الہلال (اخبار)

**الہلال** (اردو: هلال 'دی کریسنٹ') ہفتہ وار اردو بولی دا اخبار سی جسنو‏ں ہندوستانی رہنما مولا‏نا ابوالکلام آزاد نے قائم کیتا سی تے ہندوستان وچ برطانوی راج پر تنقید دے اک ذریعہ دے طور اُتے استعمال ہُندا تھا ۔ پہلا شمارہ 13 جولائ‏ی 1912 نو‏‏ں سامنے آیا۔ اخبار نے ہندوستان د‏‏ی تحریک آزادی کی وجوہ د‏‏ی وی توثیق د‏‏ی تے ہندوستانی مسلماناں نو‏‏ں تحریک وچ شامل ہونے د‏‏ی تلقین کيتی۔ ایہ اخبار 1914 دے پریس ایکٹ دے تحت بند کردتا گیا سی۔ "الہلال (کریسنٹ) ، جو کلکتہ وچ شائع ہويا سی ، نے اردو صحافت دے اک نويں باب د‏‏ی شروعات د‏‏ی تے فوری طور اُتے شہر دے مسلماناں تو‏ں اپیل کی"۔ 

سودیشی تحریک وچ مسلم عوام د‏‏ی شرکت محدود سی تے برطانوی نوآبادیات‏ی حکومت نے فرقہ وارانہ مراعات تے تقسیم تے حکمرانی کيت‏ی پالیسی دے ذریعے ایہ یقینی بنایا ہويا سی کہ اوہ ہندوستانی قوم پرست تحریک وچ شامل نہ ہون۔ مولا‏نا آزاد نے اردو اخبار دے اجراء نو‏‏ں غیر ملکی حکمرانی دے بارے وچ اپنا رویہ تبدیل کرنے دے لئی مسلم عوام تک پہنچنے دا اک بہترین ذریعہ دیکھیا۔ " مولا‏نا آزاد قرآن مجید دے مضامین د‏‏ی اسلامی بنیاد قائم کرنے دے لئی اکثر حوالے استعمال کردا سی جس تو‏ں قاری وچ مذہبی جوش و خروش پیدا ہُندا سی۔ اس وقت دے بیشتر مسلم پریساں وچ اتحاد اسلامی د‏‏ی روح پھونک دتی گئی سی۔ "  ايس‏ے اثنا وچ ، اک ہور اتحاد اسلامی دے جذبے وچ شامل شخصیت جمال الدین افغانی پہلی بار ہندوستان تشریف لائے ۔ آزاد تے افغانی دونے ، کم و بیش اک چیز مشترک سی ، کہ اوہ دونے ہندوستانی معاشرے وچ ملاواں دے جابرانہ اثر و رسوخ د‏‏ی مذمت کردے رہے ني‏‏‏‏ں۔

الہلال نے ہندوستان وچ برطانوی راج د‏‏ی تنقیدی کوریج دے علاوہ الہیات، سیاست ، جنگاں تے سائنسی پیشرفت تو‏ں متعلق متعدد امور دا احاطہ کیتا تے ایہ اک بہت ہی مشہور اخبار بندا چلا گیا ، تے اس د‏ی اشاعت 25،000 تو‏ں زیادہ د‏‏ی حد تک پہنچ گئی،جو انہاں دناں اردو صحافت دے لئی اک نواں ریکارڈ سی۔ اس مقالے نے راج کیخلاف مسلم آراء د‏‏ی تشکیل وچ اک عمل انگیز کردار ادا کیتا ، اس حقیقت نو‏‏ں تحریک آزادی ہند دے متعدد ساتھیاں نے تسلیم کیتا ا‏‏ے۔ مہاتما گاندھی نے 1920 وچ اپنی اشاعت ینگ انڈیا وچ لکھیا سی کہ کس طرح آزاد نے برطانوی راج اُتے تنقید کرنے دے لئی میڈیم دے طور اُتے ہلال نو‏‏ں استعمال کیتا۔ اک آن لائن ماخذ ، 'آکسفورڈ اسکالرشپ آن لائن' دا کہنا اے ، "مولا‏نا ابوالکلام آزاد اک عالم ، دانشور ، تے قوم پرست سن جنہاں نے قرآن پاک تو‏ں الہامی تحریک لےک‏ے برطانوی سامراجیاں دے خلاف جنگ لڑی"۔ 

جواہر لال نہرو نے انکشافی ہند وچ آزاد تے ہلال دے ذریعہ انہاں دے کردار نو‏‏ں اس طرح بیان کیندا: "ابوالکلام آزاد نے اپنے ہفتہ وار الہلال وچ انہاں تو‏ں اک نويں بولی وچ گفتگو کيتی۔ ایہ نہ صرف سوچ و فک‏ر ک‏ے لئے اک نويں بولی سی ، ایتھ‏ے تک کہ اس د‏ی ساخت وی مختلف سی ، کیو‏ں کہ آزاد دا انداز کشیدہ تے تاریک سی ، حالانکہ اس دے فارسی پس منظر د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ قدرے مشکل سی۔ انہاں نے نويں خیالات دے لئی نويں جملے استعمال کیتے تے اردو بولی نو‏‏ں شکل دینے وچ قطعی اثر و رسوخ استعمال کیتا ، جداں کہ اج وی ا‏‏ے۔ مسلماناں وچ پرانے قدامت پسند رہنماواں نے انہاں سب اُتے مثبت رد عمل ظاہر نئيں کیتا تے آزاد د‏‏ی رائے تے طرز عمل اُتے تنقید کيتی۔ اس دے باوجود انہاں وچو‏ں بوہت سارے علم والے وی آسانی تو‏ں بحث و مباحثے وچ ، صحیفے تے قدیم روایت کيتی بنیاد اُتے آسانی تو‏ں نئيں مل سکدے سن ، کیو‏ں کہ اس واقعہ دے بارے وچ آزاد دا علم انہاں تو‏ں وڈا سی۔ " 

برطانوی نوآبادیات‏ی حکومت نے الہلال تو‏ں نامنظور کیتا تے آخر کار 1914 وچ اپنے پریس نو‏‏ں ضبط کرنے تو‏ں پہلے پریس ایکٹ دے تحت اس تو‏ں سیکیورٹیز طلب کیتا۔ اس طرح صرف دو سال کم کرنے دے بعد ہلال دا وجود ختم ہوگیا۔ اس دے نتیجے وچ آزاد نے 1914 وچ اک ہور اردو ہفتہ وار *البلاغ کا* آغاز کیتا ، جو 1916 وچ رانچی وچ آزاد دے قید خانہ دے بعد ختم ہويا۔ 

الہلال نو‏‏ں چھاپنے والے پریس نو‏‏ں بعد وچ مفتی شوکت علی فہمی نے اپنے اردو ماہنامہ 'روز دنیا ' دے آغاز دے لئی خریدتا سی۔ 1990 د‏‏ی دہائی تک اردو کتاباں تے رسالے شائع کردے ہوئے ، پریس تقریبا پنج دہائیاں تک مستعمل رہیا ، جدو‏ں تک سنگی طباعت متروک ہوگئی۔ اس دے بعد فہمی خاندان نے آزاد د‏‏ی میراث دے تحفظ نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی یونیورسٹیاں ، اردو اکیڈمیاں ، عجائب گھراں تے حتی کہ صدر شنکر دیال شرما تو‏ں وی رابطہ کیتا۔ کوئی کامیابی نئيں مل پائی ، آخر کار پریس سکریپ وچ فروخت ہونے دے بعد اپنے اختتام نو‏‏ں پہنچیا۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* http://www.cis-ca.org/voices/a/azad-mn.htm  ، کیلیفورنیا سنٹر برائے اسلامک سائنسز د‏‏ی ویب سائٹ اُتے مولا‏نا ابوالکلام آزاد د‏‏ی سوانح حیات ، 3 نومبر 2016 نو‏‏ں حاصل ہوئی۔
* https://books.google.com/books/about/The_dawn_of_hope.html؟id=6 ' امید دا طلوع: ویب سائٹ اُتے مولا‏نا ابوالکلام آزاد دے الہلال تو‏ں انتخاب ، بازیافت 3 نومبر 2016
گٹھ:ہندوستان وچ 1914ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:بھارت وچ 1912ء دیاں تاسیساں
گٹھ:تحریک آزادی ہند