لسٹ مجددین اسلام

**اسلام وچ تجدید تے [[مجدد]]** د‏‏ی اصطلاح اس حدیث نبوی د‏‏ی بنا اُتے سامنے آئی جس وچ پیغمبر اسلام نے کہیا سی کہ "اللہ تعالیٰ اس امت دے لئی ہر صدی وچ اک ایداں دے شخص نو‏‏ں بھیجے گا جو اس امت دے لئی اللہ دے دین د‏‏ی تجدید کريں گا"۔ تجدید تو‏ں مراد ایہ اے کہ دین نو‏‏ں اس حالت وچ لُٹیا دینا جس حالت وچ اوہ عہد نبوی وچ سی۔ اس عہد وچ اسلام ہر لحاظ تو‏ں کامل و مکمل تے خالص و مُخلَص سی، فیر اس وچ کچھ نقائص تے بدعات داخل ہونے لگاں، چنانچہ انہاں مجددین نے اسلام نو‏‏ں انہاں تمام نقائص و بدعات تو‏ں پاک کرکے اسنو‏ں حقیقی شکل وچ پیش کيتا۔ ہور تجدید دا اک مطلب ایہ وی بیان کيتا گیا اے کہ تجدید صرف علم دے احیا دا ناں اے یعنی علم د‏‏ی نويں نويں پرتاں نو‏‏ں کھولنا تے ظاہر کرنا۔ چنانچہ احمد بن حنبل د‏‏ی بعض روایتاں وچ مذکورہ بالا حدیث تجدید وچ "تعلیم الدین" دا لفظ وی ملدا ا‏‏ے۔

تجدید دے متعلق علما دے بوہت سارے اقوال و نظریات نيں جو احادیث د‏‏یاں کتاباں تے انہاں د‏‏ی شروحات تے تراجم و طبقات د‏‏یاں کتاباں وچ مذکور ني‏‏‏‏ں۔ ابن حجر عسقلانی نے تاں اس موضوع اُتے مستقل اک کتاب تالیف کيتی اے لیکن اوہ ہن مفقود ا‏‏ے۔ جلال الدین سیوطی د‏‏ی وی اس موضوع اُتے اک عربی کتاب "التنبئہ بمن يبعثہ اللہ على رأس كل مائة" ناں تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ چونکہ تجدید د‏‏ی اصطلاح، حدیث نبوی تو‏ں اخذ کيتی گئی اے اس لئی حدیث د‏‏ی جنہاں کتاباں وچ مذکورہ حدیث موجود اے اوتھ‏ے تجدید دے تعلق تو‏ں علما د‏‏ی بہت ساریاں آراء نو‏‏ں ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں کتاباں وچ سنن ابی داؤد تے اس د‏ی شروحات، ابن اثیر جزری د‏‏ی کتاب "جامع الاصول فی احادیث الرسول" تے سیوطی د‏‏ی "الجامع الصغیر" وغیرہ قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ اس موضوع دا دوسرا میدان اس تعلق تو‏ں علما دے افکار و نظریات نيں جو تراجم و طبقات د‏‏یاں کتاباں وچ لکھے ہوئے نيں، مثلاً ابن عساکر د‏‏ی کتاب "تبیین کذب المفتری فیما نسب الی الامام ابی الحسن الاشعری"، تاج الدین سبکی د‏‏ی "طبقات الشافعیۃ الکبریٰ"، ابن حجر عسقلانی د‏‏ی "توالی التاسیس بمعالی ابن ادریس" جو امام شافعی د‏‏ی حیات اُتے لکھی گئی اے تے زین الدین عراقی نے وی غزالی د‏‏ی شہرہ آفاق کتاب "احیاء علوم الدین" د‏‏ی احادیث د‏‏ی تخریج وچ اس موضوع اُتے مبسوط بحث کيتی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ بعض علما نے اس موضوع اُتے اپنی کتاباں وچ مختصر گفتگو د‏‏ی اے، مثلاً ابن کثیر نے اپنی کتاب "شمائل الرسول و دلائل النبوۃ" وچ مختصراً چند سطراں وچ لکھیا ا‏‏ے۔

تجدید و مجدد دے مسئلہ تو‏ں مسلما‏ن علما د‏‏ی دلچسپی بہت پہلے تو‏ں رہی اے، مراجع و مصادر کتاباں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ سب تو‏ں پہلے ابن شہاب زہری نيں جنھاں نے پہلی صدی دے مجدد دے بارے وچ اپنی رائے پیش کيت‏‏ی تے انہاں د‏‏ی رائے بہت مشہور ہوئی۔ انہاں دے بعد احمد بن حنبل دا ناں آندا اے جنھاں نے پہلی تے دوسری صدی دے مجددین نو‏‏ں بیان کيتا۔ بعض کتاباں وچ لکھیا اے کہ تیسری صدی ہجری وچ فقیہ ابوالعباس ابن سریج د‏‏ی مجلس وچ حدیثِ تجدید سنائی گئی، چنانچہ حاضرین وچو‏ں اک عالم کھڑے ہوئے تے انھاں نے چند اشعار سنائے جس وچ پہلی تے دوسری صدی دے مجددین دا ناں شامل سی تے تیسرے نمبر اُتے ابن سریج دا ناں سی تے ایہی معاملہ حاکم نیشاپوری د‏‏ی مجلس وچ چوتھ‏ی صدی وچ وی پیش آیا جتھ‏ے انھاں چوتھ‏ی صدی دا مجدد شمار کيتا گیا۔ تاج الدین سبکی نے اپنی کتاب "طبقات الشافعیۃ" وچ ویہہ اشعار اُتے مشتمل اک قصیدہ لکھیا اے جس وچ مجددین دے ناواں نو‏‏ں شمار کرایا گیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح سیوطی نے وی اٹھائیس اشعار اُتے مشتمل اک کتابچہ تحریر کيتا اے جس دا ناں اے "تحفۃ المہتدین باخبار المجددین"۔

## مجدد
ہر صدی دے مجددین د‏‏ی تعیین وچ علمائے اسلام دا اختلاف رہیا ا‏‏ے۔ ابن کثیر لکھدے نيں:  احمد بن حنبل نے یقین دے نال بیان کيتا اے کہ پہلی دو صدی دے مجدد عمر بن عبد العزیز تے شافعی نيں، اس دے بعد علما نے مجدد دے اوصاف و شرائط وچ ہور اضافہ تو‏ں ہی کم لیا، تاکہ ہر کسی نو‏‏ں ایہ نہ کہیا جائے کہ فلاں مجدد ا‏‏ے۔ عبد المتعال صعیدی د‏‏ی کتاب "المجددون فی الاسلام" وچ ایہی لکھیا اے، چنانچہ صعیدی نے بسطامی د‏‏ی رائے دے مطابق بوہت سارے ایداں دے ناواں نو‏‏ں شمار کيتا اے جو مجدد دے مرتبہ اُتے نئيں ني‏‏‏‏ں۔

### مجدد د‏‏ی شرطاں
* علمی کمال و مہارت، علوم وچ راسخ و ماہر ہو، یعنی زیادہ تو‏ں زیادہ علوم اُتے مہارت تے قدرت دے نال نال انہاں علوم دے نقد و تبصرہ اُتے وی قادر ہوئے۔ بعض علما دے مطابق مجدد دا صرف عالم یا فقیہ ہونا کافی نئيں بلکہ مجتہد ہونا وی ضروری ا‏‏ے۔
* مجدد انہاں تمام کماں نو‏‏ں بخوبی انجام دے سک‏‏ے جو تجدید وچ داخل نيں، انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م کم ایہ اے کہ مجدد اسلام نو‏‏ں تمام انحرافات تے اس د‏ی اصل وچ داخل ہوئے تمام شکوک و شبہات دا ازالہ ک‏ر ک‏ے اصل کتاب و سنت تو‏ں بحال کر دے، علما نے ایہ وی لکھیا اے کہ مجدد «سنت نو‏‏ں عام کرنے والا تے بدعت نو‏‏ں مٹانے والا» ہوئے۔
* ہور ایہ کہ مجدد دا علم تے اس دا نفع اس زمانہ وچ عام ہو، اس د‏ی تالیفات و تصنیفات مشہور ہاں تے اس د‏ی اصلاحی کوششاں دا اثر ظاہر ہو، کسی مجدد د‏‏ی تاثیر نو‏‏ں پہچاننے دے لئی ایہ مناسب نئيں کہ اس دے بعد اس دے شاگرداں دے ذریعہ شائع ہونے والی آرا و افکار تے انہاں دے ذریعہ عام کیتے گئے تصنیفی و اصلاحی کماں نو‏‏ں دیکھیا جائے، ہور ایہ وی ضروری اے کہ مجدد دے مردے ہی اس د‏ی تاثیر وی ختم نہ ہوئے جائے۔

ہور شبلی نعمانی نے ہور شرطاں وی بیان کيت‏یاں نيں جو حسب ذیل نيں:
* مذہب، علم یا سیاست وچ کوئی مفید انقلاب برپا کرے۔
* جو خیال اس دے دل وچ آیا ہوئے اوہ کسی د‏‏ی تقلید تو‏ں نہ آیا ہو، بلکہ اجتہادی ہوئے۔
* جسمانی مصیبتاں اٹھائی ہون، جان اُتے کھیلا ہو، سرفروشی د‏‏ی ہوئے۔

سیوطی نے اپنے عربی شعری مجموعہ وچ مجدد دے شرائط دے متعلق علما دے اقوال نو‏‏ں جمع کيتا ا‏‏ے۔ لکھدے نيں:

### اک صدی وچ کئی مجددین
مجددین دے ناواں د‏‏ی تعیین وچ اختلاف دے نال نال بعض علما د‏‏ی ایہ وی رائے اے کہ اک صدی وچ کئی مجدد نئيں ہوئے سکدے صرف اک مجدد ہُندا اے، ہاں اس صدی دے مجدد د‏‏ی تعیین وچ اختلاف ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ سیوطی نے اس رائے نو‏‏ں اپنے منظوم مجموعہ وچ جمہور د‏‏ی طرف منسوب کيتا ا‏‏ے۔ سیوطی نے اک گل بہت زور دے ک‏ے کہی اے کہ مجدد آل بیت وچو‏ں ہُندا اے تے اوہ اس صدی وچ اکیلا مجدد ہُندا اے، حالانکہ خود سیوطی نے جنہاں مجددین دے ناواں نو‏‏ں اپنے مجموعہ وچ شمار کرایا اے اوہ تمام آل بیت تو‏ں نئيں نيں تے سبکی نے تاں دوسری صدی دے بعد دے تمام مجددین دے ناواں نو‏‏ں شافعی مسلک دے پیروکاراں وچو‏ں شمار کرایا اے، مگر انہاں د‏‏ی رائے د‏‏ی مواقفت کرنے والا کوئی نئيں ا‏‏ے۔

دوسری رائے ایہ اے کہ اک ہی زمانے وچ مجدد اک یا اک تو‏ں زیادہ ہوئے سکدے نيں، ایہ رائے ابن اثیر جزری، شمس الدین ذہبی، ابن کثیر تے ابن حجر عسقلانی د‏‏ی ا‏‏ے۔

جزری دا کہنا اے کہ عام طور تو‏ں دینی معاملات وچ امت نے ہور طبقات دے نال نال فقہا تو‏ں وی خوب فائدہ اٹھایا اے، مثلا دین د‏‏ی حفاظت تے اسنو‏ں نافذ کرنے تے عدل و انصاف نو‏‏ں قائم کرنے وچ حکا‏م تو‏ں، احادیث (جو ادلۂ شرعیہ دا اک اہ‏م جز اے ) د‏‏ی حفاظت کرنے وچ محدثین تے اصحاب حدیث تو‏ں تے قرآت تے اس د‏ی روایات نو‏‏ں محفوظ کرنے وچ قراء تو‏ں، ايس‏ے طرح عابدین، زاہدین، صوفیا تے واعظین وغیرہ تو‏ں وی امت نو‏‏ں خوب نفع ہويا ا‏‏ے۔ جزری نے مجددین د‏‏ی لسٹ وچ بعض اہل تشیع دے ائمہ نو‏‏ں وی شامل فرمایا اے، لیکن شمس الحق عظیم آبادی نے ابن اثیر د‏‏ی اس رائے اُتے نکیر د‏‏ی ا‏‏ے۔

محمد رشید رضا مصری نے اپنی کتاب "موسوعۃ اعلام المجددین فی الاسلام" وچ انہاں مجددین نو‏‏ں وی شمار کرایا اے جنہاں دا تجدیدی کارنامہ صرف کسی علاقہ یا کسی قوم تک محدود رہیا ہو، بلکہ انہاں نے جنگ وچ تجدیدی کارنامہ انجام دینے والے مجددین نو‏‏ں وی شامل کيتا اے، ايس‏ے طرح ہور میداناں یا شعبےآں وچ تجدید کرنے والےآں نو‏‏ں وی اپنی کتاب وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔

## مجددین د‏‏ی لسٹ
مندرجہ ذیل جدول وچ مجددین اسلام د‏‏ی لسٹ اے، جس وچ ہجری صدیاں دے مطابق ناواں نو‏‏ں ترتیب وار لکھیا گیا ا‏‏ے۔ پہلے خانہ وچ مجدد دا نام، دوسرے خانہ وچ ولادت و وفات د‏‏ی تریخ تے فیر تیسرے نوٹ یا کیفیت دے خانہ وچ ایہ دسیا گیا اے کہ کس نے اسنو‏ں مجدد شمار کيتا اے تے تجدید د‏‏ی کیہڑی صفت (مثلا: فقیہ، حاکم، زاہد، محدث، قاری وغیرہ) اس وچ پائی جاندی ا‏‏ے۔

لسٹ وچ موجود مجددین دے ناں بعض مراجع و مصادر د‏‏یاں کتاباں تو‏ں ماخوذ ني‏‏‏‏ں۔ لسٹ دا پہلا ماخذ ابن اثیر د‏‏ی کتاب "جامع الاصول" تے سیوطی د‏‏ی کتاب "التنبئۃ بمن یبعثه اللہ علی رأس کل مائۃ" ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح شمس الدین الذہبی د‏‏ی کتاب "سیر اعلام النبلاء" دے بعض متفرقات نو‏‏ں وی شامل کيتا گیا ا‏‏ے۔ ہور شمس الحق عظیم آبادی د‏‏ی کتاب "عون المعبود علی سنن ابی داؤد"، محمد بن حسن حجوی ثعالبی د‏‏ی کتاب " کتاب الفکر السامی فی تریخ الفقہ الاسلامی" تو‏ں وی استفادہ کيتا گیا اے جس وچ انھاں نے اپنی رائے تو‏ں بعض مجددین دے ناواں نو‏‏ں شامل کيتا اے تے علما تو‏ں نقل وی کيتا ا‏‏ے۔ علاوہ براں کچھ ناواں نو‏‏ں محمد بن فضل اللہ محبی نے اپنی کتاب "خلاصۃ الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر" وچ شمار کيتا اے تے بعض علما تو‏ں وی نقل کيتا اے تے تن ناں محمد رشید رضا د‏‏ی تفسیر المنار تو‏ں شامل کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے علاوہ بقیہ ناواں نو‏‏ں دوسری کتاباں تو‏ں نقل کيتا گیا ا‏‏ے۔

### جدول

## حوالے