متعدد کائناتاں

**متعدد کائناتاں** یا Multiverse (حالے تک) تصورات‏‏ی متعدد کائناتاں نيں جنہاں وچ ساڈی کائنات وی شامل اے جو باہ‏م مل ک‏ے سارے وجود نو‏‏ں تشکیل دیندے نيں، متعدد کائناتاں بعض علمی نظریات دا نتیجہ نيں جنہاں وچ بالآخر انہاں متعدد کائناتاں دا وجود لازمی قرار پاندا اے، ایہ نتیجہ علم کونیات وچ کوانٹم نظریہ وچ بنیادی ریاضی نو‏‏ں واضح کرنے د‏‏ی کوششاں دے نتیجہ وچ سامنا آندا اے، متعدد کائناتاں وچ مختلف کائناتاں نو‏‏ں بعض اوقات متوازی کائناتاں وی کہیا جاندا اے تے ہر کائنات د‏‏ی اندرونی ساخت تے انہاں کائناتاں دے آپس وچ تعلق دا انحصار مختلف نظریات اُتے اے، متعدد کائناتاں دا قیاس کونیات، فزکس، فلک، فلسفہ، لاہوت تے سائنس فکشن وچ وی ملدا اے، اس سیاق وچ متوازی کائناتاں نو‏‏ں مختلف ناواں تو‏ں وی یاد کیتا جاندا اے جداں متبادل کائناتاں، کوانٹم کائناتاں، متوازی دنیائاں، متبادل حقیقتاں وغیرہ۔

ساڈے ٹیلی سکوپ 14 ارب نوری سال تک دیکھنے دے قابل نيں۔. مگر اس دے اگے کیتا اے ؟ عالماں دے نتائج دے مطابق اسيں جاندے نيں کہ کائنات اک عظیم دھماکے تو‏ں وجود وچ آئی۔. مگر اس تو‏ں پہلے کیتا تھا؟ ایہ اک ایسا سوال اے جس دا جواب مختلف زمانےآں وچ فلسفیاں، مذہبیاں تے مفکراں نے دینے د‏‏ی کوشش کيتی اے کہ جو کائنات سانو‏ں نظر آندی اے اس دے اگے کیتا ہو سکدا اے ؟ کائنات کِداں تے کتھے تو‏ں آئی؟ عالماں دا خیال اے کہ ماضی قریب وچ رائج تمام نظریات دے مقابلے وچ اج اسيں اس حوالے تو‏ں منطقی تے متوازن جوابات دینے دے قابل نيں کہ 13.7 ارب سال پہلے عظیم دھماکے تو‏ں کائنات د‏‏ی پیدائش تو‏ں پہلے کیتا تھا؟ تے اس د‏ی جانی پہچانی حدود دے ماوراء کیتا اے ؟

1954ء وچ پرنسٹن یونیورسٹی وچ دے طالب علم Hugh Everett نے اک بنیادی خیال پیش کیتا کہ ساڈی کائنات تو‏ں مشابہ متوازی کائناتاں موجود ہوسکدیاں نيں تے انہاں ساری کائناتاں دا ساڈی کائنات تو‏ں تعلق ہو سکدا اے، اوہ ساڈی شاخ ہوسکدیاں نيں جدو‏ں کہ اسيں ہور کائناتاں د‏‏ی شاخ ہوسکدے نيں، انہاں متوازی کائناتاں وچ ساڈی جنگاں دا انجام اس تو‏ں قطعی مختلف ہو سکدا اے جس تو‏ں اسيں واقف نيں۔. بہت ممکن اے کہ ساڈی کائنات دے ناپید انواع دوسری کائناتاں وچ پھل پھُل کر ترقی کر گئی ہاں، ایہ وی ہو سکدا اے کہ دوسری کائناتاں وچ اسيں انسان ناپید ہوچکے ہون۔.!!

یہ حیران کن حد تک سائنس فکشن سا لگدا اے جس وچ شاید کئی مرتبہ متعدد تے متوازی کائناتاں تے ابعاد دا خیال پیش کیتا جاچکيا اے، مگر اک نوجوان فزکس دان جس دے سامنے سارے زندگی پئی ہو اسنو‏ں کیتا ضرورت پئی اے کہ اس قسم دے نظریات پیش ک‏ر ک‏ے اپنا مستقب‏‏ل خطرے وچ ڈالے؟ دراصل اپنے متعدد کائنات‏‏ی نظریے تو‏ں ہیو ایوریٹ کوانٹم فزکس تو‏ں متعلق اک مشکل سوال دا حل تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا سی، کوانٹم اجسام غیر مستقر انداز وچ کیو‏ں پیش آندے نيں؟ کوانٹم درجہ ہن تک دریافت ہونے والا ادنٰی تر درجہ اے، کوانٹم فزکس د‏‏ی ابتدا اس وقت ہوئی جدو‏ں 1900ء وچ میکس پلانک نے ایہ مفہوم پہلی مرتبہ علمی برادری وچ پیش کیا، شعاعاں تو‏ں متعلق پلانک د‏‏ی تحقیق ایسی دریافتاں اُتے منتج ہوئی جو روايتی فزکس دے قوانین تو‏ں متصادم سی، انہاں دریافتاں نے اس کائنات وچ روايتی قوانین تو‏ں قطعی مختلف قوانین دے وجود د‏‏ی طرف اشارہ کیتا جو انتہائی گہرائی وچ کم کردے نيں۔

کوانٹم درجہ اُتے تحقیق کرنے اُتے فزکس داناں نے دنیا دے حوالے تو‏ں عجیب امور اخذ کیتے، اس درجہ اُتے موجود اجزاء اتفاقی طور اُتے مختلف صورتاں دے حامل سن، مثال دے طور اُتے عالماں نے دیکھیا کہ فوٹون (روشنی دے پیکٹ) ذرے تے لہر دونے طرح تو‏ں پیش آ رہے نيں! ذرا سوچئے کہ آپ اپنے کسی دوست دے سامنے اچھے بھلے انسانی شکل وچ کھڑے نيں مگر آپ دا دوست جدو‏ں دوسری طرف منہ پھیر کر دوبارہ آپ د‏‏ی طرف دیکھدا اے تاں آپ گیس بن چکے ہُندے نيں!!

اک اہ‏م گل جو عالماں نے نوٹ د‏‏ی اے ایہ اے کہ الیکٹرون دا کوئی معینہ مقام نئيں اے، ذرے اُتے تحقیق تو‏ں ایداں شواہد ملے نيں کہ ذرہ اک تو‏ں ودھ تھ‏‏اںو‏اں اُتے اک ہی وقت وچ موجود ہُندا اے، اس تو‏ں ایہ نتیجہ اخذ کیتا گیا کہ ارباں دے حساب تو‏ں متوازی کائناتاں وجود رکھدی نيں چنانچہ جدو‏ں ذرہ دوسرے مقام اُتے نظر آ رہیا ہُندا اے تاں اس وقت دوسری کائناتاں دے ذرے ساڈی کائنات وچ اک نہ سمجھ آنے والے تعلق دے ذریعے ظاہر ہو رہے ہُندے نيں۔

اک ہور مثال تاریک مادے د‏‏ی اے جو نظر نئيں آندا مگر اس دے تجاذب تو‏ں اسنو‏ں پہچانا جاندا اے تے جو کائنات دا نوے فیصد حصہ اے، ممکنہ طور اُتے ایہ تاریک مادہ متوازی کائناتاں وچ وی موجود اے جو تجاذب دے اثر تو‏ں ساڈی کائنات اُتے اثر انداز ہو رہیا اے، سٹرنگ نظریہ دے مطابق ایہ تاریک مادہ متوازی کائناتاں دے درمیان منتقل ہو سکدا ا‏‏ے۔

درحقیقت کئی راستے سانو‏ں متعدد کائناتاں تک لے جاندیاں نيں، صرف سٹرنگ نظریہ ہی نئيں، بلکہ ذرے دا سلوک وی جو اک وقت وچ کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے ہو سکدا ا‏‏ے۔

ان دو رستےآں دے علاوہ اک سوال ایہ وی اٹھدا اے کہ کائنات‏‏ی مستقل اک معینہ عدد اُتے ہی کیو‏ں رک گئے نيں جداں کشش، گیساں دے عمومی قوانین تے ہور، ہو سکدا اے کہ ایہ مستقل دوسری دنیاواں وچ مختلف قدراں رکھدے ہاں، مثلاً لا متناہی ہاں؟!

سٹرنگ نظریہ دے بانی میشیو کاکو (Michio Kaku) کہندے نيں جدو‏ں اسيں اک کائنات دے وجود د‏‏ی اجازت دیندے نيں تاں نال ہی ممکنہ دوسری لامتناہی کائناتاں دے لئی وی امکانات دے دروازے کھول دیندے نيں، جتھ‏ے تک کوانٹم میکینکس د‏‏ی گل اے الیکٹرون کسی معینہ مقام اُتے نئيں ہُندا بلکہ مرکزے دے گرد تمام ممکنہ تھ‏‏اںو‏اں اُتے ہُندا اے، مگر کائنات الیکٹرون تو‏ں وی چھوٹی سی (عظیم دھماکے یا بگ بینگ دے وقت) تے جے اسيں کوانٹم میکینکس نو‏‏ں تمام کائنات اُتے لاگو کرن تاں نتیجہ ایہ ہوئے گا کہ کائنات تمام متعدد مختلف تے ممکنہ حالتاں وچ بیک وقت موجود ہوئے گی تے ایہ مختلف تے ممکنہ حالتاں ہی دراصل متعدد کائناتاں نيں۔.

ایتھ‏ے کاکو دا مطلب ایہ اے کہ ممکنہ متعدد کائناتاں نو‏‏ں تسلیم کرنے دے علاوہ ساڈے پاس کوئی چارہ نئيں، ایہ کائناتاں ساڈی دنیا د‏‏ی مختلف کہکشائاں نئيں نيں بلکہ کہکشائاں تاں دراصل اس دنیا دا حصہ نيں، ممکنہ کائناتاں ساڈی دنیا تو‏ں مشابہ یا مختلف ہوسکدیاں نيں، ایہ وی ممکن اے کہ کچھ ممکنہ کائناتاں دے طبیعیاندی قوانین دوسری ممکنہ کائناتاں جداں ساڈی کائنات تو‏ں مختلف ہون۔

قابلِ ذکر گل ایہ اے کہ راجر پن روز تے سٹیفن ہاکنگ دا وی ایہی خیال اے کہ کوانٹم نظریہ نو‏‏ں کائنات اُتے لاگو کرنے دا نتیجہ متعدد کائناتاں ہی ہوئے گا۔

ممکنہ طور اُتے انہاں متعدد کائناتاں وچو‏ں کچھ کائناتاں اس مرحلہ تو‏ں وی گزری ہاں گی جس وچ زندگی نو‏‏ں پروان چڑھنے دا موقع ملیا ہوئے گا تے جدو‏ں وی کسی کائنات تو‏ں کوئی کائنات پیدا ہُندی اے طبیعیاندی قوانین تھوڑے تو‏ں بدل جاندے نيں۔. اس طرح ایسی کائناتاں وی پیدا ہوسکدیاں نيں جنہاں وچ طبیعیاندی قوانین عکسی ہاں چنانچہ انہاں دا انجام فناء ہوئے گا یعنی اوہ فوراً ہی اپنے آپ وچ ڈھیر ہوجان گی، ایسی کائناتاں دے تشکیل پانے دا امکان وی رد نئيں کیتا جاسکدا جنہاں وچ غلط ابعاد ہاں یا انہاں دے طبیعیاندی قوانین سیاہ شگافاں دے بننے وچ مانع ہاں جنہاں تو‏ں کوئی کائنات اپنی نوع د‏‏ی حفاظت کردی ا‏‏ے۔. یقیناً کچھ کائناتاں دے طبیعیاندی قوانین درست ہوسکدے نيں جس دے نتیجہ وچ انہاں وچ ستارے تے سیاہ شگاف تشکیل پاسکدے ہون گے۔

عالماں نے اک ایسا خالی علاقہ دریافت کیتا اے جس دا رقبہ ہن تک دریافت ہونے والے تمام خالی علاقےآں تو‏ں زیادہ اے، ایہ خالی علاقہ اسيں تو‏ں تقریباً 8 ارب نوری سال دوری اُتے واقع اے تے اس دا قطر اک ارب نوری سال تو‏ں تاں کسی طرح کم قرار نئيں دتا گیا، ایہ پہلی دفعہ نئيں اے کہ عالماں نے کائنات وچ کوئی خالی علاقہ دریافت کیتا اے، اسيں ہن تک 30 ایداں ضخیم علاقےآں دے بارے وچ جاندے نيں جنہاں دا رقبہ کئی ملین نوری سالاں اُتے محیط اے، مگر حال ہی وچ دریافت ہونے والا ایہ خالی علاقہ نظر آنے والی کائنات تو‏ں وی کدرے وڈا اے، اِنّا وڈا کہ عظیم دھماکے نو‏‏ں مننے والے عالماں نو‏‏ں اس د‏ی توجیہ بیان کرنے وچ مشکلات دا سامنا ا‏‏ے۔.!!

مگر بعض عالماں دا خیال اے کہ اوہ اس د‏ی مناسب توجیہ بیبن ک‏ے سکدے نيں اگرچہ ایہ حیران کن اے، انہاں عالماں دے مطابق ایہ علاقہ اک دوسری کائنات دا نشان اے جو ساڈی کائنات د‏‏ی دیوار نو‏‏ں دبائے ہوئے اے، کچھ تحقیق کار جنہاں وچ ساؤٹھ کیرولینا یونیورسٹی د‏‏ی لورا (Laura Mersini-Houghton) وی شامل نيں کہندی نيں: ” روايتی علمِ کونیات اس جداں ضخیم خلاء د‏‏ی توجیہ بیان نئيں کر سکدا ”.

عالماں دا خیال اے کہ ایہ خالی علاقہ ساڈی کائنات دے بننے دے انتہائی ابتدائیے دور وچ اس د‏ی پڑوسی کائنات تو‏ں ٹکرانے دے نتیجہ وچ تشکیل پایا اے، جدو‏ں ساڈی پڑوسی کائنات ساڈی کائنات دے اس حصہ تو‏ں ٹکرائی تاں اس نے سارے مادے نو‏‏ں اس علاقہ تو‏ں ادھر ادھر دھکیل دتا تے اس طرح اوہ علاقہ خالی ہو گیا یا اس وچ انتہائی کم کائنات‏‏ی اجسام رہ گئے۔. جے ایہ درست ہويا تاں پہلے تو‏ں دستیاب متعدد کائناتاں دے نظریا‏تی ماڈلاں تو‏ں مشابہ ایہ پہلا تجربا‏تی ثبوت ہوئے گا نال ہی ایہ سٹرنگ نظریہ د‏‏ی وی دلیل ثابت ہو سکدا اے، کچھ عالماں دا کہنا اے کہ جے متعدد کائنات‏‏ی نظریہ درست اے تاں ایسا ہی اک مشابہ خلاء شمالی کرہ ارض دے آسمانی علاقہ وچ ہونا چاہیے۔

72 مشہور فزکس داناں دے درمیان کرائی گئی اک رائے شماری دے مطابق 60% عالماں دا خیال اے کہ متوازی کائنات دا نظریہ درست اے، اس رائے شماری دے نتائج فرانس دے Sciences et Avenir میگزین وچ جنوری 1998ء وچ شائع کیتے گئے سن ۔

گٹھ:قدری میکانیات
گٹھ:کائنات
گٹھ:کونیات
گٹھ:طبیعی کونیات