.31 کلومیٹر دوری اُتے اتے سولن توں 25.36 کلومیٹر دور اے۔ ایہہ&nbsp; راجدھنی شملہ توں 84.3 کلومیٹر دور اے۔

نیڑلے پنڈ مندھالا (2.795 کمی)، تھانا (8.101 کمی)، کشن پورہ (11.86 کمی)، مانپرا (12.21 کمی)، کسولی گڑکھل (12.93 کمی)، گڑکھل سناور (13.71 کمی)، ٹکسال (13.76 کمی)، انجی ماتلا، بدیاں، بناسر، بھگڑی، بگر کنیتان، چمیاں، چموں، گنول، گرکھل سناور، گھڑسی، اس پنڈ دے نال ہی دھرم پور؉ منڈل وچ پیندے پنڈ ہن۔

## نوٹ

گٹھ:سولن ضلعے دے پنڈ
گٹھ:بھارت
چمکور

**چمکور صاحب** پنجاب دے بھارتی راج وچ روپ نگر ضلعے دے اک اپ منڈل دا پنڈ اے۔ ایہہ مغلاں اتے گرو گوبند سنگھ وچکار ۔ چمکور دی پہلی لڑائی (پہلا) اتے چمکور دی دوسری لڑائی لئی مشہور اے۔

سرہند نہر دے کنارے تے واقع، چمکور صاحب مورنڈا توں ۱۵ کلومیٹر اتے روپ نگر توں ۱۶ کلومیٹر دور اے|  گرو گوبند سنگھ اتے اوہناں دے دو وڈے بیٹے اتے ۴۰ چیلے کوٹلہ نہنگ خان توں اس تھاں تے آئے سن۔ مغل فوج اوہناں دا پچھا کر رہی سی۔ اوہ باغ وچ آئے سن، جو کہ راجا بدھی چند دا دسیا جاندا اے، جتھے ہن گروولوں قتل گڑھ صاحب اے۔ گرو گوبند سنگھ دے دورے اتے ٹھکانیاں نوں درساؤندے ہوئے کئی ہور گردوارے ہن جیہناں دے ناں تاریصاحب، دمدما صاحب، گڑھی صاحب اتے رنجیتگڑھ صاحب ہن۔

## چمکور صاحب وچ پنج تریخی گردوارے
# گردوارہ سری گڑھی صاحب
# گردوارہ سری قتل گڑھ صاحب
# گردوارہ سری دمدما صاحب
# گردوارہ سری رنجیتگڑھ صاحب
# گردوارہ سری تاری صاحب

## گردوارہ سری گڑھی صاحب
ایہہ گردوارہ قلعے دا تھاں دو منزلا مکان ورگا اے جسدی چارے پاسے اک اچی کندھ اے اتے اتر توں صرف اک داخلہ دوار اے، جس نوں گرو گوبند سنگھ جی نے ۷ دسمبر ۱۷۰۵ نوں اسمان لڑائی وچ غیرمستقل گڑھ وجوں ورتیا سی۔

## گردوارہ سری قتل گڑھ صاحب
گڑھی صاحب دے پچھم وچ واقع ایہہ گردوارہ چمکور صاحب دا مکھ استھان اے۔ ایہہ اس جگہ دی نشانی اے جتھے مغل فوج اتے سکھاں وچکار سبھ توں گہگچ لڑائی ۷ دسمبر ۱۷۰۵ نوں ہوئی سی جس وچ صاحب زادہ، اجیت سنگھ اتے ججھار سنگھ اتے مڈھلے پنج پیاریاں وچوں تن شامل سن۔

## گردوارہ سری رنجیتگڑھ صاحب
گروولوں رنجیت گڑھ صاحب شہر دے پوربی باہری حصے وکھے واقع اے۔ ۱۷۰۳ وچ جدوں گرو گوبند سنگھ کروکشیتر توں انندپور واپس آ رہے سن، ایہہ اس طرحاں ہویا کہ دو شاہی جرنیل، سید بیگ اتے الپھ خان وی اک فوجی دی لاش لے کے لاہور ول ودھ رہے سن۔ کاہلور دے راجا اجمیر چند، جو اس نال ویر رکھدا سی، نے ایہناں جرنیلاں نوں پیسے دا وعدہ کرکے اس اتے حملہ کرن لئی راغب کیتا۔ موجودہ گردوارہ رنجیتگڑھ والی تھاں اُتے جھڑپ ہو گئی۔ سخت لڑائی لڑی گئی۔ سید بیگ، جدوں اوہ گرو جی دے سامھنے آیا، اوہناں دی نظر نال اینا متاثر ہویا کہ اسنے ترنت پکھ بدل لیا۔ اپنے ساتھی دے وطیرے توں گھبرائے الپھ خان نے دگنے جوش نال حملہ کر دتا، مگر اوہ بھجّ گیا۔ ایہہ ۱۶ ماگھ ۱۷۵۹ بکرمی/۱۵ جنوری ۱۷۰۳ نوں ہویا سی۔ اس حکمت عملی دے تھاں نوں درساؤن لئی گردوارہ رنجیتگڑھ حال ہی وچ بنایا گیا سی۔

## گردوارہ تاڑی صاحب
ایہہ گردوارہ گردوارہ قتل گڑھ صاحب دے پچھم ول اک نیویں ٹلے اُتے واقع اے۔ تاری صاحب، پنر اساری کیتا جا رہا اے۔ جدوں گرو گوبند سنگھ جی نے ۷-۸ دسمبر ۱۷۰۵ دی رات نوں چمکور وکھے گڑھی چھڈن دا فیصلہ کیتا، تاں تن سکھ، بھائی دئیا سنگھ، بھائی دھرم سنگھ اتے بھائی مان سنگھ وی، اس دے نال باہر آئے۔ ہریک وکھری سمت وچ اگے ودھیا، تاریاں دی حالت ولوں نردیست اکّ سانجھے تھاں تے بعد وچ ملن دی رضا مندی کیتی سی۔ کیونکہ گرو گوبند سنگھ جی بناں اعلان کیتے چھڈنا نہیں چاہندے سن، اسلئی اس ٹلے تے پہنچن تے جتھے ہن گردوارہ تاڑی صاحب اے، اوہناں نے تاڑی وجائی اتے کیہا: “ایہہ ہند دا پیر جا رہا اے! “اوہناں دے تن سکھاں نے وکھ-وکھ تھاواں توں رولا پایا۔ گھیرابندی کرن والے گھبرا گئے اتے گرو گوبند سنگھ جی اتے سکھ جلدی ہی اتھوں نکل گئے۔ ٹلے اُتے واقع گردوارہ اس جگہ نوں درساؤندا اے جتھوں گرو گوبند سنگھ جی نے ہتھاں نال تاڑی مار کے اوہناں دے جان دا اعلان کیتا سی۔

## حوالے

گٹھ:روپ نگر ضلعے دے شہر اتے قصبے
گٹھ:پنجاب دے پنڈ
نالاگڑھ

**نالاگڑھ ** ہماچل پردیش دا اکّ تریخی شہر اے جو آزادی توں پہلاں برطانوی راج ویلے بھارت دی اکّ ریاست سی جسنوں ہنڈور وی کیہا جاندا سی۔ ایہہ ریاست چندیل راجپوت راجیاں ولو ۱۱۰۰ عیسوی وچ قائم کیتی گئی سی۔ایہہ چنڈی گڑھ توں چنڈی گڑھ-سسوانھ سڑک راہیں ۴۰ کلومیٹر دی دوری تے واقع اے۔

### قلعہ /محل
نالاگڑھ وکھے اکّ ریاستی ویلے توں قلعہ موجود اے۔
محل دے نظارہ

Palace of Nalagarh Princely State,Himachal Pradesh,India 01.jpg|
Palace of Nalagarh Princely State,Himachal Pradesh,India 02.jpg|
Palace of Nalagarh Princely State,Himachal Pradesh,India 03.jpg|
Architecture of Nalagarh Palace.India.jpg|
Wooden art work of Nalagarh Palace. Himachal Pradesh,India.jpg|


### ایہہ وی ویکھو
https://books.google.co.in/books?id=ayYbAvECXQwC&pg=PA254&lpg=PA254&dq=The+Princely+House+Of+Nalagarh&source=bl&ots=08cGcBDEzo&sig=EgI0_5A6vzcQaiAUXxSL3ftVw5o&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjan5yYqPXOAhXCOY8KHZnXBGgQ6AEIHDAA#v=onepage&q=The%20Princely%20House%20Of%20Nalagarh&f=false

## آبادی اتے بولی

۱۹۶۱ دی جن گننا مطابق نالاگڑھ وچ ۶۰٫۲٪ آبادی ہندی تے ۱۴٫۸٪ پنجابی سی۔

## حوالے

## باہری لنک
* Genealogy of the ruling chiefs of Nalagarh 
* About Nalagarh Fort
* Raja VIJAYENDRA SINGH 
* NALAGARH 
* Baddi, Barotiwala, Nalagarh Industrial Directory 
گٹھ:بھارت
جے ایس گریوال

**جگتار سنگھ گریوال** (1927 – 11 اگست 2022) اکّ بھارتی لکھاری، اتہاسکار، مفکر، اتے گرو نانک دیو یونیورسٹی (GNDU) دا وائس-چانسلر سی۔  لنڈن توں اپنی پی۔ایچ۔ڈی۔ اتے ڈی۔لٹ کرن مگروں اوہ گرو نانک دیوَ یونیورسٹی وچ شامل ہویا جتھے اسنے اتہاس ڈیپارٹمنٹ دا قیام کیتا۔  اوہ یونیورسٹی دے اکادمک معاملیاں دا پہلا ڈین سی اتے پنجاب یونیورسٹی، چنڈی گڑھ وکھے فیکلٹی دا سابقہ ممبر سی۔ 1984 وچ گرو نانک دیوَ یونیورسٹی توں ریٹائرڈ ہون توں بعد، اوہ انڈین انسٹیچیوٹ آف ایڈوانسڈ سٹڈی، شملہ وچ اس دے ڈریکٹر وجوں شامل ہو گیا۔ 

گریوال ٹونی بلیار پھیتھ فاؤنڈیشن  دی مذہبی صلاح کار کونسل دا ممبر اتے انسٹیچیوٹ آف پنجاب سٹڈیز، چنڈی گڑھ دا مکھی سی۔  اسنے سکھ اتہاس  اتے کئی لیکھ  اتے کتاباں شائع کیتیاں سن اتے بہت سارے لوک اس موضوع دا وڈا مفکر مندے ہن۔  *سکھ روایت دیاں ویاکھیاواں نوں ونگاردیاں*،  *پنجاب دے سکھ*،  *سکھ وچاردھارا، سیاست اتے سماجی انتظام*،  *پنجاب دا سماجی اتے تہذیبی اتہاس*،  *مہاراجہ رنجیت سنگھ: سیاست، معیشت اتے سماج۔*،  *رشتے داری اتے راج دا گٹھن*،  *سکھ: وچاردھارا، ادارےآں، اتے پچھان*،  *اتہاس وچ گرو نانک*  اتے *سکھاں اتے تریخی لکھتاں (1784–2011)*  اس دے کجھ ذکر یوگ کم ہن اتے اس دیاں کھوجاں نوں اکادمک پدھر اُتے مطالعہ کیتا گیا اے۔  2005 وچ، بھارت سرکار نے اسنوں بھارتی ساہت وچ یوگدان لئی، پدم شری دے چوتھے سبھ توں وڈے شہری اعزاز نال اعزازی کیتا۔ 

## حوالے

گٹھ:سکھ
گٹھ:اتہاسکار
گٹھ:موت 2022
گٹھ:سکھ لکھاری
بھائی رنجیت سنگھ ڈھڈریانوالے

**بھائی رنجیت سنگھ ڈھڈریانوالے** سکھ پنتھ دے مشہور ترجمان، راوی، گرمتِ پرچارک، اتے مذہبی جیون والے گرسکھ ہن۔ 16 سال دی عمر وچ اوہ سکھی پرچار دے کھیتر وچ آئے سن۔ اوہناں نے پٹیالہ ضلعے دے پنڈ شیخوپورا وچ گردوارہ صاحب شیخوپور (پرمیشور دوار) بنایا ہویا اے۔

## فلاسفی
ڈھڈریانوالے پرمپراوادی وچارادھارا الٹ، صرف رسماں کرن دی جگہ، لوکاں نوں سکھ گروآں دیاں سکھیاواں اتے روزانہ زندگی وچ عمل کرن لئی انسپائریشن دیندے ہن۔ اوہ عام سکھاں نوں گربانی نوں پڑھن اتے سمجھن لئی انسپائریشن دیندے ہن، اتے روزانہ دیاں سرگرمیاں وچ اپناؤن دی سکھیا دیندے ہن۔ اوہ سورگ جاں نرک پرتِ یعقین توں انکار کردے ہن اتے دعوہ کردے ہن کہ اس موجودہ زندگی وچ ساڈے کرم دماغی اتے بھاوناتمک پدھراں اتے بھگتائے جاندے ہن۔ لوکاں نوں ایماندار اتے محنتی ہون دے نال نال اپنیاں ذمہ واریاں اتشاہ نال نبھاؤنیاں چاہیدیاں ہن۔ اوہ لوکاں نوں اکّ ووہارک اتے سچائی-بھرپور جیون جیون دی سکھیا دیندے ہن۔ اوہ جانوراں دی بلی ورگے کرم-کانڈاں دا وی خلاف کردے ہن۔ اوہناں دا ربّ وچ یعقین کسے دیوتے، شخصیت، جاں پوتر-ستھان تک محدود نہیں اے۔ گربانی دے کتھن "سبھے گھٹ رام بولے" دا مطلب اوہ ایہہ کردے ہن کہ سرو-مکمل، قدرت سمیت سبھ دے اندر وسدا اے۔ اوہ ماحول دے آلودگی دے سخت خلاف ہن۔
"سانوں قدرت دا اوسے طرحاں دھیان رکھنا چاہیدا اے جویں قدرت ساڈا دھیان رکھدی اے" قدرت دا نیم اوہناں ولوں منیاں جان والیاں چیزاں وچوں اکّ اے۔ قدرت اصولاں وچ بنہی ہندی اے اتے جیکر اسیں اس نوں اپناؤندے ہاں، تاں نتیجے ملدے ہی ہن۔

## باہری کڑیاں

* پرمیشر دوار نویاں رکارڈنگا
* یو-ٹیوب چینل
* پرمیشر دوار
* پرمیشر دوار آڈیؤ (پرانے)
* پرمیشر دوار اینڈرائڈ موبائیل ایپّ
* پرمیشر دوار آئی فون موبائیل ایپّ
* پرمیشر دوار 24گھنٹے ریڈیو

## حوالے

گٹھ:سکھ ساہت
گٹھ:سکھ
گٹھ:جم 1983
جسونت سنگھ (کھوجی)

thumbnail|باؤ جسونت سنگھ 'کھوجی'
**جسونت سنگھ کھوجی** (-۱۹۹۹)جو **باؤ جی **کرکے جانے جاندے ہن، برہم بنگا ٹرسٹ دودڑا اتے نام سمرن سنگت دودڑا دے بانی سن۔ہندوستانی فوج دی برما وچ نوکری دوران، ۲۴ سال دی عمر وچ، اکال تخت صاحب امرتسر توں امرت پان کرکے اپنے جیون نوں سکھ دھرم مطابق ڈھالنا شروع کیتا۔فوج وچ کلرک دی پدوی تے حرمن پیارے ہون کرکے ساتھیاں وچ 'باؤ جی 'دی الّ پے گئی۔
رٹائرمینٹ بعد سکھ سنگتی کینپاں دی لہر دے موڈھی بنے۔۱۹۹۹ وچ اکال چلانا کر گئے۔ جیون بھر کدے وی اپنے بارے پرچار نہیں کیتا۔جیون دے آخری سالاں وچ،سنگت دا اپنے سریر متعلق موہ توں دھیان ہٹاؤن لئی، سنگت وچ آؤنا چھڈّ کے اپنے نواس وچ الپت رہن نوں ترجیح دتی۔ پروفیسر پورن سنگھ تے بھائی ویر سنگھ جہیاں شخصیتاں دیاں لکھتاں توں بہت متاثر سن۔
۱۹۸۱ وچ اوہناں دے کیلگری امریکہ پھیری دوران تے بعد ایہہ سنگتی کیرتن دودڑا لہر امریکہ، کینیڈا تے دنیا دے ہور دیساں تک پھیل گئی۔
## کیتے کم
### سکھ سنگتی کیمپ لہر

اوہناں برما فوج توں رٹائرمینٹ توں بعد، اپنے رٹائرڈ فوجی ساتھیاں نال اکّ سکھی نظریات تے جیون سٹائل تے بیسڈ، کینپاں وچ سنگت کرن دی لہر پیدا کیتی۔ ۱۹۶۰ توں ارنبھ، شروع وچ ایہہ لہر ہر مہینے کسے پنڈ وچ سنگت روپ وچ سی۔اجکل، دنیا دے وکھ وکھ شہراں خاص کرکے پنجاب(بھارت)دے شہراں/ پنڈاں وچ ہر پندرواڑے نوں دو دنیں سکھ سنگتی کیرتن تے نام سمرن کیمپ دے روپ وچ اتے سال وچ چار وڈے ۸-۱۰ دنیں سماگماں دے روپ وچ پنڈ دودڑا تے دراہا وچ ساہمنے آنؤدی اے۔
### گردوارے
# اوہناں ۱۹۷۳ وچ پنڈ دودڑا وکھے اپنے رٹائرڈ فوجی شراکت دار صوبیدار کشن سنگھ دے دان کیتے پلاٹ تے گردوارہ قائم کیتا۔
# ۱۹۹۰وچ دودڑا وچ وڈا حال (۲۰۰پھٹّ*۱۵۰پھٹّ) تے ۱۹۸۳ وچ برہم بنگا ٹرسٹ دا قیام۔
# پنڈ دوراہا وکھے گردوارہ تے رہائیشی کیمپس دا قیام۔

### رچناواں
thumbnail|باؤ جسونت سنگھ کھوجی دے لیکھ
اوہناں گرو گرنتھ صاحب بانی تے بیسڈ سکھ اصول دے مول دھارناواں بارے ۱۳۲ لیکھ وکھ وکھ موضوعاں **سنگت**، **ہؤمے**،**سبد**،**دوجا بھاؤ**، **سمرن**، **دھرم جاں مذہب**، **بھرم **،**بندھن-چھٹن ** آدی تے لکھے جو ۱۳ کتاباں دی شکل وچ برہم بنگا ٹرسٹ دودڑا ولوں چھاپے گئے ہن۔ایہناں کتاباں دا ہندی ترجمہ وی ہو چکا اے تے ۵ لیکھ انگریزی وچ ہن۔

## حوالے

گٹھ:لوک
گٹھ:بھارتی سکھ
گٹھ:سکھ مفکر
گٹھ:سکھ لکھاری
ڈاکٹر اندرجیت سنگھ گوگوآنی

## مڈھلا جیون
ڈاکٹر۔ اندرجیت سنگھ گوگوآنی دا جم 12 اکتوبر، 1961 نوں پیؤ س۔ گرمیج سنگھ، ماں سری متی بلبیر کور دے گھر پنڈ گوگوآنی وکھے ہویا۔ ڈاکٹر۔ صاحب اکّ اگھے سکھ مفکر اتے بہت مشہور بلارے ہن۔ آپ دیاں ویہہ توں ودھ کتاباں شائع ہن۔ سکھ سبھیاچار دے نظرئیے توں کئی اینیمیشن فلماں (Animation films)، ناٹکاں اتے مختصر فلماں (Short films) دیاں سکرپٹاں وی آپ نے لکھیاں ہن۔ ناٹ-کلا توں بناں آپ شعری کلا نال وی جڑے ہوئے ہن۔ گیانی دتّ سنگھ دے نایاب خزانے نوں آپ نے کئی کتاباں دے روپ وچ اڈیٹیڈ کرکے چھاپیا اے۔ ڈاکٹر۔ صاحب دی مکھ دلچسپی سکھ سبھیاچار اتے سکھ سروت گرنتھاں دا مطالعہ اے۔ بے لوڑے واد-وواداں دا ڈٹّ کے خلاف کرنا آپ دی شخصیت دا نجی گن اے۔ دسم گرنتھ دا خلاف کرن والیاں دا آپ نے ہمیشہ اکٹ دلیلاں نال کھنڈن کیتا اے۔

## سیواواں
ڈاکٹر۔ اندرجیت سنگھ نے خالصہ کالج امرتسر وکھے قائم سکھ تہاس کھوج مرکز وکھے 2007 توں 2017 تک بطور مکھی وجوں سیوا نبھاہی۔ اج-کلھ آپ خالصہ کالج پبلک سکول، امرتسر دے پرنسپل وجوں سیوا نبھا رہے ہن۔

## رچناواں

# بابا کہانی سنگھ (باراں جھاکیاں دا ناٹک)
# دل بھنجن گر سورما (سری گرو ہرِ گوبند جی دا جیون-اتہاس)
# سکھی سکھیا گر وچار
# سکھ مت درشن
# سووینر (خالصے دی تیجی جم ستابدی نال متعلق)
# سری اکال تخت صاحب دے جتھےدار؉ صاحبان
# گرمتِ علم درجہ پہلا اتے دوجا
# گیانی دتّ سنگھ: جیون، رچنا تے سکھ پنتھ نوں دین
# گڑگج اکالی گجیا
# سچ آکھاں تاں بھانبڑ مچدا
# دیوا بلے اندھیرا جائ
# سنگھ سورمے (تریخی ناٹک)
# بھائی بھرم توڑ سنگھ
# جاگن دا ویلا (شعری مجموعہ)
# بھوت سوآر (ہاس طنز)
# بھوت کویں بھجائیے؟
# خالصہ کالج گورننگ کونسل دا اتہاس (1890–2015)
# گیانی دتّ سنگھ رچناولی: دھرم تے فلسفہ
# گیانی دتّ سنگھ رچناولی: دنبھ ودارن اتے سادھو دئیا نند نال مکالمہ
# گیانی دت سنگھ اتے سکھ مسئلے آدی

## حوالے

گٹھ:سکھ مفکر
ڈاکٹر ہرکیرت سنگھ

## مڈھلا جیون
ڈاکٹر۔ ہرکیرت سنگھ دا جم 28 مارچ 1916 نوں پنڈ گھنیکے بانگر ضلع گرداس پور وکھے ہویا۔ آپ جی دی ماں دا نام ہرنام کور تے پیؤ سردار ماہنا سنگھ سی۔ آپ نے ایم۔اے توں پی۔ ایچ۔ڈی تک دی تعلیم حاصل کیتی۔  آپ دی پی۔ ایچ۔ڈی دا موضوع “اے کمپیریٹو سٹڈی آف ماجھی اینڈ ملتانی” سی، جس دی ڈگری آپ نے پنجاب یونیورسٹی، چنڈی گڑھ توں سن 1968 ای۔ وچ حاصل کیتی۔ ڈاکٹر۔ ہرکیرت سنگھ جی نے پنجابی بولی، بولی سائنس اتے گربانی گرائمر آدی بارے بڑے تریخی اتے اہم کھوج کم کیتے ہن۔ اوہناں نے 20-25  دے قریب کتاباں اتے 50 دے لگپگ کھوج-پتر لکھے ہن۔ آپ دیاں کئی کتاباں بھارت دیاں وکھ-وکھ یونیورسٹیاں وچ پنجابی بولی سائنس دے سلیبساں دا حصہ ہن۔

## اعزاز
پنجابی بولی سائنس تے گربانی گرائمر دے کھیتر وچ آپ ولوں وڈملیاں سیواواں حاصل کرن کرکے پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ ولوں آپ نوں 1993 توں زندگی بھر فیلوشپ اعزاز وجوں دتی گئی۔

## مولک رچناواں

# پنجابی دیاں لسانی خاصیتاں، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ،  1966.
# پنجابی بارے، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ، 1967.
# بولی سائنس تے پنجابی بولی، باہری پبلیکیشن، دلی، 1973.
# بولی تے بھاشا-سائنس،  باہری پبلیکیشن، دلی، 1974.
# پنجابی دا روپانتری گرائمر، پنجاب سٹیٹ یونیورسٹی ٹیکسٹ-بک بورڈ، چنڈی گڑھ، 1980.
# چیساں، 1994 (کویتاواں)۔
# گنجی بار دیاں یاداں، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ، 1995.
# گربانی دی بولی تے گرائمر : گربانی دا لسانی تے ویاکرنک مطالعہ، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ، 1997

### اڈیٹیڈ رچناواں

# پنجابی شبد-روپ تے شبد-جوڑ کوش، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ، پہلی چھاپ 1985 (ستّ جلداں)، دوجی چھاپ 1988 (اک جلد)۔
# گربانی دا سدھّ اچارن، چیف خالصہ دیوان، امرتسر، 1985.
# کتا شبد کوش، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ، 1999 آدی۔

## حوالے

گٹھ:سکھ مفکر
گٹھ:پنجابی لوک
پروفیسر گرمکھ سنگھ

## مڈھلا جیون

پروفیسر گرمکھ سنگھ دا جم ۱۵ اپریل ۱۸۴۹ نوں پیؤ بساوا سنگھ دے گھر پنڈ چندڑا ضلع گجراں والہ وچ ہویا۔ مڈھلی تعلیم گجراں والہ توں حاصل کیتی۔بی ای پاس کرکے آپ جی نے اوریئنٹل کالج لاہور وکھے پروفیسر لگ گئے۔ آپ جی نے کئی ورھے پنجاب یونیورسٹی لاہور وکھے پروفیسر دی سیوا نبھائی۔

آپ گورمکھی اخبار اتے سدھاچارک اخباراں دے اڈیٹر دی سیوا باخوبی نبھاؤندے رہے بھاویں کدی تختہ بنگیاں توں سکھی وچو خارج کرن دے حکم نامے وی ویلے ویلے تے جاری ہندے رہے پر ایہہ سچے سورے وانگ سکھی آدرشاں لئی جدو جہد کردے رہے۔ویلے ویلے بھاویں پروفیسر گرمکھ سنگھ اتے گیانی دتّ سنگھ نوں تنخواہیئے ہون کارن سکھ سنگتاں نوں خالصہ کالج امرتسر دا لئی چندہ نہ دین فرمان جاری ہویا پر جد ساریاں سنگتاں نوں جدوں اصلیت دا پتہ لگا تاں سبھ نے دل کھولھ کے خالصہ کالج لئی یوگدان دتا پروفیسر گرمکھ سنگھ اتے ہور گرسکھاں تے پنتھ دردیاں دے انتھکّ یتناں صدقہ مارچ ۱۸۹۲ عیسوی نوں امرتسر خالصہ کالج دی نینھ رکھی گئی اوہناں جو کتاباں لکھیاں اوہناں وچ بھارت دا اتہاس گربانی مطلب مطلب آدی ذکر یوگ ہن۔ اوہناں دا انتقال ۲۴ ستمبر ۱۹۶۰ ہن اس نوں کنڈھاگھاٹ پٹیالہ وکھے ہویا۔

## پرمکھ کم
خالصہ کالج دا قیام دا وچار آپدا ہی سی۔ آپ جی نے سنگھ سبھا لہر دے بانی سن۔ گیانی دتّ سنگھ، بھائی جواہر سنگھ آدی نوں وی اس لہر وچ شامل کیتا۔

گٹھ:سکھ
ڈاکٹر وکرم سنگھ

## مڈھلا جیون
ڈاکٹر۔ وکرم سنگھ دا جم 6 مارچ، 1945 نوں، پنڈ معنا سنگھ والا وکھے، ماں شام کور اتے پیؤ گرمکھ سنگھ دے گھر ہویا۔ اسنے سن 1973 وچ ایم۔اے۔ فلاسفی ایم۔ایم۔ ایچ۔ کالج میرٹھ توں کیتی۔ اسنے سال 1975 ای۔ وچ پنجابی یونیورسٹی دے گرو گوبند سنگھ دھرم مطالعہ ڈیپارٹمنٹ توں ایم۔ لٹ دی ڈگری 'The idea of God in Sikhism' موضوع اپر کیتی۔ اس توں بعد سال 1993 وچ پی۔ایچ۔ڈی۔ 'A Critical and Comparative Study of the nature and meaning of Theological Statements from Cognitive and Non-cognitive Standpoints of Religious Language' موضوع اپر حاصل کیتی۔ 3 دسمبر، 1977 توں سال 2005 تک اسنے گرمت کالج وکھے پڑھایا۔

## پمکھّ یوگدان
ڈاکٹر۔ وکرم سنگھ دی گربانی ویاکھیاکاری گرائمر، فلسفہ اتے سہج معنےآں نال جڑی ہوئی اے۔ اسنے گرمتِ فلسفہ دی وضاحت ہت بہت ساری نویں اتے ڈھکویں ووکیبولری دی گھڑی اے، جس دا نمونہ اس پرکار اے:

1. ੴ فلسفہ (ایک اوانکار درشن): Panenmonism (All in oneism)

2. کال-کھنڈ: Time-period

3. تھاں-کھنڈ: Space-section

4. ੴ تجربہ (سکھ mysticism): panenmonistic mystical experience

5. واہگرو: The Wonderful Light Divine

6. ੴ ست پرتیک: The Symbol Divine

7. اننت ایک: The One Infinite

8. اے، سدیوی موجودہ: Eternal Now

9. اے Is (تاتوک ست): Ontological One/Entity

10. ੴ نشان: Nishan-e- Panenmonism (3-D model Symbol)

11. اننتپکھی وستار: Infinite dimensions

12. نام (اسیم لہر)، پرا پوربلا نام: Pre-Cosmic wave

13. سنساری تھاں-کھنڈ: Empirical space section

14. ایک: The One

15. (ایک دا) سوے سبھاؤ: Intrinsic Nature

16. 'ایک' دے اصلی سبھاؤ نوں ظاہر کرن والے مول منتر دے نوں انگ:

Prime Positive Attributes

17. نرپیکھ ایک: The One Absolute

18. پرمہستی: The Supreme Being

19. ابناسی پرمہستی: Indestructible Supreme Being

20. سیبھں: Perfect Self-Existent One/Eternal Infinite Being by and of Itself

21. دیوی آبھا: Divine Aura

22. بہو-سرسٹِ روپ: Multiverse

23. نرنجنی جوتِ سروپ: Gnostic Being

24. گیان-فکر: Intuition آدی۔

## رچناواں
ڈاکٹر۔ وکرم سنگھ دیاں گربانی ویاکھیاکاری نال متعلق بہہتیاں رچناواں اشائع ہن۔ کجھ شائع رچناواں دی لسٹ نمن اے :-

# جیون لہراں (کویتاواں، 1968)
# مول منتر دا پرمکئی سروپ (1969)
# ایک اوانکار فلسفہ (جپو نیسانُ) (2017)
# "پنج پیارے، گرو خالصہ-پنتھ دا پرگاس" (لیکھ)
# "بھائی گرداس دیاں واراں وچ سنگت دا تجزیہ"(لیکھ)
# "Numinous and Language: A Study in the Idea of the Holy"، *Studies in Sikhism and  Comparative Religion*، Vol.IX, اپریل 1990.
# "Theory of Blink"، *Studies in Sikhism and Comparative Religion*، Vol. IX, اکتوبر 1990.
# "Religious Claims and Ontological Linguistic Use"، *Studies in Sikhism and  Comparative Religion,* Vol.XIV, جون 1995.
# *"Miri Piri*- Theological Perspective"، *Studies in Sikhism and  Comparative Religion,*1996 آدی

## حوالے

گٹھ:سکھ مفکر