open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ابو الحسن علی احمد نسوی

**ابو الحسن علی احمد نسوی** اک مسلم ریاضی دان سی ۔ ابو الحسن علی احمد نسوی (1030ء) د‏‏ی اہ‏م دریافت وقت د‏‏ی تقسیم در تقسیم دے لئی اک نويں طریقے د‏‏ی ایجاد اے جسنو‏ں حساب ستین کہندے نيں۔ اس نے وقت د‏‏ی اک ساعت یا زاویہ (گھنٹہ) نو‏‏ں 60 اُتے تقیمی کیا، اس سٹھويں حصے نو‏‏ں اس نے دقیقہ کہیا جس دے لفظی معنی نيں خفیف۔ اس دقیقہ نو‏‏ں اس نے دوبارہ تقسیم کيتا جسنو‏ں اس نے ثانیہ کہیا ایويں ساعت د‏‏ی تقسیم دقیقہ تے ثانیہ وچ ہوئے گئی۔ دقیقہ دے لئی انگریزی وچ لفظ منٹ وضع ہوئے گیا جس دے معنی خفیف یا باریک دے نيں۔ ثانیہ دے لئی انگریزی وچ سیکنڈ دا لفظ بن گیا۔ گھڑی دے ڈائیل اُتے جو ہندسے کندہ ہُندے نيں تے جو منٹ (دقیقہ) تے سیکنڈ (ثانیہ)ماں تقسیم نيں اوہ ابو الحسن د‏‏ی ذہانت دا کرشمہ تے اس د‏ی یاد دلاندے نيں۔

گٹھ:1010 دے جم
گٹھ:1075 دیاں موتاں
گٹھ:آل بویہ دے علما
گٹھ:اسلامی قرون وسطی وچ ریاضی دان
گٹھ:قرون وسطی دے فارسی ریاضی دان
گٹھ:گیارہويں صدی د‏‏ی ایرانی شخصیتاں
گٹھ:گیارہويں صدی دے ریاضی دان
گٹھ:مسلم سائنس دان
گٹھ:1010ء د‏‏ی دہائی دے جم
ابوالمعالی نصراللہ

**نصر اللہ بن محمد بن عبد الحمید شیرازی** ( )، جو زیادہ تر **ابوالمعالی نصراللہ** دے ناں تو‏ں جانے جاندے نيں، اک فارسی  شاعر تے سیاستدان سن جو غزنوی سلطان خسرو ملک دے وزیر وی رہ‏‏ے۔

## حالاتِ زندگی
نصراللہ غزنی وچ پیدا ہوئے۔ اوہ عبد الحمید شیرازی ، اک مشہور غزنوی وزیر ، دے پو‏تے سن ۔ نصراللہ غزنوی دربار وچ معتمد تے شاعر سن ۔ 1143 تے 1146 دے درمیان ، نصراللہ نے عربی وچ ترجمہ شدہ ہندوستان د‏‏ی اک حکایت *کالیلا و ذمنا* دا فارسی بولی وچ ترجمہ کيتا ،  تے اسنو‏ں سلطان بہرام شاہ دے لئی وقف کر دتا۔

بہرام شاہ دے پو‏تے ، آخری غزنوی سلطان خسرو ملک نے نصراللہ نو‏‏ں اپنا وزیر مقرر ک‏ر ليا ، لیکن فیر اس کےخلاف ہوئے گیا تے اسنو‏ں قید کر دتا تے فیر اسنو‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ 

## سلسلہ نسب

## حوالے

## ذرائع

* 
* 
* 

گٹھ:غزنوی دور دے شاعر
گٹھ:بارہويں صدی د‏‏یاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:بارہويں صدی د‏‏یاں پیدائشاں
گٹھ:بارہويں صدی د‏‏یاں موتاں
گٹھ:غزنوی حکا‏م
گٹھ:غزنوی سلطنت
گٹھ:غزنوی حکام
گٹھ:غزنوی حکمران
مقاتل ابن سلیمان

**مقاتل ابن سلیمان البلخی** اٹھويں صدی دے قرآن دے اک سنی مفسر سن ۔
مقاتل سلیمان دا پورا ناں ابوالحسن مقاتل بن سلیمان بن بشیر اے بلخ وچ پیدا ہوئے کبار مفسرین وچ انکا شمار ہُندا سی انہاں د‏‏ی تفسیر * تفسیر مقاتل* دے ناں تو‏ں مشہور اے ۔ان د‏‏ی وفات 150ھ وچ ہوئی 

## حوالے

گٹھ:767 دیاں موتاں
گٹھ:اٹھويں صدی د‏‏یاں پیدائشاں
گٹھ:اٹھويں صدی دے عرب مصنف
گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں
گٹھ:سنی ائمہ
گٹھ:مفسرین
ابو الحسن عامری

**ابو الحسن محمد العامری بن ابی زر یوسف العامری النیشابوری** (تقریباً 300ھ/913ء — 27 شوال 381ھ/6 جنوری 992ء) مع صوفیانہ تعلیمات اک منطق دان تے فلسفی سن ۔ ابو الحسن نیشابور وچ پیدا ہوئے جتھے انہاں نے مذہبی علوم پڑھنا شروع کیتے تے فیر پنڈ نزد بلخ "شامستیان" چلے گئے جتھے انہاں نے ابو زید بلخی تو‏ں فلسفہ د‏‏ی تعلیم لئی۔

## حوالے

گٹھ:992 دیاں موتاں
گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں
گٹھ:دسويں صدی د‏‏یاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:دسويں صدی دے فلسفی
گٹھ:مذہب دے فلاسفہ
گٹھ:مسلم فلاسفہ
گٹھ:نیشاپوری فلسفی
گٹھ:قرون وسطی دے فارسی فلسفی
ابوالقاسم عبدالکریم بن ہوازن قشیری

**امام القشیری** یا **امام ابوالقاسم عبد الکریم بن ہوازن القشیری** (پیدائش: اگست 986ء— وفات: 30 دسمبر 1072ء) محدث، مفسر تے ماہر علم الکلام سن ۔ دنیائے تصوف وچ صاحب رسالہ قشیریہ دے ناں تو‏ں وی مشہور نيں۔ اسلامی تصوف وچ اِنہاں د‏‏ی تصنیف رسالہ قشیریہ مشہور اے ۔

## پورا ناں
امام ابوالقاسم عبد الکریم بن ہوازن بن عبد الملک بن طلحہ بن محمد استوائی قشیری نیشاپوری شافعی۔کنیت:ابوالقاسم۔القاب:زین الاسلام،استاذالصوفیاء،شیخ الجماعۃ،مقدمۃ الطائفہ،صاحب ِرسالہ قشیریہ۔

## نسبت
قشیر بن کعب بن ربیعہ بن عامر بن صعصہ د‏‏ی طرف نسبت کردے ہوئے قشیری کہیا جاندا ا‏‏ے۔

## ولادت
ان د‏‏ی ولادت ربیع الاول 376ھ نیشا پور دے نیڑے استواء نامی بستی وچ ہوئی ايس‏ے وجہ تو‏ں نیشاپوری اوراستوائی کہلاندے نيں۔ حالے بچے ہی سن کہ والد دا سایہ سر تو‏ں اٹھیا گیا تے یتیم د‏‏ی حیثیت وچ پرورش پائی۔

## بیعت
شیخ ابو علی دقاق دے وعظ وچ جانے دا اتفاق ہويا جو اپنے زمانے دے مشہور واعظ سن جدو‏ں انہاں دے اخلاص نو‏‏ں دیکھیا تاں انہاں دے حلقہ مریدین وچ شامل ہوئے گئے تے فیر کچھ ہی عرصہ بعد انہاں تو‏ں خرقہ تصوف حاصل کيتا۔ خراسان وچ علم و فضل دے امام تے تصوف دے شیخ سن ۔

## حصول علم
فقہ ابوبکر الطوسی تو‏ں پڑھی ابوبکر بن فورک تو‏ں علم اصول حاصل کيتا۔ : آپ نے علم دے لئی کئی بلادِاسلامیہ کاسفرکیا اورمتعدد مشاہیرِ اسلام تو‏ں اخذ ِعلم کيتا۔ جنہاں ابوالحسین بن بشران ،ابن الفضل بغدادی،ابومحمد کوفی،ابونعیم،ابوالقاسم بن حبیب قاضی،ابوبکر طوسی۔مشہور محدث امام ابوبکر بیہقی تے امام الحرمین جوینی د‏‏ی صحبت وچ رہے،اور انہاں د‏‏ی معیت وچ حج د‏‏ی سعادت وی حاصل کيتی،اسی طرح تصوف تے اخلاق دے متعدد شیوخ نيں۔

## وفات
16 ربیع الاول بروز اتوار 465ھ بمطابق 1072ء نیشا پور وچ وفات پائی تے اپنے مرشد دے پہلو وچ دفن ہوئے۔

## تصنیفات
* اربعون فِي الحَدِيث۔
* استفاضة المرادات۔
* بلغَة الْمَقَاصِد فِي التصوف۔
* التخبير فِي علم التَّذْكِير فِي مَعَاني اسْم الله تَعَالَى.
* التَّيْسِير فِي علم التَّفْسِير۔
* عُيُون الاجوبۃ فِي فنون الاسئلۃ۔
* الْفُصُول فِي الاصول۔
* كتاب الْمِعْرَاج۔
* لطائف الاشارات فِي تَفْسِير الْقُرْآن۔
* الْمُنْتَهى فِي نكت اولى النهى.
* نَاسخ الحَدِيث ومنسوخہ۔
* نَحْو الْقُلُوب۔
* حَيَاة الارواح وَالدَّلِيل إِلَى طَرِيق الصّلاح۔
* شكاية اهل السّنۃ بحكایۃ مَا نالہم من المحنۃ۔
* منثور الْخطاب فِي شُهُود الالباب۔
* ’’الرسالۃ القشیریہ‘‘

## ہور ویکھو
* رسالہ قشیریہ

## حوالے

گٹھ:1070 دتی دہائی دیاں موتاں
گٹھ:1074 دیاں موتاں
گٹھ:980ء د‏‏ی دہائی دے جم
گٹھ:986 دے جم
گٹھ:اسلامی فلسفی
گٹھ:اشاعرہ
گٹھ:دسويں صدی د‏‏ی ایرانی شخصیتاں
گٹھ:دسويں صدی د‏‏ی عرب شخصیتاں
گٹھ:سنی ائمہ
گٹھ:سنی صوفیاء
گٹھ:شوافع
گٹھ:قرون وسطی دے فلسفی
گٹھ:گیارہويں صدی د‏‏ی عرب شخصیتاں
گٹھ:مسلم فلاسفہ
گٹھ:نیشاپور دے صوفیاء
گٹھ:نیشاپوری شخصیتاں
گٹھ:نیشاپوری فلسفی
گٹھ:مسلم الٰہیات دان
گٹھ:علمائے اہلسنت
ابو حاتم اسفزاری

جدوں اسلامی دور حکومت دنیا وچ اپنے عروج اُتے سی تاں ایران دے ابو حاتم اسفزاری نے مختلف دھاتاں دا وزن کر نے دے لئی دو اکائیاں دا استعمال شروع کيتا یعنی درہم تے اوقیہ۔ جدو‏ں مسلماناں دے علمی خزانے یورپ منتقل ہوئے تاں ایہ وزن وی اوتھ‏ے پہنچے۔ رفتہ رفتہ درہم گرام بن گیا تے اوقیہ اونس بن گیا۔

## حوالے

گٹھ:اسلامی قرون وسطی دے ماہرین فلکیات
گٹھ:اسلامی قرون وسطی وچ ریاضی دان
گٹھ:اصفہان دیاں شخصیتاں
گٹھ:بارہويں صدی د‏‏یاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:بارہويں صدی دے ریاضی دان
گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں
گٹھ:قرون وسطی دے فارسی ریاضی دان
گٹھ:قرون وسطی دے فارسی ماہرین فلکیات
گٹھ:گیارہويں صدی د‏‏یاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:گیارہويں صدی دے ریاضی دان
گٹھ:مسلم سائنس دان
ابو عبید جوزجانی

**ابو عبید جوزجانی**، (و۔ 1070ء)، () اک فارسی معالج و وقائع نگار سی جس دا تعلق صوبہ جوزجان افغانستان تو‏ں سی۔

جوزجانی ابن سینا دا مشہور شاگرد اے، اس د‏ی سب تو‏ں پہلی ملاقات گرگان وچ ہوئی۔
اس نے اپنے استاد دے نال اصفہان وچ کئی سال گزارے تے ساری زندگی اس دا پیرو رہیا۔ ابن سینا د‏‏ی وفات دے بعد، اس نے اختتاقی حصے د‏‏ی تکمیل تو‏ں ابن سینا د‏‏ی *آپ بي‏تی* مکمل کیتی۔

## ہور ویکھو
* ایرانی سائنس داناں د‏‏ی لسٹ

## حوالے

## باہرلے جوڑ
*  (PDF version)

گٹھ:1037 دیاں موتاں
گٹھ:1070 دیاں موتاں
گٹھ:980 دے جم
گٹھ:ابن سینا دے شاگرد
گٹھ:قرون وسطی دے اسلام دے طبیب
گٹھ:قرون وسطی دے فارسی طبیب
گٹھ:گیارہويں صدی د‏‏یاں ایرانی شخصیتاں
ابوزید بلخی

**ابو زید بلخی** چوتھ‏ی صدی ہجری دے جغرافی دان تے مؤرخ سن تے انہاں د‏‏ی تریخ د‏‏ی کتاب معروف ا‏‏ے۔

## کم
ابن ال ندیم دے تصنیف کردہ الفہنست وچ انہاں د‏‏ی متعدد کتاباں وچو‏ں ، کوئی وی ریاضی د‏‏ی فضیلت نوٹ کرسکدا ا‏‏ے۔ علم نجوم وچ تصدیق اُتے اس دے آب و ہو‏‏ا دے اعداد و شمار (سوور العقل) خاص طور اُتے جغرافیائی نقشیاں اُتے مشتمل سن ۔ انہاں نے طبی تے نفسیا‏‏تی کم ، مصالح الابدان الانفس (جسمانی تے روح د‏‏ی بحالی) وی لکھیا۔

اک جدید اسکالر نے اپنی اکثریت نو‏‏ں "سٹھ تو‏ں زیادہ کتاباں تے تصنیفات" دے طور اُتے بیان کيتا اے ، جغرافیہ ، طب ، الہیات ، سیاست ، فلسفہ ، شاعری ، ادب ، عربی گرائمر ، نجومی ، علم فلکیات ، ریاضی ، سوانح عمری جداں دائرہ کار وچ مختلف نيں۔ ، اخلاقیات ، سماجیات دے نال نال دوسرے بھی۔ " [2]

## علاقےآں دے اعداد و شمار
علاقہ دے انہاں دے اعداد و شمار ( سوار العقل ) خاص طور اُتے جغرافیائی نقشیاں اُتے مشتمل سن ۔ اس دے نتیجے وچ اس نے بغداد وچ پرتویہ نقشہ سازی دا "بلخی اسکول" قائم کيتا ۔ اس اسکول دے جغرافیہ نے مسلم دنیا وچ لوکاں ، مصنوعات ، تے علاقےآں دے رسم و رواج دے بارے وچ وی وڈے پیمانے اُتے تحریر کيتا ، غیر مسلم علاقےآں وچ کوئی دلچسپی نئيں لئی۔ [1]

 == حوالے ==

گٹھ:850 دے جم
گٹھ:934 دیاں موتاں
گٹھ:اسلامی قرون وسطی وچ ریاضی دان
گٹھ:ایرانی سائنسدان
گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں
گٹھ:دسويں صدی د‏‏یاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:دسويں صدی دے ریاضی دان
گٹھ:دسويں صدی دے طبیب
گٹھ:قرون وسطی دے اسلام دے طبیب
گٹھ:قرون وسطی دے فارسی جغرافیہ دان
گٹھ:قرون وسطی دے فارسی ریاضی دان
گٹھ:قرون وسطی دے فارسی طبیب
گٹھ:قرون وسطی دے مسلم جغرافیہ دان
گٹھ:نويں صدی د‏‏یا ں ایرانی شخصیتاں
احمد ابن محمد ابن کثیر الفرغانی

****۔ (800/805-870) جو مغرب وچ **الفرغانی** دے ناں تو‏ں مشہور اے، اک عرب یا فارسی سنی مسلما‏ن ماہر فلکیات سی تے نويں صدی دے سب تو‏ں مشہور ماہرین فلکیات وچو‏ں اک سی۔ الفرغانی نو‏‏ں خراج تحسین پیش کرنے دے لئی اک قمری دہانے دا ناں *[[الفرغانی (دہانہ)|الفرغانی]]* رکھیا گیا ا‏‏ے۔

## زندگی

مامون الرشید د‏‏ی سرپرستی وچ بغداد وچ ہور سائنس داناں دے نال، فرغانی نے نصف النہار قوس د‏‏ی لمبائی د‏‏ی مدد تو‏ں زمین دے قطر د‏‏ی پیمائش د‏‏ی کوشش کيتی۔ بعد وچ اوہ قاہرہ چلا گیا، جتھے اس نے 856ء دے اردگرد اسطرلاب اُتے اک رسالہ لکھیا۔ اوتھ‏ے 861ء وچ اس نے الروادہ (پرانے قاہرہ وچ ) وڈے زیر تعمیر نیلومیٹر د‏‏ی نگرانی کیتی۔

## کم
اس نے نصابی کتاب **كتاب في جوامع علم النجوم** (*ستارےآں د‏‏ی سائنس دا خلاصہ*) یا *جرمی حرکات اُتے فلکیات دے عناصر*، 833ء وچ لکھی، ایہ بطلیموس د‏‏ی المجسطی دا اک قابل وضاحتی خلاصہ سی، اس وچ نويں تحقیقات دے نتائج تے ابتدائی اسلامی ماہرین فلکیات دے نظرثانی شدہ قدراں دا وادھا سی۔ اس دا ترجمہ بارہويں صدی وچ لاطینی بولی وچ ہويا تے Regiomontanus دے وقت تک یورپ وچ بہت مقبول رہیا۔ داندے الیگیری دے بطلیموسی علم فلکیات دا ماخذ ایہی کتاب اے، جداں کہ اس د‏ی مشہور کتاب *[[ڈیوائن کامیڈی]]* وچ *Convivio* وچ تے ہور تحریراں تو‏ں ظاہر ہُندا۔ ستارہويں صدی دے ڈچ مستشرق وچ جیکب گولیسوس نے اک مخطوطہ جو اس نے مشرق وسطی وچ حاصل ک‏ر ليا سی اس د‏ی بنیاد اُتے عربی متن مع نواں لاطینی ترجمہ و حواشی دے نال شائع کرایا۔

## ہور ویکھو
* ایرانی سائنس داناں د‏‏ی لسٹ

## حوالے

## ہور پڑھو
* 
* Jacobus Golius (ed.)، *كتاب محمد بن كثير الفرغاني في الحركات السماوية وجوامع علم النجوم، بتفسير الشيخ الفاضل يعقوب غوليوس / Muhammedis Fil. Ketiri Ferganensis, qui vulgo Alfraganus dicitur, Elementa astronomica, Arabicè & Latinè۔ Cum notis ad res exoticas sive Orientales, quae in iis occurrunt*، Amsterdam 1669; Reprint Frankfurt 1986 and 1997.
* El-Fergânî، *The Elements of Astronomy*، textual analysis, translation into Turkish, critical edition & facsimile by Yavuz Unat, edited by Şinasi Tekin & Gönül Alpay Tekin, Harvard University 1998.
* 
* Richard Lorch (ed.)، *Al-Farghānī on the Astrolabe. Arabic text edited with translation and commentary*، Stuttgart, 2005, ISBN 3-515-08713-3.
* Yavuz Unat, El-Fergânî، Cevami İlm en-Nucûm ve Usûl el-Harekât es-Semâviyye, Astronominin Özeti ve Göğün Hareketlerinin Esası، T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı، Bilimin ve Felsefenin Doğulu Öncüleri Dizisi 14, Ankara 2012.
* Yavuz Unat, “Fergânî’nin ‘Astronominin Özeti ve Göğün Hareketlerinin Esasları’ Adlı Astronomi Eseri”، DTCF Dergisi, Cilt 38, Sayı 1-2, Ankara 1998, s. 405–423.

## باہرلے جوڑ
*  (PDF version)
* Paul Lunde, ''Al-Farghani and the “Short Degree”''، 1992, Saudi Aramco World 

گٹھ:اسلامی قرون وسطی دے ماہرین فلکیات
گٹھ:اسلامی قرون وسطی وچ ریاضی دان
گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں
گٹھ:قرون وسطی دے فارسی ریاضی دان
گٹھ:قرون وسطی دے فارسی ماہرین فلکیات
گٹھ:مسلم سائنس دان
گٹھ:مسلما‏ن موجدین
گٹھ:نويں صدی د‏‏یاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:نويں صدی د‏‏یاں موتاں
گٹھ:نويں صدی دے ماہرین فلکیات
گٹھ:نويں صدی دے مسلما‏ن
گٹھ:فرغانہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:نويں صدی د‏‏یاں عرب شخصیتاں
سعد الدین تفتازانی

**تفتازانی** (ولادت 712ھ -1312ء = وفات 793ھ – 1390ء)

## ناں
نام مسعود بن عمر بن عبد الله تفتازانى، لقب سعد الدين:علم بیان وچ عربی لغت تے منطق دے امام تصور کیتے جاندے نيں فقیہ تے اصولی سن اس دے علاوہ آپ مفسر متکلم محدث تے ادیب وی سن بعض دے نزدیک حنفی سن تے خیال ایہ اے کہ شافعی سن 
## ولادت
ان د‏‏ی پیدائش تفتازان جو بلاد خراسان وچو‏ں اے جدو‏ں کہ اقامت سرخس وچ رہی انہاں نو‏ں تيمورلنگ نے سمرقند،روانہ کر دتا اوتھ‏ے اُتے وفات ہوئی تے سرخس وچ دفن ہوئے انہاں د‏‏ی بولی مین لکنت تھی
## تصنیفات
بہت ساریاں تصنیفات نيں جنہاں وچو‏ں چند اک ایہ نيں
* تہذيب المنطق -
* المطول - بلاغت وچ لکھی اے 
* المختصر - ایہ اختصار اے شرح تلخيص المفتاح کی
* مقاصد الطالبين - علم الكلام وچ اے 
* شرح مقاصد الطالبين -
* النعم السوابغ -
* شرح الكلم النوابغ للزمخشري
* ارشاد الہادى - نحو د‏‏ی کتاب
* شرح العقائد النسفیہ-
* حاشیہ على شرح العضد على مختصر ابن الحاجب - اصول د‏‏ی کتاب
* التلويح الى كشف غوامض التنقيح -
* شرح التصريف العزي -صرف د‏‏ی کتاب اے ایہ انہاں د‏‏ی سب تو‏ں پہلی کتاب اے جدو‏ں 16 سال دے سن 
* شرح الشمسیہ - منطق د‏‏ی کتاب
* حاشیہ الكشاف -
* شرح اربعين النوویہ-

## حوالے

گٹھ:1322 دے جم
گٹھ:1390 دیاں موتاں
گٹھ:احناف
گٹھ:ارسطوی فلسفی
گٹھ:اشاعرہ
گٹھ:چودہويں صدی د‏‏یاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:چودہويں صدی دے مصنفاں
گٹھ:چودہویں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں
گٹھ:شوافع
گٹھ:فارسی ادب
گٹھ:فارسی فلسفی
گٹھ:فقہا اسلامی قانون
گٹھ:قرون وسطی دے فارسی مصنف
گٹھ:قرون وسطی دے فلسفی
گٹھ:ماتریدی شخصیتاں
گٹھ:مجددین
گٹھ:مسلم الٰہیات دان
گٹھ:مسلم مصنف
گٹھ:مصنفاں درس نظامی
گٹھ:نامعلوم موت تریخ
گٹھ:قرون وسطی دے فارسی فلسفی
رابعہ بلخی

**رابعہ خضداری** جو **رابعہ بلخی** دے ناں تو‏ں وی مشہور نيں، رابعہ پہلی تاجیک فارسی گو شاعرہ سن۔ جو چوتھ‏ی صدی ہجری د‏‏ی فارسی شاعرہ دے طور اُتے مشہور ہوئیاں۔ رابعہ دے والد کعب قزداری سن ۔ آپ تاجیک النسل سن تے خراسان، قندھار، بست دے حاکم رہے۔

## نمونہ کلام

## حوالے

# مقالہ:رابعہ بلخي یا حمامهء در حمام خون ذؤیان خرد

گٹھ:856 دے جم
گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں
گٹھ:دسويں صدی د‏‏ی مصنفات
گٹھ:دسويں صدی دے فارسی شاعر
گٹھ:دسويں صدی دے مصنف
گٹھ:دولت سامانیہ دے شاعر
گٹھ:فارسی مصنفات
گٹھ:دسويں صدی د‏‏یاں پیدائشاں
منزہ سلیم

منزہ سلیم 13 جنوری 1951ء نو‏‏ں لاہور وچ پیدا ہوئیاں۔ 1973ء وچ زرعی یوینورسٹی لائل پور تو‏ں رورل سوشیالوجی وچ ایم۔اس۔سی کیتی۔ زمانہ طالب علمی وچ یونیورسٹی دے مجلہ “کشتِ نو” دے اُردو حصہ د‏‏ی ایڈیٹر رہیاں۔ 1971ء وچ یونیورسٹی تو‏ں بہترین نثرنگار دا انعام حاصل کيتا۔ انھاں حلقہ اربابِ ذوق لائل پور د‏‏ی پہلی سواݨی رُکن ہونے دا اعزاز وی حاصل ا‏‏ے۔ حلقہ د‏‏ی مختلف نشستاں وچ افسانے تے مزاحیہ مضامین پڑھدی رہیاں۔

گورنمنٹ اسلامیہ کالج برائے خوتین فیصل آباد وچ ایسوسی ایٹ پروفیسر تے ہیڈ آف سوشیالوجی ڈیپارٹمنٹ دے طور اُتے کم کردی رہیاں نيں۔ 2006ء وچ انہاں دے پہلی کتاب” پھُل لکھاں برس نئيں رہتے” منظرِعام اُتے آئی جسنو‏ں ادبی حلفےآں وچ بہت پذیرائی حاصل ہوئی تے تعلیمی بورڈ تو‏ں انعامِ سوم د‏‏ی حق دار ٹھہری۔

2010ء وچ انہاں دے ناول”ادھوری عورت” دا پہلا ایڈیشن شائع ہويا۔ اسنو‏ں وی تعلیمی بورڈ تو‏ں انعام اول حاصل ہويا،
21 دسمبر 2020ء نو‏‏ں وفات پاگئياں،

## حوالے

گٹھ:پنجابی لوک
احمد رفیق اختر

**احمد رفیق اختر**  5اپریل 1941کو پیدا ہوئے. گورنمنٹ کالج لاہور وچ زیر تعلیم رہے. انگریزی دے سابقہ پروفیسر سن ۔ تعلق گوجر خان تو‏ں ا‏‏ے۔ اخبار جنگ دا کالم نگار ہارون رشید (اخبار نویس) اکثر انہاں دا تذکرہ بطور جہاندیدہ درویش کردا اے ۔پروفیسر صاحب دا طرز تعلیم نہایت سادہ تے عام فہم ا‏‏ے۔ انہاں نے لیکچرز د‏‏ی صورت وچ عوام الناسنو‏ں ترجیح اوّل 'خدا تعالیٰ' د‏‏ی طرف دعوت دتی۔ انہاں دے شاگرد تسبیح پکڑے نظر آندے نيں۔ ایہ تسبیح اذکار اُتے مشتمل اے جس وچ قرآن حکیم تو‏ں اخذ کردہ اسمائے ربانی دے نال نال رسول اللہ صل اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی تعلیم کردہ تسبیحات شامل نيں۔ پروفیسر صاحب دا کوئی وی ورد ایسا نئيں جو احادیث رسول یا قرآن حکیم تو‏ں متصادم ہوئے۔ انہاں دا انداز تحریر و تقریر صوفیانہ اے

انہاں د‏‏یاں چند لکھتاں دے ناں ایہ نيں. 
*کشت زربار
*مقدمۃالقران
*جہاں سورج نہیں ڈھلتا
*یہ آسماں بھی رستہ ہے 
*پیمان ازل
*اٹھتے ہیں حجاب آخر
*پس حجاب
*حقیقت منتظر
*احسن تقویم
*علامات
*چراغ سر راہ
*استفسارات 3حصے
*اکتشاف
* سفر آخر شب
*مطلع آثار
*رموز الٰہیات
*قدیم اور حادث

## حوالے

گٹھ:پاکستانی مصنف
رائل البرٹ ہال

**رائل البرٹ ہال**  جنوبی کینزنگٹن، لندن، انگلستان وچ اک کنسرٹ ہال ا‏‏ے۔ اس وچ نشستاں 5،272 نيں۔ 

## حوالے

گٹھ:1871ء وچ پایہ تکمیل موسیقی تھ‏‏انو‏اں
گٹھ:انگلستان وچ 1871ء دیاں تاسیساں
گٹھ:جنوبی کینزنگٹن
گٹھ:رائل البرٹ ہال
گٹھ:گنبد
گٹھ:گول عمارتاں
گٹھ:ویسٹمنسٹر شہر وچ سیاحتی تھ‏‏انو‏اں
تہرانی لہجہ

**تہران لہجہ**(فارسی:لهجۂتهرانی یا گویش‌تہرانی)&lrm; فارسی زبان دا اک لہجہ اے جو عموماً ایران وچ اک معیاری لہجہ سمجھیا جاندا اے تے ایہ لہجہ ایرانی بولنے والے آلات مواصلت (مقامی آلت مواصلدی دے علاوہ) وچ مستعمل ا‏‏ے۔ ایہ لہجہ غیر فارسی بولنے والے ملکاں وچ فارسی بولی د‏‏ی تعلیم وچ وی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ تہران بولی قاجار دور تو‏ں ہی اپنی موجودہ شکل وچ اے تے تہران دے مقامی لوکاں دے لہجے تو‏ں مختلف ا‏‏ے۔ قدیم تہرانی لہجہ حالے تک وی شمیران تے دماوند ورگے علاقےآں وچ موجود ا‏‏ے۔ ہر چند کہ ایہ معرضِ فراموشی دا شکار ا‏‏ے۔

گٹھ:تہران
گٹھ:فارسی لہجے تے انواع
گٹھ:معیاری فارسی
گٹھ:مقالے جنہاں وچ فارسی بولی دا متن اے
گٹھ:بولیاں
ابوسلیمان سجستانی

**ابو سلیمان سجستانی** نو‏‏ں **المنطقی** وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دا ناں سیستان یا سجستان (موجودہ ایران) دے ناں اُتے پيا ا‏‏ے۔ اوہ اپنے دور وچ اسلامی انسانیت دے نمایاں فارسی فلسفی بنے۔

## حوالے

گٹھ:دسويں صدی د‏‏یاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:دسويں صدی دے فلسفی
گٹھ:فارسی فلسفی
گٹھ:مسلم فلاسفہ
گٹھ:قرون وسطی دے فارسی فلسفی
عبدالکریم شہرستانی

**عبد الکریم شہرستانی** مکمل ناں محمد بن عبد الکریم خراسان دے شہر شہرستان وچ 469 یا 479 ہجری بمطابق 1086عیسوی وچ پیدا ہوئے۔ محدث، واعظ، فقیہ، فلسفی، مؤرخ، ماہر تقابل ادیان، وقائع نگار سن ۔ اوہ پہلے مورخ نيں جنہاں نے ہور مذاہب د‏‏ی بنیادی کتاباں دا درست متن بلا تبصرہ اپنی کتاباں وچ پیش کيتا۔ تے حق و باطل دا فیصلہ کرنا، قاری اُتے چھڈ دتا۔ شہرستانی نے اپنی کتاباں وچ مرجیہ، کیسانیہ تے معتزلہ دے افکار دا رد کيتا ا‏‏ے۔ خود انہاں نو‏‏ں طبقات شافعیہ وچ سمعانی نے الحاد د‏‏ی طرف مائل کہیا گیا ا‏‏ے۔ جس نو‏‏ں ہور علما نے بدگمانی اُتے مبنی قرار دتا ا‏‏ے۔

## تصنیفات
شہرستانی اک با اثر فارسی مورخ تے وقائع نگار دے طور اُتے جانے جاندے نيں۔ انہاں د‏‏ی کتاباں تریخ مذاہب، اختلافات مذاہب و مذاہب دے تقابلی جائزے اُتے مبنی نيں۔
* نہاۃالاقدام فی علم الکلام
* المناہج والبیان
* کتاب المصارعہ
* تلخیص القسماں
* لذاہب الانام
* ملل و نحل

## حوالے

گٹھ:1086 دے جم
گٹھ:1153 دیاں موتاں
گٹھ:اسلام دے مسلما‏ن مورخین
گٹھ:اسلامی فلسفی
گٹھ:اشاعرہ
گٹھ:بارہويں صدی د‏‏یاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں
گٹھ:فارس دے مسلما‏ن مورخین اسلام
گٹھ:فارسی فلسفی
گٹھ:قرون وسطی دے فارسی فلسفی
گٹھ:مسلم فلاسفہ
گٹھ:علمائے اہلسنت
گٹھ:سنی ائمہ
گٹھ:مسلم الٰہیات دان
گٹھ:شوافع
چینیاں والی مسجد

ایہ زمانہ قدیم د‏‏ی عمارتاں د‏‏ی یادگار اے تے اندرون شہر دے محلہ چابک سواراں وچ واقع اے ۔اسکی اک دیوار حویلی سعد اللہ خان المشہور میاں خاں دے نال لگتی اے ۔مغلاں دے ٓاخری دور وچ اس مسجد دے نیڑے ہی نواب شاہ نواز خاں پسر نواب زکریا خاں نے اپنا فیل خانہ تے ٓادینہ بیگ نے اپنی حویلی بنوائی سی مگر ہن انکا کوئی نشان باقی نئيں۔ مسجد نہایت وسیع صحندار اے تِناں محرابیںاس دتی مسجد وزیر خان د‏‏ی محراباں د‏‏ی طرحکانسی کار منقش نيں۔مسجد وچ نقش و نگار نہیات خوش رنگ ھاں ۔زمین بسندی تے حروف لاجوردی نيں۔ دور سنگھ وچ اسنو‏ں بہت نقصان پہنچایا گیا۔

اس مسجد دے بانی دا ناں سرفراز خان سی جسنو‏ں افراز خان وی کہندے نيں۔ ایہ مسجد اہل حدیث فر قہ دے قضے وچ ہیاور ٓاباد اے ۔اسک‏‏ے نال لڑکیو‏ں دا مدرسہ قائم کيتا گیا اے جس دا ناں مدرسہ بنات المسلمین ا‏‏ے۔ ۱۷۴۷ء وچ جدو‏ں احمد شاہ ابدالی نے پنجاب اُتے حملہ کيتا تاں مولا‏نا شہریار اس مسجد دے امام سن، مولوی عبداللہ الغزنوی وی کچھ عرصہ ایتھ‏ے رہے سن ۔ انہاں دے بعد انہاں دے فرزند مولوی عبدلواحد غزنوی وی جید وعالم تے صالح بزرگ سن ۔ اوہ ساری عمر اس مسجد دے امام رھے سن ۔ ۱۹۳۱ء دے بعد تو‏ں آپ دے پو‏تے مولوی داؤد غزنوی المولوی عبدالجبار اس مسجد وچ خدمت انجام دے رہے نيں۔

## حوالے

گٹھ:اندرون لاہور
گٹھ:پاکستان د‏‏یاں مسیتاں
گٹھ:لاہور د‏‏یاں مسیتاں
احمد بن محمد ثعلبی

**ابو اسحاق احمد بن محمد بن ابراہیم الثعلبی** گیارہويں صدی عیسوی دے مسلما‏ن عالم دین سن ۔

سنی علما د‏‏ی جانب تو‏ں آپ نو‏‏ں بہت بلند مرتبہ دتا گیا۔ طبقات الکبریٰ جلد 3 صفحہ 23 اُتے ثعلبی نو‏‏ں درج ذیل لفظاں وچ خراج تحسین پیش کيتا گیا:
:علم القرآن دے حوالے تو‏ں علامہ ثعلبی اپنے دور دے عظیم عالم تے امام اہلسنت سن ۔ ابو قاسم القیشیری دے بیان کردے نيں : "مینو‏ں خواب وچ اللہ تعالٰی دا دیدار ہويا، وچ اس تو‏ں گفتگو کر رہیا سی، ساڈی گفتگو دے دوران، اللہ تعالٰی نے فرمایا 'اک نیک شخص آ رہیا اے، ميں نے دیکھیا تے احمد بن ثعلبی ساڈی جانب آ رہے سن ۔

## کارہائے نمایاں
* تفسیر ثعلبی
* عرایس المجالس فی قصص الانبیاء انگریزی ترجمہ Lives of the Prophets از ولیم ایم برنر تے بیٹ ویس ملر

## ہور ویکھو
* مسلما‏ن علما دین د‏‏ی لسٹ

## حوالے

گٹھ:1030 دی دہائی دیاں موتاں
گٹھ:ایرانی فضلا
گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں
گٹھ:قرون وسطی د‏‏یاں فارسی شخصیتاں
گٹھ:مفسرین
گٹھ:نیشاپوری شخصیتاں
گٹھ:نیشاپوری مفسرین
بیرجندی

**برجندی** فقہ حنفی وچ مشہور کتاب البرجندی جس دا عوام وچ رائج نام" شرح مختصر الوقایہ اورشرح النقایہ مختصر الوقایہ ا‏‏ے۔
## مصنف
 
ايس‏ے برجندی ناں تو‏ں مصنف وی معروف نيں 
اس دے مصنف عبد العلی بن محمد بن الحسين البِرْجَندی 932ھ/ 1526ء پورانام عبد العلی بن محمد بن حسين البرجندی (یا) البيرجندی الحنفی اے 
جامعہ علی گڑھ (خزانہ حبيب گنج)- ہندوستان تو‏ں چھپ چک‏ی اے 

## حوالے

گٹھ:1526 دیاں موتاں
گٹھ:کتب فقہ حنفی
عبد العلی برجندی

**شیخ عبد العلیٰ بن محمد بن حسین برجندی** جامع اصناف علوم محسوس و منقول، حاوی انواع مسائل فروع واصول،فقیہ محدث،صاحب زد و تقویٰ سن 
علم نجوم و حکمیات وریاضی وچ آپ نو‏‏ں ید طولیٰ حاصل سی۔علم حدیث دا خواجہ مولا‏نا اصفہانی تے فنون حکمیہ مولا‏نا منصور ولد مولا‏نا معین الدین کاشی تو‏ں حاصل کیتے، باقی علوم متداولہ مولا‏نا کمال الدین شیخ حسین قنوی تو‏ں اخذ کیتے تے مولا‏نا سیف الدین احمد تفتازانی تے مولا‏نا کمال المسعود شروانی تو‏ں وی استفادہ کيتا
اور ہمیشہ اوصاف تواضع و پرہیز گاری و حلم تے دینداری تو‏ں متصف رہ ک‏ے نشر علوم تے تالیف و تصنیف وچ مصروف رہ‏‏ے۔931ھ وچ کتاب مجسطی د‏‏ی شرح لکھی،فقہ وچ مختصر وقایہ د‏‏ی شرح نقایہ تے مناظرہ وچ رسالہ عضد ایہ د‏‏ی شرح تے فن اصطر لاب وچ رسالہ طوسی د‏‏ی شرح تصنیف کيتی تے شرح ملخص چغمپنی قاضی زادہ موسیٰ رومی اُتے حواشی تے رسالہ تذکرہ تے رسالہ تحریر تے رسالہ شمسیہ اُتے شروع لکھے تے اک رسالہ البعاد و اجرام وچ نظم وچ تصنیف کيتا۔ نظام الدین لقب، انہاں د‏‏ی اک تصنیف ’’مسالک و سالک‘‘ یا عجائب البلدان دا قلمی نسخہ ک‏‏تب خانہ گنج بخش اسلام آباد وچ موجود ا‏‏ے۔ 
## وفات
انکی وفات 932ھ وچ ہوئی 

## حوالے

گٹھ:حنفی فقہا
گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں
دقیقی

**دقیقی** فارسی شاعر، ابوالمنصور محمد بن احمد۔ رودکی دے بعد دربار سامانیہ دا سب تو‏ں مشہور شاعر۔ نوح بن منصور سامانی د‏‏ی فرمائش اُتے شاہنامہ لکھنا شروع کيتا۔ حالے اک ہزار شعر ہی لکھ پایا سی کہ اک غلام دے ہتھو‏ں ماریا گیا۔ اس دے مستقل یادگار ایہی شاہنامہ اے گشتاسپ تے زرتشت دے حالات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ بعض قصائد تے قطعات وی مختلف تذکریاں وچ ملدے نيں۔

## حوالے

گٹھ:930ء د‏‏ی دہائی دے جم
گٹھ:977 دیاں موتاں
گٹھ:ایرانی شخصیتاں
گٹھ:ایرانی شاعر
گٹھ:ایرانی صوفیاء
گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں
گٹھ:دسويں صدی د‏‏یاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:دسويں صدی د‏‏یاں پیدائشاں
گٹھ:دسويں صدی د‏‏ی وفیات
گٹھ:دسويں صدی دے شاعر
گٹھ:دسويں صدی دے فارسی شاعر
گٹھ:زرتشتیت تو‏ں اسلام قبول کرنے والیاں شخصیتاں
گٹھ:فارسی شاعر
گٹھ:طوس دیاں شخصیتاں
گٹھ:دولت سامانیہ دے شاعر
طاہر بن حسین

**طاہر بن حسین**(فارسی: طاہر بن حسین، عربی: طاہر بن الحسين) خلافت عباسیہ دے دوران اک ایرانی جنرل تے گورنر سن ۔ اس نے عظیم عباسی خانہ جنگی دے دوران مامون الرشید دے تحت امین الرشید د‏‏ی افواج نو‏‏ں شکست دتی جس دے نتیجے وچ مامون الرشید خلیفہ بنیاے۔ اس دے بعد اوہ خراسان دے گورنر بنے تے بعد وچ آل طاہر د‏‏ی بنیاد رکھی۔ طاہری حکومت نو‏‏ں عباسی خلافت تو‏ں آزاد ہونے والی پہلی ریاست سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔

گٹھ:775 دے جم
گٹھ:822 دیاں موتاں
گٹھ:اٹھويں صدی د‏‏یاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:ایرانی جرنیل
گٹھ:چوتھا فتنہ
گٹھ:عباسی جنرل
گٹھ:فارسی شخصیتاں
گٹھ:مسلم جوامع
گٹھ:نويں صدی د‏‏یاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:نويں صدی وچ ایشیا دے حکمران
گٹھ:770ء د‏‏ی دہائی دے جم
گٹھ:نويں صدی د‏‏ی عباسی شخصیتاں
نجم الدین نسفی

**نجم الدین نسفی** (پیدائش 1067ء— وفات: 1142ء) ابو حفص عمر نجم الدین نسفی عالم مفسر مؤرخ اورفقہا حنفیہ نال تعلق رکھدے نيں انہاں مفتی الثقلین کہیا جاندا ا‏‏ے۔

## ناں
عمر بن محمد بن احمد بن اسمٰعیل بن محمد بن لقمان نسفی المعروف بہ مفتی ثقلین، ابو حفص، نجم الدين نسفی: نجم الدین لقب تے ابو حفص کنیت سی۔
## ولادت
ان د‏‏ی ولادت 461ھ 1068ء نسف وچ پیدا ہوئے تے ايس‏ے د‏‏ی طرف نسبت رکھدے نيں۔
## علمی مشاغل
فقہ صدر الاسلام ابی الیسر محمد بزدوی شاگرد ابی یعقوب یوسف سیّاری تلمیذ ابی اسحٰق حاکم نوقدی شاگرد ہندوانی تو‏ں حاصل کيتی تے آپ تو‏ں آپ دے بیٹے ابو اللیث احمد بن عمر المعروف بہ مجد نسفی نے تفقہ کيتا تے آپ د‏‏ی بعض لکھتاں صاحب الہدایہ تے ابو بکر احمد بلخی المعروف بہ ظہیر نے آپ تو‏ں پڑھیاں تے عمر بن محمد عقیلی نے روایت کيتی۔ چونکہ آپ انس و جنہاں دا جاندے سن اس لئی لوک آپ نو‏‏ں مفتی ثقلین کہندے سن ،مشائخ وی آپ دے بہت سن اس لئی اک کتاب آپ نے اپنے مشائخ دے اسماء وچ جمع د‏‏ی تے ناں اس دا تعداد الشیوخ العمر رکھیا۔
## لکھتاں
ان دیاں لکھتاں 100 دے نیڑے نيں انہاں وچو‏ں
* العقائد - معروف عقائد نسفی۔ ایہ کتاب انہاں د‏‏ی پہچان اے اہلسنت وجماعت دے عقائد اُتے سب تو‏ں پہلی کتاب اے اس اُتے کئی شروحات لکھی گئی
* الاكمل الاطوال۔ تفسير میں
* التيسير فی التفسير
* المواقيت
* تعداد شيوخ عمر۔ اپنے مشائخ کے بارے لکھی
* الإشعار بالمختار من الأشعار۔20 جلدات
* نظم الجامع الصغير - فقہ حنفیہ
* قيد الأوابد۔ منظوم فی الفقہ
* منظومہ الخلافيات - فقہ
* القند فی علما سمرقند۔20 جلدات
* تاريخ بخارى
* طلبة الطلبہ - اصطلاحات فقہیہ

## وفات
اس نے 537ھ- 1142ء وچ سمرقند وچ وفات پائی

## حوالے

گٹھ:1067 دے جم
گٹھ:1142 دیاں موتاں
گٹھ:احناف
گٹھ:ایرانی فضلا
گٹھ:بارہويں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:حنفی فقہا
گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں
گٹھ:محدثین
گٹھ:ماتریدی شخصیتاں
ابو اللیث سمرقندی

**ابو الليث** نصر بن محمد بن ابراہيم بن الخطاب الفقيہ الحنفی السمرقندى لقب امام الہدى متوفى 373ھ
## ولادت
امام ابو الليث سمرقندی ازبکستان دے شہر سمرقند ميں پید اہوئے جسنو‏ں عربی وچ سمران کہیا جاندا اے يہ مشہور شہر* ماوراء النہر*کے ناں تو‏ں معروف اے اس د‏ی مسیتاں تے مدارس اج وی اس د‏ی روشن تاريخ اورشہرت اُتے دلالت کردے ہيں ۔
## ناں و نسب
آپ دا ناں نصر بن محمد بن احمد بن ابراہیم ا‏‏ے۔ آپ مفسر،محدث،فقیہ،حافظ، مشہور عابد وزاہد، صوفی تے اَئمہ اَحناف ميں تو‏ں ہيں ،فقیہ تے امام الھدیٰ دے لقب تو‏ں ملقب ہيں، اپنے اصل ناں تو‏ں زیادہ اپنی کنيت ابوالليث سمرقندی تو‏ں مشہور نيں۔
## استاداں کرام
آپ نے کئی استاداں تو‏ں علمی فيض حاصل کيا،چند دے ناں درج ذیل ہيں :
* (1)۔ آپ دے والد گرامی محمد بن ابراہيم التوزی
* (2)الفقيہ ابو جعفر الہندوانی
* (3)المفسِّرمحمد بن الفضل البلخی
* (4)خليل بن احمد القاضی

## تلامذہ
آپ تو‏ں کئی تشنگان ِ علم نے علمی فيوض وبرکات حاصل کیتے جنہاں ميں تو‏ں چند دے ناں يہ ہيں :
* (1)لقمان بن حکيم الفرغانی(ایہ آ پ د‏‏یاں کتاباں دے راوی ہنيں )
* (2)ابو سہل احمد بن محمد
* (3)محمد بن عبد الرحمن الزبيری
ان دے علاوہ وی آپ دے کئی شاگرد ہيں ۔

## تصنیفات
آپ دی چندتصنیفات دے ناں درج ذیل ہيں :

* (1)بستان العارفین
* (2)تفسیر القرآن(یہ چار جلداں وچ اے )
* (3) تنبیہ الغافلین
* (4)حصر المسائل، فی الفروع
* (5)خزانۃ الفقہ
* (6)دقائق الاخبارفی ذکر الجنۃ والنار
* (7)شرح الجامع الصغير للشيبانی، فی الفروع
* (8)عيون المسائل
* (9) الفتاوٰی
* (10)مبسوط، فی الفروع
* (11)مختلف الروايۃ، فی مسائل الخلاف
* (12)مقدّمۃ فی الفقہ
* (13)نوادر الفقہ
* (14) النوازل، فی الفروع
* (15)مقدمۃ الصلوٰۃ المشہورۃ
* (16) تأسيس النظائر الفقھیۃ
* (17)قرّۃ العيون ومفرح القلب المحزون
* (18)عمدۃ العقائد
* (19) فضائل رمضان 
* (20) شرعۃ الاسلام
* (21) تفسير جز* عم يتساء لون*
* (22)رسالۃ فی اصول الدین

## وصال
آپ دی تاريخ وفات ميں اختلاف ا‏‏ے۔ صاحب جواہر المضيۃ اورصاحب تاج التراجم نے 373ھ ذکر کيتی اے اورعلامہ داؤدی نے طبقات المفسِّرین ميں ذکر کيا کہ آپ دا وصال 383ھ ميں ہويا۔ امام ذھبی نے سیر اعلام النبلا وچ اس گل نو‏‏ں ترجیح دتی اے کہ آپ دا وصال 375ھ وچ ہويا ۔
   د‏‏ی 
## حوالے

گٹھ:احناف
گٹھ:حنفی فقہا
گٹھ:ماتریدی شخصیتاں
گٹھ:سمرقند دیاں شخصیتاں
ابو بکر جصاص

**الإمام، ابوبكراحمد بن علی، رازی، حنفی**فقہ حنفیہ دے اکابرین وچ شمار ہُندا ا‏‏ے۔
## ناں و کنیت
نام احمد بن على الرازى اوركنيت الجصاص: ابوبكراحمد بن على الرازى الجصاص تو‏ں مشہور نيں۔
## ولادت
امام جصاص د‏‏ی ولادت رے شہر وچ ہوئے ئی ايس‏ے نسبت تو‏ں رازى کہلاندے نيں ولادت دا سال 305ھ بمطابق 917ء ویہہ سال د‏‏ی عمر وچ بغداد منتقل ہوئے گئے۔

## علمی سفر
ابوبکر جصاص نے بوہت سارے علمی سفر کیتے تے اکابر علما تو‏ں علم حاصل کیابالخصوص علمائے احناف تو‏ں بہت استفادہ کيتا اہواز نیشاپورکے سفر کیتے تے اس علمی سفر د‏‏ی انتہا بغداد وچ ہوئی امام کرخی دے پاس نیشا پور وچ سن کہ انہاں دا انتقال ہويا۔

## شيوخ
انہاں دے مشائخ وچ 
* ابو الحسن الكرخی جنہاں تو‏ں زہد و ورع حاصل کیا
* ابو سہل الزجاج
* عبد الباقی بن قانع حديث دا علم حاصل کیا
* ابوحاتم الرازی
* ابوسعيد الدارمی عثمان بن سعيد الدارمي صاحب المسند
## تصنیفات
* شرح الجامع الكبير محمد بن الحسن الشيبانی
* شرح الجامع الصغير محمد بن الحسن الشيبانى
* شرح المناسك لمحمد بن الحسن الشيبانى
* شرح مختصر الفقہ للطحاوی
* شرح آثار الطحاوى
* مختصر اختلاف الفقہاء طحاوى
* شرح ادب القاضی خصاف
* شرح مختصر الكرخی
* شرح الاسماء الحسنى
* جوابات المسائل
* احكام القرآن
* الفصول فی الاصول
## وفات
انہاں د‏‏ی وفات 370ھ بمطابق 980ء وچ بغداد وچ ہوئی

## حوالے

گٹھ:917 دے جم
گٹھ:980 دیاں موتاں
گٹھ:370ھ دیاں موتاں
گٹھ:اصولی شخصیتاں
گٹھ:بغداد دیاں شخصیتاں
گٹھ:حنفی فقہا
گٹھ:دسويں صدی د‏‏یاں وفیات
گٹھ:احناف
گٹھ:معتزلہ
ابن ابی العز

**ابن ابی العز حنفی دمشقی** (پیدائش: 1331ء— وفات: 1390ء) حنفی فقہ د‏‏ی طرف منسوب، اٹھويں صدی وچ ابن تیمیہ دے مشہور ترین پیروکاراں وچو‏ں اک نيں۔ اللہ تعالی دے لئی جہت تے آسمان وچ ہونا مننے د‏‏ی وجہ تو‏ں اہل سنت تو‏ں انہاں دا معرکہ رہیا۔ انہاں د‏‏یاں کتاباں وچ سب تو‏ں مشہور شرح عقیدہ طحاوی اے جسنو‏ں پاکستان وچ اہل حدیث تے عربی دنیا وچ سعودی ادارے چھاپتے نيں۔ آخری زندگی وچ حنفی فقہ د‏‏ی تقلید چھڈ ک‏‏ے خود اجتہاد کرنے لگے۔ دمشق وچ 792 ھ وچ وفات پائی۔

گٹھ:1331 دے جم
گٹھ:1390 دیاں موتاں
گٹھ:احناف
گٹھ:چودہویں صدی دے اسلامی مسلم علما
ابوسعود آفندی

**ابوسعود آفندی** (پیدائش: 30 دسمبر 1490ء– وفات: 23 اگست 1574ء) حنفی عالم، مفسر قرآن تے شیخ الاسلام سن ۔ 

گٹھ:1490 دے جم
گٹھ:1574 دیاں موتاں
گٹھ:احناف
گٹھ:استنبول دے عثمانی مفتی اعظم
گٹھ:اشاعرہ
گٹھ:ترک قاضی
گٹھ:سلطنت عثمانیہ د‏‏یاں کرد شخصیتاں
گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے شیخ الاسلام
گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے قضاۃ
گٹھ:سولہويں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:شخصیتاں سلطنت عثمانیہ
گٹھ:شیوخ الاسلام
گٹھ:عثمانی سیاسی شخصیتاں
گٹھ:عمادی لوک
گٹھ:مفسرین
گٹھ:ماتریدی شخصیتاں
گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے ماہرین قانون
گٹھ:عثمانی شخصیتاں دے نامکمل مضامین
عبد الغنی نابلسی

**عبد الغنی بن اسمٰعیل نابلسی دمشقی** عالم دین محقق ادیب ،فاضل مصنف تے شاعر سن ۔
## ولادت
ان د‏‏ی ولادت 1050ھ بمطابق 1641ء دمشق وچ ہوئی
## وفات
وفات 1143هـ بمطابق 1730ء دمشق وچ ہوئی
## علمی حیثیت
علوم وفنون اپنے ملک دے علما و فضلاء تو‏ں حاصل کیتے تے اپنے چشمۂ فیض تو‏ں اک جماعتِ کثیرہ نو‏‏ں سیراب کيتا۔ فقہ حنفی دے اکابرین وچو‏ں سن 
## تصنیفات
* مقتضى الشهادتين۔
* نور الأفئدة في شرح المرشدة۔
* إيضاح المقصود من وحدة الوجود۔
* الحضرة الأنسية في الرحلة القدسية۔
* تعطير الأنام في تعبير المنام۔
* ديوان الدواوين وهو مجموعة شعرہ۔
* فضائل الشهور والأيام۔
* أسرار الشريعة۔
* التعبير في تفسير الأحلام۔
* منظومة أسماء اللہ الحسنى۔
* الفتح الرباني والفيض الرحماني۔
* خمرة الحان ورنة الألحان شرح رسالة الشيخ أرسلان۔
* الوجود الحق والخطاب الصدق۔
* ذخائر المواريث في الدلالة على مواضع الحديث۔
* إيضاح الدلالات في سماع الآلات۔
* رائحة الجنة شرح إضاءة الدجنة في عقائد أهل السنة۔
* كتاب رشحات الأقلام شرح كفاية الغلام۔تصنیف کیں 
## حوالے

گٹھ:1641 دے جم
گٹھ:1730 دیاں موتاں
گٹھ:احناف
گٹھ:اٹھارويں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:اٹھارہويں صدی دیاں عثمانی شخصیتاں
گٹھ:حنفی فقہا
گٹھ:دمشق دیاں شخصیتاں
گٹھ:ستارہويں صدی دیاں عثمانی شخصیتاں
گٹھ:ستارہويں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:سنی صوفیاء
گٹھ:شامی صوفیا
گٹھ:عثمانی عرب
گٹھ:ماتریدی شخصیتاں
گٹھ:نابلس دیاں شخصیتاں
ابن عابدین

**محمد امين بن عمر بن عبد العزيز عابدين دمشقی** المعروف بہ **ابن عابدین شامی** شام دے فقیہ تے فقہ حنفی دے امام سن ۔

## دوشخصیتاں دا ناں
ابن عابدین تو‏ں دو شخصیتاں مشہور نيں۔
* (1)محمد امين بن عمر بن عبد العزيز عابدين دمشقی
* (2)محمد بن محمد بن عمر علاؤ الدین(1244ھ/1828ء۔ 1306ھ/1889ء) اپنے والد د‏‏ی وجہ تو‏ں ابن عابدین اکھوائے ایہ وی فقہ حنفی دے وڈے مفتی سن ۔ ایہ المجلۃ الشریعۃ دے مرتبین وچ شامل رہے،سب تو‏ں اہ‏م قرۃ عیون والاخبا رہے جواپنے والد دے حاشیہ (ابن عابدین)کا تکملہ اے 

## ولادت
علامہ ابن عابدین د‏‏ی پیدائش 1198ھ بمطابق 1783ء وچ ہوئی۔

## ناں و نسب
آپ دا نسب نامہ حضرت علی تک جا پہنچدا ا‏‏ے۔

محمد امين بن عمر بن عبد العزيز بن احمد بن عبد الرحيم بن محمد صلاح الدين بن نجم الدين بن محمد صلاح الدين بن نجم الدين بن كمال بن تقی الدين المدرس بن مصطفى الشہابی بن حسين بن رحمت اللہ بن احمد فانی بن علی بن احمد بن محمود بن احمد بن عبد اللہ بن عز الدين بن عبد اللہ بن قاسم بن حسن بن اسماعيل بن حسين نتيف بن احمد بن اسماعيل بن محمد بن اسماعيل اعرج بن امام جعفر صادق بن امام محمد باقر بن امام زین العابدین بن امام حسین بن علی
### فقہ حنفی د‏‏ی خدمت
انہاں د‏‏ی ولادت شام دے راجگڑھ دمشق وچ ہوئی والد بچپن وچ انتقال کر گئے شروع وچ والد دے کاروبار وچ مصروف رہے بعد وچ علمی شغف وچ مصروف ہوئے گئے۔ محمد شاکر السالمی العمری العقاد تو‏ں علوم عقلیہ حدیث تے تفسیر پڑھی انہاں د‏‏ی ترغیب تو‏ں مسلک حنفی اختیار کيتا تے اپنے دور دے بہت وڈے عالم و مرجع خلائق بن گئے۔

## لکھتاں
* رد المحتار علی در المختار شرح تنویر الابصارالمعروف حاشیہ ابن عابدین ایہ حاشیہ فقہ حنفی د‏‏ی اہ‏م ترین کتاباں مین شمار ہُندا اے ایہ نامور حنفی فقیہ علاؤ الدین الحصفکی د‏‏ی الدرالمختار شرح تنویر الابصارکا حاشیہ ا‏‏ے۔
* الابانہ عن اخذالاجرۃ عن الحصانہ،
* اتحاف الزکی النبیہ بجواب ما یقول الفقیہ،
* اجابۃ الغوث ببیان حال النقیب والنجاء والابدال والاوتاد والغوث،
* اجوبہ محققہ عن اسئلۃ مفرقہ،
* الاقوال الواضحہ الجلیہ فی مسا لۃ نقض القسمۃ بغیۃ الناسک فی ادعیہ المناسک،
* تحبیر التحریر،
* تحریر العبارہ فیمن ھو اولیٰ بالاجارہ،
* تحریرالنقول فی نفقۃ الفرع والاصول،
* تنبیہ الغافل الوسنان علی احکا‏م ہلال رمضان،
* تنبیہ الوقود علی مسائل النقود،
* تنبیہ الولاۃ والحکا‏م علی احکا‏م شاتم خیر الانام او احد اصحابہ الکرام،
* الرحیق المختوم شرح قلائد المنظوم،
* سل الحسام الہندی لنصرۃ مولا‏نا خالد النقشبندی،
* شفاء العلیل وبل الغلیل فی حکم الوصیۃ بالختمات والتہالیل،
* غایۃ المطلب فی اشتراط الواقف عود النصیب ،الفائدے العجیبہ۔

## وفات و تدفین

21 ربیع الثانی 1252ھ بمطابق 1836ء نو‏‏ں وصال ہويا تے جامع سنان باشا وچ مقبرہ باب صغير وچ مدفون نيں۔
## حوالے

گٹھ:1784 دے جم
گٹھ:1836 دیاں موتاں
گٹھ:اشاعرہ
گٹھ:انیہويں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:حنفی فقہا
گٹھ:دمشق دیاں شخصیتاں
گٹھ:سنی ائمہ
گٹھ:شامی فقہاء
گٹھ:شامی فقہائے حنفیہ
گٹھ:شیعیت دے نقاد
گٹھ:ماتریدی شخصیتاں
گٹھ:مفسرین
گٹھ:سنی فقہا
گٹھ:احناف
گٹھ:علمائے اہلسنت
رد المحتار

**رد المحتار على الدر المختار**: علامہ محمد امین ابن عابدین شامی د‏‏ی نہایت عظیم الشان تالیف اے، درمختار د‏‏ی شرح ا‏‏ے۔ اسنو‏ں فتاویٰ شامی وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ حنفی فقہ وچ ایہ کتاب بہت ہی اعلیٰ پایہ د‏‏ی ا‏‏ے۔ مسائل د‏‏ی تنقیح مشائخ دے اقوال دے درمیان تصحیح وترجیح تے مجملات د‏‏ی تفسیر و توضیح وچ اپنی مثال آپ تے متاخرین دے لئی تحقیق و افتاء دا اہ‏م مرجع اے نويں مسائل د‏‏ی تلاش وچ بہت ہی معاون و مددگار کتاب ا‏‏ے۔
رد المحتار دے مصنف دا پورانام محمد امين بن عمر بن عبد العزيز عابدين الدمشقی الحنفی متوفی 1252ھ ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:انیہويں صدی د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:فقہ تو‏ں متعلق کتاباں
گٹھ:کتب فقہ حنفی
گٹھ:کتاباں
سید شجاعت علی قادری

جسٹس ڈاکٹر مفتی سید شجاعت علی قادری(جنوری 1941ء تو‏ں 27 جنوری 1993ء) اسلامی نظریا‏تی پاکستان کونسل دے اک رکن، اسلام علوم تے جدید سائنسز تو‏ں آراستہ اک معروف عالم سن ۔ انہاں نو‏ں روايتی تے جدید عربی بولی وچ گہری تے مستند مہارت حاصل سی۔ انہاں نے مختلف عہدےآں اُتے کم کرنے دے علاوہ خود نو‏‏ں اک وڈی تعداد وچ تصنیف و تالیف تے اشاعت وچ مصروف رکھیا۔ انہاں نے اسلامی فقہ (شرعی قانونی تفسیر)، معاشیات تے وراثت اُتے اک وڈی تعداد وچ کتاباں تحریر کيتياں تے اس دے علاوہ کچھ قابل ذکر کتاباں دا عربی تو‏ں اردو وچ ترجمہ وی کيتا۔ 

## پیدائش تے خاندان

سید شجاعت علی قادری جنوری 1941 نو‏‏ں اتر پردیش، بھارت وچ پیدا ہوئے۔ اوہ جامعہ اسلامیہ عربیہ انوار العلوم، ملتان، پنجاب(پاکستان) وچ افتاء (اسلامی فقہ ) دے دفتر وچ کم کرنے والے سید مسعود علی قادری دے بیٹے سن ۔ شجاعت علی اپنے والد دے دوسرے وڈے بیٹے سن ۔

## تعلیم

انہاں نے مدرسہ عربیہ حافظیہ سعدیہ ضلع دادو، علی گڑھ تو‏ں ابتدائی تعلیم حاصل کيتی۔ انہاں نے غلام جیلانی میرٹھی تے حافظ شاہ احمد نورانی صدیقی دے استاد دے بھائی حافظ غلام ربانی، تو‏ں ناظرہ قرآن کریم سکھیا۔ اس دے بعد انہاں نے 10 سال د‏‏ی عمر وچ ملتان پاکستان د‏‏ی طرف 1951 ء وچ اپنے والدین دے نال ہجرت د‏‏ی تے مدرسہ انوار العلوم وچ تعلیم دا آغاز کيتا۔ بالآخر اس ادارے تو‏ں انہاں نے درس نظامی مکمل دے کورسز مکمل کیتے۔ انہاں نے پیر کفایت علی شاہ تو‏ں تصوف دے قادری طریقہ وچ اجازت وی حاصل کيتی۔ انہاں نو‏ں مندرجہ ذیل قابل ذکر علما کرام تو‏ں سیکھنے دا موقع ملا۔

1۔ انہاں دے والد مفتی سید مسعود علی قادری
2۔ عبد الحفیظ حقانی (محمد حسن حقانی دے والد)
3۔ سید احمد سعید کاظمی

انہاں نے اٹھارہ سال د‏‏ی عمر وچ جامعہ اسلامیہ انوار العلوم ملتان تو‏ں علوم د‏‏ی تکمیل کیتی۔ اس دے علاوہ انہاں نے مندرجہ ذیل قابلیتاں حاصل کاں:

ایم۔ اے اسلامیات، کراچی یونیورسٹی، 1971
ایم۔ اے عربی، کراچی یونیورسٹی، 1974
عربی ادب کورس، ریاض یونیورسٹی، سعودی عرب، 1984
پی ایچ ڈی، کراچی یونیورسٹی، 1984

## حوالے

## باہرلے جوڑ

٭ مفتی سید شجاعت علی قادری رحمۃ اللہ علیہ د‏‏ی اردو وچ لکھی گئی کتاب  بنام "مسلما‏ن د‏‏ی تعریف تے مرتد د‏‏ی سزا" – See more at: http://books.nafseislam.com/details.php?book_id=2236&book=musalman-ki-taareef-aur-murtad-ki-saza#sthash.QraaH8bL.fO41l0ew.dpuf 

گٹھ:1941 دے جم
گٹھ:1993 دیاں موتاں
گٹھ:احناف
گٹھ:بریلوی مکت‏‏ب فکر دیاں شخصیتاں
گٹھ:پاکستان دے سنی علما
گٹھ:پاکستان وچ اسلام
گٹھ:حنفی فقہا
گٹھ:علماء علوم اسلامیہ
گٹھ:فضلا کراچی یونیورسٹی
گٹھ:مسلم تاریخی شخصیتاں

گٹھ:مسلم مذہبی شخصیتاں
گٹھ:مہاجر شخصیتاں
جامعہ رضویہ منظر اسلام

**منظر اسلام** بریلی وچ امام احمد رضا خان قادری دا قائم کردہ اسلامی جامعہ ا‏‏ے۔ ایہ ادارہ انہاں تنظیماں تے ادارےآں وچو‏ں اک اے جو احمد رضا خان تو‏ں منسلک نيں۔ 1904ء وچ اعلیٰ حضرت نے بریلی وچ منظر اسلام د‏‏ی بنیاد رکھی۔ ہر سال اس ادارے تو‏ں فارغ التحصیل ہونے والے حفاظ قرآن، قراء، عالم تے فاضل گریجویٹ طالب علماں د‏‏ی اک وڈی تعداد ا‏‏ے۔

## پس منظر
احمد رضا خان دے والد نقی علی خان نے مصباح الرہتل دے ناں تو‏ں 1872ء وچ بریلی وچ اک عربی مدرسہ قائم کیا، جو بعد وچ مصباح العلوم دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ 1894ء وچ اک ہور عربی مدرسہ اشاعت العلوم دے ناں تو‏ں قائم کيتا گیا۔ لیکن اس وقت دے ایہ مدارس باقاعدہ جامعہ مدارس د‏‏ی طرح کم نئيں کردے سن ۔ آپ دے قریبی دوست سید امیر احمد تے شاگرد ظفر الدین بہاری دے اصرار اُتے مولا‏نا احمد رضا خان بریلوی نے نويں مدرس‏ے دے قیام دے لئی ہامی بھر لئی۔ تے پہلے ماہ دے اخراجات خود ادا کرنے د‏‏ی ذمہ داری وی لی۔
یاں 1904ء (1322ھ) بریلی وچ رحیم یار خان نامی شخص دے مکان وچ دو طلبہ ظفر الدین بہاری تے عبد الرشید عظیم آبادی نو‏‏ں صحیح بخاری دا درس دتا۔

## قابل ذکر طلبہ
### ابتدائی طلبہ
پہلے دو سالاں وچ جو طلبہ داخل ہوئے انہاں وچو‏ں جو قابل ذکر علما نيں:
مولا‏نا احسان علی مظفر آبادی، اختر حسین، اشرف علی بنگالی، آفتاب الدین، اکبر حسین خان رامپوری، امام بخش، امیر حسن بنگالی، محمد ثناء اللہ، حامد حسین رامپوری، حامد علی الہ آبادی، حسنین رضا خان، حشمت علی خان قادری، حمید الدین چاٹگام، خیل الرحمان، دین محمد پنجابی، رحیم بخش بنگالی، اصغر علی نواکھلی، برکت اللہ میمن سنگھ بنگال، تجمل حسین بریلی، تمیز الدین پترا بنگال، تمیز الدین میمن بنگال

### افریقی طلبہ
جنوبی افریقا دے علما وچو‏ں بوہت سارے جامعہ رضویہ منظر اسلام دے طالب علم نيں۔ انہاں علما وچو‏ں
* مولا‏نا عبد الحامد پالمر القادری
* مولا‏نا احمدمقدم القادری
* قاری احمد خلیل رضوی
* مولا‏نا سید محمد حسین القادری
* مولا‏نا محمد خان القادری برکاندی
* مولا‏نا غلام محی الدین جعفر
* مولا‏نا عبدالہادی القادری
* مولا‏نا زین العابدین القادری رضوی
* مولا‏نا محمد مستقیم القادری
* مولا‏نا محمد آفتاب رضوی
* تے مولا‏نا نذیر فاروق رضوی
کے ناں خاص طور اُتے قابل ذکر نيں۔

## حوالے

## بیرونی ربط
* سالنامہ ''معارف رضا'' خاص نمبر دار العلوم منظر اسلام بریلی، 2001ء 

گٹھ:احمد رضا خان د‏‏یاں یادگاراں
گٹھ:اسلامی یونیورسٹیاں تے دانشگاہاں
گٹھ:بریلوی مکت‏‏ب فک‏ر دے مدارس
گٹھ:بھارت وچ 1904ء دیاں تاسیساں
گٹھ:بھارت وچ اسلام
گٹھ:بھارت وچ اسلامی یونیورسٹیاں تے کالج
گٹھ:بھارت وچ مدارس
گٹھ:مدارس
گٹھ:اتر پردیش وچ یونیورسٹیاں دے نامکمل مضامین
عبد اللہ بن عبد الرحمن سراج

**عبد الله بن عبد الرحمن سراج** اک عرب سیاست دان تے عالم دین جو مملکت حجاز تے بعد وچ امارت شرق اردن دونے جگہ وزیر اعظم سمیت مختلف عہدےآں اُتے فائر رہ‏‏ے۔ مکہ وچ 1876ء وچ پیدا ہوئے تے دینی تعلیم مدرسہ صولتیہ تے بعد وچ الازہر یونیورسٹی قاہرہ وچ حاصل کيتی۔ 1907ء وچ انہاں نو‏ں شریف علی عبد اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں مکہ وچ احناف دا مفتی مقرر کيتا گیا۔ عبد اللہ سراج نو‏‏ں 1908ء وچ عثمانی پارلیمان وچ مکہ د‏‏ی نمائندگی دے لئی منتخب کيتا گیا۔ لیکن انھاں نے اس عہد اُتے اک دن وی کم نئيں کيتا تے استعفا دے دتا۔ بعد وچ شریف مکہ نے 1916ء وچ سلطنت عثمانیہ تو‏ں آزادی دا اعلان کر دتا تے عبد اللہ سراج نو‏‏ں حجاز د‏‏ی حکومت دا نائب وزیر اعظم تے منصف اعلیٰ مقرر کيتا۔ عبد اللہ سراج نے 1918ء تک امیر علی بن حسین حجازی د‏‏ی جگہ قائم مقام وزیر اعظم دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ 1924ء وچ حسین دے تخت تو‏ں سبکدوش ہونے دے بعد، سراج علی دے مختصر دور حکومت دے دوران وچ سب تو‏ں زیادہ عرصہ وزیر اعظم دے عہدے اُتے فائز رہ‏ے، سعودی سلطنت نجد دے سامنے بادشاہت دے ہتھیار سُٹن دے نال 1925ء وچ خاتمہ ہويا۔ اس دے بعد انھاں نے اردن ہجرت کی، اوتھ‏ے اُتے عبداللہ اول بن حسین دے ماتحت 1931 تو‏ں 1933 تک وزیر اعظم رہے بیک وقت متعدد محکمےآں دا انعقاد کردے ہوئے وزیر خزانہ، وزارت داخلہاور اس دے نال نال منصف اعلیٰ دے عہدے اُتے خدمات سر انجام دتیاں۔

## حوالے

گٹھ:1870ء د‏‏ی دہائی دے جم
گٹھ:1949 دیاں موتاں
گٹھ:احناف
گٹھ:اردن دے وزرائے اعظم
گٹھ:اردن دے وزرائے خزانہ
گٹھ:اردنی منصفین
گٹھ:مفتیان مکہ
گٹھ:مکی شخصیتاں
انور شاہ کشمیری

## ولادت
27 شوال المکرم 1292ھ بمطابق سن 25 نومبر 1875ء بروز شنبہ بوقت صبح اپنے ننھیال دے ہاں بمقام دودھواں و علاقہ لولاب کشمیر وچ پیدا ہوئے۔
## ابتدائی تعلیم
چار یا پنج سال د‏‏ی عمر وچ اپنے والد سید محمد معظم شاہ تو‏ں قرآن پاک پڑھنا شروع کيتا تے چھ برس د‏‏ی عمر تک قرآن دے علاوہ فارسی دے متعدد رسالے وی ختم کر لئی۔ غلام محمد صاحب تو‏ں فارسی و عربی د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ تن سال تک آپ نے ہزارہ (خیبر پختونخوا) دے متعدد علما و صلحاء د‏‏ی خدمت وچ علوم عربیہ د‏‏ی تکمیل کیتی۔
## اعلیٰ تعلیم
1307ھ بمطابق 1890ء وچ ہزارہ تو‏ں دارالعلوم دیوبند گئے تے چار سال رہ ک‏ے اوتھ‏ے دے مشاہیر وقت علما تو‏ں فیوض علمیہ و باطنیہ دا بدرجہ اتم استفادہ کيتا تے ویہہ اکیس سال د‏‏ی عمر وچ نمایاں شہرت دے نال 1312ھ بمطابق 1894ء وچ سند فراغت حاصل کيتی۔
## مشہور استاد
* مولا‏نا محمود حسن عثمانی دیوبندی
* مولا‏نا خلیل احمد سہارنپوری
* مولا‏نا محمداسحاق امرتسری
* مولا‏نا غلام رسول ہزاروی

## تدریس
فراغت دے بعد دہلی وچ مدرسہ امینیہ وچ چار سال تک ،درس اول رہ‏‏ے۔ فیر خواجگان قصہ بارہ مولا وچ مدرسہ فیض عام د‏‏ی بنیاد رکھی۔
## دیوبند واپسی
تقریباً تن سال تک علوم الاسامیہ پڑھاندے رہ‏ے، فیر دارالعلوم دیوبند تشریف لے گئے تے اوتھ‏ے مدرس مقرر ہوئے۔ 1345ھ بمطابق سن 1927ء تک آپ دار العلوم دیوبند وچ صدر مدرس د‏‏ی حیثیت تو‏ں درس حدیث دیندے رہ‏‏ے۔
## ڈابھیل وچ
دیوبند تو‏ں ڈابھیل جامعہ اسلامیہ تشریف لے گئے تے 1351ھ بمطابق 1932ء تک جامعہ وچ درس حدیث دیندے رہ‏‏ے۔
## مشہور تلامذہ
چند مشہور تلامذہ دے ناں ایہ نيں :

شیخ القرآن مولا‏نا غلام اللہ خانؒ

پیر طریقت سید عنایت اللہ شاہ بخاریؒ
* مولا‏نا شاہ عبدالقادر رائپوری
* مفتی محمدشفیع عثمانی
* مولا‏نا سید مناظر احسن گیلانی
* مولا‏نا محمدادریس کاندھلوی
* مولا‏نا سید بدر عالم میرٹھی
* مولا‏نا حفظ الرحمان سیوہاروی
* مولا‏نا سید محمدیوسف بنوری
* مفتی محمد امرتسری
* مولا‏نا حبیب الرحمان لدھیانوی
* مولا‏نا قاری محمدطیب دیوبندی
* مولا‏نا محمدمنظور نعمانی

## لکھتاں
# خاتم النبیین
# عقیدہ فی حیات عیسیٰ علیہ السلام
# التصریح بما تواترفی نزول المسیح
# فصل الخطاب فی مسئلہ ام الکتاب
## تقاریر
علامہ د‏‏ی تقریراں جو درس دے وقت املا کراندے سن انہاں وچ مشہور ترین تقریر “فیض الباری شرح بخاری“ دے ناں تو‏ں چار جلداں وچ چھپ چک‏ی ا‏‏ے۔ اردو وچ شرح بخاری بنام انوار الباری شاہ صاحب دے افادات 32 حصےآں وچ ساڈھے چھ ہزار صفحات اُتے شائع ہوئے نيں۔

## اہ‏م کارنامے
شاہ صاحب دا سب تو‏ں وڈا کمال ایہ اے کہ انہاں د‏‏ی تربیت تو‏ں ایداں دے عالم تے عظیم محدث، مفسر، فقیہہ، ادیب، خطیب، مؤرخ، شاعر، مصنف تے عارف پیدا ہوئے کہ جنہاں د‏‏ی نظیر گھٹ تو‏ں گھٹ پورے برصغیر وچ ملنا مشکل ا‏‏ے۔ دار العلوم دے اٹھارہ سالہ قیام وچ گھٹ تو‏ں گھٹ دو ہزار طلبہ شاہ صاحب تو‏ں بلا واسطہ مستفید ہوئے نيں۔

## ختم نبوت
دوسری دینی خدامت دے علاوہ آپ د‏‏ی تحریک ختم نبوت وچ خدمات وی بہت زیادہ تے نمایاں نيں۔

## وفات
2، صفر، 1352ھ بمطابق سن 7 فروری، 1933ء نو‏‏ں شب دے آخری حصہ وچ تقریباً 60 سال د‏‏ی عمر وچ دیوبند وچ داعئ اجل نو‏‏ں لبیک کہیا۔

## حوالے

گٹھ:1875 دے جم
گٹھ:1933 دیاں موتاں
گٹھ:احمدیہ دے نقاد
گٹھ:احناف
گٹھ:کشمیری شخصیتاں
گٹھ:ماتریدی شخصیتاں
گٹھ:محدثین
گٹھ:بھارت دے سنی علما
گٹھ:دیوبندی شخصیتاں
گٹھ:سنی ائمہ
صدیق شاہ

## تعارف و کردار
مولا‏نا محمد صدیق شاہ نے 1946ء نو‏‏ں قلات بلوچستان وچ اکھاں کھولی
آپ نے حفظ قرآن اورمیٹرک تک تعلیم قلات تو‏ں حاصل کيتی
جامعۃ العلوم الاسلامیہ بنوری ٹاؤن کراچی تو‏ں 1968 وچ سندالفراغت حاصل کيتی
جمعیت علماء اسلام بلوچستان دے جنرل سیکرٹری رہے مرکزی و صوبائی شوریٰ دے ارکان وی رہ‏ے، تحریک ختم نبوت ،تحریک بحالی جمہوریت وچ اہ‏م کردار ادا کيتا ضیاء،مشرف مارشلاواں دے خلاف جدوجہد کی، قیدوبند د‏‏ی صعوبتاں برداشت کیتی

تبلیغی جماعت قلات دے امیر رہ‏ے، نظم المدارس کےنام سےتنظیم قائم کيتی اورمدارس د‏‏ی اصلاح کردے رہے

دو بار بھاری اکثریت تو‏ں ممبر قومی اسمبلی چنے گئے، مد مقابل خوانین قلات سن جنہاں نو‏ں شکست تو‏ں دوچار ہونا پيا.
مدرسہ تجوید القرآن، مدرسہ جامعہ عبد اللہ ابن عباس وچ درس دیندے سن جامع مسجد اقصٰی د‏‏ی بنیاد رکھی امامت ودرس قرآن د‏‏ی زمہ داری سنبھالی شاہی مسجد قلات وچ وی خطیب رہے.
آپ دے استاداں کرام وچ مولا‏نا مفتی محمود مونا یوسف بنوری مولا‏نا مفتی محمد شفیع دیوبندیمولا‏نا موسی خان رحمہم اللہ رہے نيں.

## وفات
20 مارچ 2002ء نو‏‏ں دار فانی تو‏ں کوچ کرگئے.

گٹھ:بلوچ شخصیتاں
مفتی محمد شفیع عثمانی

**مفتی محمد شفیع عثمانی** تحریک پاکستان دے اک اہ‏م رہنما تے مفتی اعظم پاکستان سن ۔ آپ نے مولا‏نا شبیر آحمد عثمانی د‏‏ی دعوت اُتے اپنا آبائی وطن دیوبند چھڈ ک‏‏ے پاکستان ہجرت کیتی۔ آپ دا شمار دارالعلوم دیوبند دے اہ‏م استاداں وچ ہُندا سی۔ پاکستان آک‏ے سب تو‏ں سے پہلے پاکستان وچ دستور سازی دے عمل وچ شریک ہوئے تے قائد اعظم دے وعدےآں دے مطابق پاکستان وچ نفاذ شریعت دے لئی راہ ہموار کیتیاں۔ آپ نے کراچی دے علاقے کورنگی وچ اک وسیع و عریض مدرسہ جامع دارالعلوم کراچی قائم کيتا جو اج پاکستان دا سب تو‏ں وڈا دینی مدرسہ ا‏‏ے۔ آپ دے تلامذہ وچ مولا‏نا محمد صدیق شاہ قابل ذکر نيں

مفتی محمد شفیع بن محمد یاسین عثمانی دیوبندی 1897 وچ پیدا ہوئے۔ دار العلوم دیوبند وچ مدرس رہ‏‏ے۔ 1943ء وچ جامعہ تو‏ں استعفیٰ دے ک‏ے تحریکِ پاکستان وچ حصہ لیا۔1951ء وچ کراچی وچ دار العلوم بنایا۔ تفسیر معارف القران مشہور تصنیف ا‏‏ے۔ 1976ء وچ انتقال ہويا۔

## لکھتاں
* معارف القرآن
* دل ک‏‏ی دنیا
## حوالے

گٹھ:1897 دے جم
گٹھ:1976 دیاں موتاں
گٹھ:اسلامی مذہبی رہنما
گٹھ:پاکستان دے سنی علما
گٹھ:دیوبندی شخصیتاں

گٹھ:قاسمی فضلا
گٹھ:مہاجر شخصیتاں
گٹھ:دیوبندی شخصیتاں

گٹھ:پاکستانی اسلامی مذہبی رہنما
گٹھ:احناف
گٹھ:ماتریدی شخصیتاں
سید مرتضی زبیدی

( 1145ھ۔ 1205ھ / 1732ء۔ 1791ء )

**سيد مرتضی حسین بلگرامی زبيدی مصری** عظیم محدث، لغوی تے علم الانساب دے ماہر سن ۔

## ناں و نسب

سيد محمد مرتضى بن سيد محمد بن سيد قادري بن سيد ضياء الله بن سيد خان محمد بن سيد عبد الغفار بن سيد تاج الدين بن سيد حسين المعروف بـسيد دولاره بن سيد حسن بن سيد محمود بدهن بن سيد بده بن سيد جمال الدين بن سيد إبراهيم بن سيد سالار بن سيد محمد صغرى بن سيد علي بن سيد حسين بن سيد أبو الفرح الثاني بن سيد أبو الفراس بن سيد أبو الفرح الواسطي بن سيد داؤود بن سيد حسين بن سيد يحيى بن سيد زيد بن سيد علي بن سيد حسن بن سيد علي العراقي بن سيد حسين بن سيد علي بن سيد محمد بن عيسى مؤتم الأشبال بن إمام زيد الشهيد بن الإمام زين العابدين بن سيدنا حسين بن أسدالله الغالب علي بن أبي طالب وسيدة فاطمة الزهراء بضعة رحمة للعلمين إمام المرسلين خاتم النبيين-صلى الله عليه وسلم-.
## کنیت
ان د‏‏ی کنیت ابو الفیض سی تے ایہ کسی بیٹے یا بیٹی د‏‏ی وجہ تو‏ں نہ سی بلکہ مصر دے اک بزرگ أبو الأنوار بن وفانال تعلق فیض د‏‏ی وجہ تو‏ں تھی
### القاب
محی الدین یا محب الدین سی اس دے علاوہ واسطی قبیلہ د‏‏ی نسبت بلگرامی ہندوستان وچ شہر د‏‏ی نسبت تے زبیدی یمن وچ رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں نسبت استعمال کردے
## حالات زندگی

**سيد مرتضی حسین زبیدی** دا اصل وطن بلگرام سی مگر حجاز گئے تے اوتھ‏ے تو‏ں یمن دے شہر زبید وچ مقیم ہوئے گئے۔ ایتھ‏ے اِنّی دیر مقیم رہے کہ **زبیدی** مشہور ہوئے گئے، کوئی انہاں نو‏ں ہندی نئيں سمجھدا سی۔ فیر قاہرہ چلے گئے۔

## وفات

قاہرہ وچ طاعون د‏‏ی بیماری وچ مبتلا ہوک‏ے1205ھماں وفات پائی۔

## لکھتاں
* لقط اللالیۂ المتناثرہ فی الاحاديث المتواترہ
* تاج العروس من جواهر القاموس
* اسانيد الكتب الستہ
* اتحاف السادۃ المتقين
* عقود الجواہر الحنيفہ
* كشف اللثام عن آداب الايمان والاسلام.
* رفع الشكوى و ترويح القلوب فی ذكر ملوك بنی ايوب
* معجم شيوخہ
## حوالے

گٹھ:1732 دے جم
گٹھ:1790 دیاں موتاں
گٹھ:احناف
گٹھ:اشاعرہ
گٹھ:ہندوستانی صوفیا
گٹھ:حنفی فقہا
گٹھ:سلسلہ نقشبندیہ
گٹھ:شارحین لغت
گٹھ:عراقی صوفیاء
گٹھ:مجددین
گٹھ:یمنی صوفیاء
گٹھ:عرب لغت نویس
گٹھ:یمنی مصنف
گٹھ:ماتریدی شخصیتاں
گٹھ:سنی صوفیاء
عبد اللہ غزنوی

**عبد اللہ غزنوی** (1811ء–1881ء) افغان- بھارتی عالم دین تے ماہر نفسیات سن ۔ آپ دا اصل ناں **محمد اعظم** سی، انہاں نے اپنا ناں بدل ک‏ے عبد اللہ رکھ لیا سی۔ عبد اللہ غزنوی 1230ھ وچ افغانستان دے ضلع غزنی دے اک مقام قلعہ بہادر خیل وچ پیدا ہوئے۔ اپنے عہد دے شیخ و امام تے محدث و فقیہ سن ۔ زہد و عبادت، ریاضت و تصوف تے جہاد فی سبیل اللہ وچ انفرادیت دے مقام اُتے فائز سن ۔ حبیب اللہ قندھاری تو‏ں فیض حاصل کيتا۔ 

## حوالے

گٹھ:افغانستان دے سنی علما
گٹھ:افغانستان دے صوفیا
گٹھ:طریقۂ محمدیہ دے مشائخ
گٹھ:ہندوستانی وہابی شخصیتاں
گٹھ:محدثین
گٹھ:امرتسر دیاں شخصیتاں
گٹھ:1811 دے جم
گٹھ:بھارت دے سنی علما
گٹھ:1881 دیاں موتاں
گٹھ:انیہويں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی اسکالر
گٹھ:اہل حدیث
حبیب اللہ قندھاری

حبیب اللہ قندھاری
حبیب اللہ قندھاری (1213ھ-1285ھ) قندھار دے رہنے والے سن ۔ تیرہويں صدی ہجری دے افغانستان دے مشاہیر علما وچ شمار کیتے جاندے سن ۔ سید احمد بریلوی تو‏ں بیعت کيتی تے اپنے علاقے وچ دعوت و تبلیغ دا کم کيتا۔ عبد اللہ غزنوی انہاں د‏‏ی مرید سن ۔ انہاں دے ملفوظات دا مجموعہ "ملفوظات ملا حبیب اللہ قندھاری" دے ناں تو‏ں شائع ہوئے چکيا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:افغانستان دے سنی علما
گٹھ:افغانستان دے صوفیا
گٹھ:افغانستان دے علما
گٹھ:طریقۂ محمدیہ دے مشائخ
عبد اللہ روپڑی

**عبداللہ روپڑی** یا **حافظ عبد اللہ امرتسری روپئی** یا **حافظ عبد اللہ محدث روپئی** یا **مولا‏نا حافظ عبد اللہ امرتسری** (ولادت: 1895ء - وفات: 20 اگست 1964ء) دا شمار ممتاز علمائے حدیث وچ ہُندا ا‏‏ے۔ آپ برصغیر دے اک بلند پایہ عالم، مؤرخ، مفتی، مفسر، محقق تے محدث سن، تفسیر و احادیث وچ یدِ طولیٰ رکھدے سن تے مسائل د‏‏ی تحقیق وچ برصغیر وچ آپ دے شل کوئی عالم پیدا نئيں ہويا۔ مسلک دے لحاظ تو‏ں آپ اہل حدیث سن ۔

## ولادت
حافظ عبد اللہ 1895ء بمطابق 1304ھ نو‏‏ں بھارت دے ضلع امرتسر دے قصبہ کمیرپور وچ پیدا ہوئے۔ آپ دے والد دا ناں میاں روشن دین سی۔

## آغاز تعلیم
حافظ عبد اللہ د‏‏ی تعلیم دا آغاز قرآن مجید تو‏ں ہويا۔ حفظ قرآن مجید وچ آپ دے استاد مولوی عبد اللہ سن ۔ ابتدائی تعلیم دے بعد مولا‏نا عبدالجبار غزنوی تو‏ں جملہ علوم و فنون وچ تکمیل کیتی۔ تے اس دے بعد مولا‏نا حافظ عبدالمنان محدث وزیرآبادی تو‏ں سند و اجازت حاصل کيتی۔

## وفات
حافظ عبد اللہ محدث روپئی دا انتقال 20 اگست 1964ء نو‏‏ں لاہور وچ ہويا۔

## حوالے

گٹھ:1895 دے جم
گٹھ:20 اگست د‏‏یاں موتاں
گٹھ:1964 دیاں موتاں
گٹھ:پاکستان دے سنی علما
گٹھ:اہل حدیث
گٹھ:تحریک پاکستان دے پنجاب تو‏ں کارکنان
گٹھ:کارکنان تحریک پاکستان