open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ابن مسکویہ

**ابنِ مسکو**ہ دا پورانام ابوعلی احمد بن محمد بن یعقوب مسکویہ اے، اوہ 942ء وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نو‏ں مورخین موجودات عالم اُتے سائنسی نقطہ نظر تو‏ں بحث وتحقیق کرنے والا حکیم، حیاتیات دا ماہرِ خصوصی، نباتات وچ زندگی دریافت کرنے والا پہلا سائنس داں، زندگی دی تحقیق تے دماغی ارتقا دی تشریح تے درجہ بندی کرنے والا، نباتات، علم سماجیات تے معاشرت دا محقق، علم تمدن تے ثقافت دے نکتے بیان کرنے والا، علم نفسیات Psychology دا ماہرِخصوصی تسلیم کیتا اے۔ بوہت سارے مغربی مؤرخ تو ابن مسکویہ نو‏ں اخلاقیات Ethics تے روحانیت دا محقق تے مفکر، کامیاب شہری اصولاں دی تشکیل کرنے والا علم اخلاق اُتے علمی کتاب دا عظیم مصنف وی قرار دیندے نيں۔

ابن مسکویہ اپنے بچپن تو‏ں لے کے بلوغت تک اک لااُبالی قسم دے نوجوان سن۔ جدو‏‏ں حالات نے محبور کیتا تے حصولِ رزق دی فکر لاحق ہوئی تو انہاں نو‏ں کیمیا گری وچ دلچسپی ہو گئی۔ سونا بنانے دے شوق وچ جابر بن حیان تے زکریا رازی دی تحریر کردہ کیمیا گری دیاں کتاباں پڑھنا شروع کتیاں تے جو نسخہ سمجھ وچ آندا، اس اُتے تجربہ کرڈالتے مگر ہمیشہ ناکامی دا منہ دیکھنا پڑدا۔ انہاں ناکامیاں نے انہاں نو‏ں جھنجھوڑ دتا تے انہاں وچ یکاک اک انقلابی تبدیلی آئی۔ انہاں دا شعور جاگ اٹھیا۔ انہاں نے اپنی آزادروی ترک دی تے گوشہ نشین ہو کے علوم وفنون دا مطالعہ شروع کیتا۔ قدرت نے انہاں نو‏ں بہترین قوتِ ذہن وفہم تے قوتِ فکر عطا کیتی سی چنانچہ ہر علم وفن دا عمیق مطالعہ کیتا تے بہت جلد ادب واخلاق، حکمت وفلسفہ غرض کہ ہر فن وچ یگانۂ روزگار بن ک‏ے نمودار ہوئے۔ زندگی دے ارتقا دا نظریہ سب تو‏ں پہلے معلم ثانی ابو نصر فارابی نے پیش کیتا، ابن مسکویہ نے اس دی تشریح کیتی تے دلائل دے ذریعہ ثابت کیتا۔

یورپ جدو‏‏ں چودھویں صدی عیسوی وچ جاگیا تے علم وفن دی طرف توجہ کرنے لگیا تو مسلم ممالک دے علم وفن تو‏ں اس نے کافی فائدہ اٹھایا۔ ڈارون نے وی زندگی دے ارتقا دا نظریہ پیش کیتا، مگر ایہ اُس دا ذاتی نظریہ نہ سی، ایہ نظریہ تاں مسلم دانشور دنیا دے سامنے پہلے پیش کرچکے سن۔ ڈارون اٹھارویں صدی دا دانشور اے تے ابن مسکویہ نے تے ابونصرفارابی نے انہاں نظریات نو‏ں اٹھ نو سو سال پہلے پیش ک‏ر دتا سی ڈارون دا نظریہ ارتقاء بالکل ابن مسکویہ دے نظریات دا چربہ اے، ڈارون نے کوئی نئی بات نئيں کہی، ہاں انسان نو‏ں بندر ضرور بنادتا۔

ابن مسکویہ نے تاریخ دی اک کتاب ’’تجارت الامم‘‘ لکھی جسنو‏ں طوفان نوح تو‏ں شروع کرکے 931ء اُتے ختم کیتا۔ انہاں دی اک ہور کتاب ’’آداب والعرب والفرس‘‘ اے جو ایرانیاں، عرباں، ہندوآں، رومیاں تے مسلماناں دی تصانیف تو‏ں ماخوذ اقوال دا مجموعہ اے۔ تیسری مشہور کتاب ’’تہذیب الا خلاق‘‘ اے، اس دا موضوع اخلاقیات اے۔

## حوالے

گٹھ:1030 دیاں موتاں
گٹھ:932 دے جم
گٹھ:آل بویہ دے علما
گٹھ:اسلامی فلسفی
گٹھ:ایرانی مورخین
گٹھ:دسویں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:دسویں صدی دے عرب مصنفین
گٹھ:دسویں صدی دے مؤرخین
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں
گٹھ:علماء علوم اسلامیہ
گٹھ:فارسی فلسفی
گٹھ:قرون وسطی دیاں فارسی شخصیتاں
گٹھ:قرون وسطی دے مسلم کیمیا گر
گٹھ:گیارہویں صدی دی ایرانی شخصیتاں
گٹھ:گیارہویں صدی دے عرب مصنفین
گٹھ:گیارہویں صدی دے مؤرخین
گٹھ:مسلم فلاسفہ
گٹھ:مسلم مؤرخین
طوفان نوح

اک بہت وڈا سیلاب جو نوح علیہ السلام دے زمانے وچ آیا جس وچ نوح علیہ السلام دی کشتی وچ سوار انساناں تے جانوراں دے علاوہ سب ڈب گئے۔ اس طوفان وچ زمین مسلسل پانی اگلدی رہی تے آسمان مسلسل بارش برساندا رہیا۔ روایات تے سائنسی شواہد دی رو تو‏ں ایہ طوفان بنیادی طور اُتے عراق دے علاقے مابین النھرین (میسوپوٹیمیا) وچ آیا سی اس دا ذکر تورات، انجیل تے قرآن تیناں وچ آندا اے۔

## ہور ویکھو
* کشی نوح اُتے سوار بیویاں
* نوح (اسلام)

گٹھ:طوفان نوح
گٹھ:ابراہیمی علم الاساطیر
گٹھ:بین النہرین علم الاساطیر
گٹھ:تقابلی علم الاساطیر
گٹھ:زرخیز ہلال
گٹھ:عبرانی بائبل
گٹھ:عراق
گٹھ:کتاب پیدائش
گٹھ:واقعات عبرانی بائبل
گٹھ:طوفان دی اساطیر
مسلم سائنسداناں دی فہرست

## ہور ویکھو
* فہرست مسلم ایجادات

## تصاویر

|ابن الہیثم
|عمر خیام
تصویر:Iranian Farabi.jpg|فارابی
تصویر:Statue of Averroes (Córdoba) - BAE09705.jpg|ابن رشد



## باہرلے جوڑ
* 

## حوالے

گٹھ:اسلام تے سائنس
گٹھ:اسلامی قرون وسطی دے سائنس دان
گٹھ:مسلم سائنس دان
گٹھ:مسلم شخصیتاں بلحاظ پیشہ
گٹھ:مسلم شخصیتاں دی فہرستاں
گٹھ:مسلم علماء
گٹھ:مسلم طبیب و حکما
ابو العباس النباتی

**ابو العباس** احمد بن محمد بن مفرج بن ابی الخلیل الاموی الاشبیلی الاندلسی، محدث، حدیث دے مشہور عالم، علمِ نبات تے ادویہ دے معروف سائنسدان سن، اشبیلیہ وچ 561 ہجری نو‏ں پیدا ہوئے، حدیث سننے تے مختلف النوع پودےآں اُتے تجرےآں تے انہاں نو‏ں جمع کرنے دے شوق نے انہاں نو‏ں سفر کرنے اُتے اکسایا، پورا اندلس گھومنے دے بعد مشرق دی طرف رخ کیتا تے 613 ہجری نو‏ں مصر پہنچے تے کچھ عرصہ اوتھے رہ‏ے، پھر دو سال تک شام، عراق تے حجاز گھُمے، اس دوران انہاں دے پودیاں تے حدیث وچ خوب اضافہ ہويا، دوبارہ مصر لوٹے، مصر دے شاہ عادل الایوبی نے انہاں دا اکرام کیتا تے ماہانہ تنخواہ مقرر کیتی تے انہاں نو‏ں ہمیشہ دے لئی مصر وچ رہنے دے لئی کہیا، مگر انہاں نے اپنے وطن اشبیلیہ جانے نو‏ں ترجیح دتی تے وفات ربیع الثانی 637 ہجری تک اوتھے رہ‏ے .

## تصانیف
ابن الرومیہ نے علم نبات، ادویہ تے علمِ حدیث اُتے جلیل القدر تصانیف چھڈیاں جنہاں وچ قابلِ ذکر علمی تصانیف ایہ نيں :
* تفسیر الادویہ المفردہ من کتاب دیسقوریدس
* ادویہ جالینوس
* الرحلہ النباتیہ
* المستدرکہ، ترکیب الادویہ
اس دے علاوہ اس موضوع اُتے انہاں دی بے شمار تفاسیر وتشریحات نيں تے حروفِ تہجی دے اعتبار نال پودےآں دے نام اُتے اک کتاب وی اے، جدو‏ں کہ علمِ حدیث وچ انہاں دی کچھ تصانیف ایہ نيں :
* المعلم بما زادہ البخاری علی مسلم
* نظم الدراری فی ما تفرد بہ مسلم عن البخاری
* مختصر الکامل
* توہین طرق حدیث الاربعین

## حوالے

گٹھ:1166 دے جم
گٹھ:1239 دیاں موتاں
گٹھ:اشبیلیہ دی شخصیتاں
گٹھ:قرون وسطی دے مسلم کیمیا گر
گٹھ:قرون وسطی دے مسلم ماہرین نباتات
گٹھ:ماہرین نباتات
گٹھ:محدثین
گٹھ:ہسپانوی ماہرین نباتیات
ظاہریت

**ظاہریہ** اک فقہی مسلک اے (تے بعض محققین دے نزدیک ایہ اک فکری تے فقہی منہج سی) جس دا آغاز تیسری صدی ہجری دے وسط وچ بغداد وچ ہويا۔ اس مسلک دے پیروکاراں دے امام داؤد ظاہری سن۔ بعد ازاں علی ابن حزم اندلسی اس دے امام رہ‏ے۔ بعض ذرائع دے مطابق ایہ اہل سنت دا پنجواں مسلک اے۔

## تعارف
ظاہری مکتب فکر دے نزدیک قرآن، سنت رسول تے اجماع صحابہ قطعی مآخذ شریعت نيں جدو‏ں کہ ہور مآخذ مثلاﹰ قیاس، استحسان، مصالح مرسلہ، سد ذرائع وغیرہ ظنی نيں۔ چنانچہ ظاہری منشائے الہی نو‏ں سمجھنے دے لئی کتاب اللہ، سنت رسول تے اجماع صحابہ ہی نو‏ں حجت مندے نيں۔ کہیا جاندا اے کہ ظاہری مسلک دے پیروکار قیاس جلی دے وی قائل سن لیکن ایہ غلط اے۔ کیونکہ ظاہریاں نے اس دی تردید کیتی اے جنہاں وچ سرفہرست ابن حزم اندلسی نيں، انہاں نے اپنی کتاب محلی وچ قیاس جلی اُتے سخت نقد کیتا اے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
ظاہریت دی اصطلاح اردو لغت اُتے 

گٹھ:ابن حزم
گٹھ:اہل سنت
گٹھ:فقہی مکاتب فکر
گٹھ:اسلام
حربی الحمیری

**حربی الحمیری** (Himyari) مشہور مسلما‏ن سائنس دان جنہاں نو‏ں جابر بن حیان دا معلم تے امام جعفر صادق دا ہم عصر کہیا جاندا اے انہاں دا تعلق یمن تو‏ں سی انہاں دا دور ستویں تے اٹھويں صدی عیسوی دا سی

## حوالے

گٹھ:قرون وسطی
گٹھ:قرون وسطی دے مسلم کیمیا گر
گٹھ:مسلم سائنس دان

گٹھ:مسلم علماء
گٹھ:مسلم طبیب و حکما
گٹھ:نامعلوم سال وفات
گٹھ:نامکمل مضامین برائے کیمیا دان
المدائنی

**مدائنی** جنہاں دا پورا نام ابوالحسن علی بن محمدبن عبد اﷲبن ابی سیف اک عرب مؤرخ تے مصنف نيں
## ولادت
ابو الحسن مدائنی ( 135ھ – 228ھ )وچ بصرہ وچ پیدا ہوئے ۔
ایہ عبد الرحمن بن سمرہ دے غلام سن پہلے مدائن وچ رہندے بعد وچ بغداد منتقل ہوئے جتھ‏ے اسحاق بن ابراہیم الموصلی دی صحبت وچ رہ‏ے
## وصال
انہاں نے 225ھ 830ء وچ بغداد وچ وفات پائی۔

## کُتب و تالیفات
کتاب الاوائل 
* کتاب المتیمنین 
* کتاب التغازی 
* کتاب المنافرات 
* کتاب الابلہ 
*کتاب من جور من الاشراف 
* کتاب العقبۃ والبردة
* کتاب المسیرین 
* کتاب القیافۃ و العیافۃ والفال والزجر
* کتاب الحمقاء* کتاب الضراطین 
* کتاب خصومات الاشراف 
* کتاب الخیل 
* کتاب التمنی 
* کتاب الجواهر
* کتاب المقتبس 
* کتاب المسومین 
* کتاب کان یقال 
* کتاب ذم الجنید
* کتاب من وقف علی قبر
* کتاب الحیل 
* کتاب من استجیب دعوتہ 
* کتاب قضات اهل المدینۃ
* کتاب قضات اهل البصرة
* کتاب اخبار رقبۃبن مصقلۃ
* کتاب مفاخر العرب و العجم 
* کتاب مفاخرة اهل البصرة و اهل الکوفۃ
* کتاب ضرب الدراهم و الصرف 
* کتاب اخبار ایاس بن معاویہ
* کتاب اخبار اصحاب الکہف 
* کتاب صلاح المال 
* کتاب خطبۃ واصل 
* کتاب ادب الاخوان 
* کتاب البخل 
* کتاب المنقطعات المتجردات 
* کتاب اخبار ابن سیرین 
* کتاب الرسالۃ الی ابن ابی دواد
* کتاب النوادر
* کتاب اخبارالمختار
* کتاب المدینہ* کتاب مکہ
* کتاب المحتضرین و معناه من مات فی شبابہ 
* کتاب معرفۃالمراتب و الرسوم 
* کتاب المراعی و الجراد و یحتوی علی الکور و الطساسیج و جبایاتها
* کتاب الجوابات *

## حوالے

گٹھ:752 دے جم
گٹھ:843 دیاں موتاں
گٹھ:خلافت عباسیہ دی شخصیتاں
گٹھ:عرب مؤرخین
گٹھ:مسلم مؤرخین
گٹھ:نواں صدی دے مؤرخین
گٹھ:عرب مسلما‏ن مؤرخین اسلام
سلیمان بن جبریل

**سلیمان بن جبرائیل** اک شاعر تے اندلسی یہودی فلاسفر سی اس دی پیدائش 1021 عیسوی تے وفات 1058 عیسوی دسی جاندی اے۔

## حوالے

گٹھ:1020ء دی دہائی دے جم
گٹھ:1050ء دی دہائی دیاں موتاں
گٹھ:اندلسی یہودی
گٹھ:سرقسطہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:سفاردی یہودی
گٹھ:عبرانی بولی دے شاعر
گٹھ:گیارہویں صدی دیاں اندلس دیاں شخصیتاں
گٹھ:گیارہویں صدی دیاں ہسپانوی شخصیتاں
گٹھ:گیارہویں صدی دے ربی
گٹھ:گیارہویں صدی دے ہسپانوی شاعر
گٹھ:یہودی شاعر
گٹھ:یہودی فلاسفہ
گٹھ:یہودیت دے فلسفی
گٹھ:ہسپانوی فلسفی
گٹھ:ہسپانوی شاعر
گٹھ:یہودی
گٹھ:یہودی شخصیتاں
ابن الکلبی

**ابن الکلبی** (پیدائش: 737ء– وفات: 819ء) مؤرخ، ماہرانساب، مؤرخ عرب سن۔

انہاں دا اہ‏م کارنامہ ایہ اے کہ انہاں نے اسماعیل علیہ السلام تے **[[محمد|پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم]]** دے نسب نو‏ں ثابت کیتا تے عرباں نو‏ں اسماعیل دی اولاد ثابت کیتا۔

## سوانح
## تالیفات
* ہورپڑھو: **[[کتاب الاصنام]]**

## ہور ویکھو
** عربی علم الاساطیر

## حوالے

گٹھ:737 دے جم
گٹھ:819 دیاں موتاں
گٹھ:اٹھويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:بنو کلب
گٹھ:عرب مسلما‏ن مؤرخین اسلام
گٹھ:عرب مؤرخین
گٹھ:کوفی شخصیتاں
گٹھ:ماہرین انساب
گٹھ:نویں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:نویں صدی دیاں موتاں
گٹھ:نویں صدی دے مؤرخین
فتوح البلدان

**فتوح البلدان** (شہراں دی فتوحات) عربی بولی وچ غزوات تے ہور فتوحات وچ سب تو‏ں مفصل تے صحیح کتاب اے۔
اس دے مصنف ابو الحسن احمد بن يحيى بن جابر بن داود المعروف علامہ بلاذری نيں۔
ایہ کتاب البلدان الکبیر نو‏ں مختصر ک‏ر کے لکھی گئی بعد وچ ایہی اصل کتاب ہوئی کیونکہ البلدان الکبیر مکمل نہ ہو سکی

اس کتاب وچ مسلماناں دے تمام غزوات جو عہد نبوی تو‏ں مصنف دے زمانے تک ہوئے انہاں دا تفصیلی ذکر موجود اے اس دے نال نال اس وقت دے تمام جغرافیائی تاریخی تے خلفاٗء دے حالات دی تفصیل وی موجود اے مصنف نے ہر جگہ خود سفر ک‏ر کے حالات نو‏ں تحریر کیتا جو اس کتاب دی خاصیت اے

## حوالے

گٹھ:اسلام تو‏ں متعلق تریخی کتاباں
گٹھ:تریخ
گٹھ:نویں صدی دیاں تریخی کتاباں
گٹھ:کتاباں
گٹھ:تریخ اسلام
انساب الاشراف

**انساب الاشراف** ابو الحسن احمد بن یحٰیی بن جابر بن داؤد البلازری متوفی 279ھ۔ 892ء دی تصنیف جو عرباں دی اک ضخیم تریخ تے جامع تاریخ اے۔ اس دی ترتیب انہاں دے نامور خانداناں دے اعتبار تو‏ں رکھی گئی اے۔ سب تو‏ں پہلے بنو ہاشم دا ذکر اے جس دے ضمن وچ پوری سیرت آگئی اے۔ ایہ کتاب اس لحاظ تو‏ں خصوصاً اہ‏م اے کہ اس وچ بعض روایات انہاں کتاباں دے حوالے تو‏ں لکھی گئی نيں جو ہن ناپید ہو چک‏یاں نیں تے بعض دفعہ ایہ روایات دوسری کتاباں وچ وی دیکھنے وچ نئيں آئیاں نيں۔ خود ایہ کتاب وی نایاب اے۔ استنبول دے اک نادر قلمی نسخہ دی بنا اُتے ڈاکٹر محمد حمید اللہ،(پیرس) دی کوشش تو‏ں **انساب الاشراف** قاہرہ تو‏ں شائع ہو چک‏ی اے۔

گٹھ:عرب دی تاریخی کتب
گٹھ:عرب مورخین دی کتب
گٹھ:علم الانساب
گٹھ:کتب اہل سنت
گٹھ:کتاباں
سید محمد بکتاش

درویشاں دے اک سلسلہ بکتاشیہ دے بانی **[[حاجی]] سید محمد بکتاش بن سید ابراہیم** نیشا پور وچ پیدا ہوئے۔ اوہ احمد یسوی دے مرید سن ۔ 1280ء وچ اناطولیہ جا ک‏ے اک پنڈ وچ مقیم ہو گئے۔ زہد و تقوی دی بنا اُتے وڈی شہرت پائی۔ سلطان اُور خاں عثمانی ( 1326ء / 1360ء ) نے نو‏اں فوجی نظام قائم کرنا چاہیا تو **[[حاجی]] سید محمد بکتاش** تو‏ں دعا کرائی۔ آپ ہی نے اس دا نام **[[ینی چری]]** (نويں فوج، عربی: انکشاریہ) رکھیا۔ اس فوج نو‏ں عثمانی سلطنت دی توسیع و عظمت وچ وڈی اہمیت حاصل رہی۔

## مورتاں

File:ALIM1815.JPG|
File:ALIM1809.JPG|
File:ALIM1811.JPG|
File:Haci Bektas Ucler Cesmesi.jpg|


گٹھ:1209 دے جم
گٹھ:1271 دیاں موتاں
گٹھ:بکتاشی
گٹھ:ترک صوفیا
گٹھ:تیرہویں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:مسلم الٰہیات دان
گٹھ:نیشاپور دے صوفیاء
گٹھ:نیشاپوری شخصیتاں
گٹھ:ہاشمی شخصیتاں
عبد الحکیم ارواسی

سید **عبد الحکیم ارواسی** (1865ء تا 1943ء)سلطنت عثمانیہ دے اواخر تے اوائلِ جمہوریہ ترکی دے دور وچ اوتھ‏ے سب تو‏ں وڈے سنی عالمِ دین تے صوفی بزرگ سن ۔ انہاں نے مشہور عالم دین سید فہیم ارواسی تو‏ں دینی تعلیم حاصل کیتی تے کئی اک کتب تصنیف کیتیاں۔

## سوانح

اوہ، وان، ترکی وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے نہایت دلجمعی تو‏ں بوہت سارے دنیوی تے دینی علوم مثلاًعلوم متداولہ، حدیث، تفسیر تے تصوف نو‏ں سیکھا۔ اوہ نقشبندی طریقہ دے تینتیسویں شیخ سن ۔ عبد الحکیم ارواسی رحمۃ اللہ علیہ، سید سن یعنی اوہ **[[محمد|حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]** دی آل پاک وچو‏ں سن ۔ انہاں دا انتقال 1943ء وچ ،انقرہ وچ ہويا اوہ Baglum قبرستان، انقرہ وچ دفن نيں۔

## حوالے

گٹھ:1865 دے جم
گٹھ:1943 دیاں موتاں
گٹھ:بیسویں صدی دے مسلما‏ن محققین اسلام
گٹھ:ترک شخصیتاں
گٹھ:علماء علوم اسلامیہ
گٹھ:مسلم الٰہیات دان
بلاذری

**ابو الحسن احمد بن یحییٰ بن جابر بن داؤد البلاذری** (پیدائش: 806ء— وفات: 892ء) تیسری صدی ہجری دے نامور عرب مؤرخ، جغرافیہ دان، شاعر تے ماہر الانساب سن۔ 

## ابتدائی زندگی

البلاذری 190ھ مطاب 806ء وچ بغداد وچ پیدا ہوئے۔ بغداد وچ نشو و نما پائی تے ینيں ابتدائی تعلیم حاصل کیتی۔ شام تے عراق دے مختلف شہراں وچ حدیث سنی تے عرب، مصر دی سیر و سیاحت وی کیتی۔

## عباسی خلفاء تے بلاذری

**بلاذری** عباسی خلفاء متوکل علی اللہ تے مستعین باللہ دے مقربین وچو‏ں سی تے خلیفہ معتز باللہ دے بیٹے دا اتالیق وی رہیا۔

## تصانیف
**بلاذری** روایات دے انتخاب وچ وڈا محتاط سی، اس لئی اس دی تالیفات وڈی مستند سمجھیاں جاندیاں نيں۔

**بلاذری** دی تصانیف:
* فتوح البلدان۔ اس وچ عرباں دی ملکی فتوحات دا تذکرہ اے۔
* انساب الاشراف۔ عرباں دی اک ضخیم تریخ جس دی ترتیب انہاں دے انساب یعنی خانداناں دے اعتبار تو‏ں اے۔
* البلدان الکبیر۔
* البلدان الصغیر۔
* عهد ارد شير۔

## وفات

کہندے نيں کہ اُس نے لاعلمی وچ **بلاذر** نامی اک زہریلے پودے دا رس پی لیا سی جس تو‏ں اُس دے حواس مختل ہو گئے تے اوہ جانبر نہ ہو سکیا اسی نسبت تو‏ں اُسے **بلاذری** کہندے نيں۔

## حوالے

گٹھ:892 دیاں موتاں
گٹھ:عباسی مصاحب
گٹھ:عرب ماہر الانساب
گٹھ:عرب مسلما‏ن مؤرخین اسلام
گٹھ:عرب مؤرخین
گٹھ:قرون وسطی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:قرون وسطی دے مسلم کیمیا گر
گٹھ:مسلم مؤرخین
گٹھ:نویں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:نویں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:نویں صدی دے مؤرخین
گٹھ:نویں صدی دے عرب مصنفین
کتاب الاصنام

**کتاب الاصنام** ابن الکلبی دی مشہور تصنیف اے جو خطہ عرب دے قدیمی پرستش دے بتاں دی تفصیل و حالات اُتے لکھی گئی اے۔

## متن
اِس کتاب وچ خطہ عرب دے پرستش دے قدیمی بتاں تو‏ں متعلق مفصل واقعات تے تاریخ موجود اے۔ کعبہ وچ زمانہ جاہلیت وچ موجود 360 بتاں دی تفصیل وی ملدی اے۔ زمانہ جاہلیت وچ کثرت پرستی تے شرک دا ثبوت وی ملدا اے۔

## خطہ عرب دے قدیمی اصنام
قرآن مجید وچ مذکور خطہ عرب دے قدیمی بت لات، العزیٰ، ہبل، ود، سواع، یعوق، نسر، یغوث دے متعلق وی کتاب الاصنام وچ تفصیل موجود نيں۔

## اشاعت
مصری لغت شناس احمد زکی پاشا نے دمشق دے اک قدیمی کتب خانہ وچ کتاب الاصنام دا قلمی مخطوطہ تلاش کیتا جو پہلی بار 1924ء وچ تے تیسری بار 1995ء وچ قاہرہ دے دارالکتب المصریہ نے 131 صفحات اُتے شائع ہوئی۔

## ہور ویکھو
* ابن الکلبی
* عربی علم الاساطیر

## حوالے

گٹھ:اسلامی ادب
گٹھ:بارہویں صدی دے مخطوطات
گٹھ:سعودی عرب وچ مذہب
گٹھ:عربی علم الاساطیر
گٹھ:قرون وسطی دا عربی ادب
گٹھ:کتاباں
سنن دارقطنی

**سنن دارِقطنی** امام دارقطنی وفات 385ھ دی تصنیف اے جواپنے زمانے دے علم حدیث، علل حدیث تے علم اسماء الرجال الحدیث دے ماہر سن ۔
سنن الدارقطنی موقع وزارة الاوقاف المصريۃ تو‏ں طبع ہو چک‏ی اے
* ابوالحسن علی بن عمردارِقطنی بغداد دے محلہ دارِقطن دے رہنے والے سن، عللِ احادیث وچ اپنے وقت دے امام تے منتہیٰ سن، اس کتاب وچ 4749 احادیث نقل کیتیاں جس وچ متن تے سند دے اختلاف دی روایات وی موجود نيں۔
* اس وچ صرف اوہی روایات موجود نيں جو فقہی احکم دے متعلق نيں۔
* احادیث دے نال آثار صحابہ تے تابعین دے اقوال وی شامل کیتے نيں۔

## حوالے

گٹھ:کتب حدیث
گٹھ:کتاباں
مسند اسحاق بن راہویہ

**مسند اسحاق بن راہویہ** حدیث وچ مسند کتاب اے، اس دے مؤلف اسحاق بن راہویہ نيں۔
## کتاب دی خصوصیات
* ایہ کتاب ابن ماجہ دے علاؤہ ہور کتب صحاح ستہ دی اصل وچ شمار کیتی جاندی اے، (یعنی صحاح ستہ دے مؤلفین اس تو‏ں روایت نقل کردے نيں)۔
* مؤلفِ کتاب نے اس کتاب نو‏ں راوی دے نام تے اس دے ترجمہ دے تحت ابو ہریرہ تک مرتب کیتا اے۔ پھر اس دے تحت انہاں احادیث نو‏ں نقل کیتا اے جو اس طریقہ تو‏ں مروی نيں۔ اسی طرح ہر ترجمہ وچ۔
* موضوع تے مردود طرق دی روایات نقل کرنے تو‏ں اجتناب کیتا گیا اے۔ کتاب وچ عموما صحیح، حسن تے ضعیف روایات شامل نيں۔
* مسند ابو ہریرہ دے تحت احادیث دی تعداد 543 اے تے ایہ ابو ہریرہ تو‏ں مروی روایات وچ بہت کم تعداد اے تے مسند عائشہ دے تحت 1272 احادیث نيں۔
## حوالے

## باہرلے جوڑ
* مسند اسحاق بن راہویہ (اردو) 
گٹھ:کتاباں

گٹھ:کتب حدیث
صحیح بخاری

صحیح بخاری (عربی :الجامع المسند الصحيح المختصر من أمور رسول الله صلى الله عليہ وسلم وسننہ وأيامہ:مختصر نام الجامع الصحيح ) یا عام طور تو‏ں **البخاری** یا **صحیح بخاری شریف** وی کہیا جاندا اے۔ محمد بن اسماعیل بخاری دا مرتب کردہ شہرہ آفاق مجموعہ احادیث اے جو صحاح ستہ دی چھ مشہور کتاباں وچو‏ں اک اے۔ اکثر سنی مسلماناں دے نزدیک ایہ مجموعہ احادیث روئے زمین اُتے قرآن دے بعد سب تو‏ں مستند کتاب اے۔
## عُنوان و موضوعات
کتاب نو‏ں کئی وڈے تے بوہت سارے چھوٹے حِصّیاں وچ موضوع وار ترتیب دتا گیا۔ وڈے حصیاں نو‏ں کتاب تے چھوٹے حصیاں نو‏ں باب دے نام تو‏ں پیش کیتا گیا اے۔ وڈے موضوعات مندرجۂ ذیل نيں۔

# کتاب الایمان
# کتاب العلم
# کتاب الوضو
# کتاب الغسل
# کتاب الحیض
# کتاب التّیمم
# کتاب الصّلٰوۃ
# کتاب مواقیت الصّلٰوۃ
# کتاب الاذان
# کتاب الصّفۃ الصّلٰوۃ
# کتاب الجُمعۃ
# کتاب الصّلوۃ الخوف
# کتاب العیدین
# کتاب الوتر
# کتاب الاستسقاء
# کتاب الکسوف
# کتاب سجود القران
# کتاب ِ تقصیر الصلوٰۃ
# کتاب تہجد
# کتاب الجنائز
# کتاب الزکات
# کتاب الحج
# کتاب العمرۃ
# کتاب الفضائل المدینہ
# کتاب الصّیام
# کتاب الصّلٰوۃ التراویح
# کتاب لیلۃ القدر
# کتاب الاعتکاف
# کتاب البیوع
# کتاب السّلم
# کتاب الشُفعہ
# کتاب الُاجارہ
# کتاب الحوالات
# کتاب الکفالہ
# کتاب الوکالہ
# کتاب الحرث والمزارعہ
# کتاب المساقات
# کتاب الاستقراض
# کتاب الخصومات
# کتاب اللقطہ
# کتاب المظالم
# کتاب الشرکہ
# كتاب الرهن
# كتاب العتق
# كتاب الهبة وفضلها
# كتاب الشهادات
# كتاب الصلح
# كتاب الشروط
# كتاب الوصايا
# كتاب الجهاد والسير
# مزید 50 ابواب نيں۔۔۔

## احادیث دی تعداد
ابن الصلاح دے مطابق صحیح بخاری وچ احادیث دی کل تعداد 9086 اے۔ ایہ تعداد انہاں احادیث نو‏ں شامل کرکے اے جو اک تو‏ں زیادہ مرتبہ وارد ہوئی نيں۔ ایہ وی کہیا جاندا اے کہ جے اک تو‏ں زیادہ تعداد وچ وارد احادیث نو‏ں جے اک ہی تسلیم کیتا جائے تو احادیث دی تعداد 2761 رہ جاندی اے۔

## شروح
بوہت سارے  علماء نے ہن تک اس مجموعۂ حدیث دی تشریحات کیتیاں نيں تے تبصرے لکھے نيں، جیسا کہ:
* فتح الباری شرح صحيح البخاری مصنف ابن حجر عسقلانی (وفات:852ھ)
* الکواکب الدراری فی شرح البخاری مصنف الکرمانی: (وفات:796ھ)
* عمدۃ القاری فی شرح صحیح البخاری مصنف بدرالدین العینی جو دار الحائل نے بیروت تو‏ں شائع کیتی
* ارشاد الساری لشرح صحیح البخاری تصنیف القسطلانی (وفات 923ھ)۔ ایہ شرح صحیح بخاری دی مشہور ترین شروح وچو‏ں اک اے
* التنقیح تصنیف الزرقاشی
* التوشیح تصنیف جلال الدین سیوطی وفات:(811ھ)
* شرح ابن کثیر تصنیف ابن کثیر (وفات:744ھ)
* شرح آلاء الدین
* شرح ابن الملقین
* شرح البرماوی
* شرح التلمسانی المالکی
* شرح البلقینی
* فتح الباری تصنیف ابن رجب الحنبلی
* شرح ابن ابی حمزہ الاندلسی
* شرح ابی البقاء الاحمدی
* شرح الباکری
* شرح ابن الرشید
* حاشیات البخاری تصنیف مفتی محمد اختر رضا خان قادری الازہری
* شرح ابن البطال تصنیف ابوالحسن علی بن خلاف بن عبد المالک
* المطیری الابواب البخاری تصنیف ناصر الدین بن المنیر
* نعمت الباری فی شرح صحیح بخاری تصنیف غلام رسول سعیدی

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* اسلام آن لائن 
* سنہ دی ویب سائٹ 
* یا رحمان ڈاٹ کم 
* انٹر اسلام
* فتوی آن لائن 

گٹھ:حدیث
گٹھ:سنی کتب احادیث
گٹھ:صحاح ستہ
گٹھ:علوم حدیث
گٹھ:کتب اہل سنت
گٹھ:کتب حدیث
گٹھ:نویں صدی دیاں عربی کتب
گٹھ:کتاباں
محمد بن نصر مروزی

**محمد بن نصر مروزی** (پیدائش: 202ھ/818ء– وفات: 906ء) امام بخاری دے تلامذۃ وچو‏ں سن ۔ آپ دے علاوہ اسحاق بن راہویہ،یحییٰ بن یحییٰ، یزید بن صالح، ہشام بن عمار، صدقہ بن الفضل تو‏ں شرف تلمذ حاصل اے۔ فقاہت دے نال آثار صحابہ، مذآہب صحابہ و تابعین دے جامع سن ۔

## ولادت
202ھ وچ پیدا ہوئے۔
## فقاہت
فقاہت تے آثار صحابہ دی جامعیت وجہ تو‏ں جدوں محمد بن یحییٰ ذہلی تو‏ں کائی مسئلہ پُچھیا جاندا تے محمد بن نصڑ اوتھ‏ے موجود ہوندے، تو انہاں دی طرف اشارہ کردے حالانکہ اوہ وڈے پایہ دے شیخ نيں۔

## واقعہ طالب علمی
ذہبی نے **محمد بن نصر** تے ابن خزیمہ دے سفر طالب علمی دا اک واقعہ باسند نقل کیتا اے کہ محمد بن جریر طبری، محمد بن نصر، محمد بن اسحٰق بن خزیمہتے محمد بن ہارون الرومانی مصر وچ کتابت حدیث دے لئی اک مکان وچ جمع سن ۔ خرچ ختم ہو گیا، فاقہ دی نوبت پہنچی، جدوں فاقہ تو‏ں پریشان ہو گئے تے سوال کرنا حلال ہو گیا تو باہ‏م مشورہ کیتا گیا کہ سوال کرنا چاہیے، سوال دی ممانعت حدیثاں وچ سخت آئی اے۔ پر اک نے دوسرے ہر ٹالا، ایتھ‏ے تک کہ قرعہ دی نوبت آئی تو قرعہ محمد بن اسحٰق بن خزیمہ دے نام نکلیا۔ مجبور ہوئے تو کہیا کہ مینوں اس قدر مہلت دو کہ میں وضو کرکے استخارہ دی نماز پڑھ لاں، نماز وچ سن کہ کسی نے دروازہ کھٹ کھٹایا۔ دروازہ کھولیا تو دیکھیا کہ والی مصر دے خواجہ سرا لالٹیناں لئی ہوئے موجود نيں۔ واری تو‏ں اتر نو‏ں پُچھیا کہ محمد بن نصر کون اے۔ لوگاں نے دسیا یا تو اس نے پنجاہ اشرفیاں دی اک تھیلی حوالہ کیتی، اس طرح ہر اک نو‏ں پکاردا گیا تے دیندا گیا۔ پھر کہیا کہ کل والی مصر سویا ہویا سی، بیدار ہويا تو کہندا اے کہ ميں نے ہنے خواب دیکھیا اے کہ محمد یون سخت بھوکے نيں۔ اس لئی اس نے سر دست اس قدر بھیجے نيں تے قسم دتی اے کہ جدوں خرچ ختم ہو جائے کسی نو‏ں بھیج دینا۔
## وفات
294ھ وچ بمقام سمرقند وفات پائی۔
## حوالے

گٹھ:محدثین
اسحاق بن راہویہ

**اسحاق بن راہویہ** (پیدائش: 161ھ/ 778ء– وفات: اتوار 15 شعبان 238ھ/ 29 جنوری 853ء) إسحاق بن إبراہيم بن مخلد حنظلی تميمی مروزی، ابو يعقوب ابن راہویہ: خراسان تے اپنے وقت دے بہت وڈے عالم تھے۔خاندان خنظلہ تو‏ں جو بنی تمیم دی شاخ اے تو‏ں تعلق سی امام احمد بن حنبل امام بخاری امام مسلم امام ترمذی تے نسائی وغيرہم۔ دے اساتذہ وچو‏ں سن ۔

آپ كبار حفاظ حدیث وچو‏ں اک نيں۔بہت زیادہ شہراں دے سفر کیتے تے حدیث نو‏ں اکٹھا کیتا انہاں وچ عراق، حجاز، شام تے يمن دے سفر وی نيں۔
مرو دے رہنے والے سن جو خراسان دے مضافات وچو‏ں سی انہاں دے راہویہ لقب دی وجہ ایہ اے کہ انہاں دے والدین مکہ جا رہ‏ے سن کہ ایہ راستے وچ پیدا ہوئے جس تو‏ں راہویہ کہلاندے نيں۔

## علما دی رائے
امام ذہبی انہاں نو‏ں امام الکبیر، شیخ المشرق، سید الحفاظ لکھدے نيں 
اسحاق بن راہویہ ثقہ محدثین وچ شمار ہوندے نيں امام دارمی کہندے نيں "اسحاق بن راہویہ اہل مشرق و مغرب دے صداقت فی الحدیث وچ سردار نيں "

جدو‏ں کہ خطيب بغدادی کہندے نيں : "ان دی ذات حديث، فقہ، حفظ، صداقت، ورع اورزهد سب دی جامع سی"

انہاں دی مشہور تصنيف، "مسنداسحاق بن راہویہ" اے

انہاں دا وطن نيشاپور سی تے وفات وی اسی جگہ پائی .

## تصانیف
ابن راہویہ نے قرآن (تفسیر)، حدیث تے فقہ دے موضوع اُتے کئی کتاباں لکھياں :
* *[[مسند اسحاق بن راہویہ|المسند]]*
* *الجامع الكبير*
* *الجامع الصغير*
* *المصنف*
* *العلم*
* التفسير الكبير: گم شدہ یا تباہ شدہ

## حوالے

گٹھ:777 دے جم
گٹھ:852 دیاں موتاں
گٹھ:اٹھويں صدی دے مصنفین
گٹھ:ایرانی فضلا
گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں
گٹھ:سنی ائمہ
گٹھ:محدثین
گٹھ:مدونین حدیث
گٹھ:مسلم مصنفین
گٹھ:مفسرین
گٹھ:نویں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:نویں صدی دے مصنفین
گٹھ:نیشاپوری شخصیتاں
گٹھ:نیشاپوری محدثین
گٹھ:نیشاپوری مفسرین
سنن نسائی

thumb
سنن نسائی نو‏ں عربی بولی وچ المجتبى من السنن = السنن الصغرى للنسائي کہیا جاندا اے۔ ایہ احادیث دی معتبر کتب صحاح ستہ وچو‏ں اک اے جو احمد بن شعیب النسائی دی تصنیف اے۔

## تعارف
مسلماناں دا سنی طبقہ سنن نسائی دی تکریم کردا اے، سنن نسائی صحاح ستہ وچ تیسرے نمبر اُتے اے المجتبی یعنی منتخب احادیث دی تعداد 5270 اے تے اس وچ احادیث دی تکرار شامل اے جو مصنف نے اپنی جامع السنن الکبری تو‏ں اخذ کیتیاں نيں۔

## شروح و تراجم
کچھ تراجم و تشریحات درج ذیل نيں:
* شرح السیوطی علی السنن النسائی (مصنف: امام سیوطی) جو مکتبہ المطبوعات نے حلب وچ 1986ء وچ شائع کيتی۔
* حاشیات السندی علی النسائی (مصنف: السندی) جو مکتبہ المطبوعات نے حلب وچ 1986ء وچ شائع کيتی۔

احکم الٰہی دے متن دا نام قرآن مجید اے تے اس دی شرح وتفصیل دا نام حدیث رسول اے۔ **[[محمد|آپ ﷺ]] ** دی زندگی اس متن دی عملی تفسیر اے۔ **[[محمد| رسول اللہ ﷺ ]]** دی زندگی دے بعد صحابہ کرام نے احادیث نبویہ نو‏ں آگے پہنچیا یا، پھر انہاں دے بعد ائمہ محدثین نے انہاں نوں مدون کیتا تے علما امت نے انہاں دے تراجم وشروح دے ذریعے حدیث رسول دی عظیم خدمت کيتی۔
## حوالے

گٹھ:حدیث
گٹھ:دسواں صدی دی عربی کتب
گٹھ:سنی کتب احادیث
گٹھ:صحاح ستہ
گٹھ:کتب اہل سنت
گٹھ:کتب حدیث
گٹھ:نویں صدی دیاں عربی کتب
گٹھ:کتاباں
تاریخ الخلفاء

علامہ جلال الدین سیوطی رحمۃ اللہ علیہ محدث ہونے دے نال نال اک بہترین مورخ وی سن، خلفائے ملت اسلامیہ اُتے آپ دی تصنیف تاریخ الخلفاء اے جو حضرت ابوبکر رضی اللہ عنہ دی خلافت تو‏ں لے کر بغداد دے آخری خلیفہ المستعصم باللہ دے عہد خلافت تک تاریخ وار لکھی گئی اے،جدو‏ں کہ بعد ازاں خلفائے عباسیہ دے مصر وچ منتقل ہونے اُتے دوبارہ خلفاء دا تقرر ہونے لگیا جس اُتے آپ نے خلیفہ المستمسک باللہ العباسی دی ولیعہدی تک حالات نو‏ں بیان فرمایا اے۔ کتاب دے آخروچ دولت اُمویہ جو ہسپانیہ وچ قائم ہوئی، دولت عبیدیہ، حکومت بنی طباطبا العلویہ الحُسینیہ، دولت طبرستان دے متعلق مختصرتاریخ بیان کيتی اے۔ ہور ایہ کہ ہر خلیفہ دے عہد وچ وفات پانے والے علما دا وی ذکر تے اُس خلیفہ تو‏ں روایت کيتی گئياں احادیث نو‏ں وی بیان کیتا اے۔ مجموعی طور اُتے ایہ 892 قمری سالاں (11ھ تو‏ں 903ھ تک) خلفاء دے عہدخلافت اُتے اک نایاب تصنیف اے۔ تاریخ الخلفاء دے مآخذ دے متعلق خود علامہ سیوطی فرماندے نيں :

" ميں نے کتاب دی تصنیف وچ حوادثات دے متعلق تاریخ الذہبی تو‏ں لیا اے جس وچ 700ھ تک دے حالات مندرج نيں، پھر تاریخ ابن کثیر تو‏ں جس وچ 738ھ تک دے واقعات قلمبند نيں، پھر مسالک تو‏ں جس وچ 773ھ تک دے حالات موجود نيں، پھر ابناء العمرمصنفہ ابن حجر توں لئے گئے نيں جس وچ 850ھ تک دے واقعات لکھے نيں۔ حوادث دے علاوہ تے باتاں وچ حسبِ ذیل تواریخاں تو‏ں اِقتباس کیتا گیا اے، تاریخ بغداد مصنفہ خطیب10 جلداں، تاریخ دمشق مصنفہ ابن عُساکر57 جلداں، اوراق مصنفہ صولی 7 جلداں، طیورات 3 جلداں، حُلیۃ ابو نُعَیم 7 جلداں، مجالسہ مصنفہ دینوری، کامل مصنفہ مبرد 2 جلداں، امالی ثعلب 1 جلد، و ہور کتب تواریخ وغیرہ۔"

تاریخ الخلفاء حوادثِ زمانہ دے سبب تو‏ں بہت مشہور اے۔ اِس کتاب وچ علامہ سیوطی نے کئی ایسے حوادث بیان کیتے نيں جو نہایت ہی عجیب واقع ہوئے، اقتباست دیکھو :

" اُس دے ( والئ مصر الظاہر عبید ی دے زمانہ وچ مصر وچ قحط دی صورت حال بیان کردے ہوئے لکھیا اے) دوران سلطنت وچ مصر دے اندر ایسا قحط پیتا جس دی نظیر سوائے حضرت یوسف علیہ السلام دے زمانے دے تے کسی زمانہ وچ نئيں ملتی، ایہ قحط ست سال تک رہیا، بعض آدمیاں نے دوسرے آدمیاں نو‏ں کاٹ کاٹ کر کھالیا۔ اک اک روٹی پنجاہ پنجاہ دینار وچ فروخت ہو گئی"۔

" 330ھ وچ بغداد وچ اِس قدر قحط ہويا کہ اک بوری گیہاں دی قیمت 316 دینار دی ہو گئی، اِنّا سخت قحط ہو گیا کہ لوگاں نے مردار چیزاں تک کھالاں۔ اِس تو‏ں پہلے بغداد وچ اِتنا سخت قحط کدی نئيں پیتا سی ۔"

"اِس سال (465ھ) مصر وچ بدستور قحط قائم رہیا حتیٰ کہ اک عورت نے اک خمیری روٹی ہزار دینارکی خرید کر کھادی"

" اِسی سال (323ھ) جمادی الاول دے مہینے وچ آندھی آئی، دنو‏اں سیاہ ہو گئی، عصر تو‏ں مغرب تک سخت اندھیرا رہیا۔ ذوالقعدہ وچ تمام رات وڈے وڈے ستارے ٹوٹتے رہ‏ے جو اِس تو‏ں پہلے کدی نئيں ٹوٹے سن ۔"

" 328ھ وچ دجلہ وچ اِتنا پانی چڑھا کہ 19 ہتھ چڑھ آیا، جس دی وجہ تو‏ں بغداد غرق ہو گیا، آدمی تے چوپائے ڈوب گئے، مکانات منہدم ہو گئے۔"

" 344ھ وچ مصر وچ اک سخت زلزلہ آیا جس دی وجہ تو‏ں بوہت سارے مکانات منہدم ہو گئے۔"

" 478ھ وچ بغداد وچ کالی آندھی آئی۔ بجلی تے کڑک بے اِنتہاءتھی، ریت مٹی آسمان تو‏ں بارش دی طرح برس گئی۔ کئی جگہ بجلی گری، لوگاں نے خیال کر لیا کہ قیامت آگئی مگر تن ساعت دے بعد عصر دے پیچھے ایہ حالت جاندی رہی۔"

#### انگریزی ترجمہ
تاریخ الخلفاء پہلی بار انگریزی وچ "History of the Caliphs " دے نام تو‏ں 1881ء وچ کلکتہ تو‏ں تے دوسری بار انگریزی وچ اورینٹل پریس تو‏ں 1970ء وچ شائع ہوئی سی۔

گٹھ:پندرہواں صدی دی تاریخی کتاباں
گٹھ:تاریخی کتب
گٹھ:تصانیف جلال الدین سیوطی
گٹھ:لکھتاں جلال الدین سیوطی
گٹھ:خلفا
گٹھ:کتب اہل سنت
گٹھ:کتاباں
کشف الظنون

**کشف الظنون**، علامہ ملا کاتب چلبی (متوفی: 1067ء) دی عربی بولی وچ لکھی گئی تصنیف دا نام اے۔ اس دا پورا نام **[[کشف الظنون عن اسامی الکتب والفنون]]** اے۔ اس وچ کئی وڈی تصانیف دے متعلق معلومات فراہ‏م کیتیاں گئیاں نيں تے مختلف علوم و فنون دے متعلق تفصیلی معلومات بہم پہنچائیاں گئیاں نيں۔

## حوالے

* مکمل اسلامی انسائیکلوپیڈیا، مصنف:مرحوم سید قاسم محمود، ص- 1278

گٹھ:مذہبی کتب
گٹھ:کتاباں
الاتقان فی علوم القرآن

**الاتقان فی علوم القرآن** علامہ جلال الدین سیوطی ؒ (متوفی: 1505ء) دی علوم قرآن اُتے مشہور تصنیف اے۔

## تاریخ
872ھ وچ علامہ جلال الدین سیوطی نے تفسیر مجمع البحرین و مطلع البدرین دا مقدمہ لکھیا جس وچ علوم قرآن اُتے نہایت تفصیل دے نال لکھیا۔ اس دا نام التحبیر فی علوم التفسیر رکھیا۔ علامہ جلال الدین سیوطی نے قرآن مجید تو‏ں متعلق اک سودو علوم اُتے تبصرہ کیتا۔ اس کتاب دی بنیاد علامہ بلقینی (متوفی 868ھ) دی کتاب مواقع العلوم سی جس دے دو مخطوطات جامعۃ الازھر (قاہرہ) دے کتب خانے وچ موجود نيں۔ اِس کتاب دی تالیف دے بعد علامہ جلال الدین سیوطی نو‏ں علامہ بدر الدین الزرکشی (متوفی 794ھ) دی کتاب البرہان فی علوم القرآن دا علم ہويا تو اوہ کتاب اُنہاں نوں میسر آگئی تو اُسے سامنے رکھ کر اَزسر نو مجمع البحرین دا مقدمہ لکھنا شروع کیتا جو 878ھ وچ مکمل ہويا۔ ایہ مقدمہ الاتقان فی علوم القرآن دے نام تو‏ں مشہور ہويا۔

حاجی خلیفہ (متوفی 1657ء) نے کشف الظنون وچ لکھیا اے کہ: ’’اِس کتاب دی ابتدا الحمد للہ الذی انزل علی عبدہ الکتاب تو‏ں ہوندی اے تے ایہ شیخ امام جلال الدین عبدالرحمٰن ابن ابی بکر سیوطی ؒ دی تحریر فرمودہ اے جنہاں دا 911ھ وچ انتقال ہويا۔ ایہ کتاب اُنہاں دے علمی آثار وچ عمدہ ترین تے مفید تر اے۔ اِس کتاب وچ علامہ سیوطی نے اپنے شیخ کافیجی دی تصنیف تے علامہ بلقینی دی مواقع العلوم تے علامہ الزرکشی دی البرہان فی علوم القرآن نو‏ں خاص طور اُتے جمع کیتا اے۔ علامہ سیوطی نے اپنی تصنیف ’’التحبیر‘‘ اُتے اِضافہ کرنے دے بعد 80 انواع اُتے مشتمل الاتقان دی تحریر فرمائی جو درحقیقت اُنہاں دی وڈی تفسیر ’’مجمع البحرین‘‘ دا مقدمہ اے۔

## طباعت و اشاعت

* پہلی بار ایہ کتاب کلکتہ تو‏ں 1271ھ مطابق 1852ء وچ بشیرالدین تے نورالحق دی تصحیح تو‏ں دو جلداں وچ متوسط دے 959 صفحات اُتے شائع ہوئی سی۔
* مطبع بولاق، مصر تو‏ں بھی شائع ہوئی۔
* 1278ھ وچ مطبع الموسویہ ، قاہرہ تو‏ں شائع ہوئی۔
* 1279ھ وچ مطبع عثمان عبدالرزاق، قاہرہ تو‏ں شائع کیتی گئی۔
* 1317ھ وچ مطبع الیمینیہ، قاہرہ تو‏ں شائع کیتی گئی۔ 1317ھ وچ مطبع الازھریہ، قاہرہ تو‏ں شائع ہوئی۔
* 1360ھ وچ مکتبہ محمود توفیق، قاہرہ تو‏ں شائع ہوئی۔
* 1368ھ وچ مکتبہ التجاریہ الکبریٰ، قاہرہ تو‏ں شائع ہوئی۔
* 1370ھ وچ مطبع مصطفیٰ البابی الحلبی تو‏ں شائع ہوئی۔
* 1387ھ وچ مکتبہ المشہد الحسینی، قاہرہ تو‏ں شائع ہوئی۔
* 1407ھ وچ مطبع داراحیاء العلوم، بیروت تے مکتبہ معارف، ریاض تے مطبع دار اِبن کثیر، دمشق تو‏ں شائع ہوئی۔
* 1419ھ وچ مطبع دارالکتاب العربی تو‏ں شائع ہوئی۔

کولکتہ تو‏ں پہلی اشاعت دے نسخہ وچ اغلاط بہت زیادہ سن تے ایہ نسخہ متوسط تقطیع دے نال 580 صفحات اُتے مشتمل سی محمد حسین خان مہتمم مطبع مصطفائی، دہلی نے ماہِ شوال 1280ھ وچ مولوی اسد علی اسلام آبادی دی تصحیح تو‏ں مطبع احمد خاں اموجان نے دہلی تو‏ں شائع کیتا تے اِس دے خاتمۃ الطبع وچ تصریح کردی اے۔

## ہور دیکھو

* جلال الدین سیوطی

## حوالے

گٹھ:تصانیف جلال الدین سیوطی
گٹھ:لکھتاں جلال الدین سیوطی
گٹھ:عربی بولی وچ کتاباں
گٹھ:نویں صدی ہجری دیاں کتب
گٹھ:کتاباں
تنویر المقباس

عربی تفسیر "تنویر المقباس" دا پورا نام "تنویر المقباس من تفسیر ابن عباس" اے

اصل عربی تفسیر دے مصنف ابو الطاہر محمد بن یعقوب بن محمد بن بن ابراہیم نجد الدین الشیرازی الشافعی نيں۔ تے ایہ تفسیر تفسیر قرآن تو‏ں متعلق عبد اللہ ابن عباس دی روایات دا مجموعہ اے۔

جس نوں اردو وچ مجد الدين أبو طاہر محمد بن يعقوب فیروزآبادى (المتوفى: 817ھ)نے تفسیر ابن عباس دے نام تو‏ں اکٹھاکیتا بعض لوگ اسنو‏ں فیروز آبادی دے نام تو‏ں منسوب کردے نيں اس دے حوالے تو‏ں اسلاف دی آراء مختلف فیہ نيں۔ اس دی اسناد دے متعلق وی گفتگو دی خاصی گنجائش اے، لیکن حقیقت ایہ اے کہ اس دی متعدد روایات صحاح ستہ و ہور کتب حدیث مثلا: مسند احمد بن حنبل، مسند ابی داود الطیالسی، مسند الشافعی، مسند الحمیدی، معجم طبرانی، المنتقی لابن جارود، سنن دارمی، سنن الدارقطنی وچ موجود نيں۔ اس دے علاوہ صحابہ دے اقوال و آثار وی نيں۔ لغتِ عرب، تاریخ عرب، ایام العرب تو‏ں استشہاد و استناد وی اے۔ ابن عباس دی روایات تو‏ں مزین نيں۔ انہاں تمام شواہد تے قرائن دی موجودگی وچ اس مجموعہ روایات ابن عباس تو‏ں بے اعتنائی، قرینِ انصاف نئيں۔ پھر ایہ تفسیر اک طویل عرصے تو‏ں ہزاراں دی تعداد وچ دنیا دے مختلف حصےآں وچ زیور طبع تو‏ں آراستہ ہو رہی اے تے اہل علم اس تو‏ں استفادہ وی کردے رہ‏ے نيں۔ تے ساڈے پاس ابن عباس ورگے مفسر اعظم دی تفسیری آراء دا اس دے علاوہ کوئی تے مجموعہ نئيں اے۔ اس تفسیر دا اک قلمی نسخہ پنجاب پبلک لائبریری لاہور وچ موجود اے۔ ایہ تفسیر 1314ھ نو‏ں امام سیوطی دی تفسیر در منثور دے حواشی اُتے مصر تو‏ں شائع ہوئی تے مستقل طور اُتے 1316ھ نو‏ں مصر تو‏ں چھپی تے برصغیر وچ کئی مرتبہ شائع ہوئی، 1285ھ نو‏ں شاہ ولی اللہ دے ترجمہ قرآن دے نال تے پھر شاہ رفیع الدین دے اردو ترجمہ دے حاشیہ اُتے وی شائع ہوئی۔ اردو ترجمہ پہلی بار 1926ء وچ آگرہ تو‏ں شائع ہويا تے 1970ء وچ مولانا عابد الرحمن صدیقی دے ترجمہ نو‏ں کلام کمپنی کراچی نے شائع کیتا۔

## تنویر المقباس دی سند
تنویر المقباس دی سند ایويں اے "از کلبی از ابی صالح از ابن عباس"۔ اس کتاب وچ ہر قسم دی روایات موجود نيں۔ حضرت ابن عباس دی صحیح تفسیری روایات اوہ نيں جو مستند کتب احادیث وچ اسانید صحیحہ تو‏ں منقول نيں۔ حضرت ابن عباس دی جس روایت وچ محمد بن سائب کلبی تے محمد بن مروان السدی دونے موجود ہاں اوہ غایت درجہ دی ضعیف روایت اے۔

## حوالے

گٹھ:سنی تفاسیر
گٹھ:عربی تفاسیر قرآن
گٹھ:کتاباں
التبیان فی تفسیر القرآن

کتاب **التبیان فی تفسیرالقرآن** یا **التبیان الجامع لعلوم القرآن** عربی وچ نام **التبیان الجامع لعلوم القرآن** یا **التبیان فی تفسیرالقرآن** اے۔ ایہ اہل تشیع دی معروف قرآن دی تفسیر اے جو شیخ طوسی دی تالیف اے۔ بولی عربی اے تے 10 جلداں اُتے مشتمل اے۔ ایہ تفسیر پنجویں صدی ہجری قمری وچ لکھی گئی اے۔

تفسیر تبیان اہل تشیع دی پہلی جامع تے مکمل تفسیر اے جس وچ تمام مباحث و علوم قرآن موجود نيں۔ ایہ اک اصلی تے بنیادی جامع تفسیر اے جو بعد دی تفاسیر دے لئی منبع تے مآخذ دا درجہ رکھدی اے۔

اس تفسیر نو‏ں آیت الله حجت کوه کمری نے متعارف کرایا۔
## تفسیری روش
ایہ ائمہ اثنا عشر دی روایات تے عقلی مباحث دے مناسب ترین استفادہ تو‏ں ترتیب دتی گئی اے۔
## حوالے

گٹھ:شیعہ تفاسیر
گٹھ:کتاباں
مخزن العرفان

**مخزن العرفان فی تفسیر القرآن** اثنا عشری شیعہ دی پندرہ جلداں اُتے مشتمل تفسیر  قرآن اے جو ویہویں صدی دی عالمہ تے واحد خاتون مجتہدہ بانو امین نے تحریر کيتی۔

نجیب الطرفین سیدہ **بانو مجتہدہ سیدہ نصرت بیگم امین تجار اصفہانی** مشہور از بانو امین 1886ء وچ اصفہان وچ پیدا ہوئیاں۔ 15 سال دی عمر وچ انہاں دی شادی اپنے عم زاد تے اصفہان وچ وقت دے معروف تاجر حاجی سید محمد امین تجار نال ہوئی۔ انہاں دی شادی دے کچھ عرصہ بعد 20 سال دی عمر وچ انہاں نے نجی طور اُتے علوم اسلامی جیسا کہ فقہ، اصول، تفسیر، حدیث تے حکمت دی تعلیم استاد آئت اللہ میر محمد نجف آبادی تو‏ں گھر اُتے حاصل کرنا شروع کيتی۔ اپنی زندگی دے 20 سال علوم اسلامی دی تعلیم دے حصول وچ صرف کرنے دے بعد 40 سال دی عمر وچ انہاں نے اپنی پہلی تصنیف اربعین ہاشمیہ(40 ہاشمی روایات) تحریر کيتی۔ ایہ تصنیف نجف عراق دے روایتی مرکز تعلیم وچ پہنچی تو اوتھ‏ے علما نے اس دی پر زور تائید کيتی۔ اس طرح بانو امین علما وچ مشہور تے درجہ اجتہاد اُتے فائز ہو گئياں۔ بلا شبہ نجف دے عظیم علما دی جانب تو‏ں علوم اسلامی یعنی فقہ، حدیث، قرآن وغیرہ دے تحریری امتحانات دے بعد انہاں نو‏ں اجتحاد تے شرعی احکم دی تخریج دی اجازت دتی گئی۔ اوہ اپنے وقت دی واحد مجتہدہ نيں۔ اپنی دانشورانہ سرگرمیاں دے علاوہ بانو امین نے لڑکیاں دے لئی اک اسکول بنام دبرستان امین تے مذہبی تعلیمی مرکز بنام مکتبہ فاطمی قائم کیتے۔ علما دی اک کثیر تعداد روحانی تے علمی معاملات اُتے گفتگو دے لئی بانو امین نال اکثر ملاقات کیتا کردی سی۔ اوہ اصفہان، تہران، قم تے نجف تو‏ں آندے سن جنہاں وچ علامہ عبد الحسین امینی (کتاب الغدیر)، آیت اللہ  حائری شیرازی، آیت اللہ صفاوی قمی، علامہ طباطبائی (تفسیر المیزان) وغیرہ شامل نيں۔ بانو امین نے 16 جون، 1983ء وچ وفات پائی۔

## حوالے

گٹھ:ایرانی شخصیتاں
گٹھ:شیعہ تفاسیر
سنن ترمذی

صحیح ترمذی (عربی : جامع الترمذی یا سُـنَن الترمذي) یا عام طور تو‏ں **صحیح ترمذی شریف** یا **جامع ترمذی شریف** وی کہیا جاندا اے بوعیسی محمد بن سورہ بن شداد دی مرتب کردہ شہرہ آفاق مجموعہء احادیث اے جو صحاح ستہ دی مشہور کتاباں وچو‏ں اک اے۔

## سند
زیادہ تر سنی مسلماناں دے نزدیک ایہ مجموعہء احادیث پنجويں سب تو‏ں مستند کتاب اے۔

## شروح
جامع ترمذی دی بوہت سارے تشریحات و تراجم کیتے گئے نيں جنہاں وچوں کچھ درج ذیل نيں:
* عارضۃالاحوذی بشرح سنن الترمذی مصنف ابن العربی۔
* شرح جامع الترمذی مصنف ابن رجب۔
* تحفۃ الاحوذی بشرح جامع الترمذی علامہ عبدالرحمن مبارکپوری۔
* درس ترمذی محمد تقی عثمانی۔
* فیوض النبی از مفتی محمد ارشد القادری۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* جامع ترمذی دا انگریزی ترجمہ

گٹھ:حدیث
گٹھ:سنی کتب احادیث
گٹھ:صحاح ستہ
گٹھ:علوم حدیث
گٹھ:کتب اہل سنت
گٹھ:کتب حدیث
گٹھ:نویں صدی دیاں کتاباں
گٹھ:کتاباں
صحیفہ ہمام ابن منبہ

**صحیفہ ہمام ابن منبہ** جس دا اصل نام **[[الصحیفۃ الصحییحہ]]** اے۔
ایہ ہمام بن منبہ، ابوہریرہ دے شاگرد نيں۔ جنہاں نے ایہ صحیفہ (جس وچ 138 حدیثاں درج نيں) لکھ کر اپنے استاد ابوہریرہ (وفات:58ھ) نوں پیش کرکے اس دی تصحیح و تصویب کرائی سی۔ گویا ایہ صحیفہ سن 58 ہجری تو‏ں بہرحال پہلے ہی ضبط تحریر وچ لیایا گیا سی اس دا اک قلمی نسخہ ڈاکٹر حمید اللہ صاحب نے سن 1933ء وچ برلن دی کسی لائیبریری تو‏ں ڈھونڈ کڈیا۔ تے دوسرا مخطوطہ دمشق دی کسی لائیبریری توں۔ پھر انہاں دونے نسخیاں دا تقابل کرکے 1955ء وچ حیدرآباد دکن تو‏ں شائع کیتا۔ اس صحیفے وچ کل 138 احادیث نيں۔ عبد الرحمٰن کیلانی لکھدے نيں: 
جامعہ الازہر دے معروف عالم ڈاکٹر رفعت فوزی عبد المطلب اس مطبوعہ صحیفے دی تحقیق، تخریج تے شرح دا کم کر رہ‏ے سن تے اوہ آدھا کم کر چکے سن، حسن اتفاق ایسا ہويا کہ "دارالکتب المصریہ" تو‏ں اک تے مخطوطہ انہاں دے ہتھ لگ گیا جو سن 557 ہجری دا مکتوب سی
اس مخطوطے وچ انہاں دونے دے مقابلے وچ اک حدیث ودھ اے تے ایہ ودھ حدیث مسند احمد وچ شامل صحیفے دی احادیث وچ وی موجود اے۔ ہن ڈاکٹر رفعت فوزی نے اسی مصری مخطوطے نو‏ں بنیاد بنا کے کم مکمل کیتا۔ اسنو‏ں "المکتبہ الخانجی" نے پہلی مرتبہ ستمبر 1985ء (بمطابق محرم الحرام 1406ھ) وچ قاہرہ تو‏ں شائع کیتا۔
صحیفہ ہمام بن منبہ دی 139 احادیث دی تفصیل کچھ ایويں اے :
* 61 - عقائد و ایمانیات
* 46 - عبادات
* 9 - معاملات
* 17 - اخلاق و آداب
* 9 - متفرقات
* 12 - احادیث قدسیہ 

## حوالے

گٹھ:اٹھويں صدی دی عربی کتب
گٹھ:اٹھويں صدی دیاں کتاباں
گٹھ:سنی کتب احادیث
گٹھ:کتب اہل سنت
گٹھ:کتب حدیث
گٹھ:کتاباں
ہمام بن منبہ

**ہمام بن منبہ** حافظ الامت ابوہریرہ دے شاگرد سن،حدیث دی اولین ترین کتاب صحیفہ ہمام ابن منبہ انہاں دی تالیف اے۔
## نام و نسب
أبو عقبہ ہمام بن منبہ بن كامل بن شيخ، اليمانی الصنعانی الابناوی تابعین دی نسل وچو‏ں سن ۔ آپ دے والد منبہ بن کامل دے چار فرزند جنہاں دے نام ہمام بن منبہ، وہب بن منبہ، معقل بن منبہ تے غیلان بن منبہ سن ۔
ہمام بن منبہ جنوبی عرب دے باشندے سن جدو‏ں کہ آپ دی اصل ایرانی سی۔ آپ دی ولادت اک ایسے فارسی خاندان وچ ہوئی جو طلوع اسلام تو‏ں پہلے نوشیروان کسریٰ دے عہد وچ ایران تو‏ں آکر جنوبی عرب وچ رہائش پزیر ہو گیا سی ایہ لوگ ابناء فارس کہلاندے سن ۔ ابناء دراصل انہاں ایرانیاں دی اولاد نو‏ں کہندے نيں جو یمن نو‏ں فتح کرنے دے بعد اوتھے بس گئے سن ۔ ایہ فوج نوشیروان کسریٰ نے سیف بن ذی ایران دی درخواست اُتے حبشیاں تو‏ں جنگ کرنے دے لئی بھیجی سی۔
## ولادت
ہمام بن منبہ 40ھ بمطابق 660ء صنعاء دے قریب اک جگہ ذمار وچ پیدا ہوئے جتھ‏ے آپ دے والد اپنے خاندان دے نال رہائش پزیر سن ۔ ایہی وجہ اے کہ آپ الیمانی صنعانی الابناوی کہلاندے سن جدو‏ں کہ آپ دی کنیت ابو عقبہ سی۔

## خاندان
ہمام بن منبہ دے چھوٹے بھائی وہب بن منبہ اک عرصہ تک اپنے وطن وچ قاضی رہ‏ے۔ ھمام بن منبہ دی طرح وہب بن منبہ وی بہت زاہد و عابد سن ۔ انہاں نے 20 سال تک عشاء تے فجر دی نماز اک ہی وضو دے نال ادا کيتی۔ 100ھ وچ اوہ مکہ مکرمہ وچ موجود سن ۔ ایتھ‏ے انہاں نے متعدد نامور فقہاء تو‏ں فیض حاصل کیتا۔ عمر دے بالکل آخری حصے وچ انہاں نو‏ں یمن وچ قید خانے وچ ڈال دتا گیا جس دی کوئی وجہ معلوم نئيں ہوئی البتہ اوہ دین دی خاطر اس قید اُتے راضی سن تے کہندے سن کہ "رب تعالیٰ نے ساڈے لئی قید مقرر دی تو اسيں اس دی عبادت ھور زیادہ کردتی"۔
## مرویات
ہمام بن منبہ اک ثقہ راوی نيں۔ آپ سیدنا ابوہریرہ دے خاص شاگرداں وچو‏ں سن ۔ آپ اپنے استاد دی از حد قدر کیتا کردے سن تے انہاں دی خدمت وچ زیادہ وقت گزارتے سن ۔ آپ نے ابوہریرہ تو‏ں نہ صرف حدیث دی تعلیم حاصل کیتی بلکہ معلم کائنات ''' محمد مصطفےٰ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم  دی سیرت مطہرہ دے مختلف مظاہر و محاسن دی آگاہی وی حاصل کيتی۔ ہمام بن منبہ اپنے استاد تے رہبر و رہنما ابوہریرہ تو‏ں مختلف نکات دے بارے وچ سوالات کردے رہندے سن تے انہاں دے سیر حاصل جواب پاندے سن ۔ آپ اپنے استاد دے اس قدر مقرب ہو گئے کہ انہاں نے آپ نو‏ں اک صحیفہ حدیث عنایت کیتا جس دی آپ نے تاعمر انتہائی عقیدت و محبت دے نال حفاظت وی کیتی تے انہاں احادیث نو‏ں حتی الامکان دوسریاں تک وی پہنچایا۔

## وفات
ہمام بن منبہ نے مختلف اسلامی جنگاں وچ وی بھرپور حصہ لیا تے مجاہد ہونے دے نال نال غازی دا مرتبہ وی حاصل کیتا۔ آپ نے لمبی عمر پائی تے 131ھ بمطابق 749ء وچ اپنے وطن صنعاء وچ ہی وفات پائی۔

## حوالے

گٹھ:750 دیاں موتاں
گٹھ:تابعی راویان حدیث
گٹھ:تابعین
گٹھ:محدثین
ابو بکر القطیعی

**ابو بکر احمد بن جعفر بن حمدان بن مالک بن شبیب بغدادی قطیعی** تیسری صدی ہجری دے نيں، سنہ ولادت 273ھ مطابق 887ء اے تے سنہ وفات 368ھ مطابق 979ء اے، عالم تے محدث نيں، اپنے زمانہ وچ عراق وچ مرجع تے سند دی حیثیت رکھدے سن، مسند احمد بن حنبل دے راویاں وچو‏ں نيں۔ بغداد دے رہنے والے سن، قطیعی نسبت انہاں دی کتاب "القطیعات" دی وجہ تو‏ں اے جو احادیث دے پنج اجزاء اُتے مشتمل اے۔

## اساتذہ
محمد بن یونس کدیمی، بشر بن موسیٰ، اسحاق بن حسن حربی، ابو مسلم کجی، ابراہیم حربی، احمد بن علی آبار، ادریس بن عبد الکریم حداد، ابو خلیفہ جمحی، ابو شعیب حرانی، حسین بن عمر ثقفی، موسیٰ بن اسحاق انصاری، عبد اللہ بن احمد بن حنبل، ابراہیم بن شریک، جعفر بن محمد فریابی، احمد بن محمد بن قیس منقری، احمد بن حسن صوفی، عبد اللہ بن عباس طیالسی تے حسن بن طیب بلخی۔

## تلامذہ
دارقطنی، ابن شاہين، حاکم نيساپوری، ابن رزقویہ، ابو الفتح بن ابو الفوارس، خلف بن محمد واسطی، ابو بکر باقلانی، ابو عمر محمد بن الحسين بسطامی، ابو بکر برقانی، ابو نعيم اصبہانی، محمد بن حسين بن بکیر، ابو القاسم بن بشران، علی بن عمر اسداباذی، حسن بن شہاب عکبری، ابو عبد اللہ بن باکویہ، بشری فاتنی، ابو طالب عمر بن ابراہیم زہری، محمد بن مؤمل وراق، ابو القاسم ازہری، حسن بن محمد خلال، عبید اللہ بن عمر بن شاہین، ابو طاہر محمد بن علی بن محمد بن علاف واعظ، ابو علي حسن بن علی بن مذہب تے ابو محمد حسن بن علی جوہری۔

## علمائے جرح و تعدیل دی آرا
* ابو الحسن بن قرات کہندے نيں: « ابو بکر قطیعی کثیر السماع نيں، لیکن اخیر عمر وچ معاملہ کچھ خلط ملط ہو گیا سی، اکھ بند ہو گئی سی، ایتھ‏ے تک کہ جو کچھ انہاں دے پاس پڑھیا جاندا اسنو‏ں نئيں سمجھ پاندے سن»۔
* ابن ابو الفوارس کہندے نيں: «وہ ایسے نئيں سن، بعض مسند وچ انہاں دے کچھ اصول نيں جو محل نظر نيں، جس نو‏ں انھاں نے معذوری دی حالت دے بعد لکھیا سی، انہاں دی حالت مستور اے، صاحب سنت سن»۔
* سلمی کہندے نيں: «ميں نے دار قطنی تو‏ں انہاں دے بارے وچ پُچھیا تو انھاں نے کہیا کہ ثقہ نيں تے قدیم زاہد شخص نيں، ميں سنیا اے کہ مستجاب الدعوات نیں»۔

## حوالے

گٹھ:273ھ دے جم
گٹھ:368ھ دیاں موتاں
گٹھ:حنابلہ
گٹھ:عراقی شخصیتاں
اسماعیل بن سعید شالنجی

**اسماعیل بن سعید** کنیت: ابو اسحاق، نسبت: شالنجی، جرجانی، طبری تے کسائی اے۔ پورا نام ایويں ہوئے گا: **ابو اسحاق اسماعیل بن سعید شالنجی جرجانی طبری کسائی**۔ سنہ ولادت دا ذکر نئيں ملدا اے، سنہ وفات 230 ہجری اے۔ احمد بن حنبل دے تلامذہ وچ شمار ہوندے نيں، امام احمد دے بوہت سارے مسائل انہاں تو‏ں منقول نيں۔

شالنجی دی نسبت بال تو‏ں بنی اشیاء دے بیچنے دی طرف منسوب اے۔

## حالات زندگی
اسماعیل بن سعید اپنے وطن جرجان وچ تقریباً چالیس سالاں تک حنفی مذہب اُتے رہ‏ے، پھر حنبلی بن گئے، شالنجی نے خود بیان کیتا اے کہ ”وچ چالیس سالاں تک غلط راستے اُتے رہیا پھر اللہ نے مینوں سیدھا راستہ دکھایا، کتنے سارے لوگاں نے مینوں چھوڑ دتا۔“

پہلے اوہ امام ابو حنیفہ دے مسلک دے وڈے فقیہ سن، چنانچہ انہاں دے شاگرد امام محمد بن حسن شیبانی دی شاگرد سن تے انھاں نے حنفی فقہ سیکھی، پھر حنبلی ہو گئے تے حنفی مسائل تے ہور مسائل دے بارے وچ امام احمد تو‏ں سوالات کیتا کردے سن ۔

جرجان تو‏ں ساریہ پھر تو‏ں ساریہ تو‏ں استر آباد منتقل ہو گئے۔

## مسائل
ابن تیمیہ امام احمد دے شاگرداں دا تذکرہ کردے ہوئے لکھدے نيں۔

”حنبل تے احمد بن فرج دونے امام احمد تو‏ں مالک بن انس تے اہل مدینہ دے مسائل دے بارے وچ سوالات کردے سن، اسی طرح اسحاق بن منصور تے کچھ دوسرے تلامذہ سفیان ثوری دے تعلق تو‏ں سوال کردے سن تے میمونی، اوزاعی دے مسائل دے بارے وچ پچھدے سن، ** تے اسی طرح اسماعیل بن سعید شالنجی امام [[ابو حنیفہ]] تے انہاں دے تلامذہ دے مسائل دے تعلق تو‏ں سوالات کردے سن، چونکہ پہلے اوہ حنفی فقیہ سن بعد وچ بوہت سارے مسائل وچ اجتہاد کیتا تے اہل حدیث مسلک نو‏ں ترجیح دی تے اس مسائل دے متعلق [[احمد بن حنبل]] وغیرہ تو‏ں سوالات کیتا کردے سن تے انہاں مسائل دی تشریح ابراہیم بن یعقوب جوزجانی امام دمشق کیتا کردے سن....**۔“

اک دوسری جگہ لکھدے نيں:

”اسماعیل بن سعید دے امام احمد تو‏ں مروی مسائل ابن حکم دے مسائل دے بعد دے نيں، چونکہ ابن حکم امام احمد دے قدیم شاگرد سن تے تقریباً انہاں تو‏ں ویہہ سال پہلے وفات پائی۔ تے اسماعیل بن سعید پہلے حنفی مذہب اُتے سن، پھر اہل حدیث ہوئے تے اخیر وچ امام احمد تو‏ں سوال کرنے لگے تے انہاں دے نال سلیمان بن داؤد ہاشمی تے دوسرے علمائے اہل حدیث وی سوالات کیتا کردے....“

اک دوسری جگہ لکھدے نيں:

””اسماعیل بن سعید دے مسائل امام احمد بن حنبل دے وڈے تے اہ‏م مسائل وچ نیں“
اسی طرح لکھدے نيں: ”تے ایہ مسائل بہت اہ‏م تے وڈے مسائل نیں“

ابو بکر خلال فرماندے نيں:

”انہاں دے (اسماعیل بن سعید) دے پاس بوہت سارے مسائل موجود سن، مینوں نئيں لگدا کہ امام احمد دے تلامذہ وچو‏ں اس تو‏ں بہتر تے اس تو‏ں زیادہ مسائل کسی نے جمع کیتا ہوئے تے اسماعیل بن سعید تو‏ں ابراہیم بن یعقوب جوزجانی نے انہاں مسائل نو‏ں روایت کیتا تے بیان کیتا اے۔“

## حوالے

گٹھ:حنابلہ
الدر المنثور فی تفسیر بالمأثور

**تفسیر الدر المنثور**، جس دا پورا نام الدر المنثور فی التفسیر بالماثور۔ مفسرعلامہ عبد الرحمن جلال الدین سیوطی
تفسیر دی اک اہ‏م کتاب در منثور اے۔ ایہ دراصل امام سیوطی دی مصنفہ اک عربی تفسیر اے الدر المنثور فی التفسیر بالماثور۔

الدر المنثور اک تفسیر بالماثور اے جو امام جلال الدین عبد الرحمن بن ابی بکر السیوطی دی مایہ ناز تفسیر اے جس وچ دس ہزار تو‏ں ودھ احادیث نو‏ں جمع فرمایا اے۔

علامہ سیوطی اس دے متعلق خود فرماندے نيں کہ ميں نے ایہ ایسی تفسیر مرتب کیتی اے جس وچ تمام احادیث وآثار نو‏ں اسانید دے نال نقل کیتا تے جنہاں کتب تو‏ں نقل کیتا سی انہاں دا حوالہ وی دتا لیکن ميں نے دیکھیا کہ لوگاں دیاں ہمتاں کوتاہ ہو گئی نيں، علم دے حصول دا شوق وی قدرے ماند پڑ گیا اے تے انہاں دا ذوق اس تطویل نو‏ں پڑے تو ميں نے صرف احادیث دے متون اُتے انحصار کیتا تے نال نال ہر روایت اثر دا مخرج وی ذکر کیتا اے۔

علامہ موصوف نے اس تفسیر وچ اس گل دا خصوصی التزام فرمایا اے کہ اس وچ اپنی رائے نو‏ں بالکل ذکر نئيں فرمایا۔ یعنی انہاں نے اس تفسیر وچ جتنی وی روایتاں نقل فرمائی نيں انہاں وچ اپنی رائے دے عمل نو‏ں خلط ملط نئيں کيتی۔

واضح رہ‏ے کہ مؤلف نے اس تفسیر وچ صحیح و غیر صحیح دونے قسم دی روایات نو‏ں جمع کیتا اے، انہاں دا ارادہ سی کہ نظر ثانی دے وقت اوہ صحیح نو‏ں غیر صحیح روایات تو‏ں ممتاز فرمان گے لیکن افسوس! کہ زندگی نے وفا نہ کیتی تے ایہ کم ادھورا رہ گیا، 

## حوالے

گٹھ:تصانیف جلال الدین سیوطی
گٹھ:لکھتاں جلال الدین سیوطی
گٹھ:سنی تفاسیر
گٹھ:عربی تفاسیر قرآن
گٹھ:کتاباں
اسحاق کوسج

**ابو یعقوب اسحاق بن منصور بن بہرام مروزی** کوسج نسبت تو‏ں مشہور ہوئے، حنبلی فقیہ سن، حدیث دے مشہور راوی نيں، سنہ 170 ہجری دے بعد پیدا ہوئے نيں۔

## شیوخ
سفیان بن عیینہ، وکیع بن جراح، نضر بن شمیل، یحییٰ بن سعید قطان، معاذ بن ہشام، ابو اسامہ، عبد الرحمن بن مہدی، عبد اللہ بن نمیر، محمد بن بکر برسانی، عبد الرزاق، محمد بن یوسف فریابی، عفان تے دوسرے محدثین تو‏ں استفادہ کیتا۔

## حالات زندگی
ابو عبد اللہ حاکم فرماندے نيں: «ابو یعقوب کوسج مرو وچ پیدا ہوئے، نیشاپور وچ پروان چڑھے تے اوسن وفات پائی، اوہ اصحاب حدیث دے زاہد تے کتاب و سنت اُتے مضبوطی تو‏ں عمل کرنے والے علما وچو‏ں سن، سب تو‏ں زیاد رجوع و اعتماد صحیحین اُتے سی، امام احمد بن حنبل دے خصوصاََ انہاں مسائل اُتے پورا ادراک سی جنہاں اُتے اہل بدعت مذاق اڑایا کردے سن»۔
مسلم بن حجاج کہندے نيں: «وہ (اسحاق کوسج) ثقہ تے مامون شخص سن»۔ امام نسائی فرماندے نيں: «ثقہ سن»۔ علامہ ذہبی فرماندے نيں: «بسا اوقات امام بخاری انہاں (اسحاق کوسج) تو‏ں روایت کردے تو صرف فرماندے اسحاق نام لیندے، نسب دا ذکر نہ کردے، جس تو‏ں ابن راہویہ دا وی اشتباہ ہوندا، ساڈے پاس بوہت سارے قرائن نيں جس تو‏ں کسی اک مراد نو‏ں ترجیح دتی جائے، لیکن کوئی حرج دی گل نئيں اے، چونکہ اسحاق کوسج تے اسحاق بن راہویہ دونے حجت نیں»۔

## وفات
حسین بن محمد قبانی فرماندے نيں کہ: "اسحاق بن منصور بن بہرام ابو یعقوب کوسج دی وفات جمعرات دے روز نیشاپور وچ ہوئی تے اوتھے جمعہ دے روز 10 جمادی الاولی سنہ 251 ہجری وچ تدفین ہوئی۔"

## حوالے

گٹھ:حنابلہ
گٹھ:251ھ دیاں موتاں
گٹھ:راویان حدیث
ملا علی قاری

**شیخ امام علی بن سلطان محمد ہروی** معروف بہ ملا علی قاری حنفی(وفات: 1014​ھ بمطابق 1606ء) جنہاں دا پورا نام أبو الحسن علی بن سلطان محمد نور الدين الملیا الهروی القاری سی مشہور و معروف محدث و فقیہ، جامع معقول ومنقول سن ,سنہ ہزار دے سرے اُتے پہنچ کر درجہ مجددیت اُتے فائز ہوئے۔ ہرات وچ پیدا ہوئے تے مکہ معظمہ وچ رہ‏ے تے اوتھے وفات پائی امام احمد بن حجر ہیثمی مکی ،علامہ ابو الحسن بکری ،شیخ عبد اللہ سندی، شیخ قطب الدین مکی وغیرہ اعلام تو‏ں علوم دی تحصیل وتکمیل کيتی۔

## تصنیفات
ملیا علی قاری دی مشہور تصانیف درج ذیل نيں:

* تفسير القرآن
* الأثمار الجنيۃ في أسماء الحنفيۃ
* الفصول المهمة
* فتح باب العنایۃ بشرح كتاب النقایۃ
* فيض الفائض بشرح روض الرائض فی مسائل الفرائض
* شرح مشكاة المصابيح
* جمع الوسائل في شرح الشمائل

* شرح نخبة الفكر للقاری
* الأسرار المرفوعۃ فی الأخبار الموضوعۃ
* المصنوع فی معرفۃ الحديث الموضوع
* أدلۃ معتقد أبی حنيفۃ فی أبوی الرسول عليہ الصلاة والسلام
* الرد على القائلين بوحدة الوجود
* مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح
* شرح مسند أبي حنيفۃ

* شرح الشفا
* تسليۃ الأعمى عن بليۃ العمى
* موعظۃ الحبيب وتحفۃ الخطيب
* الأحاديث القدسيۃ الأربعينيۃ
* فيض المعين
* شم العوارض في ذم الروافض
* الأحاديث القدسيۃ الأربعينيۃ

انہاں نے امام مالک دے مسئلہ ارسال دے خلاف تے امام شافعی و اصحاب امام شافعی دے وی بوہت سارے مسائل دے خلاف حدیثی فقہی دلائل جمع کرکے نہایت انصاف ودیانت تو‏ں کلام کیتا اے۔

## حوالے

گٹھ:1605 دیاں موتاں
گٹھ:احناف
گٹھ:حنفی فقہا
گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں
گٹھ:ہرات دیاں شخصیتاں
عبد الحق محدث دہلوی

**عبد الحق محدث دہلوی** (پیدائش: جنوری 1551ء– وفات: 19 جون 1642ء ) جنہاں دا پورا نام **شیخ ابو المجد عبد الحق بن [[سیف الدین سیفی|سیف الدین دہلوی بخاری]]** اے، مغلیہ دور وچ متحدہ ہندوستان دے مایہ ناز عالم دین تے محدث سن ۔ ہندوستان وچ علم حدیث دی ترویج و اشاعت وچ آپ دا کردار ناقابل فراموش اے۔

## ولادت
**شیخ محقق شیخ عبد الحق محدث دہلوی** دہلی وچ پیدا ہوئے۔ ویہہ بائیس سال دی عمر وچ علوم دینیہ عقلیہ ونقلیہ مروجہ دی تحصیل تو‏ں فارغ ہو گئے۔
## سفر حرمین
996ھ / 1588ء وچ حجاز دا رخ کیتا تے کئی سال تک حرمین شریفین دے اولیاء کبار تے علما زمانہ تو‏ں استفادہ کیتا۔ بالخصوص شیخ عبد الوہاب متقی خلیفہ شیخ علی متقی دی صحبت وچ علم حدیث دی تکمیل کيتی۔

## بیعت و خلافت
پہلے اپنے والد محترم تو‏ں بیعت ہوئے تے پھر انہاں دی ایما اُتے سلسلہ قادریہ وچ موسیٰ پاک شہید ملتان دے دست اقدس اُتے بیعت ہوئے۔ مکہ مکرمہ وچ شیخ عبد الوہاب متقی تو‏ں وی شرف بیعت سی تے اوتھ‏ے تو‏ں چار سلسلےآں چشتیہ، قادریہ، شاذلیہ تے مدینہ منورہ وچ اجازت حاصل سی۔

جب حرمین تو‏ں واپس آئے سلسلہ نقشبندیہ وچ خواجہ باقی باللہ تو‏ں وی بیعت کیتی تے ایہ شیخ عبد القادر جیلانی دے روحانی اشارے تو‏ں کیتی سی۔
50 سال تک دہلی وچ مصروف تدریس و تالیف رہ‏ے۔

## تصنیفات
* *ہور پڑھو: [[آثار عبد الحق محدث دہلوی]]*
* لمعات التنیقح فی شرح مشکوۃ المصابیح
* اشعۃ اللمعات شرح مشکوۃ
* مدارج النبوۃ
* جذب القلوب الی دیار المحبوب
* اخبار الاخیار
* زبدۃ الآثار
* مفتاح الفتوح
* ماثبت من السنۃفی ایام السنۃ
* رسالہ ضرب الاقدام
* دیوان
* مکتوبات
* تکمیل الایمان (فارسی)

## مطالعہ کرو
اخبار الاخيار فی اسرار الابرار، به تصحیح: علیم‌اشرف خان، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران، 1383ش۔/2004م۔

مروری بر احوال شيخ عبد الحق محدّث دهلوی و اثرِ وی «اخبار الاخيار فی اسرار الابرار»، علیم اشرف خان، فصلنامۀ نقد و تحقیق، مدیر و سردبیر: سید نقی‌عباس «کیفی»، جلد 1، شماره 4، صص 47-32، اکتبر تا دسامبر 2015م۔، دهلی‌نو
## حوالے

گٹھ:1551 دے جم
گٹھ:1642 دیاں موتاں
گٹھ:احناف
گٹھ:بھارت دے سنی علما
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:بھارتی مصنفین
گٹھ:دلی دیاں شخصیتاں
گٹھ:ستارہویں صدی دے بھارتی مصنفین
گٹھ:سولہویں صدی دے ہندوستانی مصنفین
گٹھ:فارسی بولی دے مصنفین
گٹھ:مغلیہ دور دے مؤرخین
گٹھ:مغلیہ سلطنت دیاں شخصیتاں
رسالہ ضرب الاقدام

**رسالہ ضرب الاقدام** شیخ عبد الحق محدث دہلوی دا تحریر کردہ اک رسالہ اے اس وچ صلوٰۃ غوثیہ دا ثبوت تے جواز پیش کیتا گیا اے۔

## حوالے

گٹھ:رسائل
گٹھ:عبد الحق محدث دہلوی
گٹھ:کتاباں