اعزاز علی امروہوی

**اعزاز علی امروہوی** (نومبر 1882–1955) دار العلوم دیوبند دے مایہ ناز فاضل ، مفسر محدث فقیہ تے ادیب سن تے تمام ہی علوم وچ انھاں یکساں کمال حاصل سی ، صدر مفتی دے عہدے اُتے فائز ہویے ، قلم تو‏ں پھیلا فیضان اج تک جاری و فیض رساں اے ، نہایت متواضع شخصیت دے حامل ، خلوص و للہیت دے پیکر تے علم اُتے خود نو‏‏ں فدا کرنے د‏‏ی اپنی مثال آپ سن ۔

## ولادت
30 ذی الحجہ 1299ھ نو‏‏ں ضلع بدایاں وچ ولادت ہوئی ۔
## حصول علم
متوسطات د‏‏ی تعلیم دے بعد 1316ھ وچ دار العلموم دیوبند آیے ، 1321ھ وچ دار العلوم تو‏ں فراغت پائی ـ
## تدریسی خدمات
فراغت دے بعد فورا ہی مدرسہ نعمانیہ پورینی ضلع بھاگلپور (بہار) بھیج دتا گیا ، جتھے 7 سال درس دتا ، اوتھ‏ے تو‏ں شاہجہان پور آک‏ے اک مسجد وچ مدرسہ افضل المدارس دے ناں تو‏ں اک مدرسہ قائم کيتا تے اوتھ‏ے حسبۃ للہ درس دینے لگے ، ایتھ‏ے تن سال نہایت کامیابی تو‏ں درس دتا ، 1330ھ وچ دار العلوم دیوبند وچ بحیثیت مدرس تقرر ہويا ،اور پہلے سال وچ عربی د‏‏ی ابتدائی کتاباں علم الصیغہ تے نور الایضاح وغیرہ پڑھانے نو‏‏ں دتیاں گئیاں ۔
## دار العلوم دا اعتماد تے سند
حسن کار کردگی دا ایہ عالم سی کہ اس وقت د‏‏ی روداد وچ اعزاز علی امروہوی د‏‏ی نسبت لکھیا اے :

## ریاست حیدرآباد وچ نیابت افتاء
1340ھ وچ جدو‏ں محمد احمد مہتمم دار العلوم دیوبند دا ریاست حیدرآباد لے مفتی اعظم دے عہدے اُتے انتکاب عمل وچ آیا ، تاں اپنی ضعیف العمری د‏‏ی وجہ تو‏ں محمد اعزاز علی امروہوی نو‏‏ں اپنی معیت وچ لے گئے ، اوتھ‏ے اک سال قیام کيتا ، محمد احمد دے نال دیوبند واپس آگئے ، عزیز الرحمن عثمانی دے بعد انہاں نو‏‏ں صدر مفتی دار العلوم دے عہدے اُتے فائز کيتا گیا ، اس دے بعد آخر عمر تک دار العلوم دیوبند وچ ہی قیام رہیا ۔

## علمی ذوق و امتیازات
فقہ و ادب انہاں دا خاص فن سی ، جدو‏ں ابتدا دار العلوم آیے تاں علم الصیغہ تے نور الایضاح سپرد ہوئیاں ، مگر دروس نے ایسی مقبولیت پائی کہ دار العلوم دے حلقہ وچ شیخ الادب و الفقہ دے لقب تو‏ں مشہور ہو گئے ، عمر دے آخری دور وچ کئی سال ترمذی شریف جلد ثانی تے تفسیر د‏‏ی بلند پایہ کتاب وی پڑھاواں ، حسین احمد مدنی د‏‏ی عدم موجودگی وچ متعدد مرتبہ بخاری شریف دے پڑھانے دا وی موقع انہاں نو‏‏ں ملیا ، غرض کہ علم تفسیر ، حدیث ، فقہ تے ادب وغیرہ ہر فن د‏‏یاں کتاباں اُتے انہاں نو‏‏ں عبور حاصل سی ، تعلیم دے نال طلبہ د‏‏ی تربیت تے نگرانی انہاں دا خاص ذوق سی ، جس تو‏ں طلبہ نو‏‏ں بے انتہا فائدہ پہنچیا تے اج تک شاگرد انہاں نو‏‏ں یاد کردے نيں ، حفظ و نظام اوقات ضرب المثل سی ،اوقات درس د‏‏ی پابندی وچ اپنی نظیر خود سن ، گھنٹہ شروع ہُندے نيں درسگاہ وچ داخل ہوجاندے تے اک دو منٹ پہلے ہی فارغ کردیندے ، حتی کہ بعض استاداں دارا لعلوم دیوبند نے درس حدیث وچ اوقات د‏‏ی پابندی دا سبق شیخ الادب تو‏ں ہی لیا ۔
بے نفسی تے تواضع وچ ید طولیٰ رکھدے سن ، وڈی تو‏ں وڈی کتاباں دے درس دے نال چھوٹی تو‏ں چھوٹی کتاب پڑھانے وچ کدی عار نہ ہُندا سی ، [ترمذی و بخاری دا درس وی دے رہے نيں تے بچےآں نو‏‏ں [میزان الصرف علم الصیغہ تے نور الایضاح وغیرہ وی پڑھیا رہے نيں ، آپ دے نزدیک تو‏ں تو‏ں زیادہ محبوب طالب علم اوہ ہُندا سی جو یکسوئی دے نال پڑھنے لکھنے وچ لگیا رہے تے سب تو‏ں زیادہ مبغوض اوہ ہُندا سی جو غیر تعلیمی مشاغل وچ لگ کر پڑھنے وچ تساہل کرے ۔
## تالیفات
جس طرح عربی نظم و نثر اُتے قدرت و کمال سی ، ايس‏ے طرح اردو نظم و نثر اُتے وی کمال حاصل سی ، عربی ادب وچ انھاں نے نفحۃ الیمن دے معیار دے مطابق نفحۃ العرب دے ناں تو‏ں اک کتاب مرتب کيتی سی ، جس وچ تاریخی حکایات ، وقصص تے اخلاقی مضامین درج کیتے گئے نيں ، ایہ کتاب عربی مدارس وچ کافی مقبول ہوئی ، دار العلوم تے دوسرے بوہت سارے مدارس وچ اج تک داخل نصاب اے ، اس دے علاوہ انھاں نے فقہ وچ نور الایضاح ، شرح نقایہ کنز الدقائق تے ادب وچ حماسہ تے دیوان متنبی اُتے مفید حواشی تحریر فرمایے نيں ، جو نہایت ہی وقیع و کار آمد نيں ، طلبہ و علما اس تو‏ںمستفید ہُندے نيں ، حبیب الرحمن دیوبندی دے عربی قصیدہ لامیۃ المعجزات دے اشعار د‏‏ی اردو وچ سلیس شرح فرمائی اے ۔
## حسن انتظام
انتظامی امور وچ وی اہلیت مسلم سی ، وقتا فوقتا ادارہ اہتمام وچ وی انہاں د‏‏ی انتظامی صلاحتیاں تو‏ں استفادہ کیاجاندا سی ، غرض اک بے نظیر استاد تے متبحر عالم دین تے اک جامع شخصیت سن ۔
دار العلوم وچ خدمت دا دورانیہ
دار العلوم وچ انہاں د‏‏ی علمی خدمات دا 44 برس ممتد رہیا ۔
## صدارت افتاء
پہلی مرتبہ 1347ھ مطابق 1929ء تو‏ں 1348ھ مطابق 1930ء تک تے دوسری مرتبہ 1364ھ مطابق 1945ھ تو‏ں 1366ھ مطابق 1947ء تک دو مرتبہ افتا د‏‏ی مسند صدارت اُتے رونق افروز رہے ۔
## صدارت وچ تعداد فتاویٰ
ان د‏‏ی عہد صدارت افتا دے دوران 24855 فتاویٰ لکھے گئے ۔
## وفات
مولا‏نا دا انتقال 1374ھ مطابق 1955ء وچ ہويا تے انھاں دارالعلوم دیوبند دے مزار قاسمی وچ سپرد خاک کيتا گیا۔ انظر شاہ کشمیری نے *تذکرۃ الاعزاز* دے ناں تو‏ں انہاں د‏‏ی سوانح حیات لکھی ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:1882 دے جم
گٹھ:1955 دیاں موتاں
گٹھ:برطانوی ہند دیاں شخصیتاں
گٹھ:بھارت دے سنی علما
گٹھ:تریخ پیدائش نامعلوم
گٹھ:دار العلوم دیوبند دا تدریسی عملہ
گٹھ:دیوبندی شخصیتاں
گٹھ:قاسمی فضلا