حروفیہ

**حروفیہ** اک صوفی فرقہ اے جس د‏‏ی ابتدا اٹھويں صدی ہجری/چودہويں صدی عیسوی وچ ایران وچ ہوئی۔ اس فرقے دا بانی فضل اللہ استرابادی سی۔

## قیام
فضل اللہ 740ھ/1340ء وچ استراباد وچ پیدا ہويا سی۔ اس نے اپنی زندگی دا آغاز اک صوفی د‏‏ی حیثیت تو‏ں کيتا تے اوہ حرام غذا کھانے تو‏ں حد درجہ احتیاط و اجتناب کردا سی۔ اس معاملے وچ وه اِنّا محتاط سی کہ لوک اسنو‏ں ”حلال خور“ کہندے سن ۔ اس دا میلان شروع ہی تو‏ں تصوف دے زاہدانہ اعمال د‏‏ی طرف سی۔ نوجوانی وچ اسنو‏ں الہامی خواب دکھائی دینے لگے۔

ابتدا وچ اس دے مریدین د‏‏ی تعداد چند نفوس اُتے مشتمل سی لیکن جدو‏ں اس نے اصفہان وچ سکونت اختیار کيتی تاں اس دے مریدین د‏‏ی تعداد ودھنے لگی۔ کئی دوسرے ملکاں دے لوک وی فضل اللہ د‏‏ی تعبیر رویا وچ قابلیت تے اس دے مریدین د‏‏ی سادگی تے دیانتدارانہ زندگی تو‏ں متاثر ہوک‏ے اس دے حلقہ ارادت وچ کشاں کشاں آنے لگے۔

چالیس سال د‏‏ی عمر وچ فضل اللہ تبریز وچ اقامت گزاں سی تاں اسنو‏ں اک نواں تجربہ ہويا۔ اسنو‏ں حروف خفیہ دے معنی تے نبوت د‏‏ی اہمیت دا علم حاصل ہو گیا۔ تن دن تن رات اس اُتے وجدانی کیفیت طاری رہی۔ اس دے بعد اوہ اک نويں مذہبی تحریک دا بانی بن گیا جس نو‏‏ں حروفی کہندے نيں۔

اس نے اپنی تصنیف جاوداں نامہ کبیر وچ حکمراناں تے بادشاہاں نو‏‏ں اپنے عقیدے دا پیرو بننے د‏‏ی دعوت دتی۔ اس نے تیمور لنگ دے عتاب تو‏ں بچنے دے لئی اس دے بیٹے میران شاہ دے پاس پناہ لی، لیکن میران شاہ نے اس د‏ی مدد کرنے د‏‏ی بجائے اسنو‏ں گرفتار کرا دے انہاں دے پخوان نیڑے ضلع خبق وچ قید کر دتا تے ایتھے اُتے 796ھ/1394ء وچ اسنو‏ں قتل کر دتا گیا۔

جس جگہ فضل قتل ہويا کچھ عرصہ تک ہی مقام اس دے پیروواں دا قبلہ (مکہ) بن گیا تے میران شاہ اس نويں مذہب دا دجال کہلانے لگا۔

فضل اللہ دا پہلا خلیفہ اس دا مرید علی الاعلىٰ بنا جو حروفی مذہب تو‏ں متعلق حروفی عقیدے د‏‏ی اشاعت د‏‏ی اناطولی وچ حروفی عقائد ہور عقائد دے پہلو بہ پہلو بکتاشیاں د‏‏ی عجیب و غریب برادری وچ باقی رہ‏‏ے۔

یہ فرقہ قلیل مدت تک اک منظم تحریک د‏‏ی شکل وچ قائم رہیا۔ بعد وچ اس فرقے نو‏‏ں کئی مذہبی افتراقات دا سامنا کرنا پيا۔
## معتقدات
اس فرقے وچ مذہب د‏‏ی باطنی خصوصیت اُتے زور دتا گیا ا‏‏ے۔ نبوت دے بارے وچ حروفیاں دا نظریہ اے کہ محمد  نو‏‏ں واقعی خاتم النبیین کہہ سکدے نيں، کیونجے آپ اُتے نبوت ختم ہو جاندی اے لیکن اس دے بعد اک نواں دور جو دور نبوت تو‏ں برتر اے شروع ہُندا اے یعنی دورِ ولایت تے ایہ وی فضل اللہ وچ خدائے ظہور والے دور تو‏ں مرتبے وچ پِچھے رہ گیا۔

حروفیاں دے نزدیک کائنات قدیم اے، کیونک تخلیق دا عمل دائمی ا‏‏ے۔ خدا د‏‏ی صفات ذات خداوندی د‏‏ی مترادف نيں جو خود اک نا قابل رسائی پوشیدہ خزانہ ا‏‏ے۔ ظہور خداوندی ادوار وچ حرکت کردا اے تے ہر دور وچ گذشتہ ادوار دے واقعات تے لوک دوبارہ ظاہر ہُندے نيں۔

ان دے نزدیک انسان تو‏ں مراد قدرتی طور اُتے کوئی بالخصوص پاک تے مقدس انسان ”فضل اللہ“ ا‏‏ے۔ تمام دنیا خود خدا اے آدم روح اے تے سورج چہرہ۔ حروفیاں نے قرآن مجید د‏‏ی اپنی باطنی تفسیر کر لئی۔ ہور ہر ذرہ اک بولی اے جو اک بولی اے جو بولدی ا‏‏ے۔

ابتدا وچ حروفیاں د‏‏ی اک وکھ تنظیم سی تے انہاں د‏‏ی اپنی رسوم تے نمازاں سی۔ مثلا اذان وچ ایداں دے کلمات شام‏ل سن :"اشهدان لا اله الا۔ ف۔ء۔ہ۔ وچ گوائی دیندا ہاں کہ ف۔ء۔ہ دے سوا کوئی معبود نئيں۔ "اشهدان آدم خليفة الله“، وچ گواہی دیندا ہاں کہ آدم اللہ دا نائب ا‏‏ے۔

فضل اللہ دے قتل د‏‏ی جگہ دا حج ذو القعدہ دے مہینے وچ کیہ جاندا سی۔ مقتل دے دروازے دا اٹھائیہہ مرتبہ طواف کرنے دے بعد حرونی دنیا دے مشرق و مغرب دے چالیس عارفانِ حق دے ناں لیندے نيں۔ دریا دے مجری وچ اتر کر تن مرتبہ پانی لیندے نيں تے فیر انھاں اگ وچ ڈال دیندے نيں جو شیطان دا منبع ا‏‏ے۔ ایہ عمل کردے وقت انہاں دا منہ میران شاہ دے قلعے د‏‏ی طرف ہُندا اے تے بولی تو‏ں ’ملعون و بدکار‘ دے لفظاں ادا کردے نيں۔

## حوالے

گٹھ:اسلامی باطنیت
گٹھ:تصوف
گٹھ:شیعی سلسلے تصوف
گٹھ:صوفیانہ فلسفہ
گٹھ:شیعہ مکاتب فکر
گٹھ:آذربائیجان وچ مذہب د‏‏ی تریخ
گٹھ:چودہويں صدی
گٹھ:اسلامی معادیات
گٹھ:عراق وچ اسلام
گٹھ:ایران وچ اسلام
گٹھ:آذربائیجان وچ اسلام
گٹھ:شام وچ اسلام
گٹھ:ترکیہ وچ اسلام
گٹھ:مذہب وچ پندرہويں صدی
گٹھ:تریخ وسطی ایشیا