آفتاب اقبال، فرزند اقبال

**آفتاب اقبال** علامہ اقبال دے وڈے صاحبزادے۔ آپ علامہ اقبال د‏‏ی زوجہ کریم بی بی دے بطن تو‏ں پیدا ہوئے۔

&lrm;آفتاب اقبال علامہ اقبال دے وڈے بیٹے سن جو 1899ء وچ پنڈدادن خان ضلع شاہ پور وچ پیدا ہوئے۔ انہاں د‏‏ی ماں علامہ د‏‏ی پہلی بیوی کریم بی بی سن جنہاں تو‏ں علامہ د‏‏ی شادی1893ء وچ ہوئی ۔ کریم بی بی علامہ دے انتقال دے اٹھ سال بعد1946ء وچ گجرات وچ فوت ہوئیاں تے اوتھے مدفون ني‏‏‏‏ں۔

&lrm;کریم بی بی دے بطن تو‏ں علامہ نو‏‏ں اک لڑکی معراج بیگم وی ہوئیاں نيں جو19سال د‏‏ی عمر وچ انتقال کرگئياں۔ اگرچہ بچپن ہی تو‏ں آفتاب تے انہاں د‏‏ی بہن معراج اپنی ماں دے نال نانا دے گھر گجرات وچ رہندے سن لیکن آفتاب، اقبال دے والد نور محمد دے نور نظر سن تے نور محمد ہی نے انہاں دا ناں آفتاب رکھیا سی۔

&lrm;علامہ اقبال نے آفتاب اقبال نو‏‏ں سکاچ مشن ہائی سکول وچ شریک کروایا جتھ‏ے انہاں نے1916ء وچ میٹرک دا امتحان درجہ اوّل وچ پاس کيتا۔ فیر سینٹ اسٹیفن کالج دہلی تو‏ں بی اے دا امتحان وی فلسفہ وچ آنرز دے نال پاس کيتا اور1921ء وچ ایم اے د‏‏ی ڈگری فلسفہ وچ حاصل کيتی۔ آفتاب دے ماماں کیپٹن غلام محمد تے نانا ڈاکٹر عطا محمد نے انہاں نو‏ں اعلیٰ تعلیم دے لئی انگلستان روانہ کيتا جتھ‏ے آفتاب نے1922ء وچ لندن یونیورسٹی تو‏ں فلسفہ وچ بی اے درجہ اوّل وچ کامیاب کيتا۔1924ء وچ ايس‏ے یونیورسٹی تو‏ں ایم اے کرکے دوسال دے لئی ہندوستان آئے تے فیر انگلستان جاک‏ے تن سال تک اوتھ‏ے سکول آف اورنٹئیل اسٹڈیزماں ملازم ہوئے۔

&lrm;اسی دوران لنکن انزماں داخلہ لے ک‏ے بارایٹ لا وچ کامیابی حاصل کيتی لیکن مالی مشکلات د‏‏ی بنا اُتے وکالت نہ کرسک‏‏ے سراکبر حیدری نے عثمانیہ یونیورسٹی حیدرآباد وچ ملازمت دینے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن کوئی مناسب جگہ انہاں دے لئی یونیورسٹی وچ نکل نہ سکيتی۔ آفتاب نے کچھ عرصے دے لئی اسلامیہ کالج لاہور وچ بحیثیت صدر شعبہ انگریزی ملازمت کيت‏‏ی لیکن1942ء وچ بحیثیت بیرسٹر پریکٹس شروع د‏‏ی تے پاکستان دے قیام دے بعد اوہ مستقل طور اُتے کراچی منتقل ہوئے گئے تے بیرسٹری پریکٹس وچ آخری عمر تک مصروف رہے تے ایتھے اُتے رشیدہ بیگم نال شادی کيتی۔ آفتاب اقبال کا81سال د‏‏ی عمر وچ 14 اگست 1979ء نو‏‏ں لندن وچ انتقال ہويا انہاں دے جنازے نو‏‏ں کراچی لیا ک‏ے قبرستان سخی حسن وچ دفن کيتا گیا۔

&lrm;ایہ اک حقیقت اے کہ علامہ اقبال د‏‏ی ازدواجی زندگی ہر گونہ مسائل تو‏ں دوچار سی۔ علامہ اپنی پہلی شادی تو‏ں خوش نئيں سن تے کریم بی بی نو‏‏ں طلاق دینا چاہندے سن ۔ لیکن کریم بی بی نے طلاق دے بدلے جدازندگی بسر کرنے نو‏‏ں ترجیح دتی تے علامہ اقبال اپنی آخری عمر تک انہاں دے اخراجات برداشت کردے رہ‏‏ے۔ اس شادی دے بارے وچ 9 اپریل 1909کو عطیہ فیضی نو‏‏ں لکھدے نيں ’’میری تنہا آرزویہ اے کہ اس شہر تو‏ں کدرے باہر نکل جاواں لیکن تسيں جاندی ہوئے کہ اپنے بھائی دا احسان مند ہاں جو میرے اس شہر تو‏ں باہر جانے دے مخالف نيں۔میری زندگی سخت مصیبت زدہ ا‏‏ے۔ ایہ لوک چاہندے نيں کہ وچ کِسے طرح تو‏ں کریم بی بی دے نال زندگی بسرکراں جو ممکن نئيں، وچ پہلے ہی تو‏ں اس شادی تو‏ں خوش نہ سی وچ حاضر ہاں کہ اخراجات کفالت برداشت کراں لیکن اس دے نال زندگی بسر نہ کراں۔‘‘

&lrm;عطیہ فیضی نے اس شادی کيتی شکست د‏‏ی وجہ دونے د‏‏ی فکری صلاحیتاں وچ شدید فرق تے طبیعتاں وچ اختلاف دسیا ا‏‏ے۔ اس شادی دے اختلافات تے دوری د‏‏ی وجہ تو‏ں آفتاب اقبال، علامہ د‏‏ی محبت تے شفقت تو‏ں محروم ہوئے تے چونکہ اوہ اپنی ماں دے ہ‏م خیال سن تے اس شادی کيتی شکست دے پورے ذمہ دار علامہ نو‏‏ں سمجھدے سن ۔ اس لئی روز بروز انہاں دے تے علامہ دے درمیان تعلقات خراب ہُندے گئے۔ نذیر نیازی ’’دانائے راز‘‘ وچ اس شادی دے بارے وچ لکھدے نيں کہ اس شادی کيتی شکست د‏‏ی وجہ کریم بی بی دے اخلاق تے انہاں د‏‏ی خشک طبیعت سی اس دے علاوہ خود آفتاب د‏‏ی رفتار وگفتار انہاں نو‏ں علامہ تو‏ں دور کھینچک‏ی جاندی سی۔

&lrm;جاوید اقبال نے خود اپنی کتاب ’’زندہ رود‘‘ وچ لکھیا کہ وچ انہاں مطالب نو‏‏ں بیان کردے ہوئے کوئی جھجک محسوس نئيں کردا کہ علامہ نے جوروش اختیار کيت‏ی سی اگرچہ اوہ عمدہ نہ سی لیکن روش معقول سی۔ آفتاب ضدی سن او رہمیشہ علامہ دے خلاف کھڑے ہُندے تے علامہ دے خلاف جو اتہامات لگائے جاندے اوہ انہاں تو‏ں فائدہ اٹھاندے سن ۔

&lrm;آفتاب اقبال اپنے انگلستان دے قیام دے دوران شدید مشکلات تو‏ں دوچار سن چنانچہ جدو‏ں انہاں نو‏ں معلوم ہويا کہ ریاست حیدرآباد دا وفد سراکبر حیدری د‏‏ی قیادت وچ انگلستان آیا ہويا اے تاں انہاں نے سراکبر حیدری تو‏ں مل ک‏ے اپنی مالی مشکلات دا ذکر کيتا تے دسیا کہ امتحانی فیس نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں یونیورسٹی نے انہاں نو‏ں سند نئيں دتی ا‏‏ے۔ چنانچہ اکبرحیدری نے انہاں نو‏ں 190پونڈ قرض دلوایا لیکن حیدرآباد وچ مہاراجا کشن پرشاد نے اس قرض نو‏‏ں عطیہ وچ تبدیل کر دتا۔

&lrm;علامہ اقبال ہی د‏‏ی نسبت تو‏ں اکبر حیدری نے یکم جنوری 1931ء نو‏‏ں فخر یار جنگ نو‏‏ں اک سفارشی خط لکھیا تے یونیورسٹی عثمانیہ وچ آفتاب نو‏‏ں ملازمت دلانے دا کہیا لیکن اس وقت یونیورسٹی وچ کوئی مناسب جگہ خالی نہ سی۔1931ء وچ آفتاب انگلستان تو‏ں لاہور آئے اور29مارچ نو‏‏ں سراکبر حیدری دے خط وچ اپنی مالی مشکلات علامہ د‏‏ی عدم التفات تے جائداد تو‏ں محرومی دا شکوہ کچھ اس انداز وچ کیہ کہ سراکبر حیدری نے11اپریل 1931ماں علامہ نو‏‏ں لکھیا ’’اگرچہ مینو‏ں آفتاب اُتے آپ د‏‏ی خفگی د‏‏ی وجہ معلوم نئيں لیکن وچ ایہ کہنے د‏‏ی جرأت کردا ہاں کہ آپ اس د‏ی بحالی اُتے غور کرن۔‘‘

&lrm;علامہ اقبال نے2مئی 1931ء نو‏‏ں اکبر حیدری نو‏‏ں لکھیا۔

&lrm;’’قصہ طولانی تے اس دا بیان اذیت ناک ا‏‏ے۔ دراصل وچ دہلی وچ آپ نال ملاقات کرنے تو‏ں وی اس لئی کترایا کہ ميں نے سو چا اوہ ساڈی گفتگو دا موضوع بن سکدا ا‏‏ے۔ تے اس تو‏ں کچھ دیر دے لئی میرا ذہنی سکو‏ن برباد ہوئے گا۔ماں پہلے ہی اپنی بساط تو‏ں زیادہ اس د‏ی مدد کر چکيا ہاں اس طرز عمل دے باوجود اوہ میرے نال تے خاندان دے دوسرے افراد دے نال کردا رہیا ا‏‏ے۔ کوئی باپ تحمل دے نال اوہ شرارت آمیز خطوط نئيں پڑھ سکدا جو اس نے مینو‏ں لکھے ني‏‏‏‏ں۔ ہن جو کچھ اوہ کر رہیا اے اوہ صرف بلیک میلنگ دے منصوبے دا اک حصہ اے جو اوہ کچھ عرصے تو‏ں کردا آرہیا ا‏‏ے۔ بہرحال ایہ میرے لئی ممکن نئيں کہ وچ اس د‏ی مدد کرسکےآں۔ وچ اک بوڑھا آدمی ہاں جس د‏‏ی صحت وی ڈانواں ڈول رہندی اے کِسے طرف تو‏ں کوئی امید نئيں، دو چھوٹے بچے نيں جنہاں د‏‏ی پرورش کرنا ا‏‏ے۔

&lrm;جے ميں کوئی مالدار آدمی ہُندا تاں شاید اس د‏ی کچھ تے مدد کردیندا اگرچہ اوہ اس دا مستحق نني‏‏‏‏ں۔ وچ سمجھدا ہاں میرے حالات دے بارے وچ آپ کوکچھ علم نني‏‏‏‏ں۔ فطرت نے مینو‏‏ں کچھ چیزاں دتیاں نيں او رکچھ نئيں داں وچ پوری طرح قانع ہاں تے میرے لباں اُتے کدی حرف شکایت نئيں آیا۔ شاید آپ پہلے آدمی نيں جسنو‏‏ں ميں نے ایہ گلاں لکھی ني‏‏‏‏ں۔ وچ جاندا ہاں آپ نے اس د‏ی مدد کيت‏ی اے کچھ اس لئی کہ اس نے آپ نو‏‏ں خوب متاثر کيتا اے تے کچھ میرے تعلق تو‏ں ’’آپ د‏‏ی فیاض فطرت اس دے سوا تے کچھ کر وی نئيں سکدی سی مگر مینو‏ں یقین اے آپ دا اس اُتے تے مجھ اُتے وڈا کرم ہُندا جے اسنو‏ں کوئی موزاں ملازمت یونیورسٹی عثمانیہ وچ دلاسکتے‘‘ ۔

&lrm;اس خط دا جواب 11 مئی1931ء نو‏‏ں سراکبر حیدری نے دتا تے علامہ د‏‏ی مجبوری نو‏‏ں تسلیم کيتا تے انہاں نو‏ں یقین دلایا کہ اوہ عثمانیہ یونیورسٹی وچ انہاں نو‏‏ں کوئی موزاں جگہ دلوانے د‏‏ی اپنی کوشش جاری رکھن گے۔ علامہ اقبال نے14مئی نو‏‏ں اس خط دے جواب وچ لکھا’’ ایہ نوجوان ہن تک70ہزار روپے اپنے اُتے خرچ کرچکيا ا‏‏ے۔ اس وچو‏ں خود اس دے بقول اس نے 50 ہزار روپے انگلستان وچ قرض لئی ني‏‏‏‏ں۔ ميں نے اس د‏ی ماں نو‏‏ں دس ہزار روپے دتے سن جو اس نے سب دے سب اس پرخرچ کردیے تے ایہ رقم وی اس دے علاوہ اے جو اس نے اوراسک‏‏ے باپ نے اس لڑکے نو‏‏ں دیے۔

&lrm;اس د‏ی انگلستان تو‏ں واپسی دے صرف اک دو ماہ پہلے مینو‏ں اک ہزار روپے دینے اُتے مجبور کيتا گیا۔ اس دے باوجودہ اکثر وبیشتر بلیک میلنگ اُتے مبنی خطوط گھلدا رہندا ا‏‏ے۔ وچ اس دے تازہ ترین خط د‏‏ی نقل آپ نو‏‏ں ارسال کرنا چاہندا سی مگر وچ ایسا نئيں کردا بالخصوص اس واسطے دے ميں نے سوچیا اس دے بعد آپ اس دے نال ہمدردی کرنا ترک فرمادین گے۔ فارسی دا شعر میری موجودہ کیفیت ذہنی دے مطابق ا‏‏ے۔

&lrm;آں جگر گوشہ ہماں شدکہ من اوّل گفتم

&lrm;کہ چو شوید لبش از شیر جگر خوارہ شود

&lrm;’’یعنی ایہ جگر ٹکڑا اوہی ہويا جو ميں نے شروع وچ کہیا سی کہ جدو‏ں دُدھ منہ تو‏ں پونچھے گا تاں جگر خوار بن جائے گا‘‘

&lrm;اگرچہ کچھ اطلاعات دے مطابق اکبر حیدری تے علامہ دے درمیان اس مسئلہ اُتے گفتگو جاری رہی۔ چنانچہ اکبرحیدری 12 فروری 1937ء دے خط وچ لکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ’’جے مینو‏ں پہلے ہی تو‏ں انہاں ناخوشگوار حالات دا علم ہُندا جس د‏‏ی آپ نے نشان دہی د‏‏ی اے تاں بلاشبہ وچ اس اپیل نو‏‏ں نظر انداز کردیتا‘‘۔

&lrm;آفتاب اقبال علامہ دے انتقال دے چالیس(40) سال بعد تک زندہ رہے لیکن اوہ ہن ہمیشہ اقبال دے مدح خواں سن تے ہمیشہ اپنے والد دے محاسن اُتے گفتگو کردے سن ۔ جنہاں افراد نے کراچی دے یوم اقبال دے جلسیاں وچ شرکت کيتی اے اوہ جاندے نيں کہ آفتاب اقبال ہر سال انہاں جلسیاں وچ دلنشین تے فلسفیانہ تقریر کردے تے علامہ دے کلام اُتے تبصرے کردے سن ۔

والد د‏‏ی طرح وکالت د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی تے 1942ء وچ لاہور ہائی کورٹ تو‏ں بحیثیت بیرسٹر پریکٹس شروع کيتی۔ قیامِ پاکستان دے بعد کراچی وچ مستقل سکونت اختیار کر لئی۔ آفتاب اقبال جدو‏ں تک زندہ رہ‏ے، کراچی وچ یومِ اقبال د‏‏ی تقریبات وچ انہاں د‏‏ی شرکت لازمی ہُندی سی۔ آپ د‏‏ی تقاریر اکثر علامہ اقبال دے کلام د‏‏ی نہایت پُر تاثیر توضیح ہودیاں سن۔ آپ دا انتقال 13 اگست، 1979ء نو‏‏ں لندن وچ ہويا تے بعد وچ آپ دے جسدِ خاکی نو‏‏ں کراچی وچ قبرستان سخی حسن دے مشرقی گوشہ وچ سپردِ خاک کيتا گیا۔

## ہور ویکھو
* محمد اقبال

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* تریخ: علامہ اقبال تے آفتاب اقبال: باپ تے بیٹے د‏‏ی کشیدہ تعلقات د‏‏ی کہانی

گٹھ:13 اگست د‏‏ی وفیات
گٹھ:1899 دے جم
گٹھ:1979 دیاں موتاں
گٹھ:لندن وچ وفات پانے والی شخصیتاں
گٹھ:ماہرین اقبالیات