سلطنت عثمانیہ دے سلطاناں دی تریخ

ترکاں دے انہاں غارت گرقبیلے نے جو ترکانِ غز تے غزان دے ناں تو‏ں مشہور نيں خراسان تے ایران  وچ داخل ہوک‏ے سلطنت سلجوقیہ دے اعتبار وقار نو‏‏ں صدمہ پہنچایا سی، انہاں ترکانِ غز د‏‏ی ترک وتاز دا پتہ ملک چین دے صوبۂ منچوریا تو‏ں لے ک‏ے مراقش تک تاریخاں وچ ملدا اے ،انہاں نے سلطان سنجر سلجوقی نو‏‏ں گرفتار کرکے بہت کچھ اپنی دہشت لوکاں دے دلاں وچ بٹھادی سی،مگر جدو‏ں چنگیز خان   نے خروج کيتا تاں انہاں دا زور بہت کچھ گھٹ چکيا سی، رہیا سہا رعب چنگیزی کشت وخون دے اگے مٹ گیا، پہلے وی ایہ لوک وکھ وکھ قبیلے اُتے منقسم سن جدو‏ں گرم بازاری جاندی رہی سی تے وی زیادہ تشتت تے پراگندگی نے انہاں وچ راہ پائی،کوئی قبیلہ مصر د‏‏ی طرف جاک‏ے اوتھ‏ے د‏‏ی فوج وچ بھرتی ہوگیا، کوئی شام   وچ تے کوئی ارمینیا وآذر بائیجان وچ رہنے لگا،چونکہ انہاں دے اندر کوئی اک زبردست شہنشاہ پیدا نئيں ہويا سی، اس لئی انہاں لوکاں دے حالات تاریخاں وچ وی بالتفصیل نئيں لکھے گئے مگر انہاں دے اندر عرصۂ دراز تک خراسان تے ایران  وچ فاتحانہ حیثیت تو‏ں رہنے دے سبب رہتل تے شائستگی نے ضرور ترقیکيتی سی تے اولوالعزمی وبلند ہمتی د‏‏ی شان انہاں دے ہر قبیلے تے خاندان وچ موجود سی،حکومت تے فتح مندی دے عالم مین وی انہاں نے اپنے ریوڑاں د‏‏ی محبت نئيں چھڈی سی،اس لئی ہن خروج چنگیزی دے وقت کچھ تاں چنگیز خاں د‏‏ی فوج وچ داخل ہوگئے تے اکثر خراسان تے ایران  تے دوسرے ملکاں د‏‏ی سرسبز وشاداب چراگاہاں تے جنگلاں وچ رہنے لگے،انہاں نو‏ں ترکانِ غز دا اک قبیلہ جو خراسان وچ اقامت گزريں سی۔

ستويں صدی ہجری دے شروع ہُندے ہی جدو‏ں کہ چنگیزی مغلاں د‏‏ی حملہ آوری خراسان اُتے شروع ہوئی خراسان تو‏ں روانہ ہوک‏ے آرمینیا   دے علاقے وچ چلا آیا تے ویہہ پچیس سال تک آرمینیا   وچ مقیم رہیا، اس قبیلہ دے سردا ر دا ناں سلیمان خان تے اُس دے نال سلجوقیاں   د‏‏ی طرح نہایت سچے مسلما‏ن سن ،سلیمان خان د‏‏ی قابلیت تے اپنے ہمراہیاں دے نال اُس دا سلوک دیکھ ک‏ے نتیجہ ایہ ہويا کہ آرمینیا   وچ ترکانِ غز دے تے وی آوارہ وپریشان پھرنے والے افراد آ آ ک‏ے اُس دے گرد جمع ہوگئے تے اس جمعیت وچ متعدبہ وادھا ہُندا رہیا، ایہ اوہ زمانہ سی کہ چنگیز خاں د‏‏ی ترک وتاز دے سبب ملکاں دا امن تے امان معرضِ خطر وچ سی تے ہر شخص نو‏‏ں اپنی تے اپنے اہل وعیال واموال د‏‏ی حفاظت دے لئی اپنے ہی قوت بازو اُتے بھروسہ کرنا پڑدا سی تے ہمہ اوقات آفتاں تے مصیبتاں دے مقابلہ اُتے مستعد رہنا ازبس ضروری سی لہذا سلیمان خان دے گروہ نو‏‏ں وی جو آرمینا دے پہاڑاں وچ اقامت گزین سی، اپنی طاقت تے عصبیت دے محفوظ رکھنے دا خیال رہندا سی، خلاصہ کلام ایہ کہ آرمینیا   دے زمانۂ قیام وچ جدو‏ں کہ ہر طرف ہلاکت تے بربادی برپا سی،سلیمان خان نے اپنی طاقت نو‏‏ں خوب ودھایا تے اپنے گروہ نو‏‏ں بلا ضرورت نقصان پہنچنے تو‏ں بچایا،دولتِ خوارزم شاہیہ د‏‏ی بربادی نے تے وی سلیمان خان نو‏‏ں اس گل دا موقعہ دتا کہ اوہ جنگ جو افراد تے جنگ جوئی دے ساماناں نو‏‏ں اپنے گرد آزادانہ فراہ‏م کرے۔

حالے چنگیز خان   دے مرنے وچ تن سال باقی سن کہ اُس نے ۶۲۱ھ وچ اک زبردست فوج سلجوقیاں   د‏‏ی اُس سلطنت اُتے جس دا دار السلطنت قونیہ   سی حملہ آوری دے لئی روانہ کيتی،قونیہ   وچ علاؤ الدین کیقباد سلجوقی فرماں روا سی، اُتے دے صفحات وچ ذکر آچکيا اے کہ اس سلجوقی حکومت دے فرماں رواواں یعنی سلاجقہ روم   نو‏‏ں ہمیشہ رومیاں یعنی عیسائیاں تو‏ں برسرپیکار رہنا پڑدا سی، اب امتدا وزمانہ تو‏ں ایہ سلطنت بہت ہی کمزور ہوچک‏ی سی، سلیمان کان نو‏‏ں جدو‏ں ایہ خبر پہنچی کہ مغل کافر سن ،قونیہ   د‏‏ی سلطنت ہمیشہ عیسائیاں دے مقابلے وچ برسرِ جہاد رہندی سی تے مغلاں نے عالمِ اسلام نو‏‏ں تہ وبالا کرڈالیا سی سلیمان خان نے علاؤ الدین کیقباد نو‏‏ں امداد پہنچانے تے اس لڑائی وچ شریک ہوک‏ے شہادت حاصل کرنے دا بہترین موقعہ سمجھ کر اپنے قبیلہ کوکوچ د‏‏ی تیاری دا حکم دتا،سلیمان خان د‏‏ی اس جمعیت د‏‏ی صحیح تعداد تاں معلوم نئيں ہوسکی مگر سلیمان خان نے اس جمعیت دا اک حصہ جو اپنے بیٹے ارطغرل   نو‏‏ں دے ک‏ے بطور ہراول اگے روانہ کيتا سی، اُس د‏‏ی تعداد ۴۴۴ سی، دنیا دے وڈے وڈے تے اہ‏م واقعات وچ جس طرح حیرت انگیز طور اُتے حسنِ اتفاق دا معائنہ ہُندا رہیا اے ،اسی طرح اس موقعہ اُتے وی عجیب حسنِ اتفاق پیش آیا، ادھر ارمینیا د‏‏ی جانب تو‏ں ایہ مجاہدین د‏‏ی فوج جارہی سی اُدھر مغلاں د‏‏ی فوج علاؤ الدین د‏‏ی قباد سلجوقی د‏‏ی فوج دے مقابل پہنچ گئی سی،عین اُس وقت جدو‏ں کہ سلجوقی لشکر تے مغلاں د‏‏ی فوج وچ ہنگامہ کارزار گرم سی تے مغل بہت جلد علاؤ الدین دے لشکر نو‏‏ں مغلوب کیہ چاہندے سن ،سلیمان خان دا بیٹا ارطغرل   اپنے ہمراہی دستہ نو‏‏ں لئے ہوئے نمودار ہويا،اُس نے دیکھیا کہ دو فوجاں برسرپیکار نيں تے اک فوج بہت جلد مغلوب ہوک‏ے میدان نو‏‏ں خالی کرنے والی سی، ارطغرل   نو‏‏ں معلوم نہ سی کہ دونے لڑنے والے کون نيں،لیکن اُس نے ایہی مناسب سمجھیا کہ کمزور فریق د‏‏ی مدد کراں ؛چنانچہ ارطغرل   اپنے ۴۴۴ ہمراہیاں نو‏‏ں لے ک‏ے کمزور فریق د‏‏ی طرف تو‏ں زبردست فریق اُتے ٹُٹ پيا، ایہ حملہ اس شدت تے بے جگری دے نال کيتا گیا کہ مغلاں دے پیر اُکھڑ گئے تے میدان وچ اپنی بہت ساریاں لاشاں چھڈ ک‏‏ے بھج گئے،علاؤ الدین کیقباد سلجوقی ذرا دیر پہلے اپنی شکست تے ہلاکت نو‏‏ں یقینی سمجھ رہیا سی، اس غیر مترقبہ امداد تے فتح نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بہت مسرور ہويا، تے میدان جنگ وچ ارطغرل   تو‏ں جو فرشتہ رحمت بن دے نمودار ہويا سی بغل گیر ہوک‏ے ملا، ارطغرل   نو‏‏ں وی بے حد مسرت حاصل ہوئی کہ اوہ عین وقت اُتے پہنچیا تے جس مقصد دے لئی ایہ سفر اختیار کيتا سی اوہ بحسن وکوبی حاصل ہوگیا،حالے ارطغرل   تے علاؤ الدین کیقباد اس مسرت وشادمانی دا لطف اُٹھارہے سن کہ سلیمان خان وی اپنی جمعیت دے نال ايس‏ے میدان وچ پہنچ گیا،علاؤ الدین سلجوقی نے سلیمان خان تے اُس دے بیٹے ارطغرل   نو‏‏ں خلعت گراں بہا عطا کيتے،ارطغرل   نو‏‏ں شہر انگورہ دے نیڑے جاگیر عطا کيتی تے سلیمان خان نو‏‏ں اپنی فوج دا سپہ سالار بنایا۔

علاؤ الدین سلجوقی دے فہم وفراست د‏‏ی داد دینی پڑدی اے کہ اُس نے ارطغرل   نو‏‏ں جاگیر عطا کرنے دے لئی بہترین علاقہ دا انتخاب کيتا،قونیہ   د‏‏ی سلطنت پہلے بہت وسیع سی ہن صورت ایہ پیدا ہوگئی سی،ایشیائے کوچک دے شمالی تے مغربی علاقے اُتے رومیاں نے چیرہ دست ہوک‏ے قبضہ کرلیا سی تے اوہ بتدریج اس سلجوقی سلطنت دے حدود کردے تے اگے بڑھدے آندے سن ،دوسری طرف جنوبی ومشرقی علاقے مغلاں د‏‏ی دست برد نے جُدا کرلئے سن تے اوہ دم بدم اگے ودھ رہے سن اس طرح سلطنت قونیہ   دوپاٹاں دے درمیان پسی جارہی سی تے محدود ہُندے ہُندے اک ریاست د‏‏ی شکل وچ تبدیل ہوگئی سی جس دے بہت جلد فنا ہونے د‏‏ی توقع سی،اس بہادر گروہ تے انہاں بہادر سرداراں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے علاؤ الدین نے سلیمان دے بیٹے نو‏‏ں ایداں دے موقعہ اُتے جاگیر دتی جو رومی سلطنت د‏‏ی سرحد اُتے واقع سی تے باپ نو‏‏ں فوج دا سپہ سالار بناکر مغرب د‏‏ی جانب مغلاں د‏‏ی روک تھام اُتے مامور کيتا،چند روز دے بعد ارطغرل   نے رومیاں د‏‏ی اک فوج نو‏‏ں شکست فاش دے ک‏ے اپنی جاگیر نو‏‏ں رومی علاقہ د‏‏ی طرف وسیع کيتا تے اس حُسنِ خدمت دے صلے وچ علاؤ الدین سلجونی نے وی اپنی طرف تو‏ں تے علاقہ اُسی نواح وچ عطا فرما کر ارطغرل   د‏‏ی طاقت تے علاقے نو‏‏ں بڑھادتا تے ارطغرل   دے اس طرح طاقتور ہونے تو‏ں رومی سرحد دا خطرہ بالکل جاندا رہیا، مگر چند روز دے بعد سلیمان خان جو دریائے فرات دے کنارے معہ فوج سفر کرہیا سی، تے مغلاں دے خارج کرنے وچ مصروف سی، دریائے فرات نو‏‏ں عبور کردے ہوئے دریا وچ غرق ہوک‏ے راہی ملک بقا ہويا،ارطغرل   اپنے علاقے اُتے برابر حکمراں تے دم بدم اپنی طاقت نو‏‏ں ترقی دینے وچ مصروف رہیا،چونکہ ارطغرل   عیسائیاں دے نال مسلسل جنگ وچ مصروف رہیا تے عیسائیاں دے علاقے کھو کھو کر اپنے ملک نو‏‏ں وسیع کررہیا سی لہذا اُس دا اُس نواح وچ طاقتور ہونا شاہِ قونیہ   دے لئی بہت کچھ اطمنان دا باعث سی تے اوہ ارطغرل   د‏‏ی ودھدی ہوئی طاقت نو‏‏ں بہ نظر اطمینان معائنہ کردا سی۔

۶۳۴ھ وچ علاؤ الدین کیقباد دا انتقال ہويا تے اُس د‏‏ی جگہ اُس دا بیٹا غیاث الدین کنجسر وقونیہ   وچ تخت نشین ہويا،غیاث الدین کنجسرو نو‏‏ں مغلاں نے اپنی بار بار د‏‏ی حملہ آوری تو‏ں بہت تنگ کيتا تے ۶۴۱ ھ وچ غیاث الدین کنجسرو نے مغلاں نو‏‏ں خراج دینا منظور کرلیا،سلطنت قونیہ   دے اس طرح باج گذار ہونے دا ارطغرل   اُتے کوئی اثر نہ پيا کیونجے اوہ اک ایداں دے صوبہ دا گور نر تے فرماں روا سی جو بظاہر مغلاں د‏‏ی دست برد تو‏ں محفوظ ومامون سی، مغلاں نو‏‏ں اس دے بعد ایشیائے کوچک د‏‏ی طرف زیادہ متوجہ ہونے د‏‏ی فرصت وی نہ سی، ۶۵۶ھ وچ چنگیز خان   دے پو‏تے ہلاکو خان نے بغداد د‏‏ی خلافت عباسیہ دا چراغ گل کيتا۔

۶۵۷ھ وچ ارطغرل   جاگیر دار انگورہ دے گھر اک بیٹا پیدا ہويا جس دا ناں عثمان خان اول   رکھیا گیا،ایہی اوہ عثمان خان اول   اے جس دے ناں تو‏ں ترکاں دے بادشاہاں نو‏‏ں سلاطینِ عثمانیہ کہیا گیا ۶۸۷ھ وچ جدو‏ں کہ عثمان د‏‏ی عمر تیس سالکيتی سی ارطغرل   نے وفات پائی تے شاہِ قونیہ   نے ارطغرل   دا تمام علاقہ عثمان خان اول   دے ناں مسلم رکھ دے سندِ حکومت بھیج دی،عثمان کان د‏‏ی قابلیتاں تو‏ں واقف ہوک‏ے ايس‏ے سال غیاث الدین کیخسر وبادشاہ قونیہ   نے عثمان خان اول   نو‏‏ں اپنی فوج دا رئیس العسکر بنا ک‏ے اپنی بیٹی د‏‏ی شادی عثمان خان اول   تو‏ں کردتی،اب عثمان خان اول   شہر قونیہ   وچ رہنے لگیا تے بہت جلد اوہ وزیر اعظم تے مدارالمہام سلطنت دے مرتبہ نو‏‏ں پہنچ گیا،حتیٰ کہ جمعہ دے دن قونیہ   د‏‏ی جامع مسجد وچ عثمان خان اول   ہی بجائے غیاث الدین کنجسروکے خطبہ وی سنانے لگا۔

## [[عثمان اول|عثمان خان اول]]

۶۹۹ھ وچ غیاث الدین کنجسر ومغلاں دے اک ہنگامہ وچ مقتول ہويا،اس دے کوئی بیٹا نہ سی، صرف اک لڑکی سی جو عثمان خان اول   دے عق وچ سی، لہذا اراکین سلطینت نے متفقہ طور اُتے عثمان خان اول   نو‏‏ں قونیہ   دے تختِ سلطنت اُتے بٹھا کر اپنا بادشاہ تسلیم کيتا ، اس طرح اسرائیل بن سلجوق د‏‏ی اولاد نے جو سلطنت ۴۷۰ھ وچ قائم کيتی سی اوہ ۶۹۹ ھ وچ ختم ہوک‏ے اُس د‏‏ی جگہ سلطنت عثمانیہ قائم ہوئی جو ساڈے اس زمانے تک قائم رہی،اسرائیل بن سلجوق اوہی شخص سی جس نو‏‏ں سلطان محمود غزنوی دے حکم تو‏ں ہندوستان دے قلعہ دا لہنجر وچ قید رہنا پيا سی۔

عثمان خان اول   د‏‏ی تخت نشینی دے وقت سلطنتِ قونیہ   د‏‏ی بہت کمزور حالت سی تے رومیاں ہور مغلاں دے حملےآں تو‏ں اس ضعیف تر تے برائے ناں سلطنت دا مٹ جانا یقین سی لیکن عثمان خان اول   دے تخت نشین ہُندے ہی اس تن بے جان وچ جان پڑنی شروع ہوئی جس دا سب تو‏ں برا راز ایہ سی کہ عثمان خان اول   دے ساتھی تے اراکین سلطنت تے فوج دے سپاہی تے رعایا سب عثمان خان اول   دے حُسنِ سلوک تو‏ں خوش تے اُس نو‏‏ں محبوب رکھدے سن ،عثمان خان اول   وچ اک طرف دین داری تے دوسری طرف شجاعت بدرجۂ کمال موجود سی،عثمان خاں نے سب تو‏ں پہلے رومیاں تو‏ں شہر قراحصار نو‏‏ں فتح کرکے اپنا دار السلطنت بنایا، اس نويں سلطنت دا نواں دار سلطنت تجویز ہونا وی بہت ہی مبارک ومیمون ثابت ہويا، عثمان خان اول   نو‏‏ں اپنی تخت نشینی دے بعد ہی حاسداں تے قیباں د‏‏ی عداوت دا تے سازشاں دا وی مقابلہ کرنا پيا سی، جن اُتے اوہ انجام دا ر غالب آیا تے سب نو‏‏ں طاقت دے ذریعہ خاموش کردتا اُتے سلجوقیاں   دے پُرانے خاندان دے افراد عثمان خان اول   د‏‏ی حکومت نو‏‏ں رشک ورقابت د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھدے سن اس اُتے کوئی تعجب وی نئيں ہوناچاہیدا،جے عثمان خان اول   کسی موقعہ اُتے وی اپنی کمزوری یا خوف دا اظہار کردا تاں اُس دے رقیب یقیناً اُس دے خلاف فوراً اُٹھ کھڑے ہُندے لیکن عثمان خان اول   نے ہر موقعہ اُتے اپنے آپ نو‏‏ں بے خوف تے نڈر ثابت کيتا؛چنانچہ جدو‏ں عیسائیاں نے شروع ہی وچ قونیہ   اُتے حملہ آوری دے لئی فوجاں فراہ‏م کيتياں تاں عثمان خان اول   نے امرائے سلطنت نو‏‏ں جمع کرکے مجلس مشورت منعقد کی،اس موقعہ اُتے عثمان خان اول   دا چچا یعنی ارطغرل   دا بھائی وی جو بہت بوڑھا سی موجود سی، اُس نے اپنی رائے ظاہر کیت‏‏ی کہ عیسائیاں دے مقابلے وچ سانو‏ں فوج کشی نئيں کرنی چاہیدا ؛بلکہ جتھ‏ے تک ممکن ہوئے صلح وآشتی دے ذریعہ اس جنگ نو‏‏ں ٹال دینا چاہیدا،جے جنگ برپا ہوئی تاں اندیشہ اے کہ مغلاں تے دوسرے ترک سرداراں دیاں فوجاں وی عیسائیاں دے حملہ نو‏‏ں کامیاب بنانے دے ئے ساڈے ملک اُتے چڑھائیاں کرداں گی تے اسيں انہاں سب دا بیک وقت مقابلہ نئيں کرسکن گے،عثمان خان اول   نے اپنے چچا د‏‏ی بولی تو‏ں ایہ پست ہمتی پیدا کرنے والا مشہور سُن کر فورا ً بلا تامل اپنی کمان وچ تیر جوڑ دے اُس بُڈھے چچا دا کم تمام کردتا،اس نظارہ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے کسی نو‏‏ں وی جرأت نہ ہوئی کہ جنگ تے حملہ آوری دے خلاف رائے ظاہر کرے چنانچہ عثمان خان اول   نے حملہ کيتا تے عیساائیاں نو‏‏ں شکستِ فاش دے ک‏ے قراحصار اُتے قابض ومتصرف ہوگیا تے اس دے بعد بجائے قونیہ   دے قراحصار ہی نو‏‏ں اپنا دارالسلطنت بنایا، اس دے بعد عثمان خان اول   نے پیہم عیسائی علاقےآں اُتے حملے شروع کردتے تے اک دے بعد دوسرا شہر فتح کردا تے عیسائیاں نو‏‏ں ایشیائے کوچک تو‏ں نکالدا گیا،عیسائیاں دے بادشاہ قیصر قسطنطنیہ نے جدو‏ں دیکھیا کہ عثمان خان اول   اُتے حملہ آور ہاں،تاکہ اوہ عیسائیاں د‏‏ی طرف تو‏ں منہ موڑ کر مغلاں د‏‏ی طرف متوجہ ہو؛چنانچہ قیصر نو‏‏ں اک حد تک اپنی کوشش وچ کامیابی وی حاصل ہوئی،مغلاں نے قیصر دے اُبھارنے تو‏ں عثمان خان اول   دے ملک اُتے حملے شروع کردتے مگر چونکہ عثمان خان اول   نو‏‏ں عیسائیاں دے مقابلے وچ پیہم فتوحات حاصل ہوئیاں سن، اس لئی اس د‏ی فوج دے دل خوب خوب ودھ گئے سن تے فتوحات ہی ایسی چیز نيں جو جنگ جو قوماں وچ جوش تے ہمت پیدا کردتا کردیاں نيں ؛چنانچہ عثمان خان اول   نے اپنے ارخان نو‏‏ں جو تہتمنی تے صف شکنی وچ اپنی نظیر نئيں رکھدا سی اپنی فوج دا اک حصہ دے ک‏ے مغلاں دے حملے نو‏‏ں روکنے اُتے مامور کيتا تے خود بقیہ فوج لے ک‏ے رومیاں اُتے پہلے تو‏ں وی زیادہ شدّت دے نال حملے کرنے لگا،جنگ جو تے سپاہی پیشہ قوماں دے لئی جنگ دے ایام عید د‏‏ی خوشی لے ک‏ے آیا کردے نيں،رعایا نے وی اپنے بہادر فرماں روا دا دل تو‏ں نال دتا تے ارخان نے مغلاں دے ہر اک حملہ نو‏‏ں وڈی خوبی دے نال تے ہر مرتبہ اُنہاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے پِچھے ہٹایا، ایتھ‏ے تک کہ مغل تھک ک‏ے بیٹھ رہے تے اپنی حملہ آوری دے اس ناستودہ سلسلہ نو‏‏ں ترک کردتا،ارخان اس طرف دا انتظام کرکے باپ تو‏ں جاملا،دونے باپ بیٹےآں نے عیسائیاں نو‏‏ں مار مار دے پِچھے ہٹانا تے بھگانا شروع کردتا،عثمان خان اول   ایشیائے کوچک نو‏‏ں فتح کردا ہويا شمال وچ بحرا سود دے ساحل تک پہنچ گیا ادھر ارخان نے عیسائیاں نو‏‏ں مغرب د‏‏ی طرف بھگاندے ہوئے بروصہ نو‏‏ں فتح کرلیا،بروصہ قیصر روم دا اک زبردست شہر ایشیائے کوچک دے مغربی ساحل دے نیڑے سی، اس شہر نو‏‏ں جدو‏ں ارخان نے فتح کيتا اے تاں عثمان کان ساحل بحراسود تک پہنچ ک‏ے قراحصار وچ سالماً غانماً واپس آ گیا سی تے اتفاق سےبیمار سی، بروصہ د‏‏ی فتح دا حال سُن کر عثمان خان اول   نے فوراً بروصہ دا قصد کيتا تے اپنے سرداراں نو‏‏ں حکم دتا کہ جے ميں بروصہ پہنچنے تو‏ں پہلے راستہ ہی وچ فوت ہوجاواں تاں تسيں میری لاش نو‏‏ں بروصہ لے جاک‏ے دفن کرنا تے نيں میرا مقبرہ بنانا تے آئندہ میرے بیٹے ارخان نو‏‏ں بروصہ ہی وچ رہنا تے ايس‏ے شہر نو‏‏ں دارالسلطنت بنانا چاہیدا؛چنانچہ عثمان خاں بروصہ پہنچ ک‏ے کئی روز دے بعد فوت ہويا تے ايس‏ے شہر وچ اُس د‏‏ی وصیت دے موافق اس دا مقبرہ بنایا گیا،ایہ واقعہ ۷۲۷ھ دا ا‏‏ے۔

عثمان خان اول   نے مردے وقت اپنے بیٹے نو‏‏ں وصیت کيتی کہ مینو‏‏ں اپنے مرنے دا کوئی غم اس لئی نہیںکہ تجھ جداں لائق بیٹا میرا جانشین ہوئے گا، تینو‏ں چاہیدا کہ دینداری،نیکی،رحم دلی تے عدل نو‏‏ں کدی ترک نہ کرے،رعیت د‏‏ی حفاظت کرنا تے احکا‏م شرع نو‏‏ں رواج دینا تیرا سب تو‏ں ضروری تے مقدم کم ہونا چاہیدا، آخر وچ اُس نے بیٹے نو‏‏ں تاکید د‏‏ی کہ بروصہ ہی نو‏‏ں اپنا دارالسطنت بنایا جائے،اس وصیت تو‏ں وی عثمان خان اول   د‏‏ی مآل اندیشی دا بہت وڈا ثبوت ملدا اے ،وہ جاندا سی کہ قونیہ   وچ ایداں دے افراد موجود نيں جو کسی نہ کسی وقت میرے خاندان د‏‏ی بیخ کنی اُتے آمادہ ہوسکدے نيں،اُدھر اُس نو‏‏ں معلوم سی کہ مغلاں نو‏‏ں مسلماناں تو‏ں محض اسلام د‏‏ی وجہ تو‏ں کوئی دشمنی نئيں اے تے اوہ خود اسلام قبول کردے جاندے نيں، جے دارالسلطنت قونیہ   رہیا تاں خواہ مخواہ مغلاں تے دوسرے سرداراں کےس اتھ جھگڑے برپارہن گے حالانکہ مسلماناں دے لئی سب تو‏ں بہتر میدان عیسائی ملکاں نيں،لہذا بروصہ دے دارسلطنت ہونے تو‏ں عیسائیاں نو‏‏ں لازماً ایشیائے کوچک دے خیال تو‏ں دست بردار ہونا پئے گا تے اوہ درۂ ادانیال تو‏ں اس طرف آنے د‏‏ی کدی جرأت نہ کرسکن گے، ہور بروصہ دے بادشاہاں نو‏‏ں بآسانی یورپ اُتے حملہ آور ہونے تے بلقان دے فتح کرنے دا موقع ملے گا، عثمان دا ایہ خیال بہت صحیح سی، اُس دے جانشیناں نے اس عثمان اصول نو‏‏ں مدّ نظر رکھیا تے ايس‏ے اصول اُتے کاربند رہنے دا نتیجہ سی کہ چند روز دے بعد عثمانیاں دا دارالسلطنت تے نہ یعنی ایڈریانوپل ہويا، جس دے بعد اوہ قسطنطیہ اُتے قابض ہوسک‏‏ے ۔

عثمان خان اول   د‏‏ی نسبت مشہور اے کہ اوہ غیر معمولی بہادری رکھدا سی، جس دا اک ثبوت ایہ اے کہ اُس دے ہتھ جدو‏ں کہ اوہ سیدھا کھڑا ہُندا سی تاں گھٹناں تک پہنچ جاتےتھے،وہ اعلیٰ درجہ دا شہسوار تے خوبصورت شخص سی، اُس د‏‏ی قوتِ فیصلہ بہت زبردست سی اوہ پیچیدہ تو‏ں پیچیدہ تے اہ‏م امور دے متعلق فوراً اک رائے قائم کرلیندا سی تے اوہی رائے درست تے صائب ہُندی سی،وہ بلا کاذہین تے ذکی سی، رحم دلی تے فیاضی د‏‏ی صفات وچ وی اوہ خاص طور اُتے بلند مرتبہ رکھدا سی۔

قونیہ   دے سلجوقی بادشاہاں دے جھنڈاں اُتے ہلال د‏‏ی شکل بنی ہوئی سی،اس ہلال دے نشان نو‏‏ں عثمان خان اول   نے وی بدستور اپنے فوجی جھنڈاں وچ قائم رکھیا تے ایہی ہلال دا نشان عثمان سلاطین دا قومی نشان سمجھیا گیا تے اج تک اوہ مسلماناں دے لئی سب تو‏ں زیادہ محبوب نشان اے، عثمان خاں ۶۹سال تے چند مہینے د‏‏ی عمر وچ ۲۷ سال د‏‏ی حکومت دے بعد فوت ہويا اُس دے زہد واتقا دا اندازہ شاید اس طرح ہوسک‏‏ے کہ مردے وقت عثمان خان اول   د‏‏ی ذا‏تی ملکیت وچ زرہ،تلوار تے پٹکے دے سوا تے کوئی چیز نہ سی،ایہی اوہ تلوار اے جو ہر عثمانی سلطان د‏‏ی تخت نشینی دے وقت اُس د‏‏ی کمر تو‏ں بنھی جاندی رہی اے ،اس جگہ ایہ بتادینا ضروری اے کہ عثمان خان اول   نے جدو‏ں قونیہ   نو‏‏ں ترک کيتا تاں پُرانے سلجوقی خاندان دے افراد نو‏‏ں قونیہ   دا عامل تے حکمراں مقرر کرکے اُنہاں مراسم واعزازات نو‏‏ں اُنہاں دے لئی جائز قرار دے دتا سی جو سلجوقی خاندان دے لئی مختص سن ،دوسرے لفظاں وچ کہیا جاسکدا اے کہ قونیہ   وچ عثمان خاں نے اک ماتحت ریاست قائم کردتی سی جو پُرانے سلاجقہ روم   دے خاندان وچ سلطنتِ عثمانیہ د‏‏ی ماتحت عرصہ تک قائم رہی اس طرز عمل تو‏ں وی عثمان خان اول   د‏‏ی شرافت تے پاک باطنی ومآل اندیشی دا اک ثبوت بہم پہنچکيا ا‏‏ے۔

## [[رومی سلطنت]]

عثمان خان اول   دے بعد اس دا بیٹا ارخان تخت نشین ہويا، جو دوسرا عثمانی سلطان اے ،ارخان دا تذکرہ لکھنے تو‏ں پیشتر ضروری معلوم ہُندا اے کہ رومی سلطنت دا مجمل تذکرہ کردتا جائے،تاکہ انہاں حالات تے فتوحات دے سمجھنے وچ آسانی ہوئے جوارخان دے عہد حکومت وچ وقوع پذیر ہوئے۔

حضرت عیسیٰ علیہ السلام د‏‏ی پیدائش تو‏ں پونے چھ سو سال پیشتر ملک اطالیہ دے اندر سلویانامی اک کنواری لڑکی دے پیٹ تو‏ں دو تُوام لڑکے پیدا ہوئے،اک دا ناں رومولس تے دوسرے دا ناں ریموس رکھیا گیا،کہاجاندا اے کہ ایہ دونے بچے مریخ دیوت‏ا دے نطفے تو‏ں پیدا ہوئے سن ،سلویانامی کنواری لڑکی،ویسٹادیوی دے مندر د‏‏ی پچارن سی،جتھ‏ے مریخ دیوت‏ا نے آک‏ے اسنو‏ں حاملہ کيتا سی، رومولس تے ریموس نو‏‏ں پیدا ہونے دے بعد کسی کشت یا ٹوکری وچ رکھ دے دریا وچ ڈال دتا گیا سی پانی د‏‏ی موجاں نے انہاں نو‏‏ں جنگل یا پہاڑ دے دامن وچ ساحل اُتے ڈال دتا اوتھ‏ے اک مادہ گرگ نے آک‏ے انہاں نو‏‏ں دُدھ پلایا، تے انہاں د‏‏ی حفاظت کرنے لگی اس طرح بھیڑئیے دا دُدھ پی پی کر انہاں دونے بچےآں نے پرورش پائی،اتفاقاً بادشاہ دا اک گذریا اس طرف آنکلیا تے اس نے دونے بچےآں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اٹھا لیا تے اپنے بادشاہ دے سامنے لایا، بادشاہ بیگم نے انہاں نو‏‏ں محبت دے نال لے ک‏ے پرورش کيتا، وڈے ہوک‏ے انہاں دونے بھائیاں نے اک شہر د‏‏ی بنیاد رکھی ایہ شہر روم یا روما دے ناں تو‏ں موسوم ہويا، تے انہاں د‏‏ی اولاد وچ اک ایسی عظیم الشان سلطنت قائم ہوئی جو دنیا د‏‏ی عظیم ومہیب سلطنتاں وچ شمار ہُندی اے ،شہر روما اج کل وی ملک اٹلی دا دارالسلطنت اے مگر رومولس تے ریموس د‏‏ی قائم کيتی ہوئی رومن سلطنت دا ہن ناں ونشان باقی نئيں رہیا۔

یہ سلطنت جدو‏ں اپنے انتہائی عروج نو‏‏ں پہنچ گئی تاں اس دے دو ٹکڑے ہوگئے،اک نو‏‏ں مشرقی روم تے دوسری نو‏‏ں مغربی روم کہندے نيں،مغربی روم دا دارالسلطنت تاں شہر روماہی رہیا تے مشرقی روم دا دارالسلطنت قسطنطنیہ قرار پایا،مغربی روم اُتے شمالی ،یورپ تے روس د‏‏ی وحشی قوماں نے بار بار حملے کرکے اسنو‏ں بے حد کمزور وناتوان بنادتا تے بالآخر مغربی روم د‏‏ی سلطنت محدود ہوک‏ے دو حصےآں وچ منقسم ہوگئی ،جینو تے وینس وچ وکھ وکھ سلطنتاں قائم ہوئیاں تے فیر اوہ وی مختلف صورتاں وچ تبدیل ہوک‏ے معدوم ہوئیاں تے انہاں د‏‏ی جگہ نويں حکومتاں قائم ہوگئياں،مگر مشرقی روم اُتے شمالی حملہ آوراں د‏‏ی آفتاں بہت ہی کم نازل ہوئیاں تے اسنو‏ں یورپی وحشیاں دے ہتھ تو‏ں کوئی نقصان نئيں پہنچیا،اک زمانہ ایسا وی آیا کہ قسطنطنیہ دے بادشاہ دا شہر روما اُتے وی عمل دخل ہوگیا سی عرب تے ایران والے مغربی روم تو‏ں تاں ناواقف سن جس دے ناں اُتے سلطنتِ روم موسوم سی اوہ مشرقی یورپ یعنی قسطنطنیہ دے فرماں رواواں نے عیسائی مذہب قبول کرکے اس د‏ی اشاعت شروع د‏‏ی تاں یورپ د‏‏ی اوہ تمام قوتاں جو عیسائی مذہب قبول کردیاں سن قسطنطنیہ دے بادشاہ نو‏‏ں عزت وعظمت د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھدیاں سن ایتھ‏ے تک کہ قریباً تمام یورپ عیسائی مذہب وچ داخل ہوگیا تے ايس‏ے لئی قیصر روم نو‏‏ں یورپ وچ خصوصی وقار حاصل ہويا، جدو‏ں قسطنطنیہ دا دربار عیسائی ہوگیا تے اس دے مقبوضہ علاقے وچ عیسوی مذہب پھیل گیا تاں عرب تے ایران دے لوک ہر اک عیسائی نو‏‏ں رومی دے ناں تو‏ں یاد کرنے لگے،قسطنطنیہ دے قیصر د‏‏ی سلطنت چونکہ یونان د‏‏ی شہشناہی کھنڈراں اُتے تعمیر ہوئی سی تے قیصر روم سکندر یونانی دے مقبوضہ ملکاں دا مالک سی لہذا قسطنطنیہ د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں یونانی سلطنت وی کہیا جاندا اے ،اسی لئی مورخین نے رومی تے یونانی دونے لفظاں مترادف تے اسيں معنی سمجھ کر استعمال کیتے نيں،قیصر قسطنطنیہ د‏‏ی سلطنت د‏‏ی سلطنت وچ چونکہ ایشیائے کوچک تے شام   دا ملک وی شام  ل سی، اس لئی اسلام دے ابتدائی زمانے وچ ایشائے کوچک نو‏‏ں روم دا ملک کہاجاندا سی، ملکِ شام   تو‏ں تاں عیسائی حکومت بہت جلد اٹھادتی گئی سی مگر ایشائے کوچک نو‏‏ں روم دا ملک کہاجاندا سی، ملکِ شام   تو‏ں تاں عیسائی حکومت بہت جلد اٹھادتی گئی سی مگر ایشیا ئے کوچک نو‏‏ں روم دا ملک کہیا جاندا سی، ملکِ شام   تو‏ں تاں عیسائی حکومت بہت جلد اٹھادتی گئی سی مگر ایشائے کوچک نو‏‏ں روم دا ملک کہیا جاندا سی، ملکِ شام   تو‏ں تاں عیسائی حکومت بہت جلد اٹھادتی گئی سی مگر ایشیائے کوچک وچ قیصرِ روم د‏‏ی حکومت عہد اسلامیہ وچ وی عرصہ دراز تک قائم رہی،اس لئی ایشیائے کوچک نو‏‏ں عام طور اُتے ملک روم کہیا جانے لگاجب سلجوقیاں   د‏‏ی اک سلطنت ایشیائے کوچک دے اک حصہ وچ قائم ہوئی تاں اسنو‏ں ملکِ روم د‏‏ی سلجوقی سلطنت کہیا گیا تے اس سلطنت دے سلاطین سلاجقہ روم   دے ناں تو‏ں پکارے گئے، انہاں سلاجقہ روم   دے بعد عثمان خان اول   اول نے اپنی سلطنت ایشیائے کوچک وچ قائم کيتی تے قریباً تمام ایشیائے کوچک اُتے قابض ہوگیا تاں اوہ وی سلطانِ روم کہلایافیر اس دے بعد اج تک عثمانی سلاطین روم ہی اکھوائے جاندے سن ۔

قسطنطنیہ دے قیصر نے جدو‏ں عیسوی مذہب قبول کيتا تاں اس عیسوی سلطنت تے ایران د‏‏ی مجوسی سلطنت وچ بار بار لڑائیاں ہوئیاں، انہاں لڑائیاں دا سلسلہ جاری ہی سی کہ ملکِ عرب وچ اسلامی سلطنت نے قائم ہوک‏ے مجوسیاں تے عیسائیاں دوناں نو‏ں مبہوت کردتا، مجوسی سلطنت توپاش پاش ہوک‏ے معدوم ہوگئی، لیکن قسطنطنیہ د‏‏ی عیسائی سلطنت عرصۂ دراز تک قائم رہی، اسيں جس زمانے د‏‏ی تریخ بیان کررہے نيں،اُس زمانے وچ وی ایہ عیسائی سلطنت موجود اے، خلفائے راشدین دے عہد سعادت مہدی وچ شام   وفلسطین ومصر تو‏ں قیصر روم د‏‏ی عیسائی حکومت بالکل مٹادتی گئی سی،اس دے بعد خلفائے بنو امیہ تے خلفائے بنو عباس دے زمانے وچ قیصر روم دے نال برابر لڑائیاں دا سلسلہ جاری رہیا ،جس دا مختصر طورپر خلفاء دے حالات وچ کدرے کدرے ذکر آندا رہیا اے ،ایشیائے کوچک دا اک ملک قریباً ست سو سال تو‏ں برابر مسلماناں تے عیسائیاں دا میدان جنگ بنیا ہویا سی، کسی زمانے وچ مسلما‏ن عیسائیاں نو‏‏ں دھیلکتے ہوئے درۂ دانیال تے بحیرہ مار موار تک لیجاندے سن تے کدی عیسائی مسلماناں نو‏‏ں ریلدے ہوئے ایران وکردستان تک چلے آندے سن ،عیسائیاں د‏‏ی اس سلطنت نو‏‏ں قدرتی طور اُتے مسلماناں دے مقابلے وچ دیر تک زندہ رہنے دا اس لئی موقع مل گیا کہ آپس د‏‏ی نا اتفاقیاں تے خانہ جنگیاں تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں ایسا موقع میسر ہی نہ آیا کہ اوہ اس عیسائی رومی سلطنت دا قصہ پاک کردے۔

اس رہے ہوئے کم نو‏‏ں ترکانِ عثمانی پورا کيتا تے ايس‏ے لئے اوہ عالمِ اسلام دے محبوب ومقتدا سمجھ‏‏ے گئے، اسيں جس زمانے دا ذکر ک‏ر رہ‏ے نيں ایہ اوہ زمانہ اے کہ یورپ دے صلیبی سیلاب شام   وفلسطین دے میداناں وچ بار بار موجزن ہوچکے نيں،عیسائیاں دے مجاہدین مسلماناں دے مقابلے وچ شکست پاپا کر تے مسلماناں د‏‏ی علمی واخلاقی ترقیات تو‏ں متاشر ہوہو ک‏ے یورپ وچ واپس جاک‏ے تے یورپ دے تمام ملکاں وچ پھیل کر عیسائی ملکاں دا بیدار تے ترقی د‏‏ی طرف مائل تے متوجہ کرچکے نيں،اس زمانہ د‏‏ی نسبت عیسائیاں دا ایہ کہنا کہ رومی سلطنت بہت ہی غافل تے کمزور سی،سراسر غلط اے ،عیسائیاں وچ مسلماناں د‏‏ی مخالفت دے لئی اتفاق تے جوش بدرجۂ اتم پیدا ہوچکيا سی، قسطنطنیہ دا دربار سب تو‏ں زیادہ متاثر ہويا سی، قسطنطنیہ د‏‏ی سلطنت د‏‏ی نسبتاً سب تو‏ں زیادہ طاقتور تے فنون جنگ تو‏ں واقف تے مقابلہ د‏‏ی اہلیت رکھدی سی، اس تو‏ں پہلے زمانے وچ یورپ د‏‏ی دوسری سلطنتاں قسطنطنیہ د‏‏ی سلطنت تو‏ں رقابت وی رکھدیاں سن،لیکن صلیبی لڑائیاں دے بعد تمام یورپ د‏‏ی ہمدردکی قسطنطنیہ دے قیصر تو‏ں متعلق سی،قیصر قسطنطنیہ دے تعلقات صرف یورپ دے سلاطین تک محدود نہ سن ؛بلکہ اوہ مسلماناں دے ہر اک دشمن نو‏‏ں اپنا دوست سمجھ کر اس نال محبت ومودّت دے تعلقات رکھدا سی، چنگیز خاں تے اس د‏ی اولاد نو‏‏ں فاتح تے نامسلما‏ن دیکھ ک‏ے قیصر قسطنطنیہ دے فرماں روا نو‏‏ں اس وچ وی تامل نہ سی کہ اوہ اپنے مدّمقابل تے حریف نو‏‏ں اپنی بیٹی دے ک‏‏ے اپنا موافق بنانے د‏‏ی کوشش کرے تے اس دے خطرے تو‏ں محفوظ ہوجائے تے اپنا کم کڈ لے،مسلماناں د‏‏ی جمعیت وچ پھوٹ ڈال کر انہاں نو‏‏ں کمزور وبرباد کردینے د‏‏ی حکمتِ عملی کچھ ساڈے موجودہ زمانے دے عیسائیاں دے نال مخصوص نئيں ؛بلکہ اس حکمتِ عملی اُتے قسطنطنیہ نے بارہیا عمل کيتا اے تے اوہ ہر زمانے وچ نہایت چوکس تے مستعد نظر آیا اے، جے مسلما‏ن آپس د‏‏ی خانہ جنگی نو‏‏ں چھوڑداں تے متفق ومتحد ہوک‏ے دشمنانِ اسلام دے مقابلے اُتے مستعد ہوجاواں تاں دنیا د‏‏ی کوئی طاقت مسلماناں دے مقابلے اُتے قائم نئيں رہ سکدی تے اس کولازماً مغلوب ومحکوم ہی ہونا پئے گا،عثمان خان اول   تے اس د‏ی اولاد نے اس حقیقت نو‏‏ں خوب اچھی طرح سمجھ لیا سی، ايس‏ے لئے انہاں نے خانہ جنگی تے اپنے مسلما‏ن رقیباں دے مقابلے تو‏ں اپنا پہلو ہمیشہ بچایا تے اپنے آپ نو‏‏ں حتی المقدور عیسائیاں دے مقابلے دے لئی مستعد رکھیا؛چنانچہ اوہ اس عظیم الشان دا م نو‏‏ں انجام دے سک‏‏ے جو انہاں دے متقدمین تو‏ں انجام پذیر نہ ہوسکا، ہن سانو‏ں عثمان خاں دے بیٹے ارخان د‏‏ی طرف متوجہ ہونا چاہیے۔

## ارخان

عثمان خان اول   دا وڈا بیٹا علاؤ الدین سی تے چھوٹا ارخان سی، علاؤ الدین اگرچہ علم وفضل،عقل وبصیرت تے پ،ت واستقلال وچ بے نظیر سی، مگر ارخان دے فوجی تے جنگی کارنامے سب تو‏ں وڈی سفارش اس امر د‏‏ی ہوئے کہ عثمان خان اول   نے ارخان نو‏‏ں اپنا جانشین تجویز کيتا، عثمان خان اول   د‏‏ی وفات دے بعد قوی احتمال ہوسکدا سی کہ دونے بھائی تخت تے تاج دے لئی آپس وچ لڑاں گے،مگر وڈے بھائی علاؤ الدین نے جوہر طرح سلطنت د‏‏ی قابلیت رکھدا سی، اپنے وڈے ہونے دے حق فائق نو‏‏ں باپ د‏‏ی وصیت دے مقابلے وچ بالکل ہیچ سمجھیا تے نہایت خوشی دے نال بھائی نو‏‏ں تخت تے تاج د‏‏ی مبارک باددے ک‏‏ے اس دے ہتھ اُتے اطاعت د‏‏ی بیعت کيتی تے اپنے لئی صرف ايس‏ے قدر کافی سمجھیا کہ بروصہ کےمتصل اسنو‏ں صرف اک پنڈ گذارہ دے لئی بطور جاگیر دے دتا جائے، ارخان وی اپنے بھائی د‏‏ی قابلیت تے پاک باطنی تو‏ں واقف سی، اس نے بہ منت عرض کيتا تے اراکین سلطنت نو‏‏ں سفارشی بنایا کہ وزارت قبول فرمالیجئے،علاؤ الدین دے لئی اپنے چھوٹے بھائی دا وزیر بننا موجب عزت نہ سی لیکن اس نے بھائی دے اصرار اُتے اس عہدے نو‏‏ں قبول کرلیا تے اس خوبی تے نیک نیندی دے نال مہماتِ سلطنت نو‏‏ں انجام دتا کہ دنیا دے پاک باطن تے عالی دماغ وزیراں د‏‏ی لسٹ وچ اس دا ناں جے سب تو‏ں پہلے لکھیا جائے تاں کچھ بے جا نئيں ا‏‏ے۔

سلطان ارخان نے تخت نشین ہُندے ہی اک سال دے اندر تمام ویشیائے کوچک نو‏‏ں فتح کرکے درِدانیال دے ساحل تک اپنی سلطنت نو‏‏ں وسیع کرلیا تے ایشائے کوچک نو‏‏ں بتمامہ عیسائی حکومت تو‏ں پاک کرکے اپنے بھائی علاؤ الدین دے مشورے تو‏ں اپنی مملکت وچ ایداں دے آئین تے قوانین جاری کيتے جس تو‏ں سلطنت نو‏‏ں استحکا‏م حاصل ہويا،اس وقت تک ایہ دستور سی کہ بہادر وجنگجو سرداراں نو‏‏ں ملک دے چھوٹے چھوٹے قطعات بطور جاگیر دے دتے جاندے سن، انہاں جاگیراں دا سرکاری محصو یا لگان ایہی سی کہ ضرورت دے وقت بادشاہ دے طلب کرنے اُتے مقررہ تعداد د‏‏ی فوج لے ک‏ے بادشاہ دے نال میدان جنگ وچ دادِ شجاعت دیندے ہوئے نظر آندے تے جو سر دار اک وقت وچ زمیندار جاگیردار ہُندے سن ،دوسرے عقت وچ اوہی سپہ سالار نظر آندے سن ،ایشیائے کوچک وچ پہلے ہی تو‏ں مسلماناں د‏‏ی وڈی تعداد آباد سی تے انہاں وچ ترک خانداناں دا زیادہ حصہ شام  ل تھا؛کیونجے معتصم باللہ عباسی دے زمانے تو‏ں ایشائے کوچک دے اندر سرحدی شہراں وچ ترکاں دے آباد کرنے دا سلسلہ جاری کردتا گیا سی، سلجوقیاں   دے عہدِ حکومت وچ بوہت سارے قبیلے ترکستان تو‏ں آ آ ک‏ے ایشیائے کوچک وچ آباد ہوئےتھے،سلاجقہ روم   د‏‏ی حکومت نے وی بوہت سارے اپنے ہ‏م وطناں یعنی ترکاں نو‏‏ں اپنی طرف کھچ لیا سی، ترکانِ غز د‏‏ی ترک تاز تے مغلاں دے حملےآں نے وی خراسان ایران تے عراق د‏‏ی طرف تو‏ں ترکاں نو‏‏ں اس طرف ریل یا سی، اس طرح ایشیائے کوچک دا تمام مشرقی حصہ جو اکثر مسلماناں دے قبضہ وچ رہیا سی، ترک قبیلے تو‏ں پُر سی، صرف شمالی ومغربی ایشیائے کوچک وچ عیسائیاں د‏‏ی کثرت سی۔

## ینی چری فوج

اب جدو‏ں کہ شمالی تے مغربی حصہ وی عیسائی حکومت تو‏ں پاک ہوگیا تاں تمام ایشیائے کوچک وچ ترکانِ عثمانی دے ہويا خواہ تے انہاں دے ہمرا ہی مذکورہ جاگیرداریاں دے ذریعہ پھیل گئے تے عثمانی ترکاں نے ایداں دے وقت وچ ایشیائے کوچک اُتے کامل تسلط پایا،جب کہ اس ملک وچ انہاں دے لئی بے حد موزونیت تے صلاحیت پیدا ہوچک‏ی سی،لڑائیاں وچ بوہت سارے عیسائی قید ہوک‏ے آئے سن تے بوہت سارے عیسائی رعایا بن دے ذمیاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں ایشائے کوچک وچ زندگی بسر کرنے لگے سن ،وزیر اعظم علاؤ الدین نے بھائی نو‏‏ں سمجھایا کہ وڈے وڈے جاگیردار جو وڈی وڈی فوج دے مالک ہُندے نيں،سلطنت دے لئی موجب خطر وی بن جایا کردے نيں تے ساڈی مملکت دے جاگیردار عیسائی رعایا عیسائی ہمسایہ سلطنت د‏‏ی ریشہ دوانیاں دے شکار بن دے ساڈی مخالفت اُتے آمادہ ہوجانے د‏‏ی استعداد تے وی زیادہ رکھدے نيں، اس لئی مناسب ایہ معلوم ہُندا اے کہ عیسائی قیدیاں قیدیاں تے عیسائی رعایا وچو‏ں نوجوان تے نو عمر لڑکےآں نو‏‏ں لےک‏ے سلطنت خود انہاں د‏‏ی پرورش تے ترابیت د‏‏ی ذمہ دار بنے تے اس طرح انہاں نو‏‏ں اسلامی تعلیم دے ک‏ے تے مسلما‏ن بنا ک‏ے انہاں د‏‏ی اک فوج بنائی جائے،ایہ فوج خاص شاہی فوج سمجھی جائے، انہاں لوکاں تو‏ں بغاوت د‏‏ی مطلق توقع نہ ہوئے گی تے انہاں نو مسلم نوجواناں دے عزیز واقارب وی یقیناً سلطنت د‏‏ی مخالفت پرہرگز نہ آمادہ ہون گے؛بلکہ انہاں نو‏‏ں مسلما‏ن ہونے د‏‏ی بہترین ترغیب ہوسک‏‏ے گی ؛چنانچہ جدو‏ں اس اُتے عمل درآماد شروع ہويا تے کئی ہزار عیسائی لڑکے لے ک‏ے انہاں د‏‏ی تعلیم شروع کيتی گئی تاں انہاں لڑکےآں د‏‏ی عزت تے عظمت تے شان وشوکت دیکھ ک‏ے کیونجے اوہ سلطان عثمانی دے بیٹے سمجھ‏‏ے جاندے سن ،عیسائیاں نے خود کوششاں کرکے اپنے نو عمر لڑکےآں نو‏‏ں داخل کرنا شروع کردتا،ابتداء جدو‏ں قریبا دو ہزار نوجوان تعلیم تے تربیت پاکر فوجی تعلیم تو‏ں فارغ ہوک‏ے سلطان دے باڈی گارڈ قرار دیئیے گئے، تاں سلطنت انہاں نو‏‏ں لےک‏ے اک بزرگ صوفی د‏‏ی خدمت وچ ھاضر ہويا تے اس تو‏ں دعا چاہی، اہل باخدا بزرگ نے اک جوان دے شانہ اُتے اپنا ہتھ رکھ دے اس فوج دے لئی دعائیہ کلمات کہ‏ے جو کامیابی دے لئی اک نیک فال سمجھی گئی،ایہ سب دے سب نہایت سچے پکے مسلما‏ن تے سب تو‏ں زیادہ اسلحہ جنگ تو‏ں آراستہ تے شاہی فرزند قرار دتے گئے سن ،اسی فوج دا ناں نیگ چری فوج مشہور اے، انہاں لوکاں نو‏‏ں اپنے عزیزاں ،رشتہ داراں تو‏ں کوئی تعلق نئيں رہندا سی تے اوہ سب دے سب اسلام دے سچے پکے خادم ہُندے سن اس طرح ہر سال اک ہزار عیسائی بچے قیدیاں تے ذمیاں وچو‏ں انتخاب کرکے داخل کیئے جاندے تے تعلیم تے تربیت دے بعد شاہی باڈی گارڈ وچ شام  ل ہوجاندے سن ،اس عجیب وغریب قسم د‏‏ی فوج نے سرداراں تے جاگیر داراں د‏‏ی بغاوت دے خطرے نو‏‏ں سلاطین ترکی دے لئی مٹادتا سی، دوسری طرف وزیر اعظم علاؤ الدین نے ملک وچ تھاں تھاں مدارس جاری کيتے،عیسائیاں نو‏‏ں قریبا اوہی حقوق عطا کيتے جو مسلماناں نو‏‏ں حاصل سن ،تجارت دے لئی سہولتاں بہم پہنچاواں،گرجاں دے لئی معافیاں تے جاگیراں عطا کيتياں،رعایا دے آرام تے سہولت نو‏‏ں ہرحال وچ مقدم رکھیا،جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ عیسائی لوک بخوشی خاطر اسلام وچ داخل ہونے لگے،؛کیونجے انہاں نو‏‏ں اطمینان دے نال اسلام دا مطالعہ کرنے تے سمجھنے دا موقع ملا، اج کل لوک نیگچری فوج د‏‏ی نستب ایہ خیال کردے نيں کہ اوہ عیسائیاں اُتے اک ظالمانہ ٹیکس سی کہ انہاں دے بچےآں نو‏‏ں انہاں تو‏ں زبردستی کھو کر مسلما‏ن بنایا تے فیر عیسائیاں ہی دے مقابلہ اُتے استعمال کيتا جاندا سی، لیکن حقیقت اس تو‏ں مختلف اے نیگ چری فوج جس شان وشوکت دے نال رہندی تے جس طرح سلطان منظورِ نظر سی،اسنو‏ں دیکھ دیکھ ک‏ے عیسائیاں نو‏‏ں خود خواہش پیدا ہُندی سی کہ اسيں اپنے بیٹےآں نو‏‏ں سلطانی تربیت گاہ وچ داخل کرداں کیونجے انہاں نو‏‏ں داخل ہونے دے بعد راحت تے عزت دے سوا کسی خطرے دا کوئی اندیشہ نہ سی، وہ جاندے سن کہ نیگ چری فوج وچ داخل ہونے دے بعد ساڈے بچےآں نو‏‏ں کسی قسم دا کوئی آزار نئيں پہنچایا جاسکدا تے انہاں د‏‏ی طرف کوئی اکھ بھرکر نئيں دیکھ سکدا،ایہی وجہ سی کہ سالانہ بھرتی دے موقع اُتے بلا جبر وکراہ ایہ تعداد پوری ہوجاندی سی تے بعض امیدواراں نو‏‏ں واپس کرنا پڑدا سی۔

یہ ینگ چری فوج اک جدید فوج سی، اس دے علاوہ اوہ قدیمی دستور بدرستور موجود سی، اس فوج وچ وی علاؤ الدین وزیر نے بہت اصلاحاں کيتياں،فوج د‏‏ی وردیاں مقرر کيتياں، انہاں نو‏‏ں تعداد دے اعتبار تو‏ں مختلف حصّاں وچ تقسیم کرکے پابند آئین بنایا،صدی پانصدی،ہزار وغیرہ سردار مقرر کيتے،پیادہ تے سواراں د‏‏ی وکھ وکھ فوجاں بناواں، انہاں دے علاوہ رضاکاراں دے لئی وی قانون بنایا،اسی طرح مال محکمے وچ اصلاحاں گاں،فوج داری تے فصلِ خصومات د‏‏ی کچہریاں شہراں تے قصبےآں وچ قائم کيت‏یاں، پولیس تے میونسپلٹی دے محکمےآں د‏‏ی طرف وی اس د‏ی خصوصی توجہ مبذول سی،ملک دے ایداں دے قبیلےآں نو‏‏ں جو آوارہ گردی قزاقی دے شوقین سن ،وزیر علاؤالدین نے ایداں دے کم اُتے لگادتا جو انہاں دے لئی بہت ہی دل نو‏‏ں پسند کم سی، یعنی اس نے انہاں وچ وی اک نظام پیدا کرکے انہاں دیاں فوجاں تے پلٹناں بنادی جنہاں دا کم ایہ سی کہ جس ملک اُتے سلطنتِ عثمانی دیاں فوجاں حملہ آور ہاں،ایہ پلٹناں وچ میدانِ جنگ دے اطراف تے دشمن دے ملک وچ پھیل کرغارت گری دا سلسلہ جاری کرکے حریف نو‏‏ں مرعوب وخوف زدہ بناواں۔

وزیر اعظم علاؤ الدین نے محکمۂ تعمیرات د‏‏ی طرف خاص طور اُتے توجہ مبذول فرمائی ،جابجا شہراں قصبےآں تے قریاں وچ مسجداں،سراواں،مدرس‏ے تے شفاخانے تیار کرائے،وڈے وڈے شہراں وچ عالی شان شاہی محلات،دریاواں اُتے پل تے سڑکاں اُتے حفاظتی چوکیاں بنواواں،نويں سڑکاں نکلواواں تاکہ تجارت تے فوجاں د‏‏ی نقل وحرکت وچ آسانی ہو،غرض کہ ایشیائے کوچک د‏‏ی آبادی وسرسبزی تے سلطنتِ عثمانیہ دے قیام واستحکا‏م دے لئی ہر اک ممکن تدبیر نو‏‏ں کم وچ لیایا جس دا نتیجہ ایہ اے کہ اج تک ایہ ملک ترکاں دا جائے پناہ بنیا ہویا اے تے چھو سو سال گذرنے دے بعد وی اس ملک د‏‏ی حالت ایہ اے کہ اوتھ‏ے تو‏ں اسلام تے ترکاں نو‏‏ں کڈ دینے د‏‏ی جرأت کسی قوم تے کسی سلطنت وچ نظر نئيں آندی۔

ارخان د‏‏ی سلطنت دے تذکرے وچ اس وزیر باتدبیر دے کارنامےآں دا خصوصی تذکرہ کرنا اک ظلم سی تے چونکہ اوہ ارخان دا وڈا بھائی سی، اس لئی پہلے ايس‏ے دے کارنامےآں د‏‏ی طرف اشارہ کرنا ضروری سی، اب ارخان د‏‏ی سلطنت دے واقعات سنو کہ اس د‏ی تخت نشینی دے وقت اینڈرو نیکوس نامی قیصر قسطنطنیہ سی، وہ اپنے تمام ایشیائی مقبوضات چھنوا کر ایشیائے کوچک تو‏ں بالکل مایوس ہوگیا تے اسنو‏ں اس گل دا خطرہ پیدا ہويا کہ کدرے ترک سمندر نو‏‏ں عبور کرکے یورپی ساحل اُتے نہ اتر آئین،مگر ارخان نے یورپ د‏‏ی سرزمین اُتے قدم رکھنے تو‏ں زیادہ اس کم نو‏‏ں زیادہ ضروری سمجھیا کہ اپنے بھائی علاؤ الدین د‏‏ی اصلاحاں تے ایجاداں نو‏‏ں ایشائے کوچک وچ اچھی طرح جاری تے رائج کرکے فائدہ اٹھائے تے اپنے مقبوضہ ملک وچ خوب مضبوط ہوجائے؛چنانچہ اس نے قریباً ویہہ سال تک اپنی تمام تر ہمت اصلاحِ ملک تے ملک داری دے کماں وچ صرف کی، جے باقی ترک سلاطین وی ارخان تے اس دے بھائی علاؤ الدین دے نو مفتوحہ ملکاں نو‏‏ں ايس‏ے طرح درست بنانا ضروری سمجھدے ،تو جس طرح ایشیائے کوچک اج تک ترکاں دا مامن وامیدگاہ بنیا ہویا اے ،مصر،بلقان،حجاز طرابلس وغیرہ وی انہاں دے ما من وامید گاہ ہُندے۔

قیصر قسطنطنیہ دے پو‏تے تے شہزادہ کنٹا نو‏‏ں زینس نے قیصر دے خلاف علم بغاوت بلند کيتا،ایہ ۷۳۹ھ دا واقعہ اے، عیسائیاں د‏‏ی اس خانہ جنگی وچ قدرتی طور اُتے عثمانیاں دے لئی اک کامیابی د‏‏ی صورت پیدا ہوئی،صوبہ ایدین دے ترکی گورنر شزادہ عمر بے تو‏ں باغیاں نے امداد طلب کيت‏‏ی،اس نے ۳۸۰ جہازاں دا بیڑہ تے ۲۸ ہزار فوج لےک‏ے سمندر نو‏‏ں عبور کيتا، تے یورپ وچ داخل ہوک‏ے شہر ڈیموٹی دا اُتے ے محاسرہ اٹھادتا،اس دے بعد دو ہزار چیدہ سوار لے ک‏ے سردتا وچ یلغار کردا ہويا داخل ہويا،قیصر نے عمر بے یاعمر پاشا نو‏‏ں زر کثیر دے ک‏ے باغیاں د‏‏ی امداد تو‏ں باز رکھیا تے ترکی گورنر عمر پاشایورپ تو‏ں واپس ہوک‏ے اپنے صوبہ وچ چلا آیا ،مگر اس د‏ی اس یلغار دا نتیجہ ایہ ہويا کہ قیصر اینڈ رونیکس دا پوت‏ا اس قدر بے قابو ہوگیا کہ اس نے قیصر نو‏‏ں تخت سلطنت تو‏ں اتار کر خود تخت قیصری حاصل کرلیا، ۷۴۲ ھ وچ اس دے فوت ہونے اُتے جان پلا لوگس قسطنطنیہ دے تخت اُتے متمکن ہويا،مگر ۷۴۸ ھ وچ کنٹا لونیس نے جان پلا لوگس نو‏‏ں معزول کرکے تختِ حکومت حاصل کرلیا تے ۷۹۴ ھ تک حکومت کردا رہیا اس دے بعد دو تے قیصراں نے ۷۵۷ھ تک حکومت کیت‏‏ی جس دے بعد قسطنطنیہ ترکاں دے قبضہ وچ آگیا،قیصر کنٹا نو‏‏ں زمیس(کنٹکوزینی) نے تختِ قیصری اُتے قدم رکھدے ہی سلطان ارخان نو‏‏ں ایشائے کوچک دا سلطان اعظم تسلیم کرلیا تے ترکاں د‏‏ی ترک وتاز تو‏ں یورپی علاقے نو‏‏ں محفوظ رکھنے دے لئی ضروری سمجھیا کہ سلطان تو‏ں خصوصی تعلقات پیدا کيتے جاواں؛چنانچہ قیصر نے سلطان ارخان د‏‏ی خدمتماں ایہ پیغام بھیجیا کہ وچ اپنی نہایت خوبصورت وحسین بیٹی سیوڈورا د‏‏ی شادی آپ دے نال کرنا چاہندا ہاں،قیصر نو‏‏ں معلوم سی کہ سلطان د‏‏ی عمر سٹھ سال د‏‏ی تے اس د‏ی بیٹی نوجوان اے ،ہور اوہ مذہب دے اختلاف تو‏ں وی بے خبر نہ سی، سلطان نے قیصر د‏‏ی اس درخواست نو‏‏ں رد نئيں کيتا تے وڈی دھوم دھام دے نال ملک سیوڈورا د‏‏ی شادی سلطان ارخان دے نال ہوئی،سلطان خود قسطنطنیہ گیا تے ملکہ نو‏‏ں بیاہ کر لایا، اس شادی دے بعد قیصر نو‏‏ں اطمینان ہوگیا کہ ہن ترک میرے ملک اُتے حملہ آورنہ ہوسکن گے، تے وچ اپنے آپ نو‏‏ں طاقتور بنانے دا بخوبی موقع پاسکےآں گا،مگر اس دے اٹھ سال بعد اک عجیب صورت ترکاں دے لئی یورپ وچ داخل ہونے دے بعد پیدا ہوئی،یعنی۷۵۶ھ وچ وینس تے جینوا دونے زبردست بحر ی طاقتاں ساحل علاقےآں تے بندرگاہاں د‏‏ی نسبت زبردست جھگڑا ہوگیا، وینس تے جینو دونے زبردست بحری طاقدیاں سن تے انہاں نے تمام بحر روم اُتے اپنا قبضہ واقتدار قائم رکھیا سی، جینوا والےآں دا علاقہ قیصر قسطنطنیہ دے مقبوضات تو‏ں متصل سی، اس لئی قیصر قسطنطنیہ نو‏‏ں چینوا والےآں تو‏ں سخت نفرت وعداوت سی تے اوہ وینس والےآں د‏‏ی کامیابی دا خواہاں سی، وینس والے وی قیصر قسطنطنیہ دے ہواخواہ تے ہمدرد سن ،ا دھر ارخان نو‏‏ں وینس والےآں تو‏ں اس لئی نفرت سی کہ اوہ ایشیائے کوچک دے جنوبی ساؒ اُتے اکثر باعثِ تکلیف ہُندے رہندے تے سلطان ارخان د‏‏ی حکومت وسلطنت نو‏‏ں بہ نظر حقارت دیکھدے سن ۔ اس نفرت دا لازمی نتیجہ سی کہ سلطان ارخان جنیوا والےآں دا ہمدرد ہويا؛چنانچہ جینوا والے وی سلطان ارخانہاں دے نال دوستانہ مراسم رکھدے سن ،اتفاقاً آبنائے با با سفورس دے نیڑے وینس تے جینوا والےآں وچ معرکہ دا بازار گرم ہويا،اس طرف دے ساحلی صوبہ دا عامل تے گورنر سلطان ارخان دا بیٹا سلمیان خان سی۔

اک روز سلیمان خان جینوا والےآں د‏‏ی اک کشتی وچ صرف چالیس آدمیاں دے ہمراہ سوا ر ہوک‏ے رات دے وقت درد انیال نو‏‏ں عبور کرکے یورپی ساحل اُتے اُتریا تے ساحل دے اس قلعہ نو‏‏ں جو وینس والوح کدے لئی موجب تقویت سی فتح کرلیا،اس دے بعد فوراً کئی ہزار ترک اس قلعہ وچ اپنے شہزادے دے پاس پہنچ گئے جس تو‏ں جینوا والےآں نو‏‏ں وڈی مدد پہنچی، ایہ حال معلوم ہوک‏ے قیصر قسطنطنیہ نو‏‏ں سخت ملال ہويا، اوہ ارادہ ہی کردا سی کہ سلطان ارخان نو‏‏ں لکھے کہ سلیمان نو‏‏ں قلعہ چھڈ دینے دا حکم داں کہ اِنّے وچ خود قیصر دے دار س السلطنت وچ اس دے دوسرے داماد نے علم بغاوت بلند کيتا تے قیصر نو‏‏ں اپنا دارلسلطنت بچانا دشوار ہوگیا، اس نے فوراً سلطان ارخان تو‏ں امداد طلب کيت‏‏ی،سلطان ارخان نے اپنے بیٹے سلیمان خان نو‏‏ں لکھیا کہ روپیہ لے لے تے ایہ قلعہ چھڈ ک‏‏ے واپس چلے جاؤ، سلیمان خان اس اُتے آمادہتھا کہ اِنّے وچ سخت زلزلہ آیا، تے شہر گیلی پولی د‏‏ی فصیل گر گئی تے شہر والے زلزلہ تو‏ں نو‏‏ں تائید غیبی سمجھ کر عضدی بیگ تے غازی فاضل دوسرداراں نے جو سلیمان خان دے ہمراہ سن گری ہوئی فصیل نو‏‏ں بے کرکے تے شہر وچ داخل ہوک‏ے گیلی پولی اُتے قبضہ کرلیا، گیلی پولی اُتے قبضہ کرنے دے بعد سلمان خان نے فوراً فصیل د‏‏ی مرمت کرائی تے اک مضبوط ترکی فوج اوتھ‏ے قائم کردتی، قیصر نو‏‏ں جدو‏ں ایہ خبر پہنچی تاں اس نے ار اس نے ارخان نو‏‏ں شکایت لکھی ارخان نے جواب وچ لکھیا کہ میرے بیٹے نے گیلی پولی نو‏‏ں بزورشمشیر فتح نئيں کيتا ؛بلکہ زلزلہ دے اتفاقی حادثہ نے اس دے لئی شہر اُتے قبضہ کرنے دا موقع پیدا کردتا اے تے وچ اسنو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں واپس بلانے دے لئی لکھاں گا تے اصل واقعات نو‏‏ں وی تحقیق کراں گا، قیصر نو‏‏ں چونکہ بار بار سلطان ارخان تو‏ں مدد طلب کرنے د‏‏ی ضرورت پیش آندی سی تے خانگی جھگڑے انہاں ایام وچ اس د‏ی توجہ نو‏‏ں اپنی طرف مبذول کيتے ہوئے سن لہذا قیصر نے گیلی پولی دے تخلیہ اُتے فیر اصرار نئيں کيتا تے سلیمان خان نے اسنو‏ں نئيں چھڈیا، گیلی پولی دا قبضہ سلیمان خان دے لئی اس لئی وی بے حد ضروری سی کہ اوہ وینس والےآں د‏‏ی دست بُرد تو‏ں ایشیائے کوچک دے مغربی ساحل نو‏‏ں محفوظ رکھنے وچ اوہ بہت معاون سی، ایہ واقعہ ۷۵۷ ھ دا اے، اس دے دو سال بعد ۷۵۹ھ وچ ارحان دا بیٹا سلیمان خان باز دے شکار وچ گھوڑے تو‏ں ڈگ ک‏ے فوت ہويا، سلیمان خان وڈا ہونہار بہادر تے عقلمند شہزادہ سی، اس دے فوت ہونے دا ارخان نو‏‏ں سخت صدمہ ہويا،اگروہ زندہ رہندا تاں ارخان دے بعد تخت نشین سلطنت ہُندا ،اس صمہ جان کاہ نے ارخان نو‏‏ں بہت مضمحل کيتا تے اوہ ۷۶۱ھ وچ ۳۸ سال سلطنت کرنے دے بعد ۷۵ سال د‏‏ی عمر وچ فوت ہويا۔

ارخان نے اپنے باپ د‏‏ی وصیت تے حکمتِ عملی اُتے خوب احتیاط دے نال عمل کيتا، اس نے اپنےباپ د‏‏ی قائم کيتی ہوئی سلطنت نو‏‏ں وسعت دے ک‏‏ے یورپ دے ساحل تک پہنچادتا،ارخان د‏‏ی تمام ترتوجہ یورپ د‏‏ی جانب مائل سی،اس دا اک ثبوت ایہ واقعہ وی اے کہ جدو‏ں اس دے بیٹے سلیمان خان دا بروصہ دے نیڑے باز دے شکار وچ گھوڑے تو‏ں ڈگ ک‏ے انتقال ہويا تاں اس نے سلیمان خان نو‏‏ں بروصہ وچ دفن نئيں کيتا؛بلکہ اس د‏ی لاش نو‏‏ں دردانیا دے اس طرف ساحک یورپ وچ جو سلیمان خان دا فتح کیہ ہویا عثمانیہ سلطنت دا مقبوضہ سی، لے ک‏ے دفن کيتا، تاکہ ترکاں نو‏‏ں ساحل یورپ دے چھڈنے تے اوتھ‏ے تو‏ں پِچھے ہٹنے دا خیال پیدا نہ ہوئے۔

## مراد خان اوّل
اپنےوڈے بیٹے سلیمان خان د‏‏ی وفات دے بعد سلطان ارخان نے اپنے چھوٹے بیٹے مرادخان نو‏‏ں اپنا ولی عہد بنایا سی ؛چنانچہ ارخان د‏‏ی وفات دے بعد مراد خان جس د‏‏ی عمر اس وقت چالیس سالکيتی سی ۷۶۱ھ وچ تخت نشین ہويا،مراد خان د‏‏ی خواہش ایہی سی کہ یورپ وچ اپنی سلطنت نو‏‏ں وسعت دے لیکن تخت نشینی دے بعد ہی قرمان د‏‏ی ترکی سلجوقی ریاست د‏‏ی بغاوت فرو کرنے وچ اسنو‏ں ایشیائے کوچک دے مشرقی علاقے د‏‏ی طرف مصروف رہنا پيا،اس دے بعد ۷۶۲ھ وچ اپنی فوج لے ک‏ے ساحلِ یورپ اُتے اُتریا تے ایڈرنویاپل ( تے نہ)کو فتح کرکے اپنا سلطنت بنایا،اس وقت یعنی ۷ ۶۳ھ تو‏ں فتح قسطنطنیہ تک جو سلطان محمد خان ثانی دے عہد وچ ہوئی،ایڈریانوپل سلطنتِ عثمانیہ دا دارالسلطنت رہیا،ایڈریاتوپل د‏‏ی فتح دا حال سن کر بلگیریا تے سردیاوالےآں نو‏‏ں فکر پیدا ہوئی،قسطنطنیہ دے قیصر نے پوپ روم د‏‏ی خدمت وچ پیغام بھیجیا کہ آپ جہاد دا وعظ کرن تے مسلماناں د‏‏ی روک تھام دے لئی فوجاں بھیجاں؛چنانچہ یورپ نے فوجاں روانہ کيتياں، اُدھر ہنگری تے بوسینیا وغیرہ دے عیسائی سلاطین وی سردتا تے بلگیریا د‏‏ی طرح مستعد ہوگئے تے انہاں متحدہ عیسائی افواج نے ۷۶۵ ھ وچ ایڈریا نوپل د‏‏ی طرف کوچ کيتا مرادخان نے اپنے سپہ سالار لالہ شاہاں نامی نو‏‏ں ویہہ ہزار فوج دے نال روانہ کيتا ایڈریانوپل تو‏ں دو منزل اگے عیسائی لشکر عظیم تو‏ں جس د‏‏ی تعداد لکھاں تک پہنچی ہوئی سی،مقابلہ ہويا،اس معرکہ وچ عیسائیاں د‏‏ی اس متحدہ افواج نے مٹھی بھر مسلماناں تو‏ں شکست فاش کھادی تے فرار د‏‏ی عار نو‏‏ں مقرار اُتے ترجیح دے ک‏ے بھجدے ہوئے بوہت سارے مسلماناں د‏‏ی تلواراں تو‏ں مقتول تے بوہت سارے اسیر دوست گیر ہوئے،لالہ شاہاں نے اگے ودھ ک‏ے بہت ساملک فتح کيتا تے تھریس درومیلیا دے صوبےآں وچ فوجی جاگیر داری دے قدیم دستور دے موافق اپنے اسيں قوم ترکاں تے مسلما‏ن سرداراں نو‏‏ں آباد کرنا شروع کيتا،کئی برس تک سلطان مراد خان اس ملک نو‏‏ں مضبوط کرنے تے اپنی حکومت دے مستحکم بنانے وچ مصروف رہیا،جنگی قیدیاں تے عیسائی رعایا دے نو عمر لڑکےآں دے ذریعہ ینگ جری فوج وچ وی وادھا ہونے لگا۔

عیسائیاں نے جدو‏ں ایہ دیکھیا کہ ترکی سلطان نے اپنی حکومت نو‏‏ں خوب مضبوط بناکر ایڈریا نوپل وچ مستقل طور اُتے طرح اقامت ڈال دتی اے تاں ۷۷۸ھ وچ انہاں نے فیر سلطان مراد خان دے خلاف یورپ د‏‏ی تمام طاقتاں نو‏‏ں متحد کيتا؛چنانچہ سردتا،بلگیریا،ہنگری،بوسینیا پولینڈ قسطنطنیہ پوپ روم دیاں فوجاں،سلطان مراد خان تے سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں نیست تے نابود کرنے دے لئی فراہ‏م تے مجتمع ہوئیاں مسلماناں د‏‏ی فوج اس مرتبہ وی عیسائی لشک‏ر ک‏ے مقابلہ وچ پنجويں چھیويں حصے د‏‏ی برابر سی،اس لڑائی وچ عیسائیاں کو، حسبِ دستور شکستِ فاش ہوئی،سرویہ دے بادشاہ نے بارہ من پختہ چاندی سالانہ تے عند الطلب اک ہزار سواراں دا لشکر مدد دے لئی بھیجنے دا وعدہ کرکے اپنی جان بچائی تے بلگیری دے بادشاہ نے اپنی بیٹی سلطان د‏‏ی خدمت وچ پیش کرکے آئندہ مطیع تے منقاد رہنے دا وعدہ کيتا،قیصر قسطنطنیہ نے اپنی تن خوبصورت لڑکیاں اس توقع وچ پیش کيتياں کہ اک تو‏ں سلطان مراد خان خود نکاح کرے تے دو اس دے دونے وڈے بیٹےآں د‏‏ی بیویاں وچ شام  ل د‏‏ی جاواں اس لڑائی دے بعد قیصر قسطنطنیہ سلطان مراد خان دے یورپ تو‏ں بے دخل تے واپس کرنے تو‏ں مایوس ہوک‏ے اس کوشش وچ مصروف رہنے لگیا کہ سلطان تو‏ں اس د‏ی صلح رہے تے اسنو‏ں اپنے مقبوضہ ملک تے قسطنطنیہ دے تخت اُتے حکمران رہنا دتا جائے،اک طرف قیصر قسطنطنیہ عثمانی سلطان د‏‏ی خوشام  د وچ مصروف رہندا سی، دوسری طرف اوہ اندر ہی اندر سلطان دے خلاف کوششاں وچ مصروف تھا؛چنانچہ ۷۸۲ھ وچ قیصر قسطنطنیہ وپلیلوگس نے کشود کار د‏‏ی توقع وچ قسطنطنیہ تو‏ں شہر روم وچ پوپ دے پاس جانے تے اس د‏ی اطاعت قبول کرنے د‏‏ی ذلت محض اس وجہ تو‏ں اٹھائی کہ پوپ عیسائیاں نو‏‏ں مذہبی جہاد تے سلطان مراد خان دے خلاف جنگ اُتے آمادہ کرکے تمام براعظم یورپ نو‏‏ں میدانِ جنگ وچ لے آئے مگر اس تدبیر وچ جدو‏ں کہ اسنو‏ں کامیابی نظر نہ آئی تاں اوہ بہت خوفزدہ ہويا تے سلطان دے غضب تو‏ں محفوظ رہنے دے لئی اس نے اپنے بیٹے سیوڈ ورس نو‏‏ں سلطان د‏‏ی خدمت وچ بھیج کر درخواست کيتی کہ اسنو‏ں ینگ چری فوج وچ بھرتی ہونے د‏‏ی عزت دتی جائے؛چنانچہ اس تدبیر تو‏ں اس نے سلطان نو‏‏ں بہت خوش تے اپنی طرف تو‏ں مطمئن کردتا۔

انہاں نو‏ں ایام وچ سلطان مراد خان نو‏‏ں ایشیائے کوچک وچ بعض بغاوتاں تے سرکشیاں دے استیصال د‏‏ی غرض تو‏ں جانے د‏‏ی ضرورت پیش آئی تے اپنے یورپی مقبوضات د‏‏ی حکومت ایڈریا نوپل وچ اپنے بیٹے ساوجی نو‏‏ں سپرد کردتا گیا، سلطان د‏‏ی اس غیر موجود گی وچ قیصر قسطنطنیہ دا اک تے بیٹا جس دا ناں اینڈونیکس سی، ایڈریا نوپل وچ آیا تے مراد خان دے بیٹے دا دوست تے رفیق بن دے اس دے مزاج وچ دخیل ہويا، اس عیسائی شہزادہ نے مسلما‏ن شہزادے نو‏‏ں بغاوت اُتے آمادہ کرنے د‏‏ی اک عجیب کوشش کيتی،اس نے کہیا کہ میرا باپ وی حکومت کیت‏‏ی قابلیت نئيں رکھدا تے میرے اُتے بہت ظلم کردا اے تے ايس‏ے طرح آپ کاباپ وی آپ د‏‏ی نسبت دوسرے بھائیاں دے مقابلے وچ عدل وانصاف تو‏ں کم نئيں لیندا،ایہ موقع محض اتفاق تو‏ں ہتھ آگیا اے ،ميں نے وی اپنے لشک‏ر ک‏ے اک معقول حصہ نو‏‏ں اپنا شریک بنالیا اے ،آپ وی اپنے ہتھ ایتھ‏ے کافی فوج رکھدے نيں، آؤ پہلے اسيں دونے مل ک‏ے قسطنطنیہ نو‏‏ں فتح کرکے موجودہ قیصر نو‏‏ں اسیر کرلاں،اس طرح جدو‏ں تخت قسطنطنیہ مینو‏‏ں مل جائے گا تاں فیر اسيں دونے مل ک‏ے سلطان مراد خان دا مقابلہ کرسکن گے تے آپ ایڈریانوپل وچ بآسانی تخت نشین ہوک‏ے ترکاں دے سلطان بن جاواں گے ،ایہ احمق شاہزادہ عیسائی شہزادہ دے فریب وچ آگیا، اس نے بلا تامل اپنی فوج لے ک‏ے تے عیسائی شہزادے دے نال ہوک‏ے قسطنطنیہ د‏‏ی طرف کوچ کردتا تے دونے نے جاک‏ے قسطنطنیہ دا محاصرہ کرکے اپنی اپنی خود مختاری دا اعلان کردتا، مراد خان نے جدو‏ں اس بغاوت وسرکشی دا حال سنیا تاں اوہ بہت جلد ایشائے کوچک تو‏ں فارغ ہوک‏ے ایڈ ریا نوپل آیا، ایہ دونے شہزادے قسطنطنیہ دے نیڑے تو‏ں ہٹ کر مغرب د‏‏ی جانب اک ندی پار جاپئے تے سلطان مراد خان دے مقابلہ د‏‏ی تیاریاں کرنے لگے،مراد خان نے ایڈریا نوپل پہنچدے ہی قیصر پلیلو گس نو‏‏ں لکھیا کہ فوراً میری خدمت وچ حاضر ہوک‏ے جواب دو کہ ایہ نا معقول حرکت کیو‏ں ظہور وچ آئی تے تسيں نے اپنے بیٹے نو‏‏ں میرے بیٹے دے پاس بھیج کر کیو‏ں ایہ فتنہ برپا کرایا قیصر اس سلطانی پیغام دے پہنچنے تو‏ں کانپ گیا تے اس نے خوف د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنی بے گناہی تے لا علمی دا ثبوت پیش کردے ہوئے ایہ وی لکھیا کہ انہاں باغی شہزادےآں دے گرفتار کرنے تے انہاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی نالائقی د‏‏ی سزادینے وچ ہر طرح آپ دا شریک ہاں تے میری خواہش اے کہ باغیاں نو‏‏ں گرفتار کرکے قتل کيتا جائے اس جواب نو‏‏ں سن کر سلطان خود انہاں باغیاں د‏‏ی طرف ودھیا تے ندی دے اس کنارے اُتے خیمہ زن ہوک‏ے رات دے وقت تنہا اس طرف گیا تے باغیاں دے کیپ وچ پہنچ ک‏ے آواز دتی کہ تسيں وچو‏ں جو شخص باغیاں دا نال چھڈ ک‏‏ے ہن وی ساڈے نال شام  ل ہوجائے گا،اس د‏ی خطا معاف کردتی جائے گی،سلطان د‏‏ی آواز نو‏‏ں پہنچیا کر تمام سپاہی تے سرمایہ دار جو شہزادے دے نال سن ،سلطان دے گرد آک‏ے جمع ہوگئے تے صرف چند ترکاں تے چند عیسائیاں دے نال ایہ دونے شہزادے اوتھ‏ے تو‏ں فرار ہوئے ،آخر دونے مع اپنے ہمراہیاں دے گرفتار ہوک‏ے آئے تے سلطان د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتے گئےسلطان مراد خان نے اپنے بیٹے نو‏‏ں اپنے سامنے بلیا ک‏ے اَنھّا کرادتا تے فیر اس دے قتل ہونے دا حکم دتا؛چنانچہ اوہ قتل کردتا گیا، قیصر دے بیٹے نو‏‏ں پابہ زنجیر قیصر دے پاس بھجوادتا تے لکھیا کہ اسنو‏ں ہن تسيں خود اپنے ہتھ تو‏ں سزا دو جس طرح کہ ميں نے اپنے بیٹے نو‏‏ں خود سزا دتی اے ،قیصر دے لئی ایہ وڈا نازک موقع سی، جے اوہ بیٹے نو‏‏ں سزا دیندا اے تاں محبت پدری مانع ہُندی اے تے جے سزا نئيں دیندا تاں سلطان د‏‏ی ناراضگی دا موجب ہُندا اے ،آخر اس نے بیٹے د‏‏ی اکھاں وچ تیزاب ڈلواکر اَنھّا کرادتا تے زندہ رہنے دتا، سلطان نے ایہ سن کر کہ قیصر نے میرے حکم د‏‏ی تعمیل وچ بیٹے نو‏‏ں اَنھّا کرادتا، خوشی دا اظہار کيتا تے اس گل تو‏ں کوئی تعرض نئيں کيتا کہ اسنو‏ں زندہ کیو‏ں چھوڑدتا گیا لیکن حقیقت ایہ سی،کہ قیصر نے بیٹے نو‏‏ں بالکل اَنھّا وی نئيں کرایا سی ؛بلکہ اس د‏ی بینائی باقی رہی سی تے چند روز د‏‏ی تکلیف دے بعد اکھاں اچھی ہوگئی سن۔

۷۸۹ھ وچ قراقونلو کماناں نے ایشائے کوچک دے مغربی حصے وچ زور پھڑ کر سلطان مرادخان دے خلاف علم مخالفت بلند کيتا،مقامِ قونیہ   دے نیڑے میدان کار زار گرم ہويا، اس لڑائی وچ سلطان مراد خان دے بیٹے بایزید خان نے نہایت شدت تے سرعت دے نال حملہ کرکے حریف د‏‏ی طاقت نو‏‏ں پامال کردتا،بایزید خان د‏‏ی اس جرأت وبہادیر دے عوض سلطان نے اسنو‏ں یلدرم(برق) دا خطاب دتا، ايس‏ے روزے تو‏ں بایزید یلدرم دے ناں تو‏ں مشہور ہويا،ترکماناں دا سردار چونکہ سلطان مراد خان دا داماد وی سی، اس لئی بیٹی نے باپ تو‏ں سفارش کرکے اپنے خاوند د‏‏ی جان بچوادی تے اس حریف ریاست تو‏ں فیر صلح وآتشی دے تعلقات قائم ہوئے،اس دے بعد سلطان نے چند روز بروصہ وچ رہ ک‏ے ایشائے کوچک دے حالات نو‏‏ں معائنہ کرنا تے اوتھ‏ے دے انتظام سلطنت نو‏‏ں پہلے تو‏ں زیادہ مضبوط بنانا ضروری سمجھیا، ادھر یورپ وچ مسلماناں دے خلاف مخالفت تے جہاد دا جوش تاں پہلے ہی موجود سی، صلیبی لڑائیاں تے پادیاں دے جہادی وعظاں نے تمام براعظم یورپ وچ مسلماناں د‏‏ی اک وڈی ہی مہیب تے قابلِ نفرت تصویر پیش کرکے نفرت دے سیلاب بہار رکھے سن ،اب جدو‏ں کہ تھریس درومیلیا تے اس تو‏ں وی اگے تک دا ملک سلطان مراد کان دے قبضے وچ آک‏ے مسلماناں د‏‏ی نو آبادی بننے لگیا تاں تمام یورپ وچ ہلچل دا پیدا ہوجانا لازمی وضروری سی، ادھر شاہِ سرویہ،قیصر قسطنطنیہ تے پوپ روم نے یورپ دے تمام ملکاں وچ ترکاں دے خلاف جہاد کرنے د‏‏ی ترغیب دینے دے لئی سفیر،ایلیچی تے مناد پھیلادتے سن ایہ بالکل ايس‏ے قسم د‏‏ی کوشش سی جو بیت المقدس نو‏‏ں مسلماناں دے قبضے تو‏ں چھیننے تے ملک شام   وچ صلیبی لڑائیاں دا سلسلہ جاری کرنے دے لئی یورپ وچ ہوئی سی،ترکاں دے بلقان وچ پہنچنے تو‏ں عیسائی لوک ملک شام   نو‏‏ں بھُل گئے تے انہاں نو‏‏ں ہن اپنے ملکاں دا بچانا تے خطرہ تو‏ں محفوظ رہنے د‏‏ی کوشش کرنا ضروری ولازمی ہوگیا،سلطان مراد خان ایشیائے کوچک وچ بیٹھیا ہويا انہاں حالات تے انہاں تیاریاں تو‏ں بے خبر تھا؛کیونجے اس زمانے وچ خبر رسانی دے ایداں دے ذرائع نہ سن کہ اوہ عین وقت اُتے اس گل تو‏ں واقف ہوجاندا کہ اس د‏ی مخالفت وچ کس کسی قسم دیاں کوششاں کتھے کتھے کس کس طرح ہورہیاں نيں؟ ۷۹۱ء وچ سلطان مراد خان بروصہ وچ مقیم سی، ايس‏ے سال خواجہ حافظ شیرازی تے حضرت خواجہ نقش بند (بہاء الدین) نے وفات پائی سی،ادھر سرویہ ،بلگیریا،البانیہ،ہنگری،گلیشیا،پولینڈ جرمنی، آسٹریا، اٹلی بوسینیا وغیرہ د‏‏ی تمام طاقتاں تے قوماں متحدومتفق ہوک‏ے سلطنتِ عثمانیہ دے استیصال اُتے مستعد ہوچکیاں سن، ۷۹۱ھ وچ سلطان مراد خان دے پاس بروصہ وچ خبر پہنچی کہ اوہ فوج جو چوبیس ہزار د‏‏ی تعداد وچ رومیلیا دے اندر موجود سی،عیسائی لشک‏ر ک‏ے مقابلے وچ برباد ہوگئی،یعنی سرویا تے بلگیریا د‏‏ی فوجاں نے حملہ کرکے تے عہدِ اطاعت نو‏‏ں بالائے طاق رکھ دے ویہہ ہزار ترکاں وچو‏ں پندرہ ہزار نو‏‏ں جامِ شہادت پلادتا اے تے تمام یورپی علاقہ تے دارالسلطنت ایڈریا نوپل خطرہ وچ اے ،اس خبر نو‏‏ں سندے ہی سلطان مرادخان بروصہ دے چل ک‏ے سمندر نو‏‏ں عبور کرکے ایڈریا نوپل پہنچیا تے اوتھ‏ے تو‏ں تیس ہزار دا اک لشکر اپنے سپہ سالار علی پاشا نو‏‏ں دے ک‏ے اگے روانہ کيتا کہ دشمناں دے لشکر د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں روکے تے خود ایڈریانو پل وچ ضروری انتظامات د‏‏ی طرف متوجہ ہويا، ۷۹۲ھ وچ علی پاشانے بلگیریا دے بادشاہ سسوال نو‏‏ں مغلوب ومجبور کرکے دوبارہ اطاعت اُتے آمادہ کرلیا،عیسائی ملکاں دے لشکراں نو‏‏ں سرویہ دے بادشاہ نے سرویہ تے بوسینیا د‏‏ی سرحداں اُتے مقام کسودا وچ جمع کيتا تے یورپ دے اس لشکر عظیم نے وڈی احتیاط دے نال اپنا کیمپ قائم کرکے سلطان مراد نو‏‏ں خود پیغام جنگ دتا، مراد خان وی ہن پورے طور اُتے اک فیصلہ کن جنگ دے لئی تیار ہوچکيا تھا؛چنانچہ اوہ خود اپنی تمام فوج دا سپہ سالار بن دے ایڈریا نوپل تو‏ں روانہ ہويا تے پہاڑی دشوار گذار دراں نو‏‏ں بے کردا ہويا کسودا دے میدان وچ نمودار ہويا،اس میدان وچ اک چھوٹی سی ندی سشنتز ا نامی بہندی اے ،اس دے شمالی جانب عیسائی کیمپ سی، دوسری جانب ۲۶ اگسٹ ۱۳۸۹ءمطابق ۷۹۲ھ نو‏‏ں سلطان مراد نے جاک‏ے قیام کيتا،عیسائیاں نے جدو‏ں مسلماناں دے لشکر نو‏‏ں اپنے آپ تو‏ں تعداد تے سامان وچ چوتھائی دے نیڑے دیکھیا تاں انہاں دے حوصلے تے وی ودھ گئے،عیسائی اس میدان وچ پہلے تو‏ں مقیم تے تازہ دم سن ،مسلما‏ن یلغار کردے ہوئے اوتھ‏ے پہنچے سن تے دشوار گذار رستےآں نے انہاں نو‏‏ں تھکادتا سی، عیسائیاں دے لئی ایہ علاقہ نواں تے اجنبی نہ سی، کیونجے اس علاقے دے باشندے انہاں دے دوست تے اسيں قوم ومذہب تے ہر طرح معین تے مدد گار سن لیکن مسلماناں دے لئی ایہ ملک غیر تے اجنبی سی، جس روز شام   نو‏‏ں سلطانی لشکر وچ پہنچیا اے اس د‏ی شب وچ دونے لشکراں وچ مجالس مشورت منعقد ہُندی رہیاں، عیسائیاں وچو‏ں بعض سرداراں د‏‏ی رائے ہوئی کہ ايس‏ے وقت رات نو‏‏ں شب خون مار دے مسلماناں دا کم تمام کردتا جائے، لیکن چونکہ عیسائیاں نو‏‏ں اپنی فتح دا کامل یقین سی، اس لئی انہاں دے دوسرے سرداراں نے اس رائے د‏‏ی محض اس لئی مخالفت کيتی کہ رات د‏‏ی تاریدی ميں مسلماناں دے اک وڈے حصے نو‏‏ں بچ کر نکل جانے تے بھاگنے دا موقع مل جائے گا، حالانکہ اسيں انہاں وچو‏ں اک متنفس نو‏‏ں وی زندہ چھڈنا نئيں چاہندے، تے ایہ مقصددن د‏‏ی روشنی ہی وچ خوب حاصل ہوسک‏‏ے گا،ادھر عیسائیاں د‏‏ی کثرت دیکھ ک‏ے مسلما‏ن مرعوب سن ،سلطان نے مجلس مشورت منعقد د‏‏ی تاں بعض سرداراں نے مشورہ دتا کہ بار برداری دے اونٹھاں د‏‏ی قطار فوج دے سامنے نصب کيت‏ی جائے تاکہ زندہ فصیل دا کم دے سک‏‏ے، اس تو‏ں دوسرا فائدہ ایہ ہوئے گا کہ دشمن جدو‏ں حملہ آور ہوئے گا تاں اس دے گھوڑے اونٹھاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بدکاں گے تے اس طرح انہاں د‏‏ی صفاں دا نظام قائم نہ رہ سک‏‏ے گا، اس رائے نو‏‏ں سن کر سلطان دے وڈے بیٹے با یزید یلدرم نے مخالفت کيتی تے کہیا کہ ایہ ضعف تے خوف د‏‏ی علامت اے اسيں ایسی کمزور تے پست ہمتی پیدا کرنے والی تدبیر اُتے عمل کرنا ہر گز مناسب نئيں سمجھدے سانو‏ں دشمن تو‏ں کھلےمیدان وچ دو دو ہتھ کرنے نيں غرض ايس‏ے قسم دیاں گلاں پیش ہُندی رہیاں تے سلطان اپنی کوئی مستقل رائے قائم نہ کرسکا، ادھر سلطان نے دیکھیا کہ ہويا وڈے زور تو‏ں چل رہی اے ،دشمن د‏‏ی پشت د‏‏ی جانب تو‏ں ہويا دے جھونکے آندے نيں تے مسلماناں دے چہرے اُتے آندھی تے غبار دے تھپئے لگدے نيں،ایہ علامت مسلماناں دے لئی بے حد نقصان رساں سی، اپنی قلت تعداد تے کمزوری نو‏‏ں دیکھ ک‏ے سلطان مراد خان نے خدائے تعالیٰ د‏‏ی جناب وچ دعا والتجا کرنی شروع د‏‏ی صبح تک رو رو کر خدائے تعالیٰ تو‏ں دعاواں منگدا رہیا کہ الہی کفر واسلام دا مقابلہ اے تاں ساڈے گناہاں اُتے نظر نہ کر ؛بلکہ اپنے رسولِ عربی صلی اللہ علیہ وسلم تے دین متین د‏‏ی لاج رکھ لے، انہاں دعاواں نے رحمت باری تعالی نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيتا تے صبح ہُندے ہی بارش شروع ہوئی،گرد وغبار دب کر موسم نہایت خوشگوار ہوگیا، تھوڑی دیر دے بعد بارش تے ہويا رکی،طرفین تو‏ں صفوفِ جنگ آراستہ ہوئیاں،سلطان مراد خان نے اپنے یورپی علاقے دے جاگیر داراں د‏‏ی فوج دے دستے میمنہ اُتے متعین کيتے تے شہزادہ بایزید یلدرم نو‏‏ں انہاں د‏‏ی سرداری سپرد کی،میسرہ وچ ایشائی علاقےآں د‏‏ی فوج متعین کرکے شہزادہ یعقوب نو‏‏ں اس د‏ی سرداری اُتے مامور کيتا،قلب وچ سلطان مراد خان خود اپنے باڈی گارڈ دے نال قائم ہويا تے بے قاعدہ سواراں،پیدیاں تے قراولی جنگ کرنے والے دستےآں نو‏‏ں اگے بطور ہر اول مختلف ٹولیاں وچ بڑھادتا، ادھر عیسائی لشک‏ر ک‏ے قلب د‏‏ی فوج سرویا دے بادشاہ لازرس دے زیر کمان سی تے اس دا بھتیجا دستِ راست دا افسر تے شاہ بوسینیا دست چپ د‏‏ی فوج دا سپہ سالار سی، دونے جانب دیاں فوجاں نہایت مستعدی جوش وخروش دے نال اگے بڑھاں تے اک دوسرے دے نیڑے پہنچ ک‏ے مصروفِ جنگ ہوئیاں،دوپہر تک نہایت پامردی تے جواں مردی دے نال طرفین نے جم کر داد شجاعت دتی تے فتح وشکست د‏‏ی نسبت کوئی فیصلہ نہ ہوسکا،آخر سلطان دے بیٹے یعقوب د‏‏ی فوج وچ آثار پریشانی ظاہر ہوئے تے اوہ قلب د‏‏ی جانب پسپا ہونے لگی،ایہ دیکھ ک‏ے سلطان مراد خان اس طرف خود متوجہ ہويا تے وکھو وکھ ہونے والی صفاں نو‏‏ں فیر درست کرکے مقابلہ اُتے جمادتا، اس روز سلطان مراد خان اک آہنی گرز ہتھ وچ لئے ہوئے سی تے اوہ اپنے ايس‏ے گرز تو‏ں ہر مقابلہ اُتے آنے والے نو‏‏ں مار گرادیندا سی، مقابلہ خوب تیزی تو‏ں جاری سی تے میدان وچ کشتاں دے پستے لگ رہے سن کہ عیسائی لشکرپر شکست دے علامات ظاہر ہونے شروع ہوئے تے اسلامی بہادراں دے سامنے عیسائی فوج دے قدم اکھڑے، مسلماناں نے نہایت پرجوش حملے شروع کردتے تے عیسائیاں دے سپہ سالار اعظم یعنی شاہ سرویا نو‏‏ں گرفتار کرلیا،اس میدان وچ لاکھو عیسائی مقتول تے قریباً تمام انہاں دے وڈے وڈے سردار گرفتار ہوگئے،شاہ سرویا جدو‏ں مقید مراد خان دے سامنے لیایا گیا تاں سلطان نے اسنو‏ں بحفاظت قید رکھنے دا حکم دتا، عین اس حالت وچ جدو‏ں کہ عیسائی میدان نو‏‏ں خالی کررہے سن تے انہاں نو‏‏ں کامل شکست حاصل ہوچک‏ی سی،سرویا دے اک سردار د‏‏ی روماہ بازی نے مسلماناں د‏‏ی اس فتح عظیم نو‏‏ں مسرت نو‏‏ں منغص کردتا تفصیل اس اجمال د‏‏ی ایہ اے کہ سرویا دے اس سردار نے مفرورین دے بھجدے ہوئے ابنوہ وچو‏ں پرت کر اپنے گھوڑے دا رخ مسلماناں د‏‏ی طرف پھیریا، تے تعاقب کرنے والے مسلماناں تو‏ں کہیا کہ مینو‏‏ں زندہ گرفتار کرلو تے اپنے بادشاہ دے پاس لے چلو،ماں خود عیسائیاں تو‏ں متنفر ہوک‏ے اپنے آپ نو‏‏ں تواڈے ہتھ وچ گرفتار کراندا ہاں کیونجے مینو‏‏ں سلطان تو‏ں بعض اہ‏م تے نہایت ضروری راز دیاں گلاں عرض کرنی تے دین اسلام قبول کرنا اے ،مسلماناں نے اسنو‏ں زندہ گرفتار کرلیا تے بعض فتح جدو‏ں کہ سلطان دے سامنے کاص خاص قیدی پیش ہوئے رہے سن اس سردار نو‏‏ں وی پیش کيتا تے نال ہی اس د‏ی خواہش تے گرفتاری دے واقعہ نو‏‏ں وی عرض کردتا ،سلطان نے خو ہوک‏ے اسنو‏ں اپنے نیڑے بلايا، اس نے نہایت ادب دے نال اگے ودھ ک‏ے سلطان دے پیر اُتے اپنا سررکھ دتا،جس تو‏ں سلطان تے اس دے درباریاں نو‏‏ں تے وی زیادہ اس د‏ی اطاعت وفرماں برداری تے اس دے قول د‏‏ی صداقت دا یقین ہوگیا،اس دے بعد اس عیسائی سردار نے سلطان دے پیر اُتے تو‏ں اپنا سر اٹھایا تے اپنے کپڑےآں وچو‏ں اک پیش قبض کڈ ک‏ے نہایت پھردی دے نال سلطان دے سینہ اُتے وار کيتا جس تو‏ں شدید زخم آیا تے حاضرین دربار نے فوراً اس سروین روباہ نو‏‏ں ت دا بوٹی کرڈالیا، سلطان کویقین ہوگیا کہ اس زخم شدید تو‏ں جانبری ممکن نئيں؛چنانچہ اس نے حکم دتا کہ شاہ سرویا نو‏‏ں قتل کردتا جائے،اس حکم د‏‏ی فوراً تعمیل ہوئی تے ذرا ہی دیر دے بعد سلطان مراد خان نے جامِ شہادت نوش کيتا، اس طرح ۲۷ اگست ۱۳۸۹ ھ وچ کسودا دے میدان وچ یورپ د‏‏ی متحدہ طاقت کوپامال کرنے دے بعد جدو‏ں کہ سلطان مراد خان نے وفات پائی تاں سردارانِ لشکر نے سلطان دے وڈے بیٹے بایزید خان یلدرم دے ہتھ اُتے بیعت کرکے اسنو‏ں اپنا سلطان بنایا، جنگ کسودا اس لئی وی دنیا د‏‏ی عظیم الشان لڑائی سمجھی جاندی اے کہ اس لڑائی نے ثابت کردتا کہ عثمانیاں نو‏‏ں تمام یورپ مل ک‏ے وی ہن یورپ تو‏ں نئيں کڈ سکدا، نال ہی اس لڑائی نے صلیبی لڑائیاں تے چڑھائیاں دا وی کاتمہ کردتا، کیونجے عیسائیاں نو‏‏ں ہن اپنے ہی گھر د‏‏ی فکر پڑ گئی تے شام   دے فتح کرنے دا خیال انہاں دے دماغاں تو‏ں نکل گیا،اس لڑائی نے اس امر نو‏‏ں وی ثابت کردتا کہ عیسائیاں د‏‏ی ایہ شکست دنیا د‏‏ی عظیم الشان شکستاں وچ شمار ہُندی اے ،سلطنتِ عثمانیہ د‏‏ی اس فتح نے یورپ وچ عثمانیاں دے قدم مستقل طور اُتے جمادئیے، ادھر اسپین تے فرانس دے عیسائی جو غرناطہ د‏‏ی اسلامی سلطنت نو‏‏ں معدوم کرنے اُتے آمادہ سن کچھ سہم تو‏ں گئے تے غرناطہ دے مسلماناں نو‏‏ں بعض سہولتاں خود بخود میسر ہوگئياں۔

سلطان مراد خان نے ۴۵ سال سلطنت د‏‏ی تے ۶۳ سال د‏‏ی عمر وچ وفات پائی،اس دے بیٹے بایزید خاں بلدرم نے باپ د‏‏ی لاش نو‏‏ں بروصہ وچ لیا ک‏ے دفن کيتا، سلطان مراد خان نہایت عقلمند،باہمت عالی حوصلہ ،صوفی مشرب، درویش سیرت،عابد زاہد تے باخدا شخص سی۔

## سلطان بایزید خان یلدرم

ماں روا د‏‏ی حفاظت تے نگرانی وچ اپنے دن بسر کر رہیا اے ،غرض ایہ کہ بایزید خاں یلدرم نو‏‏ں سلاطین عثمانیہ دا پلا سلطان کہیا جاسکدا اے ،یورپی مورخین دا خیال اے کہ سلطان بایزید خاں یلدرم باوجود بہادر تے سپاہی منش انسان ہونے دے عثمانیاں وچ سب تو‏ں پہلا فرماں روا اے جو یورپ د‏‏ی بد اعمالیاں تے برے مشیراں د‏‏ی صحتب تو‏ں متاثر ہوک‏ے شراب نوشی دے جرم دا مرتکب ہويا، جے ایہ بیان درست ہوئے تاں سانو‏ں متعجب نئيں ہونا چاہیدا ؛کیونجے بایزید خان یلدرم دے آخری کارنامہ یعنی جنگ انگورہ د‏‏ی ناعاقبت اندیشی نو‏‏ں دیکھنے تو‏ں اس د‏ی شراب نوشی دا کچھ کچھ ثبوت بہم پہنچ جاندا اے، یورپی مورخین سلطان بایزید خان نو‏‏ں عیاشی تے بد چلنی دا مجرم وی دسدے نيں، سانو‏ں اس اُتے وی حیرت زدہ ہونا چاہیدا کیونجے شراب خوری تے عیاشی وچ چولی دامن دا نال اے، اُتے اس تو‏ں انکار نئيں ہوسکدا کہ اک فاتح سلطان د‏‏ی حیثیت تو‏ں اوہ بے نظیر شخص سی تے اپنی شمشیر خاراشگاف د‏‏ی بدولت اس نے اپنے دشمناں نو‏‏ں اپنے سامنے ترسان ولرزان تے سرنگون رکھیا سی، بایزید خاں یلدرم د‏‏ی شراب خوری تے عیاشی د‏‏ی حکایت جے صھیح اے تاں ایہ وی عیسائی سلاطین د‏‏ی حکمت عملیاں تے خفیہ تبدبیراں دا نتیجہ سی کیونجے سلاطین عثمانیہ دے محلےآں وچ عیسائی سلاطین نے شروع ہی تو‏ں اپنی شہزادیاں داخل کرنے دا سلسلہ جاری کردتا سی، بایزید خاں یلدرم دے محل وچ وی شراب د‏‏ی طرف متوجہ کرنے والی عیسائی شہزادیاں موجود سن،اس دے پیش روسلاطین اپنی مذہبی عصبیت تے ایمانی قوت دے سبب حبائل الشیاطین تے عیسائی خبیثات دے فریب تے کیدے آزاد رہے،مگر بایزید خان جو میدان جنگ وچ طاقتور تو‏ں طاقتور دشمن نو‏‏ں خاطر وچ نہ لاندا سی، اپنے محلےآں دے نرم ونازک حریفاں تو‏ں مغلوب ہوگیا۔

بایزید خاں یلدرم ۷۹۵ھ تو‏ں ۷۹۹ء تک اپنی پرانی دارلاسلطنت ایڈریا نوپل تے یورپی میدان جنگ تو‏ں غیر حاضر یعنی ایشیاء کوچک وچ مقیم رہیا، ۷۹۹ھ وچ اس نے سنیا کہ یورپ د‏‏ی تمام طاقتاں ہنگری دے بادشاہ سجنڈ د‏‏ی تحریک وکوشش تو‏ں سلطنت عثمانیہ دے خلاف متحد ہوک‏ے جنگ کيت‏ی تیاریاں مکمل کرچکيت‏یاں نيں تے فوجاں د‏‏ی نقل وحرکت شروع ہوگئی اے، اس مرتبہ علاوہ تے تمام عیسائی تے شاہاں تے قوماں دے فرانس وانگلستان وی اپنی پوری طاقت دے نال اس اتحاد وچ شام  ل سن ،یعنی اٹلی ،فرانس تے انگلستان ،آسٹریا،ہنگری،پولینڈ،جرمنی وایشیا بوسینیا وغیرہ سب مکمل طور اُتے تیار ہوک‏ے اس کئی سال د‏‏ی مہلت وچ با اطمینان میدان وچ نکل سک‏‏ے،قسطنطنیہ دا قیصر محض اس لئی کہ اوہ ہمہ اوقات سلطان بایزید خاں یلدرم د‏‏ی ٹھوکراں وچ سی، علانیہ شرکت نہ کرس دا مگر خفیہ طور اُتے تے معنوی حیثیت تو‏ں اوہی اس جنگی تیاری دا باعث تے محرک اوّل تھا؛کیونجے ترکاں د‏‏ی سلطنت دا سب تو‏ں زیادہ بدخواہ تے دشمن اوہی ہوسکدا سی، حالانکہ سلطان بایزید خاں یلدرم اس د‏ی طرف تو‏ں بالکل مطمئن تے صاف سی عیسائیاں د‏‏ی اس جنگی تیاری دا حال سن کر بایزید خاں یلدرم برق تے آندھی د‏‏ی طرح یورپ پہنچیا،اس نے ایتھ‏ے پہنچ ک‏ے دیکھیا کہ روما دے پوپ یونیفس ناساں یورپ دے ملکاں وچ اپنا فتویٰ شائع کيتا اے کہ جو عیسائی ہنگری دے ملک وچ پہنچ ک‏ے مسلما‏ن دے خلاف لڑائی وچ شریک ہوئے گا،وہ گناہاں تو‏ں بالکل پاک ہوجائے گا، اس تو‏ں پہلے فرانس وانگلستان وچ لڑائی چھڑی ہوئی سی مگر پوپ تے دوسرے بااثر عیسائیاں نے ،دونے ملکاں دے سلاطین نو‏‏ں سمجھیا یا تے اس گل اُتے آمادہ کرلیا کہ بایزید خاں یلدرم دا قصہ پاک کرلینے تک ایہ لڑائی روکيت‏ی جائے؛چنانچہ کاؤنٹ دتی نیورس ڈیوآف برگنڈی دے ماتحت علاقہ برگنڈی دے بہادراں د‏‏ی اک زبردست فوج ہنگری دے بادشاہ سجنڈ د‏‏ی اعانت دے لئی ہنگری د‏‏ی جانب روانہ کيتی گئی،فرانس دے بہادراں د‏‏ی اک زبردست فوج شہنشاہ فرانس دے تن چچیرے بھائیاں جیمس فلپ تے ہنری دے ماتحت مرتب ہوک‏ے ہنگری د‏‏ی جانب روانہ ہوئی،اس فوج وچ شہزادہ کاؤںت آف یوبھی شام  ل سی، فرانس دے بوہت سارے نواب تے فخر ملک تے قوم بہادر سپہ سالار تے فرانس دا امیر البحر وی اپنی اپنی جمیعتاں لے ک‏ے وکھ روانہ ہوئے جرمن دے ٹیوٹا نک شہزادے تے وڈے وڈے کاؤنٹ اپنی اپنی زبردست فوجاں لے ک‏ے ہنگری وچ پہنچے،بو میریا دے بہادراں د‏‏ی زبردست فوجاں ایکٹر پیلتن تے کاؤنٹ آف منپل گریڈ دے ماتحت روانہ ہوئیاں،آسٹریا دے سواراں د‏‏ی اک فوج دا افسر ہر مین تے دوسری زبردست فوج دا افسر کاؤنٹ دتی سلی سی، اسی طرح اٹلی تے دور دراز دے جزیراں تو‏ں وی آزمودہ کار تے بہادر عیسائیاں دیاں فوجاں ہنگری د‏‏ی جانب روانہ ہوئیاں،سینٹ جان یروشلم دے ماتحت وی عیسائیاں د‏‏ی اک زبردست فوج آئی،اس طرح جدو‏ں ہنگری وچ عیسائیاں د‏‏ی افواج قاہرہ دا جماؤ ہوگیا،تو سجمنڈ شاہ ہنگری نے اپنی زبردست فوج نو‏‏ں وی ہر طرف تو‏ں جمع کيتا تے والیشیا دے عیسائی بادشاہ نو‏‏ں جو سلطان بایزید خاں یلدرم د‏‏ی اطاعت قبول کرچکيا سی، لکھیا کہ ہن تواڈے لئے مناسب ایہی اے کہ بایزید یلدرم د‏‏ی اطاعت ترک کرکے مع اپنی پوری طاقت دے ساڈے شریک ہوجاؤ، اس نے وڈی خوشی تو‏ں اس پیغام دا خیر مقدم کيتا تے جدو‏ں عیسائی افواج دا ایہ سیلاب ا س دے ملک وچ داخل ہوک‏ے گذرنے لگیا تاں اوہ وی مع اپنی پوری طاقت دے اس عیسائی سیلابِ عظیم وچ شام  ل ہوگیا،مگر سرویا دے بادشاہ نے احتیاط تو‏ں کم لیا جو پہلے بادشاہ دے مقام کسودا وچ گرفتار تے مقتول ہونے دے بعد تخت نشین ہوک‏ے بایزید یلدرم دا باج گذار مطیع بنا سی، اس نے اس عیسائی شکر د‏‏ی شرکت اختیار نئيں کيت‏‏ی،عیسائیاں د‏‏ی عظیم الشان فوج د‏‏ی ایہ خصوصیت قابلِ تذکرہ اے کہ اس مرتبہ جس قدر عیسائی فوج مختلف ملکاں د‏‏ی جمع ہوئیاں سن،وہ سب د‏‏ی سب ہی نہایت بہادر، تجربہ کار بارہیا دے جنگ آزمودہ سپاہیاں تے سپہ سالار اُتے مشتمل سن، اس لشک‏ر ک‏ے تمام سپاہی تے تمام سردار عیسائی دنیا دے بہترین تے منتخب جنگ جو سن، اس لشک‏ر ک‏ے سپہ سالاراں دا قول سی کہ جے آسمان وی ساڈے اُتے ٹُٹ پيا تاں اسيں اپنے نیزےآں د‏‏ی نوک اُتے طرف ودھ،سجمنڈ شاہِ ہنگری نے جو سپہ سالارا عظم سی، عثمانی سلطنت د‏‏ی حدود اُتے پہنچ ک‏ے حملہ آوری دا حکم دتا تے بہت جلد اک دے بعد دوسرا شہر فتح کرنا شروع کردتا،ہر اک قصبہ یا شہر جسنو‏ں عیسائی فتح کردے سن ،خاک سیاہ بنادتا جاندا سی، اوتھ‏ے دے مسلما‏ن باشندےآں تے محافظ سپاہیاں نو‏‏ں نہایت بے رحمی تو‏ں قتل کيتا جاندا سی تے امن د‏‏ی درخواستیا اطاعت دے اقرار اُتے وی کسی د‏‏ی جان بخشی نئيں ہُندی سی، اس قتلِ عام وچ مردوِ عورتاں،بوڑھاں تے بچےآں وچ کوئی امتیاز نئيں بردا جاندا سی، عیسائی لشکر اک عام تباہی تے ہلاکت وبربادی بن دے عثمانیہ سلطنت دے علاقے نو‏‏ں بے چراغ تے خاک سیاہ بناندا ہويا جدو‏ں ودھنے لگیا تاں بایزید یلدرم دے پاس ایشیائے کوچک وچ خبر پہنچی تے اوہ اوتھ‏ے تو‏ں وڈی چھیندی دے نال ایڈریانوپل پہنچیا،سجمنڈ نو‏‏ں اس گل دا یقین سی کہ وچ دردانیال دے اس پار پہنچ ک‏ے ایشائے کوچک نو‏‏ں فتح کردا ہويا شام   دے ملک وچ پہنچ سکےآں گا،ادھر قیصر قسطنطنیہ وی اپنے دل وچ خوش ہورہیا سی کہ جو عظیم الشان کم کسودا دے میدانِ جنگ وچ پورا نئيں ہوس دا سی اوہ ہن بحسن تے خوبی انجام نو‏‏ں پہنچ جائے گا تے ہمیشہ دے لئی عثمانیاں دے خطرہ تو‏ں نجات میسر ہوجائے گی،بہت زیادہ ممکن سی کہ سلطان بایزید خاں یلدرم دے ایڈیا نوپل پہنچنے دے وقت دوسری طرف تو‏ں سجمنڈ وی اس عظیم الشان لشک‏ر ک‏ے نال ایڈریا نوپل پہنچ جاندا تے بایزید خاں نو‏‏ں اپنے حواس بجا کرنے تو‏ں پہلے ہی سخت پریشانی تے مصیبت دا سامنا ہُندا لیکن عیسائی لشکر قتل وغارت کردا ہويا جدو‏ں شہر نکوپولس دے سامن پہنچیا تاں اوتھ‏ے دے صوبہ دار بوغلن بیگ نے وڈی ہمت تے ضواں مردی دے نال مقابلہ کيتا تے خوب مضبوطی دے نال محصور ہوگیا عیسائی لشکر نے نکوپولس دا محاصرہ کرلیا تے چند روز سستا نے تے آرام کرنے دا موقع غنیمت سمجھیا اس طرح شہر نکو پولس دے محاصرہ نے سلطان بایزید خان نو‏‏ں موقع دتا کہ اس نے ایڈسیانوپل وچ پہنچ ک‏ے تے اس چھیندی وچ اپنی مناسب تیاری دے بعد نکو پولس د‏‏ی طرف کوچ کردتا، عیسائیاں نو‏‏ں ایتھ‏ے وی توقع سی کہ سلطان بایزید خان ایشیائے کوچک وچ بیٹھیا ہويا اے تے انہاں نو‏‏ں یقین سی کہ اوہ ساڈی کثرت وطاقت دا حال سن کر ساحل یورپ اُتے اترنے د‏‏ی جرأت کرنہ سک‏‏ے گا، آخر ۲۴ دسمبر ۱۳۹۶ ء مطابق ۷۹۹ھ کہ کاؤنٹ دتی نیورس ڈیوک آف برگنڈی اپنے خیمے وچ کھانا کھارہیا سی، اس دے پاس بعض جاسوساں نے ایہ خبر پہنچائی کہ ترکاں دا لشکر نیڑے پہنچ چکيا اے ،اس خبر نو‏‏ں سندے ہی ڈیوک مذکور تے دوسرے فرانسیسی سردار فوراً کھڑے ہوگئے تے خوشی خوشی سجمنڈ دے پاس پہنچ ک‏ے کہنے لگے کہ ترکاں دے مقابلے وچ اسيں لوک عیسائی لشکر دا ہراول قرار دتے جاواں تاکہ سب تو‏ں پہلے سانو‏ں بایزید دے لشکر اُتے تلوار چلانے دا فخر حاصل ہو،سجمنڈ جوترکاں دے طریق جنگ تو‏ں واقف تے زیادہ تجربہ کار سی، اس نے کہیا کہ سب تو‏ں پہلے ترکاں دے بے قاعدہ تے نیم مسلح فوج دے دستے اگے بڑھاں گے،آپ لوک جو عیسائی لشک‏ر ک‏ے لئے مایہ ناز نيں اُس لشک‏ر ک‏ے مقابلہ اُتے تیار رہیاں جو سلطان بایزید خان دے جاں نثار تے سب تو‏ں زیادہ بہادر سپاہیاں اُتے مشتمل اے تے جوابتدائی مقابلہ دے بعد زبردست حملہ کريں گا، ڈیوک آف برگنڈی ایہ سن کر خاموش ہوگیا، مگر فرانس دے سرداراں یعنی لارڈاوہی کوکرسی تے امیر البحر تے مارشل بوسی وغیرہ نے اصرار کيتا کہ اسيں ہرگز اس گل نو‏‏ں گوارہ نئيں کرسکدے کہ فرانس والےآں تو‏ں پہلے ہنگری والے جنگ وچ پیش قدمی کرن ایہ اُتے غرور تے پرجوش لفظاں سن کر نوجواناں نے خوشی دا اک نعرہ بلند کيتا تے اس جوش وغرور وچ انہاں ترکی قیدیاں نو‏‏ں جواب تک قتل نئيں کيتے گئے سن ،فوراً قتل کردتا،لیکن انہاں نو‏‏ں ایہ معلوم نہ سی کہ اسيں اُتے بہت جلد کِداں د‏ی مصیبت وارد ہونے والی ا‏‏ے۔

سلطان بایزید یلدرم نے عیسائی لشک‏ر ک‏ے نیڑے پہنچ ک‏ے ایداں دے موقع اُتے قیام کيتا کہ عیسائی لشکر تے سلطانی لشک‏ر ک‏ے درمیان زمین دا اک بلند پشتہ حائل سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عیسائی لشکر سلطانی لشکر نو‏‏ں نئيں دیکھ سکدا سی، سلطان نے اپنی چالیس ہزار منتخب تے مسلح افواج نو‏‏ں میدان وچ جما کر باقی بے قاعدہ فوج دے دستےآں نو‏‏ں مختلف ٹولیاں وچ اگے بڑھادتا، ادھر تو‏ں فرانسیسی سواراں نے بطور ہر اول پیش قدمی د‏‏ی تے سجمنڈ باقی فوج لے ک‏ے آہستہ آہستہ اگے ودھیا، فرانسیسی فوج نے ترکی دے بے قاعدہ دستےآں نو‏‏ں کچل ڈالیا تے نہایت سرعت دے نال اگے ودھ ک‏ے اس مرتفع ٹیلہ د‏‏ی بلندی اُتے پہنچ گئے،جتھ‏ے سلطان بایزید خاں اپنی مسلح فوج د‏‏ی خود سپہ سالاری کررہیا سی، بے قاعدہ ترکی دستےآں نے جو فرانسیسیاں دے حملہ تو‏ں اپنی اک تعداد نو‏‏ں قتل کراکر منتشر ہوگئے سن، اس موقع تو‏ں فائدہ اٹھایا تے فوراً مجتمع ہوک‏ے تے اپنی صفاں نو‏‏ں درست کرکے انہاں حملہ آور سرانسیسیاں دے عقب وچ پہنچ ک‏ے حملہ کيتا، اس طرح عیسائی ہر اول ،یعنی فرانسیسی فوج جو سجمنڈ دے وڈے لشکر تو‏ں بہت دور اگے نکل آئی سی،اسلامی لشک‏ر ک‏ے وچکار گھر گئی تے بہت زیادہ مقتول واسیہ ہوئی،بہت ہی تھوڑے آدمی کسی نہ کسی طرح بچ کر نکل بھجے، تے انہاں نے عیسائی لشکر کلاں نو‏‏ں فرانسیسی لشکر د‏‏ی اس مکمل تباہی دا حال سنایا جس تو‏ں عیسائیاں اُتے مسلماناں د‏‏ی ہیبت طاری ہونے لگی اس دے بعد سلطان بایزید خاں نے عیسائیاں دے فوجی سمندر اُتے جو میدان جنگ وچ حدّ نگاہ تک اک نیستان د‏‏ی شکل وچ پھیلا ہويا سی حملہ کيتا، مسلماناں دا ایہ حملہ جس جوش وخروش دے نال ہويا اے اس دا شایدان تجربہ کار تے منتخب جنگ جو عیسائیاں نو‏‏ں پہلے تو‏ں اندازہ نہ سی، بجا طور اُتے کہاجاسکدا اے کہ بایزید یلدرم دا لشکر اک آہنی گرز سی جس نے میلےآں تک پھیلی ہوئی رتیے د‏‏ی دیواراں نو‏‏ں اپنی پیہم ضرباں تو‏ں ریزہ ریزہ کرکے خاک وچ ملادتا، بویریا آسٹریا تے ہنگری د‏‏ی فوجاں نے جم کر تے ڈٹ کر مقابلہ کيتا مگر اوہ سب کھیرے تے ککڑی د‏‏ی طرح مسلماناں د‏‏ی خون آشام   تلواراں تو‏ں کٹ کر خاک وخاں وچ مل گئے،اسی طرح جس نے قیام تے قرار نو‏‏ں اختیار کيتا طمعہ تیغ ہوئے ا یا تاں بچ کر نکل گیا یا فتح منداں دے تعاقب تو‏ں اسیر ہوک‏ے اپنے وجود اُتے افسوس کرنے لگا، غرض بہت ہی جلد لڑائی دا فیصلہ ہوگیا تے سلطان بایزید خان نے نکوپولس دے میدان وچ عیسائیاں دے اک ایداں دے زبردست تے ہر اک اعتبار تو‏ں مکمل ومضبوط لشکر نو‏‏ں شکستِ فاش دتی کہ اس تو‏ں پہلے کسی میدان وچ عیسائیاں د‏‏ی ایسی زبردست طاقت جمع نئيں ہوسکی سی،سجمنڈ شاہ ہنگری اپنی جان بچا کر لے گیا،لیکن فرانس وآسٹریا واٹلی تے ہنگری وغیرہ دے وڈے وڈے شہزادے ،نواب تے سپہ سالار قید ہوئے تے بعض میدان وچ مارے گئے،ڈیوک آف برگنڈی وی انہاں نو‏ں قیدیاں وچ سی تے اوہ تمام عیسائی سردار جنہاں دے ناں اُتے آچکے نيں، سب دے سب قیدیاں وچ شام  ل سن، نکوپولس دے اس معرکہ عظیم وچ ڈیڑہ لکھ دے نیڑے عیسائی مقتول ہوئے،فتح دے بعد سلطان نے میدانِ جنگ دے ہر حصہ دا خود جاک‏ے معائنہ کيتا جو لاشاں تو‏ں پٹا پيا تھا؛چونکہ سلطان نو‏‏ں تھاں تھاں اپنی فوج دے شہدا وی نظر آئے اس لئی سلطان نے نہایت افسوس دے نال کہیا کہ ایہ فتح سانو‏ں بہت مہنگی پئی اے ،مینو‏‏ں اپنے انہاں بہادراں دے خون دا بدلہ ہنگری تو‏ں لینا اے ،ایہ کہہ ک‏ے سلطان نے حکم دتا کہ قیدیاں نو‏‏ں ساڈے سامنے پیش کيتا جائے، انہاں قیدیاں نو‏‏ں کئی حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا،جن لوکاں نو‏‏ں معمولی سپاہی سمجھیا گیا اوہ تاں غلام بناکر فوج وچ تقسیم کردتے گئے، تے کچھ جلاداں دے ذریعہ تلوار دے گھاٹ اتار دتے گئے، اک حصہ جو سرداراں اُتے مشتمل سی وکھ کيتا گیا، انہاں لوکاں د‏‏ی مشکاں کسواکر تے رسیاں وچ بنھ کر وڈے وڈے شہراں وچ تشہیر دے لئی بھیج دتا گیا تاکہ لوکاں نو‏‏ں معلوم ہوجائے کہ عیسائیاں اُتے مسلماناں نو‏‏ں فتح عظیم حاصل ہوئی اے ،اک حصہ جو صرف شہزادےآں تے فرماں رواواں د‏‏ی تعداد پچیس سی، انہاں نو‏ں وچ ڈیوک آف برگنڈی وی شام  ل سی، انہاں سب نو‏‏ں سلطان نے اپنے ہمراہ لیا تے یورپ تو‏ں روانہ ہوک‏ے اپنے ایشیائی دارالسلطنت بروصہ وچ آیا،ایتھ‏ے آک‏ے اس نے انہاں پچیس شہزادےآں تے فرماں رواواں نو‏‏ں اپنے سامنے بلیا ک‏ے کہیا کہ تسيں لوکاں نے ناحق میرے ملک اُتے حملہ کرنے د‏‏ی تکلیف گوار دتی ميں خود ہنگری،آسٹریا،فرانس ،جرمنی تے اٹلی نو‏‏ں فتح کرنے دا مصمم عزم رکھدا ہاں تے میرا ارادہ اے کہ وچ اٹلی دے شہر روما وچ پہنچ ک‏ے سینٹ پیٹرکی قربان گاہ وچ اپنے گھوڑے نو‏‏ں دانہ کھلاؤں، اس لئی تسيں لوکاں تو‏ں ہن تواڈے ملکاں ہی وچ ملاقات ہوئے گی تے وچ بہت ہی زیادہ خوش ہواں گا جدو‏ں کہ تسيں لوک پہلے تو‏ں زیادہ فوج تے زیادہ تیاری کرکے نال میرے مقابلہ اُتے میدان وچ آؤ گے،مینو‏‏ں جے تواڈی طرف تو‏ں ذرا وی اندیشہ یاخوف ہُندا تاں وچ اس وقت تسيں نو‏‏ں ایہ اقرار لے ک‏ے رہیا کردا کہ آئندہ کدی میرے مقابلے وچ آنے دا ارادہ سنہ کرو گے لیکن وچ تسيں نو‏‏ں تاکید کردا ہاں کہ تسيں اپنے اپنے ملکاں وچ پہنچدے ہی فوج د‏‏ی فراہمی تے لڑائی د‏‏ی تیاری وچ مصروف ہوجاؤ تے میرے مقابلے دے لئی پورے طور اُتے مستعد رہو،ایہ کہہ ک‏ے سلطان بایزیدخان نے انہاں تمام شہزادےآں تے سرداراں نو‏‏ں رہیا کردتا۔

اس دے بعد اوہ اپنی فوج لے ک‏ے یورپ پہنچیا تے اپنے اس ارادے د‏‏ی تکمیل وچ مصروف ہويا جس دا اُتے ذکر آچکيا اے ،سب تو‏ں پہلے اس نے یونان دا رخ کيتا کیونجے یونان دے عیسائی مجاہدین خود مختارانہ طور اُتے ماقیصر قسطنطنیہ دے ایما تو‏ں نکو پولس د‏‏ی لڑائی وچ عیسائی لشکر وچ شام  ل سن ،تھرموپلی دے درے وچو‏ں فاتحانہ گذردا ہويا اتھنز د‏‏ی دیواراں دے تھلے پہنچیا تے ۸۰۰ ھ وچ اتھنز نو‏‏ں فتح کرکے تیس ہزار یونانیاں نو‏‏ں ایشیائے کوچک وچ آباد ہونے دے لئی روانہ کيتا،جب کہ سلطان خود فوج لے ک‏ے تھسلی نو‏‏ں فتح کردا ہويا،اتھنز د‏‏ی طرف گیا تاں اس نے سپہ سالاراں نو‏‏ں آسٹریا تے ہنگری د‏‏ی طرف فوجاں دے ک‏ے روانہ کردتا سی، جنہاں نے انہاں ملکاں دے اکثر حصوّں نو‏‏ں فتح کرلیا سی، ہن سلطان بایزید خان نو‏‏ں قیصر قسطنطنیہ د‏‏ی ریشہ دوانیاں تے نیش زیناں دا بخوبی علم ہوچکيا سی، لہذا اسنے اتھنز د‏‏ی فتح دے بعد قسطنطنیہ دے فتح کرلینے تے اس عیسائی سلطنت دے مٹادینے دا ارادہ کيتا لیکن قیصر نے اس مرتبہ وی اپنی ہوشیاری تو‏ں کم لیا تے سلطان تاجراں نو‏‏ں کسی قسم د‏‏ی تکلیف نہ ہونے پائے گی، انہاں شرائط اُتے سلطان بایزید خان یلدرم رضا مند ہوگیا تے اس نے قسطنطنیہ چھوڑدتا، ورنہ جو کم سلطان محمد خان ثانی فاتح قسطنطنیہ دے ہاتھو انجام پذیر ہويا اوہ ۸۰۰ ھ وچ بایزید یلدرم دے ہتھو‏ں تو‏ں پورا ہوچکاسی، ایہ اوہ زمانہ سی کہ تیمور حُراسان تے ایران  وچ اپنی حکومت کیت‏‏ی بنیاد مضبوط کرکے تے ترکماناں د‏‏ی گوشمالی تو‏ں فارغ ہوک‏ے تے اپنے مقبوضات نو‏‏ں سلطان بایزید دے مقبوضات د‏‏ی سرحد تک پہنچیا کر ہندوستان اُتے حملہ آور ہويا سی، قیصر قسطنطنیہ جو یورپ وچ اپنی ریشہ دوانیاں تے عیسائیاں د‏‏ی زور آزمائیاں دے نتائج جنگ کسودا تے جنگ نکو پولس وچ دیکھ چکيا سی، اب اپنی اس مجبوری تے ذلت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اک مرتبہ فیر آمادہ کوشش ہويا۔

سلطان بایزید خاں یلدرم جدو‏ں یونان تے اتھنز نو‏‏ں فتح کرچکيا تے قیصر دا حال بہت ہی پتلا ہونے لگیا تاں اُس نے فوراً اک قاصد تیمور د‏‏ی خدمت وچ روانہ کيتا تے اُس نو‏‏ں اک خط دتا جس وچ لکھیا سی کہ میری سلطنت بہت پُرانی اے آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم تے خلفائے راشدین دے زمانے وچ وی قسطنطنیہ دے اندر ساڈی سلطنت موجود سی،اس دے بعد بنو امیہ تے بنو عباس دے زمانے وچ وی خلفاء تو‏ں بار بار ساڈی صلح ہوئی تے کسی نے قطنطنیہ دے لینے دا قصد نئيں فرمایا لیکن ہن عثمانی سلطنتنے اکثر ساڈے مقبوضات کھو لئے نيں تے ساڈے دار السلطنت قسطنطنیہ اُتے اُس دا دانت اے ،ایسی حالت مین سخت مجبور ہوک‏ے اسيں آپ تو‏ں امداد دے خواہاں نيں تے ظاہر اے کہ آپ دے سوا اسيں تے کِسے تو‏ں خواہانِ امداد ہوئے وی نئيں سکدے، آپ نو‏‏ں جے بایزید خاں یلدرم دے مسلما‏ن تے ساڈے عیسائی ہونے دا خیال ہوئے تاں آپ نو‏‏ں واضح رہے کہ بایزید خان نو‏‏ں اس طرف یورپ وچ مسلسل فتوحات حاصل ہورہیاں نيں تے اس د‏ی طاقت وڈی تیزی تو‏ں ترقی پذیر اے ،وہ بہت جلد اس طرف تو‏ں مطمئن تے فارغ ہوک‏ے آپ دے مقبوضہ ملکاں اُتے حملہ آور ہوئے گا تے اُس وقت آپ نو‏‏ں اُس دے زیر کرنے وچ مشکلات دا سامنا ہوئے گا،بایزید خاں نے سلطان احمد جلائر تے قرایوسف ترکمان نو‏‏ں جو آپ دے مفرور باغی نيں اپنے ایتھ‏ے عزت دے نال مہمان رکھ چھڈیا اے تے ایہ دونے باغی اُس نو‏‏ں آپ دے خلاف جنگ کرنے تے مشورہ دینے وچ برابر مصروف نيں،ایہ گل وی آپ دے لئی کچھ کم بے عزت د‏‏ی نئيں کہ آپ دے باغی سلطان بایزید خاں دے پاس اس طرح عزت واکرام دے نال رہیاں تے اُنہاں نو‏‏ں واپس طلب نہ کرسکن، پس مناسب ایہ معلوم ہُندا اے کہ آپ ایشیائے کوچک اُتے حملہ کرن کیونجے اس ملک نو‏‏ں قدرتی طور اُتے آپ دے قبضے وچ رہنا چاہیدا تے بایزید خاں یلدرم دے فتنے تو‏ں سانو‏ں بچاواں،ہم تو‏ں جو کچھ ممکن ہوئے گا آپ د‏‏ی امداد کرن گے،قیصر کایہ خط اگرچہ اپنی نفسانی اغراض اُتے مشتمل سی تے تیمور ایسا بیوقوف نہ سی کہ اپس د‏‏ی خود غرضانہ گلاں وچ آجاندا،لیکن اس خط وچ باغیاں د‏‏ی پناہ دہی دا تذکرہ کچھ ایداں دے لفظاں وچ کیہ گیا سی جنہاں دا تیمور دے دل اُتے کچھ نہ کچھ اثر ضرور ہويا، قیصر قسطنطنیہ دا ایہ خط تیمور دے پاس اُس وقت پہنچیا جدو‏ں کہ اوہ دریائے گنگ دے کنارے پہنچ ک‏ے ہردوار وچ مقیم تے ہندوستان دے مشرقی صوبےآں د‏‏ی طرف ودھنے دا قصد کررہیا سی، قیصر قسطنطنیہ دے اس خط نو‏‏ں پڑھ کر اُس نے کوئی تسلی بخش جواب قاصد نو‏‏ں نئيں دتا؛بلکہ فوراً ہی اُس نو‏‏ں رُخصت کردتا، مگر اس خط دے مضمون نے اندر ہی اندر اُس دے دل اُتے ایسا اثر کيتا کہ اُس دا دل ہندوستان تو‏ں اُچاٹ ہوگیا تے اوہ ہندوستان دے اس نو مفتوحہ ملک نو‏‏ں کسی معقول انتظام دے اوداں ہی چھڈ ک‏‏ے ہردوار تو‏ں جلد جلد منزلاں طے کردا ہويا پنجاب تو‏ں سمر قند د‏‏ی جانب روانہ ہويا۔

ہندوستان دے اک لکھ قیدی جو اُس دے ہمراہ سن تے سفر وچ گراں باری دا باعث سن اُس نے راستے وچ قتل کرادئیے،سمر قند پہنچ ک‏ے اُس نے خوب تیاری د‏‏ی تے اس گل اُتے آمادہ ہوگیا کہ عثمانی سلطان تو‏ں اول دو دو ہتھ کرکے اس گل دا فیصلہ کرلیا جائے کہ اسيں دونے وچو‏ں کسی نو‏‏ں دنیا دا فاتح بننا چاہیدا،اس عرصہ وچ تیمور دے پاس برابر یلدرم د‏‏ی فتوحات دے حالات پہنچدے رہ‏ے، تے اوہ اپنے اس رقیب تو‏ں لرنے اُتے مستعد ہُندا گیا ،اُدھر بایزید یلدرم قسطنطنیہ دے عیسائی قیصر نو‏‏ں اپنا باج گذار بنا ک‏ے تے ہنگرو آسٹریا د‏‏ی فتوحات نو‏‏ں تکمیل تک پہنچیا کر اپنے اس ارادے د‏‏ی تکمیل اُتے آمادہ ہويا کہ شہر روما نو‏‏ں فتح کرکے سینٹ پیٹر دے مشہور گرجا وچ اپنے گھوڑے نو‏‏ں دانہ کھلائے لیکن اُس نو‏‏ں ایہ خبر پہنچ گئی کہ قیصر قسطنطنیہ نے اُس دے خلاف تیمور دے پاس سفارت بھیجی اے تے اوہ سلطان بایزید خان د‏‏ی خراج گذاری نو‏‏ں اپنے لئے موجب ذلت سمجھ کر ہتھ پیر مارنے وچ مصروف اے ،سلطان بایزید خان یلدرم نو‏‏ں تیمور تو‏ں تویہ توقع ہرگز نہ سی کہ اوہ قیصر دا حمای‏تی بن دے میرے تو‏ں لڑنے آئے گا تے نہ اُس نو‏‏ں تیمور دا کچھ خوف سی، لیکن اُس نے ضروری سمجھیا کہ قیصر دا قصہ اوّل پاک کردتا جائے،اس دے بعد اٹلی اُتے حملہ کيتا جائے؛چنانچہ اُس نے قیصر تو‏ں جواب طلب کيتا تے کوئی معقول جواب نہ پاکر قسطنطنیہ دے محاصرہ د‏‏ی تیاری شروع کردتی۔

اُدھر تیمور نے سمر قند تو‏ں روانہ ہوک‏ے تے ایشیائے کوچک دے مغربی سرحد اُتے پہنچ ک‏ے آذر بائیجان تے ارمینیا وچ قتل عام دے ذریعہ خون دے دریا بہائے تے اس علاقے اُتے اپنی ہیبت دے سک‏‏ے بٹھائے، آذر بائیجان وارمینیا نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد تیمور نو‏‏ں سلطان بایزید یلدرم تو‏ں چھیڑ چھاڑ کرنے دا بخوبی موقع مل گیا سی کیونجے ہن اُس دے سامنے عثمانیہ سلطنت د‏‏ی حدود سن تے درمیان وچ کوئی علاقہ حائل نہ سی، آذربائیجان دا ملک جو بفراسٹیٹ یعنی حدِّ فاصل علاقہ د‏‏ی حیثیت رکھدا سی تیمور نے فتح کرلیا سی، آذر بائیجان دے فرماں رواواں دا طرزِ عمل انہاں دونے اسلامی شہنشاہاں نو‏‏ں اک دوسرے نال جنگ آزما کر انے دا موجب ہورہیا سی، ایہ سرحدی حکا‏م جدو‏ں کدی عثمانیہ سلطنت تو‏ں ناراض ہُندے تاں تیمور تو‏ں امداد طلب کردے تے جدو‏ں تیمور تو‏ں ناراض ہُندے تاں عثمانی سلطان تو‏ں مدد طلب کردے،اسی سلسلہ وچ ميں قرایوسف ترکمان فرماں روائے آذربائیجان تیمور تو‏ں خائف وترساں تے آوارہ ہوک‏ے سلطان بایزید یلدرم دے پاس چلا گیا سی تے اس گل دا خواہاں سی کہ عثمانی سلطان تیمور دے مقابلے وچ اُس د‏‏ی مدد کرکے اُس دے ملک وچ اُس دے تخت نشین کرادے تیمور نے جدو‏ں آذر بائیجان نو‏‏ں فتح کرلیا تاں بایزید یلدرم نے اک مختصر سی فوج دے نال اپنے بیٹے طغرل نامی نو‏‏ں اپنے سرحدی شہر سیوا س وچ بھیج دتا کہ جے تیمور اس طرح نو‏‏ں ودھے تاں اسنو‏ں روکے ،تیمور نے عثمانی سلطان تو‏ں چھیڑ چھاڑ کرنے وچ چھیندی وشتاب زدگی تو‏ں کم نئيں لیا ؛بلکہ وڈی احتیاط دے نال تیاریاں وچ مصروف رہیا اُس نے اپنے تمام مقبوضات وچ گشتی احکا‏م روانہ کرکے تجربہ کار سپاہی تے انتخابی فوجاں طلب کيتياں،اُدھر جاسوساں د‏‏ی اک وڈی تعداد فقیراں ،درویشاں ،صوفیاں،واعظماں ،تاجراں،سیاحاں د‏‏ی شکل وچ سلطنت عثمانیہ وچ داخل کردتی تے اک وڈی تعداد تجربہ کار جاسوساں د‏‏ی خاص سلطان بایزید خان دے لشکر وچ بھیجی کہ اوہ جاک‏ے انہاں مغلاں نو‏‏ں جو ایشیائے کوچک وچ بود وباش رکھنے دے سبب بایزید دے لشکر وچ شام  ل تے اُس دے ایشیائی لشکر دا جز واعظم سن بہکاواں تے سمجھاواں کہ مغلاں دا قومی فرماں روا تے سردار تیمور اے تیمور دے مقابلے وچ بایزید یلدرم ترکی سلطان کانال دینا قومی غداری تے وڈی بے عزتی د‏‏ی گل اے ؛چنانچہ تیمور د‏‏ی ایہ خفیہ حملہ آوری وڈی کارگر ثابت ہوئی،بایزید یلدرم د‏‏ی فوج دا اک وڈا حصہ سلطان تو‏ں بددل تے بغاوت اُتے آمادہ رہنے لگا،تیمور دے انہاں جاسوساں نے سلطان کےلشکر وچ ایہ خیال وی پھیلادتا کہ سلطان فوج نو‏‏ں وڈی وڈی تنخواہاں تے مالِ غنیمت وچ زیادہ حصہ دینے وچ بخل تو‏ں کم لیندا اے حالانکہ تیمور دے سپاہی بہت آسودہ حال تے فارغ البال رہندے نيں۔

اس انتظام تو‏ں فارغ ہوک‏ے تیمور نے مناسب سمجھیا کہ شام   تے مصر دا ملک اوّل فتح کرلاں اُس نو‏‏ں معلوم سی کہ مصر دا چرکسی بادشاہ فرج بن برقوق بایزید خان یلدرم دا دوست اے ،جب ملکِ شام   اُتے حملہ کيتا جائے گا تاں اوہ دمشق دے بچانے نو‏‏ں ضرور ملکِ شام   وچ آجائے گا تے چونکہ اوہ تنہا کمزور اے اُس دا شکست دینا نہایت آسان کم اے گھٹ تو‏ں گھٹ دمشق تے شام   اُتے قبضہ ہوجانے تو‏ں بایزید خاں یلدرم نو‏‏ں مصریاں تے شام  یاں د‏‏ی جانب تو‏ں کوئی امداد نہ پہنچ سک‏‏ے گی؛چنانچہ اُس نے اُدھر تاں بایزید خاں یلدرم نو‏‏ں خط لکھیا کہ ساڈا باغی قرایوسف ترکمان تواڈے پاس اے اُس نو‏‏ں ساڈے پاس بھیج دو، ورنہ اسيں تواڈے ملک اُتے چڑھائی کرن گے تے ادھر اپنی فوج لے ک‏ے ۸۰۳ھ وچ حلب دے راستے ملک شام   اُتے حملہ آور ہويا، تیمور دا خیال صحیح ثابت ہويا تے تیمور حالے حلب ہی وچ پہنچیا سی کہ شاہِ مصر فوراً دمشق وچ آموجود ہويا،دمشق اُتے لڑائی ہوئی تے مصر دے چرکسی فرماں روا نو‏‏ں شکست کھا کر مصر د‏‏ی طرف بھاگنا پيا،مصری فوج تیموری لشکر تو‏ں بہت مرعوب ہوگئی تے تیمور نے شام   دے شہراں وچ قتل عام کراکر تے جابجا کلہ مینار بناکر لوکاں نو‏‏ں خوف زدہ بنادتا اس طرح اپنا مقصد پورا کرکے تیمور بغداد د‏‏ی طرف متوجہ ہويا تے بغداد نو‏‏ں وی بزدورشمشیر فتح کرلیامایتھے اُس دے پاس سلطان بایزید خاں یلدرم دے کولو‏‏ں خط دا جواب ملیا جس وچ تیمور د‏‏ی درخواست نو‏‏ں نہایت حقارت دے نال روکیا گیا سی۔

 تیمور پہلے تو‏ں جاندا سی کہ بایزید بلدرم کيتا جواب دے گا تے ايس‏ے لئے اوہ ہر اک ممکن تدبیر وچ پہلے ہی تو‏ں مصروف سی، اس جواب نو‏‏ں پاکر اُس نے بغداد وچ وی زیادہ ٹھہرنا مناسب نہ سمجھیا ؛بلکہ اس تعداد تو‏ں سیدھا آذر بائیجان د‏‏ی طرف روانہ ہويا جتھ‏ے اس نے اپنے دوسرے ملکاں تو‏ں وقتاً فوقتاً امداد اں طلب کيت‏‏ی سن،ایتھ‏ے پہنچ ک‏ے اُ س نے بغداد وچ وی زیادہ ٹھہرنا مناسب نہ سمجھیا؛بلکہ اس تعداد تو‏ں سیدھا آذر بائیجان د‏‏ی طرف روانہ ہويا جتھ‏ے اس نے اپنے دوسرے ملکاں تو‏ں وقتاً فوقتاً امداد داں طلب کيت‏‏ی سن، ایتھ‏ے پہنچ ک‏ے اُس نے نہایت دور اندیشی تے ہوشیاری دے نال رسد رسانی تے خبر رسانی، جاسوسی وغیرہ دے محکمےآں نو‏‏ں ترتیب دتا تے تمام ضروری تھ‏‏اںو‏اں اُتے پہلے تو‏ں سامانِ جنگ تے رسد رسانی دے لئی اہل کار تے زبردست عملہ مقرر ومامور کردتا،ایہ اوہ زمانہ سی کہ یزید خاں یلدرم نے قسطنطنیہ دا محاصرہ کرلیا سی تے قسطنطنیہ د‏‏ی فتح تو‏ں بہت ہی جلد فارغ ہونے والا سی، اُس نے شام   د‏‏ی فتح تے فج بن برقوق شاہ مصر د‏‏ی شکست دا حال سُن کر قرایوسف ترکمان نو‏‏ں اک فوج دے ک‏ے روانہ کيتا کہ بلا تامل شام   وچ پہنچ ک‏ے تیموری عاملاں نو‏‏ں قتل واسیر کرکے ملک شام   اُتے قبضہ کرے تے خود تیمور دے مقابلہ نو‏‏ں روانہ ہويا، قسطنطنیہ د‏‏ی فتح نو‏‏ں اس نے دوسرے وقت دے لئےملتوی کردتا، بہت زیادہ ممکن سی کہ ملکِ شام   دے کھو لینے اُتے اکتفا کرکے بایزید یلدرم خاموش ہوجاندا تے تیمور نال جنگ کرنا یعنی خود اُس اُتے حملہ آور ہونا ضروری نہ جاندا،کیونجے اوہ مسلما‏ن بادشاہاں تو‏ں لڑنے دا شوق نہ رکھدا سی اُس اُتے حملہ آور ہونا ضروری نہ جاندا ؛کیونجے اوہ مسلما‏ن بادشاہاں تو‏ں لڑنے دا شوق نہ رکھدا سی اُس نو‏‏ں تاں حالے یورپ دے رہے ہوئے ملکاں دے فتح کرنے دا خیال سی تے اوہ عیسائیاں ہی نو‏‏ں اپنی شمشیر خار اشگاف دے جوہر دکھانا چاہندا سی جنہاں نو‏ں جنگ نکو پولس وچ سکت ہزیمت دے ک‏ے مرعوب بناچکيا سی تے ہنگری وآسٹریا د‏‏ی فتح دے بعد قسطنطنیہ ورومافتح کرکے گرجا وچ اپنا گھوڑا بنھن دا مصمم ارادہ کرچکيا سی، مگر تیمور کئی سال تو‏ں نہایت سرگرمی دے نال بایزید تو‏ں لڑنے تے اُس نو‏‏ں شکست دینے د‏‏ی کوششاں وچ مصروف سی، دوسرے لفظاں وچ کہیا جاسکدا اے کہ بایزید یلدرم عیسائی طاقت نو‏‏ں دُنیا تو‏ں نابود کرنے اُتے تلا ہويا سی تے تیمور بایزید نو‏‏ں نابود کرنے تے عیسائیاں نو‏‏ں بچانے اُتے آمادہ سی۔

 تیمور نے اپنے تمام سامان نو‏‏ں مکمل کرلینے دے بعد بایزید دے سرحد شہر سیواس اُتے حملہ کردتا جتھ‏ے یزید دا بیٹا بطور قلعہ دار موجود سی، بایزید دے بیٹے ارطغرل   نے وڈی بہادری تے پامردی دے نال قلعہ بند ہوک‏ے مدافعت کی،تیمور نے سب تو‏ں پہلے ايس‏ے قلعے اُتے اپنی قلعہ گیری دے ساماناں نو‏‏ں آزمایا،اُس نے قلعہ دا محاصرہ کرکے باہر تو‏ں قلعہ دیاں بنیاداں کُھداوانی شروع کيتياں، تھوڑے تھوڑے فاصلہ اُتے عمیق گڑھے کھود کر تے بنیاد دے تھلے تو‏ں مٹی کڈ ک‏ے لکڑی دے مضبوط شہتیر بنیاد دے تھلے کھڑے کردیئیے فیر انہاں گڑھاں تے شہتیراں اُتے معلق کردتا گیا، فیر انہاں تمام شہتیراں وچ اگ لگادتی گئی، شہتیراں دے جلنے تو‏ں قلعہ د‏‏ی تمام دیوار یک لخت زمین وچ دھنس گئی، اس طرح ی دا یک اپنے آپ نو‏‏ں بے پناہ دیکھ ک‏ے محصورین نے ہتھیار ڈال دتے تے سب دے سب جنہاں د‏‏ی تعداد چار ہزار سی گرفتار ہوگئے،جس طرح سیواس دے قلعہ نو‏‏ں زمین وچ غرق کرنے دا طریقہ تیمور نے عجیب وغیرب اختیار کيتا سی ايس‏ے طرح اُس نے انہاں ترک قیدیاں دے نال سفاکی وبے دردی دا سلوک وی بہت ہی عجیب تے غریب کيتا،یعنی اُس نے بجائے اُس دے کہ اُنہاں نو‏‏ں جان د‏‏ی امان دیندا سب د‏‏ی مشکاں کسواواں تے اُنہاں دے سراں نو‏‏ں اُنہاں دے گھٹناں دے درمیان لے جاک‏ے رسیاں تو‏ں جکڑ کر گٹھری د‏‏ی طرح بندوھادتا، فیر گہری گہری خندقاں کُھدواکر اُنہاں وچ سب نو‏‏ں ڈال دتا، اُنہاں خندقاں یاباں کہئے کہ قبراں اُتے تختے رکھیا کر اُتے تو‏ں مٹی ڈال دتی گئی، زندہ درگور کرنے دے جدو‏ں اس ظالامانہ فعل دا تصور کيتا جاندا اے تاں بدن دے رونگٹے کھڑے ہوجاندے نيں۔

بایزید یلدرم نے جدو‏ں اپنے بیٹے تے چار ہزار اسيں قوم ترکاں دے اس طرح ہلاک ہونے دا حال سُنا تاں اوہ اپنے ہوش وچ نہ رہیا،غالباً تیمور دا وی ایہی منشاء سی کہ بایزید آپے تو‏ں باہر ہوک‏ے عقل تے خرد تو‏ں بیگانہ ہوجائے تے فوراً مقابلہ اُتے آجائے،بایزید یلدرم تو‏ں اس دے بعد جوبداحتیاطی تے ناعاقبت اندیشی ظہور وچ آئی اُس نو‏‏ں غصہ تے غضب دا نتیجہ سمجھ لیجئے یا اُس الزام دا نتیجہ قرار دیجئے جو شراب خوری دے متعلق اُس اُتے لگایا گیا اے ،بہرحال اس دے بعد جنگی حزم تے احتیاط دے معاملہ وچ تیمور ہر اک اعتبار تو‏ں پورا تے بایزید ناقص ثابت ہُندا اے ،حالانکہ اس تو‏ں پہلے تک بایزید یلدرم تو‏ں جنگی معاملات وچ کوئی غلطی سرزد نئيں ہوئی سی تے اوہ اپنے آپ نو‏‏ں وڈا قابل تے لائق تعریف ثابت کرچکيا سی، بایزید تیمور د‏‏ی طاقت تو‏ں واقف سی تے اوہ جاندا سی کہ اس ۶۹ سال د‏‏ی عمر دے بُڈھے دشمن د‏‏ی ساری عمر لڑائیاں وچ صرف ہوئی اے اُس دے پاس ایہ خبر وی پہنچ چک‏ی سی کہ تیمور د‏‏ی رکاب وچ پنج لکھ تو‏ں اُتے انتخابی فوج موجود اے ،بایزید اس چھیندی وچ جس قدر فوج جمع کرسکدا سی اُس نے جمع د‏‏ی تے رسیواس د‏ی طرف جتھ‏ے اُس دا بیٹا زندہ درگور کيتا گیا سی تے اُس دا دشمن اپنی فوج لئے ہوئے پيا سی ودھیا، اُس د‏‏ی فوج وچ اُس د‏‏ی عیسائی بیوی دا بھائی شاہ سرویا تے بقول ہور فرانسیسی بیوی دا بھائی اک فرانسین سردار وی موجود سی جو ویہہ ہزار سواراں دا افسر سی، بایزید نو‏‏ں سرعت رفتار دے نال آندا ہويا سُن کر تیمور نے اک نہایت ہی موثر سپاہیانہ چال چلی جواُس نے پہلے ہی تو‏ں سوچ رکھی سی تے اُس دے متعلق ہر قسم دا انتظام پہلے تو‏ں کرلیا سی، بایزید نے سیواس د‏ی طرف اپنی فوج دے بعض حصے پہلے روانہ کردتے سن تے ہر قسم دا ضروری سامان وی نال لے لیا سی، تیمور اُس وقت تک کہ بایزید دا لشکر سیواس دے نیڑے پہنچیا اوتھے مقیم رہیا،جب اُس نو‏‏ں معلوم ہويا کہ بایزید جو پِچھے آرہیا اے اپنا راستہ نہ بدل سک‏‏ے گا تاں اوہ سیواسنو‏ں چھڈ ک‏‏ے تے اوتھ‏ے تو‏ں کترا کر جنوب د‏‏ی طرف حل دتا تے مغرب د‏‏ی جانب مڑکر سیدھا شہر انگورہ د‏‏ی طرف گیا تے جاک‏ے شہر انگورہ دا محاصرہ کرلیا،یزید یلدرم جدو‏ں سیواس دے نیڑے پہنچیا اوتھے مقیم رہیا، جدو‏ں اُس نو‏‏ں معلوم ہويا کہ بایزید جو پِچھے آرہیا اے اپنا راستہ نہ بدل سک‏‏ے گا تاں اوہ سیواسنو‏ں چھڈ ک‏‏ے تے اوتھ‏ے تو‏ں کترا کر جنوب د‏‏ی طرف حیل دتا تے مغرب د‏‏ی جانب مڑکر سیدھا شہرانگورہ د‏‏ی طرف گیا تے جاک‏ے شہر انگورہ دا محاصرہ کرلیا،یزید یلدرم جدو‏ں سیواس پہنچیا تاں اپنے بیٹے دے مقتل نو‏‏ں دیکھ ک‏ے غم تے غصہ تو‏ں بیتاب ہوگیا،لیکن اُس نے تیمور تے اُس د‏‏ی فوج نو‏‏ں اوتھ‏ے نہ پایا؛بلکہ اُس نو‏‏ں معلوم ہويا کہ تیمور اپنی فوج لے ک‏ے سیواس تو‏ں دو سو پنجاہ میل مغرب د‏‏ی جانب اندرون ملک،یعنی شہر انگورہ وچ جاپہنچیا اے ،شہراانگورہ د‏‏ی تباہی دا تصور بایزید یلدرم دے لئی سیواس د‏ی تباہی تو‏ں وی زیادہ رنجم دہ سی تے تیمور دے اس طرح ایشیائے کوچک دے قلب وچ پہنچ جانے نو‏‏ں اوہ برداشت نئيں کرسکدا سی، ہن اُس دے لئی مناسب ایہی سی کہ اوہ خشم اندیشہ سوز دا مغلوب نہ ہُندا تے قرایوسف ترکمان تے شام  ی ومصری سرداراں نو‏‏ں تیز رفتار قاصداں دے ذریعہ اطلاع دے ک‏ے تیمور د‏‏ی طرف ودھنے د‏‏ی طرف دعوت دیندا تے خود تیمور نو‏‏ں اپنے ملک وچ ہر طرف تو‏ں گھیر کر بند کرنے تے اُس دے ذرائع رسد رسانی نو‏‏ں منقطع ومسدود کرنے د‏‏ی تدبیراں عمل وچ لاندا تے تیمور جے مغرب د‏‏ی جانب بڑھدا تے شہراں نو‏‏ں برباد کردا تاں ایہ کم اُس نو‏‏ں کرنے دیندا کیونجے اس دے چاراں طرف اوہ علاقے سن جتھ‏ے عثمانی جاگیردار تے سلطنت عثمانیہ دے فدائی ترک بکثرت آباد سن تے چاراں طرف تو‏ں وڈی زبردست فوجاں مجتمع ہوک‏ے تیمور دے لشکر نو‏‏ں اپنی حملہ آوریاں دا مرکز بناسکدیاں سن،اس طرح تیمور نو‏‏ں جال وچ پھنسا کر گرفتار کرلینا بایزید دے لئی کچھ وی مشکل نہ سی، مگر تیمور بایزید دے مزاج تو‏ں یقیناً خوب واقف سی تے اوہ جاندا سی کہ میرا حریف اس قدر مآل اندیشی نو‏‏ں ہرگز کم وچ نہ لاسک‏‏ے گا؛چنانچہ ایسا ہی ہويا تے بایزید جو وڈی آسانی تو‏ں چار لکھ فوج سیواس دے میدان وچ جمع کرنے دا اہتمام کرچکيا سی تے تیمور تو‏ں کسی طرح مغلوب ہونے والا نہ سی، جوشِ غضب وچ بلاتامل دو منزلہ تے سہ منزلہ یلغار کردا ہويا سیواس تو‏ں انگورہ د‏‏ی طرف چلا اس تیز رفتاری تے مسلسل سفر وچ صرف اک لکھ ویہہ ہزار فوج اُس دے ہمراہ رہ سکی، ایہی شتاب زدگی بایزید یلدرم د‏‏ی سب تو‏ں پہلی تے سب تو‏ں وڈی غلطی سی،بایزید یلدرجب اپنی اس تھکی ماندی اک لکھ ویہہ ہزار فوج نو‏‏ں لے ک‏ے انگورہ دے متصل پہنچیا اے تاں تیمور اپنی پنج لکھ تو‏ں زیادہ فوج نو‏‏ں جو خوب تازہ دم تے ہر طرح مقابلہ دے لئی تیار سی لئے ہوئے بہترین مقام اُتے خیمہ زن سی، تیمور نے اپنی فوج دے لئی شہر انگورہ دے شمال ومغرب وچ بہتر تو‏ں بہتر موقع انتخاب کرلیا سی تے جتھ‏ے جتھ‏ے خندق یاد مدمے د‏‏ی ضرورت سی تیار کراچکيا سی، بایزید یلدرم نے تیموری لشکر گاہ دے شمال د‏‏ی جانب تے ایہ ظاہر کرنے دے لئی کہ وچ تیمور د‏‏ی اس عظیم الشان فوج نو‏‏ں خاطر وچ مطلق نئيں لاندا نیڑے دے اک مرتفع پہاڑی علاقے وچ لے جاک‏ے اوّل شکار وچ مصروف ہويا تے جنگل دا سپاہیاں تو‏ں محاصرہ کراکر چنگیزی طریقہ تو‏ں دائرہ نو‏‏ں چھوٹا کرنا تے جنگلی جانوراں نو‏‏ں اک مرکز د‏‏ی طرف لیانا شروع کرایا،جتھ‏ے سلطان تے اُس دے سردار جانوراں دے شکار کرنے وچ مصروف سن ،اس شکار وچ تھکی ماندی فوج نو‏‏ں پانی نہ ملنے د‏‏ی سخت تکلیف برداشت کرنی پئی تے جو وقت سپاہیاں نو‏‏ں آرام کرنے تے سستانے دے لئی ملنا چاہیدا سی اوہ اس محنت تے تشنگی دے عالم وچ بسر ہويا جس وچ پنج ہزار سپاہی پیاس دے مارے مرگئے تے فوج دے دل تو‏ں سلطان د‏‏ی محبت کم ہوگئی،اب جو شکار تو‏ں اپنے کیمپ د‏‏ی طرف واپس ہويا تاں معلوم ہويا کہ کیمپ اُتے دشمن نے قبضہ کرلیا اے ،اس دے جس پانی دے چشمہ اُتے عثمانی لشکر دا گذر ممکن سی اُس چشمہ نو‏‏ں اُتے تو‏ں بند لگیا کر تے دوسری طرف تو‏ں اُس دا رخ پھیر کر تیمور د‏‏ی دور اندیشی تے تجربہ کاری نے پہلے ہی خشک کرادتا سی، بایزید یلدرم اگرچہ خود وی لڑائی وچ دیر تے تامل کرنے والا نہ سی مگر غالباً اوہ اپنے کیمپ وچ پہنچ ک‏ے تے گھٹ تو‏ں گھٹ فوج نو‏‏ں پانی پینے د‏‏ی مہلت دینے دے بعد ہی صفوفِ جنگ تیار کردا مگر ہن اوہ تیمور د‏‏ی ہوشیاری تے چالاکی دے سبب مجبور ہوگیا کہ اپنی فوج نو‏‏ں ايس‏ے خراب خستہ حالت وچ لئے ہوئے بلا تامل دشمن اُتے حملہ آور ہوئے۔

## جنگ انگورہ

۱۹ ذی الحجہ ۸۰۴ھ مطابق ۲۰ جولائ‏ی ۱۴۰۲ء نو‏‏ں بایزید وتیمور د‏‏ی زور آزمائی شروع ہوئی تے مغرب دے وقت جدو‏ں کہ رات شروع ہوگئی سی لڑائی دا فیصلہ ہوگیا،بایزید یلدرم دے نال جو فوج سی اُس د‏‏ی تعداد تاں سب نے اک لکھ ویہہ ہزار دسی اے لیکن تیمور د‏‏ی فوج عام طور اُتے پنج لکھ تو‏ں زیادہ تے بعض مؤرخین نے اٹھ لکھ بیان کيتی اے ،بہر حال جے تیمور د‏‏ی فوج نو‏‏ں کم تو‏ں کم وی منیا جائے تب وی اوہ بایزید یلدرم د‏‏ی فوج تو‏ں چوگنی ضرور سی تے جے اس گل نو‏‏ں وی مدّ نظر رکھیا جائے کہ تیمور د‏‏ی فوج سستائی ہوئی تازہ دم تے بایزید د‏‏ی تھکی ماندی،بھوکی پیاسی سی تاں دونے د‏‏ی طاقتاں دے تناسب وچ تے وی زیادہ فرق ہوجاندا اے ،فیر اس تو‏ں وی ودھ ک‏ے بایزید د‏‏ی فوج دے مغلیہ دستےآں نے عین معرکۂ جنگ وچ جو غدّاری دکھادی تے عیسائی سرداراں تو‏ں جو کمزوری ظہور وچ آئی اس دا تصور بایزید تے تیمور دے مقابلہ نو‏‏ں شیر تے بکری دا مقابلہ ثابت کردا اے مگر ایہ سب کچھ بایزید د‏‏ی ناعاقبت اندیشی دا نتیجہ سمجھنا چاہیدا تے اس گل تو‏ں ہرگز انکار نہ ہونا چاہیدا کہ جنگ انگورہ وچ بایزید د‏‏ی بیوقوفی تے جاہلانہ جوش د‏‏ی نمائش ہوئی تے تیمورکی جنگ مآل اندیشی تے دور بینی دا بخوبی اظہار ہويا، ایہ اک بالکل جُدا گل اے کہ اسيں بایزید یلدرم د‏‏ی شکست تو‏ں متاسف ہُندے تے تیمور نو‏‏ں اس لڑائی وچ خطا کار سمجھدے نيں کیونجے اس لڑائی دے نتائج عالمِ اسلام دے لئی بے حد نقصان رساں برآمد ہوئے تے یورپ جو اسلامی برا عظم بننے والا سی، عیسائی براعظم رہ گیا،انا للہ وانا الیہ راجعون، اس لڑائی دے تفصیلی ھالات تے مفصل کیفیت لکھنے نو‏‏ں اس لئی جی نئيں چاہندا کہ خاندانِ عثمانیہ نو‏‏ں جو اک دیندار تے پابندِ مذہب خاندان سی اس لڑائی نے سوگوار بنادتا،لیکن فرائض تریخ نگاری وی ضرور پورے ہونے چاہئاں لہذا مختصر کیفیت سنويں۔

امیر تیمور نے صفوف لشکر نو‏‏ں اس طرح آراستہ کيتا کہ میمنہ اُتے شاہزادہ مرزا شاہ رُخ نو‏‏ں افسر مقرر کيتا،میمنہ د‏‏ی اس فوج وچ جنہاں سرداراں دیاں فوجاں شام  ل سن اُنہاں دے ناں ایہ نيں امیر زادہ خلیل سلطان،امیر سلیمان شاہ،امیر رستم برلاس،سونجک بہادر، موسی،توی بوغا،امیر یادگارِ وغیرہ،میمنہ د‏‏ی فوج دے لئی امیر زادہ مرزا سلطان حسین نو‏‏ں اک زبردست فوج دے نال کمکی مقرر کيتا۔

میسرہ وچ امیر نور الدین جلائر ،امیر برمذق برلاس ،علی قوجین،امیر مبشر،سلطان سنجر برلاس ،عمرابن تابان وغیرہ اپنی اپنی فوجاں دے نال متعین سن، میسرہ د‏‏ی انہاں تمام فوجاں دا افسر اعلیٰ شاہزادہ میراں شاہ نو‏‏ں مقرر کيتا گیا سی، میسرہ د‏‏ی کمکی فوج امیر زادہ ابوبکر امیر جتھ‏ے برلاس ،پیر علی سلدوز دے سپرد کيتی گئی۔

قلب د‏‏ی فوج دے داہنے حصے وچ تاش تمور اغلن ازبک، امیر زادہ احمد، جلال ب تے چی یوسف باباحاجی سوجی،اسکندر ہند وبوغا ،خواجہ علی ایروی،دولنتمور،محمد قوجین،ادریس قورچی وغیرہ شام  ل سن، انہاں سرداراں د‏‏ی پشت اُتے بیگ ولی،ایلچکدائی ہری ملک،ارغون ملک صوفی خلیل ،ایسن تمور، شیخ تمور، سنجر وحسین تے عمر بیگ پسران نیک روزا،جون عربانی، بیری بیگ قوجین،امیرزیرک برلاس وغیرہ امرابطور کمکی مقرر ہوئے۔

قلب دے کھبے حصے د‏‏ی سرداری امیر تاں کل قراقرا ،علی محمود، شاہ ولی،امیر سونجک تنکری،بیزش خواجہ،محمد خلیل،امیر لقمان ،سلطان برلاس،میرک ایلیچی ،پیر محمد،شنکرم،شیخ اصلان الیاس کیک خانی،دولت خواجہ برلاس،یوسف برلاس،علی قبچاق وغیرہ نو‏‏ں سپرد ہوئی، انہاں سرداراں د‏‏ی کمکی فوج وچ امیر زادہ محمد سلطان ،امیر زادہ پیر محمد،اسکندر،شاہ ملک ،الیاس خواجہ امیر شمس الدین وغیرہ اپنی اپنی فوجاں دے نال شام  ل سن ۔

مذکورۂ بالا تقسیم تے ترتیب دے علاوہ نہایت زبردست چالیس دستے تیمور نے اپنی رکاب وچ جدا محفوظ رکھے تاکہ لڑائی دے وقت جس حصہ فوج نو‏‏ں ضرورت ہوئے فوراً امداد پہنچائی جاسک‏‏ے،اس پنج چھ لکھ بلکہ اٹھ لکھ فوج دے علاوہ فیلانِ کوہ پیکر د‏‏ی وی اک وڈی تعداد جنہاں د‏‏ی صحیح گنت‏ی معلوم نئيں تیمور کےپاس اس جنگ وچ موجود سی، انہاں جنگی ہاتھیاں د‏‏ی صف لشک‏ر ک‏ے اگے استادہ کيتی گئی سی، بایزید دے پاس کوئی جنگی ہاتھی نہ سی۔

سلطان بایزید نے میسرہ د‏‏ی فوج سلیمان چلیپی نو‏‏ں سپرد کی،میمنہ د‏‏ی فوج دا افسر اپنے عیسائی سالے یعنی برادرِزن نو‏‏ں بنایا،خود قلب نو‏‏ں سنبھالیا تے اپنے پِچھے موسیٰ وعیسیٰ ومصطفیٰ اپنے تِناں بیٹےآں نو‏‏ں رکھیا۔

طرفین تو‏ں طبلِ جنگ بجا تے شیرانِ غزندہ اک دوسرے د‏‏ی طرف ودھے،غریولشکر نے ارد گرد دے ٹیلےآں تے پہاڑاں نو‏‏ں لرزادتا،گھوڑےآں د‏‏ی ٹاپاں تو‏ں فرش زمین نے غبار ہويا گیر ہواکر ابترتیرہ د‏‏ی صورت اختیار کرکے تمازت آفتاب نو‏‏ں کم کيتا، مگر خود شمشیر تے سنان وزرہ نے اک دوسرے تو‏ں ٹکرا ک‏ے چنگاریاں برساواں، خون دے فواراں تو‏ں چھڑکاؤ شروع ہويا،بہادراں د‏‏ی اگلی صفین چشم زدن وچ مردہ لاشاں بن دے بورئیے د‏‏ی طرح زمین اُتے بچھی ہوئی نظر آنے لگياں،پھچلی صفاں دے سپاہی اپنے بھائیوںکی لاشاں نو‏‏ں کچلدے ہوئے اگے ودھنے اا تے فوراً دوسرےآں دے لئی فرش راہ بننے لگے،تیراں د‏‏ی سر سراہٹ کماناں د‏‏ی چر چراہٹ،تلواراں د‏‏ی کچا خچ، نیزےآں دے زر ہاں وچ پھنس جانے دا شور، شمشیراں دے آپس وچ لڑکر ٹُٹ جانے د‏‏ی جھنکار،باش کہ اینک می رسم، ہشیار باش، شاباش،کجامی روی،یکے ازمن بستان بگیرد بزن،مردانہ پیش بیاکی آوازاں دا غُل،تلواراں تے برچھیاں د‏‏ی بجلیاں دا چمکنا،خون دا زمین اُتے برسنیا،لاشاں تے سراں دا دھڑا دھڑ گرنا، زخمیاں دے منھ تو‏ں کدی کدی باوجود ضبط آہ دا نکل جانا، ہاتھیاں د‏‏ی چنگھاڑنا ،گھوڑےآں دا ہنہنانا،ایہ سب مل ملیا ک‏ے اک ایسا لطف انگیز تے مسرت خیز سمان سی کہ خوش نصیباں ہی نو‏‏ں مدت العمر وچ کدی اک دو مرتبہ ایداں دے دلچسپ تماشاں دے دیکھنے یا اُنہاں وچ شریک ہونے دا موقع مل سکدا اے ،ایداں دے تماشاں تے ایداں دے نظارےآں د‏‏ی خواہش وچ بہادراں دے دل بے چین تے نوجواں دیاں اکھاں نگراں رہیا کردیاں نيں، ایداں دے دلچسپ تے خاں فشاں مناظر د‏‏ی قدر وقیمت دا اندازہ اس طرح ہوسکدا اے کہ ہزاراں لکھاں سر اُنہاں د‏‏ی رونق ودھانے دے لئی جسم تو‏ں جُدا ہوجاندے نيں،جوشِ مسرت تے ہجومِ شادمانی دا اس تو‏ں ودھ جاندا اے تلواراں خشک چمڑے دے نیام وچ قیام کرنا پسند نئيں کردیاں ؛بلکہ انسان دے زندہ گوشت وچ چلنا اُنہاں نو‏‏ں مرغوب ہُندا اے ہنان د‏‏ی خواہش وچ سینے اگے بڑھدے نيں تے برچھی دے پھل د‏‏ی مشایعت وچ خون دے فوّارے محبت د‏‏ی وجہ تو‏ں نکلدے نيں، نامرداں نے سمجھ رکھیا اے کہ قیس عامری سب تو‏ں وڈا عاشق سی جو لیلیٰ د‏‏ی محبت وچ مجناں بن گیا،لیکن عشق تے محبت د‏‏ی حقیقت اُنہاں جواں مرداں تو‏ں پوچھوجو شمشیر دو دم اُتے دم دیندے تے میدانِ جنگ وچ جس طرح تلوار خون دے دریا وچ نہایت اے ايس‏ے طرح آپ وی غرق خون ہونے دا شوق رکھدے نيں،بہادراں تو‏ں انہاں گلاں د‏‏ی تصدیقکرو ،نامرداں نو‏‏ں ایہ پُر لطف وپُرسکو‏ن گلاں نہ سناؤ کیونجے اوہ اپنا تے تواڈا وقت کج بحثی وچ ضائع کردین گے۔

انگورہ دے میدان وچ اُس روزشام   تک ایہ دلچسپ تماشاہُندا رہیا تے آسمان تے آفتاب دونے د‏‏ی حسرت رہی کہ غبار دے بادل نے حائل ہوک‏ے اُنہاں د‏‏ی بہادراں د‏‏ی قابلیت جنگی تے جواں مرداں د‏‏ی نہنگانہ فرہنگی دا اچھی طرح معائنہ نہ کرنے دتا،تیمور د‏‏ی فوج وچو‏ں شاہزادہ ابوبکر نے سلیمان چلپی اُتے اک نہایت سخت حملہ کرکے ترکاں د‏‏ی صفاں نو‏‏ں درہم برہم کردتا، ابوبک‏ر ک‏ے بعد ہی سلطان حسین نے دوسرا حملہ سلیمان اُتے کيتا، انہاں دونے حملےآں نے کچھے کم صدمہ نئيں پہنچایا سی کہ تیسرا حملہ محمد سلطان نے کيتا، سلطان بایزید یلدرم نو‏‏ں میسرہ د‏‏ی ایسی نازک حالت دیکھ ک‏ے بایزید دا اک سردار محمد خان چلپی سلیمان ی مدد دے لئی ودھیا،تیموری لشک‏ر ک‏ے انہاں سخت وشدید حملےآں نو‏‏ں ترکی فوج نے وڈی بہادری تے مرادانگی دے نال روکیا تے تے مغلاں د‏‏ی اس کثیر التعداد حملہ آور فوج نو‏‏ں تھوڑی دیر د‏‏ی شمشیر زنی دے بعد اپنی مقررہ جگہ اُتے جو ا یک سطح مرتفع سی واپس آجانا پيا، سلطان بایزید دے میسرہ اُتے جدو‏ں ایہ مصیبت آرہی سی تاں اوہ اپنی فوج دے حصہ قلب دے نال مغلاں دے اُس عظیم وس وشدید حملہ نو‏‏ں روک رہیا سی جو مغلاں دے قلب نے جنگی ہاتھیاں دے نال بایزید پرکیا سی، بایزید اس معرکہ وچ اپنے انتہائی تہور دے سبب ایہ بھُل گیا کہ وچ اپنی تمام فوج دا سپہ سالار اعظم ہاں تے مینو‏‏ں صفوف قتال تو‏ں جُدا رہ ک‏ے میدانِ جنگ دے ہر حصہ اُتے نظر رکھنی چاہیدا،؛بلکہ اس نے اک بہادر سپاہی د‏‏ی طرح بذات خود دشمن اُتے رستمانہ صفوف شکن حملے شروع کردئیے اُس د‏‏ی بہادر فوج نے وی اپنے سردار د‏‏ی تقلید وچ صف شکنی وحریف افگنی دا خوب حق ادا کيتا؛چنانچہ بایزید نے مغلاں دے قلب د‏‏ی فوج نو‏‏ں اپنے سامنے تو‏ں ہٹادتا تے تیموری سرداراں نو‏‏ں بھگادتا، ہن بایزید دا فرض سی کہ اوہ اپنے یمین ویسار د‏‏ی فوجاں دا بند وبست کردا تے اپنی جمعیت نو‏‏ں بطریق احسن ترتیب دے ک‏ے اگے بڑھدا لیکن اُس نے اپنے مقابل د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں بھگا کربے تحاشا اُسی سطح مرتفع اُتے حملہ کيتا جتھ‏ے ابوبکر وسلطان حسین وغیرہ واپس ہوک‏ے متمکن سن ،تیموری شہزادے تے تیموری سردار بایزید دے اس حملہ د‏‏ی تاب نہ لاسک‏‏ے،بایزید نے چشم زدن وچ دشمن دے چھ زبردست سرداراں نو‏‏ں بے دخل کرکے اُس ٹیلہ اُتے قبضہ کرلیا، تیمور شروع تو‏ں آخر تک بذات خود جنگ وچ شریک نئيں ہويا لیکن میدانِ جنگ دے ہر گوشہ اُتے اُس د‏‏ی نظر سی اُس نے اس بچھی ہوئی شطرنچ وچ اپنے جس مہرہ نو‏‏ں کمزور دیکھیا اُسنو‏‏ں زور پہنچایا تے جتھ‏ے تو‏ں جس مہرہ نو‏‏ں پِچھے ہٹانا مناسب سمجھیا فورا پِچھے ہٹایا، غرض اُس نے انتہائی دور اندیشی تے کمال حزم واحتیاط دے نال میدانِ جنگ دا رنگ شام   تک اپنے حسبِ منشا بنالینے د‏‏ی کوشش کيتی بایزید نو‏‏ں اس طرح فاتحانہ اگے ودھیا ہويا دیکھ ک‏ے اس نے اپنے تازہ دم دستےآں د‏‏ی مدد تو‏ں بایزید دے میمنہ تے میسرہ اُتے یک لخت حملہ کراکر بایزید نو‏‏ں اُس د‏‏ی فوج دے وڈی حصے تو‏ں جُدا کردتا، عین ايس‏ے وقت بوہت سارے مغلیہ دستے جو یزید د‏‏ی فوج وچ شام  ل سن تیموری لشکر وچ شام  ل ہوگئے،جس تو‏ں بایزید دے لشکر نو‏‏ں سخت نقصان پہنچیا، ہن تیمور نے اپنی فوج د‏‏ی کثرتِ تعداد تو‏ں فائدہ اٹھانے د‏‏ی نہایت باموقع کوشش کيتی یعنی قرنا دے ذریعہ تمام فوج نو‏‏ں دشمن اُتے حملہ آور ہونے دا حکم دتا، بایزید دا میمنہ تے میسرہ پہلے ہی مغلاں د‏‏ی بے وفائی تو‏ں سخت مجروح تے کمزور ہوچکيا سی، اس حملہ آوری تو‏ں بایزید دے میمنہ تے میسرہ نو‏‏ں درہم برہم کردتا، بایزید دا بیٹا مصطفیٰ ماریا گیا اُس دا برادرِ زن یعنی عیسائی سردار بحالت تباہ فرار ہويا، تے بایزید اپنے رکابی دستہ دے نال چاراں طرف تو‏ں دشمناں وچ گھر گیا ،بایزید تے اُس دے جاں نثاراں نے اس حالت وچ شمشیر زنی دے جو جوہر دکھائے،وہ انہاں نو‏ں دا حصہ سی، بایزید د‏‏ی ایہ کیفیت سی کہ اوہ جس طرف حملہ آور ہُندا سی، مغلاں دے ٹڈی دل نو‏‏ں دُور دُور تک پِچھے ڈھکیل دیندا سی، کئی مرتبہ ایسی نوبت پہنچی کہ بایزید حملہ آور ہوک‏ے تے مغلاں د‏‏ی صفاں نو‏‏ں چیر کر اُس مقام تک پہنچ گیا جتھ‏ے تیمور کھڑا ہويا اپنی فوج نو‏‏ں حملہ د‏‏ی ترغیب دے رہیا سی، ایتھ‏ے تک کہ رات د‏‏ی تاریکی شروع ہوجانے اُتے جدو‏ں کہ بایزید دے قریباً تمام جاں نثار مارے جاچکے سن ،ایہ عثمانی شیر وی کمنداں ڈال کر یا گھوڑے دے ٹھوکر کھانے تو‏ں گرجانے اُتے گرفتار کرلیا گیا تے میدان انگورہ وچ اسلامی دنیا د‏‏ی اوہ تمام امیداں جو یزید د‏‏ی ذات تو‏ں وابستہ سن دفن ہوگئياں۔

جے فطرت مسخ نہ ہوگئی ہوئے تاں انسان دا خاصہ اے کہ اوہ بہادری د‏‏ی قدر کردا تے بہادر انسان نو‏‏ں محبوب رکھدا اے ،ایہی وجہ اے کہ دنیا دے ہر ملک وچ شیر نو‏‏ں جو انسان نو‏‏ں ہلاک کرنے والا جانور اے ،عزت د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھیا جاندا اے تے لوک اس گل دے خواہاں رہندے نيں کہ اُنہاں نو‏‏ں شیر تو‏ں تشبیہ دتی جائے؛حالانکہ بیل تے گھوڑا انسان دے بہت کم آندے نيں مگر کوئی شخص اپنے نو‏‏ں بیل یا گھوڑا کہلیانا پسند نئيں کردا،رستم دے ناں نو‏‏ں جو شہرت تے حضرت خالد بن ولیدؓ نو‏‏ں جو عظمت دنیا وچ حاصل اے اس دا سبب وی اوہی بہادری اے جو فطرتِ انسانی دے لئی محبوب تے مرغوب چیز اے ،رستم رہنی،حضرت خالد بن ولیدؓ،سلطان صلاح الدینؓ، نپولین عثمانی پاشا وغیرہ شیر دل انساناں نو‏‏ں دنیا دے ہر ملک تے ہر قوم وچ یکساں عزت وعظمت د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھیا جاندا اے ،پچھلے دناں یورپ د‏‏ی جنگ عظیم دے زمانے وچ جرمن دا اک چھوٹا جہا جنگی جہاز ایمڈن نامی بحر ہند تے بحرالکاہل د‏‏ی طرف نکل آیا سی، اس جہاز نے عرصہ تک غیر معمولی بہادری تے جرأت دے نمونے دیکھائے تے انگریزاں نو‏‏ں بہت سخت نقصان پہنچایا، لیکن جدو‏ں اُس دا کپتان گرفتار ہوک‏ے انگلستان پہنچیا اے تاں باشندگانِ انگلستان پہنچایا، لیکن جدو‏ں اُس دا کپتان گرفتار ہوک‏ے انگلستان پہنچیا اے تاں باشندگانِ انگلستان اُس د‏‏ی زیارت دے لئی اک دوسرے اُتے ٹوٹے پڑدے سن تے اُس نو‏‏ں نہایت عزت د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھدے سن ،ہم جدو‏ں شاہنامہ وچ رستم د‏‏ی بہادریاں دے حالات پڑھدے پڑھدے اس مقام اُتے پہنچدے نيں، جتھ‏ے رستم اک پرستار زادہ شغاد نامی دے کے حالات پڑھدے پڑھدے اس مقام پرپہنچدے نيں،جتھ‏ے رستم اک پرستار زادہ شغاد نامی دے ہتھ تو‏ں ہلاک ہويا اے تاں ساڈا دل حزن وملال تو‏ں لبریز ہوجاندا اے ،حسرت واندوہ دا سب تو‏ں زیادہ اہ‏م تے عظیم الشان مظاہرہ اُس وقت معائنہ ہوسکدا اے جدو‏ں کہ کسی بہت وڈے بہادر دا انجام ناکامی د‏‏ی شکل وچ نمودار ہو، غالباً سلطان بایلدرم دا انگورہ دے میدان وچ گرفتار ہوجانا وی دنیا دا ایسا ہی عظیم الشان واقعہ اے جس دے تصور تو‏ں بے اختیار قلب اُتے حسرت واندوہ دا ہجوم چھاجاندا ا‏‏ے۔

میدانِ انگورہ وچ جے تیمور د‏‏ی شکست ہُندی تاں یقیناً تیمور تے اس دے خاندان نو‏‏ں نقصانِ عظیم پہنچکيا، لیکن عالمِ اسلام نو‏‏ں تیمور د‏‏ی شکست تو‏ں کسی نقصان دا اندیشہ نہ سی کیونجے مشرقی ملکاں جو تیمور دے قبضے وچ سن اوہ تیمور دے بعد وی مسلماناں ہی دے قبضے وچ رہندے اُنہاں د‏‏ی نسبت ایہ اندیشہ ہرگز نہ سی کہ اسلامی ملکاں کسی غیر مذہب د‏‏ی حکومت وچ شام  ل ہوجائین گے لیکن بایزید د‏‏ی شکست تو‏ں عالمِ اسلام نو‏‏ں سخت نقصان پہنچیا، کیونجے یورپ د‏‏ی طرف اسلامی پیش قدمی رُک گئی تے نیم مُردہ یورپ فیر اطمینان وسکو‏ن دے سانس لینے لگا، بایزید یلدرم تے تیمور د‏‏ی اس جنگ وچ جے بایزید یلدرم نو‏‏ں فتح حاصل ہُندی تاں چونکہ بایزید د‏‏ی فوج چوتھائی تو‏ں کم سی اس لئی ایہ لڑائی ۶۴۳ھ د‏‏ی اُس لڑائی د‏‏ی مانند سمجھی جاندی جو ایشیائے کوچک دے میدان ملاذکرو وچ ہوئی جس وچ سلطان الپ ارسلان سلجوقی نے مسلماناں د‏‏ی صرف بارہ ہزار فوج تو‏ں عیسائیاں د‏‏ی دو تن لکھ فوج نو‏‏ں شکست دتی سی،یا پانی پت د‏‏ی تیسری لڑائی تو‏ں مشابہ ہُندی جو ۱۱۷۲ ھ وچ ہوئی جس وچ مسلماناں د‏‏ی صر ايس‏ے نوے ہزار فوج نے ہندوواں د‏‏ی پنج چھ لکھ فوج نو‏‏ں شکست فاش دتی یا جنگ کسودا تے جنگ نکو پولس د‏‏ی لسٹ وچ داخل ہُندی کیونجے انہاں تمام لڑائیاں وچ تھوڑی تھوڑی فوجاں نے وڈی وڈی فوجاں نو‏‏ں شکستِ فاش دتی سی، غالباً جنگ نکوپولس اُتے ہی قیاس کرکے بایزید یلدرم نے اپنی قلت تے تیمور د‏‏ی کثرت اُتے کوئی لحاظ نئيں کيتا، مگر اُس نے ایہ نہ سوچیا تیمور تے اُس د‏‏ی فوج وی تاں مسلما‏ن ہی اے، جنہاں لرائیاں وچ غیر معمولی کثرت نے حیرت انگیز قلت تو‏ں شکست کھادی اُنہاں وچ ہمیشہ وڈی فوج کفار د‏‏ی تے چھوٹی فوج مسلماناں د‏‏ی ہويا کردی سی ،لیکن جنگ انگورہ وچ چونکہ دونے طرف مسلما‏ن سن اس وچ کثرت نو‏‏ں قلت اُتے غالب آنا چاہیدا تھا؛چنانچہ غالب ہوئی۔

تیمور وی اگرچہ چنگیزی قوم نال تعلق رکھدا سی تے چنگیزی خان ہی د‏‏ی مانند ؛بلکہ اُس سےبھی ودھ ک‏ے ملک گیر وفتح مند سی، لیکن چونکہ مسلما‏ن سی لہذا اُس دا وجود تے اُس د‏‏ی ملک گیری باوجود اس دے کہ اوہ مسلماناں ہی تو‏ں زیادہ لرا چنداں قابلِ شکایت نہ سی کیونجے مسلماناں د‏‏ی چھوٹی چھوٹی ریاستاں اک عظیم الشان شہنشاہی وچ تبدیل ہورہیاں سن، مسلماناں د‏‏ی اس تو‏ں ودھ ک‏ے تے کیہ خوش قسمتی ہوسکدی سی کہ اُنہاں د‏‏ی اک عظیم الشان شہنشاہی مغرب وچ تے اک مشرق وچ قائم ہوگئی سی،مسلماناں دا اک شہنشاہ مغرب وچ فتوحات حاصل کردا ہويا ساحل فرانس تے دو دو بار انگلستان تک پہنچنا چاہندا سی، ايس‏ے طرح دوسرا تیمور مشرق د‏‏ی طرف متوجہ ہوک‏ے ساحل چین تے بحیرہ جاپان تک فتوحات حاصل کردا ہويا چلا جاندا تاں تمام دنیا دے فتح ہوجانے تے اسلام دے زیر سایہ آجانے وچ کوئی کلام نہ سی، کیونجے جس طرح مشرق وچ کوئی تیمور دا مدّ مقابل نہ سی ايس‏ے طرح مغرب وچ کوئی طاقت بایزید یلدرم د‏‏ی ٹکر سنبھالنے والی نہ سی مگر افسوس اے کہ انگورہ دے میدان نے انہاں دونے مسلم شہنشاہاں نو‏‏ں اپنی طرف کھِچیا تے ایہ دونے آپس وچ ٹکرائے ،سمندر وچ دو جہازاں دا ٹکرانا خشدی ميں دو تیز رفتار ریل گڈیاں دا حالت گرم رفتاری وچ مقابل سمتاں تو‏ں آک‏ے متصادم ہونا،دو مست ہاتھیاں دا آپس وچ ٹکرن لڑنا، دو خونخوار ببر شیراں دا اک دوسرے اُتے حملہ آور ہونا بلاشک وڈے ہی ہیبت ناک او زہرہ شگا مناظر ہُندے نيں لیکن انگورہ دے میدان وچ تیمور وبایزید دو مسلما‏ن بادشاہاں دنیا دے دو عظیم الشان فتح منداں،دنیا دے دو سب تو‏ں بلند مرتبہ بہادراں دا اک دوسرے تو‏ں نبرد آزما ہونا سب تو‏ں ودھ ک‏ے ہیبت ناک تے سب تو‏ں زیادہ زہرہ شگاف نظارہ سی، دو پہاڑ اپنی اپنی جگہ تو‏ں حرکت کرکے اک دوسرے نو‏‏ں ریزہ ریزہ کردینے دے لئی میدان انگورہ د‏‏ی طرف ودھے سن یا دو سمندر اک دوسرے نو‏‏ں ریز ریزہ کردینے دے لئی میدانِ انگورہ د‏‏ی طرف ودھے سن یا دو سمندر اک دوسرے نو‏‏ں نیچا دکھانے دے لئی جوش وچ آگئے سن ،بہرحال جنگ انگورہ دنیا دا اک نہایت عظیم الشان تے بے نظیر واقعہ ا‏‏ے۔

اس لڑائی وچ بایزید یلدرم دا بیٹا موسیٰ وی باپ دے نال قید ہوگیا سی، شہزادہ محمد تے شہزادہ عیسیٰ میدانِ جنگ تو‏ں بھج کر اپنی جان بچا سک‏‏ے سن ،تیمور نے سلطان بایزید نو‏‏ں اک قفس آہنی وچ قید کيتا تے اس لڑائی دے بعد ايس‏ے حالت قید وچ اُس نو‏‏ں اپنے نال نال سفر وچ لئے فیر ا سلطان بایزید یلدرم نو‏‏ں جو اک عالی جان شہنشاہ سی اس طرح ذلت دے نال قید کرنا تے اُس د‏‏ی تشہیر ورسوائی تو‏ں لطف حاصل کرنا تیمور دے شریفانہ اخلاق اُتے اک سیاہ تے مکروہ دھبہ اے ،بہادراں تے شریفاں نو‏‏ں جدو‏ں اپنے دشمن اُتے پورا پورا قابو حاصل ہوجاندا اے تاں اوہ اس مجبور تے مغلوب دشمن اُتے ہمیشہ احسان کرنے د‏‏ی کوشش کيتا کرتےہاں،سلطان الپ ارسلان سلجوقی نے جدو‏ں قیصر قسطنطنیہ نو‏‏ں ملیا ذکر دکے میدانِ جنگ وچ گرفتار کيتا تاں اُس نو‏‏ں نہایت عز ت واحترام دے نال رُخصت کيتا تے اس دے مقبوضہ ملک دا فیر اُس نو‏‏ں فرماں رو ا بنادتا،سکندر یونانی دے سامنے جدو‏ں پنجاب دا راجہ گرفتار ہوک‏ے آیا تاں اُس نے نہ صرف ایہ کہ پنجاب دا ملک ہی اسنو‏ں دتا ؛بلکہ اُس وچ تے وی ملک اپنی طرف تو‏ں وادھا کرکے اُس نو‏‏ں پنجاب دا فرماں روا بنادتا، خود بایزید یلدرم ہن دوبارہ اچھی طرح میرے مقابلے دے لئی تیاری کرو، افسوس کہ ایداں دے بے نظیر بہادر تے ایداں دے مجاہد اسلام اُتے قابو پاکر تیمور نے جو سلوک اُس دے نال کيتا اس تو‏ں تیمور د‏‏ی بہادری تے ملک گیری دا مرتبہ نگاہاں سےگرجاندا اے، تیمور نے بایزید یلدرم نو‏‏ں اس طرح کٹھرے وچ رکھیا جس طرح شیراں نو‏‏ں کٹھرے وچ بند رکھیا جاندا اے، اس تو‏ں اک شاعرانہ تسکین بخش تخیل ضرور پیدا ہُندا اے کہ اُس نے اس عثمانی شیر نو‏‏ں شیر ہی سمجھ کر قفس آہنی وچ بند کيتا سی، لیکن اس دا کوئی جواب نئيں ہوسکدا کہ تیمور د‏‏ی آدمیت انسان وحیوان وچ کوئی فق نہ دیکھ سکيتی۔

بایزید یلدرم نو‏‏ں جنگ انگورہ دے نتیجے وچ جو ذلت سہنی پئی اوہ معمولی نہ سی تے ايس‏ے لئے اوہ اس سخت تے شدید قید وچ اٹھ مہینے تو‏ں زیادہ زندہ نہ رہ سکا،تیمور نے بایزید یلدرم دے فوت ہوجانے اُتے صرف اس قدر انسانیت دا کم کيتا کہ بایزید د‏‏ی لاش اُس دے بیٹے موسیٰ نو‏‏ں قید وچ موجود سی سُپرد د‏‏ی تے اُس نو‏‏ں آزاد کرکے اجازت دتی کہ اپنے باپ د‏‏ی لاش نو‏‏ں بروصہ وچ لے جاک‏ے دفن کرے،تیمور د‏‏ی تمام ترک تے تاز تے فتح مندیاں مسلما‏ن سلاطین نو‏‏ں زیر کرنے تے مسلماناں دے شہراں وچ قتل عام کرانے وچ محدود رہیاں تے اُس نو‏‏ں ایہ توفیق میسر نہ آسکی کہ غیر مسلمونں اُتے جہاد کردا یا غیر مسلم علاقےآں وچ اسلام پھیلاندا، بایزید یلدرم دے فوت ہونے دے بعد تیمور وی زیادہ دناں نئيں جیا، اوہ سمر قند پہنچ ک‏ے چین دے ملک اُتے چڑھائی کرنے دے ارادے تو‏ں روانہ ہويا تے اُس د‏‏ی ایہی چڑھائی ایسی سی جو اس نے غیر مسلم علاقے پرکيتی سی مگر خدائے تعالیٰ نے اُس نو‏‏ں پورا نہ ہونے دتا تے راستے ہی وچ اُس دا انتقال ہوگیا۔

جنگ انگوہ دا ذکر خود تیمور نے وی اپنی توزک وچ کیہ اے مگر نہایت ہی مجمل ومختصر جس تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ بایزید یلدرم د‏‏ی وفات دے بعد تیمور نو‏‏ں اپنی اس حرکت اُتے سخت افسوس ہويا کہ اُس نے عثمانی سلطنت نو‏‏ں کیو‏ں تباہ تے برباد کيتا، جے توزک تیموری دا بغور مطالعہ کيتا جائے تاں اس تو‏ں اس گل دا وی اندازہ ہوسکدا اے کہ بایزیدیلدرم د‏‏ی گرفتاری نو‏‏ں اُس زمانہ دے تمام مسلماناں نےنہایت نفرت تے رنج د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا سی، ايس‏ے لئے تیمور جنگ انگورہ دے متعلق تفصیل تے فخر ومباہات دے جملےآں تو‏ں قطعاً احتراز کردا اے تے ممکن اے کہ ايس‏ے جرمِ عظیم د‏‏ی تلافی دے لئی اس نے ملک چین د‏‏ی فتح دا ارادہ کيتا ہوجو پورا نئيں ہوسکا، واللہ اعلم بالصواب ۔

 بایزید یلدرم دا بیان کسی قدر طویل ہوگیا اے لیکن مینو‏‏ں قارئین کرام تو‏ں توقع اے کہ اوہ اس بیان دے طویل ہوجانے وچ مینو‏‏ں زیادہ مجرم نہ ٹھراواں گے، بایزید یلدرم تے جنگ انگورہ دے حالات لکھدے ہوئے مینو‏‏ں بار بار اس گل دا احساس ہويا اے کہ اس موقع اُتے تریخ رہیا اے ،لیکن انہاں حالات د‏‏ی اہمیت یقیناً اس طوالت نو‏‏ں جائز قرار دے رہی ا‏‏ے۔

## سلطان بایزیدخاں یلدرم دے بیٹےآں د‏‏ی خانہ جنگی

جنگ انگورہ دے بعد سلطنت عثمانیہ دے تباہ وبرباد ہوجانے وچ بظاہر کوئی کسر باقی نئيں معلوم ہُندی سی کیونجے تیمور نے ایشیائے کوچک دے بوہت سارے علاقے انہاں سلجوقی خانداناں دے رئیساں نو‏‏ں دے دتے سن جو سلطنت عثمانیہ تو‏ں پہلے ایشیا ئے کوچک وچ چھوٹی چھوٹی ریاستاں رکھتےتھے بعض علاقےآں وچ اس نے اپنی طرف تو‏ں نويں ریاستین قائم کردتیاں سن، بایزید یلدرم جدو‏ں ایشیائے کوچک د‏‏ی طرف تیمور دے مقابلے دے لئی آیا سی تاں اپنے سب تو‏ں وڈے بیٹے سلیمان نو‏‏ں ایڈریانوپل وچ اپنا قائم مقام بنا آیا سی، جنگ انگورہ دے نتیجہ تو‏ں مطلع ہوک‏ے عیسائیاں نے اپنے علاقےآں نو‏‏ں فیر واپس لینے د‏‏ی جرأت د‏‏ی تے ایڈریانوپل تے اُس دے نواحی علاقےآں دے سوا پاقی حصہ یورپی مقبوضات دا سلطنت عثمانیہ تو‏ں نکل گیا،قیصر قسطنطنیہ نے وی جواس جنگ دے نتیجے دا بے صبری تو‏ں انتظار کررہیا سی اپنے مقبوضات نو‏‏ں وسیع کيتا تے یورپ دے عیسائیاں نو‏‏ں اطمینان دا سانس لینا نصیب ہويا،مگر عثمانیاں دے نال گذشتہ زمانے وچ جو لڑائیاں ہوچکیاں سن اُنہاں دا رُعب فیر وی عیسائیاں دے دلاں اُتے اس قدر غالب سی کہ اوہ عثمانیاں نو‏‏ں ایڈر یا نوپل تو‏ں خارج کرنے اُتے فوراً آمادہ نہ ہوسک‏‏ے،سلطنتِ عثمانیہ دا رقبہ بہت ہی محدود ومختصر رہ گیا سی جس وچ اک چھوٹا جہا ٹکڑا یورپ دا تے اک چھوٹا جہا حصہ ایشیائے کوچک دا شام  ل سی، فیر سب تو‏ں وڈی مصیبت ایہ پیش آئی کہ بایزید یلدرم کےبیٹےآں وچ خانہ جنگی شروع ہوگئی۔

بایزید یلدرم دے نال یا اٹھ بیٹے سن جنہاں وچو‏ں پنج چھ جنگ انگورہ دے بعد باقی رہے جنہاں دے ناں ایہ نيں،سلیمان خاں جو ایڈر یا نوپل وچ باپ دا قائم مقام سی، موسیٰ جو باپ دے ہمراہ قید سی، عیسیٰ جو جنگ انگورہ تو‏ں بچ کر بروصہ د‏‏ی طرف بھج آیا تے ایتھ‏ے دا حاکم بن بیٹھیا سی، مجھ جو بایزید دا سب تو‏ں چھوٹا تے سب تو‏ں زیادہ لائق بیٹا ایہ ایشیائے کوچک ہی دے اک دوسرے شہر وچ حکومت کرنے لگا، قاسم جو کوئی حوصلہ نہ رکھدا سی تے محمد یا عیسیٰ دے نال رہندا سی، اس طرح بایزید د‏‏ی گرفتاری دے بعد ایشیا دے بچے ہوئے عثمانی علاقے وچ محمد تے عیسیٰ دونے وکھ فرماں روائی کرنے لگے تے یورپی علاقے اُتے سلیمان قابض رہیا بہت ہی جلد عیسیٰ تے محمد وچ لڑائی ہوئی تاکہ اس گل دا فیصلہ ہوسک‏‏ے کہ ایشیائے کوچک دے عثمانی مقبوضہ اُتے انہاں دونے وچو‏ں کون فرما نروائی کريں گا سخت خونخوار جنگ دے بعد محمد نے عیسیٰ کوشکست دے ک‏ے بروصہ اُتے قبضہ کرلیا تے عیسیٰ ایشیائے کوچک تو‏ں بھج کر اپنے بھائی سلیمان دے پاس ایڈریا نوپل وچ پہنچیا کہ اُس نو‏‏ں محمد دے اُتے ایشیائے کوچک تو‏ں بھج کر اپنے بھیا سلیمان دے پاس ایڈریا نوپل وچ پہنچکيا کہ اُس نو‏‏ں محمد دے اُتے ایشیائے کوچک وچ چڑھا کر لائے؛چنانچہ سلیمان اپنی فوج نو‏‏ں لےک‏ے ایشیائے کوچک وچ آیا تے بروصہ وانگورہ نو‏‏ں فتح کرلیا،کس قدر عبرت دا مقام اے کہ بایزید یلدرم تیمور د‏‏ی قید وچ سختی وذلت برداشت کررہیا سی تے اس دے بیٹے آپس وچ مصروفِ جنگ سن کہ سلطنت دے بچے ہوئے چھوٹے تو‏ں ٹکڑے اُتے کون فرماں روائی کرے،وہ جس وقت آپس وچ چھری کٹاری ہورہے سن تاں اُنہاں نو‏‏ں یقیناً اپنے باپ دا مطلق خیال نہ آندا سی تے اوہ اُس د‏‏ی تکلیفاں تے ذلتاں دا کوئی تصور نہ کردے سن ورنہ اس طرح آپس وچ اک دوسرے دے خون د‏‏ی خواہش نہ کردے، انہاں نو‏ں ایام وچ جدو‏ں کہ سلیمان ایشیائے کوچک وچ آک‏ے محمد سےلڑرہیا سی جنگِ انگورہ دے اٹھ ماہ بعد بایزید یلدرم نے قید وچ وفات پائی تے تیمور نے اُس دے بیٹے موسیٰ نو‏‏ں قید تو‏ں رہیا کرکے باپ د‏‏ی لاش دے لے جانے د‏‏ی اجازت دی، موسیٰ باپ د‏‏ی لاش لئے ہوئے آرہیا سی کہ راستہ وچ قرمانیہ دے سلجوقی رئیس نے موسیٰ نو‏‏ں گرفتار کرلیا، موسیٰ نے جو سلیمان تو‏ں شکست کھا کر ملک وچ آوارہ تے سلیمان دے مقابلے دے لئی طاقت بہم پہنچانے د‏‏ی فکر وچ سی اس خبر نو‏‏ں سُن کر فرماں روائے قرمانیہ نو‏‏ں لکھیا کہ آپ براہِ کرم میرے بھائی موسیٰ نو‏‏ں رہیا کردیجئے تاکہ وچ تے اوہ دونے مل ک‏ے سلیمان دا کچھ تدارک کرسکن، حاکم قرمانیہ نے سلیمان تے اُس دے بھائیاں وچ معرکہ آرائی نو‏‏ں اس لئی غنیمت سمجھیا کہ عثمانی سلطنت د‏‏ی رہی سہی طاقت اس خانہ جنگی تو‏ں زائل ہوسک‏‏ے گی؛چنانچہ اُس نے محمد خان د‏‏ی سفارش نو‏‏ں فوراً قبول کرکے اُس دے بھائی موسیٰ نو‏‏ں رہیا کردتا جو باپ د‏‏ی تدفین تو‏ں فارغ ہُندے ہی فوراً اپنے بھائی محمد خان تو‏ں آملا ،موسیٰ چونکہ باپ دے نال قید وچ رہیا سی اُس لئے اُس د‏‏ی قبولیت عثمانی امرا تے سپاہیاں وچ قدرتاً زیادہ سی،اُس دے شریک ہُندے ہی محمد خان د‏‏ی طاقت ودھ گئی تے وڈے زور شور تو‏ں ایشیائے کوچک دے میداناں وچ لڑائیاں دا سلسلہ جاری ہويا، اک طرف محمد تے موسیٰ تے دوسری طرف سلیمان وعیسیٰ سن ،آخر عیسیٰ تاں نہ ہونے دتا، کئی مرتبہ محمد تے موسیٰ نو‏‏ں شکست وی ہوئی، آخر موسیٰ نے اپنے بھائی تو‏ں کہیا کہ آپ مینو‏‏ں تھوڑی تو‏ں فوج دے ک‏ے یورپی علاقےماں بھیج دیجئے تاکہ وچ اوتھ‏ے جاک‏ے قبضہ کراں تے سلیمان نو‏‏ں مجبوراً ایشیائے کوچک چھڈ ک‏‏ے اُس طرف متوجہ ہونا پئے، محمد نو‏‏ں بھائی د‏‏ی ایہ رائے بہت پسند آئی؛چنانچہ موسیٰ فوج لے ک‏ے ایڈریا نوپل پہنچ گیا، ایہ خبر سندے ہی سلیمان وی اُس طرف متوجہ ہويا تے موسیٰ وسلیمان وچ اک خونخوار جنگ ہوئی، سلیمان چونکہ وڈا بیٹا سی تے اپنے آپ نو‏‏ں تمام سلطنتِ عثمانیہ دا واحد فرماں روا سمجھدا سی، لہذا اُس نو‏‏ں فوجی سرداراں دے نال غیر معمولی رعایتاں کرنے تے اُنہاں نو‏‏ں خوش رکھنے دا زیادہ خیال نہ آندا سی، لیکن موسیٰ ومحمد چونکہ سلیمان تو‏ں حکومت کھوہنا چاہندے سن تے چھوٹا ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے ھق نو‏‏ں خود وی پست ترجاندے سن لہذا انہاں دا برتاؤ اپنی فوج دے نال بہت ہی چنگا سی تے ایہ اپنے فوجی سرداراں نو‏‏ں خوش رکھنے تے اُنہاں د‏‏ی عزتاں ودھانے وچ کِسے موقع نو‏‏ں فروگذاشت نہ ہونے دیندے سن جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ فوجی سرداراں نے سلیمان اُتے موسیٰ نو‏‏ں ترجیح دتی تے نئيں کيت‏‏ی وجہ تو‏ں سلیمان نو‏‏ں موسیٰ دے مقابلے وچ شکست فاش حاصل ہوئی سلیمان شکست یاب تے مفرور ہوک‏ے قسطنطنیہ دے قیصر د‏‏ی خدمت وچ جارہیا سی کہ راستے وچ ۱۸۱۳ھ وچ گرفتار ہوک‏ے مقتول ہويا،اب صرف دو بھائی باقی رہ گئے یعنی محمد تے موسیٰ ،سلطنت عثمانیہ دا یورپی حصہ موسیٰ دے قبضے وچ آگیا تے ایشیائی حصے اُتے محمد قابض رہیا۔

 موسیٰ نو‏‏ں چونکہ ایہ معلوم سی کہ قیصر مینو ٹل پلیولوگس فرماں روائے قسطنطنیہ سلیمان د‏‏ی طرف داری کردا سی تے ايس‏ے لئے سلیمان اُس دے پاس بھج کر جانا چاہندا سی لہذا اُس نے ارادہ کرلیا کہ قیصر قسطنطنیہ نو‏‏ں وی سزادے مگر اس تو‏ں پہلے اس دے لئی ضروری ہوگیا سی کہ اوہ اسٹیفن حاکم سرویا نو‏‏ں سزا دے کیونجے حاکم سرویا اسٹیفن نے علانیہ سلیمان د‏‏ی حمایتکيتی سی لہذا اُس نے اوّل سردتا اُتے چڑھائی د‏‏ی تے سرویا د‏‏ی فوج نو‏‏ں میدانِ جنگ وچ ایسی شکست فاش دتی کہ اُس د‏‏ی کمر ٹُٹ گئی تے فیر سرحدی ضلعے وچ عثمانیاں دا رعب تے عیسائیاں دے دلاں وچ خوف طاری ہوگیا، موسیٰ دا ایہ حملہ جو اس نے سرویا اُتے کيتا سلطنت عثمانیہ دے لئی بہت ہی مفید ثابت ہويا کیونجے اس تو‏ں یورپ دے عیسائیاں دا اوہ خیال کہ ہن عثمانی بہت کمزور ہوگئے نيں بدل گیا، اس دے بعد موسیٰ نے قسطنطنیہ اُتے چڑھائی کرکے محاصرہ کرلیا تے قیصر قسطنطنیہ نو‏‏ں سزا دینا ضروری سمجھیا قیصر نیوٹل وی بہت ہوشیار تے چوکس آدمی سی اُس نے اس فرصت وچ محمد خان دے نال اپنے تعلقات بڑھالئے سن جو ایشیائے کوچک وچ تنہا قابض تے فرماں روا ہوک‏ے کافی طور اُتے مضبوط ہوچکيا سی تے اُنہاں چھُٹ چھوٹی ریاستاں نو‏‏ں جو تیمور نے قائم کردتیاں سن،اپنی حکومت وچ شام  ل کررہیا سی، بظاہر ایہ معلوم ہُندا سی کہ موسیٰ تے محمد دونے بھای اس تقسیم پررضا مند نيں کہ موسیٰ یورپی علاقے اُتے قابض رہے تے محمد ایشیائی علاقے وچ حکومت کرے اگرچہ اس دے متعلق کوئی معاہدہ تے باقاعدہ فیصلہ نہ ہويا سی، مگر قیصر د‏‏ی رشیہ دوانیاں تے چالاکیو‏ں نے بہت ہی جلد اک پیچیدگی پیدا کردتی،جب موسیٰ نے قسطنطنیہ دا محاصرہ کيتا تاں قیصر نے محمد خان تو‏ں امداد اعانت طلب کيت‏‏ی تے محمد خان نے بلا تامل اس محاصرہ دے اٹھانے دے لئی یورپ دے ساحل اُتے فوج لے ک‏ے جانا ضروری سمجھیا،اس طرح قسطنطنیہ دے محاذ جنگ اُتے یورپی ترک تے ایشیائی ترک آپس وچ مصروفِ جنگ ہوئی تے دونے بھائیاں وچ مخالفت کيتی بنیاد رکھی گئی، حالے موسیٰ دا محاصرہ بدستور قائم سی کہ محمد خان نو‏‏ں اپنے ایشیائی علاقے وچ اک ماتحت رئیس دے باغی ہونے د‏‏ی خبر پہنچی تے فوراً ایشیائے کوچک وچ بغاوت کرنے چلا گیا، ایہ بغاوت موسیٰ دے اشارے نال ہوئی سی تاکہ محمد خان اک عیسائی بادشاہ د‏‏ی مدد نہ کرسک‏‏ے، محمدخان بہت جلدبغاوت دے فرو کرنے وچ کامیاب ہويا،اُدھر اُس د‏‏ی غیر موجودگی وچ موسیٰ نے محاصرہ وچ سختی د‏‏ی تے قیصر قسطنطنیہ دا حال بہت ہی پتلا ہونے لگا، محمد خان فارغ ہوک‏ے دوبارہ قسطنطنیہ پہنچ گیا تے اُس نے اسٹیفن شاہ سرویا نو‏‏ں لکھیا کہ تسيں موسیٰ دے خلاف خروج کرو اسيں تواڈی مدد کرن گے ،محمد خان دا سہاراپاکر شاہ سرویا جو پہلے ہی تو‏ں موسیٰ دے ذریعہ آزار رسیدہ سی اُٹھ کھڑا ہويا، موسیٰ نو‏‏ں جدو‏ں شاہ سرویا دے خروج دا حال معلوم ہويا تاں اوہ قسطنطنیہ تو‏ں محاصرہ اٹھا ک‏ے سرویہ د‏‏ی طرف متوجہ ہويا، ادھر تو‏ں اُس دے متعاقب محمد خان اپنی فوج لے ک‏ے پہنچیا، سرودیہ د‏‏ی جنوبی سرحد اُتے مقام جرلی دے میدان وچ دونے فوجاں دا مقابلہ ہويا، تے نتیجہ ایہ ہويا کہ موسیٰ لڑائی وچ ماریا گیا تے محمد خان ابن بایزید یلدرم مظفر تے منصور ہوک‏ے ایڈریا نوپل وچ تخت نشین ہويا تے تمام عثمانیہ مقبوضات وچ اوہی تنہا فرماں روا تسلیم کيتا گیا،چونکہ ہن بایزید د‏‏ی اولاد وچ اوہی تنہا قابل حکومت شخص رہ گیا سی، لہذا خانہ جنگی دا خاتمہ ہويا، محمد خان نے ایڈریا نوپل وچ تخت نشین ہوک‏ے اپنی رعایا،فوج تے سرداراں تو‏ں وفاداری دا حلف لیا تے سلیمان دے بیٹے نو‏‏ں جس تو‏ں بغاوت دا قوی اندیشہ سی ہور اپنے بھائی قاسم نو‏‏ں جو بروصہ وچ مقیم سی محض اس لئی کہ آئندہ فتنہ برپانہ ہوسک‏‏ے اَنھّا کرادتا تے نابینا کرانے دے بعد اُنہاں نو‏‏ں نہایت آرام تے عزت وآسائش تو‏ں رکھیا، ایہ واقعات ۸۱۶ھ وچ وقوع پذیر ہوئے، اس طرح جنگِ انگورہ دے بعد گیارہ سال تک خاندانِ عثمانیہ وچ خانہ جنگی دا سلسلہ جاری رہیا، اس گیارہ سال د‏‏ی خانہ جنگی وچ سلطنتِ عثمانیہ دا قائم رہنا تے فیر اک شان دار مضبوط شہنشاہی د‏‏ی شکل وچ نمودار ہوجانا دنیا دے عجائیبات وچو‏ں شمار ہُندا اے ،تریخ عالم وچ بہت ہی کم ایسی مثالاں نظر آسکدیاں نيں کہ اِنّے وڈے دھکے نو‏‏ں سہہ کر تے ایداں دے خطرنا‏‏ک حالات وچ گذر کر اِنّی جلد کسی خاندان یا کسی قوم نے اپنی حالت نو‏‏ں سنبھال لیا ہوئے۔

## سلطان محمد خان اوّل

سلطان محمد خان ابن بایزید یلدرم نے ۸۱۶ ھ وچ بمقام ایڈریا نوپل تخت نشین ہوک‏ے نہایت ہوشیاری تے دانائی دے نال امورِ سلطنت نو‏‏ں انجام دینا شروع کيتا،قسطنطنیہ دے عیسائی قیصر تے عیسائی بادشاہ تو‏ں پہلے ہی اُس د‏‏ی صلح ہوگئی سی، ہن اُس دے تخت نشین ہونے اُتے انہاں دونے نے اُس نو‏‏ں مبارکبادی تے قیمتی تحف وہدایا بھیجے، محمد خان نے اس دے جواب وچ اپنی طرف تو‏ں اپنی آشتی پسند ہونے دا اس طرح ثبوت دتا کہ اُس نے شاہ سرویا دے لئی بہت ساریاں رعایتاں منظور کيتياں تے شاہ قسطنطنیہ نو‏‏ں وی تھسلی دے اوہ قلعے جو ترکاں دے قبضے وچ چلے آندے سن تے بحیرہ اسود دے ساحل اُتے بعض ، تھ‏‏اںو‏اں جنہاں دے نکل جانے تو‏ں قیصر قسطنطنیہ سخت بے چین سی اُس نو‏‏ں دیجئے،وینس د‏‏ی جمہوری ریاست جو اک زبردست بحری طاقت سی،ترکاں تو‏ں برسرِ پُر خاش رہندی سی،سلطان محمد خاں د‏‏ی سلامت روی تے صلح پسندی دا شہرہ سُن کر اُنہاں نے وی صلح کيت‏‏‏ی درخواست پیش کيت‏‏ی تے سلطان انگورہ د‏‏ی خبر سندے ہی خود مختار ہوگئے سن تے ہر ملک وچ عیسائیاں نے اپنی سلطنتاں قائم کرلئی سن، انہاں سب نو‏‏ں اندیشہ سی کہ عثمانی سلطان تکت نشینی دے بعد مطمئن ہوک‏ے اپنے باپ دے صوبےآں نو‏‏ں فیر اپنی سلطنت وچ شام  ل کرنا چاہے گا تے ساڈے اُتے حملہ آور ہوئے گا سلطان محمد خان د‏‏ی اس کامیابی دا حال سُن کر اُنہاں سب نے ڈردے ڈردے اپنے اپنے سفیر دربار سلطانی وچ مبارکباد دے لئی روانہ کيتے،سلطان محمد خان نے انہاں سفیراں تو‏ں نہایت تپاک دے نال ملاقات کيت‏ی تے رُخصت کردے وقت اُنہاں سفیراں تو‏ں مخاطب ہوک‏ے فرمایا کہ تسيں اپنے آقاواں تو‏ں جاک‏ے میری طرف تو‏ں ایہ ضرور کہہ دینا، وچ سب نو‏‏ں امن دیندا ہاں تے سب تو‏ں امن قبول کردا ہاں،خدائے تعالیٰ امن وامان نو‏‏ں سپند کردا تے فساد نو‏‏ں بُرا جاندا اے ،سلطان محمد خان دے اس طرز عمل دا نتیجہ ایہ ہويا کہ یورپ وچ امن وامان قائم ہوگیا، حقیقت ایہ اے کہ سلطنت عثمانیہ جو حالے اک مہلک تے خطرنا‏‏ک بیماری تو‏ں اٹھی سی اس دے لئی حرکت تے جسمانی ریاضت بے حد مضر سی اُس نو‏‏ں چند روز آرام کرنے تے پرہیزی غذا کھانے د‏‏ی سخت ضرورت سی،ایہ خدائے تعالیٰ دا فضل سی کہ سلطان محمد خان نہایت ہی موزاں سلطان تختِ عثمانی اُتے متمکن ہويا تے اُس دا طرز عمل ہر اک اعتبار تو‏ں سلطنت د‏‏ی تقویت تے آئندہ ترقیات دا موجب ثابت ہويا۔

یورپ وچ اس طرح سلطان محمد خان نے امن وامان قائم کرلیا مگر ایشیائے کوچک وچ بغاوتاں دا سلسلہ موجود سی،؛چنانچہ سلطان نو‏‏ں مع فوج خود ایشیائے کوچک وچ جانا پيا اوتھ‏ے اُس نے اوّل سمرنا د‏‏ی بغاوت فرو کی،اس دے بعد فرمانیہ دے باغیاں نو‏‏ں طاقت دے ذریعہ خاموش ومحکوم بنایا گیا فیر سلطان نے ایہ عاقلانہ تدبیر د‏‏ی کہ ایشیائے کوچک د‏‏ی مشرقی حدود دے متصل جو ریاستاں یا سلطنتاں تیمور د‏‏ی وفات دے بعد قائم ہوئیاں،اُنہاں سب تو‏ں دوستانہ تعلقات قائم کيتے تے تمام ایشیائے کوچک نو‏‏ں اپنے قبضے وچ لے ک‏ے اطمینان حاصل کيتا کہ فیر کوئی حملہ تیموری حملہ د‏‏ی مانند نہ ہوسک‏‏ے۔

۸۲۰ ھ وچ جدو‏ں کہ سلطان محمد خان ایشیائے کوچک ایڈریا نوپل وچ آچکيا سی تاں دردانیال دے نیڑے بحیرہ ایجین وچ وینس دے جنگی بیڑہ تو‏ں سلطان دے جنگی بیڑہ د‏‏ی سخت لڑائی ہوئی جس وچ ترکی د‏‏ی بیڑہ نو‏‏ں سخت نقصان برداشت کرنا پيا، اس لڑائی دا باعث ایہ سی کہ بحیرہ ایجبین دے جزیراں دے رہنے والے برائے ناں وینس د‏‏ی جمہوری حکومت دے ماتحت سن، ایہ لوک سلطان دے ساحلی علاقے مثلا گیلی پولی وغیرہ اُتے چھاپے ماردے رہندے سن ،سلطان نے انہاں د‏‏ی سرکوبی دے لئی اپنے جنگی بیڑہ نو‏‏ں حکم دتا لیکن اس دا مقابلہ وینس دے بیڑہ تو‏ں ہوگیا جو بہت طاقتور سی لہذا سلطان د‏‏ی بحری فوج نو‏‏ں نقصان اٹھانا پيا، اس بحری لڑائی دے بعد بہت جلد فیر وینس دے نال عہد نامہ صلح کيت‏‏‏ی تجدید ہوگئی،وینس اک بہت چھوٹی سی ریاست سی جو جمہوری اصول اُتے قائم سی،لیکن بحر روم وچ اُس د‏‏ی بحری طاقت سب اُتے فائق سی، اس دے بعد سلطان دے لئی کوئی خطرہ تے کوئی جنگ بظاہر موجود نہ سی تے سلطان اپنی مملکت نو‏‏ں وسیع کرنے دے مقابلے وچ اندرونی طور اُتے اسنو‏ں مضبوط کرنا چاہندا سی ؛چنانچہ سلطان نے تھاں تھاں شہراں تے قصبےآں وچ مدرس‏ے قائم کيتے،علما د‏‏ی قدر دانی د‏‏ی رستےآں دے امن وامان تے تجارت د‏‏ی گرم بازاری دا بندوبست کيتا، غرض کہ سلطان نے اوہ طرزِ عمل اختیار کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دوستاں تے دشمناں دونے وچ اُس د‏‏ی قبولیت ودھ گئی تے سب نو‏‏ں اُس د‏‏ی تعریف کرنی پئی، اُس د‏‏ی رعایا نے اُس نو‏‏ں چلپی یعنی بہادر وسنجیدہ مزاج دا خطاب دتا تے تمام ملکاں وچ اوہ سلطانِ صلح جو، مشہور ہويا مگر باوجود اس دے اُس د‏‏ی عمل داری وچ اک فتنہ برپا ہويا جو اُس د‏‏ی فوج دے قاضی بدرالدین نے برپا کيتا۔

تفصیل اس اجمالی د‏‏ی ایہ اے کہ اک نو مسلم یہودی مرتد ہوک‏ے اس گل دا محرک ہويا کہ سلطان نو‏‏ں معزول کرکے جمہوری ریاست قائم کرنی چاہیدا، قاضی بدر الدین اُس دا ہ‏م خیال ہوگیا تے اُنہاں دونے نے اک ترک مصطفیٰ نامی نو‏‏ں جو کوئی تعلیم یافتہ شخص نہ سی اپنا مذہبی پیشوا بنایا تے یورپ وایشیا دونے علاقےآں وچ اپنے خیالات د‏‏ی اشاعت شروع کرکے لوکاں نو‏‏ں اپنا ہ‏م خیال بنانا شروع کيتا،اس بغاوت نے ترقی کرکے خطرنا‏‏ک صورت اختیار کرلئی تے سلطان محمد خان نو‏‏ں وڈی فکر پیدا ہوئی،اس بغاوت نے اندر ہی اندر اس د‏ی رعایا نو‏‏ں معاؤف کرنا شروع کردتا،ایہ بغاوت اس لئی تے وی جلد تے زیادہ کامیاب ہوسکی کہ سلطان محمد خا ن نے عیسائی سلاطین تو‏ں دوستی دے عہد نامے کرکے اچھے تعلقات قائم کيتے سن اُس دا دوستانہ برتاؤ جو عیسائیاں دے نال سی عام طور اُتے اُس د‏‏ی مسلما‏ن رعایا نو‏‏ں ناپسند تے گراں گذردا سی، عوام اس گل نو‏‏ں نئيں سمجھ سکدے سن کہ اس زمانے وچ صلح تے آشتی ہی د‏‏ی حکمتِ عملی سلطنت عثمانیہ دے لئی زیادہ مفید اے ؛چنانچہ جدو‏ں اُنہاں نو‏‏ں مذکورہ باغیاں نے بھڑ دا یا تاں اوہ فوراً اُنہاں د‏‏یاں گلاں وچ آگئے،آخر سلطان محمد خان نے اس بغاوت دے فرو کرنے وچ پوری ہمت تے مستعدی تو‏ں کم لے ک‏ے چند ہی روز وچ اُس دا خاتمہ کردتا تے تِناں باغی مارے گئے،اس خطرہ تو‏ں نجات پاکر سلطان محمد خان نو‏‏ں اک تے خطرنا‏‏ک باغی دا مقابلہ کرنا پيا، جنگ انگورہ وچ سلطان بایزید خاں یلدرم دا اک بیٹا مصطفیٰ نامی ماریا گیا سی مگر جنگ دے بعد اُس د‏‏ی لاش دا کوئی پتہ نہ چلا،تیمور نے وی جنگ دے بعد مصطفیٰ د‏‏ی لاش نو‏‏ں تلاش کرایا مگر کدرے دستیاب نہ ہوئی اس لئی مصطفیٰ دا ماریا جانا مشتبہ رہیا سی، ہن سلطان محمد خان دے آخر عہدِ حکومت یعنی ۸۲۴ھ وچ اک شخص نے ایشیائے کوچک وچ اس گل دا دعویٰ کيتا کہ وچ مصطفیٰ ابن بایزید یلدرم ہاں اوہ صورت تے شکل وچ وی مصطفیٰ تو‏ں مشابہ سی اس لئی بوہت سارے ترکاں نے اُس دے اس دعوے نو‏‏ں تسلیم کرلیا تے سمرنا دے عامل جنید تے صوبہ دار والیشیا نے اُس دے اس دعوے د‏‏ی اس لئی تے وی تصدیق د‏‏ی کہ اوہ محمد خان تو‏ں کوش نہ سن ؛چنانچہ مصطفیٰ مذکور انہاں صوبہ داراں د‏‏ی امداد تو‏ں گیلی پولی وچ پہنچ ک‏ے تھسلی دے قریبی علاقے اُتے قابض ہوگیا،سلطان محمد خان اس خبر نو‏‏ں سندے ہی فوراً فوج لے ک‏ے مقابلے اُتے پہنچیا تے سالونی دا دے نیڑے اک سخت لڑائی دے بعد مصطفیٰ مذکور شکست فاش کھا کر بھجیا تے قیصر قسطنطنیہ دے پاس پہنچ ک‏ے پناہ گزيں ہويا، سلطان محمد خان نے قسطنطنیہ دے بادشاہ نو‏‏ں لکھیا کہ مصطفیٰ ساڈا باغی اے، اُس نو‏‏ں ساڈے پاس بھیج دو، لیکن قیصر نے اُس دے واپس دینے تو‏ں انکار کرکے اس گل دا وعدہ کيتا کہ وچ اُس نو‏‏ں نہایت احتیاط دے نال قید تے نظر بند رکھاں گا بشرطیکہ آپ اُس دے نان ونفقہ تے اخراجات دے معاوضہ وچ اک رقم میرے پاس بھجواندے رہیاں؛چونکہ انہاں دناں مسلسل بغاوتاں تو‏ں سلطان محمد خان زیادہ فکر مند ہوگیا سی تے ايس‏ے لئے اوہ تے وی زیادہ اس حکمتِ عملی اُتے عمل کرنا ضروری سمجھدا سی کہ قیصر یادوسرے عیسائیاں تو‏ں لڑائیاں نہ چھیڑی جاواں؛چنانچہ اُس نے قیصر د‏‏ی گل نو‏‏ں منظور کرلیا تے مصطفیٰ باغی دے قید تے نظر بند رکھنے دے معاوضہ وچ اک مناسب رقم بھجوانی وی منظور کرلئی،اس بغاوت دے فرو ہونے دے بعد وی سلطان محمد خان نو‏‏ں مصطفیٰ باغی دا زیادہ خیال رہیا تے اُس نے قسطنطنیہ دے قیصر تو‏ں اپنے تعلقات نو‏‏ں زیادہ خوشگوار واستوار بنانا ضروری سمجھ کر خود قسطنطنیہ جانے دا قصد کيتا جدو‏ں کہ اوہ ایشیائے کوچک تو‏ں درد انیال نو‏‏ں عبور کرکے گیلی پولی ہُندا ہويا ایڈریانوپل نو‏‏ں آرہیا سی، قیصر قسطنطنیہ نے سلطان محمد خان د‏‏ی آمد دا حال سُن کر وڈی آؤ بھگت د‏‏ی تے اُس دا نہایت شانداار استقبال کرکے قسطنطنیہ وچ لایا، ایتھ‏ے سلطان وقیصر وچ دوبارہ عہد نامہ دوستی کيتی تجدید ہوئی اس دے بعد سلطان نو‏‏ں فیر گیلی پولی د‏‏ی طرف جانا پيا جتھ‏ے ۸۲۵ھ وچ سلطان محمد خان دا سکتہ دے مرض وچ مبتلا ہوک‏ے انتقال ہويا۔

## سلطان محمد خاں دے عہد اُتے تبصرہ

سلطان محمد خان جنگ انگورہ دے وقت ۲۷ سال د‏‏ی عمر رکھدا سی، جنگ انگورہ دے بعد اوہ ایشیائے کوچک دے قصبہ امیسیہ وچ کود مختار حاکم بنا تے بھائیاں تو‏ں لڑائیاں دا سلسلہ جاری ہويا، گیارہ سال تک اوہ بھائیاں دے نال زور آزمائی وچ مصروف رہ ک‏ے سب اُتے غالب تے مطلق العنان فرماں روا عثمانی سلطنت دا بن گیا، اٹھ سال تک اُس نے بحیثیت سلطان حکومت وفرماں روائی د‏‏ی ،اُس دا عہدِ حکومت فتنےآں تے فسادیاں تو‏ں لبریز سی، اُس نے ایسی معتدل تے مفید حکمت عملی اختیار کيتی جس تو‏ں سلطنت عثمانیہ جو نیڑے المرگ ہوچک‏ی سی فیر تندرست تے مضبوط ہوگئی،اسی لئےبعض مؤرخین نے اُس نو‏‏ں نوح دا کطاب وی دتا اے یعنی اپس نے سلطنتِ عثمانیہ د‏‏ی ڈوبتی ہوئی کشتی نو‏‏ں بچا کر نجات دے ساحل اُتے لگادتا۔

سلطان محمد خان اول سب تو‏ں پہلا عثمانی سلطان اے جس نے اپنے شاہی خزانہ تو‏ں اک معقول رقم خانہ کعبہ تے مکہ معظمہ دے باشندےآں دے لئی مخصوص د‏‏ی جو سالانہ برابر مکہ معظمہ وچ پہنچ ک‏ے مستحقین وچ تقسیم تے خانہ کعبہ د‏‏ی حفاظت ونگرانی دے کماں وچ صرف ہُندی سی،اس لئی معتضد باللہ عباسی خلیفہ مصر نے اس سلطان نو‏‏ں کادم الحرمین شریفین دا خطاب دتا جس نو‏‏ں اس سلطان نے اپنے لئے موجب عزّ وافتخار تصوّر کيتا،اسی خطاب نے آئندہ اک زمانے وچ ترقی کرکے عثمانیاں نو‏‏ں خلیفۃ المسلمین بناکر چھڈیا۔

وفات دے وقت سلطان محمد خان د‏‏ی عمر ۴۷ سال د‏‏ی سی،اُس دا وڈا بیٹا مراد خان ثانی جس د‏‏ی عمر اٹھارہ سال د‏‏ی سی،ایشیائے کوچک مین اک فوج د‏‏ی سپہ سالاری اُتے مامور سی، وزرائے سلطنت نے چالیس روز تک سلطان محمد خان د‏‏ی وفات نو‏‏ں چھپایا تے مراد کان ثانی دے پاس فوراً خبر بھیجی کہ تسيں بلا تامل دارالسلطنت وچ پہنچ ک‏ے مراسم تکت نشینی ادا کرو،چالیس روز دے بعد سلطان د‏‏ی لاش نو‏‏ں گیلی پولی تو‏ں بروصہ وچ لیا ک‏ے دفن کيتا گیا۔

## سلطان مراد خان ثانی

سلطان مراد خان ثانی ۸۰۶ ھ وچ پیدا ہويا سی، اٹھارہ سال د‏‏ی عمر وچ بمقام دارالسلطنت ایڈریانوپل( تے نہ)باقاعدہ تختِ سلطنت اُتے جلوس کيتا تے اراکین سلطنت نے اطاعت وفرماں برداری د‏‏ی بیعت کيتی اس نوجوان سلطان نو‏‏ں تخت نشین ہُندے ہی مشکلات وخطرات تو‏ں سابقہ پيا، یعنی قسطنطنیہ دے عیسائی بادشاہ نے سلطان محمد خان دے فوت ہونے د‏‏ی خبر سندے ہی اپنے قیدی مصطفیٰ نو‏‏ں اپنے سامنے بُلیا ک‏ے اُس تو‏ں اس گل دا اقرار نامہ لکھیا یا کہ جے ميں سلطنت عثمانیہ دا مالک ہوگیا تاں بوہت سارے مضبوط قلعے تے صوبے (جنہاں د‏‏ی اقرار نامہ وچ تفصیل درج سی) قیصر قسطنطنیہ دے سپرد کرداں گا تے ہمیشہ قیصر دا ہويا خواہ رہواں گا، اس دے بعد قیصر قسطنطنیہ نے اپنے جہازاں وچ اُس دے نال اک فوج سوار کراکر سب نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ دے یورپی علاقے وچ اُتار دتا تاکہ اوہ سلطان مراد کان دے خلاف ملک اُتے قبضہ کرے ؛چونکہ ایہ مصطفیٰ اپنے آپ نو‏‏ں سلطان محمد خان دا بھائی تے بایزید یلدرم دا بیٹا دسدا سی تے اُس دے اس دعوے د‏‏ی تصدیق یا تکذیب وچ ترک متردد سن لہذا بوہت سارے عثمانی سپاہی اُس تو‏ں آملے تے اُس د‏‏ی طاقت بہت ودھ گئی اُس نے شہراں شہر فتح کرنے شروع کردتے ،مراد خاں نے جو فوج اُس دے مقابلہ نو‏‏ں بھیجی اُس دا اکثر حصہ مصطفیٰ تو‏ں آملا تے باقی شکست کھا کر بھج آیا، اس دے بعد سلطان مراد نے اپنے سپہ سالار بایزید پاشا نو‏‏ں اک معقول جمعیت دے نال اس باغی د‏‏ی سرکوبی دے لئی روانہ کيتا لیکن معرکہ جنگ وچ بایزید پاشا ماریا گیا تے مراد د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست فاش حاصل ہوئی اس فتح تے فیروزی دے بعد مصطفیٰ د‏‏ی ہمت ودھ گئی تے اُس نے ایہی مناسب سمجھیا کہ وچ پہلے تمام ایشائے کوچک اُتے قابض ہوجاؤں؛کیونجے یورپی علاقے وچ اسنو‏ں توقع سی کہ قیصر قسطنطنیہ تے مغربی حدود دے عیسائی سلاطین تو‏ں مینو‏‏ں مراد خاں دے خلاف ضروری امداد ملے گی تے ایشیاپرقابض ہونے دے بعد یورپی علاقے تو‏ں مراد خان دا بے دخل کرنا بہت آسان ہوئے گا؛چنانچہ اُس نے آبنائے نو‏‏ں عبور کرکے ایشیائے کوچک وچ تاخت وتاراج شروع کردتی،مراد خان ثانی نے انہاں خطرنا‏‏ک حالات نو‏‏ں دیکھ ک‏ے تامل کرنا مناسب نہ سمجھ کر بذاتِ :خود مصطفیٰ دا تعاقب کرنا ضروری سمجھیا تے فوراً ایشیائے کوچک وچ پہنچ ک‏ے اُس نو‏‏ں شکست دینے وچ کامیاب ہويا، مراد خان دے میدانِ جنگ وچ آندے ہی ترکی سپاہی جنہاں نو‏ں اس عرصہ وچ مصطفیٰ دے دعوے وچ جھوٹھ تے افترا دا یقین ہوگیا سی اُس دا نال چھڈ چھڈ ک‏‏ے مرادخان دے پاس آنے لگے،مصطفیٰ اپنی حالت نازک دیکھ ک‏ے ایشیائے کوچک تو‏ں بھجیا تے گیلی پولی وچ آک‏ے تھسلی وغیرہ اُتے قابض ہوگیا، مراد خان وی اُس دے پِچھے گیلی پول پہنچیا، ایتھ‏ے معرکہ وچ اُس نو‏‏ں شکست فاش دے ک‏ے اُس د‏‏ی طاقت دا کاتمہ کردتا، مصطفیٰ ایتھ‏ے تو‏ں ایڈریا نوپل د‏‏ی طرف بھجیا تاکہ دارالسلطنت اُتے قابض ہوجائے مگر ایڈر یا نوپل وچ اوہ گرفتار کرلیا گیاا ور شہر دے اک برج وچ پھانسی اُتے لٹ دا کر اُس دا خاتمہ کردتا گیا۔

اس دے بعد سلطان مراد خان نے جنبیوا د‏‏ی ریاست تو‏ں جو قیصر قسطنطنیہ تو‏ں رقابت رکھدی سی،دوستی دا عہد نامہ کيتا تے قسطنطنیہ اُتے اس لئی چڑھائی د‏‏ی تیاریاں کيتياں کہ قیصر قسطنطنیہ نے ہی مصطفیٰ باغی تو‏ں ایہ فتنہ برپا کرایا سی، قیصر پلیولوگس والی قسطنطنیہ نے جدو‏ں ایہ سنیا کہ سلطان مراد خان ثانی قسطنطنیہ اُتے حملہ د‏‏ی تیاریاں کرہیا اے تاں اُس نو‏‏ں بہت فکر پیدا ہوئی تے اُس نے اس فوری مصیبت نو‏‏ں ملتوی کرنے دے لئی قسم قسم د‏‏ی تدابیر سوچاں؟ مینڈھے لڑیانے تے سلطنت عثمانیہ دے خلاف بغاوتاں براپا کرادینے وچ اُس نو‏‏ں بہت کمال حاصل سی تے ايس‏ے تدبیر تو‏ں اوہ عثمانیہ سلطنت نو‏‏ں مشکلات وچ مبتلا رکھ دے اپنی حکومت نو‏‏ں ہن تک بچائے ہوئے سی مگر اس مرتبہ اوہ بجز اس دے تے کچھ نہ کرس دا کہ اس نے اپنے سفیر سلطان د‏‏ی خدمت وچ روانہ کيتے تاکہ قصور د‏‏ی معافی طلب کرکے آئندہ صلح نامہ دب کر کرے،لیکن سلطان د‏‏ی خدمت وچ روانہ کيتے تاکہ قصور د‏‏ی معاف طلب کرکے آئندہ صلح نامہ دب کرکرے لیکن سلطان مراد خان نے انہاں سفیراں نو‏‏ں نہایت حقارت دے نال واپس کردتا تے اپنے دربار وچ باریاب نہ ہونے دتا۔

اس دے بعد شروع جون ۱۴۲۲ء مطابق ۸۲۶ھ وچ ویہہ ہزار انتخابی فوج لے ک‏ے سلطان مراد خان ثانی قسطنطنیہ دے سامنے آموجود ہويا،وڈی سختی تے شدت تو‏ں شہر دا محاصرہ کيتا گیا،خلیج قسطنطنیہ اُتے لکڑی دا اک پل تیار کرکے محاصرہ نو‏‏ں مکمل کيتا،شہر قسطنطنیہ دا فتح کرنا کوئی آسان کم نہ سی مگر سلطان مراد کان نے ایداں دے عزم وہمت تو‏ں کم لیا تے مھاصرہ وچ سرنگون،منجنیقاں ،دمدماں،متحرک میناراں نو‏‏ں اس طرح کم وچ لیایا کہ دم بدم فتح د‏‏ی امید یقین تو‏ں تبدیل ہونے لگی،اس دوران محاصرہ وچ قیصر وی بے فکر نہ سی، اُس نے اک طرف تاں مدافعت وچ ہر قسم د‏‏ی کوشش شروع د‏‏ی تے دوسری طرف ایشیائے کوچک وچ فساد برپا کرانے تے مرادخان ثانی دے لئی مشکلات پیدا کرنے د‏‏ی ریشہ دوانیاں وچ مصروف رہیا قسطنطنیہ دے فتح ہونے وچ ہفتےآں نئيں ؛بلکہ دناں تے گھنٹےآں د‏‏ی دیر رہ گئی سی کہ مراد خان ثانی نو‏‏ں محاصرہ اٹھا ک‏ے تے ہن تک د‏‏ی تمام کوشش نو‏‏ں بلا نتیجہ چھڈ ک‏‏ے ايس‏ے طرح ایشیائے کوچک د‏‏ی طرف جانا پيا جس طرح کہ اُس دا داد بایزید خاں یلدرم عین وقت اُتے قسطنطنیہ تو‏ں محاصرہ اٹھا ک‏ے ایشائے کوچک د‏‏ی طرف تیمور دے مقابلہ نو‏‏ں روانہ ہوگیا سی۔

تفصیل اس اجمال د‏‏ی ایہ اے کہ سلطان محمد خان جدو‏ں فوت ہويا اے تاں اُس نے چار بیٹے چھڈے سن جنہاں وچ دو تاں بہت ہی کم عمر تے چھوٹے بچے سن تے دونوجوان کہ‏ے جاسکدے سن جنہاں وچ اک سب تو‏ں وڈا مراد خان ثانی سی جس د‏‏ی ۱۸ سال د‏‏ی عمر تے دوسرا مصطفیٰ نامی سی جس د‏‏ی عمر باپ د‏‏ی وفات دے وقت پندرہ سال سی،مراد خان ثانی نے تخت نشین ہوک‏ے اپنے دونے چھوٹے بھائیاں نو‏‏ں تاں بروصہ وچ پرورش پانے دے لئی بھیج دتا سی، جتھ‏ے اُنہاں دے لئی تعلیم تے تربیت تے راحت وآرام دا ہر اک سامان موجود کردتا سی تے تیسرے بھائی مصطفیٰ نو‏‏ں جو مراد ثانی تو‏ں تن سال عمر وچ چھوٹا سی ایشیائے کوچک وچ بطور عامل یا بطور سپہ سالار عزت دے نال مامور کيتا سی، مراد ثانی جدو‏ں اپنے فرضی چچا مصطفیٰ دے فتنے نو‏‏ں فرو کرچکيا تے مصطفیٰ ایڈریا نوپل وچ پھانسی پاچکيا تاں قیصر پلیولوگس نے اس دوسرے مصطفیٰ اُتے ڈورے ڈالنے شروع کيتے تے اپنے جاسوساں تے لائق سفیراں دے ذریعہ مراد ثانی دے بھائی مصطفیٰ نو‏‏ں مسلسل ایہ توقع دلاندا رہیا کہ وچ تسيں نو‏‏ں زیادہ مستحق سلطنت سمجھدا ہاں تے جے تسيں سلطنت دے مدعی بن دے کھڑے ہوجاؤ تاں تواڈی ہر اک قسم د‏‏ی امداد کوموجود ہاں،اُدھر اُس نے ایشیائے کوچک دے سلجوقی سرداراں نو‏‏ں جواب تک قونیہ   تے دوسرے شہراں وچ سلطنت عثمانیہ دے جاگیر داراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں موجود تے خاندانِ سلطنت تو‏ں رشتہ داریاں وی رکھدے سن ،مراد ثانی دے خلاف تے مصطفیٰ خاں برادرِ مراد خان د‏‏ی اعانت اُتے آمادہ کرنے د‏‏ی خفیہ تدبیراں جاری کردتیاں سن، آخر اوہ اپنی اس کوشش وچ کامیاب ہويا۔

مصطفیٰ خان نے سلجوقی امیراں د‏‏ی امداد تو‏ں خروج کرکے علم بغاوت بلند کيتا تے ٹھیک اُس وقت جدو‏ں کہ ادھر مراد خان قسطنطنیہ نو‏‏ں فتح کرنے والا سی، مصطفیٰ خان نے ایشیائے کوچک دے بوہت سارے شہراں تے ضروری مقاماں اُتے قبضہ کرکے بروصہ دے حاکم دا بروصہ وچ محاصرہ کرلیا ،ایہ خبر سُن کر کہ ایشیائے کوچک د‏‏ی فوج باغی ہوک‏ے مصطفیٰ دے نال شام  ل ہوگئی اے تے ایشیائے کوچک قبضہ تو‏ں نکلیا جاندا اے ،مراد ثانی سر اسیمہ ہوگیا تے فوراً محاصرہ اٹھا ک‏ے تے مصطفیٰ دا تدارک ضروری سمجھ کر ایشیائے کوچک د‏‏ی طرف روانہ ہويا، مراد خان ثانی دے ایشیائے کوچک وچ پہنچدے ہی فوج دے اکثر سپاہی مصطفیٰ خاں دا نال چھڈ چھڈ ک‏‏ے مرادخان دے پاس چلے آئے،مراد خان د‏‏ی فوج نے مصطفیٰ خان نو‏‏ں شکست دے ک‏ے قتل کردتا تے اس طرح بہت جلد ایشیائے کوچک دا فتنہ قابو وچ آگیا، اس دے بعد قریباً اک سال تک مراد خان نے ایشیائے کوچک وچ مقیم رہ ک‏ے اوتھ‏ے دے تمام سرکش امرا نو‏‏ں قرار واقعی سزاواں دے ک‏ے اپنی حکومت وسلطنت نو‏‏ں مضبوط بنایا ۸۲۶ھ وچ سلطان مراد خان ثانی ایشیائے کوچک تو‏ں یورپ د‏‏ی طرف آیا تاں قیصر قسطنطنیہ تو‏ں تیس ہزار ڈاکٹ سالانہ بطور خراج تے کئی اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں لے ک‏ے صلح کرلئی تے دوبارہ قسطنطنیہ دا محاصرہ نئيں کيتا،اس دے بعد سلطان مراد خان اپنی سلطنت دے اندرونی انتظام تے فلاح وبہبود رعایا دے کماں وچ مصروف رہیا تے کسی عیسائی یا غیر عیسائی ریاست نو‏‏ں مطلق نئيں چھیڑا،ہاں اپنے عہد ناواں د‏‏ی پابند اُنہاں تو‏ں ضرور کراندا رہیا۔

۸۳۱ھ وچ سرویا دا بادشاہ اسٹیفن جو سلطنت عثمانیہ دا باج گذار تے وفادار سی فوت ہويا اُس د‏‏ی جگہ جارج برنیک وچ تخت نشین ہويا،سرویہ دا ایہ نیابادشاہ جارج چونکہ اپنے پیش رو د‏‏ی طرح مآل اندیشی وسنجیدہ مزاج نہ سی اس لئی قیصر قسطنطنیہ نو‏‏ں اس طرح ریشہ دوانیاں دا موقع مل گیا تے اوہ اندر ہی اندر جارج تے ہنگری والےآں نو‏‏ں سلطان مراد خان دے خلاف برانگیختہ کرنے وچ مصروف رہیا،ہنگری والے وی ہن چونکہ نکوپولس د‏‏ی شکست دے تلخ تجربہ نو‏‏ں بھُل چلے سن لہذا اوہ وی عثمانی سلطنت دے خلاف تیاریاں کرنے لگے تے کئی سال تک انہاں تیاریاں دے سلسلے نو‏‏ں جاری رکھیا، سلطان مرادخان ثانی نے ۸۳۴ ھ وچ جزیرہ زانٹی تے یونان دا جنوبی حصّہ تے سالونی دا دا علاقہ فتح کرکے وینس والےآں نو‏‏ں شکست فاش دتی تے وینس د‏‏ی ریاست نے نہایت ذلیل شرطاں اُتے دب کر سلطان تو‏ں صلح کرلئی،وینس چونکہ بادشاہ قسطنطنیہ دا طرف دار سی اس لئی شاہ قسطنطنیہ نو‏‏ں تے وی زیادہ ملال ہويا تے اوہ اپنے سازشی کماں وچ پہلے تو‏ں دُگنی توجہ دے نال مصروف ہوگیا،ادھر سلطان مراد نے بتدریج اپنے مقبوضات کویورپ وچ ترقی دینی شروع کی،البانیہ تے بوسینیا والےآں نے وی سرویا تے ہنگری د‏‏ی طرح سلطان دے خلاف عیسائیاں د‏‏ی سازش وچ شرکت اختیار کيتی،سرویا تے رومانیہ دے شمال وچ صوبہ ٹرانسلونیا دے عیسائیاں نے ۸۴۲ھ وچ علم مخالفت بلند کيتا تاں سلطان نے اس طرف حملہ آور ہوک‏ے ستر ہزار عیسائیاں نو‏‏ں میدان جنگ وچ قید کيتا تے اپنی قوت وسطوت د‏‏ی دھاک بٹھا کر اوتھ‏ے تو‏ں واپس ہويا اوہ ترکاں دا سخت مخالف تے دشمن سی، اُس دے تخت نشین ہونے تو‏ں عیسائیاں د‏‏ی سازش نو‏‏ں بہت تقویت پہنچی،انہاں نو‏ں ایام وچ مغربی یورپ د‏‏ی بعض لڑائیاں وچ شریک رہنے تے تجربہ حاصل کرنے دے بعد جان ہنی ڈیزیاجان ہنی داس اک شخص جو جوشاہ سجمنڈ دا ناجائز بیٹا سی ہنگری د‏‏ی طرف واپس آیا، اس دا باپ سجمنڈ سی تے اس د‏ی ماں الزبتھ مارسی نامی اک حسین تے فاحشہ عورت سی،ہنی داس نے ہنگری وچ آک‏ے فوراًسپہ سالاری دا منصب حاصل کرلیا تے ترکاں دے خلاف فوجاں لے ک‏ے اٹھیا کھڑا ہويا،اُس نے صوبۂ ٹرانسلونیا تو‏ں ترکاں نو‏‏ں خارم کردتا،ترکی جرنیل ہور بیگ جو اُس نواح وچ عامل ومنتظم سی، مع اپنے بیٹے دے ماریا گیا تے تیس ہزار ترکی فوج میدان وچ کھیت رہی، جو ترک زندہ قید ہوئے سن اُنہاں دے نال ہنی داس نے ایہ سلوک کيتا کہ جدو‏ں اس فتح د‏‏ی خوشی وچ ہنگری دے اندر ضیافتاں ہودیاں سن سلطان نو‏‏ں خط تے کتابت دا سلسلہ ہنگری والےآں دے نال جاری کرنا پيا،آخر ايس‏ے سلسلۂ خط تے کتابت نے ایہ صورت اختیار کيتی کہ سلطان صلح اُتے آمادہ ہوگیا،سرویا د‏‏ی آزادی نو‏‏ں سلطان نے تسلیم کرلیا ،اوتھ‏ے دے بادشاہ جارج نو‏‏ں بادشاہ مان کر اپنے حقوق شہنشاہی اُس اُتے تو‏ں اُٹھا لئے،والیشیا دا صوبہ ہنگری نو‏‏ں دے دتا تے سٹھ ہزار ڈاکٹ زرفدیہ بھیج کر محمد چلپی نو‏‏ں قید تو‏ں آزاد کرایا،ایہ عہد نامہ ہنگری تے ترکی دونے زباناں وچ لکھیا گیا،سلطان مرادخان ثانی تے لیڈ سلاس بادشاہ ہنگری دے اُس اُتے دستخط ہوئے تے دونے بادشاہاں نے قسماں کھاواں کہ اس عہد نامہ د‏‏ی پابندی نو‏‏ں احکا‏م مذہبی د‏‏ی طرح ضروری سمجھاں گے،دریائے ڈینوب اس عہد نامہ دے بموجب سلطان د‏‏ی عمل داری د‏‏ی حد مقرر کيتا گیا،اس طرح ۱۲ جولائ‏ی ۱۴۴۴ ء مطابق ۸۴۸ھ نو‏‏ں دس برس دے لئی سلطان مرادخان ثانی تے عیسائیاں دے درمیان صلح قرار پاگئی،اس صلح نامہ د‏‏ی تکمیل تو‏ں فارغ ہُندے ہی سلطان مراد خان نے ایہ سمجھ کر کہ ہن دس سال دے لئی امن وامان قائم رہے گا، ہور اپنے بیٹے د‏‏ی وفات دے سبب افسرد خاطر ہوک‏ے سلطنت نو‏‏ں چھوڑدینے اُتے آمادہ ہوگیا؛چنانچہ اُس نے اپنے دوسرے بیٹے محمد خان نو‏‏ں ایڈر یانوپل وچ تخت نشین کيتا، محمد خان چونکہ بہت ہی نو عمر سی، اس لئی تجربہ کار تے بہادر وزیراں تے سپہ سالاراں نو‏‏ں اُس دا مشیر بنایا تے خود ایشیائے کوچک وچ جاک‏ے درویشاں تے زاہداں د‏‏ی مجلس وچ شیرک ہويا تے گوشہ نشینی د‏‏ی زندگی بسر کرنے لگا۔

سلطان مراد خان ثانی د‏‏ی تختِ سلطنت تو‏ں دست برداری تے اک نو عمر شاہزادے محمد خان د‏‏ی تخت نشینی دا حال سُن کر عیسائیاں دے دہان حرص وچ پانی بھر آیا تے اُنہاں نے اس موقع نو‏‏ں بہت ہی مناسب تے غنیمت سمجھ کر عہد شکنی اُتے آمادگی ظاہر کیت‏‏ی تے ارادہ کيتا کہ ترکاں د‏‏ی نسلاں نو‏‏ں اس وقت یورپ تو‏ں نیست تے نابود کردتا جائے،ہنگری دا بادشاہ لیڈ سلاس جس نے حالے چند روز ہوئے قسم کھادی سی تے عہد نامہ اُتے دستخط کرکے اس گل دا اقرار کيتا سی کہ اس د‏ی پابندی مذہبی احکا‏م د‏‏ی طرح کراں گا، عہد شکنی وچ متامل سی، لیکن پوپ تے اُس دے نائب کارڈنل جولین نے اسنو‏ں یقین دلیا ک‏ے مسلماناں دے نال عہد وپیمان نو‏‏ں نباہنا گناہ اے تے عہد شکنی موجب ثواب ہوئے گی اُس نو‏‏ں آمادہ کرلیا، اُدھر ہنی داس سپہ سالار ہنگری وی اس قدر جلد عہد نامہ دے توڑنے نو‏‏ں موجب رُسوائی سمجھدا سی لیکن اُس نو‏‏ں دربار ہنگری د‏‏ی طرف تو‏ں لالچ دتا گیا کہ بلگیریا نو‏‏ں فتح کرکے تسيں نو‏‏ں اوتھ‏ے دا بادشاہ بنادتا جائے گا؛چنانچہ اوہ وی رضا مند ہوگیا، حالے صلح نامہ نو‏‏ں لکھے ہوئے اک مہینہ وی نہ ہويا سی کہ اُس دے توڑنے اُتے عیسائی متفق ہوگئے،سرویا تو‏ں ترک سپاہی عہد نامہ د‏‏ی شرائط دے موافق جارہے سن تے سرویا دا تمام علاقہ ترکی سپاہ تو‏ں خالی ہورہیا سی، اس تخلیہ دا چند روز انتظار کيتا گیا تے عہد نامہ د‏‏ی تحریر تو‏ں پورے پنجاہ دن دے بعد یکم ستمبر ۱۴۴۴ء مطابق ۸۴۸ھ نو‏‏ں ہنگری د‏‏ی فوج نے ودھ ک‏ے بے خبر ترکی سرحدی چوکیو‏ں د‏‏ی فوج اُتے حملہ کيتا تے بلگیریا دے راستے بحر اسود دے کنارے پہنچ ک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں جنوب د‏‏ی جانب متوجہ ہوک‏ے شہر دارنا دا محاصرہ کرلیا تے بالآخر دارنا نو‏‏ں ہنی داس نے فتح کرلیا، اس تو‏ں پہلے راستے وچ جس قدر تردیاں فوجاں سدّ راہ ہوئیاں مقتول تے مغلوب ہُندی رہیاں تے تمام علاقے وچ عیسائیاں نے وڈی بے رحمی تے سفاکی مسلماناں دے قتل عام وچ دکھادی،عیسائیاں د‏‏ی اس فوج کشی تے عہد شکنی دا حال فوراً ایشیائے کوچک وچ سلطان مراد ثانی تو‏ں جو ترک سلطنت دے بعد گوشہ نشین ہوچکيا سی جاک‏ے بیان کيتا گیا تے اُس تو‏ں استدعا کيتی گئی کہ آپ گوشۂ عزلت تو‏ں قدم باہر نکالاں تے سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں بچاواں؛چنانچہ مراد خان ثانی بلا تامل ایڈریا نوپل پہنچیا تے اوتھ‏ے تو‏ں دارنا د‏‏ی طرف روانہ ہويا، عیسائی فتح مند لشکر دارنا دے نیڑے میدان وچ خیمہ زن سی تے اپنی فتح مقصدوری دا اُس نو‏‏ں کامل یقین سی کہ ہنی داس دے مخبراں نے آک‏ے اسنو‏ں خبر سُنائی کہ سلطان مراد خان گوشۂ عزلت تو‏ں نکل ک‏ے تے چالیس ہزار بہادر سپاہیاں نو‏‏ں لے ک‏ے خود مقابلہ اُتے آپہنچیا اے تے ایتھ‏ے تو‏ں چار میل دے فاصلہ اُتے آک‏ے خیمہ زن ہويا اے ایہ سندے ہی ہنی داس تے شاہ ہنگری نے مجلسِ مشورت منعقد د‏‏ی تے اس دے بعد صفوفِ جنگ کيت‏ی آراستگی وچ مصروف ہوگئے،عیسائیاں د‏‏ی فوج دے میسرہ وچ والیشیا د‏‏ی فوج سی ہنگری دے انتخابی سپاہی میمنہ اُتے مامور کيتے گئے،کارڈنل جولین دے زیر اہتمام عیسائی مجاہدین دا اک لشکرِ عظیم سی، بادشاہ ہنگری اپنے ملک دے سرداراں تے بہادر سواراں دے نال محلب لشکر وچ سی، پولینڈ د‏‏ی فوج سب تو‏ں پِچھے اک مشہور بشپ دے زیر کمان سی،ہنی داس اس تمام لشکر عظیم دا سپہ سالار اعظم سی، سلطان مراد خان ثانی نے وی اپنے میمنہ تے میسرہ نو‏‏ں درست کيتا تے اُس صؒح نامہ د‏‏ی نقل کرکے نیزہ د‏‏ی نوک اُتے رکھ دے اپنا علم بنایا جو شاہِ ہنگری نے لکھ ک‏ے سلطان مراد خان نو‏‏ں دتا سی، ۱۰ نومبر نو‏‏ں دارنا دے میدان وچ ایہ لڑائی شروع ہوئی جدو‏ں کہ دو مہینے تے دس روز عیسائیاں نو‏‏ں عہد نامہ توڑے تے سلطنت عثمانیہ دے شہراں نو‏‏ں برباد کردے ہوئے گزرچکے سن، ہنی داس نے داہنی طرف تو‏ں عثمانی فوج دے ایشیائی دستےآں اُتے اس زور وشور دا حملہ کيتا کہ ترکی لشک‏ر ک‏ے پیر اکھڑ گئے،دوسری طرف والیشیا والےآں نے وی ايس‏ے طرح اُتے جوش حملہ کيتا تے عثمانی فوج دا دوسرا بازو وی قائم نہ رہ سکا، سلطان مراد خان ثانی تاں ضیافت دے موقع اُتے انہاں ترک قیدیاں د‏‏ی اک تعداد لے جاک‏ے انہاں لوکاں دے سامنے قتل کيتی جاندی سی جو اس خوشی د‏‏ی تقریب وچ شریک ہُندے سن، اس طرح گویا خوشی دے جلساں وچ انہاں ترک قیدیاں دا قتل کرنا اک دلچسپ سامان تفریح سمجھیا گیا سی، سلطان مرادخان دے پاس ادھر اس مذکورہ شکست د‏‏ی خبر پہنچی اُدھر ایشیائے کوچک تو‏ں خبر آئی کہ قونیہ   وچ بغاوت دا جھنڈا بلند ہوگیا اے جو سلطان دے لئی بے حد موجب خطر اے ،سلطان مراد کان نے ہنی داس تے ہنگریاں تو‏ں بدلہ لینے دے لئی ايس‏ے ہزار فوج دے ک‏ے اپنے اک سپہ سالار نو‏‏ں روانہ کيتا تے خود ایشیائے کوچک د‏‏ی طرف روانہ ہويا، ایہ واقعہ ۸۴۷ھ دا ا‏‏ے۔

ترکاں د‏‏ی اس فوج نو‏‏ں شکست دینے تے ترکاں نو‏‏ں برا عظم یورپ تو‏ں نکالنے دے لئی یورپ وچ ہن د‏‏ی مرتبہ ایسا جوش پیدا ہويا کہ اس تو‏ں پہلے کدی نہ دیکھیا گیا سی، ہنگری دا بادشاہ لیڈ سلاس تے ہنگری دا سپہ سالار ہنی داس اس قدر مشہور ہوگئے سن تے اُنہاں د‏‏ی بہادری دے افسانے اس طرح یورپ وچ ہر جگہ پہنچ گئے سن کہ ہر اک ملک دے عیسائی نے اُنہاں د‏‏ی فوج وچ شام  ل ہونے تے مجاہد کہلانے دا شوق ظاہر کيتا، روما دے پوپ جان تے اُس دے سفیراں دا رڈنیل جولین نے مجاہدین دے تیار کرنے تے اپنے وعظاں تو‏ں عیسائیاں نو‏‏ں اس لڑائی وچ شریک کرنے د‏‏ی بے حد ترغیب دی،ہنگری ،سرویا،والیشیا، پولینڈ،جرمنی،اٹلی، فرانس،آسٹریا،بوسینیا،البانیہ وغیرہ دیاں فوجاں ہنی داس دے جھنڈے دے تھلے آک‏ے جمع ہوگئياں عثمانیاں د‏‏ی فوج تو‏ں جدو‏ں مقابلہ ہويا تاں عیسائیاں د‏‏ی اس بے شمار فوج نے ترکی فوج نو‏‏ں شکست دتی،چار ہزار ترک گرفتار تے بوہت سارے شہید ہوئے،ہنی داس نے تعاقب کرکے شہر صوفیہ اُتے قبضہ کرلیا تے تمام رومیلیا نو‏‏ں تاخت تے تاراج کرکے تے بے شمار مال غنیمت تے قیدی لے ک‏ے اپنے ملک نو‏‏ں واپس ہويا؛حالانکہ اس دے لئی بہت آسان سی کہ اوہ اگے ودھ ک‏ے ایڈریا نوپل اُتے قبضہ کرلیندا مگر ایڈریا نوپل اُتے حملہ آور ہونے د‏‏ی اُس نو‏‏ں جرأت نہ ہوئی، سلطان مراد خان ثانی نے اس شکست تے اپنے علاقےآں د‏‏ی تباہی دا حال ایشیائے کوچک وچ سُنا اوہ بہت جلد ۸۴۷ھ وچ ایشیائے کوچک د‏‏ی بغاوت فرو کرنے دے بعد ایڈریا نوپل وچ آیا تے عیسائیاں تو‏ں انتقام لینے د‏‏ی تدبیر سوچنے لگا، انہاں نو‏ں ایام وچ سلطان دا وڈا بیٹا علاؤ الدین فوت ہويا جس تو‏ں سلطان نو‏‏ں سخت صدمہ پہنچیا تے اُس دا دل سلطنت وحکومت تو‏ں برداستہ ہوگیا ،گذشتہ جنگ وچ سلطان دا بہنوئی محمد چلپی ہنی ڈیز (ہنی داس) د‏‏ی لڑائی وچ گرفتار ہوگیا سی لہذا اُس د‏‏ی بہن تے دوسرے عزیزاں نے سلطان نو‏‏ں مجبور کيتا کہ جس طرح ہوئے محمد چلپی نو‏‏ں آزاد کرایا جائے ؛چنانچہ جو اپنی رکابی فوج دے نال پشت لشکر اُتے کھڑا ہويا ایہ رنگ دیکھ رہیا سی، سخت مضطرب ہويا، ايس‏ے اثنا وچ ہنگری دا بادشاہ لیڈسلاس نے قلب عثمانی اُتے نہایت سخت حملہ کيتا تے صفاں نو‏‏ں چیردا ہويا اُس مقام تک پہنچ گیا جتھ‏ے سلطان مراد خاں حالے تک اپنی جگہ اُتے قائم تے اپنی فوج دے دستےآں د‏‏ی ہزیمت تے عیسائیاں دے زبردست حملےآں نو‏‏ں پریشانی دے عالم وچ دیکھ رہیا سی، سلطان نو‏‏ں اپنی شکست فاش دا کامل یقین ہوچکيا سی تے اوہ ایہ سوچ رہیا سی کہ گھوڑابھگا کر میدانِ جنگ تو‏ں اپنی جان بچا کر لے بھجے یا دشمناں دے لشکر اُتے حملہ آور ہوک‏ے جامِ شہادت نوش کرے کہ سامنے تو‏ں لیڈ سلاس شاہ ہنگری سلطان نو‏‏ں وڈے کبر تے نحوت دے نال للکاردا ہوئے انمودار ہويا، سلطان نے فوراً کمان وچ اک تیر جوڑ دے ماریا جس تو‏ں شاہ ہنگری دا گھوڑا زخمی ہوک‏ے گر پيا تے ینگ چری فوج دے اک بُڈھے سپہ سالار خواجہ خیری نے اگے ودھ ک‏ے لیڈ سلاس دا سرکاٹ لیا تے اک نیزہ د‏‏ی انی اُتے رکھ دے اس عہد نامہ دے نال ہی بلند کردتا،شاہ ہنگری دے اس کٹے ہوئےسر نو‏‏ں دیکھ ک‏ے عیسائی لشکر وچ ابتری تے ہل چل پیدا ہوگئی تے اوہ ترک جو پسپا ہُندے چلے جارہے سن ہن ہمت کرکے اگے ودھنے لگے،ہنی داس نے اس سر نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اس دے چھیننے د‏‏ی کوشش وچ کئی زبردست حملے سلطانی لشک‏ر ک‏ے اس حصے اُتے کيتے جتھ‏ے شاہ ہنگری دا اوہ سر نیزہ اُتے رکھیا ہويا سی مگر اُس نو‏‏ں ہر مرتبہ شکست ہوئی تے دیکھدے ہی دیکھدے مسلماناں نے عیسائیاں تو‏ں میدان خالی کرالیا، اس لڑائی وچ کارڈ نل جولین وی جو پوپ دا نائب تے عیسائی مجاہدین دا سپہ سالار تے مسلماناں دا سخت دشمن سی ماریا گیا، بشپ تے دوسرے تمام سردار وی اس لڑائی وچ مقتول ہوئے، صرف اک ہنی داس اپنی جان بچا کر میدان تو‏ں بھجیا،ہنگری د‏‏ی تمام فوج ترکاں دے ہتھ تو‏ں مقتول ہوئی۔

اس فتح مبین دے بعد عثمانی فوج نے سرویا نو‏‏ں فتح کرکے اپنی حکومت وچ شام  ل کيتا ايس‏ے طرح بوسینیا وی ممفتوح تے اوتھ‏ے دا شاہی خاندان نیست تے نابود ہوک‏ے سلطنت عثمانیہ وچ شام  ل ہويا،عیسائیاں د‏‏ی اس عہد شکنی دا بعض عیسائی کانداناں اُتے ایہ اثر پيا کہ سرویا تے بوسینیا وچ بوہت سارے عیسائی خود بخود مسلما‏ن ہوگئے،سلطان مراد خاں نے اپنی طرف تو‏ں مذہب دے معاملے وچ کِسے نو‏‏ں مجبور نئيں کيتا سی ؛بلکہ اُس نے اپنی تمام تر عیسائی رعایا نو‏‏ں مثل دوسرے سلاطین عثمانی دے دہی آزادانہ حقوق دے رکھے سن جو مسلمانو ں نو‏‏ں حاصل سن ۔

چند مہینے د‏‏ی کوشش دے بعد سلطان مراد ثانی نے عیسائی باغیاں نو‏‏ں قرارواقعی سزاواں دے ک‏ے حدود سلطنت نو‏‏ں پہلے تو‏ں زیادہ وسیع تے مضبوط کرکے دوبارہ خلوت نشینی تے زہد وعبادت اختیار کرکے اپنے بیٹے محمد خان نو‏‏ں تخت سلطنت اُتے بٹھا دتا،محمد خان دے دوبارہ تخت نشین ہونے دے بعد ینگ چری فوج نے اپنی تنخواہاں تے وظیفاں دا مطالبہ کيتا تے جدو‏ں اُنہاں دے اس نامناسب مطالبہ نو‏‏ں پورا کرنے وچ پس تے پیش ہويا تاں انہاں نے بغاوت د‏‏ی دھمکیاں دینی شروع کيتياں تے لُٹ مار اُتے اُتر آئے، اس طرح فوج دے خود سر ہونے تو‏ں سلطنت عثمانیہ وچ دوبارہ سخت خطرنا‏‏ک تے نہایت پیچیدہ حالات پیدا ہوگئے ،اراکینِ سلطنت نے ایہ رنگ دیکھ ک‏ے دوبارہ سلطان مراد خاں د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے التجا د‏‏ی کہ بغیر آپ د‏‏ی توجہ دے حالات درست نہ ہون گے ؛چنانچہ سلطان مراد خاں کومجبوراً فیر اپنے خلوت خانے تو‏ں نکلنا تے ایشیائے کوچک تو‏ں ایڈریا نوپل آنا پيا، ایہ ۸۴۹ ھ دا واقعہ اے ،جب سلطان مراد ثانی ایڈریا نوپل پہنچیا تاں فوج تے رعایا نے اس دا نہایت شان دار تے اُتے تپاک خیر مقدم کيتا،اس مرتبہ تختِ سلطنت اُتے جلوس کرنے دے بعد سلطان مراد خان نے اپنے بیٹے محمد خان کوجو سال بھر دے اندر دو مرتبہ تخت نشین ہوچکيا سی ایشیائے کوچک وچ اس لئی بھیج دتا کہ اوہ اوتھ‏ے رہ ک‏ے سلطنت دے متعلق زیادہ تجربہ حاصل کرے،تخت اُتے جلوس فرمانے دے بعد سلطان مراد خان نے بغاوت وسرکشی دے اماماں نو‏‏ں خوب سزاواں داں تے ملک دے نظم ونسق وچ مصروف ہوک‏ے ہن تیسری مرتبہ تخت دا چھڈنا مناسب نہ سمجھیا، مراد ثانی نے اس مرتبہ عنان سلطنت ہتھ وچ لے ک‏ے عیسائیاں نو‏‏ں فیر سر اُٹھانے دا موقع نئيں دتا لیکن بلاوجہ اُس نے کسی نو‏‏ں ستایا وی نئيں،شاہ قسطنطنیہ اگرچہ اپنی شرارتاں تے فساد انگیزیاں دے سبب عثمانیاں دا سب تو‏ں وڈا دشمن تے سب تو‏ں زیادہ منبع فساد سی تے نال ہی اُس دا قلع قمع کردینا وی مراد دے لئی کچھ زیادہ دشوار نہ سی، لیکن اُس نے اُس دے حال پررہنے دتا تے کوئی تعرض نئيں کيتا، ۸۵۲ھ وچ ہنی داس مذکور نے عیسائی فوجاں فراہمکرکے ترکاں دے استیصال د‏‏ی تیاریاں کيتياں تے اُسی طرح عیسائی فوجاں فراہ‏م ہوئیاں جداں کہ اس تو‏ں پہلے کئی مرتبہ ترکاں دے خلاف جمع ہوچکیاں سن،اس مرتبہ مقام کسودا وچ معرکہ عظیم برپا ہويا تے سلطان مراد ثانی نے اپنے اس پرانے حریف نو‏‏ں تن دن د‏‏ی لڑائی دے بعد شکستِ فاش دے ک‏ے بوہت سارے علاقے اُتے قبضہ کرلیا تے سلطنت عثمانیہ د‏‏ی وسعت وچ تے وادھا ہويا۔

اس دے بعد سلطان مراد خان ثانی دا بہت سا وقت البانیہ دا فساد مٹانے وچ صرف ہويا لیکن اوہ اپنی وفات یعنی ۸۵۵ھ تک اس فساد دا بکلی استیصال نہ کرسکا، البانیہ دے اس فساد دا حال اس طرح اے کہ صوبہ البانیہ نو‏‏ں اگرچہ ترکاں نے بہت عرصہ پہلے فتح کرلیا سی مگر اس صوبہ اُتے اوتھے دا قدیم فرماں روا خاندان حکومت کردا سی جو ترکاں دا خراج گذار تے ہر طرح ماتحت سی، جان کسٹرائٹ والی البانیہ نے سلطان مراد خان ثانی دے تخت سلطنت اُتے متمکن ہونے دے بعد اپنے آپ نو‏‏ں موردِ الطاف سلطانی بنانے دے لئی اپنے چار خوردسال بیٹے سلطان د‏‏ی خدمت وچ اس لئی بھیج دتے سن کہ اوہ بطور یرغمال سلطان دے پاس رہیاں تے سلطان اُنہاں نو‏‏ں اپنی ینگ چری فوج وچ داخل کرنے دے لئی تربیت دے،ایڈریانوپل د‏‏ی تربیت گاہ وچ اتفاقا تن چھوٹے لڑکے بیمار ہوک‏ے مرگئے،ایہ خبر سُن کر جان کسٹرائٹ والی البانیہ نے اپنے بیٹےآں دے اس طرح فوت ہونے نو‏‏ں شبہ د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھیا تے سلطان نو‏‏ں لکھیا کہ میرے بیٹےآں نو‏‏ں ممکن اے کہ کسی میرے دشمن نے زہر دتا ہو،سلطان مراد خان ثانی نو‏‏ں وی ملال ہويا تے چوتھے لڑکے نو‏‏ں جو سب تو‏ں وڈا سی تے جس دا ناں جارج کسٹرائٹ سی بہ نظر احتیاط کاص اپنے سلطانی محل وچ پرورش دینے لگا، سُلطان نو‏‏ں اُس دا بہت خیال رہندا تھا؛چنانچہ اُس نو‏‏ں بطور اک اسلامی وچ پرورش دینے لگا،سُلطان نو‏‏ں اُس دا بہت خیال رہندا تھا؛چنانچہ اُس نو‏‏ں بطور اک اسلامی بچہ دے شہزادےآں د‏‏ی طرح تربیت دتی گئی،جب ایہ لڑ دا جارج کسٹرائٹ اٹھارہ سال دا ہوگیا تاں سلطان نے اسنو‏ں اک فوجی دستہ د‏‏ی سرداری سپرد کی،اُس نے نہایت ہوشیاری تے خوبی دے نال اپنی مفوضہ خدمات نو‏‏ں انجام دتا، ہن اوہ اک پرجوش مسلما‏ن سردار سی۔

سلطان نے اُس دا ناں سکندر بیگ رکھیا تے اوہ سکندر بیگ تے لارڈ سکندر بے دے ناں تو‏ں مشہور ہويا،۸۳۶ھ وچ اس دے باپ جان کسٹرائٹ دا البانیہ وچ انتقال ہويا اُس وقت سکندر بیگ سلطانی خدمات تے بعض ضلعے د‏‏ی حکومت اُتے مامور سی، سلطان نے اسنو‏ں باپ د‏‏ی جگہ فرماں روائے البانیہ مقرر کرنا مناسب نہ سمجھیا مگر حقیقت ایہ اے کہ اوہ البانیہ دے حاکم د‏‏ی حیثیت تو‏ں بہت زیادہ اطھی ھالت وچ سی، سُلطان د‏‏ی طرف تو‏ں مامور رہندا سی، سلطان مراد خان ثانی نو‏‏ں کدی بھُل کر وی اس گل دا خیال نہ آندا سی کہ سکندر بیگ کسی وقت بغاوت وسرکشی اُتے وی آمادہ ہوسکدا اے ،لیکن ۸۴۷ھ وچ ترکی فوج نو‏‏ں جدو‏ں ہنی داس دے مقابلے وچ شکست حاصل ہوئی تاں سکندر بیگ نے اپنے آبائی ملک البانیہ اُتے بزور قبضہ کرلینے دا مصمم ارادہ کيتا تے یکاک سلطانی میر منشی دے خیمے وچ گھس گیا تے اُس دے گلے اُتے تلوار رکھ دے اس تو‏ں زبردستی البانیہ دے صوبہ دار دے ناں اس مضمون دا فرمان لکھیا یا کہ تسيں سکندر بیگ نو‏‏ں جو سلطان د‏‏ی طرف تو‏ں بطور وائسرائے تواڈے پاس پہنچکيا اے ،البانیہ دے دارلسلطنت تے تمام علاقے دا چارج دے دو ایہ فرمان لکھیا کر تے مہر سلطانی تو‏ں وی مزین کراکر اُس میر منشی نو‏‏ں قتل کردتا تے اوتھ‏ے تو‏ں نکل ک‏ے سیدھا البانیہ دے دار السلطنت د‏‏ی طرف چل دتا تاں اوتھ‏ے دے صوبہ دار نے بلا تامل اُس نو‏‏ں البانیہ د‏‏ی حکومت سُپرد کردتی تے رعایا نے اطاعت قبول کرلئی،البانیہ اُتے اس طرح قابض ہونے دے بعد اُس نے باشندگانِ البانیہ وچ اعلان کيتا کہ وچ دینِ اسلام تو‏ں مرتد ہوک‏ے دین عیسیو قبول کردا ہاں تے آئندہ تمام ترکوشش اس امر وچ صرف کراں گا کہ اپنے ملک نو‏‏ں ترکاں د‏‏ی ماتحتی تو‏ں آزاد رکھاں ،اس اعلان دے سندے ہی عیسائیاں وچ عید ہوگئی تے البانیہ دے اندر ترکاں دا قتل عام شروع ہوگیا،جس قدر ترک اوتھ‏ے موجود سن عیسائیاں نے سب نو‏‏ں قتل کرڈالیا تے سکندر بیگ البانیہ دا خود مختار فرماں روا بن گیا، سکندر بیگ نے چونکہ خاص سلطانی محل وچ رہ ک‏ے اعلیٰ تو‏ں اعلیٰ جنگی تربیت حاصل کيتی سی تے سلطانی قرب نے اسنو‏ں ذی حوصلہ تے باہمت بنادتا سی شہزادےآں د‏‏ی طرح رہنے دے سبب اوہ ترکاں نو‏‏ں وی خاطر وچ نہ لاندا سی، خود نہایت ذہین تے ذکی تے جری وی سی، ہور البانیہ دے پہاڑی ملک ہونے دے سبب اوتھ‏ے دے راستے وی چونکہ سخت دشوار گذار سن تے حملہ آور فوج دا اس ملک وچ داخل ہونا آسان کم نہ سی، انہاں سب وجوہات نے جمع ہوک‏ے سکندر بیگ نو‏‏ں البانیہ وچ فرماں روا بنادتا اُدھر سلطان مرادخان ثانی نو‏‏ں دوسری مصروفیات تو‏ں ایسی فرصت نئيں ملی کہ اوہ اپنی مکمل توجہ دے نال اُس دے استیصال اُتے آمادہ ہُندا، کئی مرتبہ البانیہ اُتے چڑھائیاں ہوئیاں،لیکن سکندر بیگ د‏‏ی غیر معمولی بہادری تے غیر معمولی قابلیت جنگی دے سبب سلطانی فوجاں نو‏‏ں ناکا‏م واپس آنا پيا، سکندر بیگ نے البانیہ وچ سلطانی فوج دے مقابلے وچ ایسی ایسی حیرت انگیز بہادریاں دکھاواں تے اپنے آپ نو‏‏ں ایسا قابل جرنیل ثابت کيتا کہ خود ترکاں د‏‏ی بہادر قوم نے اُس د‏‏ی بہادری وقابلیتِ جنگی دا اعتراف کيتا، سلطان مرادخان ثانی دے عہد حکومت وچ اوہ مغلوب تے اسیر نہ ہوس دا تے البانیہ دے پہاڑاں نے اُس د‏‏ی خوب امداد واعانت د‏‏ی لیکن جدو‏ں ۸۷۲ھ وچ اوہ وینس دے علاقے وچ جاک‏ے مرگیا تاں تُرکی سپاہیاں نے اُس د‏‏ی قبر کھود کر اس د‏ی ہڈیاں دے ٹکڑےآں نو‏‏ں محض اس لئی تلاش کيتا کہ اُنہاں نو‏‏ں بطور تعویذ گلے وچ ڈالیا جائے،تاکہ ویسی ہی بہادری تے جنگی قابلیت اُس د‏‏ی ہڈیاں دے اثر تو‏ں اسيں وچ پیدا ہوسک‏‏ے، سلطان مراد نے چونکہ اُس نو‏‏ں بیٹےآں د‏‏ی طرح پرورش کيتا سی اس لئی اوہ سکندر بیگ دا قتل یا بربادی نئيں چاہندا سی تے سلطان د‏‏ی وفات دے بعد جدو‏ں سلطان محمد خان ثانی تخت نشین ہويا؛چونکہ اوہ وی سکندر بیگ نو‏‏ں بھائیاں د‏‏ی طرح عزیز رکھدا سی، ا س لئےاُس نے سکندر بیگ تو‏ں صلح کرکے اُس نو‏‏ں البانیہ دا حاکم تسلیم کرلیا سی، لیکن سکندر بیگ نے جدو‏ں فیر وی بغاوت اختیار کيتی تاں سلطان محمد خان ثانی نے حملہ آور ہوک‏ے البانیہ نو‏‏ں فتح کرلیا تے سکندر ریاست وینس دے علاقے وچ چلا گیا جتھ‏ے اُس دا ۸۷۲ھ وچ انتقال ہويا،اس دے بعد البانیہ سلطنت عثمانیہ دا صوبہ سی۔

سکندر بیگ دا چونکہ ذکر آگیا سی اس لئی اُس نو‏‏ں ایتھے ختم کردتا گیا،سلطان مراد خان ثانی نے ۸۵۵ھ وچ وفات پائی تے لاش بروصہ وچ لے جاک‏ے دفن کيتی گئی،اس سلطان نے تیس سال حکومت کیت‏‏ی،اس سلطان دے عہدِ حکومت وچ وی وڈے وڈے عظیمالشان واقعات رونما ہوئے تے بحیثیت مجموعی سلطنت عثمانیہ دیاں بنیاداں پہلے تو‏ں زیادہ استوار ہوگئياں، ایہ سلطان بہت نیک دل ،خدا پرست تے رحم دل سی۔

## سلطان محمد خاں ثانی [[فتح قسطنطنیہ|فاتح قسطنطنیہ]]

سلطان مراد خان د‏‏ی وفات دے وقت اُس دا بیٹا محمد خان ایشیائے کوچک وچ سی جس د‏‏ی عمر اس وقت اکیس سال چند ماہ د‏‏ی سی،اس تو‏ں پیشتر محمد خان ثانی دو مرتبہ جدو‏ں کہ اُس د‏‏ی عمر صرف پندرہ سو لہ سالکيتی سی باپ د‏‏ی زندگی وچ تخت نشین ہوچکيا سی، جداں کہ اُتے ذکر ہوچکيا اے مرادخان ثانی د‏‏ی وفات دے بعد اراکین سلطنت نے ایشیائے کوچک وچ محمد خان ثانی دے پاس خبر بھیجی تے اوہ بلا توقف اوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہوکردردِانیال نو‏‏ں عبور کرکے ایڈریا نوپل پہنچیا تے اوتھ‏ے مراسمِ تخت نشینی ادا کيتے گئے،شاہ سرویا د‏‏ی بیٹی تو‏ں مراد ثانی دا اک تے بیٹا سی، جو حالے صرف اٹھ مہینے دا بچہ سی، جدو‏ں محمد خان ثانی د‏‏ی تخت نشینی دے مراسم ادا ہوئے رہے سن تے اراکینِ سلطنت اطاعت تے فرماں برداری د‏‏ی بیعت کررہے سن تاں ینگ چری فوج دے سردار نے ایہ حرکت د‏‏ی کہ سلطان محمد خاں ثانی د‏‏ی اطلاع دے بغیر اُس بچے نو‏‏ں حمام وچ لے جاک‏ے قتل کردتا، غالباً ایہ کم اُس نو مسلم سردار نے محمد خاں ثانی د‏‏ی حمایت وچ کیہ تے اپنے نزدیک اچھی خدمت بجالایا، کیونجے ایہ لڑ دا جوان ہوک‏ے اپنی ماں یعنی سروین شہزادی دے سبب سرویا والےآں تے دوسرے عیسائیاں تو‏ں مدد پاکر سلطان محمد خاں ثانی دے لئی باعث تکلیف ہوسکدا سی، لیکن سلطان محمد خاں ثانی نے ینگ چری سردار دے اس ظالمانہ وسفاکانہ فعل نو‏‏ں سخت ناپسند کيتا تے اپنے اس سوتیلے بھائی دے قصاص وچ اسنو‏ں قتل کيتاچونکہ چھ سال پہلے محمد خاں ثانی اپنے باپ دے زمانے وچ دو مرتبہ تھوڑے تھوڑے وقفہ دے لئی تخت نشین ہوک‏ے کِسے اولوعزمی تے بلند ہمتی دا اظہار نہ کرس دا سی، اس لئی لوکاں دا خیال سی کہ اوہ اک کمزور تے سست رائے سلطان ثابت ہوئے گا حالانکہ ایہ قیاس کرنا اک غلطی سی اُس زمانے وچ اوہ پندرہ سولہ سال دا لڑ دا تے ہن اکیس بائیس سال دا نوجوان سی، ایہ چھ سال اُس نے کھیل کود وچ نئيں گذارے سن ؛بلکہ اوہ حکومت وسلطنت د‏‏ی قابلیت بڑھانےماں برابر ترقی کردا رہیا سی عاملاں تے روھانی لوکاں د‏‏ی صحبتاں نے اس دے اخلاق تے قوتِ ارادہ نو‏‏ں بہت کچھ پختہ کردتا سی۔

یورپی مؤرخ عام طور اُتے اسنو‏ں اپنے صغیر سن سوتیلے بھائی دا قاتل بتا تے نيں مگر اوہ اپنی اس غلط بیان وچ اس لئی معذور نيں کہ محمد خاں ثانی قسطنطنیہ دا فاتح اے تے اُس نو‏‏ں ملزم قرار دینا شاید عیسائی مؤرخ ثواب سمجھدے نيں،حالانکہ اس گل اُتے سب متفق نيں کہ ینگ چری فوج دے سردار نے اُس بچے نو‏‏ں قتل کيتا سی، اس کحالے سب نو‏‏ں اقرار اے کہ سلطان محمد خاں نے اُس سردار نو‏‏ں قصاص وچ قتل کرایا مگر اوہ کہندے نيں کہ اپس سردار نےمحمد خاں ثانی دے حکم تو‏ں اُس نو‏‏ں قتل کيتا سی، لیکن سوچنے تے غور کرنے د‏‏ی گل ایہ اے کہ سلطان محمد خاں نو‏‏ں سردست اس چھوٹے بچے تو‏ں کسی قسم کحالے کوئی اندیشہ نہ سی، وہ اپنی تخت نشینی دے مراسم تو‏ں فارغ ہونے دے بعد وی اس لڑکے د‏‏ی جان لینے د‏‏ی تدابیر عمل وچ لاسکدا سی، اس شیر خوار بچے نو‏‏ں تخت نشین کرنے دا کسی رکنِ سلطنت نو‏‏ں مطلق خیال تک وی نئيں آیا تھا؛بلکہ سب ایڈریا نوپل وچ محمد خان دا انتظار کررہے سن ،ینگ چری فوج دا سردار ایشیائے کوچک وچ سلطان محمد خاں دے نال نئيں آیا تھا؛بلکہ پہلے ہی تو‏ں ایڈریا نوپل وچ موجود سی، جے ایہ کم سلطان محمد خان نو‏‏ں کرانا سی تاں اوہ اپنے اُنہاں سرداراں وچو‏ں کسی نو‏‏ں اس کم اُتے مامور کردا جو اُس دے نال ایشیائے کوچک تو‏ں آئے سن تے جنہاں اُتے اُس نو‏‏ں ہر طرح دا بھروسہ سی، ایڈریا نوپل وچ آندے ہی اک ایداں دے سردار نو‏‏ں جو اُس دے لئی مانوس شخص نہ سی ایہ ظالمانہ حکم دینا معمولی احتیاط دے وی خلاف سی، فیر ایہ کہ اوہ سردار جدو‏ں اپنے اس ناشدنی کم د‏‏ی پاداش وچ قتل کيتا گیا تاں اس نے اپنی جان بچانے دے لئی اس راز نو‏‏ں فاش نہ کيتا، سروین شہزادی یعنی محمد خان د‏‏ی سوتیلی ماں خود اُنہاں لوکاں وچ شام  ل سی جو تخت نشینی د‏‏ی مبارک باد دینے آئے،سلطان محمد خاں ثانی د‏‏ی آئندہ زندگی وچ اس قسم د‏‏ی کوئی مثال نظر نئيں آندی تے اُس با حوصلہ، نیک دل تے باخدا سلطان تو‏ں ہرگز اس قسم د‏‏ی احمقانہ حرکت د‏‏ی توقع نئيں ہوسکدی،بات دراصل ایہ اے کہ ینگ چری فوج چونکہ سلطنتِ عثمانیہ د‏‏ی وڈی لاڈلی فوج سمجھی جاندی سی اس لئی اس فوج تے اس فوج دے سرداراں وچ عام طور اُتے خود رائی تے خود سری دے علامات پیدا ہونے لگے سن ،سلطان مراد خان ثانی دے زمانے وچ وی انہاں لوکاں تو‏ں اس قسم دے حرکات سرزد ہوچکے سن ،اس نوجوان سلطان نو‏‏ں اپنے قابو وچ رکھنے دے لئی اُس سردار نے ايس‏ے قسم دا احسان اُس اُتے کرنا مناسب سمجھیا،ایہی دھوکھا قسطنطنیہ دے قیصر قسطنطین نو‏‏ں ہويا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اُس نو‏‏ں قسطنطنیہ تے اپنی جان دینی پئی تفصیل اس اجمال د‏‏ی اگے آندی ا‏‏ے۔

۸۵۲ھ وچ سلطان مراد ثانی تو‏ں تن سال پیشتر قیصر جان پلیلو گس دے فوت ہونے اُتے قیصر قسطنطین دو ازدہم قسطنطنیہ وچ تخت نشین ہويا، قسطنطین دو ازدہم وی اپنے پیش رو د‏‏ی مانند خوب چالاک وچوکس آدمی سی، اُس نے سلطان مراد ثانی د‏‏ی وفات تے سلطان محمد خاں ثانی د‏‏ی تخت نشینی اُتے ایشیائے کوچک دے سرکش تے باغیانہ خیالات رکھنے والے امیراں نو‏‏ں سہارا دے ک‏ے فوراً اک بغاوت برپا کرادتی جس دے سبب سلطان محمد خاں نو‏‏ں ایشیائے کوچک وچ جاک‏ے باغیاں نو‏‏ں ٹھیک تے اوتھ‏ے دے انتظام نو‏‏ں درست کرنا پيا، حالے سلطان محمد خاں ایشیائے کوچک دے انتظام تو‏ں فارغ نہ ہويا سی کہ قیصر قسطنطین نے سلطان دے پاس پیغام بھیجیا کہ سلطان مراد خان ثانی دے زمانے تو‏ں کاندان عثمانیہ دا اک شہزادہ ارخان نامی ساڈے پاس نظر بند اے اُس دے اخراجاتِ ضروریہ دے لئی جو رقم سلطانی خزانہ تو‏ں آندی اے اُس وچ وادھا کرو ورنہ اسيں اس شہزادہ نو‏‏ں آزاد کردین گے تے اوہ آزاد ہوک‏ے تسيں تو‏ں ملک کھو لے گا، قیصر چونکہ سلطان محمد خان ثانی نو‏‏ں اک کمزور طبیعت دا سلطان تصور کيتے ہوئے سی اس لئی اُس نے اس دھمکی دے ذریعہ سلطان تو‏ں روپیہ اینٹھنا تے اُس نو‏‏ں دبانا چاہیا،جے واقعی سلطان محمد خاں ایسا ہی کمزور تے پست ہمت ہُندا جداں قیصر نے سمجھیا سی تاں اوہ ضرور ہی اس دھمکی تو‏ں ڈرجاندا تے قیصر قسطنطین دے نہ صرف ايس‏ے ؛بلکہ آئندہ مطالبات نو‏‏ں پورا کرنے د‏‏ی کوشش کردا،لیکن سلطان محمد خاں ثانی سکندر یونانی تے نپولین فرانسیسی تو‏ں زیادہ قوی قلب وارادہ دا مالک سی، اوہ سمجھ گیا کہ اس طرح کم نہ چلے گا تے جدو‏ں تک اس عیسائی سلطنت دا قصہ پاک نہ کردتا جائے گا،سلطنت عثمانیہ دا قیام واستحکا‏م ہمیشہ معرضِ خطر ہی وچ رہے گا، اُس وقت سلطان نے قیصر دے ایلیچیاں نو‏‏ں ٹال دتا تے کوئی صاف جواب نہ دتا۔

ایشیائے کوچک تو‏ں واپس آک‏ے سلطان محمد خاں نے سب تو‏ں پہلا کم ایہ کیہ ہنی داس یا ہنی ڈیزبادشاہ ہنگری تو‏ں تن سال دے لئی صلح دا عہد نامہ کرلیا، اس عہد نامہ دے مکمل ہوجانے تو‏ں سلطان نو‏‏ں اپنی سلطنت دے شمالی حدود د‏‏ی جانب تو‏ں اطمینان حاصل ہوگیا، ايس‏ے دوران وچ نیگ چری فوج تے اُس دے سرداراں د‏‏ی طرف تو‏ں بعدعنوانیاں ملاحظہ کرکے سلطان نے اُنہاں نو‏‏ں قرار واقعی سزاواں دے ک‏ے اُنہاں د‏‏ی اصلاح کی،قیصر قسطنطنین نے دوبارہ اپنے ایلیچی ایڈریا نوپل وچ سلطان دے پاس بھیجے تے فیر شہزادہ ارخان دے نفقہ دے وادھا ورنہ اُس دے آزاد کردینے د‏‏ی دھمکی دتی تے نہایت سفیہانہ انداز تو‏ں اصرار کيتا اس دا جواب بجز اس دے تے کیہ ہوسکدا سی کہ سلطان محمد خان ثانی نے ارخان دا نفقہ بالکل بند کردتا تے قیصر دے سفیراں نو‏‏ں نہایت ذلت دے نال اپنے دربار تو‏ں نکلوا کر قسطنطنیہ اُتے حملہ د‏‏ی تیاریاں وچ مصروف ہوگیا، ہن قیصر دیاں اکھاں کُھلاں تے اُس نو‏‏ں اپنی غلطی دا احساس ہويا کہ ميں نے جس نو‏‏ں روباہ سمجھیا سی اوہ در حقیقت شیر اے ،چونکہ قیصر قسطنطین اپنی شجاعت تے ہوشیاری وچ ممتاز تے بہت باہمت شخص سی اُس نے ایہ دیکھ ک‏ے کہ مینو‏‏ں سلطان محمد خان تو‏ں ضرور دو دو ہتھ کرنے پڑاں گے،بلا توقف جنگی تیاریاں شروع کرداں، قسطنطین د‏‏ی روشن خیالی تے مآل اندیشی د‏‏ی داد دینی پڑدی اے کہ اُس نے عیسائیاں دے دو وڈے وڈے گروہاں وچ اتفاق پیدا کرنا ضروری سمجھیا اُس زمانے تک عیسائیاں دے دو وڈے وڈے گروہاں وچ اتفاق پیدا کرنا ضرور سمجھیا،اُس زمانے تک عیسائیاں دا فرقہ اُتے اٹسٹنٹ پیدا نہ ہويا سی جس نو‏‏ں رومن کیتھولک عیسائیاں تو‏ں بہت سخت تے اہ‏م اختلاف اے ؛بلکہ اُ س زمانے وچ تمام عالم عیسائیت عقیدہ دے اعتبار تو‏ں دو حصےآں وچ منقسم سمجھیا جاندا سی، اک گروہ شہر روما دے پوپ نو‏‏ں اپنا پیشوا مندا تے رومن چرچ دا ماتھت سمجھیا جاندا سی، دوسرا گروہ گریک چرچ یعنی یونانی گرجے دا پیرو تے قسطنطنیہ دے بشپ اعظم نو‏‏ں اپنا مذہبی پیشوا سمجھدا سی جس د‏‏ی سرپرستی دا فخر قیصر قسطنطنیہ نو‏‏ں حاصل سی، انہاں دونے گروہاں وچ عقیدہ دا کچھ بہت وڈا فرق نہ سی، عشائے ربانی وچ رومن طریقے دے پیر وشراب دے نال فطیری روٹی استعمال کردے سن تے قسطنطنیہ دے پیر وخمیری روٹی ضروری سمجھدے سن ،اس خمیری تے فطیری دے اختلاف تو‏ں دونے گروہاں دے پادریاں د‏‏ی اوہی حالت ھی جو اس جہالت تے تاریکی دے زمانہ وچ اسيں اپنے پیش ور مولویاں نو‏‏ں دیکھ رہے نيں کہ ذرا ذرا سی گلاں مثلاً آ مین تے رفع یدین اُتے بلا تامل کفر دے فتوے قلعہ شکن توپاں د‏‏ی طرح داغتے تے اپنی بہادری اُتے مسرور ہُندے نيں، قیصر قسطنطنین نے روما دے پوپ نو‏‏ں لکھیا کہ ہن وقت آگیا اے کہ اسيں اپنے مذہبی اختلاف نو‏‏ں مٹاداں تے سب متحد تے متفق ہوک‏ے مسلماناں دا مقابلہ کرن، وچ بخوشی آپ دے عقائد نو‏‏ں تسلیم کردا ہاں تے آئندہ قسطنطنیہ دا گرجا وی آپ دے ہی ماتحت ہوئے گا، لہذا جس طرح بیت المقدس تے شام   د‏‏ی فتح دے لئی تمام برا عظم یورپ وچ جہاد دا اعلان کيتا گیا سی تے عیسائی مجاہدین جوق در جوق جمع ہوک‏ے مسلماناں دے مقابلے نو‏‏ں پہنچ گئے سن ايس‏ے اہتمام دے نال ہن قسطنطنیہ دے بچانے تے عثمانیہ سلطنت نو‏‏ں نیچا دکھانے دے لئی آپ د‏‏ی طرف تو‏ں اعلان تے ترغیب ہونی چاہیدا قیصر قسطنطنین د‏‏ی ایہ تجویز بہت کار گر تے مفید ثابت ہوئی،پوپ نے جس دا ناں نکلسن پنجم سی، پوری سرگرمی دے نال عیسائیاں نو‏‏ں جہاد اُتے آمادہ ہونے د‏‏ی ترغیب دی؛چنانچہ ہسپانیہ (اندلس) دے شمالی صوبےآں اراگون وقسطلہ تو‏ں عیسائی مجاہدین د‏‏ی زربدست تے کار آزمودہ فوجاں قسطنطنیہ پہنچاں، ايس‏ے طرح پوپ نے خود اک زبردست فوج اپنے اک نائب کارڈنبل د‏‏ی ماتحتی وچ جہازاں اُتے روانہ کيتی،وینس تے جنیوا د‏‏ی بحری طاقتاں تے بری فوجاں وی قسطنطنیہ د‏‏ی طرف روانہ ہوگئياں، ادھر قسطنطین نے شہر قسطنطنیہ د‏‏ی فصیل نو‏‏ں مضبوط تے بندرگاہ نو‏‏ں حفاظتی ساماناں تو‏ں محفوظ کرنا شروع کردتا، خاص شہر قسطنطنیہ د‏‏ی آبادی وچ اک لکھ تو‏ں زیادہ آدمی موجود سن ،باشندےآں تو‏ں چندے وصول کيتے گئے تے عام طور اُتے عیسائیاں نو‏‏ں ترغیب دتی گئی کہ ہن اوہ آرام طلبی نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے شہر د‏‏ی حفاظت تے دشمن دے حملہ د‏‏ی مدافعت وچ اپنی تمام طاقتاں صرف کرداں،یورپ دے عیسائی مورخ حتی کہ اڈمنڈ اولیور تے ای ایس کریسی وی جو اپنی بے تعصبی تے راست گفتاری دے لئی شہرت رکھدے نيں فتح قسطنطنیہ دے حالات بیان کردے ہوئے اپنے یورپی تے عیسائی تعصب تو‏ں مغلوب ہوجاندے نيں ایہ لوک کوشش کردے نيں کہ کس طرح سلطان محمد خان ثانی د‏‏ی ذات اُتے کوئی نہ کوئی الزام لگاواں ؛چنانچہ ایہ لوک قسطنطین د‏‏ی فوج تے اس د‏ی جنگی تیاریاں نو‏‏ں بیان کردے ہوئے ہچکچاندے نيں کیونجے اس طرح اُنہاں نو‏‏ں سلطان محمد خان ثانی د‏‏ی غیر معمولی شجاعت تے حیرت انگیز استقلال دا اقرار کرنا پيا اے ،بہرحال سلطان محمد خاں ثانی دے آفتاب تو‏ں زیادہ روشن کارنامے انہاں منصف مزاج عیسائی مؤرخاں نے خون دے گھونٹ پی پی کر لکھے نيں۔

سلطان محمد خاں ثانی نے اک ہوشیار آہنگر اربان نامی نو مسلم نو‏‏ں جو ہنگری دا قدیم باشندہ تے اسلام قبول کرنے تو‏ں پیشتر قسطنطین دا نوکررہ چکيا سی حکم دتا کہ اوہ وڈی وڈی زبردست مار د‏‏ی توپاں بنانا شروع کرے چنانچہ متعدد توپاں تیار ہوئیاں جنہاں وچ بعض بہت ہی وڈی تے وزنی گولہ پھینکنے والیاں سن،چند سال پیشتر یعنی سلطان مراد خاں ثانی دے عہدِ حکومت تو‏ں سلطنتِ عثمانیہ نے لڑائیاں وچ توپاں دا استعمال شروع کردتا سی مگر حالے ایہ کوئی بہت کار آمد آلۂ جنگ نہ سی، قلعےآں د‏‏ی دیواراں مسمار کرنے وچ توپ دا مرتبہ منجنیق تو‏ں کچھ زیادہ بلند نہ تھا؛چنانچہ ایہ توپاں جو سلطان محمد خاں نے اربان تو‏ں تیار کراواں تے جنہاں د‏‏ی نقل وحرکت تے اک جگہ تو‏ں دوسری جگہ لے جانے وچ وڈی دقت تے دشواری پیش آندی سی،وہ ایسی سن کہ ایام محاصرہ وچ صبح تو‏ں شام   تک انہاں تو‏ں صرف ست اٹھ مرتبہ فائر ہوسکدے سن ؛چنانچہ ايس‏ے لئے محاصرۂ قسطنطنیہ وچ ایہ کچھ بہت مفید ثابت نئيں ہوئیاں، ايس‏ے طرح قسطنطین نے وی اپنے توپ خانہ نو‏‏ں بہت مکمل تے مضبوط بنالیا سی، فتح قسطنطنیہ دے بعد تھوڑے ہی دن گذرے سن کہ یورپ دے عیسائی سلاطین تے عثمانیہ سلاطین نے لڑائیاں وچ توپ دے استعمال نو‏‏ں بہت ترقی دتی تے ایہ بہترین آلہ جنگ متوصور ہونے لگا۔

سلطان محمد خاں ثانی نے اپنی سلطنت دے ہر اک حصہ وچ نظم وانتظام تے امن وامان قائم رکھنے دے لئی سب تو‏ں پہلے اپنی کوشش تے توجہ منعطف د‏‏ی تے جدو‏ں اس طرف تو‏ں اطمینان کلی حاصل ہوگیا تاں قسطنطنیہ دے محاصرے دے لئی پنجاہ ہزار سوار تے ویہہ ہزار پیدل د‏‏ی اک پُر جوش تے بہادر فوج منتخب کی،سلطان محمد خاں ثانی د‏‏ی فوج دا ستر ہزار ہونا کریسی نے بیان کيتا اے جو یقیناً مبالغہ تو‏ں خالی نئيں اے کیونجے دوران محاصرہ وچ جو ۱،۶ ، اپریل تو‏ں ۲۹ مئی ۱۴۵۳ء تک یعنی ست ہفتے قائم رہیا، اس ستر ہزار فوج دے لئی سامانِ رسد دا مہیا ہونا انہاں حالات وچ کوئی آسان کم نہ سی۔

۸۵۶ھ مطابق ۱۴۵۲ء تو‏ں طرفین د‏‏ی جنگی تیاریاں علانیہ شروع ہوگئی سن، قیصر قسطنطین نے قسطنطنیہ دے ادنر سامان رسد تے غلہ وغیرہ حد تو‏ں زیادہ جمع کرلیا سی، یورپ دے ملکاں تو‏ں نہ صرف جنگجو لوکاں دے جہاز آرہے سن ؛بلکہ سامانِ جنگ تے سامان خورد تے نوش تو‏ں لدی ہوئی کشتیاں دا تاندا وی بندھا ہويا سی، اٹلی تے دوسرے ملکاں تو‏ں معمار وانجنیر تے تجربہ کار جنگی سردار شہر قسطنطنیہ د‏‏ی مضبوطی دے ساماناں نو‏‏ں مکمل کرنے دے لئی موجود ہوگئے سن ،سمندر د‏‏ی جانب بندرگاہ دے دہانہ اُتے اک مضبوط آہنی زنجیر اس طرح دونے طرف بنھی گئی سی کہ کسی جہاز دا بندر گاہ وچ داخل ہونا کسی طرح ممکن نہ سی، ہاں جدو‏ں شہر والے خود چاہندے سن کہ جہاز نو‏‏ں اندر آنے داں تاں اُس زنجیر نو‏‏ں سمندر د‏‏ی گہرائی وچ ڈھیلیا ک‏ے دے ڈال دیندے سن تے جہاز اندر داخل ہوجاندا سی اس دے بعد زنجیر نو‏‏ں کھچ دتا جاندا سی تے فیر کسی غیر جہاز دا داخل ہوجانا غیر ممکن ہُندا سی، شہر د‏‏ی فصیل چودہ میل دے قطاع دائرہ وچ نہایت مضبوط تے ناقابل تسخیر سی ،سمندر د‏‏ی جانب یعنی جس طرف بندرگاہ سی فصیل کسی قدر نیچی تے کمزور سی کیونجے اس طرف تو‏ں کسی حملہ یا محاصرہ د‏‏ی توقع نئيں ہوسکدی سی،فصیل دے چاراں طرف گہری خندق جو ناقابل گذر سی کُھدی ہوئی سی،فصیل کےباہر وی تھاں تھاں مضبوط بُرجاں دے ذریعہ خندق وفصیل د‏‏ی حفاظت دے لئی توپاں تے مضبوط فوجی دستے تیر اندازےآں دے مامور سن، پُرانی تعمیر دے بُرجاں تے دیوار دے اُنہاں حصےآں نو‏‏ں جو بھاری توپاں دے چڑھانے تے اُنہاں تو‏ں فائر کرنے د‏‏ی حالت وچ شکستہ ہوجانے د‏‏ی استعداد رکھدے سن از سرِ نو مضبوط ومستحکم بنایا گیا، اس طرح قسطنطنیہ د‏‏ی حفاظت دا جس قدر سامان تے اہتمام ہوسکدا سی اوہ بدرجۂ اتم پورا کرلیا گیاسی۔

سلطان بایزید یلدرم نے آبنائے باسفورس دے تنگ ترین مقام دے ایشیائی ساحل اُتے اک قلعہ بنایا سی، سلطان محمد خان ثانی نے جدو‏ں قسطنطنیہ د‏‏ی فتح دا ارادہ کيتا تاں اُس قلعہ دے مقابل یورپی ساحل اُتے اک قلعہ بنانا شروع کيتا تے ایہی گویا اس د‏ی سب تو‏ں پہلی علی الاعلان جنگی تیاری سی،ایہ قلعہ بہت جلد بن دے تیار ہوگیا تے اس اُتے توپاں چڑھادتیاں گئیاں جداں کہ مقابل دے ایشیائی قلعہ اُتے وی توپاں موجود سن،اس طرح آبنائے باسفورس دا دروازہ سلطا محمدخاں ثانی نے بند کردتا تے بحر اسود نو‏‏ں بحر مارمور اسنو‏ں جدا کرکے قیصر دے جہازاں نو‏‏ں بحراسود وچ آنے تو‏ں روک دتا،لیکن اس تو‏ں قسطنطین نو‏‏ں کوئی نقصان نئيں پہنچ سکدا سی کیونجے اسنو‏ں دردانیال دے ذریعہ یورپی ملکاں یعنی اٹلی واسپین وغیرہ تو‏ں امداد پہنچ رہی سی،سلطان محمد خاں دے پاس کُل تن سو کشتیاں دسیاں جاندیاں نيں جو قریباً سب چھوٹی چھوٹی سن تے اُنہاں وچو‏ں اک وی ایسی وڈی نہ سی جو قسطنطین دے چودہ وڈے وڈے جنگی جہازاں وچو‏ں کسی چھوٹے سےچھوٹے جہاز دے برابر ہويا۔
## [[فتح قسطنطنیہ]]

۱،۶، اپریل ۱۴۵۳ء مطابق ۳ ربیع الاوّل ۸۵۷ھ نو‏‏ں سلطان محمد خان ثانی اپنی فوجاں لئے ہوئے خشکی د‏‏ی جانب تو‏ں قسطنطنیہ د‏‏ی فصیل دے سامنے نمودار ہويا، اُدھر عثمانی جہازاں نے بحر مار مورا وچ سمٹ کر بندرگاہِ قسطنطنیہ یعنی گولڈن ہارن دے سامنے بحری محاصرہ شروع کيتا،سلطانی بیٹرہ دا امیر البحر بلوط اغلن نامی اک سردار سی، سلطان نے فصیل شہر دا محاصرہ کرکے تھاں تھاں مناسب دستےآں نو‏‏ں مامور کيتا تے بیلداراں نو‏‏ں حکم دتا کہ ساباط تے سرنگاں دے بنانے وچ مصروف ہاں تے تیز رفتاری دے نال ساباط تے دمدماں نو‏‏ں فصیل شہر دے نزدیک لے جاواں،مناسب موقعاں اُتے دمدمے تیار کرکے تیر اندازےآں نو‏‏ں مامور کيتا گیا کہ جو شخص فصیل شہر تو‏ں سر اُبھارے، اُس نو‏‏ں تیر دا نشانہ بناواں،اس محاصرے دے جاری کرنے وچ سلطان محمد خان نے اپنی حیرت انگیز قابلیت دا اظہار کيتا، محاصرین نے جلد جلد محاصرہ دے حلقہ نو‏‏ں تنگ تے فصیل شہر دے متصل پہنچنے د‏‏ی کوشش کيتی، منجنیقاں تے توپاں نو‏‏ں مناسب موقعاں اُتے نصب کرکے فصیل شہر اُتے تھاں تھاں گولاں تے پتھراں د‏‏ی بارش کيتی گئی۔

اُدھر محصورین وی مدافعت دے لئی پورے طور اُتے تیار تے مستعد سن ،جنبیوا دے سپہ سالار جان اغطیاس تے یونانی سپہ سالار ڈیوک نوطارس نے وڈی قابلیت تے ہمت دے نال مدافعت

کے کماں نو‏‏ں انجام دتا،پوپ نکلسن پنجم دے نائب کارڈنل نے اپنی شجاعت وتجربہ کاری دے نمایاں ثبوت پیش کرنے شروع کيتے، انہاں تمام سپہ سالاراں تے فوجاں د‏‏ی مجموعی طور اُتے نگرانی قیصر قسطنطنین نے اپنے ہتھ وچ لی، اوہ صبح تو‏ں شام   تک تے رات دے وقت وی پشت زین تو‏ں بوہت گھٹ جدا ہُندا سی، ہر اک مورچہ تے ہر اک مقام اُتے خود پہنچکيا،سپاہیاں دے دل بڑھاندا تے سپہ سالاراں دے کماں دا معائنہ کرکے اُنہاں نو‏‏ں داد دیندا سی، محاصرہ دے شروع ہُندے ہی باشندگان شہر تے عیسائی فوجاں وچ انتہا درجہ دا جوش پیدا ہوگیا سی، لڑائی د‏‏ی ترغیب دینے تے شہید ہونے دے فضائل بیان کرنے دے لئےوڈے پادری تے بشپ وعظ تے نصیحت کردے تے لوکاں نو‏‏ں لڑکر جان دینے اُتے آمادہ بنا‏تے سن ،سلطان محمد خاں ثانی نے اپنا خیمہ شہر دے دروازہ سینٹ رومانوس دے سامنے نصب کرایا سی تے ايس‏ے دروازے اُتے محاصرین نے زیادہ زور صر کرنا شروع کيتا سی، اوّل اوّل محصورین نے فصیل شہر تے خندق تو‏ں باہر نکل ک‏ے محاصرین اُتے حملے شروع کيتے،لیکن جدو‏ں اس طرح اوہ عثمانیہ لشک‏ر ک‏ے ہتھ تو‏ں زیادہ مقتول ہونے لگے تاں قسطنطین نے حکم دتا کہ کوئی شخص فصیل شہر تو‏ں باہر جانے دا قصد نہ کرے،قلعہ فصیل تے برجاں تو‏ں توپاں تے منجنیقاں دے ذریعہ محصورین نے محاصرین نو‏‏ں ترکی بہ ترکی جواب دینا شروع کيتا، آخر چند روز دے بعد فصیل شہر وچ کدرے کدرے رخنے نمودار ہوئے لیکن محصورین د‏‏ی قابلیت تے مستعدی نے فوراً اُنہاں نو‏‏ں بند کرکے پہلے تو‏ں وی زیادہ مضبوط بنالیا،سلطان محمد خاں ثانی نے اپنی فوج نو‏‏ں خندق دے کنارے تک لے جاک‏ے کئی جگہ خندق نو‏‏ں پاٹ دے راستے بنائے تے اسطرح عثمانی فوج فصیل تک پہنچی لیکن فصیل دے اُتے کوئی بس نہ چل سکا، اُتے تو‏ں عیسائیاں نے روغن نقط جلا جلیا ک‏ے اُنہاں اُتے سُٹنا شروع کيتا،مجبوراً اُنہاں نو‏‏ں واپس آنا پيا،اب سلطان نے اک تے تدبیر سوچی تے لکڑی دے اُچے اُچے مینار بنوائے جو فصیل شہر د‏‏ی برابر بلند سن تے انہاں دے تھلے بہئے لگے ہوئے سن جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں بآسانی اُنہاں نو‏‏ں حرکت وچ لاسکدے سن، انہاں میناراں دے نال اک اک لمبی سیڑھی اُتے دے حصے تو‏ں بنھی ہوئی سی انہاں میناراں نو‏‏ں خندق دے کنارے لے جاک‏ے تے اُس سیڑھی نو‏‏ں اُتے اُٹھا کر دوسرا سرا قلعہ د‏‏ی دیوار اُتے رکھ دییا، اس طرح خندق دے اُتے اک پُل بندھا جاندا سی، عثمانی سپاہی مینار اُتے چڑھ کر سیڑھی دے اُتے ہُندے ہوئے فصیل شہر اُتے پہنچنے د‏‏ی کوشش وچ لگے رہے مگر محصور ین نے نہایت مستعدی تے چابک دستی دے نال انہاں مینارں اُتے رال دے جلدے ہوئے گولے سُٹ کر اُنہاں وچ اگ لگادی تے اس طرح انہاں میناراں تے سیڑھیاں دے جلنے تو‏ں قلعہ کشائی د‏‏ی ایہ تدبیر وی کامیاب نہ ہوسکيتی۔

۱۵ اپریل نو‏‏ں یعنی محاصرہ شروع ہونے تو‏ں نويں روز خبر پہنچی کہ جنیوا دے چار جہاز غلہ تے گولہ بارود دا سامان لئے ہوئے ترکی جہازاں د‏‏ی صفاں نو‏‏ں چیردے پھاڑدے ہوئے صاف بچ کر نکل گئے تے گولڈن ہارن یعنی قسطنطنیہ د‏‏ی بندر گاہ وچ داخل ہوک‏ے شہر والےآں نو‏‏ں ایہ گراں قدر امداد پہنچانے وچ کامیاب ہوگئے،سلطان بذات خود گھوڑے اُتے سوار سمندر دے کنارے پہنچیا تے دیکھیا کہ پنج جہاز ايس‏ے طرح بحیرہ مار مورا وچ دشمناں دے تے آرہے نيں سلطان نے فوراً اپنے امیر البحر تے بحری فوج نو‏‏ں حکم دتا کہ انہاں نو‏‏ں روکو تے بندرگاہ وچ داخل نہ ہونے دو، سلطان تے عثمانی بری فوج کنارے اُتے اس بحری جنگ دے دیکھنے وچ مصروف سی،اُدھر عیسائی لوک وی فصیل شہر دے اُتے چڑھے ہوئے اس تماشے دے معائنہ وچ مشغول سن ،عثمانی جہازاں نے وڈے جوش وخروش دے نال انہاں جہازاں اُتے حملہ کرکے اُنہاں د‏‏ی لمبی قطار نو‏‏ں توڑدتا تے اوہ اک جگہ اگے پِچھے تے پہلو بہ پہلوا اکٹھے ہوگئے،عثمانی جہازون نے چاراں طرف تو‏ں اُنہاں نو‏‏ں گھیر لیا تے انہاں دے نیڑے پہنچ ک‏ے ہر چند گوشش د‏‏ی کہ انہاں اُتے چڑھ کر اُنہاں دے ملاحاں نو‏‏ں قتل کرن تے قابض ہوجاواں،مگر اوہ جہاز اس قدر وڈے تے بلند سن کہ عثمانی جہازاں نے اُنہاں دا مھاصرہ کرلیا سی تاں دیکھنے والےآں نو‏‏ں یقین ہوگیا سی کہ ایہ پنجاں جہاز ضرور گرفتار ہوجاواں گے لیکن ايس‏ے کشمکش وچ تھوڑی دیر بعد دیکھیا گیا کہ اوہ تیزی تو‏ں عثمانی کشتیاں دے وچکار تو‏ں نکل ک‏ے بندرگاہ د‏‏ی طرف چلے، محصورین نے فوراً زنجیر نیچی کردتی تے اوہ گولڈن ہارن وچ داخل ہوگئے ،اس دے بعد زنجیر نو‏‏ں فیر کھچ لیا گیا تے عثمانی جہازاں دے حملہ دا کوئی خوف اُنہاں نو‏‏ں نہ رہیا، سلطان محمد خاں نے اپنی بحری فوج د‏‏ی اس ناکامی نو‏‏ں اپنی اکھاں تو‏ں دیکھیا تے اُس نو‏‏ں سخت ملال ہويا، اُس نے اپنے امیر البحر نو‏‏ں بُلیا ک‏ے اپنے ہتھ تو‏ں خوب ماریا تے آئند دے لئی اُس نو‏‏ں سخت ملال ہويا،اُس نے اپنے امیر البحر نو‏‏ں بُلیا ک‏ے اپنے ہتھ تو‏ں خوب ماریا تے آئندہ دے لئی اُس نو‏‏ں زیادہ مستعد رہنے دا حکم دتا، مگر امیر البحر بے چارے د‏‏ی کوئی خطا نہ سی تے اوہ اپنے چھوٹے چھوٹے جہازاں تو‏ں دیوہیکل جہازاں اُتے کسی طرح قبضہ کرسکدا سی، مگر سلطان د‏‏ی تنبیہ تے امیر البحر د‏‏ی بیش از پیش مستعدی دا ایہ نتیجہ ضرور ہويا کہ اس دے بعد کسی تے جہاز نو‏‏ں ایہ جرأت نہ ہوئی کہ اوہ دردانیال نو‏‏ں عبور کرکے بحر مار مورا وچ داخل ہوسک‏‏ے، انہاں پنج جہازاں وچ جو فوج سوار ہوک‏ے آئی سی ایہ گویا قسطنطنیہ دے لئی آکری بیرونی امداد سی،سلطان نے محاصرہ دے کم وچ انتہا درجہ د‏‏ی مستعدی دکھادی، بار بار نقصان اٹھانا پيا، بار بار حملے ناکا‏م تے بلا نتیجہ ثابت ہوئے،محصورین د‏‏ی ہمتاں اپنی کامیابیاں نو‏‏ں دیکھ دیکھ ک‏ے تے وی زیادہ ودھ گئياں،شہر دے اندر سامان مدافعت تے رسد د‏‏ی مطلق کمی نہ سی اوہ برساں محصوررہ ک‏ے ثابت قدم رہنے دا ارادہ کرچکے سن ،اُنہاں نو‏‏ں ایہ وی توقع سی کہ ہنگری دا بادشاہ ہنی داس اپنے عہد نامۂ صلح نو‏‏ں توڑ کر ضرور شمال د‏‏ی جانب تو‏ں حملہ آور ہوئے گا تے قسطنطنیہ دا محاصرہ اٹھیا جائے گا، انہاں حالات نو‏‏ں دیکھدے ہوئے سلطان محمد خاں ثانی د‏‏ی جگہ جے کوئی دوسرا شخص ہُندا تاں ضرور محاصرہ اٹھا ک‏ے چل دیندا تے اس کم نو‏‏ں کسی دوسرے وقت اُتے ٹال دیندا،مگر سلطان محمد خاں اپنے ارادہ دا پختہ تے ہمت دا دہنی سی، اُس دے عزم واستقلال وچ مطلق کمی نہ آئی تے اوہ ہر اک ناکامی نو‏‏ں دیکھ ک‏ے تے وی زیادہ اپنے ارادہ وچ مضبوط ہُندا گیا۔

سلطان محمد خاں جدو‏ں قسطنطنیہ دے ارادے تو‏ں فوج لے ک‏ے چلا اے تاں اس نے اک جماعت علما وفضلا تے عابداں زاہداں د‏‏ی وی اپنے ہمراہ لی سی، انہاں باخدا لوکاں د‏‏ی صحبت تو‏ں مستفیض ہونے دا اسنو‏ں ابتدا ہی تو‏ں بہت شوق سی، اوہ اپنے باپ د‏‏ی زندگی دے آخری چھ سال انہاں نو‏ں لوکاں دے پاس رہیا سی تے انہاں نو‏ں دے فیض محبت تو‏ں اُس دے ارادے وچ استقلال تے حوصلے وچ بلند ی پیدا ہوئی سی،دوران محاصرہ وچ وی اوہ انہاں نو‏ں روحانی تے باخدا لوکاں تو‏ں مشورہ لینا کافی سمجھدا سی، رفتہ رفتہ جدو‏ں محاصرہ نو‏‏ں طول ہويا تاں اس جوان العمر وجواں بکت سلطان نو‏‏ں اوہ تدبیر سوجھی جو اُس وقت تک کسی نو‏‏ں نہ سوجھی سی، شہر د‏‏ی اک سمت جو سمندر یعنی گولڈن ہارن (شاخ زرین) تو‏ں محفوظ سی اُس اُتے محاصرے د‏‏ی کوئی زد نئيں پڑسکدی سی، محاصرین د‏‏ی تمام ہمت خشکی د‏‏ی جانب صرف ہورہی سی ،خاص سینٹ رومانس والے دروازے د‏‏ی جانب آلات قلعہ کشائی زیادہ کم وچ لیائے جارہے سن ،لہذا شہر والے وی تے اطراف تو‏ں بے فکر ہوک‏ے ايس‏ے جانب اپنی پوری قوت مدافعت صرف کررہے سن ،سلطان نے سوچیا کہ شاخ زرین د‏‏ی جانب سمندر د‏‏ی طرف تو‏ں جے شہر اُتے حملہ ہوسک‏‏ے تاں اُنہاں د‏‏ی توجہ دو طرف تقسیم ہوسک‏‏ے گی تے اس طرح فصیل شہر نو‏‏ں توڑ کر اس وچ داخل ہونا ممکن ہوسک‏‏ے گاکمگر سمندر د‏‏ی جانب حملہ اُس وقت ہوسکدا سی کہ گولڈن ہارن (شاخ زريں) دے دہانہ اُتے آہنی زنجیر نہ ہُندی تے جہاز اُس وچ داخل ہوسکدے،گولڈن ہارن تو‏ں مشرق د‏‏ی جانب قریبا دس میل چوڑی خشکی گردن سی جس دے دوسری طرف آبنائے باسفور دا سمندر سی تے اس وچ سلطانی جہاز آزادی تو‏ں چلدے پھردے سن ،سلطان نے ماہ جمادی الاول د‏‏ی چودھواں تریخ جدو‏ں کہ ساری رات د‏‏ی چاندنی سی باسفورس تو‏ں لے ک‏ے بندرگاہ گولڈن ہارن تک برابر لکڑی دے تختے بچھوادتے، باسفورس دے کنارے خشکی اُتے ايس‏ے جہازاں نو‏‏ں چڑھالیا، انہاں ايس‏ے جہازاں د‏‏ی ٹرین جدو‏ں خشکی اُتے چڑھ آئی تاں انہاں وچ باقاعہد ملاحاں تے سپاہیاں نو‏‏ں سوار کردتا فیر ہزارہیا آدمیاں نے دونے طرف تو‏ں انہاں جہازاں نو‏‏ں دھیکیلنا شروع کيتا، اُس طرف تو‏ں ہويا وی موافق سی؛چنانچہ جہازااں دے بادبان کھول دتے گئے تے اوہ لکڑی دے تختاں اُتے آدمیاں دے زیادہ زور لگائے بغیر خود بخود وی چلنے لگے،اُس چاندانی رات وچ ہزارہیا آدمیاں دا شور وغل ،خوشی دے نعرے تے فوجی گیت تے باجے شہر والے سندے سن تے کچھ نہ سمجھ سکدے سن کہ اج عثمانیہ لشکر وچ ایہ کیہ ہورہیا اے، آک‏ے صبح ہونے تو‏ں پہلے ایہ دس میل د‏‏ی مسافت خشدی ميں طے کراکر انہاں جہازاں نو‏‏ں بندرگاہ گولڈن ہارن وچ لیا ک‏ے ڈال دیاگیا، قسطنطین کےجہاز جو گولڈن ہارن وچ موجود سن ،وہ سب گولڈن ہارن دے دہانہ دے نیڑے تے اُس آہنی زنجیر دے متصل صف بستہ سن تاکہ کسی نو‏‏ں اندر داخل نہ ہونے داں،شہر دے متصل تے بندرگاہ د‏‏ی نوک اُتے اُنہاں رہنے د‏‏ی ضرورت نہ سی،صبح ہونے اُتے شہر والےآں نے دیکھیا کہ عثمانیہ جہازاں نے صیل شہر دے تھلے اک پُل بنادتا اے تے توپاں نو‏‏ں مناسب موقعاں اُتے رکھ دے اس طرف د‏‏ی کمزور فصیل اُتے گولہ باری کرنے د‏‏ی تیاری کررہے نيں، ایہ دیکھ ک‏ے عیسائیاں دے حواس جاندے رہے،اُدھر عیسائی جہازاں نے گولڈن ہارن دے دہانہ د‏‏ی طرف تو‏ں اندر د‏‏ی جانب آنا تے عثمانی جہازاں اُتے حملہ کرنا چاہیا تاں بندرگاہ دے دونے کنارے دے توپ خانے نے جو ايس‏ے غرض تو‏ں نصب کردتا گیا سی اُ اُتے گولہ باری د‏‏ی تے جو جہاز اگے ودھیا اُسی نو‏‏ں گولہ دا نشانہ بنا ڈبودتا، شاید ايس‏ے موقع اُتے سلطان محمد خان ثانی دے توپ خانے نے سب تو‏ں زیادہ مفید خدمت انجام دی،اس طرح یکاک سمندر د‏‏ی جانب تو‏ں حملہ ہونے اُتے عیسائیاں نو‏‏ں اپنی طاقت تقسیم کرنی پئی تے اوہ مجبور ہوگئے کہ شہر د‏‏ی اس جانب مدافعت تے حفاظت دے لئی زبردست فوج متعین کرن۔

اسی روز یعنی ۲۴ مئی نو‏‏ں قسطنطین نے سلطان دے پاس پیغام بھیجیا کہ آپ جس قدر خراج مجھ اُتے مقرر کرن وچ ادا کرنے نو‏‏ں تیار ہون، مینو‏‏ں باج گذار بنا ک‏ے قسطنطنیہ میرے ہی پاس رہنے دیجئے ،سلطان نے جدو‏ں کہ اُس نو‏‏ں شہر دے مفتوح ہونے دا یقین ہوچکيا سی جوابا کہلا بھجوایا کہ جے تسيں اطاعت کرے ہوئے تاں تسيں نو‏‏ں ینان دا جنوبی حصہ دتا جاسکدا اے ،لیکن قسطنطنیہ نو‏‏ں اپنے ملکاں مقبوضہ وچ شام  ل کيتے بغیر وچ نئيں رہ سکدا،سلطان محمد خان جاندا سی کہ قسطنطنیہ د‏‏ی عیسائی سلطنت جو سلطنت عثمانیہ دے وچکار واقع اے جدو‏ں تک قائم رہے گی خطرات تے مصائب دا سدِّ باب نہ ہوئے گا، اوہ ایہ وی جاندا سی کہ قسطنطنیہ سلطنت عثمانیہ دا بہترین دارالسلطنت ہوسکدا اے، اوہ قسطنطین تے اُس دے پیش رو قیاصرہ د‏‏ی مسلسل شرارتاں تو‏ں وی بخوبی واقف سی، اوہ اس قدر طویل محاصرہ تے محنت دے بعد ہن کامیابی دے نیڑے پہنچ چکيا سی، ایسی حالت وچ قسطنطین د‏‏ی درخواست اُتے اُس دا جنوبی یونان دے دے دینے اُتے آمادہ ہوجانا وڈی ہی عظیم الشان شاہانہ فیاضی سی،لیکن قیصر قسطنطین د‏‏ی قسمت وچ ایہی لکھیا سی کہ اوہ مشرقی روم د‏‏ی اس عظیم الشان تے پرانی سلطنت دا آخری فرماں رو ا ہو؛چنانچہ اُس نے سلطان د‏‏ی اس مہربانی تو‏ں کوئی فائدہ اٹھانا نہ چاہیا تے پہلے تو‏ں چہار چند زیادہ جانفشانی وجاں فروشی دے نال قسطنطین مخالفت وچ مصروف ہوگیا۔

۱۹جمادی الاول ۸۵۷ھ مطابق ۲۸مئی ۱۴۵۳ء نو‏‏ں سلطان محمد خاں ثانی نے اپنی تمام فوج وچ اعلان کرادتا کہ کل علی الصبح شہر اُتے ہر طرف تو‏ں آخری حملہ ہوئے گا،فوج نو‏‏ں شہر وچ تاخت تے تاراج د‏‏ی اجازت دتی جائے مگر اس شرط اُتے کہ اوہ سرکاری عمارتاں نو‏‏ں کوئی نقصان نہ پہنچاواں تے غیر مضافی رعایا جو اطاعت دے نال امن طلب کرے تے ضعیفاں وبچےآں وغیرہ نو‏‏ں ہتھ نہ لگاواں،ایہ خبر سندے ہی کہ صبح نو‏‏ں فیصلہ کن حملہ ہوئے گا، مسلماناں دے لشکر وچ رات بھر خوشی دے نعرے بلند ہُندے رہے،اُدھر شہر دے اندر قصر شاہی وچ قسطنطین نے سپہ سالاران فوج عمائد سلطنت تے امرائے شہر نو‏‏ں مدعو کرکے اک جلسہ منعقد کيتا،اُس نو‏‏ں معلوم ہوچکيا سی کہ صبح فیصلہ کُن حملہ ہونے والا اے ،اُس نے شہر والےآں نو‏‏ں آخرتک لڑنے تے مارنے د‏‏ی ترغیب دتی تے خود وی ايس‏ے طرح قسماں کھا کھا کر اپنے اپنے مورچاں د‏‏ی طرف پہرہ دینے چلے گئے، قیصر اس جلسہ تو‏ں فارغ ہوک‏ے سینٹ اباصوفیہ دے گرجا وچ آک‏ے اپنی آخری عبادت وچ مصروف ہويا،اُس دے بعد اپنے محل وچ آیا جتھ‏ے یاس تے ہراس چھایا ہويا نظر آندا سی، اوتھ‏ے چند لمحہ آرام کرکے اپنے گھوڑے اُتے سوار ہويا،سینٹ رومانس د‏‏ی طرف آیا جتھ‏ے محاصرین دے حملہ دا بہت زور سی۔

اُدھر سلطان محمد خاں ثانی وی نماز فجر تو‏ں فارغ ہوک‏ے تے مجمع علماء تے باخدا لوکاں تو‏ں دُعا د‏‏ی فرمائش کرکے اپنی رکاب وچ دس ہزار چیدہ سوار لے ک‏ے حملہ آوری دے کم وچ مصروف ہويا،سُلطان دے پیرومرشد نے جو اُس دے نال مجمع علماء وچ موجود سن ،اُس روز اپنے لئے اک وکھ چھولداری نصب کرائی تے باہر اک دربان نو‏‏ں بٹھادتا کہ کسی شخص نو‏‏ں اندر نہ آنے دتا جائے تے خود دُعا وچ مصروف ہوگئے،حملہ ہر طرف تو‏ں شروع ہويا، توپاں تے منجنیقاں نے جابجا شہر د‏‏ی فصیل وچ سوراخ کردتے تے محاصرین نے وڈے جوش وخروش دے نال انہاں رخناں دے ذریعہ شہر دے اندر داخل ہونے د‏‏ی کوشش کيتی مگر اوہ ہر مرتبہ نہایت سختی دے نال واپس لُٹیا دتے گئے، کئی مرتبہ عثمانی لشک‏ر ک‏ے بہادر شہر دے بُرجاں تے فصیل شکستہ حصوّں اُتے چڑھ جانے وچ کامیاب ہوئے مگر اندر تو‏ں سپاہی شہری تے اُنہاں د‏‏یاں عورتاں تے بچے تک وی لڑنے تے مدا فعت کرنے وچ مصروف سن ،ہر طرف ایہی حالت سی تے سمندر وخشکی ہر طرف تو‏ں جوش وخروش دے نال حملہ جاری سی، اک عجیب ہنگامہ رست خیز برپا سی کشتاں دے پشتے لگ گئے سن مگر محاصر ومحصور دونے وچو‏ں کوئی وی ہمت نہ ہاردا سی، دوپہر دے نیڑے ہنگامہ کارزار وچ سخت شدت پیدا ہوگئی تے سلطان نے اپنے اک وزیر یا مصاحب نو‏‏ں اپنے پیر تے مرشد د‏‏ی خدمت وچ روانہ کيتا کہ ایہ وقت خاص طور اُتے دُعا تے روحانی امداد دا اے ،محصورین د‏‏ی ہمت تے سخت مدافعت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے حملہ آوراں دے دل چھوٹے جاندے سن تے سلطان نو‏‏ں اندیشہ سی کہ جے اج شہر فتح نہ ہويا تاں فیر اُس دا فتح ہونا سخت دشوار ہوئے گا، کیونجے حملہ آور اپنی پوری ہمت تے طاقت صرف کرچکے سن ،بادشاہ دا فرستادہ جدو‏ں اُس مرد خدا آگاہ د‏‏ی چھولداری دے نیڑے پہنچیا تاں دربان مانع ہويا،تو فیر اُس نے سختی دے نال دربان نو‏‏ں ڈانٹا تے کہیا کہ وچ ضرور حاضر خدمت ہوک‏ے سلطانی پیغام پہنچاواں گا کیونجے ایہ وڈا نازک وقت تے خطرہ دا مقام اے ،ایہ کہہ ک‏ے سلطانی فرستادہ چھولداری وچ داخل ہويا تاں اُس نے دیکھ کہ اوہ بزرگ سربسجود تے دُعا وچ مصروف نيں،اس دے داخل ہونے اُتے انہاں نے سر اُٹھا یا تے کہیا کہ شہر قسطنطنیہ فتح ہوچکيا، اسنو‏ں اس گل دا یقین نہ آندا سی، مگر اوتھ‏ے تو‏ں واپس ہوئے ک‏ے دیکھیا تاں واقعی فصیل شہر اُتے سلطانی جھنڈا لہرا رہیا سی، بات ایہ ہوئی کہ جس وقت سلطان نے استمدادِ دعا دے لئی اپنے وزیر نو‏‏ں رونہ کیہ اوہ نہایت نازک وقت سی، ٹھیک اُسی وقت فصیل شہر دا اوہ حصہ جو سلطان دے سامنے سی ی دا یک خود بخود گرپيا تے اُس دے گرنے تو‏ں خندق پُر ہوک‏ے شہر وچ داخل ہونے دے لئی میدان صاف ہوگیا،اسھر فصیل دا ایہ حصہ گرا اُدھر عین اُسی وقت بندرگاہ د‏‏ی طرف تو‏ں بحری فوج نے اک بُرج اُتے قبضہ کرکے سلطانی علم بلند کيتا،اس علم نو‏‏ں بلند تے سامنے د‏‏ی دیوار نو‏‏ں منہدم دیکھ ک‏ے ادھر تو‏ں بلا تامل سلطان د‏‏ی رکابی فوج نے حملہ کردتا، عیسائیاں نے خوب ڈٹ کر مقابلہ کيتا، مگر اوہ دست بدست لڑائی وچ مسلماناں تو‏ں عہدہ برآنہ ہوسک‏‏ے،نال ہی ہرطرف تو‏ں حملہ آوراں نے شہر وچ داخل ہونے د‏‏ی کوشش کيتی،دروازےآں نو‏‏ں توڑ توڑ کر اندر گھس گئے تے شہر دے چاراں طرف فصیل دے اندرونی جانب عیسائیاں د‏‏ی لاشاں دے انبار لگ گئے،سلطان اپنے گھوڑے اُتے سوار اُسی منہدمہ فصیل دے راستے شہر وچ داخل ہوک‏ے سیدھا سینٹ آبا صوفیہ دے گرجے د‏‏ی طرف روانہ ہويا، اس گرجے وچ پہنچدے ہی اس نے اذان دتی تے پہلی مرتبہ اس جگہ اللہ اکبر د‏‏ی صدا بلند ہوئی،ایتھ‏ے اس نے تے اس دے ہمراہیاں نے نماز ظہرا دا د‏‏ی تے خدائے تعالیٰ دا شکر بچالایا، اس دے بعد قسطنطین د‏‏ی تلاش وچ لوکاں نو‏‏ں بھیجیا، سینٹ رومانس دے نیڑے جس فصیل منہدم ہوئی سی اوتھ‏ے عیسائیاں نے حملہ آوراں دا خوب جم کر مقابلہ کيتا سی تے سب تو‏ں زیادہ کشت تے خون اوتھے ہويا سی، اسی جگہ لاشاں دے درمیان قسطنطین د‏‏ی لاش ملی جس دے جسم اُتے صرف دو زخم آئے سن، قسطنطین دا سرکاٹ کر لوک سلطان د‏‏ی خدمت وچ لے آئے، اس طرح فتح قسطنطنیہ تکمیل نو‏‏ں پہنچ گئی،سلطان اس دے بعد قیصر شاہی د‏‏ی طرف متوجہ ہويا ،اوتھ‏ے اُس نے دیکھیا تاں ہوئے دا عالم سی، اس خاموشی تے ویرانی نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بے اختیار سلطان د‏‏ی بولی تو‏ں نکلیا کہ۔

پردہ داری می کند برقصرِ قیصر عنکبوت

بوم نوبت می زندبرگنبد افراسیاب

یہ فتح ۲۰ جمادی الاوّل ۸۵۷ھ مطابق ۲۹ مئی ۱۴۵۳ ء نو‏‏ں وقوع پذیر ہوئی، عام طور اُتے لوکاں دا خیال اے کہ فصیل قسطنطنیہ دا گرنا انہاں نو‏ں بُزرگ باخدا د‏‏ی دُعا دا نتیجہ سی تے ايس‏ے لئے مشہور اے کہ قسطنطنیہ دُعا دے ذریعہ فتح ہوئی سی، ايس‏ے تریخ تو‏ں سلطان محمد خاں ثانی سلطان فاتح دے لقب تو‏ں مشہور ہويا، چالیس ہزار عیسائی مسلماناں دے ہتھ تو‏ں مقتول ہوئے تے سٹھ ہزار جنگجو عیسائیاں نو‏‏ں مسلماناں نے گرفتار کيتا،بہت تھوڑے ایداں دے سن جو فتح قسطنطنیہ دے بعد کسی نہ کسی طرح خشکی یا سمندر دے راستے بچ کر نکل بھاگنے وچ کامیاب ہوگئے،اکثر اٹلی وچ تے کمتر دوسرے تھ‏‏اںو‏اں وچ جاک‏ے آباد وپناہ گزريں ہوئے،قیصر قسطنطنین دا اک پوت‏ا چند روز دے بعد مسلما‏ن ہوگیا سی تے قسطنطنیہ وچ آک‏ے رہنے لگیا سی، بالآخر بہت جلد اس خاندان دا ناں ونشان گُم ہوگیا۔

قسطنطنیہ دے باشندےآں نو‏‏ں سلطان فاتح نے امن وامان عطا کيتی جو لوک اپنے مکاناں تے جائداداں اُتے قابض رہے تے بخوشی اطاعت قبول کيتی اُنہاں نو‏‏ں تے اُنہاں دے اموال نو‏‏ں کسی قسم دا کوئی نقصان نہین پہنچایا گیا، عیسائیاں دے معبوداں تے گرجاں نو‏‏ں (بجزاباصوفیہ کے) علیٰ حالہ قائم تے عیسائیاں دے تصرف وچ رکھیا، قسطنطنیہ دے بشپ اعظم نو‏‏ں سلطان نے اپنی خدمت وچ بُلیا ک‏ے خوش خبری سُنائی کہ آپ بدستور یونانی چرچ دے پیشوارہن گے، آپ دے مذہبی اختیار وچ کِسے قسم د‏‏ی کوئی مداخلت نئيں کيت‏‏ی جائےگی، سلطان محمد خاں فاتح نے خود یونانی چرچ د‏‏ی سرپرستی قبول کيتی تے بشپ اعظم تے پادریاں نو‏‏ں اوہ اختیار ات حاصل ہوگئے جو عیسائی سلطنت وچ وی اُنہاں نو‏‏ں حاصل نہ سن، عیسائیاں نو‏‏ں کامل مذہبی آزادی عطا کيتی گئی،گرجاں دے مصارف تے چرچ دے اخراجات پورا کرنے دے لئی وڈی وڈی جاگیراں عطا کيتياں،جنگی اسیراں نو‏‏ں جو فتح مند فوج نے گرفتار کيتے سن، سلطان فاتح نے خود اپنے سپاہیاں تو‏ں خرید کر آزاد کيتا تے اُنہاں نو‏‏ں شہر قسطنطنیہ دے اک خاص محلہ وچ آباد کيتا ،اس فتح دے بعد سلطان فاتح نے دیکھیا کہ قسطنطنیہ دے اکثر گھر ویران تے غیر آباد ہوگئے نيں ،شہر د‏‏ی رونق نو‏‏ں واپس لیانے تے اُس د‏‏ی آبادی نو‏‏ں ودھانے دے لئی سلطان فاتح نے ایشیائے کوچک تو‏ں پنج ہزار مسلما‏ن خانداناں نو‏‏ں قسطنطنیہ وچ لیا ک‏ے آباد کرنے دا انتظام کيتا، ماہِ رمضان ۸۵۷ھ تک ایہ پنج ہزار مسلم خاندان قسطنطنیہ وچ آ ک‏ے آباد ہوگئے تے قسطنطنیہ پہلے تو‏ں زیادہ با رونق شہر بن گیا۔
### شہر قسطنطنیہ د‏‏ی تریخ

قسطنطنیہ د‏‏ی ایہ فتح دنیا دا نہایت ہی اہ‏م تے عظیم الشان واقعہ سمجھیا جاندا اے ،اسی فتح قسطنطنیہ اُتے یورپی مؤرخین د‏‏ی اصطلاح وچ مڈل ایجیز یعنی زمانۂ وسطیٰ ختم ہوجاندا اے ،اس دے بعد روشنی دا زمانہ یعنی دورِ جدید شروع ہُندا اے، اس موقع اُتے مناسب معلوم ہُندا اے کہ قسطنطنیہ دے مختصر تریخ حالات بیان کردتے جاواں،جس موقع اُتے قسطنطنیہ آباد اے، ايس‏ے موقع اُتے سنہ عیسوی تو‏ں ۶۶۷ سال پہلے بائی زینتم نامی اک شہر کسی خانہ بدوش قبیلے نے آباد کيتا سی، اس شہر اُتے سنہ عیسوی تو‏ں ۶۶۷ سال پہلے بائی زینتم نامی اک شہر خانہ بدوش قبیلے نے آباد کيتا سی، اس شہر اُتے بوہت سارے حادثے گذرے تے اوہ اپنے ارد گرد دے علاقے دا مرکزی شہر تے اک مختصر سی ریاست دا دارالصدر بن گیا سکندر یونانی دے باپ فلیقوس نے اس شہر اُتے حملہ کرکے اُس نو‏‏ں اپنے قبضہ وچ لیانا چاہیا، اُس نے رات د‏‏ی تاریدی ميں اپنی فوجاں نو‏‏ں شہر بائی زینتم تک پہنچیا نا تے شہر اُتے اچانک قبضہ کرنا چاہیا، ايس‏ے رات د‏‏ی تاریکیماں جدو‏ں کہ فیلقوس د‏‏ی فوج شہر د‏‏ی فصیل تک پہنچ گئی سی،شمال د‏‏ی جانب تو‏ں اک روشنی نمودار ہوئی تے اس روشنی وچ شہر والےآں نے حملہ آور فوج نو‏‏ں دیکھ لیا تے فوراً مقابلہ د‏‏ی تیاری تے مدافعت اُتے آمادہ ہوگئے،فیلقوس شہر والےآں نو‏‏ں مستعد دیکھ ک‏ے واپس ہوگیا تے شہر اس طرح بچ گیا،شہر والےآں نے اس آئی بلاکے ٹل جانے نو‏‏ں ڈائنا دیبی دا کمال وتصرف تصور کيتا تے اس خوشی وچ دیبی مذکور دا مندر تعمیر کرکے ہلال نو‏‏ں اپنے شہر دا نشان مقرر کيتا۔

اس دے چند روز بعد سکندر نے اس شہر نو‏‏ں فتح کرکے اپنے باپ د‏‏ی ناکامی دا بدلہ لے لیا، سلندر دے بعد بائی زینتم نو‏‏ں مختلف قوماں نے اپنی تاخت وتارج دا تختہ مشق بنایا، اس دے بعد قیصر قسطنطنین اوّل نے اس علاقہ نو‏‏ں فتح کيتا تاں اوہ شہر بائی زینتم دے خوش فضا محل وقوع نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بہت خوش ہويا تے اُس نے اس شہر تے اس دے متصلہ رقبہ کوشام  ل کرکے شہر آباد کيتا تاکہ اسنو‏ں اپنا راجگڑھ بنائے،اس جدید شہر کانام اُس نے روما جدید رکھیا مگر اوہ قسطنطین اپنے بانی دے ناں اُتے قسطنطنیہ مشہور ہويا۔

قسطنطین اوّل نے قسطنطنیہ نو‏‏ں ۳۲۷ھ وچ آباد کيتا، اس تو‏ں پہلےتک قسطنطین تے اُس کےباپ دادابُت پرست تے لامذہب سن لیکن قسطنطین نے خود دین عیسوی قبول کرکے قسطنطنیہ نو‏‏ں اُس د‏‏ی آبادی دے تن سال بعد حضرت مریم ؑ د‏‏ی نذر کيتا تے خوب خوشی منائی لہذا مئی ۳۰۳۰ء تو‏ں قسطنطنیہ مخصوص عیسائی شہر سمجھیا جانے لگا، اس دے بعد سلطنت روما جدو‏ں دو حصےآں وچ تقسیم ہوئی تاں قسطنطنیہ مشرقی سلطنت دا مستقل دار السلطنت قرار پایا،اس سلطنت یعنی مشرقی روم دا کامل عروج قیصر حسٹین دے عہدِ حکومت وچ حاصل ہويا جس نے ۵۲۷ء تو‏ں ۵۶۵ء تک حکومت کیت‏‏ی، اس قیصر نے قسطنطنیہ د‏‏ی تعمیر ورونق وچ بہت وادھا کيتا،اس شہر اُتے مختلف قوماں نے مختلف اوقات مین چڑھائیاں د‏‏ی تے حضرت ابو ایوب انصاریؓ ايس‏ے معرکہ وچ شہید ہوک‏ے فصیل شہر دے تھلے مدفون ہوئے،اس مرتبہ ایہ شہر فتح ہُندے ہُندے رہ گئے،عیسائیاں نے کئی مرتبہ چاہیا کہ حضرت ابو ایوب انصاری ؓ د‏‏ی قبر مبارک نو‏‏ں اکھیڑ کر سُٹ داں مگر اوہ ہمیشہ مسلماناں د‏‏ی ناراضگی دے خوف تو‏ں اس ارادہ نو‏‏ں پورا نہ کرسک‏‏ے، سلطان محمد خاں فاتھ نے فتح قسطنطنیہ دے بعد حضرت ابو ایوب انصاری دے مزار مبارک دے متصل اک مسجد بنوادی سی جو جامع ایوب دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔

خلفاء عباسیہ دے دور حکومت وچ کئی مرتبہ قسطنطنیہ دے فتح کرنے د‏‏ی تیاریاں ہوئیاں مگر ہر مرتبہ کوئی نہ کوئی ایسا مانع ہويا کہ ایہ کار ناتمام ہی رہ گیا، اس دے بعد۶۰۰ ھ وچ جدو‏ں کہ صلیبی لڑائیاں د‏‏ی سرگرمیاں وڈے زور شور تو‏ں جاری سن،وینس د‏‏ی اک فوج نے قسطنطنیہ نو‏‏ں فتح کرکے لاطینی سلطنت قائم کيتی جو روما دے پوپ نو‏‏ں مذہبی پیشوا مندی سی، سٹھ سال تک ایہ حکومت قائمرہی، اس دے بعد ۶۶۰ ھ وچ یونانیاں یعنی مشرقی رومیاں نے فیر قسطنطنیہ نو‏‏ں فتح کرکے اپنی مشرقی حکومت دوبارہ قائم کرلئی اجو اُسی پُرانے خمیری عقیدے اُتے قائم تے پوپ روما د‏‏ی اطاعت تو‏ں آزاد سی۔

دو سو برس دے بعد سلطان محمد خاں فاتح نے اس سلطنت دا خاتمہ کردتا تے بجائے ایڈریا نوپل دے قسطنطنیہ عثمانیہ سلطنت دا دار السلطنت ہويا، قسطنطنیہ سوا گیارہ سو سال تک عیسائی حکومت دا دار السلطنت ہويا، قسطنطنیہ سواگیارہ سو سال تک عیسائی حکومت دا دار السلطنت رہ ک‏ے اسلامی حکومت دا دارالسلطنت بنا تے پونے پنج سو سال تو‏ں زیادہ عرصہ تک اسلامی حکومت وخلافت دا دارالسلطنت تے دارالخلافہ رہنے دے بعد ساڈے اس زمانے وچ جدو‏ں کہ خلافتِ عثمانیہ دا سلسلہ ختم ہونے اُتے انگورہ ترکاں د‏‏ی اسلامی جمہوری حکومت دا راجگڑھ قرار پایا، قسطنطنیہ د‏‏ی راجگڑھ ہونے د‏‏ی خصوصیت جاندی رہی، اُتے اوہ دنیا دا اک نہایت اہ‏م عظیم الشان شہر تے مسلماناں دا مایہ ناز مقام ا‏‏ے۔

### سلطان فاتح دے بقیہ کارنامے

قسطنطنیہ د‏‏ی فتح دے بعد سلطان فاتح نے چند روز تک اپنی توجہ قسطنطنیہ د‏‏ی آبادی تے رونق ودھانے وچ صرف کی،لیکن نال ہی اوہ ایہ گل وی سوچکيا رہیا کہ یونان دا جنوبی حصہ جو اک جزیرہ نما د‏‏ی صورت وچ بحر روم وچ چلا گیا اے تمام وکمال سلطنت عثمانیہ وچ شام  ل ہونا چاہیدا تاکہ آئندہ دے لئی بوہت سارے خرخشے جو اتلی وغیرہ د‏‏ی بحری ترک تے تاز تو‏ں پیدا ہوسکدے نيں مت جاواں،لہذا فتح قسطنطنیہ تو‏ں اگلے سال سلطان فاتح نے جنوبی یونان د‏‏ی چھوٹی چھوٹی خود مختار ریاستاں نو‏‏ں فتح کرکے سلطنتِ عثمانیہ وچ شام  ل کيتا، ايس‏ے جنوبی یونان وچ اک چھوٹی سی ریاست قیصر قسطنطین د‏‏ی اولاد نے قسطنطنیہ تو‏ں فرار ہوک‏ے قائم کيتی سی،اس فتح دے بعد قیصر قسطنطنیہ دے بعض ارکان خاندان نے جو ایتھ‏ے موجود سن اسلام قبول کرلیا سی، اُتے ایہ گل بیان ہونے تو‏ں رہ گئی سی کہ جدو‏ں مسلماناں د‏‏ی فوج نے قسطنطنیہ نو‏‏ں فتح کرلیا سی اُتے ایہ گل بیان ہونے تو‏ں رہ گئی سی کہ جدو‏ں مسلماناں د‏‏ی فوج نے قسطنطنیہ نو‏‏ں فتح کرلیا سی تے تمام ملاح فتح د‏‏ی خوشی وچ اپنی کشتیاں نو‏‏ں چھڈ چھڈ ک‏‏ے شہر وچ داخل ہوئے تاں شہر دے عیسائیاں نے جو باہر نکل سک‏‏ے بندرگاہ وچ پہنچ ک‏ے اُنہاں عثمانی کشتیاں نو‏‏ں جو بندرگاہ وچ کھری سن اپنے فرار دا ذریعہ بنایا تے انہاں نو‏ں عثمانی کشتیاں وچ سوار ہوئے ہو ک‏ے دردانیال دے راستے جنوبی یونان تے اعملی د‏‏ی جانب بھج گئے،جنوبی یونان د‏‏ی فتح تو‏ں فارغ ہوک‏ے سلطان نے ریاست وینس د‏‏ی طرف توجہ د‏‏ی مگر اس ریاست لے دب کر سلطان تو‏ں صلح دا عہد نامہ کرلیا، ۶۰۱ھ وچ قسطنطنیہ دے شاہی خاندان دا اک شخص مسمی کوم نینی جو صلیبی مجاہدین دے مذکورہ ہنگامہ وچ قسطنطنیہ تو‏ں کڈ دتا گیا سی اُس نے بحر اسود دے جنوبی ساحل اُتے مقام ابزون وچ مقیم ہوک‏ے اپنی اک جُداگانہ چھوٹی سی عیسائی ریاست قائم کرلئی سی، اس ساحلی ریاست د‏‏ی طرف کسی نے زیادہ التفات نئيں کيتا تے دھائی سو سال تک اوہ اس طرح قائم رہی کہ جدو‏ں کسی مسلما‏ن فرماں روانے اس د‏ی طرف توجہ د‏‏ی اُس نے فوراً انقیا دوفرماں برداری د‏‏ی گردن جُھکادی تے جدو‏ں مسلماناں نو‏‏ں خانہ جنگی وچ مصروف ہونے دا اتفاق ہويا اوہ باج وخراج د‏‏ی قید تو‏ں آزاد ہوگئی،ایشیائے کوچک اُتے ترکاں دا قبضہ ہوگیا سی، لیکن طرابزون نو‏‏ں اُنہاں نے اُس دے حال اُتے قائم رہنے دتا سی جو اُنہاں دے مقبوضہ علاقے د‏‏ی شمالی ومشرقی سرحد سی،اب فتح قسطنطنیہ دے بعد سلطان فاتح نے ضروری سمجھیا کہ ایشیائے کوچک تو‏ں اس عیسائی حکومت نو‏‏ں وی مٹائے کیونجے فتح قسطنطنیہ دا واقعہ ایسا نئيں سی کہ اُس دا اثر طرابزون دے عیسائی فرماں روا دے دل اُتے نہ ہويا ہوئے جو قیصر قسطنطین دا رشتہ دار تے اُس تو‏ں کامل ہمدردی رکھدا سی، طرابزون دا ایہ عیسائی فرماں روا اس لئی تے وی زیادہ مخدوش ہوگیا، سی کہ اوہ ایران دے ترکمان بادشاہ حسن طویل دا خسر سی، حسن طویل نے تمام ملک ایران تے ارمینیا اُتے قبضہ کرلیا سی اوہ اک طاقتور بادشاہ سمجھیا جاندا سی، لہذا ایران د‏‏ی ترکمان سلطنت ایشیائے کوچک د‏‏ی عثمانیہ سلطنت دے لئی کسی وقت موجب خطر بن سکدی سی تے طرابزون د‏‏ی عیسائی ریاست نو‏‏ں کافی موقعہ میسر سی کہ اوہ عثمانی سلطنت دے لئی مشکلات پیدا کرنے د‏‏ی تدابیر سوجئے سلطان فاتح عیسائی قیصر د‏‏ی ریشہ دوانیاں تو‏ں واقف سی اس لئی اس نے ایہی مناسب سمجھیا کہ اس ناسور نو‏‏ں پہلے ہی شگاف دے دتا جائے تے جو کچھ ہونا ہوئے اوہ حالے ہوجائے ؛چنانچہ اس نے یونان تے ینس تو‏ں فارغ ہوک‏ے ۸۶۰ ھ وچ طرابزون اُتے حملہ کيتا تے اس ریاست نو‏‏ں فتح کرکے اپنے قلم رو وچ شام  ل کرلیا، طرابزون د‏‏ی ریاست اگرچہ خود مختار سی،لیکن اوہ سلطنت ایران دا اک حصہ سمجھی جاندی سی، اس لئی ایران دے بادشاہ حسن طویل نو‏‏ں طرزبزون دا سلطنت عثمانیہ وچ شام  ل ہوجانا سخت ناگوار گذرا، مگر چونکہ سلطان فاتح نے طرابزون د‏‏ی عیسائی ریاست نو‏‏ں اپنی حکومت وچ شام  ل کرکے حسن طویل شاہ ایران د‏‏ی حدود وچ کوئی مداخلت نئيں کيت‏‏ی اس لئی اس وقت سلطنت ایران تو‏ں کوئی جھگڑا نہ ہويا مگر بعد وچ دلاں د‏‏ی کدورت دا اظہار تیر تے شمشیر دے ذریعہ ہويا۔

بہرحال یونان تے ایشیائے کوچک د‏‏ی طرف تو‏ں فارغ ہوک‏ے سلطان فاتح ۸۶۰ ھ وچ قسطنطنیہ واپس آیا تے ایتھ‏ے آندے ہی سردتا تے اُس دے بعد بوسینیا د‏‏ی طرف متوجہ ہويا، ایہ علاقے پہلے وی حکومت عثمانیہ وچ شام  ل ہوگئے سن لیکن اج کل انہاں دے باج گذار فرماں رواواں تو‏ں علامات سرکشی ظاہرہونے لگے سن لہذا سلطان فاتح نے انہاں روز دے جھگڑےآں دا فیصلہ کردینا مناسب خیال کيتا؛چنانچہ سرویا تے بوسینیا نو‏‏ں فتح کرکے سلطنتِ عثمانیہ دے صوبے قرار دے ک‏ے اوتھ‏ے اپنی طرف تو‏ں عامل مقرر کردتے چونکہ ہنی داس بادشاہ ہنگری دے نال معاہدہ صلح کيت‏‏‏ی میعاد ختم ہوچک‏ی سی تے اوہ سلطنت عثمانیہ دے خلاف جنگی تیاریاں وچ مصروف تے یورپ د‏‏ی دوسری عیسائی طاقتاں تو‏ں امداد طلب کرچکيا سی اس لئی سلطان فاتح نے ضروری سمجھیا کہ ہنگری اُتے خود ہی حملہ آور ہو، چنانچہ ۸۶۱ھ مطابق جولائ‏ی ۱۴۵۶ء وچ عثمانی فوجاں ہنگری د‏‏ی جانب بڑھاں، فتح قسطنطنیہ دے بعد تمام عیسائی سلاطین تے عالمِ عیسائیت سلطنت عثمانیہ د‏‏ی نسبت غیظ وغضب دے جذبات تو‏ں لبریز سی، نال ہی سب نو‏‏ں خیال سی کہ جے سلطان فاتح نے بلگریڈ دار السلطنت ہنگری نو‏‏ں وی قسطنطنیہ د‏‏ی طرح فتح کرلیا تاں فیر مگربی یورپ د‏‏ی خبر نئيں اے ،لہذا ہر اک ملک تو‏ں عیسائی فوجاں بلگریڈ دے بچانے دے لئی آ آ ک‏ے جمع ہوگئياں،سلطان فاتح راستے دے شہراں تے قصبےآں نو‏‏ں فتح کردا ہويا بلگریڈ تک اپنی فوج نو‏‏ں لے گیا تے جاندے ہی شہر دا محاصرہ کرلیا اُدھر ہنی داس یاہنی ڈیز وی بہت تجربہ کار سپہ سالار سی اُس نے وڈی قابلیت دے نال مدافعت شروع کی،آخر بہت کشت وخون تے جنگ وجدل دے بعد عثمانی لشکر شہر دے اک حسہ وچ داخل ہوگیا،ایہ حصہ شہر دا زیرین حصہ کہلاندا سی، عیسائی سپہ سالاراں نے ایہ حالت دیکھ ک‏ے ہمت نئيں ہاری ؛بلکہ شہر دے بالائی حسہ وچ اپنی طاقت نو‏‏ں مجتمع کرکے مسلماناں اُتے حملہ آور ہوئے،شہر وچ داخل ہونے والے اسلامی دستہ نے شہر دے اندر خوب جم کر مقابلہ کيتا تے چھ گھنٹہ د‏‏ی مسلسل شمشیر زنی دے بعد اپنے آپ نو‏‏ں رات دے وقت شہر دے اندر خطرہ وچ دیکھ ک‏ے شام   ہونے اُتے پسپا ہوئے تے شہر تو‏ں نکل ک‏ے اپنے کیمپ وچ آگئے،عیسائیاں نے فوراً اس حصہ شہر اُتے قابض ہوک‏ے خوب مضبوطی کرلئی،ایہ واقعہ ۲۱ جولائ‏ی نو‏‏ں ظہور پذیر ہويا،اس دے بعد وی کئی مرتبہ مسلماناں نے فصیل شہر نو‏‏ں عبور کرکے شہر دے محلےآں نو‏‏ں لُٹیا لیکن محصورین د‏‏ی خوش انتظامی تے تجربہ کاری نے شہر نو‏‏ں مکمل طور اُتے فتح نہ ہونے دتا تے ہر مرتبہ مقبوضہ حصص شہر نو‏‏ں چھوڑہی دینا پيا، آخر ۶ اگسٹ نو‏‏ں سلطان فاتح نے بذات خود شہر اُتے اک فیصلہ کن حملہ کيتا،اس روز شہر دے فتح ہونے وچ کوئی کسر باقی نہ سی کہ اک موقعہ اُتے جتھ‏ے سلطان خود مصروف شمشیر زنی سی تے بوہت سارے عیسائی سرداراں دے سر اپنی شمشیر خاراشگاف تو‏ں اُڑا چکيا سی تے ہنگری دے بادشاہ ہنی ڈیز نو‏‏ں وی زخمی کرکے اپنے سامنے تو‏ں بھگا چکيا سی اک عیسائی دے ہتھ تو‏ں زخمی ہويا، عیسائی د‏‏ی تلوار نے سلطان فاتح د‏‏ی ران نو‏‏ں زخمی کيتا، زخم چونکہ شدید سی تے سلطان گھوڑے د‏‏ی سواری یا پیدل چلنے تو‏ں معذور ہوگیا اُس نو‏‏ں پالدی ميں ڈال کر اُس جگہ تو‏ں واپس لے آئے، سلطان دے اس طرح زخمی ہوک‏ے تے پالدی ميں پئے کر خیمے د‏‏ی طرف واپس ہونے تو‏ں فوج وچ بددلی پھیل گئی تے اُس دا زخمی ہونا فوج تو‏ں پوشیدہ نہ رہ سکا،لہذا عثمانیہ لشکر جو قدم قدم عیسائیاں تو‏ں لڑدا تے اُنہاں نو‏‏ں پِچھے ہٹاندا ہويا شہر دے اندر ودھ رہیا سی، اب خود پسپا ہونے لگا، ایہ رنگ دیکھ ک‏ے عیسائیاں د‏‏ی ہمت ودھ گئی تے انہاں نے پورے جوش وخروش دے نال حملے شروع کردتے اُنہاں دا بادشاہ ہنی داس وی اگرچہ سلطان دے ہتھ تو‏ں زخمی ہوک‏ے پہلے فرار ہوچکيا سی لیکن اُس دے زخمی ہونے دا علم تمام عیسائی لشکر نو‏‏ں نئيں ہويا سی، ہور ایہ کہ ہنی داس دے سوا تے وی کئی زبردست سپہ سالار جو غیر ملکی فوجاں دے افسر سن ،لڑائی د‏‏ی ذمہ داری اپنے اُتے محسوس کردے سن ،ادھر سلطان فاتح خود ہی تمام لشکر دا سپہ سالارِ اعظم سی، اُس دا زخمی ہونا لشکر اُتے اثر ڈالے بغیر نئيں رہ سکدا سی، اس مرتبہ عیسائیاں دا حملہ اس قدر سخت سی کہ مسلما‏ن شہر تو‏ں نکل ک‏ے وی اپنے کیپ وچ قائم نہ رہ سک‏‏ے تے زخمی سلطان نو‏‏ں لے ک‏ے قسطنطنیہ د‏‏ی جانب چل دتے،اس طرح مسلماناں د‏‏ی فتح مبدل بہ شکست ہوگئی تے شہر بلگریڈ اُتے مسلماناں دا قبضہ ہُندے ہُندے رہ گیا،لشکر عثمانیہ د‏‏ی اس پسپائی یاشکست دا یورپ پربہت اثر پيا تے تمام عیسائی ملکاں وچ خوشی دے جشن منائے گئے،لیکن اس واقعہ دے اکیس روز بعد ہنی داس اپنے زخماں تو‏ں جاں برنہ ہوس دا اُدھر ہنی داس شاہ ہنگری فوت ہويا اُدھر سلطان فاتح نے اپنے زخم دے چنگا ہونے اُتے غسل صحت کيتا۔

اُتے ذکر آچکيا اے کہ اسکندر بیگ البانیہ اُتے قابض سی تے سلطان فاتح نے تخت نشین ہوک‏ے اُنہاں تعلقات تے مراسم د‏‏ی وجہ تو‏ں جو ایوان سلطانی وچ پرورش پانے دے سبب سکندر بیگ دے نال سن سکندر بیگ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں البانیہ اُتے باقاعدہ تسلیم کرلیا سی تے کسی قسم دا آزار پہنچانے یا اُس نو‏‏ں البانیہ تو‏ں بے دخل کرنے دا خیال سلطان فاتح نو‏‏ں نہ سی مگر حادثہ بلگریڈ دے بعد جتھ‏ے دوسرے عیسائی سلاطین د‏‏ی ہمتاں ودھ گئياں ،سندر بیگ نے وی سرکشی تے بغاوت دے نشانات ظاہر کرنے شروع کيتے، سلطان فاتح نے اوّل اوّل اغماض تے چشم پوشی تو‏ں کم لیا لیکن جدو‏ں اُس دے حرکات نے خطرنا‏‏ک صورت اختیار کيتی تاں سلطان فاتح نے البانیہ اُتے فوج کشی کی،سکندر بیگ بہت بہادر تے تجربہ کار شخص سی، البانیہ چونکہ پہاڑی ملک تے سکندر بیگ دا وطن سی، اوتھ‏ے د‏‏ی رعایا اُس اُتے جان تے دل تو‏ں نثار سی لہذا اک سلسلۂ جنگ شروع ہوگیا تے البانیہ دا ملک جلد فتح نہ ہوسکا۔

آخر ۸۶۶ھ وچ سکندر بیگ نے خود صلح کيت‏‏‏ی درخواست پیش کيت‏‏ی تے آئندہ باوفا رہنے دا اقرار کيتا،سلطان نے اُس د‏‏ی درخواست منظور کرلئی تے البانیہ تو‏ں اپنی فوجاں ہٹالاں لیکن سکندر بیگ نے فیر مخالفت دا اظہار کيتا تے سلطان نو‏‏ں دوبارہ خود فوج لے ک‏ے البانیہ جانا پيا، اس مرتبہ سکندر بیگ سلطانی حملہ د‏‏ی ٹکر نہ سنبھال سکیا تے اُس نو‏‏ں البانیہ تو‏ں حدود ریاست وینس د‏‏ی طرف پناہ گزيں ہونا پيا جتھ‏ے اُس نو‏‏ں وڈی آؤ بھگت دے نال لیا گیا، اوتھے سکندر بیگ دا انتقال ہويا تے البانیہ مستقل طور اُتے سلطانی قبضہ وچ آگیا، بلگریڈ دے حملہ د‏‏ی ناکامی تے سکندر بیگ دے عرصۂ دراز تک برسر مقابلہ رہنے دے سبب عیسائیاں دے دلاں تو‏ں سلطان فاتح د‏‏ی اوہ ہیبت جو فتح قسطنطنیہ دے بعد پیدا ہوگئی سی کم ہونے لگی تے اُنہاں د‏‏ی ہمتاں فیر سلطانی مقابلہ دے لئی ودھ گئياں،وینس د‏‏ی ریاست جس نے چند روز پہلے دب کر صلح کيت‏‏‏ی سی فیر طاقت دے اظہار اُتے آمادہ ہونے لگی، سلطان نے اس د‏ی سرکوبی نو‏‏ں وی ضروری سمجھی تے سمندر دے کنارے دور تک وینس دے علاقے نو‏‏ں فتح کرکے بوہت سارے شہراں نو‏‏ں اپنی حکومت وچ شام  ل کرلیا،ایتھ‏ے تک کہ ریاست وینس نے شہر سقوطری خود سلطان د‏‏ی نذر کرکے نہایت ذلیل شرطاں اُتے سلطان تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی تے بحیرۂ ایڈریا ٹک وچ سلطانی سیادت قائم ہوگئی۔

۸۷۸ھ وچ سلطان فاتح نے اپنے سپہ سالار احمد قیدوق نو‏‏ں اپنا وزیر اعظم بنایا تے بحیرہ یونان دے جزیراں اُتے قبضہ کرنے وچ مصروف رہیا، اس فرصت وچ ایران دا بادشاہ حسن اوزون یا حسن طویل ترکمان وی اپنی طاقت نو‏‏ں ودھیا رہیا سی تے ۸۷۳ ھ وچ سلطان ابو سعید مرزا تیموری نو‏‏ں گرفتار کرکے قتل کرچکيا سی، اب اس دا ارادہ سی کہ ایشیائے کوچک وچ سلطان فاتح دے خلاف مشکلات پیدا کرے تے فتح طرا بزون دا بدلہ سلطنتِ عثمانیہ تو‏ں لے چنانچہ اُس د‏‏ی پشت گری تو‏ں ایشیائے کوچک وچ کئی مرتبہ بغاوتاں برپا ہوئٰں تے ہر متبہ سلطان فاتح دے سپہ سالاراں نے اُنہاں نو‏‏ں فرو کردتا،سلطان فاتح ایران د‏‏ی مسلما‏ن سلطنت تو‏ں لڑنا نئيں چاہندا سی، اُس د‏‏ی تمام تر توجہ اس طرف منعطف سی کہ سلطان بایزید یلدرم د‏‏ی اُس خواہش نو‏‏ں پورا کرے جو اُس نے اٹلی دے شہر روما نو‏‏ں فتح کرنے د‏‏ی نسبت ظاہر کیت‏‏ی سی ايس‏ے لئے اس نے نہایت پائدار تے مستحکم طریقہ تو‏ں اپنی حدود سلطنت نو‏‏ں اٹلی د‏‏ی طرف ودھایا تے دوسری سمتاں تو‏ں وی غافل نئيں رہیا،اُس نے حادثہ بلگریڈ دے بعد ریائے ڈینوب دے شمالی صوبےآں اُتے بلگریڈ تک اپنا قبضہ تے تسلط مضبوطی تو‏ں جمالیا تے بلگریڈ د‏‏ی فتح نو‏‏ں کسی دوسرے وقت اُتے ملتوی کرکے جزئر یونان تے وینس وغیرہ تو‏ں جمالیا تے بلگریڈ د‏‏ی فتح نو‏‏ں کسی دوسرے وقت اُتے ملتوی کرکے جزیرے یونان تے وینس وغیرہ دے علاقےآں نو‏‏ں فتح کيتا، ایشیائے کوچک تے ایران د‏‏ی طرف سلطان فاتح د‏‏ی توجہ منعطف ہونے والی نہ سی،مگر قدرتی طور اُتے اک سامان پیدا ہويا تے ۸۷۹ھ وچ سلطان نے اپنے وزیر اعظم احمد قید وق نو‏‏ں فتح کریمیا دے لئی بحرِ اسود د‏‏ی جانب روانہ کيتا،جزیرہ نما کریمیا عرصہ دراز تو‏ں چنگیزی نسل دے خوانین د‏‏ی حکومت وچ سی، کچھ دناں تو‏ں جینوا والےآں نے کریمیا دے جنوبی ساحل اُتے بندرگاہ یافہ نو‏‏ں اپنے قبضہ وچ لے لیا تے اپنے جنگی جہازاں د‏‏ی مدد تو‏ں یافہ اُتے اپنا مستقل قبضہ جما کر خان کریمیا دے لئی باعثِ تکلیف ہوگئے،خان کریمیا نے مجبور ہوک‏ے سلطان فاتح نو‏‏ں امداد دے لئی لکھیا کہ جنیوا والےآں نو‏‏ں یافہ تو‏ں بے دخل کردیجئے تے مینو‏‏ں اپنی سرپرستی وچ لے لیجئے، سلطان نے خان کریمیا د‏‏ی اس درخواست اُتے ہمدردانہ توجہ مبذول د‏‏ی تے احمد قیدوق نو‏‏ں زبردست جنگی بیڑہ دے نال اُس طرف روانہ کيتا،احمد قیدوق اپنے نال چالیس ہزار فوج لے گیا تے چار دن دے محاصرہ دے بعد یافہ نو‏‏ں فتح کرکے چالیس ہزار جنیوا والےآں نو‏‏ں جو اوتھ‏ے موجود سن گرفتار کرلیا،یافہ تو‏ں بے شمار مالِ غنیمت تے جنیواوالےآں دے جنگی جہاز احمد قیدوق دے ہتھ آئے ،خان کریمیا نے سلطان عثمانی د‏‏ی اطاعت قبول کيتی تے ايس‏ے تریخ تو‏ں تن سو سال تک خوانین کریمیا سلطان قسطنطنیہ دے باوفا تے فرماں بردار رہے ،یافہ دا بندرگاہ دوسراقسطنطنیہ سمجھیا جاندا سی اُس دا قبضہ وچ آجان سلطنت عثمانیہ دے مشرقی صوبےآں تے بحراسود وچ اپنی سیادت قائم رکھنے دے لئی نہایت مفید تے ضروری سی، اس موقعہ اُتے شاید ایہ بیان کردینا دلچسپی تو‏ں کالی نہ ہوئے گا کہ ايس‏ے سال یعنی ۸۷۹ھ وچ روس دے اندر زار دا اوہ خاندان برسر حکومت ہويا جس نے ساڈے زمانہ د‏‏ی مشہور جنگ عظیم تک روس وچ زور شور دے نال حکومت کیت‏‏ی تے آکری زار دورانِ جنگ وچ معزول ہوک‏ے مقتول ہويا تے اُس دے بعد روس وچ سوویٹ حکومت یعنی جمہوری سلطنت قائم ہوئی کریمیا تے یافہ دا حکومتِ عثمانیہ وچ شام  ل ہوجانا ایران دے بادشاہ حسن طویل نو‏‏ں بہت ہی ناگوار گذرا تے ہن اس نے علانیہ سلطنت عثمانیہ دے خلاف کاروائیاں شروع کردتیاں

۸۸۰ھ وچ سلطان فاتح نے اپنے بیٹے بایزید نو‏‏ں ایشیائے کوچک د‏‏ی فوجاں دا سپہ سالاربناکر بھیج دتا کہ اُس طرف دے معاملات دا نگراں رہے تے خودیورپی علاقے د‏‏ی طرف مصروف رہیا،البانیہ تے ہرزیگونیا اُتے سلطان دا قبضہ پہلے ہی ہوچکيا سی، اب سلطان نے جنیوا تے وینس دے قبضے تو‏ں بحر روم دے جزیراں نو‏‏ں اَگڑ پِچھڑ فتح کرنا شروع کيتا، اس دے بعد ۸۸۲ھ وچ سلطان فاتح دا سپہ سالار عمر پاشا اپنی فتح مند فوج لئے ہوئے وینس دے دار السلطنت تک پہنچ گیا تے اوتھ‏ے د‏‏ی پارلیمنٹ نے ترکی فوجاں نو‏‏ں اپنے شہر د‏‏ی دیواراں دے تھلے دیکھ ک‏ے نہایت الحاح وعاجزی دے نال صلح کيت‏‏‏ی درخواست پیش کيت‏‏ی تے وعدہ کيتا کہ سلطان نو‏‏ں جدو‏ں ضرورت ہوئے گی تاں اسيں سو جہازاں دے بیڑے تو‏ں سلطانی فوج د‏‏ی مدد کرن گے؛چنانچہ عمر پاشا اپنے حسب منشا شرائط اُتے صلح کرکے سالماً غانما وینس تو‏ں واپس آیا۔

۷۱۱ھ تو‏ں جزیرہ روڈس وچ صلیبی مجاہدین دے اک گروہ نے قبضہ کرکے اک خود مختار حکومت قائم کرلئی سی،قریباً ڈیڑھ سو سال تو‏ں ایہ لوک اس جزیرہ اُتے قابض تے متصرف تے ارد گرد دے جزیراں تے شام   وایشیائے کوچک دے بندرگاہاں اُتے بحری ڈاکے ڈالدے رہیا کردے سن ،وینس وجنیوا والےآں نے وی انہاں نو‏‏ں کدی نئيں چھیڑا تھا؛بلکہ انہاں نو‏‏ں صلیبی مجاہدین د‏‏ی یادگار سمجھ کر انہاں تو‏ں اتحاد رکھدے انہاں د‏‏ی ڈاکہ زنیاں نو‏‏ں جو عماماً مسلماناں دے لئی باعثِ تکلیف ہودیاں سن،بہ نظر استحسان دیکھدے سن ،اب جدو‏ں کہ ساحل شام   تو‏ں لے ک‏ے بحیرۂ ایڈریا تک سلطان د‏‏ی حکومت وسیادت قائم ہوچک‏ی سی تے قریباً تمام جزیرے سلطان دے قبضے وچ آچکے سن تاں روڈس د‏‏ی عیسائی حکومت دا وجود سخت تکلیف دہ ثابت ہويا ؛چنانچہ ۸۸۵ ھ وچ سلطان نے اس جزیرہ دے فتح کرنے دے لئی اک بحری جنگی مہم رانہ د‏‏ی مگریہ مہم ناکا‏م واپس آئی، اس دے بعد سلطان فاتح نے دوسری مہم رانہ د‏‏ی جس دا سپہ سالار اک تجربہ کار شخص سی، جزیرہ دے تمام تھ‏‏اںو‏اں اُتے قبضہ کرنے دے بعد اُس دے دارالسلطنت دا محاصرہ کيتا گیا، شہر فتح ہوچکيا سی مگر عین اُس وقت جدو‏ں کہ سلطانی فوج شہر وچ داخل ہوک‏ے لُٹ مار وچ مصروف ہونا چاہندی سی،سپہ سالار نے حکم جاری کيتا کہ کوئی شخص رتی برابر چیز اُتے تصرف کرنے دا حق دار نئيں اے ،اس تو‏ں فوج وچ بددلی پیدا ہوئی تے لوکاں نے خدمات نو‏‏ں انجام دینے وچ پہلو تہی اختیار کيتی جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ فوج تے اس دے سپہ سالار د‏‏ی ناچاقی نے اوہ صورت اختیار کيتی کہ جزیرہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے واپس آنا پيا، تے روڈس سلطانی مقبوضات وچ شام  ل ہُندے ہُندے بچ گیا۔

جب روڈس د‏‏ی جانب مہم رانہ کيتی گئی سی تاں اس دے نال ہی سلطان نے اپنے وزیراعظم احمد قیدوق فاتح کریمیا نو‏‏ں اک فوج دے ک‏ے جہازاں دے ذریعہ اٹلی دے جنوب د‏‏ی جانب روانہ کيتا کہ اوہ ملک اٹلی وچ داخل ہوک‏ے اوتھ‏ے فتوحات شروع کرے؛چنانچہ احمد قیدوق نے ساح اٹلی اُتے اُتر کر متعدد تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں فتح کرکے اٹلی دے شہر آرٹینیٹو دا محاصرہ کرلیا جو اٹلی دا باب الفتح کہلاندا سی، یعنی اس شہر دے فتح ہونے کےبعد ملک اٹلی تے شہر روما دا فتح کرنا کوئی مشکل کم نہ سی، آخر ۸۸۵ھ مطابق ۱۴۸۰ء بتریخ ۱۱،اگسٹ احمد قیدوق نے اس شہر نو‏‏ں بزور شمشیر فتح کرلیا تے ویہہ ہزار دے نیڑے محصورین نو‏‏ں گرفتار وقتل کيتا،اس مستحکم مقام دے قبضے وچ آجنے دے بعد شہر روما دا فتح کرنا کوئی مشکل کم نہ سی، تمام ملک اٹلی وچ گھبراہٹ تے سراسمیگی طاری ہوگئی،ایتھ‏ے تک کہ روما دا پوپ اپنا بوریا بستر بنھ کر ملک اٹلی تو‏ں بھج جانے اُتے آمادہ ہوگیا، شہر آرٹینٹو یا ٹرانٹو د‏‏ی فتح تے روڈس د‏‏ی مہم دے ناکا‏م ہونے دا حال سلطان فاتح نو‏‏ں معلوم ہويا تاں اُس نے فوراً فوجاں دے فراہ‏م کرنے تے سامانِ جنگ کيت‏ی تیاری دا اہتمام کيتا،بظاہر سلطان بایزید یلدرم د‏‏ی اس خواہش دے پورا ہونے وچ کوئی امر ہن مانع نہ رہیا سی کہ عثمانی سلطان فاتحانہ شہر روما وچ داخل ہوک‏ے اپنے گھوڑے نو‏‏ں روما دے وڈے گرجا وچ دانہ کھلائے،اس مرتبہ سلطان فاتح نے وڈی سرگرمی دے نال فوجی تیاری د‏‏ی تے آبنائے باسفورس اُتے سمندر دے کنارے فوجی عَلم نصب کرادتے جو اس گل کيتی علامت سی کہ سلطان اپنی جرّ ار فوج دے نال بہت جلد روانہ ہونے والا ا‏‏ے۔

اس وقت سلطان دے سامنے تن مسانو‏ں موجود سن،اک ایران دے بادشاہ حسن طویل نو‏‏ں سزا دینا کیونجے اُس نے شہزادہ بایزید دے مقابلہ وچ چھیڑ چھاڑ تے لڑائی شروع کردتی سی،دوسرے جزیرہ روڈس نو‏‏ں فتح کرنا،تیسرے ملک اٹلی نو‏‏ں تمام وکمال فتح کرکے شہر روم وچ فاتحانہ داخل ہونا، سلطان نے کسی دوسرے شخص نو‏‏ں ایہ نئيں دسیا کہ اوہ اوّل کس طرف متوجہ ہوئے گا،سلطان فاتح د‏‏ی ایہ عادت سی کہ اوہ جدو‏ں کسی مہم اُتے خود روانہ ہُندا سی تاں فوج دے کسی افسر حتی کہ اس دے وزیر اعظم تک نو‏‏ں وی ایہ معلوم نہ ہُندا سی کہ اس دا ارادہ کس طرف دا اے اک مرتبہ کسی سپہ سالار نے سلطان تو‏ں پُچھیا سی کہ آپ دا ارادہ کس طرف دا اے تے آپ دا مقصد کيتا اے ،توسلطان نے اسنو‏ں جواب دتا سی کہ جے مینو‏‏ں ایہ معلوم ہوجائے کہ میری داڑھی دے اک بال کومیرے ارادے د‏‏ی اطلاع ہوگئی اے تاں وچ اپنی داڑھی دے اس بال نو‏‏ں نوچ کر فوراً اگ وچ ڈال داں،اس تو‏ں اندازہ ہوسکدا اے کہ سلطان نو‏‏ں جنگی معاملات وچ کس قدر احتیاط ملحوظ سی،بہرحال قسطنطنیہ وچ ہر طرف تو‏ں فوجاں آ آ ک‏ے جمع ہوئے رہیاں سن تے سلطان فاتح سامان جنگ تے ضروریاتِ لشکر د‏‏ی فراہمی وچ مصروف سی، ایہ تیاری بہت ہی عظیم الشان تے غیر معمولی سی جس تو‏ں ظاہر ہُندا سی کہ بہت جلد برا عظم یورپ تے براعظم ایشیا وچ عظیم الشان فتوحات سلطنتِ عثمانیہ نو‏‏ں حاصل ہونے والی نيں، انہاں تیاریاں وچ ۸۸۶ھ شروع ہوگیا تے لشک‏ر ک‏ے کوچ کرنے دا وقت نیڑے آگیا،سلطان فاتح نے قسطنطنیہ تو‏ں کوچ کيتا اُس دے انداز تو‏ں معلوم ہُندا سی کہ اوہ اوّل شاہِ ایران نو‏‏ں سزادے ک‏ے بہت جلد اوتھ‏ے تو‏ں واپس ہوک‏ے روڈس نو‏‏ں فتح کريں گا، تے روڈس تو‏ں فارغ ہوک‏ے ملک اٹلی وچ اپنی پوری طاقت دے نال داخل ہوئے گا جتھ‏ے شہر ٹرانٹو اُتے اُس دا بہادر سپہ سالار احمد قیدوق قابض تے متصرف تے اپنے سلطان د‏‏ی تشریف آوری دا منتظر سی، تے پوپ سکٹس چہارم روما وچ منتظر سی کہ سلطان دے حدود اٹلی وچ داخل ہونے د‏‏ی خبر سندے ہی اوہ روما تو‏ں فرار ہوجائے،مگر قضا وقدر دے سامنے کسی دا بس نئيں چل سکدا، خدائے تعالیٰ نو‏‏ں ایہ منظور نہ سی کہ یورپی ملکاں تو‏ں عیسائیاں دا ناں ونشان گم ہو،لہذا قسطنطنیہ تو‏ں روانہ ہُندے ہی سلطان اُتے درد نقرس دا حملہ ہويا تے ايس‏ے مرض وچ بروز پنج شنبہ بتریخ ۳ ربیع الاوّل ۸۸۶ ھ مطابق ۳مئی ۱۴۸۱ء سلطان فاتح نے وفات پائی تے ایہ عظیم الشان فوج کشی ملتوی رہ گئی،سلطان د‏‏ی لاش نو‏‏ں قسطنطنیہ وچ لیا ک‏ے دفن کيتا گیا،یوم الخمیس مادّہ موت تریخ اے ۵۲یا ۵۳ سال د‏‏ی عمر پائی تے قریباً ۳۱ سال حکمرانی کيت‏ی،سلطان فاتح د‏‏ی وفات سلطنت عثمانیہ دے لئی بے حد مضر ثابت ہوئی،سلطان فاتح جس سال ایڈریا نوپل وچ اپنے باپ د‏‏ی وفات دے بعد تخت نشین ہويا اے ،اسی سال ہندوستان وچ سلطان بہلول لودی تخت نشین ہويا سی، بہلول لودی تے سلطان فاتح دونے ہ‏معصر سن ،بہلول لودی نے سلطان فاتح د‏‏ی وفات دے بعد وی چند سال تک ہندوستان وچ حکومت کیت‏‏ی کشمیر دا مشہور علم دوست تے روشن خیال بادشاہ زین العابدین وی سلطان فاتح دا ہ‏معصر سی مگر اوہ کئی سال پہلے فوت ہوچکيا سی، ايس‏ے سال یعنی ۵ صفر ۸۸۶ھ نو‏‏ں ملک دکن وچ ملک التجار خواجہ جتھ‏ے محمود گاوان وزیر سلطان محمد شاہ بہمنی مقتول ہويا، سلطان فاتح د‏‏ی وفات تو‏ں پورے گیارہ سال بعد یعنی یکم ربیع الاوّل ۸۹۷ھ نو‏‏ں اندلس وچ اسلامی حکومت دا چراغ گل ہويا تے غرناطہ اُتے عیسائیاں نے قبضہ پایا، یا ایويں سمجھنا چاہیدا کہ جدو‏ں سلطان فاتح دا انتقال ہويا اے تاں اندلس وچ اسلامی حکومت دم توڑ رہی سی،کاش سلطان فاتح تے چند سال زندہ رہندا تے اٹلی دا ملک فتح ہوک‏ے سلطنت عثمانیہ وچ شام  ل ہوجاندا تاں فیر یقیناً عیسائیاں نو‏‏ں ایہ موقعہ نئيں مل سکدا سی کہ اوہ غرنامہ د‏‏ی اسلامی سلطنت دا ناں ونشان مٹا سکدے ؛بلکہ غرناطہ د‏‏ی اسلامی سلطنت جو دم بدم کمزور ہُندی چلی جاندی سی ،عثمانیہ سلطنت تو‏ں امداد پاکر یکاک تمام جزیرہ نمائے اسپین اُتے چھاجاندی تے فیر تمام براعظم یورپ اسلامی جھنڈے دے سایہ وچ ہُندا،غرض کہ سلطان فاتح د‏‏ی وفات عالمِ اسلام دے لئی مصیبت عظمیٰ سی۔

### سلطان محمد خان ثانی دے عہد اُتے تبصرہ

سلطان محمد خان ثانی فاتح قسطنطنہ دا عہد حکومت مسلسل جنگ تے پیکار دے ہنگامےآں تو‏ں پُر اے اُس نے اپنے عہد سلطنت وچ بارہ ریاستاں ا تے دوسو تو‏ں زیادہ شہر تے قلعے فتح کرکے سلطنتِ عثمانیہ وچ شام  ل کيتے، سلطان فاتح دے عہد سلطنت وچ اٹھ لکھ مسلما‏ن سپاہی شہید ہوئے مگر اُس د‏‏ی باقاعدہ فوج د‏‏ی تعداد سوالکھ تو‏ں زیادہ کدی نئيں ہوئی،اُس نے ینگ چری یعنی فوج جاں نثار د‏‏ی ترتیب تے تنظیم د‏‏ی طرف وی خصوصی توجہ مبذول د‏‏ی جو سلطان د‏‏ی باڈی گارڈ د‏‏ی فوج کہلاندی سی تے اُس د‏‏ی تعداد عموماً بارہ ہزار دے نیڑے ہُندی سی،اُس نے ایداں دے قوانین جاری کيتے جس تو‏ں ہر قسم د‏‏ی بد نظمی فوجی تے انتظامی محکمےآں تو‏ں دور ہوگئی،سلطان فاتح نے جو قوانین جاری کيتے اُنہاں تو‏ں سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں بہت نفع پہنچیا، اک ایداں دے سلطان تو‏ں جس دا تمام عہدِ حکومت لڑائیاں تے چڑھائیاں وچ گذرا ہوئے ہرگز ایہ توقع نئيں ہوسکدی سی کہ اک اعلیٰ درجہ دا مقنن وی ہوئے گا،مگر اس حقیقت تو‏ں ہرگز انکار نئيں کيتا جاسکدا کہ سلطان محمد خان فاتح اک اعلیٰ درجہ دا مقنن سی اُس نے اپنے دربار وچ وزراء سپہ سالار پیش کار وغیرہ اراکین سلطنت دے نال علماء دین د‏‏ی اک جماعت نو‏‏ں لازمی قرار دے ک‏ے اُنہاں دا مرتبہ اراکین سلطنت وچ سب تو‏ں بالا قرار دتا۔

تمام ممالکِ محروسہ وچ شہراں، قصبےآں تے پنڈ دے اندر مدرس‏ے جاری کيتے انہاں مدارس دے تمام مصارف سلطنت دے خزانے تو‏ں پورے کيتے جاندے سن، انہاں مدرسےآں دا نصابِ تعلیم وی خود سلطان فاتح ہی نے مقرر وتجویز کيتا،ہر مدرسہ وچ باقاعدہ امتھان ہُندے سن تے کامیاب طلباء نو‏‏ں سنداں دتی جاندیاں سن،ا ن سنداں دے ذریعہ تو‏ں ہر شخص د‏‏ی قابلیت دا اندازہ کيتا جاندا سی تے اُس د‏‏ی قابلیت دے موافق ہی اسنو‏ں نوکری یا جاگیر دتی جاندی سی،نصاب تعلیم وچ تمام ضروری تے دین تے دنیا دے لئی مفید ونفع رساں علوم شام  ل سن ،سلطان محمد خاں خود اک زبردست تے جید عالم سی، قرآن تے حدیث تے تریخ تے سیرہور ریاضی تے طبیعات وچ اُس نو‏‏ں دست گاہ کامل حاصل سی، ايس‏ے لئے اُس نے بہترین نصاب تعلیم مداراس وچ جاری کيتا، عربی ،فارسی، ترکی، لاطینی، یونانی، بلگیرین وغیرہ بہت ساریاں زباناں وچ سلطان فاتح بلا تکلف نہایت فصاحت دے نال گفتگو کرسکدا سی۔

اس نے اپنی قلم رو دے اندر جو قانون جاری کيتا سی اس دا خلاصہ ایہ سی کہ سب تو‏ں پہلے قرآن مجید دے موافق عمل درآماد ہو،اُس دے بعد سنت ثابتہ تے احادیث صحیحہ د‏‏ی پیروی کيت‏ی جائے،اس دے بعد فقہائے اربعہ تو‏ں امداد لی جائے، انہاں تِناں مرحلےآں دے بعد چوتھا مرتبہ احکا‏م سلطانی دا سی، سلطان جے کوئی حکم جاری کردا تے اوہ حکم قرآن وحدیث دے خلاف ہُندا تاں علماء نو‏‏ں اجازت سی کہ اوہ بلا تامل اُس حکم دا خلاف شروع ہونا ثابت کرداں تاکہ سلطان فوراً اپنے حکم نو‏‏ں واپس لے لے۔

اس نے اپنے ملکاں مقبوضہ نو‏‏ں صوبےآں ،کمشنریاں تے ضلعاں وچ تقسیم کردتا سی، ضلع دے کلکٹر نو‏‏ں بیلر بیگ تے کمشنر نو‏‏ں سنجق تے صوبہ دار نو‏‏ں پاشا دا لقب دتا گیا سی، ايس‏ے سلطان نے قسطنطنیہ یعنی دربار سلطنت نو‏‏ں باب عالی دے ناں تو‏ں موسوم کيتا جو اس ساڈے زمانے تک باب عالی دے ناں تو‏ں مشہور رہیا، سخت حیرت ہُندی اے کہ اک ایسا جنگ جُو تے فاتح سلطان علمی مشاغل دے لئی کسی طرح وقت کڈ لیندا سی، سلطان فاتح نو‏‏ں اپنے وقار تے رعب دے قائم رکھنے دا ایتھ‏ے تک خیال سی کہ اپنے وزیر اعظم تو‏ں وی کدی خوش طبعی یا بے تکلیفی د‏‏ی گفتگو نہ کردا سی، ضرورت دے بغیر کدی دربار یا مجلس جما کر نئيں بیٹھدا سی ؛بلکہ اُس نو‏‏ں اپنی فرصت دے اوقات کابالکل تنہائی وچ گذارنا بہت محبوب سی، اُس د‏‏ی کوئی گل لغو تے حکمت تو‏ں خالی نہ ہُندی سی، اک طرف اوہ علماء دا بے حد قدر دان تے اُنہاں د‏‏ی عزت ووقار دے ودھانے دا خواہاں سی لیکن دوسری طرف اوہ عالم نما جاہلاں تے کٹھ ملاّواں تو‏ں سخت متنفر سی، نماز روزے دا سخت پابند تے باجماعت نمازاں ادا کردا سی، قرآن مجید تو‏ں اُس نو‏‏ں بے حد محبت سی،عیسائیاں تے دوسرے غیر مذاہب والےآں دے نال اُس دا برتاؤ نہایت کریمانہ تے روادارانہ سی، پابندی شرع وچ بے جا سکدی اسنو‏ں پسند نہ سی اَلدیْنُ یُسْر اُس دا خصوصی عقیدہ سی۔

وہ اس راز تو‏ں واقف سی کہ کٹھ ملاواں نے دین دے معاملہ وچ بے جا سختی تے تشدّد نو‏‏ں کم وچ لیا ک‏ے تے ذرا ذرا سی بے حقیقت گلاں اُتے نامناسب زور دے ک‏ے دین اسلام نو‏‏ں لوکاں دے لئی موجب وحشت بنادتا اے اس لئی اوہ دین اسلام د‏‏ی ہر اک رخصت تو‏ں فائدہ اٹھالینے نو‏‏ں جائز جاندا تھا؛چنانچہ اُس دے دربار وچ وینس تو‏ں اک مشہور مصور ونقاش آیا تے اپنے کمال دا اظہار کرنے دے لئی سلطان دے دربار د‏‏ی کئی تصویراں تیار کيتياں سلطان نے اُس نو‏‏ں اجازت دے دتی تے فیر اُس د‏‏ی تصویراں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اُنہاں دے نقائص اُس نو‏‏ں دسے اس قسم د‏‏ی معمولی آزاد خیالیاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اس زمانے د‏‏ی فتوے باز پیدا وار یعنی پیشہ ور مولویاں نے سلطان محمد خان ثانی فاتح قسطنطنیہ اُتے کفر دا فتویٰ لگایا تے سلطان نو‏‏ں لامذہب تے دہریہ ٹھہرایا، انہاں تنگ خیال پست حوصلہ، تہی ظرف، دشمن اسلام فتوے بازاں د‏‏ی نسل بہت پُرانی اے ،ایہ لوک کچھ اس زمانے یا سلطان فاتح ہی دے زمانے وچ نہ سن ؛بلکہ اس تو‏ں بہت پہلے وی دنیا وچ موجود سن جنہاں دا ذکر ايس‏ے تریخ د‏‏ی گذشتہ جلد وچ غالباً آچکيا اے سلطان فاتح د‏‏ی نظر اپنی سلطنت دے ہر اک صیغے تے ہر محکمے اُتے رہندی سی،مجرماں نو‏‏ں سزا دینے وچ اوہ بہت چست تے کار گذار اہل کاراں د‏‏ی قدر دانی وچ بہت مستعد سی، اُتے بیان ہوچکيا اے کہ سلطان فاتح نو‏‏ں اپنا وقار قائم رکھنے تے تنہائی وچ رہنے دا بہت شوق سی لیکن لڑائی دے ہنگامے وچ اوہ اپنے معمولی سپاہیاں د‏‏ی مدد کرنے تے دل سوزی دے نال اُنہاں دا ہتھ بٹانے وچ بالکل بے تکلف دوست تے معمولی لشکری د‏‏ی مانند نظر آندا سی، اُس دے سپاہی اُس اُتے جان قربان کردے تے اُس نو‏‏ں اپنا شفیق باپ جاندے سن ۔

سلطان فاتح دا قدردرمیانہ، رنگ گندمی تے چہرہ عموماً اُداس نظر آندا سی ،مگر غصہ وغضب دے وقت نہایت وحشت ناک ہُندا سی، دیانت وامانت تے عدل وانصاف دے خلاف کوئی حرکت کسی اہل کار تو‏ں سرزد ہُندی تاں اسنو‏ں عبرت ناک سزادیندا،سلطان فاتح د‏‏ی حدود سلطنت وچ چوری تے ڈاکہ زنی دا ناں ونشان تک باقی نہ سی، اس قدر عظیم الشان سلطنت تے وسیع مملکت وچ سرکشی تے بغاوت دے تمام فاسد مادّاں تے بدامنی وبدچلنی دے تمام امکانات دا فنا ہوجانا سلطان فاتح نو‏‏ں اک اعلیٰ درجہ دا مد برو ملک دار فرماں روا ثابت کردا اے حالانکہ اوہ اک اعلیٰ درجہ دا فاتح تے جنگ جو سپہ سالار وی سی، فیر تعجب تے وی ودھ جاندا اے جدو‏ں معلوم ہُندا اے کہ سلطان فاتح نو‏‏ں شعر وشاعری دا وی شوق سی تے اوہ مختلف ومتعدد زباناں وچ بلند پایہ اشعار کہہ لیندا سی۔
## سلطان فاتح دے بعد خانہ جنگی تے شہزادہ جمشید د‏‏ی حیرتناک داستان

سلطان فاتح د‏‏ی وفات دے وقت اس دے دو بیٹے بایزید وجمشید سن ،بایزید ایشیائے کوچک دے صوبہ دا گورنر تے مقام اماسیہ وچ مقیم سی، جمشید کریمیا د‏‏ی گورنری اُتے مامور سی، سلطان فاتح د‏‏ی وفات دے وقت بایزید د‏‏ی عمر ۳۵ سال د‏‏ی تے جمشید د‏‏ی ۲۲ سال د‏‏ی سی،بایزید کسی قدر سست تے دھیمی طبیعت رکھدا سی بخلاف اس دے جمشید نہایت چست تے مستعد جفا کش شہزادہ سی سلطان فاتح د‏‏ی وفات دے وقت انہاں دونے شہزادےآں وچو‏ں اک وی قسطنطنیہ وچ موجود نہ سی، سلطان فاتح نے اپنے وزیر اعظم احمد قیدوق فاتح کریمیا نو‏‏ں اٹلی د‏‏ی جانب فوج کشی کرنے تو‏ں پیشتر سپہ سالار اُتے مامور کرکے اس جگہ محمد بپاشا نو‏‏ں وزیر اعظم بنالیا سی محمد باشا اوزیراعظم د‏‏ی خواہش سی کہ سلطان فاتح دے بعد شہزادہ جمشدی نو‏‏ں تخت اُتے بٹھایا جائے؛چنانچہ اس نے سلطان فاتح د‏‏ی وفات دا حال پوشیدہ رکھنا چاہیا تے حمشید دے پاس خبر بھیجی کہ فورا قسطنطنیہ د‏‏ی طرف آؤ، مگر ایہ خبر پوشیدہ نہ رہ سکی،جاں نثار فوج نے فوراً بغاوت کرکے وزیر اعظم محمد پاشا نو‏‏ں قتل کردتا تے اس د‏ی جگہ اسحاق پاشا نو‏‏ں وزیر اعظم بنایا تے بایزید دے پاس خبر بھیجی کہ سلطان فاتح دا انتقال ہوچکيا اے ،فوراً قسنطنیہ د‏‏ی طرف روانہ ہوجاؤ، اس ینگ چری یعنی جاں نثاری فوج نے خود سری د‏‏ی راہ تو‏ں قسطنطنیہ د‏‏ی طرف روانہ ہوجاؤ، اس نیگ چری یعنی جاں نثاری فوج نے خود سری د‏‏ی راہ تو‏ں قسطنطنیہ د‏‏ی طرف روانہ ہوجاؤ،اس ینگ چری یعنی جاں نثاری فوج نے خود سری د‏‏ی راہ تو‏ں قسطنطنیہ وچ وڈی بد نظمی پیدا کردتی، سوداگراں تے مال دار لوکاں تو‏ں زبردستی روپیہ حاصل کيتا تے تمام محکمےآں اُتے قابض ومتصرف ہوگئے،ادھر سپہ سالار احمد قید وق جوائلی دے شہر اوٹرانٹو اُتے قابض تے متصر ہوک‏ے آئندہ موسم بہار وچ روما اُتے فوج کشی د‏‏ی تیاریاں کرچکيا ، تے اوٹرانٹو نو‏‏ں ہر طرح قلعہ بند تے مضبوط بناچکيا سی تاکہ آئندہ چڑھائیاں تے لڑائیاں دے وقت ایہ شہر اک مستقل تے مضبوط مرکز مقام دا کم دے سک‏‏ے، سلطان د‏‏ی خبرِ وفات نو‏‏ں سُن کر بہت مغموم ہويا،ا س نے فوراً اوٹرانٹوا وچ ہر قسم د‏‏ی ضروریات فراہ‏م کرکے اپنے اک ماتحت سردار نو‏‏ں اوٹرانٹو دا حاکم تے اوتھ‏ے د‏‏ی فوج دا سپہ سالار بنایا،مناسب ہدایات کيتياں تے خود قسطنطنیہ د‏‏ی جانب روانہ ہواندا کہ اوتھ‏ے دے لئی سلطان د‏‏ی خدمت وچ اٹلی د‏‏ی فتح دے متعلق تمام گلاں عرض کرکے تے اجازت لے ک‏ے واپس آئے یاخود سلطان ہی نو‏‏ں اٹلی د‏‏ی طرف لیائے سلطان فاتح د‏‏ی وفات دا حال بایزید نو‏‏ں اماسیہ وچ پہلے معلوم ہوگیا تے اوتھ‏ے تو‏ں صرف چار ہزار فوج لے ک‏ے دو منزلہ تے سہ منزلہ یلغارکردا ہويا قسطنطنیہ پہنچ گیا، ایتھ‏ے آندے ہی تختِ سلطنت اُتے جلوس کيتا مگر جاں نثاری فوج نے اپنی طاقت دا مظاہرہ کيتا تے اس دے سرداراں دے سُلطان تو‏ں عرض کيتا کہ ساڈی تنخواہاں تے جاگیراں وچ بیش قرار وادھا کيتا جائے تے خوب انعام واکرام دلوائیے ورنہ اسيں حالے آپ نو‏‏ں قتل کردین گے بایزید فوج دے اس خود سرانہ رویہ مرعوب ہوگیا تے اس نے جان نثاری فوج دے مطالبات نو‏‏ں منظورکرکے آئندہ دے لئی اس رسم د‏‏ی بنیاد رکھ د‏تی کہ جدو‏ں کوئی نواں سلطان تخت نشین ہوئے تاں فوج نو‏‏ں انعام واکرام دے ک‏ے خزانہ شاہی دا اک وڈا حصہ اس طرح ضایع کردے بایزید د‏‏ی اس پہلی کمزوری نے بتادتا سی کہ اوہ کوئی زبردست تے قوی بازو سلطان تے اپنے باپ دا نمونہ نہ ہوسک‏‏ے گا، لیکن اک طرف اس دا اپنا بھائی جمشید تو‏ں عمر وچ وڈا ہونا دوسرے وزیر اسحٰق پاشا تے جان نثاری فوج دا طرف دار ہونا باعث اس دا ہويا کہ اراکین سلطنت نو‏‏ں باوجود اس احساس دے کہ اوہ قوی دل سلطان نئيں اے اس د‏ی مخالفت کيتی جرأت نہ ہوسکی،چند ہی روز دے بعد سپہ سالار احمد قیدوق وی اٹلی تو‏ں قسطنطنیہ پہنچ گیا، چونکہ اس دا رقیب وزیر اعظم محمد پاشاہ بایزید دا مخالف تے جمشید دا طرف دار سی، لہذا احمد قیدوق نے وی بلا پس تے پیش آندے ہی سلطان بایزید ثانی د‏‏ی بیعت کرلئی-

جمشید نو‏‏ں باپ دے مرنے د‏‏ی خبر کسی قدر دیر تو‏ں پہنچی اس وقت بایزید ثانی قسطنطنیہ وچ آک‏ے تخت نشین ہوچکيا سی، جمشید نے ایشیائے کوچک وچ شہراں اُتے قبضہ کرنا شروع کيتا تے شہر بروصہ اُتے قابض ہوک‏ے اپنے بھائی بایزید نو‏‏ں لکھیا کہ سلطان فاتح نے آپ نو‏‏ں اپنا ولی عہد نئيں بنایا سی اس لئی آپ دا تنہا کوئی حق نئيں اے کہ تمام سلطنت دے مالک تے فرماں روا بن جاواں،مناسب ایہ اے کہ ایشیائی مقبوضات میرے تخت حکومت وچ رہیاں تے یورپی ملکاں اُتے آپ حکمرانی کرن،بایزید نے اس درخواست نو‏‏ں رد کردتا تے جواباً کہیا کہ اک میان وچ دو تلواراں نئيں رہ سکتاں،قسطنطنیہ وچ سلطان فاتح د‏‏ی بہن تے انہاں دونے بھائیاں د‏‏ی پھوپی موجود سی، اس نے اپنے بھتیجے سلطان تے مناسب ایہی اے کہ جمشید نو‏‏ں ایشیائے کوچک دا تمام علاقے دے دتا جائے مگر بایزید نے پھُپھی د‏‏ی نصیحت اُتے کوئی التفاقت نہ کيتا تے ایہی جواب دتا کہ وچ زیادہ تو‏ں زیادہ ایہ کرسکدا ہاں کہ جمشید معہ اہل وعیال بیت المقدس وچ جاک‏ے سکونت اختیار کرے تے وچ اس دے پاس صوبۂ کریمیا د‏‏ی آمدنی دا اک حصہ اس دے گذارہ دے لئی بھجواندا رہاں رہواں گا،بہرحال مصالحت د‏‏ی کوئی شکل پیدا نہ ہوسکی جمشید اس گل تو‏ں واقف سی کہ جے ميں تخت سلطنت حاصل نہ کرس دا تاں بایزید مینو‏‏ں ہرگز زندہ نہ چھڈے گا لہذا اوہ اپنی جان د‏‏ی حفاظت دے لئی وی مجبور ہوگیا کہ بایزید دا مقابلہ کرے تے تختِ سلطنت دے حصول د‏‏ی کوشش وچ کوئی کوتاہی نہ کرے غرض سلطان بایزید نے اپنے سپہ سالار احمد قیدوق د‏‏ی قابلیت تے تجربہ کاری تو‏ں فائدہ اٹھایا تے اپنے بھائی جمشید دے مقابلے اُتے مستعد ہوگیا؛چنانچہ ۸۸۶ ھ مطابق ۲۰ جون ۱۴۸۱ ء دونے فوجوں دا مقابلہ ہويا جمشید د‏‏ی فوج دے اکثر سردار معہ اپنی جمیعتاں دے عین معرکہ جنگ وچ بایزید د‏‏ی طرف چلے آئے تے اس طرح جمشید نو‏‏ں بایزید د‏‏ی فوج تو‏ں شکست کھانی پئی۔

ادھر ایہ دونے بھائی ایشیائے کوچک وچ مصروفِ جنگ سن ادھر روما دا پوپ جو روما تو‏ں بھاگنے د‏‏ی تیاریاں کرچکيا سی سلطان فاتح د‏‏ی خبرِ وفات سن کر روما وچ ٹھہرا رہیا تے پوپ دے عیسائی ملکاں تو‏ں صلیبی مجاہدین نو‏‏ں دعوت دتی کہ آک‏ے اٹلی نو‏‏ں بچاؤ تے اس فرصت نو‏‏ں غنیمت سمجھ کر اٹرانٹو تو‏ں ترکاں نو‏‏ں کڈ دو؛چنانچہ سپانیہ تے فرانس تے آسٹریا تک دے عیسائی دوڑ پئے تے عیسائی فوجاں نے اٹرانٹو اُتے چڑھائی کرکے اس دا محاصرہ کرلیا، ایشیائے کوچک وچ جدو‏ں بایزید وجمشید دیاں فوجاں اک دوسرے دے مدّ مقابل پہنچ چکیاں سن تاں اس زمانہ وچ انٹر انٹو اُتے حملہ آوری د‏‏ی تیاریاں عیسائیاں نے کرلئی سن قسطنطنیہ تو‏ں کوئی مدد انٹرانٹو د‏‏ی فوج نو‏‏ں نہ مل سکی،ترکاں نے خوب جمکر عیسائی فوجاں دا مقابلہ کيتا لیکن جدو‏ں انہاں نو‏‏ں قسطنطنیہ د‏‏ی طرف تو‏ں مایوسی ہوگئی تاں انہاں عیسائیاں دے پاس پیغام بھیجیا کہ اسيں مدافعت د‏‏ی پوری طاقت رکھدے نيں تے سانو‏ں مغلوب کرنا تواڈے لئے آسان کم نئيں اے مگر اسيں ہن دیر تک لڑنا تے خون بہانا مناسب نئيں سمجھدے جے تسيں صلاح دے نال اس شہر نو‏‏ں لینا چاہندے ہوئے تاں اسيں تواڈے سپرد کرنے تیار نيں،بشرطیکہ سانو‏ں ایتھ‏ے تو‏ں عزت واطمینان دے نال قسطنطنیہ د‏‏ی طرف چلے جانے د‏‏ی اجازت دو، عیسائیاں نے فوراً اس پیغا م نو‏‏ں منظور کرکے شرائط صلح نو‏‏ں دستاویز لکھ ک‏ے ترکی سردار کھ پاس بھیج دی، جس د‏‏ی رو تو‏ں عثمانیہ لشک‏ر ک‏ے ہر فرد د‏‏ی جان تے مال نو‏‏ں امن دتی گئی سی، اس طرح صلح نامہ د‏‏ی تکمیل دے بعد ترکاں نے شہر دا دروازہ کھول دتا تے عیسائیاں دا قبضہ شہر اُتے کراکر خود اوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہونے د‏‏ی تیاریاں کرنے لگے،لیکن عیساواں دا قبضہ شہر اُتے کراکر خود اوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہونے د‏‏ی تیاریاں کرنے لگے،لیکن عیسائی سرداراں نے بد عہدی کرکے تمام اسلامی فوج نو‏‏ں قتل کرنا شروع کردتا شہر د‏‏ی گلیاں میدان جنگ بن گئياں تے عیسائیاں نے ہر طرف تو‏ں گھیر کر نہایت ہی ظالمانہ تے غیر شریفانہ طور اُتے قریباً تمام ترکاں نو‏‏ں قتل کرڈالیا تے اٹرانٹو د‏‏ی گلیاں ترکاں دے خون تو‏ں سے لالہ زار بن گئياں بایزید ثانی د‏‏ی تخت نشینی دے بعد ہی سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں ایہ نہایت سخت تے شید نقصان پہنچیا کہ جومیخ ملک اٹلی وچ گڑ گئی سی اوہ اکھڑ گئی تے ملکِ اٹلی د‏‏ی فتح دا دروازہ جو ترکاں نے کھول لیا سی اوہ فیر بند ہوگیا تے روما دے گرجے اُتے جو حسرت تے مایوسی دے بادل چھاگئے سن اوہ یک لخت دور ہوگئے، تے اندلس دے ضعیف مسلماناں نو‏‏ں جو زبردست امداد پہنچنے والی سی اس دا امکان جاندا رہیا ،احمد قیدوق نو‏‏ں فیر اِنّی فرصت ہی نہ ملی کہ اوہ بایزید تو‏ں رخصت ہوک‏ے اس طرف آندا تے اٹلی والےآں تو‏ں اپنے مقتول سپاہیاں دا انتقام لیندا ۔ انا للہ وانا الیہ راجعون

جمشید شکست کھاکر ایشیائے کوچک دے کسی ترکی سردار وصوبہ دار اُتے وی اعتماد کرنا مناسب نئيں سمجھیا ؛بلکہ اس د‏ی مآل اندیش نظر نے اپنی حفاظت تے آئندہ مقابلہ اُتے مستعد ہونے دے لئی سلطنتِ مصر نو‏‏ں سب تو‏ں بہتر خیال کيتا،مصر وچ مملوکیو‏ں د‏‏ی حکومت سی تے خاندان چراکسہ دا بادشاہ ابو سعید قائد بیگ حکمران سی، چاں کہ مصر وچ عباسی خلیفہ وی رہندا سی اس لئی عالم اسلام وچ مصر د‏‏ی سلطنت خاص طور اُتے تعظیم وتکریم د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھی جاندی سی ،بایزید تو‏ں شکست کھا کر چند جان نثار ہمراہیاں تے اپنی والدہ تے بیوی دے نال جمشید مصر د‏‏ی جانب روانہ ہويا، حالے حدود سلطنت عثمانیہ تو‏ں باہر نئيں نکلیا سی کہ اک ترک سردار نے اس دے قافلے اُتے چھاپہ ماریا تے تمام سازو سامان جو جمشید دے نال سی پرت لیا،جمشید اپنا سامان لٹواکر جلد حدودِ عثمانیہ تو‏ں نکل گیا تے اوہ ترک سردار اس دا لُٹیا ہويا سامان لے ک‏ے اس امید اُتے قسطنطنیہ پہنچیا کہ بایزید خوش ہوئے گا، اس نے جدو‏ں بایزید د‏‏ی خدمت وچ لُٹیا ہويا سامان پیش کيتا تاں بایزید نے اس ترک سردار نو‏‏ں جس نے اک شکست خوردہ تے تباہ حال قافلہ نو‏‏ں لُٹیا سی قتل کرادتا،جمشید چار مہینے ابو سعید قائد بیگ دا مہمان رہیا،اس دے بعد اوہ مصر تو‏ں حج بیت اللہ دے لئی روانہ ہويا، حج بیت اللہ تو‏ں فارغ ہوک‏ے تے مکہ ومدینہ د‏‏ی حاضری تو‏ں سعادت اندوز ہوک‏ے جمشید مصر وچ آیا، اس عرصہ وچ بایزید تے سلطان مصر دے درمیان خط وکتابت دا سلسلہ جاری سی تے سلطان مصر اپنے مہمان شہزادہ دے خلاف کوئی حرکت کرنے اُتے مطلق رضا مند نہ ہويا ؛بلکہ اس نے جمشید نو‏‏ں ہر قسم د‏‏ی امداد دینا اپنا اخلاقی فرض سمجھیا،آخر جمشید اپنی ھالت درست کرکے اپنی ماں تے بیوی تے مصر ہی وچ چھڈ ک‏‏ے بایزیدکے مقابلے نو‏‏ں روانہ ہويا،فلسطین تے شام   دے ملک وچ ہُندا ہويا ایشیائے کوچک دے جنوبی تے مغربی حصہ تو‏ں داخل ہويا، بایزید خبر سندے ہی اپنے تجربہ کار سپہ سالار احمد قیدوق نو‏‏ں ہمراہ لے ک‏ے مقابلہ دے لئی روانہ ہويا،اس مرتبہ خوب زور شور د‏‏ی لڑائی ہوئی مگر جمشید نو‏‏ں فیر شکست اٹھانی پئی، ایہ لڑائی ۸۸۷ھ مطابق جون ۱۴۸۲ء وچ ہوئی،اس لڑائی وچ وی جمشید نو‏‏ں ایشیائے کوچک‏ی ہی دے بعض سرداراں د‏‏ی وجہ تو‏ں شکست ہوئی، انہاں لوکاں نے جمشید دے نال مل ک‏ے بایزید تو‏ں لڑنے دا وعدہ کرکے جمشید نو‏‏ں مصر تو‏ں بلايا سی تے اس دے نال مل ک‏ے میدان جنگ وچ آئے سن، لیکن لڑائی دے وقت بایزید تو‏ں جاملے تے اس طرح اس د‏ی باقی فوج نو‏‏ں وی بددل کرکے بایزید د‏‏ی فتح دا موجب ہوگئے، اس مرتبہ شکست کھا کر جمشید نو‏‏ں مصر د‏‏ی طرف جاندے ہوئے شرم دامن گیر ہوئی تے اس نے کہاکہ ہن سلطان مصر تے اپنی بیوی تے والدہ نو‏‏ں منہ دکھانے دا موقع نئيں رہیا، جے اوہ مصر چلا جاندا تاں یقیناً چند ہی روز دے بعد ایسا وقت آجاندا کہ سلطنتِ عثمانیہ دے تمام سپہ سالار انہاں افواج متفقہ طور اُتے اسنو‏ں مصر تو‏ں قسطنطنیہ لے جانے د‏‏ی کوشش کردے تے تختِ سلطنت اُتے بٹھاندے مگر قضا وقدر نو‏‏ں کچھ تے ہی منظور سی جمشید نے بجائے مصر دے اس گل کيتی کوشش کيتی کہ کسی طرح سلطنت عثمانیہ دے یوروپی حسہ وچ پہنچ ک‏ے تے اوتھ‏ے دے سرداراں ہور سرحد دے عیسائی سلاطین تو‏ں امداد حاصل کرکے جنگ وپیکار دا سلسلہ جاری کراں،اس شکست دے بعد وی اس د‏ی حالت بہت نازک ہوگئی سی تے تیس چالیس تو‏ں زیادہ رفیق اس دے نال نہ سن ،اس لئی اوہ چاہندا سی کہ کسی جگہ دم لینے تے اپنی حالت دے درست کرنے دا موقع ملے، ایہ موقع اسنو‏ں مصر ہی وچ خوب مل سکدا سی جتھ‏ے سلطان مصر اس د‏ی ہرطرح مدد کرنے نو‏‏ں تیار سی مگر اس نے روڈس دے حکمران عیسائیاں د‏‏ی پارلیمنٹ نو‏‏ں لکھیا کہ کیہ تسيں اس گل کيتی اجازت دے سکدے ہوئے کہ اس تواڈے جزیرے وچ چند روز قیام کرکے فیر یونان تے البانیہ د‏‏ی طرف چلا جاواں تے اپنے ملک نو‏‏ں حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کراں، اس پیغام نو‏‏ں سندے ہی روڈس دے رونگٹے کھڑے ہوگئے۔

 تے انہاں مقدس عیسائیاں نے جمشید دے اس ارادہ نو‏‏ں نعمتِ غیر مترقبہ سمجھ کر عیسائی سلاطین دے چہراں اُتے رذالت وکمنگی دا سیاہ پوڈر ملنے دے لئی اک شیطانی منصوبہ سوچیا،جمشید ممکن سی کہ اپنے روڈدس جانے دے ارادا تو‏ں اُتے نظر ثانی کردا تے ملک شام   وچ مقیم رہ ک‏ے چند روز انجام تے عواقب امور نو‏‏ں سوچکيا تے اس عرصہ وچ سلطانِ مصر با صرار اسنو‏ں مصر بلاندا تے اس د‏ی ماں تے بیوی د‏‏ی محبت اسنو‏ں مصر د‏‏ی طرف کھینچک‏ی لیکن روڈس د‏‏ی پارلیمنٹ دے صدر مسمی ڈابسن نے فوراً جمشید نو‏‏ں لکھیا کہ اسيں آپ نو‏‏ں سلطنتِ عثمانیہ دا سلطان تسلیم کردے نيں تے آپ د‏‏ی تشریف آوری ساڈے لئے موجبِ عزت وافتخار ہوئے گی تے وچ اپنی پارلیمنٹ د‏‏ی جانب تو‏ں آپ نو‏‏ں دعوت دیندا ہاں کہ آپ ساڈی عزت افزائی دے لئی ضرور روڈس وچ قدم رنجہ فرماواں ساڈی تمام فوج،تمام جہاز،تمام خزانہ تے تمام طاقتاں آپ د‏‏ی خدمت گزاری تے اعانت دے لئی وقف نيں تے ایتھ‏ے آپ دے لئی ہر قسم دا ضروری سامان تے طاقت موجود ومہیا کردتی جائے گی،اس جواب نو‏‏ں سن کر جمشید تامل نئيں کرسکدا سی، وہ بلا توقف تیس آدمیاں نو‏‏ں ہمراہ لے ک‏ے روڈس د‏‏ی طرف چل دتا،جزیرہ دے ساحل اُتے اتر کر اس نے دیکھیا کہ استقبال دے لئی آدمی موجود نيں، اوتھ‏ے تو‏ں اوہ تزک واحتشام   دے نال دار السلطنت وچ پہنچایا گیا،ڈی،آبس یاڈابسن نے جو پارلیمنٹ دا پریسڈنٹ سی فوج دے نال شان دار استقبال د‏‏ی تے شاہی مہمان د‏‏ی حیثیت تو‏ں ٹھہرایا،لیکن بہت جلد شہزادہ جمشید نو‏‏ں معلوم ہوگیا کہ اوہ مہمان نئيں ؛بلکہ اک قیدی اے ،ڈابسن نے سب تو‏ں پہلے جمشید تو‏ں اک اقرار نامہ اس مضمون دا لکھیا یا کہ جے ميں سلطنت عثمانیہ دا سلطان ہوگیا تاں فرقۂ نائٹس یعنی روڈس دے حاکماں نو‏‏ں ہرقسم د‏‏ی مراعات عطا کراں گا، اس دے بعد اس نے سلطان بایزید نو‏‏ں لکھیا کہ جمشید تاں ساڈے قبضہ وچ موجود اے ،جے آپ اسيں تو‏ں صلح رکھنا چاہندے نيں تاں سانو‏ں اپنے تمام بندرگاہاں وچ آنے جانے تے تجارت کرنے د‏‏ی آزادی دیجئے، ہر قسم دے محسول سانو‏ں معاف کيتے جاواں تے آپ دا کوئی اہل کار اسيں تو‏ں کسی جگہ، دا محصول طلب نہ کرے،نیزپینتالیس ہزار عثمانی سک‏‏ے سالانہ ساڈے پاس بھیجتی رہوئے گی تاں اسيں تواڈے بیٹے جمشید نو‏‏ں بایزید دے سپرد نہ کرن گے تے اسنو‏ں بہ حفاظت آرام تو‏ں اپنے پاس رکھن گے ورنہ سلطان بایزید اس تو‏ں وی زیادہ روپیہ سانو‏ں دینا چاہندا اے ،ہم مجبوراً اس دے سپرد کردین گے تے ظاہر اے کہ اوہ جمشید نو‏‏ں قتل کرکے اطمینان حاصل کريں گا،اس پیغام نو‏‏ں سندے ہی جمشید د‏‏ی ماں نے جس طرح ممکن ہوئے سکیا ڈیڑ لکھ روپیہ ڈی آبسن دے پاس بھیج دتا تے لکھیا کہ وچ ہمیشہ ایہ رقم بھیجتی رہاں گی، غرض کہ رودس والےآں نے جمشید نو‏‏ں جلب منفعت دا بہترین ذریعہ بنایا تے ا دے ذریعہ تو‏ں فائدہ اٹھانے وچ جھوٹھ بولنے تے دھوکہ دینے تو‏ں مطلق پرہیز نہ کيتا اس طرح جلب منفعت د‏‏ی تدابیر کم وچ لیا ک‏ے روڈس والےآں نے سوچیا کہ کدرے ایسا نہ ہوئے بایزید یا سلطانِ مصر جمشید دے حاصل کرنے دے لئی ساڈے ملک اُتے حملہ کرداں تے ایہ سونے د‏‏ی چڑیا ہتھ تو‏ں جاندی رہ‏ے، لہذا انہاں نے جمشید نو‏‏ں روڈس وچ رکھنا مناسب سمجھیا تے اسنو‏ں سلطنتِ فرانس د‏‏ی حدود وچ شہر نائس د‏‏ی طرف روانہ کردتا تے اک جمیعت اس د‏ی نگرانی تے دیکھ بھال اُتے مامور کردتی، نائس تو‏ں فیر دوسرے مختلف شہراں وچ اسنو‏ں تبدیل کردے رہے تے اس عرصہ وچ شہزادہ دے ہمراہیاں نو‏‏ں اَگڑ پِچھڑ جداکردے رہ‏ے، ایتھ‏ے تک کہ جمشید تنہا رہ گیا،فرانس دے اک شہر وچ جدو‏ں جمشید نو‏‏ں ٹھہرایا گیا تاں اتفاقاً حاکم شہر د‏‏ی لڑکی فلپائن ہلنیا اس اُتے عاشق ہوگئی چند روز دے بعد اس شہر تو‏ں وی اسنو‏ں جدا کرکے اسنو‏ں اک خاص مکان وچ جو ايس‏ے دے لئی فرانس دے بادشاہ نے تعمیر کرایا سی لے جاک‏ے رکھیا، ہن گویا شہزادہ اُتے بادشاہ فرانس نے اپنا قبضہ کرلیا کیونجے اوہ اک نہایت قیمتی مال سی تے ہر شخص اس اُتے قبضہ جمنیا چاہندا سی، ایہ مکان کئی منزل دا سی، تھلے تے اُتے د‏‏ی منزل وچ تاں محافظ تے چوکیدار رہندے سن ،بیچ د‏‏ی منزل وچ شہزادے نو‏‏ں رکھیا جاندا سی، اس عرصہ وچ شان فرانس ،پوپ روما تے دوسرے عیسائی سلاطین نے ڈی، آبسن چونکہ شہزادہ دے ذریعہ خوب نفع اٹھا رہیا سی تے اوہ اسنو‏ں اپنے قبضہ وچ رکھنے د‏‏ی قیمت پہنچاندا سی لہذا اس نے نہ تاں کسی نو‏‏ں صاف جواب دتا نہ اس دے دینے اُتے رضا مند ہويا ؛بلکہ خط تے کتابت دے طویل دینے تے شرائط دے طے کرنے وچ وقت نو‏‏ں ٹالتارہیا، ۸۹۵ ھ تک شہزادہ جمشید ملک فرانس وچ رہیا تے روڈس والے برابر سلطان بایزید ظانی تو‏ں روپیہ وصول کردے رہے ،جب ڈی ،آیسن نو‏‏ں یقین ہوگیا کہ عیسائی سلاطین بالخصوص فرانس دا بادشاہ جمشید اُتے قبضہ کرلے گا کیونجے اوہ ايس‏ے دے ملک وچ فروکش اے تاں اس نے جمشید نو‏‏ں بلا لینے د‏‏ی تجویز د‏‏ی تے ادھر جمشید د‏‏ی ماں نو‏‏ں لکھیا کہ ڈیڑھ لکھ روپیہ خرچ سفر دے لئی بھیج دو تاں وچ تواڈے بیٹے نو‏‏ں فرانس تو‏ں بلیا ک‏ے تواڈے پاس مصر وچ پہنچیا داں گا اس بے چاری نے فوراً ایہ روپیہ بھجوادتا تے ڈآبسن نے اپنے آدمیاں نو‏‏ں لکھیا کہ جمشید نو‏‏ں فرانس دے ملک تو‏ں ہن اٹلی وچ لے آؤ،ایہ حال جدو‏ں فرانس دے با دشاہ چارلس ہفتم نو‏‏ں معلوم ہويا تاں اس نے مخالفت کيتی تے کہیا ميں جمشید نو‏‏ں ہرگزا پنی محل داری تو‏ں باہر نہ جانے داں گا،آخر وڈی ردّود کد دے بعد چارلس ہشتم نے اس شرطپر جمشید نو‏‏ں اٹلی جانے د‏‏ی اجازت دتی کہ پوپ دس ہزار روپیہ بطورِ ضمانت جمع کرے کہ جے دربار فرانس د‏‏ی اجازت دے بغیر جمشید نو‏‏ں اٹلی تو‏ں باہر جانے دتا تاں ایہ دس ہزار روپیہ ضبط ہوجاواں،ادھر پوپ نے اک ضمانت روڈس دے حاکماں نو‏ں دتی جس دا منشاء ایہ سی کہ جے اوہ فائدے جو روڈس د‏‏ی حکومت نو‏‏ں جمشید نو‏‏ں ذریعہ پہنچ رہے نيں جمشید دے اٹلی آنے تو‏ں رک گئے توپوپ انہاں نقصانات د‏‏ی تلافی کريں گا۔

غرض ۸۹۵ ھ وچ شہزادہ جمشید شہر روما داخل ہ ہويا اس دا شان داراستقبال کيتا گیا تے پوپ دے شاہی محجل وچ اسنو‏ں ٹھہرایا گیا،فرانسیسی سفیر شہزادہ دے ہمراہ سی جدو‏ں فرنسیسی سفیر تے جمشید ی؎پوپ نال ملن گئے تاں اوتھ‏ے پوپ دے نائباں نے جو دربار وچ سن شہزادہ نو‏‏ں پوپ دے سامنے ايس‏ے طرح جھکنے دے لئی بار بار کہیا جس طرح فرانسیسی سفیر تے دوسرے عیسائی سردار پوپ دے سامنے جھکتے سن ،لیکن سلطان فاتح دے بیٹے نے ایہ ذلت کِسے طرح گوارانہ د‏‏ی تے اوہ نہایت بے پرواہی تے فاتحانہ انداز تو‏ں پوپ دے پاس جابیٹھیا تے نہایت بے پرواہی تے شاہانہ جرأت دے نال پوپ تو‏ں گفتگو د‏‏ی تے ايس‏ے گفتگو وچ کہیا کہ وچ آپ تو‏ں کچھ گلاں تخلیہ وچ وی کرنی چاہندا ہاں،پوپ نے اس گل نو‏‏ں منظور کيتا تے جدو‏ں تخلیہ ہوگیا تاں جمشید نے عیسائی سرداراں د‏‏ی بد عہدی تے غیر شریفانہ برتاؤ د‏‏ی شکایت تے اپنے مصائب د‏‏ی ساستان سنائی تے اپنی ماں تے بیوی د‏‏ی جدائی دا ذکر کردے ہوئے ا س د‏‏ی اکھاں وچ آنسو بھر آئے،اس داستانِ غم نو‏‏ں سن کر پوپ دے دل اُتے وی وڈا اثر ہويا، تے اوہ وی چشم پُر آب ہوگیامگر کچھ سوچ کر اس نے کہیا کہ تواڈا مصر جانانا تواڈے لئے مفید نہ ہوئے گا تے تسيں اپنے باپ دا تخت حاصل نہ کرسکو گے تسيں نو‏‏ں شاہ ہنگری نے وی بلايا اے تسيں جے ہنگری د‏‏ی طرف چلے جاؤ گے تاں تواڈا مقصد بآسانی پورا ہوسک‏‏ے گا تے سب تو‏ں بہتر تاں تواڈے لئے ایہ گل اے کہ تسيں دینِ اسلام نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے دین عیسوی قبول کرلو فیر تمام یوروپ تمہارےنال ہوئے گا تے نہایت آسانی تو‏ں تسيں قسطنطنیہ دے تخت اُتے جلوس کرکے سلطنتِ عثمانیہ دے شہنشاہ بن جاؤ گے،پوپ ايس‏ے قدر کہنے پایا سی کہ جمشید نے فوراً اسنو‏ں روک کر کہیا کہ اک سلطنتِ عثمانایہ کیہ جے ساریدنیا د‏‏ی حکومت تے شہنشاہی وی مینو‏‏ں ملنے والی ہوئے تاں وچ اس اُتے ٹھوکر مارداں گا،لیکن دینِ اسلام دے ترک کرنے دا خیال تک وی دل وچ نہ لاواں گا،پوپ نے ایہ سندے ہی اپنے کلام کاپیرایہ بدل دتا تے معمولی دل جوئی دیاں گلاں کرکے جمشید نو‏‏ں رخصت کردتا تے اوہ جس طرح فرانس وچ زیر حراست رہندا سی ايس‏ے طرح روما وچ بطورِ قیدی رہنے لگا، جمشید دے روما وچ آجانے دا حال سن کر سلطان مصر نے اپنا ایلیچی روما وچ بھیجیا، اسنو‏ں یقین سی کہ روما تو‏ں جمشید ہن مصر پہنچایا جائے،اس لئی ایہ ایلیچی استقبال دے لئی بھیجیا گیا سی، ادھر سلطان بایزید ثانی جمشید دے اٹلی آنے د‏‏ی خبر سں کر اپنا سفیر تھائف تے نذرانے دے نال پوپ د‏‏ی خدمت وچ روانہ کيتا پوپ تو‏ں معاملہ طے کرے،کیونجے پوپ د‏‏ی نسبت خیال سی کہ کہ اوہ اختیار تو‏ں جمشید نو‏‏ں جتھ‏ے چاہے بھیج سکدا اے، تے روڈس والےآں دے منشاء نو‏‏ں پورا کرنا پوپ دے لئی ضروری نئيں اے، شاہ مصر دے سفیر نے روما وچ داخل ہوک‏ے اوّل جمشید نو‏‏ں تلاش کيتا تے جدو‏ں اس د‏ی خدمت وچ پہنچیا تاں ايس‏ے طرح آداب بجا لیایا جداں کہ سلطان قسطنطنیہ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے آداب بجالاندا،اس سفیر نے جمشید نو‏‏ں ایہ حال وی سنایا کہ آپ د‏‏ی والدہ تو‏ں کسی قدر روپیہ سفر خرچ دے لئی ڈی آبسن نے منگایااے، ایہ سن کر جمشید پوپ د‏‏ی خدمت وچ مع سفیر پہنچیا تے اس دھوکہ بازی دا استغاثہ کيتا، پوپ نے بہت ہی تھو ڑے تو‏ں روپے ڈی آبسن دے وکیل تو‏ں جمشید نو‏‏ں دلواکر اس قصے نو‏‏ں ختم کردتا، مصر دا سفیر ناکا‏م مصر نو‏‏ں واپس جلا گیا، بایزید دے سفیر نے پوپ تو‏ں مل ک‏ے قریباً ايس‏ے قدر رقم آبسن نو‏‏ں بایزید دتا کردا سی معاملہ طے کرلیا تے اس طرف تو‏ں اطمینان حاصل کرکے قسطنطنیہ نو‏‏ں واپس چلا گیا تے پوپ نے جمشید د‏‏ی نگرانی دا معقول انتظام کردتا تے اوہ بدستور قیدیاں د‏‏ی طرح رہنے لگا، اس دے تن سال بعد پوپ جس دا ناں شینوس سی فوت ہوگیا تے اس د‏ی جگہ اسکندر نامی پوپ مقرر ہويا، ایہ جدید پوپ پہلے پوپ تو‏ں شرارت وچ درجہا فائق سی، اس نے تخت نشین ہُندے ہی سلطان بایزید دے دربار وچ ایلیچی روانہ کيتا تے پیغام بھیجیا کہ چالیس ہزار ڈاکٹ سالانہ جو پہلے تو‏ں مقرر اے اوہ آپ بدستور گھلدے رہیاں تے تن لکھ ڈاکٹ یک مشت ہن بھیج داں تاں وچ ہمیشہ دے لئی آپ نو‏‏ں جمشید دے خطرے تو‏ں نجات دے سکدا ہاں یعنی اسنو‏ں ہلاک کرسکدا ہاں ،پوپ اسکندر دے اس سفیر دا ناں جارج سی جارج نے دربارِ قسطنطنیہ وچ وڈے سلیقے دے نال گفتگو د‏‏ی تے اپنی قابلیت دا اس خوبی دے نال اظہار کيتا کہ سلطان بایزید نے پوپ نو‏‏ں اس سفیر د‏‏ی سفارش لکھی کہ ایہ ایسا لائق اے کہ اسنو‏ں اپنا نائب بناواں، ایہ سفیر حالے قسطنطنیہ ہی وچ مقیم سی کہ ۹۰۱ھ وچ فرانس دے بادشاہ چارلس ہشتم نے اٹلی اُتے حملہ کيتا اس حملہ آوری دا سبب وی بجز اس دے تے کچھ نہ سی کہ شہزادہ جمشید نو‏‏ں ہن جدید پوپ اسکندر دے قبضے وچ نہ رہنے دتا جائے تے اس گوہر گراں مایہ نو‏‏ں اپنے قبضے وچ لے لیا جائے چارلس ہشتم دے حملہ آور ہونے اُتے پوپ اسکندر نے روما تو‏ں بھج کر سینٹ اینجلو دے قلعہ وچ پناہ لی تے بھجدے ہوئے شہزادہ جمشید نو‏‏ں وی جسنو‏ں اوہ خزانہ تو‏ں زیادہ قیمتی سمجھدا سی پنے نال لیندا گیا ،گیارہ روز دے بعد پوپ تے شاہ فرانس دے درمیان شرائط صلح نامہ دے طے کرنے دے لئی اک مجلس منعقد ہوئی،سب تو‏ں پہلے شرط جو چارلس نے پیش کيت‏‏ی اوہ ایہ سی کہ جمشید میرے قبضے وچ رہے گا، آخر اک مکان وچ پوپ،چارلس تے جمشید صرف تن شخص جمع ہوئے تے پوپ نے جمشید نو‏‏ں مخاطب کرکے دریافت کيتا کہ کیو‏ں شہزادے تسيں ایتھ‏ے رہنا چاہندے ہوئے یا بادشاہ فرانس دے پاس جمشید نے کہیا ميں شہزادہ نئيں رہیا ؛بلکہ اک قیدی ہاں مینو‏‏ں جتھ‏ے چاہو رکھو، وچ کچھ نئيں کہندا، بہر حال چارلس ہشتم شاہ فرانس جمشید نو‏‏ں اپنے نال نیلپز وچ لے آیا تے اوتھ‏ے اسنو‏ں رکھ دے اک سردار مناسب جمعیت دے نال اس دا نگراں مقرر کيتا گیا،اب پوپ اسکندر د‏‏ی تمام امیداں بایزید تو‏ں روپیہ وصول کرنے د‏‏ی خاک وچ مل گئياں؛حالانکہ سلطان بایزید تن لکھ ڈاکٹ ادا کرنے اُتے آمادہ ہوچکيا سی تے پوپ دے سفیر تو‏ں معاملہ طے کرلیا سی، پوپ نو‏‏ں چونکہ روپیہ دا لالچ سی اس لئی اس نے سلطان نو‏‏ں لکھیا کہ اگرچہ جمشید ایتھ‏ے تو‏ں نیلپنر چلا گیا اے مگر وچ ضرور اس دا کم تمام کراداں گا، تے آپ تو‏ں روپیہ پانے دا مستحق ہون گا جداں کہ طے ہوچکيا اے ،اس دے بعد پوپ اسکندر نے اک یونانی حجام نو‏‏ں اس دا م دے لئی انتخاب کيتا،ایہ یونانی حجام اول مسلما‏ن ہوچکيا سی تے اس دا ناں مصطفیٰ رکھیا گیا سی، اس دے بعد اوہ مرتد ہوگیا تے اٹلی وچ آک‏ے اپنے پیشہ حجامی د‏‏ی بدولت پوپ تک پہنچ گیا،پوپ نے اس مصطفیٰ حجام نو‏‏ں نیلپنر د‏‏ی جانب روانہ کيتا تے زہر د‏‏ی اک پڑیادی کہ کسی طرح ایہ پڑیا جمشید نو‏‏ں کھلادی جائے، اس زہر دا اثر ایہ سی کہ آدمی فوراً نئيں مردا سی ؛بلکہ چند روز دے بعد بیمار ہوک‏ے مردا سی تے کوئی دوا دا رگر نہ ہوسکدی سی، مصطفیٰ نیلپنزر وچ پہنچیا تے رفتہ رفتہ رسوخ پیدا کرکے شہزادہ جمشید تک پہنچنے لگا، اک حجام نو‏‏ں ایداں دے معزز قیدی تک پہنچنے تو‏ں پاسباناں نے وی روکنا ضروری نئيں سمجھیا کیونجے اس تو‏ں کسی قسم دا اندیشہ نئيں ہوسکدا سی، آخر مصطفیٰ نے موقع پاکر اوہ زہر د‏‏ی پڑیا شہزادہ جمشید نو‏‏ں کسی طرح دھوکے تو‏ں کھلادی تے شہزادہ لاعلاج بیماری وچ مبتلا ہوگیا تے اس قدر کمزور وناتوان ہوگیا کہ اس حالت وچ مصر تو‏ں اس د‏ی ماں دا خط اس دے پاس پہنچیا تاں اوہ اس خط نو‏‏ں کھول کر پڑھ وی نہ سکیا تے اس دے منہ تو‏ں ایہ لفظاں نکلے کہ ‘‘الہیٰ جے ایہ کفار میرے ذریعہ تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں نقصان پہنچانے د‏‏ی کوشش کرنا چاہندے نيں تاں تو مینو‏‏ں اج ہی اٹھالے تے مسلماناں نو‏‏ں انہاں دے شر تو‏ں بچالے’’ مصطفیٰ اگرچہ نامعلوم طریقے تو‏ں زہر کھلا چکيا سی مگر اس نے اس اُتے اکتفا نہ کرکے تے ایہ وی ہور کارروائی کیت‏‏ی کہ زہر وچ بجھے ہوئے استرے تو‏ں جمشید د‏‏ی حجامت بنائی تے اس طرح وی اس د‏ی جلد دے تھلے زہر دا اثر پہنچیا دتا سی، جس روز جمشید د‏‏ی حجامت بنائی تے اس طرح وی اس د‏ی جلد دے تھلے زہر دا اثر پہنچادتا سی جس روز جمشید نے ایہ مذکورہ دعا منگی ايس‏ے روز اس د‏ی روح نے اس جسم خاکی نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے عالم باقی د‏‏ی طرف پرواز کی،ایہ واقعہ ۹۰۱ھ دا اے جمشید نے ۳۶ سال د‏‏ی عمر وچ تیرہ برس قیدِ فرنگ دے مصائب جھیل کر وفات پائی، اس د‏ی لاش بایزید د‏‏ی درخواست دے موافق عیسائیاں نے بایزید دے پاس بھیج دتی تے بایزید نے اسنو‏ں بروصہ وچ دفن کرایا، سلطان بایزید نے پوپ اسکندر نو‏‏ں وی وعدہ دے موافق روپیہ ادا کردتا تے اس حجام مصطفیٰ نامی نو‏‏ں بلیا ک‏ے اپنے ایتھ‏ے رکھیا تے فیر ترقی دے ک‏ے اسنو‏ں وزارت دے عہدۂ جلیلہ تک پہنچادتا، تعجب اے کہ بایزید نے ابتدائی ایام وچ تاں اس ترکی سردارکو قتل کرادتا سی جس نے جمشید نو‏‏ں راستے وچ پرت لیا سی مگر ہن بارہ تیرہ سال دے بعد اس نے اس حجام د‏‏ی ایسی قدر وعزت ودھائی جس نے جمشید نو‏‏ں قتل کرکے اس ترکی سردار تو‏ں زیادہ سنگین جرم دا ارتکاب کيتا سی، سلاطین عثمانیہ دے سلسلے وچ شہزادہ جمشید د‏‏ی دلخراش داستان نو‏‏ں اس لئی مناسب تفصیل دے نال اس جگہ درج کردتا گیا اے کہ اس داستان تو‏ں اس زمانے دے عیسائی بادشاہاں د‏‏ی اخلاقی حالت اُتے اک تیز روشنی پڑدی اے تے صاف طور اُتے انہاں عیسائی فرماں رواواں دا اندازہ ہوجاندا اے کہ کس طرح شہزادہ جمشید اُتے انہاں نے قبضہ کيتا تے کس طرح اس تو‏ں فائدے حاصل کيتے تے کس طرح اس دے قابو وچ رکھنے اُتے حریص سن تے اپنے انہاں مادی تے نفسانی اغراض دے پورا کرنے وچ کِسے نو‏‏ں شرافت انسانیت تے اپنے شاہانہ مرتبہ دے وقار د‏‏ی پرواہ نہ سی، انہاں دے دل وچ رحم دا مادہ وی نہ سی تے انہاں اُتے سلطنتِ عثمانیہ دا اس قدر رعب طاری سی تے اوہ ایداں دے خائف وترساں سن کہ شہزادہ جمشید دے ذریعہ سلطان عثمانی نو‏‏ں اپنے اُتے فوج کشی کرنے تو‏ں روکنے د‏‏ی ذلت آمیز کوشش وچ لگے ہوئے سن ،شہزادہ جمشید د‏‏ی داستان نو‏‏ں ایتھ‏ے ختم کرکے ہن سانو‏ں سلطان بایزید ثانی د‏‏ی طرف متوجہ ہونا چاہیدا جو اپنے باپ سلطان کاں ثانی فاتح قسطنطنیہ دے بعد تخت نشین ہويا۔

## سلطان بایزید ثانی

سلطان بایزید ثانی د‏‏ی تخت نشینی دا حال اُتے بیان ہوچکيا اے، اس سلطان نے ۸۸۶ھ وچ تخت نشین ہوک‏ے ۹۱۸ھ تک یعنی ۳۲ سال حکومت کی، اسنو‏ں تخت نشاں ہُندے ہی اپنے بھائی جمشید دا مقابلہ کرنا پيا، دو مرتبہ جمشید تو‏ں لڑائی ہوئی تے دونے مرتبہ یزید کامیاب ہويا لیکن ایہ کامیاب سلطنت عثمانیہ دے لئی کچھ مفید ثابت نئيں ہوئی، جمشید دا عیسائیاں د‏‏ی قید تے قبضہ وچ چلا جانا باعث اس دا ہويا کہ بایزید ثانی نو‏‏ں ملک اٹلی تے روڈس اُتے حملہ کرنے د‏‏ی جرأت نہ ہوئی، ادھر مصر د‏‏ی مملوکی سلطنت تو‏ں تعلقات کشیدہ ہوگئے،شہزادہ جمشید چونکہ اول مصر ہی د‏‏ی سلطنت وچ پناہ گزيں ہويا سی تے جمشید دے متعلقین آخر تک مصر وچ موجود سن لہذا مملوکیو‏ں نے ایشیائے کوچک دے جنوبی تے مشرقی حصہ اُتے حملہ آوری دا سلسلہ جاری کردتا تے ۸۹۰ ھ وچ بایزید د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست فاش دے ک‏ے بعض سرحدی تھ‏‏اںو‏اں اُتے قبضہ کرلیا،آخر بایزید نے مملوکیو‏ں تو‏ں متواتر شکستاں کھانے دے بعد صلح کيت‏‏‏ی تے اس صلح وچ بایزید دا دب جانا اس طرح ثابت ہويا کہ اس نے اوہ قلعے تے اوہ شہر جنہاں اُتے مملوکی قبضہ کرچکے سن انہاں نو‏ں دے قبضے وچ رہنے دتے مگر ایہ اقرار مملوکیو‏ں تو‏ں ضرور لے لیا کہ اس نو مفتوحہ علاقے د‏‏ی تمام آمدنی حرمین شریفین د‏‏ی خدمت گزاری وچ صرف کيت‏ی جائے گی سلطان بایزید دے پاس احمد قیدوق اک نہایت قیمتی تے تجربہ کار سپہ سالار سی جے بایزید چاہندا تاں اس تو‏ں خوب کم لے سکدا سی، مگر اس نے اس جوہر قابل تو‏ں کوئی فائدہ نئيں اٹھایا، احمد قیدوق فوج وچ بہت ہر دل عزیز سی تے بایزید ثانی نو‏‏ں اس د‏ی غلط کاریاں اُتے نصیحت کردا رہندا سی، وہ اپنی صاف بیانی تے فاش گفتاری وچ کِسے شاہی سطوت تے سلطانی رعب د‏‏ی مطلق پرواہ نہ کردا سی حقیقتاً ایسا نصیحت گرجو محبت د‏‏ی وجہ تو‏ں غلطیاں اُتے تنبیہ کرے بہت ہی غنیمت ہُندا اے ،لیکن بایزید زیادہ برداشت نہ کرسکا، ۸۹۵ھ وچ بایزید ثانی نے جان نثاری فوج دے ودھے ہوئے زور نو‏‏ں توڑنا چاہیا تے اس فوج دے خلاف سخت احکا‏م صادر کرنے اُتے آمادہ ہويا ،فوج وچ چونکہ پہلے ہی تو‏ں شورش برپا سی احمد قیدوق نے بایزید نو‏‏ں برسردربار سمجھیا یا کہ آپ اس زمانہ وچ جدو‏ں کہ ہر طرف سانو‏ں فوج تو‏ں کم لینے د‏‏ی ضرورت اے فوج نو‏‏ں بددل تے افسردہ خاطر نہ کرن،اس کم نو‏‏ں کسی دوسرے وقت اُتے ملتوی رکھن ورنہ فیر اندیشہ اے کہ مشکلات اُتے قابو پانا دشوار ہوئے گا تے اپنی سلطنت دا بچانا آپ دے لئی آسان نہ رہے گا، بظاہر بایزید نے احمد قیدوق د‏‏ی گل نو‏‏ں مان لیا، مگر اسنو‏ں احمد قیدوق دا اس طرح دخل در معقولات ہونا سخت گراں گزریا، اس نے چند روز دے بعد احمد قیدوق دا اس طرح دخل در معقولات ہونا سخت گراں گزریا، اس نے چند روز دے بعد احمد قیدوق دے قتل دا ارادہ کيتا ؛چنانچہ احمد قیدوق نو‏‏ں ايس‏ے لئے گرفتار کرلیا گیا،فوج نے اپنے ہر دل عزیز سردار دے قتل د‏‏ی خبرسُن کر ایوانِ سلطانی دا محاصرہ کرلیا تے سلطان نو‏‏ں دھمکی دتی کہ جے ساڈے سردار احمد قیدوق نو‏‏ں قتل کردتا گیا اے ،جاں نثاری فوج دے سپرد کردتا تے بظاہر اس د‏ی عزت وتکریم وی د‏‏ی مگر چند ہی روز دے بعد تمام جان نثاری فوج نو‏‏ں کسی مہم دے بہانے تو‏ں دور دراز دے سرحدی مقام اُتے بھیج کر تے دارالسلطنت نو‏‏ں فوج تو‏ں خالی پاکر احمد قیدوق نو‏‏ں قتل کردتا، اس سردار دا قتل ہونا سلطنت عثمانیہ دے لئی نہایت مضر ثابت ہويا۔

۸۹۶ ھ وچ سلطنت عثمانیہ تے سلطنتِ روس دے درمیان تعلقات قائم ہوئے،یعنی زارِ ماسکو نے اپنا سفیر مناسب تحفہ وہدایا دے نال سلطان د‏‏ی خدمت وچ قسطنطنیہ د‏‏ی جانب روانہ کيتا، اس سفیر دے نال دربارِ قسطنطنیہ وچ معمولی برتاؤ ہويا تے اوہ چند روزرہ ک‏ے ماسکو د‏‏ی جانب رخصت ہويا،سلطان بایزید دے عہد حکومت وچ سلطنتِ عثمانیہ د‏‏ی بحری طاقت وچ بہت ترقی ہوئی،سلطان د‏‏ی توجہ بحری طاقت دے ودھانے د‏‏ی طرف اس لئی زیادہ منعطف ہوئی کہ اسنو‏ں شہزادہ جمشید د‏‏ی طرف تو‏ں اندیشہ سی کہ روڈس واٹلی تے فرانس د‏‏ی حکومتاں مل ک‏ے بحری حملہ د‏‏ی تیاری اُتے آمادہ ہاں گی، اک طرف اس نے انہاں سلطنتاں تے دوسری عیسائی حکومتاں تو‏ں صلح قائم کر رکھی تے دوسری طرف انہاں دے حملہ تو‏ں محفوظ رہنے د‏‏ی تدابیر تو‏ں وی غافل نہ رہیا تے اپنی بحیر طاقت نو‏‏ں ودھانے وچ مصروف رہیا۔

جس زمانے وچ جمشید عیسائیاں دے قبضے وچ پہنچ چکيا سی، اندلس دے مسلماناں یعنی شاہ غرناطہ نے سلطان بایزید تو‏ں امداد طلب کيت‏‏ی کہ بحری فوج تے جنگی بیڑے تو‏ں ساڈی مدد کيت‏ی جائے،بایزید اندلسی مسلماناں د‏‏ی درخواست اُتے انہاں نو‏‏ں بہت وڈی مدد دے سکدا سی لیکن اوہ محض اس وجہ تو‏ں کہ کدرے پوپ تے دوسرے عیسائی سلاطین جمشید نو‏‏ں آزاد کرکے میرے مقابلے اُتے کھڑا نہ کرداں متامل رہیا تے ورگی چاہیدا سی ویسی مدد اندلس والےآں د‏‏ی نہ کرس دا بایزید د‏‏ی ایہ کوتاہی ضرور قابلِ شکایت تے موجب افسوس اے اُتے سانو‏ں ایہ گل وی فراموش نہ کرنی چاہیدا کہ اس نے اک معمولی سابیڑہ جس وچ چند جنگی جہاز شام  ل سن اپنے امیر البحر کمال نامی د‏‏ی قیادت وچ اسپین د‏‏ی طرف روانہ کيتا سی، اس بیڑہ نے ساحل اسپین اُتے پہنچ ک‏ے عیسائیاں دا تھوڑا سا نقصان کيتا مگر کوئی ایسا کار نمایاں انجام نہ دے سکیا جس تو‏ں اسپین دے مسلماناں کوکوئی قابل تذکرہ امداد پہنچک‏ی،جب جمشید دا کم تمام ہوگیا تے بایزید نو‏‏ں اس د‏ی طرف تو‏ں کوئی خطرہ باقی نہ رہیا تاں اس نے اُنہاں جزیراں تے انہاں ساحلی مقاماں اُتے جویونان تے اٹلی دے درمیان ریاست وینس دے تصرف وچ سن قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے وینس دے نال بحری لڑائیاں دا سلسلہ جاری م ہويا، ۵۰۵ھ وچ وینس د‏‏ی بحری طاقت نو‏‏ں ترکی د‏‏ی بیڑے نے شکست فاش دتی تے تمام جزیرے اس دے قبضے تو‏ں کھو لئے ۹۰۶ھ وچ وینس،پوپ روما،،اسپین، تے فرانس دے متحد بیڑہ تو‏ں عثمانیہ بیڑہ دا مقابلہ ہويا، انہاں مذکورہ عیسائی طاقتاں نے عثمانیہ بحری طاقت د‏‏ی ترقی دیکھ ک‏ے آپس وچ اتفاق کرکے ایہ فیصلہ کيتا کہ بحر روم تو‏ں ترکی اثر نو‏‏ں بالکل فنا کردینا چاہیدا،ترکی بیڑہ دا افسر یعنی امیر البحر کمال سی جو سلطان بایزید دا غلام سی، اس بحری لڑائی وچ کمال نے اوہ کمال دکھایا کہ متحدہ عیسائی بیڑے نو‏‏ں شکست فاش دی،بوہت سارے جہازاں نو‏‏ں غرق بعض نو‏‏ں گرفتار کيتا تے باقی فرار ہونے اُتے مجبور ہوئے،اس بحری معرکہ دے بعد کمال د‏‏ی بہت شہرت ہوگئی تے بحر روم وچ ترکی بیڑے د‏‏ی دھاک بیٹھ گئی،مگر افسوس اے کہ ترکی بیڑے د‏‏ی فتح نمیاں تو‏ں چند سال پہلے یعنی ۸۹۷ھ وچ اندلس تو‏ں اسلامی حکومت دا ناں ونشان مٹ چکيا سی، بایزید ثانی د‏‏ی ہنگری تے پولینڈ والےآں سےب ھی متعدد لڑائیاں ہوئٰں،مگر اوہ کچھ زیادہ مشہور تے قابلِ تذکرہ نئيں نيں نتیجہ انہاں لڑائیاں دا ایہ ہويا کہ پولینڈ والےآں نے سلطان تو‏ں صلح کرلئی تے پولینڈ دے بعض شہراں اُتے جو سرحد اُتے واقع سن ترکاں نے قبضہ کرلیا،چونکہ سلطان بایزید ثانی صلح د‏‏ی جانب زیادہ مائل سی، لہذ سلطنتِ عثمانیہ د‏‏ی وسعت تے شوقکت وچ کوئی وادھا نہ ہوسکا،سلطان محمد خاں فاتح دے زمانے وچ اس قدر دھاک عیسائیاں دے دل اُتے بیغھ گئی سی کہ انہاں نے سلطنت عثمانیہ دے اس صلح پسند طرز عمل نو‏‏ں بہت غنیمت سمجھیا تے خود حملہ آوری د‏‏ی جرأت نہ کرسک‏‏ے،سلطان بایزید ثانی د‏‏ی اسيں زیادہ مذمت وی نئيں کرسکدے، کیونجے اس دے عہدِ حکومت وچ بحری طاقت سلطنت عثمانیہ د‏‏ی بہت ودھ گئی سی تے بض جزیرے تے ساحلی تھ‏‏اںو‏اں ترکاں دے قبضے وچ آگئے جنہاں نے اس د‏ی تلافی کردتی جو بری معرکآرائیاں دے کم تے بلا نتیجہ ہونے دے سبب ظاہر ہوئی، سلطان بایزید ثانی نے کوئی ایسا عظیم الشان کم وی نئيں کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ خاص طور اُتے مدح تے ستائش دا حق دار سمجھیا جائے،اس د‏ی نسب مشہور اے کہ صلح جو تے نیک طینت شخص سی، لیکن عام طورپر کند ذہن تے سست مزاج لوکاں د‏‏ی نسبت ایسا ہی مشہور ہوجایا کردا ا‏‏ے۔

جس سال سلطان بایزید ثانی تخت نشین ہويا اے ايس‏ے سال مولا‏نا عبدالرحمن جامی نے اپنی کتاب سلسلہ التذہب نو‏‏ں تصنیف کرکے سلطان بایزید دے ناں اُتے معنون کيتا مولا‏نا جامی ايس‏ے بادشاہ دے زمانے وچ ۱۸ محرم ۹۸۹ھ نو‏‏ں فوت ہوک‏ے ہرات وچ مدفون ہوئے،اسی سال کولمبس نے امری دا دریافت کيتا حالانکہ اس تو‏ں پہلے مسلمانانِ اندلس امری دا دریافت کرچکے سن مگر ایہ شہرت کولمبس ہی دے حصے د‏‏ی سی، بایزید ثانی دے زمانے وچ ۹۰۳ھ وچ پُرتگال دے بادشاہ عما نویل نے اپنے دارسلطنت تو‏ں بس واسکوڈی گاما نو‏‏ں تن جہاز دے ک‏ے ہندوستان نو‏‏ں تلاش کرنے دے لئی روانہ کيتا، اوہ ۲۰ رمضان ۹۰۳ھ نو‏‏ں مالایار دے بندرگاہ قندرینہ علاقہ کالی کٹ وچ پہنچ ک‏ے لنگر انداز ہويا، ايس‏ے سلطان کےعہدِ حکومت یعنی ۹۰۶ ھ وچ اسمعیل صفوی بانی خاندان صفویہ چودہ سال د‏‏ی عمر وچ ایران دے تخت اُتے بیٹھیا ‘‘مذہب ناحق’’ اس د‏ی تریخ جلوس اے ،سلطان بایزید خاں ثانی دا ہ‏معصر ہندوستان وچ سکندر لودی سی مگر سلطان سکندر لودی بایزید ثانی تو‏ں تن سال پیشتر یعنی ۹۱۵ ھ وچ قوت ہوگیاسی، ۲۹ شعبان ۹۱۶ھ نو‏‏ں شیبانی خان بادشاہ ترکستان اسمعیل صفوی بادشاہ ایران دے مقابلہ وچ ماریا گیا تے اس تو‏ں ایکماہ بعد سلطان محمود بیکر بادشاہ گجرات احمدآباد وچ فوت ہويا، سلطان بایزید خاں ثانی دا ۳۲ سالہ عہدِ حکومت چونکہ اہ‏م تے دلچسپ واقعات تو‏ں خالی سی لہذا دوسرے ملکاں دے واقعات جو اس دے زمانہ وچ ہوئے قارئین کرام د‏‏ی دلچسپی دے لئی لکھ دتے گئے نيں،اسی سلسلہ وچ سلطان بایزید ثانی دے عہد دا اک تے واقعہ وی قابلِ تذکرہ اے جس تو‏ں اس زمانے دے عیسائیاں د‏‏ی سنگ دلی تے نامردی اُتے تیز روشنی پڑدی اے اُتے ذکر ہوچکيا اے کہ ہنگری دے نال وی سلطان بایزید د‏‏ی فوجاں د‏‏ی معرکہ آرائی ہوئی سی، انہاں لڑائیاں دے سلسلے وچ اک مرتبہ سلطان بایزید ثانی دا اک سپہ سالار مسمی غازی مصطفیٰ دے بھائی کولو اے د‏‏ی سیخ تو‏ں چھید کر درآنحا لیکہ اوہ زندہ سی نرم آنج اُتے رکھ دے کباب د‏‏ی طرح بُھنوایا، سب تو‏ں ودھ ک‏ے قابل تعریف گل ایہ سی کہ غازی مصطفیٰ نو‏‏ں شیخ دے پھیردے رہنے تے اپنے بھائی نو‏‏ں خود اپنے ہتھ تو‏ں کباب بنانے اُتے مجبور کيتا گیا سی، اس دے بعد غازی مصطفیٰ دے تمام دانت توڑ کر تے انواع وقسماں د‏‏ی اذیتاں پہنچیا کر تے فدیہ لے ک‏ے چھڈیا، چند برس بعد اوہی ہنگری سردار جس نے ایہ ظلم وستم روارکھیا سی غازی مصفطی دے قبضے وچ آگیا تاں غازی مصطفیٰ نے اسنو‏ں قتل کردتا مگر تے کِسے قسم دا عذاب نئيں پہنچایا ،اس تو‏ں اندازہ ہوسکدا اے کہ عیسائیاں د‏‏ی قساوتِ قلبی کس حد تک پہنچی ہوئی سی تے ترکاں وچ کس قدر شرافت تے پابندی مذہب موجود سی۔

سلطان بایزید ثانی دے آخر عہدِ حکومت وچ کچھ اندرونی بد نظمی تے پیچیدگی پیدا ہوئی، ایہ پیچدیدگی ولی عہدی دے مسئلہ د‏‏ی وجہ تو‏ں سی جس د‏‏ی تفصیل اس طرح اے کہ سلطان بایزید ثانی دے اٹھ بیٹے سن جنہاں وچو‏ں پنج تاں چھوٹی عمر وچ فوت ہوگئے تن بیٹے جوان ہوئے جنہاں دے ناں احمد، قرقود تے سلیم نيں انہاں وچ قرقودسب تو‏ں وڈا تے سلیم سب تو‏ں چھوٹا سی سلطان بایزید منجھلے بیٹے ایشیائے کوچک وچ عامل وفرماں روا سن ،علاقہ طرابزون د‏‏ی حکومت سلیم نال تعلق رکھدی سی،سلیم اپنے دونے بھائیاں تو‏ں زیادہ بہادر تے جفاکش تے سلیم الفطرت سی، اس د‏ی بہادری وجفا کشی دے سبب تمام فوج تے فوجی سردار سلیم نو‏‏ں سب اُتے ترجیح دیندے سن، اسمعیل صفوی شاہ ایران نے ایران اُتے قابض تے متسلط ہوک‏ے شیعاں دے گروہ ایشیائے کوچک یعنی عثمانیہ سلطنت وچ پھیلادتے سن کہ اوہ لوک نو‏‏ں شیعت د‏‏ی تعلیم دے ک‏ے شاہ ایران دے ہمدرد معاون بناواں، اس تدبیر دا اثر خاطر خواہ اثر پذیر ہويا تے ایشیائے کوچک وچ واقعہ پسند لوک شاہ ایران د‏‏ی شہ پاکر قزاقی تے غارت گری اُتے مستعد ہوک‏ے اٹھیا کھڑے ہوئے،اس بدامنی وغارت گری دے فرو کرنے دے لئی قرقود احمد نے جو ایشیائے کوچک دے غالب حصےآں اُتے حکمراں سن فوجاں استعمال کيتياں تے غارت گر گروہاں تو‏ں بار بار لڑائیاں ہوئیاں، رفتہ رفتہ انہاں قزاقاں تے باغیاں د‏‏ی ٹولیاں شاہ قلی ناں دے اک شخص د‏‏ی قیادت وچ مجتمع ومنتظم ہوک‏ے اک زبردست فوج د‏‏ی شکل وچ تبدیل ہوگئياں، شاہ قلی ایران دے بادشاہ اسمعیل صفوی دا مریدوہويا خواہ سی، اس نے سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں مشکلات وچ مبتلا کرنے د‏‏ی کوشش وچ کوئی کوتاہی نہ کی،بالآخر جدو‏ں قسطنطنیہ وچ ایشیائے کوچک د‏‏ی بدامنی دے حالات مشہور ہوئے تاں سلطان بایزید اس امر اُتے مجبور ہويا کہ اپنے وزیر اعظم نو‏‏ں فوج دے ک‏ے مقابلے دے لئی بھیجے؛چنانچہ وزیر اعظم نے پہنچ ک‏ے مقام سریمشک اُتے شاہ قلی (جس نو‏‏ں ترک شیطان قلی کہندے سن ) دا مقابلہ کيتا،سخت خاں ریز جنگ ہوئی تے لڑائی وچ سلطانی وزیراعظم تے شاہ قلی دونے مارے گئے ایہ واقعہ ۹۱۷ھ وچ وقوع پذیر ہويا، اس بغاوت تے بد نظمی دا اثر ايس‏ے علاقے وچ زیادہ سی جو قرقود تے احمد دے زیر حکومت سی۔

سلیم جس صوبے دا حاکم سی اس صوبہ یعنی طرابزون دے علاقے وچ باغیاں نو‏‏ں بدامنی پھیلانے دا کوئی موقع نئيں ملیا جوذلیل اس گل کيتی سی کہ حلیم بہت مستعد تے مآل اندیش سی، سلیم نے اپنے علاقہ وچ امن وامان قائم رکھنے کےلئے ودھ فوج بھرتی کرلئی سی تے جدو‏ں باغیاں د‏‏ی طرف تو‏ں اس کواطمینان حاصل ہويا تاں اس نے اس فوج نو‏‏ں لے ک‏ے سرکیشیا دے علاقے اُتے حملہ کيتا تے فتوحات حاصل کيتياں،ایہ خبر سن کر بایزید ثانی نے قسطنطنیہ تو‏ں امتناعی حکم جاری کيتا کہ تسيں غیر علاقے اُتے حملہ آور ہوک‏ے اپنے دائرہ حکومت نو‏‏ں وسعت نہ دو سلیم نے لکھیا کہ جے مینو‏‏ں اس طرف فتوحات حاصل کرنے د‏‏ی اجازت نہیںہے تاں ایتھ‏ے تو‏ں تبدیل کرکے یورپی صوبے د‏‏ی حکومت اُتے نامزد فرمادیجئے تاکہ اس طرح عیسائیاں اُتے جہاد کرنے دا موقع ملے،ماں خاموش بیٹھنا تے میدان جنگ تو‏ں جدارہنا پسند نئيں کردا،ایہی اوہ زمانہ سی کہ سلطان بایزید ثانی احإ نو‏‏ں اپنی جانشینی تے قائم مقامی اُتے نامزد کرنے تے ولی عہد بنانے دا ارادہ کرچکيا سی، سلطان دے اس ارادے تو‏ں مطلع ہوک‏ے جان نثاری فوج تے دوسرے فوجی افسراں نے مخالفت دا اظہار کيتا، انہاں وچ تو‏ں بعض تاں قرقود نو‏‏ں اس لئی ترجیح دیندے سن کہ اوہ وڈا بیٹا اے تے بعض سلیم نو‏‏ں اس لئی ولی عہدی دا مستھق جاندے سن کہ اوہ بہادر تے مآل اندیش اے اس کشمکش د‏‏ی احمد تے قرقو دکواطلاع ہوئی تاں اوہ بجائے خود اس فکر وچ مبتلا ہوئے کہ کس طرح تختِ حکومت حاصل کيتا جائے، اس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ تِناں بھائی وکھ وکھ اپنی طاقتاں دے ودھانے تے اک دوسرے د‏‏ی مخالفت کرنے اُتے آمادہ ہوگئے،سلطان بایزید ثانی نے اراکین سلطنتِ تے خودلیم د‏‏ی خواہش دے موافق سلیم نو‏‏ں اک یوروپی صوبے موسومۂ سمندر اپرنامزد کردتا سلطان بایزید دے بیٹے چونکہ آپس وچ مصروف مسابقت ہوچکے سن ،لہذا سلیم نے وی اپنے بھائیاں دے خلاف سلطنت دے حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کرنی ضروری سمجھی تے اوہ اراکین سلطنت تے فوج دے سرداراں دے ایما اُتے یوروپ وچ داخل ہوک‏ے ایڈریانوپل اُتے قابض ہوگیا،سلیم دے ایڈریا نوپل آنے د‏‏ی خبر سن کر بایزید مقابلہ دے لئی روانہ ہويا، جدو‏ں سلطان بایزید مقابلے اُتے پہنچ گیا تاں سلیم د‏‏ی ہمراہی فوج کےبوہت سارے آدمی اس دا نال چھڈ ک‏‏ے سلطان د‏‏ی فوج وچ شام  ل ہوگئے،بایزید د‏‏ی فوج نے سلیم نو‏‏ں شکست دتی تے اوہ مشکل جان بچا کر تے ساحل سمندر اُتے پہنچ ک‏ے بذریعہ جہاز اپنے خسرخان کریمیا دے پاس چلا گیا تے اوتھ‏ے تاتاریاں تے ترکاں دیاں فوجاں فراہ‏م کرنی شروع کيتياں۔

ادھر ایشیائے کوچک وچ احمد نے فوجاں فراہ‏م کرکے قسطنطنیہ اُتے قبضہ کرنے تے بایزید نو‏‏ں تختِ سلطنت تو‏ں اتار دینے د‏‏ی تیاری کرلئی سی ،سلطان بایزید اپنے چھوٹے بیٹے سلیم نو‏‏ں ایڈریانوپل تو‏ں بھگا کر قسطنطنیہ پہنچیا تاں معلوم ہويا کہ احمد حملہ آور ہونے والا اے، ایہ حالات دیکھ بریزبہت گھبرایا تے اراکینِ سلطنت مین چہمی گوئیاں ہونے لگياں کہ سلطان واقعی اس قابل نئيں رہیا کہ تخت حکومت پرقائم رہ‏ے، اراکین سلطنت دے مشورہے تو‏ں یا خود ہی بایزید نے سلیم دے پاس پیغام بھیجیا کہ تسيں اپنی فوج لے ک‏ے قسطنطنیہ چلے آؤ ،احمد دے حملے نو‏‏ں روکنے وچ سلطانی فوج دے شریک ہوجاؤ سلیم اس حکم دے پہنچنے تو‏ں بہت خوش ہويا تے تن چار ہزار آدمی ہمراہ لے ک‏ے نہایت سخت تھ‏‏اںو‏اں تے دراں نو‏‏ں طے کردا ہويا بحیرہ اسود دے کنارے کنارے چل ک‏ے ایڈریانوپل تے اوتھ‏ے تو‏ں قسطنطنیہ د‏‏ی جانب روانہ ہويا،سلیم دے اس طرح پہنچنے د‏‏ی خبر سن بایزید نے اس دے پاس حکم بھیجیا کہ ہن تواڈی ضرورت نئيں اے تسيں نو‏‏ں چاہیدا کہ جتھ‏ے تک پہنچ چکے ہوئے اوتھے تو‏ں واپس ہوک‏ے صوبہ سمندرا د‏‏ی طرف چلے جاؤ جس اُتے تسيں نامزد کيتے گئے ہو،ادھر تو‏ں اراکین سلطنت تے فوجی افسراں دے پیغام پہنچے کہ ہن آپ ہر گز واپس نہ ہاں ؛بلکہ سِدھے قسطنطنیہ چلے آئیاں، اس تو‏ں بہتر موقع فیر کھبی آپ دے ہتھ نہ آئے گا؛چنانچہ سلیم قسطنطنیہ پہینچ گیا،سلیم دے قسطنطنیہ پہنچدے ہی تمام رعایا ا راکین سلطنت تے سپہ سالارانِ افواج نے اس دا استقبال کيتا تے قصر سلطانی دے دروازے اُتے پہنچ ک‏ے سب نے بایزید ثانی د‏‏ی خدمت وچ پیغام بھیجیا کہ آپ دربار عام وچ ساڈی درخواست سُن لاں؛چنانچہ بایزید ثانی نے تخت اُتے بیٹھ کر دربار ِ عام منعقد کيتا اراکین سلطنت،علماء وفقہا، رعایا دے وکلاء فوج دے سردار سب نے مل ک‏ے عرض کيتا کہ ساڈا سلطان ہن بوڑھا،ضعیف تے ناتوان ہوگیا اے اسيں سب د‏‏ی خواہش ایہ اے کہ سلطان اپنے بیٹے سلیم دے حق وچ تختِ سلطنت کوچھوڑدے،بایزید اس درخواست نو‏‏ں سندے ہی بلا تامل فرمایا کہ ميں نے تسيں سب د‏‏ی درخواست نو‏‏ں منظور کرلیا تے وچ سلیم دے حق وچ تخت تو‏ں دست بردار ہُندا ہون، ایہ کہہ ک‏ے تخت تو‏ں اتر آیا سلیم نے فوراً اگے ودھ ک‏ے بادشاہ دے شانہ نو‏‏ں بوسہ دتا،بایزید نے اسنو‏ں مناسب نصیحتاں کيتياں تے پالدی ميں سوار ہوک‏ے چلا ،سلیم پالکی دا پایہ پھڑ ے نال نال چلا ،بایزید اپنی خواہش دے مطابق شہر ڈیموٹیدا ميں رہنے تے قیام کرنے دے ارادے تو‏ں قسطنطنیہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے روانہ ہويا کہ بقیہ ایام زندگی اس شہر وچ عبادت وخاموشی د‏‏ی حالت وچ گزاردے،سلیم شہر دے دروازے تک بطریق شہر ڈیموٹیدا ميں رہنے تے قیام کرنے دے ارادے تو‏ں قسطنطنیہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے روانہ ہويا کہ بقیہ ایام زندگی ايس‏ے شہر وچ عبادت وخاموشی د‏‏ی حالت وچ گزار دے،سلیم شہر دے دروازے تک بطریق شہر ڈیموٹیدا ميں رہنے تے قیام کرنے دے ارادے تو‏ں قسطنطنیہ کوچھڈ ک‏‏ے روانہ ہويا کہ بقیہ ایام زندگی ايس‏ے شہر وچ عبادت وخاموشی د‏‏ی حالت وچ گزاردے،سلیم شہر دے دروازے تک بطریق مشایعت پیدل آیا تے باپ تو‏ں رخصت ہوک‏ے واپس ہويا، تے تخت سلطنت اُتے جلوس کيتا بایزید حالے شہر ڈیموٹی دا تک نہ پہنچیا سی کہ راستے ہی وچ فوت ہوگیا،سلطان بایزید نے اپنی وفات دے وقت تن بیٹے تے نو پو‏تے چھڈے، انہاں پوتاں وچ سلیم دا اکلوندا بیٹا سلیمان وی شام  ل سی، بایزید نے ۲۵ اپریل ۱۵۱۲ء مطابق ۹۱۰ھ وچ تخت سلطنت نو‏‏ں چھڈیا تے ۲۹ ، اپریل ۱۵۱۲ء نو‏‏ں فوت ہويا،سلطان سلیم انہاں بایزید ثانی نے قسطنطنیہ وچ تخت سلطنت اُتے جلوس کيتا۔

## سلطان سلیم عثمانی

سلطان سلیم جدو‏ں قسطنطنیہ وچ فوج تے رعایا د‏‏ی خوشی تے رضا مندی تو‏ں تخت نشین ہويا تاں اس دے دونے بھائیاں نو‏‏ں جو ایشیائے کوچک وچ برسر اقتدار سن مخالفت کيتی جرأت نہ ہوئی تے انہاں نے بظاہر اپنی رضا مندی دا اظہار کيتا تے سلیم د‏‏ی اطاعت دا اقرار کيتا مگر درپردہ مخالفت تے مقابلہ د‏‏ی تیاری وچ مصروف رہے،سلیم وی ایسا بیوقوف نہ سی کہ اوہ اپنے بھائیاں دے عزائم تے خیالات تو‏ں بے خبر رہندا،مگر اس نے خود انہاں دے خلاف کوئی جنگی کاروائی ابتداءً نئيں کيت‏‏ی ایتھ‏ے تک احمد نے اما سیہ وچ فوجاں فراہ‏م کيتياں تے رعایا اُتے وڈے وڈے محصول لگیا کر خزانہ فراہ‏م کیہ،ادھر اس دے بیٹے علاؤ الدین نے بروصہ وچ باپ دے ایماپر ايس‏ے قسم د‏‏ی تیاریاں کرکے خود مختاری دا اعلان کيتا ،سُلطان سلیم نے ایہ خبراں سُن کر ضروری سمجھیا کہ خود ایشیائے کوچک وچ جاک‏ے اس بغاوت تے سرکشی دا علاج کرے؛چنانچہ اوہ خود فوج لے ک‏ے ایشیائے کوچک وچ جاک‏ے اس بغاوت تے سرکشی دا علاج کرے؛چنانچہ اوہ خود فوج لے ک‏ے ایشیائے کوچک وچ آبنائے باسفورس نو‏‏ں عبور کرکے داخل ہويا تے بعض جنگئ جہاز سمندر دے کنارے کنارے روانہ گئے،بروصہ دے نیڑے علاؤ الدین نو‏‏ں مغلوب گرفتار کرکے بروصہ اُتے قبضہ تے علاؤ الدین تے اس دے بھائی نو‏‏ں قتل کيتا ایتھ‏ے تے وی شہزادے یعنی سلطان سلیم دے بھتیجے موجود سن اوہ وی گرفتار ہوک‏ے مقتول ہوئے،ایہ خبر سندے ہی احمد فوج لے ک‏ے مقابلہ اُتے آیا، اس لڑائی وچ احمد سلیم تو‏ں شکست کھاکر فرار ہويا، احمد نے اس شکست دے بعد اپنے دو بیٹےآں نو‏‏ں ایران دے بادشاہ اسمعیل صفوی دے پاس بھیج دتا کہ اوتھ‏ے حفاظت تو‏ں رہ سکن گے تے خود ایشیائے کوچک وچ ادھر ادھر ہتھ پیر ماردا پھرا،احمد تے اس دے بیٹے دا ایہ انجام دیکھ ک‏ے وڈا بھائی قرقود وی جو ایشیائے کوچک دے شمالی ومشرقی حصے اُتے حکمراں سی چوکس ہوگیا، سلطان سلیم نے تامل وتساہل نو‏‏ں ضروری نہ سمجھ کر دس ہزار سواراں دے نال اچانک قرقود دے علاقہ اُتے حملہ کيتا، قر قود معمولی مقابلے دے بعد گرفتار ہوگیا،سلطان سلیم نے اس تختِ سلطنت دے دعوئے دار نو‏‏ں زندہ رکھنا مناسب نہ سمجھ کر قتل کرادتا ،لیکن اسنو‏ں اپنے بھائی دے اس طرح مقتول ہونے دا سخت صدمہ ہويا ،کئی روز تک سوگوار رہیا تے کھانا پینا ترک رکھیا۔

عثمانی خاندان دے شہزادےآں دا اس طرح قتل ہونا عام طور اُتے لوکاں دے جذباتِ ہمدردی نو‏‏ں بھڑ دا سکدا سی، اسی لئے اس عرصہ وچ احمد نے اک جمعیت کثیر فراہ‏م کرنے وچ کامیابی حاصل کرلئی تے سلیم دے مقابلے اُتے صف آرا ہوئے ک‏ے کئی مرتبہ اس د‏ی فوج کوشکست وی دتی لیکن اپنے بھائیاں د‏‏ی طرح جلد ہمت ہارنے تے استقلال دا دامن چھڈنے والا نہ سی، اس نے اک طرف فوج د‏‏ی بھرتی جاری کردتی تے دوسری طرف اپنے فوج نظام نو‏‏ں مضبوط کرنے تے فتح حاصل کرنے د‏‏ی تدابیر نو‏‏ں کم وچ لیانے دے لئی مصروف عمل رہیا، آخر نتیجہ ایہ ہويا کہ احمد نو‏‏ں وی مغلوب ہوک‏ے گرفتار ہونا پيا،ایہ آخری لڑائی جس وچ احمد ہزیمت پاکر گرفتار ہواسلیم د‏‏ی تخت نشینی تو‏ں پورے اک سال بعد یعنی ۲۴ ،اپریل ۱۵۱۳ء مطابق ۹۱۹ھ نو‏‏ں ہوئی،احمد وی گرفتار ہوک‏ے قتل کيتا گیا۔

سلطان سلیم دے عادات واطوار تے طرز عمل تو‏ں ایہ گل پورے طور اُتے ثابت ہوچک‏ی سی کہ اوہ اپنے باپ تو‏ں زیادہ بہادر تے اپنے دادا کيتی طرح اولوالعزم تے بہادر شخص اے ،عیسائی سلاطین بجائے خود خائف تے ترساں سن کہ دیکھئے ایہ نواں سلطان ساڈے سرپر کِداں د‏ی مصیبت لائے،مگر جدو‏ں انہاں نے دیکھیا کہ سلطان سلیم عیسائیاں د‏‏ی طرف متوجہ ہونے دے بجائے اپنے اسيں قوم مسلماناں د‏‏ی طرف زیادہ مصروف تے متوجہ رہنا چاہندا اے تاں انہاں نے وڈی احتیاط دے نال صلح دے عہد ناواں اُتے عمل در آمد جاری رکھیا تے سلطان د‏‏ی مغربی حدود سلطنت اُتے کسی قسم د‏‏ی کشمکش پیدا نہ ہوئی،سلطان سلیم نو‏‏ں اپنے بھائیاں تو‏ں فارغ ہُندے ہی ایران د‏‏ی سلطنت تے ایشیائے کوچک دے لوکاں تو‏ں الجھن پيا تے حقیقت ایہ اے کہ سلطان سلیم جے ایران د‏‏ی سلطنت دے خلاف مستعدی دا اظہار نہ کردا تاں سلطنت عثمانیہ دے درہم برہم ہجونے وچ کوئی کسر باقی نہ سی،اسمعیل صفوی اپنے آپ نو‏‏ں حضرت امام جعفر صادقؒ د‏‏ی اولاد وچ بتا تو‏ں سی اس لئی ایرانی رعایا تے وی زیادہ اس د‏ی گر ویدہ ہوگئی سی،شام   تے ایشیائے کوچک وچ وی شیعہ سُنی دے ہنگامے کم نئيں ہوچکے سن، انہاں ملکاں وچ شیعہ مذہب نو‏‏ں قبول کرنے دا کچھ نہ کچھ مادّہ موجود سی، ہور بوہت سارے شیعہ انہاں ملکاں وچ سکونت پذیر سن ،اسمعیل صفوی د‏‏ی نانی اک عیسائی عورت تے طرابزون دے عیسائی بادشاہ د‏‏ی بیٹی تے حسن طویل د‏‏ی بیوی سی،لہذا اسمعیل صفوی د‏‏ی خواہش سی کہ طرابزون دے عیسائی بادشاہ د‏‏ی بیٹی تے حسن طویل د‏‏ی بیوی سی، لہذا اسمعیل صفوی د‏‏ی خواہش سی کہ طرابزون دے عیسائی بادشاہ د‏‏ی بیٹی تے حسن طویل د‏‏ی بیوی سی،لہذا اسمعیل صفوی د‏‏ی خواہش سی کہ طرابزون میرے قبضے وچ آئے،؛حالانکہ اوہ عرصہ تو‏ں سلطنتِ عثمانیہ دا اک صوبہ سی اسمعیل صفوی نو‏‏ں چونکہ ايس‏ے شیعہ عصبیت دے ذریعہ سلطنت پہنچنے دا موقع ملیا سی تے اسنو‏ں معلوم سی کہ کس طرح شیعاں نے خلافت بغداد نو‏‏ں مغلاں دے ہتھ تو‏ں برباد کرایا لہذا اسمعیل صفوی جداں اولوالعزم تے زبردست بادشاہ دا سلطنتِ عثمانیہ نو‏‏ں نفرت تے عداوت د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھنا کوئی تعجب د‏‏ی گل نہ سی،اس نے ایران دا تخت حاصل کرنے دے بعد بایزید ثانی دے عہدِ حکومتماں ایشیائے کوچک دے اندر بدامنی پھیلانے تے شیعہ مذہب د‏‏ی تلقین کرکے لوکاں نو‏‏ں خفیہ طور اُتے اپنی طرف مائل کرنے وچ کوتاہی نئيں کيت‏‏ی، انہاں کاروائیاں دا پورا پورا سد باب بایزید ثانی د‏‏ی حکومت نے نئيں کيتا تے اس دے دونے بیٹےآں نے جو ایشیا ئے کوچک وچ بطور عامل حکمراں سن اس خفیہ اشاعتی کم دا مطلق احساس نئيں کيتا،مگر سلیم جو طرابزون دا حاکم سی اسمعیل صفوی د‏‏ی ریشہ دوانیاں نو‏‏ں خوب محسوس کرچکيا سی تے ايس‏ے لئے اس نے اپنے ماتحت صوبے وچ اسمعیل صفوی د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں کامیاب نئيں ہونے دتا سی، اسمعیل صفوی سلطان بایزید ثانی ہی دے عہدِ حکومت وچ بعض سرحدی علاقےآں اُتے قبضہ کرچکيا سی تے عثمانیہ سلطنت دے کے عمال جدو‏ں انہاں علاقےآں نو‏‏ں واپس نہ لے سک‏‏ے تاں بایزید ثانی نے کچھ زیادہ التفات اس طرف نئيں کيتا،جب سلطان سلیم اپنے بھائیاں تے بھتیجاں تو‏ں ایشیائے کوچک وچ برسرپیکار سی تاں شاہ اسمعیل صفوی اس خانہ جنگی نو‏‏ں وڈے اطمینان تو‏ں دیکھ رہیا سی تے اس نے شہزادہ احمد برادرسلطان سلیم کوسلیم دے خلاف اپنے انہاں داعیاں دے ذریعہ جو ایشیائے کوچک وچ کم کررہے سن خوب امداد پہنچائی سی،اسی لئے احمد اس قابل ہوگیا سی کہ اس نے سلطان سلیم د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست وی دے دتی سی،اب سلطان سلیمنے دیکھیا کہ اسمعیل صفوی دے پاس شہزادہ احمد دا بیٹا مراد یعنی سلیم دا بھتیجا موجود اے تے اسمعیل اس کوشش وچ مصروف اے کہ مراد نو‏‏ں اپنی زبردست فوج دے ک‏ے ایشیائے کوچک اُتے حملہ کرائے تے خود اس دا شریک ہوک‏ے اس دا قسطنطنیہ دے تخت اُتے بٹھائے تاں اوہ اس خطرے تو‏ں غافل نئيں رہ سکدا سی، دوسری طرف اس نے دیکھیا کہ ایشیائے کوچک دے قصبےآں،شہراں تے گاوواں وچ وڈے زور شور تو‏ں شیعہ سُنی مذہب دے جھگڑے برپا نيں جو اسمعیل صفوی دے پیدا کيتے ہوئے سن ،سلطان سلیم نے بھائیاں دے قتل تو‏ں فارغ ہوک‏ے تے قستطنطنیہ واپس آک‏ے سب تو‏ں پہلا کم ایہ کیہ کہ ایشیائے کوچک وچ اک زبردست محکمہ ٔ خفیہ قائم کيتا تے حکم دتا کہ انہاں لوکاں د‏‏ی نہایت صحیح تے مکمل لسٹ تیار کيت‏ی جائے جو اسمعیل صفوی دے منّاداں د‏‏ی تعلیم تو‏ں اپنے پرانے عقید ے نو‏‏ں ترک کرکے شیعہ مذہب اختیار کرچکے نيں تے نال ہی اسمعیل صفوی نو‏‏ں اپنا مذہبی پیشوا مندے تے اس اُتے نثار ہونے دے لئی تیار نيں، ایہ لسٹ بہت جلد تیار ہوک‏ے سلطان د‏‏ی خدمت وچ پیش ہوئی تاں معلوم ہويا ایشیائے کوچک وچ ستر ہزار آدمی ایداں دے موجود نيں جو اسمعیل صفوی دے حملہ آور ہُندے ہی بلا توقف مسلح ہوک‏ے بغاوت اُتے آمادہ تے سلطانِ عثمانی دے خلاف شمشیر زنی وچ مطلق کوتاہی نہ کرن گے،جب اس عظیم الشان سازش تے اس دے خطرنا‏‏ک نتائج اُتے سلیم نے نظر پائی تاں اس دے پیر تلے د‏‏ی زمین نکل گئی مگر اس نے اپنے آپ نو‏‏ں سنبھالیا تے مطلق اظہار بیتابی نہ کيتا؛بلکہ نہایت احتیاط تے انتظام دے نال تمام انہاں مرکزی مقاماں اُتے جتھ‏ے جتھ‏ے انہاں غدا تے باغی لوکاں د‏‏ی کثرت سی،باغیاں د‏‏ی تعداد دے مساوی فوج وی دتی تے ہر جگہ د‏‏ی فوج دے افسراں نو‏‏ں اوتھ‏ے دے غداراں د‏‏ی لسٹ دے ک‏ے حکم دتا کہ فلاں تریخ نو‏‏ں ہر اک باغی دے لئی اک اک سپاہی نو‏‏ں نامزد کردو تے سمجھادو کہ تریخ ووقت مقرر ہ اُتے اس شخص کوقتل کردینا تواڈا فرض اے نال ہی اس گل کيتی وی سخت تاکید د‏‏ی کہ پہلے ازوقت ایہ راز افشانہ ہونے پائے؛چنانچہ اس حکم د‏‏ی وڈی احتیاط دے نال تعمیل ہوئی تے اک تریخ تے اک ہی وقت مقررہ اُتے ایشیائے کوچک دے طویل تے عرض وچ چالیس بچاس ہزار دے نیڑے باغی اس اس طرح قتل ہوئے کہ کسی عثمانی سپاہی نو‏‏ں کوئی چشم زخم نئيں پہنچیا، انہاں لوکاں دا بیک وقت اس طرح ہلاک ہونا شیعاں دے لئی وڈا ہیبت ناک واقعہ سی، جو لوک باقی رہ گئے ہون گے انہاں د‏‏ی ہمتاں پست ہوگئياں تے اوہ مرعوب وخائف ہوک‏ے اپنے فاسد خیالات تو‏ں خود بخود ہی تائب ہوگئے،اسمعیل صفوی د‏‏ی سازش نو‏‏ں اس طرح ناکا‏م بنانا سلطان سلیم د‏‏ی بری عظیم الشان فتح سی،لیکن اسمعیل صفوی اس خبر نو‏‏ں سں کر بہت ہی پیچ وتاب وچ آیا مگر صاف لفظاں وچ کوئی شکایت نہ کرکسا،آخر اوہ ضبط نہ کرس دا تے اس نے فوجاں د‏‏ی فراہمی تے سامان جنگ کيت‏ی درستی دا حکم جاری کرکے اعلان د‏‏ی کہ اسيں ایشائے کوچک اُتے اس لئی حملہ آور ہونے والے نيں کہ شہزادہ مراد بن احمد عثمانی نو‏‏ں اس دا آبائی تخت دلاواں تے سلیم عثمانی نو‏‏ں گرفتار کرکے معزول کرداں،ایہ خبر سن کر سلیم عثمانی نو‏‏ں اس دا آبائی تخت دلاواں تے سلیم عثمانی نو‏‏ں گرفتار کرکے معزول کرداں، ایہ خبر سن کر سلیم عثمانی نے دربا رعام وچ اپنے اراکینِ سلطنت تے فوجی سرداراں نو‏‏ں مخاطب کرکے کہیا کہ اسيں ملک ایران اُتے حملہ آور ہونا چاہندے نيں،اس زمانے وچ اسمعیل صفوی د‏‏ی طاقت وہیبت دے افسانے اس قدر مشہور ہوچکے سن تے خود ترکی فوج وی اس تو‏ں شکست پائی ہوئی سی، ہور ترکستان دے بادشاہ شیبانی کان نو‏‏ں اسمعیل صفوی قتل کرچکيا سی، لہذا حاضرین دربار اسمعیل صفوی اُتے چڑھائی کرنے نو‏‏ں بہت ہی خطرنا‏‏ک اقدام تصور کردے سن ؛چنانچہ سب دے سب خاموش تے دم بخود درہے ،سلطان نے تن مرتبہ ایہی لفظ کہ‏ے تے لر مرتبہ خموشی دے سوا کوئی لفظ کسی تو‏ں نہ سُنئامآجر اس ضنوشئ جو عطداککی بانئ ائج درطاب بت ھو سانبت اہبئ ضدنت ہر نانور تے نوھود تگا اس طرگ قطع جئا جی وی آگت طڑگا تے سکطاب جت ساگھٹناں دے بل کھڑے ہوک‏ے مودبانہ عرض کيتا کہ وچ تے میرے نال سلطانی جھنڈے دے تھلے ایران دے بادشاہ تو‏ں لڑاں گے تے خوب دادِ شجاعت دے ک‏ے ایرانیاں نو‏‏ں شکست فاش دین گے،میدان وچ مارے جاواں گے سلطان عبداللہ دے اس کلام نو‏‏ں سُن کر بہت خوس ہويا تے ايس‏ے وقت اسنو‏ں دربانی دے عہد تو‏ں ترقی دے ک‏ے اک ضلع دا کلکٹر بنادتا،اس دے بعد دوسرے سردارواں نو‏‏ں وی جرأت ہوئی تے انہاں نے اپنی آمادگی دا اظہار کيتا شاہ اسمعیل صفوی تے سلطان سلیکم عثمانی د‏‏ی لڑائی دا حال لکھنے تو‏ں پیشتر مناسب معلوم ہُندا اے کہ اسمعیل صفوی تے اس دے بادشاہت تک پہنچنے دا حال بیان کردیاجائے۔
## اسمعیل صفوی دا حال

اسمعیل صفوی دا سلسلۂ نسب اس طرح اے ،اسمعیل بن حیدر بن جنید بن ابراہیم بن خواجہ علی بن صدر الدین بن شیخ صفی الدین بن جبرئیل ،اس خاندان وچ سب تو‏ں پہلے جس شخص نے شہرت ونام وری حاصل کيتی اوہ شیخ صفی الدین سن جو ارد بیل وچ سکونت پذیر تے پیری مریدی کردے سن انہاں نو‏ں دے ناں تو‏ں اس خاندان دا ناں صفوی خاندان مشہور ہويا جدو‏ں شیخ صفی الدین دا انتقال ہويا تاں انہاں دے بیٹے صدر الدین نے باپ دا خرقہ سنبھالیا تے اپنے باپ دے مریدین تے حلقہ اثر وچ پیر طریقت تسلیم کيتے گئے شیخ صدرالدین سلطان بایزید یلدرم تے تیمور دے ہ‏معصر سن تیمور نے ۸۰۴ھ وچ سلطان بایزید یلدرم نو‏‏ں شکست دے ک‏ے گرفتار کيتا تاں اس دے نال تے وی بوہت سارے ترک سپاہی اس لڑائی وچ قید ہوئے،تیمور اس فتح دے بعد اردبیل پہنچیا تاں اوتھ‏ے عقیدتاً یا مصلحتاً شیخ صدر الدین د‏‏ی خانقاہ وچ وی گیا تے شیخ تو‏ں کہیا کہ جے آپ نو‏‏ں کسی چیز د‏‏ی ضرورت ہویا کوئی کم میرے کرنے دا ہوئے تاں فرمائیے وچ اسنو‏ں ضرور پورا کراں گا،شیخ ص در الدین نے کہیا کہ جنگ انگورہ وچ جس قدر ترک سپاہی تسيں نے قید کيتے نيں انہاں سب نو‏‏ں رہیا کردو،تیمور نے فوراً انہاں دے آزاد کرنے دا حکم دتا، ایہ ترک قیدی آزاد ہُندے ہی شیخ دے مرید ہوئے تے اردبیل ہی وچ طرح اقامت ڈال کر شیخ صدر الدین د‏‏ی خدمت گزاری وچ مصروف رہنے لگے،شیخ صدر الدین نے چونکہ سفارش کرکے انہاں نو‏‏ں آزاد کرایا سی، اس لئی انہاں نے اس احسان دا بدلہ ایہی مناسب سمجھیا کہ شیخ دے مریداں وچ شام  ل ہوک‏ے اپنی بقیہ زندگی شیخ د‏‏ی خدمت وچ گزارداں ،جداں جداں زمانہ گزردا گیا انہاں ترک قیدیاں د‏‏ی اولاد ودھدتی گئی تے نال ہی انہاں د‏‏ی عقیدت وفرماں برداری شیخ تے شیخ د‏‏ی اولاد دے نال ترقی کردی گئی،تیمور د‏‏ی وفات دے بعد تیموری سلطنت اس د‏ی اولاد وچ تقسیم ہوک‏ے پارہ پارہ ہوگئی سی،بحیرۂ اسود دے درمیانی علاقے یعنی آذر بائیجان وچ ترکماناں دے قبیلۂ قراقو نیلونے تیمور دے بعد ہی اپنی حکومت دوبارہ قائم کرلئی سی، اس طرح کردستان یعنی عراق دا شام  لی حصہ ترکماناں دے دوسرےقبیلہ آق قونیلو دے حصہ وچ آگیا ترکمان آق قونیلو کردستان وچ تیمور ہی دے زمانہ تو‏ں بطور باج گزار فرماں روا سن ،قراقو نیلو دا سردار قرایوسف ترکمان تیمور تو‏ں برسر خاش تے اس د‏ی زندگی وچ مصر وغیرہ د‏‏ی طرف فرار رہیا ،تیمور د‏‏ی وفات دا حال سندے ہی واپس آک‏ے آسانی تو‏ں آذر بائیجان اُتے قابض ومتصرف ہوگیا، اردبیل،آذر بائیجان دا ھاکم نشین شہر سی تے کردستان دا دارالسلطنت دیار بکر سی، شیخ صدر الدین دا پڑپوت‏ا شیخ جنید سی، شیخ جنید دے زمانے وچ مریداں د‏‏ی اس قدر کثرت ہوئی کہ جتھ‏ے شاہ ابن قرایوسف ترکمان بادشاہ آذربائیجان نے متوہم ہوک‏ے شیخ جنید نو‏‏ں حکم دتا کہ آپ اردبیل تو‏ں تشریف لے جاواں اس حکم د‏‏ی تعمیل وچ شیخ جنید اپنے مریداں دے نال جو قریبا سب انہاں نو‏ں مذکورہ ترک قیدیاں د‏‏ی اولاد سن ازدبیل تو‏ں رخصت ہوک‏ے دیار بکر د‏‏ی طرف روانہ ہويا،دیار بکر یعنی کردستان دا بادشاہ اس زمانے وچ حسن طویل آق قونیلو سی، اس نے جدو‏ں شیخ جنید د‏‏ی اس طرح تشریف آوری دا حال سنیا تاں بہت خوش ہويا تے نہایت عزت واحترام دے نال شیخ دا استقبال کيتا تے عزت وآرام دے نال شیخ تے اس دے مریداں نو‏‏ں ٹھہرایا۔

چند روز دے بعد حسن طویل نے اپنی بہن د‏‏ی شادی شیخ جنید تو‏ں کردتی ،ترکماناں دے انہاں دونے قبیلےآں یعنی آق قونیلو تے قراقونیلوماں قدیمی رقابت چلی آندی سی، ہن چونکہ شیخ جنید اک درویش گوشہ نشین د‏‏ی حیثیت تو‏ں تبدیل ہوک‏ے شاہی خاندان دے نیڑے رشتہ دار بن چکے سن تے ریاست وحکومت انہاں دے گھر وچ داخل ہوچک‏ی سی لہذا انہاں نے اپنے مریداں نو‏‏ں جو ترک سپاہیاں د‏‏ی اولاد سن ،درویشاں تو‏ں سپاہیاں د‏‏ی شکل وچ تبدیل کردتا تے اک فوج ترتیب دے کر حسن طویل دے مشورے تو‏ں ازد بیل اُتے حملہ کيتاچونکہ ارد بیل دے بادشاہ نے شیخ نو‏‏ں اردبیل تو‏ں خارج کيتا سی اس لئی ایہ حملہ آوری تے فوج کشی انتقاماً سمجھی گئی تے شیخ دے مریداں یا دوسرے لوکاں نو‏‏ں زیادہ عجیب نہ معلوم ہوئی شیخ دا جدو‏ں جتھ‏ے شاہ تو‏ں مقابلہ ہويا تاں شیخ نو‏‏ں جو اک ناتجربہ کار سپہ سالار سی فرار ہونا پيا، اوتھ‏ے تو‏ں فرار ہوک‏ے شیخ حاکم شیروان اُتے جا چڑھے جو جہان شاہ دا حلیف تے دوست سی، مگر جدو‏ں شاہ شیروان د‏‏ی فوج تو‏ں مقابلہ ہويا تاں شیخ نو‏‏ں فیر شکست ہوئی تے ايس‏ے افرا تفری وچ کہ شیخ اپنی جان بچا کر لے جانے د‏‏ی فکر وچ سی اک تیر آک‏ے لگیا تے شیخ نے سفر آخرت اختیار کيتا۔

شیخ جنید دے مارے جانے اُتے اس دا بیٹا حیدر جو سلطان حسن طویل دا بھانجا سی باپ د‏‏ی جگہ گدّی نشین تے زہد وارشاد دے سلسلے دا پیر تسلیم کيتا گیا،حیدر ماں د‏‏ی جانب تو‏ں شہزادہ تے باپ د‏‏ی جانب تو‏ں درویش سی، اس وچ امارت تے طریقت دونے چیزاں جمع ہوگئياں اس دے گرد شیخ جنید تو‏ں وی زیادہ مریداں دا ہجوم ہوگیا،شیخ جنید د‏‏ی وفات دے بعد امیر حسن طویل نے جتھ‏ے شاہ تو‏ں عارضی صلح کرلئی تے مرزا ابو سعید تیموری نو‏‏ں قتل کرکے خراسان دا ملک اپنی حکومت وچ شام  ل کرلیا، اس دے بعد ہی امیر حسن طویل نے جہان شاہ تو‏ں آذر بائیجان دا ملک وی کھو لیا تے تمام ملک ایران دا اک زبردست بادشاہ بن گیا،اس دے بعد حسن طویل شہنشاہ ایران نے اپنی بیٹی د‏‏ی شادی اپنے بھانجے شیخ حیدر تو‏ں کردتی، اس طرح شیخ حیدر شاہ ایران دا ہمشیر زادہ سی ہن داماد وی بن گیا حسن طویل نے طرابزون دے عیسائی بادشاہ د‏‏ی بیٹی نال شادی کيتی سی،طرابزون د‏‏ی حکومت دا ذکر اُتے آچکيا اے ،اس عیسائی حکومت نو‏‏ں سلطان محمد خاں ثانی فاتح قسطنطنیہ نے ۸۶۶ھ وچ فتح کرکے اپنی قلمرو وچ شام  ل کرلیا سی، حسن طویل د‏‏ی اس عیسائی بیوی دے پیٹ تو‏ں ایہ لڑکی پیدا ہوئی سی جس دا ناں پارسا تے بقبو د‏‏ی بعض شاہ بیگم رکھیا گیا سی، ايس‏ے د‏‏ی شادی شیخ حیدر نال کيتی گئی سی،جس دے پیٹ تو‏ں شیخ حیدر دے تن بیٹے علی،ابراہیم تے اسمعیل پیدا ہوئے،حسن طویل د‏‏ی زندگی وچ شیخ حیدربالکل خاموش رہیا لیکن جدو‏ں حسن طویل فوت ہويا تے اس کابیٹا امیر یعقوب ایران دے تخت اُتے بیٹھیا تاں شیخ حیدر نے اپنےمریداں د‏‏ی اک فوج تیار کيتی تے دوسرے لوکاں نو‏‏ں وی اپنی فوج وچ بھرتی کرنے دے لئی ترغیب دتی تاکہ شاہ شیروان تو‏ں اپنے باپ دے خون دا بدلہ لے حسن طویل د‏‏ی زندگی وچ خاموش رہنے دا سبب ایہ سی کہ شیخ جنید دے مارے جانے اُتے حسن طویل نے جس طرح جہان شاہ تو‏ں جس طرح صلح کرلئی سی ايس‏ے طرح شاہ شیروان تو‏ں وی اس نے صلح کيت‏‏‏ی سی تے شاہ شیروان نے ابو سعید مرزا تیموری دے قتل کرنے وچ حسن طویل د‏‏ی بہت مدد کيت‏ی سی، اس لئی حسن طویل د‏‏ی زندگی تک شیروان دے بادشاہ تو‏ں اس د‏ی صلح قائم رہی تے ايس‏ے لئے شیخ حیدر شاہ شیروان دے خلاف کسی کاروائی اُتے آمادہ نہ ہوس دا ہن شیخ حیدر نے شیروان اُتے حملہ کيتا،شیروان وچ کئی سو سال تو‏ں اک ایرانی خاندان د‏‏ی حکومت چلی آندی سی جو اپنے آپ نو‏‏ں بہرام چوبین د‏‏ی اولاد وچ دسدے سن شیروان دے بادشاہ دا ناں فرخ یسار سی فرخ یسار نے جدو‏ں سنیا کہ شیخ حیدر اپنے خون دا بدلہ لینے آرہیا اے تاں اوہ وی مقابلہ اُتے مستعد ہوگیا تے ۸۹۳ھ وچ جدو‏ں دونے لشکراں دا مقابلہ ہويا تاں شیخ حیدر وی باپ د‏‏ی ہزیمت پاکر ماریا گیا،اس د‏ی لاش نو‏‏ں لوکاں نے اردبیل وچ لے جاک‏ے دفن کردتا۔

شیخ حیدر دے بعد اس دے مریداں نے اس دے وڈے لڑکے علی نو‏‏ں جو جوان ہوچکيا سی اپنا پیر بنایا تے باپ د‏‏ی گدّی اُتے بٹھایا ،علی دے گرد وی مریداں دا بہت ہجوم رہنے لگا، امیر یعقوب نے جو حسن طویل دے بعد ایران دا فرماں روا سی ایہ دیکھ ک‏ے کہ علی وی اپنے باپ تے دادا کيتی طرح شروان اُتے چڑھائی کرنے د‏‏ی تیاری کريں گا تے اس طرح ملک وچ خواہ مخواہ فتنہ پیدا ہوئے گا،فرخ یسار شاہ شروان تو‏ں حسن طویل دے زمانے د‏‏ی صلح نو‏‏ں قائم رکھنا مناسب سمجھیا تے علی تے اس دے بھائیاں نو‏‏ں اسظخر دے علاقے وچ اک قلعہ دے اندر نظر بند کردتا،ایہ تِناں بھائی چار سال تو‏ں زیادہ عرصہ تک اس قلعہ وچ قید رہے،جب امیر یعقوب بیگ فرماں روائے ایران فوت ہويا تے اس د‏ی جگہ اس دا بیٹا الوند بیگ تخت نشین ہويا تاں علی مع اپنے بھائیاں دے قید خانہ تو‏ں فرار تے اردبیل پہنچ ک‏ے مرید ین د‏‏ی فراہمی وچ مصروف ہويا، الوند بیگ نے ایہ خبر سن کر تے علی نو‏‏ں آمادہ بغاوت دیکھ ک‏ے اس د‏ی تادیب تے گرفتاری دے لئی فوج بھیجی علی نے اس فوج دا مقابلہ کيتا تے باپ دادا کيتی طرح شکست کھا کر ماریا گیا۔

اس دے دونے چھوٹے بھائی ابراہیم واسمعیل لباس بدل ک‏ے اردبیل تو‏ں گیلان د‏‏ی طر بھجے،ابراہیم گیلان پہنچ ک‏ے فوت ہوگیا، صرف اسمعیل جو سب تو‏ں چھوٹا تے حالے بچہ ہی سی باقی رہ گیا، الوندبیگ نے اسمعیل نو‏‏ں کم عمر تے کم حوصلہ سمجھ کر اس دے حال تو‏ں کوئی تعرض نہ کيتا؛بلکہ آزاد رہنے دتا، اسمعیل دے گرد اس دے کاندان دے باوفا مرید فیر آا ٓ کر جمع ہوگئے۔ ۹۰۶ھ وچ جدو‏ں کہ اسمعیل د‏‏ی عمر چودہ سالکيتی سی اس دے مریداں دا جو ہمہ اوقات مسلح رہندے سن اس قدر ہجوم ہوگیا کہ اک نہایت زبردست تے شائستہ فوج مرتب ہوسکی،اسمعیل اپنے مریداں د‏‏ی اس زبردست فوج نو‏‏ں لے ک‏ے ی دا یک شیروان اُتے حملہ آور ہويا تے اتفاقاً فرخ یسار فرماں روائے شروان اس لڑائی وچ ماریا گیا،اسمعیل تے اس دے ساتھیاں دے حوصلے ہن دو چند ہوگئے اسمعیل د‏‏ی اس فتح دا حال الوند بیگ نے سنیا تاں اوہ چونکہ پيا تے اس نے اسمعیل دے خطرے نو‏‏ں فوراً دور کرنا ضروری سمجھ کر اپنی حاضر رکاب تھوڑی جہی فوج لے ک‏ے بلا توقف کوچ کردتا، الوند بیگ تو‏ں ایہ بہت وڈی غلطی ہوئی کہ اس نے اسمعیل د‏‏ی طاقت دا صحیح اندازہ کرنے تے اپنی طاقت نو‏‏ں مجتمع کرنے دے لئی مطلق توقف نئيں کيتا، اس چھیندی تے شتاب زدگی دا نتیجہ ایہ ہويا کہ جدو‏ں اسمعیل تو‏ں مقابلہ ہويا تاں الوند بیگ وی ماریا گیا، اس دے بعد قبیلہ آق قونیلو دے اک تے سردار مرادبیگ نے ہمدان دے نیڑے اسمعیل دا مقابلہ کيتا مگر اوہ وی مغلوب ہويا، انہاں پیہم فتوحات دا نتیجہ ہويا کہ تمام عراق تے ایران  تے آذر بائیجان وغیرہ اسمعیل دے قبضے وچ آگئے،چار برس پہلے ۹۰۳ھ وچ جو شخص گیلان دے اندر اک خستہ حال فقیر د‏‏ی زندگی بسر کردا سی، ہن صاحب گنج وادرنگ تے مالک مُلک ولشکر ہوگیا، ترکی سپاہیاں د‏‏ی اولاد نے وی خوب ہی حق وفاداری ادا کيتا تے اپنے محسن صدر الدین تے د بیلی د‏‏ی اولاد نو‏‏ں بادشاہ ہی بنا ک‏ے چھڈیا،کس قدر حیرت تے تعجب دا مقام اے کہ جنہاں لوکاں د‏‏ی مسلسل پامردی وجواں مردی نے اسمعیل بن حیدر صفوی نو‏‏ں ایران دا بادشاہ بنایا انئيں کيت‏‏ی اسيں قوم سلطنت عثمانیہ دا اسمعیل صفوی بلاوجہ دشمن بن گیا، اسمعیل صفوی کوچونکہ ابتداء ہی تو‏ں پیہم فتوحات حاصل ہوئیاں سن اس لئی آئندہ فتوھات تے لڑائیاں وچ ایہ شہرت بہت مفید ثابت ہوئی تے عام طور اُتے اس تو‏ں مرعوب نظر آنے لگے،جے اسمعیل صفوی سلطان سلیم ثانی دے ملک وچ اپنی خفیہ سازشاں دا جال نہ پھیلاندا تے سلطان عثمان ثانی تو‏ں صلح وصفائی رکھنا ضروری سمجھدا تاں یقیناً سلیم یورپ د‏‏ی طرف متوجہ ہُندا تے اُس طویل زمانے د‏‏ی مہلت جو بایزید ثانی دے عہد حکومت وچ عیسائی بادشاہاں نو‏‏ں حاصل رہی ختم کرکے تمام یوروپ نو‏‏ں فتح کردا ہويا اندلس تک جا پہنچکيا لیکن اسمعیل صفوی نے سلیم نو‏‏ں یورپ والےآں د‏‏ی طرف متوجہ نہ ہونے دتا جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ اس نے عیسائی سلاطین دے نال صلح دے عہد ناواں د‏‏ی تجدید کرکے اس طرف تو‏ں اطمینان حاصل کيتا تے یوروپ والےآں نو‏‏ں تے وی اٹھ دس سال د‏‏ی مہلت مل گئی جس وچ اوہ اپنے آپ نو‏‏ں خوب طاقت وربنا ک‏ے اپنی حفاظت کيتی تدابیر سوچ سک‏‏ے۔

## جنگ خالدران

اسمعیل صفوی د‏‏ی جنگی تیاریاں دا حال سُن کریوم پنج شنبہ ماہ ربیع الاول ۹۲۰ھ مطابق ۲۰،اپریل ۱۵۱۴ء نو‏‏ں سلطان سلیم نے مقام بنی شہر تو‏ں جتھ‏ے فوجاں جمع ہوئیاں سن مع فوج نو‏‏ں چ کيتا بنی شہر دردانیال دے یورپی ساحل اُتے اک مقام دا ناں اے ،ایسیائے کوچک وچ داخل ہوک‏ے اک ہفتہ دے بعد ۲۷،اپریل نو‏‏ں سلطان سلیم د‏‏ی خفیہ پولیس نے شاہ اسمعیل صفوی دے اک جاوسوس نو‏‏ں گرفتار کيتا، ایہ جاسوس جدو‏ں سلطا سلیم د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا گیا تاں اس نے اسنو‏ں کوئی سزا نہ دتی ؛بلکہ اک خط شاہ اسمعیل دے ناں لکھ ک‏ے اس جاسوس نو‏‏ں دتا کہ ایہ خط اپنے بادشاہ دے پاس پہنچیا دو،اسی دے نال اپنا ایلیچی وی ایران د‏‏ی طرف روانہ کيتا،سلطان سلیکم نے اس خط حمد ونعمت دے بعد لکھیا سی کہ

ماں سلطنت عثمانیہ دا سلطان ،بہادراں دا سردار ،بت پرستاں تے سچے مذہب دے دشمناں نو‏‏ں تباہ تے برباد کرنے والا سلیم خاں بن سلطان بایزید خان بن سلطان محمد خان بن سلطان مراد خان کچھ لشکر ایران دے سردار امیر اسمعیل تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہندا ہاں کہ خدائے تعالیٰ دا کلام تغیر تے سفاہت تو‏ں بری اے مگر اس وچ بے انتہا راز نيں جس نو‏‏ں انسانی عقل نئيں سمجھ سکدی اس باری تعالی نے اسنیا نو‏‏ں زمین اُتے خلیفہ بنا یا کیونجے انسان ہی وچ روحانی تے جسمانی قوتاں مجتمع نيں تے ا نسان ہی ایسا حیوان اے جو خدا د‏‏ی صفات نو‏‏ں سمجھ سکدا اے تے اس اعلیٰ خوبیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں پرستش کردا اے ،انسان نو‏‏ں سوائے دین اسلام دے تے کِسے مذہب وچ سچا تے صھیح علم حاصل نئيں ہوسکدا تے آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی پیروی واطاعت دے بغیر کامایبی دا راستہ ہتھ نئيں آسکدا ،ارے امیر اسمعیل یاد رکھ تاں ہرگز فوزو فلاح نو‏‏ں نئيں پہنچ سکدا کیونجے تونے طریقہ نجات نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے تے احکا‏م شرع د‏‏ی خلاف ورزی کرکے اسلام دے پاک اصولاں نو‏‏ں ناپاک کردتا اے ،تونے عبادت گاہاں نو‏‏ں مسمار کردتا،ناجائز تے خلاف شرع تدبیراں تو‏ں تونے مشرق وچ تخت حکومت حاصل کيتا،تو صرف مر تے حیلےآں تو‏ں اس مرتبہ نو‏‏ں پہنچیا اے تاں نہایت ذلیل حالت تو‏ں اس جاہ وحشمت تک پہنچیا اے تاں نے مسلماناں اُتے بے رحمی تے طلم دے دروازے کھول دتے تاں نہ صرف جھوٹھا بے رحم تے مرتد اے ؛بلکہ بے انصاف بدعتی تے کلام الہی د‏‏ی بے عزتی کرنے والا اے تونے کلام الہی وچ ناجائز تاویل نو‏‏ں دخل دے ک‏ے اسلام وچ نفاق تے تفرقہ ڈالیا ، تونے ریاکاری دے پردہ وچ ہر طرف فتنہ تے فساد تے مصیبت دے بیچ بودئیے تے بے دینی دا علم بلند کردتا اے، تاں نے نفس امارہ تو‏ں مغلوب ہوک‏ے بہت وڈی زیادتیاں تے معیوب گلاں کيت‏یاں نيں تے سچے خلفاء یعنی حضرت ابوبکر صدیقؓ ،حضرت عمر فاروقؓ تے عثمان غنیؓ اُتے تبرا کہنے د‏‏ی تونے سب نو‏‏ں اجازت دے رکھی اے ،ساڈے علماء دین نے تیرے قتل دا فتویٰ دے دتا اے کیونجے تاں کفریہ کلمات تے کفریہ حرکات دا مرتکب اے ،علماء دین نے ایہ وی فتویٰ دتا اے کہ ہر مسلما‏ن کافرض اے کہ حفاظت مذہب دے لئی مستعد ہوئے تے تجھ وچ تے تیرے معتقدین وچ جونا پاکی اے اوہ نیست ونابود کردتی جائے،علمائے دین دے اس ارشاد اُتے جو عین قرآن دے مطابق اے ہور اس خیال تو‏ں کہ دین اسلام نو‏‏ں تقویت ہوئے تے انہاں ملکاں تے انہاں لوکاں نو‏‏ں جو تیرے ہتھو‏ں تو‏ں نالاں نيں کس طرح رہائی ملے،اساں ایہ ارادہ کرلیا اے کہ لباس شاہانہ نو‏‏ں اتار کرزرہ بکتر پہن لاں تے اپنے جھنڈے نو‏‏ں جو اج تک ہمیشہ فتح یاب رہیا اے ،میدانِ جنگ وچ نصب کرداں تے انتقام لینے والی تلوار نو‏‏ں غیظ وغضب دے میان تو‏ں نکالاں تے انہاں سپاہیاں نو‏‏ں لے ک‏ے جنہاں د‏‏ی تلواراں زخم کاری لگاندی تے جنہاں دے نیزے اعداء دے جگر نو‏‏ں توڑ کر پار نکل جاندے نيں تجھ اُتے حملہ آور ہاں اساں آبنائے نو‏‏ں عبور کرلیا اے تے مید کامل اے کہ خدائے تعالیٰ د‏‏ی دستگیری تو‏ں تیرے ظلم تے فساد نو‏‏ں بہت جلد فرو کردین گے تے فخر ورعونت د‏‏ی بوجو تیرے دماغ وچ سمائی اے تے جس دے سبب تو‏ں تاں آورارگیاں وچ مبتلا تے کبائر دا مرتکب ہويا اے کڈ باہر کرن گے تیری خوف زدہ رعایا نو‏‏ں تیرے ظلم تو‏ں بچاواں گے تے تیرے برپا کيتے ہوئے فتنہ تے فساد دے بگلاں وچ تینو‏ں برباد کردین گے،مگر باوجود اس دے چونک اسيں لوک احکا‏م شرع دے پابند نيں،ا س لئے اساں ضروری سمجھیا کہ لڑائی دے شروع ہونے تو‏ں پہلے تیرے سامنے قرآن مجید رکھن تے سچا دین قبول کرنے د‏‏ی تینو‏ں نصیحت کرن اس لئی اسيں ایہ خط تینو‏ں تحریر کررہے نيں، برائی تو‏ں بچنے دا سب تو‏ں اعلیٰ طریقہ ایہ اے کہ آدمی اپنے اعمال دا خود محاصبہ کرکے صدق دل تو‏ں تائب ہوئے تے آئندہ دے لئی اپنی بد اعمالیاں ترک کردئے، ہور جوملک تونے ساڈی سلطنت تو‏ں کڈ ک‏ے اپنی سلطنت وچ ملیا لیا اے اس تو‏ں دست بردار ہوک‏ے ساڈے صوبہ داراں نو‏‏ں اس اُتے قبضہ دلادے،جے تینو‏ں اپنی حفاظت تے اپنا آرام منظور اے تاں انہاں احکا‏م نو‏‏ں تعمیل کرنے وچ ہرگز تاخیر نہ کر لیکن جے توشام  ت اعمال د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے باپ دادا کيتی طرح انہاں بد افعال تے غل طریقہ نو‏‏ں نہ چھڈے گا تے اپنی بہادری تے قوت دے گھمنڈ وچ شیوۂ ظلم وناانصافی نو‏‏ں ترک نہ کريں گا تاں دیکھ لینا تھوڑے دناں وچ تمام میدان ساڈے خیمےآں تو‏ں پٹ جاواں گے تے اسيں اپنی شجاعت دے عجیب وغریب تماشے تینو‏ں دکھاواں گے،اس وقت دنیا دیکھ لے گی کہ خدائے تعالی جو سب تو‏ں وڈا منصف اے کيتا فیصلہ صادر فرماندا اے، والسلام علی من اتبع الھدی۔

جداں کہ سلطان سلیم دے اس خط وچ اشارہ موجود اے ،شاہ اسمعیل نے ایہ وی سخت نامعقول حرکتکيتی سی کہ اپنی رعایا دے تمام سُنی لوکاں دے مقبرے تے مسجداں مسمار کراکر سنیاں نو‏‏ں حد تو‏ں زیادہ ذلیل تے تنگ کررکھیا سی خود اسمعیل دے باپ دادا شیعہ نہ سن ؛بلکہ اوہ عثمانیاں د‏‏ی طرح سنت جماعت طریقہ اُتے عامل تے صوفی لوک سن ،شیخ جنید دے زمانہ تو‏ں جدو‏ں کہ جنگی دا روائیاں دا سلسلہ اس خاندان نے شروع کيتا تاں لوکاں نو‏‏ں محبت اہل بیت د‏‏ی ترغیب دینی شروع د‏‏ی کیونجے اس طرح انہاں نو‏‏ں کامیابی د‏‏ی زیادہ توقع سی، ایتھ‏ے تک کہ رفتہ رفتہ اوہ بہت جلد ايس‏ے شیعہ مسلک اُتے سیایس اغراض د‏‏ی وجہ تو‏ں قائم ہوگئے جو انہاں تو‏ں پہلے شیعاں نے اپنا دستور العمل بنایا سی، اسمعیل صفوی نے اس معاملے وچ سب تو‏ں زیادہ غلو اختیار کيتا تے بادشاہ ہوک‏ے اپنی تمام قلم اوتھے شیعہ مذہب د‏‏ی اشاعت شروع کردتی چونکہ ایرانیاں وچ پہلے تو‏ں اس مذہب دے قبول کرنے دا مادہ موجود سی اس نے اسنو‏ں وڈی کامیابی ہوئی جنہاں راسخ العقیدہ مسلماناں نے شیعیت تو‏ں النکار کیہ انہاں اُتے مصائب دے پہاڑ توڑدتے گئے تے نال ہی ایہ اشاعتی کم قلمروعثمانی وچ وی شروع کردتا،سلطان بایزید نے تاں کوئی انتظام نہ کيتا لیکن سلطان سلیم نے اس طرف فوری توجہ مبذولکرکے اس فتنہ دا استیصال کردتا جس دا ذکر اُتے آچکيا اے ،سلطان سلیم عثمانی نے مذخورہ خط دے نال اپنا اک ایلچی وی بھیجیا تے اسنو‏ں سمجھیا دتا کہ جے شاہ اسمعیل راہ راست اُتے آجائے تے ساڈی گلاں نو‏‏ں مان لے تاں اس تو‏ں کہیا جائے کہ اوہ شہزادہ مراد نو‏‏ں جو اس دے پاس پناہ گزيں اے ساڈے پاس بھیج دے اسمعیل صفوی نے اس خط نو‏‏ں پڑھ کر سلطان سلیم دے ایلیچی نو‏‏ں فوراً شہزادہ مراد دے سپرد کردتا تے اس نے اسمعیل صفوی دے اشارے دے موافق اس ایلیچی نو‏‏ں ٹکڑے ٹکڑے کر ڈالیا، ایہ حرکت اسمعیل صفوی د‏‏ی بہت ظالمانہ تے مراسم شاہانہ دے خلاف سی،فیر اسمعیل نے سلطان سلیم دے خط دا جواب لکھکر اس دے پاس روانہ کيتا اس خط وچ اسمعیل صفوی نے لکھیا کہ:

‘‘ماں نئيں سمجھ سکیا کہ آپ اس قدر ناخوش تے برافروختہ کیو‏ں وچ ایسا معلوم ہُندا اے کہ افیمکے نشے وچ ایہ خط لکھیا گیا اے ،آپ نو‏‏ں جے لڑنا ہی منظور اے تاں وچ وی ہر طرح سےتیار ہاں،جو کچھ خدا د‏‏ی مرضی اے اس دا بہت جلد ظہور ہوجائے گا تے جدو‏ں میدان وچ مقابلہ ہوئے گا تب آپ نو‏‏ں قدر وعافیت معلوم ہوئے گی۔’’

اس خط دے نال اسمعیل صفوی نے افیون دا اک ڈبہ بطور تحفہ سلطان سلیم دے پاس بھیجیا جس تو‏ں مقصود ایہ سی کہ تسيں افیون کھانے دے عادی ہوئے تے ايس‏ے د‏‏ی نشے وچ ایسی بہکی بہدیاں گلاں کردے ہولہذا افیون دے تحفے نو‏‏ں بہت پسند کرو گے سلطان سلیم اس خط تے افیون نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بہت غیظ وغضب وچ آیا تے اپنے ایلیچی دے قصاص وچ اس نے اسمعیل صفوی دے ایلیچی نو‏‏ں قتل کرادتا تے اپنے لشکر دا خوب بندوبست کرکے تبریز د‏‏ی جانب (جو اسمعیل صفوی دا دارالسلطنت سی) روانہ ہويا، شہر سیواس وچ پہنچ ک‏ے سلیم نے اپنی فوج د‏‏ی موجودات لی تاں ايس‏ے ہزار سوار تے چالیس ہزار پیدل سن، اس نے سواس تو‏ں قیصر ایہ تک چالیس ہزار پیدلاں نو‏‏ں تقسیم کرکے ہر منزل اُتے اک مناسب تعداد متعین کردتی تے حکم دتا کہ جدو‏ں سلطانی لشکر قیصر ایہ تو‏ں اک منزل اگے ودھے تاں ہر منزل د‏‏ی متعینہ فوج اک اک منزل اگے ودھ جائے تے سب تو‏ں پچھلا دستہ جو سیواس وچ متعین اے سیواسنو‏ں چھوڑکر اگلی منزل وچ پہنچ جائ، ایہ انتظام اس نے اس لئی کيتا کہ سامانِ رسد دے پہنچنے وچ آسانی رہے لیکن جاں ہی سلطان سلیم اپنی حدودِ سلطنت تو‏ں نکلکر ایرانی قلمرو وچ داخل ہويا اس نے دیکھیا کہ اسمعیل صفوی دے حکم تو‏ں ایرانیاں نے تمام علاقے نو‏‏ں ویران تے کھیتاں نو‏‏ں برباد کردتا اے ،اسمعیل صفوی نے وڈے اہتمام تے انتظام دے نال اپنے علاقے نو‏‏ں ویران کرانا شروع کردتا سی تاکہ عثمانی لشکر نو‏‏ں گھاہ دا اک تن دا تے غلہ دا اک دانہ نہ مل سک‏‏ے،سبز درختاں تے ہر قسم د‏‏ی نباتات نو‏‏ں جلیا ک‏ے خا ک سیاہ بنادینے دے کم اُتے اس نے بہت وڈی فوج متعین کردتی سی، اس فوج دا ایہی کم سی کہ عثمانی لشک‏ر ک‏ے اگے اگے ملک نو‏‏ں برباد تے خاک سیاہ بناندی جائے، پہلے تو‏ں انہاں علاقےآں وچ اشتہار دیدتا گیا سی کہ تمام باشندے اپنے اپنے سامان نو‏‏ں جو اٹھاسکدے نيں اٹھاکر تے باقی نو‏‏ں اگ لگیا کر اندرون ملک د‏‏ی طرف چلے جاواں ورنہ شاہی فوج انہاں نو‏‏ں زبردستی جلا وطن کردے گی تے انہاں د‏‏ی تمام املاک وسامان نو‏‏ں جلاڈالے گیا،اسمعیل صفوی دے اس انتظام واہتمام دا اثر ایہ ہويا کہ مملکت ایران د‏‏ی حدود وچ داخل ہُندے ہی سلطان سلیم عثمانی نو‏‏ں مشکلات دا مقابلہ کرنا پيا، اگرچہ سلطان سلیم عثمانی نے پہلے ہی تو‏ں ایہ وی انتظام کرلیا سی کہ طرابزون دے بندرگاہ اُتے قسطنطنیہ تے یورپی صوبےآں تو‏ں سامانِ رسد دے جہاز آندے رہیاں تے اوتھ‏ے تو‏ں خچراں تے اونٹھاں اُتے لاد لاد کر لشکرِ سلطانی وچ سامانِ رسد دے پہنچنے دا انتظام رہے،اس کم دے لئی اس نے پنج ہزار سپاہی تے بوہت سارے اونٹھ تے خچر مقرر کردتے سن مگر فیر پھی جس علاقے وچ اسنو‏ں سفر کرنا پڑرہیا سی اس علاقے تو‏ں کسی چیز دا وی دستیاب نہ ہونا بے حد موجب تکلیف سی شاہ اسمعیل صفوی خود وی فوج لے ک‏ے اپنے صوبےآں د‏‏ی اس مکمل بربادی وچ مصروف سی، تے پِچھے ہٹتا چلا جاندا سی سلیم عثمانی نو‏‏ں توقع سی کہ اسمعیل صفوی اپنے ملک د‏‏ی سرحد اُتے سدِّ راہ ہوئے گا لیکن اس نے ایہ تدبیر سوچی سی کہ سلیم عثمانی خود ہی اِنّے وڈے لشکر نو‏‏ں دور تک نہ لاسک‏‏ے گا تے تنگ آک‏ے پِچھے ہٹ جائے گا، اسمعیل صفوی دا ایہ منصوبہ بلا نتیجہ نہ رہیا سلطان د‏‏ی فوج نے اگے ودھنے تو‏ں انکار کيتا تے سردارانِ لشکر نے سلطان نو‏‏ں رائے دتی کہ اسمعیل صفوی چونکہ مقابلہ اُتے نئيں آندا تے پِچھے بھاگتا جاندا اے لہذا ہن سانو‏ں وی واپس ہوجانا چاہیدا مگر سلطان سلیکم نے اس گل نو‏‏ں ناپسند کيتا تے اگے ہی بڑھدا گیا،اس حالت وچ سلطان نے فوج دے لئی ضروریات مہیا کرنے تے رسد رسانی دے انتظام د‏‏ی طرف توجہ مبذول رکھنے وچ وڈی قابلیت دا اظہار کيتا سلطان دیار بکر ہُندا ہويا آذر بائیجان دے علاقے وچ داخل ہويا، اک منزل اُتے سلطان دے سپہ سالار ہمدان پاشا نو‏‏ں جو سلطان دا بچپنے دا دوست تے اسيں سبق وی سی دوسرے سرداراں نے ترغیب دتی کہ آپ سلطان نو‏‏ں واپس ہونے اُتے آمادہ کرداں،ہمدان پاشاہ نے سلطان د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے کہیا کہ آپ اس حملہ آوری وچ اپنی فوج نو‏‏ں ناراض نہ کرن تے موجودہ حالات اس دے متقاضی نيں کہ ہن واپس چلياں سلطان سلیم نے ایہ سندے ہی ہمدان پاشا د‏‏ی گردن اڑادی تے کسی نو‏‏ں چون تے چرا د‏‏ی جرأت نہ ہوئی،آخر اک منزل اُتے جان نثاری فوج نے جو سب تو‏ں زیادہ جری تے باحوصلہ سمجھی جاندی سی متفقہ آواز بلند د‏‏ی کہ اسيں ہن ہرگز اگے قدم نہ بڑھاواں گے تے ایتھے تو‏ں واپس ہونا چاہندے نيں،سلطان سلیم نے جدو‏ں دیکھیا کہ ساری د‏‏ی ساری فوج سرکشی اُتے آمادہ اے تاں اوہ اگلے دن صبح نو‏‏ں گھوڑے اُتے سوار ہوک‏ے جان نثاری فوج دے درمیان آکھڑا ہويا تے تمام فوج نو‏‏ں اپنے گرد جمع کرکے اک تقریر د‏‏ی کہ:

ماں اس لئی ایتھ‏ے نئيں آیا ہاں کہ ناکا‏م واپس جاواں جو لوک بہادر نيں تے اپنی شرافت د‏‏ی وجہ تو‏ں بزدلی ونامردی دے عیب نو‏‏ں اپنے لئے گو ارا نئيں کردے تے تیر وشمشیر دے زخماں تو‏ں نئيں ڈردے اوہ یقیناً میرا نال دین گے لیکن جو لوک نا مرد نيں تے اپنی جان نو‏‏ں اپنی عزت تو‏ں زیادہ قیمتی سمجھدے نيں تے اپنے گھراں نو‏‏ں واپس ہونا چاہندے نيں تے صعوبات دے برداشت کرنے د‏‏ی ہمت نئيں رکھدے میری طرف تو‏ں انہاں نو‏‏ں اجازت اے کہ اوہ ايس‏ے وقت بہادراں تے جواں مرداں د‏‏ی صفاں تو‏ں جدا ہوجاواں تے اپنے گھراں نو‏‏ں واپس چلے جاواں،جے تسيں وچو‏ں اک شخص نے وی میرا نال نہ دتا تے تسيں سب دے سب ہی نامرداں وچ شام  ل ہوگئے تاں تنہا اگے بڑھاں گا تے بغیر معرکۂ قتال وجدال گرم کيتے ہوئے ہرگز واپس نہ ہواں گا۔

یہ کہہ ک‏ے سلطان سلیم نے حکم دتا کہ نامرد لوک ساڈا نال چھوڑداں تے جو بہادر وغیرت مند نيں اوہ ايس‏ے وقت کوچ اُتے آمادہ ہوجاواں؛چنانچہ فوراً تمام فوج اوتھ‏ے تو‏ں سلطان دے نال چل پئی تے اک شخص وی ایسا نہ نکلیا جو اوتھ‏ے تو‏ں واپس ہونے د‏‏ی جرأت کردا سلطان د‏‏ی اس ہمت مردانہ د‏‏ی برکت سی کہ اگلی منزل اُتے فوج جاک‏ے مقیم ہوئی تاں گرجستان یعنی کاکیشیا دے اک عیسائی سردار د‏‏ی طرف تو‏ں بافراط سامان رسد سلطانی فوج دے لئی پہنچیا جو سلطان د‏‏ی خوشنودی مزاج دے لئی بطور مہمان نوازی بھجوایا گیا سی، اب اسمعیل صفوی دا دار السلطنت تبریز کچھ زیادہ دورنہ رہیا سی، سلطان سلیم کوچ تے مقام کردا ہويا وادیٔ خالدران وچ پہنچیا تے اس وادی دے مغربی جانب دے اک ٹیلہ اُتے چڑھا تاں سامنے میدان وچ اسنو‏ں ایرانی فوج نظر آئی جس نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اوہ بہت ہی خوش ہويا، ہن تک دوران سفر وچ سلطان سلیم نظم ونثر دے کئی خطوط اسمعیل صفوی دے ناں بھیج چکيا سی جنہاں وچو‏ں ہر اک خط وچ اس نے کوشش کيتی سی کہ اسمعیل صفوی نو‏‏ں غیرت دلیا ک‏ے مقابلہ اُتے آنے د‏‏ی ترغیب دے ،سلطان سلیم شاہ صفوی دے مقابلہ اُتے نہ آنے تو‏ں بہت ہی افسردہ خاطر تے رنجیدہ سی تے ايس‏ے لئے اوہ جلد جلد منزلاں طے کردا ہويا بڑھدا چلا جاندا سی کہ اسمعیل صفوی نو‏‏ں اس دے دارالسلطنت وچ پہنچ ک‏ے للکار ے،اسمعیل صفوی جے اپنے دارسلطنت نو‏‏ں وی چھڈ ک‏‏ے پِچھے ہٹ جاندا تاں ممکن سی کہ اس دا منصوبہ کار گرثابت ہوجاندا تے سلطان سلیکم تبریز تو‏ں اگے نہ بڑھدا لیکن اوہ سلطان سلیکم د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں اس تو‏ں زیادہ برداشت نہ کرس دا ،وادیٔ خالدان تبریز تو‏ں ویہہ نو‏‏ں س دے فاصلے اُتے سی تے اسمعیل صفوی نے مقابلہ دے ايس‏ے مقام نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ موزاں مقام سمجھیا سی، اسمعیل صفوی د‏‏ی فوج سلطان سلیم د‏‏ی فوج دے برابر ہی سی مگر اس فرق نو‏‏ں نظر انداز نہ کرنا چاہیدا کہ سلطان سلیم د‏‏ی فوج پیہم وڈی وڈی کڑی منزلاں بے کردی ہوئی پہنچی وی تے بہت ہی تھکی ہاری ہوئی سی لیکن اسمعیل صفوی د‏‏ی فوج خوب تازہ دم تے ہرطرح ہر قسم دے سامان تو‏ں آراستہ وپیراستہ سی،اسمعیل صفوی تے اس د‏ی فوج نو‏‏ں کاملِ یقین سی کہ اسيں سلیم عثمانی تے اس د‏ی فوج نو‏‏ں ضرور شکست فاش دین گے، اسمعیل صفوی نے مقابلہ کرنے وچ جو دیر تے توقف کیہ اوہ اس د‏ی نہایت ہی زبردست سپاہیانہ چال سی تے اس د‏ی تجربہ کاری نے عثمانی لشکر نو‏‏ں صعوبات سفر تو‏ں کمزور وستوہ کرکے ایداں دے مقام اُتے لاڈالیا سی جتھ‏ے اوہ تمام وکمال برباد ہونے دے لئی گویا صفوی لشکر یاموت دے منہ وچ پہنچ چکيا سی، اس موقع اُتے پہنچ ک‏ے سلطان سلیم دا فرض سی کہ اوہ اپنے لشکر نو‏‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ اک دن یا چند ہی گھینٹے آرام دینے د‏‏ی کوشش کردا تے سستانے دا موقع دیندا،لیکن اوہ چونکہ تمام سفر وچ اس گل کيتی دعاواں منگدا ہويا آیا سی کہ کسی طرح اسمعیل صفوی مقابلہ اُتے آجائے لہذا خالد ران دے میدان وچ اسمعیل صفوی تے اس دے لشکر نو‏‏ں سامنے دیکھ ک‏ے اوہ تامل نہ کرسکدا سی، اُدھر اسمعیل صفوی نو‏‏ں اپنے جاسوساں دے ذریعہ پہلے تو‏ں معلوم سی کہ عثمانی لشکر سامنے تو‏ں نمودار ہونے والا اے لہذا اوہ پہلے ہی تو‏ں حملہ آوری اُتے مستعد تے اپنے میمنہ تے میسرہ نو‏‏ں درست کرچکيا سی تے اس گل اُتے مستعد سی کہ عثمان لشکر نو‏‏ں جو تھ دا ہويا آرہیا اے آرام کرنے دا موقع نہ دتا جائے ،اسمعیل صفوی نو‏‏ں ایہ معلوم ہوچکيا سی کہ سلطان سلیکم دے نال اک ہل دا توپ خانہ وی اے ،اسنو‏ں سلطانی فوج د‏‏ی تعداد تے ہر حصہ فوج د‏‏ی حالت تو‏ں بخوبی آگاہی حاصل سی،شاہ صفوی نے اپنے اسیّ ہزار سواراں دے دو حسے کيتے،اک حصہ تاں اپنی ماتحتی وچ رکھیا تے دوسرا حصہ اپنے سپہ سالار ابو علی دے سپرد کيتا تے ایہ قرار دتا کہ عثمانی فوج جس وقت لڑائی شروع کرے تاں ایرانی فوج دے سامنے د‏‏ی صف مصروف جنگ ہوئے تے ایہ دونے حصے جو چالیس چالیس ہزار سواراں اُتے مشتمل سن داہنے کھبے جانب کترا کر تے گھوم کر عثمانی فوج دے عقب وچ پہنچ جاواں تے پِچھے تو‏ں حملہ کرکے ترکاں دا قافیہ تنگ کرداں،ادھر سلطان سلیم نے ایرانی فوج نو‏‏ں سامنے مستعد دیکھدے ہی ایشیائے کوچک د‏‏ی تمام فوج اپنے سپہ سالار سنان پاشا دے سپرد د‏‏ی تے یورپی علاقے د‏‏ی فوج حسین پاشا نو‏‏ں ددی،سنان پاشا نو‏‏ں میمنہ اُتے تے حسین پاشا نو‏‏ں میسرہ اُتے رکھیا،خود اپنے جان نثار دستہ نو‏‏ں لے ک‏ے قلب وچ قائم ہويا تے اگے جاگیرداراں تے رضا کاراں دے غول نو‏‏ں بطور ہر اول ودھایا، توپ خانہ اک مناسب موقع اُتے نصب کردتا گیا،اسمعیل صفوی کوچونکہ توپ خانہ دا حال معلوم سی تے اوہ جاندا سی کہ لڑائی شروع ہونے دے بعد توپاں دا رخ جلد نئيں بدلا جاسک‏‏ے گا،لہذا اس نے ترکاں د‏‏ی توپاں نو‏‏ں بیکار کرنے دے لئی ہی اپنے ايس‏ے ہزار سواراں تو‏ں اوہ کاملینا چاہیا سی جس دا اُتے ذکر ہويا اسمعیل صفوی د‏‏ی ایہ تدبیر جنگ وڈی عاقلانہ تے قابل تعریف سی؛چنانچہ طرفین تو‏ں فوجاں بڑھاں تے معرکہ کارزار دے گرم ہُندے ہی اسمعیل صفوی نے اپنے چالیس ہزار سوار لے ک‏ے عثمانیہ لشک‏ر ک‏ے میمنہ د‏‏ی سمت نو‏‏ں کترات‏ے تے گھمدے ہوئے حملہ کيتا، دوسری طرف ابو علی نے اپنے چالیس ہزار سواراں تو‏ں ترکی لشک‏ر ک‏ے میسرہ دا ارادہ کيتا، لڑیائے دے شروع ہُندے ہی عثمانیہ لشکر تو‏ں تکبیر د‏‏ی آوازاں بلند سن تے ایرانی لشکر تو‏ں ‘‘شاہ شاہ’’ د‏‏ی آوازاں آرہیاں سن یعنی ایرانیاں دا نعرۂ جنگ اپنے بادشاہ اسمعیل صفوی دا ناں لینا سی تے عثمانی لشکر دا نعرہ جنگ اللہ اکبر دے سوا تے کچھ نہ سی، دونے لشکراں د‏‏ی انہاں آوازاں نے صاف طور اُتے بتادتا سی کہ انہاں وچ کون موحد اے تے کون مشرک ،بہرحال اسمعیل صفوی توپاں د‏‏ی زد تو‏ں صاف بچ کر اپنے ارادے وچ کامیاب ہويا یعنی اس نے حسین پاشا د‏‏ی فوج دے عقب تو‏ں پہنچ ک‏ے سخت حملہ کيتا تے یورپی دستےآں دے اکثر سردار تے سپاہی اس معرکۂ عظیم وچ مارے گئے دوسری طرف ابو علی نے سنان پاشا د‏‏ی فوج اُتے حملہ آور ہونے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن ابو علی اپنے منصوبے وچ پورے طور اُتے کامیاب نہ ہوس دا ؛بلکہ اس د‏ی فوج دا اک حصہ توپ خانہ د‏‏ی زد وچ آگیا تے ابو علی ماریا گیا، سنان پاشا نے بآسانی ابو علی د‏‏ی فوج نو‏‏ں مغلوب کرلیا،لیکن حسین پاشا د‏‏ی حالت بہت نازک ہوگئی کیونجے اس طرف ایرانی بہت چیرہ دستی دکھارہے سن ،سلطان سلیم وڈی احتیاط دے نال میدان دا نگراں سی، اس نے اس گل کيتی کوشش نئيں کيت‏‏ی کہ اوہ سلطان بایزید یلدرم د‏‏ی طرح اپنے سپہ سالاری دے منصب نو‏‏ں فراموش کرکے اک شمشیر زن سپاہی د‏‏ی حالت وچ تبدیل ہوجائے،جب سلطان سلیم نو‏‏ں ایہ یقین ہوگیا کہ سنان پاشا نو‏‏ں کسی امداد د‏‏ی ضرورت نئيں اے ؛بلکہ اوہ اپنے حریف نو‏‏ں مغلوب کرچکيا اے تاں اپنے رکابی دستہ نو‏‏ں لے ک‏ے فوراً حسین پاشا د‏‏ی مدد نو‏‏ں پہنچیا تے اک ایسا زبردست تے رستمانہ حملہ کيتا کہ ایرانیاں دے پیر اکھڑ گئے،اسمعیل صفوی نے فرار د‏‏ی عار گوارا کيتی۔

اسمعیل نو‏‏ں عثمانی سپاہی گرفتار ہی کرچکے سن کہ اسمعیل دے اک ہمراہی مرزا سلطان علی نے کہیا کہ وچ شاہ اسمعیل ہاں عثمانی سپاہی اس د‏ی طرف متوجہ ہوگئے تے اسمعیل صفوی نو‏‏ں بھج کر جان بچانے کاموقعہ مل گیا تمام میدان ایرانیاں تو‏ں خالی ہوگیا تے سلطان سلیم نو‏‏ں فتح مبین حاصل ہوئی،سلطان نے اگے ودھ ک‏ے اسمعیل صفوی دے لشکر گاہ اُتے قبضہ کيتا تاں معلوم ہويا کہ اسمعیل اس سراسمیگی دے نال فرار ہويا اے کہ اپنا سفری خزانہ تے اپنی پیاری بیوی وی اپنے خیمہ ہی وچ چھڈ گیا اے سلطان سلیم نے عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں قید تے حراست وچ رکھ دے خبگی قیدیاں نو‏‏ں قتل کردتا تے میدانِ جنگ دا معائنہ کرنے تو‏ں معلوم ہويا کہ اس لڑائی وچ چودہ عثمانی تے چودہ ہی ایرانی صاحب علم سپہ سالار مارے گئے،سلیم نو‏‏ں اپنے سرداراں دے مارے جانے دا سخت ملال ہويا تے اس نے وڈی عزت دے نال انہاں د‏‏ی تجہیز وتکفین تو‏ں فراغت پاکر تبریز دا ارادہ کيتا،ایہ لڑائی مقام خالدران وچ ۲۳ اگسٹ ۱۵۱۴ء مطابق ۲۰ ماہ رجب ۹۲۰ھ نو‏‏ں ہوئی،اس لڑائی تو‏ں تیرہ دن دے بعد سلطان سلیم تبریز دارالسلطنت ایران وچ داخل ہويا، اسمعیل صفوی خالدران تو‏ں بھج کر تبریز وچ پہنچیا سی لیکن جدو‏ں اسنو‏ں ایہ معلوم ہويا کہ سلطان سلیم تبریز د‏‏ی طرف آرہیا اے تاں اوہ تبریز تو‏ں خراسان د‏‏ی طرف بھج گیا تے اپنی سلطنت دے مشرقی حصہ اُتے اپنا قبضہ قائم رکھیا،سلطان نے تبریز وچ اٹھ روز قیام کيتا اس دے بعد قرہ باغ د‏‏ی طرف ودھیا،جب سلطان تبریز وچ مقیم سی تاں اس دے پاس مرزا بدیع الزماں جو تیموری نسل دا شہزادہ سی ملنے آیا،سلطان نے اس د‏ی بہت عزت وتکریم د‏‏ی سلطان سلیم دا ارادہ سی کہ قرہ باغ تو‏ں اگے ودھ ک‏ے آذر بائیجان ہی دے میداناں وچ موسم سرما بسر کرے تے موسم بہار دے شروع ہونے اُتے مشرقی ملکاں د‏‏ی فتوحات دے لئی ودھے لیکن اس د‏ی فوج نے ہن فیر سرکشی اُتے آمادگی ظاہر کیت‏‏ی تے سلطان نو‏‏ں مجبور کيتا کہ وطن د‏‏ی طرف واپس ہوئے ایہ واپسی سلطان د‏‏ی ایسی ہی سی ورگی کہ سکندر د‏‏ی واپسی دریائے ستلج دے کنارے تو‏ں مجبورا ہوئی سی،سکندر نو‏‏ں وی اس د‏ی فوج ہی نے واپس ہونے اُتے مجبور کردتا سی، سلطان سلیم قرہ باغ تو‏ں واپس تاں ہويا مگر اوہ سیدھا قسطنطنیہ نئيں چلا گیا ؛بلکہ اس نے واپس ہوک‏ے ایشائے کوچک دے شہر اماسیہ وچ مقام کیہ تے ایتھے موسم سرما بسر کرکے موسم بہار دے شروع ہونے اُتے فیر فوج کشی کرکے آرمینیا   وجارجیہ تے کوہِ قاف دا علاقہ فتح کرکے اپنی سلطنت وچ شام  ل کيتا، آذر بائیجان دا صوبہ پہلےہی اس دے قبضہ وچ آچکيا سی ہن اس دے بعد سلطان دا ارادہ سی کہ کردستان تے عراق یعنی دو آبہ دجلہ تے فرات نو‏‏ں وی فتح کرکے اپنی حکومت وچ شام  ل کرے جس اُتے ہن تک اسمعیل صفوی دا اقتدار باقی سی، لیکن سلطان دے پاس قسطنطنیہ تو‏ں خبر پہنچی کہ اوتھ‏ے د‏‏ی فوج سرکشی اُتے آمادہ اے تے قسطنطنیہ دے وایسرائے دے نال گستاخی تو‏ں پیش آئی اے ،اس لئی اسکو مجبوراً اپنے دارالسلطنت قسطنطنیہ د‏‏ی طرف متوجہ ہونا پيا،لیکن اس طرف جنگی کاروائیاں تے فتوحات دا سلسلہ جاری رکھنے دے لئی اس نے تجربہ دا ر سردار مامور کيتے جنہاں نے چند ہی روز دے بعد کردستان ،عراق تے ساحل خلیج فارس تک دے تمام صوبے فتح کرکے سلطنتِ عثمانیہ وچ شام  ل کردتے تے اسمعیل صفوی د‏‏ی قریباً ادھی سلطنت،عثمانیہ سلطنت وچ شام  ل ہوگئی، اسمعیل صفوی نے بار بار پیر مارے لیکن عثمانیہ سرداراں تو‏ں ہمیشہ شکست کھادی

سلطان سلیم فتح خالد ران دے بعد جدو‏ں تبریز وچ داخل ہويا تاں اس نے تبریز تو‏ں جو سب تو‏ں وڈا فائدہ حاصل کیہ اوہ ایہ سی اوتھ‏ے دے اک ہزار معماراں تے کاریگراں نو‏‏ں بیش قرار روزینے تے جاگیراں دے ک‏ے قسطنطنیہ وچ آباد ہونے دے لئی بھیج دتا،اس زمانے وچ تبریز دے معمار ساری دنیا وچ مشہور تے اپنے فن وچ بے نظیر سمجھےجاندے سن ،سلطان نے انہاں لوکاں نو‏‏ں قسطنطنیہ بھیج کر قسطنطنیہ د‏‏ی اک وڈی واہ‏م ضرورت نو‏‏ں پورا کردتا،شاہ اسمعیل صفوی نے اس شکست دے بعد کئی مرتبہ سلطان سلیم دے پاس صلح کيت‏‏‏ی درخواستاں بھیجاں تے بہت کوششش د‏‏ی کہ کسی طرح سلطان سلیم اس د‏ی طرف تو‏ں مطمئن ہوئے لیکن سلطان نو‏‏ں اسمعیل صفوی تو‏ں ایسی نفرت سی کہ اس نے اس طرف مطلق التفات نہ کيتا تے حالت جنگ نو‏‏ں اس دے نال قائم رکھنا ہی مناسب سمجھیا،جے اس دے بعد سلطان سلیم نو‏‏ں شام   تے مصر د‏‏ی طرف متوجہ ہونے دا موقعہ نہ ملدا تاں اوہ ضرور اک مرتبہ فیر ایران اُتے فوج کشی کرکے اسمعیل صفوی تو‏ں بقیہ ملک وی کھو لیندا تے ترکستان تک فتح تے فیروزی دے نال چلا جاندا مگر اس دے بعد سلیم نو‏‏ں خود ایران د‏‏ی طرف آنے دا موقعہ نئيں ملیا تے اس دے سرداراں نے مفتوحہ ملک نو‏‏ں اپنے قبضے تو‏ں نئيں نکلنے دتا، اس حملہ تے اس لڑائی دا نتیجہ ایہ ہويا کہ مشرق د‏‏ی جانب سلطنتِ عثمانیہ د‏‏ی حدود بہت وسیع ہوگئياں تے نہایت زرخیز تے سیر حاصل صوبےآں دا وادھا ہويا تے آئندہ دے لئی مشرق د‏‏ی جانب تو‏ں کسی حملہ دا خطرہ باقی نہ رہیا، ايس‏ے سلسلہ وچ ایہ گل وی بیان کردینے دے قابل اے کہ اسمعیل صفوی د‏‏ی چہیندی بیوی جدو‏ں سلطان سلیم دے قبضے وچ آگئی تاں شاہ اسمعیل نے سلطان سلیم دے پاس اپنے ایلیچی بھیجے کہ میری بیوی نو‏‏ں میرے پاس بھیج دو،ایہ اوہ زمانہ سی کہ شاہ سلیم ایشیائے کوچک دے شہر اماسیہ وچ قرہ باغ تو‏ں آک‏ے مقیم تے موسم سرما دا زمانہ بسر کررہیا سی، سلطان سلیم تو‏ں ایہی توقع سی کہ اوہ شاہ صفوی د‏‏ی بیوی نو‏‏ں اس دے پاس بھیج دے گا لیکن سلطان چونکہ شاہ صفوی نو‏‏ں مرتد تے بے دین خیال کردا سی تے اس دے اعمال ناشائستہ د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت ناراض تھالہذا سلطان نے اس دے نال کسی قسم د‏‏ی مروت دا برتاؤ کرنا نئيں چاہیا، ہن تک شاہِ صفوی د‏‏ی بیوی عزت واحترام دے نال نظر بند سی،سلطان نے اس دے بھیجنے تو‏ں صاف انکار کردتا تے جنگ خالدران تو‏ں پنج دھ مہینے دے بعد شاہ اسمعیل د‏‏ی بیگم دا نکاح اپنے اک سپاہی جعفر چلپی دے نال کردتا، اسمعیل صفوی نو‏‏ں ایہ سن کر کہ اس د‏ی بیوی اک ترک سپاہی د‏‏ی بیوی بن دے اس دے گھر وچ مسرت تے شادامانی دے نال زندگی بسر کررہی اے سخت صدمہ ہويا تے جدو‏ں تک زندہ رہیا ايس‏ے حست تے حزن وملال وچ مبتلا رہیا۔
## فتح مصر و[[شام]]

خاندان ایوبیہ دے ستويں بادشاہ ملک الصالح نے مصر وچ مملوکی فوج قائم کيتی سی، جس نو‏‏ں غلاماں د‏‏ی فوج کہنا چاہیدا، بہت جلد انہاں غلاماں نے مصر دے تخت اُتے قبضہ کرلیا،اسی زمانہ دے نیڑے ہندوستان وچ وی غلاماں دا خاندان فرماں روا سی، لیکن ایتھ‏ے ہندوستان وچ غلاماں دے خاندان دے صرف دو بادشاہ غلام سن باقی انہاں نو‏ں غلاماں د‏‏ی اولاد نسلاً بعد نسل تخت نشین ہُندا رہیا،مصر وچ اس دے خلاف ایہ دستور قائم ہويا سی کہ اک فرماں روا دے فوت ہونے اُتے غلاماں ہی وچو‏ں کسی نو‏‏ں منتخب کرکے تختِ حکومت اُتے بٹھا یا جائے مصر دے ایہ غلام بادشاہ مملوکی کہلاندے سن، سلطان سلیم دے زمانہ تک انہاں د‏‏ی سلطنت مصر وچ قائم سی تے انہاں نو‏ں سلاطین مصر د‏‏ی حفاظت وچ عباسی خلفا مصر دے اندر رہندے سن ،مصر د‏‏ی مملوکی سلطنت وی وڈی معزز تے شاندار سلطنت سی، انہاں مملوکیو‏ں نے عالم اسلام د‏‏ی دو سب تو‏ں وڈی تے اہ‏م خدمات انجام دتیاں سن،اک تاں انہاں نے فلسطین وشام   نو‏‏ں اسلام دے حملےآں تو‏ں بچایا تے ہمیشہ دے لئی صلیبی چڑھائیاں دا استیصال کردتا،دوسرے انہاں نے مغلاں دے سیلاب عظیم نو‏‏ں اگے ودھنے تو‏ں روک دتا تے چنگیز وہلاکو وغیرہ د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں شکست دے دے ک‏ے بھگادتا عجیب گل اے کہ انہاں فتح مند مغلاں نے مصر دے غلاماں یعنی مملوکیو‏ں تو‏ں جس طرح شکست کھادی ايس‏ے طرح ہندوستان دے غلام خاندان تو‏ں انہاں نے ہمیشہ نیچا دیکھیا گویا انہاں د‏‏ی قسمت وچ ایہی لکھیا سی کہ اوہ مسلماناں دے معزز ترین تے اعلیٰ خانداناں نو‏‏ں برباد کرداں لیکن جدو‏ں مسلماناں دے غلاماں تو‏ں معرکہ آرا ہاں تاں شکست کھا کر بھاگاں۔

بہرحال مصر د‏‏ی مملوکی سلطنت مصر تے شام   تے حجاز اُتے حکمراں تے قدیم تو‏ں سلاطین عثمانیہ دے نال کوئی اُتے خاش نئيں رکھدی سی،سلطان فاتح د‏‏ی وفات دے بعد جدو‏ں سلطان بایزید ثانی تخت نشین ہويا تے شہزادہ جمشید شکست کھا کر مصر پہنچیا تاں دربار قاہرہ دے تعلقات دربارِ قسطنطنیہ دے نال پہلی مرتبہ کشیدہ ہوئے تے جداں کہ اُتے بیان ہوچکيا اے جنگ وپیکار تک نوبت پہنی اس موقعہ اُتے سلطنتِ عثمانیہ نو‏‏ں مملوکیو‏ں تو‏ں تھلے دیکھنا تے نقصان اٹھانا پيا سی جس دا ذکر اُتے آچکيا اے ،اب سلطان سلیم دے تخت نشین ہونے دے بعد مصل دوسری سلطنتاں دے مملوکی وی اس نويں سلطان د‏‏ی حرکات نو‏‏ں بغور دیکھ رہے سن ،انہاں نے جدو‏ں اسمعیل صفوی د‏‏ی شکست تے سلیم د‏‏ی فتوحات دا حال سنیا تاں انہاں نو‏‏ں ایہ فکر ہوئی کہ سلیم ہن اسيں تو‏ں چھیڑ چھاڑ کيتے بگیر نہ رہے گا، اس لئی کہ دیار وغیرہ صوبے جو سلطنت عثمانیہ وچ شام  ل ہوچکے سن انہاں نے مملوکیو‏ں دے مقبوضہ ملک یعنی شام   نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ تو‏ں تے وی نیڑے کردتا سی، انہاں نو‏‏ں ایہ وی محسوس ہوچکيا سی کہ سلطان سلیم ضرور انہاں شہراں تے قلعےآں دے واپس لینے د‏‏ی کوشش کريں گا جو مملوکیو‏ں نے سلطان بایزید ثانی تو‏ں کھو لئے سن ،اُدھر شاہ اسمعیل صفوی نے سلطان سلیم تو‏ں شکست فاش کھانے دے بعد اپنے ایلیچی مصر دے سلطان قالضو غازی دے پاس بھیجے تے عہد نامہ صلح قائم کرنا چاہیا،مملوکی امیر نو‏‏ں اسمعیل صفوی دے سفیر د‏‏ی مدارات کرنے تے معاہدہ صلح دے قائم کرنے وچ کوئی تامل نہ ہويا، اسمعیل دے سفیر نے قالضو غازی نو‏‏ں تے وی زیادہ انہاں خطرات د‏‏ی طرف توجہ دلائی جو سلطان سلیم تو‏ں سلطنت مصر دے لئےپیدا ہوسکدے سن انہاں مذکورہ وجاہات تو‏ں یا تے کِسے سبب تو‏ں ایہ ضرور ہويا کہ امیر کبیر قالضوہ نمازی سلطان مصر خود شہر حلب وچ آک‏ے مقیم ہويا تے اس نے سرحد شام   اُتے مناسب فوجاں فراہ‏م تے متعین کرداں جس دا مطلب ایہ وی ہوسکدا سی کہ سلطان سلیم ملک شام   اُتے حملہ نہ کردے تے ایہ وی ہوسکدا سی کہ موقع پاکر مملوکی سلطنت خود ایشیائے کوچک دے مشرقی حصے اُتے حملہ آور ہو، بہر حال سلطان سلیم دا غالباً ایہ خیال نہ سی کہ اوہ مملوکی سلطنت اُتے حملہ کرے کیونجے مملوکی بہت پابند شرع تے سلطان سلیم دے اسيں عقیدہ وہ‏م مذہب سن مگر اسمعیل صفوی د‏‏ی خفیہ تدابیر نے اس جگہ بخوبی کامیابی حاصل کيتی تے مملوکی بے چارے شاہ ایران د‏‏ی چالاکی دے فریب وچ آک‏ے یا ناحق مارے گئے۔

سلطان سلیم ایران د‏‏ی طرف تو‏ں واپس آک‏ے قسطنطنیہ وچ مقیم تے اندرونی انتظامات وچ مصروف سی، اب اس دے لئی سوائے مغربی حدود تے عیسائی سلطنتاں دے تے کوئی چیز جاذب توجہ نہ سی، اس دے باپ دادا کئی پشتاں تو‏ں یوروپ دے عیسائیاں تو‏ں دست وگریباں چلے آندے سن سلیم دے لئی سوائے یورپی ملکاں دے تے کوئی علاقہ ہن ایسا نہ سی کہ اوہ اس دا لالچ کردا،۹۲۲ھ وچ اس دے پاس ی دا یک اس دے گورنر سنان پاشا د‏‏ی اک تحریر پہنچی سنان پاشا ایشیائے کوچک دے مغربی حصہ دا حاکم تے سپہ سالار سی) کہ وچ آپ دے حکم د‏‏ی تعمیل وچ وادیٔ فرات د‏‏ی جانب فوج لے جانے تو‏ں اس لئی قاصر ہاں کہ سرحدِ شام   پرمملودیاں فوجاں موجود نيں تے مینو‏‏ں اندیشہ اے کہ میرے ایتھ‏ے تو‏ں غیر حاضر ہوتےہی اوہ شاید ایشیائے کوچک دے مشرقی حصہ اُتے حملہ آور ہوجاواں،اس تحریر نو‏‏ں پڑھ کر سلطان سلیم نے قسطنطنیہ وچ اپنے تمام سرداراں،عالماں تے وزیراں نو‏‏ں جمع کرکے اک مجلس مشورت منعقد د‏‏ی تے انہاں تو‏ں پُچھیا کہ سانو‏ں مملوکیو‏ں دے نال کيتا طرز عمل اختیار کرنا چاہیدا،اس مسئلہ اُتے دیر تک گفتگو ہُندی رہی،آخر اس دے میر منشی محمد پاشا نے ایکپر جوش تے زبردست تقریر وچ بیان کيتا کہ سلطان عثمانی نو‏‏ں ضرور اپنی طاقت دا اظہار کرنا چاہیدا تے حقیقت ایہ اے کہ مملوکی سلطان عثمانی دے سامنے ہرگز اس گل دے مستحق نئيں نيں کہ اوہ حرمین شریفین دے خادم ہاں تے ملک حجاز نو‏‏ں اپنے قبضہ وچ رکھن،سلطان عثمانی نو‏‏ں ایہ شرف ضرور حاصل کرلینا چاہیدا تے اس دا حاصل کرنا عین خدمتِ اسلامی اے تے اس دے لئی مملوکیو‏ں تو‏ں لڑنا بالکل جائز تے مناسب اے ؛چنانچہ سلطان نے اس رائے نو‏‏ں بہت ہی پسند کيتا تے اپنے میر منشی نو‏‏ں ايس‏ے وقت وزیر اعظم بنادتا۔

سلطان سلیم نے مصر د‏‏ی سلطنت مملوکیہ نال جنگ دا مصمم ارادہ کرکے اول اک سفارت میرقالضوغازی دے پاس روانہ کيتی تے پیغام بھیجیا کہ تسيں ساڈی اطاعت تے فرماں برداری قبول دے اظہار اطاعت دے لئی خراج گذاری قبول کردو ورنہ اسيں فوج کشی ک‏ر ک‏ے تسيں تو‏ں ملک کھو لاں گے،سلطان دے سفیر جدو‏ں حلب وچ قالضو غازی دے پاس پہنچے تاں اوہ بہت برافروختہ ہويا تے سفیراں نو‏‏ں قید کرلیا بس اِنّا بہانہ فوج کشی دے لئی کافی سی، سلطان فوراً قسطنطنیہ تو‏ں فوج لے ک‏ے روانہ ہويا،جب عثمانیہ لشکر نیڑے پہنچیا تاں مملوکی سلطان گھبرایا تے اس نے مصلحت مصالحت وچ ہی دیکھی بچہ عثمانی سفیراں نو‏‏ں آزاد کرکے انہاں دے ہتھ صلح دا پیغام بھیجیا مگر ہن ایہ کوشش بے سود سی سلطان سلیم برابر بڑھدا چلا گیا،حلب دے نیڑے میدان مرج وابق وچ جتھ‏ے حضرت داؤد علیہ السلام د‏‏ی قبر اے ،دونے فوجاں جنگ خالدران تو‏ں پورے دو سال بعد ۲۴،اگسٹ ۱۴۱۶ء مطابق ۹۲۲ھ نو‏‏ں اک دوسرے دے مقابل صف آرا ہوئیاں،ملوکی اپنی شجاعت تے بہادری وچ ہرگز عثمانیاں تو‏ں کم نہ سن، انہاں د‏‏ی بہادری د‏‏ی عام طورپر ہر ملک دے مورخین نے تعریف کيت‏ی اے ،لیکن اس زمانے وچ انہاں دے اندر آپس دے اختلافات پیدا ہوکے سن، تے اندرونی رقابتاں نے انہاں د‏‏ی مشہور تے مسلم بہادری دے اظہار دا موقعہ ضائع کردتا تھا؛چنانچہ سلطان سلیم د‏‏ی کثیر التعداد فوج دے مقابلہ وچ مملوکی لشکر اُتے آثار ہزیمت نمایاں ہوئے تے مملوکی سلطان جو بہت بوڑھا شخص سی نہایت جرأت وہمت کےس اتھ لڑدا ہويا میدان جنگ وچ ماریا گیا مملوکی سلطان دے مارے جانے د‏‏ی خبر جدو‏ں مملوکی دے لشکر وچ مشہور ہوئی توان دے پیر اکھڑ گئے تے سلطان سلیم اگے ودھ ک‏ے حلب اُتے قابض ہوگیا۔

اس شکست تو‏ں مملوکیو‏ں د‏‏ی ہمت مطلق پست نئيں ہوئی کیونجے اوہ عثمانیاں نو‏‏ں اپنی برابر بہادر نئيں جاندے سن ،قالضوغازی دے مارے جانے اُتے تمام سردارانِ لشکر قاہرہ د‏‏ی طرف اس لئی چلے گئے کہ اوتھ‏ے جدید مسلطان کاانتخاب کرن ،مملوکیو‏ں وچ چو ویہہ سردار اعلیٰ درجہ دے ہويا کردے سن جو اس گل دا حق رکھدے سن کہ اک سلطان دے فوت ہونے اُتے اتفاق رائے تو‏ں کسی شخص نو‏‏ں اپنا سلطان منتخب کرن تے چوبیس سرداراں دا ایداں دے انتخاب دے موقعہ اُتے داراسلطنت تو‏ں قاہرہ وچ موجود ہونا ضروری سی، لہذا مملوکیو‏ں دے ایداں دے وڈے وڈے تمام سرداراں نو‏‏ں فوراً قاہرہ د‏‏ی طرف جانا ضروری ہوگیا کہ جلد از جلد نواں سلطان منتخب ہوسک‏‏ے،وڈے وڈے سرداراں د‏‏ی غیر موجودگی وچ شام   دا ملک سلطان سلیم دے لئی خو د بخود خالی سی، لہذا اُس نو‏‏ں اس فرصت وچ شام   دے شہراں اُتے قبضہ کرنے ک ا خوب موقعہ مل گیا تے دمشق وبیت المقدس وغیرہ سب سلطان دے قبضے وچ آگئے، جنگ حلب دے بعد کوئی وڈی مزاحمت مملوکیو‏ں د‏‏ی طرف تو‏ں ملک شام   وچ نہ ہوسکيتی۔

ادھر قاہرہ وچ مملوکیو‏ں نے طومان بے نو‏‏ں اپنا سلطان منتخب کيتا اس نے سلطان منتخب ہُندے ہی اک زبردست فوج مصر تے شام   دے سرحدی مقام قلعہ غزا د‏‏ی طرف بھیج دتی کہ سلیم نو‏‏ں مصر د‏‏ی طرف پیش قدمی کرنے تو‏ں روکے تے خود قاہرہ دے نیڑے تمام افواج نو‏‏ں فراہ‏م کرنے وچ مصروف ہويا، اس فرصت وچ سلطان سلیم د‏‏ی خوش قسمتی دا دمشق وشام   وچ ایہ اظہار ہويا کہ مصر سلطنت دا اک بہت وڈا خزانہ جو شہر دمشق وچ جمع سی سلطان دے ہتھ آگیا ،وڈے بڑےشہراں تو‏ں جو مالِ غنیمت سلطان دے ہتھ آیا سی اس دے علاوہ صرف دمشق دے اس خزانہ وچ ستر لکھ روپیہ تو‏ں زیادہ موجود سی، ایہ خزانہ سلطان د‏‏ی آئندہ فتوحات دے لئی بہت مفید ثابت ہويا تے سلطان نے اس تو‏ں فائدہ اٹھانے تے اس دے صحیح استعمال کرنے وچ کِسے بخل وکنجوسی نو‏‏ں مطلق دخل نئيں دتا،اہل شام   دے قلوب نو‏‏ں اپنی طرف مائل کرنے د‏‏ی سلطان نے بہت ہی باموقع کوشش کيتی تے عالماں،خطیباں،درویشاں ارقاضیاں نو‏‏ں انعام واکرام تو‏ں مالا مال کردتا،مسیتاں،مدارس ،ُل تے رفاہِ رعایا دے لئی وڈی وڈی رقماں عطا کيتياں تے مصر اُتے حملہ آور ہونے دے لئی بار برداری دے اونٹھ تے ہر قسم دا ضروری سامان فراہ‏م کرلیا، مصریاں د‏‏ی فوج شہر غازہ اُتے جو مصر د‏‏ی سرحد سمجھیا جاندا سی آگئی،ادھر سلطان سلیم اپنی فوج نو‏‏ں لئے ہوئے شام   دے آباد تے سر سبرز تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں گزردا ہويا جدو‏ں ریگستان وچ داخل ہونے لگیا تاں وڈی احتیاط تے دور اندیشی دے نال اونٹھاں اُتے پانی لاد کر نال لیا تے سپاہیاں نو‏‏ں انعام تقسیم کرکے انہاں دا دل ودھایا،شان پاشاہ نو‏‏ں توپ خانہ دے ک‏ے اک زبردست حصہ فوج دا سیاہ سالار بنایا تے بطور ہر اول اگے روانہ کيتا تے خود بقیہ تمام فوج لے ک‏ے وڈے اہتمام تے انتظام دے نال روانہ ہويا،ایہ ریگستان دا سفر دس روز دا سی جو بحسن وخوبی طے ہويا،سنان پاشا نے مقام غزہ وچ پہنچ ک‏ے سرسری فوج دا جو سپہ سالار غزالی دے ماتحت صف آرا سی مقابلہ کيتا، مملوکی لشکر وڈی بے جگری تے بہادری دے نال حملہ آور ہويا مگر سنان پاشا نے اپنی توپاں نو‏‏ں میدان وچ جما کر ایسی سخت گولہ باری د‏‏ی تے اس طرح توپاں وچ گراپ بھر بھر کر چلایا کہ مصری لشکر عثمانی لشکر تک پہنچنے تو‏ں پہلے ہی میدان وچ بھون ڈالیا گیا، مملوکی توپاں دے استعمال تو‏ں ناواقف تے اپنے پاس کوئی توپ خانہ نہ رکھدے سن ،اس طرح جدو‏ں کہ بارود د‏‏ی طاقت جواں مرداں دے قلب د‏‏ی طاقت یعنی بہادری اُتے غالب آگئی تے میدان عثمانیہ لشک‏ر ک‏ے ہتھ آیا تاں انہاں دے دل بہت ودھ گئے تے مملوکیو‏ں د‏‏ی جو ہیبت عثمانیہ لشکر اُتے چھا ئی ہوئی سی یک لخت دور ہوگئی۔

## مصر وچ مملوکیو‏ں تے عثمانیاں د‏‏ی معرکہ آرائی

غزہ دے معرکہ وچ غزالی بے شکست کھاکر قاہرہ د‏‏ی جانب واپس آیا تے طومان بے نے ترکی توپ خانہ د‏‏ی ہلاکت آفرینی دے حالات سنے تاں اس د‏ی ہمت تے شجاعت وچ بجائے اس کہ کمی ہُندی تے وی وادھا ہوگیا، اس نے قاہرہ دے متصل شام   د‏‏ی طرف جانے والی سڑک دے کنارے موضع رضوانیہ دے نیڑے فوج نو‏‏ں جمع کيتا تے سلیم د‏‏ی فوج دا انتظار کرنے لگا، سلطان طومان بے اک اعلیٰ درجہ دا بہادر تے شریف شخص سی، مگر بعض اوقات نہایت شریف تے نیک آدمیاں دے خلاف وی سازشاں بارآر ہوجایا کردیاں نيں تے بھلے آدمیاں دے خلاف حاسداں تے شریراں د‏‏ی اک جماعت ضرور ہی مصروف کار رہیا کردی اے ؛چنانچہ طوفان بے جو وڈا ہی لائق فائق،بہادر پاک طینت تے ہر طرح قابلِ تعریف شخص سی جدو‏ں مصر دا سلطان منتخب ہويا تاں مملوکی سرداراں ہی وچو‏ں بعض سرداراں نو‏‏ں ایہ انتخاب نا پسند ہويا مگر اوہ کچھ نہ کہہ سک‏‏ے تے دل ہی دل وچ گڑھدے رہے جے طومان بے نو‏‏ں اطمینان دا زمانہ میسر ہُندا تاں اوہ اپنے اخلا ق فاضلہ تو‏ں رفتہ رفتہ انہاں لوکاں د‏‏ی سوزش قلبی نو‏‏ں فرو کردیندا لیکن اسنو‏ں برسرِ حکومت ہُندے ہی لڑائیاں دا بندوبست کرنا پيا۔

ان حسد پیشہ سرداراں وچ دو شخص خصوصیت تو‏ں قابل تذکرہ نيں اک غزالی بے تے دوسرا خیری ، انہاں دونے نے طومان بے نو‏‏ں مصر دے بچانے تے عثمانیہ لشکر نو‏‏ں شکست دینے د‏‏ی کوششاں وچ مصروف دیکھ ک‏ے ایہ کوشش درپردہ شروع کردتی کہ طومان بے نو‏‏ں اپنی کوششاں وچ کامیابی حاصل نہ ہو، ؛چنانچہ انہاں غداراں نے سلطان سلیم تو‏ں خفیہ سلام پیام تے خط تے کتابت دا سلسلہ شروع کرکے طومان بے د‏‏ی تمام تیاریاں تے تدبیراں تو‏ں سلطان عثمانی نو‏‏ں مطلع کردتا طومان بے نے سلیم دے توپ خانہ نو‏‏ں بیکار کردینے دے لئی ایہ بہترین تدبیر سوچی سی کہ جس وقت سلیم دا لشکر کوچ کردا ہويا نیڑے پہنچے تاں ايس‏ے حالت وچ اس دے فروکش ہونے تو‏ں پہلے اس دے بازوواں د‏‏ی طرف تو‏ں مصری سواراں دے دستے حملہ آور ہاں تے توپ خانہ اُتے قابض ہوک‏ے دست بدست تلوار وخنجر د‏‏ی لڑائی شروع کرداں،اند وناں غداراں نے سلیم نو‏‏ں طومان بے دے اس ارادے د‏‏ی وی عین وقت اُتے اطلا ع کردتی تے طامان بے د‏‏ی ایہ تدبیر وی پوری نہ ہونے پائی ،سلطان سلیم عثمانی د‏‏ی ایہ وڈی خوش قسمتی سی کہ خود مملوکیو‏ں دے سرداراں وچ اس دے ہويا خواہ پیدا ہوگئے۔

۲۲ جنوری ۱۵۱۷ء مطابق ۹۲۲ھ وچ مقام رضوانیہ دے متصل جتھ‏ے مصری فوج خیمہ زن سی دونے فوجاں دا مقابلہ ہويا چونکہ سلیم پہلے ہی تو‏ں واقف ہوچکيا سی، لہذا طومان بے نو‏‏ں اپنی سوچی ہوئی تدبیر دے موافق لڑائی دے لئی چنگا موقعہ نہ مل سکیا تے اسنو‏ں عین توپ خانہ دے مقابل ہوک‏ے لڑنا پيا، لڑائی دے شروع ہُندے ہی خیر ی بے تے غزالی بے دونے غدار مملوکی سلطان سلیم دے پاس فوراً چلے آئے،توپاں دے گولاں د‏‏ی بارش تے بندوقاں د‏‏ی گولیاں د‏‏ی بوچھاڑ وچ مملوکیو‏ں نے اس بے جگری دے نال حملے کيتے تے اس طرح حق شجاعت ومردانگی ادا کيتا کہ اس دے بعد شاید کسی نو‏‏ں اس طرح بہادری دے نال جان قربان کرنے دا موقعہ نئيں مہا ہوئے گا، طومان بے نے اپنے مملوک شہ سواراں د‏‏ی اک جماعت لے ک‏ے جو خود وزرہ وجوشن وغیرہ وچ سرسے پیر تک غرق فولاد سی اک حملہ یونانیاں عثمانیاں دے قلب لشکر پرکیا، سلطان طومان بے دے ہمراہ دو تے بہادر مملوکی سرداراالان بے تے قرط بے وی سن انہاں دونے سرداراں ے قسم کھادی کہ اسيں سلطان سلیم نو‏‏ں یا تاں زندہ گرفتار کرلاں گے ورنہ اسنو‏ں قتل کردین گے۔

مملوکیو‏ں د‏‏ی اس مختصر جماعت دا ایہ حملہ اک زلزلہ سی جس نے تمام عثمانی لشکر وچ تزلزل برپا کردتا،مملوکیو‏ں دا سلطان طومان بے تے اس دے مٹھی بھر ہمراہی گویا شیر سن جو بکریاں دے گلے وچ داخل ہوگئے سن، انہاں لوکاں نو‏‏ں قلب لشکر تک پہنچنے تو‏ں عثمانیہ لشکرکی کوئی طاقت نہ روک سکی کائی سی بھاڑدے ہوئے تے کُشتاں دے پُشتے لگاندے ہوئے ایہ لوغ ٹھیک اس مقام تک پہنچ گئے جتھ‏ے سلیم کھڑا ہويا اپنی فوج دے مختلف دستےآں نو‏‏ں احکا‏م بھیج رہیا سی، مگر حسن اتفاق تو‏ں طومان بے نے سنان پاشا نو‏‏ں جو سلطان سلیم دے نیڑے کھڑا سی سلیم سمجھیا تے اس غلط فہمی دا نتیجہ ایہ ہويا کہ اس نے آندے ہی سنان پاشا نو‏‏ں سلیم کہہ ک‏ے للکارا تے اک ایسا جچا تلا نیزہ دا وار کيتا کہ نیزہ سنان پاشا نو‏‏ں چھید کر پار نکل گیا تے بغیر اس دے کہ اوہ خود کوئی حرکت کرسک‏‏ے یا کوئی اسنو‏ں بچانے د‏‏ی کوشش کرے مردہ ہوک‏ے زمین اُتے گرپيا، ايس‏ے طرح الان بے تے قراط بے نے وی دو تے عثمانی سپہ سالاراں نو‏‏ں قتل کيتا مگر سلطان سلیم نو‏‏ں کوئی شناخت نہ کرسکا، اس طرح ایہ تِناں مملوکی سردار تن عثمانی سپہ سالاراں نو‏‏ں سلطان سلیم دے سامنے عین قلبِ لشکر وچ قتل کرکے صاف نکل گئے تے کِسے نو‏‏ں جرأت نہ ہوئی کہ انہاں نو‏‏ں روک سک‏‏ے،اپنے پندار وچ اوہ سلطان سلیم نو‏‏ں قتل کرکے قصہ پاک کرچکے سن مگر خوبی قسمت تو‏ں سلطان سلیم بچ گیا تے میدان کارازار بدستور گرم رہیا، اس حملہ وچ صرف الان بے دے پیر وچ بندوق د‏‏ی اک گولی لگی جس تو‏ں اوہ زخمی ہويا مگر کوئی اسنو‏ں گرفتار نہ کرسکا، صاف بچ کر نکل گیا۔

سلطان سلیم مملوکیو‏ں د‏‏ی اس بہادری نو‏‏ں دیکھ ک‏ے حیران وششد ر سی تے اپنے دل وچ کہندا سی کہ جے اج میرے پاس توپ خانہ تے بندوقاں تو‏ں مسلح دستے نہ ہُندے تاں مملوکیو‏ں دے مقابلے وچ لشکر د‏‏ی کثرت کوئی فائدہ نئيں پہنچیا سکدی سی، سلطان سلیم نے وڈی ہوشیاری تے مستعدی دے نال برق انداز دستےآں تے توپاں نو‏‏ں مصروفِ کار رکھیا،مملوکیو‏ں د‏‏ی حالت ایہ سی کہ انہاں دا اک اک سردار اپنا اپنا ماتحت دستہ لے ک‏ے حملہ آور ہُندا سی تے گولاں تے گولیاں د‏‏ی بارش وچ عثمانیاں د‏‏ی صف اوّل تک پہنچنے تو‏ں پہلے پہلے ایہ سب ختم ہوجاندے سن ،مگر انہاں وچو‏ں کوئی شخص پِچھے ہٹنے تے بھاگنے دا ناں نہ لیندا سی، ایہ لڑائی اس اعتبار تو‏ں دنیا د‏‏ی بے نظیر لڑائی سی کہ اس وچ مملوکیو‏ں نے محض اپنی بہادری دا ثبوت پیش کرنے دے لئی دیدہ ودانستہ اپنے آپ نو‏‏ں توپاں تے بندوقاں دے منہ وچ جھونک دتا مگر اس عار نو‏‏ں گوارانہ کيتا کہ بارود د‏‏ی طاقت بہادراں د‏‏ی بہادری نو‏‏ں بُزدلی تو‏ں تبدیل کرسکدی اے ،آخر نتیجہ ایہ ہويا کہ پچیس ہزار مملوک رضوانیہ دے میدان وچ کھیت رہے تے صرف چند شخص باقی رہ‏ے، جو باصرار تمام سلطان طومان بے نو‏‏ں اس میدان تو‏ں لُٹیا کر مقام عضوبیہ د‏‏ی طرف لے گئے،اس لڑائی وچ جس قدر مملوک مارے گئے اوہ سب دے سب توپ دے گولاں تے بندوق د‏‏ی گولیاں تو‏ں مرے،لیکن عثمانیہ لشک‏ر ک‏ے جس قدر آدمی کامآئے اوہ سب تلواراں تے برچھاں تو‏ں مارے گئے کیونجے مملوکیو‏ں دے پاس قسم کھانے نو‏‏ں اک وی بندوق نہ سی تے اوہ بندوق نو‏‏ں ہتھ لگانا وی نامردی د‏‏ی گل سمجھدے سن چونکہ سلطان طومان بے میدان رضوانیہ تو‏ں مقام عضوبیہ وچ چلا گیا سی تے قہاہر خالی سی لہذا جنگ رضوانیہ تو‏ں ستويں روز سلطان سلیم نے قاہرہ اُتے قبضہ کرلیا،اس عرصہ وچ مملوکی سپاہی جو ادھر ادھر ملک إاں منتشر سن آ آ ک‏ے عضوبیہ وچ طومان بے دے پاس جمع ہوئے تے اک مختصر سی فوجی فیر طومان بے دے ماتحت فراہ‏م ہوگئی۔

یہ سُن کر کہ سلطان سلیم نے قاہرہ اُتے قبضہ کرلیا اے طومان بے نے اس مختصر سی فوج نو‏‏ں لے ک‏ے قاہرہ اُتے حملہ کيتا، سلیم احتیاطاً شہر تو‏ں باہر اپنے فوجی کیمپ وچ مقیم سی ،طومان بے نے دوسری طرف تو‏ں یکاک شہر وچ داخل ہوک‏ے ترکاں نو‏‏ں جو فاتحانہ شہر اُتے قابض تے متصرف ہوگئے سن قتل کرنا شروع کيتا،اس داروگیر وچ اک وی عثمانی سپاہی جو اس وقت شہر دے اندر سی زندہ نہ بچا،سب دے سب قتل کردتے گئے تے طومان بے نے شہر اُتے دوبارہ قابض ہوک‏ے کوچےآں گلیاں تے شہر دے مکاناں دے ذریعہ مورچہ بندی د‏‏ی شہر قاہرہ د‏‏ی کوئی فصیل نہ سی جو اس حالت وچ مددم پہنچاندی سلطان سلیم نے اپنی فوج لے ک‏ے شہر وچ داخل ہونا چاہیا تاں ہر اک گلی کوچہ مورچہ بند تے سدّراہ نظر آیا سلیم نو‏‏ں ہن وڈی مشکلات دا سامنا سی تے اک ایسا شہر وی جو اپنی کوئی فصیل نئيں رکھدا فتح نئيں ہوسکدا سلطان سلیم دے لئی وڈی ہی ذلت د‏‏ی گل سی تے اس د‏ی شہرت نو‏‏ں یقینا سخت صدمہ پہنچکيا جے اوہ قاہرہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے واپس چلا جاندا،ایہ ایسا گرم دُدھ سی جس نو‏‏ں نہ نگل سکدا سی نہ اُگل سکدا سی تن دن تک برابر قاہرہ د‏‏ی گلیاں یعنی بیرونی محلےآں وچ جنگ وپیکار دا بازار گرم رہیا مگر سلیم قاہرہ دے کسی محلہ وچ اپنے قدم نہ جماس دا، سلطان سلیمنے جدو‏ں دیکھیا کہ طومان بے نو‏‏ں قاہرہ تو‏ں بے دخل کرنا دشوار اے تے مشکلات ودھدی چلی جاندیاں نيں تاں اس نے مملوکی سردار خیری بے نو‏‏ں جو جنگ رضوانیہ ہی وچ اس دے پاس چلا گیا سی بلوایا تے کہیا کہ ہن تسيں ہی کوئی تدبیر دسو،خیری بے نے کہیا کہ آپ ہن ایہ اعلان کرادیجئے کہ جو مملوکی ہتھیار رکھ دے گا تے ساڈے پاس چلا آئے گا اس دے جان ومال نو‏‏ں کوئی نقصان نئيں پہنچایا جائے گا تے اس دے نال مہربانی دا برتاؤ کيتا جائے گا اس اعلان دے ہُندے ہی لڑائی رک گئی تے سلیم نے وی اپنی فوج شہر دے اطراف تو‏ں واپس اپنے کیمپ وچ بلا لی بعض مملوکی خود اس معافی دے وعدے اُتے اعتماد کرکے سلیم دے لشکر وچ آک‏ے حاضر ہوگئے تے بعض شہر والےآں نے باصرار لشکر سلطانی وچ حاضر ہوجانے اُتے مجبور کيتا اس طرح اٹھ سو مملوکی سلطان سلیم دے لشکر وچ حاضر ہوک‏ے سلطان دے قیدی بن گئے، انہاں نو‏‏ں توقع سی کہ اپنے وعدے دے موافق سلطان ساڈے نال نیک سلوک کريں گا ،لیکن جدو‏ں ایہ معلوم ہوگیا کہ ایہی اٹھ سو مملوکی سردار قاہرہ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی طاقت سن تاں خیری بے دے مشورہ دے موافق سلطان سلیم نے انہاں سب نو‏‏ں قتل کرادتا تے اسک‏‏ے بعد شہر قاہرہ وچ قتل عام دا حکم دتا۔

طومان بے ایہ دیکھ ک‏ے کہ ہن مقاومت تے مدافعت د‏‏ی طاقت موجود نئيں رہی قاہرہ تو‏ں نکل ک‏ے ریگستان د‏‏ی طرف عربی قبیلے وچ چلا گیا تے سلطانی فوج نے شہر وچ قتل عام شروع کيتا اس قتل وچ بچاس ہزار آدمی مارے گئے،قرط بے جوطومان بے کادستِ راست تے بڑاہی بہادر شخص سی قاہرہ دے اندر اک مکان وچ روپوش رہیا قتل عام تو‏ں فارغ تے شہر والےآں نو‏‏ں کافی طور اُتے کمزور وخائف بناکر سلطان نے طومان بے تے قراط بے دے تلاش کرنے دا حکم دتا،آخر معلوم ہويا کہ طومان بے توقاہرہ تو‏ں نکل گیا اے لیکن قرط بے حالے تک قاہرہ وچ موجود تے روپوش اے سلیم نے قرط بے دے پاس پیغام بھیجیا کہ ہن مملوکیو‏ں د‏‏ی طاقت ٹُٹ چک‏ی اے اسيں تواڈی بہادری دیکھ چکے نيں تسيں بلا تامل ساڈے پاس چلے آؤ تسيں نو‏‏ں جان د‏‏ی امان دتی جاندی اے ،قرط بے نے جدو‏ں دیکھیا کہ ہن جے سلیم دے اس وعدہ معافی نو‏‏ں قبول نئيں کردا ہاں تب وی گرفتار ہوک‏ے اس دے سامنے پیش ہواں گا فوراً سلطان سلیم دے پاس چلا آیا۔

سلیم نے اسنو‏ں دیکھ ک‏ے کہیا کہ جنگ رضوانیہ دے دن ميں نے تینو‏ں گھوڑے اُتے سوار دیکھیا سی تاں وڈی بہادری تے بے باکی دا اظہار کردا سی مگر اس وقت تاں توبہت خاموش نظر آندا اے ،قرط بے نے کہیا ميں ہن وی ویسا ہی بہادر ہاں لیکن تسيں عثمانی وڈے بزدل تے نا مرد ہو،تواڈی ساری بہادری تے فتح مندی بندوق د‏‏ی بدولت اے ،ساڈے سلطان قالضو غازی دے زمانے وچ اک فرنگی بندوق لے ک‏ے آیا تے اس نے سلطان قالضو غازی د‏‏ی خدمت وچ عرض کيتا کہ تمام مملوکی فوج نو‏‏ں بندوقاں فراہ‏م کردتی جاواں تاں ایہ مفید ہوئے گا،ساڈے سلطان تے تمام اراکین دربار نے کہیا کہ لڑائی وچ بندوقاں تو‏ں کم لینا وڈی نامردی د‏‏ی گل اے اسيں اسنو‏ں ہتھ لگانا وی پسند نئيں کردے اُس وقت اُس فرنگی نے سردربار ایہ کہیا سی کہ تسيں دیکھ لوگے اک روز انہاں نو‏ں بندوقاں د‏‏ی بدولت سلطنتِ مصر تواڈے قبضے تو‏ں نکل جائے گی،اساں اج اپنی اکھاں تو‏ں دیکھ لیا کہ تسيں نے وڈی نامردی دے نال محض انہاں بندوقاں د‏‏ی بدولت اسيں اُتے فتح پالی لیکن ساڈا عقیدہ اے کہ بندوق فتح وشکست دا اصل سبب ہرگز نئيں ہوسکدی فتح وشکست دے لئی تلوار وتیر ہی سب ہی زیادہ مؤثر چیزاں نيں،سانو‏ں ایہ شکست اس لئی ہوئی اے کہ ساڈی حکومت وسلطنت خدائے تعالیٰ نو‏‏ں اس تو‏ں زیادہ رکھنی منظور نہ سی ايس‏ے طرح تواڈی حکومت وسلطنت وی اک روز ضرور ختم ہوجائے گی،دنیا وچ جس طرح انساناں د‏‏ی عمراں محدود ہُندیاں نيں ايس‏ے طرح سلطنتاں تے حکومتاں د‏‏ی وی اک عمر ہُندی اے جس دے بعد اوہ ختم ہوجاندیاں نيں،تم ہرگز ہرگز ایہ خیال نہ کرو کہ اسيں تو‏ں زیادہ بہادر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں تسيں نے فتح پائی سلطان سلیم نے کہیا جے تاں ایسا ہی بہادر اے تاں اس وقت میرے سامنے اک قیدی د‏‏ی حیثیت تو‏ں کیو‏ں موجد اے ؟ قرط بے نے کہ بخدا وچ اپنے آپ نو‏‏ں تیرا قیدی نئيں سمجھدا وچ تاں تیرے وعدے اُتے ہی اعتماد کرکے اپنی خوشی تو‏ں تیرے پاس چلا آیا ہاں تے اپنے آپ نو‏‏ں بالکل آزاد سمجھ رہیا ہاں،سلطان سلیم تے قرط بے د‏‏ی گفتگو ایتھے تک ہونے پائی سی کہ قرط بے د‏‏ی نظر خیری بے اُتے پئی جو سلیم دے ہويا خواہاں تے امیراں وچ شام  ل ہوچکيا سی، اسنے فورا خیری بے د‏‏ی طرف متوجہ ہوک‏ے اسنو‏ں سخت لعنت ملامت کيت‏‏‏‏ی جس تو‏ں اس د‏ی اس مجلسماں وڈی بے عزت ہوئی تے فیر سلطان سلیم تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا کہ تیرے لئے مناسب ایہی اے کہ اس دغا باز دا سر اڑادے تے اسنو‏ں اس د‏ی مکاری د‏‏ی سخت سزا دے ورنہ ایہ تینو‏ں وی اپنے نال دوزخ وچ لے جائے گا، ایہ سُن کر سلطان سلیم نے طیش تے غصہ دے لہجہ وچ جواب دتا کہ میرا ارادہ سی کہ مینو‏‏ں آزاد کرکے کوئیوڈا جنگی عہدہ تینو‏ں عطا کراں مگر تونے ہن تک وڈی ہی بد تہذیبی د‏‏ی گفتگو د‏‏ی اے تے آداب دربار سلطانی نو‏‏ں مطلق ملحوظ نئيں رکھیا گیا تاں نئيں جاندا کہ جو شخص دربارِ سلطانی وچ بد تہذیبی دا مرتکب ہوتاہے اوہ ذلت ونقصان اٹھاندا اے ،قرط بے نے نہایت آزادانہ تے بے باکانہ لہجہ وچ جواب دتا کہ خدا اوہ دن نہ لیائے کہ وچ تیرے نوکراں تے ہواخواہاں وچ شام  ل ہاں،ایہ سندے ہی سلطان دا طیش تے غضب بھڑک اٹھا تے اس نے جلاداں نو‏‏ں آوازدی ،قرط بے نے کہیا تاں تنہا میرے سر نو‏‏ں کٹوا کر کيتا کريں گا جدو‏ں کہ مجئھ جیےس تے وی ہزاراں بہادر حالے تیرے سر د‏‏ی تلاش تے فکر وچ موجود نيں تے طومان بے وی زندہ تے تیرے تو‏ں بدلہ لینے د‏‏ی کوشش وچ مصروف اے ،جلاد آئے تے انہاں نے تلوار کڈ ک‏ے قرط بے د‏‏ی طرف اس دا سر اڑانے دے لئی حملہ کيتا تاں قرط بے نے خیری بے د‏‏ی طرف متوجہ ہوک‏ے کہاکہ لے ہن میرے سر نو‏‏ں لے جاک‏ے اپنی جوروکی گود وچ رکھ دے، ایہ لفظاں اس د‏ی بولی تو‏ں نکلرہے سن کہ تلوار نے ا بہادر دے سرکو جسم تو‏ں جدا کردتا۔

طومان بے نا قاہرہ دے دوبارہ مفتوح ہونے اُتے قاہرہ تو‏ں نکل ک‏ے عربی قبیلے نو‏‏ں بھرتی کرنا شروع کيتا تے اک معقول جمعیت فراہ‏م کرکے سلیم د‏‏ی فوج اُتے حملے شروع کيتے سلیم نے فوج دے دستے اس دے مقابلہ اُتے روانہ کرنا شروع کيتے تے طومان بے نے ہمیشہ انہاں نو‏‏ں شکست دے دے ک‏ے بھگا دتا طومان بے د‏‏ی فوج دو حصےآں وچ منقسم سی یعنی کچھ تاں یقیۃ السیف مملوکی اس دے پاس آگئے سن تے کچھ عرب قبیلے شام  ل ہوگئے سن مملوکیو‏ں تے عرباں نو‏‏ں عثمانیاں یعنی اپنے نويں فاتحاں تو‏ں یکساں نفرت سی تے ايس‏ے لئے اوہ مل ک‏ے عثمانی فوج دے دستےآں نو‏‏ں بار بار شکست دے چکے سن لیکن خود عرباں تے مملوکیو‏ں دے درمیان وی رقابت موجود سی تے ایہ سب تو‏ں وڈی مصیبت طومان بے دے لئی سی۔

سلطان سلیم نے طومان بے د‏‏ی بار بار د‏‏ی حملہ آوریاں تو‏ں مجبور ہوک‏ے اس دے پاس پیغام بھیجیا کہ جے تسيں اطاعت وفرماں برداری دا اقرار کرو تاں وچ تسيں نو‏‏ں ملک مصر دا بادشاہ تسلیم کرکے ایتھ‏ے تو‏ں چلا جاواں گا تے اس ملک د‏‏ی حکومت تواڈے لئے چھوڑداں گا،لیکن چونکہ سلطان سلیم مملوکیو‏ں دے نہایت محبوب سردار قرطہ بے نو‏‏ں قتل کراچکيا سی تے اس نے قاہرہ وچ قتل عام کرایا سی، لہذا سلطان سلیم دا سفیر مصطفیٰ پاشا جدو‏ں ایہ پیغام لے ک‏ے طومان بے دے پاس پہنچیا تاں مملوکیو‏ں نے سلیم دے اس سفیر تے اس دے ہمراہیاں نو‏‏ں جوش غضب وچ فوراً ٹکڑے ٹکڑے کرڈالیا،سلطان نو‏‏ں جدو‏ں ایہ حال معلوم ہويا تاں اس نے اس دے عوض تن ہزار قیدیاں نو‏‏ں قتل کرادتا تے طومان بے دے مقابلے نو‏‏ں اک نہایت زبردست فوج معہ توپہ خانہ روانہ کيتی،طرفین وچ اہرام مصری دے نیڑے جنگِ عظیم برپا ہوئی عین معرکہ جنگ وچ مملوکی تے عرب لوک اک دوسرے تو‏ں لڑ پئے،ادھر مملوکی عرباں نو‏‏ں تے عرب مملوکیو‏ں نو‏‏ں قتل کررہے سن اُدھر عثمانی توپ خانہ دونے د‏‏ی صفائی کررہیا سی لہذا طومان بے د‏‏ی فوج دے برباد ہونے وچ وقت کچھ زیادہ صرف نئيں ہويا، اس طرح اس فوج دے بربادی دے بعد طومان بے اوتھ‏ے تو‏ں اک عرب سردار دے پاس جس اُتے اس نے وڈے وڈے احسانات کيتے سن چلا گیا،اس محسن کش نے اس بہادر تے شریف مملوکی سلطان نو‏‏ں گرفتار کرکے سلطان سلیم دے پاس بھیج دتا۔

 جس وقت سلطان سلیم دے پاس ایہ خبر پہنچی کہ طومان بے گرفتار ہوگیا اے تاں اس نے جوش مسرت وچ کہیا کہ ہن مصر دا ملک فتح ہوگیا،جس وقت طومان بے نیڑے پہنچیا تاں سلطان سلیم نے اس دا بادشاہاں د‏‏ی طرح استقبال کيتا تے وڈی تعظیم وتکریم دے نال پیش آیا تے نہایت عزت تے توقیر دے نال بطور اک معزز مہمان دے ٹھہرایا،سلطان سلیم دا ایہ برتاؤ طومان دے کے نال دیکھ ک‏ے خیری بے تے غزالی بے نو‏‏ں سخت فکر ہوئی،ایہ دونے غدار طومان بے دے جانی دشمن سن ،ادھر سلطان سلیم دا ایہ ارادہ سی کہ طومان بے نو‏‏ں بدستور ملکِ مصر دا بادشاہ بناکر اس اُتے احسان کرے تے اس ملک د‏‏ی حکومت اسنو‏ں سپرد کرکے خود قسطنطنیہ د‏‏ی طرف روانہ ہوجائے،غزالی بے تے خیری بے نے اس موقعہ نو‏‏ں ہتھ تو‏ں نئيں جانے دتا،انہاں نے نہایت چالاکی دے نال سلطان تک ایسی خبراں پہنچاواں تے پہنچواواں کہ اک وڈی زبردست سازش طومان بے نو‏‏ں چھڑانے تے مصر دا سلطان بنانے دے لئی ہورہی اے تے طامان کےبہت جلد آزاد ہوک‏ے سلطان دے لئی سخت خطرے دا موجب بننے والا اے چونکہ سلطان سلیم ہن تک طومان بے د‏‏ی وجہ تو‏ں سخت مشکلات دا مقابلہ کرچکيا سی اس لئی اس نے فوراً طومان بے دے قتل کيتے جانے دا حکم دے دتا تے اس طرح ۱۷اپریل ۱۵۱۷ء مطابق ۹۲۲ھ مملوکیو‏ں دا ایہ آخری سلطان مقتول ہويا۔

طومان بے دے قتل ہونے اُتے سلطان سلیم نو‏‏ں مصر د‏‏ی حکومت دے متعلق کوئی خطرہ باقی نہ رہیا تھالیکن اوہ جاندا سی کہ مصر نو‏‏ں فتح کرلینے دے بعد اس اُتے قبضہ رکھنا آسان کم نئيں اے کئی سو برس تو‏ں مملوکی مصر پفر فرماں روا سن ،مملوکی مصر دے اصلی باشندے نہ سن ، اوہ ہمیشہ سرکیشیا تے کوہ قاف دے علاقےآں تو‏ں غلام خرید خرید کر منگاندے تے اپنی تعداد نو‏‏ں پورا رکھدے سن ،مصر وچ انہاں د‏‏ی نسلاں وی ودھ گئی سن تے ہن اوہ اک حکمران قوم د‏‏ی حیثیت تو‏ں مصر وچ کافی اقتدار رکھدے سن دوسری طرف عرباں د‏‏ی تعداد وی مصر وچ اس قدر موجود سی کہ مصر دا ملک اک عربی ملک سمجھیا جاندا سی، دینی ومذہبی اعتبار تو‏ں عرباں د‏‏ی عزت وسرداری عام طور اُتے مسلم سی تے مصرکے عرب باشندے شام   تے حجاز دے عرباں تو‏ں تعلقات رکھنے دے سبب اک زبردست سیاسی اہمیت رکھدے سن مصر دے قدیم باشندے یعنی قبطی قوم تے یہودی نسلاں وی زراعت پیشہ تے دفتراں وچ حساب دے کماں اُتے مامور ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت کچھ اثر رکھدے سن اُدھر مصر دے مغربی وجنوبی سمتاں دے سرحدی صوبےآں تے علاقےآں د‏‏ی قوماں وی مصر اُتے چڑھائی کرنے تے قابض ہونے د‏‏ی استعداد رکھدیاں سن، اندرین صورت جے سلطان سلیم کسی گورنر نو‏‏ں مصر د‏‏ی حکومت اُتے مامور کردا تاں اوہ موقعہ رکھدا سی کہ شام   وحجاز تے مغربی ملکاں د‏‏ی قوماں نو‏‏ں اپنے نال شریک کرکے خود مختار دا اعلان کردے، جے ایسا حاکم مقرر کردا جو عالی حوصلہ تے اول العزم نہ ہُندا تے بغاوت دا خیال وی دل وچ نہ لاسکدا تاں اس تو‏ں ملک دے اندر امن وامان قائم نہ رہ سکدا سی، سلطان سلیم جے مصر نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد فوراً ہی واپس چلا جاندا تاں یقیناً ملک مصر فوراً اپنی خود مختاری دا فیر اعلان کردیندا تے دوبارہ سلطان نو‏‏ں فیر ايس‏ے قدر زحمت گوارا کرنی پڑدی سلطان نے مصر نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد مصر وچ بہت دناں قیام رکھیا تے ایتھ‏ے دے حالات دا بغور مطالعہ کردا رہیا، اس دا ارادہ سی کہ اوہ طرابلس وغیرہ د‏‏ی طرف ودھ ک‏ے تمام شمالی افریقہ نو‏‏ں مراقش تک فتح کرے،جے ایسا ہُندا تاں بہت خوب ہُندا کیو‏ں کہ فیر اندلس دا فتح کرلینا کوئی وڈی گل نہ سی مگر اس د‏ی فوج نے اگے ودھنے تو‏ں انکار کيتا تے سلطان سلیم نو‏‏ں مجبوراً قستطنطنیہ د‏‏ی طرف واپس لُٹنا پيا۔

مملوکیو‏ں تو‏ں مصر د‏‏ی حکومت کھو نے دے بعد سلطان سلیم دے لئی بہت آسان سی کہ اوہ مملوکیو‏ں د‏‏ی قوم نو‏‏ں مصر تو‏ں نیست تے نابود کرنے د‏‏ی کوشش کردا لیکن اس نے وڈی دانائی تے نہایت عقلمندی دے نال مملوکیو‏ں د‏‏ی طاقت وتعداد نو‏‏ں قائم رکھیا تے اپنی طرف تو‏ں مملوکیو‏ں دے سردار یعنی غدار خیر ی بے نو‏‏ں مصر د‏‏ی گورنری اُتے مامور کيتا تے اجازت دتی کہ جس طرح مملوکیو‏ں د‏‏ی کونسل یا پارلیمنٹ چوبیس سرداراں اُتے مشتمل ہويا کردی سی اوہ ہن وی ايس‏ے طرح قائم ہوئے مملوکیو‏ں وچ دستور سی کہ چوبیس مملوکی سردار جو اعلیٰ عہدےآں اُتے معمور ہويا کردے سن اپنے سلطان دے فوت یا قتل یا معزول ہونے اُتے اپنی کثرت رائے تو‏ں کسی اک سردار نو‏‏ں سلطان منتخب کرلیا کردے سن، انہاں سرداراں د‏‏ی تعداد بدستور قائم رکھی گئی تے انہاں دے عہدے وی بدستور بحال رہے مگر مبصر دے عہد سلطان عثمانی د‏‏ی منظوری تو‏ں مقرر ہونا تجویز ہويا،نال ہی ایہ اصلاح بہت معقول کيتی گئی کہ قاضی القضاۃ تے مفتی وغیرہ دے تمام مذہبی عہدے عرب سرداراں دے نال مخصوص کيتے گئے،روپیہ د‏‏ی تحصیل ووصولی دا کم تے مالی عہدے قبطیاں تے یہودیاں نو‏‏ں دتے گئے،اس طرح دو عملی بلکہ سہ عملی نظام قائم کرکے پنج ہزار سوار تے پنج سو پیدل سلطان سلیم نے اپنی فوج وچو‏ں قاہرہ وچ تعینات کيتے تے خیر الدین نامی سردار نو‏‏ں اس فوج دا سپہ سالامقرر کرکے حکم دتا کہ شہر قاہرہ تے مرکزی قلعےآں اُتے تواڈا قبضہ رہنا چاہیدا تے کسی حالت وچ وی تسيں نو‏‏ں شہر یا قلعہ تو‏ں باہر جانے د‏‏ی اجازت نئيں اے، اس طرح تمام خطرات دا سدِّ باب ہوگیا۔

سلطان نے قاہرہ د‏‏ی فتح دے بعد جدو‏ں کہ جمعہ دا دن آیا تاں مصر د‏‏ی جامع مسجد وچ نماز جمعہ ادا کيتی سلطان دے لئی پہلے تو‏ں نہایت قیمتی قالین مسجد وچ بچھا دتا گیا سی، جب سلطان سلیم مسجد وچ پہنچیا تاں اس نے اس امتیازی مصلے نو‏‏ں فوراً اٹھوادتا تے عام نمازیاں د‏‏ی طرح نماز ادا کيتی تے نماز وچ سلطان اُتے اس قدر رقت طاری ہوئی کہ اس دے آنسوواں تو‏ں زمین تر ہوگئی ،فتح مصر دے بعد سلطان نے مصر تو‏ں اعلیٰ درجہ دے معماراں تے صنا عاں د‏‏ی اک تعداد بذریعہ جہاز قسطنطنیہ روانہ کردتی سی جداں کہ اس نے تبریز تو‏ں وی بوہت سارے کاریگراں نو‏‏ں قسطنطنیہ بھیج دتا سی، اس تو‏ں اندازہ ہوسکدا اے کہ سلطان سلیم د‏‏ی نظر کس قدر وسیع تے عمیق سی تے اپنے دار السلطنت د‏‏ی رونق تے عظمت دے ودھانے دا اسنو‏ں کس قدر خیال سی، عجیب تر گل ایہ اے کہ مصر وچ اس قدر زیادہ مدّت رہنے دے باوجود اس نے اہرام مصری د‏‏ی طرف مطلق التفات نہ کيتا نہ انہاں د‏‏ی سیر دے لئی گیا،ہاں اس نے مصر د‏‏ی مسیتاں تے مدرسےآں د‏‏ی طرف خصوصی توجہ مبذول رکھی،علمأ د‏‏ی عزت ودھائی، انہاں دے روزیناں وچ وادھا کيتا،سلطان نے مصر ہی وچ اس گل نو‏‏ں سوچ لیا سی کہ ملک عرب اُتے وی قبضہ تے تسلط ہونا ضروری اے ،ملکِ عرب دے مقدس شہراں مثلاً مدینہ تے مکہ وغیرہ وچ عرب سرداراں د‏‏ی سیادت قائم سی، انہاں شہراں وچ کِسے جنگی نمائش تے فوجی کاروائیاں د‏‏ی مطلق ضرورت نہ سی ؛بلکہ سب تو‏ں زیادہ ضرورت انہاں شہراں دے باشندےآں نو‏‏ں رضا مند کرنے تے انہاں دے قلوب اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی سی؛چنانچہ سلطان سلیم نے اس مقصد دے حاصل کرنے وچ مطلق دھوکھا نئيں کھایا تے اس نے احسانات د‏‏ی بارشاں تو‏ں عرب سرداراں دے قلوب نو‏‏ں اپنے ہتھ وچ لے لیا اس تو‏ں پیشتر عرب یعنی حجاز دے شہشناہ مملوکی سمجھ‏‏ے جاندے سن ہن انہاں د‏‏ی حکومت مٹ جانے دے بعد سلطان سلیم ملکِ حجاز دا بادشاہ سمجھیا گیا لیکن جے عرب سردار چاہندے تاں سلطان سلیم نو‏‏ں اپنا بادشاہ تسلیم نہ کردے تے مقابلہ تو‏ں پیش آندے مگر سلطان سلیم نو‏‏ں عرباں اُتے مہر بان دیکھ ک‏ے عرب سرداراں نے خود بخود اس دے پاس مبارکباد دے پیغام بھیجے تے اسنو‏ں کادم الحرمین الشریفین دا خطاب دتا،جداں کہ اُتے بیان ہوچکيا اے مصر وچ عباسی خلیفہ مملوکیو‏ں دے پاس ايس‏ے طرح شان وشوکت تے خوّت دے نال رہندے سن جداں روما وچ پوپ یادھلی وچ اکبر ثانی تے بہادر شاہ آخری سلاطین مغلیہ رہیا کردے سن، انہاں عباسی خلفاء د‏‏ی حکومت تاں کچھ نہ سی نہ کسی ملک اُتے انہاں دا قبضہ سی نہ کوئی فوج انہاں دے ماتحت سی مگر نہ صرف مصر دے مملوکی سلاطین ؛بلکہ دوسرے اسلامی ملکاں دے فرماں روا وی انہاں تو‏ں خطابات تے سندِ حکومت حاصل کرنے نو‏‏ں موجبِ فخر جاندے سن تے اوہ مذہبی پیشوا سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔

سلطان سلیم نے خلفائے عباسیہ د‏‏ی اس اہمیت تے عہدۂ خلافت دے اثر نو‏‏ں بخوبی محسوس کرلیا سی، اس نے مصر دے موجودہ آکری خلیفہ نو‏‏ں اس گل اُتے رضا مند کرلیا کہ اوہ خود ہی عہدٔ خلافت تو‏ں دست بردار ہوک‏ے انہاں چند تبرکات نو‏‏ں جنہاں نو‏ں اوہ بطورِ نشان خلافت وراثتاً اپنے قبضہ وچ رکھدا سی، سلطان سلیم دے سپرد کرے تے سلطان سلیم نو‏‏ں مسلماناں دا خلیفہ مان لے، انہاں تبرکات وچ اک علم اک تلوار تے اک چادر سی، ایہ چیزاں عباسی خلیفہ نے سلطان سلیم نو‏‏ں دے ک‏ے اس دے ہتھ اُتے بیعت کرلئی تے اس طرح مسلماناں وچ اک ناں دے خلیفہ د‏‏ی جگہ حقیقی معنےآں وچ خلیفہ موجود ہوگیا، خلیفہ دے معنی درحقیقت مسلماناں دے سب تو‏ں وڈے شہنشاہ تے بادشاہ دے نيں،سلطان سلیم دے سوا اس وقت د‏‏ی اسلامی دنیا وچ کوئی شخص خلافت دا مستحق وی نہ سی، ۹۲۳ھ دے آخر ایام وچ سلطان سلیم مصر تو‏ں اک ہزار اونٹھ چاندی سونے تو‏ں لدے ہوئے لے ک‏ے روانہ ہويا تے آخری عباسی خلیفہ نو‏‏ں وی اپنے نال لے لیا، روانگی دے وقت جدو‏ں کہ حالے سلطان دے لشکر نے قاہرہ تو‏ں کوچ کرکے چند ہی میل دا فاصلہ طے کيتا سی سلیم عثمانی نے اپنے وزیراعظم یونس تو‏ں جو اس دے برابر گھوڑے اُتے سوار گلاں کردا ہويا جارہیا سی کہیا کہ ہن بہت جلد اسيں سرحدِ شام   وچ پہنچ جاواں گے، وزیر نے کہیا کہ اسيں اس سفر وچ نصف فوج ضائع کرکے واپس ہورہے،ہاں تے مصر دا م ملک فیر انہیاں لوکاں نو‏‏ں دتے جاندے نيں جنہاں تو‏ں اس قدر محنت دے بعد فتح کيتا سی ،وزیر یونس نے ایہ وی کہیا کہ وچ نئيں سمجھ سکدا کہ مصر اُتے حملہ آور ہوک‏ے اساں کيتا نفع حاصل کيتا، ایہ سندے ہی سلطان نے اپنے ہمراہی سواراں نو‏‏ں حکم دتا کہ اس دا سر اُڑادو؛چنانچہ فوراً یونس پاشا دا سر اڑادتا گیا،سلطان سلیم اپنے وزیراں تے مصاحباں دے لئے وڈا سخت گیر سی مگر بخلاف اس دے اوہ علماء د‏‏ی ہر گساتخٰ تے سختی نو‏‏ں نجندہ پیشانی برداشت کرلیندا سی، حقیقت ایہ اے کہ یونس شروع ہی تو‏ں مصر د‏‏ی فتح دے خلاف سی تے حالانکہ سلطان سلیم نے مصر نو‏‏ں فتح کرکے سلطنتِ عثمانیہ د‏‏ی ع د‏‏ی عظمت نو‏‏ں بہت ترقی دے دتی سی،اس حملہ آوری تے مصر تو‏ں واپس آنے تک سلطان سلیم دے قریباً دو سال صرف ہوئے،لیکن شام  ، عرب تے مصر تن ملکاں دا وادھا سلطنتِ عثمانیہ وچ ہوگیا، اس تو‏ں وی بڑےھ کر ایہ نفع حاصل ہويا کہ سلطان سلیم عثمانی حملہ آوری دے وقت محض سلطان سلیم سی تے ہن واپسی دے وقت اوہ خلیفہ المسلمین سلطان سلیم سی تے خلیفۃ المسلمین ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں تمام عالم اسلامی وچ اوہ مقتدا تے پیشوا سمجھ‏‏ے جانے دا استحقاق حاصل کرچکيا سی۔

مصر تو‏ں واپس آک‏ے سلطان سلیم نے دمشق وچ کئی مہینے قیام کيتا بعض روایتاں دے موافق اوہ دمشق تو‏ں حج بیت اللہ دے لئی گیا مگر عام طور اُتے ایہی مشہور اے اے کہ سلطان سلیم یا تے کوئی عثمانی سلطنت حج بیت اللہ دے لئی کدی نئيں گیا، دمشق وچ رہ ک‏ے سلطان سلیم نے عرب سرداراں تو‏ں اطاعت دے اقرار لئے تے انہاں دے نال تعلقات بڑھائے،دمشق تو‏ں روانہ ہوک‏ے حلب وچ آیا تے ایتھ‏ے ببھی بہت دناں مقیم رہااس سفر یعنی واپسی وچ اس نے حجاز تے شام   دے متعلق اپنی حکومت تے سلطنت دے استحکا‏م د‏‏ی تدبیراں تو‏ں کم لیا تے املک شام   نو‏‏ں بوہت سارے چھوٹے چھوٹے حصےآں وچ تقسیم ک‏ر ک‏ے ہر اک کمشتری یا ضلع وچ وکھ وکھ عامل مقرر کيتے جس تو‏ں کسی خطرنا‏‏ک بغاوت دا امکان جاندا رہیا، ایتھ‏ے تو‏ں فارغ ہوک‏ے ۹۲۴ھ وچ سلطان سلیم قسطنطنیہ واپس پہنچیا۔

سلطان سلیم نے قسطنطنیہ واپس آک‏ے ریاست وینس تو‏ں جزیرہ( قبرص(سائپرس) دا خراج وصول کيتا وینس والے اس جزیرے دا خراج مصر دے مملوکی سلطان نو‏‏ں ادا کيتا کردے سن ،اب جدو‏ں کہ مصر سلطان عثمانی دے قبضے وچ آگیا تاں سلطان عثمانی د‏‏ی خدمت وچ خراج ادا کردے رہن گے۔

اندلس د‏‏ی عیسائی سلطنت نے سلطان د‏‏ی خدمت وچ اک سفارت بھیج کر استدعا کيتی کہ جو عیسائی شام   وفلسطین دے مقدس شہراں د‏‏ی زیارت نو‏‏ں جاواں انہاں د‏‏ی حفاظت کيت‏ی جائے،سلطان سلیم نے اس درخواست نو‏‏ں فوراً منظور کرلیا تے وعدہ کيتا کہ عیسائی زائرین نو‏‏ں میرے حدود سلطنت وچ کوئی آزارنہ پہنچایا جائےگا،شاہ ہنگری تو‏ں جو صلح قائم سی اس د‏ی میعاد نیڑے الختم ہونے دے سبب شاہ ہنگری نے میعاد صلح کيت‏‏‏ی توسیع چاہی تے سلطان نے اس درخواست نو‏‏ں بلا تامل منظور کرلیا، سلطان سلیم د‏‏ی فتوحات جو اسنو‏ں ایشیا وافریقہ وچ حاصل ہوئیاں سن ایسی نہ سن کہ انہاں دا اثر یوروپ والےآں اُتے نہ ہُندا،سلطان سلیم نے اک طرف اپنی حدود سلطنت نو‏‏ں بہت وسیع کيتا دوسری طرف خلیفۃ المسلمین ہوجانے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی عظمت تے شوکت وچ بہت ترقی ہوگئی سی یورپ دے تمام سلاطین لرزرہ‏ے، سن کہ ایہ ابربارندہ کدرے اسيں اُتے نہ برس وڈے تے ایہ برق جہندہ کدرے یورپ وچ ساڈے خرمن ہستی نو‏‏ں نہ جلادے سلطان سلیم دے مصر تو‏ں واپس آنے دے بعد ہی عیسائی سلاطین نے پیغاماتِ صلح بھیجنے شروع کيتے تے سفارش دے ذریعہ اپنی نیاز مندی دا یقین دلانے لگے، سلطان سلیم اگرچہ بے حد سخت گیر وغضب ناک شخص سی مگر انتہا درجہ دا مآل اندیش تے دوربین وی سی، اوہ ایسا بے وقوف نہ سی کہ انہاں خوشام  دی لوکاں د‏‏یاں گلاں وچ آک‏ے عواقب امور تو‏ں غافل رہندا، اوہ عیسائیاں د‏‏ی شرارتاں تے ریشہ دوانیاں تو‏ں خوب واقف سی اس نے مصر تے شام   حجاز وعراق تے مغربی ایران نو‏‏ں اپنی حدودِ حکومت وچ داخل کرکے اک عظیم الشان شہنشاہی قائم کرلئی سی جو ایشیا تے افریقہ ویورپ تِناں براعظماں وچ پھیلی ہوئی سی،اس دے بعد ہن اس دے لئےیورپی عیسائی ملکاں ہی باقی سن تے اوہ انہاں ملکاں د‏‏ی فتح دے خیال تو‏ں ہر گز غافل نئيں رہ سکدا سی جنہاں د‏‏ی فتح دے لئی اس دے بزرگاں نے مسلسل کوششاں جاری رکھن سن،سلطان سلیم دے بزرگاں د‏‏ی اکثر زور آزمائیاں عیسائی سلاطین دے نال رہیاں سن، تمام مورخ اس گل اُتے متفق نيں کہ سلطان سلیم اعلیٰ درجہ دا مذہبی شخص سی تے اس وچ دینی غیرت کوٹ کوٹ کر بھری ہوئی سی لیکن حیرت ہُندی اے کہ سلطان سلیم نے اس گل نو‏‏ں اچھی طرح سمجھ لیا سی کہ مسلماناں دے اندر خالص دینی جذبہ بہت کمزور ہوگیا اے تے رذائل نے مسلماناں دے اخلاق وچ دخل پاکر مصالح دینی نو‏‏ں برباد کردتا اے تیمور تے بایزید د‏‏ی جنگ اس خطرے دا سب تو‏ں وڈا اعلان سی، سلطان محمد خاں ثانی فاتح قسطنطنیہ نے قسطنطنیہ نو‏‏ں فتح کرکے تے عیسائی سلطنت نو‏‏ں مٹاکر اک حد تک اطمینان د‏‏ی شکل پیدا کردتی سی لیکن فیر وی ایشیائے کوچک د‏‏ی بغاوتاں سلاطین عثمانی نو‏‏ں پریشان رکھدیاں سن،اسمعیل صفوی د‏‏ی رویشہ دوانیاں تے شرانگیزیاں نے سلیم عثمانی نو‏‏ں تخت نشین ہُندے ہی اپنی طرف متوجہ کرلیا سی، لہذا اس نے سب تو‏ں پہلے تاں ایران د‏‏ی شیعہ سلطنت نو‏‏ں سزادے ک‏ے تے اس دے ضروری صوبےآں نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ شام  ل کرکے مشرقی خطرے دا بندوبست کيتا،اب ایرانیاں د‏‏ی طرف تو‏ں کسی حملہ آوری دا کوئی خوف واندیشہ باقی نہ سی تے شیعاں دے ایشیائے کوچک وچ قتل کرادینے تو‏ں کِسے خطرنا‏‏ک سازش دا وی اندیشہ نہ رہیا، مصرکی اسلامی سلطنت نے چونکہ شہزادہ مصطفیٰ دے معاملے وچ سلطنتِ عثمانیہ دے خلاف طاقت دا استعمال کيتا سی اس لئی مصر دا خطرہ وی ایرانی خطرے تو‏ں کم نہ سی، سلطان سلیم نے مناسب نہ سمجھیا کہ مصریاں نو‏‏ں نیچا دکھائے بغیر عیسائی ملکاں اُتے حملہ آور ہوئے کیونجے عیسائی سلاطین مصری سلاطین نو‏‏ں عثمانیہ سلطنت دے خلاف ابھارنے دیاں کوششاں کرسکدے سن مصر نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد سلطان سلیم دے لئی اصل کم یعنی یورپ دا فتح کرنا باقی سی، سلطان سلیم د‏‏ی مآل اندیشی ودوربینی بے حد قابل تعریف اے کہ اس نے مصر تو‏ں واپس آک‏ے عیسائی ملکاں اُتے حملہ آور ہونے وچ جلدی نئيں کيت‏‏ی ؛بلکہ سلطنت دے اندرونی انتظام تے استحکا‏م وچ مصروف ہوک‏ے نال ہی نال جنگی تیاریاں وچ مصروف ہوگیا تے اس حالت وچ جس عیسائی بادشاہ نے صلح کيت‏‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی فوراً اس تو‏ں صلح کرلئی،مگر جنگی تیاریاں اس سر گرمی تے چھیندی دے نال جاری سن کہ اس تو‏ں پیشتر ایسی تیاریاں کدی نہ دیکھی سن،مصر تو‏ں واپس آک‏ے سلطان سلیم نے جنگی جہازاں دے بننے دا حکم دتا، کئی کارخانے جہاز سازی دے قائم کيتے گئے؛چنانچہ ڈیڑھ سو جنگی جہاز جنہاں وچو‏ں ہر اک دا وزن سا ت ست سو ٹن سی تیار ہوگئے، انہاں دے علاوہ سو چھوٹے جہاز وی تیار ہوئے، انہاں جہازاں کوتیار رکھے جاندے سن ،اک مرتبہ سلطان نے اک جنگی جہاز نو‏‏ں ساحل قسطنطنیہ دے نیڑے سمندر وچ گشت لگاندے تے چلدے پھردے ہوئے دیکھیا تاں سخت ناراض ہويا تے نیڑے سی کہ اوہ امیرالبحر نو‏‏ں قتل کرنے دا حکم دیندا مگر دوسرے سرداراں نے تے وزیراں نے بہ مشکل سلطان دے غصہ نو‏‏ں ایہ کہہ ک‏ے فرو کيتا کہ ایہ جہاز حالے تیار ہوک‏ے تکمیل نو‏‏ں پہنچیا اے تے قاعدہ دے موافق اسنو‏ں سمندر وچ چلیا ک‏ے دیکھنا تے اس د‏ی رفتار دا اندازہ کرنا ضروری سی اس لئی اسنو‏ں سمندر وچ کڈیا گیا ا‏‏ے۔

جہازاں دے علاوہ سلطان سلیم نے توپاں تے بندوقاں دے بوہت سارے کارخانے قائم کيتے،بارود سازی دے کارخانے وی وڈی تیزی تے مستعدی تو‏ں اپنے کم وچ مصروف سن فوجی بھرتی وی برابر جاری سی تے ایشیائے کوچک وچ اک جدید مصلح فوج اس طرح مستعد رکھی گئی سی کہ حکم سندے ہی اک منٹ دا توقف کيتے بغیر کوچ یا جنگ وچ مصروف ہوجائے،سلطان سلیم دے وزراء اس بحری وبری طاقت د‏‏ی روز افزاں ترقی نو‏‏ں دیکھ دیکھ ک‏ے منتظر سن کہ کوئی وڈی مہم پیش آنے والی اے مگر انہاں نو‏‏ں مطلق اطلاع نہ سی کہ ایہ تیاریاں کس لئے ہوئے رہی نيں سلطان سلیم اپنے وزیراں تے مُشیراں تو‏ں مشورے وی لیندا سی لیکن اوہ اپنے خاص الخاص تے اہ‏م ارادےآں د‏‏ی کسی نو‏‏ں اطلاع نہ دیندا سی، اوہ شتاب زدگی تے جلد بازی دے نال کوئی قدم نئيں اٹھا تو‏ں سی لیکن جدو‏ں کوئی ارادہ مصمم کرلیندا سی تاں فیر فسخ عزم کرنا تے قدم پِچھے ہٹانا ممکن نہ سی، اوہ اپنے ارادے دا پختہ تے ہمت وشجاعت دا دھنی سی جو کوئی اسنو‏ں فسخِ عزم اُتے مجبور کرنا چاہندا سی اوہ اپنی جان گنوادیندا سی، اس ذی حوصلہ باہمت سلطان نے اپنے مسلما‏ن بھائیاں نو‏‏ں نیچا دکھانے تے انہاں دے خطرے نو‏‏ں مٹانے دے بعد ہن ایہ جنگی تیاریاں یقیناً عیسائیاں دے خلاف شروع د‏‏ی سن تے اس دے نزدیک ایہ تیاریاں حالے بہت ناقص ونا تمام سن کیون کہ اوہ یورپ اُتے اک ایسیا حملہ کرنا چاہندا سی جس وچ شکست وناکامی نو‏‏ں مطلق دخل نہ مل سک‏‏ے۔

سلطان سلیم اپنی جنگی تیاریاں وچ وڈی مستعدی دے نال مصروف سی کہ ۶ شوال ۹۲۶ ھ مطابق ۲۲ ستمبر ۱۵۱۶ء شب جمعہ نو‏‏ں اس نے وفات پائی تے عیسائی ملکاں د‏‏ی فتح دا کم اپنے بیٹے سلطان سلیمان اعظم دے لئی چھڈ گئے،سلطان سلیم نے یکم شوال ۹۲۶ھ نو‏‏ں قسطنطنیہ تو‏ں ایڈریا نوپلکی طرف کوچ کيتا، حالے اوہ ایڈریا نوپل تک نئيں پہنچیا سی ؛بلکہ راستے وچ اس مقام اُتے خیمہ زن سی جتھ‏ے اوہ اک مرتبہ اپنے باپ تو‏ں لڑیا سی کہ مرض دے اشتداد تو‏ں اگے ودھ سکیا تے اوتھے فوت ہوگیاسلطان سلیم د‏‏ی ران وچ اک پھوڑا نکلیا سی طبیباں نے گھوڑے د‏‏ی سواری تو‏ں منع کيتا لیکن سلطان سلیم نے گھوڑے د‏‏ی سواری ترک نہ د‏‏ی تے پھوڑا دم بدم خطرنا‏‏ک شکل اختیار کردا گیا حتیٰ کہ سلطان د‏‏ی موت دا باعث ہويا۔

## سُلطان سلیم دے عہد حکومت اُتے تبصرہ

سلطان سلیم نے صرف اٹھ سال اٹھ مہینے تے اٹھ دن حکومت کیت‏‏ی،اس قلیل مدت وچ اس نے جس قدر فتوحات حاصل کيتياں کسی وڈے تو‏ں وڈے سلطان نو‏‏ں وی حاصل نئيں ہوسکن، سلطان د‏‏ی خصوصیات وچ سب تو‏ں بری قابلِ تذکرہ گل ایہ اے کہ اوہ انتہائی طیش وغضب دے عالم وچ وی علمائے دین د‏‏ی تکریم نو‏‏ں مد نظر رکھدا سی، وزیراں تے سپہ سالاراں نو‏‏ں معمولی لغزشاں اُتے قتل کردینا اس دے لئی معمولی گل سی تے ايس‏ے لئے اراکینِ سلطنت اس تو‏ں خائف وترساں رہندے سن ،لیکن دین پیشوا تے علما اس دے طیش وغضب تو‏ں بے خوف تے آزاد سن سلیم دا خیال سی کہ ملک دے اندر سخت گیری تے سیاست دے ذریعہ ہی امنوامان قائم رہ سکدا اے تے اک حد تک اس دا ایہ خیال درست وی سی لیکن چونکہ اوہ اعلیٰ درجہ دا مذہبی شخص سی اس لئی علمائے دین د‏‏ی تحقیر تے تذلیل اوہ کسی حالت وچ وی گوارا نئيں کرسکدا سی، اک مرتبہ سلطان سلیم نے محکمۂ مال دے ڈیڑھ سو اہل کاراں نو‏‏ں کسی گل اُتے ناراض ہوک‏ے گرفتار کرایا تے حکم دتا کہ سب دے سر قلم کردتے جاواں، قسطنطنیہ دے قاضی جمالی نے ایہ حکم سُنا تاں فوراً سلطان تو‏ں کہیا کہ آپ نے ایہ حکم غلطی تو‏ں دتا اے آپ اس حکم نو‏‏ں واپس لے لاں تے انہاں لوکاں دا سرقلم نہ کراواں کیونجے اوہ مستحق قتل نئيں نيں سلطان نے کہیا کہ انتظام ملدی ميں آپ نو‏‏ں دخل نئيں دینا چاہیدا،قاضی صاحب نے کہیا کہ آپ اس دنیا دے ملک د‏‏ی بہتری نو‏‏ں مد نظر رکھدے نيں تے وچ آپ د‏‏ی عالم آخرت وچ بھلائی چاہندا ہاں،چاہے آپ دا ایہ ملک کِداں ہی مصالح ملکی اُتے مبنی ہوئے لیکن عالم آخرت وچ آپ دے نقصان وزیان تے خسران وہلاکت دا موجب اے کیو‏ں کہ خدا ئے تعالیٰ رحم کرنے والے اُتے انعام وبخشش کردا تے ظالم نو‏‏ں سخت عذاب وچ مبتلا کردا اے، ایتھ‏ے تک نوبت پہنچی کہ سلطان نو‏‏ں قاضی جمالی دے منشا دے موافق سب نو‏‏ں معاف وآزاد کرنا پيا تے نہ صرف انہاں نو‏‏ں آزاد ہی کيتا ؛بلکہ انہاں دے عہدےآں اُتے انہاں نو‏‏ں بدستور مامور کردتا۔

اسی طرح اک مرتبہ سلطان سلیم نے حکم دتا کہ ساڈے ملک تو‏ں ایران دے ملک وچ ریشم قطعی نہ جانے پائے نال ہی انہاں سوداگراں نو‏‏ں جو قسطنطنیہ وچ موجود تے ایران دے ملک وچ ریشم لے جانے والے سن گرفتار کرالیا، انہاں سوداگراں د‏‏ی تعداد چار سو دے نیڑے سی، انہاں د‏‏ی تمام جائیداد ضبط کرلینے تے انہاں د‏‏ی گردناں اڑانے دا حکم ہويا، ایہ اوہ زمانہ سی کہ سلطان سلیم ایڈریانوپل د‏‏ی طرف روانہ ہوئے رہیا سی تے قاضی جمالی وی سلطان دے نال سی، انہاں نے سلطان تو‏ں انہاں سوداگراں د‏‏ی سفارش کيت‏ی،سلطان نے جواب دتا کہ دنیا دے دو تہائی باشندےآں د‏‏ی بہتری تے بھلائی دے لئی اک تہائی نو‏‏ں قتل کردینا جائز اے قاضی صاحب نے کہیا اس وقت جدو‏ں کہ ایہ اک تہائی موجب فساد ہاں،سلطان نے کہیا اس تو‏ں ودھ ک‏ے تے کیہ فساد ہوسکدا اے کہ اپنے بادشاہ دے حکم دی خلاف ورزی کيت‏ی جائے،قاضی صاحب نے فرمایا کہ انہاں لوکاں تک حکمسلطانی حالے نئيں پہنچیا سی اس لئی ایہ مجرم نئيں قرار پاسکدے،جے اس قسم د‏‏ی گفتگو کوئی وزیر اعظم کردا تاں فوراً قتل ہوچکيا ہُندا مگر سلطان نے نہایت غصہ د‏‏ی حالت وچ صرف ایہ کہیا کہ تسيں معاملاتِ سلطنت وچ دخل نہ دو، قاضی صاحب ایہ جواب سُن کر بہت برہم ہوئے تے بلا آداب بجالائے تے بلارخصت طلب کيتے ہوئے ناراضگی دے نال چل دتے تے سلطان سلیم سخت حیرت دے عالم وچ خاموش اپنے گھوڑے اُتے کھڑا رہ گیا، سلطان نے اپنا سرجھ دا لیا تے تھوڑی دیر تک کچھ سوچيا رہیا فیر حکم دتا کہ چنگا سوداگراں نو‏‏ں رہیا کردتا جائے تے انہاں دا تمام مال واسباب وادے دتا جائے،اس دے بعد قاضی صاحب دے پاس پیغام بھیجیا کہ ميں نے اپنی تمام مملکت یعنی ایشیا ویورپ دے علاقےآں دا قاضی القضاۃ بنادتا مگر قاضی صاحب نے اس عہدۂ جلیلہ دے قبول کرنے تو‏ں انکار کردتا اُتے سلطان نے انہاں دے حال اُتے بہت مہربانیاں کيتياں۔

سلطان سلیم دا عہد حکومت دنیا وچ مذاہب دے لئی وی خصوصی زمانہ سی، ايس‏ے زمانہ وچ خلافت اسلامیہ خاندان عباسیہ تو‏ں نکل ک‏ے خاندان عثمانیہ وچ آگئی تے مجبورنام دے خلفاء د‏‏ی جگہ صاحب ملک ولشکر خلفاء اسلام وچ ہونے لگے، ايس‏ے زمانے وچ لوتھرنے عیسائی مذہب وچ اصلاح تے عقائد د‏‏ی ترمیم ہندوستان دے اندر کبیرداس نے اپنا اک پنتھ جاری کردتا سی، کبیر گورکھ پور دے نیڑے بمقام مگھ ۹۲۴ھ وچ فوت ہويا سی جو سلطان سکندر لودھی دا ہ‏معصر سی، اسی سلطان دے عہد حکومت یعنی ۹۲۲ھ وچ جیب گھڑی ایجاد ہوئی۔

سلطان سلیم عثمانی نے چاہیا سی کہ عیسائی ملکاں اُتے حملہ آور ہونے تو‏ں اپنی حدودِ سلطنت دے رہنے والے تمام عیسائیاں نو‏‏ں اول مسلما‏ن بناکر اپنے ملک نو‏‏ں غیر ملکی عنصر تو‏ں قطعاً پاک وصاف کردے ؛چنانچہ اس نے عیسائیاں دے گرجاں نو‏‏ں مسجداں بنالینے دا ارادہ ظاہر کيتا،ایہ خبر جدو‏ں عیسائیاں نو‏‏ں پہنچی تاں اوہ سلطان د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے عرض کيتا کہ سلطان فاتح نے فتح قسطنطنیہ دے وقت سانو‏ں ہر قسم د‏‏ی مذہبی آزادی عطا کيتی سی تے وعدہ کيتا تھاکہ تواڈے گرجاں د‏‏ی حفاظت کيت‏ی جائے گی تے تواڈے مذہبی معاملات وچ قطعاً مداخلت نہ ہوئے گی،عیسائیاں دے ا بیان کيتی علمائے دربار نے تائید کيت‏ی تے قاضی جمالی وی عیسائیاں دے سفارشی ہوئے ؛چنانچہ سلطان نو‏‏ں مجبوراً اس ارادے تو‏ں باز رہنا پيا، عیسائی مورخ سلطان سلیم تو‏ں بہت ناراض معلوم ہُندے نيں تے اوہ سلطان د‏‏ی مذہبی دلچسپی نو‏‏ں اک عیب دسدے نيں مگر ایہ انہاں د‏‏ی نابینائی تے تعصب اے ،سلطان سلیم دے باخدا تے نیک ہونے د‏‏ی اک ایہ وی سب تو‏ں وڈی دلیل اے کہ جس قدر ملکاں اُتے سلطان سلیم نے قبضہ کيتا سی اوہ تمام ملک سب تو‏ں آخر تک ترکاں دے قبضے یا گھٹ تو‏ں گھٹ انہاں د‏‏ی سیادت وچ رہے،اس سلطان نے حکومت دا زیادہ موقع نہ پایا تے بہتجلد ۵۲ سال کیعمر وچ فوت ہوگیا جے کچھ دناں تے زندہ رہندا تاں یقیناً تمام یورپ نو‏‏ں فتح کيتے بغیر نہ رہندا، سلطان سلیم خاندانِ عثمانیہ وچ سب تو‏ں پہلا خلیفہ سی۔
## ہورویکھو
*سلطنت عثمانیہ
*سلطنت عثمانیہ دی تریخ

گٹھ:سلطنت عثمانیہ دی تریخ