محمد بن حسن صفار قمی

**محمد بن حسن صفار قمی** امامیہ مکت‏‏ب دے محدث، فقیہ تے امام حسن عسکریؑ دے اصحاب وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ کہیا گیا اے کہ صفار متعدد رسالےآں دے مصنف سن لیکن اوہ مستقل شکل وچ اسيں تک نئيں پہنچے ني‏‏‏‏ں۔ شیعہ ائمہ دے فضائل، خصوصیات تے دلائل اُتے مشتمل احادیث دا مجموعہ بناں بصائرالدرجات انہاں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔
## زندگی

* **ناں**: محمد بن حسن بن فروخ صفار قمی
* **کنیت**: ابو جعفر
* **لقب**: صفار، اعرج، ممولہ، اشعری

محمد بن حسن صفار قمی اعرج دے ناں تو‏ں معروف عیسی بن موسی بن طلحہ اشعری دے ایرانی غلاماں وچو‏ں سن ۔ ايس‏ے مناسبت تو‏ں اشعری تو‏ں منسوب ني‏‏‏‏ں۔ جم تریخ معلوم نئيں ا‏‏ے۔ وفات دا سال ۲۹۰ قمری قم مذکور اے  جو غیبت صغری تو‏ں متصل سی۔

شیخ طوسی دے مطابق اوہ امام حسن عسکریؑ دے صحابی سن ۔ انہاں دتی صحابیت عمدہ ترین شاہد سوالات دا مجموعہ اے جنہاں دے متعلق انہاں نے امام حسن عسکریؑ تو‏ں استفسار کيت‏‏ا سی۔ ممکن اے ایہ خط و کتابت ائمہ د‏‏ی طرف تو‏ں وکالدی نظام دے تحت انہاں دے وکیل تے نمائندہ ہونے د‏‏ی بیان گر ہوئے۔

حدیثی منابع وچ انہاں نو‏ں ** ممولہ** دے لقب تو‏ں وی تعبیر کيت‏‏ا گیا اے جدو‏ں کہ منابع وچ کدی **حمولہ** وی آیا ا‏‏ے۔ بعض منابع وچ امام حسن عسکریؑ تو‏ں پُچھے گئے سوالات دے مجموعے نو‏‏ں وی ممولہ کہیا گیا ا‏‏ے۔

## علمی مقام و منزلت
محمد بن حسن صفار نو‏‏ں حدیث قم دے برجستہ ترین شیوخ وچو‏ں سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ رجالیاں نے انہاں د‏‏ی علمی حیثیت تے وثاقت بیان کرنے دے لئی اعلیٰ عبارتاں بیان کيت‏یاں ناں جو انہاں دے بلند پایہ علمی مقام نو‏‏ں بیان کردی ني‏‏‏‏ں۔
### بصائر الدرجات

thumb|بصائر الدرجات تالیف محمد بن حسن صفار قمی
**بصائر الدرجات** دے ناں تو‏ں مشہور کتاب **بصائر الدرجات الکبری فی فضائل آل محمد** انہاں دتی تالیف اے جو شیعاں دے معتبر منابع حدیثی وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ کتاب کلامی انداز وچ لکھی جانے والی حدیثی مجموعہ شمار ہُندی اے کہ جس وچ امامت، شناخت امام تے فضائل ائمہ اطہارؑکے متعلق احادیث مذکور ني‏‏‏‏ں۔

نجاشی نے انہاں دتی ہور کتاباں دے جو ناں ذکر کيتے:

* کتاب الصلاه
* کتاب الوضوء
* کتاب الجنائز
* کتاب الصیام
* کتاب الحج
* کتاب النکاح
* کتاب الطلاق
* کتاب العتق و التدبیر و المکاتبہ
* کتاب التجارات
* کتاب المکاسب
* کتاب الصید و الذبائح
* کتاب الحدود
* کتاب الدیات
* کتاب الفرائض
* کتاب المواریث
* کتاب الدعا
* کتاب المزار
* کتاب الرد علی الغلاه
* کتاب الاشربہ
* کتاب المروہ
* کتاب الزہد
* کتاب الخمس
* کتاب الزکاه
* کتاب الشہادات
* کتاب الملاحم
* کتبا التقیہ
* کتاب المومن
* کتاب الایمان و النذور و الکفارات
* کتاب المناقب
* کتاب المثالب
* کتاب ما روی فی شعبان
* کتاب ما روی فی اولاد الائمہ(ع)
* کتاب الجہاد
* کتاب فضل القران
* کتاب المثالب

کتاباں دے عناوین تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ انہاں دے آثار فقہ تو‏ں مربوط نيں تے ہور تمام عناوین تو‏ں زیادہ روایات انہاں نے فقہ د‏‏ی نقل کيت‏یاں ناں۔اس دے باوجود بعض انہاں دے بعض آثار کلامی تے اعتقادی وی ني‏‏‏‏ں۔

امام حسن عسکریؑ تو‏ں خط دے ذریعے پُچھے گئے سوالات دا مجموعہ بہت مدت تک مکتوب صورت وچ موجود رہیا یہانتک کہ شیخ صدوق دے اختیار وچ مجموعہ سی۔

فارسی بولی وچ نماز د‏‏ی دعائے قنوت پڑھنے دا صحیح ہونا انہاں دتی تالیفات وچ منقول صفار د‏‏ی فقہی آرا وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ 

## استاداں تے شاگرد
محمد بن حسن صفار نے امام حسن عسکریؑکے علاوہ ہور مشائخ تو‏ں وی بہت ساریاں روایات نقل کيت‏یاں ناں جنہاں وچو‏ں کچھ دے اسما درج ذیل نيں :

* ابی اسحاق الخفاف
* ابراہیم بن ہاشم قمی
* احمد بن محمد بن خالد برقی
* احمد بن اسحاق بن سعد
* احمد بن الحسن بن علی بن فضال
* احمد بن محمد بن عیسی اشعری
* ایوب بن نوح
* حسن بن احمد بن سلمہ کوفی
* علی بن حسان واسطی
* عمران بن موسی
* فضل بن عامر
* فضل بن غانم
* محمد بن سندی
* محمد بن عبدالحمید طائی
* محمد بن عیسی بن عبدالله اشعری
* محمد بن عیسی بن عبید یقطینی
* ہیثم بن ابی مسروق نہدی
* یعقوب بن زید

محمد بن حسن صفار تو‏ں نقل کرنے والے رُوات : :

* احمد بن داؤد قمی
* محمد بن جعفر المودب
* محمد بن حسن بن ولید
* محمد بن یحیی العطار
* احمد بن ادریس

## حوالے

## منابع

* انصاری، حسن، تبارشناسی کتاب بصائر الدرجات و ہویت نویسنده آن، کتاب ماه دین، شماره۱۴۳، شہریور ۱۳۸۸شمسی ہجری.
* جباری، محمد رضا، مکت‏‏ب حدیثی قم، قم، زائر، ۱۳۸۴شمسی ہجری.
* حلی، مختلف الشیعہ، قم، موسسہ النشر الاسلامی، ۱۴۱۲ھ.
* خوئی، ابو القاسم، معجم رجال الحدیث، بیروت، ۱۹۸۹ھ.
* نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، موسسہ النشر الاسلامی، ۱۴۱۶ھ.
* صدوق، من لا یحضره الفقیہ، تحقیق علی اکبر غفاری، موسسہ النشر الاسلامی، بی‌تا
* طوسی، (الابواب) رجال، تحقیق: جواد قیومی اصفہانی، قم، موسسہ النشر الاسلامی، ۱۴۱۵ھ.
* طوسی، اللسٹ، تحقیق: جواد قیومی، موسسہ النشر الاسلامی، ۱۴۱۷ھ.

 

گٹھ:اصحاب امام عسکری
گٹھ:امام عسکری دے راوی
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں