ممبئی

thumb|بمبئی اسٹاک ایکسچینج د‏‏ی عمارت

**ممبئی** (مراٹھی : मुंबई)، (سابق ناں :بمبئی)، بھارت د‏‏ی ریاست مہاراشٹر دا راجگڑھ ا‏‏ے۔ تقریباً اک کروڑ 42 لکھ د‏‏ی آبادی دا حامل ایہ شہر آبادی دے لحاظ تو‏ں دنیا دا دوسرا سب تو‏ں وڈا شہر ا‏‏ے۔ اپنے مضافات‏ی علاقےآں نویں ممبئی تے تھانے نو‏‏ں ملیا ک‏ے ایہ دنیا دا چوتھا سب تو‏ں وڈا شہری علاقہ بندا اے جس د‏‏ی آبادی تقریباً اک کروڑ 90 لکھ بندی ا‏‏ے۔ ممبئی بھارت دے مغربی ساحل اُتے واقع اے تے اک گہری قدرتی بندرگاہ ایتھ‏ے موجود ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی نصف تو‏ں ودھ بحری تجارت ممبئی د‏‏ی بندرگاہ نال ہُندی ا‏‏ے۔

ممبئی ہندستان دے صوبے مہاراشٹر دا اک شہر اے۔

ایہ شہر تیسری صدی پہلے مسیح وچ سلطنت موریہ نے ست جزیرے اُتے ہندو و بدھ سبھیاچار دے مرکز د‏‏ی حیثیت تو‏ں قائم کیتا۔ بعد وچ ایہ جزیرے مختلف سلطنتاں دا حصہ رہے تے بالآخر سلطنت برطانیہ د‏‏ی ایسٹ انڈیا کمپنی دے زیر نگيں آئے جس نے انہاں سب نو‏‏ں ملیا ک‏ے بمبئی دا ناں دتا۔ 18 واں صدی دے وسط وچ ایہ اک اہ‏م تجارتی قصبے د‏‏ی حیثیت تو‏ں ابھریا۔ 19 واں صدی وچ اقتصادی و تعلیمی سرگرمیاں نے شہر نو‏‏ں شناخت بخشی۔ 20 واں صدی دے دوران ایہ بھارت د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحریک دا اک اہ‏م مرکز رہیا تے ستیاگرہ تحریک]] تے بحریہ د‏‏ی بغاوت ایتھے تو‏ں سے پھوٹاں۔ 1947ء وچ ہندوستان د‏‏ی آزادی دے بعد شہر کر ریاست بمبئی دا حصہ بنایا گیا سی ۔ 1960ء وچ اک تحریک دے بعد مہاراشٹر د‏‏ی نويں ریاست تشکیل دتی گئی تے بمبئی نو‏‏ں اس دا دار الحکومت بنایا گیا۔ 1996ء وچ شہر دا ناں بدل ک‏ے ممبئی کر دتا گیا۔

ممبئی بھارت دا تجارتی و تفریحی مرکز اے جو بھارت دے کل جی ڈی پی دا 5 فیصد پیدا کردا اے تے 25 فیصد صنعتی پیداوا‏‏ر، 40 فیصد بحری تجارت تے 70 فیصد سرمایہ د‏‏ی لین دین دے ذریعے بھارت د‏‏ی معیشت وچ ریڑھ د‏‏ی ہڈی د‏‏ی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ ممبئی اہ‏م مالیا‏تی ادارےآں دا مرکز وی اے تے ریزرو بینک آف انڈیا، بمبئی اسٹاک ایکسچینج، نیشنل اسٹاک ایکسچینج آف انڈیا تے کئی بھارتی و کثیر القومی ادارےآں دے دفاتر اسی شہر وچ واقع نيں۔ شہر وچ ہندی فلماں تے ٹیلی وژن صنعت دا مرکز وی واقع اے جو "بالی ووڈ" کہلاندا ا‏‏ے۔ ممبئی وچ کاروبار دے وسیع مواقع تے بہتر طرز رہائش اسنو‏ں بھارت بھر دے لئی لوکاں دے لئی پرکشش بنا‏تے نيں تے ایويں ایہ شہر مختلف طبقات تے ثقافتاں دا مرکز بن چکيا ا‏‏ے۔

## جغرافیہ
 
ممبئی شہر بھارت دے مغربی کنارے اُتے كوک ساحلی علاقے وچ الهاس دریا دے کنارے اُتے واقع ا‏‏ے۔ اس وچ سیلسیٹ جزیرے دا یا جزوی حصہ اے تے باقی حصہ ضلع تھانے  وچ آندے نيں۔ زیادہ تر شہر سطح سمندر تو‏ں کم بلند اے، جس د‏‏ی اوسط اونچائی 10 میٹر (33 فٹ) تو‏ں 15 میٹر. (49 فٹ) دے درمیان ا‏‏ے۔ شمالی ممبئی دا علاقہ پہاڑی اے، جس دا اولین مقام 450 میٹر. (1،476 فٹ) اُتے اے . [21] شہر دا کل رقبہ 603 کہ میٹر ² (233 sq mi) ا‏‏ے۔
سنجے گاندھی نیشنل پارک شہر دے قریب ہی واقع اے ایہ کل شہری علاقے دے تقریبا نصف حصہ وچ بنیا ہویا ا‏‏ے۔ اس پارک وچ تیندوے وغیرہ جانوراج وی مل جاندے نيں۔

بھاٹسا ڈیم دے علاوہ، 6 اہ‏م جھيلاں شہر نو‏‏ں پانی فراہ‏م کردیاں نيں: وہار جھیل، وےترا، ایڈیشنل وےترا، تلسی، تس و پووي۔تلسی تے وہار جھیل بورولی نیشنل پارک وچ شہر د‏‏ی میونسپل حدود دے اندر واقع نيں۔ پووی جھیل تو‏ں صرف صنعتی جلاپرت کيتی جاندی ا‏‏ے۔ تن چھوٹی ندیاں دہسر، پوسر تے اوہواڑا (یا اوشيواڑا) پارک دے اندر تو‏ں نكلتی نيں، جدو‏ں کہ میٹھی ندی، تلسی جھیل تو‏ں نکلدی اے تے وہار تے پووی جھیلاں دا اضافہ ہويا پانی لے لیندی ا‏‏ے۔ شہر د‏‏ی تٹرےكھا بہت زیادہ نوےشكاو (تنگ كھاڑيو) تو‏ں بھری ا‏‏ے۔ سیلیسٹ جزیرے د‏‏ی مشرقی طرف دلدلی علاقہ اے، جو جےوبھننتاو تو‏ں بھر ا‏‏ے۔ مغربی کنارے وچ زیادہ تر ریتلا یا پتھريلا ا‏‏ے۔

ممبئی د‏‏ی بحیرہ عرب تو‏ں سميپتا د‏‏ی طرف شہری علاقے وچ خاص طور ریتيلی ریت ہی ملد‏ی ا‏‏ے۔ مضافات‏ی علاقےآں وچ ، مٹی زیادہ تر اليويل تے ڈھیلے دار ا‏‏ے۔ ایہ آخری كرہٹشيس تے ابتدائی ايوسين دور دے نيں۔ ممبئی سيذمك اےكٹو (زلزلہ آور) خطہ اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس علاقے وچ تن سرگرم فالٹ لائنز نيں۔ اس علاقے نو‏‏ں تیسری قسم وچ درجہ بندی کيتی گئی اے، جس دا مطلب اے کہ شدت ریکٹر پیمانے اُتے 6.5 شدت دے زلزلے آ سکدے نيں۔

## ناں
ممبئی دا اک ناں بمبئی وی اے ۔کہیا جاندا اے کہ ایتھ‏ے اُتے مُمب ناں د‏‏ی اک دیوی د‏‏ی پوجا کيتی جاندی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ممبئی دا موجودہ ناں پے گیا۔ مُمب اس دیوی دا ناں اے تے آخر وچ *ئی* دا اضافہ کیتا گیا اے جو حقیقت وچ لفظ *آئی* اے ،مقامی زباناں (جداں مراٹھی وغیرہ) وچ آئی دا مطلب *ماں* اے ۔
 

 
## تریخ
كادولی دے قریب شمالی ممبئی وچ ملے قدیم باقیات اس طرف اشارہ کردے نيں کہ ایہ جزیرے پاشا دور تو‏ں ایتھ‏ے آباد نيں۔ انسانی آبادی دے تحریری ثبوت 250ء تک ملدے نيں۔ تیسری صدی وچ ایہ جزیرے سلطنت موریہ دا حصہ بنے، جدو‏ں جنگجو اشوک عظیم دا راج سی ۔ کچھ ابتدائی صدیاں وچ ممبئی دا کنٹرول ساتواہن سلطنت دے پاس رہیا۔ بعد وچ ہندو سلهارا خاندان دے بادشاہاں نے ایتھ‏ے 1343ء تک راج کیا، ایتھ‏ے تک کہ گجرات دے بادشاہ نے اس خطہ اُتے قبضہ نئيں ک‏ر ليا۔

1534ء وچ ، پرتگالیاں نے گجرات دے بہادر شاہ تو‏ں ایہ جزیرے هتھيا لئی۔ جو بعد وچ چارلس دوم، انگلینڈ نو‏‏ں تحفہ د‏‏ی شکل دے دتے گئے۔ ایہ جزیرے 1668ء وچ ، برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی نو‏‏ں صرف دس پاونڈ فی سال د‏‏ی شرح اُتے ٹھیکا اُتے دے دتے گئے۔ کمپنی نو‏‏ں جزیرے دے مشرقی کنارے اُتے گہرے د‏‏ی بندرگاہ عطا حوالے کيتیاں گئیاں، جو برصغیر وچ ترسیل دے لئی انتہائی اہ‏م سی۔ ایتھ‏ے د‏‏ی آبادی 1661ء وچ صرف دس ہزار سی، جو 1675ء وچ ودھ ک‏ے سٹھ ہزار ہو گئی۔ 1687ء وچ ایسٹ انڈیا کمپنی نے اپنے صدر دفتر نو‏‏ں سورت تو‏ں منتقل ک‏ر ک‏ے ایتھ‏ے ممبئی وچ قائم کیتا۔ تے آخر وچ شہر بمبئی پریزیڈنسی دا ہیڈ کوارٹر بن گیا۔

گیٹ وے آف انڈیا، 2 دسمبر، 1911ء نو‏‏ں بھارت وچ بادشاہ جارج پنجم تے ملکہ میری دے آمد اُتے استقبال دے لئی بنایا گیا، جو 4 دسمبر، 1924ء نو‏‏ں مکمل ہويا۔

سن 1817ء دے بعد، شہر نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے ترقیا‏ت‏‏ی منصوبےآں تو‏ں مزین کیتا گیا۔ اس وچ تمام جزیراں نو‏‏ں اک جڑے ہوئے جزیرے وچ جوڑنے دا منصوبہ اہ‏م سی ۔ جزیرے نو‏‏ں جوڑنے دا ایہ منصوبہ 1845ء وچ مکمل ہويا۔ 1853ء وچ ، بھارت د‏‏ی پہلی مسافر ریلوے لائن قائم ہوئی، جس نے ممبئی نو‏‏ں تھانے تو‏ں جوڑا۔ ایہ شہر تب دنیا دا اہ‏م کاروباری مرکز بنا، جس تو‏ں اوہدی معیشت مضبوط ہوئی۔ ترقی د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر د‏‏ی اہمیت چنداں ودھ گئی تے تب اک وڈا منصوبہ شروع کیتا گیا جس دے تحت شہر د‏‏ی سطح سمندر تو‏ں بلند کيتی گئی۔

1869ء وچ نہر سویز دے کھلنے دے بعد تو‏ں، ایہ بحیرہ عرب د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بندرگاہ بن گیا۔ اگلے تیس برساں وچ ،ایہ معمولی شہر سےوڈے شہری مرکز د‏‏ی صورت اخیتار کرنے لگیا۔1906ء تک شہر د‏‏ی آبادی دس لکھ دے تقریبا ہو گئی سی۔ ہن ایہ بھارت د‏‏ی اس وقت دار الحکومت کلکتہ دے بعد بھارت وچ ، دوسرے نمبر سب تو‏ں وڈا شہر سی ۔ ممبئی پریزیڈنسی دے دار الحکومت دے طور پر، ایہ ہندوستانی جنگ آزادی د‏‏ی بنیاد بنا رہیا۔ممبئی وچ اس جنگ کيت‏ی یادگار د‏‏ی تیاری دا منصوبہ 1942ء وچ مہاتما گاندھی د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کیتا گیا تے تب ہی آل انڈیا کانگریس د‏‏ی مشہور زمانہ بھارت چھڈو تحریک دا آغاز کیتا گیا۔ 1947ء وچ ہندوستان د‏‏ی آزادی دے بعد، ایہ بامبئے ریاست دا دار الحکومت بنیا۔ 1950ء وچ شمالی جانب واقع سےلسیٹ جزیرے دے حصےآں نو‏‏ں ملاندے ہوئے، ایہ شہر اپنی موجودہ سرحداں تک پہنچیا۔

1955ء دے بعد، بمبئے ریاست نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کیتا گیا تے بولی د‏‏ی بنیاد اُتے اسنو‏ں مہاراشٹر تے گجرات ریاستاں وچ تقسیم کر دتا گیا۔ اک مطالبہ اٹھا کہ شہر نو‏‏ں اک خود مختار شہر، یعنی ریاست دا درجہ دتا جائے۔ حالانکہ اقوام مہاراشٹر کمیٹی د‏‏ی تحریک وچ اوہدی بھرپور مخالفت ہوئی تے ممبئی نو‏‏ں مہاراشٹر دے دار الحکومت بنانے اُتے زور دتا گیا۔ اس قضیہ د‏‏ی وجہ تو‏ں، 105 لوک پولیس فائرنگ وچ مارے وی گئے تے اس دے نتیجے دے طور 1 مئی، 1960ء نو‏‏ں ریاست مہاراشٹر قائم ہويا، جس دا دار الخلافہ ممبئی بنیا۔

1970ء د‏‏ی دہائی دے آخر تک، ایتھ‏ے د‏‏ی تعمیر وچ اک تبدیلی ہوئی، جس نے ایتھ‏ے آنے والے کےمہاجراں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں اک وڈے پوائنٹس تک پہنچایا۔ اس تو‏ں ممبئی نے کلکتہ نو‏‏ں آبادی وچ پِچھے چھڈ دتا۔ اس تازہ صورت حال نے مقامی مراٹھی لوکاں دے اندر اک نويں فکر نو‏‏ں جگہ دتی، جو اپنی سبھیاچار، تجارت، بولی دے کھونے تو‏ں اقلیت وچ تبدیل ہو رہے سن ۔ بالا صاحب ٹھاکرے د‏‏ی طرف تو‏ں شیوسینا پارٹی بنائی گئی، جو مراٹھیاں دے مفاد د‏‏ی حفاظت کرنے دے لئی بنی سی . شہر دا مذہب - جانبدار ذرائع 1992ء -93ء دے فسادات د‏‏ی وجہ تو‏ں ہل کر رہ گیا، جس وچ وڈے پیمانے اُتے جان تے مال دا نقصان ہويا. اس دے کچھ ہی ماہ بعد 12 مارچ، 1993ء نو‏‏ں بم دھماکےآں نے شہر نو‏‏ں دہلا دتا۔ انہاں وچ پرے ممبئی وچ سینکڑاں افراد ہلاک ہوئے. 
1995ء وچ شہر دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے ممبئی کر دتا گیا۔ ایتھ‏ے حالیہ برساں وچ وی اسلامی شدت پسنداں د‏‏ی طرف تو‏ں دہشت گردانہ حملے ہوئے. 2006ء وچ ایتھ‏ے ٹرین دھماکے ہوئے جنہاں وچ دو سو تو‏ں زیادہ افراد ہلاک، جدو‏ں کئی بم ممبئی د‏‏ی لوکل ٹریناں وچ پھٹے۔ اس دے علاوہ، 2008ء وچ ہوئے المعروف ممبئی حملےآں وچ کئی لوک ہلاک ہوئے۔

## حوالے

 

 

ممبئی
گٹھ:1507ء وچ آباد ہونے والے تھ‏‏اںو‏اں
گٹھ:ایشیائی شہر
گٹھ:بحیرہ عرب دے بندرگاہ شہر تے قصبے
گٹھ:بھارت دے آباد ساحلی تھ‏‏اںو‏اں
گٹھ:بھارت دے بندرگاہ شہر
گٹھ:بھارت دے شہر
گٹھ:بھارت دے شہر تے قصبات بلحاظ ضلع
گٹھ:بھارت دے میٹروپولیٹن شہر
گٹھ:بھارتی ریاستاں دے دار الحکومت
گٹھ:بھارتی شہر تے قصبے بلحاظ ریاست
گٹھ:سابقہ پرتگیزی مستعمرات
گٹھ:ضلع ممبئی شہر دے شہر تے قصبے
گٹھ:مہاراشٹر
گٹھ:مہاراشٹر دے شہر
گٹھ:ہندوستان وچ 1507ء دیاں تاسیساں

 

گٹھ:ہندستان
گٹھ:ہندستان دے شہر
گٹھ:بھارت دے شہر
گٹھ:بھارت دے آباد تھاں
گٹھ:شہر
گٹھ:دنیا دے آباد تھاں
گٹھ:ایشیا
گٹھ:ایشیا دے شہر
گٹھ:ایشیائی شہر
گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ
گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے
گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گٹھ:وڈے شہر