open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
راڈرک

**لذريق**/**روڈرک**، (ہسپانوی / پرتگالی: *Rodrigo*، عربی:”لذريق“، *Ludharīq*، وفات 711ء / 712ء)، ہسپانیہ وچ 710 توں 712 تک، اک گوتھ بادشاہ سی۔ اوہ تریخ وچ *گوتھ دے آخری بادشاہ* دے لقب توں مشہور نیں۔۔ تریخ وچ، اوہ اصل وچ اک انتہائی غیر واضح اعداد و شمار، جنہاں دے بارے وچ کچھ یقین دے نال کہیا جا سکدا اے کہ انھاں نے جزیرہ نما آئبیریا اُتے دوسرے مخالفین حکمراناں دے ساتھہ حکومت دی۔ مسلماناں نے اس توں جنگ دی تے اسنوں
سکست دی۔ کہیا جاندا اے کہ ایہ جنگ وچ مارا گیا لیکن کچھہ لوک ایہ وی کہندے نیں کہ ایہ جنگ ہارنے دے بعد فرار ہو گیا۔ اس دی بیوہ بیوی ایجیلونا توں عبد العزيز بن موسى نے شادی کرلی سی، جو بعد وچ بےگناہ قتل ہویا۔

اصل کہانی ایہ اے کہ، جدو‏‏ں وٹیزا نوں تخت توں اتار کر لذريق
بادشاہ ہویا تو ابتدا وچ اس نے نہایت متانت تے سنجیدگی توں کم لیا، لیکن جدو‏‏ں نودولت تے کم ہمت تے پست حوصلہ لوک شرافت نفس تے خودداری توں عاری، اجزائے حکومت بن جائاں تے آرام طلبی، خانہ جنگیاں، خودغرضیاں سلطنت دی جزواعلیٰ ہوجائاں، تو ایسے بکھرے یوئے شیرازہ دا درست کرنا لذريق جیسی معمولی ہستی توں ممکن نہ سی۔

## ابتدائی زندگی

الفونسو سوم کی کرانکل دے مطابق، لذريق تیئوڈیفرڈ دا بیٹا اے، اوہ خود بادشاہ چنداسوینت تے اک عورت رکولی دا بیٹدا سی۔ لذريق دی صحیح تریخ پیدائش نامعلوم اے لیکن شاید اوہ 687ء دے بعد پیدا ہویا ہو، ایہ اندازہ اس دے والد دی شادی توں کیتا گیا، جو ایھاں نے قرطبہ جلاوطنی دے بعد دی، انہاں دے بعد جانشینی بادشاہ ایجیکا دے کول آئی۔

## حوالے

گٹھ:680ء کی دہائی کی پیدائشیں
گٹھ:711دیاں موتاں
گٹھ:آٹھویں صدی کی ہسپانوی شخصیتاں
گٹھ:قرون وسطی کی ہسپانوی شخصیتاں
گٹھ:معرکوں میں قتل ہونے والے حکمران
اسد اللہ خرقانی

سید اسد اللہ خرقانی  دا شمار اولین علما وچ ہُندا اے جنہاں نے ایران وچ اصلاح مذہب  تے موروثی عقائد اُتے نظرثانی کرنے ول توجہ دلائی۔
اس دے علاوہ مشروطہ ایران دے ارتقا  وچ تسی‏‏ں دا وی اہم حصہ اے۔تسی‏‏ں نے قرآن ول واپسی دے لئی جلسات و تحریراں دا اہتمام کیتا۔
## پیدائش
تسی‏‏ں  22 دسمبر 1838عیسوی  وچ ایران دے قزوین صوبے دے اک شہر شیزند وچ پیدا ہوئے۔

## تعلیم
تسی‏‏ں نے نجف وچ تحصیل علم کیتا  تے اوتھے اُتے بطور استاد کم کیتا۔تسی‏‏ں نے درجہ اجتھاد حاصل کیتا۔

## اساتذہ
تسی‏‏ں دے اساتذہ دے ناں ایہ نیں:
*ملیا محمد کاظم خراسانی 
*میرزا ابوالحسن طباطبایی زواره‌ای نائینی 
*حاج شیخ ہادی نجم آبادی

## شہر بدری
رضا شاہ توں اختلاف اُتے تہانو‏‏ں شہر بدر کیتا گیا۔
## کتاباں تے آثار
اسداللہ خرقانی دی لکھی گئی کتاباں درج ذیل نیں:
*رساله رد نصاری (کشف الغوایة فی رد الهدایه)
*رساله اصلول عقاید
*رساله تنقید قوانین عدلیه
*رساله روح التمدن و هویت الاسلام
*رساله رد دارونیستها
*رساله کثرت و وحدت زواج
*پنج جزوه رد مبلغین نصاری
*مختصری [در] مرام جامع مقدسه اسلامی
*رساله رد کشف حجاب
*کتاب قضا و شهادت اسلامی
*رساله نبوت خاصه و ابدیت اسلام و حماسه با ادیان
*رساله در متشابهات قرآن و حدیث من فسر القرآن، و حماسه علمی و عملی بر تمام علمای نوع بشر از ادیان قدیمه و جدیده*برهان الساطع فی اثبات الصانع
*رساله حقوق اسلامی
*رساله در مفهوم و مصداق اولوالامر قرآنی که تا حال از مبتکرات آیات شریفه‌است
*رساله مقدسه محوالموهوم  و صحوالمعلوم
## نمائندگی
تسی‏‏ں مجلس شوری ملی ایران دے نمائندے سن۔
## وفات
فروی 1936 عیسوی وچ تسی‏‏ں دی وفات ہوئی۔
## ہور پڑھیے
* جمال الدین افغانی
* محمد حسن شریعت سنگلچی
* ہادی نجم آبادی

گٹھ:اصلاح شیعیت
گٹھ:ایرانی شخصیتاں
گٹھ:ایرانی مترجمین
گٹھ:ایرانی مجتہدین
گٹھ:ایرانی مصنفین
گٹھ:شیعہ مصلحین
گٹھ:شیعہ موحدین
گٹھ:مسلم الٰہیات دان
گٹھ:مسلم علماء
گٹھ:مسلم فلاسفہ
گٹھ:مسلم مجددین
گٹھ:مسلم مذہبی شخصیتاں
گٹھ:مسلم مصنفین
گٹھ:مصلحین
گٹھ:خودکار ویکائی

## حوالے
باب شیرازی

**سید علی محمد باب** (پیدائش: 1820ء - انتقال: 1850ء) بابی جاں بہائی مذہب دا بانی۔ اس دا باپ محمد رضا، شیراز دا تاجر سی۔ سید علی محمد حصول تعلیم دے لئی کربلا گیا تے فیر شیراز واپس آ کے چوبیس سال دی عمر وچ (باب خدا تک پہنچنے دا دروازہ) ہونے دا دعوی کیتا۔ اصفہان دا گورنر منوچہراس دا پیرو بن گیا۔ مرزا یحییٰ نوری جو بعد وچ (صبح ازل) کہلایا۔ مرزا حسین علی نوری جو بہا اللہ دے ناں توں مشہور ہویا تے آیت اللہ ملا برغانی دی حسین و جمیل لڑکی زرین تاج جو قرۃ العین طاہرہ کہلائی دوناں اس مذہب دے پرجوش مبلغ سن۔ علما نے باب دی زبردست مخالفت دی تے اسنوں کافر قرار دتا۔ بادشاہ ناصر الدین قاچار دے حکم توں بالاخر تبریز دے چوراہے اُتے اسنوں گولی مار کر ہلاک کر دتا گیا تے لاش شہر توں باہر پھینک دتی گئی۔ اس دے پیرؤاں دا عقیدہ اے کہ اس دے مریداں نے اس دی لاش کدرے چھپا دی تے پنجاہ سال بعد عبد البہا دے عہد وچ فلسطین لے جا کر کوہ کرمل اُتے دفن دی۔ بہائی اسنوں مقام اعلیٰ کہندے نیں۔ باب نے دو کتب بیان تے دلائل السبعہ تحریر دی سن۔ جن توں اس دے مذہبی عقائد دا مجملاً پتا چلدا اے۔

## ہور دیکھو
* بہا اللہ
* قرة العین طاہرہ
## حوالے

گٹھ:1819دے جم
گٹھ:1850دیاں موتاں
گٹھ:الیاس
گٹھ:ایرانی انبیا
گٹھ:بابیت
گٹھ:بانیان مذاہب
گٹھ:بہائیت کی مرکزی شخصیتاں
گٹھ:سرعام پھانسی پانے والے افراد
گٹھ:سزائے موت یافتہ ایرانی شخصیتاں
گٹھ:شیراز کی شخصیتاں
گٹھ:فارسی شخصیتاں
گٹھ:مذہب میں نقباء
گٹھ:ہاشمی شخصیتاں
گٹھ:انیسویں صدی کی ایرانی شخصیتاں
کوہ کرمل

**کوہ کرمل** () (، *Har HaKarmel* ; ) شمالی اسرائیل وچ ساحلی سلسلہ کوہ اے جو بحیرہ روم توں جنوب مشرق ول پھیلیا ہویا اے۔ سلاطین اول باب 18 دے مطابق ایلیاہ (الیاس علیہ السلام) نے اس پہاڑ اُتے **[[بعل]]** دے 450 پیروکار انبیا تے دیوی **آشیرہ** دے 400 پیروکار انبیا نوں بلوایا تے جھوٹے خداواں (بتوں) دی حقیقت بتلائی سی۔

## باہرلےجوڑ

* UNESCO Biosphere Reserves Directory
* UNESCO World Heritage List
* Mount Carmel – BiblePlaces.com ، pictures and text illuminating the biblical site

گٹھ:آثار قدیمہ اسرائیل
گٹھ:اسرائیل کے سلاسل کوہ
گٹھ:اسرائیل کے متحفظہ کرہ حیات علاقے
گٹھ:اسرائیل میں مقامات عالمی ثقافتی ورثہ
گٹھ:تاریخ حیفا
گٹھ:حیفا کا جغرافیہ
گٹھ:حیفا میں عبادت گاہیں
گٹھ:عبرانی بائبل کی پہاڑیں
گٹھ:مقدس پہاڑ
جمال الدین افغانی

مسلم رہنما۔ پورا ناں **سید محمد جمال الدین افغانی**۔ والد دا ناں سید صفدرخان۔ مشرقی افغانستان دے کنڑ صوبے دے اسعد آباد وچ پیدا ہوئے۔ پان اسلام ازم جاں وحدت عالم اسلام دے زبردست داعی تے انیسواں صدی وچ دنیائے اسلام دی نمایاں شخصیت سن۔

تسی‏‏ں نے اسلامی ملکاں نوں مغربی اقتدار توں آزاد کرانے دی جدوجہد دی۔ تسی‏‏ں دا مقصد مسلم ملکاں نوں اک خلیفہ دے تحت متحد کرکے انہاں دا اک آزاد بلاک بنانا سی۔

تسی‏‏ں عہد شباب وچ افغانستان دے امیر محمد اعظم خان دے وزیر رہے۔ انگریزاں دی سازش توں افغانستان وچ بغاوت ہوئی تو ہندوستان آ گئے۔ مگر ایتھے دو مہینے توں وی کم قیام دی اجازت ملی۔ ایتھے توں تسی‏‏ں ترکی گئے مگر اوتھے وی درباری علما تے مشائخ نے ٹکنے نہ دتا تو مجبوراً قاہرہ دا رخ کیتا۔ قاہرہ وچ اٹھ سال تک رہے تے اپنے نظریات دی وڈے زور و شور توں تبلیغ دی۔ ہن تسی‏‏ں دا حلقۂ اثر بوہت وسیع ہو گیا سی۔ تے اسلامی ملکاں وچ انگریزاں دے مفادات اُتے ضرب پڑ رہی سی۔ اس خطرے دے سدباب دے لئی انگریزاں نے خدیو مصر اُتے دباؤ پایا تے اس دے حکم اُتے تہانو‏‏ں مصر چھڈنا پیتا۔
مصر توں تسی‏‏ں پیرس گئے تے اوتھے ’’العروۃ الوثقٰی ‘‘ دے ناں توں اک رسالہ عربی زبان وچ جاری کیتا۔ ایہ رسالہ وحدت اسلامی دا نقیب سی۔ مگر ایہ دس مہینے توں زیادہ عرصے تک جاری نہ رہ سکیا۔ تسی‏‏ں نے روس انگلستان تے حجاز دا وی سفر کیتا۔ آخری عمر وچ سلطان ترکی دی دعوت اُتے قسطنطنیہ گئے سن۔ ایتھے ای سرطان دے مرض وچ مبتلا ہو کے وفات پائی۔ اک خیال ایہ اے کہ دربارِ ترکی دے اک عالم نے انہاں حسد دی وجہ توں زہر دے کر شہید کیتا۔ تسی‏‏ں دے قریبی ساتھیاں تے شاگرداں وچ شیخ محمد عبدہ مصری بوہت مشہور نیں۔

## ہور پڑھیے
* تحریک خلافت
* ناصر الدین قاچار

## باہرلےجوڑ
* ["From Reform to Revolution''، Louay Safi, Intellectual Discourse 1995, Vol. 3, No. 1 ربط 

## حوالے

گٹھ:1838دے جم
گٹھ:1897دیاں موتاں
گٹھ:افغان شخصیتاں
گٹھ:النھضہ
گٹھ:ایرانی فعالیت پسند
گٹھ:سلطنت عثمانیہ میں ایرانی مہاجرین
گٹھ:مخالفین قوم پرستی
گٹھ:ہاشمی شخصیتاں
عبد البہاء

**عبد البہاء** جاں **عباس آفندی** 23 مارچ 1844ء وچ بمطابق 1260ھ نوں تہران وچ اس دن پیدا ہوئے جس دن باب شیرازی نے اپنی نبوت دا اعلان کیتا۔ اُنہاں نے اپنے والد بہاء اللہ دی تعلیمات وچ بوہت اضافے کیتے تے اُسنوں قدیم و جدید دا مرقع بنا کر پیش کیتا تاکہ بہائیت دی تبلیغ وچ آسانی ہو سکے۔ ایہ کہیا جاندا اے کہ اصل وچ بہائیت نوں مستحکم کرنے والے ایہی شخص سن کیونجے انہاں نے وڈی محنت تے عرق ریزی توں اپنے والد دے عقائد نوں پیش کیتا تے عبد البہاء دے بارے وچ مرزا محمد علی خان مہدی کہتا اے ”میرا ایہ یقین اے کہ اگر عباس نہ ہُندا تو بہائیہ دا وجود ای نہ ہُندا“ ایہ بچپن وچ کافی مشکلات وچ گھرے رہے جدونکہ انہاں دے والد اسیر سن تے فیر جلاوطن کیتے گئے تو ایہ اپنے والد دے نال نال رہے۔ عبد البہاء دے والد جماعت دے نال نماز پڑھنے دے مخالف سن تے بہائیت وچ جماعت دے نال نماز ممنوع سی مگر عبد البہاء مسلماناں دے ہاتھاں قتل کر دتے جانے دے خوف توں خود نوں مسلمان کہندے تے مسلماناں دے نال باجماعت نماز ادا کر دے سن، خاص کر بیروت وچ قیام دے دوران عبد البہاء مسلمانوں دے نال پانچاں نمازاں پڑھ لیندے تے کدی کدی جمعہ وی پڑھ لیدے سن۔ انہاں نے یسوع مسیح دے بارے وچ اوہی نظریہ پیش کیتا جو مسیحی پیش کر دے نیں۔ اوہ مسیحیاں دے نال اُنہاں دے گرجا گھراں وچ عبادت کر دے سن حتیٰ کہ عبد البہاء یسوع مسیح دی الوہیت دے وی قائل سن۔ اسی طرح عبد البہاء امریکا وچ یہودیاں دے شول وچ جاکر اُنہاں دے نال عبادت کر دے سن۔ عبد البہاء یہودیاں تے مسیحیاں دے وسائل توں امریکا تے یورپ دے کئی شہراں وچ دو سال تک اپنی دعوت پھیلاندے  رہے۔ 1911ء توں 1913ء تک انہاں نے امریکا تے یورپ وچ مسلماناں دے خلاف کم کیتا تے اپنے والد دی نبوت دے مراکز قائم کیتے۔ جدو‏‏ں عبد البہاء دا اپنے بھائی محمد علی آفندی دے نال اختلاف ودھیا تو اسنوں معاشی طور اُتے ختم کرنے دے لئی عبد البہاء نے اپنے ساتھیاں توں کہیا کہ اس دا بائیکاٹ کرو حتیٰ کہ اسنوں قتل کرنے دا منصوبہ بنالیا۔ کہیا جاندا اے کہ عبد البہاء اک بد اخلاق شخص سن کیونجے انہاں نے اپنی سوتیلی والدہ تے اس بیٹے نوں وی گھر توں کڈ دتا سی تے ایہ اپنے مخالف بھائی دے جنازے وچ وی شریک نہ ہوئے۔ 1921ء بمطابق 1330ھ وچ انہاں دا انتقال ہو گیا انہاں دی چار بیٹایاں سن جو انہاں دی بیگم منیرہ خانم دے بطن توں پیدا ہوئیاں۔

## حوالے

گٹھ:1844دے جم
گٹھ:1921دیاں موتاں
گٹھ:انیسویں صدی کی بہائی شخصیتاں
گٹھ:ایرانی بہائی شخصیتاں
گٹھ:بیسویں صدی کی بہائی شخصیتاں
گٹھ:بہاء اللہ کا خاندان
گٹھ:بہائیت کی مرکزی شخصیتاں
گٹھ:تہران کی شخصیتاں
گٹھ:سلطنت عثمانیہ کے قیدی اور زیر حراست افراد
گٹھ:سلطنت عثمانیہ میں ایرانی مہاجرین
گٹھ:عکہ کی شخصیتاں
گٹھ:انیسویں صدی کی ایرانی شخصیتاں
گٹھ:بیسویں صدی کی ایرانی شخصیتاں
گٹھ:ایرانی شخصیتاں
الیاس علیہ السلام

پیغمبر۔ قرآن مجید کی دو سورتوں میں آپ کا ذکر ہے۔ سورۃ انعام کی آیہ 85 میں زکریا علیہ السلام، یحییٰ علیہ السلام اور عیسیٰ علیہ السلام کے ساتھ آپ کا نام آیا ہے۔ اور قرآن نے چاروں کو صالح کہا ہے۔ سورۂ صافات آیہ 123 میں آپ کو رسولوں میں شمار کیا گیا ہے پھر آیہ 124 سے 129 تک آپ کا مختصر قصہ ہے کہ آپ کی قوم بعل نامی بت کو پوجتی تھی۔ بعل سونے کا بنا ہوا تھا اور بیس گز لمبا تھا اور اس کے چار چہرے بنے ہوئے تھے اور چار سو خدام اس بت کی خدمت کرتے تھے جن کو ساری قوم بیٹوں کی طرح مانتی تھی اور اس بت میں سے شیطان کی آواز آتی تھی جو لوگوں کو بت پرستی اور شرک کا حکم سنایا کرتا تھا آپ نے اُسے خدائے واحد کی پرستش کے لیے کہا۔ اسی سورۃ کی آیہ 130 میں آپ کو ال یاسین بھی کہا گیا ہے۔ مگر مترجمین و مفسرین نے ال یاسین کو الیاس ہی لکھا ہے۔ 

آپ ہی کی صفات سے متصف ایک پیغمبر کا نام بائبل میں ایلیاہ ہے۔ مفسرین کا خیال ہے کہ بائبل کے ایلیاہ دراصل قرآن کے الیاس ہی ہیں۔ ثعلبی اور طبری وغیرہ نے آپ کے تفصیلی حالات لکھے ہیں جو زیادہ تر اسرائیلیات سے ماخوذ ہیں۔ بعض علما کے نزدیک الیاس، ادریس اور خضر ایک ہی شخصیت کے تین نام ہیں۔ 

عام روایات کے مطابق آپ اسرائیلی نبی تھے اور موسی علیہ السلام کے بعد مبعوث ہوئے۔ مورخین نے آپ کا نسب نامہ الیاس بن یاسین بن فخاص بن یغرا بن ہارون لکھا ہے اور عام خیال یہی ہے کہ آپ ملک شام کے باشندوں کی ہدایت کے لیے بھیجے گئے تھے۔ یہودیوں اور مسلمانوں کا عقیدہ ہے کہ آپ ہمیشہ زندہ رہیں گے اور خشکی پر لوگوں کی کی رہنمائی کرتے رہیں گے۔ تری پر رہنمائی کے لیے خضر کو مامور کیا گیا ہے۔ 

## قوم الیاس

الیاس علیہ السلام بعض کے نزدیک ہارون کی نسل سے ہیں۔ اللہ نے ان کو ملک شام کے ایک شہر "بعلبک" کی طرف بھیجا۔ وہ لوگ "بعل" نامی ایک بت کو پوجتے تھے۔ الیاس نے ان کو خدا کے غضب اور بت پرستی کے انجام بد سے ڈرایا۔
قوم الیاس فلسطین کے مغربی وسطی علاقہ سامرہ میں آباد تھی اور وہی بعل کی پوجاکرتی تھی۔ 
بائبل کی کتاب سلاطین میں ہے کہ بادشاہ اخی اب کی بیوی ازابیل نے بعل نام کے ایک بت کی پرستش شروع کی تھی۔ الیاس (علیہ السلام) نے انہیں بت پرستی سے روکا اور معجزے بھی دکھلائے۔ لیکن نافرمان قوم نے ہدایت کی بات ماننے کی بجائے الیاس (علیہ السلام) کو قتل کرنے کا منصوبہ بنایا۔ اللہ تعالیٰ نے ان کے منصوبے کو ناکام بناکر خود انہی پر بلائیں مسلط فرمائیں اور الیاس (علیہ السلام) کو اپنے پاس بلالیا۔ اسرائیلی روایتوں میں یہ بھی کہا گیا ہے کہ انہیں آسمان پر زندہ اٹھالیا گیا تھا۔ لیکن کسی مستند روایت سے اس بات کی تائید نہیں ہوتی۔

## ہور ویکھو

## حوالے

گٹھ:اسلام میں انبیاء و رسل
گٹھ:اسلام میں بائبل کی شخصیتاں
گٹھ:الیاس
گٹھ:فرشتہ بیں شخصیتاں
زکریا علیہ السلام

اسرائیلی پیغمبر زکریا دا قرآن دی سورۃ آل عمران، سورۃ انعام، سورۃ مریم تے سورۃ انبیاء وچ تہانو‏‏ں مجملاً ذکر اے۔ اس توں معلوم ہُندا اے کہ تسی‏‏ں بنی اسرائیل دے پیغمبر سن۔ تے ہیکل دے کاہن وی۔ مریم علیہا السلام تسی‏‏ں ای دے خاندان توں سن۔ جدو‏‏ں اوہ پیدا ہوئیاں تو انہاں دی والدہ نے منت دے مطابق انھاں ہیکل دی نذر کر دتا۔ حضرت زکریا علیہ السلام جدو‏‏ں بی بی مریم دے حجرے وچ جاندے تو دیکھدے کہ انہاں دی کول کھانے پینے دی چیزاں رکھی نیں۔ تسی‏‏ں دے پوچھنے اُتے بی بی مریم نے دسیا کہ اللہ ول توں اے تے اللہ جسنوں چاہتا اے بے حد و حساب رزق دیتا اے۔ حضرت زکریاعلیہ السلام لاولد سن۔ بیوی بانجھ سن تے خود بوہت بوڑھے، لیکن اولاد دی تمنا سی۔ تسی‏‏ں نے اللہ توں وارث دی دعا دی۔ خدا نے تہانو‏‏ں اک فرزند عطا کیتا جس دا ناں تسی‏‏ں نے حکم خداوندی دے مطابقحضرت یحیٰی علیہ السلام رکھیا۔

مسلم مورخین تے مفسرین نے احادیث وروایات دی مدد توں حضرت زکریا علیہ السلام دے حالات اُتے روشنی ڈالنے دی کوشش دی اے۔ انہاں علما دا اس امر اُتے تو اتفاق اے کہ تسی‏‏ں حضرت سلیمان بن داؤد علیہ السلام دی اولاد وچوں سن۔ لیکن والد دے ناں دے بارے وچ اختلاف اے۔ کسے نے ادن کسے نے لدن، کسے نے دان تے کسے نے شبوی برخیا لکھیا اے۔ تسی‏‏ں دا پیشہ نجاری سی۔

### شہادت
بنی اسرائیلیاں نے تہانو‏‏ں شہید کر دتا۔ ثعلبی تے ابن اثیر دے بقول قاتل تسی‏‏ں دے پیچھے دوڑے تو تسی‏‏ں اک درخت دے کول پناہ لینے گئے۔ درخت شق ہو گیا تے تسی‏‏ں اس وچ سما گئے لیکن عبا دا دامن باہر رہ گیا۔ لوگاں نے درخت نوں آرے توں چیر پایا جس توں تسی‏‏ں شہید ہو گئے

## انجیل و تورات وچ ذکر
تورات وچ وی حضرت زکریا علیہ السلام ناں دے اک نبی دا ذکر اے تے اک باب صحیفہ زکریا علیہ السلام دے ناں توں اے لیکن قرآن دے زکریا اورتورات دے زکریا علیہ السلام دے زماناں وچ بوہت بعد اے۔ تورات دے بیان دے مطابق حضرت زکریا علیہ السلام داریوس جاں دار دے اسی‏‏ں عصر سن تے قرآن دے بموجب عیسیٰ علیہ السلام دے معاصر ۔تورات دے مطابق تسی‏‏ں دے والد دا ناں برخیاہ بن عدد سی ۔بائبل دے عہد نامہ جدید انجیل وچ وی تسی‏‏ں دا ذکر اے تے بیشتر قرآن دے مطابق اے۔ انجیل لوقا وچ حضرت عیسیٰ علیہا السلام دے ضمن وچ تسی‏‏ں دا ذکر آیا اے۔ تسی‏‏ں دی شہادت دے متعلق اشارات انجیل متی باب 23،35 تے انجیل لوقا باب 11 تے 51 وچ پائے جاندے نیں۔ انجیل دے بیان دے مطابق تسی‏‏ں کاہن سن تے یہودیہ دے بادشاہ ہیرود دے زمانے وچ لنگھے نیں۔ یہودیاں نے تہانو‏‏ں ہیکل تے قربان گاہ دے درمیان قتل کیدا سی۔ لیکن انجیل تہانو‏‏ں پیغمبر نئی‏‏ں مانتی۔ صرف نیک کاہن کہتی اے۔

## حوالے

گٹھ:ارض مقدسہ کے مقدسین
گٹھ:اسلام میں بائبل کی شخصیتاں
گٹھ:اناجیل اربعہ کی شخصیتاں
گٹھ:رومی دور کے یہودی
گٹھ:عبرانی بائبل میں انبیاء
گٹھ:عہد نامہ جدید کے انبیا
گٹھ:فرشتہ بیں شخصیتاں
گٹھ:لوقا کی انجیل
دار الاسلام

دارالاسلام دی تعریف : دارالاسلام توں مراد ایسا ملک اے جتھے مسلماناں دی حکومت ہو۔
فقہی اصطلاح وچ دارالاسلام بننے دے لئی اِنی بات ای کافی اے جتھے مسلماناں دی حکومت ہو تے اوتھے اسلامی شعائر تے احکام اسلامیہ دا غلبہ ہو ۔اسلام دا گھر۔ اوہ ملک جاں حکومت جس وچ اسلامی قوانین رائج ہوں۔ ایہ ضروری نئی‏‏ں کہ اوتھے دا رہنے والا آدمی مسلمان ہو۔ غیر مسلم وی شہری ہو سکدے نیں۔ انہاں دی حفاظت مسلماناں دے ذمے ہُندی اے اس لئی انھاں ذمی کہندے نیں۔ انھاں اپنے مذہبی فرائض دے بجا لانے وچ ہر قسم دی آزادی ہُندی اے۔ لیکن اوہ مسلماناں دے مطیع ہُندے نیں۔

## ہور ویکھو
* دار الحرب
* دار الصلح

گٹھ:اسلام اور دیگر مذاہب
گٹھ:اسلام اور سیاست
گٹھ:تبدیلی مذہب
گٹھ:جغرافیہ مذہب
گٹھ:مذہبی اصطلاحات
دار الحرب

سرزمین جنگ۔ اہلاسلام مذہباً دنیا نوں دو حصےآں وچ تقسیم کر دے نیں۔ اک دار الحرب تے دوسرادار الاسلام۔ دارالحرب وه ملک اے جتھے مسلماناں دی حکومت تو نئی‏‏ں لیکن محل وقوع تے آبادی دے لحاظ توں ایسی اے کہ اگر جنگ دی جائے تو دار الاسلام بن سکدی اے۔ اس لئی اسلامی سلطنت دا فرض اے کہ اوہ اس ملک وچ جنگ کرکے اسنوں دارالاسلام بنائے۔ موجودہ دور وچ چونکہ ایسا کرنا ممکن نئی‏‏ں اس لییے ہن دارالحرب ایسی سلطنت نوں کہندے نیں جتھے اسلامی قنون اُتے عمل نہ ہو سکے۔ جاں جتھے مسلماناں دے لئی امن توں رہنا ممکن نہ ہو۔ بعض علما دا خیال اے کہ اگر کسے ملک وچ اک اسلامی حکم وی نافذ اے تو اوہ دارالحرب نئی‏‏ں اے۔ جدو‏‏ں کوئی اسلامی ملک دارالحرب بن جائے تو تمام اہل اسلام دا فرض اے کہ اوتھے توں ہجرت کر جائاں حتی کہ اگر کوئی عورت شوہر دے نال جانے توں انکار کر دے تو اس نوں طلاق ہو جاندی اے۔ لیکن قرآن جاں حدیث وچ اس دا کدرے ذکر نئی‏‏ں اے۔
## باہرلےجوڑ

گٹھ:اسلام اور دیگر مذاہب
گٹھ:ثقافتی حلقہ اثر
گٹھ:جغرافیہ مذہب
گٹھ:مذہبی اصطلاحات
گٹھ:اسلام
دار الصلح

صلح دا گھر۔ اس نوں دار العہد وی کہندے نیں۔ دار الحرب تے دار الاسلام دے علاوہ علما نے مملکت دی اک تیسری قسم دارالصلح وی رکھی اے۔ اس توں مراد اوہ علاقہ جسنوں کسے معاہدے جاں صلح توں حاصل کیتا گیا ہو۔ اس دی ابتدائی مثال نجران تے تومیہ دے علاقے نیں جتھے مسیحی آباد سن تے انہاں توں معاہدے دی بنا اُتے جزیہ جاں خراج لیا جادا سی۔ بعد وچ طے کیتا گیا جو علاقے صلح دے بعد لئی جائاں اوتھے دی زمین جاں تو مسلماناں دی وقف زمین ہوجاندی اے جاں اصلی باشنداں دے کول رہتی اے۔ جو ذمی ہو جاندے نیں تے جزیہ جاں خراج دینا منظور کر لیندے نیں۔ اگر اوہ مسلمان ہو جائاں تو خراج لینا بند کر دتا جاندا اے تے زمین مستقل طور اُتے انہاں دی ہو جاندی اے۔ امام ابو حنیفہ اس نوں وی دار الاسلام کہندے نیں۔ ایہ لوک معاہدہ توڑ دتیاں تو فیر ایہ علاقہ دار الحرب بن جاندا اے۔
## باہرلےجوڑ
گٹھ:مذہبی اصطلاحات
گٹھ:اسلام
حسام الدین لاچین

**حسام الدین لاجین** (وفات: 16 جنوری 1299ء) سلطنت مملوک (مصر) دا گیارہواں حکمران سی جس نے 1296ء توں 1299ء تک حکومت دی۔

## تعمیری کم
غزہ دی اہم عمارتاں وچ عمری مسجد وی اے۔ 1294ء وچ ایہ مسجد تقریبًا زمین دوز ہو گئی۔ 1297ء-1299ء دے دوران غزہ دے گورنر نے حسام الدین لاجین دے دور وچ مسجد دی تعمیر و تزئین دے کم کیتے سن۔ اسی وجہ توں مسجد دے باب الداخلہ اُتے کچھ تے مملوک سلاطین دے ناں دے علاوہ حسام الدین لاجین دا وی ناں درج اے۔

## ہور دیکھو
* فہرست سلاطین مملوک (مصر)

## حوالے

گٹھ:1299دیاں موتاں
گٹھ:بحری سلاطین
گٹھ:تیرہویں صدی کے مملوک سلاطین
گٹھ:صلیبی جنگوں میں شریک مسلمان
مسجد عمر (یروشلم)

**مسجد عمر** (Mosque of Omar) ()، القدس وچ کلیسائے مقبرہ مقدس دے جنوبی صحن دے سامݨے واقع ا‏‏ے۔ 637ء وچ مسلم افواج د‏‏ی القدس د‏‏ی فتح دے وقت سوفرونیئس نے شرط رکھی کہ کہ شہر نو‏‏ں صِرف مسلماناں دے خلیفہ عمر بن خطاب دے حوالے کيتا جائو گا۔ چنانچہ خلیفہ وقت نے القدس دا سفر کيتا۔ حضرت عمر نے سوفرونیئس دے نال شہر دا دورہ کيتا۔ کلیسائے مقبرہ مقدس دے دورے دے دوران نماز دا وقت آ گیا تے سوفرونیئس نے حضرت عمر نو‏‏ں کلیسا وچ نماز پڑھن د‏‏ی دعوت دتی لیکن حضرت عمر نے کلیسا وچ نماز پڑھن د‏‏ی بجائے باہر آ ک‏ے نماز پڑھی۔ جیہد‏‏ی وجہ ایہ بیان کيتی کہ مستقب‏‏ل وچ مسلما‏ن ایہنو‏ں عذر دے طور اُتے استعمال کردے ہوئے کلیسا نو‏‏ں مسجد لئی استعمال نہ کرن۔ خلیفہ د‏‏ی دانشمندی تے دوراندیشی نو‏‏ں دیکھدے ہوئے کلیسا د‏‏یاں چابیاں حضرت عمر نو‏‏ں پش کيتیاں گئیاں۔ اس پیشکش نو‏‏ں انکار نہ کرن دے باعث چابیاں مدینہ نال تعلق رکھݨ والے اک خاندان نو‏‏ں دے دتیاں گئیاں تے انہاں نو‏ں کلیسا نو‏‏ں کھولݨ تے بند کرن دا حکم دتا، اج تک وی کلیسا د‏‏ی چابیاں ايس‏ے مسلما‏ن خاندان دے کول نيں۔

1193ء وچ اس واقعے د‏‏ی ياد وچ صلاح الدین ایوبی دے پُتر الافضل بن صلاح الدین نے اک مسجد تعمیر کروائی جیہدا ناں **مسجد عمر** ا‏‏ے۔ بعد وچ عثمانی سلطان عبد المجید اول نے اپݨے دور وچ ایہد‏ی تزئین و آرائش وی کيتی۔

## تصویراں

Image:Modern jerusalem 1915.jpg|1915 دا نقشا
File:Mosque of Omar in Jerusalem.jpg|مسجد عمر
File:Mosque of Omar, Jerusalem1.jpg|مینار


## حوالے

گٹھ:بارہويں صدی دیاں مسیتاں
رضا لائبریری، رام پور

**رضا لائبریری** (کتب خانہ رضا) رام پور، اتر پردیش، بھارت وچ واقع اک قدیمی کتب خانہ اے جو ہند اسلامی ثقافت و تہذیب سے متعلق کتب ہائے نوادار، قدیمی مخطوطات تے قلمی نسخیاں دی وجہ توں مشہور اے۔

## تریخ
## ہور ویکھو
## حوالے

گٹھ:اترپردیش دے کتب خانے
گٹھ:بھارت وچ آرکائیو مراکز
گٹھ:بھارت وچ اسلام
گٹھ:بھارتی معماری
گٹھ:رام پور، اترپردیش
گٹھ:ہندوستان وچ  اٹھارویں صدی دیاں تاسیساں
گٹھ:بھارت
سوفرونیئس

**سوفرونیئس** (560 ء تا 11 مارچ 638ء) جو *سوفرونیئس یروشلم دا بشپ*  دے ناں توں معروف اے۔ سوفرونیئس عربی النسل سی،. تے خطابت دا استاد (معلم) سی۔ مصر وچ 580ء وچ رہبانیت اختیار کر لی فیر بیت لحم وچ تھیوڈوسس دی خانقاہ وچ چلا گيا۔ایشیائے کوچک مصر تے روم دے خانقاہی مراکز دا سفر کیتا۔ اس دے نال بازنطینی وقائع نگار بشپ جان سی۔'
## سوفرونیئس تے عمر ابن الخطاب
637ء وچ مسلم افواج دی یروشلم دی فتح دے وقت سوفرونیئس نے شرط رکھی کہ کہ شہر نوں صرف مسلماناں دے خلیفہ عمر بن خطاب دے حوالے کیتا جائے گا۔ چنانچہ خلیفہ وقت نے یروشلم دا سفر کیتا۔ حضرت عمر نے سوفرونیئس دے نال شہر دا دورہ کیتا۔ کلیسائے مقبرہ مقدس دے دورہ دے دوران نماز دا وقت آ گیا تے سوفرونیئس نے حضرت عمر نوں کلیسا وچ نماز پڑھنے دی دعوت دی لیکن حضرت عمر نے کلیسا وچ نماز پڑھنے دی بجائے باہر آ کے نماز پڑھی۔ جس دی وجہ ایہ بیان دی کہ مستقبل وچ مسلمان اسنوں عذر دے طور اُتے استعمال کر دے ہوئے کلیسا نوں مسجد دے لئی استعمال نہ کرو۔ خلیفہ دی دانشمندی تے دوراندیشی نوں دیکھدے ہوئے کلیسا دی چابیاں حضرت عمر نوں پیش کیتیاں گئیاں۔ اس پیشکش دا انکار کرنے دے باعث چابیاں مدینہ توں تعلق رکھنے والے اک خاندان نوں دے دی گئاں تے انہاں کلیسا نوں کھولنے تے بند کرنے دا حکم دتا، اج تک وی کلیسا دی چابیاں اسی مسلمان خاندان دے کول نیں۔

1193ء وچ اس واقعہ دی یاد وچ صلاح الدین ایوبی دے بیٹے الافضل بن صلاح الدین نے قبلہ اول دے قریب اک وڈی مسجد تعمیر کروائی جس دا ناں مسجد عمر اے۔ بعد ازاںعثمانی سلطان عبد المجید اول نے اپنے دور وچ اس دی تزئین و آرائش وی دی۔

## لکھتاں
اس دی کتب اسلام دی ابتدائی تریخ تے مسلماناں دی فتوحات دے بارے اہم غیر مسلم مآخذ نیں؛
اس دی مندرجہ ذیل کتب معلوم شدہ نیں۔
* Leimon of John Moschus
* Synodical Letter / مجلس کلیسا دا خط
کتاب یونانی زبان وچ اے۔ ایہ تحریر 634ء وچ لکھی گئی، اس وچ جتھے مسیحیت دے آپس دے اختلافات دا ذکر اے اوتھے دوسری طرف محمد ، اسلام تے مسلمانوں دا وی ذکر ملدا اے۔ اوہ الزام عائد کردا اے کہ مسلماناں نے قتل و غارت دا بازار گرم کیتا ہویا اے۔
* Christmas Oration / کرسمس دا خطبہ
ایہ وی یونانی زبان وچ 634ء وچ لکھیا گيا خطبہ اے۔ اس دا یونانی ناں کافی طویل اے (28 الفاظ اُتے مشتمل)۔
* Holy Baptism Or Epiphany / مقدس بپتسمہ جاں ظہور مسیح
ایہ خطبہ 637ء وچ یونانی زبان وچ دتا گيا سی۔ جس وچ اوہ مسلماناں کوخدا توں نفرت کرنے والے تے بدلہ لینے والے کہتا اے۔ اوہ سامعین (مسیحیاں) نوں مخاطب کر دے کہتا اے کہ اس سب دا ہونا خود ساڈا اپنا رویہ اے۔

## ہور دیکھو
* یعقوبی تعلیمات

## حوالے

## باہرلےجوڑ
* St Sophronius the Patriarch of Jerusalem Orthodox شبیہ and synaxarion
* References by Sophronius to Islam

گٹھ:560دے جم
گٹھ:638دیاں موتاں
گٹھ:639دیاں موتاں
گٹھ:ارض مقدسہ کے مقدسین
گٹھ:بازنطینی الٰہیات دان
گٹھ:بازنطینی مقدسین
گٹھ:تارک الدنیا شخصیتاں
گٹھ:چھٹی صدی کی بازنطینی شخصیتاں
گٹھ:دمشق کی شخصیتاں
گٹھ:ساتویں صدی کی بازنطینی شخصیتاں
گٹھ:ساتویں صدی کے اسقف
گٹھ:ساتویں صدی کے مسیحی الٰہیات دان
گٹھ:ساتویں صدی کے مقدسین
گٹھ:سوری بزرگان
گٹھ:سوری مقدسین
گٹھ:عرب شخصیتاں
گٹھ:عرب مقدسین
گٹھ:مسیحی شعراء
گٹھ:مسیحی عرب
گٹھ:مسیحی اسکالر
سروات پہاڑیاں

thumb|سلسلہ کوہ سروات

**سلسلہ کوہ سروات** (Sarawat Mountains) 
() جزیرہ نما عرب مغربی ساحل دے متوازی اک سلسلہ کوہ اے۔ سروات دی ابتدا اردن دی سرحد دے شمال توں شروع، خلیج عدن دے جنوب توں ہُندے ہوئے سلسلہ سعودی عرب تے یمن وچ جاندا اے۔

## حوالے
* [Library of Congress Country Study: Saudi Arabia](http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+sa0028))

گٹھ:سعودی عرب دے پہاڑ
گٹھ:یمن دے پہاڑ
گٹھ:پہاڑ
مدین پہاڑیاں

**سلسلہ کوہ مدین**  شمال مغربی سعودی عرب وچ اک پہاڑی سلسلہ کوہ  اے۔

## ہور ویکھو
* سلسلہ کوہ حجاز

## حوالے

گٹھ:سعودی عرب دا جغرافیہ
گٹھ:سعودی عرب دے پہاڑ
گٹھ:مدین
گٹھ:پہاڑ
احمد قریع

**احمد قریع** اک فلسطینی آگو نیں انہاں  نوں اک معتدل مزاج تے عملیت پسند رہنما تصور کیتا جاندا اے۔ اوہ 1937 وچ یروشلم دے علاقے ابو دس وچ پیدا ہوئے تے پیشے دے لحاظ توں بینکار نیں۔ انہاں نے 1960 دی دہائی دے اواخر وچ تنظیم آزادی فلسطین (پیلسٹینیئن لبریشن آرگنائزیشن جاں پی ایل او) وچ شمولیت اختیار کیتی پر انیس سو ستّر دی دہائی دے وسط وچ لبنان وچ تنظیم دے اقتصادی تے پیداواری امور دا نظم و نسق سنبھالنے تک اوہ پی ایل او دے رہنما دی حیثیت توں منظر عام اُتے نئی‏‏ں آسکے سن۔

انیس سو اسّی تک پی ایل او دے اس اقتصادی و تجارتی شعبے دی سالانہ آمدنی چار کروڑ ڈالر تک جاپہنچی جو اپنے چھ ہزار پنج سو کل وقتی ملازمین دے نال لبنان وچ ملازمت فراہم کرنے والے چند وڈے اداریاں وچوں اک تصور کیتا جانے لگیا۔

پر جدو‏‏ں تنظیم نوں لبنان توں بیدخل کیتا گیا تو ابو اعلیٰ یاسر عرفات دے ہمراہ تیونس جاپہنچے تے بعد ازاں تنظیم دے اعلیٰ قائدین دی یکے بعد دیگرے اموات جاں قتل ہوجانے دے نتیجے وچ تنظیم وچ انہاں دا اثر رسوخ ودھدا چلاگیا ایتھے تک کہ اوہ انیس سو نواسی وچ تنظیم دی مرکزی مجلس عاملہ (سینٹرل کمیٹی) دے رکن منتخب ہوئے۔ ایتھے ای توں انہاں دے سیاسی سفر دا آغاز ہویا تے انہاں نے مذاکرات وچ اپنا ودھدا ہویا کردار ادا کرنا شروع کیتا۔

اوسلو دے خفیہ مذاکرات وچ اک اہم کردار ادا کرنے دے بعد اوہ اسرائیل نال ہونے والے کئی مذاکرات وچ حصہ لیندے رہے۔ فلسطینی تجزیہ کار یزید سائیگ دے مطابق انہاں دی سب توں گراں قدر خدمات وچ انیس سو ترانوے وچ امداد دے بارے وچ ہونے والے عالمی بینک دے اک اجلاس وچ فلسطینی ترقیاتی منصوبے نوں پیش کرنا شامل اے۔

ایہ ابو اعلیٰ ای سن جنہاں نے فلسطینی ترقیاتی منصوبے دا تصور پیش کیتا تے فیر اس دی مالی معاونت دے ذرائع تلاش کیتے بعد ازاں ایہی منصوبہ فلسطینی ریاست دے بارے تنظیم آزادئی فلسطین دی حکمت عملی دی مرکزی دستاویز دی حیثیت توں سامنے آیا۔

فلسطینی قنون ساز کونسل دا سربراہ منتخب ہونے توں پہلے انہاں نے فلسطین دی اقتصادی کونسل برائے ترقی و تعمیر نو دی تشکیل وچ وی نمایاں کردار ادا کیتا۔

ابو اعلیٰ نوں بذلہ سنج، خوش طبع، ظریف ، برد بار، متحمّل مزاج تے روادار ہونے دی بنا اُتے اک ہمہ جہت شخصیت تصور کیتا جاندا اے جو یقینی طور اُتے اپنی انہاں صفات دی بنا اُتے اک چنگے مذاکرات کار دے طور اُتے جانے جاندے نیں۔

معاملات نوں آسان تر کرکے دیکھنے تے دکھانے دے اپنے اسی انداز دی بنا اُتے انہاں نے چند برساں وچ ای اپنے اسرائیلی ہم  منصب افراد دی دوستی جت لی اے۔

گٹھ:فلسطین
ملتان دی تریخ

ملتان اک پرانا تے تاریخی شہر اے جس دا ذکر پہلے از مسیح دور دی تریخ وچ اسی ناں توں ملدا اے تے تریخ دی بوہت سی یاداں اس شہر توں وابستہ نیں۔ خلافت بنو امیہ دے دور وچ جدو‏‏ں اسلامی فوجاں ۴۴ھ وچ سجستان تے مکران اُتے قابض ہوئیاں تو مسلم کمانڈر ابن المہلبؒ دے بارے وچ تذکرہ ملدا اے کہ اوہ اگے ودھدے ہوئے ملتان تک پہنچا لیکن اس شہر اُتے قبضہ نہ کر سکیا۔ اس دے بعد جدو‏‏ں سندھ دے راجا داہر دے خلاف محمد بن قاسمؒ دی قیادت وچ اسلامی فوجاں نے یلغار دی تے سندھ نوں فتح کر دے ہوئے محمد بن قاسمؒ نے پیش قدمی جاری رکھی تو ۹۵ھ وچ اس نے ملتان دا محاصرہ کر لیا جتھے راجا داہر دا چچا زاد بھائی گوڑ سنگھ حکمران سی، گوڑ سنگھ نے حملہ دی تاب نہ لاتے ہوئے راہِ فرار اختیار دی تے محمد بن قاسمؒ نے شہر اُتے لڑائی دے بعد قبضہ کر لیا۔ اس طرح ایہ تاریخی شہر پہلی بار اسلامی قلمرو وچ شامل ہویا تے اموی خلیفہ ولید بن عبد الملکؒ دا پوتا داؤد بن نصرؒ اس علاقہ دا حکمران بنا جس دے خاندان نے کم و بیش اک سو سال تک اس خطہ اُتے حکومت دی۔

اس دے بعد مصر وچ فاطمی خاندان دی خلافت قائم ہوئی تے قرامطہ تے اسماعیلیاں دی سرگرمیاں دا دائرہ وسیع ہویا تو ملتان وی اس دی زد وچ آگیا تے اک مرحلہ ایسا آیا کہ ملتان دا الحاق مصر دی فاطمی خلافت توں ہو گیا تے فاطمی خلیفہ دے ناں توں خطبہ پڑھیا جانے لگیا۔

چوتھی صدی ہجری دے آخر وچ سلطان محمود غزنویؒ ملتان ول متوجہ ہویا، متعدد حملاں دے بعد ۴۰۱ھ وچ ملتان نوں فتح کر لیا تے ۴۱۶ھ وچ اس نے سومنات اُتے حملہ دے لئی جاندے ہوئے جنگ دی تیاریاں وی ملتان وچ رک کر مکمل کیتیاں۔

دہلی وچ مغل سلطنت دے زوال تے کمزوری دے بعد جدو‏‏ں جنوبی ہند دے مرہٹاں نے زور پکڑا تے ہندو جنونیت دے جوش وچ مرہٹہ فوجاں دہلی ول بڑھاں تو اسی دوران مرہٹاں نے ملتان اُتے وی قبضہ کر لیا تے ملتان دا مسلم حاکم جتھے خان کابل فرار ہو گیا۔ امام شاہ ولی اللہ دہلویؒ دی دعوت اُتے افغانستان دے بادشاہ احمد شاہ ابدالیؒ نے ہندوستان اُتے چڑھائی دی تے پانی پت دے میدان وچ مرہٹاں نوں فیصلہ کن شکست دے کر انہاں دی قوت نوں توڑ دتا تو اس دے بعد اس نے ملتان نوں وی مرہٹاں دے قبضہ توں نجات دلائی۔ ملتان دے نال احمد شاہ ابدالیؒ دا خصوصی تعلق وی سی کہ اس دے باپ خان زمان نے ملتان وچ ایتھے دی خاتون توں شادی دی سی تے احمد شاہ ابدالی اسی خاتون دے بطن توں ملتان وچ ای پیدا ہویا سی۔ اس طرح ملتان احمد شاہ ابدالیؒ دی جائے پیدائش تے ننھیال دی حیثیت وی رکھدا سی۔

اس دے کچھ عرصہ بعد پنجاب وچ سکھاں دا زور ودھیا تو گنڈا سنگھ دی قیادت وچ سکھاں نے ملتان اُتے قبضہ کر لیا جسنوں نو سال دے بعد شجاع خان نے نواب بہاولپور دی مدد توں واگزار کرایا۔ لیکن اس دے بعد فیر سکھاں دا قبضہ ہو گیا جس اُتے شجاع خان دے بیٹے مظفر خان نے احمد شاہ ابدالیؒ دے بیٹے تیمور شاہ دی مدد توں دوبارہ حملہ کر دے ملتان دا قبضہ حاصل کیتا۔ مگر ۱۸۱۸ء وچ مہاراجا رنجیت سنگھ نے ملتان اُتے فیر قبضہ کر لیا کر لیا تے اس جنگ وچ نواب مظفر خان مذکور اپنے پنج بیٹاں سمیت شہید ہو گیا۔

۱۸۴۹ء وچ انگریزاں نے ملتان اُتے قبضہ کیتا جس دے بعد ایہ تاریخی شہر برطانوی عملداری وچ چلا گیا تے ۱۹۴۷ء وچ قیام پاکستان دے بعد پاکستان دا حصہ بنا۔ ملتان نوں اولیائے کرامؒ تے مزارات دا شہر کہیا جاندا اے۔ ایتھے شیخ الاسلام حضرت بہاؤ الدین زکریاؒ، شاہ گردیزیؒ، شاہ شمس سبزواریؒ، حضرت موسیٰ پاکؒ تے حافظ محمد جمالؒ ملتانی سمیت سینکڑاں بزرگان دین مدفون نیں۔ حافظ محمد جمالؒ ملتانی دے بارے وچ دسیا جاندا اے کہ اوہ چشتی سلسلہ دے بزرگ سن، سکھاں دے خلاف جہاد وچ سرگرم حصہ لیا تے انگریزاں دے ملتان اُتے قبضہ دے موقع اُتے انہاں نے جام شہادت نوش کیتا۔
غلام بھیک نیرنگ

**غلام بھیک نیرنگ** نوں میر نیرنگ وی کہیا جاندا اے۔ تسی‏‏ں مشہور وکیل، شاعر تے قیام پاکستان توں پہلے آل انڈیا مسلم لیگ دے عہدے دار رہے نیں۔ تسی‏‏ں علامہ محمد اقبال دے دوست تے کالج فیلو وی سن۔ اُنہاں دا مجموعہ کلام، کلام نیرنگ دے عنوان توں 1980ء وچ کراچی توں شائع ہویا۔ تسی‏‏ں شدھی و ارتداد دے خلاف میدان عمل وچ اترنے والی پہلی جماعت جمعیت مرکزیہ تبلیغ الاسلام انبالہ دے بانی نیں۔ 
جون 2006ء وچ کراچی توں شائع ہونے والے اخبار ڈان نے انہاں دی ادبی خدمات دے بارے وچ اک مضمون شائع کیتا۔

## باہرلےجوڑ
* Nairang.org 
* https://archive.org/details/Tabligulislam
* thumb|258x258پکسل|غلام بھیک نیرنگ

گٹھ:1875دے جم
گٹھ:1876دے جم
گٹھ:1952دیاں موتاں
گٹھ:آل انڈیا مسلم لیگ کے اراکین
گٹھ:بیسویں صدی کے بھارتی شعرا
گٹھ:بیسویں صدی کے مرد مصنفین
گٹھ:بھارتی مرد شعرا
گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 1947ء تا 1954ء
گٹھ:تحریک پاکستان کے قائدین
گٹھ:ضلع انبالہ کی شخصیتاں
گٹھ:فضلا گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور
گٹھ:ہریانہ کے شعرا
گٹھ:پاکستانی مصنفین
علی لاریجانی

**علی اردشیر لاریجانی** (پیدائش: 3 جون 1957) ایران دے اک قدامت پسند سیاست دان ، فلسفی تے سابق فوجی افسر نیں۔ اوہ قُم دے حلقہ انتخاب توں منتخب ہوئے تے 12 جون 2008 توں مجلس شورائ اسلامی ایران دے سپیکر نیں۔ مارچ 2016 وچ مجلس شورائی اسلامی ایران دے دسویں دور دے انتخابات وچ قُم توں دوسری بار منتخب ہوئے۔ اوہ اسلامی جمہوریہ ایران دے نشریاتی ادارے دے سربراہ، وزیر ثقافت و اسلامی راہنمائی تے سپریم نیشنل سیکورٹی کونسل دے سیکریٹری وی رہ چکے نیں۔

## حوالے

گٹھ:ایرانی شخصیتاں
اقبال حسن

**اقبال حسن** نے ادیں زندگی وچ 285 فلماں وچ کم کیتا ایں۔ اے پاکستان دے مقبول ایکٹرں وچ ناں شمار ہوندا اے۔ اقبال حسن دی فلمی زندگی دا آغاز ہدایتکار ریاض احمد دی پنجابی فلم سسی پنوں توں ہوا سی۔ اناں نے کچھ اردو فلماں وچ وی کم کیتا اناں دی وجہ شہرت پنجابی فلماں وی بنیاں نے۔ اقبال حسن دی مشہور فلماں توں یار مستانے، سر دھڑ دی بازی، وحشی جٹ، طوفان، گوگا شیر، وحشی گجر، شیر تے دلیر، دو نشان، سر اچے سرداراں دے، میری غیرت تیری عزت، ہتھکڑی ،ایمان تے فرنگی، بغاوت، جوانی دی ہوا، ڈاکو تے انسان، دس نمبری، جوڑ برابر دا، خانو دادا، جوان تے میدان، سجن دشمن، مرزا جٹ، دادا استاد، چن وریام تے بدلے دے آگ دے ناماں وچ سرفہرست ایں۔

گٹھ:پاکستانی اداکار
گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی لوک
جلال الدین محلی

**جلال الدین محلی** (پیدائش: 23 ستمبر 1389ء— وفات: 5 جولائی 1460ء)  شافعی عالم، مفسر قرآن، محدث، فقیہ ، ماہر علم الٰہیاتتے امام جلال الدین سیوطی (متوفی 1505ء) 

دے استاذ سن ۔ انہاں عرب دا تفتازانی کہیا جاندا اے۔

## ناں
پورا ناں محمد بن احمد بن محمد بن ابراہيم المحلی الشافعی اے۔
## ولادت
جلال الدین محلی دی پیدائش 791ھ بمطابق 1389ء وچ قاہرہ وچ ہوئی۔
## وفات
امام محلی دا انتقال مرض اسہال دے باعث 864ھ/1459ء وچ قاہرہ وچ ہوئی۔

## تصنیفات

* تفسیر جلالین
* كنز الراغبين ایہ دو جلداں وچ جو شرح اے المنهاج فی فقه الشافعيہ۔
* البدر الطالع، فی حل جمع الجوامع ایہ اصول الفقه وچ اے
* شرح الورقات ایہ وی اصول وچ اے، 
* الانوار المضيہ ایہ شرح اے مختصر للبردة دی
* القول المفيد فی النيل السعيد
* الطب النبوی
## حوالے

گٹھ:1389 دے جم
گٹھ:1459 دیاں موتاں
گٹھ:مفسرین
عالمی آبادی

thumb|تخمینہ عالمی آبادی 1800-2100

آبادیات تے عمومی شماریات وچ اصطلاح **عالمی آبادی** (World population) توں مراد زمین اُتے رہنے والے انساناں دی کل تعداد اے۔

## آبادی بلحاظ براعظم

## سب توں زیادہ آبادی بلحاظ ملک

## سب توں زیادہ گنجان آباد ملکاں
thumb|بائیں|260px

## اتار چڑھاؤ

## آبادی وچ اضافہ بلحاظ خطہ

## حوالے

## ملاحظات

گٹھ:عالمی آبادی
گٹھ:آبادی
گٹھ:بشری شماریات
گٹھ:دنیا
گٹھ:ماحولیاتی مسائل
گٹھ:معاشرتی ثقافتی عالمگیریت
نظم

**نظم** پنجابی ادب دا سب توں پرانا روپ شعر اے۔ 
## ویروا
#### [[پنجابی ادب]] وچ نظم دا حصہ
انسان جدوں زبان تے بیان توں واقف ہویا تے اوس نے اپنے جذبات تے احساسات دا اِظہار سب توں پہلاں شعر وچ کیتا۔ کیوں جے مولانا الطاف حسین حالی دے بقول: جذبات جدوں انسان دے من اندر پک جاندے نیں تے پھر اِک دِن موزوں لفظاں راہیں آپ مہارے انسان دے مونہوں پُھٹ پیندے نیں۔ اونہاں لفظاں دے اِکٹھ نوں شعر آکھیا جاندا اے۔ شعر یا نظم مگروں نثر اودوں وجود وِچ آئی جدوں انسان نے لکھن پڑھن ول دھیان کیتا تے اونہاں لفظاں نوں لکھنا شروع کردتا۔ جدوں زبان وچ لفظاں دا وسیع بھنڈار جمع ہویا تے اونہاں نوں لکھیا جان لگا۔ نثر عقل تے دماغ دی پیداوار اے جد کہ شاعری دا جوڑ جذبات سے احساسات دے نال اے۔ شعر دے لغوی معنی نیں: کسے چیز یا شے دی جانکاری تے واقفی۔ یعنی شعر وچ جہیڑی گل آکھی جاندی اے اوہدا تعلق ادراک تے شعور نال ہوندا اے تے شعور نال ای شعر سمجھیا جاندا اے۔ شعر اوہ موزوں کلام اے جیدے وچ عروضی اصولاں دی پابندی کیتی جاندی اے۔ شاعر اپنے جذبیاں تے خیالاں دے اِظہار لئی مناسب الفاظ سُچے ڈھنگ نال سجاوندا اے جیہڑے سنن والے دے دِل تے دماغ اُتے چنگا اثر پیدا کردے نیں۔ شعر اوہو موزوں تے مکمل ہوندا اے جیدے پڑھن تے سنن نال مکمل معنی سمجھ آ جاوے تے اوہ چنگا تاثر پیدا کرے۔ ایس تاثر توں بِناں شعر نامکمل تے ادھورا ہوندا اے۔ 
### نظم دے معنی
نظم دے لغوی معنی نیں: انتطام، ترتیب، سجانا تے لڑی وچ پرونا۔  شاعری دی ایس صنف وچ شعر موتیاں وانگوں اک لڑی وچ پروئے جاندے نیں تے ایس پاروں ایس دا ناں ’’نظم‘‘ مشہور ہویا۔ نظم وچ اِکو خیال، اِکو مضمون، اِکو سار بیان کیتا جاندا اے۔ شاعر کسے اِک مضمون دے مختلف پکھاں نوں ویکھدا اے تے پھیر اوس نوں تفصل نال نظم وچ ڈھالدا اے۔ اوہ ردیف تے قافیہ دی پابندی کردا اے تے ایس دا خاص خیال رکھیا جاندا اے۔ ایس پاروں ایہدا ناں نظم اے۔

## شعر دے حصے
شعر نوں بیت وی آکھیا جاندا اے۔عربی زبان وچ بیت دا لغوی معنی نیں: ’’گھر‘‘۔ جس طرح گھر دا بُوہا لکڑی دے دو تختیاں نال بنیا ہوندا اے، ایسے طرح ہر بیت دے دو مصرعے ہوندے نیں۔ اینہاں دوہاں مصرعیاں نال ای بیت یعنی شعر پورا مکمل ہوجاندا اے۔
عروضی اصطلاح وچ شعر دے پہلے مصرعے نوں ’’ اولیٰ‘‘ تے دوجے مصرعے نوں ’’ثانی‘‘ آکھیا جاندا اے۔ جیویں: 

ایس شعر وچ **نیچاں دی اشنائی کولوں پھل کسے نہ پایا**  شعر دا ایہہ پہلا مصرعہ ’’مصرعہ اولیٰ‘‘ اے تے **ککر تے انگور چڑھایا ہر گچھا زخمایا** شعر دا ایہہ دوجا مصرعہ ’’مصرعہ ثانی‘‘ اے۔

شعر موزوں کرن تے سمجھن لئی ہر مصرعے نوں دو حصیاں وچ ونڈیا جاندا اے۔ مصرع اولیٰ دے پہلے حصے نوں ’’ صدر‘‘ تے اخیری حصے نوں ’’عروض‘‘ آکھدے نیں۔ جدوں کہ مصرع ثانی دا پہلا حصہ ’’ابتدا‘‘ تے اخیری حصہ ’’ضرب‘‘ یا ’’عجز‘‘ آکھواندا اے۔

## نظم دیاں قسماں
*یک مصرعی نظم
*معرا نظم
*آزاد نظم

## ہور دیکھو
*حمد
*نعت
*پنجابی غزل
*نظم
*غزل
*مثنوی

## حوالے

گٹھ:ادب
گٹھ:پنجابی شاعری
گٹھ:بولی
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولی علم
گٹھ:اردو ادب
گٹھ:پنجابی ادب
گٹھ:بولی پڑھت
گٹھ:شعری صنف
گٹھ:اردو ادب د‏‏ی اصطلاحات
گٹھ:اصناف ادب
گٹھ:شاعری
گٹھ:فارسی شاعری
گٹھ:فارسی ساہت
گٹھ:ساہت
معرا نظم

**معرا**  نظم نظم دی اِک قسم اے۔
## ویروا
معرا نظم اجہی نظم نوں آکھیا جاندا اے جیدے وچ سارے مصرعے اِکو بحر تے وزن وچ پروئے ہوندے نیں، پر اوہناں وچ ردیف تے قافیہ نئیں ہوندا۔ ایس صنف وچ خیالاں دی لڑی ردیف تے قافیہ دی اوکڑ توں بِناں قائم رہندی اے۔ اصل وچ ایس صنف دی اختراع ردیف تے قافیہ دی اوکڑ نوں دور کرن واسطے کیتی گئی اے۔ کیوں جے بعض ویلے شاعر دے ذہن وچ بڑا اُچا خیال آوندا اے پر اوہ مناسب ردیف تے قافیہ نہ لبھن پاروں اوس خیال نوں چھڈنا پیندا اے۔ معرا نظم وچ ردیف تے قافیہ دی پابندی توں بِناں اوہ خیال پیش کیتا جا سکدا اے۔ پنجابی ادب وچ معرا نظم دیاں بڑیاں سوہنیاں مثالاں لبھدیاں نیں۔ پنجابی ادب وچ صفدر میر تے نجم حسین سید نے بڑیاں اُچیاں معرا نظماں لکھیاں نیں۔  
## نمونہ
*اِک بوہے دے کھلن نالہزاراں بوہے کھلدے جاونمیرے ہتھ وچ سگرٹ سلگےدھواں سوچاں بَن دا جاوے

## ہور ویکھو
*یک مصرعی نظم
*آزاد نظم
## حوالے
گٹھ:اردو ادب
گٹھ:اردو شاعری
آزاد نظم

**آزاد نظم** نظم دی اِک مشہور قسم اے۔  جیدے وچ ردیف، قافیہ تے بحر دی پابندی نئیں ہوندی۔
## ویروا
آزاد نظم وچ روایتی ردیف، قافیہ، بحر تے ہیئت نئیں ہوندی۔ ایہناں ساریاں صنفاں نوں چھڈ کے صرف آہنگ تے مضمون دا خیال کیتا جاندا اے۔ شاعر مضمون دا تسلسل قائم رکھن لئی قافیہ، ردیف تے بحر دی پابندی توں آزاد ہو کے کوئی وڈا تے کوئی نِکا مصرع لکھدا لگا جاندا اے۔ ایہناں مصرعیاں دا لہا تے چڑھا اِکو ٹور اُتے چلدا رہندا اے۔ بھانویں ایس نظم وچ کوئی بحر نئیں ہوندی، پھیر وی ہر مصرعے وچ کسی نہ کسی رکن دی پابندی ضرور کیتی جاندی اے۔ ایہہ رکن کسے سطر وچ اک واری، کسے وچ دو واری تے کسے وچ اٹھ واری آسکدا اے۔ ہر سطر وچ رکن کِنی واری آ جاندا اے۔ ایس گل دی کوئی پابندی نئیں۔ آزاد نظم وچ جدوں نثری ٹوٹے لا دِتے جاندے نیں تے شاعر ایس رکن دی پابندی توں وی آزاد ہو جاندا اے۔ اوس نوں نثری آزاد نظم آکھیا جاندا اے۔ پنجابی ادب وچ نثری آزاد نظم لکھن والے بہت سارے شاعر نیں۔ اوہناں چوں احمد راہی، منیر نیازی، باقی صدیقی، ماجد صدیقی، اختر جعفری، نجم حسین سید، بشیر منذر، تنویر محمود، امین خیال، شائستہ حبیب، غلام مصطفیٰ بسمل، شوکت علی قمر، رمضان شاہد تے سلمان سعید دے ناں ذِکر دے قابل نیں۔ 

## نمونہ
منیر نیازی دی آزاد نظم دا شعر:

*اپنے اِی ڈر توںجُڑے ہوئے نیںاِک دوجے دے نالشہر دے مکان
## ہور ویکھو
*نظم
*معرا نظم
*یک مصرعی نظم
## حوالے
گٹھ:اردو ادب
گٹھ:اردو شاعری
ردیف

**ردیف** شعر وچ ورتی جان والی اِک صنف اے۔
## ویروا
ردیف اوہناں خاص لفظاں نوں آکھدے نیں جیہڑے شعر دے اخیر اُتے بار بار آوندے نیں تے اِک خاص صوتی آہنگ پیدا کردے نیں۔ جیویں پیر فضل گجراتی دے ایہناں شعراں وچ ویکھیا جا سکدا اے:
*میں کیہڑی اپنے درداں دِی دنیا وچ وساں کی دَساںکس گلے پیاں رو رو کے چہرے تے لساں کی دَساںمیں ٹریا جنگل بیلے نوں اوہ حبل وریدوں نیڑے سیاِک پانے والے پایاں سن کجھ پُٹھیاں دساں کی دَساں
ایہناں شعراں وچ ہر شعر دے اخیر اُتے ’’کی دساں‘‘ دے الفاظ بار بار استعمال ہوئے نیں۔ شعر دے اخیر اُتے بار بار آون والے ایہو الفاظ ردیف آکھواندے نیں۔ پر ہر غزل وچ ردیف دا ہونا ضروری نئیں۔ ایس لئی بہت ساریاں اجیہاں غزلاں وِی موجود نیں جنہاں وِچ قافیہ استعمال ہویا اے تے ردیف استعمال نئیں ہوئی۔

## ہور ویکھو
*بحر
*قافیہ
*مطلع
*مقطع

## حوالے

گٹھ:اردو شاعری
گٹھ:اردو ادب
گٹھ:پنجابی ادب
گٹھ:بولی
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولی علم
بحر (شاعری)

**بحر**، اک شعری صنف اے تے نظم دی کِسے وی قِسم لئی ضرُوری سمجھی جان٘دی اے۔ 

## ویروا
بحر عربی زبان وِچ وڈے سمندر نوں یا دریا نوں آکھدے نیں۔ سمندر تے دریا اپنے اندر وسعت تے ڈونگھائی رکھدے نیں۔ شعراں دِی بحر وچ وِی بہت سارے اوزان ہوندے نیں۔ ایس وسعت پاروں اوس نوں بحر آکھیا جاندا اے۔ ایس علم نوں ’’علم عروض‘‘ آکھیا جاندا اے تے ایس علم دا مؤجد خلیل بن احمد بصری نے بڑی سوچ وچار توں بعد پندراں قِسم دیاں بحراں ایجاد کیتیاں سن، جیہناں وچوں بحر رمل، بحر رجز، بحر کامل بہت مشہور نیں۔ شاعری وچ بحر اوس پیمانے نوں آکھیا جاندا اے جیہڑا کچھ مِتھے ہوئے لفظاں دِی ترتیب تے تکرار نال وجود وِچ آؤندا اے۔ شاعر ایسے ای پیمانے نُوں بنیاد بݨا کے شعر کہندے نیں۔ جیویں میاں محمد بخش دا ایہ شعر بحر رمل وچ اے جیہدا وزن اے:  فاعلاتن، فاعلاتن، فاعلات۔ 
*کہاں کی بھگتیاں دا حال یاروہوئے دل خون وِچھوڑے نال یاروہویا ہر اِک روانہ پکڑ رستہشکستہ دل شکستہ دل شکستہ 

## ہور دیکھو
*ردیف
*قافیہ
*مطلع
*مقطع

## حوالے

گٹھ:شاعری
گٹھ:ادب
گٹھ:ادبی اصطلاحات
قافیہ

**قافیہ** شعر دے اِک خاص حصے دا ناں اے۔ قافیہ ہر وار ردیف توں پہلاں ورتیا جان والا لفظ ہوندا اے۔
## ویروا
قافیہ اوہ خاص حروف یا لفظ جیہڑے ہر شعر وِچ ردیف توں پہلاں آوندے نیں۔ پر ہر شعر وچ اپنے ہم وزن لفظاں نال بدلدے رہندے نیں نے سدا اِکو صوتی آہنگ پیدا کردے نیں۔ اوہناں نوں قافیہ آکھیا جاندا اے۔ 

## ہور ویکھو
*ردیف
*قافیہ
*مطلع
*مقطع

## حوالے

گٹھ:بولی
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولی علم
گٹھ:اردو شاعری
گٹھ:اردو ادب
گٹھ:پنجابی ادب
مطلع

**مطلع** غزل یا قصیدے دے پہلے شعر نوں کہندے نیں۔
## ویروا
پنجابی ادب وچ ایہہ لفظ عربی زبان دا لفظ ورتیا گیا اے جیدا معنی اے: کسی چیز دا شروع ہونا یا شروع کرنا۔ مطلع کسی وی غزل یا قصیدے دے اوس پہلے شعر نوں کہندے نیں کہ جیدے وچ دونوں مصرعے ہم قافیہ تے ہم ردیف ہوندے نیں۔ دوہاں مصرعیاں دے قافیے تے ردیفاں اکو وانگ ہوندیاں نیں۔ 

## ہور ویکھو
*ردیف
*قافیہ
*بحر (صنف)
*مقطع

## حوالے
گٹھ:اردو ادب
گٹھ:اردو شاعری
گٹھ:پنجابی ادب
گٹھ:بولی
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولی علم
مقطع

**مقطع** غزل یا قصیدے دے اخیری شعر نوں کہندے نیں جیدے وچ شاعر اپنا تخلص ورتدا اے۔
## ویروا
مقطع کسے وِی غزل یا قصیدے دا اخیری شعر ہوندا اے جیدے وچ شاعر  اپنا تخلص ورتدا اے، پر اے شعر مطلع وانگوں ہم ردیف تے ہم قافیہ نئیں ہوندا۔ 

## ہور ویکھو
*ردیف
*قافیہ
*مطلع
*بحر (صنف)

## حوالے
گٹھ:اردو شاعری
گٹھ:اردو ادب
گٹھ:پنجابی ادب
گٹھ:بولی
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولی علم
تخلص

**تخلص** شاعر دا اوہ ناں ہوندا اے جیہڑا اوہ اپنی شاعری وچ ورتدا اے۔ 
## ویروا
*ہور ویکھو: **[[مقطع]]**
اوہ ناں جیہڑا شاعر اپنی شاعری لئی ورتے، اونہوں تخلص آکھیا جاندا اے۔ اے ناں ہمیشاں کسی وی شعر دے دوجے مصرعے وچ ہوسکدا اے یا کسی نظم، غزل یا قصیدے یا مثنوی وچ اخیری شعر یعنی مقطع وچ ہوندا اے۔  پنجابی ادب تے اردو ادب وچ گھٹ ای ایسے شاعر نیں جنہاں نے اپنے اصلی ناں نال شاعری کیتی اے۔ تخلص دنیا دی ہر زبان دے شاعر لئی اِک ضروری شے اے، ایہدے بغیر اوہ شاعری نئیں کر سکدا۔  تخلص والے ناں نال ای شاعر اپنی شاعری وچ شہرت حاصل کردا دے۔ کدی کدھار شاعر تخلص بِناں ای اپنا ناں ورتدا اے جنہوں تخلص آکھیا جاندا اے۔

## پنجابی زبان دے شاعراں دے تخلص
*باہو — **[[سلطان باہو]]**   
* غلام فریدا —  **[[خواجہ غلام فرید]]**
* بلھیا،  بلھا — **[[بلھے شاہ]]**
*محمد بخشا — **[[میاں محمد بخش]]**
*دامن  — **[[استاد دامن]]**

## اردو زبان دے شاعراں دے تخلص
اردو زبان دے وڈے وڈے شاعراں نیں وِی تخلص دا استعمال کیتا اے، جنہاں وِچوں مشہور شاعر اے نیں:
***[[مرزا غالب|غالب]]**  —   مرزا اسد اللہ خاں

## ہور ویکھو
*قصیدہ
*مثنوی
*نظم

## حوالے
گٹھ:پنجابی ادب
گٹھ:اردو ادب
گٹھ:اردو شاعری
اُتلیاں لہندیاں وچکارلیاں ریاستاں

**مغربی شمال وسطی ریاستاں** () ریاستہائے متحدہ مردم شماری بیورو توں رسمی طور تے منظور شدہ ریاستہائے متحدہ دے 9 جغرافیائی علاقیاں وچوں  اک اے۔

## سیاست

***جلی حروف** انتخابی فاتح نوں ظاہر کردے نیں۔

## حوالے

گٹھ:وسط مغربی ریاستہائے متحدہ
گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے مردم شماری علاقے
گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے علاقے
گٹھ:امریکہ
گٹھ:امریکہ دا جغرافیہ
حمد

**حمد** شاعری دی اوہ صنف اے جیدے وچ اللہ تعالیٰ دی ذاتِ پاک دی تعریف بیان کیتی جاوے۔
## ویروا
حمد عربی زبان دا لفظ اے جیدے معنے ’’تعریف‘‘ دے نیں۔ شاعری دی ایس صنف وچ اللہ تعالیٰ دی ذاتِ پاک دی تعریف کیتی جاندی اے۔ مخلوق اُتے اوہدیاں رحمتاں تے بخششاں دا ذِکر کیتا جاندا اے تے اپنے گناہاں توں توبہ استغفار کیتی جاندی اے۔ پنجابی دے تقریباً ہر شاعر نے حمد لکھی اے کیوں جے پنجابی شاعری دی ایہہ رِیت بن چکی اے پئی شاعر بھانویں قصہ بیان کرے یا کوئی نظم لکھے،  اوہ سب توں پہلاں اللہ تعالیٰ دی حمد ضرور بیان کردا اے۔  مشہور صوفی شاعر میاں محمد بخش صاحب قصہ سیف الملوک دے مڈھ وِچ حمد دے شعر لکھے نیں:
*اول حمد ثناء اِلٰہی جو مالک ہر ہر دااُس دا ناں چتارن والا ہر میدان نہ ہرداکام تمام میسر ہوندے نام اوہدا چِت دھریاںرحموں سُکے ساوے کردا قہروں ساڑے ہریاں 

## ہور ویکھو
*نعت
*قصیدہ
*مثنوی
*نظم

## حوالے
گٹھ:اردو شاعری
گٹھ:اردو ادب
گٹھ:پنجابی ادب
بنو امیہ

**بنو امیہ** (؛ ) قریش دا اک قبیلہ اے جو امیہ بن عبد شمس دی اولاد اے۔ ابتدا وچ ایہ قبیلہ اسلام دے خالف سی پر بعد وچ انہاں نے اسلام قبول کر لیا۔ عثمان بن عفان اسی قبیلے توں سن جو تیسرے خلیفہ بنے۔ اس دے علاوہ معاویہ بن ابو سفیان وی اسی قبیلے توں سن جنہاں نے خلافت امویہ دی بنیاد رکھی۔

## بنو امیہ دی قابل ذکر شخصیتاں
* عقبہ ابن ابی معیط
* عثمان بن عفان
* ام حبیبہ رملہ بنت ابوسفیان
* ابو سفیان بن حرب
* معاویہ بن ابو سفیان
* یزید بن معاویہ
* معاویہ بن یزید
* مروان بن حکم
* عبد الملک بن مروان
* ولید بن عبد الملک
* سلیمان بن عبدالملک
* عمر بن عبد العزیز
* یزید بن عبدالملک
* ہشام بن عبدالملک
* ولید ثانی بن یزید
* یزید ثالث بن ولید
* ابراہیم بن ولید
* مروان الثانی

## ہور ویکھو
* خلافت امویہ
* اموی شجرۂ نسب

## حوالے

گٹھ:بنو امیہ
گٹھ:عرب قبائل
گٹھ:قریش
گٹھ:قوم قبیلے
نعت

**نعت**، نظم دی اِک صنف اے جیہڑی پیغمبر اسلام حضرت محمد مصطفیٰ صلی اللہ علیہ وسلم دی شان تے تعریف وچ لکھی جاندی اے۔

## ویروا
نعت نظم یا غزل دی اجہی قسم اے جیدے وچ پیغمبر اسلام حضرت محمد مصطفیٰ صلی اللہ علیہ وسلم دی شان تے تعریف بیان کیتی جاندی اے۔ ایہہ تعریف اوہناں دی زندگی تے سیرت دے واقعات اُتے بیان کیتی جاندی اے۔ پنجابی ادب وچ نعت دا سرمایہ بہت زیادہ اے۔ جیدی وجہ اے کہ ہر مسلمان شاعر نے پیغمبر اسلام حضرت محمد مصطفیٰ صلی اللہ علیہ وسلم نال محبت تے عقیدت پاروں نعت ضرور لکھی اے تے اپنی عاقبت سنوارن لئی ایہہ سامان پیدا کیتا اے۔ 

## شعری ویروا
نعت وِچ شعراں دی تعداد دی کوئی پابندی نئیں۔ پنجابی ادب وچ نعت گو شاعراں وچوں میاں محمد بخش، پير مہر علی شاہ، مولوی دِلپذیر،  عبداللطیف عارف،  حمید عقیقی،  رفیق لائل پوری،  دائم اقبال دائم،  مسلم اویسی،  صائم چشتی،  اعظم چشتی،  عبدالکریم ثمر،  ابر وارثی،  اقبال صلاح الدین،  حفیظ تائب،  محمد علی ظہوری  زیادہ مشہور نیں۔

## ہور دیکھو
*حضرت محمد صلی اللہ علیہ وسلم
* مولود نامہ

## حوالے

گٹھ:اسلامی شاعری
گٹھ:اصناف ادب
گٹھ:اصناف شاعری
گٹھ:شاعرانہ ہیئتاں
گٹھ:شاعری بلحاظ صنف
گٹھ:شعری صنف
گٹھ:عربی شاعری
گٹھ:پنجابی شاعری
گٹھ:فارسی شاعری
گٹھ:اردو شاعری
گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:اسلامی ثقافت
گٹھ:نعتیہ شاعری
چینی اساطیر

چینی اساطیر (中國神話 Pinyin: Zhōngguó shénhuà) اوہ دیومالائی تے لوک داستاناں جو ازمنہ قدیم توں قصہ گو زبانی بیان کر دے رہے تے جو سینہ بہ سینہ منتقل ہُندی رہاں بشمول انہاں ادبی کہانیاں دے جنہاں مختلف نوشتہ جات تے کتب وچ لکھیا گیا اس خطہ زمین دے فساں خیز قصے بیان کردیاں نیں جسنوں اسی‏‏ں اج چین دے ناں توں جانتے نیں۔چینی اساطیر مختلف النوع ثقافتی تے علاقائی داستاناں اُتے مشتمل نیں۔ انہاں وچ قوم ہان تے دیگ اقوام دے قصے شامل نیں۔ جن وچوں کچھ نوں چینی ادبی ادارے نے وی چُنا اے۔

## تریخ
مورخاں دے مطابق انہاں اساطیر دا زمانہ ابتدا میلاد مسیح توں وی بارہ سو برس پہلے دا اے۔تے انہاں دے باقاعدہ سینہ بہ سینہ نسل در نسل انتقال نوں لگ بھگ اک ہزار برس بیت چکے نیں جس دے دوران قصہ گو انہاں زبانی بیان کر دے رہے۔اس زمانے وچ انہاں اساطیر نوں لکھیا وی گیا تے اس سلسلے دی سب توں پہلی کتاب چان ہائی کینگ کی دسی جاندی اے۔

اس بنیاد اُتے چینی اساطیر دی جو اساس واضح ہُندی اے اوہ زبانی قصہ گوئی، ناٹک تے قدیم نظمیہ داستاناں نیں۔لیکن اسی دے نال ای کچھ مکتوب نظماں تے ناول مثلاً ہی یان (Hei'an Zhuan) ژوان دا ناول حماسہ تاریکی (Epic of Darkness)وی دستیاب ہُندے نیں۔حماسہ تاریکی وچ چند قدیم روایتی کرداراں نوں نظم کیتا گیا اے۔اس مجموعے وچ چین دی اک خاص قوم ہان جو صوبہ هوبئی وچ کوہ شن نونگ جیا Shennongjia دے اطراف وچ آباد اے ، دے کرداراں تے واقعات نوں خصوصا بیان کیتا گیا اے۔اس وچ پانگو Pangu دی ولادت تے زمانہ تدوین تک دے روایتی تے اساطیری واقعات نوں انتہائی تفصیل نال بیان کیتا گیا اے۔

## اساطیر تے مذہب
چینی اساطیر تے مذاہب جداں کنفیوشس ازم، تاؤ ازم تے بدھ ازم وچ بوہت وسیع تعامل اے۔
## اساطیر تے فلسفہ
اساطیر حقیقی فلسفیانہ نظریات و ماخذات توں ممتاز ہُندی نیں۔تفاصیل و تفسیراں وُو ژنگ Wu Xing روایات دا حصہ نئی‏‏ں لیکن پنج عناصر اُتے ایقان دا عقیدہ داستاناں وچ نظر آسکتا اے۔

## حوالے

گٹھ:چین
گٹھ:اساطیر
سقوط بغداد

موجودہ عراق دا دار الحکومت بغداد تریخ وچ تن مرتبہ بیرونی حملہ آوراں دے ہتھوں تباہ ہویا اے۔ اک مرتبہ 1258ء وچ منگولاں دے ہاتھاں، دوسری مرتبہ1917ء وچ برطانوی افواج دی جانب توں بغداد اُتے قبضے تے آخری مرتبہ 2003ء وچ امریکا دی زیر قیادت اتحادی افواج دے ہاتھاں۔ تیناں دے الگ الگ مضامین دے لئی

* سقوط بغداد 1258ء
* سقوط بغداد 1917ء
* سقوط بغداد 2003ء

گٹھ:بغداد دے محاصرے
گٹھ:عراق دی تریخ
گرش چندر سین

**گرش چندر سین** (1835ء – 15 اگست 1910ء) بنگال دے اک مذہبی محقق، مترجم تے برہمو سماج دے مبلغ سن۔ انہاں نے سنہ 1886ء وچ قرآن دا بنگالی زبان وچ ترجمہ کیتا، ایہ بنگالی زبان وچ قرآن دا پہلا ترجمہ سی۔

## ابتدائی زندگی
گرش چندر سین دی پیدائش بنگلہ دیش دے ضلع ناراین گنج وچ واقع پنچودنا پنڈ وچ ہوئی۔ انہاں نے ابتدائی تعلیم ڈھاکہ دے پوگوز اسکول وچ حاصل کیتی۔.

گرش چندر نے صحافتی تے ادبی سرگرمیاں وچ حصہ لینے توں پہلے کچھ عرصے میمین سنگھ ضلع اسکول وچ وی پڑھیا۔ ابتدائی عمر ای وچ انہاں نے فارسی تے سنسکرت زباناں سیکھ لی سن تے میمین سنگھ وچ ڈپٹی مجسٹریٹ دے ایتھے کاپی رائٹر دی ملازمت کر دے رہے۔ بیجوئے کرشن گوسوامی تے کیشب چندر سین دی توجہات تے ترغیبات توں اوہ برہمو سماج توں متاثر ہوئے تے سنہ 1871ء وچ انہاں نے برہمو سماج وچ شمولیت اختیار کر لی۔ بعد ازاں اس دی تبلیغ دے لئی گرش چندر نے ہندوستان تے برما دا سفر کیتا۔

سنہ 1869ء وچ کیشب چندر سین نے اپنے مبلغین وچوں چار افراد نوں منتخب کیتا تے انہاں چاراں نوں دنیا دے چار قدیم مذاہب دے محقق دا درجہ دتا۔ گرش چندر اسلام دے مطالعے دے لئی منتخب کیتے گئے سن۔

گرش چندر تمام مذاہب دی بنیاداں دے اتحاد دے قائل سن۔ منتخب ہونے دے بعد انہاں نے اپنے تہانو‏‏ں اسلام دے مطالعے وچ مصروف کر لیا۔ سنہ 1876ء وچ عربی زبان سیکھنے تے اسلامی ادب تے اسلامی متون دی تعلیم حاصل کرنے دی غرض توں اوہ لکھنؤ گئے۔ پنج برس (1881-86) دے طویل مطالعے دے بعد انہاں نے قرآن دا بنگالی زبان وچ پہلا ترجمہ پیش کیتا۔

## تصنیفات
گرش چندر سین نے بنگالی زبان وچ کل بیالیس کتاباں شائع کیتیاں۔ پنج سوال دے مطالعہ دے بعد انہاں نے بنگالی زبان وچ قرآن دا پہلا ترجمہ پیش کیتا۔ نیز سنہ 1892ء وچ مشکاۃ المصابیح دا تقریباً نصف ترجمہ شائع کیتا۔ انہاں نے فارسی زبان توں گلستان، بوستان تے دیوان حافظ دا وی بنگالی وچ ترجمہ کیتا۔

## حوالے

گٹھ:1835 دے جم
گٹھ:1910 دیاں موتاں
گٹھ:بنگالی شخصیتاں
گٹھ:بنگالی نشاۃ ثانیہ نال منسلک شخصیتاں
گٹھ:عربی زبان دے مترجمین
گٹھ:ہندومت تے اسلام
گٹھ:برہمو شخصیتاں
گٹھ:کولکاتا دے سکالر
گٹھ:انیہویں صدی دے ہندوستانی سکالر
برہمو سماج

**برہمو سماج** (، *برہمو شوماج*) اک ہندو اصلاحی تحریک اے۔ اس تحریک جاں فرقہ دے بانی رام موہن رائے 1774ء وچ بمقام بردوان اک معزز گھرانے وچ پیدا ہوئے چھوٹی عمر وچ عربی تے فارسی پڑھ لی سنسکرت بنارس وچ پڑھی۔ پندرہ برس دی عمر وچ انہاں نے بت پرستی دے خلاف بنگالی زبان وچ پمفلٹ شائع کرنے شروع کر دتے۔ انہاں دی دلیل ایہ سی کہ بت پرستی ویداں وچ نئی‏‏ں ہُندی۔ توحید دے پرچار دی وجہ توں رام موہن رائے نوں اپنے والد تے گھر توں الگ ہونا پیتا۔ اس دے بعد انہاں نے انگریزی، فرانسیسی، لاطینی، یونانی تے عبرانی زباناں پڑھاں تمام مذاہب دی مقدس کتب دا غور کیتا۔ انہاں دا ذریعہ معاش سرکاری ملازمت سی 39 سال دی عمر وچ ملازمت توں سبکدوش ہو گئے تے کلکتہ وچ سکونت اختیار کر لی۔ تے اپنے مذہبی خیالات دی اشاعت شروع کر دتی۔ انہاں نے مذہبی کتب دا سنسکرت انگریزی تے بنگالی وچ ترجمہ کیتا۔

رام موہن نوں 1831ء وچ دہلی دے مغل شہنشاہ نے اپنے مالی حقوق دی وکالت دے لئی انگلستان بھیجیا۔ 1833ء تک اوتھے ای مقیم رہے۔ 1833ء وچ برسٹل چلے گئے تے اسی سال اوتھے مہینےِ ستمبر وچ بخار دے مرض وچ انتقال کر گئے۔ انہاں دی قبر نوزدیل قبرستان وچ موجود اے۔

رام موہن رائے نے پہلی بار فارسی وچ اک کتاب اُتے لکھی تے اس دا دیباچہ عربی زبان وچ سی۔

1820ء وچ موہن رائے نے اپنی کتاب ”یسوع دے احکام“ بنگالی زبان وچ شائع دی جس وچ یسوع مسیح دی الوہیت دا انکار کیتا تو سپرامپور دے مشنریاں نے تابڑ توڑ حملے شروع کر دتے تے بحث و مباحث دا سلسلہ جاری ہو گیا۔ 1827ء وچ رام موہن رائے نے برہمو سماج دی بناد ڈالی۔

## نظریات
انہاں دے خیالات 1830ء دے امانت نامے وچ مندرجہ ذیل الفاظ وچ قلمبند نیں: ”پرستش اسی ذات دی ہونی چاہیے جو غیر فانی اے، جس دا پتا تلاش توں نئی‏‏ں ملدا، جو تغیر توں محفوظ اے تے جو تمام کائنات نوں پیدا کردتی تے قائم رکھتی اے۔“

## حوالے

گٹھ:بھارت دیاں مذہبی تنظیماں
گٹھ:ہندوستان وچ  1828ء دیاں تاسیساں
گٹھ:بنگالی نشاة ثانیہ
گٹھ:تنظیماں بلحاظ دیس