محسن بن علی

**محسن بن علی**، حضرت علی تے حضرت فاطمہ زہرا دتی پنجواں اولاد نيں جو ابو بکر دے طرفداراں د‏‏ی طرف تو‏ں خلافت دے ابتدائی ایام وچ حضرت علیؑ تو‏ں جبری بیعت لینے دے لئی انہاں دے گھر اُتے ہجوم دے وقت سقط ہوک‏ے شہید ہوئے گئے۔ انہاں د‏‏ی شہادت د‏‏ی تریخ واضح نئيں اے لیکن بعض تاریخی روایات د‏‏ی روشنی وچ انہاں د‏‏ی شہادت رسول اللہ دے وصال دے 45 روز بعد واقع ہوئی۔
## نامگذاری
احادیث دے مطابق پیغمبر اکرمؐ نے حضرت فاطمہ(س) دے تیسرے بیٹے دا ناں محسن رکھیا سی۔

## مختلف مآخذ وچ آپ دا تذکرہ
شیعہ تے اہل سنت دے تریخ و حدیث تے نسب شناسی دے اکثر مصادر وچ آپ دا تذکرہ موجود ا‏‏ے۔ تاریخی روایات آپ دے اصل وجود نو‏‏ں مانت‏ی نيں بھانويں فریقین اس دے پیدائش تے وفات دے زمانے وچ اختلاف نظر رکھدے ا‏‏ے۔

### شیعہ منابع
شیعہ منابع محسن د‏‏ی شہادت سقط د‏‏ی وجہ قرار دیندے نيں لیکن اس دے زمان تے وجہ وچ اختلاف نظر رکھدے نيں۔ شیعہ منابع اس دے ناں دے بارے وچ اتفاق نظر رکھدے نيں تے اسنو‏ں حضرت فاطمہ دا بیٹا قرار دیندے نيں۔چند اک منابع دے ناں درج ذیل ذکر کيتے جاندے نيں:

# ابن واضح یعقوبی (م۲۹۲ ق): تریخ یعقوبی .
# علی بن حسین مسعودی (م۳٦ ق): مروج الذہب.
# محمد بن سلیمان کوفی (زنده در سال ۳۰۰ ق): کتاب مناقب امیرالمؤمنین.
# حسین بن حمدان خصیبی (م۳۳ ق) : الہدایۃ الکبری.
# قاضی نعمان صاحب دعائم (م۳٦۳ ق) : شرح الاخبار.
# شیخ مفید (م ۱۳ق): الارشاد.
# علی بن محمد علوی عمری (م حدود ٦۰ ق): المجدی فی انساب الطالبیین.
# طبرسی (م۵۸ ق) : اعلام الوری.
# ابن شہر آشوب (م ۵۸۸ق): مناقب آل ابی طالب.
# اربلی (م٦۹۳ق) : کشف الغمۃ فی معرفۃ الائمہ.

### اہل سنت منابع
اہل سنت منابع کہ جنہاں نے محسن نو‏‏ں حضرت فاطمہ (س) دے بیٹےآں وچو‏ں شمار کيتا اے :

# احمد بن محمد بن حنبل (م ۲۱ق): مسند احمد.
# محمد بن اسماعیل بن ابراہیم بن مغیرة بخاری جعفی بخاری (م ۲۵٦ق): الادب المفرد.
# عبداﷲ بن مسلم دینوری ابن قتیبہ (م۲٦ ق): المعارف.
# احمد بن یحیی بن جابر بن داوود بلاذری (م۲۹ ق): انساب الاشراف.
# محمد بن احمد دولابی (م۳۱۰ ق): الذریۃ الطاہرة.
# محمد بن جریر بن یزید طبری (م۳۱۰ ق): تریخ الرسل و الملوک.
# محمد بن حبٌان ابن حبٌان تَمیمی بُستی(م۳۵ق): کتاب الثقات.
# حاکم نیشاپوری (م۰۵ق) : المستدرک علی الصحیحین.
# ابن حزم اندلسی (م۵٦ ق): جمہره انساب العرب.
# احمد بن حسین بیهقی (م۵۸ ق): السنن الکبری .
# یوسف‌ بن‌ عبدالله‌ بن‌ محمد بن‌ عبدالبر ابن‌ عاصم‌ نَمری‌ قرطبی (م٦۳ ق) : الاستیعاب‌ فی‌ معرفۃ الاصحاب‌ .
# شہرستانی (م۵۵ق) : ملل و نحل .
# ابن عساکر دمشقی (م۵۱ ق): تریخ دمشق دے شرحِ حال امام حسن و امام حسین.
# ابن عساکر: ترجمۃ الإمام الحسین علیہ السلام من تریخ.
# ابن اثیر (م٦۳۰ ق) : اسد الغابۃ . و کامل
# سبط ابن الجوزی (م٦۵ق) در تذکرة الخواص .
# محب الدین طبری (م٦۹ ق): ذخائر العقبی .
# ابوالفداء(م۳۲ق) : المختصر فی اخبار البشر.
# شہاب الد ین نویری (م۳۳ ق): نہایۃ الارب.
# شمس الدین ذہبی (م۸ ق) : سیر اعلام النبلاء.
# ابن کثیر (م  ق): البدایہ و النہایہ .
# محمد بن یوسف بن الحسن بن محمد الزرندی (م۵۰ ق): نظم درر السمطین (کتاب)|نظم درر السمطین.
# ہیثمی (م۸۰ ق): مجمع الزوائد.
# ابن حجر عسقلانی(م۸۵۲ ق): الاصابہ.
# ابن دمشقی (م۸۱ ق): جواہر المطالب.
# صالحی شامی (م۹۲ ق) : سبل الہدی و الرشاد.
# سلیمان بن ابراہیم قندوزی (م۱۲۹ ق):ینابیع المودة.
# صفوری شافعی: نزہۃ المجالس و منتخب النفائس.

## شہادت
### شہادت د‏‏ی تفصیل
بعض منابع حضرت علی تو‏ں بیعت لینے دے لئی حضرت فاطمہ دے گھر اُتے حملے دے وقت محسن د‏‏ی شہادت سمجھدے نيں۔
محمد بن عبدالکریم شہرستانی (م ۵۸ق) اپنی کتاب **الملل و النحل** وچ معتزلہ دے اک وڈے عالم ابراہیم بن سیار نظام (م۲۳۰ ق) تو‏ں نقل کردا اے کہ اس دن فاطمہ دے پہلو وچ ضرب لگنے تو‏ں محسن دا سقط ہويا :
::
::(علی سے) بیعت لینے دے دن انہاں نے فاطمہ دے شکم اُتے ایسی ضرب لگائی کہاس دا بچہ سقط ہوئے گیا تے اوہ کہہ رہیا سی اس گھر وچ جو کوئی وی ہوئے تسيں اس گھر اگ نو‏‏ں جلا دو۔

:ابراہیم بن یسار نظام نو‏‏ں اس عقیدے تے بعض دوسرے عقائد د‏‏ی بنا ک‏ے کافر ٹھہرایا گیا اے ۔

اسی طرح ابن ابی الحدید ہور اپنے استاد ابوجعفر نقیب دے نال ہونے والی گفتگو وچ علی تو‏ں جبری بیعت لینے دے واقعے وچ محسن دے سقط ہونے د‏‏ی طرف اشارہ کردا اے ۔.

اس بنا اُتے محسن دے سقط دا واقعہ حضرت ابو بکر دے طرفداراں د‏‏ی علی تو‏ں جبری بیعت لینے دے موقع اُتے ہويا ۔ لہذا محسن دا سقط رحلت رسول خدا دے بعد دا اے ۔

### تریخ شہادت

محسن د‏‏ی شہادت د‏‏ی دقیق تریخ معلوم نئيں اے لیکن تاریخی روایات د‏‏ی چھان بین تو‏ں اک نتیجہ حاصل کيتا جا سکدا اے کہ ایہ واقعہ رسول اللہ د‏‏ی رحلت دے اک مہینے بعد رونما ہويا اے ۔اس وجہ تو‏ں مشہور ایہ اے کہ رسول اللہ د‏‏ی رحلت دے چند روز بعد حضرت علی دے گھر اُتے ہجوم دے دوران ایہ رونما ہويا تے اس محسن د‏‏ی وفات دے واقعہ دا رسول خدا د‏‏ی حیات طیبہ وچ رونما ہونا صحیح نئيں اے ۔
تاریخی روایات وچ حضرت فاطمہ دے گھر دے گھیراؤ تے ہجوم دا واقعہ پیش آنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ اشتباہ پیدا اے ۔پہلی دفعہ حضرت فاطمہ دے گھر اُتے دھاوا بولنے دے وقت محسن دا سقط جنین نئيں ہويا۔بعض دا خیال اے کہ حضرت فاطمہ دے گھر اُتے پہلے ہجوم دے موقع اُتے انہاں دے گھر نو‏‏ں جلایا گیا تے محسن دا سقط جنین ہويا تے ایہ رسول اللہ دے وصال دے بعد دا اے ۔

ایران وچ ایام محسنیہ دے ناں تو‏ں ربیع الاول دے اوائل وچ منائے جانے والے ایام عزا انہاں تاریخی روایات دے نال مطابقت نئيں رکھدے نيں۔
بھانويں حضرت فاطمہ د‏‏ی (حضرت علی حمایت د‏‏ی خاطر) اجتماعی تے سیاسی کوششاں کہ جو انہاں دتی جسمانی صحت و سلامتی د‏‏ی بیانگر نيں تے ايس‏ے طرح اسامہ بن زید دے لشکر د‏‏ی واپسی دے واقعات تے اس گھر اُتے حملے تو‏ں ارتباط جداں واقعات اس موضوع دے اثبات دے دلائل وچو‏ں نيں ۔

## محل دفن
پہلے تے ابتدائی تاریخی منابع وچ کِسے جگہ محسن دے مقام دفن د‏‏ی طرف اشارہ نئيں ہويا اے ۔صرف اک روایت وچ آیا اے کہ حضرت علی(ع) نے حضرت فاطمہ د‏‏ی خادمہ فضہ تو‏ں فرمایا کہ محسن دے جسد نو‏‏ں اپنے گھر وچ دفنا دو۔

## عذابِ قاتل
ابن قولویہ اپنی کتاب کامل الزیارات وچ اک حدیث نقل کردے نيں جس دے مطابق قیامت دے روز خاندان رسول خدا وچو‏ں سب تو‏ں پہلے محسن دا واقعہ خدا دے سامنے پیش ہوئے گا تے اسک‏‏ے قاتل دا حساب لیا جائے گا آخر کار اسنو‏ں سزا دتی جائے گی فیر اسک‏‏ے بعد قنفذ دے حساب د‏‏ی باری آئے گی۔

## حوالے

## مآخذ

* ابن ابی الحدید(م٦۵٦ق), شرح نہج البلاغہ، تحقیق حمحد ابوالفضل ابراہیم، قاہره، ط۲,‌دار احیاء الکتب العربیہ, قاہره, ۱۳۸ق/۱۹٦م افست قم ۱۰ھ۔
* ابن اثیر, عز الدین علی بن ابی الکرم (م٦۳۰ق)، اسد الغابہ فی معرفۃ الصحابہ، تہران، اسماعیلیان, بی‌تا۔
* ابن اثیر، الکامل فی التریخ، بیروت، دار صادر-‌دار بیروت، ۱۳۸۵ق/۱۹٦۵ء۔
* ابن حبان بستی (م ۳۵ق)، کتاب الثقات، چاپ أول، بیروت، مؤسسۃ الکتب الثقافیہ، (مجلس دائرة المعارف العثمانیہ۔ بحیدر آباد الدکن الہند)، ۱۳۹۳ھ۔
* ابن حجر، احمد بن علی العسقلانی (م۸۵۲ق)، الاصابہ فی تمییز الصحابہ، تحقیق، الشیخ عادل احمد عبد الموجودالشیخ علی محمد معوض, بیروت، ط۱، دارالکتب العلمیہ, ۱۱۵ق/۱۹۹۵ء۔
* ابن حزم، ابومحمد علی بن احمد بن حزم الاندلسی (م۵٦)، جمہرة انساب العرب، تحقیق لجنہ من العلماء، ط ۱، بیروت،‌ دار الکتب العلملیہ، ۱۰۳ ق/۱۹۸۳ء۔
* ابن دمشقی، شمس الدین أبی البرکات محمد بن أحمد الدمشقی الباعونی الشافعی (م ۸۱ ه)، جواهر المطالب فی مناقب الإمام علی بن أبی طالب علیہ السلام، تحقیق: الشیخ محمد باقر المحمودی، قم، مجمع إحیاء الثقافہ الاسلامیہ، الطبعہ الأولی، ۱۱۵ھ۔
* ابن شہر آشوب, محمد بن علی مازندرانی (م۵۸۸ه)، مناقب آل ابی طالب، تحقیق لجنہ من اساتذه النجف, نجف، مکتبہ الحیدریہ,۱۳٦ق/۱۹۵٦ء۔
* ابن صباغ، علی بن محمد بن أحمد المالکی المکی (م ۸۵۵ هق) الفصول المہمة فی معرفۃ الأئمہ، تحقیق: علیہ سامی الغریری، قم،‌دار الحدیث، ۱۳۹ ش، ص۱۲۵۔
* ابن عبد البر، یوسف بن عبد الله قرطبی، (م٦۳ق)، الاستیعاب فی معرفۃ الاصحاب، تحقیق, الشیخ علی محمد معوض-الشیخ عادل احمد عبد الموجود، ط۱، بیروت،‌ دار الکتب العلمیہ, ۱۱۵ق/۱۹۹۵ء۔
* ابن عساکر، الحافظ أبی القاسم علی بن الحسن بن ہبة الله الشافعی المعروف بابن عساکر(م ۵۱ ق)، ترجمہ الإمام الحسن بن علی بن أبی طالب علیہما السلام من تریخ مدینۃ دمشق، تحقیق: الشیخ محمد باقر المحمودی، بیروت، موسسہ المحمودی للطباعہ و النشر، الطبعہ الاولی،۱۰۰ق/ ۱۹۸۰ء۔
* ابن عساکر، ترجمہ الإمام الحسین علیہ السلام من تریخ مدینہ دمشق، تحقیق: الشیخ محمد باقر المحمودی، قم، مجمع إحیاء الثقافۃ الاسلامیہ، الطبعہ الثانیہ، ۱۱ ه۔
* ابن قتیبہ، عبد الله بن مسلم دینوری، المعارف، تحقیق, ثروت عکاشہ, ط۱, قم، منشورات الشریف الرضی, ۱۱۵ ق/۱۳۳ ش۔
* ابن کثیر، ابوالفداء اسماعیل بن کثیر الدمشقی(مق), تحقیق, علی شیری, البدایہ والنہایہ، ط۱, بیروت،‌دار احیاء التراث العربی, ۱۰۸ھ۔
* ابوالفداء، اسماعیل بن عباد، المختصر فی اخبار البشر۔
* أحمد بن حنبل، مسند و بہامشہ منتخب کنز العمال فی سنن الأقوال والافعال، بیروت،‌دار صادر، بی‌تا۔
* اربلی، ابو الحسن علی بن عیسی بن أبی الفتح الأربلی (م ٦۹۳ ه)، کشف الغمہ فی معرفہ الأئمہ، بیروت،‌دار الأضواء، ط ۲، ۱۰۵ ه/ ۱۹۸۵ م،
* بخاری، امام محمد بن إسماعیل، (م ۲۵٦ ه(، الأدب المفرد، بیروت، مؤسسہ الکتب الثقافیہ، الطبعہ الأولی، ۱۰٦ ه - ۱۹۸٦ء۔
* بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق, سہیل زکار و ریاض زرکلی, ط ۱, بیروت،‌دار الفکر, ۱۱ ق/۱۹۹٦ء۔
* بیہقی, احمد بن الحسین بن علی,(م۵۸ق), السنن الکبری، بیروت،‌دار الفکر, بی‌تا۔
* خصیبی، أبی عبد الله الحسین بن حمدان (م۳۳ هق)، الہدایہ الکبری، بیروت، مؤسسہ البلاغ للطباعہ والنشر والتوزیع، لبنان۔ الطبعہ الرابعہ، ۱۱۱ ه - ۱۹۹۱ م، ص۳۹۲ و ص۱۔
* ذہبی، شمس الدین محمد بن عثمان(م ۸ق)، سیر اعلام النبلاء، تحقیق, شعیب الارنووط-ابراہیم الزبیق,ط۹, بیروت، موسسہ الرسالہ, ۱۱۳ ھ۔
* دولابی، ابوبشر احمد بن حماد(م۳۱۰), الذریۃ الطاہره، تحقیق,سعد المبارک حسن, ط۱, کویت،‌دار السلفیہ, ۱۰ق، ص٦۱ -٦۲۔
* زرندی، جمال الدین محمد بن یوسف بن الحسن بن محمد الزرندی الحنفی المدنی (م ۵۰ق)، نظم درر السمطین فی فضائل المصطفیٰ والمرتضی والبتول والسبطین، بی‌جا، الطبعۃ الأولی، ۱۳ ه - ۱۹۵۸ء۔
* سبط بن جوزی، تذکرة الخواص۔
* سبزواری،ملااسماعیل، جامع النورین، تہران، علمیہ اسلامیہ، بی‌تا، ص ۲۰٦۔
* سید مرتضی، الشافي في الإمامہ، شريف مرتضى‏، مؤسسہ الصادق ع‏، تہران‏، 1410 ق‏، چاپ دوم‏، تحقيق و تعليق از سيد عبد الزہراء حسينى‏۔
* شیخ طوسی، تلخيص الشافي‏، انتشارات المحبين‏، قم‏، 1382 ش‏، چاپ اول‏، ملاحظات مقدمہ و تحقيق از حسين بحر العلوم‏۔
* صفوری شافعی، عبد الرحمن بن عبد السلام(۸۹ق)،نزہۃ المجالس ومنتخب النفائس، المطبعہ الکاستلیہ، مصر، ۱۲۸۳ھ۔
* شامی، محمد بن یوسف صالحی(م۹۲ق), سبل الہدی والرشاد فی سیره خیر العباد، تحقیق, الشیخ عادل احمد عبد الموجود, بیروت، ط۱,‌دار الکتب العلمیہ, ۱۱ق، ج ٦، ص۳۵۸ و ج ۱۱، ص۵۰ و ص۵۵۔
* شہرستانی، أبی الفتح محمد بن عبد الکریم بن أبی بکر أحمد (م ۹ - ۵۸)، الملل والنحل، تحقیق: محمد سید گیلانی، بیروت،‌دار المعرفہ، بی‌تا۔
* شیخ مفید, محمدبن‌نعمان, (م ۱۳ق)، الارشاد، تحقیق, موسسہ آل‌البیت لتحقیق‌التراث, قم، ط ۱, دارالمفید, قم بی‌تا۔
* طبرسی, الفضل بن الحسن(م۵۸ ه), اعلام الوری باعلام الہدی، تحقیق, موسسہ آل البیت لاحیاء التراث,قم، ط۱,موسسہ آل البیت, ۱۱ھ۔
* طبری، محمد بن جریر (م ۳۱۰)، تریخ الرسل والامم والملوک، تحقیق : مراجعة وتصحیح وضبط : نخبة من العلماء الأجلاء، الطبعه الرابعہ، بیروت، مؤسسہ الأعلمی للمطبوعات، ۱۰۳ - ۱۹۸۳ م،۔
* طبری، محمدبن جریر(م قرن )، دلائل الامامہ، تحقیق قسم الدراست الإسلامیہ - مؤسسہ البعثہ، قم، مؤسسہ البعثہ، ۱۱۳ھ۔
* طبری، احمد بن عبد اللہ(م ٦۹ق)، ذخائر العقبی، قاہره، مکتبہ القدسی لصاحبہا حسام الدین القدسی، عن نسخہ دار الکتب المصریہ، ونسخہ الخزانہ التیموریہ، تہران، انتشارات جہان، ۱۳۵٦۔
* علوی, علی بن محمد العلوی العمری النسابہ(مق ۵), المجدی فی انساب الطالبیین، تحقیق, احمد مہدوی دامغانی, قم، ط۱, مکتبہ المرعشی, ۱۰۹ھ۔
* قاضی نعمان, ابوحنیفه نعمان بن محمد التمیمی المغربی(م۳٦۳ق), شرح الاخبار فی فضائل الائمۃ الاطہار، تحقیق, السید محمد الحسینی الجلالی, قم، ط۲, موسسہ النشر الاسلامی,۱۱ق، ج ۳، ص۸۸۔
* قندوزی، الشیخ سلیمان بن إبراہیم الحنفی (۱۲۲۰ - ۱۲۹ ه)، ینابیع المودة لذوی القربی، تحقیق: سید علی جمال أشرف الحسینی، تہران،‌دار الأسوة للطباعہ والنشر، الطبعہ الأولی، ۱۱٦ ه۔ ھ۔
* کوفی، محمد بن سلیمان الکوفی القاضی، مناقب الامام أمیر المؤمنین علی بن أبی طالب علیہ السلام، تحقیق: الشیخ محمد باقر المحمودی، قم، مجمع احیاء الثقافہ الاسلامیہ، الطبعہ الأولی، محرم الحرام ۱۱۲ ھ۔
* مسعودی, علی بن الحسین(م۳٦) مروج الذہب و معادن الجوہر، قم، ط۲,‌دار الہجره, ۱۳٦۳ ش/۱۹٦۵ء۔
* نویری، احمد بن شہاب، نهایۃ الارب(فارسی)، ج ۵، ۲۵ – ۲۵۸۔
* نیشابوری، محمد بن محمد حاکم (م۰۵ق), المستدرک علی الصحیحین، تحقیق, یوسف المرعشلی, بیروت،‌دار المعرفہ, ۱۰٦ھ۔
* ہلالی، سلیم‌بن قیس، کتاب سلیم‌بن قیس الہلالی، تحقیق محمدباقر انصاری، قم، ہادی چاپ اول، ۱۰۵ھ۔
* ہیثمی،الحافظ نور الدین علی بن أبی بکر (م ۸۰ ق)، مجمع الزوائد و منبع الفائدے، بیروت،‌دار الکتب العلمیہ، ۱۰۸ ه۔ - ۱۹۸۸ء۔
* یعقوبی، احمد بن واضح(م۲۸۲), تریخ الیعقوبی، بیروت،‌دار صادر, بی‌تا۔
* یوسفی غروی، محمدہادی، موسوعہ التریخ الاسلامی، قم، مجمع الفکر الاسلامی، ۱۲۹ھ۔

 

گٹھ:اولاد حضرت زہرا
گٹھ:اولاد امام علی
گٹھ:حضرت فاطمہ