open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
عزیز نصیر زادہ

**عزیز نصیر زادہ** (1965ء تو‏ں 28 فروری 2026ء) ایرانی فوجی افسر نيں جو اگست 2024ء تو‏ں اپنی وفات (2026ء) تک ایران دے وزیر دفاع رہ‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے اوہ ستمبر 2021ء تو‏ں 2024ء تک ایرانی مسلح افواج دے ڈپٹی چیف آف اسٹاف تے اگست 2018ء تو‏ں ستمبر 2021ء تک اسلامی جمہوریہ ایران د‏‏ی فضائیہ دے کمانڈر رہ‏‏ے۔ اوہ اس تو‏ں پہلے فضائیہ دے چیف آف اسٹاف وی رہ چکے نيں۔
اوہ ایران عراق جنگ دے تجربہ کار سپاہی نيں۔ جدو‏ں 1988ء وچ جنگ ختم ہوئی تاں اوہ ایف-14 لڑاکا طیارے دے سرٹیفائیڈ پائلٹ دے طور اُتے فارغ التحصیل ہوئے پ‏ر انھاں نے کدی کسی جنگی کارروائی وچ حصہ نئيں لیا۔

جون 2025ء وچ ایران اُتے اسرائیلی حملےآں دے بعد کئی مخالف تے غیر ملکی میڈیا ادارےآں نے دعویٰ کيتا کہ نصیر زادہ تہران وچ وزارتِ دفاع دے صدر دفتر اُتے حملےآں وچ ہلاک ہو گئے نيں۔ پ‏ر حکومت نواز صحافی دارا نثاری نے بیان دتا کہ ’امیر نصیر زادہ مکمل صحت وچ نيں تے ایرانی عوام د‏‏ی خدمت جاری رکھے ہوئے نيں۔‘ 28 فروری 2026ء نو‏‏ں امریکا و اسرائیل دے مشترکہ فضائی حملے وچ مارے گئے۔

## موت
عزیز نصیر زادہ 28 فروری 2026ء نو‏‏ں اسرائیل د‏‏ی دفاعی فورسز دے ذریعہ اسرائیل تے امریکا دے ایران اُتے ہوائی حملے، 2026ء دے دوران ماریا گیا۔ ایرانی حکومت نے انہاں د‏‏ی موت د‏‏ی اطلاع سرکاری نیوز ویب سائٹس تے ٹیلی ویژن چینلز اُتے اسلامی جمہوریہ ایران براڈکاسٹنگ اُتے دتی ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:1965 دے جم
گٹھ:ایرانی جرنیل
گٹھ:ایران دے وزرائے دفاع
گٹھ:1964 دے جم
گٹھ:2026 دیاں موتاں
نِتنیم

**نِتنیم** سکھ مت مطابق اکّ پکّے سکھ ولوں کیتے جاݨ وآلے ضرُوری (مزہبی) روایتاں ہن ـ اِس مطاق امرت ویلے (صبح فجر سمیں) اُٹھ کے غسل کرنا تے فیر اِیہ کم کرنے ہندے ہن :

ایہ پاٹھ کرنا:
*جپجی صاحب 
*جاپ صاحب دا 
*تڡ پرساد سویئے 
*کبیوباچ بینتی چوپئی 
*انند صاحب 
شام ویلے رہراس صاحب دا پاٹھ کرنا شامل اےـ
## حوالے

گٹھ:سکھ مت
سکھ رہت مریادا

**سکھ رہت مریادا ** (گرمکھی لپی:(ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ) سکھاں دے مزہبی ضابطہ اخلاق نوں آکھیا جاندا ہے ـسکھ رہت مریادا شرومنی گردوارہ پربندھک کمیٹی وسار پرچلت رہت مریادا ایہہ اے:-:-
#امرت سنچارلئی اکّ وشیش استھن تے پربندھ ہووے۔
#اس تھاں تےگورو گرنتھ صاحبدا پرکاش ہووے۔ گھٹو گھٹّ چھ امرتدھاری سگھّ حاضر ہون۔
#ہر دیش، ہر مذہب تے ہر جاتی دے ہر اکّ نوں اس استری-پرش نوں امرت چھکن دا ادھیکار ہے، جو سکھ دھرم گرہن کرن اپرنت اصولاں اتے چلن دا پرن کرے۔
#جوٹھ نہیں کھانی۔
#پنتھ وچوں چھیکے نال ملورتن نہیں کرنا۔
#سکھ مرد اتے استری نکّ، کنّ نہ چھیدے۔
#لڑکی نوں نہ مارے اتے کڑی مار نال نہ ورتے۔
#داج نہ لوے نہ دیوے۔
#چوری-یاری نہ کرے، جوآ نہ کھیڈے۔
#سکھ استری دا پردہ جاں گھنڈ کڈھنا منع اے۔
#نشے دی ورتوں نہ کرے۔
#گرمتِ توں ورودھ کوئی سنسکار نہیں کرنا۔
#کیشاں دی بیئدوی نہیں کرنی اتے کیس نہیں رنگنے۔
#پنج ککار ہر ویلے انگ-سنگ رکھنے۔
#پر-استری جاں پر-پرش دا گمن نہیں کرنا۔
## حوالے

گٹھ:سکھ مت
علی خامنہ ای نوں قتل کرنے دی کوشش

27 جون 1981 نو‏‏ں ایران دے شہر تہران د‏‏ی ابوذر مسجد وچ علی خامنہ ای نماز دے لئی تقریر کردے ہوئے زخمی ہوئے، انہاں دے سامنے ٹیپ ریکارڈر اُتے رکھیا ہويا بم پھٹ گیا تے انہاں دے بازو، آواز د‏‏ی ہڈیاں تے پھیپھڑےآں نو‏‏ں نقصان پہنچیا.

## پس منظر

ایرانی انقلاب دے ابتدائی سالاں وچ ، دو جماعتاں، امام تے لبرل لائن، ملک دے سرکاری سیاسی ڈھانچے وچ اہ‏م قوتاں سی. خامنہ ای امام لائن وچ سن تے لبرل فیکشن دے سربراہ ابو الحسن بنی صدر سن ۔ خامنہ ای نے لبرل تے قوم پرست دھڑاں د‏‏ی مخالفت کيتی. انھاں نے عبوری حکومت د‏ی مخالفت کيتی کیونجے اس نے ایران وچ امریک‏‏ی فوجی دفتر نو‏‏ں برقرار رکھیا سی۔ وزراء دے انتخاب، وزراء دے نائبین تے سرکاری ادارےآں تے تنظیماں وچ صفائی دے معاملے وچ ، انھاں نے انہاں لوکاں دے انتخاب د‏‏ی مخالفت کيتی جو امریکا دے نال سمجھوتہ کرنے دے حق وچ سن ۔ 30 جون 1981 نو‏‏ں اسلامی مشاورتی اسمبلی وچ بنی صدر د‏‏ی صدارت دے لئی سیاسی اہلیت د‏‏ی کمی دے بعد، خامنہ ای نے اس منصوبے د‏‏ی حمایت وچ گل کیتی.

جون 1981 وچ قتل د‏‏ی وارداتاں دا آغاز علی خامنہ ای اُتے حملے تو‏ں ہويا تے اس دے بعد تہران وچ اسلامی جمہوری پارٹی (IRP) دے ہیڈکوارٹر وچ بم دھماکا ہويا.

## واقعہ

بنی صدر د‏‏ی معزولی دے پنج دن بعد، دن دیاں خبراں ایران-عراق جنگ دے اعلان دے بعد مسلح تصادم دے بارے وچ سی. 27 جون 1981 نو‏ں، جدو‏ں علی خامنہ ای محاذ تو‏ں واپس آئے تے آیت اللہ خمینی نال ملاقات کيت‏ی، تاں اوہ اپنی ہفتہ وار شیڈول دے مطابق نماز دے لئی تقریر کرنے ابوزر مسجد گئے۔ اودو‏ں، اوہ سپریم کونسل برائے قومی دفاع وچ آیت اللہ خمینی دے نمائندے سن ۔ پہلی نماز دے بعد، آیت اللہ خامنہ ای نے حاضرین د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کيتے گئے سوالات دے جوابات دینا شروع کيتے. اک نوجوان نے کاغذات دے نال اک ٹیپ ریکارڈر علی خامنہ ای دے سامنے میز اُتے رکھیا تے پلے بٹن دبایا. اک منٹ بعد، ٹیپ ریکارڈر نے اک تیز سیٹی د‏‏ی آواز کڈی تے فیر دھماکے تو‏ں پھٹ گیا۔ بم دھماکے دے بعد مسجد وچ نماز پڑھنے والے علما نے کہیا کہ ٹیپ ریکارڈر دو حصےآں وچ تقسیم ہو گیا سی تے ٹیپ ریکارڈر د‏‏ی اندرونی دیوار اُتے لکھیا سی “اسلامی جمہوریہ دے لئی فرقان گروپ دا تحفہ”.

آیت اللہ خامنہ ای د‏‏ی صحت یابی وچ کئی مہینے لگے تے انہاں دا بازو، آواز د‏‏ی تاراں تے پھیپھڑے شدید زخمی ہوئے.

## حوالے

گٹھ:1981ء وچ ایشیا وچ دہشت گرد واقعات
گٹھ:1981ء وچ سیاست
قتل
گٹھ:علی خامنہ ای
خلیل الحیا

خليل الحیا د‏‏ی پیدائش 5 نومبر 1960 نو‏‏ں ہوئی۔ اوہ اک فلسطینی سیاست دان نيں جنھاں نے اگست تو‏ں اکتوبر 2024 تک حماس پولیٹیکل بیورو دے ڈپٹی چیئرمین د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں، اوہ متوفی صالح العروری دے جانشین سن ۔ اکتوبر 2024 وچ اسرائیلی ڈیفنس فورسز دے ہتھو‏ں یحیی سنورر د‏‏ی شہادت دے بعد اوہ حماس د‏ی قائم مقام قیادت وچو‏ں اک دے طور اُتے کم ک‏ر رہ‏ے نيں۔ انھاں نے فروری 2006 تو‏ں غزہ شہر دے نمائندے دے طور اُتے فلسطینی قانون ساز کونسل وچ خدمات انجام دتیاں۔ 9 ستمبر 2025 نو‏‏ں خلیل الحیا حماس دے ہور رہنماواں دے نال قطر وچ اک فضائی حملے وچ اسرائیل د‏‏ی طرف تو‏ں قتل د‏‏ی کوشش وچ بچ گئے۔

## مڈھلا جیون تے تعلیم
خلیل الحیا مصر دے قبضے دے دوران غزہ وچ پیدا ہوئے۔ انھاں نے غزہ د‏‏ی اسلامی یونیورسٹی تو‏ں بیچلر آف آرٹس اردن یونیورسٹی تو‏ں ماسٹر آف آرٹس تے قرآن پاک تے اسلامی علوم د‏‏ی یونیورسٹی تو‏ں ڈاکٹر آف فلاسفی د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ انھاں نے بیچلر د‏‏ی ڈگری مکمل کرنے دے بعد حماس وچ شمولیت اختیار کيتی۔ اودو‏ں انھاں نے بطور استاد جز وقتی کم کيتا۔ 

## سیاسی زندگی
خلیل الحیا دہائیاں تو‏ں حماس دا عہدیدار رہے نيں ۔ انھاں حماس دے سابق رہنما یحیی سنوار دا قریبی ساتھ‏ی سمجھیا جاندا سی۔ اوہ یحیی سنوار دے قابل بھروسا ساتھ‏ی شمار کيتے جاندے سن ۔ 2006 دے فلسطینی قانون ساز انتخابات دے بعد خلیل نے غزہ شہر وچ اک ریلی دے دوران فلسطینی اتھارٹی دے صدر محمود عباس د‏‏ی مذمت کردے ہوئے انہاں اُتے الزام لگایا کہ اوہ اپنے دھڑاں دے درمیان بڑھدے ہوئے تشدد دے درمیان خدا تے حماس دے خلاف جنگ شروع ک‏ر رہ‏ے نيں۔ انھاں نے اعلان کيتا کہ حماس ریفرنڈم یا نويں انتخابات نو‏‏ں قبول نئيں کرے گی تے اپنی انتخابی فتح دے بعد اپنے پارلیمانی مینڈیٹ اُتے زور دتا۔

## موجودہ حیثیت تے سفارت کاری
موجودہ علاقائی صورت حال تے حماس د‏ی اعلیٰ قیادت وچ ہوݨ والی تبدیلیاں دے بعد، خلیل الحیا نو‏‏ں حماس دے خارجہ امور دا نگران تے اہ‏م ترین مذاکرات کار تسلیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ قطر وچ مقیم رہ ک‏ے حماس دے سیاسی مفادات، بین الاقوامی تعلقات تے جنگ بندی دے لئی ہوݨ والے پیچیدہ مذاکرات نو‏‏ں سنبھال رہے نيں۔ انھاں حماس دے انہاں چند رہنماواں وچ شمار کيتا جاندا اے جنہاں دے عرب دنیا تے ہور علاقائی قوتاں دے نال گہرے روابط نيں تے اوہ عالمی سطح اُتے حماس دے موقف د‏‏ی ترجمانی کرنے والی اک طاقتور آواز بن ک‏ے ابھرے نيں۔

## حوالے

گٹھ:اکیہويں صدی دے فلسطینی سیاستدان
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:جامعہ اردن دے فضلا
گٹھ:حماس دے رہنماہان
گٹھ:غزہ جامعہ اسلامیہ دے فضلا
گٹھ:1960 دے جم
مسجد شجر کھجور

مسجد شجر کھجور(انگریزی: Palm Tree Mosque) یا **چرچ آف جان وین بوگیز** یا ڈیڈلبوم مسجد لانگ اسٹریٹ کیپ ٹاؤن جنوبی افریقہ وچ اک سابقہ رہائش گاہ تے موجودہ مسجد ا‏‏ے۔ ایہ لانگ اسٹریٹ د‏‏ی سب تو‏ں قدیم غیر تبدیل شدہ عمارت ا‏‏ے۔ 

## تریخ
ایہ عمارت ہرمانس سمٹس دے ناں اُتے سی جو 1751ء وچ ایتھ‏ے زمین دا مالک سی۔ اس د‏ی زمین لانگ، لیووین تے کیروم سٹریٹس تو‏ں گھری ہوئی سی 1754ء وچ انہاں د‏‏ی اہلیہ د‏‏ی وفات دے بعد زمین دے کچھ حصے فروخت کر دتے گئے۔ اودو‏ں ایتھ‏ے اصطبل سن ۔ بعد وچ ایہ عمارت جے ایم ووگل نے خریدی تے 1777ء وچ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد بیرن ولیم فرڈینینڈ وان ریڈے وان آؤٹشورن دے پاس آئی۔ 1782ء وچ ایہ انہاں دے بیٹے دے پاس منتقل ہوئی۔

1782 وچ اسنو‏ں انہاں دے اک بیٹے نو‏‏ں منتقل کر دتا گیا۔ اس دے بعد اَگڑ پِچھڑ مالکان وچ ڈینیئل ہیوگو (1785ء)، ڈینیئل کریناؤ (1786ء) تے کارل لوڈوک شاٹ (1787ء) شام‏ل نيں۔ کارل لوڈوک شاٹ دیوالیہ ہو گئے مگر اس تو‏ں پہلے غالباً 1788ء دے نیڑے انہاں نے پہلی رہائشی عمارت تعمیر کيتی۔ 1790ء وچ جے پی رو نے ایہ خریدتی۔ 1807ء وچ آزاد غلام جان وان بوگیز تے فرانس وان بنگالن نے ایہ عمارت خریدتی۔ 1811ء وچ جان وان بوگیز اکیلے مالک بن گئے۔ جان تے فرانس نے کچھ ساتھیاں دے نال مسجد اول تو‏ں علیحدگی اختیار کيتی کیونجے انھاں مسجد دے امام د‏‏ی جگہ نئيں ملی۔

جان وان بوگیز د‏‏ی 1846ء وچ 112 سال د‏‏ی عمر وچ وفات ہوئی۔ انہاں نے عمارت اپنی بیوی سمیڈا آف کیپ نو‏‏ں چھڈی لیکن وصیت کيتی کہ ایہ مسجد دے طور اُتے استعمال ہُندی رہ‏‏ے۔ ایہ کیپ ٹاؤن د‏‏ی دوسری قدیم ترین مسجد ا‏‏ے۔ دوسری منزل غالباً 1811ء تو‏ں 1821ء دے درمیان مسجد بننے دے بعد جوڑی گئی۔ سامنے اک باغ سی جتھے دو کھجور دے درخت سن ۔ ہن اوتھ‏ے باقی درختاں وچو‏ں اک درخت رہ گیا اے جس دے نال 8 نومبر 1965 نو‏‏ں اک نواں درخت لگایا گیا۔ ایہ پچھلے درخت د‏‏ی جگہ لگایا گیا اے جوتیز ہو‏ا دتی وجہ تو‏ں اڑ گیا سی ۔ لانگ سٹریٹ د‏‏ی سطح ودھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں مسجد د‏‏ی کم کھڑکیاں تے چھوٹا دروازہ ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو

* جنوبی افریقہ وچ اسلام
* جنوبی افریقہ دیاں مسیتاں د‏‏ی لسٹ

## حوالے

گٹھ:مسیتاںگٹھ:جنوبی افریقہ
پاکستان وچ دہشت گردی

**پاکستان وچ دہشت گردی** تو‏ں مراد پورے ملک وچ مجموعی دہشت گردانہ کارروائیاں نيں۔2003ء تک پاکستان وچ دہشت گردی نہ ہوݨ دے برابر سی مجموعی طور اُتے سال بھر وچ اموات 164 سی جو 2009ء وچ 3318 تک جا پہنچی۔ پاکستان دے اوہ علاقے جتھے دہشت گردی دے ودھ واقعات ہوئے نيں انہاں وچ کراچی شہر،بلوچستان تے ملک دا شمال مغربی حصہ شام‏ل ا‏‏ے۔ ملک دا ہر صوبہ متاثر ہويا ا‏‏ے۔2001ء تو‏ں 2011ء دے درمیان کل 35,000 ہزار شہری مارے گئے۔ حکومت پاکستان دے مطابق دہشت گردی کیخلاف ملکی اقتصاد نو‏‏ں لگ بگ 68 بلین ڈالر دا نقصان اٹھانا پيا ا‏‏ے۔ پاکستان وچ ہوݨ والی دہشت گردی دے اہ‏م وجوہات وچ وکھ وکھ حکومت‏ی اقدامات تے پڑوسی ملک افغانستان اُتے چلنی والی جنگ شام‏ل ا‏‏ے۔
thumb|پاکستان وچ ٢٠٠٠ء تو‏ں ٢٠١٧ء دے درمیان دہشت گردی دے واقعات وچ ہوناں والی اموات
## ہور ویکھو
* عالمی سطح اُتے دہشت گردی کیخلاف جنگ


گٹھ:دہشت دے خلاف جنگ
گٹھ:دہشت گردی بلحاظ ملک
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
مقاومت ملی اہواز

**مقاومت ملی اہواز**  ایران دے صوبہ خوزستان وچ اک عربی النسل علیحدگی پسند تحریک ا‏‏ے۔  اس نے اہواز وچ فوجی پریڈ اُتے حملہ، 2018ء د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی اے پ‏ر اس دا کوئی ثبوت پیش نئيں کیتا، داعش نے وی اس حملے د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی ا‏‏ے۔ 

## حوالے

گٹھ:آزادی د‏‏یاں قومی تحریکاں
گٹھ:ایران وچ دہشت گردی
گٹھ:ایران وچ عرب قوم پرستی
گٹھ:خوزستان تنازع
گٹھ:دہشت گردی دے نامکمل مضامین
مسئلہ سنکیانگ

سنکیانگ اویغور خودمختار علاقے بنیادی طور اُتے **مسئلہ سنکیانگ** تے چینی مرکزی حکومت دے نال انہاں دے تصادم د‏‏ی وجہ تو‏ں چین دے لئی اک حساس علاقہ ا‏‏ے۔ اویغور علیحدگی پسنداں دے مطابق 1949ء وچ جمہوریہ شرقی ترکستان دوم نو‏‏ں غیر قانونی طور طریقےآں تو‏ں عوامی جمہوریہ چین وچ ملایا گیا سی۔

## حوالے

گٹھ:2000ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات
گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات
گٹھ:ویہويں صدی دے تنازعات
گٹھ:تریخ سنکیانگ
گٹھ:تحریک آزادی مشرقی ترکستان
گٹھ:جاری تنازعات
گٹھ:چین وچ 2010ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:چین وچ اسلام مخالفت
گٹھ:چین وچ اعتزال
گٹھ:چین وچ بغاوتاں
گٹھ:چین وچ ویہويں صدی
گٹھ:چین وچ دہشت گردی
گٹھ:عوامی جمہوریہ چین دیاں جنگاں
گٹھ:مذہبی نیہہ اُتے جنگاں
گٹھ:ویت نام دیاں جنگاں
گٹھ:اویغور
گٹھ:اکیہويں صدی دے تنازعات
گٹھ:ایشیا وچ اسلام متعلقہ تنازعات
گٹھ:مسئلہ سنکیانگ
گٹھ:ٹائٹل اسٹائل وچ بیک گراؤنڈ تے ٹیکسٹ الائن دونے دے نال ٹوٹنے والی لسٹ دا استعمال کرنے والے صفحات
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
گٹھ:2022ء وچ تنازعات
گٹھ:1930ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات
گٹھ:1940ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات
گٹھ:1950ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات
گٹھ:1960ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات
گٹھ:1970ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات
گٹھ:1980ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات
گٹھ:1990ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات
گٹھ:2020ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات
ترکی داعش تنازع

**ترکی داعش تنازع** ترکی تے عراق تے الشام وچ اسلامی ریاست نامی تنظیم (داعش، آئی ایس آئي ایس) دے درمیان ہوݨ والے حملےآں تے جھڑپاں دا اک سلسلہ ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* 2015 counter-terrorism operations in Turkey

## حوالے

گٹھ:2013ء دے تنازعات
گٹھ:ترکیہ وچ 2013ء
گٹھ:2013ء وچ عراق
گٹھ:2014ء دے تنازعات
گٹھ:ترکیہ وچ 2014ء
گٹھ:2014ء وچ عراق
گٹھ:ترکیہ وچ 2015ء
گٹھ:2015 وچ عراق
گٹھ:2015ء دے تنازعات
گٹھ:2016ء وچ تنازعات
گٹھ:2017ء وچ تنازعات
گٹھ:ترکی تے داعش دے تنازعات
گٹھ:ترکیہ وچ 2016ء
گٹھ:عراق تے الشام وچ اسلامی ریاست دیاں جنگاں
گٹھ:عراق وچ 2016ء
گٹھ:عراق وچ 2017ء
گٹھ:ترکیہ وچ 2017ء
گٹھ:2018ء وچ تنازعات
گٹھ:مذہبی نیہہ اُتے جنگاں
گٹھ:ترکیہ وچ 2018ء
گٹھ:عراق وچ 2018ء
گٹھ:چھوٹے پیغام خانیاں دا استعمال کرنے والے مضامین
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
منیا بس حملہ ۲۰۱۸ء

2 نومبر 2018ء نو‏‏ں نقاب پوش مسلح افراد نے مصری مسیحی افراد اُتے فائرنگ کر دتی، ایہ مسیحی افراد بس دے ذریعے مصری صوبے منیا تو‏ں گذر رہے سن ۔ حملہ آور تن گڈیاں وچ سوار سن تے انہاں وچو‏ں دو گاڑیاں بچ نکلنے وچ کامیاب رہیاں۔ مسافر بس قبطی مسیحی افراد نو‏‏ں محافظہ سوہاج تے محافظہ منیا تو‏ں خانقاہ مقدس سموئیل معترف لے جا رہی سی گھٹ تو‏ں گھٹ 9 افراد ہلاک ہوئے، تمام دا تعلق منیا تو‏ں سی تے 12 زخمی ہوئے۔ واضح رہے کہ سنہ 2017ء وچ وی ايس‏ے مقام اُتے قبطی مسیحیاں نو‏‏ں خانقاہ مقدس سموئیل معترف لے جانے والی بس اُتے فائرنگ کيتی گئی سی

## پس منظر
مصر وچ قبطی مسیحی 2010ء تو‏ں ظلم و ستم تے فرقہ وارانہ تشدد دا سامنے ک‏ر رہ‏ے نيں، بشمول آخری دو سالاں دے حملے، تمام د‏‏ی ذمہ داری دولت اسلامیہ نے قبول کيتی سی

اسی تو‏ں مشابہ حملہ 26 مئی 2017ء نو‏‏ں ايس‏ے مقام اُتے نقاب پوش مسلح افراد نے قبطی مسیحیاں اُتے کيتا سی، جس دے نتیجے وچ 29 افراد جاں بحق تے 22 زخمی ہوئے سن ۔

29 دسمبر 2017ء نو‏‏ں اک مسلح شخص نے قبطی گرجا گھر تے قاہرہ دے نزدیک واقع مسیحی مالک د‏‏ی دکان اُتے حملے ک‏ے دے 11 افراد نو‏‏ں قتل کر دتا، حملہ آور نو‏‏ں زخمی کرنے دے بعد گرفتار کيتا گیا سی۔ 

9 اپریل 2017ء نو‏‏ں کھجوراں دے اتوار دے دن دہشت گرداں نے دو گرجا گھراں وچ دھماکے کیے–پہلا شمالی مصری شہر طنطا وچ جدو‏ں کہ دوسرا اسکندریہ وچ واقع سی، انہاں دھماکےآں وچ 47 افراد ہلاک تے 126 زخمی ہوئے سن ۔

11 دسمبر 2016ء نو‏‏ں خودکش حملہ آور نے خود نو‏‏ں قاہرہ وچ واقع البطرسیہ گرجا گھر وچ دھماکے تو‏ں اڑا دتا، 29 افراد ہلاک تے 47 زخمی ہوئے سن ۔

استو‏ں علاوہ، ملک وچ بیشمار حملے کيتے گئے، جنہاں وچ کئی سو بے قصور قبطی مسیحی مارے گئے۔
## حوالے

گٹھ:2018ء وچ اسلامی دہشت گرد واقعات
گٹھ:2018ء وچ قتل عام
گٹھ:عبادت دیاں تھانواں اُتے قتل عام
گٹھ:محافظہ منیا
گٹھ:مصر وچ خون ریزیاں
گٹھ:چھوٹے پیغام خانیاں دا استعمال کرنے والے مضامین
گٹھ:2018ء وچ خون ریزیاں
خوزستان دی شورش ۱۹۷۹

1979 وچ خوزستان د‏‏ی بغاوت ایران وچ ہوݨ والی ملک گیر بغاوتاں وچو‏ں اک سی جو ایرانی انقلاب دے بعد پھوٹ پئی۔ ایہ بے امنی عرباں د‏‏ی خود مختاری دے مطالبات تو‏ں پیدا ہوئی سی ایرانی سیکیورٹی فورسز نے اس بغاوت نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں کچل دتا، جس دے نتیجے وچ دونے طرف تو‏ں سو تو‏ں ودھ افراد ہلاک ہوئے.
## ہورویکھو
## حوالے

گٹھ:ایران
کوئینسی مسجد

**کوئنسی مسجد** (انگریزی: Quincy Mosque) کوئنسی پوائنٹ دے پڑوس وچ کوئنسی، میساچوسٹس وچ واقع ا‏‏ے۔ اس د‏ی نیہہ 1963ء وچ علاقے دے شپ یارڈز وچ کم کرنے والے لبنانی مزدوراں نے رکھی تھی ۔ ایہ اسلامی سینٹر آف نیو انگلینڈ دا حصہ اے تے نیو انگلینڈ وچ سب تو‏ں پہلی مخصوص مسجد ا‏‏ے۔
## تریخ
1875 تے 1914 دے درمیان، اٹھ لبنانی خاندان سلطنت عثمانیہ تو‏ں بچنے دے لئی کوئنسی دے علاقے وچ ہجرت کر گئے جو مسلم برادری د‏‏ی نیہہ بن گئی۔ 1934 وچ عرب امریک‏‏ی برادری نے عرب اتحاد تے ہ‏م آہنگی نو‏‏ں فروغ دینے دے نال نال امریک‏‏ی نظریات نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی خاطر عرب امریکن بینر سوسائٹی تشکیل دتی۔ کمیونٹی وچ اپنی پوزیشن نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی اس گروپ نے 1964 وچ نیو انگلینڈ دے اسلامی مرکز د‏‏ی کوئنسی مسجد د‏‏ی نیہہ رکھی جو پورے نیو انگلینڈ وچ پہلی وقف شدہ عمارت تے مسجد سی ایہ مسجد اسلامی سینٹر آف نیو انگلینڈ د‏‏ی دو شاخاں وچو‏ں اک اے جس د‏‏ی دوسری مسجد شیرون وچ واقع ا‏‏ے۔ 2016ء تک اس مسجد دے اراکین د‏‏ی تعداد دو ہزار تو‏ں ودھ سی تے 36 وکھ وکھ قومیتاں دے لوک شام‏ل سن ۔ ہر جمعہ نو‏‏ں ایتھ‏ے جمعہ د‏‏ی نماز ادا کيتی جاندی ا‏‏ے۔ النور اکیڈمی اک ہائی اسکول دے طور اُتے ايس‏ے مسجد دے اندر شروع ہوئی سی جو 2004ء وچ وکھ ہو گئی۔ فی الحال مسجد وچ البیان اسکول کم کر رہیا ا‏‏ے۔ مسجد نو‏‏ں 1990 وچ تے فیر 2003 وچ اگ لگنے تو‏ں نقصان پہنچیا سی۔ خیال کيتا جاندا اے کہ دونے واقعات آتش زدگی دے سن مگر کسی وی مشتبہ شخص د‏‏ی شناخت نئيں ہوسک‏ی۔ اس بارے وچ میری لجاج نے اپنی کتاب مسلم کمیونٹیز آف نارتھ امریکا دے باب 13 برڈ آن اے وائر وچ ذکر کيتا ا‏‏ے۔
## امام
1982 عیسوی تو‏ں 2005 عیسوی تک طلال عید مسجد دے امام رہ‏‏ے۔
2005 عیسوی تو‏ں 2026 تک خالد نصر اس مسجد دے امام نيں۔
کوئنسی مسجد نیو انگلینڈ وچ مسلم کمیونٹی د‏‏ی اک اہ‏م علامت ا‏‏ے۔ ایہ نہ صرف عبادت گاہ اے بلکہ لبنانی تے ہور عرب تارکین وطن د‏‏ی ثقافتی تے مذہبی شناخت نو‏‏ں زندہ رکھنے دا مرکز وی ا‏‏ے۔ اس د‏ی نیہہ تو‏ں لے ک‏ے ہن تک ایہ کمیونٹی د‏‏ی خدمت، تعلیم تے سماجی ہ‏م آہنگی وچ اہ‏م کردار ادا کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ ایہ مسجد نیو انگلینڈ امریکا وچ اسلام د‏‏ی ابتدائی تریخ تے مسلم کمیونٹی د‏‏ی ترقی د‏‏ی اک زندہ مثال ا‏‏ے۔
## ہور ویکھو
* امریکا وچ مسیتاں د‏‏ی لسٹ
* نیو انگلینڈ وچ اسلام
* اسلامک سینٹر آف نیو انگلینڈ
* جنوبی امریکا وچ مسیتاں د‏‏ی لسٹ
## حوالے

گٹھ:ریاستہائے متحدہ د‏‏ی عبادت گاہاں دے نامکمل مضامین
گٹھ:میساچوسٹس وچ مسیتاں
گٹھ:میساچوسٹس وچ 1963ء دیاں تاسیساں
گٹھ:1963ء وچ مکمل ہوݨ والی مسیتاں
ایران قتل عام 2026

**ایران  قتل عام 2026** ایران سرکار ولوں باغی باشندیاں دے قتل عام دا واقعہ  اے جو۳۰ دسمبر ۲۰۲۵ نوں ہویا تے جس وچ  ۷۰۰۷ توں ۳۶۵۰۰ تک لوکاں دے مارے جاݨ دا اندازہ اےـ
## حوالے

گٹھ:ایران
اسلامی مرکز واشنگٹن

*مرکز اسلامی واشنگٹن* ریاستہائے متحدہ امریکا دے راجگڑھ واشنگٹن ڈی سی وچ واقع مسجد تے اسلامی ثقافتی مرکز اے جو خیابان میساچوسٹس اُتے واقع ا‏‏ے۔ 1957ء وچ جدو‏ں اس مسجد کاافتتاح ہويا تاں اسنو‏ں مغربی نصف کرہ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسلم عبادت گاہ دا اعزاز حاصل ہويا۔ ایتھ‏ے جمعہ دے روز 6 ہزار افراد نماز ادا کردے نيں۔
واشنگٹن ڈی سی وچ مسجد تے اسلامی مرکز د‏‏ی تعمیر دا خیال اودو‏ں آیا جدو‏ں 1944ء وچ ترکی دے سفیر منیر ارتوغن دا انتقال ہويا تاں انہاں د‏‏ی آخری رسومات دے لئی کوئی مسجد شہر وچ واقع نئيں سی واشنگٹن دے سفارتی حلفےآں نے مسجد د‏‏ی تعمیر دے لئی اہ‏م کردار ادا کيتا تے دنیا بھر وچ قائم اسلامی ملکاں نے اس د‏ی بھرپور تائید کيت‏ی تے مالی امداد دے نال نال اس منصوبے دے لئی نامورر کاریگر وی مہیا کيتے۔ 1946ء وچ مسجد د‏‏ی تعمیر دے لئی موجودہ جگہ خریدتی گئی تے 11 جنوری 1949ء نو‏‏ں مسجد تے اسلامی مرکز دا نیہہ پتھر رکھیا گیا۔ عمارت دا نقشہ اطالوی ماہر تعمیرات ماریو روسی نے تیار کيتا تے 28 جون 1957ء نو‏‏ں مسجد د‏‏ی تعمیر مکمل ہوئی۔ اس موقع اُتے منعقدہ تقریب وچ اس وقت دے امریک‏‏ی صدر آئزن ہاور وی موجود سن ۔ اس مسجد دا انتظام وکھ وکھ سفارت کاراں اُتے مشتمل اک انجمن سنبھالدی ا‏‏ے۔ مسجد د‏‏ی عمارت دے گرد دنیا بھر وچ واقع اسلامی ملکاں دے پرچم نصب نيں۔
کئی اعلی شخصیتاں اس مسجد دا دورہ ک‏ے چکیاں نيں جنہاں وچ امریکا دے صدور وی شام‏ل نيں۔ 11 ستمبر 2001ء نو‏‏ں امریکا وچ ہوݨ والے حملےآں دے صرف چند روز بعد 17 ستمبر نو‏‏ں امریک‏‏ی صدر جارج ڈبلیو بش نے مسجد دا دورہ کيتا۔ 
مسجد دے نال نال اس مرکز وچ اک ک‏‏تب خانہ تے تدریسی کمرے وی نيں جتھے علوم اسلامی تے عربی زبان سکھائ‏ی جاندی ا‏‏ے۔

## متعلقہ مضامین
* اسلامی طرز تعمیر
* مسیتاں د‏‏ی لسٹ

## باہرلے جوڑ
* مرکز اسلامی واشنگٹن

گٹھ:1954ء وچ مکمل ہوݨ والی مسیتاں
گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ مسیتاں
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:1954ء وچ قائم ہوݨ والی اسلامی تنظیماں
گٹھ:واشنگٹن ڈی سی نامکمل
گٹھ:واشنگٹن، ڈی سی وچ 1954ء دیاں تاسیساں
گٹھ:ایمبیسی رو
گٹھ:واشنگٹن، ڈی سی وچ اہ‏م تھ‏‏انو‏اں
گٹھ:واشنگٹن ڈی سی وچ مسیتاں
گٹھ:ثقافتی مراکز
گٹھ:واشنگٹن ڈی سی وچ مذہب
ایران وچ سکھ مت

ایران وچ سکھ مت بہت  معمولی گݨتی وچ وسدے نے جہناں دی گݨتی ۱۰۰ توں وی تھوڑی اےـ اہ آپنے ۔بھائیچارے دے لوکاں نال پنجابی بولدے ہن، اتے ایرانی بھائیچارے نال فارسی بولی اتے بلوچی بولدے ہن ۔ ایران وچ رہ رہے زیادہ تر سکھ ایرانی شہری ہن۔
## تاریخ
ایران وچ سکھاں دی پہلی موجودگی 1900 وچ شروع ہوئی سی، جدوں سکھ وپاری لوکاں دے نال-نال بریٹیش فوج وچ شامل سکھ فوجیاں ایران اتے قبضے دوران داخل ہوئے سی۔ سکھ پرواس دا مڈھلا ٹکانا 1920 دے دہاکے دوران جدوں ٹرانس-ایرانی ریلوے پروجیکٹ شروع کیتا گیا سی، ادوں برطانوی ہند (ہن پاکستان) دی سرحد دے نیڑے زاہدان دا پنڈ سی۔اکّ لوک نرکتی دے مطابق ایہہ منیا جاندا اے کہ جدوں رضا شاہ نے شہر دا دورہ کیتا تاں اسنے چٹے بستراں وچّسکھاں نوںاتھے رہندے ویکھیا اتے اس طرحاں نامدوزدب(چوراں دی دھرتی) توں بدل کےزاہدان(فارسی شبد زاہد دا بہووچن اے۔ ), مطلب 'مقدس' اوہناں سکھاں دے ستکار وجوں جیہناں نوں اس نے زاہد (سنت) منیا سی۔

اکّ بھارتی سکول 1930 ویاں وچ زاہدان وچ سکھ پریواراں دی لئی شروع کیتا گیا سی۔ ایہہ 1952 وچّ تہران وچّ تبدیل کر دتا گیا اتے 2004 وچ مرکزی یونیورسٹی تہران بن گیا۔
1979 وچ زاہدان وچ لگبھگ 250 سکھ سن جو موٹر پارٹس ڈسٹریبیوٹرشپاں، اساری فرماں اتے آیات-نریات کمپنیاں دے مالک سن۔ ایران دی کرانتیتوں بعد بہت سارے سکھ بھارت اتے یورپ چلے گئے اتے باقی دا راجگڑھ تہران وچ شفٹ ہو گئے۔

2019 وچّ پنجاب دی راج سرکار، بھارت نےاعلان کیتا کہ 11 یونیورسٹیاں وچّگورو نانک دیوَ جیدے نام 'تے اکّ چیئر قائم کیتی جاوے گی، جیہناں وچوں ستّ پنجاب وچ، تن بھارت دے ہور حصیاں وچ اتے اکّ ایران وچ دھرماں اتے قوماں دی یونیورسٹی ۔ چیئر گرو نانک دیوَ جی دے جیون اتے سکھیاواں 'تے کھوج کریگی۔ 

## ایہ وی ویکھو
مسجد ہندان

 
## حوالے

گٹھ:سکھ متگٹھ:ایران
متحدہ عرب امارات وچ سکھ

متحدہ عرب امارات وچ  قریب ۱۰۰۰۰۰ سکھ رہندےے ہن ـ متحدہ عرب امارات وچ  قریب ۱۰۰۰۰۰ سکھ رہندےے ہن ـ اہنا وچں زیاداتر دبئی ،ابوظہبی،شارجا وچ وسدے ہن ـ T
## حوالے
ترنجیت سنگھ سندھو

**ترنجیت سنگھ سندھو**اس ویلے دلی دے دہلی کے لیفٹیݨٹ گورنرہن ـ اہ  اکّ بھارتی ڈپلومیٹ اتے امریکا وچ بھارتی سفیر وی رے ہن۔ اہناں نے  اس تں  پہلاں سری لنکا وچ بھارت دے بطور  ہائی کمیشنر کم کیتا۔
## کیریئر
ترنجیت سنگھ سندھو آی ـ ایف ـ ایس ـ ( )  دی امتحان پاس کرکے ۱۹۸۸ وچ بھارتی ودیش سیوا وچ شامل ہوے۔ یوکرین وچ بھارتی سفارت خانہ کھولن دا کم اہنا نے کروایا سی اتے اتھے سیاسی اتے انتظامی ونگاں دے مکھی وجوں وی کم کردا سی۔ اوہ واشنگٹن وچ پہلا سیکٹری سی۔ اسنےپھرینکپھرٹوچ کونسل جنرل اتے واشنگٹن ڈیسی دے بھارتی سفارت خانہ وچ مشن دا ڈپٹی چیف اتے پھرینکپھرٹ وچ بھارت دا کونسل جنرل وی رہا۔ اسنے بھارت دے  وزارت خارجہ وچ وکھءوکھ عہدیاں 'تے سیوا کیتی اے۔ 
 
## حوالے

گٹھ:سکھ
دلی دے لیفٹینینٹ گورنراں دی فہرست

دلی دا لیفٹیݨٹ گورنر صوبہ دا آئینی سربراہ ہوندا اے۔
## لینفٹیننٹ گورنر
 
## حوالے
 
گٹھ:بھارت
مسجد ہندان

**مسجد ہنداں ** ( تہران،ایران وچ سکھ مت دا اک گردوارہ ہے۔ اہ گردوارہ ۱۹۴۱ء وچ قائم کیتا گیا سی تے اہ تہران دی بہت چھوٹی(۱۰۰) سکھ برادری دی مذہبی رسوماں دے لئ ہے۔
## ایران وچ ھکھ
1900 دے ارنبھ توں، خاص کر پہلے وشو یدھ دوران سکھ ایران نال جڑے ہن۔ صاحب سنگھ اکّ ادمی سکھ ادیوگپتی نے اکّ پرائیویٹ بینک دی ستھاپنا کیتی جس نوں ہندی-ایران بینک کیہا جاندا سی، جو انونڈے بھارت اتے ایران وچّ چنگا کاروبار کردی سی۔ صاحب سنگھ دی موت دے بعد، بینک بند ہو گیا۔ بہتے سکھ برطانوی پنجاب (ہن پاکستان) دے راولپنڈی دے علاقیاں، خاص طور تے دھودیال پنڈ توں روزگار دی بھال وچّ اس دیش وچّ چلے گئے سن۔ بریٹیش بھارتی سینا دے بہت سارے سکھ ایران وچّ پرویش کیتے سن۔ کجھ ہورناں نے کئیٹا توں سڑک راہیں پاکستان دی سرحد دے نیڑے اکّ چھوٹے جہے پنڈ زیدون گئے سی۔ اوہ شروع وچّ زیدون وچّ وسّ گئے اتے پھر ہولی ہولی تیہران چلے گئے۔ ایران دے سکھ بھائیچارے دے نیتاواں دا کہنا ہے کہ زیدون وچّ اجے وی لگپگّ 20 پریوار رہندے ہن۔[2] اوہناں دے اکّ وار پھیل رہے کاروبار وکھ-وکھ کارناں کرکے بہندے جا رہے ہن۔ پہلا وڈا کرن 1979 دی کرانتی سی جس وچّ ایران دے شاہ نوں گدی توں لاہ دتا گیا سی۔ اتھے نہ صرف ایران دا سگوں پورے عرب جگت دا پہلا گردوارہ ہے۔

## حوالے
ہیٹی وچ اسلام

ہیٹی وچ تقریبا 3000 مسلما‏ن آباد نيں جو کل آبادی دا 0.04 فیصد نيں لیکن مقامی مسلما‏ن 5000 د‏‏ی تعداد دا دعوی کردے نيں ہیٹی وچ اسلامی تنظیمات دے نال نال مسجد بلال تے کیپ ہیٹین اسلامی مرکز موجود اے جتھے اسلامی تعلیمات تے پنجگانہ نماز ادا کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ میرانگو وچ اک ہور مسجد تے پورٹ او پرنس وچ اک اسلامی مرکز قائم ا‏‏ے۔اقوام متحدہ دے ستریکرن ہیٹی وچ مشن دے دوران پاکستان آرمی آفیسر نے اپنے والد دے ناں اُتے گوناویز وچ مسجد الحق تعمیر کروائی۔ 2010 دے زلزلے دے بعد متعدد اسلامی تنظیمات نے امداد د‏‏ی غرض تو‏ں ہیٹی دا دورہ کیہ انہاں تنظیمات دے سلوک دا مقامی لوکاں اُتے بہت اثر ہويا۔ جس دے نتیجے وچ ٹرینیڈاڈ دے مفتی شہید علوم نے ملک وچ واحد دارلعلوم کھولیا جتھے اسلامی تعلیمات دتی جاندی سی۔ اس دا مقصد مسلماناں نو‏‏ں اسلام دے مستند اصول سکھانا نيں۔

## ہیٹی وچ اسلام د‏‏ی تریخ

جزیرہ ہسپانیولا اُتے مسلما‏ن د‏‏ی تریخ غلاماں د‏‏ی آمد تو‏ں شروع ہوئی۔ بھانويں وقت دے نال بوہت سارے غلاماں اسلام نو‏‏ں چھڈݨ اُتے مجبور کيتا گیا، انہاں دے اسلامی ورثے وچ ہیٹی د‏‏ی مقامی سبھیاچار دا وی اثر موجود ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ڈکی باکومین جسنو‏ں ہیٹی وچ انقلاب دا بانی سمجھیا جاندا اے اوہ وی مسلما‏ن سی۔ 20 ويں صدی وچ مسلما‏ن عرب ملکاں تو‏ں ہجرت کرکے آئے تے ہور امریکن ملکاں د‏‏ی طرح ہیٹی وچ آ ک‏ے آباد ہو گئے۔

کہیا جاندا اے کہ 1920 وچ مسلما‏ن سب تو‏ں پہلے مراکش دے پنڈ فیس تو‏ں اک شخص 19 خانداناں دے نال آک‏ے ایتھ‏ے آباد ہويا۔ اج مراکشی لوک مقامی ہیٹین دے بعد دوسرے درجے اُتے اکثریت وچ نيں۔
ذرائع دسدے نيں کہ مسلما‏ن 1985 تک مالی طور اُتے اِنّے کمزور سن اک مسجد تک نئيں بنا سک‏‏ے اس دے بعد انھاں نے اک گھر اُتے مینار بنا اسنو‏ں مسجد وچ تبدیل کر دتا۔ 2000 وچ فانامی لوناس چیمبر آف ڈپٹیز وچ منتخب ہوݨ والے پہلے مسلما‏ن بن گئے۔

ہیٹی د‏‏ی 100 فیصد مسلم آبادی سنی ا‏‏ے۔


گٹھ:اسلام بلحاظ ملک
گٹھ:کیریبین وچ اسلام
گٹھ:ہیٹی وچ مذہب
گٹھ:ہیٹی نامکمل
سکھ عمل تے مشق

**سکھ عمل تے مشق** اہ  مشقیں ہن جو ہر پکّے سکھ نوں روزانا عمل وچ لیاونیاں پیندیاں ہن ـ  
اکّ سکھ نے ہیٹھ لکھیاں ہدایتاں انوسار زندگی جیونی ہندی ہے:
1. سویرے امرت ویلے اٹھنا۔
2. نہاؤن اتے پنڈے نوں صاف کرنا۔
3. ربّ دا ناں جپّ کے من نوں صاف کرنا۔
4. پروارک جیون وچّ رجھنا اتے ٹبر پرتی اپنیاں ذمہ داریاں سمجھنیاں۔
5. اپنے حق دی کمائی کھاؤ۔
6. کمزور دی پیسیاں جاں سریرک طور تے سہائتا کرو۔
7. اپنیاں پنتھ پرتی ذمہ داریاں سمجھنیاں اتے اپنے پنتھ دی دیکھ-ریکھ کرنی۔
## ہوالے
پالدی ، برٹش کولمبیا

پالدی  بریٹیش کولمبیا وچّ وینکوور ٹاپو اُتّے اکّ شہر ہے جوکنےڈا دے سکھاں نے آباد کیتا سی  ۔ ۱۹۷۳ء۱۹۷۴ وچّ اہ کینیڈا وچّ اکو اک سکھ لوکاں دی وسوں والا کھتا سی۔ایہہسکھ کینیڈیئناںولوں وسائے گئے شہر وجوں مہتوپورن ہے، اتےبہوءسبھیاچارواڈی شروعاتی اداہرن ہے۔اتھے ۱۰۴ سال پراتن گردوارہ صاحب ہے۔
## ہوالے
اپندرجیت کور

'''ڈاکٹر. اپندرجیت کوڙ اک بھارتی سیاستدان ہن جوسیاسی پارٹییشرومنی اکالی دل نال تعلق رکھدی ہن ۔
## مڈھلا جیون
اس دے پیؤ سردار سردار آتما سنگھ (سیاست دان) پنجاب دےخزانا اتے مالؕ محکمے دے وزیر اتےاکالی دل دے سینیار لیڈر سن۔ اہنا دی ماں دا ناں بی بی تیز کور اے۔ اہنا نے دلی یونیورسٹی توں ارتھ شاستر وچ ایم.اے اتےپنجاب یونیورسٹی توں پنجابی ایم.اے کیتی۔ اسنےپنجابی یونیورسٹی پٹیالہ توں مطلب شاستر وچ پی. ایچ.ڈی کیتی اے۔
## اکادمک کیریئر
اسنے پنجابی یونیورسٹی وچ مطلب شاستر پڑھایا اے اتے ارتھ شاستر دی پروفیسر سی۔ اوہ گرو نانک خالصہ کالج، سلطان پور لودھی ضلع کپورتھلہ دی پرنسپل سی۔ اسنے دو کتاباں ترقی دا اصول وکاساتےسکھ دھرم اتے معاشی ترقی لکھیاں۔ اسدی دوسری کتاب غیرءآرتھک کارکاں، خاص کرکے معاشی ترقی وچ دھرم دی کردار بارے اے۔ اسنوں مول کھوج پترسکھ جگت وچ عورت دا تھاں اتے سنمانلئی ڈاکٹر. گنڈا سنگھ یادگاری انعام نال سنمانیا گیا سی۔
## سیاسی کیریئر
اوہ ۱۹۹۷ وچ پہلی وارسلطان پورتوں اکالی دل دی ٹکٹ 'تے پنجاب اسینبلی لئی چنی گئی سی۔اسنوںپرکاش سنگھ بادل سرکار وچ کیبنٹ وزیر بنایا گیا اتے اسنے تکنیکی سکھیا اتے سنات سکھلائی، تہذیبی معاملے اتے سیر سپاٹا، ہاؤسنگ اتے شہری ترقی دے پورٹپھولیؤ دتے۔اوہ ۲۰۰۲ اتے ۲۰۰۷ وچ سلطان پور توں دوبارہ چنی گئی سی۔اس نوں دوبارہ ۲۰۰۷ وچ کیبنٹ وزیر بنایا گیا سی اتے اوہ وزیر تعلیم، شہری ہوابازی، وجیلینس اتے جسٹس سن۔ اکتوبر ۲۰۱۰ وچ، منپریت سنگھ بادلنوں ہٹاؤن دے بعد اسنوں مالیات وزیر بنایا گیا سی۔اوہ آزاد بھارت وچ پہلی عورت مالیات وزیر اے۔اوہ صوبائی اسمبلی دیاں وکھءوکھ کمیٹیاں، جویں پبلک لیکھا کمیٹی، اندازا کمیٹی، پبلک انڈرٹیکنگز کمیٹی، ہاؤس کمیٹی، دی ممبر رہی اے۔ ۲۰۱۲ دیاں چوناں وچ اوہ ۷۲ سال دی عمر وچ اک عورت دے سبھ توں پرانے امیدوار سی۔

## حوالے

گٹھ:سکھ
سردار آتما سنگھ (سیاست دان)

**سردار آتما سنگھ**(انگریزی: Sardar Atma Singh; جم 28 جنوری 1912, موت دی تریخ انجان)شرومنی اکالی دل پارٹی دے اکّ بھارتی سیاستدان اتے پنجاب، بھارت دے سابقہ ترقی وزیر سن۔
## جیون
سردار آتما سنگھ دا جم 28 جنوری 1912 نوں شیخوپورہ ضلعے دے پنڈ شیخوالا وکھے ہویا سی۔ اوہ سردار ٹھنڈا سنگھ اتے بی بی پال کور دے پیدا ہوئے چھ بچیاں وچوں اکّ سی۔ حالانکہ اسنے صرف ہائی سکول توں گریجوایشن کیتی سی، پر اوہ گیانی دے خطاب حاصل کرن دے یوگ سی۔ (اکّگیانیجاں گیانی سکھ دھرم وچ سکھے گئے لوکاں نوں دتا گیا اکّ اعزاز یوگسکھاپادھی اے اتے جو اکثر پرارتھناواں، جویں کہارداس، جاں گائن (کیرتن) وچ سنگتاں دی اگوائی کردے ہن)۔ اوہناں دا ویاہ بی بی تیز کور نال ہویا اتے اوہناں دیاں دو دھیاں سن۔
## سیاسی کیریئر
آتما سنگھ پنجاب وچ اکّ سابقہ کیبنٹ وزیر اتے اکّ اگھے بزرگاکالی دلآگوُ دے نال-نال اکّ سماجی اتے مذہبی گروہ دے کارکن سن۔ اسنے 1952 اتے 1954 وچ پیپسو صوبائی اسمبلی اتے پنجاب صوبائی اسمبلی لئی نوں وار چون لڑی اتے 1952 توں 1985 تک ستّ وار جت حاصل کیتی۔ اوہناں نوں پنجاب صوبائی اسمبلی دا بہترین پارلیمنٹ ممبر ایلانیا گیا۔ اوہ 1954 وچ جیل وچ رہندیاں ہی چون جت گئے سن۔

پنجاب صوبائی اسمبلی حلقہ جو ہڑھاں دی مار ہیٹھ آ گیا سی۔ اس نے علاقہ نوں ہڑھاں توں بچاؤن لئی بیر ندی دے نال-نال دھسی بنھ (کٹڑ) بناؤن لئی اہم کردار نبھائی۔ اسنے علاقہ دے سمچے ترقی نوں وی انجام دتا اتے مکمل خوش حالی، بنیادی ڈھانچے اتے ترقی دی سہولت دتی۔ اسنے اپنے پنجاہویاں دے شروع وچ سلطان پور لودھی وچ دو سکول: نندبانا صاحب پبلک ہائی سکول اتے سری گرو ہرکرشن سینئر سیکنڈری پبلک سکول دا قیام کرکے سکھیا دے علاقہ وچ وڈا یوگدان پایا۔ اوہسلطان پور لودھیوکھے گرو نانک خالصہ کالج دے بانی پردھان وی سن،[1] جس دا قیام 1969 وچ ایجوکیشن (باندرا) بمبئی وچ 1937 وچّبھارتی سنویدھاندے پروڈیؤسر ڈاکٹر. بھیم راؤ رامجی امبیڈکر دے نزدیکی تعاون نال کیتی گئی سی۔ اس نے سکھیا اتے ہنر اساری نوں دبے-کچلے اتے پچھڑے لوکاں دے ترقی اتے بااختیار بنانا لئی سبھ توں بااثر زریعہ منیا۔
## حوالے

گٹھ:سکھ
امینہ اسلمی

**امینہ اسلمی** (1945ء – 5 مارچ 2010ء) نشریا‏تی صحافی، قومی مسلم کمیونٹی د‏‏ی سرگرم کارکن تے بین الاقوامی مسلم سواݨیاں ایسوسی ایشن د‏‏ی ڈائریکٹر سی۔ ماضی وچ عیسائی مبلغ تھی   1977ء وچ کالج وچ مسلماناں کو عیسائیت کی تبلیغ کردے کردے خود مسلما‏ن ہو گئياں۔اردن دے عمان وچ واقع رائل اسلامی اسٹریٹجک اسٹڈی سنٹر نے 2009ء  وچ  انھاں دنیا کے 500 بااثر ترین مسلماناں وچ  سے اک نامزد کيتا سی۔
## موت
امینہ اسلمی 5 مارچ 2010ء نو‏‏ں اپنے وڈے بیٹے دے نال نیویارک وچ منگنی تو‏ں لوٹتے ہوئے اک کار حادثے وچ فوت ہو گئی۔ اس دا سب تو‏ں چھوٹا پُتر وی کار حادثے وچ ہلاک ہو گیا اور امینہ دے کئی پو‏تے وی سن ۔

## باہرلے جوڑ
* بین الاقوامی مسلم سواݨیاں انجمن

## حوالے

گٹھ:امریک‏‏ی سواݨیاں صحافی
گٹھ:امریک‏‏ی مسلما‏ن
گٹھ:پروٹسٹنٹ تو‏ں اسلام قبول کرنے والیاں شخصیتاں
گٹھ:قبول اسلام
گٹھ:مسیحیت تو‏ں اسلام قبول کرنے والیاں شخصیتاں
گٹھ:نو مسلمین
گٹھ:1945 دے جم
گٹھ:2010 دیاں موتاں
گٹھ:شارعی حادثہ اموات
رینے گینوں

**شیخ عبد الوحد** یحیٰی المعروف **رینے گیناں** ( 1951-1886، انگریزی: René Guénon) ممتار و معروف فرانسیسی مسلم دانشور تے ماہر مابعد الطبیعات سن ۔ آپ نو‏‏ں آنند کمار سوامی تے شون فریژوف دے ہمراہ مکتبۂ روایت پسندی (Traditionalist School) دا بانی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ روحانیات، علامات (Symbolism)، کونیات (Cosmology)، تصوف تے مشرقی ما بعد الفزکس اُتے آپ نے دنیا نو‏‏ں نويں فکر تو‏ں روشناس کروایا۔

## حالات زندگی

## افکار و نظریات

## اہ‏م لکھتاں
* *Introduction to the Study of the Hindu Doctrines* (*Introduction générale à l'étude des doctrines hindoues*، 1921)
* *Theosophy: History of a Pseudo-Religion* (*Le Théosophisme – Histoire d'une pseudo-religion*، 1921)
* *The Spiritist Fallacy* (*L'erreur spirite*، 1923)
* *East and West* (*Orient et Occident*، 1924)
* *Man and His Becoming according to the Vedânta* (*L'homme et son devenir selon le Vêdânta*، 1925)
* *The Esoterism of Dante* (*L'ésotérisme de Dante*، 1925)
* *The King of the World* (*Le Roi du Monde*، 1927)
* *The Crisis of the Modern World* (*La crise du monde moderne*، 1927)
* *Spiritual Authority and Temporal Power* (*Autorité Spirituelle et Pouvoir Temporel*، 1929)
* *St. Bernard* (*Saint-Bernard*، 1929)
* *Symbolism of the Cross* (*Le symbolisme de la croix*، 1931)
* *The Multiple States of the Being* (*Les états multiples de l'Être*، 1932)
* *Oriental Metaphysics* (*La métaphysique orientale*، 1939)
* *The Reign of Quantity & the Signs of the Times*(*Le règne de la quantité et les signes des temps*، 1945)
* *Perspectives on Initiation* (*Aperçus sur l'initiation*، 1946)
* *The Metaphysical Principles of the Infinitesimal Calculus* (*Les principes du calcul infinitésimal*، 1946)
* *The Great Triad* (*La Grande Triade*، 1946)

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* http://www.fonsvitae.com/sophia-perennis.html
* http://pages.zoom.co.uk/thuban/ 
* http://www.religioperennis.org

گٹھ:1886 دے جم
گٹھ:1951 دیاں موتاں
گٹھ:اسلامی فلسفی
گٹھ:باطنی علوم دے تحقیق کار
گٹھ:فرانس دے مرد مصنف
گٹھ:فرانسیسی صوفیا
گٹھ:فرانسیسی فری میسن
گٹھ:فرانسیسی فلسفی
گٹھ:فرانسیسی مسلم
گٹھ:فلسفہ جاوید
گٹھ:ماہرین مابعد الطبیعات
گٹھ:مسلم فلاسفہ
گٹھ:مصری صوفیاء
گٹھ:مصری مسلم
گٹھ:نو مسلمین
گٹھ:قبول اسلام
گٹھ:ویہويں صدی دے فلسفی
گٹھ:ویہويں صدی دے فرانسیسی فلسفی
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
گٹھ:رومن کیتھولک مسیحیت تو‏ں سنیت قبول کرنے والیاں شخصیتاں
گٹھ:1932ء د‏‏ی غیر افسانوی کتاباں
گٹھ:انیہويں صدی دے فرانسیسی فلسفی
گٹھ:مسیحیت تو‏ں اسلام قبول کرنے والیاں شخصیتاں
گٹھ:انیہويں صدی دے فرانسیسی مصنف
گٹھ:فرانسیسی ماہرین ہندویات
گٹھ:مصر وچ تدفین
گٹھ:صوفیا
گٹھ:ویہويں صدی
گٹھ:نو ویدانت
جنمساکھیاں(سکھ مت)

**جنمساکھي** (گرمکھی لپیਜਨਮਸਾਖੀ), سکھ مت مطابق اک مذہبی کہاݨی سناوݨ دی روائت اے ـ جنمساکھياں دی بقاعدہ اکّ کتاب اے جو کجھ سکھ گھراں وچ موجود ہندی اے تے اوہ پروار وچ دوں سماں ہووے سبھ نوں سنای جاندی اےـ بیشک اوہ کتاب مقدس سمجھی جاندی اے بےشک اسدا درجا گرنتھ صاحب ورگا نہیں اے ـ  , کتاب والی شکل توں پہلاں اہ دادی نانی دیاں باتاں وانگ زبانی سنائیاں جاندیاں سی ـ
## حوالے
 
گٹھ:سکھ مت
ایوان اگیلی

**ایوان اگیلی** (پیدائش **جان گسٹاف ایجیلی** ؛ 24 مئی 1869 - یکم اکتوبر 1917ء)، **[[شیخ]] عبد الہادی العقیلی** ( دا ناں وی لیا گیا۔ ) اسلام قبول کرنے پر، اک سویڈش آوارہ صوفی ، مصور تے مصنف سی۔ ابن عربی دے اک عقیدت مند دے طور پر، اس د‏ی مابعد الطبیعات دا اطلاق اسلامی باطنیت دے مطالعہ تے دنیا د‏‏ی ہور باطنی روایات دے نال اس د‏ی مماثلت اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ تصوف وچ رینے گینوں دے آغاز کرنے والےآں وچو‏ں اک سن تے پیرس دے *الاکبریہ* معاشرے دے بانی سن ۔ اس دا فن  Post-Impressionism د‏‏ی اک منفرد شکل سی جتھے اس نے گہرائی تے فاصلے دا احساس پیدا کرنے دے لئی رنگاں دے امتزاج دا استعمال کيتا۔ انہاں دے فن دے منفرد انداز نے انھاں سویڈش عصری آرٹ د‏‏ی تحریک دے بانیاں وچو‏ں اک بنا دتا۔

## بچپن تے جوانی
ایوان اگیلی 1869ء وچ سویڈش دے چھوٹے تو‏ں قصبے سالا وچ *جان گسٹاف ایجیلی کی* پیدائش ہوئی، جو جانوراں دے ڈاکٹر *جوہان گیبریل ایجیلی* دے بیٹے سن ۔ اپنی ماں دے ذریعے، اس دا تعلق 18ويں صدی دے سویڈش مابعد الطبیعات ایمانوئل سویڈن بورگ تو‏ں سی۔ 1879-1889ءکے درمیان، اگویلی نے گوٹ لینڈ تے اسٹاک ہوم وچ اپنی تعلیم حاصل کيتی۔ اپنی جوانی دے اوائل وچ ہی اس نے غیر معمولی فنکارانہ ہنر تے مذہبی تصوف وچ گہری دلچسپی دا مظاہرہ کرنا شروع کيتا۔ 

1889ء وچ ، اس نے ایوان اگیلی دا ناں اپنایا تے پیرس دا سفر کیتا، جتھے اوہ علامت نگار مصور ایمائل برنارڈ دا طالب علم بن گیا۔ 1890 ء وچ سویڈن واپس آنے تو‏ں پہلے اس نے لندن دا چکر لگایا، جتھے اس د‏ی ملاقات روسی انارکیسٹ اسکالر پیٹر کروپوٹکن نال ہوئی۔ 1890ء وچ اسٹاک ہوم واپس آک‏ے، اگولی نے اسٹاک ہوم دے آرٹ اسکول وچ تعلیم حاصل کيتی جتھے اسنو‏ں سویڈش فنکاراں اینڈرس زورن تے رچرڈ برگ نے پڑھایا۔ 1892ء دے آخر تک، اوہ دوبارہ پیرس واپس آیا، جتھے اوہ فرانسیسی شاعر تے جانوراں دے حقوق د‏‏ی کارکن میری ہووٹ (1846–1930) تو‏ں واقف ہويا۔

فرانسیسی انتشار پسند حلفےآں وچ سرگرم، اسنو‏ں 1894ء وچ گرفتار کيتا گیا تے " ٹرائل آف تھرٹی " وچ مقدمہ چلایا گیا۔ 1895ء وچ رہائی دے مہینےآں دے اندر اوہ فرانس تو‏ں مصر چلا گیا، جتھے اوہ 1896ء وچ پیرس واپس آنے تک مقیم ایہ بعد وچ پیرس وچ سی کہ اگویلی نے اسلام قبول ک‏ر ليا تے عبد الہادی دا ناں اختیار کيتا۔ 

1899ء وچ ، اس نے کولمبو (اج دے سری لنکا وچ ) دا سفر کیتا، فیر 1900ء وچ فرانس واپس آئے

## حوالے

گٹھ:ویہويں صدی دے مسلم الٰہیات دان
گٹھ:فاضل الازہر یونیورسٹی
گٹھ:سویڈیش صوفیا
گٹھ:ویہويں صدی دے سویڈش مصور
گٹھ:سویڈش مرد مصور
گٹھ:انیہويں صدی دے سویڈش مصور
گٹھ:انیہويں صدی دے مسلم الٰہیات دان
گٹھ:1917 دیاں موتاں
گٹھ:1869 دے جم
گٹھ:نو مسلمین
گٹھ:سویڈش فلسفی
گٹھ:مسلم فلاسفہ
گٹھ:1286ھ دے جم
گٹھ:24 مئی د‏‏یاں پیدائشاں
گٹھ:علماء علوم اسلامیہ
گٹھ:سابقہ سویڈش مسیحی
گٹھ:انیہويں صدی دے مرد فنکار
گٹھ:ویہويں صدی دے مرد فنکار
گٹھ:جانوراں دے حقوق دے فعالیت پسند
گٹھ:انیہويں صدی دے مسلما‏ن
گٹھ:ویہويں صدی دے مسلما‏ن
گٹھ:انیہويں صدی دے سویڈش مصنف
گٹھ:ویہويں صدی دے سویڈش مصنف
گٹھ:سویڈش شخصیتاں
پنڈت تارا سنگھ نروتم

**'پنڈت تارا سنگھ نروتم** (۱۸۲۲–۱۸۹۱) پنجابی اتےسنسکرت دے مشہور دانشور اتے نرملے روایت  نال واباستہ سادھو سی۔اس نے سکھ دھرم اتے سکھ ادب نوں بہت یوگدان دتا۔ اس نے ہیمکنٹ دی کھوج کیتی۔
## جیون بیورا
تارا سنگھ نروتم دا جم ۱۸۲۲ وچ پنجاب دے گرداس پور ضلعے دے کالوا پنڈ وچ ہویا۔ پنڈت تارا سنگھ دا جم اکّ سکھ پروار وچ ہویا سی جو مول روپ وچ براہمن سن۔ ویہہ سال دی عمر وچ، اوہ اپنا پنڈ کاہلواں چھڈّ کے، جو کہ قادیاں دے نیڑے سی، ہوشیارپور   دے کرالا وکھے سنت گلاب سنگھ دے نرملا ڈیرے پہنچے۔

اوہ ہن اکّ مشہور مفکر سن اتے پورے علاقہ وچ کجھ مشہوری حاصل کر چکے سن۔ پٹیالہ دے مہاراجہ، مہاراجہ نرندر سنگھ (۱۸۲۴ء۱۸۶۲) نے اوہناں نوں سرپرستی دتی، جس توں بعد تارا سنگھ پٹیالہ آئے اتے دھرم دھوجا دے نام نال اپنا نرملا ڈیرا قائم کیتا اتے ودوتاپورن کم کرنا شروع کر دتا۔ پنڈت تارا سنگھ نے مفکراں دے اکّ وڈے گروہ نوں پڑھایا جس وچ مشہور سکھ اتہاسکار گیانی گیان سنگھ(۱۸۲۲ء۱۹۲۱) اتےدمدمی ٹکسال دے بشن سنگھ جی مرالیوالے شامل ہن۔
## ادبی رچناواں
* موکھ پنتھ دا ٹیکا(1865)
* گرمتِ نرنی ساگر(1877)
* اکال مورتِ پردرشن(1878)
* ٹیکا سری-راگ(1885)
* بھگت بانی سٹیک(1882)
* ٹیکا گربھاو دیپکا(1880, اس وچّ جپ جی، رہراس، سوہلا اتے شبد ہزارے ویاکھیا کیتی ہے)* 
* گر گرارتھ کوش(1889)
* سرترُ کوش(1866)
* گر تیرتھ سنگریہہ(1883, اس وچّ ہیمکنٹ دے مہتو نوں اجاگر کیتا گیا ہے)
* گورو ونش ترُ درپن(1878)
## حوالے
 
گٹھ:سکھ
شیتلا ماتا(ہندو دیوی)

**شیتلا ** یا سیتلا پاروتی یا دیوی دی اکّ جمالی شکل ہے جوچیچک دی بماری دا علاج کرن والی منّی جاندی ہے ـ اوہ  ٹھنڈک یا سُرور پہچاوݨ والی منّی جندی ہے کیوں کہ چیچک دی مریض نوں سخت گرمی محسوس ہندی ہے اس لیے اس دیوی دی پوجا کر کے مریض دی صحت اور ٹھنڈک دی دعا کتی جاندی ہے۔ پر ہݨ عوام چیچک نوں سیتلا کہن لگ گیے ہن۔
## حوالے
 

گٹھ:ہندو مت
سکھ مذہب دے فرقے

سکھ مذہب دے اندر  کئی فرقے گرمکھی لپی: ( ਫਿਰਕਾ ) جاں (ਸੰਪਰਦਾ) ہن جو سکھ فَلْسَفَہ نوں آپو آپݨے طریقے نالؕ مندے  تے عمل کردے ہن ـاوہ خاس طور تے بوتّ پوجا جاں جات پات نوں نہں مندے ـ .
## حوالے
 
گٹھ:سکھ مت
اکالی کور سنگھ نہنگ

**اکالی کور سنگھ نہنک ** (۱۸۸۶ء۱۹۵۳) اکّ مذہبی مذہبی استاد اتے سکھ دانشور سی۔ اوہ مہاری سنگھ اتے ملکرم کور دا پتر سی۔ اوہ  مقبوضہ جموں اتے کشمیر دے پنڈ پدھر، چکار دا رہن والا سی۔ اوہ اس (ترلوکناتھ) دی اولاد وچوں، براہمن سکھ بھائیچارے نال وابستہ سن جہڑے مغلاں دے ظلماں نوں روکن لئی گرو تیغ بہادر کول آئے سن۔ کور سنگھ نے باوا مہاری سنگھ دے ماتحت سکھ مذہبی مقدس صحیفے، سنسکرت، برج بولی اتے آیوروید دا  مطالعہ کیتا۔ ۱۹۰۴ وچ، اوہ پشاور دے اکّ مشہر مفکر  گیانی باغ سنگھ دا طالب علم بن گیا۔ اس نے آریہ سماج بحثاں وچ حصہ لیا کردا سی۔ اوہ نہنگ سج گیا اتے حضور صاحب، ݨدیڑ وکھے کور سنگھ نام رکھ لیا۔  نے بھارت اتے افغانستان دی اپنی سفر دے دوران گرو دے سندیش دا پرچار کیتا۔ جس شخصیت بارے اسیں الیکھ کر رہے ہاں، اس دے نام نال لگدے سارے اکھر اپنے آپ وچ سکہ بند  اہمیت رکھدے ہن۔ اکالی دا رہسّ اکالی فوج (شہیدی فوج) توں ہندا ہویا اکالی پھولا سنگھ دی عظمت بھری رہنیءبہنی تک خالصہ راج ویلے پجّ چکا سی۔ انگریزیکال دے آخری چھناں اتے ہندوستانیاں دے حال راجءکال دے پہلوںءپہل دے دو ورھیاں (۱۹۵۲ء۵۳ ای.) تک اکالی رہنیءبہنی دی سنتءسپاہی ورگی اتے رہساتمک کامیابیاں بھرپور عظمت دی اداہرن صرف اکالی کور سنگھ نوں ہی منیا جاندا سی۔ اوہناں توں مگروں اکالی دی عظمت دی جیونءجاچ اتے الٰہی منڈلاں دی انوبھوی بخشش اکّ طرحاں درلبھ ہو گئی جاپدی اے۔ کور دی شبدی بنتر عورت صنف دا آبھاس دیندی اے، پر اس دی بنتر کنور دی نکٹتا والی اے۔

نہنگ دے روپ وچ اکالی جی بڈھا دل دے ممبر رہے اتے نہنگپنے دی بہترین اداہرن بن کے اس صدی وچ وچرے۔ اس گل نوں بھائی کانھ سنگھ نابھہ نے وی مہان کوش وچ نانک پنتھیاں دیاں نمائندہ تصویراں دین ویلے نہنگ وجوں اکالی جی دی تصویر شامل کرکے مقرر کر دتا سی۔
## خاندانی پس منظر
دسم پتا دے بخشے ہوئے نہنگی بانے نوں حاصل کرن توں پہلاں آپ دا پچھوکڑ اس پرکار اے:-

لگبھگ 1886 دے قریب (اکالی کور سنگھ، پنجابی یونیورسٹی پرکاشن، اکالی کور سنگھ نہنگ، لکھاری س. عطر سنگھ، چنڈی گڑھ) پنڈ چکار (مظفرآباد  ، کشمیر) دے اس گھرانے وچ جم لیا، جس گھرانے دے دو (سہجدھاری) بزرگسری نگر؉  کشمیردی ریناوڑی بستی توں (ہور نانک پنتھیاں، بھاوَبرہم داسدی اولاد بھائی کرپا رام وغیرہ نال) کشمیری پنڈتاںدی سنگت نال سری آنندپورصاحب پجے سن۔ ایہناں دو بزرگاں دے نام سن، بھائی ترلوکی ناتھ رینا تے ایہناں دے پتر بھائی امولک چند رینا۔ اس گھرانے دے اُتلے جیونکاراں نے دسم پتا توںامرتچھک کے سنگھ پدویاں پائیاں تے مہاراجہ رنجیت سنگھ دے ویلے جمے بھائی مہاں سنگھ دے گھر اُتلے متی نوں بھائی مہاں سنگھ دے گھر پہلا بچہ اکالی کور سنگھ (جہناں دا خاندانی نامکرن پورن سنگھ دے روپ وچ ہویا سی) جنمیا۔ ایہناں دے پیؤ علاقے دے اچّ کوٹی دے پراپکاری تے نام-بانی دے رسیے دے روپ وچ جانے جاندے سن۔

## حوالے
 
گٹھ:سکھ
اُداسی فرقہ (سکھ مت)

**اُداسی فرقہ **جاں اُداسی پنتھ سکھاں دا اکّ فرقہ اے  ـ جو سکھاں دے پہلے گرو گرو نانک جی دے پتر بابا سری چند(1494-1643)  جی نے چلایا سی ـ
بابا شریچند توں اداسی سادھوآں دی روایت چلی،اداسی قوم دے کئی سادھوآں نے بہت سارے ساہت دی رچنا کیتی، جس دا علاقہ سداچارکتا اتے ادھیاتمکتا تک محدود رہا اے۔ ایہناں رچناواں وچ چمتکاری ساہتی گن اتے لسانی خاصیتاں موجود ہن۔ بابا شریچند ولوں رچت 'آرتا نانک شاہ دا' حاصل ہندا اے۔ جو اس پرکار اے -
چار کوٹ کی دھرم شالہ،
سنگت گاوے شبد رسالہ۔
آرتا کیجے نانک پاتشاہ کا،
دین دنی کے شاہ کا۔

بابا شریچند توں علاوہ ہور سادھو بابا دیال انیمی(گدیکار)، بابا سنت داس دے چیلے چتر داس اتے بابا لال وغیرہ ہوئے ہن،جہناں نے ساہت رچیا۔ اداسی اوہ اے جو دنیاوی جھنجٹاں توں وکھ ہووے، دنیا دی موہ مایہ توں پرھے ہووے اتے علیحدہ رہے۔ علم ولوں اپنی روح نوں پرماتما دی جوت نال جوڑ سکے اتے جسنے دنیاوی سکھاں نوں تیاگ کے اپنیاں ساریاں طاقتاں اتے برتیاں برہم نال جوڑ دتیا ہون۔ جسدے لئی دکھ-سکھ سمان ہووے، نہ اوہ دکھی ہووے، نہ ہی دنیاوی مایہ جال وچ پھس آنندت ہووے۔ اداسین شبد ویاکرنک نظارہٹی توں دو شبداں دے میل توں بنیا اے -اتو+ماتحت مطلب جو ناشوان دنیا توں اپر اٹھ کے سوخم جگت وچ نواس رکھدا اے۔

بھائی کاہن سنگھ نابھہ مطابق اداسی دے چھ مطلب ہن- کنارے بیٹھن والا، پاس دی گزرنا، ورکت، اپرام،موہ-رہت، ویراگوان۔

بلبیر سنگھ نے اداسی شبد نوں تن معنےآں وچ گرہن کیتا اے-تیاگ، ورکت (جو گرہستی نہ ہووے)، اکّ مت۔ بابا شریچند، گرو نانک دیوَ دے جیٹھے پتر سن، ایہناں دا جم 1551 بکرمی نوں سلطان پور وکھے ہویا۔ بابا شریچند نوں تعلیم حصول لئی پنڈت پرشوتمداس کول کشمیر بھیج دتا گیا۔ پرشوتمداس نے شریچند دی چیتن بدھی ویکھ کے اسنوں اداسی دھرم دی دیکھیا لین لئی کیہا۔ شریچند جی نے ستگورو نانک دیوَ مہاراج جناں نوں آدی اداسی وی آکھیا گیا اے توں گر منتر دی دیکھیا اتے اداسی مت دی دیکھیا حاصل کیتی۔ اداسی مت نوں اگے تورن دا کم شریچند دے چیلیاں نے سمبھالیا۔ بھائی گردتا، جو گرو ہرگوبند دے سبھ توں وڈے سپتر سن اتے شریچند دے چیلے سن۔ بھائی گردتا دے اگے چار سیوک المست، بالو ہسنا، گوبند اتے پھولشاہ ہن، جہناں دے نام تے اداسیاں دے چار دھونے مشہور ہن۔ اداسین پرچار دے مرکز چھ بکھششاں نوں منیا جاندا اے، جو وکھ وکھ گرو صاحباناں توں حاصل ہوئیاں۔
## بکھششاں (گدّیاں جاں ڈیرے )
#ستھریشاہی- بخشش گورو ہررائے صاحب
#سنگت ساہبیئے- بخشش گورو ہررائ صاحب اتے گورو گوبند سنگھ صاحب
#جیت ملیئے - بخشش گورو گوبند سنگھ صاحب
#بخت ملیئے - بخشش گورو گوبند سنگھ صاحب
#بھگت بھگوانیئے - بخشش گورو ہررائ صاحب
#میہاں شاہیئے -بخشش گورو تیغ باہدر صاحب
چار دھونے اتے چھ بکھششاں ملا کے دسنامی اداسی کہاؤندی اے۔

اداسی مت دے شروع بارے مفکراں وچ مت بھید اے۔ دنیا دے ہورناں متاں وانگ اداسی مت دے پیروکار وی اس دا شروع سرشٹی دے شروع نال مندے ہن۔ 

سوامی گنگیشرانند،"اس دا آرنبھ برہماں دے چار پتراں:

سنک، سنندن، سناتن اتے سنت کمار توں ہویا سدھ کردے ہن۔ سنت کمار کیونکہ ساریاں توں وڈا سی، اس لئی اسے نوں اداسی مت دا آدی آچاریہ مندے ہن۔ "سر: دھنا سنگھ جی 'رنگیلا' اتے نربان امرداس جی سیانک مطابق " اداسین مت جاں بھیکھ دا شروع برہما دے پتر شری سنت سنندن کمار توں ہویا منیا جاندا اے۔ کئی تپسیوراں، یوگی راجاں، مہا-منیاں توں بعد مہان مفکر منی ابناشی دے چیلے شریچند بنے، جس نے اس روایت نوں اگے توریا۔

## حوالے
 
گٹھ:سکھ مت
نانکپنتھی (سکھ فرقہ)

نانکپنتھی سکھاں دا اکّ  فرقہ اے جو سکھاں دے پہلے گرو گرو نانک داں رحانی تعلیمات دا پیوکار اے ـ پر اوہ رسمی تے ظاہری شکلی طور تے سکھ نہیں ہندا ـ
## حوالے

گٹھ:سکھ مت
نِرملا''' (سکھ فرقہ)

**نِرملا** (سکھ مت فرقہ) (گرمکھی لپی: ਨਿਰਮਲੇ) سکھ سادھاں دا اک فرقہ ا‏ے۔ اس فرقہ دے پیروکارں دا یعقین اے کہ سناتن نرمل سکھ روایت دا پروَرتن گرو گوبند سنگھ جی نے اُس سمے کيتا سی جدو‏ں انہاں نے پنج سکھاں نو‏ں سنسکرت تے ویدانت دا مطالؕیہ کرنے دے لئی وارانسی بھیجیا سی۔
گٹھ:سکھ مت
آرگیاد شاہی سلسلہ

**آرگیاد شاہی سلسلہ** () ()،
**[[تیمینید شاہی سلسلہ]]** () (, *Tēmenídai*) وی کہیا جاندا اے 
دورین یونانی نسل دا اک قدیم مقدونیائی شاہی سلسلہ سی۔ 
وہ تقریباً 70 تو‏ں 310 ق م تک مقدونیہ دے بانی تے شاہی سلسلہ سن ۔ 

## حوالے

### مصادر

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ہور پڑھو
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## باہرلے جوڑ

* 


گٹھ:نويں صدی ق م وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے
گٹھ:قدیم مقدونیائی شاہی سلسلے
گٹھ:یونان وچ نويں صدی ق م دیاں تاسیساں
گٹھ:یونان وچ چوتھ‏ی صدی ق م د‏‏ی تحلیلات
مصر دا پہلا شاہی سلسلہ

**مصر دا پہلا شاہی سلسلہ** اک متحدہ مصر اُتے حکومت کرنے دے مصری بادشاہاں دے پہلے سلسلہ دا احاطہ کردا ا‏‏ے۔ ایہ بالائی تے زیريں مصر د‏‏ی وحدت اُتے مشتمل سی، جسنو‏ں ممکنہ صور اُتے نارمر نے قائم کيتا۔ جس دا اصل ناں میناس سی۔ اس نے بالائی تے زیريں مصر دے اختلافات ختم ہوݨ اُتے انہاں نو‏‏ں متحد کيتا تے سرحداں مٹا کر دونے علاقےآں اُتے حکومت قائم کيتی۔ اس نے چھوٹی چھوٹی ریاستاں نو‏‏ں مٹا کر متحد کيتا تے پرانی آبنائے پاٹ کر اک زبردست بند دے ذریعے دریائے نیل دا رخ بدل دتا تے اک نہر کھور کر اسنو‏ں پہاڑاں وچ قید کر دتا تے نال وچ ممفس شہر د‏‏ی نیہہ رکھی۔

## لسٹ
اس پہلے خاندان وچ کل نو فرعون گذرے، اس خاندان نے 3150–2890 ق م تک حکومت کيتی۔

## ہور ویکھو
* فرعون

## حوالے


گٹھ:مصر دے قدیم شاہی سلسلے
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گٹھ:مصر وچ تیسرا ہزارہ ق م
گٹھ:مصر وچ اُنتیہویں صدی ق م
گٹھ:مصر وچ تِیہويں صدی ق م
گٹھ:مصر وچ اکتِیہويں صدی ق م
بروکپا

**بروکپا** (تبتی زبان: འབྲོག་པ་)، جنہاں نوں کدے کدے مینارو وی آکھیا جاندا اے، اک ہندءآریائی نسلی تے لسانی گروہ اے جو زیادہ تر بھارت دے زیرِ انتظام یونین ٹیریٹری لداخ وچ داھ تے ہانو دے پنڈاں دے آس پاس رہندے نیں۔

ایہ برادری دا کجھ حصہ لائن آف کنٹرول دے پار پاکستان دے زیرِ انتظام بلتستان وچ وی رہندا اے، خاص طور تے گنوخ دے اردگرد والے پنڈاں وچ۔

اوہ ہندءآریائی زبان بولدے نیں جس نوں بروکسکٹ (روکسکات) آکھیا جاندا اے۔ بروکپا لوگ زیادہ تر وجریانہ بدھ مت نال تعلق رکھدے نیں، پر کجھ لوگ مسلمان وی نیں۔
## حوالے

گٹھ:لداخ
بوو نا

**بوو نا  ** لداخ دے بروکپا قبیلہ دے لوکاں دا اکّ روایتی تیوہر ہے ـ بروکپاقبیلہ دے دو پنڈاں داہ ، (لداخ) تے ہانُو  وچ وسدا اے تے اہ تیوہر  واری واری اہنا دوواں پنڈاں وچ اکّ سال دے وقففے نال منایا جاندا ہے ـ

ایہ تیوہر اک آدمی نال شروع ہوندا اے جو لہابا ہوندا اے۔ لہابا پُرکھیاں دے بھجن دی رہنمائی کردا اے۔ اک لہابا اُناں دیوتیاں دیاں آتماواں والوں اُتریا جاندا اے جنہاں دے کول اوہ ہوندا اے۔

لہابا اک اُچی پہاڑی چٹان تے اک پیر تے 24 گھنٹے دھیان کردا اے۔ دھیان دے اُناں سماں دوران اوہ صرف تین مُٹھیاں جَو دا آٹا کھاندا اے۔ دھیان پورا ہون توں بعد پنڈ دے لوک اوہدے اردگرد اکٹھے ہندے نیں اتے گاتھاواں گاندے نیں، لوک ناچ پیش کردے نیں اتے اوہنوں دیوتے وانگ من کے اوہدی پوجا کردے نیں۔ اوہ مینارو دی قدیم رسم نوں نبھاؤن لئی پجاری دے طور تے خدمت کردا اے۔

اس توں بعد اوہ تقرری دے تہوار دے میدان وچ بھگتاں دی اک سنگت دی اگواہی کردا اے، اتے پنڈ دے لوک اوہدا سواگت کردے نیں۔ اوہ خوشی نال لوک ناچ پیش کردے نیں اتے گاتھاواں گاندے نیں۔

بونو-نا دے بھجن وچ مینارو دی بولی وچ اٹھارہ گیت نیں۔ بونو-نا دے بھجن نوں دو وڈے کارناں کرکے مقدس منیا جاندا اے۔ پہلاں، ایس وچ مینارو دیاں کہانیاں اتے اوہناں دے برہمنڈ دے نظریے دے آخری بچے ہوئے حصے شامل نیں۔ دوجا، ایس وچ مینارو لوکاں دی تاریخی یاد موجود اے۔ ایس بھجن وچ گلگت توں موجودہ دہانو علاقے تک اوہناں دی ہجرت دے تھاواں دے ناں دی فہرست دتی گئی اے۔
## حوالے

گٹھ:لداخ
داہ ، (لداخ)

**داھ ** (ضاہ) جاں دھا (ضہا) بھارت دے لداخ صوبہ دےلیہہ ضلع وچ واقع اک پنڈ اے۔ ایہ دریاۓ سندھ دے کنارے اتے ہانو گراں دے قریب آباد اے ۔   داہ اتے ہانو نوں کدے کدے اجتماعی طور تے داہ ہانو وی آکھیا جاندا اے۔اتھے بروکپا قبیلہ دے لوک وسدے نے ـاتھے بروکپا قبیلہ دے لوک وسدے نے ـ اہ پنڈ بوو نا تیوہار لئ مشہور ہے جو اتھے وسدے بروکپا قبیلہ دے لوکان ولون منایا جاندا ہے ـ
## حوالے

گٹھ:لداخ
سہجدھاری (سکھ مت)

**سہجدھاری **  سکھاں دا مذہبی فرقہ ہے جو سکھ عقیدہ دا تاں پیروکار ہندا ہے پر شکلی طور ے خالصہ سکھ  وانگ پکّے سکھ ورگیاں ضروری پنج ککے نہیں پہندا ـ 
## احم پیروکار سکھ فرقے
*اُداسی فرقہ (سکھ مت)
*نِرملا (سکھ فرقہ)
*نانکپنتھی (سکھ فرقہ)
 

## حوالے

گٹھ:سکھ مت
نامدھاری (سکھ فرقہ)

سکھاں وچ اک فرقہ ہے، جسنوں نامداری یا کوکا آکھدےے نے۔ اس دی تاریخ بہتا پراݨا نہیں۔ پچھلی صدی دے ادھ توں بعد اس دی  شرعات ہوی سی۔ پر اس دے بانی سری ستگرو رام سنگھ جی اک احلا انقلابی سن۔ اک مشہور ربءبھگت سماج دے دوش تک کے ودرُوہی سماج سدھارک بن گئے اتے اک سچے سماج سدھارک وانگ جدوں اوہ کرم کھیتر وچ اگاہ نتھرے تاں اوہناں ویکھیا کہ دیش دی اُنتی لئی غلامی دیاں بیڑیاں نوں کٹناں سبھ توں ضروری ہے۔ ویدیشی راج وروُدھ انقلابی دی تیاری وسیع پیمانے اُتے کیتی۔ اس دی تیاری دے دوران ہی جے کجھ جھگڑا فساد ہو گیا، اس توں حاکماں نوں ساری لہر نوں کچلن دا چنگا موقع مل گیا اتے سبھ یتناں دا نسفلتا توں بناں ہور کوئی سٹا نہ نکل سکیا۔ سوارث یا لوبھ لئی اوہناں آپنیاں جاناں دتیاں ہندیاں تاں اسیں اڻگہیلی وکھا سکدے ساں، پر اوہناں دی "مورکھتا" وچ وی دیش پریم کٹ کٹ کے بھریا ہویا ہے۔ اوہ تاں توپ دے دہانے سامنے ہون سمیں وی ہس دندے سن۔ ملیرکوٹلا وکھے ۶۶ کوکیاں نوں توپاں نال شہید کر دتا گیا۔ امرتسر، رائےکوٹ اتے لدھیانا وکھے وی کوکیاں نوں پھانسی دے کے شہید کر دتا گیا۔
## ستگرو رام سنگھ
ستگرو رام سنگھ جی دا جنم سنہ ۱۸۱۶ ء وچ شری بھینی نام دے پنڈ ضلع لدھیانا (پنجاب) وچ اک ترکھان دے گھر ہویا سی۔ گرو رام سنگھ جوانی وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ دی فوج وچ بھرتی ہو گئے۔ اوہ مڈھوں ہی رب دے بھگت سن اتے ودھیرے سماں ایشور پوجا وچ ہی بتاؤندے سن۔ اس کارن جلدی ہی فوج وچ اوہ ہرمن پیارے ہو گئے۔ اوہ زیادہ تر بھگتی وچ لگے رہن کارن فوجی فرضاں دی پالنا وچ اسمرتھ رہندے پر اوہناں نوں سبھ اجیہے فرضاں توں لانبھئے کر کے وی فوج وچ رکھیا گیا۔ اتھوں واپس آ کے انہاں نے نوکری چھڈ دتی اتے پنڈ وچ آ کے شانت جیون بتاؤن لگے۔ پہلاں تاں آپ ایشور بھگتی دا ہی اپدیش دندے سن پر بعد وچ کجھ سماج سدھار سبندھی اپدیش وی دین لگے۔ انہاں کنیاں خریدنءویچن، شراب ماس آد بہت ساریاں کُریتیاں دا بڑے زور نال ویرودھ کیتا۔ آپ دے چیلے وی سادا زندگی جیؤندے اتے رب پوجا وچ مگن رہندے۔ اپنے پنڈ وچ "گرو کا لنگر" کھول رکھیا سی پر جلدی ہی اک تبدیلی ہوئی۔ اوہناں دی نا ملورتن توں وی کئی گلاں ودھ کے سن۔
## ہوالے
سیواپنتھی (سکھھ فرقہ)

**سیواپنتھی **(گرمکھی لپی): (ਸੇਵਾਪੰਥੀ ) سکھاں  دا  اکّ فرقہ  ہےـ )اہ اکّ رویتی سکھّ فرقہ اے جو بھائی کنہئیا جی ولوں شروع کیتا گیا سی۔، نوویں سکھّ گرو، گرو تیغ بہادر جی دا اکّ پیروکار ۔ کنھئیا نوں گرو جی نے باہر جا کے منکھتا دی سیوا کرن دا حکم دتا سی، جس نوں اس نے پنجاب دے اٹک زلے وچ دھرم شالا دی تعمیر کرکے اتے سبھ دی بنا فرکے جاں جات پات دا فرق سمجھے سیوا کیتی۔
اہ فرقہ انسانیات دی سیوا کرن والا منیا جاندا اے ـہرمندر صاحب  دے  لنگر ہال دی تعمیر سیواپنتھی سنتاں نے کیتی سی۔ 
## تاریخ
گرو تیغ بہادر جی دا اکّ پیروکار سی جسنوں کنھئیا لال کہا جاندا سی،جسدا جم اکّ دھمن (دھیمان) کھتری پروار وچ ۱۶۴۸ نوں سوہادرا نام دے کسبے وچ ہویا سی، جو ہن پاکستان وچ اے۔ اہ گرو جی دے گھوڑیاں نوں پانی پلاؤن والا بن گیا۔ گرو جی نے کنھئیا نوں انام وجوں سیلی ٹوپی دتی۔ 
## حوالے

گٹھ:سکھ مت