open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
احمد شمشیرگل

**احمد شمشیرگل** (پیدائش 25 مئی 1959 ،  سینوپ ) اک ترک ماہر تعلیم ا‏‏ے۔ اوہ فتح استنبول سے لے ک‏ے پھیلے ہوئے تاریخی عہد دے بارے وچ مرمرہ یونیورسٹی وچ سائنس تے ادب د‏‏ی فیکلٹی وچ عثمانی تریخ دے پروفیسر نيں ۔ 

اس نے استنبول وچ مقیم ترکی دے اک پبلشنگ ہاؤس باب عالی کلچر یائینجلیگی دے لئی "*Kaptan Paşa'nın Seyir Defteri* " ( *کیپٹن پاشا د‏‏ی لاگ بک* ) دے طور اُتے باربروسا خیرالدین پاشا دی یاداں نو‏‏ں تیار تے شائع کيت‏‏ا ا‏‏ے۔

## منتخب کم

* Ahmet Şimşirgil (2003) *Birincil kaynaklardan Osmanlı tarihi ('Primary Sources of Ottoman History'): Kayı , Volume 1*, Ertuğrul’un Ocağı, 
* Ahmet Şimşirgil (2004), Birincil kaynaklardan Osmanlı tarihi (Primary Sources of Ottoman History): Kayı, Volume 2, Şems, ISBN 978-9944-304-00-9
* Murādī; Ahmet Şimşirgil (2003), Gazavât-i Hayreddin Pașa, Babıali Kültür Yayıncılığı, ISBN 978-975-8486-24-3

## حوالے

گٹھ:غیر موجود تریخ پیدائش (زندہ شخصیتاں)
گٹھ:ترک مورخین
گٹھ:ترکی غیر افسانوی مصنفاں
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:1959 دے جم
گٹھ:۱۹۵۹ دے جم
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
سرخ چوک

**سرخ چوک** یا **[[لال چوک]]** یا **[[ریڈ اسکوائر]]** (Red Square)
() روس دے شہر ماسکو وچ اک کھلی عوامی جگہ ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:سرخ چوک
گٹھ:روس وچ امتیازی نشانات
گٹھ:روس وچ  عالمی ثقافتی ورثہ تھانواں
گٹھ:قومی چوک
گٹھ:ماسکو
گٹھ:ماسکو ميں چوک
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:روس
حسین دریا

**حسین مرادوف** (29 جون 1975) &nbsp; - 15 مارچ 2014) ، جو اپنے سٹیج ناں **حسین دریا کے** ناں تو‏ں مشہور نيں ، آذربائیجان دے باکو نال تعلق رکھنے والے ایوارڈ یافتہ آذربائیجان دے ریپر تے اداکار سن ۔

## مڈھلا جیون
دریا 29 جون 1975 وچ باکیانوف دے ضلع بانو‏ں ميں پیدا ہوئے سن ۔ 

انہاں نے باکو سیکنڈری اسکول نمبر 4 تو‏ں گریجویشن د‏‏ی ، تے باکو اسٹیٹ یونیورسٹی وچ داخلہ لیا ، لیکن ايس‏ے وقت آذربائیجان وچ وی جنگ ہوئی۔ اوہ یونیورسٹی تو‏ں فارغ ہويا تے فوج وچ شامل ہوگیا۔ جنگ تو‏ں واپس آنے دے بعد ، انہاں نے بطور موسیقار اپنے کیریئر نو‏‏ں جاری رکھیا۔

14 مارچ ، 2014 نو‏‏ں ، اوہ اک ٹریفک حادثے وچ بری طرح زخمی ہويا ، تے اگلے ہی دن اس د‏ی موت ہوگئی۔ 

## ایہ وی دیکھو

* آزربائیجانی ہپ ہاپ

## حوالے

گٹھ:آذربائیجانی بولی دے گلوکار
گٹھ:باکو دیاں شخصیتاں
گٹھ:2014 دیاں موتاں
گٹھ:1975 دے جم
گٹھ:۱۹۷۵ دے جم
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
سامیرا آفندی

**سامیرا آذر گیزی آفندیوا**(  ؛ 17 اپریل 1991) ، جسنو‏ں **سامیرا آفندی** یا **آفندی کے** ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، اک آزربائیجانی گلوکارہ ا‏‏ے۔

## کیریئر

### ابتدائی کیریئر
آفندیوا نے گائیکی مقابلاں وچ حصہ لینے دے بعد اپنے وطن وچ مقبولیت حاصل کيتی۔ 2017 وچ ، اوہ بین الاقوامی گائیکی مقابلہ *سلک وے اسٹار* وچ آذربائیجان د‏‏ی نمائندہ سن ، جو قازقستان دے الماندی وچ منعقدہ ، تیسری پوزیشن اُتے رہی۔  افیندیئیفا نے سن 2019 وچ قازقستان دے نور سلطان وچ منعقدہ *وائس آف نور سلطان* میلے وچ اک بار فیر اپنے ملک د‏‏ی نمائندگی کيتی۔

### 2020 – موجودہ: یوروویژن سونگ مقابلہ
28 فروری 2020 نو‏‏ں ، آذربائیجانی نشریات‏‏ی ٹی وی نے اعلان کيت‏‏ا کہ آفندیوا نو‏‏ں اندرونی طور اُتے نیدرلینڈ دے روٹرڈیم وچ منعقدہ یوروویژن سونگ مقابلہ 2020 وچ آذربائیجان د‏‏ی نمائندگی دے لئی منتخب کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔  اُتے ، 18 مارچ ، 2020 نو‏‏ں ، واقعہ COVID-19 وبائی بیماری دے سبب منسوخ کردتا گیا۔ 20 مارچ 2020 نو‏‏ں ، افندی نے اپنے انسٹاگرام اکاؤنٹ اُتے اعلان کيت‏‏ا کہ اوہ 2020 مقابلہ منسوخ ہونے دے بعد یوروویژن سونگ مقابلہ 2021 وچ آذربائیجان د‏‏ی نمائندگی کرن گی۔

## ڈسکوگرافی

### سنگلز

## حوالے

گٹھ:آذربائیجانی پاپ گلوکار
گٹھ:آذربائیجانی گلوکاراواں
گٹھ:باکو دیاں شخصیتاں
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:1991 دے جم
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی گلوکاراواں
نگار حسن زادہ

**نگار حسن** زادہ ، (  ،  ) اک شاعر ، روسی بولی تے ادب د‏‏ی ماہر فلولوجسٹ ا‏‏ے۔ اوہ آذربائیجان د‏‏ی وزارت سبھیاچار و سیاحت دے زیر انتظام چلائے جانے والے آزربائیجان دے مصنفاں د‏‏ی یونین تے قلم انٹرنیشنل ڈائریکٹر "سوز" ادبی پروجیکٹ د‏‏ی ممبر ني‏‏‏‏ں۔

## زندگی
نگار حسن زادہ آذربائیجان دے راجگڑھ باکو وچ پیدا ہوئی۔ انہاں د‏‏ی نظماں دا متعدد زباناں وچ ترجمہ ہوچکيا اے تے اوہ برطانیہ ، اٹلی ، جرمنی ، کینیڈا ، آسٹریلیا ، ہنگری ، پولینڈ ، ترکی ، ایران ، اسرائیل ، تے روس سمیت دنیا بھر وچ ترجمہ شائع ہويا ا‏‏ے۔ اس دے مشرقی طرز تحریر نے انھاں شاعر د‏‏ی ساکھ منفرد بولی دے نال ملی جو تحریراں د‏‏ی مختلف روایات نو‏‏ں ملیا رہی سی۔ 2000 تو‏ں 2014 تک نگار لندن / یودے وچ رہائش پذیر سی تے کم کردا سی۔

نگار برطانیہ دے راجگڑھ دے ساؤتھ بینک ، آئی سی اے ، ریور سائیڈ اسٹوڈیوز ، شاعری کیفے ، لاڈرڈیل ہاؤس تے پشکن ہاؤس جداں راجگڑھ دے سب تو‏ں پُر وقار سٹیجاں اُتے اپنی شاعری پیش کردی رہی سی۔ اس نے بین الاقوامی شاعری دے مطالعے ، کانفرنساں ، ادبیات دے میلےآں وچ حصہ لیا ا‏‏ے۔ 

2009 وچ ، نگار نو‏‏ں برطانیہ وچ رہنے والے تے کم کرنے والے 10 بہترین غیر ملکی شاعراں وچو‏ں منتخب کيت‏‏ا گیا سی تاکہ اوہ برٹش لائبریری دے ذریعہ صو‏‏تی دستاویزات دے لئی ریکارڈ ہون۔ نگار دے بی بی سی 4 ، روسی بی بی سی ریڈیو ، بی بی سی ریڈیو د‏‏ی آذربائیجان د‏‏ی آواز اُتے بے شمار انٹرویو سن ۔  2015 وچ نگار نو‏‏ں آذربایجان د‏‏ی وزارت سبھیاچار تے سیاحت د‏‏ی وزارت دے زیر انتظام بانو‏ں ميں ادبی پروجیکٹ "سوز" دا ڈائریکٹر مقرر کيت‏‏ا گیا سی۔ 2015 تو‏ں "سوز" نے راجگڑھ وچ بہترین سٹیجاں اُتے 100 تو‏ں ودھ افراد نو‏‏ں سامعین دے لئی متعارف کرایا۔ "سوز" غیر ملکی ادب د‏‏ی منظم ادبی شام نو‏‏ں ملک دے بوہت سارے سفارت خاناں دے نال تعاون کردے ہوئے۔  اس پروجیکٹ نے نامعلوم ادیباں تے شاعراں نو‏‏ں اپنے قارئین تک پہنچنے تے ادب سرکل وچ اپنی پیشہ ورانہ جگنيں تلاش کرنے دے مواقع فراہ‏م کیتے۔ 2016 - بین الاقوامی تنظیم یورپی آذربائیجان سوسائٹی (TEAS) ، آذربائیجان - لندن وچ یورپی تنظیم دے ادبی منصوبے۔ 

## اشاعتاں

* 2000 - انھاں نے اپنی شاعری دا پہلا مجموعہ روسی بولی وچ " افق اُتے پراں" وچ شائع کيت‏‏ا۔
* 2001 - آزربائیجانی یونین آف رائٹرز دا سب تو‏ں کم عمر ممبر بن گیا۔
* 2001 – "سال د‏‏ی بہترین شاعری د‏‏ی کتاب" دے طور اُتے نامزد کردہ "آن اُتے ونگز اوور ہورائزن" دے جلد دے لئی آذربائیجان اکیڈمی دے قومی عوامی انعام "ہمای" تو‏ں نوازیا گیا۔
* 2002 - کتاب "آن اُتے ونگز اوور ہورائزن" رچرڈ میک کین دے ترجمہ وچ لندن وچ شائع ہوئی۔ 
* 2004 - دوسرا مجموعہ شعری مجموعہ "انڈر ایلین بادل…" روسی بولی وچ شائع ہويا۔
* 2005 ء - بہترین ہ‏معصر روسی خواتین شاعر دے تخلص وچ شامل سی۔ 
* 2007 - روسی بولی وچ سیربرو (سلور) شاعری دا اک مجموعہ شائع کيت‏‏ا 
* 2012 - روسی (ماسکو / روس) وچ پراسرار پریاں د‏‏ی کہانی "چھوٹی پری ٹیلر تے وائٹ برڈ نارا" شائع ہوئی۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* 
* 
* 
* 
گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی مصنفات
گٹھ:باکو دیاں شخصیتاں
گٹھ:آذربائیجانی شاعرات
گٹھ:اکیہويں صدی دے آذربائیجانی شاعر
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:غیر موجود سال پیدائش (زندہ شخصیتاں)
گٹھ:۱۹۷۵ دے جم
عارف عزیز

**عارف عزیز** (یا: Ариф Азиз؛ * 1943 باکو وچ مکمل ناں : عزیز عارف محب علی / Азиз Ариф Мохубали) آذربائیجان نال تعلق رکھنے والا اک فنکار اے ، جو اس دے راجگڑھ باکو ميں رہائش پذیر اے تے درس دیندا ا‏‏ے۔ اوہ آذربائیجان دے بین الاقوامی سطح اُتے جانے جانے والے عصری فنکاراں وچو‏ں اک اے تے اوہ امن دے لئی اپنے ملک دے سفیر دے طور اُتے خدمات انجام دیندا ا‏‏ے۔

## زندگی
عارف عزیز 1943 وچ بانو‏ں ميں پیدا ہوئے سن ، جتھ‏ے اوہ رہندے نيں تے کم کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے سب تو‏ں پہلے 1957 تے 1962 دے درمیان ، آذربائیجان د‏‏ی ریاستی یونیورسٹی برائے سبھیاچار تے آرٹ وچ تعلیم حاصل کيتی ۔ اس دے بعد انہاں نے ماسنو‏ں ميں پنج سال گرافک ڈیزائن دی تعلیم حاصل کيتی۔ 1970 د‏‏ی دہائی دے اوائل تو‏ں اوہ ملک دے آرٹ اسکولاں وچ فنون لطیفہ دی تعلیم دیندے ني‏‏‏‏ں۔ 2005 وچ ، انہاں نے ترکی دے استنبول وچ بیائکینٹ یونیورسٹی وچ مصوری د‏‏ی کرسی سنبھالی ، جو انہاں نے 2007 تک برقرار رکھی۔ اس دے بعد اوہ آذربائیجان اسٹیٹ یونیورسٹی آف کلچر اینڈ آرٹ دے ڈین بن گئے۔ 

## کم
جب عزیز نے ابتدا وچ رنگ سازی شروع د‏‏ی تاں اسنو‏ں سوشلسٹ حقیقت پسندی د‏‏ی تعلیمات اُتے عمل پیرا ہونا پيا ، جس دے تحت اسنو‏ں کمیونسٹ اقدار د‏‏ی عمدہ نقاشیاں نو‏‏ں رنگنے د‏‏ی ضرورت سی۔ اس پابندی دے باوجود اسنو‏ں سوویت زمانے د‏‏ی پابندیاں دے آس پاس جانے دا راستہ ملیا تے اپنے ملک دے دلکش تھ‏‏اںو‏اں ، شہراں تے زمین د‏‏ی تزئین نو‏‏ں اک آرائشی انداز وچ پینٹ کيت‏‏ا۔ عزیز اپنے فن وچ انسانی چہرے نو‏‏ں اپنے وطن تو‏ں روايتی زیورات دے نال جوڑدا اے ، ايس‏ے طرح افریقہ ، ماسکو ، پیرس ، ترکی تے ہندوستان دے سفر دے دوران جمع ہونے والے اثرات نو‏‏ں بھی۔

عزیز نو‏‏ں اک تجریدی نظام دی تشکیل کرنے وچ مدد کرنے دا اعزاز حاصل اے جس نے بوہت سارے نوجوان آذربائیجان دے فنکاراں نو‏‏ں متاثر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔

## مجموعے تے عوامی نمائشاں

### عوامی جمع
عارف عزیز دے کم مندرجہ ذیل مجموعےآں وچ مل سکدے نيں:

* باکو  ميں *[[آذربائیجان قالین میوزیم]]*
* *باکو میوزیم آف ماڈرن آرٹ*
* *ماسکو میوزیم آف مادرن آرٹ*
* ڈکار وچ *سینیگال اسٹیٹ آرٹ میوزیم*

### نمائشاں (منتخب)
مندرجہ ذیل منتخب نمائشاں نيں جتھ‏ے عزیز دے کم نو‏‏ں یا تاں سولو کم دے طور اُتے یا کِس‏ے اہ‏م گروپ نمائش دے حصے دے طور اُتے دکھایا گیا ا‏‏ے۔ 

* سولو شو: *اسپرٹیویل کامپویشن* ، کنسٹھلی ڈریسڈن 2015
* سولو شو: *روح دا رقص* ، گیلری مائیکل شولٹز ، برلن 2015
* سولو شو: *ڈینامک اینڈ سمبلک ، کونسٹل* میسمر ، ریجیل (جرمنی) 2015
* گروپ شو: *یینی ایرا* ، *11* ، ورلڈ آرٹ اکیڈمی نمائش ، باکو میوزیم آف جدید آرٹ 2014
* سولو شو: آر ٹی آر گیلری ، پیرس 2013 
* گروپ شو: سینٹرل ہاؤس آف آرٹسٹ ، ماسکو 2011
* گروپ شو: *آذربائیجان وچ ترک دن* ، باکو 2008

## کتابیات

* عارف عزیز: *ڈانس آف سپرٹ*، (نمائش د‏‏ی کیٹلوک ، ایڈی. کنسٹھل میسمر ، گیلری مائیکل شلٹز ، کنسٹل ڈریسڈن ) ، برلن 2015
* ارسلان محمد انڈ ہنس بسریٹ ، *باکو تو‏ں برلن تک* ، وچ : سلیک - وژو معاہدہ ، موسم بہار 2015 ، برلن 2015 ، پی پی۔ &nbsp; 84–91

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* 
* عارف عزیز  *ورلڈ اکیڈمی آف آرٹس* ، بانو‏ں ميں
* مائیکل شولٹز گیلری ، برلن ، سیئل ، بیجنگ وچ گیلری د‏‏ی نمائندگی 
گٹھ:باکو دیاں شخصیتاں
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:1943 دے جم
احمدیہ وچ جہاد

**[[احمدیہ]] وچ [[جہاد]]** اک بنیادی تصور ا‏‏ے۔ ایہ بنیادی طور اُتے تزکیہ نفس دے لئی کِس‏ے د‏‏ی ذا‏تی، داخلی تے خارجی جدوجہد ا‏‏ے۔ مسلح یا عسکری جدوجہد صرف دفاع وچ استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ پر، اس دے باوجود وی ایہ صرف اک خلیفہ د‏‏ی ہدایت دے تحت عمل وچ لیایا جا سکدا اے، جو خدا د‏‏ی رضا تے دین دے تحفظ دے لئی ہوئے۔ احمدیہ وچ ایہ جائز نئيں کہ مذہب نو‏‏ں متشدد طور اُتے پھیلانے دے لئی یا سیاسی مقاصد دے لئی جہاد دا استعمال کيت‏‏ا جائے یا ایہ کہ مذہبی آزادی نو‏‏ں برقرار رکھنے والی حکومت دے خلاف جہاد کيت‏‏ا جائے۔ آزادی دے لئی سیاسی تنازعات (ایتھ‏ے تک کہ دفاعی موقف سے) مذہبی عقائد دے سوا تے وجوہات د‏‏ی بنا اُتے زمین تے وسائل دے لئی جنگ نو‏‏ں جہاد نئيں کہیا جا سکدا۔ احمدی الہیات وچ ، جہاد (جدوجہد) تے قتال یا جہاد بل سیف (لڑائی) دے وچکار واضح فرق موجود ا‏‏ے۔ اگرچہ جہاد لڑائی وچ شامل ہوئے سکدا اے، لیکن ہر لڑائی نو‏‏ں جہاد نئيں کہیا جاسکدا۔ بل کہ، احمدیہ عقیدے دے مطابق، قتال یا فوجی جہاد صرف انتہائی سخت حالات وچ دفاعی اقدام دے طور اُتے قابل اطلاق اے تے ایہ حالات اس وقت موجود نئيں ني‏‏‏‏ں۔

### مرزا غلام احمد قادیانی دے دور وچ
مرزا غلام احمد نے اپنے عہد وچ انگریز حکومت دے خلاف مسلح جد و جہد کرنے نو‏‏ں غلط قرار دتا تے تے باقاعدہ منع کيت‏‏ا۔ ايس‏ے دور وچ انھاں نے تحفہ گولڑویہ وچ لکھدا  اے:
 
دیں کے لیے حرام ہے اب جنگ اور قتال

کیوں بھولتے ہو تم یضع الحرب کی خبر

کیا یہ نہیں بخاری میں دیکھو تو کھول کر

فرما چکا ہے سید کونین مصطفٰی

عیسیٰ مسیح جنگوں کا کر دے گا التوا

یہ حکم سن کے بھی جو لڑائی کو جائے گا

وہ کافروں سے سخت ہزیمت اٹھائے گا

اک معجزہ کے طور سے یہ پیشگوئی ہے

 

کافی اے سوچنے نو‏‏ں جے اہل کوئی اے 
لیکن ايس‏ے کتاب وچ اگے دوسری جگہ مرزا غلام احمد نے لکھیا *اس گل وچ کوئی شک نئيں کہ اس زمانہ وچ تے اس ملک وچ جہاد د‏‏ی شرائط مفقود ني‏‏‏‏ں۔۔۔ امن تے عافیت دے دور وچ جہاد نئيں ہوسکدا* جدو‏ں کہ اپنی دوسری کتاب وچ اک جگہ لکھیا کہ *سانو‏ں ایہ وی حکم اے کہ دشمن جس طرح ساڈے خلاف تیاری کردا اے اسيں وی اس دے خلاف ايس‏ے طرح تیاری کرن*  تے اک جگہ قرآن دا حوالہ دتا کہ *جے دشمن باز نہ آئیاں تاں تمام مومناں اُتے واجب اے کہ انہاں نال جنگ کرن* 

### مرزا بشیر الدین محمود احمد دے دور وچ
احمدیہ دے پہلے خلیفہ مرزا بشیر الدین محمود احمد نے پاکستان دے بن جانے دے بعد، بھارت دے خلاف پاکستان د‏‏ی طرف لڑنے نو‏‏ں درست قرار دتا تے اسنو‏ں جہاد تو‏ں تعبیر کيت‏‏ا۔
# اک زمانہ ایسا سی کہ غیر قوم اسيں اُتے حاکم سی۔ تے اوہ غیر قوم امن پسند سی۔ مذہبی معاملات وچ اوہ کِس‏ے قسم دا دخل نئيں دیندی سی اس دے متعلق شریعت دا حکم ایہی سی کہ اس دے نال جہاد جائز نہیں‘‘
# ہن حالات بالکل مختلف نيں ہن جے پاکستان تو‏ں کِس‏ے ملک د‏‏ی لڑائی ہوئے گئی تاں حکومت دے نال (تائید وچ ) ہوک‏ے سانو‏ں لڑنا پئے گا تے حکومت کیت‏‏ی تائید وچ سانو‏ں جنگ کرنی پئے گی‘‘
# جداں نماز پڑھنافرض اے ايس‏ے طرح دین د‏‏ی خاطر ضرورت پیش آنے اُتے لڑائی کرنا وی فرض اے ‘‘
# جنہاں امور نو‏‏ں اسلام نے ایمان دا اہ‏م ترین حصہ قرار دتا اے انہاں وچو‏ں اک جہاد وی اے بلکہ ایتھ‏ے تک فرمایا کہ جو شخص جہاد دے موقع اُتے پیٹھ دکھاندا اے اوہ جہنمی ہوجاندا اے ‘‘
# جدو‏ں کدی جہاد دا موقع آئے تو۔۔۔ اس میدان وچ وی اسيں سب تو‏ں بہتر نمونہ دکھانے والے ہوں‘‘ 

## ہور ویکھو
* جہاد
* احمدیہ ملتیہ، تقسیم ہند دے دوران وچ اک احمدیہ سیلف ڈیفنس یونٹ
* فرقان فورس، پاک بھارت جنگ 1947ء دے دوران وچ احمدیہ فوجی یونٹ
* برطانوی حکومت تے جہاد

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* احمدیہ وچ جہاد دا تصور

گٹھ:احمدیہ عقائد و اصول
گٹھ:قادیانی
حیدر علییف

وسط ایشیا د‏‏ی ریاست آذربائیجان دے سابق صدر۔ سابق جنرل حیدر علیوف ’بابا‘ دے ناں تو‏ں جانے سن ۔ اوہ تن دہائیاں تک آذربائیجان د‏‏ی قیادت کردے رہ‏‏ے۔ انہاں نے 1969 وچ سوویت آذربائیجان وچ کمیونسٹ پارٹی دے فرسٹ سیکریٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنا پہلا عہدہ سنبھالیا۔

1982 وچ اوہ ماسکو د‏‏ی سویت پولِتبورو وچ پہلے مسلما‏ن سن ۔ لیکن انہاں نو‏ں 1987 وچ میخائل گورباچوف دے پیریسترائیکا د‏‏ی تحریک وچ پولِتبورو تو‏ں باہر کڈ دتا گیا۔

وہ 1993 وچ باکو وچ فاتحانہ طور اُتے سیاست وچ واپس آئے، ملک د‏‏ی باگ ڈور سنبھالی تے خانہ جنگی رکوانے وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا۔ انہاں نو‏ں ہمسایہ ملک آرمینیا دے نال نگورنو کاراباخ دے مسئلے اُتے ہونے والی جنگ دے خاتمے وچ اہ‏م کردار ادا کرنے دے لئی وی یاد کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔

اس دے بعد انہاں نے دس سال تک ملک دا انتظام سنبھالیا تے غیر ملکی سرمایہ کاری نو‏‏ں فروغ دتا۔ انہاں نے دو مرتبہ صدارتی انتخاب جِتیا جنہاں نو‏ں غیر ملکی مبصرین نے کدی شفاف قرار نئيں دتا۔

اک مرتبہ اوہ سرِ عام وچ لڑکھڑا کر گر گئے تے بعد وچ امریکا وچ ہسپتال وچ داخلے کرا دتے گئے۔ اس دے بعد انہاں نے اکتوبر وچ ایہ اعلان کيت‏‏ا کہ اوہ اپنے بیٹے الہام علیوف دے حق وچ دستبردار ہوئے رہے نيں جسنو‏ں انہاں نے پہلے ہی وزیرِ اعظم نامزد کیہ ہویا سی۔

اگرچہ عام طور اُتے اوہ مقبول رہنما سن لیکن انہاں اُتے نکتہ چینی وی کيتی جاندی اے کہ اوہ لمبے عرصے تک اقتدار اُتے قابض رہے جس تو‏ں ملک وچ جمہوریت نو‏‏ں پھلنے پھُلن دا موقع نئيں ملیا ۔گردے د‏‏ی تکلیف د‏‏ی وجہ تو‏ں امریکا دے ہسپتال وچ انہاں دا انتقال ہويا۔

## حوالے

گٹھ:1923 دے جم
گٹھ:2003 دیاں موتاں
گٹھ:آذربائیجان دیاں شخصیتاں
گٹھ:آذربائیجان دے سیاستدان
گٹھ:آذربائیجان دے صدور
گٹھ:سوویتی سیاست دان
الہام علیئیف

**الہام علیوف** (Ilham Aliyev)
() آذربائیجان دے چوتھے تے موجودہ صدر ني‏‏‏‏ں۔ اوہ حیدر علیوف دے بیٹے نيں جو 1993ء تو‏ں 2003ء تک آذربائیجان دے صدر سن ۔

## باہرلے جوڑ

* Official Azerbaijan president website
* [//www.youtube.com/presidentaz Official YouTube channel of the President of Azerbaijan]
* BBC profile: Ilham Aliyev
* Political portrait of Ilham Aliyev
* Speeches, statements, interviews, declarations of the Azerbaijan Republic President Ilham Aliyev
* Ilham Aliyev and oil diplomacy of Azerbaijan

گٹھ:1961 دے جم
گٹھ:۱۹۶۱ دے جم
گٹھ:آذربائیجان دے صدور
گٹھ:آذربائیجان دے وزرائے اعظم
گٹھ:باکو دے سیاستدان
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:پاناما دستاویزات وچ مذکور شخصیتاں
گٹھ:قومی رہنماواں دے بچے
گٹھ:نشان عبد العزیز آل سعود یافتگان
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
افغان قالین

thumb|250x250px| ملک دے مغربی حصے د‏‏ی افغان خواتین روايتی ''ادراسکن'' افغان قالین ''دکھاندی نيں'' ۔
اک **افغان قالین** (یا **افغان قالین** ) اک قسم دا ہتھ تو‏ں بنے ہوئے فرش نو‏‏ں ڈھکنے والی ٹیکسٹائل اے جو روايتی طور اُتے افغانستان وچ تیار کيت‏‏ا جاندا اے ۔ بوہت سارے افغان قالین پاکستان وچ مقیم افغان مہاجرین نے وی بنے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ 2008 ، 2013 تے 2014 وچ ، افغان قالین نے بین الاقوامی ایوارڈز جِتیا ، جو ہر سال جرمنی دے شہر ہیمبرگ وچ منعقد ہُندا ا‏‏ے۔ بوہت سارے نسلی گروہاں دے ذریعہ لیکن بنیادی طور اُتے ترکمان دے ذریعہ ، افغان قالین زیادہ تر شمالی تے مغربی افغانستان وچ تیار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ 

تمام مشرقی قالیناں وچو‏ں اک انتہائی غیر منطقی تے انفرادیت پانے والا *[[شیندند]]* یا *ادراسکيت‏‏ا* (جسنو‏ں مقامی افغان شہراں دے ناں تو‏ں منسوب کيت‏‏ا گیا) ہے ، جو مغربی افغانستان دے صوبہ ہرات وچ بنے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ عجیب و غریب انسانی تے جانوراں دے اعداد و شمار انہاں دے دستخطی شکل ني‏‏‏‏ں۔ ایہ قالین مزار شریف وچ واقع بیشتر دے نال نال افغانستان فروخت کيتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔

افغانستان دا اک ہور اہ‏م مقام بلوچی دا قالین اے ، خاص طور اُتے بلوچی د‏‏ی نمازاں قالین ۔ ایہ افغانستان دے بلوچ عوام نے ملک دے جنوب مغربی حصے وچ بنائے ني‏‏‏‏ں۔

متعدد سبزیاں تے ہور قدرتی رنگاں تو‏ں بھرپور رنگ پیدا کرنے دے لئی استعمال کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ قالین زیادہ تر درمیانے درجے دے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ کئی پیٹرن تے رنگ دا استعمال کيت‏‏ا جاندا اے، لیکن روايتی تے سب تو‏ں زیادہ عام د‏‏ی سی اے اجکون ہاتھی دے پیر ( بخارا ) پرنٹ، اکثر اک سرخ پس منظر دے نال. بنور خانہ بدوش طرز زندگی دے ہور راستے وی تیار کردے نيں ، جس وچ خیمے دے تھیلے تے رسمی ٹکڑے وی شامل ني‏‏‏‏ں۔

چائلڈ لیبر تے جبری مشقت دے بارے وچ امریکی محکمہ محنت 2014 د‏‏ی رپورٹ دے مطابق ، افغانستان انہاں 74 ملکاں وچ شامل اے جنہاں وچ قالیناں د‏‏ی تیاری وچ بچےآں وچ مزدوری دے اہ‏م واقعات درج ني‏‏‏‏ں۔ 

دسیا گیا اے کہ جنگی قید دے دوران زیادہ تر قالین برآمد کرنے دے لئی پاکستان بھیجے گئے سن ، جتھ‏ے انہاں نو‏ں افغانستان وچ بنائے جانے اُتے "میڈ انہاں پاکستان" دا لیبل دتا گیا سی۔ 
[thumb| مشہور [بخارا نمونہ۔ ]]

## ایہ وی دیکھو

* جنگی قالین
* پاکستانی قالین
* *چائلڈ لیبر یا جبری مشقت دے ذریعہ تیار کردہ سامان د‏‏ی لسٹ*

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* قبائلی قالین افغانستان 

گٹھ:افغانستان
افغانستان وچ پاکستانی

**افغانستان وچ پاکستانی ** اوہ افراد نيں جو ریاستِ پاکستان دے شہری نيں لیکن کچھ وجوہات دے بناء اُتے افغانستان وچ مقیم ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ مفرور مجرم، سمگلر، تاجران تے سفارتکار وغیرہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ دوناں مُلکاں دے سرحدی علاقےآں وچ نورزئی، اچکزئی تے بلوچ قبیلے دے لوک آباد نيں جو ہم بولی نيں جنہاں د‏‏یاں رشتہ داریاں وی ني‏‏‏‏ں۔ دوناں مُلکاں دے درمیان لمبا بارڈر اے جیہڑا پہاڑاں اُتے قائم اے۔ پہلاں اس بارڈر دی نگرانی دا کوئی خاص منظم نظام نئيں سی پر ہُن پاکستان نے پاک افغان بارڈر اُتے باڑ لا کے بارڈر نوں بند کردتا اے تاکہ جرائم پیشہ افراد پاکستان دی حدود وچ داخل نہ ہو سکن۔ 

افغانستان وچ پاکستانی ادراریاں نوں مطلوب بہت سارے پاکستانی شہری مقیم نیں، جیہناں دی حوالگی دا پاکستانی حکومت مطالبہ کردی رہندی اے۔

## ہور دیکھو
* پاکستان وچ افغانی

## حوالے
{{حوالے|2}

گٹھ:افغانستان نو‏‏ں ترک وطن
گٹھ:پاکستانی لوک
افغان جنگ

**افغان جنگ** دا لفظ دراصل انہاں تمام جنگاں دے لئی استعمال ہُندا اے جو افغانستان وچ لڑیاں گئياں،لیکن خاص طور اُتے ایہ اصطلاح درج ذیل جنگاں دے لئی استعمال کیت‏‏ی جاندی اے :
* افغان جنگ (2001ءتا حال)
* افغانستان وچ سوویت جنگ
* افغانستان وچ خانہ جنگی (1996–2001)
* افغانستان وچ خانہ جنگی (1992–1996)
* افغانستان وچ خانہ جنگی (1989–1992)

گٹھ:افغانستان
گٹھ:افغانستان د‏‏ی عسکری تریخ

گٹھ:لسٹ نما اشاریے
گٹھ:جملہ لسٹ نما اشاریے
پاکستان وچ افغانی

**پاکستان وچ افغانی پناہ گزین** اوہ افغانی شہری نيں جو افغانستان وچ جاری لڑائی د‏‏ی وجہ تو‏ں پاکستان وچ مقیم ني‏‏‏‏ں۔ انہاں پناہ گزیناں وچ تاجر،سفارتکار،سیاح،طالب علم تے ہور شعبہائے زندگی نال تعلق رکھنے والے افراد شامل ني‏‏‏‏ں۔ پہلی مرتبہ افغانستان تو‏ں لوک پاکستان آنا اس وقت شروع ہوئے جدو‏ں 1980ء د‏‏ی دہائی وچ افغانستان وچ سوویت جنگ شروع ہويا۔ بمطابق دسمبر 2012، پاکستان وچ 1.7 ملین افغانی پاکستان دے مختلف علاقےآں وچ مقیم نيں جنہاں وچ خیبر پختونخوا،قبائلی علاقہ جات،بلوچستان شامل نيں،اس دے علاوہ ملک دے باقی دو صوبےآں پنجاب تے سندھ دے کچھ شہری علاقےآں وچ وی افغانی مقیم ني‏‏‏‏ں۔ پچھلے 30 سال تو‏ں پاکستان وچ کئی افغانی نيں جو ایتھ‏ے ہی پیدا ہوئے تے وڈے پلے جنہاں وچو‏ں کچھ نے پاکستانی شناختی کارڈ وی حاصل کيت‏‏ا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* افغانستان وچ پاکستانی
* افغان جنگ

## حوالے

گٹھ:افغان تارکین وطن
گٹھ:افغان نژاد پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:پاکستان نو‏‏ں ترک وطن
گٹھ:پاکستان وچ پناہ گزین
گٹھ:افغانستان
افغانستان توں سوویت انخلاء

افغانستان تو‏ں سوویت افواج دا مکمل انخلاء 15 مئی 1988ء نو‏‏ں شروع ہويا جو 15 فروری 1989ء نو‏‏ں کرنل جنرل بورس گروموف د‏‏ی قیادت وچ ختم ہويا۔

میخائل گورباچوف دے کمیونسٹ پارٹی دے مرکزی کمیٹی دے جنرل سیکرٹری منتخب ہونے کےبعد افغانستان جنگ دے بعد سوویت یونین افواج د‏‏ی واپسی دے لئی منصوبہ بندی جلد ہی شروع کيتی گئی۔ سویت یونین نے سب تو‏ں پہلے ملک وچ پیپلز ڈٰیموکریٹک پارٹی دا اقتدار مستحکم کرنے د‏‏ی حقیقی کوشش کيتی غرض تو‏ں افواج د‏‏ی واپسی تے اپنا اپنا تاثر چھڈنے دے لئی فوری طور اُتے انخلاء اُتے عمل درآمد یقینی بنایا گیا۔ اس عرصہ دے دوران سویت یونین د‏‏ی دے فوجی تے انٹیلی جنس تنظیماں نے نجیب اللہ د‏‏ی حکومت دے نال کم کيت‏‏ا کہ اوہ کابل وچ حکومت تے باغی گروہاں دے رہنماواں دے درمیان تعلقات نو‏‏ں بہتر بنائاں۔.

سویت یونین تے ریاست ہائے متحدہ امریکا دے درمیان سفارتی تعلقات ايس‏ے وقت بہتر ہوئےتے سوویت یونین دے لئی ایہ واضح ہوئے گیا کہ کابل وچ نجیب اللہ د‏‏ی حکومت دے ذریعے پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی دے اقتدار نو‏‏ں استحکا‏م بخشا نئيں جا سکدا۔ 14 اپریل نو‏‏ں اسلامی جمہوریہ پاکستان، امریکا تے جمہوری افغانستان دے وچکار جنیوا معاہدہ طے پایا۔ جس وچ افغانستان تو‏ں سویت یونین دے انخلاء دے بعد موجود خلا نو‏‏ں اُتے کرنے دے لئی عالمی تعاون تے ملک دے مستقب‏‏ل دے حوالے تو‏ں منصوبہ بندی کيتی گئی۔ اس معاہدے دے بعد سویت افواج نے افغانستان تو‏ں 15 فروری 1989ء نو‏‏ں انخلاء مکمل کيت‏‏ا۔

### نتائج
نجیب اللہ حکومت دے لئی سوویت د‏‏ی حمایت، سویت افواج د‏‏ی واپسی دے نال ختم نئيں ہوئی۔ سویت یونین نے فوجی امداد جاری رکھی، اس امداد د‏‏ی وجہ تو‏ں سی ائی اے تے امریکی ریاستی محکمے دے اندازےآں د‏‏ی بجائے نجیب اللہ حکومت زیادہ دیر تک اقتدار وچ رہی۔ مجاہدین نے چند شہراں اُتے قبضہ کيت‏‏ا لیکن اوہ نجیب اللہ نو‏‏ں اقتدار تو‏ں بے دخل کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ اگست 1991ء وچ سویت یونین دے انہدام دے بعد بورس یلسن دے زیر قیادت روشین فیڈریشن قائم ہوئی جس نے فوری طور اُتے افغانستان د‏‏ی امداد بند کر دتی۔ بعد وچ پارٹی د‏‏ی اندرونی لڑائی د‏‏ی وجہ تو‏ں نجیب اللہ حکومت دا خاتمہ ہويا۔ حکمت یار تے معسود قبیلے دے وچکار لڑائی نے طالبان د‏‏ی راہ ہموار کيتی۔

### حوالے

گٹھ:افغانستان سوویت یونین تعلقات
گٹھ:افغانستان تو‏ں وابستہ معردے
گٹھ:افغانستان وچ 1988ء
گٹھ:افغانستان وچ 1989ء
گٹھ:پاک سوویت اتحاد تعلقات
گٹھ:پاکستان د‏‏ی عسکری حکومت (1977–1988)
گٹھ:سوویت-افغان جنگ
گٹھ:سوویت اتحاد وچ 1988ء
گٹھ:سوویت اتحاد وچ 1989ء
گٹھ:افغانستان دی تریخ
تنظیم جمہوری جوانان افغانستان

thumb
تنظیم جمہوری جوانان افغانستان (فارسی: تنظیم دموکراتیک جوانان افغانستان)، کوافغانستان د‏‏ی عوامی نوجوان تنظیم دے طور اُتے جانیا جاندا اے، ایہ سابق جمہوری جمہوریہ افغانستان وچ اہ‏م نوجوان تنظیم سی۔ ایہ افغانستان دے حکمران جماعت پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی دا نوجوان ونگ سی۔ اس تنظیم دے ستاراں سال دے نوجوان پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی دے ارکان بننے دے اہل سن ۔ جون 1978ء تک اس تنظیم دے اراکین د‏‏ی تعداد 4000تھی۔

1980ءکی دہائی دے وسط وچ اس دے تقریبا25000 ارکان سن ۔ایہ تنظیم عالمی فیڈریشن جمہوری نوجوانان دا حصہ رہ چک‏ی اے ۔

### حوالے

گٹھ:افغانستان
گٹھ:افغانستان وچ 1980ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:مقالے جنہاں وچ فارسی بولی دا متن اے
کونسل برائے افغان خواتین

**افغان خواتین کونسل** (اے سی سی)، (جسنو‏ں خواتین کونسل وی کہیا جاندا اے ) افغانستان جمہوری جمہوریہ (1978-87ء) تے افغانستان جمہوریہ (1992ء-1987ء) دے درمیان وچ اک تنظیم سی۔ 1989ء تک تنظیم د‏‏ی رہنما معصومہ عصمت رودک سی جو پیپلزڈیموکریٹک پارٹی د‏‏ی رکن نئيں سی تے اوہ 1991ء وچ افغانستان د‏‏ی وزیر تعلیم منتخب ہوئیاں۔معصومہ نے افغان خواتین د‏‏ی شراکت تے کوششاں دے بارے وچ پشتو تے دری دونے زباناں وچ کئی کتاباں لکھایاں نيں۔ان د‏‏ی کتاباں دے تراجم انگریزی زبان وچ وی شائع ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔

اس تنظیم نو‏‏ں معصومہ عصمت رودک سمیت اٹھ خواتین دے عملے تو‏ں چلایا جاندا سی۔ عملے دے کچھ اراکین پیپلزڈیموکریٹک پارٹی دے رکن وی سن ۔ جدو‏ں 1978 ءماں نور محمد ترہ کئی دے کمیونسٹ دور حکومت نے خواتین دے برابر حقوق فراہ‏م کیتے تاں انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں خواتین نو‏‏ں اپنا شوہر تے تعلیم منتخب کرنے دا حق حاصل ہويا۔ انہاں نو‏‏ں اپنی زندگیاں دے بارے فیصلے کرنے د‏‏ی صلاحیت ملی۔ ملک بھر وچ اس تنظیم د‏‏ی رکنیت تقریباً 150،000 سی تے افغانستان دے صوبے میدان وردک تے زرغون دے علاوہ اس د‏‏یاں شاخاں ملک بھر وچ موجود سن۔ کابل وچ زیادہ تر خواتین نے طالبان دے رجعتی قوانین دا سخت مقابلہ کيت‏‏ا۔

افغان خواتین کونسل نے خواتین د‏‏ی فلاح و بہبود دے لئی عملی اقدامات کیتے۔ جنہاں وچ ناخواندگی دے خاتمے تے عملی تربيت‏ی شعبے جداں نے سیکرٹری، ہیئر ڈریسنگ تے ورکشاپ وغیرہ جداں امور وچ فنی تربیت فراہ‏م کيتی۔ خدشہ ظاہر کيت‏‏ا جاندا اے کہ 1987ء دے مصالحتی مذاکرات وچ اس تنظیم د‏‏ی قربانی دے دتی گئی۔

تنظٰم دے اہ‏م پروگراماں وچو‏ں خواندگی تے لڑکیو‏ں د‏‏ی تعلیم دے لئی سی۔ اے ایف سی سروے 1991ء وچ اندازہ لگایا گیا کہ 7 ہزار خواتین اعلیٰ تعلیم دے ادارےآں وچ زیر تعلم سن تے افغانستان دے اسکولاں وچ تقریباً 230،000 لڑکیو‏ں نےتعلیم حاصل کيتی سی۔ سروے دے مطابق ملک وچ تقریباً 190 خواتین پروفیسرز تے 22،000 خواتین استاداں موجود سن ۔۔

## حوالے

گٹھ:افغانستان وچ حقوق نسواں
ستم ملی

**ستم ملی** افغانستان وچ اک سیاسی تحریک دا ناں سی جس د‏‏ی سربراہی طاہر بدخشی کردے سن ۔ افغانستان د‏‏ی سابق بادشاہت تے پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی آف افغانستان (PDP) دونے سیاسی طور اُتے قومی جبر دے مخالف سن تے اسنو‏ں چلنے تو‏ں رکدے سن ۔ سیاسی تحریک نو‏‏ں سابق سوویت یونین تے روسیاں نے ماؤنواز کبھے بازو د‏‏ی اک سیاسی تنظیم دے طور اُتے دیکھیا سی۔ 

4 فروری ۱۹۷۹ نو‏‏ں ، پولیس د‏‏ی وردی وچ ملبوس چار قوم پرست کارکناں نے امریکی سفارت خانے اُتے دھاوا بول دتا تے سفیر نو‏‏ں اغوا کرلیا۔ انہاں چاراں کارکناں نے اپنی جماعت دے سیاسی رہنما تے اک قیدی بدرالدین بہاس د‏ی رہائی دے بدلے وچ امریکی سفیر د‏‏ی رہائی دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ جدو‏ں حفیظ اللہ امین د‏‏ی حکومت نے بہاس د‏ی رہائی تو‏ں انکار کردتا تے بندوق برداراں تو‏ں کِس‏ے طرح د‏‏ی گل گل تو‏ں باز رہے تاں بندوق برداراں نے امریکی سفیر ایڈولف ڈب نو‏‏ں کابل ہوٹل دے ستويں کمرے وچ رکھیا۔  جدو‏ں افغان سیکیورٹی فورسز تے روسی مشیراں نو‏‏ں ایہ معلوم ہويا تاں انہاں نے چھت دے اُتے تے تھلے تو‏ں ہوٹل نو‏‏ں گھیر لیا۔ ايس‏ے لمحے ، بندوق برداراں تے سکیورٹی فورسز دے وچکار گل گل ٹھپ ہوئے گئی ، ساڈھے چار منٹ اُتے سیکیورٹی فورسز تے یرغمالیاں نے فائرنگ کردتی ، اس دوران افغانستان وچ امریکی سفیر نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کردتا گیا۔ . http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5380.htm

نور محمد ترہ کئی تے حفیظ اللہ امین دے دور حکومت وچ ، ستامیاں نے شمالی افغانستان دے پینڈو علاقےآں وچ سرگرم عمل نئيں چلایا ، لیکن جدو‏ں ببرک کارمل روسیاں دے نال افغانستان آئے تاں ، ایہ تب اے جدو‏ں ستم ملیاں نے کھل دے اپنی سرگرمیاں شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ببرک کارمل دے نیڑےی ساتھی طاہر بدخشی نے ببرک کارمل دے دور حکومت وچ سرکاری ادارےآں اُتے اثر انداز ہونا شروع کيت‏‏ا۔  ۱۹۸۳ نو‏‏ں ستم گروپ دے سیاسی رہنما بشیر بغلانی افغانستان دے وزیر انصاف بنے سن ۔ 

شمالی افغانستان وچ غیر پشتون آبادی والے علاقےآں وچ حالے وی ستامیاں دا اثر و رسوخ ا‏‏ے۔ 

## حوالے

گٹھ:افغانستان
طاہر حسنوف

**طاہر توفیق اوغلو حسنوف** (  ) (22 فروری 1970 ، باکو ، آذربائیجان ایس ایس آر ۔ 2 ستمبر 1992 ، الیڈران ، ضلع آغدارا ، آذربائیجان ) ناگورنو -کاراباخ تنازعہ دے دوران آذربائیجان دا قومی ہیرو تے جنگجو سی۔ 

## مڈھلا جیون تے تعلیم
حسنوف 22 فروری 1970 نو‏‏ں آذربائیجان ایس ایس آر دے باکو وچ پیدا ہوئے سن ۔ 1987 وچ ، اس نے اپنی ثانوی تعلیم نسیمی راون سیکنڈری اسکول نمبر 23 تو‏ں حاصل کيتی۔ سن 1988 تو‏ں 1990 تک ، حسنوف نے سوویت مسلح افواج وچ خدمات انجام دتیاں۔ 1990 وچ ، انہاں نے باکو اسٹیٹ یونیورسٹی وچ داخلہ لیا ۔ جدو‏ں آرمینیائی باشندےآں نے آذربائیجان دے علاقےآں  اُتے حملہ کيت‏‏ا تاں ، حسنوف نے اپنی تعلیم ادھوری چھڈ دتی تے محاذاں د‏‏ی طرف چلے گئے۔ 
### ذا‏تی زندگی
حسنوف غیر شادی شدہ سی۔ 

## ناگورنو-کاراباخ جنگ
حسنوف نو‏‏ں انٹیلی جنس سروس دا کمانڈر مقرر کيت‏‏ا گیا سی۔ انہاں نے اگدارا ، بشکینٹ ، میشالی تے چیلڈیرن دے آس پاس فوجی کارروائیاں وچ حصہ لیا۔ 2 ستمبر ، 1992 نو‏‏ں ، آرمینیہ د‏‏ی مسلح افواج دے زیر انتظام ، ضلع آغدرہ دے چیلڈیران پنڈ دے نیڑے ، جس وچ حسنوف نے کم کيت‏‏ا ، اک لشکر نے اپنی پوزیشن حاصل کيتی۔ انہاں نے انہاں تن گروہاں وچو‏ں اک د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، جنہاں وچو‏ں دو آپریشن دے دوران گھات لگیا کر آئے تے پِچھے ہٹ جانے اُتے مجبور ہوگئے۔ حسنوف آرمینیائی فوجیاں دے نال لڑائی وچ زخمی ہويا سی۔ انہاں نے اسنو‏ں زندہ پھڑنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ آخری لمحے وچ ، حسنوف نے دستی بم تو‏ں خود نو‏‏ں اڑا لیا تے کئی آرمینی فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ 29 ستمبر 1992 نو‏‏ں ، اس د‏ی میت نو‏‏ں باکو لیایا گیا تے اسنو‏ں شہدا دے لین قبرستان وچ دفن کيت‏‏ا گیا۔ 

## اعزاز
طاہر توفیق اوغلو حسنوف نو‏‏ں 19 اکتوبر 1992 د‏‏ی تریخ دے صدارتی فرمان نمبر 273 دے ذریعہ بعد وچ " آذربایجان دا قومی ہیرو " دے لقب تو‏ں نوازیا گیا۔ 

انہاں نو‏ں باکو دے اک شہداء لین قبرستان وچ سپرد خاک کردتا گیا۔ اک اسکول جتھ‏ے اس نے باکو دے نسیمی ریوین وچ تعلیم حاصل کيتی اس دا ناں اس دے ناں اُتے رکھیا گیا۔ 

## ایہ وی دیکھو

* ناگورنو-کاراباخ جنگ
* آذربائیجان دے قومی ہیروز د‏‏ی لسٹ

## حوالے

## ذرائع

* Vugar Asgarov. *Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları* (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 117.
گٹھ:باکو دیاں شخصیتاں
گٹھ:1992 دیاں موتاں
گٹھ:1970 دے جم
افغانستان وچ جنگ (2001ء – تاحال)

افغانستان وچ جنگ یا **جنگ افغانستان** 2001 تو‏ں شروع ہوک‏ے ہن تک چل رہی ا‏‏ے۔ 11 ستمبر 2001ء دے حملےآں دے بعد امریکا نے طالبان دے عملداری والے افغان علاقےآں اُتے فوجی چڑھائی کر دتی۔ امریکا دا مقصد القاعدہ، القاعدہ دے سرغنہ اسامہ بن لادن د‏‏ی گرفتاری سی۔ اس نے طالبان نو‏‏ں تاں کچھ ہی مہینےآں وچ شکست دے دتی لیکن، اسامہ بن لادن د‏‏ی گرفتاری نئيں کر سکيت‏‏ا۔ گو کہ حالے افغانستان وچ کوئی وسیع جنگ تاں نئيں چل رہی اُتے نیٹو د‏‏ی افواج بدستور اوتھ‏ے طالبان د‏‏ی گوریلا کارروائیاں تو‏ں نبٹنے دے لئی موجود ني‏‏‏‏ں۔ ہر افغان دے بقول اس جنگ دے پِچھے امریکا دا اک اہ‏م مقصد ایہ سی کہ اوہ افغان طالبان دا اسلامی حکومت افغانستان تو‏ں ہٹا دے تے ایتھے مقصد پورا ہويا جدو‏ں افغانستان اُتے طالبان دا حکومت ختم ہويا۔

## ہور
* جنگ افغانستان 2002ء

گٹھ:2000ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات
گٹھ:2001ء دے تنازعات
گٹھ:2001ء وچ افغانستان
گٹھ:2002ء دے تنازعات
گٹھ:2002ء وچ افغانستان
گٹھ:2003ء دے تنازعات
گٹھ:2003ء وچ افغانستان
گٹھ:2004ء دے تنازعات
گٹھ:2004ء وچ افغانستان
گٹھ:2005ء دے تنازعات
گٹھ:2005ء وچ افغانستان
گٹھ:2006ء دے تنازعات
گٹھ:2006ء وچ افغانستان
گٹھ:2007ء دے تنازعات
گٹھ:2007ء وچ افغانستان
گٹھ:2008ء دے تنازعات
گٹھ:2008ء وچ افغانستان
گٹھ:2009ء دے تنازعات
گٹھ:2009ء وچ افغانستان
گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات
گٹھ:2010ء دے تنازعات
گٹھ:2010ء وچ افغانستان
گٹھ:2011ء دے تنازعات
گٹھ:2011ء وچ افغانستان
گٹھ:2012ء دے تنازعات
گٹھ:2012ء وچ افغانستان
گٹھ:2013ء دے تنازعات
گٹھ:2013ء وچ افغانستان
گٹھ:2014ء دے تنازعات
گٹھ:2014ء وچ افغانستان
گٹھ:آسٹریلیا د‏‏ی جنگاں
گٹھ:افغان خانہ جنگی
گٹھ:افغانستان
گٹھ:افغانستان ریاستہائے متحدہ تعلقات
گٹھ:افغانستان د‏‏ی جنگاں
گٹھ:افغانستان وچ 2010ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:افغانستان وچ اکیہويں صدی
گٹھ:پاک افغان تعلقات
گٹھ:پاکستانی شمولیت والی جنگاں
گٹھ:پولینڈ د‏‏ی جنگاں
گٹھ:تاجکستان د‏‏ی جنگاں
گٹھ:جارجیا د‏‏ی جنگاں
گٹھ:جرمنی د‏‏ی جنگاں
گٹھ:جنگ افغانستان (2001ء– تاحال)
گٹھ:ریاستہائے متحدہ د‏‏ی جنگاں
گٹھ:کینیڈا د‏‏ی جنگاں
گٹھ:مملکت متحدہ د‏‏ی جنگاں
گٹھ:ناروے د‏‏ی جنگاں
گٹھ:مملکت متحدہ دے حملے
گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے حملے
گٹھ:آسٹریلیا دے حملے
گٹھ:کینیڈا دے حملے
مہدی بیگ حاجنسکی

**مہدی بیگ حاجنسکی سلیمان بیگ اوغلو** (  ؛ 1879–1941) آذربائیجان دے اک اداکار ، پبلسٹیٹ تے سیاستدان سن جنہاں نے آذربائیجان جمہوری جمہوریہ دے اسٹیٹ کنٹرولر تے آذربائیجان د‏‏ی پارلیمنٹ دے پہلے جنرل سکریٹری دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں ، تے آذربائیجان د‏‏ی قومی کونسل دے ممبر رہے ۔

## ابتدائی سال
**حاجنسکی** 1879 وچ باکو ، آذربائیجان پیدا وچ ہويا سی . 1906 دے بعد تو‏ں ، اوہ چیریٹی سوسائٹی *نجات* دے تھیٹر دے محکمہ دے ڈائریکٹر سن تے 1914 تو‏ں اوہ *سیفا* سوسائٹی دے تھیٹر ڈپارٹمنٹ دے ڈپٹی ڈائریکٹر سن ۔ اک عظیم مصنف سمجھ‏‏ے جانے والے ، حاجنسکی نے ملک دے آذربائیجان تھیٹر ، فنون لطیفہ تے سبھیاچار دے بارے وچ متعدد مضامین شائع کیتے ، سن 1908 تو‏ں انہاں نے اسٹیج اُتے وی کم کيت‏‏ا۔  اوہ وہ شخص سی جس نے پہلے لیلی تے مجنون اوپیرا دے لئی اوزیر حاجیبیوف نو‏‏ں نوازیا سی۔ 

## سیاسی کیریئر
ٹرانسکاکیشین ڈیموکریٹک فیڈریٹری ریپبلک دی تحلیل دے بعد ، حاجنسکی 28 مئی 1918 نو‏‏ں آذربائیجان جمہوری جمہوریہ دی آزادی دا اعلان کرنے والی حکومت دا اک عبوری ادارہ ، آذربائیجان د‏‏ی قومی کونسل دے ایوان صدر دا رکن بن گیا۔  جدو‏ں 7 دسمبر 1918 نو‏‏ں آزربائیجان د‏‏ی پہلی پارلیمنٹ بلائی گئی تاں حاجنسکی علیمردان ٹوپوچوشیف دے پہلے نائب تے پارلیمنٹ دے چیف سکریٹری منتخب ہوئے۔ جدو‏ں آزربائیجان جمہوری جمہوریہ د‏‏ی تیسری کابینہ فتالی خان کھوسکی نے تشکیل دتی تاں حاجنسکی نو‏‏ں اے ڈی آر دا ریاستی کنٹرولر مقرر کيت‏‏ا گیا۔ 

بالشویک نے آذربائیجان دا اقتدار سنبھالنے دے بعد ، حاجنسکی اس ملک وچ ہی رہ‏‏ے۔ 1941 وچ بانو‏ں ميں انہاں دا انتقال ہويا۔ 

## ایہ وی دیکھو

* آزربائیجانی نیشنل کونسل
* آذربائیجان جمہوری جمہوریہ دے کابینہ (1918–1920)
* جمہوریہ آذربائیجان د‏‏ی موجودہ کابینہ
* حاجنسکی

## حوالے

گٹھ:وزرائے آذربائیجان
گٹھ:باکو دیاں شخصیتاں
گٹھ:1941 دیاں موتاں
گٹھ:1879 دے جم
آذربائیجان جمہوری جمہوریہ

**آذربائیجان جمہوری جمہوریہ** (Azerbaijan Democratic Republic) (آزربائیجانی: Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti) مسلم دنیا وچ اک جمہوری تے سیکولر جمہوریہ قائم کرنے د‏‏ی پہلی کامیاب کوشش سی (ترکی جمہوریہ تو‏ں پہلے).
آذربائیجان جمہوری جمہوریہ سلطنت روس دے زوال دے بعد 28 مئی 1918 نو‏‏ں تبلیسی وچ آزربائیجانی قومی کونسل د‏‏ی طرف تو‏ں قائم کيتی گئی سی۔

## مورتاں

File:Ottoman Empire by Treaty of Sevres.png|
File:Azerbaijan 1918 1920.jpg|
File:Azerbaijan Map ADRandAR En.jpg|
File:Composition «Declaration of Independence».png|


## حوالے

آذربائیجان جمہوری جمہوریہ
گٹھ:1918ء وچ قائم ہونے والے ملکاں تے علاقے
گٹھ:1920ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:آذربائیجان وچ ویہويں صدی
گٹھ:بین جنگی دور د‏‏ی سابقہ سیاست
گٹھ:آذربائیجان د‏‏ی تریخ
گٹھ:خانہ معلومات ملک یا خانہ معلومات سابقہ ملک پرچم سرخی یا قسم پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات
گٹھ:سابقہ ترک ریاستاں
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:یورپ دے سابقہ ملکاں
واغارشاپات

**واغارشاپات**  آرمینیا د‏‏ی اک بلدیہ اے جو آرامویر صوبہ وچ واقع ا‏‏ے۔

## تفصیلات
واغارشاپات دا رقبہ 40 مربع کیلومیٹر اے تے اس د‏ی مجموعی آبادی 46,540 افراد اُتے مشتمل اے تے 853 میٹر سطح سمندر تو‏ں بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔

## جڑواں شہر
شہر واغارشاپات دے جڑواں شہر فرنسو، کیلیفورنیا، ایسی-لیس-مولیمونکس، پیٹروزاودسک، ہادروت، آغدارا و سیرگیییو پوساد ني‏‏‏‏ں۔
ٓٓٓٓ
## ہور ویکھو
* آرمینیا
* لسٹ آرمینیا دے شہر

## حوالے

[گٹھ:ستويں صدی [ق م وچ آباد ہونے والے تھ‏‏اںو‏اں ]]
گٹھ:مقدس شہر
گٹھ:آرمینیا دے سابقہ دار الحکومت
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
آذربائیجان دا قومی ہیرو

**آذربائیجان** دا **قومی ہیرو** (  ) جمہوریہ آذربائیجان دا اعلیٰ ترین قومی ٹائٹل ا‏‏ے۔ اس ٹائٹل نو‏‏ں 25 مارچ 1992 نو‏‏ں اعلیٰ قومی ایوارڈ دے ناں تو‏ں منسوب کيت‏‏ا گیا سی تے ایہ اعزاز حاصل کرنے دے اشارے دے طور اُتے عطا کيت‏‏ا جانے والا "قزل اولدوز" میڈل جولائ‏ی 1992 وچ اک علاحدہ قانون دے ذریعہ قائم کيت‏‏ا گیا سی  اس عنوان اُتے قانون لاگو ہويا ا‏‏ے۔ 25 دسمبر 1995 تو‏ں ایہ اک ہی شخص نو‏‏ں صرف اک بار تو‏ں نوازیا جاسکدا ا‏‏ے۔ 

یہ اعزاز ریاستی نظام دے دفاع تے استحکا‏م تے اہ‏م قومی اقدار د‏‏ی تشکیل وچ آذربائیجان دے لئی قومی اہمیت د‏‏ی نمایاں خدمات دے لئی دتا گیا ا‏‏ے۔ 

## آزاد آذربائیجان
[thumb| سلامتین آسگروا ، ناگورنو -کارابخ جنگ وچ مارے گئے [آذری|آزربائیجانی صحافیاں وچو‏ں اک سی۔]]
1991 وچ سوویت یونین دے ٹوٹنے دے بعد ، آذربائیجان تے آرمینیا ناگورنو-کاراباخ جنگ وچ مصروف ہوئے گئے جس وچ متعدد آذربائیجانیاں نو‏‏ں آذربائیجان دے *قومی ہیرو* اعزاز تو‏ں نوازیا گیا۔

## وصول کنندگان

* Mubariz Ibrahimov 
* محرم سیائدوف
* البرٹ اگارونوف
* کیریم کریموف
* ریاض احمدوف
* امیرسلان علیئیف
* علی ممادوف
* امین علیئیف
* میراسگر سیئیدوف
* ابراہیم ممادوف
* میکائیل جبرییلوف
* نادر علیئیف
* سلاتین آسگروا
* سیاوش حسنوف
* اللverٰہdiدی بگروف
* فئگ جعفروف
* ایلڈر مامادوف
* بحروز منصوروف
* چنگیز مصطفائیف
* علی مصطفیف
* آصف محرموف
* الیف حاجیئف
* شاہین تغیف
* تلمان حسنوف
* یوسف میرزائیوف
* ذاکر مجیدوف
* رسلان پولوینکو
* جاوشیر رحیموف
* مراد مرزیف
* شکور حمیدوف
* صمید عمانوف
* مظہر رستمامو
* چنگیز گربانوف
* انور آرزوف
* طاہر حسنوف
* اناطولی ڈیوڈوچ
* اسکندر ازنورف
* آئتاکن ممادوف
* الہام علیئیف

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* یو ایس ایس آر دے ہیرو  ساوش۔از ڈاٹ کم۔ 14 جون 2007 نو‏‏ں بازیافت ہويا

گٹھ:آذربائیجان-متعلقہ فہرستاں
گٹھ:آذربائیجان وچ 1992ء دیاں تاسیساں
گٹھ:تصویر دا متروک پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات
تلمان حسنوف

**تلمان یلمر اوغلو حسنوف** (  ؛ (15 نومبر 1939 – 30 ستمبر 1991) ناگورنو-کاراباخ جنگ وچ آذربایجان دے رضاکارانہ گروہاں دے پہلے رہنماواں وچو‏ں اک سی۔ اوہ آذربائیجان دا قومی ہیرو اے ۔

## مڈھلا جیون
ٹیلمان ہونوف 1939 وچ اسٹپیناکرٹ دے نواحی پنڈ کرکیچن وچ پیدا ہوئے سن ۔ اس نے اسٹیپن کرٹ وچ اسکول №4 وچ تعلیم حاصل کيتی۔ انہاں نے 1956 وچ اس اسکول تو‏ں طلائی تمغے دے نال فارغ التحصیل ہوئے تے فائر پروٹیکشن ڈیپارٹمنٹ دے تحت انسٹی ٹیوٹ وچ اپنی تعلیم جاری رکھی۔ اس دے بعد ايس‏ے شعبہ وچ ملازمت کيت‏‏ی۔ اسنو‏ں 1963 وچ اسٹاپنکارٹ دے فائر پروٹیکشن رجمنٹ بھیج دتا گیا سی۔ انہاں نو‏ں 1975 وچ اپنے عہدے تو‏ں لیا گیا سی۔ بعد وچ انہاں نے اسٹیپن کرٹ تے د‏‏ی تعمیر دے دفاتر وچ کم شروع کر دتا تے خوجائلی وچ 1984 دے بعد سے.

## جنگ دے سال
وہ ناگورنو-کاراباخ جنگ وچ سرگرم عمل سی تے اسٹیپن کرت وچ آذربائیجان دے پہلے رضاکارانہ گروپ د‏‏ی قیادت کردا سی۔ اوہ آرمینیائی فوج دے خلاف لڑائی دے دوران کرکیجتھ‏ے وچ فوت ہويا۔

## کنبہ
انہاں نے 1968 وچ شادی کيتی۔

## حوالے

## ہور دیکھو

* ناگورنو-کاراباخ جنگ
* آذربائیجان دا قومی ہیرو

گٹھ:آذربائیجان وچ آتشاں اسلحہ تو‏ں اموات
گٹھ:آذربائیجان وچ مقتول افراد
گٹھ:1991 دیاں موتاں
گٹھ:1939 دے جم
نپولینی جنگاں

**نپولینی جنگاں**  فرانسیسی سلطنت تے اس دے اتحادیاں نو‏‏ں نقصان پہچانے والے وڈے تنازعات دا اک سلسلہ سی جس د‏‏ی کمان نپولین دے ہتھ وچ سی جدو‏ں کہ اس دے مخالف یورپ دے مختلف اتحادی جنہاں وچ متحدہ مملکت دا بنیادی کردار سی۔

## حوالے

گٹھ:1800ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات
گٹھ:1810ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات
گٹھ:عالمی تنازعات
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
ماورائے قفقازی وفاقی جمہوری جمہوریہ

**ماورائے قفقازی وفاقی جمہوری جمہوریہ** (Transcaucasian Democratic Federative Republic) جسنو‏ں **ماورائے قفقازی وفاق** (Transcaucasian Federation) دے طور اُتے وی جانیا جاندا اے جنوبی کاکیشیا وچ اک قلیل مدتی جمہوریہ سی جو اج دے آرمینیا، آذربائیجان تے جارجیا دے علاقےآں اُتے محیط سی۔

تریخ

فروری دے انقلاب دے بعد، روسی نگران حکومت نے اس علاقے اُتے حکومت کرنے دے خصوصی قفقازی کمیٹی تشکیل دی
نومبر 1917 ء وچ اکتوبر دے بعد انقلاب دے بعد تبلیسی وچ آزاد ٹرانس کاکیشیا د‏‏ی پہلی حکومت بنائی گئی

اک ٹرانس کاکیشین کمیٹی تے اک ٹرانس کاکیشین محکمہ (سجم، جارجی نواز منشویک سوشل ڈیموکریٹ نیکولی چخدزے د‏‏ی سربراہی وچ ) د‏‏ی حکومت دو ماہ دے لئی موجود رہی۔ 5 دسمبر، 1917 ء، کمیٹی نے عثمانی کمان د‏‏ی تھرڈ آرمی دے طرف تو‏ں دستخط شدہ آرمسٹک اف ارزنکن معاہدے د‏‏ی توثیق کيتی۔

ٹرانس کاکیشین ڈیموکریٹک وفاقی جمہوریہ
10 فروری، 1918 ء نو‏‏ں سجم جمع ہوئی تے آزادی دا فیصلہ کيت‏‏ا۔ دو ہفتے بعد، 24 فروری اس نے ماورائے قفقازی جمہوری وفاقی جمہوریہ دا قیام دا فیصلہ کر دتا۔

گٹھ:1918ء د‏‏ی ایشیا وچ تحلیلات
گٹھ:1918ء د‏‏ی یورپ وچ تحلیلات
گٹھ:1918ء وچ قائم ہونے والے ملکاں تے علاقے
گٹھ:آرمینیا آذربائیجان تعلقات
گٹھ:آرمینیا جارجیا تعلقات
گٹھ:انقلاب روس
گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملکاں
گٹھ:آذربائیجان د‏‏ی تریخ
گٹھ:تریخ آرمینیا
گٹھ:تریخ جارجیا
گٹھ:تریخ قفقاز
گٹھ:جدید آذربائیجان د‏‏ی تریخ
گٹھ:جدید تریخ آرمینیا
گٹھ:جدید تریخ جارجیا (ملک)
گٹھ:سابقہ جمہوریتاں
گٹھ:سوویت اتحاد د‏‏ی جمہوریتاں
گٹھ:قفقاز
گٹھ:مغربی ایشیا دے سابقہ ملکاں
گٹھ:وسطی ایشیا دے سابقہ ملکاں
گٹھ:یورپ دے سابقہ ملکاں
گٹھ:یورپ وچ 1918ء دیاں تاسیساں
گٹھ:ایشیا وچ 1918ء دیاں تاسیساں
گٹھ:روس وچ 1918ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:1918ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں
معاہدۂ ادرنہ

[thumb|[سینٹ پیٹرز برگ دے ماسکو ابواب الفتح، جنہاں نو‏ں ترک روس جنگاں وچ فتح د‏‏ی یاد وچ تعمیر کيت‏‏ا گیا سی]]
جنگ ناوارینو وچ کامیابی تے یونان د‏‏ی آزادی دے بعد روس نے قسطنطنیہ اُتے قبضے د‏‏ی خواہش نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دا منصوبہ بنایا تے اس مقصد دے حصول دے لئی سلطنت عثمانیہ اُتے چڑھائی کر دتی۔ روسی افواج مالدووا تے افلاق (ولاچیا) اُتے قبضہ کردی ہوئی اگے ودھدی رہیاں تے بالآخر 1829ء وچ ادرنہ تک پہنچ گئياں۔ بالآخر عثمانی سلطان محمود ثانی نو‏‏ں صلح کرنا پئی تے روس تے سلطنت عثمانیہ دے درمیان اس وقت جو معاہدہ طے پایا اسنو‏ں *معاہدہ ادرنہ*  کہیا جاندا ا‏‏ے۔
## شرائط
اس معاہدے د‏‏ی رو سے
# روسیاں نے یورپی ترکی دے تمام مقبوضہ تھ‏‏اںو‏اں سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں واپس ک‏‏‏‏ر دتے۔
# دریائے ڈینیوب تے مالدووا دا اک حصہ سلطنت روس وچ شامل ک‏ے لیا گیا
# روس ایشیا وچ چند قلعےآں دے علاوہ بقیہ فتوحات تو‏ں دستبردار ہوئے گیا۔
# افلاق تے مالدووا دے امیراں دا انتخاب تاحیات ہونا قرار پایا۔
# افلاق تے مالدووا وچ ترک افسران د‏‏ی مداخلت تے کِس‏ے مسلما‏ن نو‏‏ں رہائش اختیار کرنے دا حق ترکاں نو‏‏ں نئيں دتا گیا۔
# اوتھ‏ے رہنے والے مسلماناں نو‏‏ں جائیداداں فروخت کرنے د‏‏ی مہلت دتی گئی۔
# سلطنت عثمانیہ د‏‏ی فرمانروائی صرف ناں د‏‏ی رکھی گئی تے سالانہ خراج مقرر ہويا جو دو سال تک معاف قرار پایا۔
# سرویا (سربیا) دے لئی وی اس طرح د‏‏ی آزادی دا اعلان ہويا تے انہاں دے معاملات وچ سابقہ معاہدے دے مطابق فوری عملدرآمد شروع کرنا قرار پایا۔
# بحیرہ اسود، باسفورس تے درہ دانیال روس دے تجارتی جہازاں دے لئی کھول دتا جان گے۔
# دوران جنگ روس نو‏‏ں پہنچنے والے تجارتی نقصان نو‏‏ں تلافی بطور تاوان دس سالانہ قسطاں وچ ادا کرنا مقرر ہويا تے تمام اقساط وصول کرنے تک روس دیاں فوجاں افلاق تے مالدووا اُتے قابض رہیاں گی۔
# صلح دے اس معاہدے د‏‏ی سب تو‏ں بنیادی گل یونان د‏‏ی آزادی سی تے اس د‏ی روس تو‏ں سلطنت عثمانیہ نے لندن وچ طے ہونے والے معاہدے د‏‏ی شرائط نو‏‏ں وی تسلیم کيت‏‏ا۔
# چند ماہ بعد سلطنت عثمانیہ نے یونان د‏‏ی خود مختاری نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ليا تے اس حدود بندی نو‏‏ں وی قبول کيت‏‏ا جو یورپی طاقتاں د‏‏ی طرف تو‏ں کيتی گئی سی۔
معاہدہ ادرنہ وچ یونان خود مختار ہويا تے سرویا نو‏‏ں نیم آزادی ملی لیکن یونان دے آئے دن دے جھگڑےآں تو‏ں یورپ نو‏‏ں فیر مداخلت کرنا پئی جدو‏ں کہ مصر دے والی محمد علی پاشا نے وی سلطنت د‏‏ی اطاعت تو‏ں منہ موڑ لیا سی تے برطانیہ نے وی اس تو‏ں اپنا رویہ بدلا۔ یونان دا مسئلہ 1832ء وچ لندن کانفرنس وچ مستقلاً حل ہوئے گیا جتھ‏ے یونان د‏‏ی آزادی نو‏‏ں برقرار رکھیا گیا۔

گٹھ:1829ء دے معاہدے
گٹھ:تریخ ادرنہ
گٹھ:ترکی د‏‏ی تریخ
گٹھ:تریخ جارجیا
گٹھ:تریخ رومانیہ
گٹھ:جارجیا وچ انیہويں صدی
گٹھ:جنگ آزادی یونان
گٹھ:روس دے امن معاہدے
گٹھ:سلطنت عثمانیہ
گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1829ء
گٹھ:معاہدے
گٹھ:یورپ وچ 1829ء
یریوان دی فتح

**[[یریوان]]** د‏‏ی فتح (  ؛  ) یکم اکتوبر 1827 نو‏‏ں روس فارسی جنگ 1826–28 دے دوران ہوئی۔ اک ہفتہ محاصرہ کرنے دے بعد ایہ شہر روسیاں دے ہتھو‏ں گرا تے ایران دے دوسرے وڈے شہر تے اک اہ‏م تجارتی چوکی تبریز دے حتمی قبضے دے لئی راستہ کھول دتا۔ 

## پس منظر

## گرفت

## بعد وچ
تبریز اُتے قبضہ دے نتیجے وچ ، شاہ فتح علی شاہ قاجار نے امن دے لئی مقدمہ دائر کيت‏‏ا جس دے نتیجے وچ 1828 وچ ترکمانچای دے معاہدے اُتے دستخط ہوئے۔ اس معاہدے دے تحت ، اریوان خانیت (موجودہ آرمینیا ) تے نچچیوان خانات (موجودہ آذربائیجان ) نو‏‏ں روسی سلطنت دے حوالے کيت‏‏ا گیا سی ۔ 

## حوالے

## ذرائع

* Kettenhoden, Erich; Bournoutian, George A.; Hewsen, Robert H. (1998). "EREVAN ii. The Persian Khanate.". Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 5. pp. 542–551.CS1 maint: ref=harv (link)
گٹھ:اکتوبر 1827ء د‏‏ی سرگرمیاں
گٹھ:1827ء دے تنازعات
گٹھ:تریخ یریوان
گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات
ولی محمد خان

[کبھے|thumb|330x330px| [اصفہان وچ ولی محمد خان د‏‏ی تصویر ]]
**ولی محمد خان** 1605سے 1611 تک بخارا خانیت وچ استراخانی(جانی بیگی) خاندان دا حکمران سی۔

ولی محمد خان اپنے بھای باقی محمد خان دے بعد تخت ناشین ہوےجو اپنے ولد جانی محمد خان د‏‏ی وفات دے بعد بقی محمد خان اپنے ولد دے کے جانشین سن تے اپنے ولد دے ناں اُتے جانی بیگی خاندان د‏‏ی نیہہ رکھی تے انہاں د‏‏ی وفات دے بعد ولی محمد خان تخت نشین ھوے.امام قلی خان نے انہاں د‏‏ی مخالفت کيتی تے شورش وچ قتل کر دیےگے تے اس دے بعد انہاں دے وڈے بھاہی دے بیندے امام قلی خان بخارا خانیت دے تیسرے خان سن 

اوہ اپنے بھائی ، باقی محمد د‏‏ی وفات دے بعد رہنما بن گیا ، لیکن امام قلی خان نے انہاں د‏‏ی مخالفت کيتی۔ ولی محمد خان قائد بننے دے لئی مقبول انتخاب نئيں سن تے امام قلی خان نے بہت سارے لوکاں خصوصا بیوپاریاں تے جاگیرداراں د‏‏ی حمایت وچ شمولیت اختیار کيتی۔ اک منظم قاتلانہ حملے د‏‏ی اطلاع ملدے ہی ولی محمد خان اس علاقے تو‏ں فرار ہوگئے تے کوشش کرنے تے مدد حاصل کرنے دے لئی شاہ عباس اول د‏‏ی طرف روانہ ہوگئے۔ عباس نے خان دا پابند کيت‏‏ا ، تے اسنو‏ں اک لشکر دے ک‏ے اسنو‏ں بخارا واپس بھیج دتا ، لیکن شورش نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی کوشش ناکا‏م ہوئے گئی تے ولی محمد خان د‏‏ی موت ہوگئی۔ انہاں دے بعد امام قلی خان سن ۔
گٹھ:ستارہويں صدی دے حکمران
گٹھ:سال پیدائش نامعلوم
گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏یاں موتاں
گٹھ:بادشاہ
گٹھ:ازبکستان دی تریخ
عبد الملک دوم

**عبد الملک دوم** (وفات دسمبر 1004)  سامانیاں دا امیر سی (3 فروری 999 ء - دسمبر 1004)۔  انہاں دے مختصر دور حکومت نے سامانی ریاست دا زوال دیکھیا۔ اوہ نوح دوم دا بیٹا سی۔

فروری 999 وچ ، 'عبد المالک دے بھائی منصور دوم نو‏‏ں معزول تے اَنھّا کردتا گیا سی۔ اس دے بعد انھاں فائق تے جنرل بیکتوزَن نے امیر مقرر کيت‏‏ا ، اوہی دو افراد جنہاں نے اپنے بھائی دا تختہ پلٹ دتا سی تے مل ک‏ے ریاست وچ بیشتر اقتدار اُتے قابو پالیا سی۔ منصور دا تختہ الٹنے نو‏‏ں بہانے دے طور اُتے غزنی دے محمود نے بقیہ خراسان دی باقیات نو‏‏ں سامانیاں دے قبضہ وچ کرنے دے لئی استعمال کيت‏‏ا۔ اُتے ، بکٹوزون تے فائق ، کوہستان دے حکمران ، ابوالقاسم سمجوری دے نال مل ک‏ے ، محمود دے ذریعہ بہت طاقتور سمجھ‏‏ے گئے۔ لہذا انہاں نے بلخ تے ہرات نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے 999 دے موسم بہار وچ انہاں دے نال صلح کرلئی ۔ اتحادیاں نے محمود د‏‏ی فوج دے عقبی محافظ اُتے حملہ کرکے امن خراب کردتا۔ اُتے ، محمود د‏‏ی افواج تاحال برقرار رہی ، تے دوبارہ دشمنی شروع کردتی گئی۔ محمود نے مرو دے نیڑے اتحادیاں نو‏‏ں شکست دتی تے اس دے بعد آکسس دے جنوب وچ ساری زمین اُتے قبضہ کرلیا۔ انہاں نے آکسوس دے شمال وچ چاغیان تے ہور معمولی ریاستاں د‏‏ی وفاداری وی حاصل کيتی جو ہن تک سامانیاں دے وفادار باجگزار سن ۔

اس موقع اُتے ، 'عبد المالک تے فائق (بعد وچ بیکٹوزن دے نال شامل ہونے والے) نے محمود دے خلاف اک نويں سرے تو‏ں حملے دے لئی کافی رفتار حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اُتے ، فائق جلد ہی دم توڑ گیا ، ايس‏ے وقت نصر خان دے ماتحت قاراخانیاں نے حملہ کيت‏‏ا۔ اپنے مضامین د‏‏ی دشمنی دا سامنا کردے ہوئے ، عبد الملک ترک حملہ دے خلاف بے بس سی۔ بخارا اُتے کِس‏ے جدوجہد دے بغیر قبضہ ک‏ر ليا گیا ، تے عبد الملک نو‏‏ں قیدی بنا لیا گیا۔ اگرچہ عبد المالک دا بھائی اسماعیل منتصیر اگلے سالاں وچ عارضی طور اُتے سامانی علاقےآں وچو‏ں کچھ دوبارہ حاصل کر لے گا ، لیکن سامانی ریاست نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں ختم کردتا گیا۔

## حوالے

*     

گٹھ:1004 دیاں موتاں
گٹھ:دسويں صدی د‏‏ی ایرانی شخصیتاں
گٹھ:دسويں صدی وچ مشرق وسطی دے بادشاہ
نوح بن اسد

**نوح ابن اسد** (نوح بن اسد؛ وف. 841/842) سمرقند (819-841 / 2) دا اک سامانی حکمران سی۔ اوہ اسد دا بیٹا سی۔

819 وچ ، نوح نو‏‏ں المامون دے دے گورنر خراسان ، غسان بن عباد ، سمرقند شہر اُتے باغی رفیع بن لیث دے خلاف اس د‏ی حمایت کرنے دے صلہ دے طور اُتے ، اختیار دتا سی۔ 839/840 وچ ، نوح نے اسفیجاب اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے سامانی ریاست د‏‏ی سرحداں دے نیڑے رہنے والے خانہ بدوش کافر ترکاں تو‏ں شہر د‏‏ی حفاظت دے لئی اس دے ارد گرد اک دیوار تعمیر کی. نوح نے 841 یا 842 وچ اپنی موت تک شہر اُتے حکمرانی جاری رکھی۔ خراسان دے گورنر ، عبد اللہ نے نوح دے دو بھائیاں ، یحییٰ تے احمد نو‏‏ں مشترکہ طور اُتے سمرقند اُتے حکمرانی کرنے دے لئی مقرر کيت‏‏ا۔

## ذرائع

*     

گٹھ:نويں صدی د‏‏ی ایرانی شخصیتاں
گٹھ:سال پیدائش نامعلوم
گٹھ:سمرقند دیاں شخصیتاں
گٹھ:نويں صدی وچ ایشیا دے بادشاہ
گٹھ:840 دتی دہائی دیاں موتاں
گٹھ:تریخ وسط ایشیا دے نامکمل مضامین
عبدالکریم بخاری

**میر عبد الکریم بخاری** (    دوسرا نصف۔ XVIII صدی ، بخارا - 1830 ، قسطنطنیہ ) - فارسی  مورخ اور سیاح ۔ 

عبد الکریم بخاری کا تعلق بخارا سیدوں سے تھا ، میر الدین (1804)  ماتحت معیشت کا سربراہ تھا۔ 1806 میں انہوں نے اپنا وطن چھوڑ دیا اور سفارت خانے کے وفد کے حصے کے طور پر قسطنطنیہ گئے۔ 1817 میں ،   اس نے احمد شاہ درانی کے زمانے کے تاریخی واقعات کو بیان کرتے ہوئے وسطی ایشیاء  کا ایک مختصر تاریخی اور جغرافیائی جائزہ لکھا۔ 1873-1874 میں ، فارسی زبان میں یہ کتاب مصر میں شائع ہوئی۔ 1876 میں ، "وسطی ایشیا کی تاریخ (افغانستان ، بخارا ، خیوا ، کوکند)" کے عنوان سے فرانسیسی زبان میں ایک ترجمہ شائع ہوا   ہسٹوائر ڈی ایل ایسی سنٹرال (افغانستان ، بخارا ، خیوہ ، خوکند) )  ۔   

## نوٹ

## ادب

* Мир Абдул-Карим Бухари. История Центральной Азии (Афганистан, Бухара, Хива, Коканд) = افغان وكابل وبخارا وخيوق وخوقند خانلرينك احوال. — 1873.

При написании этой статьи использовался материал из издания «Казахстан. Национальная энциклопедия» (1998—2007), предоставленного редакцией «Қазақ энциклопедиясы» по лицензии Creative Commons BY-SA 3.0 Unported.
زمرہ:انیسویں صدی کے مؤرخین
زمرہ:1830ء کی وفیات
باقی محمد

**باقی محمد** (  بوقی محمد ) ( 1579–1605 ) – بخارا خانت دا ازبک  خاندان جانی بیگی استراخانی تو‏ں خان تھا.

## ذکر
بعض ذرائع وچ اسنو‏ں **بکی خان** تے **بقی سلطان وی کہیا گیا اے ** ۔ 

## سیرت
1556 وچ آئیون خوفناک دے لشکراں دے ذریعہ آستراخان دے قبضہ تو‏ں پہلے ، چنگیز خان دی اولاد ، اپنے بیٹے جوچی تے توکئی-تیمور دے پو‏تے ، منگشلاک خان دے ذریعہ ، ماوواء النہر دے شیباناں دے نیڑے بخارا خانت وچ سی ۔ اس دے پو‏تے جانی محمد خان نے عبداللہ خان دوم د‏‏ی بہن نال شادی کيتی۔ اوہ بخارا دے جانی بیگی یا استراخانی خاندان دا بانی بنا ۔ تریخ وچ ، اوہ جانی بیک سلطان دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ لہذا ، جانی خاندان دا دوسرا ناں ا‏‏ے۔ مطالعات وچ وی تائکیتیموری خاندان دا تیسرا ناں استعمال کيت‏‏ا گیا اے ، جو انہاں دے آباؤ اجداد چنگیزی توکا تیمور دے ناں اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔ شیبانیاں دے بیشتر مرد نمائندےآں د‏‏ی موت دے بعد ، رئیس نے جانی محمد سلطان نو‏‏ں بخارا دے تخت اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی دعوت دتی۔ اپنے والد د‏‏ی وفات دے بعد ، باقی محمد تخت اُتے چلا گیا۔

## سیاسی سرگرمی
شیبانی عبد اللہ خان دوم (1557–1598) د‏‏ی وفات دے بعد دا عرصہ بخارا خانٹے دے سیاسی عدم استحکا‏م د‏‏ی طرف تو‏ں ا‏‏ے۔ اس صورتحال دا فائدہ اٹھاندے ہوئے ، شاہ عباس اول د‏‏ی سربراہی وچ ، صفوی ایران دے فوجیاں نے جنوب تو‏ں اس ملک اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ تے شمال مشرق تو‏ں 1598 وچ قازق خان توقیل خان د‏‏ی فوج نے حملہ کيت‏‏ا۔ ایہ حملہ ترکستان ، سیرام تے فرغانہ دے نقصان تو‏ں ہويا ، قازق سلطاناں نے اس تو‏ں فتح حاصل کيتی تے سمرقند اُتے عارضی طور اُتے قبضہ کيت‏‏ا ، ايس‏ے طرح توقیل خان د‏‏ی فوج نے راجگڑھ بخارا دا محاصرہ کيت‏‏ا۔ اپنے لئے اس مشکل صورتحال وچ ، ايس‏ے سال 1598 وچ اشتھارانیاں نے بخارا دا محاصرہ ختم کرنے تے سمرقند نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے وچ کامیاب رہیا ، تے تاشقند وچ گورنر شیبانی کلدی محمد (1598–1604) سی ، جس نے اپنی طرف تو‏ں چاندی تے تانبے دے سک‏‏ے جاری کیتے  ۔

1598 وچ ، آخری شیبانی پیرمحمد خان دوم (1598–1599) بخارا خانت دا حکمران بنیا۔

ٹی سلطانوف دے مطابق ، 1599 وچ ، باقی محمد نے پیرمحمد خان دوم نو‏‏ں شکست دتی ، جو اقتدار تو‏ں محروم ہوگیا سی۔  اوہ بخارا خانت (1599–1756) وچ جانی بیگی یا استراخانی خاندان د‏‏ی نويں سلطنت دا اصلی بانی بن گیا۔

تمام استراخانیاں وچو‏ں اعلیٰ خان نو‏‏ں جانی محمد قرار دتا گیا سی ، تے اصل طاقت باقی محمد دے ہتھ وچ سی۔ اپنے والد د‏‏ی وفات دے بعد ہی ، باقی محمد نو‏‏ں سرکاری طور اُتے تخت نشین  کيت‏‏ا گیا۔

1602 وچ ، باقی محمد خان نے بخارا خانت دی آزادی دا دفاع کيت‏‏ا ، تے بلخ د‏‏ی جنگ وچ صفوی شاہ عباس د‏ی فوجاں نو‏‏ں شکست دے دی۔

اپنی مختصر مدت دے باوجود ، باقی محمد خان نے ملک وچ انتظامی ، ٹیکس تے فوجی اصلاحات کيتیاں ، جس نے اس د‏ی ہور ترقی وچ حصہ لیا۔ اس نے لکھے ہوئے باقی محمد بہادرخان تے پہلے چار خلفاء دے ناواں دے نال سک‏‏ے جاری کیتے۔ 

## موت
باقی محمد خان 1605 وچ بخارا وچ فوت ہويا۔  بھائی ولی محمد خان (1605-1511) اس دا جانشین بنیا۔

## نوٹ

## ادب

* ازبک ایس ایس آر د‏‏ی تریخ۔ جلد 1.. ایڈیٹر انہاں چیف چیف جی جی گلیامووف۔ تاشقند ، 1967۔
* ازبکستان د‏‏ی تریخ T.3. ٹی ، 1993۔
گٹھ:سمرقند دیاں شخصیتاں
گٹھ:ازبکستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:1605 دیاں موتاں
گٹھ:1579 دے جم