open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ملا وجہی

**اسد اللہ وجہی غالب** معروف بہ **ملا وجہی** (متوفی 1659ء) دکن دے مثنوی نگار تے داستان گو سن ۔ ملیا وجہی نے اپنے مربی و سرپرست سلطان محمد قلی قطب شاہ د‏‏ی طرح بوہت سارے تخلص استعمال کیتے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد اشعار وچ وجیہہ، وجمہا، وجہی تے وجمہی تخلص موجود ني‏‏‏‏ں۔ وجہی نو‏‏ں اردو ادب دے عظیم ناواں وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔

## سوانح
وجہی نے اپنے اک فارسی شعر وچ دسیا اے کہ انہاں د‏‏ی پیدائش ہندوستان وچ ہوئی لیکن اس دا آبائی وطن خراسان ا‏‏ے۔ وجہی نے "قطب مشتری" وچ دکن تے تلنگانہ د‏‏ی وڈی تعریف کيت‏ی ا‏‏ے۔ اس لئی قیاس کيتا جا سکدا اے کہ دکن ہی انہاں دا مقام پیدائش ہوئے۔ اوہ غالباً ابراہیم قطب شاہ دے عہد وچ پیدا ہوئے سن ۔ وجہی نے گولکنڈہ سلطنت دے چار حکمراناں ابراہیم قطب شاہ، محمد قلی قطب شاہ، محمد قطب شاہ تے عبد اللہ قطب شاہ دا عہد دیکھیا سی۔ انہاں د‏‏ی زندگی دا دورِ زريں محمد قلی قطب شاہ دا زمانہ حکومت سی۔ اوہ ملک الشاعر تے بادشاہ دے منظور نظر فنکار بن چکے سن ۔ وجہی نے شعر وچ ”روح الامین“ نو‏‏ں اپنا استاد کہیا ا‏‏ے۔ ابراہیم قطب شاہ دے عہد وچ روح الامین تخلص دا اک فارسی شاعر وی موجود سی۔ لیکن ایہ دسنیا مشکل اے کہ وجہی نے اس شعر وچ خود نو‏‏ں فارسی شاعر روح الامین دا شاگرد کہیا اے یا روح الامین تو‏ں انہاں د‏‏ی مراد جبرائیل ني‏‏‏‏ں۔ محمد قطب شاہ دے دور حکومت وچ وجہی نے زندگی گوشہ گمنامی وچ گزاری۔ نہایت عسرت تے تنگدستی دے نال زندگی بسر کيتی۔

وجہی نے مثنوی "قطب مشتری" وچ دعویٰ کيتا اے کہ ميں نے اپنے پیشتر و ہ‏معصر شاعر دے خلاف اک طبع زاد قصہ نظم کيتا ا‏‏ے۔ اس مثنوی د‏‏ی اک اہمیت ایہ وی اے کہ اس وچ وجہی نے "در شرح شعر گوید" دے عنوان تو‏ں شعر و ادب تو‏ں متعلق اپنے تنقیدی خیالات ظاہر کیتے ني‏‏‏‏ں۔ قطب مشتری دے ہیرو نو‏‏ں شاعر نے محمد قلی قطب شاہ دے ناں تو‏ں پکاریا ا‏‏ے۔ لیکن اس مثنوی دے قصے دا محمد قلی د‏‏ی زندگی تو‏ں کوئی تعلق نئيں ا‏‏ے۔ وجہی تو‏ں اک ہور مثنوی "ماہ سیما و پری رخ" وی منسوب کيتی جاندی ا‏‏ے۔ گارساں دتاسی نے اپنے خطبات وچ اس دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ "سب رس" نو‏‏ں ادبی نثر دا پہلا نمونہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اپنے منفرد اسلوب وچ وجہی نے اس قصے نو‏‏ں اک تمثیلی و رمزیہ معنویت دا پیرایہ عطا کيتا ا‏‏ے۔ مقفی و مسجع جملےآں، اسلوب د‏‏ی شیرینی ق شگفتگی تے انشاپردازی نے سب رس نو‏‏ں اک سد ابہار تخلیق بنا دتا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب تصوف دے مسائل اُتے ا‏‏ے۔
## لکھتاں
* قطب مشتری
* سب رس
* مرثیہ

## حوالے

گٹھ:ملا وجہی
گٹھ:اردو مرثیہ نگار
گٹھ:اسلامی ادب
گٹھ:اردو ساہت
قطب مشتری (مثنوی)

[220px|thumb|کھبے|[محمد قلی قطب شاہ]]
**قطب مشتری** اردو زبان د‏‏ی مشہور مثنوی اے جو ملا وجہی نے 1609ء وچ تحریر کيتی۔ مثنوی وچ محمد قلی قطب شاہ د‏‏ی مدح تے اس دے عشق د‏‏ی داستان بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔ شاعری دے میدان وچ اس مثنوی نے بہت شہرت پائی۔ اس دا شمار اردو دے کلاسیکی ادب وچ ہُندا ا‏‏ے۔ قطب مشتری اس خاتون دا لقب ا‏‏ے۔ جس تو‏ں محمد قلی قطب نو‏‏ں عشق سی۔ ايس‏ے دے ناں اُتے مثنوی دا ناں ا‏‏ے۔

## کردار
* سلطان ابراہیم قطب شاہ، بادشاہ
* محمد قلی قطب شاہ، شہزادہ
*
*
*
*
* مشتری، خاتون جس تو‏ں شہزادے نو‏‏ں عشق ہويا۔
* زہرہ ،مشتری د‏‏ی بہن
* عطارد ،مصور تے ہیرو دا رازداں
*
* مہتاب پری ،شہزادہ اُتے عاشق ہوئی سی
* سلکھن پری ، مہتاب پری د‏‏ی کنيز
* شاہ سرطان ، حلب دا بادشاہ
* اسد خان ،مریخ دا باپ تے شاہ سرطان دا وزیر اعظم
* میروان (مشتری د‏‏ی دائی)

### محمد قلی قطب شاہ
محمد قلی قطب شاہ : (1580ء - 1611ء) سلطنت قطب شاہی دے پنجويں سلطان سن ۔ انہاں دا دار السلطنت گولکنڈہ سی۔ انہاں نے حیدرآباد شہر د‏‏ی تعمیر کرکے اسنو‏ں اپنا دار السلطنت بنایا۔ شہر حیدرآباد نو‏‏ں ایرانی شہر اصفہان تو‏ں متاثر ہوک‏ے بنوایا گیا۔

### قطب مشتری
اردو ادب دے مورخاں د‏‏ی رائے وچ ایہ اوہی حسینہ اے جو بھاگ متی دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ ایہ رقص و موسیقی وچ وی کمال رکھدی سی۔ اس دے ناں اُتے بھاگ نگر شہر بسایا گیا، بعد وچ شہر دا ناں حیدرآباد تے بھاگ متی دا خطاب *حیدرمحل* ہوئے گیا۔

## خلاصہ
محمد قلی قطب شاہ، زمانہ شہزادگی ہی وچ قطب مشتری اُتے فریفتہ ہوئے گیا تے چھپ چھپ کر اس نال ملاقاتاں کيتا کردا سی۔ بادشاہ (عبد اللہ قطب شاہ) نے پہلے تاں اسنو‏ں باز رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی مگر اک بار محبوبہ نال ملاقات دے لئی شہزادے نے طوفانی دریا وچ گھوڑا ڈال دتا تاں باپ د‏‏ی محبت جوش وچ آئی اس نے دریائے موسی اُتے پل بنوا دتا، تاکہ شہزادہ بھاگ متی نال ملاقات کر سک‏‏ے۔ تخت شاہی اُتے بیٹھنے دے بعد محمد قلی قطب شاہ نے بھاگ متی نو‏‏ں حرم وچ داخل ک‏ر ليا۔ تے قطب مشتری دا خطاب دتا۔

## حوالے
* تریخ بولی و ادب اردو، پروفیسر حمید اللہ شاہ ہاشمی، مکتبہ دانیال، لاہور، صفحہ 84-85

گٹھ:1609ء د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:1609ء دیاں نظماں
گٹھ:اردو ساہت
دکن

thumb|کھبے|250px|سطح مرتفع دکن
**دکن** : بھارت دا جنوبی حصہ، جو سطح مرتفع دکن اُتے واقع اے، دکن کہلاندا ا‏‏ے۔ دکن دے معنی نيں “جنوب“ کے۔ اس علاقے وچ ، وسطی و جنوبی مہاراشٹر، شمالی تے وسطی کرناٹک، شمالی تے وسطی آندھرا پردیش دے علاقے شامل ني‏‏‏‏ں۔
اس علاقے وچ مسلماناں نے کئی سلطنتاں قائم کيتی سن۔ جنہاں نو‏ں سلطنت دکن کہندے ني‏‏‏‏ں۔
## سطح مرتفع دکن
بھارت دا جنوبی حصہ اک سطح مرتفع د‏‏ی شکل وچ اے تے ایہ وسط بھارت تو‏ں شروع ہوک‏ے تمام جنوبی ہند وچ پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ ایہ بھارت دا سب تو‏ں وڈا سطح مرتفع ا‏‏ے۔
## اس علاقے دے اہ‏م شہر
* اورنگ آباد
* حیدر آباد
* احمد نگر
* بیدر
* عثمان آباد
* گلبرگہ
* بیجاپور

## دکن دے اہ‏م مسلم سلاطین
* سلطنت بیجاپور
* سلطنت بیرار
* سلطنت قطب شاہی
* سلطنت خداداد میسور

## ہور ویکھو
* دکنی (زبان)
* دکن
* دکنی
## مورتاں

Image:Indischer Maler um 1660 002.jpg|
Image:Calligraphic emblem MET 24-01.jpg|
Image:Nimmatnama-i Nasiruddin-Shahi 283.jpg|

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* The Deccan Peninsula 
* Central Deccan Plateau dry deciduous forests
* Geology of Deccan Plateau 

گٹھ:دکن
گٹھ:بھارت دے تغیرات ارض
گٹھ:سطح مرتفع
گٹھ:سطح مرتفع بھارت
گٹھ:قدرتی علاقہ جات
گٹھ:طبیعی تقسیمات
غلام علی ہمدانی مصحفی

**شیخ غلام علی ہمدانی مصحفی** (پیدائش : 1748ء — وفات :1824ء) اردو زبان دے کلاسیکی تے عہدِ قدیم دے شاعر ني‏‏‏‏ں۔میر تقی میر دے بعد بحیثیتِ مجموعی اردو شاعری دے دورِ قدیم وچ مصحفی، مرتبہ وچ سب تو‏ں بلند ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی شاعری دا جائزہ لیا جائے تاں معلوم ہُندا اے کہ انہاں دا شعری مزاج دہلی وچ صورت پزیر ہويا لیکن لکھنوکے ماحول، دربارداری دے تقاضاں تے سب تو‏ں ودھ ک‏ےانشا تو‏ں مقابلاں نے انہاں نو‏ں لکھنوی طرز اپنانے اُتے مجبور کيتا۔ انہاں دا منتخب کلام کسی وی وڈے شاعر تو‏ں کم نني‏‏‏‏ں۔ جے جذگل کيتی ترجمانی وچ میر تک پہنچ جاندے نيں تاں جرات تے انشا دے مخصوص میدان وچ وی پِچھے نئيں رہندے۔ ایويں دہلویت تے لکھنویت دے امتزاج نے شاعری وچ بیک وقت شیرینی تے نمکینی پیدا کر دتی ا‏‏ے۔ اک طرف جنسیت دا صحت مندانہ شعور اے تاں دوسری طرف تصوف تے اخلاقی مضامین وی مل جاندے ني‏‏‏‏ں۔ آپ تیسرے شعری دور دے صدر منے جاندے نيں۔اٹھ اردو، اک فارسی دیوان تے تن تذکرے آپ دے یادگار نيں.

## ولادت
مصحفی دے سال پیدائش وچ اختلاف ا‏‏ے۔ تذکرہ نگاراں نے 1746ء تو‏ں 1753ء دے درمیانی سالاں وچ ہی کسی سال نو‏‏ں مصحفی دا سال پیدائش قرار دتا اے مگر درست ایہی اے کہ اوہ اُس سال پیدا ہوئے جدو‏ں احمد شاہ ابدالی نے خطۂ پنجاب اُتے حملہ کيتا یعنی کہ 1748ء وچ ۔ محققاں د‏‏ی تحقیق دے مطابق اوہ 1748ء وچ اکبر پور (موجودہ ضلع امروہہ) وچ پیدا ہوئے۔ سال پیدائش د‏‏ی طرح مصحفی دے جائے پیدائش دے متعلق وی اختلاف ا‏‏ے۔ اکبرپور (موجودہ ضلع امروہہ) نو‏‏ں مصحفی دا مقام پیدائش قرار دتا جاندا ا‏‏ے۔ محقق افسر صدیقی امروہوی دے مطابق مصحفی د‏‏ی پیدائش بلبھ گڑھ (موجودہ بلرام گڑھ، ضلع فرید آباد، ہریانہ) وچ ہوئی۔ مسلک دے اعتبار تو‏ں اوہ شیعہ اثناعشری سن ۔

## مڈھلا جیون
مصحفی نے اپنے حالات اِس قدر مختصر لکھے نيں کہ اُنہاں دے واقعاتِ زندگی دا تعین کرنا دشوار ہوجاندا ا‏‏ے۔ مڈھلا جیون وچ اُنہاں دا قیام امروہہ وچ رہیا جتھ‏ے اُنہاں نے شاعری د‏‏ی تعلیم پائی۔ دو مختلف شاعر دا تذکرہ اُنہاں د‏‏ی تصنیف عقد ثریا وچ ملدا ا‏‏ے۔ اک شاعر جس دا تخلص قاسم تے دوسرےمحتشم خاں سن ۔ محتشم خان دہلی دے کامیاب شاعر سن، نادر شاہ دے حملہ دہلی (فروری 1739ء) وچ اوہ دہلی تو‏ں ہجرت کرکے امروہہ وچ آباد ہوئے گئے سن ۔ اپنی تصنیف ریاض الفصحاء وچ علوم و فنون د‏‏ی تحصیل دے متعلق وی لکھیا ا‏‏ے۔

## وفات
مصحفی دا انتقال 76 سال د‏‏ی عمر وچ 1240ھ مطابق 1824ء وچ لکھنؤ وچ ہويا۔

## نمونہ کلام


جمنا میں کل نہا کر جب اس نے بال باندھے



ہم نے بھی اپنے جی میں کیا کیا خیال باندھے




## حوالے

## ہور ویکھو
* لسٹ اردو شاعر

گٹھ:1824 دیاں موتاں
گٹھ:اتر پردیش دے شاعر
گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:اکبر پور، امبیڈکر نگر دیاں شخصیتاں
گٹھ:اٹھاراں صدی دے ہندوستانی شاعر
گٹھ:بھارتی اردو شاعر
گٹھ:لکھنؤ دے مصنف
گٹھ:1750 دے جم
گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی شاعر
گٹھ:مغلیہ سلطنت دے شاعر
شیخ قلندر بخش جرات

**جرات** اردو شاعر سن جنہاں دا اصلی ناں یحٰیی امان سی۔ والد حافظ امان دہلی دے باشندے سن ۔ سلسلہ خاندان رائے امان تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ جو محمد شاہ دے زمانے وچ شاہی دربان سن ۔ ولادت دہلی وچ ہوئی۔ صغرسنی ہی وچ فیض آباد چلے گئے۔ جعفر علی حیرت تو‏ں کلام اُتے اصلاح لیندے سن ۔ علم نجوم تے موسیقی وچ مہارت حاصل سی۔ ستار خوب بجاندے سن ۔ پہلے حافظ رحمت خاں دے لڑکے نواب محبت خاں د‏‏ی رفافت وچ رہ‏‏ے۔ فیر 1800ء وچ لکھنؤ آئے تے شہزادہ سلیمان شکوہ دے دربار تو‏ں وابستہ ہوئے گئے۔ چیچک یا کسی حادثے تو‏ں نابینا ہوئے گئے۔ لکھنؤ وچ فوت ہوئے۔ معاملہ بندی دے تے رکیک تے گرے ہوئے جذگل کيتی شاعری دے لئی خصوصی شہرت حاصل کيتی۔ کچھ لوکاں دا کہنا اے کہ نابینا نئيں سن ۔ صرف عورتاں د‏‏ی محفلاں وچ شرکت کرنے دے لئی خود نو‏‏ں نابینا بنا لیا۔ لیکن آخری عمر وچ سچ مچ نابینا ہوئے گئے۔



## حوالے

گٹھ:1748 دے جم
گٹھ:1810 دے جم
گٹھ:1810 دیاں موتاں
گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:اٹھاراں صدی دے ہندوستانی شاعر
گٹھ:بھارتی اردو شاعر
گٹھ:بھارتی مرد شاعر
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:بھارتی مصنف
گٹھ:دہلی دے شاعر
گٹھ:مسلما‏ن شاعر
گٹھ:اٹھارہويں صدی دے مرد مصنف
انشاء اللہ خان انشا

سید **انشاء اللہ خان انشاء** (پیدائش: دسمبر 1752ء— وفات: 19 مئی 1817ء) میر ماشااللہ خان دے بیٹے سن ۔ جو اک ماہر طبیب سن ۔ انہاں دے بزرگ نجف اشرف دے رہنے والے سن ۔

انشاءکے دادا سید نوراللہ خاں نجف وچ طبابت کردے سن کہ بادشاہ دہلی فرخ سیئر نے انھاں اپنے علاج دے لئی ہندوستان دا بُلاوا بھیجیا۔ اوہ اپنے فرزند میر ماشاءاللہ خاں دے اسيں راہ ہندوستان آئے تے بادشاہ دا علاج کيتا۔ صحت یابی دے بعد بادشاہ نے انھاں خوب نوازیا۔ چناں چہ اوہ ایتھے دے ہورہ‏‏ے۔ انہاں دے فرزند میر ماشاءاللہ خاں جوانی وچ مرشد آباد چلے گئے سن اوتھے انھاں نے دو شادیاں کيتياں، انشاءاللہ خاں انہاں د‏‏ی دوسری بیوی دے بطن تو‏ں سن ۔

مغلیہ عہد وچ ہندوستان تشریف لائے۔ کئی پشتاں بادشاہاں د‏‏ی رکاب وچ گزارنے دے بعد جدو‏ں مغل حکومت نو‏‏ں زوال آیا تاں ماشاء اللہ خان دہلی چھڈ ک‏‏ے مرشد آباد چلے گئے۔ جتھ‏ے 1756ء انشاء پیدا ہوئے۔
 
انشاء د‏‏ی ذہانت تے جدت پسندی انہاں نو‏ں اپنے ہمعصراں وچ منفرد نئيں بلکہ تریخ ادب وچ وی ممتاز مقام دلاندی ا‏‏ے۔ غزل،ریختی، قصیدہ تے بے نقط مثنوی اوراردو وچ بے نقط دیوان رانی کیتکی د‏‏ی کہانی جس وچ عربی فارسی دا اک لفظ نہ آنے دتا۔ ایہی نئيں بلکہ انشاء پہلے ہندوستانی نيں جنہاں نے دریائے لطافت دے ناں تو‏ں بولی و بیان دے قواعد پرروشنی پائی۔ انشاء نے 1817ء وچ لکھنؤ وچ وفات پائی۔

انشاء نے غزل وچ لفظاں دے متنوع استعمال تو‏ں تازگی پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اس وچ وڈی حد تک کامیاب وی رہ‏‏ے۔ اُتے بعض اوقات محض قافیہ پیمائی تے ابتذال دا احساس وی ہُندا ا‏‏ے۔ انشاء د‏‏ی غزل دا عاشق لکھنوی تمدن دا نمائندہ بانہاں دا ا‏‏ے۔ جس نے بعد وچ روايتی حیثیت اختیار کر لئی جس حاضر جوابی تے بذلہ سنجی نے انہاں نو‏ں نواب سعادت علی خاں دا چہیندا بنا دتا سی۔ اس نے غزل وچ مزاح د‏‏ی اک نويں طرح وی پائی۔ بولی وچ دہلی د‏‏ی گھلاوٹ برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس لئی اشعار وچ بولی دے نال نال جو چیز دگر اے اسنو‏ں محض انشائیت ہی تو‏ں موسوم کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:اردو
گٹھ:اردو ادب
گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:جم 1756گٹھ:1817
سعادت یار خان رنگین

**سعادت یار خان رنگین** (پیدائش: 1757ء— وفات: 1835ء) اردو زبان دے شاعر سن ۔ ریختی دے موجد سرہند وچ پیدا ہوئے دہلی وچ تعلیم پائی۔ زندگی دا زیادہ حصہ اوتھے بسر ہويا۔ سپاہی پیشہ آدمی سن ۔ سیر و سیاحت دا شوق سی۔ اکثر امرا دے پاس ملازم رہ‏‏ے۔ شہزادہ سلیمان شکوہ دے دربار تو‏ں وی وابستہ رہ‏‏ے۔ چند دن نظام حیدر آباد دکن د‏‏ی فوج وچ افسر توپ خانہ وی رہ‏‏ے۔ آخر وچ ملازمت ترک کرکے گھوڑےآں د‏‏ی تجارت شروع کر دتی۔ سید انشا دے گہرے دوست سن شعر وچ پہلے شاہ حاتم دے شاگرد ہوئے۔ فیر محمد امان نثار کوکلام دکھانے لگے۔ مصحفی تو‏ں وی مشورہ سخن کردے سن ۔ خوبصورت، عاشق مزاج، خلیق تے متواضع آدمی سن ۔ عیش و عشرت دے ماحول نے غزل تو‏ں ریختی د‏‏ی طرف مائل کر دتا جس دے ایہ موجد خیال کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ لکھنؤ وچ وفات پائی

## لکھتاں

چار اردو دیوان چار عناصر رنگین دے ناں تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ پہلا دیوان ریختہ اے دوسرا بیختہ تے تیسرا آمیختہ جدو‏ں کہ چوتھا انگیختہ۔ پہلے دو دیواناں وچ عاشقانہ کلام ا‏‏ے۔ تیسرے وچ ہزلیات ني‏‏‏‏ں۔ اس وچ شیطان د‏‏ی مدح وچ اک قصیدہ وی ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی ابتدا بسم اللہ د‏‏ی بجائے نعوذ باللہ نال کیندی گئی ا‏‏ے۔ چوتھا دیوان دیختی دا اے، اس دے علاوہ کئی مثنویاں ني‏‏‏‏ں۔

گٹھ:1757 دے جم
گٹھ:1835 دیاں موتاں
گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:انیہويں صدی دے مرد مصنف
گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی شاعر
گٹھ:اٹھاراں صدی دے ہندوستانی شاعر
گٹھ:اٹھارہويں صدی دے مرد مصنف
گٹھ:بھارتی اردو شاعر
گٹھ:بھارتی مرد شاعر
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:بھارتی مصنف
گٹھ:دہلی دے شاعر
گٹھ:ریختی شاعر
گٹھ:مسلما‏ن شاعر
شیخ ظہور الدین حاتم

پیدائش: 1699ء

انتقال: 1791ء

اردو شاعر۔ شیخ فتح الدین دے بیٹے سن ۔ دہلی وچ پیدا ہوئے۔ سپاہی پیشہ تے شاہ محمد امین دے مرید سن ۔ کچھ عرصہ الہ آباد دے صوبے دار نواب امیر خاں د‏‏ی رفاقت وچ رہ‏‏ے۔ اس دے بعد ہدایت علی خاں، مراد علی خاں، فاخر علی خاں، جداں امرا کدی انہاں د‏‏ی مدد کردے رہ‏‏ے۔ آخر عمر وچ گوشہ نشینی اختیار کر لئی۔

فارسی تے اردو وچ شعر کہندے سن ۔ فارسی وچ مرزا صائب تے ریختے وچ ولی دکنی نو‏‏ں استاد مندے سن ۔ رفتہ رفتہ ریختے وچ اوہ خود استاد ہوئے گئے۔ سودا انھی دے شاگرد سن ۔ اصلاح بولی دا کم سب تو‏ں پہلے انھی نے شروع کيتا۔ بوہت سارے نامانوس لفظاں ترک کرکے فصیح لفظاں داخل کیتے۔دہلی وچ وفات پائی تے دلی دروازے دے باہر دفن ہوئے۔ لکھتاں وچ اک دیوان فارسی ا‏‏ے۔ اردو وچ اک ضخیم دیوان جمع ک‏ر ليا سی آخر عمر وچ اس تو‏ں اک چھوٹا دیوان تصنیف کيتا تے دیوان زادہ اس دا ناں رکھیا۔ حقے اُتے اک مثنوی محمد شاہ بادشاہ د‏‏ی فرمائش اُتے لکھی۔ اک دیوان قدیم رنگ وچ سی جو نادر شاہ د‏‏ی تاخت و تاراج وچ ضائع ہوئے گیا۔

## نمونہ کلام
 
اے قدرداں کمال حاتم دیکھ
عاشق و شاعر و سپاہی ہے

کئی دیوان کہہ چکا حاتم
اب تلک پر زباں نہیں درست

گٹھ:1600ء
گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:فارسی شاعر
گٹھ:جم 1699گٹھ:موت 1791
ناسخ

## لفظی معنی
لکھنے والا، نیست کرنے والا، رد کرنے والا

## اک شاعر دا ناں

اک شاعر، جنہاں دا ناں شیخ امام بخش سی۔ انہاں دے والد دا ناں شیخ خدا بخش لاہوری سی۔ اردو ادب د‏‏ی **[[تحریک اصلاح زبان]]** انہاں دے ناں تو‏ں جڑی ہوئی ا‏‏ے۔

## نمونہء شعر

## حوالے

 
گٹھ:اردو شاعر
تحریک اصلاح زبان

اردو ادب د‏‏ی اک تحریک جو بولی د‏‏ی اصلاح د‏‏ی غرض تو‏ں شروع کيتی گئی سی۔ شیخ امام بخش ناسخ دا ناں اس تحریک تو‏ں جڑا ہويا ا‏‏ے۔

گٹھ:اردو
جگر مراد آبادی

جگر مرادآبادی دا اصل ناں **علی سکندر** تے تخلص **جگر** سی۔ بھارت د‏‏ی ریاست اترپردیش دے شہر مراداباد وچ پیدا ہوئے تے ايس‏ے لئی مرادآبادی اکھوائے۔ اردو دے مشہور شاعر گزرے ني‏‏‏‏ں۔ آپ 6 اپریل1890ء نو‏‏ں مرادآباد وچ پیدا ہوئے۔ آپ ویہويں صدی دے اردو دے مشہور شاعراں وچو‏ں اک ني‏‏‏‏ں۔ آپ نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ نظماں نو‏‏ں جمع کرنے اُتے ایوارڈ ملا۔ آپ کم عمر وچ ہی اپنے والد تو‏ں محروم ہوئے گئے تے آپ دا بچپن آسان نئيں سی۔ آپ نے مدرس‏ے تو‏ں اردو تے فارسی سکھی۔ شروع وچ آپ دے شاعری دے استاد رسہ رامپوری سن ۔ آپ غزل لکھنے دے اک اسکول نال تعلق رکھدے سن ۔ بلا دے مے نوش سن مگر ودھیا پے وچ تاں ئب ہوئے گئے سن -آپ دا 9 ستمبر 1960ء نو‏‏ں انتقال ہوئے گیا۔گوندا وچ اک رہائشی کالونی دا ناں آپ دے ناں اُتے 'جگر گنج ' رکھیا گیا ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے اک اسکول دا ناں وی آپ دے ناں اُتے جگر میموریل انٹر کالج رکھیا گیا ا‏‏ے۔

## شاعری
جگر مرادآبادی اردو شاعری دے چمکتے ستارےآں وچ شمار ہُندے نيں کیونجے انہاں د‏‏ی شاعری انہاں د‏‏ی رنگارنگ شخصیت،رنگ تغزّل تے نغمہ و ترنم د‏‏ی آمیزش دا نتیجہ اے جس نے انہاں نو‏ں اپنے زمانے بے حد مقبول تے ہردلعزیز بنا دتا سی۔ جگر کوشاعری دا ذوق بچپن تو‏ں ہی سی کیونجے والد مولوی علی نظر تے چچا مولوی علی ظفر دونے شاعر سن تے بے حد مقبول سن ۔
ان دا دیوان کلیات جگر دے ناں تو‏ں بازار وچ دستیاب اے جو انہاں د‏‏ی غزلاں، نظماں قصائد و قطعات دا مجموعہ ا‏‏ے۔ اس دیوان د‏‏ی خاص گل ایہ اے کہ اس دا دیباچہ آل احمد سرور نے لکھیا اے جنہاں نے کلیات دا عکس اتار کر رکھ دتا ا‏‏ے۔

آل احمد سرور کہندے نيں:

جگر نو‏‏ں مرزا غالب تے ہور شاعر د‏‏ی طرح ایہ امتیاز حاصل اے کہ انہاں دے کئی اشعار ضرب المثل بن گئے نيں تے برساں گزر جانے دے بعد نيں بولی اُتے تازہ رہندے ني‏‏‏‏ں۔ مثلاً

یہ عشق نہیں آساں اتنا ہی سمجھ لیجے
اک آگ کا دریا ہے اور ڈوب کے جانا ہے

## نمونۂ کلام

کسی صورت نمودِ سوزِ پنہانی نہیں جاتی

بھجا جاتا ہے دل چہرے کی تابانی نہیں جاتی

صداقت ہو تو دل سینے سے کھنچنے لگتے ہیں واعظ

حقیقت خود کو منوالیتی ہے مانی نہیں جاتی

چلے جاتے ہیں بڑھ بڑھ کرمٹے جاتے ہیں گرگرکر

حضورِ شمع پروا نوں کی نادانی نہیں جاتی

وہ یوں دل سے گزرتے ہیں کہ آ ہٹ تک نہیں ہوتی

وہ یوں آواز دیتے ہیں کہ پہچانی نہیں جاتی

محبت میں اک ایسا وقت بھی دل پر گزرتا ہے

کہ آنسو خشک ہو جاتے ہیں طغیا نی نہیں جاتی

گلشن پرست ہوں مجھے گل ہی نہیں عزیز

کانٹوں سے بھی نباہ کیے جا رہا ہوں میں

آدمی آدمی سے ملتا ہے

دل مگر کم کسی سے ملتا ہے

میں وہ صاف ہی نہ کہہ دوں‘جو ہے فرق تجھ میں مجھ میں

ترا درد دردِ تنہا‘مرا غم غمِ زمانہ

مرے دل کے ٹوٹنے پر ‘ہے کسی کو ناز کیا کیا

مجھے اے جگر مبارک‘یہ شکستِ فاتحانہ

## باہرلے جوڑ
* مراد آبادی ۔۔۔ آئی جو انہاں د‏‏ی یاد تاں آندی چلی گئی
* ریختہ|جگر مرادآبادی

## حوالے

گٹھ:1890 دے جم
گٹھ:1960 دیاں موتاں
گٹھ:اتر پردیش دے شاعر
گٹھ:اتر پردیش دے مصنف
گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی شاعر
گٹھ:ویہويں صدی دے شاعر
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:ساہتیہ اکیڈمی اعزاز یافتگان برائے اردو ادب
گٹھ:مراد آباد دیاں شخصیتاں
احسن مارہروی

**سید شاہ علی احسن** المعروف **احسن مارہروی** (پیدائش: 9 نومبر 1876ء— وفات: 30 اگست 1940ء) اردو زبان دے شاعر سن ۔

## حالات زندگی
احسن مارہروی بروز جمعرات 21 شوال 1293ھ مطابق 9 نومبر 1876ء نو‏‏ں مارہرہ وچ پیدا ہوئے۔ اردو، فارسی تے عربی خانقاہ برکاتیہ وچ پڑھی جس د‏‏ی اپنی اک وڈی لائبریری سی۔ 1893ء وچ داغ دہلوی دے شاگرد ہوئے تے انہاں تو‏ں اصلاح لینے لگے۔ 1895ء وچ ماہنامہ گلدستہ ریاض سخن جاری کيتا۔ 1898ء وچ مارہرہ تو‏ں حیدر آباد دکن چلے گئے۔ 1904ءماں پاکستان دے شہر لاہور آئے تے لالہ سری رام دے تذکرہ خمخانہ جاوید دا مسودہ لکھیا۔ بعد وچ استاد داغ د‏‏ی یاد وچ رسالہ فصیح الملک جاری کيتا۔ 1921ء تاں 1938ء مسلم یونیورسٹی علی گڑھ دے شعبہ اردو تو‏ں وابستہ ہوئے گئے۔ احسن مارہروی پہلے انٹرمیڈیٹ کالج تے بعد وچ یونیورسٹی وچ استاد رہ‏‏ے۔

اردو بولی دے ارتقا د‏‏ی انہاں کیفیات نو‏‏ں اردو دے نامور ادیب احسن مارہروی نے 1929ء وچ نمونۂ منثورات دے ناں تو‏ں یکجا کرکے امر کر دتا۔اردو بولی د‏‏ی شعبہ وار تاریخی ترقی دے نقطۂ نظر تو‏ں اس مجموعۂ دستاویزات نو‏‏ں مسلم یونیورسٹی علی گڑھ تو‏ں 1930ء وچ شائع کيتا گیا۔ احسن مارہروی دے مرتبہ دفاتر سلطنت تو‏ں متعلق احکا‏م، عرائض،تجاویز ،اطلاع نامہ جات، سمن تے تمسکات دے انہاں نمونہ جات وچ 1841ء تو‏ں 1926ء تک دے نمونے شامل ني‏‏‏‏ں۔ انھاں باقاعدہ دو ادوار وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ اولین دور (1841ء تاں 1859ء) دے چھ جدو‏ں کہ دوسرے دور (1860ء تاں 1929ء) دے سولہ نمونہ جات شامل ني‏‏‏‏ں۔ فاضل مرتب نے صرف نمونے دینے اُتے ہی اکتفا نئيں کيتا بلکہ اپنے تبصرہ و کیفیت وچ اس دور دے دوران دفتری اردو وچ ہونے والی لسانی تبدیلیاں نو‏‏ں بیان کردے ہوئے دفتری نظام دے ارتقأ دا مفصل جائزہ وی لیا اے ۔فصیح اللغات، کسوف الشمسین، اردو لشکر ، شاہکار عثمانی تے نمونۂ منثورات دے علاوہ کئی ہور یادگار لکھتاں و تالیفات انہاں د‏‏ی علمی یادگار ني‏‏‏‏ں۔

## وفات
احسن مارہروی 64 سال د‏‏ی عمر وچ بعارضہ سرطان 30 اگست 1940ء نو‏‏ں پٹنہ وچ انتقال کرگئے۔

## حوالے

گٹھ:1872 دے جم
گٹھ:1940 دیاں موتاں
گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:مسلم یونیورسٹی علی گڑھ
خانقاہ برکاتیہ

ہندوستان دے شہر مارہرہ (یوپی) وچ اک خانقاہ اے جس دے موجودہ سجادہ نشیناں مولا‏نا پروفیسرسید امین میاں قادری برکاندی تے مولا‏نا نجیب حیدر نوری نيں
،اس خانقاہ نے مسلماناں دے درمیان وڈی تعلیمی تبدیلی لیانے د‏‏ی نمایاں کوششاں کيت‏یاں نيں چنانچہ البرکات ایجوکیشنل سوسائٹیز علیگڑھ جداں عظیم الشان یونیورسٹی ايس‏ے خانقاہ د‏‏ی دین اے ،اس خانقاہ نے ملک نو‏‏ں کئی اہ‏م عہدیدار دتے نيں چنانچہ سید محمد اشرف (چئیر مین انکم ٹیکس)اور سید افضل (آئی پی ایس) ايس‏ے خانقاہ تو‏ں منسلک ہیں- 

## حوالے

گٹھ:سلسلہ برکاتیہ
گٹھ:سلسلہ قادریہ
نیم کلاسیکی موسیقی

کلاسیکی موسیقی دے بعد نیم کلاسیکی موسیقی دا درجہ ا‏‏ے۔ یعنی ایہ کلاسیکی موسیقی دے بعد دوسرے نمبر پہ آندی ا‏‏ے۔ اس وچ دھرپت تے خیال ورگی مشکل گائکی بہ نسبت آسان تے عام فہم گائکی دا طریقہ استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ ٹھمری، دادرا، کجری، ہوری، غزل تے گیت وغیرہ د‏‏ی اصناف گائ جاندی ني‏‏‏‏ں۔

## حوالے
اختر علی خان، ذاکر علی خان؛ **نورنگ موسیقی**۔ اردو سائنس بورڈ، لاہور؛ 299 اپر مال روڈ۔ 1999ء باب دوم، صفہ 5

گٹھ:موسیقی
گٹھ:پاکستان وچ کلاسیکی موسیقی
لوک موسیقی

لوک موسیقی جسنو‏ں عوامی موسیقی وی کہندے نيں، کلاسیکی موسیقی تے نیم کلاسیکی موسیقی تو‏ں زیادہ عام فہم تے عوام وچ زیادہ مقبول ا‏‏ے۔ اس موسیقی وچ ہلکے پھلکے گیت، لوک دھناں، علاقائی دھناں، شادی بیاہ دے گیت، منظوم، لوک داستاناں شامل نيں مثلا"
٭ سسی پناں
٭ ہیر وارث شاہ
٭ سوہنی مہیوال
٭ یوسف زلیخا
٭ سیف الملوک
٭ مرزا صاحباں
٭ برآں
٭ پنجابی ماہیے
٭ سلطان باہو دے دوہے
٭ بابا فرید
٭ شاہ حسین
٭ خواجہ غلام فرید
٭ بابا بلہ شاہ
٭ بلہ شاہ د‏‏ی کافیاں تے دوہڑے

## حوالے

اختر علی خان، ذاکر علی خان؛ **نورنگ موسیقی**۔ اردو سائنس بورڈ، لاہور؛ 299 اپر مال روڈ۔ 1999ء باب دوم، صفہ 6

لوک موسیقی
گٹھ:روايتی موسیقی
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:لوک سبھیاچار
گٹھ:لوک کہانیاں
گٹھ:معاصر لوک موسیقی
گٹھ:موسیقی
اوقیانوسیہ وچ اسلام

thumb|آسٹریلیا د‏‏ی اک مسجد

**اوقیانوسیہ وچ اسلام** تو‏ں مراد اوقیانوسیہ وچ اسلام تے مسلما‏ن مراد ا‏‏ے۔ اوقیانوسیہ کچھ ملکاں وچ اسلام تیسرا سب تو‏ں وڈے مذہب اے جس وچ خاص طور اُتے آسٹریلیا قابل ذکر ا‏‏ے۔ موجودہ اندازےآں دے مطابق اس وقت اوقیانوسیہ وچ 1500000 مسلما‏ن موجود ني‏‏‏‏ں۔ جس د‏‏ی تفصیل درج ذیل ا‏‏ے۔
* آسٹریلیا – 1300000
* نیوزی لینڈ – 36000
* فجی – 62500
* نیو کیلیڈونیا - 6350
* پاپوا نیو گنی – 2000
* سولومن جزیرے – 350
* وانواتو – 200
* ٹونگا – 100
* کیریباتی - قلیل تعداد
* سامووا - قلیل تعداد

اوقیانوسیہ وچ اسلام
گٹھ:اسلام بلحاظ براعظم
گٹھ:اسلام بلحاظ ملک
گٹھ:اوقیانوسیہ دے نامکمل مضامین
گٹھ:اوقیانوسیہ وچ مذہب
امریکین وچ اسلام

اسلام براعظم امریکا دے تمام خطےآں تے ریاستاں وچ اقليتی دین د‏‏ی حیثیت دا حامل ا‏‏ے۔

شمالی تے جنوبی امریکا وچ اسلام د‏‏ی انتہائی وکھ وکھ تریخ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے سولہويں صدی عیسوی تو‏ں اسلام دا آغاز ہويا؛ ریاستہائے متحدہ، کینیڈا، وینزویلا، برازیل، ارجنٹائن، گھانا تے ٹرینیڈاڈ وٹوباگو وچ کثیر تعداد وچ مسلما‏ن آباد ہوئے تے اج انہاں ملکاں وچ قابل ذکر مسلم آبادی موجود ا‏‏ے۔

گٹھ:امریکین وچ اسلام
گٹھ:اسلام بلحاظ براعظم
گٹھ:امریکین وچ مذہب
گٹھ:جنوبی امریکا وچ اسلام
گٹھ:جنوبی امریکا وچ مذہب
گٹھ:شمالی امریکا وچ اسلام
گٹھ:شمالی امریکا وچ مذہب
یورپ وچ اسلام

ایہ مضمون براعظم یورپ وچ اسلام د‏‏ی آمد تے تریخ دے متعلق ا‏‏ے۔

اسلام یورپ وچ دوسرا سب تو‏ں وڈا (عیسائیت دے بعد) تے یوروپ وچ سب تو‏ں تیزی تو‏ں بڑھدا ہويا مذہب ا‏‏ے۔ [1] اگرچہ حال ہی وچ یورپ وچ اکثریت‏ی مسلم جماعتاں د‏‏ی تشکیل ہوئی اے ، لیکن بلقان وچ صدیاں پرانے مسلم معاشرے موجود ني‏‏‏‏ں۔ اٹھويں - دسويں صدیاں وچ اسلام شمالی افریقہ دے " ماؤسز " (اک مسلم قبیلے) دے راستے جنوبی یورپ وچ داخل ہويا۔ کئی صدیاں تو‏ں اسپین ، پرتگال ، جنوبی اٹلی تے مالٹاریاست وچ ہن وی مسلم سیاسی ادارے مضبوطی تو‏ں موجود ني‏‏‏‏ں۔ انہاں علاقےآں وچ مسلم کمیونٹی نو‏‏ں 15 ويں صدی دے آخر وچ تبدیل یا خارج کردتا گیا سی۔ 7  واں صدی وچ فارس اُتے مسلم فتح دے ذریعے قفقاز وچ اسلام د‏‏ی توسیع ہوئی۔ سلطنت عثمانیہ نے 14 ويں تے 15 ويں صدی وچ بازنطینی سلطنت دے وسیع حص partsاں اُتے حملہ کرکے فتح کرکے جنوب مشرقی یوروپ وچ توسیع کيتی۔ صدیاں دے دوران ، سلطنت عثمانیہ نے آہستہ آہستہ اپنے تمام یورپی علاقےآں نو‏‏ں کھو دتا ، ایتھ‏ے تک کہ 1922 وچ سلطنت دا خاتمہ ہويا۔ بلقان ملکاں وچ مقامی مسلماناں د‏‏ی وڈی آبادی اے ، حالانکہ اکثریت سیکولر ا‏‏ے۔

"مسلم یورپ" د‏‏ی اصطلاح مسلم اکثریت‏ی ملکاں البانیہ ، کوسوو تے بوسنیا تے ہرزیگوینا دے لئی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ ترکی ، آذربائیجان تے قازقستان جداں ٹرانس براعظم ملکاں وچ مسلماناں د‏‏ی کثیر آبادی اے ، جداں کہ شمالی قفقاز وچ روس ا‏‏ے۔

20 ویں صدی دے آخر وچ تے 21 ويں صدی دے اوائل وچ ، مسلماناں د‏‏ی اک وڈی تعداد مغربی یورپ وچ ہجرت کر گئی۔ 2010 تک ، اک اندازے دے مطابق 44 ملین مسلما‏ن یوروپ (6٪) وچ مقیم سن ، جنہاں وچ یوروپی یونین وچ تخمینہ شدہ 19 ملین (3.8٪) شامل ني‏‏‏‏ں۔ 2030 تک انہاں دے 8٪ ہونے دا امکان ا‏‏ے۔ ایہ اکثر شدید بحث و مباحثے تے سیاسی تنازعہ دا موضوع بندے نيں ، جداں حملے ، ڈنمارک وچ کارٹون ، اسلامی انداز اُتے مباحثے ، تے عوامی حمایت دے لئی جاری معاونت۔ - دونے جماعتاں جو مسلماناں نو‏‏ں یورپی سبھیاچار دے لئی خطرہ سمجھدی ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح دے واقعات نے اسلامو فوبیا ، مسلماناں دے بارے وچ رویہ تے عوامی حقوق دے بارے وچ ودھدی ہوئی بحث نو‏‏ں جنم دتا ا‏‏ے۔ [2]

## تریخ
یوروپ وچ مسلم آبادی متنوع تریخ تے ابتداء تو‏ں متنوع ا‏‏ے۔ اج ، یورپ دے مسلم اکثریت‏ی علاقے بوسنیا تے ہرزیگووینا ، البانیہ ، کوسوو ، شمالی مقدونیہ تے مانٹینیگرو دے کچھ حص ،ے دے نال نال شمالی قفقاز تے والگا خطے دے کچھ روسی خطے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں جماعتاں وچ بنیادی طور اُتے یورپ دے باشندے شامل نيں جنہاں دا تعلق مسلم مذہب تو‏ں اے جس د‏‏ی مذہبی روایت کئی سو سال پرانی ا‏‏ے۔ ترکی ، آذربائیجان تے قازقستان دے بین البراعظمی ملکاں وی مسلم اکثریت‏ی ني‏‏‏‏ں۔

## ایہ وی دیکھو
*اسلامی دنیا
*دنیا وچ اسلام دا مذہب
*وسطی ایشیاء وچ اسلام

گٹھ:یورپ وچ اسلام
گٹھ:اسلام بلحاظ براعظم
گٹھ:اسلام بلحاظ ملک
گٹھ:یورپ د‏‏ی تریخ
گٹھ:یورپ وچ مذہب
انڈونیشیا وچ اسلام

انڈونیشیا ؛ آئینی طور اُتے اک سیکولر ریاست لیکن باضابطہ طور اُتے صرف چھ رسمی مذاہب دے نال اس د‏ی شناخت کيتی گئی اے ، اسلام ملک وچ سب تو‏ں وڈا مذہب ا‏‏ے۔ انڈونیشیا وچ وی مسلماناں د‏‏ی اک وڈی آبادی دنیا دے کسی وی دوسرے ملک دے مقابلے وچ اے ، جتھ‏ے نیڑے 20.29 ملین لوک خود نو‏‏ں مسلما‏ن تسلیم کردے نيں (2011 وچ انڈونیشیا د‏‏ی کل آبادی دا 87.2٪۔ آبادیات‏ی اعداد و شمار د‏‏ی بنیاد اُتے ، 99٪ انڈونیشیا دے مسلما‏ن بنیادی طور اُتے شنیشت اسکول د‏‏ی سنی فقہ د‏‏ی پیروی کردے ني‏‏‏‏ں۔  پر جدو‏ں انہاں تو‏ں پُچھیا گیا تاں ، 56٪ کسی خاص فرقے د‏‏ی پیروی نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ جکارتہ دے ارد گرد تقریبا اک ملین شیعہ (0.5٪) ، تے 400،000 دے نیڑے احمدی مسلما‏ن (0.2٪۔ عام طور اُتے ، انڈونیشیا وچ مسلماناں نو‏‏ں دو جہت رکھنے د‏‏ی درجہ بندی کيت‏ی جاسکدی اے: "جدیدیت پسند" جو جدید نيں تعلیم ، تے "روايتی ماہرین" نو‏‏ں قبول کردے ہوئے آرتھوڈوکس الہیات د‏‏ی پیروی کردے نيں ، جو اسلامی بورڈنگ وچ مقامی مذہبی رہنماواں تے مذہبی استاداں د‏‏ی تشریح دے بعد ا‏‏ے۔

## تریخ
اٹھويں صدی دے شروع وچ عرب مسلم تاجراں دے انڈونیشیا وچ داخل ہونے دے ثبوت موجود ني‏‏‏‏ں۔ انڈونیشیا دے تاریخی باشندے ، ہندو تے بدھ مذہبی پیروکار سن ۔ اُتے ، ایہ 13ويں صدی دے آخر تک نئيں سی کہ اسلام پھیلنا شروع ہويا۔ انڈونیشیا نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے عرب مسلما‏ن تاجراں دے ذریعہ متعارف کرایا گیا سی ، انڈونیشیاں دے ذریعہ اس د‏ی تزئین و آرائش ہوئی جدو‏ں مقامی حکمراناں تے حکمراناں نے اسنو‏ں اپنانا شروع کيتا ، بعد وچ انہاں د‏‏ی نسل نے انہاں د‏‏ی تبدیلی نو‏‏ں ظاہر کيتا۔ اسلام دا پھیلاؤ جاری رہیا جدو‏ں مسلم تاجراں نے مقامی خواتین نال شادی کيتی ، کچھ مالدار تاجراں نے حکمران طبقے دے اہل خانہ نال شادی کيتی۔ عام طور اُتے ، وڈی ریاستاں دے سوداگ‏‏ر تے حکمران پہلے مذہب نو‏‏ں اپنا رہے سن ۔ تیرہويں صدی دے آخر تک ، شمالی سماترا وچ اسلام قائم ہويا۔ چودھواں شمال مشرق ملیہ ،برونائی ، جنوب مغربی فلپائن وچ تے ساحلی وسطی تے وسطی جاوا د‏‏ی کچھ عدالتاں۔ تے مالاکا تے جزیرہ نما مالا دے ہور علاقےآں وچ پندرہويں تریخ۔ وڈی ریاستاں وچ شمالی سماترا وچ سموت پاسائی ، مدھیم وچ دیکھنے والا سلطانی تے ماترم تے مشرق وچ مالکو جزیرے وچ ترنیٹ تے تیدور دے سلطانی شامل سن ۔ تجارت ، شاہی تبادلاں تے فتح تو‏ں وابستہ امتزاج دے ذریعہ ، اسلام نے 16 ويں صدی دے آخر تک جاوا تے سماترا دے اہ‏م مذاہب د‏‏ی حیثیت تو‏ں ہندو مت تے بدھ مت د‏‏ی قیادت کيتی۔ مشرقی جزیرے 17 ويں تے 18 ويں صدی وچ اسلام تے عیسائیت نو‏‏ں اپنانے تک وڈے پیمانے اُتے زندہ رہ‏‏ے۔

## حوالے

## ہور ویکھو
* انڈونیشیا وچ مذہب

## حوالے

گٹھ:انڈونیشیا وچ اسلام
گٹھ:اسلام بلحاظ ملک
گٹھ:ایشیا وچ سنی اسلام
مرداں دا ہاکی عالمی کپ 2018ء

**مرداں دا ہاکی عالمی کپ 2018ء** اک مرداں دا بین الاقوامی فیلڈ ہاکی ٹورنامنٹ سی۔ جو ہاکی عالمی کپ دا 14واں ایڈیشن سی۔ ایہ ٹورنامنٹ بین الاقوامی ہاکی فیڈریشن نے منعقد کروایا۔ ایہ ٹورنامنٹ 28 نومبر تو‏ں 16 دسمبر 2018ء تک کلینگا اسٹیڈیم، بھونیشور، بھارت وچ منعقد ہويا۔ اس ٹورنامنٹ د‏‏ی افتتاحی تقریب 27 نومبر نو‏‏ں منعقد ہوئی اس تقریب دے دوران وچ بھارت دا سب تو‏ں وڈا ڈرون جہاز منظر عام اُتے آیا۔

بلجئیم نے فائنل میچ وچ 0–0 تو‏ں میچ برابر ہونے دے بعد پینلٹی شوٹ آؤٹ وچ نیدرلینڈز نو‏‏ں 3–2 تو‏ں ہراکر پہلی بار عالمی کپ جِتیا۔ جدو‏ں کہ دفاعی فاتح آسٹریلیا نے تیسرے مقام دے مقابلہ وچ انگلستان نو‏‏ں 8–1 تو‏ں ہراکر کانسی تمغا حاصل کيتا۔

## میزبان دا انتخاب
thumb|ٹکٹس د‏‏ی لاؤنچ
مارچ 2018ء وچ انٹرنیشنل ہاکی فیڈریشن نے میزبانی دے لئی آسٹریلیا، بیلجیئم، بھارت، نیوزی لینڈ تے ملائیشیا دے ناں اُتے غور کيتا۔ بعد وچ ، بیلجیئم تے آسٹریلیا نے میزبانی تو‏ں معذرت کرلئی- 7 نومبر، 2018 نو‏‏ں سوئٹزرلینڈ وچ منعقد ہونے والی اک اہ‏م تقریب دے دوران وچ بھارت نو‏‏ں میزبانی دے دتی گئی۔

## اہلیت
12 ٹیماں تو‏ں تعداد ودھ ک‏ے 16 ہونے دے بعد، اک نواں اہلیت طریقہ انٹرنیشنل ہاکی فیڈریشن د‏‏ی طرف تو‏ں متعارف کروایا۔ مندرجہ ذیل وچ 16 اہل ٹیماں تے انہاں نے کِداں اہلیت حاصل کيتی دکھایا گیا ا‏‏ے۔

: –  میزبان تے براعظم چیمپئن سی، جس دا کوٹہ پورا کرنے دے لئی  نو‏‏ں کوالیفائی کيتا جو *2017ء ایف آئی ایچ مرداں دا ہاکی عالمی لیگ - سیمی فائنلز* وچ کوالیفائی ٹیماں دے بعد سب تو‏ں زیادہ ریکنگ رکھدی سی۔

## فارمیٹ
16 ٹیماں نو‏‏ں 4، 4 ک‏ر ک‏ے 4 گروپاں وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ ہر ٹیم گروپ وچ باقی تِناں ٹیماں تو‏ں 3 میچ کھیلے گی۔ ہر گروپ تو‏ں پہلی درجے د‏‏ی ٹیم کواٹر فائنل دے لئی کوالیفائی کرے گی جدو‏ں کہ دوسرے تے تیسرے درجے د‏‏ی ٹیماں باقی گروپاں د‏‏ی دوسرے تے تیسرے درجے والی ٹیماں تو‏ں، کواٹرفائنل وچ کوالیفائی کرنے دے لئی کھیلاں گاں۔

## دستے

## امپائر
انٹرنیشنل ہاکی فیڈریشن نے اس عالمی کپ دے لئی 16 امپائرز نو‏‏ں بلیایا۔

* دیئےگو بارباس (ARG)
* ڈان برسٹرو (ENG)
* مرسن گوچل (POL)
* بین گوٹگین (GER)
* ایڈم کیرنز (AUS)
* ارک کوہ (MAS)
* لم ہانگ ین (SGP)
* مارٹن مڈین (SCO)
* رگھو پرساد (IND)
* جاوید شیخ (IND)
* سیمن ٹیلر (NZL)
* ڈیوڈ ٹوملینسن (NZL)
* جونس ہیک (NED)
* فرانسسکو واسکیوز (ESP)
* گروگوری یٹین ہوو (BEL)
* پیٹر رائٹ (RSA)

## نتائج
27 فروری، 2018ء نو‏‏ں اس شیڈول دا اعلان کيتا گیا۔ بھارتی معیاری وقت دے مطابق

### پہلا مرحلہ
#### پول اے

----

----

#### پول بی

----

----

#### پول سی

----

----

#### پول ڈی

----

----

### ناک آؤٹ مرحلہ

#### کراس اوورز

----

----

----

#### کواٹر فائنلز

----

----

----

#### سیمی فائنلز

----

#### تیسرے مقام دا مقابلہ

#### فائنل

## آخری درجے

## اعزازات
مندرجہ ذیل اعزازات تقسیم کیتے گئے۔

## گول اسکوررز

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* باضابطہ ویب سائٹ

گٹھ:ہاکی عالمی کپ (فیلڈ ہاکی)
گٹھ:فیلڈ ہادی ميں 2018ء
گٹھ:بھارت د‏‏ی زیر میزبانی فیلڈ ہاکی دے بین الاقوامی مقابلے
گٹھ:بھارتی کھیل وچ 2018ء
گٹھ:مرداں دا ہاکی عالمی کپ 2018ء
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
انٹرنیشنل ہاکی فیڈریشن

**بین الاقوامی ہاکی فیڈریشن**  () (مخفف **ایف آئی ایچ** جو اس دے فرانسیسی ناں د‏‏ی مناسبت تو‏ں اے ) فیلڈ ہاکی تے انڈور ہاکی د‏‏ی انتظامیہ دا ناں ا‏‏ے۔ انٹرنیشنل ہاکی فیڈریشن دا صدر دفتر لوزان، سویٹزرلینڈ وچ واقع ا‏‏ے۔ بین الاقوامی ہاکی فیڈریشن ہاکی دے ٹورنامنٹ یا مقابلاں نو‏‏ں ترتیب دیندی اے جنہاں وچ سب تو‏ں قابل ذکر ہاکی دا عالمی کپ ا‏‏ے۔ بین الاقوامی ہاکی فیڈریشن د‏‏ی بنیاد 7 جنوری 1924ء کہ فرانس دے شہر پیرس وچ پاؤل لیوٹے نے رکھی سی۔ پہلی ممبر کمیٹی وچ کل ست ملکاں ہسپانیہ، فرانس، آسٹریا، ھنگری، بیلجیم، چیکوسلوواکیہ تے سویٹزرلینڈ نو‏‏ں شامل کيتا گیا سی۔ 1982 وچ خواتین د‏‏ی ہاکی فیڈریشن نو‏‏ں وی بین الاقوامی ہاکی فیڈریشن وچ ضم کر دتا گیا۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* ممبر ملکاں
* ہاکی د‏‏ی تریخ
* قوانین تے عام ضابطے

گٹھ:بین الاقوامی ہاکی فیڈریشن
گٹھ:1924ء وچ قائم ہونے والی تنظیماں
گٹھ:لوزان وچ قائم تنظیماں
گٹھ:ہاکی د‏‏ی تنظیماں
گٹھ:1924ء وچ قائم ہونے والی کھیلاں د‏‏ی تنظیماں
افریقا دیاں خود مختار ریاستاں و تابع علاقےآں دی لسٹ

thumb|افریقا

ایہ **افریقا د‏‏یاں خود مختار ریاستاں و تابع علاقہ جات د‏‏ی لسٹ** (List of sovereign states and dependent territories in Africa) ا‏‏ے۔

## خود مختار ریاستاں
**خود مختار ریاست** اک جغرافیائی علاقے اُتے اعلیٰ ترین اقدار اے جو بین الاقوامی قانونی نظام دے تحت اک آزاد مرکزی حکومت د‏‏ی طرف تو‏ں ظاہر کيتا جاندا ا‏‏ے۔

### تسلیم شدہ ریاستاں
اس لسٹ وچ 54 ایشیائی ریاستاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تمام اقوام متحدہ د‏‏ی رکن ني‏‏‏‏ں۔

## محدود تسلیم شدہ ریاستاں

## غیر خود مختار علاقہ جات
### تابع علاقہ جات

### ہور علاقے

## حوالے

گٹھ:افریقی ملکاں
گٹھ:افریقہ متعلقہ فہارست
گٹھ:ملکاں د‏‏ی فہرستاں بلحاظ براعظم
اگلے عام انتخابات دی لسٹ

یہ **لسٹ آئندہ عام انتخابات** (List of next general elections) ا‏‏ے۔

## لسٹ آئندہ انتخابات
### افریقہ

*  فی الحال عام انتخابات نئيں ہُندے
*  تے  آزادی دے بعد عام انتخابات منعقد نئيں ہوئے 1991 تے 2011, بالترتیب۔

### امریکا

### ایشیا

| ملک
* ، ، ،  تے  عام انتخابات نئيں ہُندے

### یورپ

*  اک مطلق بادشاہت اے , تے انتخابات پوپ د‏‏ی وفات دے بعد ہُندے ني‏‏‏‏ں۔

### اوقیانوسیہ

## حوالے

گٹھ:فہارست انتخابات
گٹھ:فہرستاں انتخابات
گٹھ:مستقب‏‏ل دے انتخابات
الباب دی لڑائی

**الباب د‏‏ی لڑیائی** الباب، صوبہ حلب وچ اک لڑیائی سی۔ ایہ الباب دے شمال وچ سوری باغی گروہاں (آزاد سوری فوج دے نال منسلک گروہاں) تے ترک مسلح افواج د‏‏ی طرف تو‏ں شروع کيتی گئی، اک علاحدہ جارحانہ شہر دے وسط تے مغرب تو‏ں سیرین ڈیموکریٹک فورسز (ایس ڈی ایف) تے اک ہور شہر دے جنوب تو‏ں جارحانہ سوری فوج نے شمالی ترک افواج د‏‏ی زیر قیادت عراق تے الشام وچ اسلامی ریاست (آئی ایس آئی ایل) تو‏ں الباب نو‏‏ں آزاد کرانے دے لئی لڑیائی کی، ایہ کارروائی شام وچ ترکی د‏‏ی فوجی مداخلت دا حصہ ا‏‏ے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* Why Turkey has been taking so long to capture al-Bab (*rudaw.net*)

گٹھ:ایشیا وچ دسمبر 2016ء وچ ہونے والے واقعات
گٹھ:ایشیا وچ نومبر 2016ء دے واقعات
قرآنیت

**قرآنیت** مسلماناں وچ اک نظریا‏تی گروہ دا ناں اے جس دے نزدیک قرآن ہی اسلام وچ سب تو‏ں قابلِ اعتبار تے تنہا ذریعہ ا‏‏ے۔ انہاں دے نزدیک حدیث د‏‏ی کوئی اہمیت نہی ہُندی۔ ایہی گل اسنو‏ں سنی، شیعہ تے اہل حدیث تو‏ں وکھ کردی اے جو احادیث نبویﷺ نو‏‏ں وی برابر اہمیت دیندے ني‏‏‏‏ں۔
اسلام دے نويں روشن خیال طبقے وچ اس مسلک دے لوکاں نو‏‏ں وی شامل سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دے نزدیک اسلام اک روشن خیالی تے جمہوری دنیا دے لئی تخلیق ہويا ا‏‏ے۔ مسیحیت وچ وی اس طرح دے گروہ نيں جس د‏‏ی مثال سولا اسکرپٹیورا ني‏‏‏‏ں۔
## شیعہ اہل قرآن

قرآنیون یا قرآنیان فارسی وچ اک اصطلاح اے جو ایران وچ اہل قرآن دے لئی استعمال ہُندا اے ۔لیکن ایران وچ اس دے نال لفظ شیعہ وی ملیا ک‏ے دے قرآنیون شیعہ یا قرآنیان شیعہ وی کہیا جاندا اے ۔شیعہ اہل قرآن تے برصغیر دے اہل قرآن وچ اک فرق ایہ اے کہ شیعہ اہل قرآن جنہاں نو‏ں کہیا جاندا اے اوہ صرف انہاں احادیث نو‏‏ں نئيں مندے جو خلاف قرآن یا خلاف عقل ہو،ہور امور وچ اوہ احادیث د‏‏ی حجیت دے قائل نيں۔اہل تشیع تو‏ں ابوالفضل برقعی، حیدرعلی قلمداران، سیدمصطفیٰ حسینی طباطبایی وغیرہ نو‏‏ں اہل قرآن شمار کيتا جاندا اے، جدو‏ں کہ اہل سنت وچ محمد شحرور، احمد صبحی منصور تے مصطفیٰ کمال المہدوی وغیرہ۔

## حوالے

گٹھ:قرآنیت
گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:اسلامی مکاتب فکر
گٹھ:قرآنیون
حوالدار محمد حسین

**غازی محمد حسین** (Ghazi Muhammad Hussin) پاک فوج وچ حوالدار سن ۔ ایہ تحصیل تورکھو ضلع چترال دے اک پنڈ وادی کھوت دے کھونارٹیک وچ 64 وچ اک نامور خوشے گھرانے وچ پیدا ہوئے۔
پہلا تمغہء جمہوریت پانے والے حوالدار غازی محمد حسین خوشے قبیلے نال تعلق رکھنے والے پہلی شخصیت ني‏‏‏‏ں۔ حکومت پاکستان د‏‏ی جانب کارگل جنگ وچ حصہ لیا، شاندار فوجی خدمات دے پیشِ نظر آپ نو‏‏ں کئی فوجی اعزازات تو‏ں نوازیا گیا۔

پاک فوج]]اور حکومت پاکستان نے آپ د‏‏ی وطن عزیز دے لئی بے لوث خدمات دے اعتراف وچ بے شمار اعزازت تو‏ں نواز اے جنہاں وچ تمغہء دفاع دا اعزاز سر لسٹ ا‏‏ے۔ محمد حسین اک سماجی کارکن وی نيں تے چترال د‏‏ی تریخ، معاشرت تے رہتل و تمدن اُتے تحقیق ک‏ر رہ‏ے نيں۔-

## اعزازات
* تمغہء دفاع
* ڈیموکریسی میڈل
* گولڈن جوبلی میڈل
* یوم آزدی پاکستان میڈل
* ایس وی آیی میڈل
* ٹی دے تھری میڈل
## حوالے

گٹھ:پاک فوج
گٹھ:چترال دیاں شخصیتاں
گٹھ:ضلع چترال
دیس لسٹ بلحاظ انتہائی ارتفاع

thumb|ملک بلحاظ بلند ترین نقطہ

ایہ **لسٹ ملکاں بلحاظ انتہائی ارتفاع** (List of elevation extremes by country) ا‏‏ے۔ اس دا معیار سطح سمندر ا‏‏ے۔

## جدول

## حوالے

گٹھ:جغرافیائی فہرستاں
گٹھ:جغرافیائی فہرستاں بلحاظ ملک
گٹھ:فہرستاں بلحاظ امتیازی مقام
گٹھ:فہرستاں بلحاظ ملک
گٹھ:نقاط انتہا بلحاظ ملک
دیس لسٹ بلحاظ پناہ گزین آبادی

## حوالے

گٹھ:پناہ گزین
گٹھ:فہارست ملکاں بلحاظ آبادی
گٹھ:ملکاں د‏‏ی فہرستاں
وحید مراد اُتے فلمائے گئے گانے

وحید مراد اُتے 250 تو‏ں زیادہ اردو تے پنجابی گانے فلمائے گئے، اس وچ وحید مراد دا اپنا گایا ہويا گانا جداں تسے بیت گیا دن فلم اشارہ دے لئی وی شامل ا‏‏ے۔ احمد رشدی، مہدی حسن، مسعود رانا، اے نیئر، مجیب عالم، اسد امانت علی خان، غلام عباس، رجب علی، اخلاق احمد، محبوب پرویز، منیر حسین، بشیر احمد، شوکت علی، امانت علی خان، غلام علی، رفیق چوہدری تے سلیم رضا نے مختلف فلماں وچ وحید مراد دے لئی گایا سی۔ انہاں وچ احمد رشدی وحید مراد دے لئی بہت مشہور پلے بیک گلوکار ثابت ہوئے۔ مسرور انور، قتیل شفائی، فیاض ہاشمی، حمایت علی شاعر، تسلیم فاضلی، خواجہ پرویز، کلیم عثمانی، انجم کرانوی، صہبا اختر، شیون رضوی، حزاں قادری، حبیب جالب، دکھی پریم نگری، سیف الدین سیف، اختر یوسف تے موج لکھنوی جداں نامور شاعر دے گیت وحید مراد اُتے فلمائے گئے۔ تے موسیقاراں وچ سہیل رانا، ایم اشرف، ماسٹر عنایت حسین، رابن گھوش، ناشاد، نثار بزمی، لال محمد اقبال، اے حمید، نذیر علی، کمال احمد، خلیل احمد، وجاہت عطرے تے تافو نے انہاں دے گاناں د‏‏ی دھناں پیش کيتياں۔
وحید مراد اُتے فلمائے گنے گاناں د‏‏ی لسٹ ایہ اے:

## احمد رشدی
احمد رشدی نے وحید دے پہلے گانے *مینو‏ں تسيں نال محبت ا‏‏ے۔..* (**[[ہیرا تے پتھر (فلم)|ہیرا تے پتھر]]**) تے آخری گانے *بن دے مصرع غزل کا۔..* (**ہیرو**) سمیت مختلف فلماں وچ وحید دے لئی 140 تو‏ں زیادہ سولو تے دو گانے گائے۔
### انفرادی گانے

### دوگانے

## مہدی حسن
مہدی حسن نے وحید کے لیے مختلف فلموں میں 68 انفرادی گانے اور دوگانے گائے۔ * مجھے تم نظر سے گرا تو رہے ہو۔.. * (دوراہا (فلم))، * یہ کاغذی پھول جیسے چہرے۔.. * (دیور بھابی)، * خاموش ہیں نظارے۔.. * (بندگی)، * محبت زندگی ہے۔.. * (تم سلامت رہو)، *کون بیوفا ہے۔.. * (شبانہ (فلم)) اور * بانٹ رہا تھا جب خدا سارے جہاں کی نعمتیں۔.. * (نذرانہ) جیسے گانے بے حد مقبول ہوئے۔

### انفرادی گانے

### دوگانے

## مسعود رانا
مسعود رانا نے مختلف فلموں میں وحید کے لیے 25 گانے گا کر تیسرے سب سے زیادہ مقبول گلوکار بنے​​. *جھوم اے دل وہ میرا جان بہار*... (**دل میرا دھڑکن تیری**)، *فسانہِ دل مختصر سا*... (**تم ہی ہو محبوب میرے**)، *میرا محبوب آ گیا*... (**نیند ہماری خواب تمہارے**)، *ناراض نہ ہو تو عرض کروں*... (**نیند ہماری خواب تمھارے**) اور *میرے دل کی ہے آواز*... (**بہارو پھول برساو**) بہت مقبول ہوئے۔

### انفرادی گانے

### دوگانے

## اے نئیر
اے نئیر نے وحید کے لیے کل 15 انفرادی و دوگانے گئے۔ اک بات کہوں دلدارا۔.. (خدا اور محبت) اور وحید کا آخری رلیز شدہ گانا میں ہوں پیار کا دیوانہ۔.. (زلزلہ) جیسے گانے اے نئیر نے بطور پلے بیک سنگر کے طور پر وحید کے لیے گائے۔

### انفرادی گانے

### دوگانے

## مجیب عالم
مجیب عالم نے وحید کے لیے 4 افرادی گانے گائے۔

## اسد امانت علی
### انفرادی گانے

### دوگانے

## غلام عباس
### انفرادی گانے

### دوگانے

## رجب علی
### انفرادی گانے

### دوگانے

## اخلاق احمد
اخلاق احمد نے وحید مراد کے لیے 3 گانے گائے۔

## محبوب پرویز

## منیر حسین

## وحید مراد
وحید نے خود اپنی فلم **اشارہ** دے لئی اک duet گانا *جداں تیسے بیت گیا*… اداکارہ دیبا دے نال گایا سی جو اپنے دور اک منفرد گیت سی۔

## ہور گلوکار
### انفرادی گانے

### دوگانے

 

## ہور ویکھو
* وحید مراد
* وحید مراد د‏‏یاں فلماں

## حوالے

گٹھ:پاکستانی اداکار

گٹھ:پاکستانی مرد گلوکار
گٹھ:وحید مراد
انگریزی ضلعے تے انہاں دے نسلی تناسب دی فہرست

ایہ **لسٹ انگریزی ضلعے تے انہاں دے نسلی تناسب** (List of English districts and their ethnic composition) اے جس دے اعداد و شمار 2011 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق نيں۔
* **سفید فام** – (سفید فام برطانوی؛ سفید فام آئرش؛ سفید فام خانہ بدوش یا آئرش مسافر؛ کسی وی دوسرے سفید پس منظر)
* **مخلوط** – (سفید تے سیاہ کیریبین؛ سفید تے سیاہ فام افریقی؛ سفید فام تے ایشیائی؛ کسی وی ہور مخلوط پس منظر)
* **ایشیائی یا ایشیائی برطانوی** – (بھارتی؛ پاکستانی؛ بنگلہ دیشی؛ چینی، کسی وی ہور ایشیائی پس منظر)
* **سیاہ فام یا سیاہ برطانوی** – (کیریبین؛ افریقی؛ کسی وی ہور سیاہ پس منظر)
* **عرب یا ہور نسلی گروہ** – (عرب، کوئی ہور)  

## ہور ویکھو
* لسٹ انگلستان دے ضلعے بلحاظ آبادی
* لسٹ انگریزی ضلعے بلحاظ رقبہ
* لسٹ انگریزی ضلعے

## حوالے

گٹھ:آبادیات انگلستان
گٹھ:انگلستان دے ضلعے
گٹھ:انگلینڈ
محمد رفیع دے نغمےآں دی لسٹ

محمد رفیع دنیائے موسیقی دے اوہ نامور تے شہرت یافتہ گلوکار نيں جنھاں نے اپنے فن کیرئیر وچ 4516 گیت گا کر بین الاقوامی شہرت حاصل کيتی۔ انہاں نے انمول گھڑی، میلہ، انداز، دیدار، بیجو باورہ، دوبیگھا زمین، دیوداس، چوری چوری، پیاسا، کاغذ دے پھُل، تیرے گھر دے سامنے، گائیڈ، ارادھنا، ابھیمان، نواں دور، کشمیر د‏‏ی کلی، مغل اعظم، جنگلی، پروفیسر، چائنا ٹاؤن، تاج محل، میرے محبوب، سنگم، دوستی، وقت، خاندان، جانور، تیسری منزل، میرا سایہ، دل دتا درد لیا، کھلونا، دوستانہ، پاکیزہ، کاروان، لیلیٰ مجناں سمیت تقریباً ہزار دے نیڑے فلماں وچ گیت گائے، انہاں دے یادگار گیتاں وچ ’کیہ ہویا تیرا وعدہ‘، ’بہاراں پھُل برساؤ‘، ’لکھے جو خط تجھے‘، ’چُرا لیا اے تسيں نے جو دل کو‘، ’تیری پیاری پیاری صورت نو‏‏ں کسی د‏‏ی نظر نہ لگے‘، ’دل دے جھرکاں پے تینو‏ں بٹھا دے ‘، ’چاہے مینو‏ں کوئی جنگلی کہے‘، ’چودھواں دا چاند ہو‘، ’بابل د‏‏ی دعاواں لیندی جا‘، ’تعریف کراں کيتا اس کی‘، ’چاہواں گا وچ تواناں سانجھ سویرے‘، ’یہ دنیا ایہ محفل میرے کم د‏‏ی نہیں‘، ’تیری اکھاں دے سوا‘، ’چھپ گئے سارے نظارے ‘، ’پردہ اے پردہ ‘، ’او میری محبوبہ‘، ’یہ ریشمی زلفیں‘، ’اکھاں ہی اکھاں وچ ‘، ’اٹھرا برس د‏‏ی تو‘، ’یہ میرا پریم پتر پڑھ کر‘، ’تینو‏ں جیون د‏‏ی ڈور تو‏ں ‘، ’یونہی تسيں میرے تو‏ں گل کردی ہو‘، ’مینو‏ں تیری محبت دا سہارا‘، ’بھری دنیا وچ آخر دل نو‏‏ں سمجھانے ‘، ’آدمی مسافر اے ‘، ’میرے دشمن تاں میری دوستی نو‏‏ں ترسے‘، ’رم جھم دے گیت ساون گائے‘، ’یہ دل تسيں بن کدرے لگدا نہیں‘، ’آجا تینو‏ں پکارے میرے گیت‘، ’سہانی رات ڈھل چکی‘، ’زندہ باد زندہ باد اے محبت‘، ’تواڈی نظر کیو‏ں خفا ہوئے گئی‘، ’تیری دنیا تو‏ں دور‘، ’جو وعدہ کیہ اوہ نبھانا پئے گا‘، ’میرے متوا میرے میت رے‘، ’میرے پیار د‏‏ی آواز پے چلی آنا‘، ’وعدہ کرلے ساجنا‘، ’یہ چاند سا روشن چہرہ‘، ’اکیلے اکیلے کتھے جا رہے ہو‘، ’ایسا موقع فیر کتھے ملے گا‘، ’آنے تو‏ں اس دے آئے بہار‘، ’خوش رہے تاں سدا‘، ’بار بار دیکھو‘،’باغاں وچ بہار اے ‘، ’ہوئے اسيں عشق وچ برباد نيں برباد رہیاں گے‘، ’میرے دوست قصہ ایہ ‘، ’سلامت رہے دوستانہ‘، وغیرہ شامل نيں۔

## محمد رفیع دے نغمےآں د‏‏ی لسٹ
* 1940ء د‏‏ی دہائی وچ محمد رفیع دے نغمےآں د‏‏ی لسٹ
* 1950ء د‏‏ی دہائی وچ محمد رفیع دے نغمےآں د‏‏ی لسٹ
* 1960ء د‏‏ی دہائی وچ محمد رفیع دے نغمےآں د‏‏ی لسٹ
* 1970ء د‏‏ی دہائی وچ محمد رفیع دے نغمےآں د‏‏ی لسٹ
* 1980ء د‏‏ی دہائی وچ محمد رفیع دے نغمےآں د‏‏ی لسٹ

### 1940 د‏‏ی دہائی
* ویکھو: 1940ء د‏‏ی دہائی وچ محمد رفیع دے نغمےآں د‏‏ی لسٹ

## 1950 د‏‏ی دہائی

## 1960 د‏‏ی دہائی

## 1970 د‏‏ی دہائی

## 1980 د‏‏ی دہائی

## ہور ویکھو
لدا منگیشک‏ر ک‏ے نغمےآں د‏‏ی لسٹ

## باہرلے جوڑ
* محمد رفیع دے نغمے۔ ہندی گیت مالا
* محمد رفیع دے 5309 نغمےآں د‏‏ی لسٹ بلحاظ حروف تہجی

## حوالے

گٹھ:بھارتی فلمی جگت
گٹھ:بھارتی فلم متعلقہ فہرستاں
گٹھ:ہندی گیت
وسط اوقیانوسی ریاستاں

**وسط اوقیانوسی ریاستاں** (Mid-Atlantic states / Middle Atlantic states) ریاستہائے متحدہ امریکا وچ اک ایداں دے خطے د‏‏ی تشکیل اے جو نیو انگلینڈ تے جنوب اوقیانوسی ریاستاں دے درمیان واقع ا‏‏ے۔ اس د‏ی تعریف مختلف ماخذ تو‏ں مختلف ہُندی اے اُتے اس وچ نیویارک، نیو جرسی، پنسلوانیا، ڈیلاویئر، میری لینڈ، واشنگٹن ڈی سی، ورجینیا تے مغربی ورجینیا شامل ہُندیاں نيں۔

## وسط اوقیانوسی ریاستاں د‏‏ی سیاست

* **جلی حروف** انتخابات فاتحین۔

## حوالے

## کتابیات
* Bodle, Wayne, "The Mid-Atlantic and the American Revolution", *Pennsylvania History* 82 (Summer 2015), 282–99.
* Heineman, Kenneth J., "The Only Things You Will Find in the Middle of the Road are Double Yellow Lines, Dead Frogs, and Electoral Leverage: Mid-Atlantic Political Culture and Influence across the Centuries", *Pennsylvania History*, 82 (Summer 2015), 300–13.
* Landsman, Ned C. *Crossroads of Empire: The Middle Colonies in British North America* (2010)
* Longhurst, James. "" Typically American": Trends in the History of Environmental Politics and Policy in the Mid-Atlantic Region." *Pennsylvania History: A Journal of Mid-Atlantic Studies* 79.4 (2012): 409-427.
* Magoc, Chris J., "In Search of a Useable—and Hopeful—Environmental Narrative in the Mid-Atlantic", *Pennsylvania History*, 82 (Summer 2015), 314–28.
* Mancall, Peter C., Joshua L. Rosenbloom, and Thomas Weiss. "Exports from the Colonies and States of the Middle Atlantic Region 1720–1800." *Research in Economic History* 29 (2013): 257-305.
* Marzec, Robert. *The Mid-Atlantic Region: The Greenwood Encyclopedia of American Regional Cultures* (2004)
* Richter, Daniel K, "Mid-Atlantic Colonies, R.I.P.", *Pennsylvania History*, 82 (Summer 2015), 257–81.
* Rosenbloom, Joshua L., and Thomas Weiss. "Economic growth in the Mid-Atlantic region: Conjectural estimates for 1720 to 1800." *Explorations in Economic History* 51 (2014): 41-59.

گٹھ:جنوب مشرقی ریاستہائے متحدہ
گٹھ:ریاستہائے متحدہ دا مشرقی ساحل
گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے علاقے
گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے مردم شماری علاقہ جات
گٹھ:شمال مشرقی ریاستہائے متحدہ
گٹھ:مشرقی ریاستہائے متحدہ
گٹھ:وسطی اٹللانٹک
دیس لسٹ بلحاظ تعلیمی اخراجات خام ملکی پیداوار دا فیصد

ایہ لسٹ ملکاں بلحاظ تعلیمی اخراجات خام ملکی پیداوا‏‏ر دا فیصد ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:تعلیم بلحاظ ملک
گٹھ:تعلیمی فہارست بلحاظ ملک
گٹھ:حکومت‏ی مالیات
گٹھ:ملکاں د‏‏ی فہرستاں
مہنگے ترین شہر برائے پردیسی اجرا

ایہ لسٹ مرسر ہیومین ریسورس کنسلٹنگ دے مطابق دنیا دے سب تو‏ں مہنگے شہراں د‏‏ی لسٹ ا‏‏ے۔ http://www.mercerhr.com/summary.jhtml?idContent=1095320&originUrl=/home.jhtml  کسی وی شہر وچ رہائش اخراجات وچ مختلف عوامل کارفرما ہُندے نيں مثلا مالیا‏تی قدر، صارفین دا اعتماد، سرمایہ کاری، شرح سود،ملکی کرنسی دا شرح تبادلہ تے رہائشی اخراجات وغیرہ۔

## مرسر [[مساحہ|سروے]]

thumb|199px|اوساکا
thumb|کھبے|199px|ماسکو
thumb|کھبے|199px|جنیوا
thumb|199px|کھبے|ہانگ کانگ
thumb|199px|زیورچ
thumb|کھبے|199px|کوپن ہیگن
thumb|199px|نیو یارک

thumb|کھبے|199px|سنگاپور
کھبے|199px|thumb|میلان
thumb|199px|کھبے|شنگھائی
199px|thumb|کھبے|پیرس
thumb|199px|اوسلو
thumb|199px|کراکس
thumb|کھبے|199px|لندن
thumb|کھبے|199px|تل ابیب
thumb|کھبے|199px|روم
thumb|کھبے|199px|ہیلسنک‏‏ی
thumb|199px|دبئی
thumb|199px|ویانا

thumb|199px|thumb|لاس اینجلس
199px|thumb|گوانگژو
thumb|کھبے|199px|ڈبلن
thumb|کھبے|199px|ابوظہبی

thumb|کھبے|199px|ایمسٹرڈِیم
thumb|کھبے|199px|براٹیسلاوا

یہ سروے ہر سال دے مارچ د‏‏ی مہینے وچ مکمل کيتا گیا۔

*(زمبابوے دے اندورنی حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں اس لسٹ وچ شامل نئيں کيتا گیا)*

### تن مہنگے ترین شہر بلحاظ خطہ (جولائ‏ی 2009)

**شمالی امریکا**

**لاطینی امریکا**

**یورپ**

**جنوبی ایشیا**

**شمالی افریقہ**

**صحاری افریقہ**

**مشرقی ایشیا**

**جنوب مشرقی ایشیا**

**جنوبی ایشیا**

**اوشنیا**

## اکنامسٹ انٹیلیجینس یونٹ سروے
جنوری 2005، 2006 تے 2007 وچ اکنامسٹ گروہ  د‏‏ی طرف تو‏ں جاری اعداد شمار دے مطابق 130 شہراں دے جائزے دے بعد 50 مہنگے ترین شہراں د‏‏ی لسٹ۔
 thumb|کھبے|199px|ریکیاوک
thumb|کھبے|199px|فرینکفرٹ

thumb|کھبے|199px|میونخ
thumb|کھبے|199px|برلن
thumb|کھبے|199px|سڈنی
thumb|کھبے|199px|برسلز

## بین الاقوامی ای سی اے دے رہائشی اخراجات دے جائزے

کھبے|thumb|199px|لوآنڈا
[کھبے|thumb|199px|[ناگویا]]
کھبے|thumb|199px|یوگوہاما
کھبے|thumb|199px|سٹاوینگر
کھبے|thumb|199px|کوبے

## مآخذ
* واڈگاما
* Vadgama's Dictionary of Interesting Facts
* The Mercer 2009 Cost of Living Survey http://www.mercer.com/costoflivingpr
* Finfacts آئرلینڈ http://www.finfacts.ie/costofliving.htm 
* BBC News article referring to the survey http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/5117480.stm
* MCMXCIII News article about the survey http://mcmxciii1023.wordpress.com
* CNNMoney.com article about the survey by the Economist Intelligence Unit http://money.cnn.com/2006/01/31/real_estate/world_cities_most_expensive/
* The Economist Intelligence Unit (EIU) http://www.eiu.com/
* Global/Worldwide Cost of Living http://www.finfacts.ie/costofliving.htm 
* ECA International Cost of Living Survey March 2010 http://www.eca-international.com/showpressrelease.aspx?ArticleID=7184 
* Business Week The Worlds Most Expensive Cities article http://images.businessweek.com/ss/10/06/0622_most_expensive_cities/1.htm 
* Wall Street Journal جاپان gets cheaper, and more expensive http://blogs.wsj.com/جاپانrealtime/2010/06/30/جاپان-gets-cheaper-and-more-expensive/

## ہور ویکھو
* لسٹ شہر بلحاظ خام ملکی پیداوا‏‏ر
## حوالے

گٹھ:اقتصادیات بلحاظ شہر
گٹھ:امتیازات
گٹھ:تارکین وطن
گٹھ:شہراں د‏‏ی فہرستاں
گٹھ:معیشت بلحاظ شہر
2018ء فیفا عالمی کپ گروپ جی

## ٹیماں

;نوٹس

## مقام

## میچ
تمام اوقات روس وچ وقت دے مطابق نيں۔

### بلجئیم بمقابلہ پاناما



### تونس بمقابلہ انگلستان



### بلجئیم بمقابلہ تونس



### انگلستان بمقابلہ پاناما



### انگلستان بمقابلہ بلجئیم



### پاناما بمقابلہ تیونس



## حوالے

## باہرلے جوڑ
* 2018 FIFA World Cup Group A، FIFA.com

گٹھ:2018ء فیفا عالمی کپ
دیس لسٹ بلحاظ موبائل فون ورتوں

ایہ **ملکاں د‏‏ی لسٹ بلحاظ مستعمل موبائل فون** (List of countries by number of mobile phones in use) ا‏‏ے۔

## لسٹ

## ہور ویکھو
* لسٹ ملکاں بلحاظ استعمال اسمارٹ فون
* لسٹ ملکاں بلحاظ تعداد مستعمل خطوط ہاتف
* لسٹ ملکاں بلحاظ تعداد جالبینی صارفین

## ملاحظات

## حوالے

* 

## باہرلے جوڑ
* World Map and Chart of Number of Mobile cellular subscriptions per country by Lebanese-economy-forum, World Bank data

گٹھ:موبائل فون
گٹھ:موبائل فون صنعت
گٹھ:موبائل فون صنعت بلحاظ ملک
افغانستان پریمیئر لیگ، 2018ء توں 2019ء

**افغانستان پریمیئر لیگ 2018ء تاں 2019ء** (**گل بہار افغانستان پریمیئر لیگ ٹی20**) افغانستان پریمیئر لیگ دا پہلا ایڈیشن سی جس د‏‏ی فاتح ٹیم بلخ لیجنڈز بنی ایہ لیگ متحدہ عرب امارات وچ منعقد ہوئی۔ ایہ ٹورنامنٹ 5 اکتوبر تو‏ں شروع ہويا تے 21 اکتوبر، 2018ء تک شارجہ کرکٹ ایسوسی ایشن اسٹیڈیم وچ جاری رہیا۔ ستمبر 2018ء وچ ، پی سی بی نے اعلان کيتا کہ اوہ پاکستان کرکٹ ٹیم دے موجودہ کھلاڑیاں نو‏‏ں اس لیگ وچ کھیلنے د‏‏ی اجازت نئيں دین گے۔ افغانستان پریمیئر لیگ دے لئی پی سی بی نے صرف ریٹائرڈ کھلاڑیاں ہی نو‏‏ں اجازت دتی سی۔ اکتوبر 2018ء وچ ، بنگلہ دیش کرکٹ بورڈ نے اپنے دو کھلاڑیاں سومیہ سرکار تے محمد متھن نو‏‏ں افغانستان پریمیئر لیگ کھیلنے د‏‏ی اجازت نئيں دی۔ سی

## شریک کھلاڑی
موجودہ لسٹ ٹورنامنٹ دے لئی اعلان کيتی گئی۔

## مقام

## پوائنٹس ٹیبل

## لیگ مرحلہ
مندرجہ ذیل مقابلاں دا شیڈول ستمبر 2018ء وچ جاری ہوئے۔

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

## پلے آف

### سیمی فائنل 1

### سیمی فائنل 2

### فائنل

## شماریات
### زیادہ رنز

* آخری بار تجدید: 22 اکتوبر 2018ء۔
* **ماخذ:** کرک انفو

### زیادہ وکٹاں

* آخری بار تجدید: 22 اکتوبر 2018ء۔
* **ماخذ:** کرک انفو

## باہرلے جوڑ
* '''ای ایس پی این کرک انفا''' پر

## حوالے

گٹھ:افغان کرکٹ وچ 2018ء
گٹھ:افغانستان پریمیئر لیگ
لسٹ ہمسایہ ملک بلحاظ اعلیٰ ترین نسبتی فرق فی کس خام ملکی پیداوار (مساوی قوت خرید)

ایہ لسٹ ہمسایہ ملکاں بلحاظ اعلیٰ ترین نسبتی فرق فی کس خام ملکی پیداوا‏‏ر (مساوی قوت خرید) ا‏‏ے۔

## لسٹ ہمسایہ ملکاں بلحاظ اعلیٰ ترین نسبتی فرق فی کس خام ملکی پیداوا‏‏ر (مساوی قوت خرید)

## ہور ویکھو
لسٹ ملکاں وعلاقہ جات بلحاظ زمینی سرحد

## حوالے

گٹھ:سرحد متعلقہ فہارست
گٹھ:عدم مساوات
گٹھ:لسٹ ملکاں بلحاظ فی کس خام ملکی پیداوا‏‏ر
گٹھ:فہرستاں بلحاظ امتیازی مقام
لسٹ یورپی دیس بلحاظ ماہانہ اوسط اجرت

ایہ **لسٹ یورپی ملکاں بلحاظ ماہانہ اوسط اجرت** ا‏‏ے۔



## لسٹ

## ہور ویکھو
* لسٹ ملکاں بلحاظ خام ملکی پیداوا‏‏ر (مساوی قوت خرید)
* لسٹ ملکاں بلحاظ فی کس خام ملکی پیداوا‏‏ر (مساوی قوت خرید)
* لسٹ ملکاں بلحاظ فی کس خام ملکی پیداوا‏‏ر
* لسٹ ملکاں بلحاظ خام ملکی پیداوا‏‏ر
* لسٹ یورپی ملکاں بلحاظ فی کس مجموعی قومی آمدنی
* لسٹ آزاد یورپی ملکاں بلحاظ فی کس خام ملکی پیداوا‏‏ر (مساوی قوت خرید)
* لسٹ آزاد یورپی ملکاں بلحاظ فی کس خام ملکی پیداوا‏‏ر
* لسٹ ملکاں بلحاظ اوسط اجرت

## حوالے

گٹھ:یورپ متعلقہ فہرستاں
گٹھ:یورپی ملکاں د‏‏ی فہارست