open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
چام لوک

left|thumb|300px| ویتنام دے نہا لہر دے اپنے مندر دے ساہمنے ناچ پیش کردیاں ہوئی چام عورتاں
left|thumb|300px| ٹوکری بناؤن والی چامعورتاں
left|thumb|300px|| ویتنام اتے کمبوڈیا وچّ چام لوکاں دے وسوں علاقے 
چام جاں چامپا دے نواسی ( چام بولی : Urang Campa ; ویتنامی بولی : người Chăm جاں người Chàm , کھمیر بولی : ជនជាតិចាម ) دکھن چڑھدا ایشیا دا اک نسلی گروہ ہے ۔ چام لوک کمبوڈیا دے صوبہ کامپونگ چام اتے وچکارلے ویتنام دے پھان رنگ - تھاپ چام، پھان تھئیت ، ہو چی منہ نگر اتے ان گیانگ علاقے دے وچّ دے علاقے دے نواسی ہن ۔ لگبھگّ 4,000 چام  تھائیلینڈ وچّ وی رہندے نیں۔ اجوکے سماں وچّ کمبوڈیا اتے ویتنام دے سارا کھلّ اسلام  دھرم  دے ساتھی ہن ۔ 

چام لوک چامپا راج دے مول نواسی ہن ( 17ویں - 18ویں صدی ) ۔ ایہہ لوک چام بولی بولدے ہن اتے ہور آسٹرونیشئن لوکاں توں ایہناں دا نزدیکی تعلق ہے ۔ دھیان دیو کہ چام لوکاں دے ہور سارے گوانڈھی آسٹروئیشیائی بولیاں بولدے ہن ناکہ آسٹرونیشئن ۔
## ایہ وی ویکھو
*چام بولی
*چام بادشاہت
*چامپا رہتل
*چام لپی
گٹھ:لوک
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:کمبوڈیا دے نسلی گروہ
گٹھ:ویتنام دے نسلی گروہ
بالی لپی

left|thumb|250px|اکھر بالی
**بالی لپی** انڈونیشیا دے بالی جزیرہ دی آسٹرونیشئن بالی بولی ، پرانی بالی بولی ، اتے سنسکرت لکھن لئی استعمال ہندی ہے ۔ کدے - کدے ایہہ نیڑے دے ٹاپو لومبوک دی ششک بولی ( Sasak ) لکھن لئی وی استعمال ہندی ہے ۔ بالی وچّ اسنوں اکھر بالی جاں ہنچرک کہندے ہن ۔ اسم وچ 33 صحیح حرف , 18 واول اتے 2 وسرگ  ہن ۔ 

بالی لپی ، براہمی لپی توں نکلی ہے ۔ ایہہ لپی دکھن ایشیا اتے دکھن چڑھدا ایشیا دیاں کئی لپیاں نال بہت زیادہ مشابہت رکھدی ہے ۔
## وینجن (صحیح حرف)




## واول





## ایہ وی ویکھو
*چام بولی
*چام بادشاہت
*جاوا لپی
*چام لوک
گٹھ: لپی
گٹھ:لپیاں
گٹھ:براہمی پروار دیاں لپیاں
گٹھ:براہمی لپیاں
جاوی لپی

left|thumb|300px|جاوائی لپی وچّ لکھیا اک پتر ( 1890 ) 
 
**جاوائی لپی جاں اکھر جاوا جاں ہناکشرک** اک لپی ہے جو انڈونیشیا دیاں کئی بولیاں نوں لکھن وچّ استعمال ہندی ہے ۔ ایہہ براہمی لپی توں نکلی لپی ہے اسلئے دکھن ایشیا اتے دکھن چڑھدا ایشیا دیاں کئی موجودہ لپیاں نال اسدا پکا تعلق ہے ۔ ایہہ جاوی بولی ( Javanese language ) , کاوی بولی ( جاوی بولی دا پرانا روپ ) اتے سنسکرت لکھن لئی ورپی جاندی ہے ۔ دکھن چڑھدے  ایشیا دیاں لپیاں وچّ بالی لپی اتے جاوا لپی سبتوں زیادہ وسترتّ اتے کلاتمک ہن ۔ 
 
 
## بالی تے جاوی لپیاں

## مورتاں

Image:Javanese script example.jpg|
Image:Javanese script01.jpg|
File:Raden Segara (Madurese in Javanese script-published in 1890) (cropped).jpg|
File:Ratan Gajah Mada.jpg|
File:Coat of arms of Yogyakarta.svg|
File:Prasasti Masjid Sholihin01.jpg|


## ایہ وی ویکھو
*چام لپی
*بالی لپی
*جاوی بولی
*جاوا
*کاوی لپی
گٹھ: لپی
گٹھ:لپیاں
گٹھ:براہمی پروار دیاں لپیاں
گٹھ:براہمی لپیاں
تھائی لپی

300px|thumb|left|تھائی لپی وچ بدھ سوتر

**تھائی لپی** ( تھائی بولی : อักษรไทย , اکشرتھئے ، àksǒn thai ) , تھائی بولی دے علاوہ تھائیلینڈ دیاں ہور نکیاں بولیاں لکھن لئی ورت ہندی ہے ۔ 

تھائی لپی وچّ 44 وئنجن(صحیح حرف) ( تھائی : พยัญชนะ , بئنجچن ) اتے 15 آواز(واول) ( تھائی : สระ , سر ) ہن ۔ تھائی سوَراں(واولاں) دے گھٹّ توں گھٹّ 28 روپ ہندے ہن اتے چار ٹون - مارک ( تھائی : วรรณยุกต์ جاں วรรณยุต , ونیوک / ونیوت ) ہندے ہن ۔ دیوناگری دی طرحاں تھائی لپی وی کھبے پاسے توں سجے لکھی جاندی ہے ۔ اسوچّ وی ماتراواں(علامتاں) وئنجن دے اپر ، ہیٹھاں ، پہلاں جاں بعد وچّ لگائی جاندیاں ہن ۔ 

تھائی لپی دے اپنے عدد وی ہن جو ہندو عدد نظام اتے آدھارت ہے ۔ پر قومانتری ہندو عددنظام دا وی اکثر ورتوں کیتا جاندا ہے ۔ 

= = اتہاس = = 
تھائی اکھر پرانی کھمیر اکھراں ( تھائی : อักขระเขมร , اکھر کھمیر ) توں نکلی ہے جو براہمی لپی دی دکھن شاخ دی اک لپی ہے ۔ اسنوں وٹیلٹُو جاں پلو لپی(گرنتھ لپی) وی کہندے ہن ۔ روایت دے مطابق تھائی ورنمالا 1283ء وچّ مہاراج رامگنہینن دے ولوں سرجت ہوئی سی ۔ 

## حروف تہجی

## [[سوَر]](واول)

## تھائی عدد
* ๑ [] : ١
* ๒ [] : ٢
* ๓ [] : ٣
* ๔ [] : ٤
* ๕ [] : ٥
* ๖ [] : ٦
* ๗ [] : ٧
* ๘ [] : ٨
* ๙ [] : ٩
* 0 [] : ٠

## تھائی یونکوڈ

## ایہ وی ویکھو
*دھم لانا لپی
*تھائی بولی

## حوالے

## باہری جوڑ
* Devanagari and its Tai, Burmese, and Khmer equivalents 
* Change in meaning of Pali and sanskrit words used in Thai
* Unicode for Southeast Asian Scripts
* The King's Thai  - Linguistic Edicts of King Mongkut (Rama IV) Draft, for discussion only
* دیوناگری توں تھائی لپی وج بدلن والا آن لائن پروگرام* Matching Sanskrit devanagari with the Thai script
 
 

گٹھ: لپی
گٹھ:لپیاں
گٹھ:براہمی پروار دیاں لپیاں
گٹھ:براہمی لپیاں
کاوی بولی

left|thumb|500px| کاکون ستسوم دا اک ناریل پتر 
**کاوی بولی** انڈونیشیا دے جاوا جزیرے دی اک پرانی  ساہتی بولی ہے ۔ اسدی اپنی لپی سی ۔ جاوا دی شاعری اس بولی وچّ لکھی گئ سی۔ اسوچّ سنسکرت دے بہت سارے شبد ہن ۔

## ایہ وی ویکھو
*کاوی لپی
*جاوی لپی
*جاوی بولی

گٹھ:پرانیاں بولیاں
گٹھ:معدوم بولیاں
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:انڈونیشیا دیاں بولیاں
ویتنامی لپی

ویتنامی وکیپیڈیا دا اک لیکھ|left|thumb|300px
**ویتنامی لپی** ( ویتنامی بولی : chữ Quốc ngữ ; لفظی مطلبّ - قومی  بولی لپی ) ویتنامی بولی نوں لکھن لئی ورتی جاندی جدید لپی ہے ۔ ایہہ لاطینی لپی اتے آدھارت ہے ، اتے خاص روپ توں پرتگالی لپی اتے ۔ اسوچّ کجھ ڈائیگراف اتے ایکسینٹ چہن جوڑکے ایہہ لپی بنی ہے جس وچّ چار دا استعمال ہور  آواز لئی کیتا جاندا ہے جدوں کہ ہور پنج دی ورتوں ہر اک شبد دی ٹون ( tone ) دسن لئی کیتی جاندی ہے ۔ ویتنامی ورنمالا اپنی ڈائٹرکس دی  بہتائت ( اتے اکثر اک ہی حرف اتے دو ڈائٹرکس ) دے کارن اسانی نال سیانی جاندی ہے ۔ 

## حرف
ویتنامی ورنمالا وچّ 29 ورن ہے ۔ 
:

ایہناں دے علاوہ تھلے لکھے 10 ڈائیگراف / ٹرائیگراف وی ورتے  جاندے ہن - 
: CH , GH , GI , KH , NG , NGH , NH , PH , QU , TH , TR 

لاطینی لپی  دے ایہہ ورن(حرف) - F , J , W اتے Z ویتنامی بولی دے لکھائی وچّ ورتو نہیں ہندے سگوں غیرملکی شبداں دے لکھائی وچّ ہی ایہناں دا استعمال ہندا ہے ۔ 

## ورناں دے نام اتے اچارن

## ڈائیگراف اتے ٹرائیگراف دے اچارن
* *KH* -  [] 
* *NG* -  [] 
* *NH* -  []
* *PH* -  []
* *TH* -  [] 
* *TR* -  []
* *QU* - []
GH - ہور ورتنی G ( آواز i , e اتے ê دے پہلے ) . 
NGH - ہور ورتنی NG ( آواز i , e اتے ê دے پہلے ) . 

## واول
ویتنامی لکھائی وچّ   ورتنی   اتے   اچارن  وچّ سدھا تعلق نہیں ہے سگوں مشکل تعلق ہے ۔ کجھ حلاتاں وچّ اک ہی ورن ہور دھونیاں نوں نرپت کردا ہے ؛ دوجے پاسے دو جاں زیادہ ورن اک ہی آواز لئی استعمال ہندے نیں ۔ 

## [[وئنجن]](صحیح حرف)

گٹھ:لپیاں
گٹھ:لپی
گٹھ:ایشیا دیاں لپیاں
ہرندر سوہل

گائک تے سنگیتکار ہرندر سوہل پنجابی دا گائک تے سنگیتکار ہے۔اوہ پنجابی ناٹکاں وچّ پٹھ ورتی گائک وجوں کافی یوگدان دے چکا ہے۔ اسنے ٹرین ٹو پاکستان، پنجر ، بلاّ، ساوی، شہید بھگت سنگھ اتے اک سی منٹو آدی 100 دے قریب ناٹکاں ’چ سنگیت دے چکیا ہے۔اس نے لوپ ہو رہے لوک سازاں نوں وی تلاش کے اپنے سنگیت وچّ شامل کرنا وی اسدی وشیش پراپتی ہے ۔اسنے تھئیٹر توں علاوہ کجھ ٹی.وی. چینلاں لئی بطور سنگیت نردیشک کم کیتا ہے۔پنجابی فلم بلڈّ سٹریٹ لئی وی اسنے سنگیتک دھناں سرجاں ہن۔ہرندر سوہل جس دیہہ سو پاوے اتے سکھی دا دھرا آدی کئی دھارمک ایلبماں دا سنگیت وی تیار کیتا ہے ۔ سوہل نے سریش واڈیکر، محمد عزیز اتے گرمیت باوا ورگے کئی نامور گائکاں نوں نردیشت کیتا۔[ 

## جیون
ہرندر سوہل دا جنم 15th اگست 1968 نوں پنجاب دے شہر امرتسر وکھے ماتا امریندر کور سوہل اتے پتا س. منجیت سنگھ سوہل دے گھر ہویا۔اسنوں بچپن توں ہی سنگیت دا شوق سی اتے اسنے اپنی مڈھلی سنگیتک ودیا اپنے پتا س. منجیت سنگھ سوہل توں لئی اتے بعد وچ اہنا نے استاد گائک نردیشک نند کشور نارد توں باقائدہ سنگیت ودیا لئی۔اسنے پراچین کلا کیندر چنڈی گڑھ توں ایم.اے. سنگیت دی ڈگری حاصل کیتی ہوئی ہے۔

ا==یہہ وی ویکھو==
http://www.harindersohal.com/about/ 

## حوالے
تحصیل

**تحصیل** اک انتظامی ونڈ اے۔ ایہدے وچ کئی یونین کونسلاں ہُندیاں نیں۔ تحصیل ضلعے توں تھلے ہُندی اے تے اک ضلعے وچ کئی تحصیلاں ہندیاں نیں۔ تحصیل دے انتظامی افسر نوں اسسٹنٹ کمشنر کہیا جاندا اے۔

## ہور دیکھو
شہرستان

گٹھ:جغرافیا
گٹھ:انتظامی ونڈ
گٹھ:حکومت
پتوکی

**پتوکی** پنجاب دے ضلع قصور دی تحصیل پتوکی وچ اک شہر اے ۔ ایہ شہر تحصیل پتوکی دا راجگڑھ اے ۔ 

گٹھ:پنجاب دے شہر
گٹھ:لہندے پنجاب دے شہر
گٹھ:پاکستان دے شہر
گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں
گٹھ:ضلع قصور
پنجابی جنتری

**پنجابی جنتری** یا **پنجابی تقویم** یا **پنجابی کیلنڈر** (Punjabi calendar)، پنجاب دے مہاراجا بکرماجیت دے زمانے دا کیلنڈر اے۔
پنجابی کیلنڈر سورجی نظام اُتے مشتمل اے جو 57 ء وچ راجا بکرما دتّ دے راج دوران شروع کیتا گیا سی۔ ایہدا پہلا مہینا چیت اے۔
پہلی چیت نوں نویں پنجابی سال دے آغاز اُتے پنجابی رہتل دیہاڑ منایا جاندا اے۔

ایہدی بنیاد برصغیر پاک و ہند دے شمالی حصے پنجاب اُتے قائم قدیم سلطنت دے راجا بکرماجیت نے اپݨی بادشاہت دے آغاز اُتے رکھی سی۔ راجا بکرم / وکرم / وکرما / بکرما دت دا اصل ناں وِکرما دتیا (Vikrama Ditya) سی۔ جیہدی پیدائش 102 قبل مسیح نوں بیان کیتی جاندی اے۔ پرمار گندھار ورسنا (Gandharvarsena) دا دوجا پتر سی۔ اس علاقے اُتے پہلاں اک ہور حاکم راجا ساکا نے حکومت کیتی سی جیہدی اولاد نوں ساکا کہیا جاندا اے۔ 57 ء قبل مسیح نوں راجا بکرماجیت نے قدیم تے مضبوط ترین ساکا سلطنت دے بادشاہ شاکاس (shakas) نوں شکست دِتی تے اس شکست تے اپنی فتَح نُوں ہمیشہ لئی یاد گار بݨاؤݨ واسطے اک کیلنڈر دا آغاز کیتا جیہڑا کہ اج دیسی کلینڈر، بکرمی کیلنڈر تے پنجابی کیلنڈر دے ناں ناݪ رائج اے۔ راجا بکرم جیت 117 سال تک زندہ رہیا تے 15ء نوں فوت ہویا۔ 

## پنجابی دیسی کیلنڈر دی بنیاد اُتے نویں جنوبی ایشیائی کیلنڈرز
پنجابی بکرمی کیلنڈر تے ایہدے مہینےآں دے ناں واں اُتے مبنی بعد وچ بنائے گئے کیلنڈر بھارت، بنگلا دیش تے نیپال وچ استعمال ہُندے نیں۔ ایہناں کیلنڈراں وچ ہندی کیلنڈر، نیپالی کیلنڈر، بنگالی کیلنڈر تے نانک شاہی سِکھ کیلنڈر شامل نیں۔ ایہ سَبھ کیلنڈر، پنجابی کیلنڈر توں بعد وچ مُختلِف ادوار وچ تیار کیتے گئے سی۔ ایہناں وچ وی اوہی مہینے استعمال کیتے جاندے نیں جیہڑے پنجابی کیلنڈر وچ شامل نیں۔ 

### ہندی کیلنڈر
ہندی کیلنڈر، پنجابی کیلنڈر توں **135** سال بعد شروع کیتا گیا۔ 2020ء عیسوی وچ ہندی کیلنڈر دا سال **1942** سی۔ 

### بنگالی کیلنڈر
بنگالی کیلنڈر، پنجابی کیلنڈر توں **650** سال بعد شروع کیتا گیا۔ 2020ء عیسوی وچ بنگالی کیلنڈر دا سال **1427** سی۔ 

### نیپالی کیلنڈر
نیپالی کیلنڈر، پنجابی کیلنڈر توں **936** سال بعد شروع کیتا گیا۔ 2020ء عیسوی وچ نیپالی کیلنڈر دا سال **1141** سی۔ 

### نانک شاہی کیلنڈر
نانک شاہی کیلنڈر، پنجابی کیلنڈر توں **1526** سال بعد شروع کیتا گیا۔ 2020ء عیسوی وچ نانک شاہی کیلنڈر دا سال **551** سی۔ 
ایہ سِکھاں دا مذہبی کیلنڈر اے جیہڑا سکھ مذہب دے بانی گرو نانک دی پیدائش دے سال 1469ء عیسوی توں شروع کیتا گیا اے۔ ایہ کیلنڈر گرو نانک دی وفات توں بہت بعد وچ سکھ مذہبی اکابرین نے بکرمی کیلنڈر دی بنیاد اُتے شروع کیتا سی، بکرمی کیلنڈر دے مہینےآں نوں اس کیلنڈر وچ برقرار رکھیا تے چیت نوں پہلا مہینا قرار دِتا۔ نانک شاہی کیلنڈر نوں ترامیم کر کے باقاعدہ 1998ء عیسوی وچ اپنایا گیا تے 1999ء عیسوی وچ شرومنی گردوارہ پربندھک کمیٹی نے ایہ کیلنڈر جاری کر دِتا۔ 

## پنجابی کیلنڈر دی ترتیب
اس کیلنڈر وچ سال دے 365 دن نیں۔ 9 مہینے 30 دن دے، اک مہینا وساکھ 31 دن دا تے دو مہینے جیٹھ تے ہاڑھ 32 دِناں دے نیں۔ اس سورجی کیلنڈر وچ سال چیت دے مہینے توں شروع ہُندا اے تے چھیکڑلا مہینا پھگݨ اے۔

## پنجابی جنتری

## پنجابی مہینے (چندر)
سن 2014/2015 دے چندر پنجابی مہینیاں دی اداہرن تھلے دتی ہوئی اے:

## پنجابی تہوار

## پنجابی لوک دھرم: تہوار

## پنجابی وچ دن/ دیہنہ/ دیہاڑ/ پنجابی وچ دیہاڑیاں دے ناں

## ہور دیکھو
* نیپالی کیلنڈر
* بنگالی کیلنڈر
* ہندی کیلنڈر
* نانک شاہی کیلنڈر
* بکرمی کیلنڈر

## حوالے

گٹھ:پنجابی کیلنڈر
گٹھ:پنجابی رہتل
گٹھ:کیلنڈر
ڈوؤلنگو

}}
ڈوؤلنگو (انگریزی: Duolingo; /ˈdjuːɵˌlɪŋɡoʊ/) بھاشا سکھن لئی اک مفت ویبسائیٹ اتے موبائیل ایپ ہے۔ اس اتے کوئی مشہوری نہیں ہے اتے اس اتے ساریاں بھاشاواں دے کورس مفت ہن۔ اس اتے 23 بھاشاواں وچّ 40 بھاشاواں نوں سکھن دے کورس موجود ہن۔ اس اتے دنیاں بھر توں آئیؤس، اینڈروآئڈ اتے ونڈوز فون 8.1 اتے 1 کروڑ توں ودھ رجسٹرڈ ورتونکار ہن۔

## اتہاس
ڈوؤلنگو نوں کارنیجی میلن یونیورسٹی دے پروفیسر لوئیس وون آن اتے اس دے ودیارتھی سیویرن ہیکر نے پٹسبرگ وکھے شروع کیتا اتے بعد وچّ اس دے وکاس وچّ آنتونیؤ ناواس، وکی چیونگ، مارسیل یوکیرمان، برینڈن میڈر، ہیکتور ولاپھئیرتے، اتے کھوسے پھئینتیس نے یوگدان پایا۔

## حوالے

گٹھ:ویب سائیٹ
گٹھ:انٹرنیٹ
تحصیل چوبارا

**چوبارا** پنجاب دے ضلع لئیا دی اک تحصیل اے ۔ 

گٹھ:پنجاب
گٹھ:پنجاب دیاں تحصیلاں
گٹھ:لہندے پنجاب دیاں تحصیلاں
گٹھ:ضلع لئیا
سڡراجبیر

**سۋراجبیر** پنجابی دے چوتھی پیڑھی دے اوہناں ناٹک کاراں وچوں اے جنہاں نے ناٹک دے کھیتر وچ بھارتی متھ کہانیاں دی پرمپرا وچوں موضوعاں دی چون کرن راہیں اپنی نویکلی پچھان قائم کیتی اے
سال 2016 دے اعلانے گئے ساہت اکادمی اوارڈاں وچ پنجابی دے ناٹک کار سوراجبیر دے ناٹک 'مسیا دی رات' نوں اس اعزاز لئی چنیا گیا اے .

## جیون
پنجاب (بھارت) دے ضلع گرداس پور وچ گھمان پنڈوری دے نیڑے اک قصبے ملووالی وچ جمیا پلیا۔ اسنے اپنا ساہتی جیون 1978–79 وچ شاعر دے طور تے شروع کیتا سی ۔

## رچناواں
## شعری مجموعا
آپو اپنی رات (1985)
ساہاں تھانیں (1989)
23 مارچ

### ناٹک
دھرم گرو
میدنی
کرشن
مسیا دی رات
شاعری
کلر
جن دا گیت
تصویراں
اگنی کنڈ
مسیا دی رات

## حوالے

گٹھ:پنجابی لکھاری
لاؤ لپی

**لاؤ لپی** دکھن چڑھدا ایشیا دے دیس لاؤس دی بولی لاؤ نوں لکھن لئی ورتی جان والی لپی دا ناں اے ۔ ایہ لپی براہمی پروار دیاں لپیاں دی اک لپی اے ۔ ایہ لپی تھائی لپی نال کافی مشابہت رکھدی اے ۔
## ایہ وی ویکھو
*برمی لپی
*لاؤ بولی
*تھائی لپی

*کھمیر لپی
## باہرلے جوڑ

گٹھ:لپی
گٹھ:لاؤس دیاں بولیاں
گٹھ:لپیاں
گٹھ:براہمی پروار دیاں لپیاں
گٹھ:براہمی لپیاں
بُہد لپی

بوہد لپی نمونہ|thumb|400px|left

**بُہد لپی** براہمی پروار دیاں لپیاں دی اک لپی اے جو بُہد بولی نوں لکھن لئی ورتی جاندی اے ۔

## ایہ وی ویکھو
*پالی بولی
*لاؤ لپی
*تھائی لپی

## باہرلے جوڑ

گٹھ:لپی
 
گٹھ:لپیاں
گٹھ:براہمی پروار دیاں لپیاں
گٹھ:براہمی لپیاں
ملیالم لپی

**ملیالم لپی** براہمی پروار دیاں لپیاں  وچوں نکلی ہوئی لپی ہے۔ اس دی ورتوں ملیالم بولی دے نال نال پنیا، رولا، کونکنی بولی لکھن لئی ہندی ہے۔ ملیالم (മലയാളം, ملیالم) جاں کیرلی (കൈരളി, کیرلی) دکھنی بھارت دی اک بولی ہے جو بھارت دے کیرلا صوبے، تاملناڈو دے کنیانکماری، کرناٹک دے دکھن کنڑ ضلعے اتے پانڈیچیری اتے لکشادیپ وچّ بولی جاندی ہے۔

## مڈھلی جانکاری

ملیالم لپی وچّ 578 اکھر ہندے ہے۔ باقی بھارتی لپیاں دی طرحاں ملیالم لپی ابوگیدا ہے جو کہ کجھ حصہ ورنمالا متعلق ہے تے کجھ حصہ  اچارکھنڈ متعلق ہے۔ موجودہ ملیالم اکھر وچّ 16 سوَر (واول اکھر) ، 36 وئنجن (صحیح اکھر ) تے کجھ ہور چنہ ہندے ہن جو کہ ملکے 576 اچارکھنڈی اکھر بناندے ہے۔ تے باقی دو اکھر انوسور تے وسرگ ہندے ہے۔

## [[سوَر ]] واول اکھر

## [[وئنجن]] صحیح اکھر




## چنہ

## ملیالم عدد




## یونیکوڈ

## ہور ویکھو
*ملیالم بولی
*تامل لپی
## حوالے

 

گٹھ:لپی
گٹھ:بھارت دیاں بولیاں
گٹھ:لپیاں
گٹھ:براہمی پروار دیاں لپیاں
گٹھ:براہمی لپیاں
کلنگ لپی

**کلنگ لپی** براہمی پروار دیاں لپیاں دی اک لپی اے ۔ ایہ لپی فلپائن دے کلنگا علاقے دی کلنگ بولی لکھی لئی ورتی جاندی اے ۔

گٹھ:لپی
 
گٹھ:فلپائن دیاں بولیاں
گٹھ:لپیاں
گٹھ:براہمی پروار دیاں لپیاں
گٹھ:براہمی لپیاں
ریختہ

**ریختہ** بولی دا اک اجیہا روپ ہے جس وچ دو بولیاں دے شبداں دا رلا ہندا ہے۔ ریختہ دا مطلب رچنا جاں دو دھاتاں نوں ملاؤنا ہندا ہے۔ ریختہ شبد دا استعمال چھند اتے سنگیت دے روپ وچ وی کیتا جاندا ہے۔ اجیہے چھندا نوں ریختہ کیہا جاندا ہے جس وچّ ہندی اتے فارسی بولی دا کجھ انش ہووے۔ 1700 توں 1800ء : تکّ دی شاعری دی بولی نوں ریختہ کیہا جاندا سی۔ 

ریختہ اردو دی اک شروعاتی قسم سی جس وچ ہندی تے فارسی تے عربی شبداں دا رلا کیتا جاندا سی ۔
## حوالے

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:پرانیاں بولیاں
گٹھ:اردو
کاوی لپی

*'اکھر کوی جاں کاوی لپی* جاوی لپی توں پیدا ہوئی اک لپی ہے ۔ اس لپی دا ورتوں 8ویں صدی توں شروع ہوکے لگبھگّ 1500ء  تکّ دکھن چڑھدا ایشیا وچّ ہندی سی ۔ ایہہ پلو لپی توں سدھے جمی ہے جنوں دکھن بھارت دے پلو راج ٹبر دے ویلے وپاریاں راہیں جاوا وچّ لیایا گیا سی ۔ ایہہ سنسکرت اتے پرانی جاوی ( کاوی بولی ) لکھن لئی استعمال ہندی سی ۔ کاوی لپی توں ہی انڈونیشیا دی جاوی لپی اتے بالی لپی وغیرہ دا جنم ہویا ہے ۔ اسدے علاوہ بائبائن ( Baybayin ) ناں حکایتی فلپیننی لپی وی اس توں جمی ہے ۔
center|600px|thumb| کاوی لپی وچّ لکھیا تامرپتر

## ایہ وی ویکھو
*چام لپی
*بالی لپی
*جاوی بولی
*جاوا
*براہمی پروار دیاں لپیاں
گٹھ: لپی
گٹھ:لپیاں
گٹھ:براہمی پروار دیاں لپیاں
گٹھ:براہمی لپیاں
موہن بھنڈاری

موہن بھنڈاری (جم: 1937) پنجابی دے ساہت اکادمی ایوارڈ جیتو نامور کہانی کار اے۔ اسنے 1953 وچّ نوویں جماعت وچّ پڑھدیاں پہلی کہانی لکھی سی۔ موہن بھنڈاری دیاں انگریزی وچّ ترجمہ (مترجم: پرمجیت سنگھ رمانا) کہانیاں دی اک کتاب ‘موہن بھنڈاری‘ز سلیکٹڈ سٹوریز' پنجاب یونیورسٹی، چنڈی گڑھ ولوں شائع کیتی گئی اے۔
## کم
موہن بھنڈاری (14 فروری 1937-) دا جم پنڈ بنبھورا، ضلع سنگرور وکھے ہویا ۔ اوہ پنجابی دے مشہور کہانی کار ہن ۔ 'مون دی اکھ' کہانی-مجموعہ لئی اوہناں نوں بھارتی ساہت اکادمی دا انعام دتا گیا ۔ اس توں بنا وی اوہناں نوں کئی انعام مل چکے ہن ۔ اوہناں دیاں کہانیاں دے انگریزی اتے ہندی وچ ترجمہ وی ہو چکے ہن ۔ اوہناں دیاں رچناواں ہن; تلچولی، کاٹھ دی لتّ، گورا باشا، مون دی اکھ، پچھان، بیدی جسے کہتے ہیں، ایہہ عجب بندے، برف لتاڑے رکھ، کتھا-وارتا، انسان دی پیڑ، تن پتن، ہندی: تل چاولی، پیتل کے بٹن; ترجمہ: اک عجیب آدمی دا سفنہ تے ہور کہانیاں، جمیلہ، بامبی، منٹو دے رنگ، منٹو تاں اجے جیوندے، خدا کی قسم، لاکھی، سارے پاگل، سبرامنیا بھارتی; استوں علاوہ اوہناں نے کئی کتاباں دا اڈیٹنگ وی کیتا اے ۔

 
## رچناواں
* *تلچولی*
* *کاٹھ دی لتّ*
* *گورا باشا*
* *مون دی اکھ*
* *پچھان*
* *بیدی جسے کہتے ہیں*
* *ایہہ عجب بندے*
* *برف لتاڑے رکھ*
* *کتھا-وارتا*
* *انسان دی پیڑ*
* *تن پتن*
* *موہن بھنڈاری‘ز سلیکٹڈ سٹوریز* (انگریزی ترجمہ:پرمجیت سنگھ رمانا)
## ہندی
* *تل چاولی*
* *پیتل کے بٹن*
## ترجمہ
* *اک عجیب اادمی دا سفنہ تے ہور کہانیئاں*
* *جمیلہ*
* *بامبی*
* *منٹو دے رنگ*
* *منٹو تاں اجے جیوندے*
* *خدا کی قسم*
* *لاکھی*
* *سارے پاگل*
* *سبرامنیئا بھارتی*
## اڈیٹنگ
* *گاتھا گارگی دی*
* *ڈاکٹر۔ رگھبیر ڈھنڈ دا سمرتی گرنتھ*
* *ڈاکٹر۔ رگھبیر ڈھنڈ دی فکشن فکر*
* *پنجھی نویاں کہانیاں*
* *شو کمار برہا دا سلطان جیون، کلا تے یاداں*
* *منٹو دے رنگ*

## حوالے
گٹھ:پنجابی کہانی کار
گٹھ:پنجابی لئی ساہت اکادمی انعام جیتو
گٹھ:پنجابی لکھاری
دریائے ہنگول

**دریائے ہنگول** (انگریزی: Hingol River)، پاکستان وچ مکران دے ضلع گوادر وچ اک دریا اے۔ دریا تے وادی ہنگول نیشنل پارک دے اندر واقع نیں۔

## جغرافیا
دریائے ہنگول 560 کلومیٹر (350 میل) لمبا اے۔ ایہ مکران دے ساحلی سِلسلے تے اُچیاں چٹاناں دے درمیان وادی ہنگول توں گُزردا اے۔
ایہ دریا سارا سال وَگدا رہندا اے۔

## حوالے

گٹھ:پاکستان دے دریا
دیا رام ساہنی

رائے بہادر **دیا رام ساہنی**  (16 دسمبر 1879 &#x2013; 7 مارچ 1939) اک بھارتی ماہر آثار قدیمہ سی جو 1921-22 وچّ ہڑپا وکھے وادی سندھ دی رہتل تے کھدائی دا نگران سی۔ جوہن مارشل دا ایہہ چیلا پہلا بھارتی سی جسنوں 1931 وچ بھارت دے آثار قدیمہ سرویکھن دا ڈائریکٹر-جنرلیکٹر تعینات  کیتا گیا سی اتے اس نے اس عہدے تے 1935 تک سیوا کیتی۔

## مڈھلا جیون اتے سکھیا
دیا رام برطانوی پنجاب دے شاہ پور ضلعے دے  شہر بھیرا توں سی، جتھے اوہ  16 دسمبر 1879 نوں پیدا ہویا سی۔ ساہنی نےپنجاب یونیورسٹی توں سنسکرت دی گریجوئیشن کیتی اتے سونے دا تمغہ حاصل کیتا۔اس نے اؤریئینٹل کالج توں 1903 وچّ ماسٹر دی ڈگری لئی اتے پہلے نمبر تے رہا۔ ایہناں پراپتیاںدے نتیجے دے روپ وچّ ساہنی نے بھارت دے آثار قدیمہ  سرویکھن ولوں سپانسر سنسکرت سکالرشپ حاصل کیتا اتے اس دی سکھیا مکمل ہون تے اسنوں سرویکھن ولوں بھرتی کر لیا گیا۔ 

گٹھ:بھارتی شخصیتاں
گٹھ:ہندو شخصیتاں
فرید ایاز

**استاد غلام فریددین ایاز الحسینی قوال** اک پاکستانی قوال ہے۔ اوہ دلی دے قوال بچیاں دے گھرانے نال تعلق رکھدا ہے۔ اوہ اتے اس دے رشتے دار اس گھرانے نال تعلق رکھدے ہن جسنوں دلی گھرانہ وی کیہا جاندا ہے۔ اوہ ہندوستانی کلاسیکل سنگیت دے وکھ-وکھ روپ جویں دھروپد، خیال، ترانہ، ٹھمری، اتے دادرا۔ ایہہ اپنےچھوٹے بھرا، استاد ابو محمد نال اپنے قوال گروپ دی اگوائی کردا ہے۔

## مڈھلا جیون
فرید ایاز نے شاستری سنگیت دی اپنے پیؤ، استاد منشی رضی الدین احمد خان توں لئی۔ ایہناں دا پچھوکڑ امیر خسرو دے اک چیلے صمد بن ابراہیم نال جڑدا ہے۔

## کریئر
فرید ایاز اتے ابو محمد: قوال اتے بھرا اپنیاں صوفی پیشکاریاں لئی مشہور ہن۔ ایہہ برطانیہ، امریکہ، کینیڈا، فرانس، جرمنی، بھارت، اٹلی، آسٹریا، بنگلہ دیش، مصر، یونان، پرتگال وغیرہ ملکاں وچّ پیشکاریاں دے چکے ہن۔

ایہناں نےٹائیمز آف انڈیا اتے پاکستان دے جنگ گروپ ولوں کروائے گئے پروگرام "امن کی آشا" وچّ وی پیشکاری دتی۔ 

## گیت
* کنگنا (2011) (2012 دی فلم "د رلکٹینٹ پھنڈامینٹلسٹ" وچّ)

* موری بینگری (2011)

* رنگ (2012)

* خبرم رسیدہ (2012)
* گھر ناری (2016) (2016 دی فلم ہو من جہاں وچّ شامل)

## حوالے

گٹھ:قوال
گٹھ:قوالی
گٹھ:پاکستانی شخصیتاں
عزرائیل

**حضرت عزرائیل ** اک مقرب فرشتہ نیں جنہاں نوں روح قبض کرن یعنی لوگاں دی جان کڈن دی خدمت سپرد کیتی گئی ہے، بے شمار فرشتے انہاں دی ماتحتی وچ کم کردے نیں۔ انہاں نوں  فرشتہ اجل ، موت دا فرشتہ تے ملک الموت وی کہیا جاندا ہے۔آپ دا شمار چار بنیادی فرشتےآں وچ ہوندا ہے.سارے فرشتےآں وچ چار فرشتے مقرب تر نیں جنہاں نوں عالم دے وڈے وڈے امور تے ملک و ملکوت دے عظیم کم سپرد نیں انہاں وچوں اک جبریل نیں دوسرے میکائیل ،تیسرے اسرافیل تے  چوتھے عزرائیل نیں۔

 
عزرائیل نوں بائیبل(توریت) مطابق موت دا فرشتہ  منیا جاندا  ہے ۔

اسدے عبرانی  ناں دا ترجمہ ربّ دی مدد ، ربّ ولوں مدد جاں اوہ جسدی ربّ مدد کردا ہے بندا ہے ۔  قرآن وچّ اسنوں ملک الموت پر اسدے یہود - عیسائی شبد ہون دا کوئی ویروا نہیں ملدا ۔ اسلامی - فارس سبھیاچار نے اس شبد نوں فارسی وچّ عزرائیل   شبدا  نال اپنے اندر سموء لیا ۔
## حوالے

گٹھ:اسلام وچ فرشتے
گٹھ:فرشتے
گٹھ:اسلام
اروناچل پردیش وچ مذہب

2001 دی بھارت دی جنگننا دے مطابق ، اروناچل پردیش وچ وکھ وکھ دھرماں دے لوکاں دی آبادی اس پرکار ہے 

* ہندو: 379,935 (34.6%) 
*(زیادہ تر ڈونیے-پولو) ہور: 337,399 (30.7%)
* عیسائی: 205,548 (18.7%)
* بدھ مت: 143,028 (13.0%)
* مسلمان: 20,675 (1.9%)
* سکھ: 1865 (0.1%)
* جین مت: 216 (<0.1%)

## حوالے

گٹھ:اروناچل پردیش
گٹھ:بھارت وچ مذہب
گٹھ:مذہبگٹھ:بھارت
تبتی برمی بولیاں

[thumb|220px|[برما دے بولی پروار]]
thumb|220px|ہندستان دے بولی پروار
[thumb|220px|[چین  دے بولی پروار]]

تیبتی - برمی بولیاں جاں بولی پروار چڑھدا ایشیا , دکھن چڑھدا ایشیا دے پہاڑی علافےآں اتے برصغیر وچّ بولی جان والی لگبھگّ 400 بولیاں دا اک بولی پروار ہے ۔ اسدا نام اس پروار دیاں دو سبھ توں زیادہ بولی جان والی بولیاں اتے رکھیا گیا ہے - تبتی بولی ( جو 80 لکھ توں زیادہ لوک بولدے ہن ) اتے برمی بولی ( جو 3.2 کروڑ توں زیادہ لوک بولدے ہن ) ۔ ایہہ بولی- پروار چینی تبتی بولیاں دی اک ذیلی شاخ ہے ، لیکن چینی بولی اتے اینہاں بولیاں وچّ بہت انتر ہے ۔

## ایہ وی ویکھو
* تبتی بولی
* برمی بولی
* چینی تبتی بولیاں

## حوالے


گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:بولی پروار
گٹھ:چین دیاں بولیاںگٹھ:برما دیاں بولیاں
گٹھ:بھارت دیاں بولیاں
انوپم مشر

انوپم مشر (1948 - 2016) مشہور لکھاری ، صحافی، چھایاکار اتے گاندھی ازم  ماحول پریمی سی۔ ماحول -حفاظت دے بارے  لوک چیتنا جگان اتے سرکاراں دا دھیان دواؤن دی سمت وچّ اوہ ادوں توں کم کر رہا سی، جدوں دیس وچّ ماحول حفاظت  دا کوئی محکمہ نہیں کھلھیا سی۔ شروع وچّ بناں سرکاری مدد دے انوپم مشر نے دیس اتے دنیا دے ماحول دی جس تلینتا اتے بریکی نال کھوج-خبر لئی ہے، اوہ کئی سرکاراں، محکمےآں اتے سکیماں لئی وی شاید ممکن نہیں ہو پائی۔ اس دی کوششاں نال سوکا گرفت الور وچّ پانی دی حفاظت دا کم شروع ہویا جسنوں دنیا نے ویکھیا اتے سراہیا۔ سکّ چکے اروری دریا دے مڑ جیون وچّ اوہناں دی کوشش قابل تعریف رہی ہے۔ اسے طرحاں اتراکھنڈ اتے راجستھان دے لاپوڑیا وچّ پرمپراگت پانی سروتاں دے مڑ جیون دی سمت وچّ اس نے اہم کم کیتا ہے۔
## مکھ رچناواں

**راجستھان کی رجت بوندیں* http://www.indiawaterportal.org/sites/indiawaterportal.org/files/rajasthan_ki_rajat_boondein_anupam_mishra_lowresolutionversion.pdf http://www.indiawaterportal.org/sites/indiawaterportal.org/files/rajasthan_ki_rajat_boondein_anupam_mishra_highresolutionversion.pdf 
*انگریزی وچّ:*راجستھان کی رجت بوندیں* http://www.indiawaterportal.org/sites/indiawaterportal.org/files/radiant_raindrops_of_rajasthan_english_translation_of_rajasthan_ki_rajat_boondein_by_maya_jani.pdf 
*آج وی کھرے ہیں تالاب
http://www.indiawaterportal.org/sites/indiawaterportal.org/files/aaj_bhi_khare_hain_talaab_anupam_mishra.pdf  اسدی ایہہ کتاب آج وی کھرے ہیں تالاب جو بریل لپی سہت تیراں بھاشاواں وچّ پرکاشت ہوئی، دیاں اک لکھ توں زیادہ کاپیاں وک چکیاں ہن۔
**صاف ماتھے کا سماج* http://raviwar.com/news/22_pustak_ansh_saaf_mathe_ka_samaj.shtml 
## سنپادنا
انپم مشر ** گاندھی مارگ** ہندی اخبار دے اڈیٹر سن ۔
گٹھ:گاندھی ازم
گٹھ:بھارتی شخصیتاں
گٹھ:ہندو شخصیتاں
کارتویلی بولیاں

[thumb|230px|[قفقاز  وچّ کارتویلی بولیاں دا پھیلاو]]
**کارتویلی بولیاں** (جارجیائی: ქართველური ენები, انگریزی: Kartvelian languages) جاں **دکھن قفقازی بولیاں** (South Caucasian) وچّ مکھ روپ توں جارجیا(گرجستان) وچّ بولی جانی والی بولیاں دا اک گروہ ہے ۔ جارجیا دے علاوہ ایہ روس , امریکہ , یورپ , اسرائیل اتے اتلے چڑھدے ترکی وچّ وی  کدرے کدرے بولی جاندی ہے ۔  دنیا بھر وچّ اس نوں بولن والیاں دی گنتی قریب 52 لکھ اندازا کیتی گئی ہے ۔ اینہاں بولیاں دا دنیا دیاں ہور بولیاں نال کوئی تعلق گیات نہیں ہے ۔ جارجیائی بولیاں دی  سبھتوں زیادہ بولے جانی والی بولی  کارتویلی بولی ہے اتے اسنوں جارجیا دی قومی زبان ہون دا فخر حاصل ہے ۔ دنیا دی سبھتوں پرانی کارتویلی لکھائی سنّ 440 عیسوی وچّ بیت لحم شہر دے جارجیائی عیسائی گرجے وچّ لگے اک کتبے اتے ملدی ہے ۔ 

## ایہ وی ویکھو
* قفقاز
* گرجستان

## جوالے


گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:بولی پروار
گٹھ:گرجستان دیاں بولیاںگٹھ:قفقاز دیاں بولیاں
گٹھ:قفقاز
چڑھدیاں ایرانی بولیاں

**چڑھدیاں ایرانی بولیاں** ایرانی بولی پروار دی اک ذیلی شاخ ہن جو وچکار ایرانی ویلے ( لگبھگّ چوتھی صدی ق م) توں ابھریاں ۔ اویستائی بولی اکثر اس شاخ دی اک قدیم ترین رکن منی جاندی ہے ۔ موجودہ ویلے وچّ سبھ توں زیادہ بولی جان والی چڑھدی ایرانی بولی پشتو ہے ، جسدے دنیا وچّ لگبھگّ 5 کروڑ بولن والے ہن ۔ ایہہ افغانستان اتے اتلے چڑھدے پاکستان دے خیبر پختونخواہ صوبے وچّ بولی جاندی ہے ۔ اسدے علاوہ چڑھدے تاجکستان دے کوہستانی بدخشان خودمختار صوبہ اتے چین دے لہندے شنجیانگ صوبے وچّ وی چڑھدیاں ایرانی زباناں بولیاں جاندیاں ہن ۔ پرانی سغدی بولی توں ڈیولپ ہوئی اتلے لہندے تاجکستان دی یغنوبی بولی اتے سکیتھی - سرمتی توں ڈیولپ ہوئی قفقاز  دی اوسیتی بولی وی دونے چڑھدیاں ایرانی بولیاں منیاں جاندیاں ہن ۔

## ایہ وی ویکھو
* پشتو
* ایرانی بولیاں
*لہندیاں ایرانی بولیاں
*سغدی بولی
*اوسیتی بولی
## حوالے

گٹھ:ہند ایرانی بولیاں
گٹھ:ہند آریا‌ئی بولیاں
گٹھ:ہند یورپی بولیاں
گٹھ:چڑھدیاں ایرانی بولیاں
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایران دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:بولی پروار
گٹھ:ایرانی بولیاںگٹھ:وچکار ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:قفقاز دیاں بولیاں
پامیری بولیاں

[thumb|330px|پامیری بولیاں [ پامیر پہاڑی علاقہ وچ]]
**پامیری بولیاں** (فارسی: ,   انگریزی: Pamir languages) چڑھدیاں ایرانی بولیاں  دی اک ذیلی شاخ ہن جسدی میمبر بولیاں پامیر پہاڑ علاقے وچّ وسن والے بہت سارے لوک بولدے ہن ، خاص طور 'تے اوہ لوک جو پنج دریا اتے اسدی معاون دریاواں دے کنڈے رہائش کردے ہے ۔ اسنوں بولن والے علاقیاں وچّ اتلے چڑھدے افغانستان دا صوبہ بدخشان اتے چڑھدے تاجکستان دے کوہستانی بدخشان خودمختار صوبہ نیں ۔ ایہناں دے علاوہ اک سرکولی ناں دی بولی افغانستان اتے چین دے شنجیانگ صوبے دے سرحدی علاکیاں وچّ بولی جاندی ہے ۔ سرکولی نوں چین وچّ تاجکی بولی کیہا جاندا ہے لیکن  ایہہ تاجکستان وچّ بولی جان والی تاجک بولی توں بالکل وکھ ہے ۔

سنّ 1990 وچّ اندازا لگایا گیا کہ دنیا بھر وچّ پامری بولیاں بولن والیاں دی گنتی لگبھگّ اک لکھ سی ۔ کجھ مکھ پامیری بولیاں شگنی , سرکولی , یازگلامی ، منجی ، اشکاشمی ، واخی , یدغہ اتے ونجی ہن ۔ ونجی دے بارے وچّ بولی ماہراں دا اندازا ہے کہ ایہہ ختم ہو چکی ہے کیونکہ اسنوں بولن والے ہن تاجکی بولی بولن لگے ہن ۔ 

## ایہ وی ویکھو
* پامیر پہاڑ
* چڑھدیاں ایرانی بولیاں
* صوبہ بدخشان
* کوہستانی بدخشان خودمختار صوبہ
*ایرانی بولیاں
## حوالے


گٹھ:ہند ایرانی بولیاں
گٹھ:ہند آریا‌ئی بولیاں
گٹھ:ہند یورپی بولیاں
گٹھ:چڑھدیاں ایرانی بولیاں
گٹھ:پامیری بولیاں
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:ایرانی بولیاں
گٹھ:ایرانی بولیاںگٹھ:روس دیاں بولیاں
گٹھ:افغانستان دیاں بولیاں

گٹھ:تاجکستان دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:چین دیاں بولیاں
شگنی بولی

**شگنی بولی** ایک پامیری بولی پروار دی بولی ہے جو وچکار ایشیا وچ تاجکستان  دے کوہستانی بدخشان خودمختار صوبہ تے افغانستان دے صوبہ بدخشان وچ بولی جاندی ہے۔

## لہجے
رشانی بولی ، جو زیادہ تر تاجکستان وچ بولی جاندی ہے، شگنی دا ہی اک لہجہ ہے۔ برتانگی، خلفی تے روشوروی وی اکثر شگنی دے لہجے کہلاندے نیں لیکن اصل وچ برتانگی تے خلفی اس توں بہت وکھ بولیاں نیں۔

## شبد موازنہ
شگنی تے سرکولی بولی دونے ہور چڑھدیاں ایرانی بولیاں نال ملدی جلدی نیں، لیکن دوناں وچ کچھ ایسے شبد وی نیں جو واخی، پشتو تے اویستائی وگیاں چڑھدی ایرانی بولیاں وچ نہیں ملدے۔

 
ایہ وی دھیان دیو کہ ایرانی بولیاں تے ہندی تے  سنسکرت ورگیاں ہند آریہ بولیاں سبھی ہند ایرانی بولیاں دی تعلق دار بولیاں نیں، اسلئی انہاں وچ آپس وچ بہت سارے ملدے جلدے سجاتی شبد ہوندے نیں

## ایہ وی ویکھو
* پامیری بولیاں
* پامیر پہاڑ
* چڑھدیاں ایرانی بولیاں
* صوبہ بدخشان
* کوہستانی بدخشان خودمختار صوبہ
*ایرانی بولیاں
## حوالے


گٹھ:ہند ایرانی بولیاں
گٹھ:ہند آریا‌ئی بولیاں
گٹھ:ہند یورپی بولیاں
گٹھ:چڑھدیاں ایرانی بولیاں
گٹھ:پامیری بولیاں
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:ایرانی بولیاں
گٹھ:ایرانی بولیاںگٹھ:روس دیاں بولیاں
گٹھ:افغانستان دیاں بولیاں

گٹھ:تاجکستان دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:چین دیاں بولیاں
وزیرستان

**وزیرستان** (Waziristan)، پاکستان دا اک شمال مغربی خِطہ اے۔ وزیرستان اک پہاڑی علاقہ اے جیہڑا سابقہ وفاقی ایجنسیاں شمالی وزیرستان تے جنوبی وزیرستان اُتے مشتمل اے۔ وزیرستان دا رقبہ تقریبن 11585 مربع کلومیٹر (4500 مربع میل) اے۔ اس علاقے دا نام وزیر قوم دے نام اُتے رکھا گیا اے۔ وادی وچ عام بولی جاݨ والی زبان وزیری اے۔ ایہ خطہ پاکستان دے سابق وفاقی قبائلی علاقے دا جنوبی حصہ اے۔ 
وزیرستان دے وڈے شہر میران شاہ تے وانا نیں۔ وزیرستان تن ضلعیاں اُتے مشتمل علاقہ اے۔

گٹھ:پاکستان دے خطے
گٹھ:وزیرستان
منگݪ

**منگݪ** (انگریزی: Tuesday)، ویلے دی وَنڈ وچ اک دن دا ناں ہے۔ ایہہ ستوارے دا دُوجا دن ہُندا ہے ۔

گٹھ:ویلا
گٹھ:دن
گٹھ:ستوارے دے دن
گٹھ:پنجابی رہتل
سرکولی بولی

[thumb|240px|[شنجیانگ صوبہ- ہلکے نیلے علاقےآں وچ  سرکولی بولی جاندی ہے]]
**سرکولی بولی** ، جنوں تاشکورگانی بولی وی کہندے ہن ، اک پامیری بولیاں دی اک بولی ہے جو چین شنجیانگ صوبے(سنکیانگ) دے تاشقورغان​ 
علاقے وچّ بولی جاندی ہے ۔ ایہہ علاقے تاجکستان , افغانستان دے واخان​ گلیارا اتے پاکستان دے گلگت بلتستان علاقے  دے کول واقع ہن ۔ ہور پامیری بولیاں دی طرحاں ایہہ وی اک چڑھدی ایرانی بولی ہے ۔ اسنوں چین وچّ اکثر تاجک بولی کیہا جاندا ہے حالانکہ ایہہ تاجکستان اتے افغانستان وچّ بولی جان والی تاجک بولی دے کافی مختلف ہے ۔ ایہہ چڑھدے افغانستان دی واخی بولی نال ملدی - جلدی ہے حالانکہ ایہناں دوناں بولیاں دے بولن والے سوکھ توں اک - دوجے نوں سمجھ نہیں پاندے ۔

## شبد موازنہ
سرکولی تے شگنی بولی دونے ہور چڑھدیاں ایرانی بولیاں نال ملدی جلدی نیں، لیکن دوناں وچ کچھ ایسے شبد وی نیں جو واخی، پشتو تے اویستائی ورگیاں چڑھدی ایرانی بولیاں وچ نہیں ملدے۔

 
ایہ وی دھیان دیو کہ ایرانی بولیاں تے ہندی تے  سنسکرت ورگیاں ہند آریہ بولیاں سبھی ہند ایرانی بولیاں دی تعلق دار بولیاں نیں، اسلئی انہاں وچ آپس وچ بہت سارے ملدے جلدے سجاتی شبد ہوندے نیں

## ایہ وی ویکھو
* پامیری بولیاں
* پامیر پہاڑ
* چڑھدیاں ایرانی بولیاں
* صوبہ بدخشان
* سنکیانگ
*ایرانی بولیاں
## حوالے


گٹھ:ہند ایرانی بولیاں
گٹھ:ہند آریا‌ئی بولیاں
گٹھ:ہند یورپی بولیاں
گٹھ:چڑھدیاں ایرانی بولیاں
گٹھ:پامیری بولیاں
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:ایرانی بولیاں
گٹھ:ایرانی بولیاںگٹھ:سنکیانگ
گٹھ:افغانستان دیاں بولیاں

گٹھ:تاجکستان دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:چین دیاں بولیاں
واخان

thumb|230px|واخان دا اک نظارہ
thumb|230px|واخان، نقشے وچ 
**واخان** (Wakhan)، صوبہ بدخشاں وچّ اک  پہاڑی اتے دشوار گزار علاقہ اے جتھے قراقرم تے پامیر پہاڑی سلسلے آ کے ملدے نیں۔ واخان بدخشاں وچّ اک ضلعے دا نام وی اے۔ واخان باریک لمبائی وچ پاکستان دے سرحد دے نال گُزر کے سنکیانگ نال جُڑدا اے۔ ایہ تنگ جیہا علاقہ پراݨے ویلےآں  وچّ تارم طاس جان والے مسافراں دا رستا ہویا کردا سی۔ اس علاقے وچّ اوہناں دریائی دھاریاں دی وی اَبتداء ہُندی اے جیہڑے اگّے چَل کے آمو دریا بݨ جاندے نیں۔ 

## ہور دیکھو
* آمو دریا
* بدخشاں
* ضلع واخان
* واخان لانگھا
* واخی لوک
* وخی زبان

## حوالے

 
گٹھ:بدخشاں
گٹھ:وسطی ایشیا
گٹھ:واخان
بکرماجیت

**بکرماجیت گرجر** (Vikramaditya gurjar)، (قبل مسیح 102 توں 15 عیسوی تک) پنجاب دے علاقے دا اک پراݨا گجر بادشاہ سی۔ اوہ اپݨے علم تے بہادری وچ مشہور سی۔ اوہندی نسبت ناݪ بعد وچ دوجے بہت سارے بادشاہاں نے ایہ لقب اختیار کیتا۔ راجا بکرماجیت دا زمانہ پہلی صدی قبل مسیح دا اے۔ سنہ 57ء قبل مسیح وچ دیسی بکرمی کیلنڈر دا مڈھ رکھݨ دا سہرا وی اوہدے سر اے۔

thumb|مہاراجا بکرما جیت بادشاہ
thumb|بکرما جیت بھون

## والد دا ناں
تریخ کشتواڑ وچ بکرما جیت دے والد دا نام گندھرب سین دسیا گیا اے۔

## اک لقب
بکرما جیت اک لقب اے جو تریخ قدیم دے نامور حکمراناں نے اپنی شان و شوکت دے اظہار دے لئی اختیار کیندا سی۔ گپت خاندان وچ چندر گپت بکرما جیت توں علاوا اوہدا پوت‏ا پوروگپتا 73۔467 ؁ء وی اپݨے آپ نو‏‏ں وکرم دت کہلاؤندا سی تے ایداں اوہدے عہد دے سکےآں تو‏ں ظاہر ا‏‏ے۔ مؤرخین نے حکمران دا اصلی ناں بیان نئيں کيتا بلکہ اوہدا لقب بکرما جیت یا بکرم دت لکھیا ا‏‏ے تے آؤݨ آݪے مورخین نے وی اصل ناں دریافت کرن د‏‏ی بجائے لقب ای لکھݨ اُتے اکتفاء کیتا ا‏‏ے۔ بکرما جیت اوہی اے جیہدے پُتر شلادتیا پرتاپ شیل 600۔550 ؁ء نو‏‏ں سری نگر شہر دے بانی راجا پرورسین نے اجین جاک‏ے شکست دتی سی۔

## بکرمی سنہ
بکرما جیت سن بکرمی دا آغاز اپنی پیدائش تو‏ں کيتا جس نو‏‏ں سمبت کہیا جاندا اے جس وچ عیسوی سن تو‏ں 57 سالاں د‏‏ی زیادتی پائی جاندی ا‏‏ے۔ عام طور تے چندر گپت بکرما جیت جیہدا عہد حکومت 414۔375ء اے تے جو گپتا خاندان دا نامور حکمران ہويا اے اوہنوں چند گپت کہیا جاندا اے، جیہدے نورتن مشہور نيں۔

## حوالے

گٹھ:بادشاہ
گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجاب دی تریخ
تاشقورغان​

**​تاشقورغان** ( سرکولی بولی : [ tɔʃqyrʁɔn buzur ] , تاشکرگان​ ; ایغور بولی :   تاشقورغان بازىرى  ,    چینی بولی : 塔什库尔干镇 , تاشکئیرگن ؛ انگریزی : Tashkurgan ) وچکار ایشیا وچّ چین دے شنجیانگ صوبے دے تاشفورغان​ تاجک خودمختار ضلع دا راجگڑھ ہے ۔ پاکستان  دے گلگت  بلتستان علاقے توں آؤن والی شاہراہ قراقرم اتے ایہہ پہلا اہم چینی پڑاؤ ہے ۔ اس شاہراہ اتے سرحد اتے واقع خنجراب درے دے چینی طرف تاشکرگان​ ہے اتے پاکستانی طرف سوست شہر ہے ۔ 

## نام
تاشکُرگان​ دے نام ایغور بولی دا ناں **تاشقورغان**اے 

ترک بولیاں وچّ تاش دا مطلبّ پتھر ہندا ہے اتے ایہہ ہندوتاش ( مطلبّ : ہندو - پتھر ) اتے تاشقند ( مطلبّ : پتھر - شہر ) مرگے ناوان وچّ ملدا ہے ۔ قورغان دا مطلبّ قلعہ جاں [ [ گمبد ]] ہندا ہے ۔ دونے ملاکے تاشکرگان دا مطلبّ پتھر دا قلعہ جاں گمبد ہے ۔

تریخی روپ توں اس شہر نوں سرکول (  سريكول ) جاں سرکول (  سرقول  ) وی بلایا جاندا سی ۔ 

## اتہاس
تاشقورغان​ تريحی روپ نال ریشم رستہ اتے اک اہم پڑاؤ ہویا کردا سی ۔ اتھوں کئی وپاری کاروان رستے نکلدے سن ۔ ایہہ رستے شمال وچّ کاشغر , چڑھدے وچّ کارگلک , لہندے وچّ بدخشان​ اتے واخان اتے دکھن چڑھدے وچّ چترال اتے گلگت بلتستان دے ہنزہ علاقے توں ہندے ہوئے ہندستان دی مکھ بھوئیں دی طرف جاندے سن ۔ اس علاقے دا وچکار ایشیا دے سغد علاقے نال اتے ہندستان نال گہرا رہتلی اتے وپاری تعلق سی اتے کتبےآں وچّ اتھے ہند آریا لوکاں دے آؤن - جان دے چہن(نشان) ملے ہن ۔

## ایہ وی دیکھو
* سرکولی بولی
* سنکیانگ
*کاشغر پریفیکچر 
*ریشم رستہ 
* چین
* چین دے شہراں دی لسٹ
*تاشقورغان​ تاجک خودمختار ضلع
*چڑھدا ترکستان
## حوالے

گٹھ:ترکستان
گٹھ:ترکستان دے شہر
گٹھ : ریشم رستہ 
گٹھ:شاہراہ ریشم
گٹھ : وچکار ایشیا دی تریخ 
گٹھ : وسطی ایشیا دی تریخ 
گٹھ : وچکار ایشیا دے شہر 
گٹھ:چین دے شہر
گٹھ:ایشیا دے شہر
گٹھ:شہر
گٹھ:ایشیائی شہر
گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ
گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے
گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گٹھ:چین دے آباد تھاں 
گٹھ : کاشغر پریفیکچر
گٹھ:سنکیانگگٹھ:سنکیانگ دے شہر
چھانگا مانگا

**چھانگا مانگا** (Changa Manga) تحصیل پتوکی ضلع قصور پنجاب وچ اک نگر اے تے ایہ مصنوعی جنگل تے جنگلی جیون دا تھاں اے ۔ ایہ دنیا دا سبھ توں وڈا انسانی ہتھاں نال لایا جان والا جنگل اے ۔ برطانوی دور حکومت میں بنائے جان والے ایس مصنوعی جنگل دے بنائے جان دا کارن اوس ویلے دے اسٹیم انجناں لئی لکڑی فراہم کرنا سی ۔ چھانگا مانگا دے جنگلات صوبہ پنجاب کے شہر لہور توں 70 کلو میٹرتے پتوکی توں 7 کلومیٹر دی دوری تے واقع نیں تے 12 ہزارایکڑ دےکُھلے تھاں تے پھیلے ہوئے نیں ۔ 

## ناں
چھانگا مانگا دا نام لوک کہاݨیاں دا حصہ اے ۔ ایہ دو بھائیاں دی کہاݨی اے ۔ اک بھائی دا نام چھانگا تے دوجے دا نام مانگا سی ۔ ایہ دوویں بھائی ڈاکو سی تے انگریز سرکار توں بچݨ لئی جنگلاں وچ لُک جاندے سی ۔ ایہناں بھائیاں دے قصے ایس علاقے دے بارے وچ جانݨ والے ہر کِسے لئی دلچسپی دا کارن ہُندے نیں ۔  

## ہور دیکھو
*ڈونگا بونگا

گٹھ:پنجاب
گٹھ:پنجاب دے نگر
تاشقورغان​ تاجک خودمختار ضلع

**تاشفورغان​ تاجک خودمختار ضلع جاں کاؤنٹی** چین دے شنجیانگ صوبے دے کاشغر پریفیکچر دا اک ضلع ہے ۔ اسدی 80 ٪ توں زیادہ آبادی تاجک لوکاں دی ہے ۔ اس ضلعے دا راجگڑھ تاشقورغان​ شہر ہے جتھوں پاکستان اتے چین نوں جوڑن والی شاہراہ قراقرم نکلدی ہے ۔
## نام
تاشکُرگان​ دے نام ایغور بولی دا ناں **تاشقورغان**اے 

ترک بولیاں وچّ تاش دا مطلبّ پتھر ہندا ہے اتے ایہہ ہندوتاش ( مطلبّ : ہندو - پتھر ) اتے تاشقند ( مطلبّ : پتھر - شہر ) ورگے ناوان وچّ ملدا ہے ۔ قورغان دا مطلبّ قلعہ جاں برج  ہندا ہے ۔

## جفرافیہ
تاشقورغان ​ ضلع شنجیانگ صوبے دے بہت دور لہندے وچّ واقع ہے ۔ اسدیاں سرحداں تاجکستان دے کوہستانی بدخشان خودمختار صوبہ , افغانستان دے واخان گلیارے اتے پاکستان دے گلگت بلتستان علاقے  نال لگدیاں ہن ۔ ضلع پامیر پہاڑی سلسلے دے چڑھدے حصے وچّ واقع اک پٹھاری علاقہ ہے ، جتھے کونلون پہاڑ , ہندوکش اتے تیان شان دے پہاڑی سلسلے آکے ملدے ہن ۔ 7،546 میٹر اچا مُزتاغ آتا پہاڑ اتے 7،649 میٹر اچا قونگُور تاغ اس ضلعے دے سبھتوں بلند پہاڑ ہن ۔ کونگر تاغ کونلون پربت دھارے دا وی سبھتوں اچا پہاڑ ہے ۔  ​ تاشقورغان دریااتے تیزنیف دریا ضلعے دے دو مکھ دریا ہن ۔ ضلعے وچّ کئی گرم  پانی دے چشمے  ہن اتے زمین ہیٹھ سونا , تامبے اتے لوہے دے کھنج بھنڈار ہن ۔ 

## لوک اتے بولی
1995 وچّ انومان لگایا گیا سی کہ 27،800 دی مقامی آبادی وچوں 84٪ تاجک , 4٪ ہان چینی اتے 12٪ ہور نسلاں دے سن ۔ ضلعے دے تاجک اصل وچّ سرکولی بولی بولدے ہن جو تاجک بولی توں تھوڑھی وکھ ہے اتے پامیری بولیاں دی میمبر ہے ۔ سرکولی نوں چین دی سرکار تاجک بلاؤندی ہے ۔
## کچھ تصویراں

File:Tashkurgan Xinjiang.JPG|تاشقورغان​ شہر وچ اک چوک
File:Tashkurghan Fort.jpg|تاشقورغان قلعے دے کھنڈر
File:Welcome to Tashkurgan Tajik Autonomous County.jpg|کاشغر توں تاشقورغان​ جاندے ہوئے سڑک اتے ضلعے دا خشآمدیدی بورڈ


## ایہ وی ویکھو
*تاجک لوک
*کاشغر پریفیکچر
*کاشغر 
*کاشغر پریفیکچر
* اکسائی چن
* تبت شنجیانگ شاہراہ
*سنکیانگ
*چڑھدا ترکستان
## حوالے

گٹھ:ترکستان
 
گٹھ : چین دے ضلعے 
گٹھ : کاشغر پریفیکچر
گٹھ:سنکیانگگٹھ:سنکیانگ دے ضلعے
گٹھ:سنکیانگ دیاں کاؤنٹیاںگٹھ:چین دیاں کاؤنٹیاں
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
تاشقورغان دریا

**تاشقورعان دریا** (; پینین *Tǎshíkù'ěrgàn hé*) ایہ چین دے سنکیانگ صوبے دا اک دریا اے ۔  ایہ کاشغر پریفیکچر دے تاشقورغان تاجک خودمختار ضلع  توں وگدا ہویا تارم طاس وچ یارقند دریا نال مل جاندا اے ۔ 

 
## ایہ وی ویکھو
*تارم دریا
*تارم طاس
*یارقند کاؤنٹی 
*سنکیانگ 
*تکلامکان 
*یارکند دریا
## حوالے

گٹھ:سنکیانگ 
گٹھ:سنکیانگ دے دریا 
گٹھ:چین دے دریا
گٹھ:ایشیا دے دریا 
گٹھ: وچکار ایشیا دے دریا 
گٹھ:کاشغر پریفیکچر
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
باختری بولی

[thumb|240px| [ کشان سلطنت دے بادشاہ  کنشک دا سنّ 150 عیسوی دے لگبھگّ ضرب کیتا گیا سکہ ، جس اتے باختری وچّ لکھیا ہے ' ϷΑΟΝΑΝΟϷΑΟ ΚΑΝΗϷΚΙ ΚΟϷΑΝΟ',  شاؤنانوشاؤ کنشکی کوشانو ، یعنی شہنشاہ کنشک کشان']]
**باختری** (فارسی: ) یا **بیکٹریائی** (انگریزی: Bactrian) پرانے ویلے وچّ وچکار ایشیا دے باختر ( بیکٹریا ) علاقے وچّ بولی جان والی اک چڑھدی ایرانی بولی سی جو ویلے دے نال ختم ہو گئی ۔ بولیعلم  نظریئے نال باختری دے پشتو , یدغہ اتے منجی بولیاں دے نال ڈونگھے تعلق ہن ۔ ایہہ پرانے سغدی بولی اتے پارتھی بولی نال وی ملدی - جلدی سی ۔ باختری نوں لکھن دے لئی زیادہتر یونانی لپی استعمال کیتی جاندی سی ، اسلئی اسنوں کدے - کدے یونانی - باختری ( جاں گریکو - باختری ) وی کیہا جاندا ہے ۔ شمالی ہندستان اتے راج کرن والی کشان سلطنت وی اس بولی  نوں استعمال کردی سی اسلئی اسنوں کدے - کدے کشان بولی جاں کشانی - باختری وی کہندے ہن ۔ 

## ایہ وی ویکھو
* چڑھدیاں ایرانی بولیاں
* باختر
* رباطک نقش لکھت
* سغد
*پامیری بولیاں
*ایرانی بولیاں

## حوالہ

گٹھ:ہند ایرانی بولیاں
گٹھ:ہند آریا‌ئی بولیاں
گٹھ:ہند یورپی بولیاں
گٹھ:چڑھدیاں ایرانی بولیاں
گٹھ:پامیری بولیاں
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:ایرانی بولیاں
گٹھ:ایرانی بولیاں 
گٹھ:افغانستان دیاں بولیاں

گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:وچکار ایشیا دیاں بولیاں
گورنر

گورنر اک عُہدے دا ناں اے ۔ کسے وی دیس دی تھللی انتظامی ونڈ یا صوبے دا اک حکومتی یا دستوری آگو ہُندا اے ۔ پارلیمینٹری نظام وچ گورنر کول حکومتی اختیارات نئیں ہُندے ، گورنر شِپ صرف اک دستوری علامتی عُہدا ہُندا اے ۔ امریکا سمیت کئی دیساں وچ گورنراں نوں ووٹ دے ذریعے چُݨیا جاندا اے تے ایہناں کول حکومتی اختیارات ہُندے نیں ۔ کُچھ بینکاں وچ وی گورنر وی ہُندے نیں ۔ 

گٹھ:سرکار
گٹھ:سرکاری عہدے
گٹھ:عہدے
رباطک نقش لکھت

[thumb|230px|رباتک نقش لکھت دے مطابق [ برصغیر وچّ کنشک دی سلطنت]]
**رباتک نقش لکھت** افغانستان دے صوبہ بغلان وچ سرخ کوتل دے کول واقع رباتک (, Rabatak) ناں دی  پرانی تھاں اتے اک پتھر اتے باختری بولی اتے یونانی لپی وچّ کشان سلطنت دے مشہور بادشاہ کنشک دے خاندان دے بارے وچّ اک 23 پنکتیاں دا لیکھ ہے ۔ ایہہ اتہاسکاراں نوں سنّ 1993 وچّ ملیا سی اتے اس توں کنشک دے آباؤ اجداد دے بارے وچّ اہم تریخی جانکاری ملدی ہے ۔ اسوچّ کنشک نے کیہا ہے کہ اوہ اک نانا لون دیوی دی اولاد ہے اتے اسنے اپنے راج وچّ یونانی بولی نوں ہٹاکے آریا بولی چلا دتی ہے ۔ اسنے اسوچّ اپنے پے - دادا کوجولا کادفیس , دادا سداشکن ، پیؤ وما کادفیس اتے آپ اپنا ذکر کیتا ہے ۔ 

## ایہ وی ویکھو
* کشان سلطنت
* کنشک
* کوجولا کادفیس
* صوبہ بغلان
*باختری بولی

## باہرلے جوڑ
* رباتک شلالیکھ دی اک تصویر 
* لندن یونیورسٹی دے پروفیسر سنس - ولئنج دا وکھیان 

## حوالے


 
گٹھ:ترکستان
 
گٹھ : کشان سلطنت 
گٹھ : صوبہ بغلان
گٹھ:افغانستان دی تریخگٹھ:بھارت دی تریخ
گٹھ:پاکستان دی تریخگٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
کوجولا کادفیس

[thumb|260px|[رومی سلطنت | رومی انداز وچّ گھڑیا ہویا کوجولا دا سکہ ، جس اتے یونانی لپی وچّ لکھیا ہے   ΚΟΖΟΛΑ ΚΑΔΑΦΕΣ ΧΟϷΑΝΟΥ ΖΑΟΟΥ    , کوجولا کادفیس خوشانوؤ جاؤؤی ، یعنی کوجولا کادفیس ، کشناں دا بادشاہ]]
اک کشان شہزادہ سی جنھے پہلی صدی عیسوی وچّ یوئیژی لوکاں نوں متحد کیتا اتے پہلا کشان بادشاہ بنیا ۔ افغانستان دے صوبہ بغلان وچّ سرخ کوتل ناں دے پرانے تھاں وچّ پائے گئے رباطک نقش لکھت دے مطابق کوجولا کادفیس مشہور کشان بادشاہ کنشک دا پے - دادا سی ۔ کوجولا دے سکےآں اتے اکثر خروشتی اتے یونانی لپی ملدی ہے ۔

## इन्हें भी देखें
## ایہ وی ویکھو
* کشان سلطنت
* کنشک
* یوئیژی لوک
* صوبہ بغلان

## حوالے


 
گٹھ : کشان سلطنت 
گٹھ : صوبہ بغلان
گٹھ:افغانستان دی تریخ 
گٹھ:پاکستان دی تریخگٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
تخاری لوک

[thumb|230px|[طارم طاس وچ واقع قزل گپھاواں وچ تخاریاں دی بنی 6ویں صدی عیسوی دی تصویر -  منیا جاندا ہے کہ ایہناں وچوں بہت دے سنہرے بال اتے بلوری اکھاں ہندی سن ]]
**تشاری** یا **تخاری** (انگریزی: Tocharian, ٹوچیرین) پرانے ویلے  وچّ وچکار ایشیا وچّ واقع تارم طاس وچّ وسن والی اک قوم سی ۔ ایہہ ہند یورپی بولیاں بولن والے سبھ توں پہلے لوک سن ۔ چینی سروتاں دے مطابق ایہناں دا یوئیژی لوکاں نال گہرا تعلق سی ۔ ایہناں دیاں شمالی شیونگنُو لوکاں نال بہت جھڑپاں ہوئیاں ، جسدے بعد انہاں تے تارم طاس دا علاقہ چھڈّ دتا ۔ 800 عیسوی دے بعد اس علاقے وچّ  ایغور لوک دے آکے وسن اتے اتھے ہند - یوروپی بولیاں ختم ہو گئیاں اتے ترک بولیاں بولیاں جان لگیاں ۔ افغانستان دے صوبہ تخار (  تخار  ) دا نام اس قوم اتے پیا ہے ۔ ایہناں دا ذکر سنسکرت گرنتھاں وچّ بہت ہندا ہے ۔ اتھروَ وید وچّ ایہناں نوں شکّ لوکاں اتے باختر دے لوکاں توں متعلق دسیا گیا ہے ۔  ایہناں نوں کمبوج لوکاں توں وی متعلق دسیا گیا ہے اتے کجھ سروتاں وچّ کشان وی کیہا گیا ہے ۔ تخاری لوک تخاری بولیاں بولدے سن ، جو ہن ولپت ہو چکی ہن ۔ اینہاں بولیاں دا گیان کجھ پانڈلپیاں توں ہویا ہے جنہاں وچوں زیادہتر براہمی لپی اتے آدھارت لپی وچّ ہن ۔ اس توں اتے ہور پرماناں توں صاف ہویا ہے کہ پرانی  ہندستانی رہتل اتے تخاری رہتل وچّ ڈونگھے تعلق رہے ہن ۔

## ایہ وی ویکھو
* تخاری بولیاں
* طارم طاس
* ہند یورپی بولیاں
* یوئیژی لوک
* شیونگنو لوک

## حوالے


گٹھ:لوک
گٹھ:پرانے نسلی گروہ
گٹھ:معدوم نسلی گروہ
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:ایرانی قبیلے
گٹھ:ہند یورپی قبیلے
گٹھ:ہند یورپی لوک
گٹھ:معدوم انسانی نسلاں
گٹھ:وسطی ایشیا
گٹھ:ترکستان
گٹھ:چین دی تریخ
گٹھ:پاکستان دی تریخ
گٹھ:افغانستان دی تریخ
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
تخاری بولیاں

[thumb|240px|اک تختی اُپر [براہمی لپی وچ لکھی ہوئی تخاری 'بی' بولی (کوچہ، آقسو پریفیکچر، شنجیانگ، چین توں ملی)]]
thumb|240px|تخاری پانڈلپی دا حصہ
**تشاری بولی** یا **تخاری بولی** (انگریزی: Tocharian, ٹوچیرین؛ یونانی: Τόχαροι, توخاروئی) وچکار ایشیا دے طارم طاس وچ وسن والے تخاری لوگاں ولوں  بولی جانے والی ہند یورپی بولیاں  دیاں بولیاں سن جو ویلے دے نال ختم ہو گئیاں ۔ اک ترک بولی دے گرنتھ وچّ تخاری نوں ترفانی بولی وی بلایا گیا سی ۔ اتہاسکاراں دا مننا ہے کہ جدوں تخاری - بولن والے علاقےآں وچّ ترک بولیاں بولن والے ایغور لوکاں دا قبضہ ہویا تاں تخاری بولیاں ختم ہو گئیاں ۔ تخاری دیاں لپیاں ہندستان دی براہمی لپی اتے آدھارت سن اتے انھاننوں ترچھی براہمی(Slanted Brahmi) کیہا جاندا ہے ۔

## شاخاں
تخاری وچّ لکھیاں ہوئیاں تیجی توں لے کے نوویں صدی عیسوی تکّ دیاں پانڈلپیاں دے آدھار اتے تخاری بولیاں دیاں دو شاخاں ملدیاں ہن ، جنہاں دے بولن والے اک - دوجے نوں نہیں سمجھ سکدے سن :
 
تخاری اے (  Tocharian A  ) - اسنوں اگنیائی ( Agnean  ) جاں چڑھدی تخاری وی کہندے ہن ، حالانکہ اسنوں تخاری وچّ آرشی بلایا جاندا سی ۔ ایہہ موجودہشنجیانگ دے کاراشہر اتے ترفان علاقے وچّ بولی جاندی سی ۔ کاراشہر دا پرانا نام اگّ ( Agni  ) سی ( سنسکرت وچّ اگندیش ) ۔
 
تخاری بی ( Tocharian B  ) - اسنوں کوچیائی  جاں لہندی تخاری وی کہندے ہن ۔ ایہہ شنجیانگ (سنکیانگ) دے آقسو پریفیکچر دے گلی علاقے وچّ بولی جاندی سی اتے کجھ حد تکّ تخاری اے دے علاقے وچّ وی بولی جاندی سی ۔ 

بولی ماہر  منندے ہن کہ ایہہ دونے اک ہی پروٹو- تخاری بولی توں پیدا ہوئیاں جو شاید 100 - 1000 ق م دے میلے وچّ بولی جاندی ہوئے ۔ 

## لکھائیاں
تخاری وچّ لکھیاں پانڈلپیاں دے حصے تامرِی - پتراں ، لکڑی دیاں تختیاں اتے چینی کاغذ اتے ملدے ہن جو 8ویں صدی توں تارم طاس دے خشک ماحول دی وجہ نال بچے ہوئے ہن ۔ بہت ساریاں  لکھائیاں بدھ دھرم توں متعلق ہن اتے سنسکرت توں ترجمہ کیتیاں گئیاں ہن ۔ 1989 وچّ چینی بولی ماہر جی شیانلن (  季羡林  ) نے میتریئسمتی - ڈرامے دی 1974 وچّ ملی پانڈلپِی دا ترجمہ پیش کیتا ۔   مذہبی لکھائیاں دے علاوہ کجھ مٹھاں دیاں خط - پتری ، کجھ ویاپر - متعلق دستاویز ، کجھ دوائی اتے جادو متعلق لکھائیاں اتے اک پریم - کویتا وی ملی ہے ۔

## ایہ وی ویکھو
* تخاری لوک
* طارم طاس

## حوالے


گٹھ:ہند ایرانی بولیاں
گٹھ:ہند آریا‌ئی بولیاں
گٹھ:چڑھدیاں ایرانی بولیاں
گٹھ:پامیری بولیاں
گٹھ:معدوم بولیاں
گٹھ:ایرانی بولیاں
گٹھ:ایرانی بولیاںگٹھ:سنکیانگ
گٹھ:افغانستان دیاں بولیاں

گٹھ:ہند یورپی بولیاں
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:چین دیاں بولیاں
شیونگنو لوک

thumb|230px|٢٥٠ قبل مسیح  وچ شیونگنو علاقہ

**شیونگنو** (چینی: 匈奴, انگریزی: Xiongnu) اک پرانی خانہ بدوش قبیلےآں دی قوم سی جو چین دے ہان راجٹبر دے ویلے وچ ہان سلطنت توں شمال وچ رہندی سی۔  اتہاس وچّ اوہناں دا ذکر گھٹ ہے ، اسلئی ایہہ ٹھیک توں پتہ نہیں ہے کہ اوہناں دی نسل کیہ سی ۔ وکھ - وکھ اتہاسکار انھاننوں ترکی , منگولی , ایرانی , تنگسی اتے تخاری دا دسدے ہن ۔ اوہناں دے ناوان اتے ریت - رواجاں دے بارے وچّ جنا ک  پتہ ہے اوہ پرانے  چینی سوتراں توں آؤندا ہے ۔ شیونگنُو بولی ہمیشہ لئی کھوئی جا چکی ہے ۔ ایہہ ممکن ہے کہ شیونگنُو شبد ہُن لئی اک سجاتی شبد ہوئے لیکن اسدا وی کوئی پکیا پرمان نہیں ہے ۔

پرانے چینی اتہاسکاراں دے مطابق تیجی صدی قبل مسیح وچّ انھاننے مودو چانیو (冒顿单于, Modu Chanyu) ناں دے سردار دی آگوائی وچ  ٢٠٩ ق م وچّ اک سلطنت قایم کر لئی سی ۔ دوجی صدی عیسوی وچّ انھاننے اپنے توں پہلاں وچکار ایشیا وچّ راج کرن والے یوئیژی لوکاں(月支, Yuezhi)  نوں ہرایا اتے ستیپی علاقے دی سبھتوں وڈی طاقت بنّ گئے ۔ اوہ دکھن سائبیریا , منگولیا , لہندے منچوریا , اندرلا منگولیا , گانسو اتے شنجیانگ دے علاقےآں وچّ متحرک سن ۔ انھاننے ہان شاہی خاندان اتے چین دے ہور راج ٹبراں دے نال کافی کھینچاتانی کیتی جس وچّ کدے اوہناں دا پکھ بھاری رہندا سی اتے کدے چین دا ۔ وچّ - وچّ  اوہ چین دے نال وپار اتے ویاہ دے تعلقات وی رکھدے سن ۔ انہاں وچّ کجھ ہان چینی شہزادیاں دیاں شادیاں شیونگنُو سرداراں نال ہوئیاں ۔

## ایہ وی ویکھو
* منگول لوک
* تنگسی لوک
* گیاہستان
* چین دے راج ٹبر
* ہان راجٹبر

## حوالے

گٹھ:لوک
گٹھ:معدوم نسلی گروہ
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:ترک لوک
گٹھ:ترک قبیلے
گٹھ:شیونگنو
گٹھ:معدوم انسانی نسلاں
گٹھ:چین دی تریخ
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
قزل گپھاواں

**قزل گفاواں** (ایغور: , انگریزی: Kizil Caves) چین دے شنجیانگ صوبے وچّ   بودھی   غاراں نیں  جتھے پرانے ویلے وچّ تارم طاس وچّ تخاری لوکاں اتے بدھ دھرم نال متعلق مورتاں، مورتیاں ، لکھائیاں اتے ہور پرانیاں چیزاں ملی ہن ۔  ایہہ گپھاواں شنجیانگ صوبے  دے آقسو پریفیکچر دے بائیچینگ ضلع وچّ مُزارت دریا دے شمالی کنڈے اتے کوچا توں 65 کلومیٹر دور واقع ہن ۔ ایہہ علاقہ تریخی ریشم رستہ اتے واقع ہویا کردا سی اتے تیجی توں اٹھوی صدی عیسوی دے وچّ ڈیولپ ہویا ۔ 

## قزل گپھاواں دیاں کجھ مورتاں

File:QizilDonors.jpg|اک مورت جس وچّ بودھی - شردھالو تخاری لوک درشائے گئے ہن - ایہہ شویتورنیئے اتے سنہرے اتے لال والاں والے ہندے سن
File:Pipa player from Kizil.jpg| تاراں والا واجا وجاؤندی اک اپسرا
File:Dance of Chandraprabha, Kizil Caves.jpg| ناچ کردی راج کماری چندرپربھا ( گفا 83 توں ) 
File:Donor figures from Kizil Cave 189.png|بھارتیہ لہجے وچ تلک/بندی لگائے تشاری بودھ مقیدت مند


## ایہ وی ویکھو
*کوچا راج
*تخاری لوک

## حوالے


گٹھ:ریشم رستہ
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:آثار قدیمہ
گٹھ:چین دی تریخ
گٹھ:سنکیانگ
گٹھ:شاہراہ ریشم
کوچا راج

**کوچا** (Kucha یا Kuqa) یا **کوچہ** یا **کو چار** یا (سنسکرت وچ) **کو چین** وچکار ایشیا دے طارم طاس وچ تکلامکان ریگستان دے شمالی نوک اتے مُزارت دریا توں دکھن وچّ واقع اک پرانے راج دا نام سی جو 9ویں صدی عیسوی تکّ چلیا ۔ ایہہ تخاری لوکاں دا راج سی جو بدھ دھرم دے ساتھی سن اتے ہند یورپی بولیاں دیاں تخاری بولیاں بولدے سن ۔ کوچا ریشم رستہ دی اک شاخ اتے واقع سی جتھوں اس اتے بھارت , سغد , باختر , چین , ایران اتے ہور علاقےآں دا بہت اثر پیا ۔ اگے چلکے ایہہ علاقہ ترکی - مول دی ایغور خاقانت دے قبضے وچّ آ گیا اتے کوچا راج ختم ہو گیا ۔

## کمارجیو
مشہور بھارتی بودھی بھکشو اتے سنسکرت ودوان کمارجیو ( 344 - 413ء ) کوچا وچّ پیدا ہوئے سن ۔ اوہناں دا پیؤ بھارتی کشمیری باہمن سی اتے اوہناں دی ماں اک کوچائی راج کماری سی ۔

## اتہاس
ہان گرنتھ ناں دے  چینی اتہاس - مجموعے وچّ کوچا نوں لہندے علاقےآں دے چھتی (36) راجاں دا سبھتوں بہت راج دسیا گیا ہے ۔ اسدی آبادی 81،317 سی ، جنہاں وچوں 21،076 لڑائی - لایق پرکھ سن ۔   وچکارلے ویلےآں دے شروع وچّ جدوں اتھے تانگ راجٹبر دا اثر رہیا تاں ایہہ آنشی دیاں چار چھاونیاں وچوں اک سی ، جتھے ہند - یوروپی علاقےآں اتے چینی قابو پھیلان لئی چینی فوج تعینات کیتیاں گئیاں سی ۔ جدوں اتھے تبتی اٹر ودھدا سی تاں گوچا اردھ - آزاد روپ نال اپنے معاملے چلاندا سی ۔ 840 دے بعد ایغور خاقانت نے اس راج دا انت کر دتا ۔

ایغور قبضے توں پہلاں اک لمبے عرصے تکّ کوچا تارم طاس] دا سبھتوں وڈی آبادی والا نخلستان ( اوئیسس ) سی ۔ ایہہ ریشم رستہ اتے واقع ہون نال کئی علاقےآں توں جڑیا ہویا سی ۔ ہندستان جان والا چینی بودھی - دھرمیاتری ہوآن سانگ 630 عیسوی دے دہاکے وچّ کوچا توں گزریا اتے اسنے اس شہر دا بکھان لکھیا :

 

کوچا وچّ سنگیت دا اک خاص سٹائل ذیولپ ہوئیا جو کوچییائی سنگیت دے نام توں ریشم رستہ راہیں ہور تھاواں اتے پھیل گئی ۔ قزل گپھاواں دیاں تصویراں وچّ اتے ہوآن سانگ دیاںن لکھائیاں وچّ کوچییائی ناچ اتے سنگیت دے ذکر ملدے ہن ۔ 

تانگ راجٹبر دے ویلے وچّ کوچیائی سنگیت چین وچّ بہت لوکاں نوں پیارا ہویا ، جس وچّ اوہناں دا تار والا واجا نمایاں سی اتے اگے چلکے چینی سنگیت وچّ استعقال ہون والا پیپی ناںدا  واجا بنا ۔ چین توں ایہہ جاپان وی پہنچ گیا جتھے کجھ بدلاواں دے نال ایہہ سنگیت سٹائل گاگاکو دے نام توں جاپانی راجدرباراں وچّ پرچلت ہو گئیا ۔

## ایہ وی ویکھو
*طارم طاس
*تخاری لوک
*تخاری بولیاں

## حوالے


گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:ریشم رستہ
گٹھ:سنکیانگ
گٹھ:چین دی تریخ