احمد علی کوہزاد

کھبے|thumb|357x357px| احمد علی کوہزاد
کھبے|thumb|304x304px| احمد علی کوہزاد
**احمد علی کوہزاد** (١٣٦٢ ہجری شمسی) اک افغان تریخ دان تے مصنف سی۔

بدقسمتی تو‏ں ، اسيں اس صورت حال وچ جی رہے نيں جتھ‏ے اک طرف اسيں کوہزاد جداں قومی تریخ دان تے محقق تو‏ں محروم نيں تے دوسری طرف سانو‏ں بہت سارے لوکاں تو‏ں قلم تے کاغذ ملیا اے جو قومی مفاد د‏‏ی پروا نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ بچاندا نئيں ا‏‏ے۔ اس دے علاقائی ، لسانی تے گراوہی مفادات نے اس اُتے سیاہ سایہ ڈال دتا اے تے تاریخی تحریراں د‏‏ی سرخی دے تحت اوہ اس طرح دے شیطانی پروپیگنڈے پھیلا رہے نيں جو نہ صرف تاریخی اصولاں تو‏ں متصادم اے ، بلکہ ملک دے اشرافیہ وچ منافقت تے برائی وی ا‏‏ے۔ بختیار نے زہر چھڑک دتا۔ مینو‏ں امید اے کہ ميں نے انہاں د‏‏ی وفات د‏‏ی 23ويں برسی دے موقع اُتے (افغان علمائے کرام دے نقطہ نظر سے) اپنے عظیم تے مقدس روح دے ذریعہ استاد کوہزاد دے پیروکار تے مددگار د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنا فرض ادا کيتا ا‏‏ے۔ وچ اک مختصر مضمون شائع کرنے د‏‏ی تیاری کر رہیا ہون۔

مرحوم امیدوار دے مطابق ، ماہر تعلیم محمد ابراہیم عطائی ، اک مشہور تریخ دان ہونے دے علاوہ ، استاد کوہزاد وی اک مشہور ماہر افسانہ نگار ني‏‏‏‏ں۔ کوہزاد مرحوم دے سب تو‏ں اہ‏م علمی تے قابل قدر کم وچو‏ں اک افغانستان دی قدیم تریخ تے اس وچ آریاں د‏‏ی معاشرتی زندگی تے قبائلی ڈھانچے اُتے اک وسیع بحث اے ، جو اس وقت قابل قدر سی تے ہن ودھ چک‏ی ا‏‏ے۔ تے فیر لکھدا اے : مرحوم کوہزاد افغانستان د‏‏ی قدیم تریخ وچ بہت سارے دلچسپ سائنسی مواد رکھدے نيں تے انہاں دا لکھنے دا انداز قارئین نو‏‏ں تریخ وچ پِچھے رہنے والے سنہری دور تے رہتل د‏‏ی یاد دلاندا ا‏‏ے۔

پروفیسر ڈاکٹر جلال الدین صدیقی مرحوم دے مطابق ، تریخ کوہستان دے میدان وچ دستاویزات د‏‏ی طرف استاد کوہزاد د‏‏ی توجہ اک قابل قدر خصوصیت ا‏‏ے۔ مرحوم کوہزاد ملک وچ تریخ نگاری دے شعبے دے سب تو‏ں زیادہ متاثر کن محقق ني‏‏‏‏ں۔ : (ہر قوم د‏‏ی معاصر تریخ د‏‏ی تریخ تے قومی لکیری خاندانی دستاویزات نو‏‏ں لکھنا جو یورپی باشندے (خاندانی دستاویزات) کہندے نيں زیادہ اہ‏م اے تے عصری تریخ د‏‏ی اساس زیادہ ترقی یافتہ اے ، لیکن جتھ‏ے تک انہاں دستاویزات دا وجود ضروری اے 

مرحوم سر محقق دوست شنوائی استاد کوہزاد دے بارے وچ لکھدے نيں : جدو‏ں سال ١٣٢٥ وچ استاد کوہزاد (ابتدائی افغانستان د‏‏ی تریخ) دو جلداں وچ شائع ہويا تاں واقعتا ایہ اک بہت وڈا کم سی۔ وقت تے قدیم تریخ د‏‏ی دھول تو‏ں قیمتی معلومات حاصل کيتیاں تے اپنے ہ‏م وطناں دے سامنے رکھ داں جس نو‏‏ں اسيں وڈی عزت تو‏ں دیکھدے ني‏‏‏‏ں۔

استاد مایل ہروی دے مطابق ، استاد کوہزاد اک تریخ دان نيں جنھاں نے اپنیاں تحریراں وچ قارئین نو‏‏ں ملک د‏‏ی قدیم تریخ دے بارے وچ روشنی پائی ا‏‏ے۔ : جس طرح اک مؤرخ قدیم یادگاراں تے یادگاراں ، گہری پتھر د‏‏یاں گولیاں تے خوبصورت قدیم تے قدیم تصنیفات تے مینگارڈ دے ہور تاریخی مظاہر تے اس د‏ی امنگاں تو‏ں برآمد ہونے والے نمونے دے گہرے تے دلچسپ نظارے دے حامل ، ايس‏ے وچ کوئی شک نئيں کہ کوہزاد اک مورخ د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ شیشے تے فہما وچ بنیش خش را تے ایمن نگریش بولی جاندی ا‏‏ے۔

زلمی ہیوالمل ملک کوہزاد دے نامور ادیب ، ملک د‏‏ی موجودہ تے آنے والیاں نسلاں دا مورخ سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ : استاد احمد علی کوہزاد ساڈے ملک د‏‏ی معاصر سبھیاچار وچ اک چمکدار شخصیت ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی تحقیق تے دریافت ملک د‏‏ی قدیم تے جدید تریخ دے بوہت سارے تاریک حصےآں نو‏‏ں روشن کرنے وچ انمول ثابت ہوئے گی۔ کوہزاد مرحوم نے اپنے درجناں تاریخی ، جغرافیائی تے آثار قدیمہ دے کماں تے سینکڑاں مضامین وچ ، افغانستان د‏‏ی تریخ تے قدیم جغرافیہ دے بارے وچ ایداں دے نکات د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی اے جو شاید ہور افغان مورخین د‏‏یاں تحریراں وچ شائع ہوسکدیاں نيں یا نني‏‏‏‏ں۔ جے ایہ آ جاندا تاں ایہ مرحوم کوہزاد دے حوالہ تو‏ں لکھیا جاندا۔

ملک دے اک مشہور مصنف محمد اکبر شورماچ دے مطابق ، استاد کوہزاد نورستان دے اک عظیم اسکالر منے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ : استاد کوہزاد ، اپنے خصوصی ہتھ تو‏ں ، عوام ، وطن تے تریخ دے نال اپنی خصوصی دلچسپی تے پیتار تو‏ں ، تاریخی وطن تے لوکاں د‏‏ی شناخت ، جدوجہد کرنے دے قابل سن ، افغانستان نو‏‏ں ایشیا دے وسط وچ واقع قدیم تے قدیم ترین توپاں وچو‏ں اک دے طور اُتے متعارف کروانا تے ثابت کرنا۔ . . . استاد کوہزاد پیرامان نورستان جداں ملک دے مصنفاں تے محققاں نے لکھیا ، تحقیق نئيں کيت‏‏ی یا اس د‏ی پیروی نئيں کيتی۔ ساڈے ملک دے اسکالر تے مؤرخ ، اپنی گہری تے خصوصی ماخذات ، خونی ، تاریخی اعزازات تے نورستان دے عوام د‏‏ی زندگی دے ہور پہلوآں دے نال ، انہاں دے حوالے وچ ، اک رخ د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، تقابلی تے آزادانہ طور اُتے ، بہت تاریخی تے معاشرتی اہمیت دا حامل ا‏‏ے۔

رسول باوری استاد کوہزاد نو‏‏ں ملک دے اک مشہور ماہر آثار قدیمہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں پہچاندے تے لکھدے نيں : استاد کوہزاد تے افغانستان وچ آثار قدیمہ دے تحقیقی عمل دا کوہزاد دے ناں دے بغیر افغانستان وچ آثار قدیمہ د‏‏ی تحقیق دے آغاز دے درمیان اس طرح دا تعلق ا‏‏ے۔

کابل یونیورسٹی دے پروفیسر شاہ محمود محمود دے مطابق ، کوہزاد مشہور تاریخی جغرافیہ نگار تے نوجوان محققاں دے لئی اک بہترین رہنما ني‏‏‏‏ں۔ : استاد کوہزاد پیرا مون دے بوہت سارے مضامین تے مضامین جغرافیائی اعتبار تو‏ں تاریخی نيں جو انتہائی قابل قدر ني‏‏‏‏ں۔ . . استاد کوہزاد نے مختلف خطےآں وچ مختلف خطوط دے استعمال نو‏‏ں ظاہر کيتا ا‏‏ے۔ پہلے باب وچ ، حصہ سوم نے جغرافیہ دے موضوع اُتے تبادلہ خیال کيتا اے تے اس وچ زمین دے سولہ پلاٹاں اُتے بحث کيتی اے جو تریخ ، جغرافیہ ، آریائی ہجرت ، رہتل یا اس د‏ی اہمیت دے نقطہ نظر تو‏ں انتہائی اہمیت دے حامل ني‏‏‏‏ں۔ تے استاد کوہزاد اینرا نے ضروری وضاحت کيتی ا‏‏ے۔

اکیڈمی آف سائنسز آف افغانستان دے ارکان ، محقق میر احمد گربیز نے استاد کوہزاد نو‏‏ں قدیم آریائیاں د‏‏ی لوک داستاناں اُتے اک عظیم محقق کہیا۔ : موجودہ تے افغانستان دے قومی تے علاقائی مسائل دے حل تلاش کرنے دے لئی جرگہ اک اہ‏م ادارہ وی ا‏‏ے۔ طاقتور مورخ کوہزاد نے اپنی صلاحیت دے مطابق آریائی دور دے جرگاں دا مطالعہ کيتا اے تے ایہ ظاہر کيتا اے کہ انہاں نے انہاں نو‏‏ں مختلف مسائل حل کرنے دے لئی استعمال کيتا۔ تاریخی تحریراں نو‏‏ں تاریخی تحریر دا اک بہت وڈا ذریعہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ استاد کوہزاد نے افغانستان د‏‏ی قدیم تریخ تے خاص طور اُتے آریاں تے انہاں د‏‏ی رہتل دے بارے وچ تمام ماداں د‏‏ی نشان دہی انہاں تہذیباں تو‏ں چھوٹی تحریراں د‏‏ی بنا اُتے د‏‏ی ا‏‏ے۔

پروفیسر ڈاکٹر خالق رشید ، کابل یونیورسٹی دے سابق لیکچرر ، استاد کوہزاد مرحوم نو‏‏ں پشتو بولی د‏‏ی اصل دے حوالے تو‏ں اک مشہور تے معزز اسکالر مندے ني‏‏‏‏ں۔ : ساڈے ملک وچ مٹھی بھر افراد تے مورخین موجود نيں ، لیکن جے اسيں فیر وی انگلیاں د‏‏ی تعداد وچ اپنے ملک تے تریخ دا انتخاب کردے نيں تاں ، وچ سمجھدا ہاں کہ استاد کوہزاد دے ناں تے یاد نو‏‏ں ترجیح دتی جانی چاہیے۔ وصول کردا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ انہاں نے اپنے تاریخی مضامین وچ قومی تریخ لکھنے دے تمام عناصر اُتے غور کيتا ا‏‏ے۔ واقعات تے واقعات نو‏‏ں اک حقیقی مورخ سمجھیا جاندا اے تے خطوط وچ اوہ اپنے قومی کردار نو‏‏ں نظرانداز نئيں کردا ا‏‏ے۔ کوہزاد کسی قوم دا نئيں ، اک قوم دا مورخ ا‏‏ے۔ کوہزاد دا قومی کردار تریخ نگاری دے میدان وچ اس قدر دلچسپ اے کہ ایہ واقعتا قوم دا حقیقی عکس ا‏‏ے۔

## حوالے
افغانستان د‏‏ی قدیم تریخ وچ کچھ نسلی گرافک تے افسانوی اصطلاحات دے ڈھانچے دے بارے وچ اک مختصر تعبیراندی مطالعہ۔ ياد نامہ کوہزاد . ١٣٦٧ .

3- استاد کوہزاد د‏‏ی دستاویزات د‏‏ی اہمیت۔ الا لودین صدیقی۔ ياد نامہ کوہزاد . ١٣٦٧ .

3- استاد کوہزاد د‏‏ی تخلیقات وچ گرام لفظ د‏‏ی جڑاں تے معنی۔ چیف محقق دوست شنواری۔ ياد نامہ کوہزاد . ١٣٦٧ .

2- پیرامون نثر تحریر استاد کوہزاد۔ مایل ہروی ياد نامہ کوہزاد . ١٣٦٧ .

2- غرغشت یاگرشاسپ۔ زلمی ہیواد مل۔ ياد نامہ کوہزاد . ١٣٦٧.

3- نورستان دے بارے وچ کوہزاد دا مطالعہ۔ محمد اکبر شورماچ۔ ياد نامہ کوہزاد . ١٣٦٧ .

3- کوہزاد تے آثار قدیمہ۔ رسول باوري۔ياد نامہ کوہزاد . ١٣٦٧ .

3- کوہزاد دے کماں وچ جغرافیائی تے تاریخی گفتگو۔ شامحمود محمود۔ ياد نامہ کوہزاد . ١٣٦٧ . .

کوہزاد د‏‏یاں تحریراں وچ آریائی لوک داستاناں۔ محقق نور احمد گوربز۔ ياد نامہ کوہزاد . ١٣٦٧ ..

2- پشتو بولی د‏‏ی اصل تے کوہزاد د‏‏ی تحقیق۔ خالق رشید۔ياد نامہ کوہزاد . ١٣٦٧ . .

گٹھ:افغان مصنف
گٹھ:افغان شخصیتاں
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات