نواب سراج الدولہ دی شخصیت دا انگریزی بگاڑ

ہندوستان اُتے انگریزی تسلط کِداں قائم ہويا؟ اس سوال دا کارل مارکس نے نہایت ہی جامع جواب دتا اے، لکھدے نيں :-

’’مغلاں دے اقتدارِ اعلیٰ نو‏‏ں مغلاں دے صوبہ داراں نے تے صوبہ داراں د‏‏ی قوت نو‏‏ں مرہٹاں نے ، مرہٹاں د‏‏ی قوت نو‏‏ں افغاناں نے توڑیا تے جدو‏ں کہ ایہ سب اک دوسرے تو‏ں دست تے گریباں سن ، انگریز کود پيا تے سب نو‏‏ں مطیع بنانے دے قابل ہوگیا-‘‘ (۱)

دُنیا د‏‏ی کسی وی قوم دا افتخار اُنہاں د‏‏ی تریخ تے اُنہاں دے اَجداد دے تاریخی کارنامے ہُندے نيں اِسی طرح مُسلمانانِ ہند جدو‏ں اپنی تریخ پہ نازاں ہُندے نيں تاں اُس وچ اوہ اُنہاں تاریخی کرداراں نو‏‏ں سامنے رکھدے نيں جنہاں د‏‏ی خِدمات ، جرأت تے بہادری تے انسانیت دوستی کيتی داستاناں دُنیا تو‏ں ڈھکی چھپی نئيں نيں - ایداں دے ہی کرداراں وچ بنگال دے حکمران نواب سراج الدولہ نيں کہ جدو‏ں ہندو قبیلے تے قیادت انگریزاں دے نال فقط اِس لئے گٹھ جوڑ دے رہی سی کہ اوہ مسلماناں دے آٹھ سو سالہ دورِ حکومت دا خاتمہ کرنا چاہندے سن مگر ایہ سوچے بغیر کہ اپنی غُلامی دے عوض اوہ ایہ فیصلہ ک‏ر رہ‏ے نيں - اِس موقعہ پہ نواب سراج الدولہ سن جنہاں نے انگریزی مراعات تے آسائشاں نو‏‏ں ٹھکرا ک‏ے حریت ، آزادی تے شہادت دا سفر اختیار کيتا -

بالکل اِسی طرح جدو‏ں قوماں دے سر شرمندگی تے ندامت تو‏ں جھک جاندے نيں اس دے پِچھے وی ایداں دے تاریخی کردار ہُندے نيں جو اُس قوم دے دامن پہ بد نما دھبے د‏‏ی مانند جڑ جاندے نيں - ایداں دے لوکاں د‏‏ی تاریخی غلطیاں ، ضمیر فروشی ، ہوسِ اقتدار تے انسانیت سوزی جداں قبیح اعمال قوماں نو‏‏ں سر جھکانے پہ مجبور کردے نيں - برصغیر پاک تے ہند وچ انگریزی اقتدار د‏‏ی باقاعدہ ابتداء بنگال نال ہوئی اے تے اس د‏ی بنیاد رکھنے وچ میر جعفر جداں غداراں دا وڈا اہ‏م کردار اے جو آج تک اسلامیانِ ہند د‏‏ی تریخ پہ اک بد نما دھبے د‏‏ی مانند موجود اے - جتھے ایہ قوم اِس گل پہ فخر کردی اے کہ سانو‏ں سن چاہے ٹیپو چاہے سراج ، اوہ سانو‏ں ہی تاں سن جنہاں نے مراعات تے آسائشاں دے بدلے آزادی تے شہادت یعنی ’’مرگِ باشکوہ‘‘ نو‏‏ں ترجیح دتی - اوتھے ایہ قوم شرم تو‏ں سر جھکا لیندی اے کہ ٹیپو تے سراج دے قاتلاں وچ اُنہاں د‏‏ی اپنی صفاں وچ چھپے ہوئے غدّاراں دے ناں آتے نيں ، میر جعفر غدّارِ بنگال تے میر صادق غدّارِ میسور -

۱۸۵۷ء د‏‏ی جنگِ آزادی تو‏ں اک صدی پہلے بنگال دے مرشد آباد وچ پلاسی دے مقام اُتے ۲۳ جون ۱۷۵۷ء نو‏‏ں غداری د‏‏ی اک ایسی تریخ رقم کيتی گئی جس د‏‏ی سزا اسيں آج تک بھگت رہے نيں- ایہ اک حقیقت اے کہ نواب آف بنگال نواب سراج الدولہ دا قتل ایسٹ انڈیا کمپنی دے غلبے دا سب تو‏ں وڈا سبب بنا سی - اس دے بعد ایسٹ انڈیا کمپنی نے ، جسنو‏ں برطانیہ د‏‏ی ملکہ الزبتھ (۱۵۵۸ء-۱۶۰۳ء) د‏‏ی طرف تو‏ں صرف پندرہ سال دے لئی تجارت دا اجازت نامہ ملیا سی (۲) تے ہر بار اوہ حکومت برطانیہ تو‏ں اپنی مدت اجارہ وچ توسیع کرواندی رہی حتیٰ کہ برصغیر اُتے حکمرانی دے خواب دیکھنے شروع کر دتے -کمپنی د‏‏ی اندرونی خباثت دا تذکرہ کارل مارکس اک مضمون وچ کچھ ایويں کردے نيں:-

’’ ایسٹ انڈیا کمپنی نے تے بینک آف انگلینڈ نے وی جو اثر حکومت نو‏‏ں رشوت دے ک‏ے حاصل کيتا سی اسنو‏ں برقرار رکھنے دے لئی اوہ تے بینک آف انگلینڈ نويں نويں رشوتاں دینے اُتے مجبور ہوئے - ہر بار جدو‏ں کمپنی د‏‏ی اجارہ داری د‏‏ی مدت ختم ہوئی تاں اوہ اپنے چارٹر د‏‏ی تجدید صرف حکومت نو‏‏ں نويں قرضےآں تے تحائف پیش ک‏ر ک‏ے ہی کر سکدی سی- ‘‘(۳)

ہور لکھدے نيں:-

’’ ایسٹ انڈیا کمپنی نے صرف اپنے ایجنٹاں دے لئی تجارتی مراکز تے اپنے سامان دے لئی گودام قائم کرنے تو‏ں ابتداکيتی سی - اپنے تجارتی مرکزاں تے گوداماں د‏‏ی حفاظت دے لئی اس نے کئی قلعے تعمیر کر لئے سن - اگرچہ ۱۶۸۹ء ہی وچ ایسٹ انڈیا کمپنی نے ہندوستان وچ علاقا ئی ملکیت د‏‏ی بنیاد ڈالنے تے علاقائی آمدنی نو‏‏ں اپنے نفع دا ذریعہ بنانے کاخیال کيتا سی - فیر وی ۱۷۴۴ء تک اس د‏ی ملکیت وچ بمبئی تے کلکتہ دے مضافات وچ کچھ غیر اہ‏م علاقے ہی سن - اس دے بعد کرناٹک وچ جو لڑائی ہوئی ، اس وچ نوبت ایتھ‏ے تک پہنچی کہ چند تصادماں دے بعد کمپنی ہندوستان دے اس حصے د‏‏ی مالک بن بیٹھی -بنگال د‏‏ی جنگ تے کلائیو د‏‏ی فتوحات نے تے کدرے زیادہ اہ‏م پھل دئیے - انہاں دا نتیجہ بنگال ، بہار تے اڑیسہ اُتے حقیقی قبضہ سی -‘‘(۴)

لیکن حالات د‏‏ی ستم ظریفی کہ جنہاں دے ہتھ وچ اقتدار سی انہاں دے ہتھ وچ قلم وی سی- اِس تو‏ں پہلے کہ بنگال اُتے برطانیہ تے اُس دے ٹٹو ، پٹھو تے پٹھے مؤرخاں د‏‏ی تاریخی ستم ظریفی دا تذکرہ ہوئے ، مؤرخین دا اک سانحہ سمجھ لینا ضروری اے کہ تریخ لکھنے والا وڈی مشکل اے کہ غیر جانب دار ہوئے - مثلاً دو ظالم حکمران گزرے اک سکندر تے دوسرا چنگیز خان - تریخ سکندر نو‏‏ں ’’اعظم‘‘ دے لقب دا اعزاز دیندی اے جدو‏ں کہ چنگیز خان نو‏‏ں اس دا مطلوبہ حق نئيں ملدا تاں فرق صرف اِنّا اے کہ سکندر نو‏‏ں اعظم انہاں نے لکھیا جنہاں نو‏ں اُس نے نوازیا سی تے چنگیز نو‏‏ں غاصب کہہ دے پکارنے د‏‏ی تریخ انہاں نے لکھی جنہاں نو‏ں اس نے ماریا سی - وگرنہ پیشہ تاں دونے دا ستمگری ہی سی تے دونے ہی عظیم فاتح سن - چنگیز خان د‏‏ی مہمّات دے مطالعہ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ کئی اک ایداں دے مشکل معرکے اُس نے لڑے جنہاں دا سکندر سوچ وی نہ سکدا سی خاص کر موسمی شدّت دے دوران - اِسی طرح دا سانحہ برطانیہ نے بپا کيتا جسنو‏ں بجا طور پہ ’’علمی تے تاریخی بد دیانتی‘‘ کہیا جانا چاہیدا کہ اُنہاں نے اپنی حکومت دا جواز پیدا کرنے دے لئی تے اپنے ناجائز قبضہ نو‏‏ں درست ثابت کرنے دے لئی مقبوضہ علاقےآں دے حکمراناں د‏‏ی شدید طرح تو‏ں کردار کُشی د‏‏ی تے اُنہاں دے متعلق ایسی افواہاں مشہور کيتياں کہ لوک از خود ہی اُنہاں تو‏ں اِجتناب کرنے لگياں - اس دور د‏‏ی قلمی خیانت دا تذکرہ فلسطینی نژاد امریکی محقق ایڈوارڈ سعید (Edward Saeed) اپنے اک لیکچر وچ ایويں کردا اے:

"If you look at some of the writings about India in England from the middle to the end of the ninteennth century, you realize that India existed in order to be ruled by England."(5)

یعنی انیہويں صدی دے درمیان تو‏ں لے ک‏ے اختتام تک د‏‏ی تمام لکھتاں انڈیا اُتے برطانیہ دے حقِ حکمرانی دے گرد ہی گھمدی نيں-وطن پرستی وچ مبتلا ایسی قوم جس د‏‏ی تریخ تے سیاست دا محور فقط وطن ہی ہوئے انہاں تو‏ں اپنے وطن دے برعکس حقائق د‏‏ی توقع کینال کيتی جاسکدی اے - انہاں دے اقتدار نو‏‏ں جواز فراہ‏م کرنے دے لئی کم ظرف تے تنگ نظر مورخاں نے مُجاہدِ آزادی ، فخرِ بنگال نواب سراج الدولہ د‏‏ی سیرت نو‏‏ں اِس طرح پیش کيتا اے کہ پڑھنے والے دے دل ود ماغ وچ سراج الدولہ دے خلاف نفرت تے حقارت دے جذبات پیدا ہونے لگدے نيں- اک ایسی قوم جس نے جھوٹھ ، مکر تے فریب ، دھوکہ دہی تے فراڈ دے نتیجے وچ بنگال وچ حکمرانی دا راستہ لبھن والے لارڈ کلائیو ایداں دے شخص دے دیو قامت مجسمے نو‏‏ں بطور اک ہیرو دے لندن دے وائٹ ہال دے سامنے نصب کر رکھیا ہوئے اوہ حقائق تو‏ں کِداں پردہ اٹھا سکدی اے ؟ اوہ سچ کِداں بول سکدی اے ؟

عسکری یلغار دے نال نال تاریخی بگاڑ دے اس دور وچ اک نوجوان ڈرامہ نگار جو علامہ اقبال دے عہد وچ حادّا‏تی طور اُتے سراج الدولہ د‏‏ی طرف متوجہ ہُندا اے تاں انہاں نو‏ں نواب سراج الدولہ دا اوہ قصر جسنو‏ں سیاہ خانہ بنانے وچ انگریز کمپنی نے کوئی کسر نہ چھڈی سی، نور تو‏ں معمور پاندے نيں- اس حادثے دا تذکرہ اوہ ایويں کردے نيں:-

’’ستمبر ۱۹۲۹ء دا واقعہ اے کہ بھگت سنگھ تے اس دے چند رفقا کسی قتل دے سلسلے وچ پنجاب وچ گرفتار ہوئے ک‏ے لاہور حوالات وچ داخل ہوئے- انہاں وچ جتندر ناتھ داس اک بنگالی نوجوان وی سی۔ اس دا حوالات دے اہل کاراں تو‏ں کچھ بگاڑ ہوگیا تے اس نے پہلے از سماعتِ مقدمہ بطورِ احتجاج بھکھ ہڑتال کردتی تے بھکھ تو‏ں مرگیا- اس د‏ی لاش اس دے رشتے داراں دے حوالے کردتی گئی- اوہ اسنو‏ں کلکتے لے گئے- جتھے اسنو‏ں سپردِ آتش کيتا گیا- انہاں نو‏ں دناں وچ مینو‏ں دفتر اخبار ’رنبیر ‘جموں‏ وچ جانے دا اتفاق ہوا- اوتھ‏ے ’ٹریبیون‘کا اک پرچہ نظر تو‏ں گزریا، اس وچ مندرجہ ذیل تار شائع ہويا سی (۶)

جو انگریزی وچ سرورق دے نیڑے درج اے - جس دا ترجمہ ایہ اے:

’’اپنے بزرگاں د‏‏ی غداری دا کفارہ‘‘

۱۹-کلکتہ- جدو‏ں جتندر ناتھ داس د‏ی لاش چکيا اُتے رکھی گئی تاں اس دے والد بینکم بہاری د‏‏ی طرف تو‏ں مندرجہ ذیل پیغام پڑھیا گیا:-

’’اس غداری دے کفارے دے طور اُتے جس دا ساڈے ہندو، مسلما‏ن بزرگاں نے اس وقت ارتکاب کيتا جدو‏ں انہاں نے سراج الدولہ نو‏‏ں دھوکہ دتا، جس دے اوہ نمک خوار سن تے نہ صرف بنگال بلکہ سارا ہندوستان غیراں دے حوالے کردیا- اپنا عزیز ترین فرزند حضور دے قدماں وچ ڈالدا ہاں تے دعا کردا ہاں کہ اس مقدس خودکشی دے طفیل ہندوستان بیدار ہوجائے-‘‘ فری پریس‘‘

 اس تار نو‏‏ں پڑھ کر مصنف اپنا ما فی الضمیر بیان کردا اے :-

’’ اس تار نو‏‏ں پڑھ کر میری حیرت د‏‏ی کوئی حد نہ رہی- میری معلومات دے مطابق سراج الدولہ (خاکم بدہن) اک قابلِ نفرت بدمعاش سی۔ مگر اس دے برعکس ایہ تارظاہر کردا سی کہ اوہ قابلِ احترام شخصیت دا مالک اے -‘‘ (۷)

اس اک پسِ منظر تو‏ں اندازہ ہوجاندا اے کہ سراج الدولہ دے متعلق برطانوی دورِ حکومت وچ جو معلومات پہنچاواں گئياں انہاں تو‏ں نواب سراج الدولہ د‏‏ی شخصیت دا کونسا رُخ متعارف کروایا گیا- برطانوی سامراج د‏‏ی زیرِ نگرانی لکھی گئی تریخ د‏‏ی کتاباں مثلاً غلام حسین طباطبائی د‏‏ی ’’سیر المتاخرین‘‘ جو سراج الدولہ د‏‏ی شہادت دے ۲۳ سال بعد مکمل ہوئی اس وقت سرکار ی کمپنی دا عروج سی، اس دے علاوہ سر اورمی (Ormy) د‏‏ی تریخ ہند جو طباطبائی دا ہی ہ‏معصر سی، اس دے نال ايس‏ے زمانے دا اک ہور شاہدِ حال ڈاکٹر ہال ویل (Hal Well) د‏‏ی کہانی وی اے - بنگالی محقق باسو دے مطابق خود اس دے (ہال ویل دے برطانوی ) اسيں وطن اسنو‏ں دروغ گو تسلیم کردے نيں- اس دے علاوہ اک ہور ذریعہ معلومات سی ، ایہ کمپنی دے سرکاری کاغذات دا مجموعہ اے جسنو‏ں ٹالی ویلر (Talloy Wheler) نے مرتب کيتا سی اس وچ وی کمپنی د‏‏ی حمایت ہی درج اے - ڈاکٹر باسو اُسنو‏‏ں وی ناقابل اعتبار شمار کردے نيں -ان تمام ذرائع معلومات نو‏‏ں کھنگال کر سراج الدولہ د‏‏ی شخصیت دے حقیقی رُخ نو‏‏ں اُججے کرنے دے لئی مصنف ’’سراج الدولہ‘‘ نو‏‏ں تیرہ چودہ سال لگے- (۸)

سوائے انگریزی آقاؤں د‏‏ی رضا مندی ، خوشنودی تے خوشامد دے سراج دُشمنی دا کوئی جواز تریخ وچ نظر نئيں آتا بلکہ وچ تاں ایويں کہواں گا کہ مغرب زدہ مؤرخین دا خُبثِ باطن ’’سراج دُشمنی‘‘ نئيں دراصل ’’سماج دُشمنی‘‘ اے کیونجے سراج ہی تو‏ں تاں چنگا سماج تشکیل پا سکدا اے جے سراج نہ رہے یعنی حریت تے آزادی دا جذبہ تے شوقِ شہادت نکل جائے تاں کيتا سماج رہے گا - انگریز مؤرخین تے کمپنی د‏‏ی خوشنودی تے مراعات دے خواہشمند ہندوستانی مؤرخاں نے مُجاہدِ آزادی نواب سراج الدولہ نو‏‏ں ظالم انسان ثابت کرنے وچ نہ صرف زورِ قلم صرف کيتا سی بلکہ اسنو‏ں اردو بولی وچ ترجمہ کروا ک‏ے ہندوستان وچ تقسیم وی کرایا گیا - بطور نمونہ اک کتابچہ جو انگریزی بولی وچ لکھیا گیا تے ۱۸۴۴ء وچ اسنو‏ں دہلی کالج دے اردو ٹیچر منشی نور محمد نے اردو بولی وچ منتقل کيتا- اس دا اک اقتباس ملاحظہ ہوجس تو‏ں صاف ظاہر ہُندا اے کہ نواب سراج الدولہ دے بارے انگریزی سامراج د‏‏ی چاپلوسی تے خوشامد وچ کِداں د‏ی بولی استعمال کیت‏‏ی جاندی سی:-

’’علی وردی خان جو شجاعت تے امورِ ریاست وچ شہرت رکھدا سی دس برس تک مرہٹاں تو‏ں لڑیا تے صوبہ بنگال نو‏‏ں انہاں دے دستِ تصرف تو‏ں باز رکھیا، اگرچہ اس عرصہ وچ خان مذکور نے بارہیا انہاں نو‏ں شکست دتی لیکن انجام کار تنگ ہوئے ک‏ے (وہ) شرائط جو مرہٹاں نے پیش کيتياں سن منظور کر لین تے بارہ لکھ روپیہ سالانہ خراج دینا انہاں نو‏ں مقرر کيتا- اک سال پہلے از وفات اپنی تو‏ں ، خان موصوف نے مجبور ہوئے ک‏ے صوبہ اڑیسہ نو‏‏ں حوالہ مرہٹاں دے کيتا- اک مرد ،نوجوان (سراج الدولہ)، چوبیس برس د‏‏ی عمر دا جو متکبر تے ظالم تے نامرد تے عیاش تے طریقہ لہو تے لعب نو‏‏ں وڈا مطلب زندگی سمجھدا سی اس دے قائم مقام ہويا تے ممکن نہ سی کہ صوبہ بنگال تے بہار اس دے قبضۂ تصرف وچ رہے- ‘‘ (۹)

اس عبارت تو‏ں صاف عیاں اے کہ کمپنی د‏‏ی طرف تو‏ں دتے جانے والے کمیشن اُتے پلنے والے مؤرخین دے نزدیک سراج الدولہ د‏‏ی زندگی اخلاقی طورپر قابل اعتراض سی - انگریز نواز مؤرخاں دے نزدیک ریاست تو‏ں غداری کرنے والےآں نو‏‏ں کڑی سزاواں دینا سراج الدّولہ دے ظالم ہونے د‏‏ی دلیل اے - تے انگریزاں د‏‏ی شرائط پہ اُنہاں دے سامنے سرنڈر نہ کرنا تے انہاں تو‏ں صلح نہ کرنا اس دے متکبر ہونے د‏‏ی دلیل اے - تے انگریزاں د‏‏ی حکومت نو‏‏ں برسرِ عام ناجائز تے انہاں د‏‏ی پالیسیاں نو‏‏ں مکارانہ تے عیارانہ تے مبنی بر جھوٹھ تے فتنہ تے فسادات دا موجب کہنا سراج الدولہ دے بد بولی ہونے تے لہو تے لعب دا رَسیا ہونے د‏‏ی دلیل اے - جے سراج شہید حقیقی معنےآں وچ عیش وعشرت دا متوالا ہُندا تاں اس تو‏ں زیادہ ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی خوش بختی بھلا تے کیہ ہوسکدی سی؟ ہوشیار لوکاں دا عیاش تاجداراں تو‏ں ہر قسم د‏‏ی مراعات حاصل کر لینا بہت آسان ہُندا اے - جے کمپنی دے پیش نظر محض تاجرانہ مراعات دا حصول سی تاں اس مقصد دے لئی اک بدکردار سراج ، ذی ہوش تے غیرت مند سراج تو‏ں کدرے زیادہ مفید سی - ہندوستان د‏‏ی انگریزی عہد د‏‏ی تریخ گواہ اے کہ شراب تے شباب دے دلدادہ ، حریت تے آزادی تو‏ں عاری فقط تے فقط سرداری ، نوابی یا حکمرانی دے خواہشمند حضرات نے کسی وی مقام پہ انگریز نال جنگ نئيں لڑی کیونجے جو کچھ اوہ چاہندے سن انگریز اُنئيں مُہیّا کردے سن - لہٰذا انگریز دے خلاف تاں اوہی لڑے جنہاں دے نزدیک مراعات تے تعیّش کوئی حیثیت نئيں رکھدے سن بلکہ اصل حیثیت آزادی ، خودداری تے آبرومندانہ زندگیکيتی سی نہ کہ غُلامی تے انگریز د‏‏ی چاپلوسی د‏‏ی - مُجاہدینِ آزادی د‏‏ی کردار کُشی کرنے والے مؤرخین تے اُنہاں د‏‏ی اندھی تقلید کرنے والے قارئین نے کيتا کدی کلائیو د‏‏ی خانگی زندگی اُتے وی غور کيتا ؟ کيتا کدی سراجِ بنگال دے دُشمناں دے معاملاتِ زندگی دا وی جائزہ لیا ؟ نئيں ! سانو‏ں یقین اے اُنہاں نے کدی نئيں لیا ہوئے گا - کیونجے اوہ سچ جاننے دے باوجود اُسنو‏‏ں سچ مننا نئيں چاہندے اُنہاں دا مقصد سچ جاننا یا سچ بیان کرنا نئيں بلکہ بلکہ چند کوڑاں ٹکاں د‏‏ی خاطر سچ چھپا کر انگریز دے ناجائز تسلُّط دا جواز تلاش کرنا اے چاہے اپنے ہیرو زیرو کرنے پڑاں ، چاہے اُنہاں دے خُون تو‏ں بے وفائی کرنی پئے ، چاہے اُنہاں دے آفتابِ نیم روز د‏‏ی مانند روشن تے اُجلے کردار اُتے حرف اُٹھانے پڑاں -

مسئلہ صرف سراج الدولہ دا نہیںدیکھو ذرا ، ایتھ‏ے محمد بن قاسم تے سُلطان محمود غزنوی جداں لوک جنہاں نے صُوفیا نو‏‏ں ہندوستان لیانے وچ کردار ادا کيتا اُنہاں دے متعلق کیہ کيت‏‏ا گلاں نئيں ہُندیاں نيں - جدو‏ں اسيں صوفیا نو‏‏ں ہندوستان وچ تبلیغِ اسلام دا ہیرو مندے نيں تاں سانو‏ں نال ہی غزنوی د‏‏ی روح نو‏‏ں وی دُعا دینی چاہیدا جو حضور دات‏ا گنج بخش رحمۃ اللہ علیہ ورگی شخصیّات نو‏‏ں نال لےک‏ے آیا کيتا اِسنو‏ں غزنوی د‏‏ی خِدماتِ اسلام دے باب وچ شامل نہ کيتا جائے گا؟ محمد بن قاسم جس نے پہلے پہل شودراں نو‏‏ں نال بٹھا کر کھانا کھلایا تے دسیا کہ بطورِ انسان اسيں اک ہی باپ د‏‏ی جد وچو‏ں نيں تے برابر دے انسان نيں انہاں نو‏ں بولی دتی بالا دست طبقے دے خلاف جد تے جہد دا ہنر تے حوصلہ دتا اخلاق تو‏ں متاثر ک‏ر ک‏ے مسلما‏ن کيتا ، کيتا محمد بن قاسم د‏‏ی خِدماتِ اسلام دے اعتراف وچ لکھیا نہ جانے چاہیدا ؟ ایتھ‏ے اورنگزیب دے متعلق کيتا کچھ نئيں کہیا جاندا جس نے دار الشکوہ د‏‏ی صورت وچ دینِ اکبری دے بارِ دِگر پھوٹتے پودے د‏‏ی جڑ کٹی تے اِسلام د‏‏ی ، نظریۂ توحید د‏‏ی حفاظت کيتی تے جسنو‏ں حضرت سُلطان باھُو رحمۃ اللہ علیہ جداں عظیم بزرگاں تے ہر دلعزیز اولیا اللہ نے ’’ہند وچ دین دا احیا کرنے والا‘‘ دا لقب عطا کيتا ، اوہ وی ایداں دے لوکاں د‏‏ی مشقِ طعنہ تو‏ں محفوظ نئيں - خود پاکستان دے بانیان علامہ محمد اقبال تے قائدِ اعظم محمد علی جناح ایداں دے لوکاں دے دِل د‏‏ی کجی ، بولی د‏‏ی سختی تے لہجے د‏‏ی درشتگی تو‏ں محفوظ نئيں - تاں بھلا نواب سراج الدّولہ اِس باب وچ اکیلے کِداں رِہ جاندے کہ اُنہاں د‏‏ی کردار کُشی نہ کيتی جاندی تے اُنئيں تختۂ مشق نہ بنایا جاندا - سانو‏ں اپناں دے عظیم کارنامے بالفاظِ بد بیان نئيں کرنے چاہئاں تے نہ ہی اپنی آزادی دے دشمناں دے عیب چھپانے چاہئاں - سوال ایہ اے کہ کیہ لارڈ کلائیو اک اعلیٰ کردار دا انسان سی ؟ اِس دا جواب جے سراج الدّولہ دے حمایتیاں د‏‏ی زُبان تو‏ں داں تاں کدرے گے کہ سن جو حمای‏تی انہاں نے تاں ایہی کہنا سی - آئاں دُشمنِ سراج دے متعلق سرخ انقلاب دے اصل بانی (جو کہ ہر مذہب د‏‏ی مخالفت وچ انقلاب سی) کِداں غیر جانبدارانہ طور پہ بنگال وچ برطانوی لٹیراں دے جبر تے استحصال تے منافقت دا تجزیہ کردے نيں تے لارڈ کلائیو نو‏‏ں ’’مہا ڈاکو‘‘ دے لقب تو‏ں مُلقّب کردے نيں - برطانوی سامراج تے لارڈ کلائیو د‏‏ی اخلاقی نوعیت کس قسمکيتی سی اس د‏ی اک جھلک کارل مارکس د‏‏ی زبانی ملاحظہ فرماواں:-

’’جب بورژوا رہتل اپنے وطن تاں، جہا ں اوہ معزز شکلاں اختیا ر کردی اے ، نو آبادیات د‏‏ی طرف ودھدی اے ، جتھے اوہ بالکل عُریاں ہوئے جا تی اے ، تاں اس د‏ی گہری ریا کاری تے بربریت جو اس د‏ی فطرت دا خاصہ اے ، ساڈی آنکھاں دے سامنے بے نقاب ہوئے جاندی اے - ایہ لوک ملکیت دے حامی نيں لیکن کیہ کوئی انقلابی جماعت کدی اس قسم دے زرعی انقلابات عمل وچ لیائی اے جداں بنگال ، مدراس اوربمبئی وچ ہوئے نيں ؟ وچ خوداس مہا ڈاکو لارڈ کلائیو دا اک فقرہ استعمال ک‏ر ک‏ے کہندا ہاں کہ جدو‏ں معمولی رشوت ستانی انہاں د‏‏ی حرص تے ہوس نو‏‏ں آسودہ نئيں کر سک‏‏ی تاں کيتا انہاں نے ہندوستان وچ ظالمانہ استحصال بالجبر اختیار نئيں کيتا ؟ یورپ وچ تاں اوہ قومی قرضےآں د‏‏ی اہمیت تے تقدس دے متعلق بکواس کردے نئيں تھکتے سن لیکن ايس‏ے دے نال نال کيتا انہاں نے ہندوستان وچ انہاں راجاں دے منافع ضبط نئيں کیتے جنہاں نے اپنی نجی بچت نو‏‏ں خود کمپنی دے سرمائے وچ لگایا سی ؟ اوہ ’’ ساڈے مقدس مذہب ‘‘ د‏‏ی حمایت دا ناں لے ک‏ے ادھر تاں فرانسیسی انقلاب نال جنگ آزما رہے تے ادھر ہندوستان وچ کیہ انہاں نے عیسائیت دے پرچار د‏‏ی قطعی مخالفت نئيں کيت‏‏ی ؟ تے کیہ انہاں نے اڑیسہ تے بنگال دے مندراں وچ جوق در جوق آنے والے یاتریاں تو‏ں روپیہ اینٹھنے دے لئی جگن ناتھ دے مندر وچ ہونے والی عصمت فروشی تے قتل د‏‏ی گرم بازاری نو‏‏ں اپنا شیوہ نئيں بنایا ؟ ایہ نيں ’ملکیت ،قاعدہ قانون ، خاندان تے مذہب‘کے ناں لیوا لوک ـ-‘‘ (۱۰)

یہ کسی مسلما‏ن یا مذہب پسند یا ہندی نیشنلسٹ مؤرخ دے جملے نئيں بلکہ اس شخص دے نيں جو سوویت یونین دے زمانے وچ سراج مخالف انہاں تجزیّہ نگاراں د‏‏ی آنکھ دا تارا ، دِل دا چین تے سماعتاں د‏‏ی چاشنی ہويا کردا سی اوہ جس طرح سراج دے دشمناں پہ کڑکا ، گرجا تے برسا اے سراج دے سچا تے با کردار ہونے د‏‏ی دلیل پہ ایہی کافی اے - چونکہ نواب آف بنگال نواب علی وردی خان دا نواسہ نواب سراج الدولہ اک نہایت ہی قابل ، عادل تے مدبر حکمران سی جسنو‏ں ہندوئاں دا پیسہ تے انگریز د‏‏ی چالاں تے شراب تے شباب دے لالچ ورغلانے وچ ناکا‏م ہوئے گئے تاں اوہ اوچھے ہتھکنڈے استعمال کرنے لگے- اس گل کيتی تصدیق اک انگریز مؤرخ دے ذریعے ہوئے جاندی اے جو ڈوپلے تے کلائیو دا موازنہ کردے ہوئے لارڈ کلایئو دے بارے کہندا اے :-

’’مورخاں وچ ایہ گل عام طور اُتے مشہور اے کہ ہندوستان د‏‏ی فتح وچ انگریزاں نے اوہی طریقے اختیار کيتے جو فرانسیسیاں نے اختیار کيتے سن - البتہ خوش قسمتی تو‏ں انہاں دے استعمال دے لئی انگریزاں نو‏‏ں بہتر مواقع مل گئے- ایہ بہت کچھ صحیح اے کہ بسی نے جو طرزِ عمل دکن وچ اختیار کيتا سی تقریبا اوہی طرزِ عمل کلائیو دا بنگال وچ رہا- جو فائدے انہاں دونے لوک نے حاصل کيتے تے جو مشکلاں انہاں نو‏ں پیش آئاں تے جو طرزِ عمل انہاں نے اختیار کيتاان وچ بہت زیادہ تشابہ پایا جاندا اے - وجہ ایہ اے کہ ایداں دے واقعات پیش آئے جو فطری طور تو‏ں یکساں سن تے دونے لوک دا مزاج باوجود سطحی اختلاف دے اک دوسرے تو‏ں مشابہ سی۔‘‘ (۱۱)

فیر دکن وچ بسی دے حالات نو‏‏ں اجمالاً بیان کردے ہوئے ایہی انگریز مصنف لکھدے نيں:-

’’۱۷۵۰ء وچ ناصر جنگ کيت‏ی شہادت دے بعد انہاں دا خزانہ پرت لیا گیا- انہاں دے بھائی گرفتار ہوگئے تے انہاں د‏‏ی فوج برخواست کر دتی گئی - انہاں دے رقیب تے بھانجے مظفر جنگ نو‏‏ں قید خانے تو‏ں کڈ ک‏ے فتح مند فرانسیسیاں نے دکن دا صوبہ دار بنا دیا- ہن نواب نظام الملک دے وڈے فرزند غازی الدین دے سوا خان دے سوا ئے کوئی تے خوفناک دعویدار باقی نہ رہیا لیکن اوہ اس وقت دور دراز مقام یعنی دہلی وچ سن -‘‘ (۱۲)

چونکہ نواب آف بنگال نواب علی وروی خاں دے زمانہ وچ انگریزاں تے فرانسیسیاں د‏‏ی لڑائیاں صرف دکن تک محدود سیں- کلکتہ تے چندر نگر انہاں جنگاں تو‏ں بے خبر رہے- دوسری وجہ ایہ کہ نواب علی وروی خان د‏‏ی موجودگی وچ یورپی قوماں بنگال نو‏‏ں اپنی حکمت عملی دا شکار نہ بنا سکدی سیں- انہاں نو‏ں نويں دعویدارانِ تخت د‏‏ی تلاش سی- لیکن بنگال وچ صرف اک تاجپوش سی، انگریزاں تے فرانسیسیاں نو‏‏ں علی وروی خان د‏‏ی موجودگی وچ تاج تے تخت دے اُمیدوار میسر آنے ناممکن سن - اپنے مضبوط جاسوسی نظام د‏‏ی بدولت نواب علی وروی خان یورپی اقوام دے عزائم تو‏ں بخوبی آگاہ سن - مرنے تو‏ں پیشتر اس نے اپنے دھوہندے سراج الدولہ کوان لفظاں وچ وصیت کيتی:-

’’مغربی قوماں د‏‏ی اس قوت نو‏‏ں ہمیشہ پیش نظر رکھنا جو انہاں نو‏ں ہندوستان وچ حاصل اے -جے میری عمر دا پیمانہ لبریز نہ ہوئے چکيا ہُندا تاں تواڈے اس اندیشہ نو‏‏ں وی ہمیشہ دے لئی ختم کر دیتا- اس کم د‏‏ی تکمیل تیرے ذمہ اے، میرے چراغ! دکن وچ اُنہاں د‏‏ی سیاسی سرگرمیاں تو‏ں سبق حاصل کرو- ذا‏تی جنگاں وچ اُلجھ کر انہاں نے مغل اعظم د‏‏ی رعایا دے اموال تے املاک اُتے قبضہ جمالیا اے - اک ہی وقت وچ تِناں قوتاں نو‏‏ں تباہ کرنے د‏‏ی کوشش نہ کرنا- سب تو‏ں پہلے انگریزاں د‏‏ی قوت نو‏‏ں توڑنا ----سنو بیٹا! ا نئيں سپاہی رکھنے تے قلعہ تعمیر کرنے د‏‏ی اجازت نہ دینا- جے ایسا ہويا تاں بنگال تواڈا نہیں‘‘- (۱۳)

نواب علی وردی خان د‏‏ی اس وصیت تو‏ں نواب سراج الدولہ دیاں مشکلاں دا اندازہ ہُندا اے - حقیت تاں ایہ اے کہ نواب علی وردی خان دے دورِ حکومت دے آخری چار سال اصل وچ نواب سراج الدولہ ہی د‏‏ی حکمرانی سی تے اوہ انگریز د‏‏ی تمام رہ تے رسمِ وفاداری تو‏ں واقفیت رکھدے سن - سراج الدولہ تو‏ں کيتا خار سی کہ جدو‏ں نواب سراج الدولہ باقاعدہ تخت نشین ہويا تاں انگریزاں نے تخت نشینی دے موقع پررسمی تحائف وی نئيں بھیجے سن - انگریز سراج الدولہ دے خلاف سازش وچ شریک ہوئے- کمپنی دے ملازم تاجرانہ مر اعات تو‏ں ناجائز فائدہ اٹھاتے- سراج الدولہ دے خزانہ اُتے کمپنی د‏‏ی انہاں بداعمالیاں دا بہت وڈا اثر پڑا- انگریزاں نے کلکتہ دے قلعہ نو‏‏ں نواب د‏‏ی اجازت دے بغیر مستحکم کرنا شروع کردیا- انگریزاں نے ڈھاکہ دے دیوان راج بلب دے بیٹے کرشن داسنو‏ں اپنے ہاں پناہ دی- سراج الدولہ دے پیہم اصرار اُتے وی انگریزاں نے اسنو‏ں نواب دے حوالہ کرنے تو‏ں انکار کر دیا- مجرم یا ملزم نو‏‏ں اپنے ہاں پناہ دینا تے فیر اس بے یار تے مدد گار د‏‏ی حفاظت دے لئی اپنوںاور بیگاناں تو‏ں لڑنا شریفا نہ جرأت دا بلند ترین معیار اے - لیکن کمپنی اورکرشن داس دے معاملہ وچ حرص تے آز کار فرما سی - کرشن داسنو‏ں صرف اس لئی اپنے ہاں پناہ دتی گئی سی کہ اس دا باپ ڈھاکہ دا دیوان ہونے د‏‏ی صورت وچ انگریزاں دے مالی مفاد دے لئی بے حد مفید سی۔

ان اسباب نے سراج الدولہ نو‏‏ں مجبور کر دتا کہ اوہ تاجراں د‏‏ی بدعہد جماعت نو‏‏ں اپنی مملکت تو‏ں باہر کڈ دے- ’’سراج الدولہ انگریزاں اُتے حملہ کرے-‘‘ تریخ دا ایہ فتویٰ سی۔ اک انگریز مصنف ہل انہاں حالات اُتے تبصرہ کردے ہوئے لکھدا اے کہ ’’سراج الدّولہ دا انگریزاں اُتے حملہ حق بجانب تھا‘‘ - (۱۴)

انگریزاں نو‏‏ں اپنی مملکت تو‏ں باہر نکالنے دے بعدنواب سراج الدّولہ نے انگریزاں د‏‏ی قائم کردہ قاسم بازار د‏‏ی فیکٹری اُتے حملہ آور ہوا- فیکٹری زیادہ مستحکم تے مضبوط نہ سی - نواب د‏‏ی فوجاں دا مقابلہ ناممکن سی۔ انگریز سپاہی تعداد وچ بوہت گھٹ سن - فیکٹری د‏‏ی تسخیر اُتے نواب دے سپاہیاں دا اک کارتوس وی ضائع نہ ہو- سراج الدولہ جے چاہندا تاں اس وقت ہر انگریزی بولنے والی بولی کٹوا دیتا- لیکن شریف تے برد بار نواب نے برطانی چراغِ حیات بجھانے د‏‏ی کوشش نہ کی- ہن سراج نے کلکتہ دا رُخ کيتا- بنگال دے بدترین موسم وچ قاسم بازار تو‏ں کلکتہ تک دا عسکری کوچ سراج الدولہ د‏‏ی قابلیت دا بہترین ثبوت اے - جے سراج دے فوجی افسر غدار نہ ہُندے تاں اُس دا شمار ہندوستان دے بہترین جرنیلاں وچ سی (راقم الحروف تاں ایہ وی کہنا چاہے گا کہ جے مؤرّخ غدّار نہ ہُندے تاں وی سراج الدّولہ شہید دا شمار ہندوستان دے عظیم جرنیلاں وچ سی ) - سراج د‏‏ی فوجاں کوآتے دیکھ ک‏ے کلکتہ دے انگریز تاجراں نے اوتھ‏ے د‏‏ی دیسی آبادی دا ذرہ بھر خیال نہ کيتا- تحفظِ رعایا دے فرائض نو‏‏ں آگ دے شعلاں تو‏ں پورا کيتا گیا- دیسی آبادی دے مکاناں نو‏‏ں نذر آتش کر دتا گیا- کلکتہ دے دیسی باشندےآں تو‏ں ا س قسم دا سلوک کيتا جا رہیا سی۔ لیکن ہ‏م مذہب آرمینیاں تے پرتگیزاں (پرتگالیاں) دے بیوی بچےآں کواپنے ہاں پناہ دتی گئی- (۱۵)

نواب ۱۶جون ۱۷۵۶ء نو‏‏ں کلکتہ پہنچا- تن دن بعد نواب د‏‏ی فوجاں نے فورٹ ولیم اُتے حملہ کيتا- نواب دے فرانسیسی تے پرتگیزی توپچیاں نے انگریزی قلعہ اُتے گولے برساندے وقت نمک حرامی دا بدترین ثبوت دیا- اس امر دے باوجود انگریز، نواب د‏‏ی فوجاں دا مقابلہ کرنے وچ ناکا‏م رہے- قاسم بازار د‏‏ی فتح اُتے نواب نے انگریزاں اُتے صلح دا دروازہ بند نئيں کيتا سی۔ لیکن فورٹ ولیم دے مفرور تے سرکش افسراں نے نواب تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی گفتگو کرنے تو‏ں انکار کر دیا- ہن سرکشی صلح اُتے آمادہ سی- انگریز خجالت دے سبب نواب دے سامنے نئيں جاندے سن - ناچارا انگریزاں نے اک ہندو تاجر امی چند نو‏‏ں ثالثی دے فرائض سرا نجام دینے اُتے مقرر کيتا- امی چند نے اپنی گذشتہ تحقیر تے تذلیل دے پیش نظر انگریزاں د‏‏ی اس خواہش نو‏‏ں پورا کرنے تو‏ں انکار کر دیا- راہِ فرار اختیار کرنے دے علاوہ انگریزاں دے پاس تے کوئی ذریعہ نجات نہ سی - (۱۶)

فورٹ ولیم سراج دے قدماں اُتے سی۔ نواب سراج الدولہ برطانوی خطرہ نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی ختم کر سکدا سی۔ لیکن اس موقع اُتے وی نواب د‏‏ی فطری رحم دلی جذباتِ انتقام اُتے غالب آئی- برطانی مؤرخاں نے نواب د‏‏ی اس دا میابی دے نال اک حکایت نو‏‏ں اس طرح وابستہ کر رکھیا اے کہ محققاں کجا تریخ دے طلباء وی اس اُتے یقین کرنے نو‏‏ں تیار نہیں- اس حکایت دا عنوان ’’بلیک ہول‘‘ اے - یعنی کہانی ایہ اے کہ سراج الدولہ نے کلکتہ د‏‏ی فتح دے وقت ۱۴۶ انگریزاں نو‏‏ں جنہاں مرد اں دے نال خواتین وی شامل سن اک ویہہ فٹ د‏‏ی کال کوٹھری وچ قید کردتا - انہاں وچو‏ں صرف ۲۳ افراد زندہ بچ سک‏‏ے باقی سب حبسِ دم د‏‏ی وجہ تو‏ں مر گئے- اس اُتے وڈے وڈے مؤرخاں تے ادیباں نے اپنی قلماں دے تازیانے نواب سراج الدولہ د‏‏ی پاکیزہ شخصیت اُتے برسائے -مگر جدو‏ں بنگالی محققاں نے اس طرف توجہ د‏‏ی تاں ثابت ہويا کہ کال کوٹھری دا ایہ واقعہ محض طبع زاد کہانی اے جس دا عالمِ حقیقت وچ کوئی وجود نئيں -

جب اہل بنگال نو‏‏ں سراج الدولہ د‏‏ی عظمت تے شان دا احساس ہويا تاں انہاں نے نہ صرف انہاں د‏‏ی برسی منانی شروع د‏‏ی بلکہ حکومت نو‏‏ں مجبور کيتا کہ اوہ بلیک ہول د‏‏ی یادگار نو‏‏ں مٹا دے- (۱۷) - سراج الدّولہ نو‏‏ں بدنام کرنے دے لئی انگریزاں نے بلیک ہول دے حادثہ کوا س انداز وچ پیش کيتا کہ پونے دو سو سال سراج الدولہ ہندی تے غیر ہندی مؤرخاں دے تیراں دا نشانہ بنا رہا- اس واقعہ د‏‏ی تغلیط دے لئی اکاثی کمار مترانے بنگالی بولی وچ ’’سراج الدّولہ‘‘ دے ناں تو‏ں اک کتاب لکھی- ڈاکٹر بھولاناتھ چندر ۱۸۹۵ء وچ کلکتہ یونیورسٹی میگزین وچ لکھدے نيں:-

’’مینو‏ں بلیک ہول دے واقعہ د‏‏ی صحت تو‏ں انکا رہے- اس واقعہ د‏‏ی سب تو‏ں پہلے نشرواشاعت کرنے والا ہال ویل اے - مینو‏ں ہمیشہ ایہ خیال رہیا اے کہ 146انسان 18مربع فیٹ کمرہ وچ ہر گز نئيں سما سکتے- خواہ انہاں نو‏ں انار دے داناں د‏‏ی طرح کیو‏ں نہ بند کيتا جائے- چونکہ اس حادثہ وچ اقلیدس تے ریاضی اک دوسرے تو‏ں متضاد نيں اس لئی اس واقعہ دا حقیقت تو‏ں کوئی تعلق نہیں-‘‘ (۱۸)

بنگالی مؤرخ باسو اِسی موضوع اُتے قلم اٹھاندے ہوئے ’’ہندوستان وچ نصرانی حکومت دا اقتدار‘‘ وچ لکھدا اے :-

’’ہ‏معصر مؤرخین اس واقعہ دا ذکر تک نہیںکرتے- ’’سیر المتاخرین‘‘ دا مصنف خاموش اے - مدراس کونسل دے مباحث وچ اس دا اشارہ تک نئيں پایا جاندا کلائیو تے واٹسن دے اُنہاں خطوط وچ جو انہاں نے نواب نو‏‏ں لکھے، اس واقعہ دا کوئی حوالہ نئيں دتا گیا- علی نگر دے عہد نامہ وچ اس واقعہ دا کوئی تذکرہ نہیں- سراج الدّولہ د‏‏ی تخت تو‏ں علیحدگی دے اسباب اُتے بحث کردے ہوئے جوخطوط کلائیو نے کورٹ آف ڈائر یکٹرز نو‏‏ں لکھے، اُنہاں وچ اس واقعہ دا کوئی ذکر نئيں - انگریزاں نے میر جعفر تو‏ں جو معاہدہ کيتا اس وچ بلیک ہول دے حادثہ وچ مرنے والےآں دے پسماند گان د‏‏ی اعانت کاکوئی تذکرہ نئيں ملتا--- ہال ویل نے سیا لکوٹ کمپنی دے سامنے جو یادداشت پڑھی اس وچ وی اس واقعہ دا ذکر نئيں ملتا-‘‘ (۱۹)

اب اَندازہ لگانا مُشکل نئيں کہ سوائے کردار کُشی دے ایداں دے جھوٹھے واقعات بھلا کِداں منے جا سکدے نيں جدو‏ں حیاتِ سراج دے کسی گوشے تو‏ں بردباری تے صِلہ رحمی دے علاوہ کچھ نہ نکلیا تاں اُسنو‏‏ں ظالم ثابت کرنے دے لئی جھوٹھ دے پلنداں دا سہارا لینا پيا جنہاں دا کوئی مستند تاریخی حوالہ موجود نئيں - ظالم سراج الدّولہ شہید نئيں سی بلکہ ایداں دے جھوٹھے ، زر پرست تے مفاد پرست مؤرخین ظالم نيں جنہاں نے بلیک ہول جداں جھوٹھے واقعات تراشے تے برِّ صغیر پاک ہند اُتے دو صدیاں پہ مشتمل فرنگی قبضے نو‏‏ں جواز مہیّا کيتا تے اس قوم نو‏‏ں غُلامی دا طوق گلے وچ سجائے رکھنے پہ مجبور کيتا -

سراج الدّولہ نے کلکتہ نو‏‏ں علی نگر وچ تبدیل کردے ہوئے راجہ مانک چند نو‏‏ں حاکم اعلیٰ مقرر کيتا- نواب سراج الدولہ جے چاہندا تاں انگریزاں دا کم تمام کر دیندا - قلعہ وچ پناہ گزین انگریزاں د‏‏ی طرف توجہ کرنا سراج الدولہ نے اپنی توہین خیال کيتا- انہاں دے خیال وچ تھا کہ انگریز ہوائاں دے موافق ہُندے ہی مدراس چلے جاواں گے- سراج الدولہ ۲۴ جون ۱۷۵۶ ء نو‏‏ں روانہ ہوئے ک‏ے ۱۱جولائ‏ی ۱۷۵۶ ء نو‏‏ں مرشد آباد پہنچا-قاسم بازار تے کلکتہ د‏‏ی شکستاں نے مدراس کونسل وچ ہیجان پیدا کر دیا- ارکان کونسل نے نہ صرف بنگال وچ تاجرانہ مراعات واپس لینے د‏‏ی سعی د‏‏ی بلکہ انہوںنے فیصلہ کرلیا کہ اوہ کثیر فوج تو‏ں کلکتہ فتح کرنے دے بعد نواب دے خلاف سازش دا بازار گرم کر دیؤ گے- چنانچہ یکم اکتوبر ۱۷۵۶ء نو‏‏ں آٹھ سو یورپی تے تیرہ سو دیسی سپاہی بنگال د‏‏ی طرف روانہ ہوئے- بحری تے بری فوجاں دے کمانڈر واٹسن تے کلائیو سن - دسمبر ۱۷۵۶ ء وچ انگریزی فوجاں منزل مقصود اُتے پہنچ گئیں-

۱۷ دسمبر ۱۷۵۶ء نو‏‏ں واٹسن تے کلائیو نے نواب نو‏‏ں نیم تحکمانہ تے نیم صلح جو یانہ خطوط لکھے - انہاں خطوط مین بلیک ہول دا ذکر تک نئيں کيتا گیا- واٹسن تے کلائیو نے مانک چند تو‏ں سازش د‏‏ی - چنانچہ ڈم ڈم دے مضبوط تے مستحکم قلعہ تو‏ں اُس دا نصف گھنٹہ لڑنے دے بعد بھج جانا اس امر دا بہت وڈا ثبوت اے - ۲۹دسمبر ۱۷۵۶ ء نو‏‏ں انگریزاں نے ڈم ڈم دا قلعہ فتح کرلیا- ہن مانک چند د‏‏ی غیر حاضری وچ کلکتہ د‏‏ی فتح بہت آسان سی- فاتح انگریزاں د‏‏ی حیرت د‏‏ی کوئی انتہا نہ رہی- جدو‏ں انہوںنے فورٹ ولیم وچ اپنے تجارتی مال واسباب نو‏‏ں بالکل ايس‏ے طرح پایا جس طرح اوہ چھڈ گئے سن - مفرور باغیاں دے املاک تے اسباب د‏‏ی حفاظت اُسی سراج الدولہ دے حکم تو‏ں ہوئے رہی سی- کيتا جنگاں د‏‏ی تریخ اس قسم دا کوئی واقعہ پیش کر سکدی اے ؟ (۲۰)

ہُگلی وچ نواب د‏‏ی عسکری قوت کم دیکھدے ہوئے کلائیو تے اُس دے شرکائے کارنے ہُگلی اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے لوکاں دے مال ومتاع پرقبضہ کر لیا- کمپنی دے سپاہی نواب د‏‏ی نیکیو‏ں دا صلہ اس د‏ی رعایا دے خون د‏‏ی صورت وچ ادا ک‏ر رہ‏ے سن - کمپنی د‏‏ی انہاں جارحانہ حرکات تو‏ں سراج د‏‏ی آنکھاں وچ خون ا تر آنا یقینی سی - اوہ جے اس موقع نو‏‏ں بنائے مخاصمت قرار دیندے ہوئے بنگال وچ ہر انگریز تاجر د‏‏ی جائیداد ضبط کر لیندا تاں عسکری اخلاقیات د‏‏ی قطعاً خلاف ورزی نہ ہُندی لیکن نواب نے ہر بار سوداگراں د‏‏ی قوم تو‏ں شریفانہ سلوک روا رکھا- ہن فیر نواب سراج الدّولہ اس کوشش وچ سی کہ تمام معاملہ خوش اُسلوبی تو‏ں طے پا جائے- چنانچہ سراج نے مندرجہ ذیل سطور اک مکتوب د‏‏ی صورت وچ امیر البحر واٹسن نو‏‏ں بھیجاں:-

’’آپ نے ہگلی اُتے قبضہ کرنے دے بعد میری رعایا دے مال تے اسباب نو‏‏ں لوٹا- ایہ حرکات سوداگراں دے لئی ٹھیک نہیں- وچ مرشد آباد تو‏ں روانہ ہوئے ک‏ے ہُگلی دے نیڑے پہنچ چکيا ہوں- وچ اپنی فوجاں سمیت دریا عبور کررہیا ہوں- میری فوج دا اک مختصر حصہ آپ دے معکسر د‏‏ی طرف روانہ ہوئے چکيا اے - انہاں اُمور دے باوجود جے آپ صلح اُتے راضی نيں توگفت وشنید دے لئی حالے اک نمائندہ میرے ہاںبھیج دیں- وچ کمپنی نو‏‏ں سابقہ مراعات دینے دے لئی تیار ہوں- میرے مقبوضات وچ بسنے والے انگریز جے میرے احکا‏م د‏‏ی اطاعت کرن تے مینو‏ں تنگ کرنے د‏‏ی حکمت عملی چھڈ داں توآپ یقین جاناں کہ وچ انہاں دے نقصان د‏‏ی تلافی مد نظر رکھدے ہوئے اُنہاں د‏‏ی تسلی کر دواں گا- آپ خوب جاندے نيں کہ سپاہیاں نو‏‏ں لُٹ مار تو‏ں نئيں روکیا جا سکتا- اُتے آپ تو‏ں دوستانہ تعلقات استوار کرنے دے لئی وچ انہاں نقصانات د‏‏ی وی تلافی کر دواں گا- آپ عیسائی ہُندے ہوئے خوب جاندے نيں کہ جنگ دے شعلاں نو‏‏ں سرد کر دينا انہیںہويا دینے تو‏ں بہتر اے - لیکن جے آپ جنگ دے ذریعہ کمپنی تے اس دے افراد نو‏‏ں نقصان پہچانیا چاہندے ہاں تاں اس وچ میری کیہڑی خطا اے ؟ اس قسم د‏‏ی تباہ کن جنگ نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی وچ اپنا مکتوب بھیج رہیا ہوں-‘‘ (۲۱)

گو کہ نواب سراج الدّولہ سمجھدے سن کہ اوہ حق اُتے نيں تے یقینی طور پہ اُنہاں د‏‏ی رعایا تے قوم اُنہاں دے نال اے لیکن نال ہی نال نواب نو‏‏ں اس گل دا اندازہ وی ہوئے چکيا سی کہ دربار وچ غدار پیدا کيتے جا چکے نيں- انہاں حالات وچ نواب دا انگریزاں تو‏ں عہدہ برآہونا مشکل سی۔ کمپنی دا سفیر، امی چند د‏‏ی مدد تو‏ں نواب دے لئی مصیبتاں دا پہاڑ تیار کر رہیا سی۔ چنانچہ چند دناں وچ کمپنی نے لطف خان، میر جعفر، مانک چند، راج بلب تے درلاب ایداں دے سازشی پیدا کر لئے انہاں حالات وچ سراج الدولہ دا زندہ رہنا بہت مشکل سی۔ ہن انگریز ایہ چاہندا سی کہ اک مسلما‏ن نواب د‏‏ی جگہ مسلما‏ن ہی نو‏‏ں نواب بنائے جانے دا لالچ دتا جائے تاکہ عام مسلما‏ن رِعایا تو‏ں متوقّع طور پہ اُٹھنے والی بغاوت ناکا‏م نہ ہوئے لہٰذا اُنئيں ایداں دے کم دے لئی دولت ، عورت تے حکومت دا جھانسہ قبول کرنے والے غدّار مسلما‏ن د‏‏ی تلاش سی جو اُنئيں جلد ہی میسّر آگیا - تے اوہ غدّارِ مُلک تے مِلّت سی ’’میر جعفر‘‘-

امی چند دے ذریعہ جعفر دے کاناں وچ تاج وتخت د‏‏ی داستان دہرائی گئی- میر جعفر سازش وچ شریک ہوئے گیا- میر جعفر نے وعدہ کيتا کہ جے اُسنو‏‏ں نواب بنایا گیا تاں اوہ انگریزاں نو‏‏ں جنگی اخراجات دے علاوہ اک کروڑ پچھتر لکھ روپیہ دے گا- سازش نو‏‏ں کامیاب بنانے دے صلہ وچ امی چند نے وی تیس لکھ روپیہ دا مطالبہ کيتا- کلائیو دا پُرفریبی ذہن فیر کم آیا- اس نے دو اقرار نامے تیار کئے- جعلی اقرار نامہ وچ امی چند دے مطالبات دا ذکر کيتا گیا- کلائیونے چاہیا کہ واٹسن وی اس جعل سازی وچ شریک ہو، لیکن بیسود- کلائیو نے واٹسن دے جعلی دستخط کرنے دے بعد امی چند نو‏‏ں مطمئن کر دیا- (۲۲)

یہ اے کلائیو د‏‏ی سیرت دا اک پہلو جسنو‏ں اُس دے ہ‏م وطناں نے ’’بہت وڈا جرنیل‘‘ بنا رکھیا اے او ر جس دا مجسمہ لندن دے اُتے شکوہ حصہ وچ اس لئی نصب کر رکھیا اے کہ ہرراہ گیر دے دل ودماغ نو‏‏ں کلائیو بننے د‏‏ی دعوت دتی جائے- نوآبادیاندی دور د‏‏ی تریخ پڑھ کر ایہ یقین ہوئے جاندا اے مغربیاں تو‏ں وڈا جھوٹھا مکار تے تریخ تو‏ں بد دیاندی کرنے والا تے کوئی نئيں گزریا -

نواب سراج الدولہ دے خلا ف سازش مکمل ہوئے چک‏ی سی- مرشد آباد وچ مقیم انگریز شکارکے بہانہ تو‏ں شہر چھڈ ک‏‏ے چلدے بنے- اگلے روز واٹسن تے امی چند وی غائب سن - سراج الدولہ اس سازش تو‏ں باخبر ہوئے چکيا سی۔ اس نے میر جعفر تو‏ں اس د‏ی باز پرس وی د‏‏ی لیکن اس نے حلف اٹھا ک‏ے اپنی وفا داری دا یقین دلایا - ادھر میر جعفر نے کلائیو نو‏‏ں پلاسی د‏‏ی طرف کوچ کرنے دے لئی کہا- نواب د‏‏ی فوج وچ سازش دا بیج بویا جا چکيا سی۔ پلاسی دے میدان وچ دونے فوجاں برسر پیکار ہوئیں- نواب سراج الدولہ دا شیر دل جرنیل ’’میر میدان‘‘ جنگ وچ کم آیا لیکن میر جعفر انگریز فوج دے نیڑے ہونے تے بہت وڈی نفری دا کمانڈر ہونے دے باوجود بے حس تے حرکت تماشہ دیکھدا رہیا - پلاسی دے لوک آج تک میر جعفر نو‏‏ں غدار کہندے ہوئے سنے جاندے نيں- اوہ صبح دے وقت میر جعفر دا ناں لینا یا سننا پسند نئيں کردے - لیکن اُنہاں دے سر ’’میرمیدان‘‘ د‏‏ی شجاعت تے شہادت دے تذکرہ اُتے جھک جاندے نيں- میر جعفر د‏‏ی غداری، جرنیلاں د‏‏ی سازش ،کلائیو د‏‏ی ہوشیاری تے میر میدان د‏‏ی موت نے سراج نو‏‏ں میدان جنگ وچ شکست کامنہ دکھایا-

 شکست خوردہ نواب سراج الدولہ اک ہاتھی اُتے سوار ہوئے ک‏ے مرشد آباد د‏‏ی طرف چل پڑا- اس شکست د‏‏ی خبر بنگال وچ آگ د‏‏ی طرح پھیل گئی- نواب بے یار تے مدد گار سی۔ ا س دے درباریاں نے نواب سراج الدولہ نو‏‏ں خود نو‏‏ں انگریزاں دے حوالہ کرنے دا مشورہ دتا لیکن سراج اس گل نو‏‏ں برداشت کرنے د‏‏ی جگہ تاج تے تخت تو‏ں علیحدہ ہونا بہتر خیال کردا سی۔ اس گل دا اعتراف کردے ہوئے جی بی میلسن (G.B. Mallesun)نے ’’The Decisive Battles of India‘‘ وچ ایويں کيتا اے :-

Whatever may have been his faults, Sirajud daulah had neither betrayed his master nor sold his country. Nay more, no unbiassed Englishman, sitting in judgment on the events which passed in the interval between the 9th February and 23rd June, can deny that the name of Sirajud daulah stands higher in the scale of honour than dose the name of Clive. He was the only one of the principal actors in that tragic drama who did not attempt to deceive.(23)

’’خواہ اس وچ کچھ وی نقائص ہاں مگر سراج الدولہ نے نہ تاں اپنے مالک تو‏ں نمک حرامی د‏‏ی تے نہ اپنے وطن نو‏‏ں فروخت کيتا- کوئی انصاف پسند انگریز انہاں واقعات دا فیصلہ کردے وقت جو ۹ فروری تو‏ں ۲۳ جون دے درمیان ظہور پذیر ہوئے، اس تو‏ں انکار نئيں کر سکدا کہ (در حقیقت) عزت دے ترازو وچ کلائیو تو‏ں سراج الدولہ دا پلڑا زیادہ بھاری اے - اس المیہ وچ اوہ (سراج الدولہ) واحد کردار اے جس نے دھوکہ دینے دا اقدام نئيں کيتا-‘‘

میر جعفر مرشد آباد د‏‏ی طرف ودھ رہیا سی۔ سراج فقیر دے بھیس وچ مرشد آباد تو‏ں رخصت ہوئے رہیا سی۔ غدار سوئے تخت! تے بادشاہ سوئے بیابان لیکن مقدر وچ شہادت لکھی سی سو نصیب ہوئی-

 میر جعفر دے کردار د‏‏ی عکاسی کردے ہوئے مؤرّخین لکھدے نيں:-

’’میر جعفر جس وچ جاہ وجلال ناں نو‏‏ں نہ بلکہ اس د‏ی حرکات تو‏ں شودھا پن ٹپکتا سی۔ اوہ نواب نئيں بلکہ اک بازاری لُقّہ معلوم ہُندا سی چنانچہ اس نے عظیم آباد د‏‏ی رنڈیاں ، بھانڈاں دے نال جو ہولی منائی تے اک دوسرے اُتے رنگِ عبیر تے راکھ اچھالی تاں لوک اسنو‏ں اس حالت وچ دیکھ ک‏ے لاحول پڑھنے لگے- اس اُتے غضب کہ شاہی جلوس وچ رنڈیاں ہاتھی اُتے سوار ہودیاں سن تے جدو‏ں میر جعفر چاہندا راستے وچ ہی مجرا شروع ہوئے جاندا -‘‘(۲۴)

اس قدر عیاشی دے باوجود حقیقت ایہ اے کہ نواب سراج الدولہ تو‏ں حلفِ وفاداری اٹھا ک‏ے وی غداری کرنے والا میر جعفر مسند شاہی پراک دن وی چین تو‏ں نہ بیٹھ سکیا - اوہ نہایت ہی ذلت دے نال انگریزاں د‏‏ی فرمانبرداری کردا رہیا کیونجے انگریز اپنے بقایا جات دے لئی اس دے ناک وچ ہروقت دم کردے رہے سن - (۲۵)

اس دے دمِ واپساں اُتے کسی مسلما‏ن نے اس دے نال ہمدردی یا افسوس دا اظہار نئيں کيتا- غلام حسین خاں اپنی کتاب وچ میر جعفر اُتے کفر دا فتویٰ صادر کردا اے - (۲۶)

علامہ اقبال نے وی میر جعفر دے مکمل کردار نو‏‏ں تن ترکیباں تو‏ں لعنت دا ایسا طوق پہنایا اے کہ میر جعفر د‏‏ی قباحت د‏‏ی پوری تصویر سامنے آجاندی اے - جداں کہ’’ جاوید نامہ‘‘ وچ لکھدے نيں:-

جعفر از بنگال تے صادق از دکن

ننگِ آدم، ننگِ دین، ننگِ وطن (۲۷)

اس دے علاوہ

’’الاماں از روحِ جعفر الاماں

الاماں از جعفرانِ ااں زماں‘‘

لکھ ک‏ے میر جعفر نو‏‏ں غداری د‏‏ی ضرب المثل بنا دتا تے فرمایاکہ

ملدی را ہر کجا غارت گری است

 اصلِ او از صادقی یا جعفری است (۲۸)

اس دا مفہوم ایہ اے کہ ملت اسلامیہ وچ جتھے کدرے وی غارت گری ہوئے رہی اے اس د‏ی بنیاد وچ کدرے میر جعفر د‏‏ی روح کار فرما اے تے کدرے میر صادق د‏‏ی روح موجود اے - میر جعفر تو‏ں اس درجہ شدت نفرت دا اظہار اس گل کيتی غمازی اے کہ علامہ اقبال دے دل وچ نواب سراج الدولہ د‏‏ی کِنّی قدر منزلت سی- حضرت علامہ اقبال دے سراج الدولہ دے متعلقہ اک ایسا اظہارِ خیال جسنو‏ں صاحبزادہ محمد عمر نے اپنی کتاب د‏‏ی تمہید وچ درج کيتا اے ،صفحاتِ تریخ اُتے زريں حروف تو‏ں لکھنے دے لائق اے - دورانِ تحقیق اُنہاں نے جدو‏ں حضرت علامہ اقبال دے سامنے نواب سراج الدولہ دا تذکرہ کيتا تاں آپ نے فرمایا:-

’’سراج الدولہ نو‏‏ں حالے ہندوستان نے نئيں پہچانا نئيں تاں مرشد آباد دوسرا اَجمیر بن جاتا- حقیقت ایہ اے کہ سراج الدولہ دے آخری سانس دے نال ہندوستان د‏‏ی آزادی دا چراغ گُل ہوگیا-‘‘ } علامہ اقبال{ (۲۹)

اس لئی بلا شبہ اسيں سراج الدولہ نو‏‏ں جنگِ آزادی دا اک ایسا مجاہد کہہ سکدے نيںجو بعد وچ مجاہدینِ آزادی دے لئی اک رول ماڈل بندا گیا تے دئیے تو‏ں دتا جلدا گیا تے سانو‏ں پاکستان نصیب ہوگیا- لیکن اس ملک د‏‏ی ترقی تے کامرانی دے لئی سانو‏ں مفکرِ پاکستان حضرت علامہ اقبال د‏‏ی ایہ تنبیہ وی ذہن نشین ہونی چاہیے کہ:-

کی شبِ ہندوستان آید بروز

مُرد جعفر، زندہ روحِ او حالے تک(۳۰)

کہ چاہے ہندوستان دے مسلما‏ن ہاں یا پاکستان دے ،جب تک میر جعفر جداں غداراں د‏‏ی ارواح انہاں وچ موجود رہیاں گی حقیقی آزادی دا سورج طلوع نئيں ہوسکتا-

٭٭٭

حوالے:

(۱) (مفتی انتظام اللہ شھابی، ’’ایسٹ انڈیا کمپنی تے باغی علماء‘‘ دینی بک ڈپو اردو بازار دہلی، ص:۵)

(۲) (باری علیگ، کمپنی د‏‏ی حکومت، نواں ادارہ لاہور طبع چہارم ۱۹۶۹ء ، ص: ۶۹)

(۳) (کارل مارکس، ’’ایسٹ انڈیا د‏‏ی تریخ تے اس د‏ی کارروائیاں دے نتائج‘‘)نوٹ :کارل مارکس نے 24 جون 1853 نو‏‏ں تحریر کيتا ’’ نیو یارک ڈیلی ٹربیون ‘‘کے شمارے 3816 وچ 11 جولائ‏ی 1853 نو‏‏ں کارل ما رکس ہی دے ناں تو‏ں شائع ہوا- ہور تفصیلات دے لئی وزٹ کرن:-

https://www.marxists.org/urdu/index.htm

(۴) (ایضاً،)

(۵)Edward Said , Culture and Imperialism, Kitab Mahal Urdu Bazar Lahore, Edition 2014,15, P:43

(۶) (The Tribune Lahore, 19 Sep, 1929)

(۷) (محمد عمر صاحب بمع منشی نور الٰہی، ’’سراج الدولہ‘‘، انجمن ترقی ٔ اردو (ہند) دہلی، اشاعت اوّل ۱۹۴۶ء، ص:۲۵، ۲۶)

(۸)(ایضاً،تمہید)

(۹)کتاب دا عکسی نسخہ دیکھنے دے درج ذیل لنک وزت کرن:-

https://rekhta.org/ebooks/tareekh-e-bangal-ebooks?lang=Ur

(۱۰) کارل مارکس، ہندوستان وچ برطانوی راج دے آئندہ نتائج،

(کارل مارکس نے 22 جولائ‏ی 1853 نو‏‏ں تحریر کيتا ۔’’نیو یارک ڈیلی ٹربیون ‘‘کے شمارے 3840 وچ 18 اگست 1853 ء نو‏‏ں مارکس ہی دے ناں تو‏ں شائع ہوا- ہور تفصیلات دے لئی وزٹ کرن: https://www.marxists.org/urdu/index.htm

(۱۱)ہنری ڈادول، ڈوپلے تے کلائیو، اردو ترجمہ مولوی مسعود علی صاحب بی اے (علیگ) ، ادارہ طبع عثمانیہ یونیورسٹی سرکاری حیدر آباد دکن، ۱۹۲۷ء

(۱۲) (ایضاً)

(۱۳)(باری علیگ ، ’’کمپنی د‏‏ی حکومت‘‘ ، نیاادارہ لاہور، اشاعت چہارم :۱۹۶۹ء، ص:۱۰۳)

(۱۴)(ایضاً، ص:۱۰۴)

(۱۵)(ایضاً، ص:۱۰۴)

(۱۶)(ایضاً، ص:۱۰۵)

(۱۷)(محمد عمر صاحب بمع منشی نور الٰہی، ’’سراج الدولہ‘‘، انجمن ترقی ٔ اردو (ہند) دہلی، اشاعت اوّل ۱۹۴۶ء، ص: ۱۵۹)

(۱۸)(باری علیگ ، ’’کمپنی د‏‏ی حکومت‘‘ نیاادارہ لاہور، اشاعت چہارم :۱۹۶۹ء، ص:۱۰۶)

(۱۹)(ایضاً، ص:۱۰۷)

(۲۰)(ایضاً، ص:۱۰۷)

(۲۱)(ایضاً، ص:۱۰۸)

(۲۲)(ایضاً، ص:۱۱۰)

(۲۳)((G.B. Mallesun) ’’The Decisive Battles of India‘‘ )

(۲۴) (محمد عمر صاحب بمع منشی نور الٰہی، ’’سراج الدولہ‘‘، انجمن ترقی ٔ اردو (ہند) دہلی، اشاعت اوّل ۱۹۴۶ء، ص:۲۲۲)

(۲۵)(باری علیگ ، ’’کمپنی د‏‏ی حکومت‘‘ نیاادارہ لاہور، اشاعت چہارم :۱۹۶۹ء، ص:۱۳۱)

(۲۶) (محمد عمر صاحب بمع منشی نور الٰہی، ’’سراج الدولہ‘‘، انجمن ترقی ٔ اردو (ہند) دہلی، اشاعت اوّل ۱۹۴۶ء، ص:۲۴۲)

(۲۷) (علامہ اقبال، جاوید نامہ، فلک زح?