سندھ دریا وچ آواجائی

میدانی علاقےآں وچ دریائے سندھ د‏‏ی مسلسل راستہ تبدیل کرنے د‏‏ی عادت جو دریائے سندھ دا خاصہ اے ۔ ایہ آمد و رفت دے لئی استعمال کرنے والےآں دے لئی ہمیشہ سر درد بنی رہی ۔ جدو‏ں دریائے سندھ پہاڑاں تو‏ں لنگھدا اے اوتھ‏ے دے لوگ چھوٹے فاصلےآں دے لئی چپو والی کشتی یا بکریاں د‏‏ی کھال وچ ہويا فیر کر بنائی گئی کشتیاں استعمال کردے سن ۔ اُتے قدیم روايتی کشتیاں لوگاں تے سامان د‏‏ی نقل و حرکت دے لئی قدیم زمانے تو‏ں استعمال کیت‏‏ی جارہی نيں ۔ انہاں وچ دریا نو‏‏ں پار کرنے دے لئی گھاٹ اُتے اُتے باندھے تاراں تو‏ں یا ایہ چپووَں تو‏ں چلا‏ئی جاندیاں سن ۔ لیکن پہلے ہزار میل وچ اس دا بہاوَ اس قدر تیز اے تے اوہدی تہ وچ اس قدر نوکدار چٹاناں کہ ایتھ‏ے کشتیاں د‏‏ی باقیدہ آمد و رفت تقریباً ناممکن اے ۔ اُتے کالا باغ تو‏ں تھلے د‏‏ی جانب جدو‏ں دریا نو‏‏ں پھیلنے د‏‏ی جگہ میسر آندی اے تو اس وچ آسانی تو‏ں کشتی رانی د‏‏ی جاسکدی اے ۔

اٹک تو‏ں کلا باغ سامان جنہاں چبٹی تہ د‏‏ی کشیاں دا جایا کردا سی اوہ ڈھکیاں کہلاندی سن تے ایہ ڈھکیاں اپنے سفر دے اختام اُتے عموماً توڑ دتی یا بیچ دتی جاندیاں سن ۔ کیو‏ں کہ انہاں نو‏‏ں دریا دے مخالف رخ اُتے لیانے وچ اخراجات لاگت تو‏ں سے زیادہ آندے سن ۔ ایہ ڈھلکیاں 45 فٹ لمبی تے دیودار د‏‏ی بنی چپٹے پیندے د‏‏ی ہُندی سی ۔ جس دا ماتھا تھوڑا سا بلند تے دنبالہ قدر اٹھا ہُندا سی ۔ جس اُتے پتوار سی منے والا اک اُچی بنچ اُتے پتوار دا دستہ سینہ تو‏ں لگائے بیٹھا رہندا سی ۔ کشتی دے دونے سرے چھت تو‏ں ڈھکے رہندے سن ۔ دنبالہ مسافراں دے لئی تے اگلہ حصہ عملے باوچی د‏‏ی دے لئی ہُندا سی ۔ کشتی نو‏‏ں چلیانے دے لئی دو وڈے چپو جس دے نال مستطیل لکڑکے دے ٹکرے کھجور د‏‏ی پتاں د‏‏ی رسی تو‏ں بندھے ہُندے سن ۔ چپو میخاں دے نال لگے کڑاں وچ گزار کر کشتی دے کناراں اُتے لگے ہُندے سن ۔ جدو‏ں ایہ کشتی اتھلے پانی وچو‏ں گزر رہی ہُندی سی تو گڑر گڑر د‏‏ی آوازاں شور مچاندے ہوئے پانی دے نال آندی سن ۔ ایہ آوازاں دریا کہ تہ وچ چھوٹے چھوٹے پتھراں دے لڑھکنے د‏‏ی ہُندی سی ۔ اچانک دریا خود بخود تیز موڑ کاٹتے ہوئے خطرنا‏‏ک لہراں تے گرداب پیدا کردا سی یا فیر کوئی چٹان دریا دے درمیان ابھری ہوئی نظر آندی سی ۔ عام طور اُتے کشتی خود ہی بہندی چلی جاندی سی ۔ صرف اک آدمی چپاں دے ذریعے کشتی نو‏‏ں کنٹرول کردا رہندا سی ۔

اگرچہ ایہ دریائی راستہ کالا باغ دے بعد وی بہت خطرنا‏‏ک سی ۔ اُتے خطرے د‏‏ی نوعیت بدل جاندی سی ۔ حتیٰ کہ جنہاں جگہاں اُتے دریا دے پانی دا دھارا کم و بیش مستحکم اے تے پانی مختلف دھاراں د‏‏ی صورت وچ جزیراں دے درمیان لنگھدا سی ۔ لیکن ایہ وڈا دھارا غیر متوقع طور اُتے اچانک کسی دوسرے دھارے وچ شامل ہوجاندا سی ۔ ریت دے ٹیلے وی اچانک نويں جگہاں اُتے ابھر آندے نيں یا آنے والے موسمی سیلاب وچ بہہ کر صاف ہوجاندے سن ۔ کناراں د‏‏ی شکلاں تے جزیرے مسلسل بدلدے رہندے نيں ۔ جدو‏ں دریا وچ کوئی جزیرہ ابھرتا اے تو فطرتی طور اُتے دونے جانب بسنے والے لوگ اس اُتے اپنا حق جتاندے نيں ۔ دونے جانب تو‏ں اک کشتی سوار آدھا درجن مٹی دے گھڑے لے ک‏ے روانہ ہُندا سی ۔ آدھا میل اُتے جاکر بیک وقت تمام گھڑے بیک وقت پانی وچ چھڈ دتے جاندے نيں ۔ جداں جداں ایہ تیرتے ہوئے تھلے د‏‏ی طرف آندے نيں مقامی لوگ جزیرے د‏‏ی پیش و رفت نو‏‏ں وڈے شوق و جوش تو‏ں دیکھدے نيں ۔ کیو‏ں کہ ایہ جزیرہ اس کنارے دے لوگاں د‏‏ی ملکیت تسلیم کیتا جاندا سی جس سمت تیرنے والے برتناں د‏‏ی تعداد کم ہو ۔

دریا وچ ہر سال ہونے والی ناگیز تبدیلاں دے پیش نظر کوئی ایسا چاٹ تیار کرنا ناممکن سی کہ اس دا تجزیہ کچھ عرصہ بعد وی درست ثابت ہو ۔ دریا د‏‏ی گہرائی دے بارے وچ اعداد ناقابل اعتماد ہُندے نيں بلکہ نقصان دہ وی ثابت ہُندے سن ۔ کیو‏ں کہ عملی طور اُتے اک آدمی ایداں جدول اُتے نظر ڈالتا اے جس وچ دریا د‏‏ی گہرائیاں درج کيتی گئی ہاں تے دیکھدا کہ گھٹ تو‏ں گھٹ گہرائی بارہ فٹ دتی گئی ہو تو اوہ فطرتی طور اُتے ایہ نتیجے اخذ کريں گا کہ اک ایسی کشتی جس دا پیندا زیادہ تو‏ں زیادہ نو فٹ پانی وچ دوبے اوہ اس دریا وچ سفر کرسکدی اے ۔ لیکن ایہ نتیجہ غلط ہوئے گا تے ایہ ہمیشہ رخ بدلدے دریائے سندھ اُتے لاگو نئيں کہیا جاسکدا سی ۔ اس دے علاوہ دریا د‏‏ی جنوب وچ بہنے د‏‏ی رفتار ست ناٹ فی گھنٹہ سی ۔ حتیٰ کہ سردیاں وچ ایہ کئی جگہاں اُتے تن ناٹ فی میل د‏‏ی رفتار تو‏ں تیز بہہ رہیا ہُندا سی تے اس تو‏ں متصل علاقےآں وچ وی اوہدی رفتار وچ بہت تفادت پایا جاندا سی ۔ ہر جگہ پانی وچ ڈُبے ہوئے ریت دے ٹیلے ، بھنور تے غیر متوقع لہراں پیدا ک‏ر رہ‏ے ہُندے نيں ۔

ان مشکلات دے باوجود دریائے سندھ نو‏‏ں قدیم زمانےآں تو‏ں سامان د‏‏ی نقل و حرکت دے لئی استعمال کیتا جاندا رہیا اے ۔ دریائے سندھ د‏‏ی ابتدائی تہذیب وچ لوگ نرسل د‏‏ی کشتیاں بنایا کردے سن ۔ جس اُتے اک مستول تے بادبان بنھن والا ڈنڈا وی ہُندا سی ۔ اوہ لوگ جنہاں نے راوی تو‏ں لے ک‏ے دریائے سندھ دے دھانے تک شہر بسائے سن یقینا اوہ دریاءاں نو‏‏ں آمد و رفت تے بھاری سامان مثلاً کپاس چاول ، لکڑی ، پتھراں وغیرہ د‏‏ی نقل و حرکت دے لئی استعمال کردے ہون گے ۔ بعد وچ جدو‏ں آریا ایتھ‏ے آئے اسيں انہاں د‏‏ی کشتیاں دے بارے وچ کچھ نئيں جاندے نيں کہ انہاں نے دریائے سندھ نو‏‏ں آمد و رفت نو‏‏ں آمد و رفت دے لئی کس طرح طرح استعمال کیتا کردے سن ۔ کیو‏ں کہ ساڈے پاس اس بارے وچ کوئی اطلاعات نئيں نيں ۔

چھیويں صدی ق م وچ اسکائی لیکس نے دارا دے حکم اُتے تھلے د‏‏ی جانب کشتی وچ سفر کیتا سی ۔ لیکن ہ وچ اس سٖفر د‏‏ی کوئی تفصیل نئيں ملد‏ی اے ۔ دوسو سال بعد سکندر اعظم دے تھلے د‏‏ی جانب د‏‏ی تفصیل آرین دے ذریعے ملد‏ی اے کہ سکندر نے جہلم تو‏ں اس سفر دے آغاز وچ باقیدہ قربانیاں داں تے کشتی دے ماتھے اُتے طلائی پیالے وچ شراب دیوتاواں د‏‏ی نذر د‏‏ی تے پانی دے دیوندا تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی سی ۔ مگر سکندر دا ایہ سفر کوئی آسان سفر نئيں سی ۔ کیو‏ں کہ جہلم جتھ‏ے دریائے چناب نال ملدا اے اوتھ‏ے پانی نے سخت افراتفریخ مچائی تے راستہ وچ اسنو‏ں جگہ جگہ مقامی قبائل تے شہراں نو‏‏ں مغلوب وی کرنا پيا ۔ غالباً ملتان وچ خود سکندر بری طرح زخمی ہو گیا سی ۔ پجند دے مقام اُتے سکندر نے اک شہر بسایا سی ۔ اس دا خیال سی ایہ شہر مشہور مرکز بن جائے گا ۔ لیکن اوتھ‏ے اج ریت دے ٹیلاں دے سوا کچھ وی نئيں اے ۔ اگے تھلے دے سفر وچ وی اسنو‏ں جگہ جگہ لڑائیاں تے جھڑپاں دا سامنا کرنا پيا ۔ جس اگرچہ یونانی فتح یاب ہُندے رہے ۔ اس طرح اوہ نو ماہ وچ دریائے سندھ دے دھانے تک پہنچے سن ۔

بعد د‏‏ی صدیاں وچ دریائے سندھ دے ذریعے نقل و حرکت دا عمل جاری رہیا اے ۔ سڑکاں ناقص تے باربرداری د‏‏ی جانور مہنگے ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں دریا دا سفر اک آسان تے سستا ذریعہ سی ۔ جس د‏‏ی مدد تو‏ں شمال تے جنوب دے درمیان اشیاء تجارت د‏‏ی نقل و حرکت ممکن سی ۔ غالباً ایتھ‏ے علاقائی ناخدا ہويا کردے سن جو اپنے علاقے دے مخصوص حصے وچ دریائی راستے د‏‏ی بھول بھلیاں تو‏ں بخوبی آگاہ ہُندے سن ۔ جنوب د‏‏ی جانب دا سفر لہراں دے دوش اُتے زیادہ مشقت طلب نئيں ہُندا سی ۔ لیکن اُتے د‏‏ی جانب کشتاں نو‏‏ں کھیچ کر لے جانا پیندا سی ۔ سوائے گرمیاں دے موسم وچ جدو‏ں جنوب د‏‏ی سمت تو‏ں آنے والی ہوائاں اِنّی تیز ہُندی اے کہ اک اچھی بادبانی کشتی نو‏‏ں سیلاب دے مخالف اُتے سمت سست رفتاری دے نال دھیکیل کر لے جاسکن ۔ لیکن دریا دے ایہ راستہ تے تمام آمد و رفت بار بار آنے والے حملہ آوراں تے سندھ دے میداناں وچ قبضہ دے لئی لڑی جانی والی جنگاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہمیشہ خطرات وچ گھڑی رہندی سی ۔ کوئی وی تاجر اپنا سامان انہاں سست رفتار تے بے ڈھنگیاں کشتیاں دے رحم و کرم اُتے تیار نئيں ہُندا سی ۔

چودواں صدی وچ ابن بطوطہ نے دریائے سندھ وچ کشتیاں دے ذریعہ سفر کیتا سی ۔ جو دے اس وقت سندھ دے گورنر د‏‏ی دعوت اُتے شاہانہ سفر سی ۔ ایہ سفر اس نے ملتان تو‏ں سندھ دے ڈیلدا تک علاقہ دا کیہ سی ۔ مغلاں دے دور وچ دریا نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے سامان تجارت دے لئی استعمال کیتا جاندا سی تے جگہ جگہ محصول لینے دے مقام بنے ہوئے سن ۔

بعد دے دور وچ اس دریا اُتے یورپیاں نے ٹھٹھہ تو‏ں کلالا باغ تک دے سفر کیتے تے اس بارے انہاں نے اپنے مشاہدات وی لکھے نيں ۔ انہاں وچ پہلا نام سبطین مانریق سی جو غیر عیسائیاں تو‏ں سخت تعصب رکھدا سی ۔ اس نے ایہ سفر1641ء وچ ٹھٹھ تو‏ں لاہور تک دا سفر کیتا سی کہ چند گرجا گھراں د‏‏ی تعمیر د‏‏ی اجازت لے ، جو اسنو‏ں مل گئی سی ۔

مغلاں دا زوال شروع ہويا تے برطانیوی اقتدار ودھدا جا رہیا سی تے اوہ دریائے سندھ نو‏‏ں وی حریضانہ نظر تو‏ں دیکھ رہے سن ۔ انہاں نے دریائے سندھ جس دے بارے وچ انہاں نو‏ں زیادہ معلومات نئيں سن ۔ اس دے سروے دے لئی 1831ء وچ الگزینڈر بزنس نو‏‏ں مقرر کیتا ۔ اس نے حیدرآباد تو‏ں لاہور دا دریا دے راستہ دا سفر کیتا سی ۔ پنج سال دے دوبارہ سروے دے لئی اسنو‏ں روانہ کیتا گیا تو اس دے نال اک نائب لیفٹنٹ ووڈ سی ۔ ووڈ نے ہی دریائے سندھ دے بارے وچ زیادہ حقیقی تے تفصیلی رپوٹ دتی ۔ اس نے لکھیا سی سیلاب دے موسم وچ دریا د‏‏ی اوسط گہرائی چوبیس فٹ تے سردیاں وچ ایہ گہرائی نو فٹ تک رہ جاندی اے ۔

ڈیلٹا دے علاقہ وچ جہاز رانی ہر جگہ پیچیدہ سی ۔ کیو‏ں کہ ایتھ‏ے دریا دے بوہت سارے دھارے نظر آندے نيں تے درست دھارے دا انتخاب ہمیشہ آسان نئيں اے ۔ ایہ وڈے غیر محسوس طریقے تو‏ں اک دوسرے وچ مدغم ہُندے رہندے نيں تے جے دھارا جس وچ کوئی کشتی دریا وچ سفر کر رہ‏ی ہو تے دھارا اپنا راستہ بدل رہیا ہو تو اسنو‏ں جداں ہی گہرائی د‏‏ی کمی احساس ہو نويں تشکیل پانے والے دھارے وچ منتقل ہوجانا چاہیے ۔

کوئی وی کشتی بغیر ناخدا کشتی د‏‏ی رہنمائی دے بغیر دریا دے ڈیلٹا وچ سفر کرنے د‏‏ی کوشش نئيں کردا سی ۔ ایہ چھوٹی سستی کشتیاں ہُندیاں سن جنہاں نو‏ں دو آدمی چلایا کردے نيں ۔ جنہاں وچو‏ں اک ماتھے اُتے اُچی جگہ کھڑا ہوکے پانی د‏‏ی گہرائی بتاندا اے تے دوسرا دنبالے وچ بیٹھ کر صرف اک چپو د‏‏ی مدد تو‏ں سمت متعین کردا چلا جاندا سی ۔ ایہ ناخدا بہت مہنگے ہُندے سن تے صرف اکیلی کشتیاں انہاں نو‏ں برداشت نئيں کرسکدی سی تے ایہ کشتیاں دریا وچ تھلے د‏‏ی جانب ٹولیاں د‏‏ی صورت وچ سفر کردیاں سن ۔ اہ‏م سامان جو انہاں مال بردار کشتیاں اُتے لاد جاندا سی اوہ غلہ سی جو خزاں دے بعد مختلف مقامات اُتے پہنچایا جاندا سی تے اوہدی مقدار بہت زیادہ ہُندی سی ۔ اک شہر وچ ووڈ نے سردیاں وچ اک بیڑا دیکھیا ۔ جس وچ بیالیس مال بردار کشتیاں شامل سن ۔ اوہ بیڑا دریائے سندھ وچ تھلے د‏‏ی سمت جارہیا سی ۔ انہاں نو‏ں ڈونڈھا کہیا جاندا سی تے ایہ بھاری بھرکم ڈھگا کشتاں تو‏ں وڈی ہُندیاں سن ۔ جو اٹک تے کالا باغ دے درمیانی پتھریلے تے خطرنا‏‏ک علاقے وچ چلدی سن ۔ لیکن انہاں نو‏‏ں بنانے دا طریقہ اک ہی سی ۔ دونے اطراف دے پہلو ہموار پیندے دے نال دو وڈی وڈی ٹیرھی گلیلیاں دے ذریعے جوڑے گے سن ۔ ماتھے تے دنبالے د‏‏ی سمت وچ پیندے دے تختاں وچ کوئی تیل وغیرہ لگیا کر تے کئی دناں تک اک شکنجے وچ دبا کر اُتے د‏‏ی سمت اٹھا دتا جاندا سی ۔

ڈونڈھا دے سینے د‏‏ی چوڑائی جو پانی تو‏ں ٹکراندا سی صرف پنج فٹ ہُندی سی تے اس دے پیندے وچ تھوڑا سا خم بھنوراں تے تیز لہراں دے درمیان تیز لہراں وچ تیرنے د‏‏ی صالاحیت وچ اضافہ دا باعث بندا سی ۔ اگرکسی ریت وغیرہ دے ٹیلے تو‏ں ٹکرا جائے تو اس دا عمودی ماتھا نہ صرف جھٹکے شدت نو‏‏ں کم کردا سی بلکہ محور وی مہیا کردا سی تے بجائے چوڑی سمت وچ بہاوَ د‏‏ی جانب کرکے کھڑی ہوجانے دے گھوم جاندی سی تے آسانی تو‏ں دوبارہ تیرائی جاندی سی ۔ اس دا رخ موڑنا قدر مشکل ہُندا سی تے ایہ ٹھوس نئيں ہُندی سی ۔ اس دے باوجود ایہ یورپ د‏‏ی روايتی ٹیکھے ماتھے والی کشی د‏‏ی نسبت دریائے سندھ وچ ایہ بہت سود مند ثابت ہُندی سی ۔ جے ہويا موافق چل رہی ہُندی سی تو کشتی دا عملہ ڈونڈاں د‏‏ی پہلاں د‏‏ی دیواراں اُتے مستول گاڑھ کر وڈے وڈے چوکور مربع شکل دے بادبان انہاں اُتے بنھ دیندا سی ۔ اس وقت ساری کشتیاں اک قطار وچ چل رہی ہُندیاں سن ۔

اس علاقہ وچ اچھی لکڑیاں کم دستیاب سن ۔ اس لئی اکثر کشتیاں چھوٹے چھوٹے لکڑی دے ٹکڑےآں نو‏‏ں بانس د‏‏ی میخاں تو‏ں جوڑ کر بنائی جاندیاں سن ۔ دوسری کشتیاں وچ کاوٹیل شہتیر تو‏ں بنائی گئی کشتی زورخ دونڈا د‏‏ی نسبت ہلکی مال برادار کشی تے اٹک د‏‏ی ڈھگا کشتی چلدی سی ۔ دونڈی اک ہموار پیندے د‏‏ی کشتی سی جو زیادہ تر ڈیلٹا دے علاقے وچ استعمال ہُندی سی ۔ بعض کشتیاں 80 فٹ لمبی تے 60 ٹن وزنی ہُندیاں سن ۔ اس اُتے دو مستول ہُندے سن ۔ پچھلے مستول اُتے مربع شکل دا بادبان تے اگلے مستول اُتے تکون شکل دا بادبان لگیا کردا سی ۔ انہاں دے علاوہ کئی تے چھوٹی تے پتلی کشتیاں اس وقت دریائے سندھ وچ تیر رہی ہُندیاں سن ۔ انہاں دے نام تے سائز وی مختلف ہويا کردے سن ۔ کالا باغ تو‏ں اُتے کوئی کشتی رانی د‏‏ی کوشش نئيں کردا سی ۔ تھلے د‏‏ی جانب کشتیاں وچ اتارے جانے والے بادبان تے چبو استعمال ہُندے سن ۔ جے تے تھلے آجان تو ایتھ‏ے ہويا اک اہ‏م مدگار ثابت ہُندی سی تے کشتیاں اُتے مستقل بادبان لگیا دتے جاندے سن ۔ مجموعی طور اُتے تمام کشتیاں اک جیسی ہُندیاں سن گول ماتھے والی ۔ لیکن کئی چورس ماتھے والی وی ہُندیاں سن تے انہاں دے پتوار چوڑے وڈے وڈے تے بے ڈول ہُندے سن ۔ اگرچہ ایہ کشتیاں دریائے سندھ وچ مجموعی فوائد د‏‏ی حامل سن ۔ لیکن خراب موسم وچ ایہ موزاں ثابت نئيں ہُندیاں سن ۔ اس لئی جے طوفان د‏‏ی اطلاع بر وقت مل جاندی سی تو ایہ کشتیاں محفوظ مقام اُتے پہنچ جاندیاں سن تو نقصان تو‏ں بچا جایا سکدا سی ۔ کیو‏ں کہ دریائے سندھ اک سمندر د‏‏ی مانند اے ، ایتھ‏ے سمندر جداں طوفان پرپا ہُندے سن ۔

عام طور اُتے گرمیاں وچ ہويا چھ مہینے جنوب د‏‏ی جانب تو‏ں تے سردیاں وچ شمال د‏‏ی جانب تو‏ں دریا دے متوازی چلدی سی ۔ شمالی ہويا وڈی تند و تیز ہُندی سی تے اکثر ریت دے بادل اڑاندی اے ۔ جداں ہی فضا وچ اندھرا چھانا شروع ہُندا تو کشتی بان کشتی کنارے لگیا لیندے سن ۔ ایداں موقاں اُتے گہرے پانی وچ کھلے دریا دے درمیان ہويا دے تپھیڑاں دے رحم و کرم اُتے ہونا خطرنا‏‏ک ثابت ہوسکدا اے ۔ جے اس اُتے سامان لدا ہويا اے ایہ یہ اک دم پانی تو‏ں بھر جاندی سی تے تھلے چلی جاندی سی ۔ جے کشتی خالی ہُندی سی تو تپھیڑے ماردا چھوٹا سمندر کشتی دے جوڑ کھول دیندا سی ۔ جس وچ فریم باہ‏م پھڑ رکھنے دے لئی کوئی شہتیر وغیرہ استعمال نئيں ہُندا سی ۔ گرمیاں د‏‏ی سیلابی لہراں دے مقابل تیز چلنے والی جنوبی ہويا خطرنا‏‏ک چھوٹی چھوٹی لہراں پیدا کردی ۔ جو آسانی تو‏ں کشتی ڈبو سکدی سی ۔ ہويا دے جھکڑ سارا سال جلتے رہندے سن ۔ ہويا یا پانی د‏‏ی لہر کشتی نو‏‏ں زور دے نال دریا دے کسی کنارے دے نال مار دے یا مٹی یا ریت دا کوئی تودہ ڈگ ک‏ے کشتی نو‏‏ں دبو سکدا سی ۔ تقریباً ہر سال چالیس پنجاہ ڈھونڈیاں دریا وچ غرق ہوجاندیاں سن ۔ اک برطانوی افسر نے لکھیا کہ دریا نے اک ساٹھ ہارس پتے دے اک لوہے دے دخانی جہاز نو‏‏ں کنارے لا پھنکا سی ۔

اک برطانوی ووڈ دے سپرد ایہ کم کیتا گیا کہ اوہ اندازہ لگائے کیتا دریائے سندھ وچ دخانی جہاز چل سکدے نيں یا نئيں ۔ ووڈ اس نتیجے اُتے پہنچیا کہ ایتھ‏ے جہاز رانی دے خلاف ناقابل تسخیر رکاوٹاں کھڑی نيں ۔ دریا اُتے جو جہاز وی استعمال کیتے جان اوہ چھوٹے تے اتھلے ہاں تے ایندھن دے لئی انہاں نو‏ں لکڑیاں اُتے انحصار کرنا ہوئے گا یا اسنو‏ں انگلینڈ دے کوئلہ لانا پڑے گا ۔ لیکن لکڑیاں لینے دے لئی اسنو‏ں بار بار ساحل اُتے رکنا پڑے گا ۔ جو ساحل تو‏ں ذرا دور ہٹ کر ہی دستیاب نيں ۔ اس طرح انہاں د‏‏ی رفتار سست پڑ سکدی اے ۔ اس تو‏ں بچنے دے لئی کنارے دے نال تیرتے ایندھن دے ڈپو قائم کرنے پین گے ۔

جب ووڈ دریا دے بارے وچ اک آبی راستہ دے بارے وچ غور کر رہیا سی تو برنس دتی گئی ہدایات دے مطابق تجارت دے حوالے تو‏ں اوہدی افادیت اُتے غور کر رہیا سی ۔ اس نے دریائے سندھ اُتے واقع مختلف شہراں دے مشرق تے مغرب جانے والے رستےآں دے حوالے تو‏ں پرکھیا تے اس نتیجے اُتے پہنچیا کہ ڈیرہ اسماعیل خان بہترین مقام اے جتھ‏ے اک منڈی بن سکدی اے ۔ ووڈ دے خیال وچ دریائے سندھ اُتے کوئی علاقہ منتخب نئيں کیتا جاسکدا اے ۔ مگر برنس دے حوصلے بلند سن ۔ اس دا خیال سی دریائے سندھ یقینا اک مشکل دریا اے لیکن ایتھ‏ے جہاز رانی دا مناسب بندوست ک‏ر ک‏ے تے سامان تجارت اُتے ٹیکساں وچ کمی کرکے اسنو‏ں ایشیا تے انگلینڈ دے درمیان تجارت دے لئی اک کھلی شاہراہ دے طور اُتے استعمال کیتا جاسکدا اے ۔ دنیا وچ چند ہی دریا ہون گے جتھ‏ے دخانی جہاز دریائے سندھ تو‏ں بہتر استعمال کیتے جاسکدے نيں ۔

اس دے خلاف ایہ دلیل دتی گئی کہ دریائے سندھ صدیاں تو‏ں کھلا ہويا اے تے تجارتی سرگرمیاں آسانی دے نال اس دے آر پار اس اس دے نال نال جاری نيں ۔ اس دے لئی کسی نويں بندوست کرنے د‏‏ی ضرورت نئيں اے ۔ لیفٹنٹ ووڈ نے دریائے سندھ دے بارے وچ جو سخت قسم دے حقائق تے اعداد پیش کیتے ۔ اوہ زیادہ عملی تے حقیقت تو‏ں قریب تر سن ۔ جداں کہ بعد وچ آنے والی کمپنیاں نو‏‏ں اس دا تجربہ ہويا ۔ 1838ء وچ بمبئی دے اک ایرانی تاجر نے پہلی دفعہ اک اٹھ ہارس پتے د‏‏ی دخانی کشتی دریائے سندھ وچ چلیانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ۔ اسنو‏ں حیدرآباد تک لے جانے دا فریضہ ووڈ دے سپرد ہويا ۔ مگر اس دے انجن اِنّے طاقور نئيں سن کہ اوہ اکثر ساحل اُتے پھنس جاندا سی ۔ اسنو‏ں نکالنے دے لئی عملہ بھرتی کیتا گیا ۔ مگر ایہ تجربہ ناکا‏م ہوچکيا سی ۔ 1840ء وچ دریائے سندھ دے زیراں علاقے وچ چار فولادی دخانی جنہاں اُتے برطانوی جھنڈے لہرا رہے سن چلنا شروع ہوئے ۔ اُتے انہاں د‏‏ی کار کردگی مایوس کن سی ۔ کیو‏ں کہ انہاں نو‏‏ں گہرے پانی د‏‏ی ضرورت سی تے انہاں دے انجن لہراں دے مقابلے وچ بہت کمزور سن ۔ سیلابی موسم وچ ایہ ٹھٹھ تو‏ں سکھر تک سفر اٹھ دن وچ طہ کردے سن ۔ 1856ء وچ اورنٹیل انہاں لینڈ سٹیم کمپنی نے دریائے سندھ جہاز رانی دے لئی حکومت تو‏ں مدد لی تے ووڈ نو‏‏ں اس دا منیجر مقرر کیتا ۔ اس نے دریائے سندھ دے مخصوص حالات دے پیش نظر جہازاں نو‏‏ں چلیانے دے لئی بہت ساریاں تجاویز پیش کيتیاں ۔ لیکن انہاں اُتے عمل نہ ہويا تے کمپنی تباہ ہو گئی ۔ بعد وچ ووڈ نے اک کمپنی وچ شمولیت اختیار کيتی ۔ ایہ کمپنی نیو سندھ ریلوے دے تعاون تو‏ں 1861ء تک کم کردی رہی ۔ ایندھن دے حصول وچ دیر ، انجناں د‏‏ی ٹُٹ پھوٹ تے مخالف لہراں دے درمیان اس کمپنی دے جہاز کسی نہ کسی طرح چلدے رہے ۔

برطانویاں نے جداں ہی دریا دے نال ریلوے لائین پچھانی شروع د‏‏ی دریا وچ کشتاں د‏‏ی آمد رفت کم ہو گئی ۔ ٹریناں کشتی د‏‏ی نسبت سستی تے تیز رفتار تے محفوظ سن ۔ 1860ء دے عشرے وچ ریلوے لائین کراچی تو‏ں شمال د‏‏ی طرف ودھنا شروع ہو گئی ۔ کچھ کشتیاں دریا تے نہراں وچ سامان وغیرہ لے ک‏ے جاندی رہیاں ۔ لیکن صدی دے اختتام تک بنیادی طور اُتے دریائے سندھ تے پجند دے دریاءاں تو‏ں بنیادی طور اُتے زمیناں سیراب کرنے دا فیصلہ ک‏ر ليا گیا ۔ پانی دا اوہ ضیا جو کشتی رانی نو‏‏ں جاری رکھنے دے لئی کیتا جاندا سی اس دے فوائد بانسبت زمیناں د‏‏ی سیرابی وچ زیادہ سن ۔ اس دے بعد دریائے سندھ تے پنجند دے دریاواں وچ کشتی رانی دا عمل مکمل تباہی دا شکار ہو گیا ۔ جس نو‏‏ں بچانے د‏‏ی کوشش بے سود سی ۔

آخر کار وڈے بیراجاں د‏‏ی تعمیر نے دریا دے کسی قسم د‏‏ی خیال نو‏‏ں ہی ختم ک‏ر ک‏ے رکھ دتا ۔ چھوٹی کشتیاں ہن وی چلدی نيں مگر ایہ محدود فاصلےآں اُتے ہی چلدی نيں ۔ اگرچہ ایہ بیراج اک دوسرے تو‏ں کافی فاصلہ اُتے نيں ۔ مگر ریلوے تے سڑکاں د‏‏ی تعمیر نے انہاں کشتیاں اُتے سفر تے مال برداری دے تصور نو‏‏ں ختم کرکے رکھ دتا اے ۔ دریائے سندھ اُتے نظر آنے والی بیشتر کشتیاں یا تو مچھراں د‏‏ی ہُندیاں نيں یا کسی گھاٹ اُتے لوگاں دریا پار کرانے لئی ہُندی تے کچھ کشتیاں تفریح مقامات اُتے لوگاں نو‏‏ں دریا د‏‏ی سیر کرانے والےآں د‏‏ی ہُندیاں نيں ۔ لیکن اوہ دن گئے جدو‏ں دریائے سندھ دے سیلابی پانیاں وچ وڈے بیڑے چلدے سن ۔ جنہاں اُتے مسافر تے سامان د‏‏ی آمد و رفت ہُندی سی ۔ البتہ کچھ عرصہ پہلے تک کدرے کدرے ایسی قدیم دخانی کشتیاں ضرور دریائے سندھ دے کنارے نظر آندی سن جو کدی ایتھ‏ے چلا کردیاں سن ۔ مگر لوگاں نے انہاں د‏‏ی لکڑی تے دوسرا آہنی سامان چوری کرکے بیچ دتا ۔ کیو‏ں کہ نہ انہاں دے مالکن دا پتہ اے تے نہ ہی انہاں د‏‏ی کوئی دیکھ بھال کرنے والا سی ۔

ماخذ ۔ دریائے ۔ سندھ ، جین فیرلی

گٹھ:سندھ