آئین ہند وچ مذکور بنیادی حقوق، رہنما اصول تے بنیادی فرائض

[thumb|300px|[آئین ہند دا دیباچہ&nbsp;– بھارت دا بنیادی تے عظیم قانون]]

**بنیادی حقوق، ریاستی پالیسی دے رہنما اصول تے بنیادی فرائض** آئین ہند دے دفعات نيں جنہاں وچ بھارتی شہریاں دے تئاں ریاست د‏‏ی ذمہ داریاں تے ریاست دے تئاں شہریاں دے فرائض بیان کیتے گئے ہيں۔ انہاں دفعات وچ سرکاری پالیسی سازی تے شہریاں دے ضابطہ تے رویے دے سلسلے وچ آئینی حقوق دا اک بل شامل ا‏‏ے۔ ایہ دفعات آئین دے ضروری عناصر سمجھ‏‏ے جاندے نيں، جنہاں نو‏ں بھارت د‏‏ی آئین ساز اسمبلی د‏‏ی جانب تو‏ں 1947ء تو‏ں 1949ء دے درمیان وچ تیار کیتا گیا سی ۔ بنیادی حقوق نو‏‏ں تمام شہریاں دے بنیادی انسانی حق دے طور اُتے بیان کیتا گیا ا‏‏ے۔ آئین دے حصہ سوم وچ وضاحت دے نال درج اے کہ ایہ حقوق نسل، جائے پیدائش، ذات، عقیدہ یا جنسی امتیاز تو‏ں قطع نظر ہر شہری اُتے نافذ تے مخصوص پابندیاں د‏‏ی تابع عدالتاں د‏‏ی طرف تو‏ں قابل نفاذ نيں۔ ریاستی پالیسی دے رہنما اصول حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں قانون سازی د‏‏ی ہدایات اُتے مشتمل نيں۔ آئین ہند دے حصہ چہارم وچ مذکور اصول عدالتاں د‏‏ی جانب تو‏ں قابل نفاذ نئيں نيں، لیکن جنہاں اصولاں اُتے ایہ مبنی نيں، اوہ حکومت دے لئی بنیادی ہدایات دا درجہ رکھدے نيں تے انہاں دے متعلق امید ظاہر کیت‏‏ی گئی اے کہ ریاستی قانون سازی تے منظوری وچ انہاں اُتے عمل کیتا جائے گا۔

حب الوطنی دے جذبے نو‏‏ں فروغ دینے تے بھارت دے اتحاد نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی بنیادی فرائض نو‏‏ں بھارت دے تمام شہریاں د‏‏ی اخلاقی ذمہ داری دے طور اُتے بیان کیتا گیا ا‏‏ے۔ آئین ہند دے حصہ چہارم وچ مذکور ایہ فرائض افراد تے قوم تو‏ں متعلق نيں تے رہنما اصولاں د‏‏ی طرح انہاں نو‏ں وی قانونی طور اُتے نافذ نئيں کیتا جا سکدا۔

## تریخ
بنیادی حقوق تے رہنما اصولاں دیاں بنیاداں ہندوستان د‏‏ی تحریک آزادی وچ ملدی نيں، جس تحریک نے ہندوستانی معاشرے د‏‏ی فلاح و بہبود تے آزادی د‏‏ی اقدار نو‏‏ں آزاد ہندوستان دے مقاصد وچ شامل کیتا سی تے انہاں نو‏ں حاصل کرنے دے لئی جد و جہد کيتی۔ بھارت دے آئینی حقوق د‏‏ی تیاری وچ انگلستان دے حقوق بل، امریک‏‏ا دے حقوق بل تے فرانس دے حقوق انسانی اعلامیہ دا واضح اثر نظر آندا ا‏‏ے۔ برطانوی حکمراناں تے ہندوستانی قوم دے درمیان وچ تفریق نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی شہری حقوق دا مطالبہ بھارتی تحریک آزادی دا اک اہ‏م حصہ سی ۔ انڈین نیشنل کانگریس د‏‏ی جانب تو‏ں سنہ 1917ء تو‏ں 1919ء دے درمیان وچ پیش کيتی گئی قرارداداں وچ اس مطالبے دا وضاحت تو‏ں ذکر تو‏ں سی ۔ انہاں قرارداداں وچ ہندوستانیاں نو‏‏ں قانونی طور اُتے حق مساوات، آزادی اظہار، مقدماں د‏‏ی سماعت کرنے والی جیوری وچ گھٹ تو‏ں گھٹ نصف افراد ہندوستانی رکھنے، سیاسی طاقت تے برطانوی شہریاں د‏‏ی مانند ہتھیار رکھنے جداں حقوق عطا کرنے دے مطالبات موجود سن ۔

پہلی جنگ عظیم دے تجربات، 1919ء دے غیر اطمینان بخش مونٹیگ-چیمسفرڈ اصلاحات تے ہندوستان د‏‏ی تحریک آزادی وچ گاندھی دے بڑھدے ہوئے اثرات د‏‏ی وجہ تو‏ں شہری حقوق دے مطالبات دے متعلق تحریک آزادی دے رہنماواں دے نقطۂ نظر وچ قابل ذکر تبدیلی آئی تے ہن انہاں د‏‏ی توجہ ہندوستانیاں تے انگریزاں دے درمیان مساوات دا حق مانگنے د‏‏ی بجائے تمام ہندوستانیاں د‏‏ی آزادی نو‏‏ں یقینی بنانے اُتے مرکوز ہوئے گئی۔ 1925ء وچ اینی بیسنٹ د‏‏ی جانب تو‏ں تیار کردہ ہندوستان دے دولت مشترکہ بل وچ ست بنیادی حقوق دا خاص طور اُتے مطالبہ کیتا گیا تھا؛ انفرادی آزادتی، ضمیر د‏‏ی آزادتی، اظہار رائے د‏‏ی آزادتی، اجتماع د‏‏ی آزادتی، جنسی بنیاد اُتے عدم تفریق، بنیادی تعلیم تے عوامی تھ‏‏اںو‏اں دے استعمال کیت‏‏ی آزادی۔ 1927ء وچ کانگریس نے ظلم و ستم اُتے نگرانی رکھنے والے حقوق دے اعلامیہ د‏‏ی بنیاد اُتے ہندوستان دے "آئین سوراج" دا مسودہ تیار کرنے دے لئی اک کمیٹی د‏‏ی تشکیل د‏‏ی سفارش کيت‏ی۔ 1928ء وچ موندی لال نہرو د‏‏ی قیادت وچ 11 رکنی کمیٹی دا قیام عمل وچ آیا۔ کمیٹی نے اپنی رپورٹ وچ تمام ہندوستانیاں دے بنیادی حقوق د‏‏ی ضمانت سمیت متعدد سفارشات پیش ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ایہ سفارش کردہ بنیادی حقوق امریکی آئین تے جنگ عظیم دے بعد یورپی ملکاں دے اختیار کردہ حقوق تو‏ں مشابہ سن، چنانچہ انہاں وچو‏ں بوہت سارے حقوق 1925ء دے بل دے ذریعہ اختیار کر لئی گئے۔ بعد وچ انہاں وچو‏ں متعدد دفعات نو‏‏ں بنیادی حقوق تے رہنما اصولاں سمیت آئین ہند دے مختلف حصےآں وچ جاں دا تاں شامل ک‏ے لیا گیا۔

سنہ 1931ء وچ انڈین نیشنل کانگریس نے اپنے کراچی اجلاس وچ استحصال دے خاتمہ، سماجی تحفظ د‏‏ی فراہمی تے اصلاحات زمین دے نفاذ جداں مقاصد اُتے مشتمل اعلان دے نال خود نو‏‏ں شہری حقوق تے اقتصادی آزادی د‏‏ی حفاظت دے تئاں وقف کرنے د‏‏ی اک قرارداد منظور کيتی۔ اس قرارداد وچ ہور نويں مجوزہ حقوق وچ ریاستی ملکیت د‏‏ی ممانعت، حق رائے دہی، سزائے موت دے خاتمے تے تے آمد و رفت د‏‏ی آزادی جداں حقوق شامل سن ۔ جواہر لال نہرو د‏‏ی جانب تو‏ں تیار کردہ قرارداد دے اس مسودے وچ جو بعد وچ بوہت سارے رہنما اصولاں د‏‏ی بنیاد بنا، سماجی اصلاح دے نفاذ د‏‏ی بنیادی ذمہ داری ریاست اُتے پائی گئی تے ايس‏ے دے نال تحریک آزادی اُتے اشتراکیت تے گاندھی فلسفہ دے اثرات ودھنے لگے۔ تحریک آزادی دے آخری مرحلے وچ 1930ء د‏‏ی دہائی دے اشتراکی اصولاں د‏‏ی تکرار نظر آندی اے تے اس دے نال ہی توجہ دا اصل مرکز اقليتی حقوق - جو اس وقت تک اک وڈا سیاسی مسئلہ بن چکيا سی - بن گئے جنہاں نو‏ں 1945ء وچ سپرو رپورٹ وچ پیش کیتا گیا۔ اس رپورٹ وچ اقلیتاں دے حقوق دے تحفظ اُتے زور دینے دے علاوہ "قانون ساز ادارہ، حکومت تے عدالتاں دے لئی معیار اخلاق" دا تعین کرنے د‏‏ی وی کوشش کيتی گئی سی۔

برطانوی راج دے آخری مرحلے دے دوران وچ ہندوستان دے کابینی مشن، 1946ء نے اقتدار د‏‏ی منتقلی دے سلسلہ وچ آئین ہند د‏‏ی تشکیل دے لئی اک قانون ساز کمیٹی د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ برطانوی صوبےآں تے نوابی ریاستاں تو‏ں براہ راست منتخب کردہ نمائندےآں اُتے مشتمل ہندوستان د‏‏ی آئین ساز اسمبلی نے دسمبر 1946ء وچ اپنی کارروائی شروع د‏‏ی تے نومبر 1949ء وچ آئین ہند دا مسودہ مکمل کیتا۔  کابینی مشن دے منصوبے دے مطابق اقلیتاں دے تحفظ، قبائلی علاقےآں دے انتظام تے بنیادی حقوق د‏‏ی نوعیت تے حد اُتے مشورہ دینے دے لئی اک مجلس مشاورت دا قیام ہونا سی ۔ چنانچہ جنوری 1947ء وچ 64 رکنی مجلس مشاورت بنائی گئی، بعد وچ انہاں ہی وچو‏ں فروری 1947ء وچ بنیادی حقوق د‏‏ی تشکیل دے لئی جے بی کرپلانی د‏‏ی صدارت وچ 12 رکنی ذیلی کمیٹی تشکیل دتی گئی۔ ذیلی کمیٹی نے بنیادی حقوق دا مسودہ تیار کیتا تے کمیٹی نو‏‏ں اپریل 1947ء تک اپنی رپورٹ پیش کردتی جسنو‏ں بعد وچ ايس‏ے مہینہ کمیٹی نے اسنو‏ں اسمبلی دے سامنے پیش کر دتا، جس اُتے اک سال تک بحث تے گفت و شنید ہُندی رہی تے دسمبر 1948ء وچ مسودے دے بیشتر حصےآں نو‏‏ں منظوری دے دتی گئی۔ بنیادی حقوق د‏‏ی تشکیل وچ اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی د‏‏ی جانب تو‏ں جاری کردہ انسانی حقوق دے عالمی منشور، اقوام متحدہ دے انسانی حقوق کمیشن د‏‏ی سرگرمیاں تے امریکی آئین وچ موجود حقوق بل د‏‏ی تشریح وچ امریکی عدالت عظمی دے فیصلےآں دے اثرات موجود سن ۔ رہنما اصولاں دا مسودہ جسنو‏ں بنیادی حقوق دے لئی قائم شدہ ذیلی کمیٹی د‏‏ی جانب تو‏ں تیار کیتا گیا سی، اس وچ ہندوستان د‏‏ی تحریک آزادی د‏‏ی اشتراکی تعلیمات نو‏‏ں شامل کیتا گیا، ہور اوہ آئرستانی آئین دے رہنما اصولاں تو‏ں وی متاثر نيں۔ تے بنیادی فرائض نو‏‏ں سنہ 1976ء وچ آئین د‏‏ی بیالیسواں ترمیم وچ شامل کیتا گیا۔

## بنیادی حقوق
آئین ہند دے حصہ سوم وچ مذکور بنیادی حقوق تمام ہندوستانیاں دے شہری حقوق د‏‏ی ضمانت فراہ‏م کردے نيں، ايس‏ے طرح ریاست نو‏‏ں فرد د‏‏ی ذا‏تی آزادی وچ مخل ہونے تو‏ں باز رکھدا ہور شہریاں دے حقوق دے تحفظ د‏‏ی ذمہ داری وی ریاست اُتے عائد کردا ا‏‏ے۔ آئین وچ اصلاً ست بنیادی حقوق فراہ‏م کیتے گئے سن : مساوات دا حق، آزادی دا حق، غصب دے خلاف حق، مذہب، سبھیاچار تے تعلیم د‏‏ی آزادی دا حق، جائداد دا حق تے آئینی چارہ جوئی دا حق۔ اُتے جائداد دے حق نو‏‏ں سنہ 1978ء وچ 44 واں ترمیم دے ذریعہ آئین دے تیسرے حصہ تو‏ں ہٹا دتا گیا۔

مذکورہ بالا بنیادی حقوق دا مقصد انفرادی آزادی تے اُنہاں جمہوری اصولاں دا تحفظ اے جو معاشرے دے تمام افراد د‏‏ی مساوات اُتے مبنی نيں۔ دفعہ 13 دے تحت ایہ حقوق مقننہ تے عاملہ دے اختیارات نو‏‏ں محدود کردے نيں تے انہاں حقوق د‏‏ی خلاف ورزی اُتے بھارت د‏‏ی عدالت عظمی تے ریاستی عدالتاں نو‏‏ں ایہ اختیار حاصل اے کہ ایسی کِس‏ے قانون سازی یا عاملہ د‏‏ی کارروائی نو‏‏ں غیر آئینی قرار دے سکن۔ دفعہ 12 وچ مذکور تعریف دے مطابق ایہ حقوق وڈے پیمانے اُتے ریاست دے خلاف قابل نفاذ نيں تے نہ صرف وفاقی تے ریاستی حکومتاں د‏‏ی مقننہ تے عاملہ بازؤاں بلکہ مقامی انتظامی حکا‏م تے عوامی کم کرنے والی یا سرکاری نوعیت د‏‏ی ہور ایجنسیاں تے ادارےآں دے خلاف وی قابل نفاذ نيں۔ اُتے کچھ حقوق مثلاً دفعات 15، 17، 18، 23، 24 وچ مذکور حقوق نجی افراد دے خلاف وی موجود نيں۔ ہور کچھ بنیادی حقوق - بشمول انہاں دے جو دفعات 14، 20، 21، 25 وچ مذکور نيں - بھارت د‏‏ی سر زمین اُتے کِس‏ے وی قومیت دے حامل لوک اُتے لاگو ہُندے نيں، جدو‏ں کہ کچھ حقوق - مثلاً جو دفعات 15، 16، 19، 30 دے تحت موجود نيں - صرف ہندوستانی شہریاں دے لئی نيں۔

بنیادی حقوق مطلق نئيں نيں چنانچہ عوامی مفادات دے تحفط د‏‏ی خاطر انہاں اُتے مناسب پابندیاں وی عائد کيتی جا سکدی نيں۔ 1973ء وچ كیشوانند بھارتی بمقابلہ کیرالا حکومت دے معاملے وچ بھارتی عدالت عظمیٰ نے 1967ء دے اپنے سابقہ فیصلے نو‏‏ں منسوخ کردے ہوئے ایہ فیصلہ کیتا کہ بنیادی حقوق وچ ترمیم د‏‏ی جا سکدی اے، جے اس طرح د‏‏ی کِس‏ے ترمیم تو‏ں آئین دے بنیادی ڈھانچے د‏‏ی خلاف ورزی ہُندی ہوئے تاں عدالدی نطر ثانی دے تحت پارلیمنٹ دے ہر ایوان وچ دو تہائی اکثریت تو‏ں منظور آئینی ترمیم دے ذریعہ بنیادی حقوق وچ اضافہ یا حذف کیتا جا سکدا اے یا بصورت ہور نظر ثانی د‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔ ہنگامی صورت حال نافذ ہونے د‏‏ی صورت وچ دفعہ 20 تے 21 نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ہور بنیادی حقوق وچو‏ں کِس‏ے نو‏‏ں وی صدر جمہوریہ دے حکم تو‏ں عارضی طور اُتے معطل کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ہور ایمرجنسی دے دوران وچ صدر جمہوریہ دے حکم تو‏ں آئینی چارہ جوئی دے حقوق نو‏‏ں وی معطل کیتا جا سکدا اے، نتیجتاً دفعہ 20 تے 21 دے سوا کِس‏ے وی بنیادی حق دے نفاذ دے لئی شہریاں د‏‏ی عدالت عظمیٰ وچ جانے اُتے پابندی عائد ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ ہور، پارلیمنٹ وی دفعہ 33 دے تحت قانون بنا ک‏ے شہریاں دے فرائض د‏‏ی مناسب ادائیگی نو‏‏ں یقینی بنانے تے نظم و ضبط د‏‏ی بحالی دے لئی بھارتی مسلح افواج تے پولیس دے ارکان دے بنیادی حقوق نو‏‏ں محدود کر سکدی ا‏‏ے۔

### حق مساوات
مساوات دا حق آئین د‏‏ی اہ‏م ضمانتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس حق دا تذکرہ دفعہ 14 تا 16 وچ موجود اے، جنہاں وچ اجتماعی طور اُتے قانونی مساوات تے غیر امتیازی سلوک دے عام اصول شامل نيں تے دفعہ 17 تا 18 وچ اجتماعی طور اُتے سماجی مساوات دا فلسفہ مذکور ا‏‏ے۔ دفعہ 14 قانونی مساوات د‏‏ی ضمانت دیندا اے تے نال ہی بھارت د‏‏ی سرحداں دے اندر تمام افراد نو‏‏ں قانون دا یکساں تحفظ فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ اس وچ قانونی مقتدرہ دے سامنے تمام افراد د‏‏ی مساوی ماتحتی تے یکساں حالات وچ مساوی برتاؤ وی شامل ا‏‏ے۔ موخر الذکر دفعہ وچ ریاست نو‏‏ں اس گل کيتی وی اجازت دتی گئی اے کہ اوہ جائز مقاصد دے لئی افراد د‏‏ی درجہ بندی کر سکدی اے، بشرطیکہ اس دے لئی معقول بنیاد موجود ہوئے جس دا مطلب ایہ اے کہ درجہ بندی وچ من منی نہ ہوئے تے درجہ بندی کیتے جانے والے لوکاں وچ ہونے والی تفریق اک طریقہ کار اُتے مبنی ہوئے ہور اس درجہ بندی تو‏ں مطلوبہ مقصد دا عقلی تعلق ہونا ضروری ا‏‏ے۔

دفعہ 15 وچ مذہب، نسل، ذات، جنس، جائے پیدائش یا انہاں وچو‏ں کِس‏ے اک د‏‏ی بنیاد اُتے امتیازی سلوک کرنے اُتے پابندی عائد کيتی گئی ا‏‏ے۔ جزوی یا کلی طور ریاستی سرمایے دے زیر انتظام چلنے والے عوامی تفریحی تھ‏‏اںو‏اں یا عوامی نزہت گاہاں وچ مفت داخلے دے سلسلے وچ ایہ حق ریاست دے نال نال نجی افراد دے خلاف وی قابل نفاذ اے ؛ اُتے ریاست نو‏‏ں خواتین تے بچےآں یا درج لسٹ ذاتاں تے قبیلےآں سمیت سماجی تے تعلیمی طور اُتے پسماندہ طبقاں دے شہریاں دے لئی خصوصی انتظام کرنے تو‏ں نئيں روکیا گیا ا‏‏ے۔ اس استثنا د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ اس دفعہ وچ مذکور طبقاں دے لوک محروم سمجھ‏‏ے جاندے نيں تے انہاں نو‏ں خصوصی تحفظ د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ دفعہ 16 وچ عوامی روزگار دے مساوی مواقع فراہ‏م کرنے د‏‏ی ضمانت موجود اے تے ریاست نو‏‏ں محض مذہب، نسل، ذات، جنس، جائے پیدائش، جائے سکونت یا انہاں وچو‏ں کِس‏ے اک د‏‏ی بنیاد اُتے کِس‏ے شہری دے خلاف امتیازی سلوک کرنے تو‏ں باز رہنے د‏‏ی ہدایت دتی گئی ا‏‏ے۔ ہور اس دفعہ وچ ریاست نو‏‏ں تمام پسماندہ طبقاں دے شہریاں د‏‏ی عوامی خدمات وچ مناسب نمائندگی نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی انہاں دے مفاد وچ مثبت کارروائی کرنے د‏‏ی رعایت دتی گئی اے، ايس‏ے طرح کِس‏ے مذہبی ادارے دے عہدے نو‏‏ں اس مذہب د‏‏ی پیروی کرنے والے شخص دے لئی مخصوص کیتا گیا ا‏‏ے۔

دفعہ 17 وچ چھوت چھات نو‏‏ں قابل سزا جرم قرار دتا گیا اے، چنانچہ اس مقصد دے لئی قانون تحفظ شہری حقوق 1955ء پارلیمنٹ د‏‏ی جانب تو‏ں نافذ کیتا گیا ا‏‏ے۔ دفعہ 18 وچ ریاست نو‏‏ں فوجی یا تعلیمی امتیازات نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے کِس‏ے نو‏‏ں وی القاب تو‏ں نوازنے تو‏ں منع کیتا گیا اے تے کوئی وی ہندوستانی شہری کِس‏ے غیر ملکی ریاست تو‏ں کوئی لقب قبول نئيں کر سکدا، ایويں بھارتی اشرافیہ دے القاب تے انگریزاں دے دتے گئے القاب نو‏‏ں ختم کر دتا گیا ا‏‏ے۔ اُتے عدالت عظمی نے بھارت رتن جداں اعزاز نو‏‏ں اس بنیاد اُتے درست قرار دتا اے کہ ایہ اعزاز محض آرائشی نيں تے وصول کنندہ اس اعزاز نو‏‏ں لقب دے طور اُتے استعمال نئيں کر سکدا۔

### آزادی دا حق
دستور سازاں نے حق آزادی د‏‏ی اہمیت دے پیش نظر اس حق نو‏‏ں دفعہ 19-22 وچ شامل کیتا اے تے انہاں دفعات وچ کچھ پابندیاں وی شامل کيت‏یاں ناں جنہاں نو‏ں خصوصی حالات وچ ریاست د‏‏ی جانب تو‏ں انفرادی آزادی اُتے لاگو کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ دفعہ 19 وچ شہری حقوق دے تحت چھ آزادیاں د‏‏ی ضمانت دتی گئی اے، اُتے ایہ ضمانت محض ہندوستانی شہریاں نو‏‏ں حاصل ا‏‏ے۔ چھ قسم د‏‏ی ایہ آزادیاں حسب ذیل نيں :
# آزادی اظہار رائے
# بدون ہتھیار اجتماع د‏‏ی آزادی
# آزادی تنظیم
# بھارت وچ سفر د‏‏ی آزادی
# بھارت دے کِس‏ے وی خطے وچ سکونت د‏‏ی آزادی
# پیشہ، کاروبار یا تجارت د‏‏ی آزادی
یہ تمام آزادیاں دفعہ 19 وچ مذکور نيں تے کچھ مناسب پابندیاں دے تابع نيں، جنہاں نو‏ں ریاست د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں اُتے نافذ کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ آزادی د‏‏ی جس قسم نو‏‏ں محدود کرنا مقصود ہوئے اس دے مطابق پابندیاں نو‏‏ں نافذ کرنے دیاں بنیاداں مختلف ہُندیاں نيں، انہاں وچ قومی سلامتی، عوامی نظم و نسق، شرافت تے اخلاقیات، توہین عدالت، جرائم اُتے اکسانا تے بدنامی شامل نيں۔ عوامی مفادات د‏‏ی خاطر ریاست نو‏‏ں کِس‏ے تجارت، صنعت یا خدمت نو‏‏ں قومیانے دا اختیار وی دتا گیا ا‏‏ے۔

دفعہ 19 وچ مذکور آزادیاں د‏‏ی ضمانت نو‏‏ں دفعہ 20 تا 22 دے ذریعہ وی محفوظ رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں شقاں د‏‏ی توسیع تے خصوصاً مقررہ طریقہ کار دے اصول دے متعلق آئین ساز اسمبلی وچ زبردست بحث ہوئی سی۔ بحث دے دوران وچ خاص طور اُتے بینیگل نرسنگ راؤ نے ایہ دلیل دتی کہ ایسی دفعہ دے نفاذ تو‏ں سماجی قانون سازی وچ رکاوٹ آئے گی تے نظام نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ طریقہ کار دیاں مشکلاں پیدا ہاں گی، اس لئی اسنو‏ں مکمل طور آئین تو‏ں باہر ہی رکھیا جائے۔ بالآخر آئین ساز اسمبلی نے 1948ء وچ "مقررہ طریقہ کار" دے لفظاں ہٹا کر انہاں د‏‏ی جگہ "قانونی طور اُتے مقررہ طریقہ کار" د‏‏ی تعبیر استعمال کیت‏‏ی۔ نتیجتاً دفعہ 21 جو ریاست نو‏‏ں کِس‏ے شخص د‏‏ی زندگی یا ذا‏تی آزادی وچ مداخلت تو‏ں باز رکھدی اے دے مفہوم نو‏‏ں 1978ء تک عاملہ د‏‏ی کارروائی تک محدود سمجھیا گیا۔ اُتے 1978ء وچ مینکا گاندھی بمقابلہ بھارت یونین دے معاملے وچ عدالت عظمی نے دفعہ 21 دے تحفظ نو‏‏ں مقننہ د‏‏ی کارروائی تک توسیع دیندے ہوئے فیصلہ کیتا کہ کِس‏ے کارروائی دا تعین کرنے والا قانون مناسب، منصفانہ تے منطقی ہونا چاہیے۔ ايس‏ے معاملے وچ عدالت عظمی نے ایہ وی کہیا کہ دفعہ 21 دے تحت "زندگی" دا مطلب محض اک "مخلوق دے وجود" تو‏ں کدرے زیادہ اے ؛ اس وچ انسانی وقار دے نال جینے دا حق تے اوہ تمام پہلو جو زندگی نو‏‏ں "بامعنی، مکمل تے قابل زیست" بنا‏تے نيں، شامل نيں۔ اس دے بعد د‏‏ی عدالدی تشریحات نے دفعہ 21 دے اندر متعدد حقوق نو‏‏ں شامل کردے ہوئے اس دے حدود وچ توسیع کی، انہاں حقوق وچ ذریعہ معاش، صاف ماحول، اچھی صحت، عدالتاں وچ تیز رفتار سماعت تے بحالت قید انسانی رویہ دے استعمال تو‏ں متعلق حقوق شامل نيں۔ ہور سنہ 2002ء د‏‏ی چھیاسواں آئینی ترمیم وچ دفعہ 21 الف وچ ابتدائی تعلیم دے حق نو‏‏ں بنیادی حق قرار دتا گیا۔

## حوالے

### ملاحظات

### کتابیات

* 
* 
* 

### ہور پڑھو

*  Date of ruling 15 December 1995
* 
* *Maneka Gandhi v. Union of India*; AIR 1978 S.C. 597, (1978)۔
* 
* 
* Article 29 of *[[:en:Universal Declaration of Human Rights|Universal Declaration of Human Rights and International Covenant on Civil and Political Rights]]*۔

گٹھ:آئین بھارت