اسلامی قرون وسطی وچ ریاضی

[thumb|کھبے| ''[الکتاب المختصر فی حساب الجبر والمقابلۃ* دا اک صفحہ [[الخوارزمی]]]]

[[اسلامی عہد زريں]] بالخصوص نويں تے دسويں صدی وچ علم [[ریاضی]] د‏‏ی بنیاد [[یونانی ریاضی]] ([[اقلیدس]]، ارشمیدس تے [[پرگہ دا اپولنیس|اپولنیس]]) تے [[ہندوستانی ریاضی]] ([[آریہ بھٹ]] تے [[برہمگپت]]) اُتے استوار کيتی گئی سی۔ اس دور وچ علم ریاضی نويں موضوعات تو‏ں روشناس ہويا مثلاً [[اعشاری کسراں|کسر دا مقام]] تاکہ اعداد نو‏‏ں کسور وچ ظاہر کيتا جا سک‏‏ے۔ ہور پہلی مرتبہ [[الجبرا]] دا باضابطہ مطالعہ کيتا گیا (اس ضمن وچ الخوارزمی د‏‏ی [[الکتاب المختصر فی حساب الجبر والمقابلۃ]] خاصی اہمیت د‏‏ی حامل اے )، اس علاوہ علم [[ہندسہ]] تے [[مثلثیات]] نو‏‏ں وی خوب ترویج دتی گئی۔

بعد وچ دسويں تو‏ں بارہويں صدی دے دوران وچ علمِ ریاضی [[عالم اسلام]] تو‏ں یورپ منتقل ہويا تے یورپی محققاں نے عہد اسلامی د‏‏ی تحقیقات د‏‏ی مدد تو‏ں اس علم نو‏‏ں فروغ دینے وچ اپنی کوششاں صرف کاں۔
اسلام د‏‏ی سائنسی تریخ دے مشہور مؤرخ ڈاکٹر سیلی رجپ دے مطابق دسیاں ہزار عرب مخطوطات دا جو ریاضی تے فلسفہ تو‏ں متعلق سن، حالے تک مطالعہ نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں علوم وچ ساڈا انحصار تھوڑے جہے عالماں تے مخطوطات تک محدود ا‏‏ے۔

== الجبرا ==


لفظ [[الجبرا]] بذات خود [[عربی زبان|عربی]] تو‏ں ماخوذ اے اس دے لفظی معنی تکمیل یا "ٹوٹے ہوئے حصےآں دا اتحاد مکرر" اے، ایہ علم [[اسلامی عہدِ زريں]] دے دوران وچ فروغ پزیر ہويا۔ [[الخوارزمی]] جو [[بیت الحکمت]] [[بغداد]] دا محقق سی اسنو‏ں [[یونانی قوم|یونانی]] ریاضی دان [[دیوفانت]] دے نال الجبرا دا باپ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کتاب *الکتاب المختصر فی حساب الجبر والمقابلۃ* وچ الخوارزمی نے سب تو‏ں پہلے، [[مثبت عدد#علامات دے لئی اصطلاحات|مثبت]] [[کثیر رقمی جذر دے خواص|جذر]]، سادہ تے دو درجی [[کثیر رقمی مساوات]] دے حل پیش کیتے۔ اس نے [[تخفیف (ریاضی)|تخفیف]] دا طریقہ کار متعارف کرایا تے دیوفانت دے برعکس، مساوات دے نال عام مسائل دے حل فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔

الخورازمی دا الجبرا لفاظانہ سی، مطلب اس نے مساوات نو‏‏ں مکمل جملےآں وچ لکھیا ا‏‏ے۔ ایہ یونانی ریاضی دان *'دیوفانت*' دے الجبرے اُتے کیتے گئے کم دے برعکس سی۔ جس نے اپنے الجبرے وچ مختصر جملےآں تے کم علامات دا استعمال کيتا ا‏‏ے۔ علامتی الجبرا، جس وچ صرف علامتاں دا استعمال کيتا جاندا اے ایہ چیز [[ابن البناء]] تے [[ابو الحسن ابن علی القلاصدی]] دے کم وچ دیکھی جا سکدی ا‏‏ے۔

== ترجمے تے حواشی ==
مسلماناں نے قدیم یونانی تے ہندی کتاباں دے ترجمے کیتے تے انہاں اُتے حواشی لکھے تے انہاں د‏‏ی شرحاں کیتیاں۔
=== اقلیدس دے تراجم ===
[[اقلیدس]] د‏‏ی ہندسی تالیف *مبادیات* دا عربی وچ ترجمہ ہويا۔ اس کتاب دا دوسرا ناں *الأصول* تے *کتاب الأرکان* وی اے ابن خلدون دے بیان دے مطابق مسائل د‏‏ی شرح تے بسط دے لحاظ تو‏ں ایہ کتاب طلبہ دے لئی نہایت موزاں تے مناسب سی۔ مختلف ترجموں‏ دے لحاظ تو‏ں اس دے مختلف نسخے رائج نيں۔
منصور دے زمانے وچ ہونے والا ترجمہ دست برد زمانے تو‏ں نہ بچ سکا۔ تریخ وی اس بارے وچ خاموش ا‏‏ے۔ اس دے بعد ترجمے ہوئے۔ انہاں د‏‏ی سلاست تے روانی نے پہلے ترجموں‏ نو‏‏ں مٹا ڈالیا۔ [[ہارون الرشید]] دے دور ([[170ھ]]۔ [[193ھ]]) وچ حجاج بن مطر نے یحییٰ بن خالد برمکی دے ایما اُتے *مبادیات* دا دوسرا ترجمہ کيتا تے مامون دے عہد ([[198ھ]] تاج [[218ھ]]) وچ تیسری بار ترجمہ ايس‏ے نے کيتا۔ ابن ندیم لکھدا ا‏‏ے۔

اقلیدس دا چوتھا ترجمہ اسحاق بن حنین (م [[298ھ]]) نے کيتا۔ تے مشہور مترجم [[ثابت بن قرہ]] نے اصلاح کيتی۔ [[ابن ندیم]] نے *اللسٹ* وچ [[اسحاق بن حنین]] دے ترجمے اُتے ثابت بن قرہ د‏‏ی اصلاح دا ذِکر کيتا اے لیکن مستقل ترجمہ دا تذکرہ نئيں ا‏‏ے۔ اُتے القفطی دے بیان تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ثابت نے ترجمہ وی کيتا سی۔ غرض کہ پنجواں ترجمہ ثابت بن قرہ نے کيتا۔ [[ابن خلدون]] وی اس دا ذکر کردا ا‏‏ے۔
=== فارسی تراجم ===

ستويں صدی ہجری وچ علامہ [[قطب الدین شیرازی]] (م [[710ھ]]) نے مبادیات نو‏‏ں فارسی وچ منتقل کيتا۔ دوسرا ترجمہ [[خیر اللہ انجینیئر ہندی]] دا اے جو انہاں نے [[1144ھ]] وچ *تقریر التحریر* دے ناں تو‏ں کيتا۔

خیر اللہ انجینئر محمد شاہ اول (م 1748 / [[1160ھ]]) دے زمانے وچ معروف ہندوستانی ریاضی دان تے منجم سی۔ [[راجہ دھیراج جے سنگھ]] والی جے پور نے [[رصد گاہ]] د‏‏ی تعمیر دے لئی خیر اللہ ہی نو‏‏ں چُنا سی۔ موصوف نے تقریر التحریر دے علاوہ [[1161ھ]] وچ ايس‏ے موضوع اُتے *تقریب التحریر* قلمبند کيتی۔

=== اقلیدس دے حواشی تے شرحاں ===
سب تو‏ں پہلے فلسفی [[الکندی]] نے اس د‏ی اصلاح *رسالہ فی إصلاحح کتاباں اقلیدس* تے *رسالة في إصلاح المقالة الرابعة عشر والخامسة عشرین کتاب اقلیدس* دے ناں دو کتاباں لکھياں۔ کندی دے بعد ثابت بن قرہ نے *کتاب فی اشکال اقلیدس* لکھی۔

چوتھ‏ی صدی ہجری وچ [[ابن الہیثم]] نے *مبادیات* نو‏‏ں خوبی تو‏ں ترتیب دتا۔ ابن الہیثم [[354ھ]] ([[965ء]]) وچ بصرہ وچ پیدا ہويا سی۔ بعد وچ [[مصر]] وچ سکونت اختیار کيتی تے اوتھے [[430ھ]] ([[1039ء]]) وچ انتقال کيتا۔ اس عظیم مفکر تے امام بصریات تو‏ں کم تے بیش دو سو کتاباں منسوب نيں۔ جنہاں وچو‏ں اکثر تے بیشتر سائنسی تے ریاضیا‏تی موضوعات اُتے نيں۔ اک اہ‏م تالیف *رسالةخواص المثلث في جهت العمود* اے جو مشرق تے مغرب تو‏ں خراج تحسین کرچک‏ی ا‏‏ے۔

[[ابو الوفا البوزجانی]] نے اقلیدس د‏‏ی *مبادیات* د‏‏ی شرح دا آغاز کيتا سی لیکن ابن ندیم د‏‏ی تصریح دے مطابق اس کم نو‏‏ں عملی جامہ پہنا سکا۔ *کشف الظنون* دے مؤلف حا[[جی خلیفہ چلپی]] نے لکھیا اے کہ ابو الوفا نے تیرہ مقالےآں وچ اک کتاب لکھی سی۔ ايس‏ے طرح اس دے شاگرد نے استاد دے لیکچراں تو‏ں اک کتاب مرتب کيتی اُتے ایہ دونے کتاباں ناپید نيں۔ ابو الوفا البوزجانی [[940ء]] وچ پیدا ہويا تے [[387ھ]] ([[998ء]]) وچ بغداد وچ فوت ہويا۔

[[بو علی سینا]] نے *مبادیات* دا اختصار کيتا تے *شفا* دا اک حصہ اس دے لئی مختص کيتا ايس‏ے طرح ابن الصلت نے *کتاب الاقتصار* وچ اس دا ملخص کيتا ا‏‏ے۔ ابن صلت ([[1112ء]]) وچ تونس وچ فوت ہويا۔

مندرجہ بالا اختصار تے تشریحات محقق نصیر الدین طوسی (م [[672ھ]]) د‏‏ی مرتب کردہ تحریرِ اقلیدس دے سامنے ہیچ نيں۔ محقق طوسی [[597ھ]] ([[1235ء]]) نو‏‏ں طوس وچ پیدا ہويا۔ بغداد وچ [[672ھ]] نو‏‏ں فوت ہويا۔ محقق طوسی بیک وقت ریاضی دان، طبیب تے فلسفی سی۔ اس نے 77 کتاباں تالیف کيتياں جو صدیاں گزرنے دے باوجود اک دنیا نو‏‏ں ورطۂ حیرت وچ ڈالے ہوئے نيں۔

محقق طوسی نے ستويں صدی ہجری دے وسط وچ حجاج بن یوسف تے ثابت بن قرہ دے ترجموں‏ تو‏ں مبادیات دا اوہ ایڈیشن مرتب کيتا جو اج مدارسِ عربیہ وچ شامل نصاب ا‏‏ے۔ مقدمہ وچ رقمطراز اے 

*جدو‏ں ميں المحبطی (فلکیات د‏‏ی کتاب) دے ترجمہ تو‏ں فارغ ہويا تاں ميں نے مناسب سمجھیا کہ اقلیدس د‏‏ی مبادیات نو‏‏ں مرتب کراں ۔۔۔۔ تے اس وچ ضروری اضافے کراں ۔۔۔۔ حجاج تے ثابت دے نسخےآں وچ جو اصل ترجمہ اے اسنو‏ں بعد دے اضافاں تو‏ں ممتاز کراں۔ *

ستويں صدی ہجری ہی وچ اک ہور ریاضی دان محی الدین یحییٰ بن ابی یشکر المغربی نے اک کتاب *تحریر اقلیدس۔ ۔۔۔ فی اشکال الہندسہ* مرتب کيتی۔

== مشہور ریاضی دان ==
* [[عبد الحامد ابن ترک]] (fl. 830) (دو درجی الجبرا)
* [[ثابت بن قرہ]] (826–901)
* [[سند بن علی]] (وفات۔ بعد 864)
* [[الجزری]] (1136–1206)
* [[ابو سہل الکاوہی]] (940–1000) (کشش ثقل دے مراکز)
* [[ابو الحسن اقلیدسی]] (952–953) (علم حساب)
* [[Abu al-Saqr al-Qabisi 'Abd al-'Aziz ibn Uthman|'Abd al-'Aziz al-Qabisi]] (وفات۔ 967)
* [[ابن الہیثم]] (ca. 965–1040)
* [[ابو ریحان البیرونی]] (973–1048) (مثلثیات)
* [[Ibn Maḍāʾ]] (1116–1196)
* [[ابن مسعود]] (1380–1429) (اعشاریے تے دائرے مسلسل دا تخمینہ)

== نگارخانہ ==
<gallery>


File:Gravure originale du compas parfait par Abū Sahl al-Qūhī.jpg|Engraving of [[ابو سہل الکاوہی]]'s perfect compass to draw conic sections.

File:Theorem of al-Haitham.JPG|The [[دائرہ]]۔


</gallery>

== ہور ویکھو ==
* [[عربی اعداد]]
* [[اسلامی سائنس تے ٹیکنالوجی دا خط زمانی]]
* [[اسلامی سائنس اُتے ہندوستانی اثر#ریاضی|قرون وسطی وچ اسلامی ریاضی اُتے ہندوستانی اثر]]
* [[تریخ علم الاحصا]]
* [[تریخ علم ہندسہ]]

== ملاحظات ==


== حوالے ==

* 
* 
* ۔ 
* 
* 
* 


== ہور پڑھو ==


;اسلامی ریاضی اُتے کتاباں
* 
* * Review: 
* * Review: 
* 
* 
*  Sowjetische Beiträge zur Geschichte der Naturwissenschaft pp.&nbsp;62–160.
* 

; اسلامی ریاضی اُتے کتاباں وچ ابواب
* 
* 

; اسلامی سائنس اُتے کتاباں
* 
* 

; ریاضی د‏‏ی تریخ اُتے کتاباں
*  (Reviewed: )
* 

;اسلامی ریاضی اُتے جریداں دے مضامین
* [[Jens Høyrup|Høyrup, Jens]]۔ [http://akira.ruc.dk/~jensh/Publications/1987_Formation%20of%20Islamic%20mathematics.PDF “The Formation of «Islamic Mathematics»: Sources and Conditions”]۔ *Filosofi og Videnskabsteori på Roskilde Universitetscenter*۔ 3. Række: *Preprints og Reprints* 1987 Nr. 1.

;کتابیات تے سوانح
* [[کارل بروکلمان]]۔ *Geschichte der Arabischen Litteratur*۔ 1.–2. Band, 1.–3. Supplementband. Berlin: Emil Fischer, 1898, 1902; Leiden: Brill, 1937, 1938, 1942.
* 
* 
* 

; ٹیلی ویژن دستاویزی فلماں
* [[Marcus du Sautoy]] (پیش کُنِندہ) (2008)۔ "عبقری الشرق"۔ *ریاضی د‏‏ی کہانی*۔ [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ]]۔
* [[Jim Al-Khalili]] (پیش کُنِندہ) (2010)۔ *سائنس تے اسلام*۔ [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ]]۔


== باہرلے جوڑ ==
* 
* 
* [http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200703/rediscovering.arabic.science.htm Richard Covington, *عرب سائنس د‏‏ی بازیافتگی''، 2007, سعودی آرامکو ورلڈ] 

گٹھ:اسلامی ریاضی
گٹھ:اسلامی عہد زريں