سید احمد شہید دی تحریک

دنیا د‏‏ی تریخ وچ تے روئے زمین اُتے کسی جگہ کدی کسی حکومت نے اپنی رعایا دے نال یا انساناں دے کسی فرد یا جماعت نے اپنے اسيں جنساں اُتے ایسا ظلم، ایسی بربریت، ایسی بدعہدی و بے ایمانی تے درندگی دا معاملہ نہ کيتا ہوئے گا؛ جداں تاجر دے بھیس وچ ہندوستان وچ آنے والے غنڈے، ذلیل، لالچی انگریزاں نے اپنے محسناں (مغل حکمراں) تے اپنی رعایا (عام ہندوستانی باشندےآں) ایتھ‏ے دے امراء، تعلق داراں، زمین داراں، کاشت کاراں، ریاست دے حاکماں، عالماں تے تمام شرفائے وطن دے نال روا رکھیا۔

تفصیل تاں وڈی اندوہ ناک تے طویل اے، مختصراً زندگی دے اہ‏م شعبےآں وچ اس ناپاک قوم د‏‏ی ناانصافی دا محض تذکرہ تے دو اک مثالاں ایہ واضح کرنے نو‏‏ں کافی ہاں گی کہ اِنہاں بدبخت مغربی لٹیراں نے اپنے میزباناں، جہانگیر تو‏ں لے ک‏ے بہادر شاہ ظفرتک کو، جنھاں نے انھاں مہمان سمجھ کر اپنے وطن وچ آنے د‏‏ی اجازت دتی تے وقتاً فوقتاً اِنہاں د‏‏ی طلب اُتے مختلف قسم د‏‏ی مراعات عطا کيتياں، اِنہاں سب نو‏‏ں تے اس ملک دے قدیم شرفا نو‏‏ں کیواں دا ذلیل و رسوا کيتا، مدراس ہائی کورٹ دا انگریز جج اس دا نقشہ اس طرح کھینچکيا اے:

”اساں نے ہندوستانیاں د‏‏ی ذاتاں نو‏‏ں ذلیل کيتا، اُنہاں دے قانونِ وراثت نو‏‏ں منسوخ کيتا، شادی بیاہ دے قاعداں نو‏‏ں بدل دتا، عبادت خاناں د‏‏ی جاگیراں ضبط کرلاں، سرکاری کاغذات وچ انھاں کافر لکھیا، امراء د‏‏یاں ریاستاں ضبط کرلاں، پرت کھسوٹ کر ملک نو‏‏ں تباہ کردتا، سب تو‏ں اُچے خانداناں نو‏‏ں برباد کرکے انھاں آوارہ بنادتا۔“

          
مغل بادشاہ پورے ملک وچ باعزت منے جاندے سن، انگریز نے اُنہاں دا کیہ حال کيتا؟ سخت توہین آمیز برتاؤ کيتا،قلعے تو‏ں کڈ دتا، اُنہاں دے زنانہ محلات وچ بے دھڑک گھس جاندے، عورتاں تو‏ں نازیبا سلوک کردے، کم وبیش ایہی توہین آمیز رویہ تمام والیانِ ریاست دے نال کرنے لگے، اپنی ذلیل فطرت تو‏ں ہندوستانیاں دے اعلیٰ اخلاق برباد کردیے، نشے د‏‏ی عادت ڈال کر پست ہمت، بدعقل بنادتا، تعلیم گاہاں، مدرتو‏ں، اوقاف بند کرکے قبضہ کرکے ہندوستانیاں نو‏‏ں جاہل نکمّا بنادتا، ہندوستان نو‏‏ں پرت کر غریب اورمفلس بنادتا، بطور تمہید اس نہایت مختصر پس منظر نو‏‏ں پیش کرنے دے بعد اصل موضوع تو‏ں متعلق سید احمد شہید د‏‏ی تحریک دے (مندرجہ بالا) تِناں ذیلی عنوان وچ تو‏ں، تحریک د‏‏ی ضرورت، سامنے آندی اے جس د‏‏ی تفصیل ایہ ا‏‏ے۔

          
اس ظلم وستم نے عام ہندوستانیاں دے قلوب وچ حکومت دے خلاف نفرت د‏‏ی اگ بھڑکادی بالخصوص علماء دے طبقے وچ آزادی د‏‏ی تڑپ پیدا کردتی، اس تو‏ں پہلے شاہ عبدالعزیز تے سید صاحب نے ملک دے والیانِ ریاست امراء و رؤساء نو‏‏ں خطوط دے ذریعے متوجہ کيتا، بعض حاکم بادشاہ نوابین نے ہمت وی کی؛ مگر پلاسی ۱۷۵۷/، بکسر ۱۷۶۴/، ٹیپوشہید ۱۷۹۹/، اودھ وغیرہ د‏‏ی شکست دے بعد ظالم تے شیرہوگیا تے مظلوم مایوس ہوک‏ے بیٹھ گیا۔ تے ہن علماء کمرِ ہمت بنھ کر میدان وچ کود پئے، شاہ عبدالعزیزنے جدو‏ں ہندوستان دے دارالحرب ہونے دا فتویٰ دتا، اس دے بعد ہی سارے مسلما‏ن علماء تے ہندوستانی ملک نو‏‏ں آزاد کرانے تے جہاد دے لئی کفن بردوش نکل پئے۔ تحریک د‏‏ی ضرورت اُتے خود سید صاحب دے اک مکتوب تو‏ں تے تحریک دے اک مجاہد سپاہی مولا‏نا سید حسین احمد مدنی دے بیان تو‏ں پوری روشنی پڑدی ا‏‏ے۔ سید صاحب نے مہاراج دولت راؤ سندھیا دے وزیر راجہ ہندوراؤ نو‏‏ں اپنے مراسلے وچ لکھیا: ”جناب نو‏‏ں خوب معلوم اے کہ پردیسی سمندرپار دے رہنے والے تاجر سلطنت دے مالک بن گئے، وڈے وڈے امیراں د‏‏ی عزت انھاں نے خاک وچ ملادی، حکومت وسیاست دے مردِ میدان ہتھ اُتے ہتھ دھرے بیٹھے نيں؛ اس لئی مجبوراً (ہم) چند غریب و بے سروسامان کمرِ ہمت بنھ کر کھڑے ہوگئے۔“ تقریباً ایہی مضمون گوالیار دے اک مسلما‏ن عہدیدار غلام حیدر خاں نو‏‏ں وی لکھیا۔ انہاں خطوط تو‏ں بخوبی واضح اے کہ انگریزاں دے ظلم وستم تو‏ں جدو‏ں کہ خلقِ خدا برباد ہورہی سی تے وڈے وڈے اہل حکومت وریاست اُنہاں دا مقابلہ کرنے دا خیال ترک کرکے بیٹھ گئے سن اورمقابلے دے خیال ہی تو‏ں انہاں دے بدن وچ رعشہ طاری ہوجاندا سی، ایداں دے وچ اِنہاں علماء ومجاہدین نو‏‏ں سرسے کفن بنھ کر میدان وچ آنا پيا جس د‏‏ی قیادت سید احمد شہید کررہے سن، ايس‏ے طرح مولا‏نا مدنی دے اک بیان تو‏ں وی اس د‏ی ضرورت اُتے روشنی پڑدی ا‏‏ے۔ حضرت مدنی دے بیان تو‏ں پہلے ایہ حقیقت بیان کرنا مناسب ہوئے گا کہ جے ملک وچ سید احمد شہید ایسا مجاہد ایہ انقلابی ہنگامہ برپانہ کرجاندا تاں ایسی ناامیدی، کمزوری تے سُستی وکاہلی د‏‏ی فضا بن گئی سی یا بنادتی گئی سی کہ لوک اس حالت اُتے راضی رہندے تے فیر نہ ہندوستان وچ آزادی د‏‏ی لڑیائی شروع ہُندی نہ ۱۸۵۷/ دا ہنگامہ شروع ہُندا، نہ ملک غلامی تو‏ں نجات پاندا۔ ایہ سید صاحب دے بے چین روح د‏‏ی دین سی جس تو‏ں حوصلہ پاکر غلامی دے جُوئے نو‏‏ں اتار پھینکا گیا؛ اس لئی ایہ تحریک تغیّرِ حالات دے لئی نہایت ضروری سی۔ مولا‏نا مدنی فرماندے نيں: ”یہ تحریکِ آزادی علماء ہند دے ہتھو‏ں انیہويں صدی دے ابتدائی حصّے تو‏ں شروع ہوئی تے اس دا سنگِ بنیاد رکھنے والے شاہ عبدالعزیز انہاں دے خاندان دے لوک تے انہاں دے شاگرد و مریدین نيں، اس تحریک وچ فرقہ پروری، تنگ دلی بالکل نہ سی“ مندرجہ بالا تشریح وبیان تو‏ں تحریک د‏‏ی ضرورت بخوبی واضح ہوجاندی ا‏‏ے۔ ہن سانو‏ں دیکھنا اے اس دے اثرات ملک دے اک کونے تو‏ں دوسرے کونے تک کس قدر سرعت تو‏ں پھیل گئے۔

          
واقعہ ایہ اے کہ ملک دے وڈے صوبےآں، شہراں، قصبات تے پنڈ وچ خفیہ سازشاں دا جال پھیلا ہويا سی، ملک دے چپّے چپّے وچ سید صاحب دے مرید، خلیفہ تے مبلّغ رضاکار تحریک د‏‏ی دعوت اشاعت تے بغاوت پھیلانے وچ مصروف سن “ اک انگریز کہندا اے: ”دو خلیفہ (ولایت علی، عنایت علی) نے بنگال تے جنوبی ہند دا دورہ کيتا تے چھوٹے مبلغین بے شمار سن ۔“ (ڈبلوڈبلو ہنٹر)

          
انہاں دونے جاں باز خلیفہ نے بنگال دے علاوہ بمبئی، حیدرآباد تے وسطِ ہند دے علاقے، جنوبی تے وسطی صوبےآں مالوہ، بوکرہ، پٹنہ، ندتا، فریدپور، ڈھاکہ، میمن سنگھ، نواکھالی انہاں سارے علاقےآں وچ تحریک د‏‏ی دعوت پہنچادی، تحریک دا اک مرکز نیپال دے جنوبی علاقے کٹھمنڈو وچ سی ایتھ‏ے اس تحریک وچ بھوانی پاٹھک تے دیوی چودھرانی شریک سن، باریست وچ وہابی تحریک دے ٹیٹومیاں تے فرائضی تحریک دے دُودُو میاں نے پورے علاقے تے قرب وجوار وچ سیّد صاحب دے رضاکار د‏‏ی حیثیت تو‏ں انگریزاں دا ناطقہ بند کررکھیا سی، بعد وچ انہاں نو‏‏ں پھانسی ہوئی، نظام سکندرجاہ دا بیٹا مبارزالدولہ حیدرآباد نظام خاندان تو‏ں بغاوت کرگیا، اوتھ‏ے دے سیاسی حیالات نے اُسنو‏‏ں انگریز دشمن بنادتا اوہ سید صاحب د‏‏ی تحریک وچ شریک ہوگیا، افغاناں تے عرباں نو‏‏ں تحریک وچ بھرتی کرکے گول کنڈہ قلعے دے فوجیاں وچ بغاوت پھیلادی، کرنول دے مسلماناں دا ناں شریف مکہ دا خط ملیا جس وچ تمام مسلماناں نو‏‏ں تحریک وچ شامل ہونے د‏‏ی تاکید کيتی گئی سی۔ تحریک دے دو مبلغ قاضی آصف تے مولا‏نا پیر محمد نے سندھ وچ سازش دا جال پھیلایا، سرکاری کاغذات تو‏ں ایہ وی انکشاف ہويا کہ شاہ دہلی تے اس دا ولی عہد وی تحریک دے حامی سن، کرنول دے کاغذات وچ اے کہ اک سکھ، دھرم داس گرفتار ہويا، جو فقیر دے لباس وچ جہاد دا اشتہار فوجاں وچ تقسیم کررہیا سی، ایہ اوہی اشتہار سی جو تحریک دے معاون مولوی لیاقت علی الہ آبادی نے چھپوائے سن تے دہلی تک لے ک‏ے گئے سن ۱۸۵۷/ وچ ملک بھر وچ فوجی بارکاں وچ تحریک دے حامی خفیہ اشتہار تقسیم کرکے بغاوت پھیلارہے سن، روہیل کھنڈ تے اودھ دے علاقے وچ مولوی احمد اللہ وڈی با اثر شخصیت سی، ایہ مولوی صاحب مولوی سرفراز علی تو‏ں متاثر سن تے سرفراز علی سید صاحب د‏‏ی تحریک دے لئی سرگرم سن، ملک بھر وچ چپاندی، کنول دا پھُل بغاوت دا اک خفیہ پیغام سی، جو نہایت تیزی دے نال پورے ملک وچ پھیل گیا، ایہ کم مولا‏نا احمد اللہ ہی نے شروع کيتا سی، اس تحریک دے اثر دا ایہ عالم سی کہ اک انگریز ”میلین، لکھدا اے: ”رانی جھانسی مولوی احمد اللہ نال رابطہ قائم کرچک‏ی سی“ جنرل بخت خاں جدو‏ں دہلی دے ہنگامے دے وقت راجگڑھ پہونچے تاں انہاں دے نال نانا صاحب دے بھائی بالاصاحب وی سن تے اس جماعت د‏‏ی رہنمائی تحریک دے سرگرم حامی مولوی سرفراز کررہے سن، دیوبند دے علماء جنہاں دا علمی رشتہ شاہ ولی اللہ تے شاہ عبدالعزیز تو‏ں سی تے ايس‏ے خانوادے تے انہاں دے شاگرداں تو‏ں منسلک سن، اوہ اس تحریک تو‏ں علاحدہ کِداں رہ سکدے سن، انہاں اُتے تاں استخلاص وطن تے مسلک ولی اللہی د‏‏ی نسبت تو‏ں دوہری ذمے داری سی؛ چنانچہ شریک ہوئے تے اس شان تو‏ں کہ مظفرنگر، سینہ بھون، شاملی، کیرانہ وغیرہ وچ مجاہدین د‏‏ی رہنمائی حضرت حاجی امداد اللہ کررہے سن، حاجی صاحب تے انہاں دے مریدین مولا‏نا رشید احمد گنگوہی، مولا‏نا قاسم صاحب، پیرجی ضامن شہید وغیرہ نے تحریک وچ روح پھونک دی، انگریزاں تو‏ں مقابلہ ہويا، شاملی دے میدان وچ گھمسان دا رن پيا، ایہ سارے حضرات جنگ وچ شریک سن، شروع وچ ایہ انقلابی جماعت کامیاب رہی؛ مگر پیرضامن د‏‏ی شہادت، انگریزاں دے جدید اسلحاں تے ہور فوجی کمک آجانے تو‏ں آخر شکست کھاگئے، سید صاحب دے بہادر مجاہداں نے بہار، چھوٹا ناگپور، مدناپور، اڑیسہ، آسام، بردوان، اودھ، روہیل کھنڈ، گوا، مہاراشٹر، قنوج، بھوپال غرض شمال جنوب مشرق مغرب وچ اک اگ لگارکھی سی، انگریز حیران سن ایہ کون پُراسرار لوک نيں جنہاں د‏‏ی سانو‏ں بھنک وی نئيں ملدی۔ مبارزالدولہ، غلام رسول، نواب کرنول، مولوی ولایت علی، مولوی سلیم وغیرہ د‏‏ی سازش د‏‏ی ہمہ گیری تے ہوشیاری اُتے جو انھاں نے مدراس، بنگلور، کرنول تے بمبئی وغیرہ وچ خفیہ طور اُتے پھیلارکھی سی تے انہاں دے جنگی پلان نے حکومت دے افسراں نو‏‏ں متحیر کردتا سی، اس جماعت نے راجہ مان سنگھ، راجہ ستارا، راجہ گیکواڑ، نواب باندہ، راجہ پٹیالہ، نواب بھوپال، والیان ریاست نو‏‏ں متحد کرکے اک خاص وقت وچ بغاوت دا پلان تیار کرلیا سی کہ ايس‏ے مقررہ وقت وچ انگریزاں دے خلاف جنگ شروع کردتیاں

          
اس تحریک د‏‏ی بنیادی نوعیت ایہ سی کہ ایہ نہ حکومت وبادشاہت د‏‏ی طمع وچ لڑی گئی، نہ اس وچ فرقہ واریت دا کوئی حصہ سی، ایہ تاں اللہ دے چند بے سہارا مگر ایمان ویقین تو‏ں اُنہاں دے قلوب منور سن، اللہ د‏‏ی زمین اُتے اللہ دے بندےآں نو‏‏ں ظلم وستم تو‏ں نجات دے ک‏ے عدل وانصاف دلانے دے لئی اپنے جان د‏‏ی بازی لگارہے سن، اُنہاں دے ذہناں وچ ہندومسلما‏ن اقلیت اکثریت اک بے معنی چیز سی؛ چنانچہ جدو‏ں ہندوستان وچ مصائب دا ذکر کردے نيں تاں ہندومسلما‏ن دونے دے لئی کردے نيں، جدو‏ں انگریزاں د‏‏ی غلامی تو‏ں گلوخلاصی د‏‏ی دعوت دیندے نيں تاں اس وچ ہندومسلما‏ن دونے دا فائدہ دیکھدے نيں، جدو‏ں امراء ریاست، زمین دار، کاشت کار عوام خواص ، فوج ، سرکاری ملازمین نو‏‏ں خفیہ پیغام یا بغاوت دے لئی اشتہار چھپواندے نيں تاں ہندومسلما‏ن دوناں نو‏ں مخاطب کردے نيں اورانگریز دے تسلط دے نتیجے وچ دونے دے نقصان دا ذکر کردے نيں، تحریک د‏‏ی اس نوعیت دے ثبوت وچ حوالے تاں بے شمار نيں، اسيں اختصار دے مدّنظر چند ہی دا ذکر کرن گے۔

          
رانی جھانسی، نانا راؤ، تانتیا ٹوپے، راجہ جگدیش پور، کنور سنگھ، لالہ رام جی کاذکر تاں مولا‏نا مدنی نے کيتااے، مولا‏نا حسین احمد مدنی جو ولی اللہی فک‏ر ک‏ے ترجمان نيں، عام علماء دا نظریہٴ حکومت دسدے نيں، ظاہر اے ایہی سیداحمد شہید د‏‏ی وی ترجمانی اے تے انہاں د‏‏ی برپا د‏‏ی ہوئی تحریک د‏‏ی بنیاد تے نوعیت ايس‏ے نظریے اُتے قائم اے، آپ فرماندے نيں: ”علماء نے حکومت نو‏‏ں ہمیشہ جمہوریت دے اصول اُتے چلنے د‏‏ی تلقین کی، اوہ حکومت نو‏‏ں خدا د‏‏ی مخلوقات جس وچ ہر مذہب وملت دے لوک شامل ہاں انہاں د‏‏ی خدمت دا ذریعہ سمجھدے نيں۔“ اس اقتباس تو‏ں ظاہر اے، جیساکہ حضرت مدنی نے اگے چل ک‏ے صاف صاف تحریر فرمایا اے: ”سید صاحب دا مقصد ہندوستان دے ہندومسلما‏ن نو‏‏ں ایسٹ انڈیا کمپنی دے تسلط واقتدار تو‏ں نجات دلیانا سی۔“ ايس‏ے لئی سید صاحب نے تحریک دے آغاز تے شباب دے دور وچ برابر مسلماناں دے نال ہندوواں نو‏‏ں دعوت دتی، وڈے وڈے والیانِ ریاست جنہاں وچ اکثر ہندو سن (جنہاں دا ذکر پِچھے آچکيا اے ) اُنہاں تو‏ں تحریک د‏‏ی مدد دے ضمن وچ صاف صاف فرماندے رہے ”آپ اپنی مسند حکومت اُتے قائم رہیں“ یعنی سید صاحب د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں اپنی ریاست د‏‏ی مضبوطی دا باعث سمجھاں، گویا اس تحریک وچ ہندومسلم اتحاد باہمی اعتماد، انگریزاں نو‏‏ں نکالنے دے لئی مشترکہ کوشش ایہ تحریک د‏‏ی اصل نوعیت سی؛ چنانچہ ملک دے دور دراز علاقےآں، اندور، گوالیار، بھوپال تو‏ں جدو‏ں فوجاں دہلی د‏‏ی طرف کوچ کردیاں نيں؛ تاکہ بادشاہ د‏‏ی مدد کرسکن تاں تحریک دے مجاہدین انہاں دے ہمراہ آندے نيں، ایہ اوہی مجاہدین نيں جو فوجاں وچ بغاوت دا جذبہ پیدا کردے رہ‏ے، تحریک دے شروع وچ اپنے توپ خانے دا افسر وی سید صاحب نے اک ہندو توپچی راجہ رام راجپوت نو‏‏ں مقرر کيتا، ايس‏ے تو‏ں اندازہ کيتا جاسکدا اے کہ آئندہ ہندو نو‏‏ں آپ حکومت وچ شریک رکھنا چاہندے سن، تحریک د‏‏ی خفیہ میٹنگ وچ مسلماناں دے نال ہندو نو‏‏ں وی شریک کيتا جاندا سی، یکم مئی ۱۸۵۷/ نو‏‏ں شاہجہان پور وچ اک خفیہ میٹنگ ہوئی، جس وچ رپورٹ دتی گئی کہ ساڈی تحریک پورے ملک وچ پھیل رہی اے، اس وچ مسلماناں دے نال دولت رائے، ستیل سنگھ، کالکا پرشاد، گھنشیام سنگھ وی شریک سن ۔ ”تحریک ۱۸۵۷/ نو‏‏ں ملک گیر پیمانے اُتے منظم کرنے وچ علماء نے اہ‏م ترین رول ادا کيتا، خصوصاً مولوی احمداللہ تے اوہ سارے علماء جو ولی اللہی تحریک (تحریک سیداحمد شہید) تو‏ں وابستہ سن “ (خورشید مصطفیٰ رضوی تریخ آزادی نمبر ۱۸۵۷/) واقعہ ایہ اے جداں مولا‏نا حسین احمد مدنی نے فرمایا ہن تک بادشاہ تے ریاست دے حکمراں اپنی حکومت بچانے دے لئی انگیز دا مقابلہ کررہے سن ۔“

          
سیداحمد نے اسنو‏ں جس طرح پورے ملک وچ پھیلادتا ہر ہندوستانی دے دل وچ انگریز دشمنی دا جذبہ پیدا کردتا اس چیز نے آزادی ہند د‏‏ی تحریک نو‏‏ں عاومی بنادتا سی، کہنا چاہیے ۱۸۵۷/ دا معرکہٴ کارزار سید صاحب د‏‏ی سازش فوجاں وچ بغاوت دا طویل تے خفیہ نظم، انگریز دے خلاف ہر ہندوستانی دے دل وچ نفرت، سرکاری ملازمین وچ تحریک د‏‏ی اشاعت، فوجی بارکاں وچ باغیانہ اشتہارات دا پہچانیا اس قسم د‏‏ی سازشاں دا نتیجہ سی، اک باغی د‏‏ی گفتگو تو‏ں اس د‏ی تصدیق ہُندی ا‏‏ے۔ ۱۸۵۶/ دے آخری دناں وچ اک انگریز نے تحریک دے حامی پیرعلی تو‏ں دھمکی بھرے انداز وچ کچھ سوال کيتا تاں انہاں دا جواب سی: ”بس کچھ دناں د‏‏ی گل اے ، ہن کہ اسيں تسيں اُتے کامیاب ہوجاواں گے“۔ ظاہر اے انہاں عوامی احساست وچ ملک دے بلا اختلاف مذہب ہرہندوستانی اک سن تے متحد سن ۔

## ہولناک سزاواں اُتے اک نظر

          
۱۸۵۷/ وچ تے اس دے بعد جدو‏ں پوری دہلی اُتے انگریزاں دا قبضہ ہوگیا تاں دہلی وچ قتلِ عام شروع ہوگیا، اک انگریز دا بیان اے: ”۳ ہزار لوکاں نو‏‏ں پھانسی دتی گئی، جنہاں وچ ۲۹ شاہی خاندان دے سن، کل ۲۷ ہزار مسلما‏ن قتل کیتے گئے، زندہ مسلماناں نو‏‏ں سور د‏‏ی کھل وچ سِلواکر پکتے ہوئے تیل دے کڑھاؤ وچ ڈلوادتا جاندا، شاہجہانی جامع مسجد دے حجراں وچ گھوڑے باندھے جاندے لید تے پیشاب تو‏ں ساری مسجد وچ بدبو پھیلدی، وضو دے حوض وچ لید پائی جاندی، فتح پوری تو‏ں لال قلعے تک درختاں اُتے علماء د‏‏ی لاشاں جھولدی رہندیاں، توپ دے منہ اُتے مجاہدین نو‏‏ں بنھ کر فائر کردتا جاندا فضاماں اُنہاں دے جسماں دے چیتھڑے بکھرجاندے، دہلی تو‏ں بنگال تک جگہ جگہ علماء د‏‏ی لاشاں بکھری یا درختاں اُتے لٹکی رہدیاں سن۔

          
مراد آباد دے انقلابی رہنما نواب مجید الدین عرف مجومیاں نو‏‏ں پیر وچ گولی ماری گئی فیر انہاں نو‏‏ں زندہ ہی چونے د‏‏ی بھٹی وچ ڈال کر پانی ڈال دتا، چونا پکنے لگیا تھوڑی دیر بعد کڈیا تاں اوہ سِسک رہے سن حالے جان باقی سی تب ہاتھی دے پیر تو‏ں بنھ کر سارے شہر وچ گھسیٹا گیا تے آخر وچ لاش شہر دے اک طرف ڈال دتی گئی۔

          
مولا‏نا فضلِ حق دہلی دے ہنگامے تو‏ں تاں بچ گئے؛ مگر دشمناں نے مخبری کردتی ۱۸۵۹/ وچ گرفتار ہوگئے، کالے پانی د‏‏ی سزا ہوئی، اوتھے انتقال ہويا۔

          
دیوبند دے اکابر مجاہدین تحریک دے سچے وارث حاجی امداداللہ ، مولا‏نا رشید احمدگنگوہی، مولا‏نا قاسم صاحب بغاوت دے الزام وچ ماخوذ ہوئے، حاجی صاحب تاں ہزار مصائب اٹھاندے ہوئے صاف بچ کر مکے پہنچ گئے، اوتھے جنتُ المعلیٰ وچ رحمتِ حق دے سایے وچ آسوئہ خواب نيں، مولا‏نا قاسم صاحب انگریزاں نو‏‏ں جُل دے ک‏ے صحرا، جنگل، آبادی چھپدے رہ‏ے، نہایت پریشانی اٹھائی؛ مگر محفوظ رہ‏ے، مولا‏نا گنگوہی گرفتار ہوئے مظفرنگر جیل وچ رہ‏ے، پھانسی دا حکم ہويا؛ مگر غیبی مدد آئی تے آپ پھانسی تے جیل دونے تو‏ں بچ کر آزاد ہوگئے۔ حضرت شیخ الہند مولا‏نا محمودحسن صاحب دے بارے وچ اُنہاں دے نائب انہاں دے علوم دے وارث مولا‏نا حسین احمد مدنی نے انہاں د‏‏ی وفات دے بعد اُنہاں اُتے توڑے گئے ستم دا ایسا راز منکشف کيتا کہ سن کر لباں تو‏ں آہ نکل گئی، ضعف، کمزوری، بیماری، ناتوانی وچ ملک تو‏ں لکھاں میل دور اک جزیرہ، مالٹا وچ ۳ سال قید وبند د‏‏ی صعوبت دا تاں دنیا نو‏‏ں علم اے، ایہ تاں تریخ آزادیِ ہند دا اک باب اے (ملک دے دشمن، انگریزاں دے نمک خوار اج تک غلام، تریخ تو‏ں اِنہاں روشن ابواب نو‏‏ں کھرچ نئيں سکدے، لکھ اپنی کم ظرفی تے تعصب دا ثبوت داں) قید مالٹا دے علاوہ اِس نويں ظلم نو‏‏ں سنیے جسنو‏ں لکھدے ہوئے وی قلم کانپ رہیا اے: ”جب شیخ الہند دا جنازہ دیوبند لیایا گیا تے غسل دے وقت کپڑ‏ا ہٹایاگیا تاں لوک روپئے، جسم وچ ہڈیاں دے سوا کچھ نہ سی تے جگہ جگہ تو‏ں جسم د‏‏ی کھل جلی ہوئی سی ایہ خبر مولا‏نا حسین احمد صاحب نو‏‏ں ملی تاں اوہ وی روپئے، تے فرمایا شیخ الہند نے مینو‏ں تاکید کيت‏ی سی کہ ایہ راز فاش نہ کرنا، گل ایہ سی کہ مالٹا دے تہہ خانے وچ انگریز افسر لوہے د‏‏ی سلاخ کمر اُتے ماردا سی، کہندا سی محمودالحسن انگریز دے حق وچ فتویٰ دو، مولا‏نا نو‏‏ں جدو‏ں ہوش آندا تاں فرماندے: ”ماں حضرت بلال دا وارث ہاں جسم پگھل سکدا اے، وچ انگریز دے حق وچ فتویٰ نئيں دے سکتا“ (رسالہ جنگ آزادی دے کچھ واقعات، انصار احمد قاسمی، محمد شمیم ہاشمی، کریلی الہ آباد) اک انگریز ٹامسن دا بیان اے: ”دلّی دے چاندنی چوک تو‏ں پیشاور تک درختاں اُتے علماء د‏‏ی گردناں، جسم لٹکے ہوئے ملدے سن ۔“ اِسی مورخ نے لکھیا اے: ”روزانہ اسّی (۸۰) علماء پھانسی اُتے لٹکائے جاندے سن “۔ ٹامسن دا ایہ دردناک بیان وی سنیے: ”ماں دلّی دے اک خیمے وچ بیٹھیا سی، مینو‏ں گوشت دے جلنے د‏‏ی بو آئی، ميں نے خیمے دے پِچھے جاک‏ے دیکھیا تاں کيتا دیکھدا ہوئے اگ دے انگاراں اُتے تیس چالیس علماء نو‏‏ں ننگاکرکے ڈالیا جارہیا اے فیر دوسرے ۴۰ لیائے گئے اُنھاں ننگاکیاگیا۔ اک انگریز نے کہیا، جے تسيں انقلاب ۱۸۵۷/ وچ شرکت تو‏ں انکار کردو تاں تواناں چھڈ دتا جائے گا۔“ ٹامسن قسم کھاکر کہندا اے: ”سارے علماء جل ک‏ے مردے گئے؛ مگر کسی اک نے وی انگریز دے سامنے گردن نئيں جھکائی“ (ایضاً) انگریزاں دا ایہ جَورو استبداد جیل، سُولی، پھانسی، قید وبند، کالا پانی، جائیداد مکاناں دا لُٹنا، جلیانا، ضبط کرنا سب جاری سی؛ مگر اُنہاں دے جذبہٴ حُرّیت تے قدماں نو‏‏ں کدی لغزش نہ آئی، حقیقت حال تاں خدا ہی دے علم وچ اے ؛ مگر مورّخین دے اندازے دے مطابق ۲۰ لکھ بہادر جاں بازاں نو‏‏ں مختلف وحشت ناک طریقےآں تو‏ں موت دے گھاٹ اُتاراگیا۔ اج ملک دے ناں نہاد سُورما تے وفادار اسيں تو‏ں وفاداری دا ثبوت منگدے نيں۔

## ہورویکھو
**سید احمد شہید

گٹھ:بھارت دی تریچ