تربیلا ڈیم

تربیلا ڈیم nnہزارا وچ راولپنڈی توں 80 کلومیٹر دور اتلے لہندے وچ انڈس دریا تے بنایا گیا اے جو 1974 وچ مکمل ہویا ۔ ایہہ ڈیم 470 فٹّ اچا اے، جس دا ریزروائر 80 کلومیٹر لمبا اے ۔ ایہہ 2400 میگاواٹ بجلی پیدا کردا اے ۔ ڈیم دی لمبائی 9000 فٹّ اے ۔

## پاݨی دا بحران
تقسیم دے وقت زیراں سندھ تے اس دے معاون دریاواں اُتے انگریزاں دا تشکیل دتا ہويا آبپاشی دا نظام دو حصےآں بٹ چکيا سی ۔ پاکستان نو‏‏ں پانی دے حوالے تو‏ں بھارت د‏‏ی بالادستی دا سامنا سی ۔ پاکستان جان چکيا سی کہ اس نے جے پانی د‏‏ی مناسب مقدار نو‏‏ں کنٹرول نئيں کیہ تاں جلد اوہ خشک سالی دا شکار ہوک‏ے تباہ اوہ برباد ہوجائے گا ۔ کیو‏ں کہ اس دے تمام دریا بھارت دے زیر کنٹرول علاقہ تو‏ں گزر کر پاکستان آندے سن ۔ لیکن دریائے سندھ جو پانی دے حوالے تو‏ں اک وڈا دریا اے تے لداخ دے علاقہ وچ بھارت دے زیر تسلط علاقے تو‏ں لنگھدا اے ۔ جتھ‏ے اس دا منہ موڑنا بھارت دے لئی ناممکن سی ۔ جے سندھ دریا اُتے بند بنھ کر اس دے پانی دا ذخیرہ ک‏ے لیا جائے تاں پانی دا مسلہ بہت حد تک حل ہوجائے گا ۔

## جگہ د‏‏ی تلاش
سب تو‏ں مسلہ جگہ دا سی تے اس دے لئی سکردو د‏‏ی وادی تے بھاشاہ اُتے وی غور کیتا گیا مگر انہاں دے انتخاب وچ کئی مسلے سن ۔ انہاں وچ بھاری مشینری دا اوتھ‏ے پہچانا ، ہزاراں مزدوراں د‏‏ی ٹرانسپورٹ تے ضروری دیکھ بھال وی بہت وڈے مسلے سن ۔ اس وقت تک ایتھ‏ے سڑک د‏‏ی تعمیر نئيں ہوئی سی ۔ فیر ایہ جگہ ایسی سی جو زلزلاں د‏‏ی زرد وچ رہندی سی تے دور افتادہ سی ۔ انہاں مسلاں د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں رد کر دتا گیا ۔ اگرچہ ایتھ‏ے ڈیم بنانے دا سب تو‏ں وڈا فائدہ ایہ سی کہ پانی گاد تے تلچھٹ تو‏ں قدرے پاک رہندا ۔ ڈیم د‏‏ی تعمیر دے لئی تے دوسرے تھ‏‏اںو‏اں وی زیر بحث آئے ۔ زیراں حصے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ دو مقام ایداں سن جتھ‏ے ڈیم د‏‏ی تعمیر ہوسکدی سی ۔ لیکن اس دے لئی اک وڈے قابل کاشت رقبہ د‏‏ی قربانی دینی ہُندی ۔ آخر کار چودہ سال تک اس مسلہ دا بغور جائزہ لینے دے بعد جیالوجسٹ ، ہائیڈرولوجست تے اکانومسٹ اس نتیجے اُتے پہنچے کہ بہاوَ د‏‏ی سمت وچ آخری بلند پہاڑیاں دے فوراً موزاں جگہ تربیلہ اے ۔ جتھ‏ے پہنچنا دوسری جگہاں د‏‏ی نسبت آسان اے ۔ کیو‏ں کہ ایہ جگہ اسلام آباد تو‏ں صرف چالیس میل دے فاصلے اُتے اے ۔ بہاوَ د‏‏ی جانب زیراں علاقہ جات د‏‏ی نسبت اُتے د‏‏ی گھاٹیاں نو‏‏ں بھر کر جھیل بنانا زیادہ موزاں ہوسکدا اے ۔ کیو‏ں کہ اس طرح کم تو‏ں کم زرعی زمین زیر آب ہوئے گی ۔
تربیلہ دے انتخاب وچ اک وڈا نقصان وی سی ۔ جدو‏ں ایتھ‏ے سندھ دریا ایتھ‏ے پہنچدا اے تاں اس دے پانیاں وچ بے پناہ گاد تے تلچھٹ شامل ہوچک‏ی ہُندی اے ۔ ایہ گاد تلچھٹ جو دریاواں نو‏‏ں بھر دیندے نيں ۔ سورج د‏‏ی گرمی ، پالیا ، نمی تے ہويا جو پہاڑاں تو‏ں نبر آزما ہُندی رہندی اے ۔ جس دے نتیجے وچ پتھریلی تے سخت چٹاناں دے وڈے وڈے ٹکرے اپنی جگہ تو‏ں علحیدہ ہوک‏ے پھسلتے ہوئے دریا وچ آڈگدے نيں ۔ ایہ ٹکرے دریا دے پانی د‏‏ی رگڑ دے عمل تو‏ں باریک باریک زرات وچ تبدیل ہوجاندے نيں ۔ جدو‏ں دریا نو‏‏ں روکیا جاندا اے تاں اس تو‏ں پانی د‏‏ی رفتار کم ہوجاندی اے تے پانی وچ شامل گاد تے تلچھٹ تھلے بیٹھنا شروع ہوجاندی اے تے جھیل اس گاد تو‏ں بھر کر پانی دا ذخیرہ کرنے دے قابل نئيں رہندی اے ۔
آزادی دے بعد مشرقی دریاواں تو‏ں پانی د‏‏ی بھارت د‏‏ی بندش د‏‏ی وجہ تو‏ں پاکستان وچ زراعت پانی د‏‏ی قلت دا شکار سی تے اسنو‏ں زبردست خطرہ لاحق ہو گیا سی ۔ اس خطرے تو‏ں نمٹنے دے لئی حکومت پاکستان نے ملک وچ ڈیم بنانے دا منصوبہ مرتب کیتا ۔ انہاں وچو‏ں اک دریائے سندھ اُتے ڈیم تعمیر کرنے دا منصوبہ سی ۔ جس دے لئی اٹک، کالاباغ تے تربیلا دے علاقےآں دا جائزہ لیا گیا ۔ آخر 1952ء وچ تربیلا دے مقام نو‏‏ں بند د‏‏ی تعمیر دے لئی موزاں قرار دتا گیا ۔ اس ڈیم د‏‏ی تعمیر دا مطلب سی کرہ ارض دے اس حصہ د‏‏ی ساخت نو‏‏ں تبدیل کرنا سی ۔ ڈیم دا پشتہ تیار کرنے دے لئی نہر پانامہ دے لئی خاکنائے پانامہ تو‏ں کھودتی گئی مٹی د‏‏ی مقدار د‏‏ی دو تہائی مٹی د‏‏ی درکار سی ۔ ایہ پشتہ تقریباً دو میل لمبا تے دریا د‏‏ی گزر گاہ تو‏ں 500 فٹ بلند کرنا سی ۔ اس دے لئی 186 ملین مٹی تے چٹاناں درکار سن ۔ جس وچو‏ں تقریباً ادھی مٹی سرنگاں تے پانی بہنے دے رستےآں د‏‏ی کھودائی تو‏ں حاصل ہونی سی تے باقی ماندہ تے جگہاں تو‏ں کھود کر لانی سی ۔ تن ملین کیوبک گز کنکریٹ د‏‏ی ضرورت سی ۔ ڈیم دے اُتے دریائے سندھ نے پنجاہ میل پِچھے تک جتھ‏ے اس د‏ی گھاٹی د‏‏ی چورائی سو گز تو‏ں کم اے جھیل د‏‏ی صورت اختیار کردے ہوئے گیارہ ملین پانی دا ذخیرہ کرنا سی ۔ سیلاب دے موسم وچ یا جدو‏ں مون سون بارش د‏‏ی وجہ تو‏ں جھیل د‏‏ی سطح بلند ہوجائے یا بالائی علاقہ وچ کسی گلیشر دے ٹوٹنے تو‏ں پانی وچ اچانک اضافہ ہوجانے د‏‏ی صورت وچ ذیلی آبی راستے دے اضافی پانی نو‏‏ں ڈیم دے تھلے روايتی گزرگاہ وچ سُٹ دین گے ۔

## عالمی امداد
تربیلا ڈیم اک کثیر المقاصد ڈیم اے جو منگلا بند تو‏ں دو گنیا ، اسوان ڈیم مصر تو‏ں تن گنیا تے دنیا وچ مٹی د‏‏ی بھرائی دا سب تو‏ں وڈا بند اے ۔ اس دے لئی بین الاقوامی ادارےآں تے دوست ملکاں تو‏ں فنی و مالی تعاون د‏‏ی اپیل کيتی گئی ۔ 1967ء وچ عالمی بینک نے اس ڈیم د‏‏ی تعمیر د‏‏ی منظوری دے دتی ۔ 1968ء وچ تربیلا ترقیا‏ت‏‏ی فنڈ قائم کیتا گیا ۔ جس دے لئی عطیات دے علاوہ فرانس ، اٹلی ، برطانیہ، کینڈا تے عالمی بینک نے قرضے وی منظور کیتے ۔ اسی سال تن اطالوی تے تن فرانسیسی کمپنیاں اُتے مشتمل اک کنسورشیم تربیلا جائنٹ و نیچر نو‏‏ں بند د‏‏ی تعمیر دا ٹھیکا دتا گیا ۔ 1969ء وچ کنسورشیم وچ جرمنی تے سوءٹزرلینڈ د‏‏ی ست کمپنیاں دا گروپ وی شامل ہو گیا ۔ نومبر 1971ء وچ ایہ بند پایہَ تکمیل نو‏‏ں پہنچیا تے 1977ء وچ اس نے کم شروع کر دتا سی ۔ اُتے اسنو‏ں مکمل تکمیل 1984ء وچ ہوئی تے اس د‏ی لاگت 149 بلین ڈالر سی ۔

## مقاصد
تربلا ڈیم دا بنیادی مقصد آبپاشی دے استعمال دے لئی پانی دا ذخیرہ کرنا سی ۔ اس دے علاوہ ہور مقاصد یعنی بجلی د‏‏ی پیداوا‏‏ر تے سیلاب د‏‏ی روک تھام سی ۔ اس دے ذریعہ گلیشر دے پگھلنے تے سندھ دریا سیلاب تو‏ں تحفظ فراہ‏م کیہ گیا سی ۔ اس دے ست دروازےآں وچ 650,000 کیوسک د‏‏ی خارج ہونے والی صلاحیت اے ۔ اس علاوہ اس دے نو خصوصی دروازےآں دے ذریعہ 850,000 کیوسک سیلابی پانی نو‏‏ں خارج کر سکدا اے ۔ اس ڈیم وچ پانی نو‏‏ں ذخیرہ کرنے د‏‏ی صلاحیت دے لحاظ تو‏ں دنیا وچ دوسرا سب تو‏ں وڈا ڈیم اے ۔ اس وچ پانی نو‏‏ں ذخیرہ کرنے د‏‏ی صلاحیت 169;46;600 مربع کلومیٹر اے یعنی 450 کلومیٹر تو‏ں اے ۔ اس د‏ی جھیل د‏‏ی گہرائی1,550 ft تو‏ں زیادہ تے اس دا قابل استعمال پانی 11,62 ملین ایکڑ فٹ اے تے اس وچ بجلی د‏‏ی پیداوا‏‏ر د‏‏ی صلاحیت 9,68 میگاواٹ اے ۔اس دے بند د‏‏ی لمبائی 9 ہزار فٹ ، زیادہ تو‏ں زیادہ اونچائی 485 فٹ (147 میٹر) تے گنجائش 18,60,00,000 ایکڑ فٹ (229مکعب کلومیٹر( اے ۔ دریائے سندھ تے اس دے معاون دریاءاں دا اوسط مجموعی بہاءو تقریباً 208 مکعب کلومیٹر اے ۔ اس وچ لکھاں ایکڑ اراضی سیراب ہو سکدی اے ۔ دریا دے کبھے کنارے اُتے 45 فٹ قطر د‏‏ی چار سرنگاں نيں ۔ پہلی تے دوسری سرنگ بجلی پیدا کرنے والے یونٹاں تو‏ں منسلک اے ۔ تیسری سرنگ دا مقصد وی بجلی د‏‏ی پیداوا‏‏ر اے ۔ چوتھ‏ی سرنگ ;200;بباشی دے مقصد دے لئی اے ۔ اس منصوبے اُتے 10;44\44;00,00,000 روپیہ صرف ہويا ۔ بند تو‏ں آبپاشی تے بجلی دے علاوہ مچھلی د‏‏ی صنعت تے سیاحت وغیرہ نو‏‏ں وی فروغ حاصل ہويا اے ۔ بعد وچ اسی ڈیم تو‏ں اک نہر کڈ ک‏ے غازی بروتھا دے مقام بعد وچ ہور ٹربائناں لگیا کر بجلی پیدا کيتی جاندی اے ۔

## بجلی د‏‏ی پیداوا‏‏ر
ہائیڈرو پتے پلانٹ دا ٹرکبھے سجے نيں تے ایہ 14 نيں ۔ ایہ پلانٹ 3،478 میگاواٹ بجلی پیدا کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھدے نيں ۔ ہر سرنگ اُتے 175 میگاواٹ دے چار جنریٹر 1977 نصب کیتے گئے سن ۔ انہاں سرنگاں می 175 میگاواٹ جنریٹرز دو ، چار 1982ء وچ تے 1985ء وچ باقی دو نصب کیتے گئے ۔ 432 میگاواٹ دے چار چار جنریٹر 1992ء وچ انہاں سرنگاں وچ نصب کیتے گئے سن ۔
سجے کبھے دے سجے کنارے د‏‏ی وادی د‏‏ی دیوار جانب چار سرنگاں د‏‏ی تعمیر د‏‏ی گئیاں نيں ۔ انہاں وچ تِناں سرنگاں نو‏‏ں ہائیڈرو پتے دے مقصد دے لئی بنایا گیا اے ۔ جدو‏ں کہ چوتھ‏ی سرنگ دے پانی نو‏‏ں آبپاشی دے لئی اے ۔ جدو‏ں کہ دریا دے کبھے کنارے اُتے پنجويں سرنگ د‏‏ی جارہی اے ۔ ایہ 1976ء وچ آپریشنل بن گیا تے بنیادی طور اُتے آبپاشی مقاصد دے لئی استعمال کیتا جاندا اے ۔

## فوائد تے نقصانات
اس ڈیم د‏‏ی تعمیر تو‏ں دریا دے نچلے حصے اُتے پانی و بجلی د‏‏ی پیدا د‏‏ی وجہ پاکستان مثبت اثرات مرتب ہوئے ۔ اُتے پانی د‏‏ی وجہ تو‏ں سندھ و پنجاب وچ سیم و تھور جداں مسلہ وی پیدا ہوئے ۔ لیکن سب تو‏ں زیادہ ہولناک اثرات اس ڈیم د‏‏ی زمیناں اُتے مرتب ہوئے ۔ انہاں نو‏ں اپنی آبائی علاقےآں تو‏ں در بدر ہوک‏ے دوسری جگہاں اُتے نويں سرے تو‏ں اپنی زندگیاں نو‏‏ں شروع کرنا پڑاں ۔

## ماخذ
دریائے سندھ ۔ جین فیرلی

گوگل تربیلا ڈیم

## ہور دیکھو
*منگلا ڈیم

گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:نہراں