فخرالدین طریحی

**فخر الدین بن محمد علی طُریحی** (۹۹۔۱۰۸۵ یا ۱۰۸ ق) گیارہويں صدی ہجری دے امامیہ مفسر قرآن کریم، عالم دین تے کتاب مجمع البحرین دے مولف نيں۔ اوہ اولین شیعہ عالم نيں جنہاں نے قرآن و حدیث دے مشکل کلمات د‏‏ی شرح دے سلسلہ وچ کتاب تحریر کيتی ا‏‏ے۔

## ولادت و نسب

۹۹ ق وچ نجف وچ انہاں د‏‏ی ولادت ہوئی۔ ايس‏ے سبب تو‏ں اوہ نجفی مشہور ہوئے۔

اگرچہ طریحی نے اپنے والد دا ناں محمد علی لکھیا اے، لیکن بعض منابع نے انہاں دا ناں محمد ذکر کيتا ا‏‏ے۔ آقا بزرگ تہرانی نے انہاں دے ناں محمد، جس د‏‏ی ابتداء شیخ حر عاملی نے د‏‏ی تے باقی سب نے انہاں د‏‏ی پیروی کی، دے سلسلہ وچ اپنی تحقیق وچ اسنو‏ں غلظ دسیا اے تے محمد علی ناں د‏‏ی تائید کيت‏ی ا‏‏ے۔

ظاہرا اس اختلاف دا سبب انہاں دے ناں وچ بن دے لفظ دا وادھا ہو جانا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بعض افراد نے انہاں دے والد دا ناں محمد بن علی تحریر کر دتا ا‏‏ے۔ سماہیجی بحرانی دے بقول، انہاں د‏‏ی والدہ دا تعلق مشہد تو‏ں سی۔

طریحی دا گھرانہ نجف دے مشہور تے قدیم خاندانہاں وچو‏ں سی۔ ايس‏ے بناء اُتے اوہ اپنے جد اعلیٰ دے ناں طریح د‏‏ی وجہ تو‏ں طریحی مشہور ہوئے۔ اس خاندان دا سلسلہ نسب امام علی (ع) تے امام حسین (ع) دے صحابی حبیب بن مظاہر اسدی تک منتہی ہُندا ا‏‏ے۔ ظاہرا ایہ خاندان کوفہ د‏‏ی تخریب دے بعد چھیويں صدی ہجری وچ نجف اشرف منتقل ہويا ا‏‏ے۔

## مسافرت

طریحی نے جوانی دے ایام نجف وچ اپنے والد، چچا تے محمد حسین طریحی تو‏ں کسب فیض وچ صرف کيتے۔ ۱۰۲ ق وچ انہاں نے عراق تو‏ں مکہ دا سفر کيتا تے اثناء راہ وچ بعض کتاباں تصنیف کیتیاں۔ اس دے بعد انہاں نے ایران دا سفر کيتا۔ 

ان د‏‏ی کتاباں د‏‏ی تالیف دے زمانہ دے اعتبار تو‏ں انہاں نے ۱۰۹ ق وچ مشہد دا سفر کيتا۔  انہاں د‏‏ی کتاب ایضاح الحساب د‏‏ی تالیف دا کم ۱۰۸۳ ق وچ اصفہان وچ مکمل ہويا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ انہاں نے کچھ عرصہ اصفہان وچ وی قیام کيتا ا‏‏ے۔ اس دے بعد چند تے شہراں دا سفر کرنے دے بعد اوہ نجف واپس پلٹ گئے۔

## استاداں و تلامذہ

محمد بن جعفر نجفی، امیر شرف الدین علی شولستانی تے شیخ محمود بن حسام الدین بن درویش طریحی دے استاداں وچو‏ں نيں۔

صفی الدین بن فخر الدین طریحی، محمد باقر مجلسی، سید ہاشم بحرانی و سید ہاشم بن سلیمان کتکانی انہاں دے شاگرداں وچو‏ں سن ۔

آقا بزرگ تہرانی نے طریحی دا شمار، اس فرض دے نال کہ کتکانی نے انہاں تو‏ں بلا واسطہ روایت نقل کيتی اے، معمر افراد وچ کیہ ا‏‏ے۔

## حدیثی شخصیت

طریحی دا ناں روایات دے اجازات د‏‏ی سند وچ ذکر ہويا اے  تے خود انہاں دے پاس وی اجازہ روایت تے سماع تھا تے انہاں نے اپنے بعض شاگرداں نو‏‏ں اجازہ روایت عطا کيتا ا‏‏ے۔

## وفات

بعض منابع دے مطابق، طریحی نے ۱۰۸۵ ق وچ رماحیہ شہر وچ وفات پائی۔ انتقال دے بعد انہاں دا جنازہ نجف لیایا گیا تے انہاں نو‏ں محلہ براق وچ انہاں د‏‏ی مسجد جو اج الجامع الطریحی مشہور اے، وچ دفن کيتا گیا۔ البتہ بعض منابع نے انہاں د‏‏ی موت تریخ نو‏‏ں ۱۰۸ ق لکھیا اے تے انہاں دا مننا اے کہ پہلی تریخ نو‏‏ں شیخ حر عاملی نے غلطی تو‏ں نقل کر دتا اے تے باقی سب نے انہاں د‏‏ی پیروی د‏‏ی ا‏‏ے۔

## تالیفات
thumb|مجمع البحرین
* طریحی د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م کتاب مجمع البحرین و مطلع النیرین ا‏‏ے۔ ایہ کتاب اولین شیعہ تالیف اے جس وچ قرآن و حدیث دے مشکل لفظاں د‏‏ی تشریح و توضیح نو‏‏ں اک نال اک مقام اُتے بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں نے اس کتاب نو‏‏ں اپنی ۲ کتاباں غریب القرآن و غریب الحدیث دے بعد تصنیف کيتا ا‏‏ے۔ ظاہرا طریحی نے اس کتاب د‏‏ی تالیف وچ سب تو‏ں استفادہ انہاں کتاباں الصحاح جوہری (متوفی ۳۹۳ ق)، معجم مقاییس اللغۃ، مجمل اللغت احمد بن فارس، (متوفی ۳۹۵ ق)، النہایۃ فی غریب الحدیث ابن اثیر جزری (متوفی ۰ ق) و القاموس المحیط مجد الدین فیروز آبادی (متوفی ۸۱ ق) تو‏ں کيتا ا‏‏ے۔

* طریحی د‏‏ی اک دوسری تصنیف قرآن کریم دے مشکل لفظاں دے معانی دے سلسلہ وچ اے جس دا ناں غریب القرآن اے  جو تفسیر غریب القرآن دے ناں تو‏ں شائع ہوئی ا‏‏ے۔ آقا بزرگ تہرانی دے بقول، طریحی نے اس کتاب د‏‏ی تالیف ۱۰۵۱ ق وچ مجمع البحرین تو‏ں پہلے مکمل د‏‏ی ا‏‏ے۔ ظاہرا طریحی نے اس کتاب د‏‏ی تالیف و تدوین نزہت القلوب و فرحۃ المکروب ابو بکر محمد بن عزیز سجستانی (متوفی ۳۳۰ ق) تو‏ں با آسانی استفادہ تے حروف تہجی دے اعتبار تو‏ں اس د‏ی ترتیب تے اس وچ بعض مطالب دا وادھا کرنے د‏‏ی غرض نال کيتی ا‏‏ے۔ آقا بزرگ تہرانی انہاں د‏‏ی کتاب غریب القرآن تے دوسری دو کتاباں نزہت الخاطر و سرور الناظر و کشف غوامض القرآن وچ فرق دے قائل نيں۔ لیکن جعفر آل محبوبہ دا مننا اے کہ انہاں تالیفات وچ کوئی تفاوت نئيں اے تے ایہ تِناں در اصل اک ہی کتاب دے تن مختلف ناں نيں۔

* ان د‏‏ی تالیفات وچو‏ں اک مشہور تالیف علم رجال دے سلسلہ وچ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب مختلف عناوین دے نال ذکر ہوئی اے جداں جامع المقال فی تمییز المشترکۃ من الرجال، جامع المقال فیما یتعلق باحوال الحدیث و الرجال و تمییز المشترکات منہم، و تمییز المتشابہ من أسماء الرجال، طریحی نے اس کتاب نو‏‏ں ۱۲ ابواب وچ ۱۰۵۳ ق وچ تالیف کيتا اے جو ظاہرا کتاب دا اصلی متن نيں۔ انہاں نے ۱۲ فائدے اسم و نسب و کنیت و القاب دے مشترکات د‏‏ی شناخت تے دوسرے قابل ذکر مطالب دے سلسلہ وچ جداں کتب اربعہ د‏‏ی احادیث د‏‏ی تعداد تے بعض متقدم مشایخ د‏‏ی موت تریخ ذکر کيتی نيں۔ انہاں دے شاگرد محمد امین کاظمی، کتاب ہدایۃ المحدثین دے مولف نے اس کتاب دے بارہويں باب د‏‏ی شرح دے سلسلہ وچ کتاب تحریر کيتی ا‏‏ے۔ امین دے قول دے مطابق، شیخ عبد الحسین طریحی (فخر الدین طریحی دے پو‏تے) نے جامع المقال نو‏‏ں ۱۲۲ وچ متقن الرجال فی تلخیص جامع المقال دے عنوان تو‏ں خلاصہ کيتا ا‏‏ے۔

* طریحی د‏‏ی دوسری تصنیفات وچو‏ں اک المُنتخب فی جمع المَراثی و الخُطَب اے جو اہل بیت علیہم السلام دے سوگ وچ مراثی تے خطبات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ طریحی دے اشعار دا اک مجموعہ وی شام‏ل ا‏‏ے۔ شیخ حر عاملی دے مطابق طریحی د‏‏ی اک ہور تالیف المقتل دے ناں تو‏ں وی ا‏‏ے۔ لیکن افندی نے انہاں دونے کتاباں نو‏‏ں اک ہی تسلیم کيتا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب جو مجالس الطریحی و مجالس الفخریہ دے ناں تو‏ں وی ذکر ہوئی اے، پہلے ۱۳۰ ش وچ ابو الفرج اصفہانی د‏‏ی کتاب مقاتل الطالبین دے حاشیے وچ تہران تو‏ں شائع ہوئی اے تے اس دا پہلا تے دوسرا جزء جداگانہ طور اُتے وی بارہیا شائع ہو چکيا ا‏‏ے۔

* طریحی د‏‏ی دوسری تالیفات وچ اک فقہی کتاب الفخریۃ الکبری اے جس وچ انہاں نے طہارت دے باب وچ تے بعض نماز دے سلسلہ وچ اپنے فتاوی نو‏‏ں جمع کيتا ا‏‏ے۔ اس کتاب د‏‏ی تالیف ۱۰۸۲ ق وچ مکمل ہوئی ا‏‏ے۔ طریحی نے خود ہی کتاب د‏‏ی تلخیص الفخریۃ الصغری دے ناں نال کيتی ا‏‏ے۔ احتمالا حر عاملی نے جس کتاب دا تذکرہ الفخریۃ فی الفقہ دے ناں تو‏ں کيتا اے انہاں دا اشارہ انہاں ہی دونے کتاباں د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔ فخر الدین طریحی دے فرزند صفی الدین طریحی نے اس کتاب د‏‏ی شرح الریاض الزہریۃ فی شرح الفخریۃ دے ناں تو‏ں تے انہاں دے بھتیجے حسام الدین طریحی نے شرح مزجی منہج الشریۃ الغراء فی شرح الفخریۃ الصغری  دے ناں نال کيتی ا‏‏ے۔

### دوسری تصنیفات

طریحی نے بعض کتاباں دوسری کتاباں د‏‏ی شرح دے طور اُتے تحریر کيتی نيں جنہاں وچ ایہ کتاباں شام‏ل نيں: الضیاء اللامع فی شرح مختصر الشرائع۔ النکت الفخریہ شرح رسالة الاثنی عشریہ فی الطہارہ و الصلاہ، تالیف شیخ حسن بن شہید ثانی۔ النکتُ اللطیفة فی شرح صحیفة السجادیہ۔ شرح المبادئ الأصولیہ علامہ حلی۔ إیضاح الحساب شرح خلاصة الحساب شیخ بہائی و اللمع فی شرح الجمع۔

## حوالے




## منابع

* آقا بزرگ طہرانی، الذریعہ الی لکھتاں الشیعة، بیروت، بی‌ تا
* آقا بزرگ طہرانی، طبقات اعلام الشیعه، بیروت ۱۱۱
* اعجاز حسین، کشف الحجب و الأستار، قم ۱۰۹
* عبد الله افندی اصفہانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، چاپ احمد حسینی، قم ۱۰۳
* محسن امین، اعیان الشیعہ، بیروت۱۱۰
* ہاشم بحرانی، مدینة معاجز الأئمة الاثنی عشر و دلائل الحجج علی البشر، قم ۱۱۳
* یوسف بن احمد بحرانی، الحدائق الناضرہ فی أحکا‏م العترة الطاہرہ، قم، بی‌ تا
* یوسف بن احمد بحرانی، لؤلؤة البحرین، قم، بی‌ تا
* اسماعیل پاشا بغدادی، ہدیة العارفین، اختصارات
* جعفر آل محبوبہ، ماضی النجف و حاضر‌ہا، بیروت ۱۰
* محمد بن حسن حر عاملی، امل الآمل، قم ۱۳۳ ش
* سماہیجی بحرانی، عبد الله بن صالح، الإجازة الکبیرہ، چاپ مہدی عوازم قطیفی، قم ۱۱۹
* فخر الدین طریحی، المنتخب فی جمع المراثی و الخطب، بیروت ۱۱۲
* فخر الدین طریحی، تفسیر غریب القرآن، چاپ محمد کاظم طریحی، قم، بی‌ تا
* فخر الدین طریحی، جامع المقال فیما یتعلق باحوال الحدیث و الرجال، تهران، بی‌ تا
* فخر الدین طریحی، مجمع البحرین و مطلع النیرین، تہران ۱۰۸
* محمد علی کشمیری، نجوم السماء فی تراجم العلماء، قم، بی‌ تا
* محمد علی مدرس تبریزی، ریحانة الادب، تهران ۱۳۹ ش
* عبد الله موسوی جزیرےی تستری، الإجازة‌ الکبیرہ، چاپ محمد سمامی حائری، قم ۱۰۹
* محمد باقر موسوی خوانساری، روضات الجنات، قم ۱۳۹۲
* خبیر نجفی، الشیخ فخر الدین الطریحی، لغة العرب، السنہ ، الجزء ۱۰ (المسلسل )
* احمد نراقی، عوائد الأیام، قم ۱۱
* حسین نوری طبرسی، خاتمة مستدرک الوسائل، قم ۱۱۵

 

گٹھ:گیارہويں صدی ہجری دے شیعہ فقہا
گٹھ:گیارہويں صدی ہجری دے شیعہ محدثین
گٹھ:گیارہويں صدی ہجری دے شیعہ شاعر
گٹھ:نجف وچ مدفون افراد
گٹھ:گیارہويں صدی ہجری دے شیعہ بولی شناس
گٹھ:گیارہويں صدی ہجری دے رثائی شاعر
گٹھ:شیعہ