open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
آسامی لپی

**آسامی لپی** آسامی بولی لکھن لئی ورتی جاندی ہے۔ بولی پروار دی نظر توں ایہہ چڑھدی ہند -آریہ بولی ہے اتے بنگلا، میتھلی، اُڑیا اتے نیپالی نال اس دا نزدیک دا تعلق ہے۔ ایہہ چڑھدے بھارت وچّ آسام  صوبے وچّ مکھ روپ ولوں بولی جاندی ہے۔ ایہہ آسام دی سرکاری بولی ہے۔ ایہہ اروناچل پردیش اتے ہور چڑھدے بھارتی صوبےآں دے کجھ حصےآں وچّ وی بولی جاندی ہے۔ اک آسامی آدھارت کریول بولی ناگالینڈ اتے آسام دے کجھ حصےآں وچّ ویاپک روپ ولوں استعمال کیتا ہے۔ آسامی بولن والےآں دی چھوٹی گنتی بھوٹان اتے بنگلادیش وچّ پائی جاندی ہے۔

## سور دھنی

## سور اکھر

**آسامی سور اکھر**
  
  **অ**  **আ**  **ই**  **ঈ**

   **উ**  **ঊ**  **ঋ**

  **এ**  **ঐ**  **ও**  **ঔ**

## [[وئنجن]]

**آسامی وئنجن**

 **ক**  **খ**  **গ**  **ঘ**  **ঙ**
 **চ**  **ছ**  **জ**  **ঝ**  **ঞ**
 **ট**  **ঠ**  **ড**  **ঢ**  **ণ**
 **ত**  **থ**  **দ**  **ধ**  **ন**
 **প**  **ফ**  **ব**  **ভ**  **ম**
  **য**  **ৰ**  **ল**  **ৱ** 
  **শ**  **ষ**  **স**  **হ**
  **ক্ষ**  **ড়**  **ঢ়**  **য়**

## اکٹھے ونئجن

### انک (عدد)

### آسامی اکٹھے اکھر

## آسامی کیبورڈ روپ-ریکھا

****In-script keyboard layout:***

****Phonetic keyboard layout:***

****The unique alphabet identifiers:***

****بھارتی بولی لپنترن***

## حوالے

گٹھ:لپی
گٹھ:لپیاں
گٹھ:بھارت دیاں بولیاں
گٹھ:آسام
تبتی بولی

**تبتی بولی** (تبتی لپی وچ: བོད་སྐད་، ü kä)، تبت دے لوکاں دی بولی اے اتے اتھے دی سرکاوی بولی وی اے۔ ایہہ تبتی لپی وچ لکھی جاندی اے۔ لہاسا وچ بولی جان والی بولی نوں ٹکسالی تبتی منیا جاندا اے۔

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیسگٹھ:چین دیاں بولیاںگٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
کشمیری بولی

|iso1=ks
|iso2=kas
|iso3=kas
|glotto=kash1277
|glottorefname=Kashmiri
|notice=IPA
}}
**کشمیری** یا **کاشر**، ہند آریائی ٹبّر دی اک داردی بولی اے جیہڑی بنیادی طور تے کشمیر وچ بولی جان٘دی اے۔ ایہنوں تقریبن 7 مِلیئن لوک بولدے نیں۔ ایہ کشمیر د‏‏ی اک اہ‏م بولی ا‏‏ے۔ 

کشمیری بولی بولݨ والے افراد وچ اکثریت مسلماناں د‏‏ی اے، کشمیری پنڈت تے سکھ وی کشمیری بولدے نيں۔ مگر اصل وچ ایہ بولی کشمیری مسلماناں تو‏ں ترویج پا رہی اے۔

کشمیری بولی د‏‏ی تریخ 5000 سال پراݨی رہتل دا احاطہ کيتے ہوئے آ جیہدے علمی ثبوت 2000 سال پراݨے نيں۔ کشمیری بولی وچ فارسی، عربی، ہندی تے پنجابی دے الفاظ گردشِ دوراں دے نال شام‏ل ہُندے رہے تے رسم الخط وی تبدیل ہُندا رہیا۔

موجودہ دور وچ کشمیری بولی دا رسم الخط عربی فارسی لپی دے مطابق اے۔ 1947ء وچ ڈوگرا راج دے خاتمے دے نال ہی کشمیری بولی نے اپݨے پیر جماؤݨا شروع کردِتے تے کئی معتبر مصنف، ادیب تے شاعر منظر عام اُتے آئے۔ تقسیم ہند توں بعد جو سماجی تبدیلیاں برصغیر وچ رونما ہوئیاں اوہناں د‏ی لپیٹ وچ کشمیری بولی وی آگئی تے تے کشمیری بولی ریاست جموں‏ کشمیر د‏‏ی سرکاری بولی نہ بݨ سکی۔ کشمیر دے دونے حصےآں وادی کشمیر تے آزاد کشمیر وچ کشمیری بولی نو‏‏ں بہت زیادہ نقصان سہݨا پيا۔

## رسم الخط
کشمیری بولی تن رسم الخطاں وچ لکھی جاندی اے: نستعلیق، دیوناگری تے شاردا۔ شاردا کشمیری بولی دا قدیم رسم الخط ا‏‏ے۔ موجودہ دور وچ کشمیری زبان نستعلیق وچ لکھی جاندی اے۔

### شاردا
**حروف مصوت **

**حرفِ صحیح **

## مشاہیر ادب
* غلام احمد ناز
* غلام احمد مہجور
* رسل میر

## باہرلے جوڑ
* http://jammukashmirrealities.blogspot.com/2010/09/kashmir-is-too-small-for-azadi-kashmir.html 

## حوالے

گٹھ:داردی زباناں
گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:کشمیر دیاں بولیاں
ابجد

**ابجد** اک قسم دا لکھن نظام ہے، جس وچّ وئنجن دھنیاں(حروف صحیح) لئی ہی اکھر ہندے ہن اتے سوَر دھنیاں(واول) پڑھن والے خود جوڑدے ہن۔*'
==نرکتی==
*ابجد'' شبد ساریاں سامی بولیاں وچّ ورتے جاندے پہلے چار اکھراں "الف"، "بے"، "جیم"، "دال" توں بنیا ہے۔
## حوالے

گٹھ:عربی وچ لیکھن

گٹھ:لپیگٹھ:لپیاں
شانگ راجٹبر

thumb|230x230px|چین وچّ شانگ راج ٹبر دی تھاں(پیلے رنگ وچّ)
thumb|234x234px| سانگ راج ٹبر وچّ ملی ہڈیاں اتے کھروچی ہوئی چینی لپی
**شانگ راج ٹبر جاں شانگ سلطنت**  ( چینی :  商朝 ,  شانگ چاؤ ؛  پنائن انگریزی :  Shang dynasty )  پرانے چین وچّ لگبھگّ 1600 ق م توں 1046 ق م تکّ راج کرن والا اک خاندان  سی ،  جنہاں دا راج ہوانگہو  ( پیلا دریا)  دی وادی وچّ سی ۔  چینی سروتاں  دے مطابق ایہہ خاندان شیا راجٹبر  دے راج ویلے   دے بعد آیا اتے شانگ راج ٹبر  دے بعد چین وچّ جھوؤ راجٹبر حکومت  وچّ آیا ۔  چین  دے ہینان صوبے دے بہت دور شمالی علاقے وچّ واقع ینشُو آثار قدیمہ تھاں نوں شانگ راجگڑھ دا تھاں منیا جاندا ہے ۔ اتھے گیاراں شاہی مقبرے ملے ہن اتے محلاں - مندراں  دے کھنڈر وی ملے ہن ۔  اتھوں  ہتھیار ،جانوراں اتے منکھاں دی قربانی دین  دے تھاں وی ویکھے گئے ہن ۔ اسدے علاوہ ہزاراں کانسی ،   جیڈ   , پتھر ، ہڈی اتے چیکنی مٹی ورگیاں چیزاں ملیاں ہن ، جنہاں دی باریک کاریگری نوں ویکھکے اس رہتل دے کافی ترقی یافتہ ہون دا پتہ چلدا ہے ۔

## چینی لپی وچّ لکھائی
اتھے کجھ کانسی دیاں شیواں اتے لکھائی ملی ہے ۔  اسدے علاوہ ایہہ صاف ہے کہ اس تھاں اتے ہڈیاں اتی کچھوان دے کوچوں دا استعمال پیش کوئیاں کرن لئی کیتا جا رہا سی اتے ایہناں اتے چینی بھاوچتراں دی سبھ توں پہلی گیات لکھائی ملی ہے ۔  اک لکھ تو زیادہ ملیاں اجہیاں لکھائی  دے نمونیاں توں تسا نال متعلق جانکاری ملدی ہے ۔ اس سمیں صرف راجے اتے اسدے لیکھکاں نوں ہی پڑھنا - لکھنا آؤندا سی اتے اس کھرونچوں وچّ راجے دے نظریئے توں  دنیا ویکھی جا سکدی ہے ۔  کجھ وچّ یدھاں دا ذکر ہے ،  کجھ وچّ رانی دی گربھاوستھا دا اتے کجھ وچّ راجے دے اپنے دکھدے ہوئے دنداں دا ۔

## ایہہ وی ویکھو
* چین دے راج ٹبر 
* شیا راجٹبر
* جھوؤ راجٹبر

## حوالے

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:چینی راجٹبر
گٹھ:چین دے راجٹبر
گٹھ:چین دی تریخ
انسانی حقوق دیہاڑا

**انسانی حقوق دیہاڑ** ہر سال 10 دسمبر نوں پوری دنیا  وچّ منایا جاندا ہے کیونکہ 10 دسمبر 1948 نوں انسانی حقاں دے عالمی اعلاننامے (یونیورسل ڈکلیریشن آف ہیومن رائیٹس) نوں اقوام متحدہ دے 58 میمبر دیساں نے سرکاری روپ وچّ اپنایا سی۔ اصل وچّ اعلاننامے دا مڈھ اقوام متحدہ دے قیام (1945) سمیں ہی بنھیا جا چکا سی۔ دوجی وڈی لڑائی (1939 توں 1945) وچّ لکھاں دی گنتی وچّ انیائیاں موتاں ہوئیاں سن۔ جرمنی دے تاناشاہ اڈولف ہٹلر نے لکھاں ہی لوکاں نوں انمنکھی تسیہے دے کے اوہناں نوں جیون دے حق توں وانجھے کر دتا سی۔ یہودیاں دی وڈی پدھر ’تے نسل کشی ہوئی سی۔ جنگ توں بعد آزادی، انصاف اتے شانتی قائم کرن لئی ہی اقوام متحدہ قایم کیتا گیا سی۔

منُکھی حقاں دے اعلاننامے دیاں کلّ 30 دفعات ہن جو قومانتری منُکھی حقاں دے قانون دا اہم انگ ہن۔

## حوالے

گٹھ:انسانی حقوقگٹھ:اقوام متحدہ
شیا راجٹبر

thumb|210x210px|چین  دے شیا راجٹبر دا علاقہ  ( گاڑھا نارنگی رنگ ) <br>
thumb|306x306px|شیا راج خاندان دا پہلا بادشاہ،  یُو مہان
**شیا راج ٹبر جاں شیا شاہی خاندان**  ( چینی :  三皇五帝 ,  شیا چاؤ ؛  پنائن انگریزی :  Xia dynasty )  پرانے چین وچّ لگبھگّ 2070 قبل مسیح توں 1600 قبل مسیح تکّ راج کرن والا اک خاندان سی ۔  ایہہ چین دا پہلا خاندان سی جسدا ذکر بانس کتھاواں ،  اتہاس دا شاستر اتے مہان اتیہاسکار  دے ابھلیکھ جویں چینی اتہاس - گرنتھاں وچّ ملدا ہے ۔  شیا خاندان ولوں پہلاں چین وچّ تن شہنشاہ تے پنج بادشاہاں دا دا سی ۔  پنج سمراٹاں وچوں آخری سمراٹ ،  جسدا نام شن سی ،  نے اپنی گدی یُو مہان نوں سونپی اتے اسی ولوں شیا راج ٹبر حکومت وچّ آیا ۔  اس سمراٹ یُو مہان نوں چین وچّ کھیتی باڑی شروع کرن دا پنّ دتا جاندا ہے ۔  شیا راجٹبر دے بعد شانگ راجٹبر دا دور آیا جو 1600 ق م توں 1046 ق م تکّ چلیا ۔

## وجود اتے شک
ایہہ گلّ دھیان رکھن لایق ہے کہ شیا خاندان دا ذکر بہت بعد وچّ آؤن والے اتہاسکاراں نے دتا سی اتے اس گلّ وچّ ہنے شبہ ہے کہ ایہہ خاندان حقیقت وچّ سی وی جاں صرف اک لوک- کتھا ہے ۔  تریخی ویلےاں دے حساب نال ایہناں دا کہی راج ویلہ کانسی ویلہ وچّ پیندا ہے ۔  چین وچّ اس سمیں  دے کجھ آثار قدیمہ تھاں ملے ہن جنہاں توں متعلق شہری رہتل نوں ارلیتوؤ رہتل( Erlitou )   دے نام نال جانیا جاندا ہے ۔  اجوکے چینی اتہاسکاراں نے ایہہ ثابت کرن دی کوشش کیتی ہے کہ ایہی شیا راج ٹبر  دی تہذیب سی لیکن ہنے تکّ اسپھل رہے ہن ۔

## ایہہ وی ویکھو
* چین دے راج ٹبر
* تن شہنشاہ تے پنج بادشاہ
* شانگ راجٹبر

## حوالے

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:چینی راج ٹبر
گٹھ:چین دے راج ٹبر
گٹھ:چین دی تریخ
جھگڑدے راجاں دا ویلہ

thumb|266x266px|350 ق م وچّ جھگڑدے راجاں دا نقشہ
thumb|230x230px|جھگڑتے راجاں دے ویلے دی اک لوہے دی اتے دو کانسی دیاں تلواراں
**جھگڑدے راجاں دا ویلہ جاں جھگڑدیاں ریاستاں دا ویلہ **( چینی : 战国时代 ,  ژانگؤ شدائی ؛  انگریزی :  Warring States Period )  پرانے چین دے چڑھدا ژوؤ راجٹبر ویلے دے دوجے حصے نوں کہندے ہن ،  جو لوہا ویلہ وچّ لگبھگّ 475 ق م توں 221 ق م تکّ چلیا ۔ چڑھدا ژوؤ راجٹبر ویلے  وچّ اس توں پہلاں بہار تے خزاں ویلہ آیا سی ۔  جھگڑدے راجاں  دے ویلے دے بعد 221 ق م وچّ چن راجٹبر دا ویلہ آیا جنہاں نے چین نوں پھر توں اک نظام وچّ منظم کیتا ۔  دھیان رکھن لایق گلّ ہے کہ پوروی چڑھدا ژوؤ راجٹبر وچّ اُنج تاں ژوؤ بادشاہ نوں سرووچّ کیہا جاندا سی ،  لیکن ایہہ صرف نام صرف ہی سی  -  ساری طاقتاں اصل وچّ وکھ وکھ راجاں  دے راجےآں - جاگیرداراں  دے کول سن ۔

جھگڑدے راجاں  دے ویلے دا نام ہان راجٹبر دے دوران لکھے گئے جھگڑدے راجاں دا ابھلیکھ نامی اتہاس - گرنتھ ولوں لیا گیا ہے ۔  اس گلّ اتے بحث ہے کہ بہار تے خزاں ویلہ کس ویلے ختم ہویا اتے جھگڑدے راجاں دا ویلہ کدوں شروع ہویا ،  لیکن بہت سارے اتیہاسکار جنہاں  ( Jìn )  جن راجٹبر  دے اتھے دی تنّ طاقتور پرواراں   دے وچّ  ونڈ نوں اس ویلے دا شروعاتی واقعہ منندے ہن اتے ایہہ 403 ق م وچّ ہویا سی ۔

## ستّ مکھ جھگڑدے راج
اس کال وچّ مکھ روپ توں ستّ راجاں  دے وچّ کھینچاتانی چلی ::
* لہندے وچّ چن راج  ( 秦国 ,  Qin Guo ) 
*دکھن وچّ یانگتسی دریا  دے وچکار حصے اتے واقع چو راج  ( 楚國 ,  Chu Guo )  
*پوروَ وچّ آدھونک شاندونگ پرانت وچّ ستھت چی راج  ( 齐國 ,  Chi Guo )  
*بہت دور اتلے - چڑھدے وچّ اجوکے بیجنگ شہر  دے کول واقع یان راج  ( 燕國 ,  Yan Guo )  
*ادھ - دکھن وچّ ہان راج  ( 韓國 ,  Han Guo )  
*ٹھیک وچکار وچّ ویئی راج  ( 魏國 ,  Wei Guo )  
*ادھ - اتر وچّ ژوؤ راج ( 赵國 ,  Zhao Guo )

## ایہہ وی ویکھو
* بہار تے خزاں ویلہ
* لہندا ژوؤ ویلہ 
* ژوؤ راجٹبر
* چین دے راجٹبر 
* چن راجٹبر

## حوالے

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:چینی راج ٹبر
گٹھ:چین دے راج ٹبر
گٹھ:چین دی تریخ
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
شن راجٹبر

thumb|526x526px|شن راج  دے دوران وانگ منگ نے چاکُو - نما سکے جاری کیتے جو مشہور ہن
**شن راج ٹبر جاں خاندان**  ( چینی :  新朝 ,  شن چاؤ ؛  انگریزی :  Xin Dynasty )  پرانے  چین دا اک شاہی خاندان سی جنھے چین وچّ 9 عیسوی توں 23 عیسوی تکّ  بوہت تھوڑا چر راج کیتا ۔  اسنوں راجٹبر  تاں کیہا جاندا ہے لیکن اسوچّ بادشاہ صرف اک ہی سی ۔  ایہہ ہان راجٹبر دے ویلے ( 206 ق م توں 220 عیسوی )   دے وچّ وچّ آیا ۔  اس توں پہلاں  دے ہان ویلے نوں لہندا ہان راجٹبر کیہا جاندا ہے اتے اسدے بعد  دے ہان ویلے نوں چڑھدا ہان راجٹبر  کیہا جاندا ہے ۔ 

شن راج ٹبر دا اکلوتا بادشاہ وانگ منگ  ( 王莽 ,  Wang Mang )  سی ۔  لہندے ہان دی راج ماں ،  مہارانی وانگ جھینگجن  ( 王政君 ,  Wang Zhengjun )  وانگ پروار توں آئی سی اتے اسدا ویاہ ہان راجپروار وچّ ہویا سی ۔  وانگ منگ اسی دا بھنیوا سی اتے وانگ پروار دا سی ۔  اسنے اس تعلق دا فائدہ چکیا اتے سلطنت ہڑپ لئی ۔  سنّ 9 عیسوی نوں اسنے آپ نوں بادشاہ اعلان کر دتا ۔  انج تاں اوہ اک چتر ودوان سی لیکن راج قابو رکھنا اسدی اہلیت ولوں باہر سی ۔  اک کساناں دی بغاوت بھڑک گئی اتے مخالفاں نے 23 عیسوی وچّ راجگڑھ چنگان اتے گھیرا پا دتا ۔  اس جھڑپ وچّ اوہ ماریا گیا اتے اسدا شن راجٹبر اوتھے ہی ختم ہو گیا ۔  ہان راجٹبر پھر توں تخت اتے بحال ہو گیا ۔

## ایہہ وی ویکھو
* بہار تے خزاں ویلہ
* لہندا ژوؤ ویلہ 
* ژوؤ راجٹبر
* چین دے راجٹبر 
* چن راجٹبر

## حوالے

## باہرلے جوڑ

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:چینی راج ٹبر
گٹھ:چین دے راج ٹبر
گٹھ:چین دی تریخ
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گٹھ:سابقہ سلطنتاں
گٹھ:ایشیاء دیاں سابقہ بادشاہتاں
گٹھ:چن خاندان
گٹھ:چینی شاہی خاندان
گٹھ:مشرقی ایشیا دے سابقہ دیس
تن راجشاہیاں

**تن راجشاہیاں جاں بادشاہتاں** (انگریزی:Three Kingdoms) وئی (魏)، شو (蜀) تے وو (吳) ریاستاں وچکار چین دی تن فریقی ونڈ سی۔

thumb|230x230px|تنّ راجشاہیاں  دے ویلے وچّ ساؤ ویئی ،  چڑھدا وو اتے شُو ہان راجاں وچّ ونڈیا ہویا چی<br>
thumb|332x332px|شُو ہان راج دا راجہ لیو بیئی<br>
تنّ راجشاہیاں  ( چینی :  三國時代 ,  سانگؤ شدائی ؛  انگریزی :  Three Kingdoms )  پرانے چین  دے اک ویلے نوں کہندے ہن جو ہان راجٹبر  دے سنّ 220 عیسوی وچّ حکومت- رہت ہون  دے جھٹپٹّ بعد شروع ہویا اتے جن راجٹبر دی سنّ 265 عیسوی وچّ قیام تکّ چلیا ۔  اس ویلے وچّ تنّ وڈے راجاں  -  ساؤ ویئی ،  چڑھدا وو اتے شُو ہان  -   دے وچّ چین اتے قابو حاصل  کرن لئی کھینچاتانی چلی ۔  کدے - کدے اس راجاں نوں صرف ویئی ،  وو اتے شُو وی بلایا جاندا ہے ۔  کجھ اتہاسکاراں  دے مطابق اس ویلے دی شروات ویئی راج دی 220 عیسوی وچّ قیام توں ہوئی اتے انت چڑھدا وو راج اتے جن راجٹبر دی 280ء وچّ فتح توں ہویا ۔ 

بہت سارے چینی اتہاسکار اس ویلے دی شروات سنّ 184 وچّ ہوئے پیلی پگڑی بغاوت ولوں کردے ہن جو ہان راجٹبر ویلے دی اک کسان بغاوت سی جس وچّ تاؤ دھرم  دے ساتھی وی گپت روپ ولوں ملے ہوئے سن ۔

حالانکہ تنّ راجشاہیاں دا ویلہ چھوٹا سی اتے اسوچّ کافی اتھلّ - پتھل رہی ،  پھر وی چینی ساہت دیاں بوہت ساریاں کتھاواں اس ویلے وچّ آدھارت ہن ۔  اس اتے کئی ڈرامہ ،  اپنیاس ،  ٹیلی ویژن سیریز اتے ویڈیو کھیل وی بنے ہن ۔  اس ویلے وچّ چین نے جنگاں وچّ بہت خون - خرابہ ویکھیا ۔  اس ماحول وچّ وی چینی وگیان نے ترقی کری اتے سنچائی ،  واہناں اتے ہتھیاراں  دے میدان  وچّ نویں چیزاں دا کھوج ہویا ۔  اک اجیہا وی دکھن - مکھی رتھّ ناں آلہ بنایا گیا جو بناں مقناطیس دے سمت دسّ سکدا سی  -  اسدا منہ جیکر اک وار دکھن نوں کر دتا جاوے تاں کتے وی جان اتے آپ مڑ کے دکھن  دے ولّ ہی رہندا سی ۔

## باہرلے جوڑ

* Guide to Reading "Three Kingdoms." 
* Online Three Kingdoms publications of Dr Rafe de Crespigny, Australian National University 
* Early Imperial China: A Working Collection of Resources 
* A sampling of references 
* List of bibliographical references
* History Orb Bibliography
* Chinese Cultural Studies 

 
 

## ایہہ وی ویکھو
* بہار تے خزاں ویلہ
* لہندا ژوؤ ویلہ 
* ژوؤ راجٹبر
* چین  دے راجٹبر 
* چن راجٹبر

## حوالے

## باہرلے جوڑ

 

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:چینی راج ٹبرگٹھ:چین دے راج ٹبرگٹھ:چین دی تریخ

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
 
گٹھ:سابقہ سلطنتاں
گٹھ:ایشیاء دیاں سابقہ بادشاہتاں
گٹھ:چن خاندان
گٹھ:چینی شاہی خاندان
گٹھ:مشرقی ایشیا دے سابقہ دیس
گٹھ:چین دیاں جنگاں
جن راجٹبر

**جن راج پروار جاں جن خاندان** (Jin dynasty) 
(, ) اک چینی شاہی خاندان(راج ٹبر) سی جس دا دور حکومت 265 توں  420 تک سی ۔ اس دیاں دو شاخاں **مغربی جن** تے **مشرقی جن** سن ۔ لہندا جن دا راجگڑھ لوویانگ جبکہ چڑھدا جن دا راجگڑھ جیانکانگ سی ۔ 
[thumb|230x230px|280 عیسوی وچّ [چین وچّ جن راجٹبر  دی بادشاہی (پیلے رنگ وچّ) دا نقشہ
]]
**جنّ راجٹبر جاں شاہی خاندان جاں راج پروار** (چینی: 晉朝, جن چاؤ؛ انگریزی: Jin Dynasty) پرانے  چین دا اک شاہی ٹبر سی جنھے چین وچّ 265 ق م توں 420 عیسوی تکّ راج کیتا۔ جن راج ویلے توں پہلاں چین وچّ تن راجشاہیاں دا دور سی جو 220ء توں 265ء تکّ چلیا اتے جسدے انت وچّ سیما یان (司馬炎, Sima Yan)  نے پہلاں ساؤ ویئی راج اتے قبضہ کیتا اتے پھر چڑھدا وو راج اتے حملہ کرکے اسنوں اپنے ماتحت کر لیا۔ پھر اس نے اپنا نام بدلکے بادشاہ وو (晉武帝, Wu of Jin)  رکھ لیا اتے چین دے نویں جن راجٹبر دا اعلان کر دتا۔

جنّ راج ویلے  نوں دو حصےآں وچّ ونڈیا جاندا ہے۔  پہلا حصہ لہندا جنّ (西晉, Western Jin, 265ء- 316ء) کہاندا ہے اتے سیما یان ولوں لؤیانگ نوں راجگڑھ بناؤن نال شروع ہندا ہے۔ دوجا حصہ چڑھدا جنّ (東晉, Eastern Jin, 317ء- 420ء) کہاندا ہے اتے سیما روئی  (司馬睿, Sima Rui)  ولوں جیانکانگ نوں راجگڑھ بناکے خاندان اگے چلان نال شروع ہندا ہے۔ جنّ ویلے دے ختم ہون دے بعد چین وچّ شمالی اتے دکھنی راجٹبر (420ء– 589ء) دا ویلہ آیا۔ دھیان دیو کہ چین وچّ 1115ء توں 1234ء تکّ وی اک جنّ راجپبر  چلیا سی لیکن ایہناں دوناں راجٹبراں دا اک دوجے نال کوئی لینا دینا نہیں۔

## ایہہ وی ویکھو
* تن راجشاہیاں
* اتری اتے دکھنی راجٹبر

* ہان راجٹبر 
* ساؤ ویئی راج 
* چڑھدا وو راج 
* شُو ہان راج 
* جن راجٹبر 

* بہار تے خزاں ویلہ
* لہندا ژوؤ ویلہ 
* ژوؤ راجٹبر
* چین  دے راجٹبر 
* چن راجٹبر

## حوالے

### ماخذ
* Gernet, Jacques (1990).* Le monde chinois*. Paris: Armand Colin.
## باہرلے جوڑ

## بیرونی جوڑ

*Chinese History, the Jin Dynasty 晉
*Largest Jin Dynasty Tomb Discovered in NW China
*Early Imperial China:  A Working Collection of Resources  
*History of China:  A good catalogue of info  
**

 

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:چینی راج ٹبرگٹھ:چین دے راج ٹبرگٹھ:چین دی تریخ

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
 
گٹھ:سابقہ سلطنتاں
گٹھ:ایشیاء دیاں سابقہ بادشاہتاں
گٹھ:جن خاندان
گٹھ:چینی شاہی خاندان
گٹھ:مشرقی ایشیا دے سابقہ دیس
بہار تے خزاں ویلا

thumb|230x230px|لہندا ژوؤ ویلہ  دے بہار اتے خزاں ویلہ دیاں ریاستاں
thumb|230x230px|بہار اتے خزاں ویلہ وچّ بنیا اک کانسے دا برتن  ( ہینان عجائب گھر وچّ )
thumb|230x230px|چی راج  دے نریش جنگ  دے مقبرے وچّ قربانی کیتے گئے گھوڑےآں  دے - پنجر
**بہار اتے خزاں ویلہ**  ( چینی : 春秋时代 ,  چن چیو شی دائی ؛  انگریزی :  Spring and Autumn Period )  پرانے چین  دے لہندا ژوؤ راجٹبر ویلے دے پہلے حصے نوں کہندے ہن ،  جو 771 ق م ولوں 476 ق م تکّ چلیا ،  حالانکہ کدے - کدے 403 ق م نوں اس ویلے دا انت منیا جاندا ہے ۔  اس ویلے توں متعلق چینی رہتل دا علاقہ ہوانگ دریا دی وادی دے میدان وچّ ،  شاندونگ پرایدیپ وچّ اتے ایہناں   دے کجھ نزدیکی علاقیاں وچّ قایم سی ۔  اس ویلے دا بہار اتے خزاں ویلہ والا نام بہار اتے خزاں   دے ورتانت ناں دے  تریخی گرنتھ توں آؤندا ہے ،  جس وچّ لو  ( 鲁国 ,  Lu )  نام  دے راج دی داستان درج ہے ،  جو مشہور مذہبی فلسفی کنفیوشسدا گھر وی سی ۔

## ریاستاں دی ودھدی طاقت
اس ویلے وچّ ژوؤ خاندان  دے سمراٹاں دی طاقت بس نام - صرف دی رہِ گئی ۔  اوہناں دا صرف اپنے راجگڑھ،  لؤ یی ،  اتے قابو سی ۔  ژوؤ ویلے دی شروات وچّ راجگھرانے  دے بھرے -بندھوانئتے سپہ سالاراں  نوں وکھ - وکھ راج  دے دتے گئے سن جنہاں نوں بادشاہ(سمراٹ)  دے ماتحت رکھیا گیا سی ۔  ایہہ اسلئی کیتا گیا سی کیونکہ ژوؤ اپنے توں پہلاں آؤن والے شانگ راجٹبر توں جت تاں گئے سن لیکن انھان نوں اینی وڈے سلطنت اتے قابو رکھن وچّ مشکل آ رہی سی ۔  شروع وچّ ایہہ ریاستاں دا نظام چلیا لیکن ژوؤ سرکار کمزور پین اتے ایہہ سبھ اپنے وکھ - وکھ راج اتے دیس چلن لگے ۔  اینہاں ریاستاں وچوں 12 سبھتوں وڈی ریاستاں  دے سردار سماں - سماں اتے ملکے نیتیاں طے کرن لگے ۔  کدے - کدے کسے اک نیتا نوں ساریاں ریاستاں دی ملی - جلی فوج دا سپہ سالار وی اعلان کر دتا جاندا سی ۔  ویلے دے نال - نال اس راجاں وچّ جھڑپیاں ودھیاں اتے ایہہ اک دوجے دی دھرتی ہڑپن لگے ۔  چھیویں صدی قبل مسیح تکّ سبھتوں چھوٹے راج غائب ہو چکے سن اتے گنتی  دے کجھ وڈے راجاں(ریاستاں) دا چین اتے بول بالا سی ۔  کجھ دکھن راجاں نے  ( مسلاً وو راج نے )  تاں کھلم - کھلیا ژوؤ سلطنت توں اپنی آزادی اعلان کر دتی ،  جس نال ہور راجاں نے اوہناں وچوں کجھ  دے خلاف تحریکاں چلایاں ۔

## ریاستاں وچّ گھر - لڑائی
اینہاں راجاں(ریاستاں) وچّ آپس وچّ جھگڑے تاں چل ہی رہے سن ،  لیکن ایہناں   دے اندر وی اقتدار لئی کھینچاتانی جاری سی ۔  جتھے ( Jìn )جن راجٹبر وچّ چھ زمینداری پرواراں  وچّ آپسی لڑائی ہوئی ۔  چی  ( Qí )  راج وچّ چین پروار نے اپنے سارے دشمناں نوں مار پایا ۔  جدوں انہاں ریاستاں وچّ اندرونی گھر - لڑائی ختم ہوئے اتے حکمران پروار اپنے دشمناں دا خاتمہ کرکے صاف روپ ولوں ابھر آئے پھر اوہناں دیاں طاقتاں راجاں  دے وچّ دیاں لڑائیاں وچّ لگنی شروع ہوئی ۔  403 ق م وچّ جتھے راج  دے تنّ سرکڈھویں پرواراں  نے اس راج دی ونڈ کیتی اتے ایہی سال بہار اتے خزاں ویلے دا انت اتے جھگڑتے راجاں  دے ویلے دا شروع منیا جاندا ہے

## ایہہ وی ویکھو
*جھگڑدے راجاں دا ویلہ 
*لہندا ژوؤ ویلہ
*ژوؤ راجٹبر
*چین  دے راج ٹبر 
*شانگ راجٹبر

## حوالے

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:چینی راج ٹبرگٹھ:چین دے راج ٹبرگٹھ:چین دی تریخ

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
سوئی راجٹبر

**سوئی راجٹبر جاں سوئی شاہی خاندان**( چینی :  隋朝 ,  سوئی چاؤ ؛  انگریزی :  Sui Dynasty )  پرانے چین دا اک راج پروار سی ۔  ایہہ صرف 589 عیسوی توں 618 عیسوی  ( یعنی 29 سال )  تکّ چلیا لیکن اس ویلے وچّ اوہ کامیات رہا ۔  سوئی ویلے ولوں پہلاں شمالی اتے دکھنی راجٹبراں دا ویلہ سی اتے اسدے بعد تانگ راجٹبر اقتدار وچّ آیا ۔

## شروعات اتے راج ویلہ
سوئی راج پروار دی نیہہ یانگ جیان  ( 杨坚 ,  Yang Jian )  نے رکھی سی جو شمالی راجٹبراں وچوں اک اتلے ژوؤ راجٹبر دی سرکاری سیوا وچّ لگا ہویا سی۔ اوہ شمالی ژوؤ بادشاہ دا سوہرا سی اتے اسدے مرن  اتے اسنے پہلاں اسدے راج-بھاگ اتے قبضہ کیتا اتے پھر اگے چل کے بکھرے چین دے اتلے اتے دکھنی  علاقےآں نوں اکٹھا کیتا ۔  سوئی نظام وچّ امیراں-غریباں دا فرق گھٹان لئی زمین دی نویں کٹائی کیتی گئی(یعنی مقابلہ راہیں ونڈی گئی )، سرکاری وزیراں دا ٹھیک گٹھن کیتا گیا اتے سکےآں دا میعاری کرن کیتا گیا(کیونکہ اس توں پہلاں ہر راج اپنے سکے ضرب کر رہا سی)۔ فوجی طاقت ودھائی گئی اتے شمال وچّ وےدے قبیلےآں توں بچّ - بچاو لئی چین دی مہان دیوار چین نوں اتے پھیلیا کیتا گیا ۔  اسی سمیں بدھ دھرم نوں وی سرکاری پروتساہے ملیا اتے اسدے زریعے چین دییاں وکھ وکھ قوماں اتے رہتلاں نوں اک - دوجے  دے نیڑے لیایا گیا ۔  چین دی 1776 کلومیٹر لمبی مہان نہر وی اسی سمیں پوری کیتیاں گئی ،  جو ہوانگ ہو  ( پیلا دریا )  نوں یانگتسی دریا نال جوڑتی ہے اتے اج وی دنیا دی سبھتوں لمبی کھودی  ندی جاں نہر ہے ۔

## راجٹبر دا انت
جتھے اک طرف سوئی سرکار سویوستھت سی ،  وہیں اوہ خرچالو اتے بے رحم وی سی ۔  مہان دیوار اتے مہان نہر ورگیاں چیزاں لئی جنتا اتے بھاری ٹیکساں دا بوجھ پایا گیا ۔  بہت سارے لوکاں ولوں زبردستی مہیت وی کروایا گیا ۔  سوئی راج کوریا  دے گوگرئیؤ راج نال وی لڑائی وچّ جٹیا سی اتے ساتوی صدی وچّ اس توں ہار گیا ۔ اسدے بعد مخالفاں،  غداری اتے ہور تشدد وچ گھرکے سوئی راجٹبر ختم ہو گیا ۔ 

## ایہہ وی ویکھو
* شمالی اتے دکھنی راجٹبر
* تانگ راجٹبر
* گوگرئیؤ
 
* تن راجشاہیاں
* اتری اتے دکھنی راجٹبر

* ہان راجٹبر 
* ساؤ ویئی راج 
* چڑھدا وو راج 
* شُو ہان راج 
* جن راجٹبر 

* بہار تے خزاں ویلہ
* لہندا ژوؤ ویلہ 
* ژوؤ راجٹبر
* چین  دے راجٹبر 
* چن راجٹبر

## حوالے

## باہرلے جوڑ

 

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:چینی راج ٹبرگٹھ:چین دے راج ٹبرگٹھ:چین دی تریخ

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
 
گٹھ:سابقہ سلطنتاں
گٹھ:ایشیاء دیاں سابقہ بادشاہتاں
گٹھ:جن خاندان
گٹھ:چینی شاہی خاندان
گٹھ:مشرقی ایشیا دے سابقہ دیس
شاردا لپی

**شاردا** (شاردہ: 𑆯𑆳𑆫𑆢𑆳، لاطینی: Sharada) اک قدیم ابوگیدا رسم الخط اے جو خطوط براہمی وچو‏ں اک رسم الخط اے ۔ایہ رسم الخط اٹھويں تے بارہويں صدی دے درمیان برصغیر پاک و ہند دے شمال مغربی حصےآں (کشمیر تے پڑوسی علاقےآں وچ ) سنسکرت تے کشمیری لکھنے دے لئی استعمال ہُندا رہیا۔ اس دے بعد کشمیر وچ اس دا استعمال محدود ہو گیا. ہن صرف کشمیری پنڈت ہی اسنو‏ں مذہبی مقاصد دے لئی استعمال وچ لاندے نيں۔

**شاردا** (शारदा) اک ابوگیدا جیہڑی براہمی ٹبر نال تعلق رکھدی اے۔ ایہہ 8ویں صدی دے آس پاس ہوند وچ آئی۔ ایہ سنسکرت تے کشمیری بولی لکھݨ لئی ورتی جاندی سی۔ گورمکھی لپی دا وکاس اس لپی توں ہویا۔ مول روپ وچ ایہدا علاقہ وڈا پر بعد وچ ایہ کشمیر تک محدود ہو گئی سی۔ اج دی تریخ وچ کشمیری پنڈت کئی مذہبی لکھتاں پڑھݨ لئی اس لپی دی ورتوں کردے نیں۔ دیوی سرسوتی دا اک ہور ناں شاردا اے۔

یہ کشمیر دا اک مقامی رسم الخط اے تے اس دا ناں ہندو دیوی شاردہ یا سرسوت‏ی دے ناں اُتے رکھیا گیا اے، جو علم د‏‏ی دیوی تے شاردا پیٹھ مندر د‏‏ی مرکزی دیوی ا‏‏ے۔

## تریخ

مخطوطات بخشالی وچ شاردا رسم الخط د‏‏ی ابتدائی مراحل والی قسم استعمال کیت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔

شاردا رسم الخط افغانستان دے نال نال بھارت دے علاقے ہماچل وچ استعمال ہُندا رہیا۔ افغانستان دے گردیزی گنیش دے نال ،چھیويں تو‏ں اٹھويں صدی پرانی قدیم شاردہ رسم الخط د‏‏ی اک تحریر اے جس وچ بادشاہ کھنگلا دا ذکر موجود ا‏‏ے۔ تاریخی مارکولہ دیوی مندر وچ ، ہندو دیوی مہیش مردنی دے نال 1569 د‏‏ی شاردہ رسم الخط د‏‏ی اک تحریر ا‏‏ے۔

دسويں صدی دے بعد، پنجاب، پہاڑی ریاستاں (عموماً ہماچل پردیش) تے کشمیر وچ استعمال ہونے والے شاردہ رسم الخط وچ علاقائی تبدیلیاں ظاہر ہونے لگياں۔ شاردا رسم الخط آخر کار کشمیر وچ رسمی استعمال تک محدود ہو ک‏ے رہ گیا، کیونجے ایہ کشمیری بولی لکھنے دے لئی تیزی تو‏ں غیر موزاں ہُندا گیا۔

1204 عیسوی د‏‏ی آخری معروف تحریر دے نال، 13ويں صدی دا اوائل شاردا د‏‏ی ترقی وچ اک سنگ میل د‏‏ی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ پنجاب وچ علاقائی قسماں اس مرحلے تو‏ں 14ويں صدی تک ارتقا پذیر ہُندیاں رہیاں۔  اس عرصے دے دوران ایہ گرمکھی تے ہور خطوطِ لنڈا تو‏ں ملدی جلدی شکلاں وچ ظاہر ہونا شروع ہو گیا۔ پندرہويں صدی تک، شاردا رسم الخط اس قدر ترقی کر چکيا سی کہ اس مقام اُتے ماہرینِ خطاطی اسنو‏ں اک خاص نام، دیواشیشا تو‏ں ظاہر کردے سن ۔

## اکھر

## سَوَٛر دھنیاں (واول آوازاں)
500x500px|Sharada script - independent vowel signs.

### ماتراواں

### [[وئنجن]](صحیح حروف)
Sharada script - consonant signs.

## انک(عدد)
Sharada script - numerals.

### مصوت

### حرفِ صحیح

## ہندسے (گنت‏ی)

شاردا رسم الخط محلی ترقیم معید اعشاریہ دے نظام دے لئی اپنی علامتاں استعمال کردا ا‏‏ے۔

## ایہ وی دیکھو

* رسم الخط
* شاردا پیٹھ

## باہرلے جوڑ

* https://aksharamukha.appspot.com/describe/SharadaAksharamukha: Sharada script
* Saerji. (2009). *[http://www.fanfoyan.com/resour/pale/abhidharm.pdf Śāradā script: Akṣara List of the Manuscript of Abhidharmadīpa (ca. the 11th Century)]*. ریسرچ انسٹیٹیوٹ آف سنسکرت مانو اسکرپٹس اینڈ بددشٹ لٹریچر، پیکینگ یونیورسٹی
* http://www.expressindia.com/news/ie/daily/20010105/iin05014.html Prevalence of the Śāradā Script in Afghanistan - شاردا رسم الخط، افغانستان

## حوالے

گٹھ:لپیگٹھ:لپیاں
گٹھ:براہمی لپیاں
اُبھا تے لما راجٹبر

thumb|230x230px|شمالی اتے دکھنی راجٹبراں دے ویلے وچّ 440 عیسوی وچّ شمالی ویئی اتے لیو سونگ راجاں دی حالت
thumb|230x230px|شمالی اتے دکھنی راجٹبراں دی 560 عیسوی وچّ حالت
**شمالی اتے دکھنی راجٹبراں  جاں شمالی تے جنوبی شاہی حاندان** ( چینی :  南北朝 ,  نان بیئی چاؤ ؛  انگریزی :  Northern and Southern Dynasties )  پرانے  چین  دے اک ویلے نوں کہندے ہن جو جن راجٹبر  دے بعد شروع ہویا اتے 420 عیسوی توں لے کے 589 عیسوی تکّ چلیا ۔  اس ویلے وچّ چین بہت سارے راجاں وچّ ونڈ ہو گیا اتے سیاسی اڈولتا اتے خانہ جنگی دا ماحول بنا رہا ۔  آپس وچّ لڑدے ہوئے راٹبراں نوں اتیہاسکار شمالی راجٹبراں اتے دکھن راجٹبراں وچّ ونڈدے ہن ۔  اتلے راجٹبر سن :  شمالی ژوؤ ،  شمالی چی ،  شمالی ویئی ،  لہندا ویئی اتے چڑھدااا ویئی ۔  دکھن راجٹبر  سن :  لیو سونگ ،  لیانگ ،  چین اتے دکھن چی ۔

اس اُتھلّ - پُتھل  دے باو جود اس ویلے وچّ کلا ،  وگیان اتے رہتل دی ترقی ہوئی اتے ہان چینی لوک یانگتسی دریا توں دکھن  دے علاقیاں وچّ پھیل گئی ۔  شمال وچّ آئے بہت سارے غیر - چینی لوکاں دا چینیکرن ہویا اتے دکھن وچّ بس رہے بہت سارے آدواسیاں نوں وی چینی نسل اتے رہتل وچّ ملیا لیا گیا ۔  اس ویلے وچّ چین وچّ ہندستان توں آئی بدھ دھرم دی مہایان شاخ  پھیلی اتے پھلی - پھولی اتے نال - نال تاؤ مت وی پھیلیا  ۔  چین وچّ سکھر اتے آدھارت پگوڈا دا اساری وی شروع ہوئی ،  جنوں ہن چینی رہتل دی پہچان منیا جاندا ہے اتے جسدا اوشکار بودھی گرنتھاں اتے پانڈلپیاں نوں سرکھات کرن لئی کیتا گیا سی ۔

چین  دے اتہاس دا ایہہ دور ادوں ختم ہویا جدوں سنّ 589 وچّ اک نویں سوئی راجٹبر دی اگوائی وچّ چین نوں پھر متحد کیتا گیا ۔

## ایہہ وی ویکھو
* شمالی اتے دکھنی راجٹبر
* تانگ راجٹبر
* گوگرئیؤ
 
* تن راجشاہیاں
* اتری اتے دکھنی راجٹبر

* ہان راجٹبر 
* ساؤ ویئی راج 
* چڑھدا وو راج 
* شُو ہان راج 
* جن راجٹبر 

* بہار تے خزاں ویلہ
* لہندا ژوؤ ویلہ 
* ژوؤ راجٹبر
* چین  دے راجٹبر 
* چن راجٹبر

## حوالے

## باہرلے جوڑ

 

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:چینی راج ٹبرگٹھ:چین دے راج ٹبرگٹھ:چین دی تریخ

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
 
گٹھ:سابقہ سلطنتاں
گٹھ:ایشیاء دیاں سابقہ بادشاہتاں
گٹھ:جن خاندان
گٹھ:چینی شاہی خاندان
گٹھ:مشرقی ایشیا دے سابقہ دیس
سونگ راجٹبر

**سونگ راجٹبر جاں خاندان** (Song dynasty)
(; وادے-جائلز: Sung Ch'ao; کینٹونیز جیوٹپنگ: *sung3 ciu4*; ) چینی تریخ دا اک دور سی جو 960 توں 1279 تک جاری رہا۔
thumb|230x230px|سونگ راجٹبر دے پھیلاو دا نقشہ<br>
سونگ راج پروار جاں شاہی خاندان   ( 宋朝 ,  سونگ چاؤ ،  Song Dynasty )  چین دا اک راجٹبر سی ،  جسدا راج ویلہ سنّ 960 عیسوی تو سنّ 1279 عیسوی تکّ چلیا ۔  ایہہ پنج راجٹبر اتے دس راجشاہیاں  دے دور  دے بعد شروع ہویا اتے یوآن راجٹبر  دے ابھرن اتے ختم ہویا ۔  سونگ راجٹبر دے ویلے وچّ پربندھکی ،  فوجی اتے سائنس وچ بوہت زیادہ ترقی ہوئی ۔  ایہہ دنیا دی پہلی سرکار سی جسنیں کاغذ  دے نوٹ چھپے اتے پہلی چینی سرکار سی جسنے چین دی اک ٹکاؤ فوج قایم کیتی ۔اس راجٹبر  دے راج ویلےوچّ بارود دا استعمال سبھ توں پہلاں شروع ہویا اتے مقناطیس دے ذریعے سمت دسی جان لگی ۔

سونگ راج ویلے  نوں دو حصےآں وچّ بانٹا جاندا ہے ۔  اتلا سونگ  ( 北宋 ,  Northern Song )  راج ویلہ 960 - 1127  دے دور وچّ چلیا ۔  اس دوران چین  دے اندرونی حصے اتے اس راجٹبر دا قابو سی اتے ایہناں دا راجگڑھ بیجنگ شہر سی  ( جو اجوکے ویلے وچّ کائیفینگ کہاندا ہے )  ۔ اسدے ویلے   دے بعد اتلے چین دا قابو سونگ راجٹبر ولوں چھنکر جرچین لوکاں  دے جن راجٹبر ( 1115–1234 )  توں چلیا ۔  سونگ دربار یانگتسی دریا توں دکھن وچّ چلا گیا اتے اتھے لنان وچّ اپنی راجدھانی بنائی  ( جنوں اجوکے ویلے وچّ ہانگژوؤ کہندے ہن )  ।  اس 1127 توں 1279 تکّ  دے ویلے نوں دکھن سونگ ویلہ بلایا جاندا ہے ۔  اس بعد  دے ویلےوچّ ،  اتلے چین نوں ہارنے  دے باو جود ،  سونگ سلطنت چلدی رہی ۔  چین دی زیادہتر کھیتی باڑی زمین اتے اوہناں دا قابو سی ۔  جن سلطنت توں حفاظت کرن لئی بارود دا کھوج کیتا گیا ۔  1234 وچّ منگول سلطنت نے جن راجٹبر  نوں ہراکے اوہناں  دے  علاقیاں اتے قبضہ جما لیا اتے پھر سونگ سلطنت توں بھڑ گیا ۔  مونگکے خان   ( منگولاں دا چوتھا خاقان ،  یعنی سبھتوں بڑا خان  بادشاہ)  سونگ خاندان ولوں لڑدا تاں رہا لیکن 1259 وچّ مر گیا ۔  اسدے بعد قبلائی خان  نے 1279 وچّ سونگ نوں ہرا دتا ۔  اسنے 1271 وچّ پہلاں ہی اپنے - آپ نوں چین دا بادشاہ اعلان کر دتا سی اسلئی اسدے راجٹبر ،  جنوں یوآن راجٹبر کیہا جاندا ہے ،  دی شروات 1271ء منی جاندی ہے ۔

اتہاسکاراں نے پرانے جنگنناوان ولوں اندازا کیتا ہے کہ سونگ سلطنت دے شروع وچّ چین کہ آبادی لگبھگّ 5 کروڑ سی ،  جو اوہی سی جو پہلاں  دے ہان راجٹبر اتے تانگ راجٹبر دے ویلےآں وچّ ہویا کردی سی ۔  لیکن سونگ ویلے وچّ وچکار اتے دکھن چین وچّ چاول کہ فصل پھیلن ولوں منگ راجٹبر  تکّ ایہہ ودھکے 20 کروڈ ہو چکی سی ۔  اس ویلے وچّ مالی حالت کھلی اتے کلاواں وی پنپی ۔  کفیوشس دھرم اتے بدھ دھرم دوناں مستحکم ہوئے ۔

## ایہہ وی ویکھو
*پنج راجٹبر تے دس راجشاہیاں
* شمالی اتے دکھنی راجٹبر
* تانگ راجٹبر
* تن راجشاہیاں
* اتری اتے دکھنی راجٹبر
* ہان راجٹبر 
* ساؤ ویئی راج 
* چڑھدا وو راج 
* شُو ہان راج 
* جن راجٹبر 
* بہار تے خزاں ویلہ
* لہندا ژوؤ ویلہ 
* ژوؤ راجٹبر
* چین  دے راجٹبر 
* چن راجٹبر

## حوالے

## باہرلے جوڑ

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:چینی راج ٹبرگٹھ:چین دے راج ٹبرگٹھ:چین دی تریخ

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
 
گٹھ:سابقہ سلطنتاں
گٹھ:ایشیاء دیاں سابقہ بادشاہتاں
گٹھ:سونگ خاندان
گٹھ:چینی شاہی خاندان
گٹھ:مشرقی ایشیا دے سابقہ دیس
جرچین لوک

thumb|337x337px|اک جرچین جنگجو
**جرچین لوک** (جرچینی: جشین ؛ چینی: 女真, نژین) اتلے - چڑھدے چین دے منچوریا علاقے وچّ وسن والے تنگسی قبیلے دے لوک سی۔ اُنج ایہہ ولپت تاں نہیں ہوئے لیکن 17ویں صدی وچّ اوہناں نے اپنے آپ نوں مانچو لوک بولنا شروع کر دتا اتے اوہی اوہناں دی پہچان بنّ گئی۔ جرچیناں نے جن راجٹبر(جن راجٹبر(1115–1234)‏) قایم کیتا سی جنھے چین دے کجھ حصے اتے سنّ 1115 ولوں 1234 دے ویلے وچّ راج کیتا لیکن جنوں سنّ 1234 وچّ منگول حملےآں نے ختم کر دتا۔

## اتہاس
پرانے ویلے  دے منچوریا وچّ اک موہے ناں دا تنگسی قبیلہ رہندا سی جہناں دا کوریا دے بالہے راج دے نال پہلاں لڑائی - لڑی سی لیکن جو پھر اس دے ماتحت ہو گئے۔ جرچین انہی موہے لوکاں دی اولاد منے جاندے ہن۔ 11ویں صدی تکّ جرچین ختانی لوکاں دے لیاؤ راجٹبر دے ماتحت ہو گئے۔ سنّ 1115 وچّ جرچیناں وچّ اک سکریئے آگو ابھریا جسدا نام ونئن اگدا سی۔ اسنے جرچیناں نوں اک کیتا اتے اقتدار اتے قبضہ کر کے جن راجٹبر (1115–1234) شروع کیتا۔ چینی بولی وچّ اس دا مطلبّ *سونے-رنگا راج* نکلدا ہے۔ ونئن اگدا اپنی تاجپوشی کروا کر اپنا نواں نام راجہ تائیجُو رکھیا۔ جرچین ہن ختانیاں ولوں آزاد ہو گئے۔ انھاننے ہان چینیاں دے سونگ راج نوں دکھن سمت وچّ دھک دتا اتے اتلے چین دے وڈے حصے اتے قابو کر لیا۔ سونگ راجٹبر دکھن علاقیاں وچّ دکھن سونگ راجٹبر دے نام نال ٹک گیا اتے اوہناں وچّ اتے جرچیناں وچّ جھڑپیں چلدی رہے۔ سنّ 1189 دے بعد جن راجٹبر(جن راجٹبر(1115–1234)‏) دو - طرفہ لڑائیاں وچّ پھنس گیا - دکھن وچّ سونگ دے نال اتے شمال وچّ منگولاں دے نال۔ اوہ تھکن لگے اتے سنّ 1234 وچّ منگول حملہ آوراں نے ایہناں دے راج نوں پوری طرحاں ختم کر دتا۔

## اک نویں مانچو پہچان
سنّ 1586 توں لے کے اک تیہہ سال دے عرصے تکّ اک نرہاچی ناں دے اک جرچین سردار نے جرچین قبیلیاں نوں پھر توں ایکتا دے اصول وچّ بندھنا شروع کیتا۔ اس دے بیٹے (ہنگ تائیجی) نے اگے چلکے اس قبیلےدا نام مانچھُو رکھیا۔ ایہی نیہہ سی جسپر بعد وچّ چلکے مانچھواں نے چین وچّ اپنا چنگ راجٹبر قایم کیتا۔

## ایہہ وی ویکھو
* جن راجٹبر(جن راجٹبر(1115–1234)‏)
* مانچو لوک
* تنگسی لوک 
* نرہاچی 
* لیاؤ راجٹبر

## حوالے

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:لوک
گٹھ:معدوم نسلی گروہ
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:ترک لوک
گٹھ:ترک قبیلےگٹھ:چین دے لوکگٹھ:چین دی تریخ

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
تنگسی لوک

[thumb|230x230px|[مانچو لوک]]
thumb|230x230px|تنگسی بولیاں دے پھیلاو دا نقشہ
**تنگسی لوک** اتلے - چڑھدے ایشیا دے اوہناں قبیلےآں نوں کیہا جاندا ہے جہناں دی ماں بولی تنگسی بولیاں دیاں میمبر ہن۔ایہہ لوک سائبیریا، منچوریا، کوریا اتے منگولیا دے علاقےآں وچّ پائے جاندے ہن، حالانکہ کجھ تنگسی قبیلے اس علاقے ولوں باہر وی موجود ہن۔ ایہناں دا نام سائبیریا دے تنگسکا ناں دے اک علاقے ولوں پیا ہے۔
 تنگسی لوکاں دا وڈا گروپ 10 لکھ دی گنتی دے آلے-دوآلے ہے، جو مانچو لوک ہن۔اصل وچّ اوہ منچوریا مول نال تعلق رکھدے ہن، جو ہن اتلا لہندا چین ہے۔پر 17 صدی وچّ چین دے اپنے جت ہیٹھ، اوہ چین دی مکھ ہان چینی آبادی وچّ لگبھگ پوری لین کیتے گئے ہن 20 صدی دے دوران، خاص کر کے اس کاروائی ہور تیز ہو گئی ہے. Xibe لوک اک مانچو لوکاں دے سب گروپ ہن۔

## قبیلے
تنگسی لوکاں دی کجھ قبیلے ایہہ ہن:
* ایوینک لوک 
* ایوین لوک 
* کوریائی لوک 
* جرچین لوک (جو مانچھُو لوکاں دا 16ویں صدی ولوں پہلاں نام ہویا کردا سی) 
* مانچو لوک 
* نیگدال لوک 
* نانی لوک 
* اوروچ لوک 
* اوروچین لوک 
* ادیکھے لوک (جہناں نوں ادیگے لوک وی کیہا جاندا ہے) 
* الچ لوک 
* شبے لوک، جو سنکیانگ صوبے وچّ وسن والی مانچھو لوکاں دی اک شاخ ہے

## گیلری

File:Manchuguard.jpg|اک مانچھو پہری
File:Evenkshome.jpg|اک ایبیک گھر
File: Lansdell-1885-p211-Sibo-military-colonists.jpg|سنکیانگ وچّ وسن والے شبے فوجی
File:Udege_Family.jpg|اک ادیگے پروار
File:P270a Drunken Tungus at Vorogovo.jpg|1914 وچّ ووروگووو،سائبیریا وچّ اک تنگس آدمی
File:A Manchu young man dressed in traditional clothes.jpg|اجوکا مانچو پرکھ


## ایہہ وی ویکھو
* تنگسی بولیاں
* مانچو لوک
* ایوینک لوک

## حوالے

گٹھ:لوک
گٹھ:پرانے نسلی گروہ
گٹھ:معدوم نسلی گروہ
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:ترک لوک
گٹھ:ترک قبیلے
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
التائی بولیاں

**التائی بولیاں**  جاں التائی اک بولی-پروار اے جس وچّ ترک بولیاں، منگول بولیاں، تنگسی بولیاں، جاپانی بولیاں اتے کوریائی بولی آؤندیاں ہن۔ التائی بولیاں یوریشیا دے بہت وڈے علاقے وچّ بولیاں جاندیاں ہن جو چڑھدے یورپ توں لے کے وسطی ایشیا ہندا ہویا سدھا جاپان تکّ جاندا ہے۔ اس پروار وچّ کل ملا کے لگبھگّ ۷۰ زندہ بولیاں آؤندیاں ہن اتے اجوکے ویلے ایہناں نوں بولن والیاں دی تعداد لگبھگّ ۵۰ کروڑ اے۔

التائی اک لسانی منطقہ تے تجویز کردہ لسانی خاندان اے جس وچ ترک، منگولیائی، تونگوزی لسانی خاندان تے ممکنا دور اُتے کوریائی تے جاپانی وی شام‏ل نيں۔ان زباناں دے متکلمین تاحال جنوبی ایشیا کے۳۵ دربے شمالی تے مشرقی یورپ دے کچھ حصےآں وچ بکھرے نيں، جو طول‌البلد وچ ترکی تو‏ں جاپان تک پھیلا ا‏‏ے۔اس گروہ نو‏‏ں ناں ایشیا دے وسط وچ واقع التائی پہاڑی سلسلے د‏‏ی وجہ تو‏ں دتا گیا ا‏‏ے۔ زیادہ تر تقابلی ماہر لسانیات نے اس مفروضے نو‏‏ں رد کر دتا اے تے باقی اس دے بہت تھوڑے حمای‏تی نيں۔

التائی خاندان سب تو‏ں پہلے ۱۸وی صدی وچ پیش کيتا گیا۔1960s تک اسنو‏ں وسیع پیمانے اُتے قبول کيتا گیا سی تے ہن وی بوہت سارے مخازن‌العلوم تے دستی‌کتاباں وچ درج ا‏‏ے۔۱۹۵۰ء تو‏ں،توقع قرابتدار نہ ملنے د‏‏ی بعد، کئی تقابلی ماہر لسانیات نے اس تجویز نو‏‏ں رد کر دتا اے، فرض شدہ صو‏‏تی تغیر وی نئيں ملدی نيں،ترک تے منگولیائی صدیاں تک مائل ہونے د‏‏ی بجائے منتشر ہُندی رہیاں نيں۔اس نظریے دے مخالفین تجویز کردے نيں کہ ایہ مماثلتاں زیرغور گراوتھے وچ باہمی لسانی اثرات د‏‏ی وجہ تو‏ں نيں۔

اصل مفروضہ صرف ترک، منگولیائی تے تونگوزی گروہاں نو‏‏ں متحدہ کردا اے ۔بعد د‏‏ی تجاویز وچ کوریائی تے جاپانی نو‏‏ں "کبیرالتائی" وچ شام‏ل کرنا ہمیشہ تو‏ں متنازع رہیا ا‏‏ے۔(اصل تجویز نو‏‏ں پس ناں دے ذریعے بعض اوقات " صغیرالتائی" کہندے نيں۔)التائی دے بعض حامی کوریائی د‏‏ی شمولیت د‏‏ی حمایت کردے نيں۔اک مشترکہ آبائی قبلِ‌التائی‌زبان سرگی استاروستین تے دوسرےآں نے "کبیر" خاندان دے لئی عارضی طور اُتے تعمیرِنو کيتی گئی۔

صغیر-التائی وچ قریباً ۶۶ زباناں شاملیاں نيں، جس تک کبیر-التائی کوریائی، جیجو، جاپانی تے ریوکیوئی زباناں شام‏ل کرسکدیاں نيں، جس کل ۷۵ (مشتمل اے کہ کیہڑی بولی اے تے کون سا لہجہ اے )۔ انہاں نمبراں وچ زباناں د‏‏ی ابتدائی حالتاں جداں کہ وسطی منگولیائی، قدیم کوریائی تے قدیم جاپانی شام‏ل نئيں کيتياں گئیاں نيں۔

## ایہہ وی ویکھو
* تنگسی بولیاں 
* ترک بولیاں
* سائبیریا 
*منگول بولیاں
*قدیم سائیبیری بولیاں
*ایشیا دیاں بولیاں
 
 

## حوالے

## باہرلے جوڑ
*Altaic at the Linguist List MultiTree Project (not functional as of 2014): Genealogical trees attributed to Ramstedt 1957, Miller 1971, and Poppe 1982
*Swadesh vocabulary lists for Altaic languages (from Wiktionary's Swadesh-list appendix)
*Monumenta altaica  Altaic linguistics website, maintained by Ilya Gruntov
*''Altaic Etymological Dictionary'', database version by Sergei A. Starostin, Anna V. Dybo, and Oleg A. Mudrak (does not include introductory chapters)
*LINGUIST List 5.911  defense of Altaic by Alexis Manaster Ramer (1994)
*LINGUIST List 5.926  1. Remarks by Alexander Vovin. 2. Clarification by J. Marshall Unger. (1994)

 گٹھ:التائی بولیاں

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ ۲۰۱۶
منگول بولیاں

**منگول بولیاں** چڑھدے وچکارلے ایشیا  دا اک بولی پروار ہے جس دیاں بولیاں خاص طور اتے منگولیا وچّ بولیاں جاندیاں ہن۔ اس بولی ٹبر دی سبھ توں زیادہ بولی جان والی بولی منگولی بولی ہے جو کہ منگولیا اتے اندرونی منگولیا، چین وچّ 57 لکھ توں ودھ لوکاں ولوں بولی جاندی ہے۔

thumb|240px|منگولی بولیاں دا علاقہ
کجھ بولی ماہراں دے حساب توں منگول بولیاںالتائی بولیاں دی اک ذیلی شاخ ہے ۔ منگولیا دے علاوہ منگول بولی- پروار وچّ کئی ہور بولیاں وی آؤندیاں ہن ، جویں کہ روس دے سائبیریا علاقے وچّ بولی جان والی بریات بولی، چین دے چنگ ہئی صوبے وچّ بولی جان والی کنگجیا بولی اتے چین دے ہی سنکیانگ صوبے وچّ بولی جان والی دونگشیانگ بولی ۔

## ایہ وی ویکھو
*التائی بولیاں
*ترک بولیاں
*تنگسی بولیاں
## حوالے

 گٹھ:التائی بولیاں

گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
سخالین

thumb|220x220px|<br>
thumb|220x220px|<br>
**ساخالین جاں سخالین**  ( روسی :  Сахалин )  ,  جنوں جاپانی بولی وچّ کاراپھتو  ( 樺太 )  کہندے ہن ،  بحر الکاہل دے شمالی حصے وچّ واقع اک وڈا حزیرہ ہے ۔  ایہہ سیاسی طور اتے روس  دے سخالین اوبلاست  ( صوبے)  دا حصہ ہے اتے سائبیریا علاقے  دے مشرق وچّ پیندا ہے ۔  ایہہ جاپان  دے ہوکائیڈو جزیرہ دے شمال وچّ ہے ۔  19ویں اتے 20ویں صدی وچّ جاپان اتے روس  دے وچّ اس جزیرے دے قابو اتے جھڑپاں ہندیاں سن ۔  اس جزیرے اُتے اصل: آئینو لوک ،  اوروک اتے نوکھ قبیلے رہا کردے سی ،  لیکن ہن زیادہتر روسی لوک رہندے ہن ۔  سنّ 1905 - 1945  دے ویلے وچّ اس جزیرے دے دکھنی حصے اتے جاپان دا قبضہ  سی ۔

## جغرافیہ
ساخالین دا رقبہ 72،492 مربع کلومیٹر ہے ،  یعنی لگبھگّ بھارت  دے جھارکھنڈ صوبے دے برابر ۔ایہہ روس دا سبھتوں بہت جزیرہ ہے ۔  اسدی آبادی سنّ 2005 وچّ  5،80،000 اندازا کیتی گئی سی ۔  اسدے دو - تہائی حصے اتے پہاڑ پھیلے ہوئے ہن ۔  اتلےاوں  دکھن چلن والے دو پہاڑی سلسلے ہن ،  جنہاں نوں چڑھدا ساخالن سلسلہ اتے لہندا ساخالن سلسلہ کیہا جاندا ہے ۔  ایہناں   دے وچّ دی وادی نوں ڈگا - پوراں نائیسکایا وادی بلایا جاندا ہے ۔  اتلے ساخالین وچّ اک بہت دلدلی میدان وی ہے ۔

ساخالین دا موسم کافی خوشگوار رہندا ہے ۔  جنوری وچّ  - 15 . 9° سینٹیگریڈ اتے جولائی وچّ 16 . 1° سینٹیگریڈ اوسط درجہ حرارت ہن ۔  سردیاں وچّ برفباری بہت ہندی ہے ۔ پورے جزیرے اتے بھرج اتے چیڑ  ( پائن )   دے جنگل پھیلے ہوئے ہن ۔

ساخالین دا انتظامی مرکز یوژنو سخالنسک ( Ю́жно - Сахали́нск )   شہر ہے ۔

## اچارن مدد
* ساخالن شبد وچّ روسی دا х اکھر استعمال ہندا ہے جنوں پنجابی وچّ **خ**لکھیا جاندا ہے ۔  
* یوژنو سخالنسک وچّ روسی دا ж اکھر استعمال ہندا ہے ،  جنوں  پنجابی(اردو) وچّ **ژ** لکھیا جاندا ہے ۔ 
## ایہہ وی ویکھو
* روس 
* آئینو لوک
* نوخ لوک

## حوالے

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گٹھ:روس دا جغرافیہ
گٹھ:جزیرے
گٹھ:روس دے جزیرے
آئینو لوک

thumb|235x235px|اک آئنو پروار
thumb|278x278px|اک آئنو آدمی
**آئینو لوک** (جاپانی: アイヌ) جاپان دے شمالی حصے اتے روس دے بہت دور حڑھدے حصے وچّ وسن والی اک انسانی نسل ہے ۔ ایہہ جاپان دے ہوکائیڈو جزیرہ ، کرل جزیرہ مجموعہ اتے روس دے  سخالین جزیرے اتے رہندے ہن ۔ ویلے دے نال - نال انہاں نے جاپانی لوکاں نال شادیاں کر لیتیاں ہن اتے اوہناں وچّ رل  چکے ہن ۔ اس وجہ ولوں ایہناں دی گنتی دا ٹھیک اندازہہ لگا پانا اوکھا ہے ۔ اندازا لگایا جاندا ہے کہ دنیا وچّ 25،000 توں 2،00،000 دے وچّ آئینو رہندے ہن ۔

## آئینو لوکاں دیاں جڑاں
آئیناں دا رنگ ہور جاپانیاں نالوں گورا ہندا ہے اتے اوہناں دے جسم اتے بال زیادہ ہندے ہن (پرانے ویلے وچّ آئینو پرکھ اکثر گھنی داڑیاں رکھیا کردے سن) । اس کارن توں کجھ وگیانیاں دا کدے ایہہ مننا ہویا کردا سی دے ایہناں دا تعلق یورپ دے لوکاں نال ہے ۔ لیکن جنٹکس دے پڑھائی نال پتہ چلا ہے کہ ایہناں دا یورپی لوکاں نال کوئی تعلق نہیں ۔ ہیپلو گروپ دے نظریئے ولوں ایہہ زیادہتر ہیپلو گروپ ڈی دی نسل پائے گئے ہن، جو جاپان وچّ کافی پایا جاندا ہے اتے جاپان دے باہر صرف تبت اتے بھارت دے انڈمان تے نکوبار جزیرےآں وچّ ہی زیادہ ملدا ہے ۔ ماترونش سموہ دی نظر ولونائنووانوچّ ماترونش سموہ وائِ، ماترونش سموہ ڈی، ماترونش سموہ ایم7اے اتے ماترونش سموہ جی1 ملدے ہے ۔ ایہہ سارے چڑھدا ایشیا، وچکار ایشیا اتے کجھ حد تکّ اتلے اتے دکھن امریکہ وچّ ملدے ہن ۔ پترونش اتے ماترونش دوناں ہی سنکیت دندے ہن کہ آئینو لوک چڑھدے ایشیا دے ہی علاقے وچّ پیدا ہوئے ہن ۔

## بولی
آئینوآں دے وکھرے قبیلے آئینو بولی پروار دی وکھریاں بولیاں بولیا کردے سن ۔ اس بولیاں نوں اک مڈھلی بولی پروار منیا جاندا ہے، یعنی ایہہ کسے ہور بولی پروار دا حصہ نہیں ہن ۔ موجودہ ویلے وچّ 100 ولوں وی گھٹّ لوک آئینو بولیاں نوں اپنی ماں بولی دے روپ وچّ بولدے ہن ۔ منیا جاندا ہے کہ آئنو بولیاں ہمیشا لئی لپت ہون دے بہت قریب ہن ۔

## رہتل
حکایتی آئنو رہتل جاپانی لوکاں کہ رہتل ولوں بہت وکھ سی ۔ پرکھ اک عمر دے ہون دے بعد کدے وی داڑھی نہیں کٹدے سن ۔ عورتاں اتے مرد دوناں اپنے بال کندھےآں تکّ لمبے رکھیا کردے سن ۔ سطریاں وچّ بلیاں دے آسپاس گدواکر (یعنی ٹیٹو کر دے) رنگنے نوں شنگار دا روپ منیا جاندا سی ۔ اس دا رنگ بھورج دی چھال جلاکے ملی کالکھ ولوں بنایا جاندا سی ۔ عورتاں اتے مرد ایلم دے رکھ دی اندرونی چھال دے ریشوں نال بنے وڈے لپیٹن والے چوغے پاؤندے سن ۔

## ایہہ وی ویکھو
* جاپان دا اتہاس
* جاپان
* مانچو لوک
* ایوینک لوک
## حوالے

 
 

گٹھ:لوک
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہگٹھ:جاپان دے لوک
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
یوآن راجٹبر

**یوآن خاندان جاں یوآن راجٹبر جان یوآن سلطنت** (Yuan dynasty)
منگولیائی: **', Их Юань Улс**'; ), سرکاری طور اُتے **عظیم یوآن** () یا **[[عظیم یوآن عظیم منگول ریاست]]** (Great Yuan Great Mongol State)
(منگولیائی: *Dai Ön Yeke Mongghul Ulus*, , *Ikh Yuanʹ Üls*) ایک منگول سلطنت سی جسے منگول بورجیگائی قبیلہ دے قبلائی خان نے قائم کیتا سی ۔۔

یوان راج  سنّ 1271 عیسوی توں سنّ 1368 عیسوی تکّ چلن والا اک راج سی جسدے علاقے وچّ اجوکے چین دا لگبھگّ پورا حصہ ، سارے منگولیا دا زمینی علاقہ اتے کجھ آسپاس دے علاقے شامل سن ۔ اسنوں منگول آگو قبلائی خان نے قایم کیتا سی ، جو چنگیز خان دا پوتا وی سی ۔ اس سلطنت نوں منگول سلطنت دا اک حصہ اتے چین دا اک شاہی خاندان دونے سمجھیا جاندا ہے ۔ یوان راج پروار  دے ویلے وچّ پورے چین اتے اک غیرملکی نسل نے لمبے عرصے تکّ راج کیتا ۔ 
چینی اتہاس وج یوان راج پروار  سونگ راجٹبر دے پتن دے بعد اتے منگ راجٹبر دے ابھرن توں پہلاں آیا ۔ چین دا بادشاہ ہون دے نال - نال قبلائی خان نے آپ نوں سارا منگول سلطنت دا خاقان ( سبھتوں وڈا خان ) وی اعلان کر دتا سی ۔ خاقان ہون نال سارے ہور منگول خاناتاں(خانان) , یعنی کہ چغتائی خانات , ایل خانات اتے طلائی اردو ، اتے اوہ اپنا اختیار جتلا رہا سی ، لیکن اسنوں اپنا سرتاج صرف ایلخانی سلطنت نے ہی منیا اتے اوہ وی اصل وچّ آزاد روپ توں ہی حکمرانی  کردے رہے ۔ بعد دے یوآن بادشاہاں نوں تناں نے اپنا بادشاہ قبول تاں کیتا لیکن اپنے - اپنے علاقےآں اتے اوہ بناں کسے مداخلت دے وکھ اگے ودھدے  رہے ۔ 

## ایہہ وی ویکھو
* شمالی اتے دکھنی راجٹبر
* تانگ راجٹبر
*قبلائی خان 
*خاقان 
 
* تن راجشاہیاں
* اتری اتے دکھنی راجٹبر

* ہان راجٹبر 
* ساؤ ویئی راج 
* چڑھدا وو راج 
* شُو ہان راج 
* جن راجٹبر 

* بہار تے خزاں ویلہ
* لہندا ژوؤ ویلہ 
* ژوؤ راجٹبر
* چین  دے راجٹبر 
* چن راجٹبر

## حوالے

## باہرلے جوڑ

 

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:چینی راج ٹبرگٹھ:چین دے راج ٹبرگٹھ:چین دی تریخ

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
 
گٹھ:سابقہ سلطنتاں
گٹھ:ایشیاء دیاں سابقہ بادشاہتاں
گٹھ:جن خاندان
گٹھ:چینی شاہی خاندان
گٹھ:مشرقی ایشیا دے سابقہ دیس
گٹھ:چین وج تیرہویں صدی
گٹھ:چین وچ چودہویں صدی
گٹھ:ایشیا دے سابقہ دیس
گٹھ:منگول سلطنت
گٹھ:تاریخ منگولیا
گٹھ:چینی شاہی خاندان
گٹھ:مشرقی ایشیا دے سابقہ دیس
گٹھ:یوآن خاندان
خاقان

[thumb|[منگول سلطنت دے ۱۵ وچوں ۸ خاقان]]
**خاقان** (Khagan) (منگولیائی: хаан, Khaan; منگولیائی طرز تحریر: ؛ چینی: 可汗؛ چینی: 大汗؛ فارسی: خاقان) شہنشاہ دی حیثیت دے برابر منگولیائی تے ترک بولیاں وچ شاہی عہدے دا اک لقب ہے۔

[230px | thumb | [قبلائی خان منگول سلطنت دا پنجواں خاقان( وڈا خان ) سی ]] 
خاقان جاں خاغان (  منگول : хаган , فارسی :   خاقان     ) منگولیائی اتے ترک بولیاں وچّ شہنشاہ دے برابر دا اک شاہی عہدہ سی ۔ اسے طرحاں خاگانت جاں خاقانت  انہاں بولیاں وچّ سامراج لئی شبد سی ۔ خاقان نوں کدے - کدے خاناں دا خان جاں خانِ خاناں وی ترجمہ کیتا جاندا ہے ، جو مہاراج ( یعنی راجےآں دا راجا ) جاں شہنشاہ ( یعنی شاہاں دا شاہ ) دے برابر ہے ۔ جدوں منگول سلطنت پھیلیا سی تاں اسدے وکھ وکھ حصےآں نوں وکھ - وکھ خاناں دے حوالے کر دتا سی ۔ اس سبھ خاناں توں اتے دے وڈے خان نوں خاقان کیہا جاندا سی ۔।

## ہور ویکھو
* خان

گٹھ:عثمانی القاب
گٹھ:القاب
گٹھ:ترکی القاب
گٹھ:سربراہان ریاست
گٹھ:شاہی القاب
گٹھ:نبیل القاب
گٹھ:منگول سلطنت
میگیار بولی

**میگیار جاں ہنگریائی بولی** (*magyar*  جاں *magyar nyelv* ()) یورالی بولیاں دے ٹبر نال واسطہ رکھن والی اک بولی ہے جس دے بولن والے مکھ تور تے **[[یورپ]]** دے ملک **[[ہنگری]]** وچّ رہندے ہن۔ لگبھگ اک کروڑ تیہہ لکھ لوکاں دی ایہہ بولی دنیا دی 57ویں سبھ توں زیادہ بولی جان والی بولی ہے۔
**میگیار جاں ہنگریائی بولی** (Hungarian language) ہنگری وچ  بولی جان والی زبان ہے۔ اس دا ناں میگیار ایتھے وسن والے لوکاں دے مقامی ناں میگیار توں پیا اے ۔

**میگیار** یورپ دے دیس ھنگری دے واسیاں دی بولی اے مگیار دا جوڑ یورالی بولیاں نال اے ایدے بولن والیاں دی گنتی 1 کروڑ 30 لکھ اے تے جگ چ ایدا نمبر 57وان اے۔ میگیار ھنگری یورپی یونین تے ہور نال دے دیسان دی سرکاری بولی اے۔

**سرکاری حیثیت تے سرکاری زبان:** 

**تسلیم شدہ اقلیتی بولی:**

      
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:یورپ دیاں بولیاں
گٹھ:یورپی بولیاں
گٹھ:یورپی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:ہنگری
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:کروشیا دیاں بولیاں
گٹھ:آسٹریا دیاں بولیاں
گٹھ:ہنگری دیاں بولیاں
گٹھ:رومانیہ دیاں بولیاں
گٹھ:سلوواکیا دیاں بولیاں
گٹھ:سلووینیا دیاں بولیاں
گٹھ:سربیا دیاں بولیاں
گٹھ:فاعلی مفعولی فعلی بولیاں
گٹھ:یوکرین دیاں بولیاں
پہلی چین جاپان لڑائی

**چین جاپان دی پہلی لڑائی** ایشیا دی تریخ دا اک اہم اتے ذکر جوگ واقعہ سی۔ اس لڑائی نے جاپان نوں ایشیا دی اک وڈی طاقت  بنا دتا۔

## واقعے
سنّ 1894-95 ای وچّ کوریا دی شمالی سرحد تے یالو دریا دے مہانے اُتے چینی اتے جاپانی فوجاں وچ اک آبی لڑائی ہوئی اتے لڑائی وچّ جاپان دی فوج نے چین دے جہازی بیڑے نوں تباہ کر دتا۔ جنیاں وی لڑائیاں ہوئیاں  سبھ وچ چین نوں ہار ملی۔ جاپانی سپہ سالار مارشل اواما نے لیاؤ تنگ جزیرہ وچّ پورٹ آرتھر بندرگاہ اُتے قبضہ کر لیا۔ اس طرحاں کیانگ چاؤ اتے ٹاکن دا پتن ہو گیا۔ شمال وچّ بہت ساریاں چوکیاں تے جاپان نے قبضہ کر لیا۔ 1895 دے شروع وچّ جاپانی فوجاں  شانٹنگ تکّ پہنچ گئیاں۔ 15 فروری تکّ ویئی ہائی ویئی دا پتن ہون توں بعد جاپانی فوج پیکنگ تکّ ودھن لگی۔ چین نوں ایہہ احساس ہویا کہ لڑائی کرنا بے کار ہے تے معاہدے دی گل بات شروع کیتی۔ چینی اہلکار لی ہنگ چانگ مارچ 1895 وچّ جاپان دے وزیراعظم اتو نال معاہدے  واسطے آیا تے پہلی لڑائی دا اختتام ہو گیا۔

## حوالے

گٹھ:ایشیا دی تریخ
گٹھ:چین دی تریخ
گٹھ:جاپان دی تریخ
گٹھ:جنگاں
گٹھ:لڑائیاں
گٹھ:چین دیاں جنگاں
گٹھ:جاپان دیاں جنگاں
یالو دریا

thumb|210x210px|یالو دریا دا نقشہ
thumb|210x210px|شمالی کوریا وچّ یالو دریا دا کنارہ
**یالو دریا ** (چینی: 鸭绿江) جاں امنوک دریا (کوریائی: 압록강) شمالی کوریا اتے چین دی قومانتری سرحد اتے واقع اک دریا ہے۔ یالو نام مانچو بولی توں لیا گیا ہے جس وچّ اس دا مطلبّ سرحد ہندا ہے۔ ایہہ دریا چنگبائی پہاڑی سلسلے دے لگبھگّ 5200 میٹر اچے بئیکدو پہاڑ توں پیدا ہندا ہے اتے پھر کجھ موڑاں دے نال دکھن - لہندے دی طرف وگدا ہویا کوریا دی کھاڑی وچّ جا ملدا ہے۔ اس دی لمبائی 790 کلومیٹر ہے اتے اسنوں 30،000 مربع کلومیٹر دے جلسمبھر علاقے توں پانی ملدا ہے۔ اس وچ بحری آواجائی  اوکھی ہے کیونکہ بہت سارے تھانواں اتے اس دی گہرائی کافی گھٹّ ہے۔

## اتہاس
یالو دریا تریخی اہمیت رکھدا ہے کیونکہ اس دے کنڈے کوریا دا پرانا  گوگرئیؤ راج ابھریا سی۔ اس گوگرئیؤ راج دا نام اگے بدلکے گورییو بنئا، جس توں کوریا دا نام کوریا پیا۔ بہت سارے پرانے قلعے اس دریا دے کنڈے اتے کھڑے ہوئے ہن۔ یالو دریا دی لڑائیاں وچّ وی اہمیت رہی ہے۔ 1894 - 95 دے چینی - جاپانی لڑائی اتے 1904 دے روسی - جاپانی لڑائی وچّ یالو دریا اتے بھاری جنگ ہوئی سی۔ امریکہ دی کوریائی لڑائی دی وی شروات چینی فوج نے 1950 وچّ یالو نوں پار کر کے کیتی سی۔ 1990 دے دہاکے وچّ بہت سارے شمالی کوریائی پناہ گیر یالو پار کر کے چین وچّ وڑن لگے ہن۔

## مسئلے
یالو دریا  وچّ بہت سارے چھوٹے ریتیلے جزیرے ہن۔ ایہناں نوں لے کے چین اتے شمالی کوریا نے ملکے 1972 - 1975 دے دور وچّ اک معائنہ کیتا اتے 61 اجیہے جزیرے پائے گئے۔ ایہناں وچوں 48 شمالی کوریا نوں ملے اتے 13 چین نوں۔ سنّ 1990 وچّ چین اتے شمالی کوریا نے دوجا اجیہا جانچ اتے سمجھوتا کرن دی کوشش کیتی لیکن ایہہ کم آپسی مسئلےآں دی وجہ ولوں رک گیا۔ چین دی طرف وی جو یالو دریا دا علاقہ ہے اتھے وی کوریائی نسل دے لوک وسدے ہن اتے بہت سارے کوریائی لوکاں وچّ خواہش ہے دی ایہہ علاقہ چین دا نہیں سگوں کوریا دا ہونا چاہیدا ہے۔ پھر وی سرکاری پدھر اتے چین اتے شمالی کوریا وچّ تالمیل ہون ولوں ایہناں دوناں دیساں دے وچّ وچّ اجتکّ ایہہ مسئلہ نہیں بنا ہے۔

## ایہہ وی ویکھو
* پئیکدو پہاڑ  
* شمالی کوریا
* تومن دریا

## حوالے

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:دریاگٹھ:چین دے دریا
گٹھ:ایشیا دے دریاگٹھ:شمالی کوریا دے دریا

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
پئیکتو پہاڑ

thumb|230x230px|بئیکدو جوالامکھی دی تصویر
thumb|230x230px|اتلے کوریا اتے چین دی سرحد دے نقشے اتے واقع بئیکدو پہاڑ
thumb|230x230px|سردیاں دے موسم وچّ برف نال ڈھکیا ہویا بئیکدو پہاڑ
**بئیکتو** یا **پئیکدو پہاڑ** (کوریائی: 백두산, Baekdu - san), جنوں چانگبائی پہاڑ (چینی: 长白山, Changbai shan) جاں بائیتوؤ (Baitou) وی کیہا جاندا ہے، شمالی کوریا تے چین دی سرحد اتے واقع اک  2744 میٹر اچا جوالامکھی ہے۔ ایہہ چانگبائی پہاڑی سلسلے دا سبھ توں اچا پہاڑ اے۔ ایہہ پورے کوریائی جزیرہ نما (پیننسلا) دا وی سبھ توں اچا پہاڑ اے۔ کوریا دے لوک اسنوں اک پوتر پہاڑ من دے ہن تے اسنوں کوریا دا اک فومی نشان سمجھدے ہن۔

اندازا لگایا جاندا ہے کہ ایہہ جوالامکھی(آتش فشاں/وِسندر پھوٹا) جدوں سنّ 969 عیسوی دے آس پاس پھٹیا تاں اس اتے اک 5 کلومیٹر چوڑا اتے 850 میٹر گہرا کریٹر بن گیا جسدے کجھ حصے وچّ ہن تییان چی (天池, Heaven Lake, یعنی سورگ جھیل) ناں دی اک خوبصورت جوالامکھیئے جھیل واقع اے۔ ایہہ جوَالا مُکھّی ہجے وی زندہ ہیگا تے پچھلی دفعہ سنّ 1903 وچّ پھٹیا سی۔ اس دے بھوِکھ وچّ پھر ولوں پھٹن دی امید ہے۔ ایہی پہاڑ اس علاقے دے تنّ سبھ توں اہم دریاواں دا سروت اے: سونگہوا دریا، یالو دریااتے تومن دریا۔

## نام دا مطلب
بئیکدو - سان (백두산) دا مطلبّ کوریائی بولی وچّ سفید سر والا پہاڑ ہندا ہے۔ انگریزی بولن والے جوالامکھی - ماہراں نے شروع وچّ جدوں ایہہ نام چینی بھاوچتروں وچّ پڑھیا تاں اس دا اچارن غلطی ولوں بائیتوؤ کیتا جو اج تکّ چلا آ رہا ہے۔ اس پہاڑ نوں مانچھُو بولی وچّ گولمن شانگییان الن (Golmin Šanggiyan Alin) کیہا جاندا ہے، جسدا مطلبّ سفید پہاڑ ہے اتے ہور بولیاں دے نام اس توں پیدا ہوئے سن۔

## موسم
بئیکدو پہاڑ اتے موسم تیزی نال بدلدا اے تے اچانک خراب ہو سکدا اے۔ سکھر اتے اوسط درجہ حرارت −8 . 3 °سینٹیگریڈ رہندا ہے حالانکہ سردیاں چ −48 °سینٹیگریڈ تکّ ڈِگ سکدا اے۔ گرمیاں چ جولائی دے مہینے وچ اوسط درجہ حرارت 10 °سینٹیگریڈ ہندا اے۔ سال وچ اٹھ مہینے سکھر برف - نال ڈھکیا رہندا اے۔

## ایہہ وی ویکھو
*جوالامکھی جھیل
* چانگبائی پہاڑ
* یالو دریا
* تومن دریا

## حوالے

گٹھ:پہاڑ
گٹھ:شمالی کوریا دا جغرافیہ
گٹھ:چین دا جغرافیہ