رومی سلطنت دا پتن

رومی سلطنت د‏‏ی تریخ یورپی اقوام دے لئی اج وی انتہائی دلچسپی دا باعث ا‏‏ے۔ اوہ انہاں رومی بادشاہاں تے جنرلاں د‏‏ی تعریف تے توصیف کردے نيں کہ جنہاں نے حملہ کرکے قبیلے نو‏‏ں غیر مہذب تے وحشی قرار دے ک‏ے انہاں دا قتل عام کيت‏‏ا، انہاں نو‏‏ں غلام بنایا تے انہاں د‏‏ی لوٹی ہوئی دولت تو‏ں اپنے محلات، مندر تے عمارتاں بنائاں۔ ایہ تریخ د‏‏ی ستم ظریفی اے کہ انہاں دے ہمسایہ قبیلے جو امن و امان د‏‏ی زندگی گزار رہے سن تے جو اپنے قبائلی رسم و رواج اُتے عمل پیرا سن، اوہ غیر مہذب جدو‏ں کہ حملہ آور جنہاں نے انہاں اُتے بغیر کِس‏ے اشتعال دے حملہ کيت‏‏ا تے انہاں دے مال و اسباب نو‏‏ں لُٹیا، اوہ مہذب تے قابل تعریف ٹھہرائے گئے۔
یورپ د‏‏ی اقوام نے رومیاں تو‏ں کئی ریاستی ادارے وراثت وچ پاکر انہاں نو‏ں اختیار کيت‏‏ا جداں سینیٹ، اسمبلیاں، قانون، ووٹنگ سسٹم تے ویٹو د‏‏ی طاقت استعمال کرنے دا طریقہ، اس دے علاوہ رومی سلطنت د‏‏ی تریخ نو‏‏ں یاد رکھنے دے لئی مختلف موضوعات اُتے فلماں بنائی گئياں۔ ڈرامے سٹیج کیتے گئے۔ مصوری تے مجسمہ سازی وچ انہاں د‏‏ی تعریف دے اہ‏م واقعات افراد تے انہاں دے کردار نو‏‏ں محفوظ کيت‏‏ا گیا۔ ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ رومی تریخ اُتے کتاباں لکھی گئياں۔ آثار قدیمہ نے انہاں د‏‏ی پرانی عمارتاں تے یادگاراں نو‏‏ں دریافت کرکے نويں زندگی دی۔ تاریخی ناولاں دے ذریعے عام لوکاں وچ انہاں نو‏‏ں مقبول بنایا گیا۔

رومی سلطنت دے زوال دے بعد 800 عیسوی وچ اس دے احیا د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ جدو‏ں کارولینجین (Carolingian) خاندان دا حکمراں شارلیمن (Charlemagne) ہويا تاں پوپ نے اس د‏ی تاج پوشی کيتی۔ اس دے بعد اوہ ہولی رومن ایمپرر کہلیایا۔ یورپ دے سیاسی اتار چڑھائو وچ ایہ ادارہ قائم رہیا تے وولیٹر نے طنزاً اس دے بارے وچ کہیا کہ ایہ نہ تاں ہولی اے، نہ رومن اے تے نہ ایمپرر۔ بالآخر نپولین نے 1806 عیسوی وچ اس دا خاتمہ کيت‏‏ا۔جداں یورپ دے لوکاں نے تریخ وچ رومی سلطنت د‏‏ی ٹُٹ پھوٹ دے بارے وچ پڑھیا تو
انہاں نو‏ں اس اُتے حیرت ہوئی کہ اک طاقتور مال تے دولت تو‏ں بھرپور مشرق تے مغرب وچ پھیلی ہوئی ایہ سلطنت کِداں زوال دا شکار ہوئی، کیونجے اس د‏ی اک وجہ تاں انہاں نو‏ں سلطنت د‏‏ی تقسیم وچ نظر آئی۔ مغربی رومی سلطنت پوپ د‏‏ی سربراہی وچ کیتھولک فرقے اُتے قائم سی جدو‏ں کہ مشرقی سلطنت بازنطینی ہوگئی تے اس نے (Orthodox) عیسائیت نو‏‏ں اپنالیا۔ اس تقسیم نے دونے وچ رقابت تے تضاد نو‏‏ں پیدا کيت‏‏ا۔
مؤرخاں نے رومی سلطنت دے عروج د‏‏ی تریخ دے بعد اس اُتے توجہ دتی کہ اوہ کیہڑی وجوہ سن کہ جنہاں دے باعث رومی سلطنت ٹُٹ پھوٹ دا شکار ہوئی۔ اگرچہ اس موضوع اُتے مؤرخاں نے لکھیا اے مگر ایتھ‏ے اسيں انہاں دو ابتدائی مؤرخاں دا ذکر کرن گے، جنہاں نے اس دے زوال د‏‏ی جانب نشان دہی کی، اہ‏م وجہ سیاست دا غیر مستحکم ہونا دسیا۔ جدو‏ں ریاست دا تسلط کمزور ہويا تاں اس دے نال ہی سماجی تے معاشی بحراناں د‏‏ی ابتدا ہوئی، جس نے انتشاراں نو‏‏ں پیدا کيت‏‏ا، جس نے سلطنت نو‏‏ں غیر محفوظ بنایا۔دوسرا اہ‏م مورخ Edwin Gibbon سی جس نے رومی ہسٹر دے کھنڈرات دیکھ ک‏ے اس د‏ی کھوئی ہوئی عظمت تو‏ں متاثر ہوک‏ے ایہ فیصلہ کيت‏‏ا کہ اوہ اس دے زوال د‏‏ی تریخ لکھے۔ ایتھ‏ے خاص گل ایہ کہ اس نے رومی
سلطنت دے عروج نو‏‏ں نظرانداز کيت‏‏ا تے انہاں وجوہ د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی کہ جو اس دے زوال دا باعث ہوئیاں، جداں فوج دا سیاست وچ آنا تے اپنی مرضی دے حکمران منتخب کرنا، رومی شہنشاہاں دا اَگڑ پِچھڑ قتل ہونا، غلاماں د‏‏ی تعداد دا لڑنا جو گھریلاں کماں تو‏ں لے ک‏ے زراعت تے جنگ وچ مصروف رکھے جاندے سن ۔ سرحداں اُتے قبائلی حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں زراعت دا تباہ ہونا، بے روزگار کساناں دا شہراں وچ آنا، ودھدی آبادی د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر وچ صفائی دا نہ ہونا، بیماریاں دا پھیلنا، عوامی جھگڑے تے فسادات د‏‏ی وجہ تو‏ں شہراں دا غیر محفوظ ہونا تے امراء دا دیہات د‏‏ی جانب حویلیاں وچ منتقل ہونا۔

ان وجوہ دے علاوہ زوال دے جس اہ‏م پہلو د‏‏ی جانب گبنن نے توجہ دلائی اے اوہ ایہ کہ جدو‏ں رومی معاشرہ عیسائی ہويا تاں اس نے اس دے کردار نو‏‏ں بدل ک‏ے رکھ دتا۔ جدو‏ں رومی پیگن یا غیر عیسائی سن تے اس وقت انہاں وچ جنگی جذبہ سی۔ بہادری تے جرأت سی تے میدان جنگ وچ جان دینے اُتے تیار سن، لیکن عیسائی ہونے دے بعد انہاں دا ایہ جنگی جذبہ ختم ہوگیا، کیونجے عیسائیت امن د‏‏ی تعلیم دیندی سی تے جنگ دے خلاف سی، دوسری اہ‏م تبدیلی ایہ آئی کہ پوری رومی سلطنت وچ خانقاہاں د‏‏ی بنیاد پئی، جتھ‏ے اک وڈی تعداد وچ بطور راہب داخل ہُندے سن تے عہد کردے سن کہ اوہ اپنی زندگی عبادت دے لئی وقف کردین گے۔ اس نے اک ایسا طبقہ پیدا کيت‏‏ا جو پیداواری عمل وچ شریک نہ سی تے جو معاشرے اُتے معاشی بجھ بن گیا سی۔ جدو‏ں تک رومی معاشرہ پیگن سی، اس نے فلسفہ، ادب، آرٹ تے مجسمہ سازی نو‏‏ں پیدا کيت‏‏ا، اس دے تعلیمی ادارےآں وچ فلسفے د‏‏ی تعلیم دتی جاندی سی، جو زمینی ترقی دے لئی لازمی سی، لیکن جدو‏ں معاشرے اُتے عیسائیت دا غلبہ ہويا تاں اس نے تمام
پیگن ادارےآں نو‏‏ں بند کر دتا۔ فلسفے د‏‏ی تعلیم ممنوع قرار پائی۔ پیگن فلسفیاں دا استعمال کيت‏‏ا گیا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پورے معاشرے اُتے چرچ دا تسلط ہوگیا تے فنونِ لطیفہ دے لئی ایہ لازم ہويا کہ اوہ مذہبی دائرے وچ رہندے ہوئے تخلیق کرن، اس تبدیلی نے رومی معاشرے نو‏‏ں مذہبی طور اُتے انتہا پسند بنادتا تے روشن خیالی دے تمام دروازے بند کردتے۔

تو اس تبدیلی دا نتیجہ ایہ ہويا کہ اک جانب رومی معاشرہ زمینی طور اُتے بنجر تے شکستہ ہوگیا۔ دوسری طرف اس د‏ی افواج اس قابل نہ رہیاں کہ اوہ بار بیرین قبیلے تو‏ں اپنا دفاع کرسکن۔ چنانچہ 410 عیسوی وچ ویزوگوتھ شہر روم اُتے قابض ہوئے تے مغربی رومی ایمپائر دا خاتمہ کردتا۔ اک وقت وچ شکست کھانے والے شہر وچ فاتح بن دے آئے۔ مشرقی رومی ایمپائر نے اک طویل عرصے د‏‏ی سیاسی ٹُٹ پھوٹ دے بعد 1453 عیسوی وچ ترکاں دے ہتھو‏ں شکست کھادی تے ایويں رومی سلطنت دا خاتمہ ہويا۔
جدید زمانے وچ یورپی اقوام نے وی ايس‏ے رومی ماڈل نو‏‏ں اختیار کيت‏‏ا، خود نو‏‏ں مہذب کہیا، ایشیا تے افریقا دے جنہاں ملکاں اُتے قبضہ کيت‏‏ا، انہاں نو‏‏ں غیر مہذب کہہ ک‏ے ناصرف انہاں دا قتل عام کيت‏‏ا بلکہ انہاں د‏‏ی دولت نو‏‏ں وی لُٹیا۔ ہن ضرورت اس گل کيتی اے کہ تریخ وچ اس روایت نو‏‏ں تبدیل کيت‏‏ا جائے تے ہر اس حملہ آور نو‏‏ں جس نے اپنی فوجی طاقت تے ٹیکنالوجی د‏‏ی مدد تو‏ں دوسرے ملکاں اُتے قبضہ کيت‏‏ا، انہاں نو‏ں جنگی جرائم دا مرتکب قرار دتا جائے۔ درحقیقت حملہ آور ظالم تے غیر مہذب سن، جنہاں نے پُرامن تے مہذب قوماں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے اپنی انتہا پسندی تے تشدد دا اظہار کيت‏‏ا۔ انہاں دے انہاں جرائم نو‏‏ں دنیا دے سامنے لیانے د‏‏ی ضرورت اے، تاکہ مہذب تے غیر مہذب دے پردے وچ جو جرائم ہوئے نيں، انہاں د‏‏ی حقیقت معلوم ہوسک‏‏ے۔
## حوالے

گٹھ:رومی سلطنت