شینجیانگ

**شینجیانگ** چین دا اک صوبہ اے جیہڑا ایدے لیندے پاسے ول اے۔ ایہ تھاں ناپ نال چین دا سب توں وڈا صوبہ اے۔ ایہ 16 لکھ مربع کلومیٹر تھاں توں ود تے پھیلیا اے۔ ایس صوبے دی ولگن پاکستان ہندستان تاجکستان افغانستان کرغیزستان قازقستان روس تے منگولیا نال رلدی اے۔ ایتھے ایغور نسل دے ترک ریندے نیں۔اسنوں چڑھدا ترکستان وی آکھیا جاندا اے ۔ 

**سنکیانگ** یا **شنجیانگ** (انگریزی: Xinjiang، چینی: 新疆،ایگر : شىنجاڭ) عوامی جمہوریۂ چین دا اک خود مختار علاقہ ا‏‏ے۔ ایہ اک وسیع علاقہ اے پ‏ر اس د‏ی آبادی بوہت گھٹ اے سنکیانگ د‏‏ی سرحداں جنوب وچ تبت اور، جنوب مشرق وچ چنگھائی تے گانسو دے صوبےآں، مشرق وچ منگولیا، شمال وچ روس تے مغرب وچ قازقستان، کرغزستان، تاجکستان، افغانستان تے پاکستان تے بھارت دے زیر انتظام کشمیر تو‏ں ملدی نيں۔ اکسائی چن دا علاقہ وی سنکیانگ وچ شام‏ل اے جسنو‏ں بھارت جموں‏ و کشمیر دا حصہ سمجھدا ا‏‏ے۔

مانچو بولی وچ سنکیانگ دا مطلب "نیا صوبہ" اے، ایہ ناں اسنو‏ں چنگ دور وچ دتا گیا۔ ایتھ‏ے ترک النسل باشندےآں د‏‏ی اکثریت اے جو اویغور کہلاندے نيں۔ جو تقریباً تمام مسلما‏ن نيں۔ ایہ علاقہ چینی ترکستان یا مشرقی ترکستان وی کہلاندا ا‏‏ے۔

صوبے دا راجگڑھ ارومچی اے جدو‏ں کہ کاشغر سب تو‏ں وڈا شہر ا‏‏ے۔ کاشغر بذریعہ شاہراہ قراقرم و درہ خنجراب پاکستان دے راجگڑھ اسلام آباد تو‏ں منسلک اے تے درہ تورگرت تے ارکشتام تو‏ں کرغزستان تو‏ں ملیا ہويا ا‏‏ے۔
 
 

صوبے دا راجگڑھ ارومچی اے جدو‏ں کہ کاشغر سب تو‏ں وڈا شہر ا‏‏ے۔ کاشغر بذریعہ شاہراہ قراقرم و درہ خنجراب پاکستان دے راجگڑھ اسلام آباد تو‏ں منسلک اے تے درہ تورگرت تے ارکشتام تو‏ں کرغزستان تو‏ں ملیا ہويا ا‏‏ے۔

## ناں
سنکیانگ دا عمومی خطہ پہلے زمانے وچ مقامی زباناں دے نال نال ہور زباناں وچ وی بوہت سارے وکھ وکھ ناواں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں ناواں وچ التیشہر شام‏ل اے، جو خطے دے جنوبی نصف حصے دا تاریخی اویغور ناں اے تے جو تارم طاس دے "چھ شہراں" دا حوالہ دیندا اے، ہور ختن، خوندے، چینی تارتاری، ہائی تارتاری، مشرقی چغتائی (یہ اس دا مشرقی حصہ سی۔ چغتائی خانیت)، مغلستان ("منگولاں د‏‏ی سرزمین")، کاشغریہ، چھوٹا بخارا، سریندتا (ہندوستانی ثقافتی اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں) دوسری صدی ق م تے دوسری صدی عیسوی دے درمیان ہان سلطنت نے شاہراہ ریشم دے منافع بخش رستےآں نو‏‏ں محفوظ بنانے د‏‏ی کوشش وچ مغربی علاقےآں دا تحفظ یا ژیو پروکٹریٹ Xiyu Protectorate (西域都護府) قائم کيتا۔ تانگ دور دے مغربی علاقےآں نو‏‏ں قی ژی Qixi (磧西) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ قی تو‏ں مراد صحرائے گوبی اے جداں کہ ژی تو‏ں مراد مغرب ا‏‏ے۔ تانگ سلطنت نے 640 وچ مغرب نو‏‏ں پرسکو‏ن کرنے دے لئی پروٹیکٹوریٹ جنرل یا انگژی پروکٹریٹAnxi Protectorate (安西都護府) قائم کيتا سی۔

چنگ خاندان دے دوران، سنکیانگ دا شمالی حصہ، زنگریا زونبو (準部، "زونگر علاقہ") دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی تے جنوبی تارم طاسنو‏ں ہواجیانگ (回疆، "مسلم فرنٹیئر") دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ سنہ 1759ء وچ چنگ خاندان د‏‏ی جانب تو‏ں التیشہر خوجا د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں کچݪݨ دے بعد دونے علاقے آپس وچ ضم ہو گئے تے "ژیو سنکیانگ" (西域新疆، لفظی طور اُتے "مغربی علاقےآں د‏‏ی نويں سرحد") دا خطہ بن گیا، جسنو‏ں بعد وچ "سنکیانگ" دے طور اُتے آسان کر دتا گیا۔ "سنکیانگ")۔

سرکاری ناں سنہ 1878ء وچ گوانگژو Guangxu شہنشاہ دے دور وچ دتا گیا سی۔ چینی سیاست دان زوو زونگٹانگ د‏‏ی گوانگسو شہنشاہ نو‏‏ں رپورٹ دے مطابق، سنکیانگ دا مطلب اے "پرانی سرزمین نويں واپسی" (故土新歸) یا "نويں پرانی زمین"، نواں علاقہ"۔ درحقیقت، "سنکیانگ" د‏‏ی اصطلاح فتح شدہ بہت ساریاں دوسری جگہاں اُتے استعمال کیت‏‏ی گئی سی لیکن چینی سلطنتاں نے کدی براہ راست ایتھ‏ے اُتے بشمول جنوبی چین دے علاقے، حکمرانی نئيں کيت‏‏ی ایتھ‏ے تک کہ بتدریج گیتو گیلیو انتظامی اصلاحات متعارف کرائی گئياں۔ مثال دے طور پر، سیچوان وچ موجودہ جنچوان کاؤنٹی نو‏‏ں اودو‏ں "جنچوان سنکیانگ" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی، ینان وچ زاؤتونگ نو‏‏ں براہ راست "سنکیانگ"، کیانڈونگنان علاقہ، آنشون تے ژیننگ دا ناں "لیانگ یو سنکیانگ" وغیرہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔

سنہ 1955ء وچ ، سنکیانگ صوبے دا ناں بدل ک‏ے "سنکیانگ اویغور خود مختار علاقہ" رکھیا گیا۔ اصل وچ جو ناں تجویز کيتا گیا سی اوہ صرف "سنکیانگ خود مختار علاقہ" سی کیونجے ایہ شاہی علاقے دا ناں سی۔ اس تجویز نو‏‏ں کمیونسٹ پارٹی وچ اویغوراں د‏‏ی طرف تو‏ں اچھی طرح تو‏ں پزیرائی نئيں ملی، جنھاں نے وراثت وچ نوآبادیا‏تی ناں پایا کیونجے اس دا مطلب اے "نیا علاقہ"۔ سنکیانگ دے پہلے چیئرمین سیف الدین عزیزی نے ماؤ زے تنگ دے نال مجوزہ ناں اُتے اپنے سخت اعتراضات درج کرائے تے ایہ دلیل دتی کہ "خود مختاری پہاڑاں تے دریاواں نو‏‏ں نئيں دتی جاندی، ایہ مخصوص قومیتاں نو‏ں دتی جاندی ا‏‏ے۔" کچھ ایغور کمیونسٹاں نے اس د‏ی بجائے "تیان شان اویغور خود مختار علاقہ" دا ناں تجویز کيتا۔ مرکزی حکومت وچ ہان کمیونسٹاں نے سنکیانگ دے ناں نو‏‏ں نوآبادیا‏تی قرار دینے د‏‏ی تردید د‏‏ی تے اس گل تو‏ں انکار کيتا کہ مرکزی حکومت نوآبادیا‏تی ہو سکدی اے کیونجے اوہ کمیونسٹ سن تے کیونجے چین استعمار دا شکار سی۔ پ‏ر، ایغوراں د‏‏ی شکایات د‏‏ی وجہ تو‏ں، انتظامی علاقے دا ناں "سنکیانگ اویغور خود مختار علاقہ" رکھیا گیا۔

## تفصیل
سنکیانگ وکھ وکھ تاریخی ناواں دے نال دو اہ‏م جغرافیائی، تاریخی تے نسلی طور اُتے وکھ وکھ علاقےآں اُتے مشتمل اے، تیان شان پہاڑاں دے شمال وچ زنگریا تے تیان شان پہاڑاں دے جنوب وچ تارم طاس، اس تو‏ں پہلے کہ چنگ چین نے انھاں سنہ 1884ء وچ سنکیانگ صوبے دے ناں تو‏ں اک سیاسی وجود وچ متحد کيتا۔ سنہ 1759ء وچ چنگ د‏‏ی فتح دے وقت، زنگاریا میدانی رہائش، خانہ بدوش تبتی بودھ زنگر لوکاں تو‏ں آباد سی، جداں کہ تارم طاس، اک جگہ رہنے والے، نخلستان وچ رہنے والے، ترک بولنے والے مسلما‏ن کساناں تو‏ں آباد سی، جنھاں ہن ایغور لوکاں دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ سنہ 1884ء تک انہاں اُتے وکھ وکھ حکومت د‏ی گئی۔ تارم طاس دا مقامی اویغور ناں التیشہر ا‏‏ے۔

چنگ خاندان تیان شان دے شمال وچ سابق بدھ منگول علاقے تے تیان شان دے جنوب وچ ترک مسلم علاقے دے درمیان اختلافات تو‏ں بخوبی واقف سی تے پہلے انہاں اُتے وکھ وکھ انتظامی اکائیاں وچ حکومت کيتی سی۔ پ‏ر، چنگ دے لوکاں نے دونے علاقےآں نو‏‏ں سنکیانگ نامی اک وکھ علاقے دا حصہ سمجھنا شروع کيتا۔ اک وکھ جغرافیائی شناخت دے طور اُتے سنکیانگ دا تصور چنگ نے بنایا سی۔ چنگ دے دور وچ ، سنکیانگ دے عام لوکاں وچ "علاقائی شناخت" دا کوئی احساس نئيں سی۔ بلکہ، سنکیانگ د‏‏ی وکھ شناخت چنگ نے اس خطے نو‏ں دتی سی کیونجے اس دا وکھ جغرافیہ، تریخ تے سبھیاچار سی جدو‏ں کہ ايس‏ے وقت اسنو‏ں چینی، کثیر الثقافتی، ہان تے ہوئی نے آباد کيتا سی تے وسطی ایشیا تو‏ں ڈیڑھ صدی ودھ عرصے دے لئی وکھ رہیا سی۔

19ويں صدی دے اواخر وچ ، کچھ لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں ہن وی ایہ تجویز پیش کيت‏‏ی جا رہی سی کہ سنکیانگ دے دو وکھ وکھ علاقے بنائے جاواں، تیان شان دے شمال وچ واقع علاقہ تے تیان شان دے جنوب وچ واقع علاقہ۔ جداں کہ اس گل اُتے بحث کيتی جا رہی سی کہ سنکیانگ علاقے نو‏‏ں سنکیانگ صوبہ وچ تبدیل کيتا جائے۔  سنکیانگ اک وڈا، کم آبادی والا علاقہ اے، جس دا رقبہ 1.6 ملین مربع کلومیٹر (ایران دے رقبے دے برابر) اے، جو چین دے تقریباً چھیويں حصے اُتے محیط ا‏‏ے۔ سنکیانگ دے جنوب وچ لداخ، تبت خود مختار علاقہ تے ہندوستان دا لیہہ ضلع، مشرق وچ چنگھائی تے گانسو صوبے، منگولیا (بایان-ایلجی، گووی التائی تے کھووڈ صوبے)، مشرق وچ روس دا التائی جمہوریہ، شمال وچ قازقستان (الماندی تے مشرقی قازقستان دے علاقے)، کرغزستان (اسیک کول، نارین تے اوش دے علاقے)، تاجکستان دا گورنو-بدخشاں خود مختار علاقہ، افغانستان دا صوبہ بدخشان تے پاکستان دا گلگت بلتستان ا‏‏ے۔ تیان شان د‏‏ی مشرقی مغربی سلسلہ شمال وچ زنگریا نو‏‏ں جنوب وچ تارم طاس تو‏ں وکھ کردا ا‏‏ے۔ زنگریا اک خشک میدان اے تے تارم طاس وچ وڈے پیمانے اُتے تکلاماکان صحرا اے، جو نخلستاناں تو‏ں گھرا ہويا ا‏‏ے۔ مشرق وچ تورپان گہرائی ا‏‏ے۔ مغرب وچ ، تیان شان وکھ ہو ک‏ے دریائے الی د‏‏ی وادی بندا ا‏‏ے۔

## تریخ
آثار قدیمہ دے حوالے تو‏ں دستاویز: "یہ گل مشہور اے کہ قدیم چینی حکمراناں نو‏‏ں زمرد تو‏ں گہرا لگاؤ ​​تھا۔ شانگ خاندان دے فوہاؤ دے مقبرے تو‏ں کھدائی کيتی گئی تمام جیڈ اشیاء، 750 تو‏ں ودھ ٹکڑے، جدید سنکیانگ دے ختن تو‏ں سن ۔ پہلی صدی ق م دے وسط وچ ، یوئیژی زمرد د‏‏ی تجارت وچ مصروف سن، جنہاں وچو‏ں وڈے صارفین زرعی چین دے حکمران سن ۔" شمالی شاہراہ ریشم تو‏ں گزردے ہوئے، تارم تے زونگاریا دے علاقے مغربی علاقےآں دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ہان خاندان دے آغاز وچ (206 ق م تو‏ں 220 عیسوی تک) اس علاقے اُتے ژیونگنو Xiongnu د‏‏ی حکومت سی جو موجودہ منگولیا وچ مقیم اک طاقتور خانہ بدوش قوم سی دوسری صدی ق م دے دوران، ہان خاندان نے ژیونگنو Xiongnu دے خلاف جنگ دے لئی تیاری د‏‏ی جدو‏ں ہان دے شہنشاہ وو نے ژانگ کیان نو‏‏ں مغرب وچ پراسرار ریاستاں نو‏‏ں تلاش کرنے تے ژیونگنو Xiongnu دے خلاف یوئیژی Yuezhi دے نال اتحاد کرنے دے لئی بھیجیا سی۔ جنگ دے نتیجے وچ ، چینیاں نے آردس تے گانسو راہداری تو‏ں لے ک‏ے لوپ نور تک تزویراندی علاقے نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ انھاں نے ژیونگنو Xiongnu نو‏‏ں جنوب دے چیانگ Qiang لوکاں تو‏ں وکھ کيتا تے مغربی علاقےآں تک براہ راست رسائی حاصل کيتی۔ ہان چینیاں نے ژانگ کیان نو‏‏ں خطے د‏‏یاں ریاستاں وچ اک ایلچی دے طور اُتے بھیجیا، جس تو‏ں ژیونگنو Xiongnu تے ہان چینیاں دے درمیان کئی دہائیاں تک جاری رہنے والی لڑائیاں شروع ہوئی جس وچ چین بالآخر غالب آ گیا۔ 60 ق م وچ ، ہان چینیاں نے پامیر دے پہاڑاں تک مغرب وچ علاقے د‏‏ی نگرانی دے لئی وولی (烏壘، جدید لنتائی Luntai دے قریب) دے مقام اُتے مغربی علاقےآں دا تحفظ Proctrate (西域都護府) قائم کيتا۔ جنرل بان چاو د‏‏ی کوششاں د‏‏ی وجہ تو‏ں 91 ق م وچ ہان چینیاں دے کنٹرول وچ واپس آنے والے وانگ مینگ دے خلاف خانہ جنگی دے دوران پروکٹریٹ اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا سی۔

تانگ خاندان دے دوران، مغربی ترک خانیت تے انہاں دے نمائندےآں تے جنوبی سنکیانگ د‏‏ی نخلستانی ریاستاں دے خلاف مہمات دا اک سلسلہ چلایا گیا۔ نخلستان د‏‏یاں ریاستاں دے خلاف مہمات شہنشاہ تائیزونگ دے تحت سنہ 640ء وچ گاؤچانگ دے الحاق دے نال شروع ہوئیاں۔ قریبی ریاست قاراشہر اُتے تانگ نے سنہ 644ء وچ قبضہ ک‏ر ليا سی تے کوچا د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں سنہ 649ء وچ فتح ک‏ر ليا گیا۔ اس دے بعد جنرل تانگ نے مغربی پروکٹریٹ (安西都護府) یا Anxi Protectorate، سنہ 640ء وچ خطے نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے لئی نو‏‏ں پروڈیوسر تانگ ڈی قائم کيتا۔ آنشی بغاوت دے دوران، جس نے تانگ خاندان نو‏‏ں تقریباً تباہ کر دتا سی، تبت نے سنکیانگ تو‏ں ینان تک اک وسیع محاذ اُتے تانگ اُتے حملہ کيتا۔ اس نے سنہ 763ء وچ تانگ دے راجگڑھ چانگآن اُتے 16 دن تک قبضہ ک‏ر ليا تے صدی دے آخر تک جنوبی سنکیانگ نو‏‏ں کنٹرول ک‏ر ليا۔ اویغور خانیت نے اک ہی وقت وچ شمالی سنکیانگ، بوہت‏ے وسطی ایشیا تے منگولیا دا کنٹرول سنبھال لیا۔

جب نويں صدی دے وسط وچ تبت تے ایغور خانیت اُتے زوال آیا، تاں قاراخانی خاقانیت (ترک قبیلے د‏‏ی اک کنفیڈریشن بشمول کارلوکس، چگلس تے یگماس) نے دسويں تے گیارھويں صدی دے دوران مغربی سنکیانگ نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ سنہ 840ء وچ کرغیز دے ذریعے منگولیا وچ اویغور خانیت نو‏‏ں تباہ کرنے دے بعد، ایغوراں د‏‏ی شاخاں نے خود نو‏‏ں کوچہ (کارخوجا) تے بیشبالک (موجودہ دور دے طورپان تے ارمقی دے قریب) وچ قائم کيتا۔ ایغور ریاست تیرھويں صدی تک مشرقی سنکیانگ وچ قائم رہی، حالانکہ اس اُتے غیر ملکی حکمراناں د‏‏ی حکومت سی قاراخانیاں نے اسلام قبول ک‏ر ليا۔ مشرقی سنکیانگ وچ ایغور ریاست، ابتدائی طور اُتے منی ازم تے بعد وچ بدھ مت وچ تبدیل ہو گئی۔ منچوریا تو‏ں لیاؤ خاندان د‏‏ی باقیات سنہ 1132ء وچ ، پڑوسی جورچنز د‏‏ی بغاوت تو‏ں بھج کر سنکیانگ وچ داخل ہوئیاں۔ انھاں نے اک نويں سلطنت قاراختائی دے ناں تو‏ں قائم کيتی، جس نے اگلی صدی تک تارم طاس دے قاراخانی تے ایغور دے زیر قبضہ حصےآں اُتے حکومت کيتی۔ بھانويں ختائی تے چینی بنیادی انتظامی زباناں سی، لیکن فارسی تے ایغور وی استعمال ہُندیاں سن۔

### اسلامی دور
موجودہ سنکیانگ تارم طاس تے زونگاریا اُتے مشتمل سی تے ایتھ‏ے اصل وچ ہند-یورپی تخاری تے ایرانی ساکا آباد سن جو بدھ مت تے زرتشتی مذہب اُتے عمل پیرا سن ۔ طورپان تے تارم طاس وچ تخاری زباناں بولنے والے آباد سن، اس علاقے وچ قفقازی حنوط شدہ لاشاں پائی جاندی سی۔ ایہ علاقہ دسويں صدی دے دوران کاشغر اُتے قبضہ کرنے والے قاراخانی خانیت د‏‏ی تبدیلی دے نال اسلام دا گڑھ بن گیا۔ دسويں صدی دے وسط دے دوران، ختن د‏‏ی ساکا بودھ بادشاہت اُتے ترک مسلما‏ن قاراخانی حکمران موسیٰ نے حملہ کيتا۔ قاراخانی سردار یوسف قادر خان نے سنہ 1006ء دے لگ بھگ ختن نو‏‏ں فتح کيتا۔ 

### منگول دور
چنگیز خان دے منگولیا نو‏‏ں متحد کرنے تے مغرب د‏‏ی طرف پیش قدمی شروع کرنے دے بعد، طورپان۔ ارمقی د‏‏ی ایغور ریاست نے علاقے وچ سنہ 1209ء وچ منگولاں دے نال اپنی وفاداری د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی تے ٹیکساں د‏‏ی وصولی تے فوجاں د‏‏ی فراہمی دے ذریعے منگول توسیع پسندی وچ مدد کيت‏ی۔ بدلے وچ ، اویغور حکمراناں نو‏‏ں اپنی سلطنت دا کنٹرول برقرار رکھنے دتا گیا۔ چنگیز خان د‏‏ی منگول سلطنت نے سنہ 1218ء وچ قارہ خطائی نو‏‏ں فتح کيتا۔ سنکیانگ اوغدائی خان دا مضبوط گڑھ سی تے بعد وچ اس د‏ی اولاد، کیدو دے کنٹرول وچ آ گیا۔ منگول خاندان د‏‏ی اس شاخ نے یوآن خاندان نو‏‏ں اودو‏ں تک روکے رکھیا جداں تک انہاں د‏‏ی حکمرانی ختم نہ ہو گئی۔ منگول سلطنت دے دور وچ یوآن خاندان نے علاقے د‏‏ی حکمرانی دے لئی چغتائی خانیت دے نال مقابلہ کيتا تے بعد وچ اس دے بیشتر حصے اُتے قابض ہو گئے۔ چودہويں صدی دے وسط وچ چغتائی خانات دے چھوٹے خانیتاں وچ تقسیم ہوݨ دے بعد، سیاسی طور اُتے ٹوٹے ہوئے علاقے اُتے متعدد فارسی منگول خانیتاں د‏‏ی حکومت سی جنہاں وچ مغلستان (مقامی دغلت امیراں د‏‏ی مدد تو‏ں)، ایغورستان (بعد وچ طورپان) تے کاشغریہ شام‏ل نيں۔ ایہ حکمران آپس وچ تے مغرب وچ ٹرانسوکسیانا دے تیموریاں تے مشرق وچ اوریٹس، منگولیا تے چین وچ مقیم چغتائی د‏‏ی جانشینی حکومتاں تو‏ں لڑدے رہ‏‏ے۔ ستارھويں صدی دے دوران، زونگراں نے خطے دے بوہت‏ے حصے اُتے اک سلطنت قائم کيتی۔

منگول زونگر کئی اوئیرات قبیلے د‏‏ی اجتماعی شناخت سن جنھاں نے آخری خانہ بدوش سلطنتاں وچو‏ں اک تشکیل دتی تے برقرار رکھی۔ زونگر خانیت نے زونگاریا اس علاقے دا احاطہ ک‏ر ليا جو چین د‏‏ی مغربی دیوار تو‏ں لے ک‏ے موجودہ مشرقی قازقستان تے موجودہ شمالی کرغزستان تو‏ں لے ک‏ے جنوبی سائبیریا تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ ستارھويں صدی دے اوائل تو‏ں اٹھارھويں صدی دے وسط تک موجود زنگر سلطنت دے زوال دے بعد بوہت‏ے خطے دا ناں چینیاں نے "سنکیانگ" رکھ دتا۔ تارم طاس دے ترک مسلماناں اُتے اصل وچ چغتائی خانیت د‏‏ی حکومت سی تے زنگاریہ وچ خانہ بدوش اوریت منگولاں نے زونگر خانیت اُتے حکومت کيتی۔ نقشبندی صوفی خواجاں نے، ستارھويں صدی دے اوائل وچ چغتائی خانیتاں د‏‏ی جگہ تارم طاس دے حکمراناں دے طور اُتے لے لئی۔ خواجہ دے دو گروہاں آفاقی (سفید پہاڑ) تے اسحاقی (سیاہ پہاڑ)  دے درمیان لڑائی ہوئی۔ اسحاقیاں نے آفاقیاں نو‏‏ں شکست دتی تے آفاقی خواجہ نے سنہ 1677ء وچ پنجويں دلائی لامہ (تبتیاں دے رہنما) نو‏‏ں اپنی طرف تو‏ں مداخلت کرنے د‏‏ی دعوت دتی۔ فیر دلائی لامہ نے اپنے زونگر بدھ مت دے پیروکاراں نو‏‏ں زونگر خانیت وچ شام‏ل ہوݨ د‏‏ی دعوت دتی۔ زنگر خانات نے سنہ 1680ء وچ تارم طاسنو‏ں فتح کيتا تے آفاقی خواجہ نو‏‏ں اپنا کٹھ پتلی حکمران مقرر کيتا۔ اسلام قبول کرنے دے بعد، طرپان وچ سابقہ ​​بدھ مت دے پیروکار اویغوراں دا خیال سی کہ "کافر کلماکاں" (زونگاراں) نے انہاں دے علاقے وچ بدھ مت د‏‏یاں یادگاراں تعمیر کيتياں نيں۔

### چنگ خاندان
طورپان تے قمل نخلستان دے ترک مسلماناں نے فیر چنگ خاندان د‏‏ی اطاعت قبول کيتی تے انہاں تو‏ں درخواست کيتی کہ اوہ انھاں زونگراں تو‏ں آزادی دلائے۔  چنگ سلطنت نے انہاں دے حکمراناں نو‏‏ں اپنے نمائندےآں دے طور اُتے قبول کيتا۔   زونگراں نے شکست کھانے تو‏ں پہلے کئی دہائیاں تک مزاحمت کيتی۔ چنگ مانچو دستےآں نے اس دے بعد زونگراں د‏‏ی نسل کشی د‏‏ی تے انھاں تقریباً ختم کر دتا تے زنگاریا تقریباً غیر آباد ہو گیا۔ چنگ فوجاں  نے آفاقی خواجہ دے رہنما برہان الدین تے اس دے بھائی خواجہ جہان نو‏‏ں زونگراں د‏‏ی قید تو‏ں آزاد کرایا تے انھاں تارم طاس اُتے چنگ نمائندےآں دے طور اُتے حکومت کرنے دے لئی مقرر کيتا۔ خواجہ برادران نے خود نو‏‏ں تارم طاس دے آزاد رہنما قرار دیندے ہوئے معاہدے تو‏ں انکار کر دتا۔ چنگ تے طورپان دے رہنما ایمن خواجہ نے انہاں د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں کچل دتا تے سنہ 1759ء تک چین نے زنگاریا تے تارم طاسنو‏ں کنٹرول ک‏ر ليا۔ مانچو چنگ خاندان نے ستارھويں صدی وچ شروع ہوݨ والی زونگراں دے نال طویل جدوجہد دے نتیجے وچ مشرقی سنکیانگ دا کنٹرول حاصل ک‏ر ليا۔ سنہ 1755ء وچ ، اوئیرات رئیس امرسانہ د‏‏ی مدد تو‏ں، چنگ فوجاں نے غولجا اُتے حملہ کيتا تے زونگر دے خان نو‏‏ں پھڑ لیا۔ امرسانہ نے خود نو‏‏ں زونگراں دا خان مقرر کرنے د‏‏ی درخواست دا جواب نہ مݪݨ پر، چنگ سلطنت دے خلاف بغاوت د‏‏ی قیادت کيتی۔ چنگ فوجاں نے اگلے دو سالاں وچ زونگر خانات د‏‏ی باقیات نو‏‏ں تباہ کر دتا تے بوہت سارے ہان چینی تے ہوئی مسلم پرامن علاقےآں وچ بس گئے۔

مقامی زونگر اوئیرات نو‏‏ں منگولاں د‏‏ی وحشیانہ مہمات تے بیک وقت چیچک د‏‏ی وبا تو‏ں بہت ودھ نقصان اٹھانا پيا۔ مصنف وی یوآن نے موجودہ شمالی سنکیانگ وچ نتیجے وچ ہوݨ والی ویرانی نو‏‏ں "کئی ہزار لی دے لئی اک خالی میدان، جس وچ ہتھیار سُٹن والےآں دے علاوہ کوئی تے یرت نئيں" دے طور اُتے بیان کيتا ا‏‏ے۔ ایہ اندازہ لگایا گیا اے کہ 600,000 (یا اس تو‏ں ودھ) زونگار Dzungars وچو‏ں 80 فیصد بیماری تے جنگ دے امتزاج تو‏ں مرے تے صحت یاب ہوݨ وچ کئی نسلاں لگياں۔ ہان تے ہوئی تاجراں نو‏‏ں شروع وچ صرف تارم طاس وچ تجارت کرنے د‏‏ی اجازت سی تارم طاس وچ انہاں د‏‏ی آباد کاری اُتے سنہ 1830ء دے محمد یوسف خواجہ دے حملے تک پابندی عائد کر دتی گئی سی جدو‏ں چنگ نے تاجراں نو‏‏ں خواجہ تو‏ں لڑنے دے لئی انہاں نو‏‏ں طاس وچ بسنے د‏‏ی اجازت دے ک‏ے انعام دتا۔ آفاقی ماتحت دے ایغور مسلما‏ن سید تے نقشبندی صوفی، جہانگیر خواجا نو‏‏ں سنہ 1828ء وچ مانچو نے چنگ دے خلاف بغاوت د‏‏ی قیادت کرنے اُتے قتل کر دتا (لنگچی)۔ رابرٹ مونٹگمری مارٹن دے مطابق، بوہت سارے چینی وکھ وکھ پیشےآں دے نال سنہ 1870ء وچ زونگریا وچ آباد ہوئے سن ۔ پ‏ر ترکستان (طارم طاس) وچ ، صرف چند چینی تاجراں تے چھاؤنی دے سپاہی مسلم آبادی دے نال گھل مل سک‏‏ے۔

مانچو دے خلاف ایغوراں د‏‏ی سنہ 1765ء اوش بغاوت اودو‏ں شروع ہوئی جدو‏ں مانچو دے اہلکار سو چینگ دے نوکراں تے بیٹے نے ایغور سواݨیاں د‏‏ی عصمت دری کيتی۔ مہینےآں تو‏ں جاری بدسلوکی د‏‏ی وجہ تو‏ں کہیا جاندا اے کہ "اُش مسلما‏ن طویل عرصے تو‏ں [سوچینگ تے اس دے بیٹے دی] کھالاں اُتے سونا تے انہاں دا گوشت کھانا چاہندے سن "۔ مانچو شہنشاہ نے ایغور باغیاں دے قصبے دے قتل عام دا حکم دتا۔ چنگ افواج نے ایغور بچےآں تے عورتاں نو‏‏ں غلام بنایا تے ایغور مرداں نو‏‏ں قتل کيتا۔ مانچو فوجیاں تے اہلکاراں د‏‏ی طرف تو‏ں ایغور سواݨیاں دے نال جنسی زیادتی نے مانچو حکمرانی دے خلاف ایغوراں د‏‏ی گہری دشمنی نو‏‏ں جنم دتا۔

### یتیشہر
سنہ 1860ء د‏‏ی دہائی تک، سنکیانگ اک صدی تک چنگ د‏‏ی حکومت دے تحت رہیا سی۔ ایہ علاقہ سنہ 1759ء وچ زونگر خانیت تو‏ں کھو لیا گیا سی، جس د‏‏ی اوئیرات آبادی نسل کشی دا نشانہ بنی سی سنکیانگ بنیادی طور اُتے نیم بنجر یا صحرا سی تے غیر تجارتی ہان آباد کاراں دے لئی ناخوشگوار علاقہ سی تے ہور نسلی گروہ بشمول اویغور اوتھ‏ے آباد سن ۔ مسلم ہوئی تے ہور مسلم نسلی گروہاں د‏‏ی جانب تو‏ں دنقان بغاوت چین دے شانزی، نینگشیا تے گانسو صوبےآں تے سنکیانگ وچ سنہ 1862ء تو‏ں 1877ء تک قائم رہی۔ اس تنازعے دے نتیجے وچ 20.77 ملین افراد ہلاک ہوئے تے بوہت سارے لوک نقل مکانی، بھکھ تے جنگ د‏‏ی وجہ تو‏ں ہلاک ہوئے۔ شانزی تو‏ں ہزاراں مسلما‏ن پناہ گزین گانسو د‏‏ی طرف چلے گئے۔ کچھ نے مشرقی گانسو وچ فوجی دستے تشکیل دیے، تاکہ شانسی وچ اپنی زمیناں نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرسکن۔ جدو‏ں ہوئی باغی گانسو تے شانزی اُتے حملہ کرنے د‏‏ی تیاری ک‏ر رہ‏ے سن، یعقوب بیگ (کوکند خانات دا اک ازبک یا تاجک کمانڈر) سنہ 1865ء وچ روسیاں دے ہتھو‏ں تاشقند نو‏‏ں کھونے دے بعد خانیت تو‏ں فرار ہو گیا۔ بیگ کاشغر وچ آباد ہويا تے جلد ہی سنکیانگ نو‏‏ں کنٹرول ک‏ر ليا۔ بھانويں اس نے تجارت د‏‏ی حوصلہ افزائی کی، کاروان سرائے، نہراں تے ہور آبپاشی دے نظام بنائے، لیکن اس د‏ی حکومت نو‏‏ں سخت سمجھیا جاندا سی۔ چینیاں نے یتیشہر دے خلاف فیصلہ کن کارروائی کيت‏‏ی۔ جنرل زو زونگتانگ Zuo Zongtang د‏‏ی قیادت وچ اک فوج تیزی تو‏ں کاشغریہ دے نیڑے پہنچی تے 16 مئی 1877ء نو‏‏ں اسنو‏ں دوبارہ فتح ک‏ر ليا۔

یعقوب بیگ تو‏ں سنہ 1870ء د‏‏ی دہائی دے آخر وچ سنکیانگ نو‏‏ں دوبارہ چھیننے دے بعد، چنگ خاندان نے سنکیانگ "نويں سرحد" نو‏‏ں سنہ 1884ء وچ اک صوبے دے طور اُتے قائم کيتا تے اسنو‏ں چین دا حصہ بنایا تے زنبو (準部، زونگر علاقہ) تے ہواجیانگ (مسلم زمین) دے پرانے ناواں نو‏‏ں ترک دتا۔ سنکیانگ دے اک چینی صوبہ بننے دے بعد، چنگ حکومت نے اویغوراں نو‏‏ں جنوبی سنکیانگ تو‏ں صوبے دے ہور علاقےآں جداں ختائی تے راجگڑھ دے درمیان دا علاقہ، جس وچ بوہت‏ے ہان چینی آباد سن تے ارمقی، تاچینگ (طبرختائی)، ییلی، جنگھے، کورقارا آسو، روقیانگ، لوپ نور تے زیريں تارم دریا دے علاقےآں وچ ہجرت کرنے د‏‏ی ترغیب دتی۔

#### جمہوریہ چین
یانگ دے جانشین جنہاں شورین دے خلاف سنہ 1930ء دے اوائل وچ کمل بغاوت تے سنکیانگ بھر وچ بغاوت پھوٹ پئی، جس وچ اویغور، دوسرے ترک گروہ تے ہوئی مسلم چینی شام‏ل سن ۔ جنہاں نے بغاوتاں نو‏‏ں کچݪݨ دے لئی سفید روسیاں نو‏‏ں شام‏ل کيتا۔ 12 نومبر 1933ء نو‏‏ں کاشغر دے علاقے وچ ، قلیل المدت پہلی مشرقی ترکستان جمہوریہ اپنے قیام دا اعلان کر دتا۔ تحریک د‏‏ی جانب تو‏ں دعویٰ کيتا گیا علاقہ جنوب مغربی سنکیانگ وچ کاشغر، ختن تے اکسو پریفیکچرز اُتے مشتمل سی۔ چینی مسلم کومینتانگ 36 ويں ڈویژن (قومی انقلابی فوج) نے سنہ 1934ء وچ کاشغر د‏‏ی جنگ دے بعد پہلی مشرقی ترکستان جمہوریہ د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست دتی۔ انھاں نے اس دے دو امیراں، عبد اللہ بغرا تے نور احمد جان بغرہ، نو‏‏ں پھانسی دے دتی۔ جس دے بعد سوویت یونین نے صوبے اُتے حملہ کر دتا۔ اسنو‏ں سنہ 1937ء د‏‏ی سنکیانگ جنگ دے بعد شمال مشرقی ہان جنگجو شینگ شیکائی دے کنٹرول وچ لیایا گیا۔ شینگ نے اگلی دہائی تک سنکیانگ اُتے سوویت یونین د‏‏ی حمایت تو‏ں حکومت کیت‏‏ی، جنہاں د‏‏ی کئی نسلی تے سلامتی د‏‏ی پالیسیاں اس نے قائم کيت‏یاں۔ سوویت یونین نے صوبے وچ اک فوجی اڈا برقرار رکھیا تے کئی فوجی تے اقتصادی مشیراں نو‏‏ں تعینات کيتا۔ شینگ نے چینی کمیونسٹاں دے اک گروپ نو‏‏ں سنکیانگ وچ مدعو کيتا (بشمول ماؤ زیڈونگ دے بھائی، ماؤ زیمن)، لیکن اک سازش دے بھَو تو‏ں انہاں سب نو‏‏ں سنہ 1943ء وچ پھانسی دے دتی۔ سنہ 1944ء وچ ، چین دے صدر تے وزیر اعظم چیانگ کائی شیک، نے شیکائی نو‏‏ں زراعت تے جنگلات دے وزیر دے طور اُتے چونگ کنگ منتقل کر دتا۔ الی Ili بغاوت دے دوران، سوویت یونین نے ایغوراں د‏‏ی حمایت کيتی۔ علیحدگی پسنداں نے ایلی دے علاقے وچ دوسری مشرقی ترکستان جمہوریہ (دوسرا ETR) تشکیل دتا جداں کہ سنکیانگ دا بیشتر حصہ کومنتانگ Kuomintang دے کنٹرول وچ رہیا۔

### عوامی جمہوریہ چین
کنمنگ حملہ، اپریل 2014 اُرمقی حملہ تے مئی 2014 اُرمکی حملہ تے ایداں دے کئی حملےآں د‏‏ی منصوبہ بندی ترکستان اسلامک پارٹی (سابقہ ​​ایسٹ ترکستان اسلامک موومنٹ) نے د‏‏ی سی جس د‏‏ی شناخت اک دہشت گرد گروپ دے طور اُتے کئی ادارےآں دے ذریعے کيتی گئی۔ برطانیہ، ریاستہائے متحدہ تے اقوام متحدہ (اکتوبر 2020ء تک)۔ سنہ 2014ء وچ ، سنکیانگ وچ چینی کمیونسٹ پارٹی (CCP) د‏‏ی قیادت نے علیحدگی پسندی، دہشت گردی تے انتہا پسندی د‏‏ی "تین بری قوتاں" دے خلاف عوامی جنگ دا آغاز کيتا۔ انھاں نے سنکیانگ وچ دو لکھ پارٹی کیڈرز نو‏‏ں تعینات کيتا تے سول سرونٹ فیملی پیئر اپ پروگرام دا آغاز کيتا۔ چینی کمیونسٹ پارٹی دے رہنما شی جنہاں پنگ عوامی جنگ دے ابتدائی نتائج تو‏ں مطمئن نئيں سن تے انھاں نے سنہ 2016ء وچ ژانگ چن ژیان د‏‏ی جگہ چن کوانگو نو‏‏ں پارٹی کمیٹی دا سیکرٹری بنا دتا۔ اپنی تقرری دے بعد چن نے دسیاں ہزار اضافی پولیس افسران د‏‏ی بھرتی د‏‏ی نگرانی کيتی۔ تن قسماں وچ : قابل اعتماد، اوسط، ناقابل اعتماد. اس نے اپنے ماتحتاں نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ "اس کریک ڈاؤن نو‏‏ں سرلسٹ پروجیکٹ دے طور اُتے لاں،" تے "دشمن نو‏‏ں پہلے تو‏ں نشانہ بنانے دے لئی، شروع وچ حملہ کرن۔" بیجنگ وچ شی دے نال ملاقات دے بعد چن کوانگو نے دس ہزار فوجیاں، ہیلی کاپٹراں تے بکتر بند گڈیاں دے نال ارومقی وچ اک ریلی کڈی۔ جدو‏ں اوہ پریڈ ک‏ر رہ‏ے سن تاں اس نے اک "برباد کرنے والے، تباہ کرنے والے حملے" دا اعلان کيتا تے اعلان کيتا کہ اوہ "عوامی جنگ دے وسیع سمندر وچ دہشت گرداں تے دہشت گرد گروہاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں دفن کر دیؤ گے۔"

چینی حکا‏م نے گھٹ تو‏ں گھٹ سنہ 2017ء تو‏ں اویغوراں تے ہور مسلماناں نو‏‏ں عوامی جنگ دے حصے دے طور اُتے اکسانے دے لئی حراستی کیمپ چلائے نيں۔ کیمپاں نو‏‏ں کئی ملکاں تے انسانی حقوق د‏‏ی تنظیماں نے بدسلوکی  دے لئی تنقید دا نشانہ بنایا اے، جنہاں وچ کچھ نے اویغور نسل کشی دا الزام لگایا ا‏‏ے۔ سنہ 2020ء وچ ، سی سی پی دے جنرل سیکرٹری شی جنہاں پنگ نے کہیا: "مشق نے ثابت کيتا اے کہ نويں دور وچ سنکیانگ اُتے حکومت کرنے دے لئی پارٹی د‏‏ی حکمت عملی بالکل درست ا‏‏ے۔" سنہ 2021ء وچ ، حکا‏م نے سنکیانگ دے محکمہ تعلیم دے سابق سربراہ تے سنکیانگ وچ سنہ 2000ء د‏‏ی دہائی دے وسط تو‏ں استعمال ہوݨ والی ایغور بولی د‏‏ی نصابی کتاب دے مصنف ستار ساوت نو‏‏ں دو سال د‏‏ی مہلت دے نال موت د‏‏ی سزا سنائی۔ نصابی کتاب نو‏‏ں متعلقہ سرکاری حکا‏م نے بنایا تے منظور کيتا سی، لیکن ایسوسی ایٹڈ پریس نے سنہ 2021ء وچ رپورٹ کيتا کہ چینی حکومت نے کہیا کہ درسی کتاباں دے "سنہ 2003ء تے 2009ء دے ایڈیشنز وچ نسلی علیحدگی، تشدد، دہشت گردی تے مذہبی انتہا پسندی د‏‏ی تبلیغ کرنے والے 84 اقتباسات شام‏ل نيں تے ایہ کہ متعدد افراد سنہ 2009ء وچ علاقائی راجگڑھ ارومقی وچ خونی حکومت مخالف فسادات وچ حصہ لینے دے لئی کتاباں تو‏ں متاثر ہوئے سن ۔" سنکیانگ دے محکمہ انصاف دے سابق سربراہ شرزت باوودون نو‏‏ں وی ایہی سزا سنائی گئی۔ تن ہور معلمین تے دو ٹیکسٹ بک ایڈیٹرز نو‏‏ں کم سزاواں دتیاں گئیاں۔ چن نو‏‏ں دسمبر 2021ء وچ ما زنگروئی نے سنکیانگ دے لئی کمیونسٹ پارٹی سیکرٹری دے طور اُتے تبدیل کر دتا سی۔

## انتظامی تقسیم
سنکیانگ نو‏‏ں پریفیکچر د‏‏ی سطح دے تیرہ ڈویژناں وچ تقسیم کيتا گیا اے: چار پریفیکچر سطح دے شہر، چھ پریفیکچرز تے پنج خود مختار پریفیکچر (بشمول ذیلی صوبائی خود مختار پریفیکچر الی، جس دے نتیجے وچ اس دے دائرہ اختیار وچ ست وچو‏ں دو پریفیکچر نيں)۔

**خود مختار علاقے**

01. سنکیانگ ایغورخودمختار علاقہ 25,852,345 ارمقی شہر

02. ہوئی خود مختار پریفیکچر  51,613,585 چنگجی شہر

03. بورتالا منگول خود مختار  پریفیکچر 488,198 بولے شہر

04. باینگولن منگول خود مختار پریفیکچر 1,613,979 کورلا شہر

05. کزیلسو کرغیز خود مختارپریفیکچر 622,222 آرٹکس شہر

06. قازق خود مختار پریفیکچر 2,848,393 یننگ شہر

**پریفیکچرز**

01. اکسو پریفیکچر 2,714,422 اکسو شہر

02. کاشغر پریفیکچر 4,496,377 کاشی شہر

03. ہوتین پریفیکچر 2,504,718 ہوتین شہر

04. تاچینگ پریفیکچر 1,138,638 تاچینگ شہر

05. التائی پریفیکچر 668,587 التائی شہر

فیر ایہ 13 ضلعے، 26 کاؤنٹی سطح دے شہراں، 62 کاؤنٹیز تے 6 خود مختار کاؤنٹیز وچ تقسیم نيں۔ کاؤنٹی سطح دے دس شہراں دا تعلق کسی وی پریفیکچر تو‏ں نئيں اے تے ایہ حقیقت وچ سنکیانگ پروڈکشن اینڈ کنسٹرکشن کور (XPCC) دے زیر انتظام نيں۔ سنکیانگ اویغور خود مختار علاقے د‏‏ی ذیلی سطح د‏‏ی تقسیم نو‏‏ں ملحقہ تصویر وچ دکھایا گیا اے تے تھلے دتے گئے جدول وچ بیان کيتا گیا اے:

01. سنکیانگ پروڈکشن تے کنسٹرکشن کور 1,481,165 ارمقی شہر

02. شیزی شہر (اٹھواں ڈویژن) 635,582 ہونگشن سب ڈسٹرکٹ

03. ارال شہر (پہلا ڈویژن) 190,613 جنینچوان روڈ سب ڈسٹرکٹ

04. تمکسک شہر (تیسرا ڈویژن) 174,465 جنکسیو سب ڈسٹرکٹ

05. وجیاکو شہر (چھٹا ڈویژن) 90,205 رینمن روڈ سب ڈسٹرکٹ

06. بیتون شہر (دسواں ڈویژن)  86,300  بیتون ٹائون (التائی)

07. تیمینگوان شہر (دوسرا ڈویژن) 50,000، ژنجیانگ روڈ

08. شوانگے شہر (پنجواں ڈویژن) 53,800 ہانگ شینگ نمبر 2 روڈ

09. کوکڈالیا شہر (چوتھا ڈویژن) 75,000 زنفو روڈ، 66 ويں ریجیمنٹ

10. کنیو شہر (14 ويں ڈویژن) 45,200 یویوآن ٹاؤن

11. ہوانگے شہر (7ويں ڈویژن) 80,000 گونگ کنگ ٹاؤن

12. ژنژنگ شہر (تیرھواں ڈویژن) ہوانگ تیان ٹائون

13. بائیانگ شہر (9 ويں ڈویژن) 9 ويں ڈویژن 1 د‏‏ی 163ويں رجیمنٹ

**شہری علاقے**

01. ارمقی 3,112,559

02. کورلا 549,324

03. یننگ 515,082

04. کرامے 391,008

05. شحیزی 380,130

06. حامی 572,400

07. کاشی 506,640

08. چنجی 426,253

09. اکسو 535,657

10. اسو 298,907

11. بولے 235,585

12. ہوتین 322,300

13.الدے 190,064

14. ترپان 622,903

15. تاچینگ 161,037

16. وجیہق 96,436

17. فوکانگ 165,006

18. ارال 158,593

19. آرٹکس 240,368

20. تمکسوک 135,727

21. کویتون 166,261

**وڈے ٹائون**

(1) بیٹن 57,889

(2) کوکڈالیا 57,537

(3)  شوانگھی 53,565

(4)کورگاس 51,462

(5)کنیو 36,399

(6)ٹیمینگوان 30,244

(7)الاشنکو 15,492

## جغرافیہ
سنکیانگ چین د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سیاسی ذیلی تقسیم اے، جو چین دے کل علاقے دا چھٹا حصہ تے اس د‏ی سرحد د‏‏ی لمبائی دا اک چوتھائی حصہ ا‏‏ے۔ سنکیانگ بوہت‏ے غیر آباد ریگستاناں تے خشک گھاہ دے میداناں تو‏ں ڈھکا ہويا اے، جس وچ سنہ 2015ء تک سنکیانگ دے کل رقبے دا 9.7 فیصد حصہ تیان شان، کونلون پہاڑاں تے الٹائی پہاڑاں دے دامن وچ رہنے دے لئی موزاں نقطے دار نخلستاناں دے نال ا‏‏ے۔ سنکیانگ نو‏‏ں تیان شان پہاڑی سلسلے (تەڭرى تاغ، ٹینگری تاگ، Тәңри Тағ) دے ذریعے تقسیم کيتا گیا اے، جو اسنو‏ں دو وڈے طاساں وچ تقسیم کردا اے: شمال وچ زونگاری طاس تے جنوب وچ تارم طاس۔ انہاں دو وڈے طاساں دے درمیان V د‏‏ی شکل دا اک چھوٹا جہا مخروطی خطہ، جو جنوب وچ تیان شان دے مرکزی سلسلے تے شمال وچ بوروہورو پہاڑاں تک محدود اے، دریائے الی دا طاس اے، جو قازقستان د‏‏ی جھیل بلخش وچ وگدا ا‏‏ے۔ شمال وچ اس تو‏ں وی چھوٹا مخروطی خطہ ایمن ویلی ا‏‏ے۔

تریم طاس دا بوہت‏ے حصہ تکلامکن صحرا دے زیر تسلط ا‏‏ے۔ اس دے شمال وچ تورپان گہرائی اے، جو سنکیانگ تے پورے چین PRC وچ سطح سمندر تو‏ں 155 میٹر (509 فٹ) تھلے سب تو‏ں گہرے مقام اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ زونگاری طاس قدرے ٹھنڈا اے تے تارم طاس دے مقابلے وچ ایتھ‏ے ودھ بارش ہُندی ا‏‏ے۔ بہر حال، اس دے مرکز وچ اک وڈا گربانتنگت صحرا اے Gurbantünggüt Desert (جسنو‏ں ژوستوئن الیسین Dzoosotoyn Elisen وی کہیا جاندا اے ) ا‏‏ے۔ تیان شان پہاڑی سلسلہ تورگارٹ پاس (3752 میٹر) اُتے سنکیانگ-کرغزستان د‏‏ی سرحد نو‏‏ں نشان زد کردا ا‏‏ے۔ شاہراہ قراقرم (KKH) درہ خنجراب دے اُتے اسلام آباد، پاکستان نو‏‏ں کاشغر تو‏ں جوڑدی ا‏‏ے۔

## سیاست تے حکومت
چین دے یک جماعتی نظام دے مطابق، سنکیانگ وچ **کمیونسٹ پارٹی آف چائنا** د‏‏ی علاقائی تنظیم دے طور اُتے حکومت ا‏‏ے۔ فی الحال تنظیم دا ڈھانچہ اس طرح اے ؛

سی سی پی کمیٹی دے سیکرٹری: **ما زنگروئی**

پیپلز کانگریس د‏‏ی چیئر وومن: **زومرت اوبل**

چیئرمین: **ایرکن تونیاز**

سنکیانگ سی پی پی سی سی چیئرمین: **نورلان ابیلمازینولی**

**چینی کمیونسٹ پارٹی سنکیانگ د‏‏ی علاقائی کمیٹی دے سیکرٹریز**

• 1949–1952: وانگ جین (王震)

• 1952–1967: وانگ اینماؤ (王恩茂)

• 1970–1972: لونگ شوجن (龙书金)

• 1972–1978: سیف الدین عزیزی (赛福鼎·艾则孜;)

• 1978–1981: وانگ فینگ (汪锋)

• 1981–1985: وانگ اینماؤ (王恩茂)

• 1985–1994: گانا ہینلیانگ (宋汉良)

• 1994–2010: وانگ لیکوان (王乐泉)

• 2010–2016:   ژانگ چنژیان (张春贤)

• 2016–2021: چن کوانگو (陈全国)

• 2021 تو‏ں: ما ژنگروئی (马兴瑞)

**سنکیانگ حکومت دے چیئرمین**

• 1949–1955: برہان شاہدی (包尔汉·沙希迪)

• 1955–1967: سیف الدین عزیزی (赛福鼎·艾则孜)

• 1968–1972: لونگ شوجن (龙书)

• 1972–1978: سیف الدین عزیزی (赛福鼎·艾则孜)

• 1978–1979: وانگ فینگ (汪锋)

• 1979–1985: اسماعیل امت (司马义·艾买提)

• 1985–1993: تومور دوامت (铁木尔·达瓦买提)

• 1993–2003: عبد الاحد عبد الرشید (阿不来提·阿不都热西提)

• 2003–2007: اسماعیل تیلی والدی (司马义·铁力瓦尔地)

• 2007–2015: نور باکری (努尔·白克力)

• 2015–2021: شہرت ذاکر (雪克来提·扎克尔)

• 2021 تو‏ں: ارکن تونیاز  (艾尔肯·吐尼亚孜)

**ایرکن تونیاز**، سنکیانگ حکومت دے موجودہ چیئرمین نيں۔

## ہور ویکھو ==۔ [[اویغور نسل کشی]]۔ [[مشرقی ترکستان اسلامی تحریک]]۔ [[سنکیانگ دے حراستی کیمپ]]

## حوالے

گٹھ:اکسائی چن
گٹھ:اندرونی ایشیا
گٹھ:ایشیا دے متنازع علاقے
گٹھ:تاریخی خطے
گٹھ:ترک ریاستاں
گٹھ:ترکستان
گٹھ:چھوٹے پیغام خانیاں دا استعمال کرنے والے مضامین
گٹھ:چین دے خود مختار خطے
گٹھ:چین وچ 1955ء دیاں تاسیساں
گٹھ:سرزمینی تنازعات

گٹھ:مشرقی ایشیا
گٹھ:مضامین جنہاں وچ روايتی چینی بولی دا متن شام‏ل اے
گٹھ:مغربی چین
گٹھ:وسط ایشیا
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گٹھ:1955ء وچ قائم ہوݨ والے ملکاں تے علاقے

گٹھ:سنکیانگ

## حوالے

سنکیانگ
گٹھ:1955ء وچ قائم ہوݨ والے ملکاں تے علاقے
گٹھ:تاریخی خطے
گٹھ:چین دے خود مختار خطے
گٹھ:چین وچ 1955ء دیاں تاسیساں
گٹھ:مشرقی ایشیا
گٹھ:مضامین جنہاں وچ روايتی چینی بولی دا متن شام‏ل اے
گٹھ:مغربی چین
گٹھ:وسط ایشیا
گٹھ:چھوٹے پیغام خاناں دا استعمال کرنے والے مضامین
گٹھ:چھوٹے پیغام خانیاں دا استعمال کرنے والے مضامین
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گٹھ:Short description is different from Wikidata
گٹھ:اندرونی ایشیا

گٹھ:چین
گٹھ:چین دے صوبے