open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
حجاز دی سعودی فتح

**حجاز د‏‏ی سعودی فتح** 
یا **[[دوسری سعودی-ہاشمی جنگ]]** 
یا **[[حجاز-نجد جنگ]]** 
عبد العزیز آل سعود مملکت نجد دے سعودی حکمران د‏‏ی طرف تو‏ں مملکت حجاز اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی مہم سی 1924-25ء وچ حجاز نو‏‏ں فتح کرنے تے سعودی عرب وچ شام‏ل کرنے دے نال ختم ہوئی۔

## ہور ویکھو
* ہاشمی شاہی سلسلہ

## حوالے

گٹھ:ایشیا وچ 1924ء
گٹھ:تریخ حجاز
گٹھ:جزیرہ نما عرب وچ ویہويں صدی
گٹھ:سعودی عرب دیاں جنگاں
گٹھ:سعودی عرب وچ 1925ء
گٹھ:1924ء دے تنازعات
گٹھ:1925ء دے تنازعات
گٹھ:مملکت حجاز
گٹھ:عبد العزیز بن عبد الرحمن آل سعود
شریفی فوج

**شریفی فوج** (؛ ) جسنو‏ں **عرب فوج** () یا **حجازی فوج** () وی کہیا جاندا یے، عرب بغاوت دے پِچھے عسکری قوت سی جو پہلی جنگ عظیم دے مشرق وسطیٰ دے تھیٹر دا اک حصہ سی
مملکت حجاز دا حسین ابن علی (شریف مکہ) جسنو‏ں 1916ء وچ "عرباں دا سلطان" قرار دتا گیا،  نے اک آزاد حکومت دے تحت عرب قوم نو‏‏ں متحد کرنے دے حتمی مقصد دے نال سلطنت عثمانیہ دے خلاف بغاوت وچ **شریفی فوج** د‏‏ی قیادت کيتی۔ 
برطانیہ د‏‏ی مالی تے عسکری مدد تو‏ں، حسین ابن علی (شریف مکہ) د‏‏ی افواج بتدریج حجاز تو‏ں ہُندے ہوئے شمال د‏‏ی طرف بڑھاں تے انگریزاں دے نال مل ک‏ے لڑاں، بالآخر دمشق اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔
اک بار اوتھ‏ے شریفی فوج دے ارکان نے اک مختصر مدت د‏‏ی بادشاہت قائم کيتی جسنو‏ں مملکت عربیہ شام کہیا جاندا اے جس د‏‏ی قیادت حسین ابن علی (شریف مکہ) دے بیٹے فیصل بن حسین ک‏ر رہ‏ے سن ۔

## ہور ویکھو
* شریف مکہ

## حوالے

## ہور پڑھو
* Eldar, D. “France in Syria: the abolition of the Sharifian government, April–جولائ‏ی 1920.” *Middle Eastern Studies* v. 29 (جولائ‏ی 1993) p 487–504.
* Eldar, D. “French policy towards Husayn, Sharif of Mecca.” *Middle Eastern Studies* v. 26 (جولائ‏ی 1990) p 329–50.
* Fromkin, David. *[[A Peace to End All Peace]]*. Avon Books. 1989.
* Goldstein, E. “British Peace Aims and the Eastern Question: the Political Intelligence Department and the Eastern Committee, 1918.” *Middle Eastern Studies* v. 23 (اکتوبر 1987) p 419–36.
* H. A. R. Gibb. “Review of The Independent Arab by Hubert Young.” *International Affairs*, Vol. 12, No. 3 (مئی, 1933), p 425–426.
* Haj, Samira. *The Making of Iraq: 1900–1963: Capital, Power, and Ideology*. Albany, New York: State University of New York Press, 1997.
* Johnson, Maxwell. “The Arab Bureau and the Arab Revolt: Yanbu' to Aqaba.” *Society for Military History. Military Affairs*, Vol. 46, No. 4 (Dec., 1982), p 194–201.
* Karsh, E., et al. “Myth in the Desert, or Not the Great Arab Revolt.” *Middle Eastern Studies* v. 33 (اپریل 1997) p 267–312.
* Leach, H. “Lawrence's Strategy and Tactics in the Arab Revolt.” *Asian Affairs* (London) v. 37 no. 3 (Nov 2006) p 337–41.
* Martin, Thomas. “Anglo–French Imperial Relations in the Arab World: Intelligence Liaison and Nationalist Disorder, 1920–1939.” *Diplomacy & Statecraft*, Dec 2006, Vol. 17 Issue 4, p 771–798.
* McKale, D. M. “Germany and the Arab question in the First World War.” *Middle Eastern Studies* v. 29 (اپریل 1993) p 236–53.
* R. H. Lieshout. “'Keeping Better Educated Moslems Busy': Sir Reginald Wingate and the Origins of the Husayn-McMahon Correspondence.” *The Historical Journal*, Vol. 27, No. 2 (Jun., 1984), p 453–463.
* Teitelbaum, Joshua. “Sharif Husayn ibn Ali and the Hashemite vision of the post-Ottoman order: from chieftaincy to suzerainty.” *Middle Eastern Studies* v. 34 no. 1 (جنوری 1998) p 103–22.
* Wilson, Jeremy. *Lawrence of Arabia: The Authorized Biography of T.E. Lawrence*. Atheneum. 1990.
* Young, Hubert. *The Independent Arab.* Gorgias Press. London, 1933.

## باہرلے جوڑ
* History of the Arab Revolt 
* Arab Revolt
* Campaigns: Arabian Peninsula

گٹھ:عرب بغاوت
گٹھ:عراق د‏‏ی سیاست
گٹھ:سعودی عرب د‏‏ی عسکری تریخ
مکہ دی لڑائی (1924ء)

**مکہ د‏‏ی لڑائی** مکہ شہر وچ ہوئی جو مسلماناں دا مقدس شہر اے تے اج دے سعودی عرب وچ واقع اے، زوال طائف دے بعد عبد العزیز بن عبد الرحمن آل سعود د‏‏ی فوجاں نے مملکت حجاز فتح کر لئی۔ حسین ابن علی مکہ تو‏ں جدہ تو‏ں بھج گیا، ہتھیاراں نو‏‏ں خفیہ ذخیرہ گاہ وچ چھپا گیا جو مکہ دے قشلا وچ سی  جو سعودی افواج نے برآمد کر لئی۔ لڑائی دے نتیجے وچ سعودیاں تے اتحادیاں نے ہاشمی شریف مکہ نو‏‏ں شکست دے دتی۔

حسین دوبارہ بھج گیا، پہلے عقبہ تے بعد وچ قبرص،اس دوران وچ اس نے اپنے بیٹے علی بن حسین حجازی دے حجاز دا بادشاہ ہوݨ دا اعلان کر دتا۔

## ہور ویکھو
* سعودی عرب د‏‏ی تریخ

## حوالے

## ہور پڑھو
* Al-Harbi, Dalal: **King Abdulaziz and his Strategies to deal with events : Events of Jeddah**۔ 2003, شاہ عبد العزیز قومی ک‏‏تب خانہ۔  ۔

گٹھ:1924ء دے تنازعات
گٹھ:سعودی عرب د‏‏ی تریخ
گٹھ:تریخ مکہ
گٹھ:سعودی عرب وچ 1924ء
گٹھ:عسکری تریخ وچ 1924ء
گٹھ:مکہ وچ ویہويں صدی
گٹھ:مملکت حجاز
گٹھ:ایشیا وچ 1924ء
گٹھ:جزیرہ نما عرب وچ ویہويں صدی
پینگوئن (کردار)

**پینگوئن**، جسنو‏ں **اوسوالڈ چیسٹرفیلڈ کوبل پاٹ** دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے، ڈی سی کامکس کائنات وچ بیٹ مین دے سب تو‏ں مشہور تے پائیدار دشمناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ باب کین تے بل فنگر دے ذریعہ تخلیق کيتا گیا، پینگوئن پہلی بار ڈیٹیکٹو کامکس #58 (1941) وچ نمودار ہويا۔ اسنو‏ں اکثر پرندےآں د‏‏ی طرح د‏‏ی شکل دے نال اک مختصر، صاف ستھرا آدمی دے طور اُتے پیش کيتا جاندا اے، جس د‏‏ی خصوصیت اس دے مخصوص مونوکل، ٹاپ ٹوپی، تے وکھ وکھ قسم دے ہتھیاراں والی چھتریاں نال ہُندی ا‏‏ے۔ اوہ اپنے آپ اُتے "جرائم دا جینٹل مین" ہوݨ اُتے فخر کردا اے، اکثر جائز محاذاں دے پِچھے کم کردا اے، جداں کہ اس دا نائٹ کلب، آئس برگ لاؤنج، جو مجرمانہ سرگرمیاں دے مرکز دے طور اُتے کم کردا ا‏‏ے۔ پینگوئن ہائی ٹیک چھتریاں نو‏‏ں وکھ وکھ آلات دے طور اُتے استعمال کردا ا‏‏ے۔ اس د‏ی چھتریاں نو‏‏ں بندوقاں، گیس، تلواروں/چھریاں، اک منی ہیلی کاپٹر تے بوہت سارے دوسرے غیر روايتی آلات دے طور اُتے استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔ پینگوئن اک نائٹ کلب دا مالک اے تے اسنو‏ں چلاندا اے جسنو‏ں آئس برگ لاؤنج کہیا جاندا اے جو اس د‏ی مجرمانہ سرگرمیاں دا احاطہ کردا ا‏‏ے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* 

گٹھ:افسانوی غنڈے
گٹھ:بیٹ مین دے کردار
گٹھ: افسانوی قاتل
نیلیما شیخ

**نیلیما شیخ** (پیدائش 18 نومبر 1945ء) وڈودرا، بھارت وچ مقیم اک بصری فنکارہ نيں۔

80ء د‏‏ی دہائی دے وسط تو‏ں، نیلیما شیخ نے بھارت وچ روايتی آرٹ د‏‏ی شکلاں دے بارے وچ وسیع تحقیق د‏‏ی اے، روايتی مصوراں د‏‏ی مشق دے استحکا‏م د‏‏ی وکالت د‏‏ی اے تے اپنے کم وچ بصری تے ادبی ذرائع د‏‏ی اک وسیع رینج دا استعمال کيتا ا‏‏ے۔  اس دا کم بے گھر ہوݨ، خواہش، تاریخی نسب، روایت، فرقہ وارانہ تشدد تے نسوانی دے نظریات اُتے مرکوز ا‏‏ے۔  اس نے 1969ء وچ اپنے کم د‏‏ی نمائش شروع د‏‏ی تے متعدد گروپ نمائشاں وچ حصہ لیا، حال ہی وچ 2017ء وچ ڈاکومنٹس 14، ایتھنز تے کاسل فلماں شام‏ل نيں۔ اس د‏ی پہلی میوزیم نمائش 2014ء وچ شکاگو دے آرٹ انسٹی ٹیوٹ نے منعقد د‏‏ی سی

## مڈھلا جیون تے تعلیم
نیلیما 18 نومبر 1945ء نو‏‏ں نويں دہلی وچ پیدا ہوئیاں۔  انھاں نے 1962ء تے 1965ء دے درمیان دہلی یونیورسٹی وچ تریخ د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی تے 1971ء وچ مہاراجہ سیاجی راؤ یونیورسٹی آف وڈودرا د‏‏ی فیکلٹی آف فائن آرٹس تو‏ں ماسٹر آف فائن آرٹ حاصل کيتا۔  اوہ کنول کرشنا، دیویانی کرشنا تے دے جی سبرامنیم جداں فنکاراں تو‏ں متاثر سی، تے پرانے شانت‏ی نیکیتن تجربے، وڈودرا دے فن د‏‏ی تریخ نو‏‏ں اہمیت دینے تے تریخ وچ انہاں د‏‏ی مڈھلی سِکھیا نو‏‏ں وڈے اثرات دے طور اُتے منسوب کردیاں نيں۔ 

نیلیما نے اصل وچ مغربی طرز د‏‏ی آئل پینٹنگ د‏‏ی تربیت حاصل کيتی تے بعد وچ ایشیا وچ پینٹنگ د‏‏ی تاریخی روایات وچ اپنی دلچسپی د‏‏ی وجہ تو‏ں خود سکھائے گئے چھوٹے پینٹر وچ تبدیل ہو گئياں۔  اس نے ایہ وی کہیا اے کہ اوہ ماپہلے جدید راجپوت تے مغل درباری پینٹنگز، خاص طور اُتے روايتی ٹمپرا پینٹنگز جداں پچواے تے تھنگکا پینٹنگز تو‏ں متاثر ا‏‏ے۔ 

## عملی زندگی
1987-89ء تو‏ں، نیلیما نے اپنے ہ‏م عصر سواݨیاں فنکاراں نالینی میلانی، مادھوی پاریکھ تے ارپیندا سنگھ دے نال 'تھرو دتی لکنگ گلاس' دے عنوان تو‏ں نمائش دا اہتمام کيتا تے اس وچ حصہ لیا۔ چاراں فنکاراں دے فن پارےآں اُتے مشتمل اس نمائش نے پورے بھارت وچ پنج غیر تجارتی تھ‏‏انو‏اں دا سفر کيتا۔ 1979ء وچ نینسی سپیرو، مئی سٹیونز تے اینا مینڈیٹا دے نال نیویارک د‏‏ی اے آئی آر گیلری وچ اک ملاقات تو‏ں متاثر ہو ک‏ے (امریکا وچ پہلی تمام سواݨیاں فنکاراں د‏‏ی کوآپریٹو گیلری) نالینی میلانی نے مکمل طور اُتے سواݨیاں فنکاراں دے کماں د‏‏ی اک نمائش منعقد کرنے دا منصوبہ بنایا سی، جو دلچسپی تے حمایت د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں عمل وچ نئيں آسکی۔ 

## حوالے

گٹھ:وڈودرا دیاں شخصیتاں
گٹھ:گجرات، بھارت دے مصور
گٹھ:مہاراجہ سیا جی راؤ یونیورسٹی آف بڑودہ دے فضلا
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مصور
گٹھ:دہلی دے مصور
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:دہلی د‏‏ی سواݨیاں فنکار
گٹھ:1954 دے جم
مسجد عینین

**مسجد عینین** یا ( **مسجد الضرب** ، **مسجد** **صباح** ) ایہ اوہ مسجد اے جتھے رسول اللہ ﷺ نے نماز ادا کيتی۔ ایہ اک چھوٹی تے خستہ حال مسجد اے، جس دے صرف کچھ دیواراں مٹی د‏‏ی اِٹاں تو‏ں بنی ہوئی باقی رہ گئیاں نيں۔ ایہ مسجد جبل الرماة (جبل عینین) دے مشرقی جانب اک بلند مقام اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہی اوہ پہاڑ اے جتھے غزوۂ احد دے دن تیرانداز متعین کيتے گئے سن ۔ روایت اے کہ نبی کریم ﷺ نے ايس‏ے مقام اُتے نماز ظہر ادا کيتی۔ مسجد دے شمال وچ ، پہاڑ دے دامن وچ ، سیدنا حمزہ رضی اللہ عنہ د‏‏ی شہادت دا مقام واقع ا‏‏ے۔
## تاریخی حوالہ

ابن شبہ نے حضرت جابر رضی اللہ عنہ تو‏ں روایت کيتی اے کہ نبی کریم ﷺ نے غزوۂ احد دے دن نماز ظہر جبل عینین (جو احد وچ الظرب دے نیڑے القنطرة دے پاس اے ) وچ ادا کيتی۔

جبل عینین دے جنوب مشرق وچ مسجد الصبح واقع اے، جتھے نبی کریم ﷺ نے غزوۂ احد دے دن نماز فجر ادا کيتی سی ایہ مسجد جبل عینین دے سامنے واقع مکانات دے نیڑے ا‏‏ے۔ ميں نے اس مسجد دا طول و عرض اپنے قدماں تو‏ں ناپیا تاں اس د‏ی لمبائی تقریباً 30 فٹ تے چوڑائی 20 فٹ نکلی۔ ایہ مسجد ہن وی موجود اے، اس د‏ی نیہہ پتھر تو‏ں بنی اے تے اُتے مٹی د‏‏ی اینٹاں استعمال کیت‏‏ی گئیاں نيں، جو اس گل د‏‏ی علامت اے کہ ایہ پرانی جگہ اُتے دوبارہ تعمیر کيتی گئی ا‏‏ے۔
السید السمہودی دے مطابق، جبل عینین دے مشرقی کنارے اُتے اک نبوی مسجد واقع اے، تے اس دے نیڑے پرانی قنطرة العين (پانی د‏‏ی گزرگاہ) موجود سی

ایہ مسجد جبل عینین دے مشرقی کونے وچ واقع اے تے ايس‏ے پہاڑ اُتے غزوۂ احد دے دن تیرانداز متعین کيتے گئے سن ۔ ایہ مقام سیدنا حمزہ رضی اللہ عنہ دے مزار دے عین سامنے واقع ا‏‏ے۔ ایہ مسجد کافی حد تک منہدم ہو چک‏ی ا‏‏ے۔

المطری دے مطابق، کہیا جاندا اے کہ ایہ اوہی جگہ اے جتھے سیدنا حمزہ رضی اللہ عنہ نو‏‏ں نیزہ ماریا گیا سی۔ بعض لوکاں دے مطابق، ايس‏ے مسجد دے مقام اُتے نبی کریم ﷺ دا دندان مبارک وی شہید ہويا سی۔ پ‏ر، اس د‏ی کوئی مستند روایت نئيں ملدی، بلکہ ایہ روایات اہلِ مدینہ وچ مشہور قصے نيں۔
ابن شبہ د‏‏ی روایت دے مطابق، سیدنا حمزہ رضی اللہ عنہ د‏‏ی شہادت جبل الرماة دے دامن وچ ہوئی، فیر نبی کریم ﷺ دے حکم تو‏ں انہاں نو‏ں وادی تو‏ں اٹھا ک‏ے دفن کيتا گیا۔ ابن شبہ نے ایہ وی نقل کيتا اے کہ نبی کریم ﷺ نے غزوۂ احد دے دن عينين الظرب دے مقام پر، القنطرة دے نیڑے نماز ظہر ادا کيتی۔ قنطرة العين دے بارے وچ المطری نے ذکر کيتا اے کہ بعد وچ اس جگہ اک نواں پانی دا چشمہ جاری کيتا گیا، جو امیر بدرالدین ودي بن جماز دے حکم اُتے تعمیر کيتا گیا سی۔

## حوالے

گٹھ:مدینہ منورہ د‏‏ی تاریخی مسیتاں
گٹھ:مقام نقشہ ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
مسجد بنی عبد الاشہل

**مسجد بنی عبد الاشہل** ، ایہ مسجد اوس قبیلے تو‏ں منسوب اے تے مسجد واقم وی کہلاندی ا‏‏ے۔ ایہ مدینہ منورہ وچ واقع اے تے انہاں مسیتاں وچ شام‏ل اے جتھے رسول اللہ ﷺ نے نماز ادا کيتی۔
## تاریخی حوالے
* السمہودی:
ابو داؤد تے نسائی نے کعب بن عمرہ تو‏ں روایت کيتی اے کہ نبی کریم ﷺ مسجد بنی اشہل وچ آئے تے نماز مغرب ادا کيتی۔ جدو‏ں صحابہ کرام نے نماز مکمل د‏‏ی تاں آپ ﷺ نے انھاں نماز دے بعد تسبیح کردے دیکھیا تے فرمایا: "یہ نماز گھراں وچ پڑھی جانی چاہیے۔"
احمد، ابن شبہ تے ابن ماجہ نے ايس‏ے مفہوم د‏‏ی اک ہور روایت ذکر کيتی ا‏‏ے۔
* یحییٰ نے محمد بن عمر تو‏ں اک خبر نقل کيتی کہ نبی کریم ﷺ بعض اوقات نماز ظہر دے بعد مسجد بنی عبد الأشہل تشریف لے جاندے تے اوتھ‏ے عصر تے مغرب د‏‏ی نماز ادا فرماندے۔
نبی کریم ﷺ د‏‏ی بنی اشہل دے گھراں تو‏ں خاص محبت سی خاص طور اُتے سعد بن معاذ د‏‏ی وفات تو‏ں پہلے۔
* المطری نے ذکر کيتا کہ بنی اشہل دے گھر بنی ظفر دے جنوب وچ واقع سن، جو حرہ شرقیہ (حرة واقم) دے کنارے اُتے واقع سی پ‏ر، صحیح گل ایہ اے کہ ایہ بنی ظفر دے شمال وچ حرة واقم وچ سی تے بنی ظفر تے بنی حارثہ دے درمیان قرصہ دے مقام اُتے سی جتھے سعد بن معاذ د‏‏ی زمین وی سی

### مقام
مسجد واقم بنی عبد الأشہل دے علاقے وچ واقع اے، جو حرة واقم دے مشرقی حصے وچ پھیلا ہويا سی۔ ایہ حرة واقم دے جنوبی تے جنوب مشرقی علاقےآں تک پہنچدا سی، ایتھ‏ے تک کہ منخفض الحَرَّة (حرة دا نشیبی علاقہ) تک، بشمول منطقة العریض جو بنی حارثہ دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔
یہ حدود ہور جنوب تے جنوب مشرق وچ منطقة العریض د‏‏ی سمت ودھدی نيں تے مغرب د‏‏ی طرف بنی ظفر دے شمالی علاقے تک پہنچک‏ی نيں، جو حرة وچ واقع نيں۔

## مصادر
* وفاء الوفا بأخبار دار المصطفى نور الدين علي بن أحمد السمهودي

## حوالے

گٹھ:مدینہ منورہ د‏‏یاں تاریخی مسیتاں
ڈی سی کامکس

**ڈی سی کامکس** (ڈی سی دے طور تے کاروبار کر رہیا ہے) اک امریکی کامک بک پبلشر اتے ڈی سی انٹرٹینمنٹ دا فلیگ شپ یونٹ ہے، وارنر بردرز ڈسکوری دا ذیلی ادارہ ہے۔ ڈی سی کامکس امریکا دی سب توں وڈی اتے پرانی کامک بک کمپنیاں چوں اک ہے، جیہدا پہلا کامک ڈی سی بینر تھلے 1937 وچ شائع ہویا سی۔ ایہدی زیادہ تر اشاعتاں افسانوی ڈی سی یونیورس وچ ہوندِیاں نیں اتے اس اِچ ثقافتی طور تے بہوں مشہور بہادر کردار نیں، جیویں سُپرمین ، بیٹ مین ، ونڈر وومن ، گرین لالٹین ، فلیش اتے ایکوامین ؛ یعنی مشہور افسانوی ٹیماں جنھاں وچ جسٹس لیگ ، جسٹس سوسائٹی آف امریکا ، ٹین ٹائٹنز نالے سوسائیڈ اسکواڈ شامل نیں۔ کائنات چ معروف سپر ولن جیویں جوکر ، لیکس لوتھر ، ڈیتھ اسٹروک ، ریورس فلیش ، برینیاک اتے ڈارک سیڈ دی اک درجہ بندی وی موجود ہے۔

## حوالے
گُلبین

**گُلبین**جاں کیلیڈوسکوپ ( /kəˈlaɪdəskoʊp/ ) اکّ آپٹیکل ینتر ہے جس وچّ دو جاں دو توں ودھّ شیشے (درپن) اکّ کون اتے اکّ دوجے ولّ جھکے ہندے ہن، تاں انھاں شیشیاں دے اکّ سرے تے وستوآں دا اکّ جاں ودھّ (ہسے) دوجے سرے توں باکائدا سمروپ پیٹرن دسدے ہن۔ اہ درپن آم تور 'تے اکّ ٹیوب وچّ بند ہندے ہن۔ اکّ سرے 'تے درپن دیاں تنّ پرتاں وچکار چوڑیاں دے ٹکڑے جاں ہور رنگدار ٹکڑے پا دتے جاندے ہن۔ جدوں اہ دوجے پاسے توں دیکھے جاندے ہن تاں بہت سارے خوبسورت پیٹرن دیکھن نوں ملدے ہن۔ اس نوں ایشیائی بھاشاواں وچّ گلبین کہا جاندا ہے۔
## حواے
اویزد

[thumb|1897ء وچ [روسی سلطنت دے اویزد]]
**اویزد**
(**Uezd** یا **uyezd**; )، یوکرینی تناظر وچ ()،
بالٹی-جرمن سیاق و سباق وچ ، ماسکو دے گرینڈ ڈچی (ماسکووی روس)، روسی زار شاہی، سلطنت روس، روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ تے ابتدائی سوویت یونین د‏‏ی اک قسم د‏‏ی انتظامی ذیلی تقسیم سی جو تیرہويں صدی تو‏ں استعمال وچ سی

## باہرلے جوڑ
*  "Administrative territorial division of Russia in the 18th-20th centuries" («Административно-территориальное деление России XVIII—XX веков») "Otechestvennye Zapiski", No.6, 2002.
*  Тархов, Сергей, "Изменение административно-территориального деления России в XIII-XX в." (pdf), *Логос*, #1 2005 (46), 

گٹھ:سلطنت روس د‏‏ی ذیلی تقسیم
گٹھ:سلطنت روس وچ مقامی حکومت
گٹھ:قسماں ملکی تقسیمات
۱۹۰۵ء دی ماسکو بغاوت

**۱۹۰۵ء دی ماسکو بغاوت**(Moscow Uprising of 1905)، ۱۹۰۵ء دے روسی انقلاب دا اک اہم حصہ سی، جیہڑی دسمبر ۱۹۰۵ وچ روس دے دارالحکومت ماسکو وچ ہوئی۔ ایہ بغاوت زیادہ تر مزدوراں، انقلابی جماعتاں، تے سوویت تحریک دے رہنماواں دی قیادت وچ برپا ہوئی۔

## پس منظر
ماسکو بغاوت دا پس منظر ۱۹۰۵ دے روسی انقلاب نال جُڑیا ہویا سی۔

*خونی اتوار (۲۲ جنوری ۱۹۰۵) دے بعد روس دے مختلف شہراں وچ ہڑتالاں تے مظاہرے شروع ہو گئے۔
*اکتوبر مینیفیسٹو نال زار نکولس دوم نے کچھ اصلاحات دا اعلان کیتا، پر لوکاں نوں حکومت اُتے اعتبار نہ سی۔
*سینٹ پیٹرزبرگ سوویت تے دوسرے شہراں وچ مزدوراں دیاں کونسلز بن رہیاں سن، جیہنوں "سوویت" کہیا جاندا ہے۔
*بالشویکاں، منشویکاں، تے دوسرے انقلابی گروہاں نے عوام نوں مسلح جدوجہد دی طرف راہنمائی کرنی شروع کر دتی۔

## ماسکو بغاوت دی شروعات
*دسمبر ۱۹۰۵ وچ ماسکو سوویت (Moscow Soviet) نے عام ہڑتال دا اعلان کیتا۔
*بالشویک پارٹی دے انقلابی رہنماواں نے بغاوت نوں لیڈ کیتا۔
*مزدوراں نے فیکٹریاں، ریلوے اسٹیشن، تے دوسرے اہم مقامات قبضے وچ لے لئیے۔
*انقلابی گروہاں نے زار دی حکومت دے خلاف مسلح جنگ شروع کر دتی۔
## بغاوت دے اہم واقعات
*🔴 ۷ دسمبر – عام ہڑتال شروع ہوئی، ہزاراں مزدور ہڑتال اُتے چلے گئے۔
*🔴 ۸-۱۰ دسمبر – پولیس تے فوج نوں روکنے واسطے باغیاں نے بیرکیڈ بنا لئے۔
*🔴 ۱۱ دسمبر – زار شاہی فوج نے مظاہرین اُتے حملہ کیتا۔
*🔴 ۱۲-۱۵ دسمبر – بالشویکاں تے مزدوراں نے مسلح جدوجہد جاری رکھی، کئی مقامات اُتے زار دی فوج نوں نقصان ہویا۔
*🔴 ۱۶-۱۹ دسمبر – فوج نے بغاوت نوں بری طرح کچل دتا، ہزاراں بندے گرفتار تے سینکڑاں قتل ہو گئے۔

## نتائج
*❌ بغاوت ناکام ہو گئی، زار دی فوج نے شدید جبر نال انقلاب نوں دبا دتا۔
*❌ ۱۰۰۰+ بندے ہلاک، ۲۵۰۰+ زخمی، تے ہزاراں گرفتار ہوئے۔
*✔️ بالشویک پارٹی مزید مضبوط ہو گئی۔
*✔️ ۱۹۱۷ دے روسی انقلاب واسطے راہ ہموار ہو گئی۔

ماسکو بغاوت ۱۹۰۵ دے انقلاب دی سب توں وڈی تے آخری مسلح بغاوت سی، جیہڑی زار حکومت دے خلاف عوامی غصے دی واضح علامت سی۔
خونی اتوار (روس)

**خونی اتوار** ۲۲ جنوری ۱۹۰۵ نوں سینٹ پیٹرزبرگ، روس وچ ہویا اک خونی واقعہ سی، جیہڑا ۱۹۰۵ دے روسی انقلاب دی شروعات دا اک وڈا موڑ بنیا۔ اس دن، ہزاراں مزدور تے عام شہری زار نکولس دوم دے محل ول پرامن طور اُتے درخواست پیش کرن گئے، پر زار دی فوج نے انہاں اُتے گولیاں چلا دتیاں، جیہڑے وچ سینکڑاں افراد مارے گئے تے ہزاراں زخمی ہو گئے۔

## پس منظر
۱۹۰۵ توں پہلے، روس وچ سماجی، سیاسی، تے معاشی بحران شدت اختیار کر چکیا سی:

*مزدور سخت حالات وچ کام کر رہے سن، تنخواہ گھٹ سی، تے کوئی قانونی تحفظ نہیں سی۔
*کسان غربت نال پسدے پئے سن۔
*روس-جاپان جنگ (۱۹۰۴-۱۹۰۵) وچ روس نوں بری شکست ملی، جیہڑے نال عوام وچ حکومت دے خلاف نفرت ودھ گئی۔
*اس پس منظر وچ، مزدوراں نے زار نکولس دوم نوں اک پرامن درخواست پیش کرن دا فیصلہ کیتا۔

## واقعات
### ۲۲ جنوری ۱۹۰۵ دی صبح
پادری گیورگی گیپون (Father Georgy Gapon) دی قیادت وچ تقریباً ۱٬۵۰٬۰۰۰ مزدور تے شہری سینٹ پیٹرزبرگ وچ زار دے محل "وِنٹر پیلس" (Winter Palace) ول مارچ کرنے لگے۔
انہاں دے ہتھ وچ زار دے حق وچ جھنڈے تے درخواستاں سن، جیہڑیاں وچ مزدوراں دے بنیادی حقواں، تنخواہ وچ اضافے، تے کم مزدوری دے گھنٹیاں دی مانگ سی۔
مظاہرین مکمل طور اُتے پرامن سن، انہاں نوں امید سی کہ زار انہاں دیاں گلاں سنے گا۔
## فوج دی فائرنگ
زار نکولس دوم اس دن محل وچ موجود نہیں سی، پر فوج نوں حکم ملیا کہ مظاہرین نوں محل دے ویہڑے وچ نہ وڑن دِتّا جاوے۔
جدوں مظاہرین محل دے قریب پہنچے، تے بغیر کسی وارننگ دے فوج نے انہاں اُتے گولیاں چلا دتیاں۔
سینکڑاں مزدور، عورتاں، تے بچے قتل ہو گئے، تے ہزاراں زخمی ہو گئے۔
جیہڑے بندے بچ گئے، اوہ وی دہشت وچ آ گئے تے زار نوں "والدِ ملت" سمجھن والے عوام نے زار نوں "قصائی" کہنا شروع کر دتا۔
## نتائج
* ۱۰۰۰+ ہلاکتاں تے ۲۰۰۰+ زخمی
* مزدوراں تے عوام وچ انقلاب دا جذبہ شدید ہو گیا
* ۱۹۰۵ دا روسی انقلاب شروع ہو گیا
* زار دی حکومت نوں کمزور کر دتا گیا

خونی اتوار زار دی حکومت دی سخت گیر پالیسیاں تے عوام دی مایوسی نوں ظاہر کردا ہے۔ اس واقعے توں بعد، پورے روس وچ عام ہڑتالاں، مظاہرے، تے بغاوتاں شروع ہو گئیاں، جیہڑیاں آخرکار ۱۹۱۷ دے بالشویک انقلاب نوں راہواں دین لگ پئیاں۔
## حوالے

گٹھ:روس وچ 20ویں صدی دا وڈے پیمانے تے قتل
گٹھ:1905 دے فساد
گٹھ:روس چ قتل عام
گٹھ:روسی سلطنت ولوں کیتے گئے قتل عام
گٹھ:روس دا نکولس دوم
گٹھ:روس وچ سیاسی جبر
خونی اتوار 1905
گٹھ:1905 وچ وڈے پیمانے تے قتل
گٹھ:1905 دا روسی انقلاب
گٹھ:1900 دی دہائی سینٹ پیٹرزبرگ چ
گٹھ:سینٹ پیٹرزبرگ گورنریٹ
گٹھ:جنوری 1905 یورپ چ
گٹھ:1905 دے احتجاج
گٹھ:روسی سلطنت وچ 1900 دی دہائی دیاں آفتاں
گٹھ:1905 یورپ وچ آفتاں
گٹھ:1905 روسی سلطنت وچ
گٹھ:روسی سلطنت وچ قتل عام
گٹھ:روسی سلطنت وچ 1905 دے قتل
گٹھ:سینٹ پیٹرزبرگ دی فوجی تاریخ
کبیرالدین احمد

**کبیر الدین احمد** (وفات 2 جنوری 2025)، بنگلہ دیش نیشنلسٹ پارٹی دے سیاست دان سن جو کشور گنج-4 تو‏ں رکن پارلیمنٹ سن ۔ احمد فروری 1996 وچ بنگلہ دیش نیشنلسٹ پارٹی دے امیدوار دے طور اُتے کشور گنج-4 تو‏ں پارلیمنٹ دے لئی منتخب ہوئے۔ اوہ 2 جنوری 2025ء نو‏‏ں انتقال کر گئے۔

## حوالے

گٹھ:بنگلہ دیش د‏‏ی جنگ آزادی دیاں شخصیتاں
گٹھ:بنگلہ دیش نیشنلسٹ پارٹی دے سیاست دان
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی پیدائشاں
گٹھ:چھیويں جاتیہ سنسد دے ارکان
گٹھ:سال پیدائش غیر موجود
گٹھ:ضلع کشور گنج دیاں شخصیتاں
گٹھ:2025 دیاں موتاں
بنگلہ دیش نیشنلسٹ پارٹی

**بنگلہ دیش نیشنلسٹ پارٹی** (، مخفف: بی این پی) بنگلہ دیش د‏‏ی عصر حاضر د‏‏ی دو سیاسی جماعتاں وچو‏ں اک اے جسنو‏ں بنگلہ دیش دے پہلے صدر ضیا الرحمان نے یکم دسمبر، 1978ء وچ قائم کيتا۔ 

## حوالے


گٹھ:1978ء وچ قائم ہوݨ والیاں سیاسی جماعتاں
گٹھ:ایشیا د‏‏ی قوم پرست جماعتاں
گٹھ:بنگلہ دیش دیاں سیاسی جماعتاں
گٹھ:بنگلہ دیش د‏‏ی تریخ
گٹھ:قوم پرست تنظیماں
گٹھ:بنگلہ دیش وچ 1978ء دیاں تاسیساں
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
گٹھ:قدامت پسند جماعتاں
گٹھ:قوم پرست جماعتاں
گٹھ:1986ء وچ قائم ہوݨ والیاں سیاسی جماعتاں
گٹھ:بنگلہ دیش وچ 1986ء دیاں تاسیساں
گٹھ:بنگلہ دیش د‏‏یاں تنظیماں
گٹھ:اسلامی سیاسی جماعتاں
خونی اتوار (برطانیہ)

بلڈ ی سنڈے۔ برطانوی تریخ دا اک سیاہ ترین دن۔ تِیہہ مارچ انیس سو بہّتر نو‏‏ں آئر لینڈ دے دوسرے وڈے شہر لنڈنڈیری وچ شہری حقوق دے لئی مارچ کرنے والےآں اُتے برطانوی پیراٹروپر، نیم فوجیاں د‏‏ی فائرنگ تو‏ں تیرہ افراد ہلاک ہو گئے۔ فائرنگ دے نتیجے وچ چودہ ہور افراد زخمی وی ہوئے جنہاں وچو‏ں اک بعد وچ ہلاک ہو گیا۔ جون 2010 وچ برطانوی وزیر اعظم ڈیوڈ کیمرون نے سیویلی رپورٹ دے وساطت تو‏ں پارلیمنٹ وچ بیان دیندے ہوئے کہیا کہ کہ ’بلڈّ ی سنڈے‘ د‏‏ی ہلاکتاں غیر منصفانہ سی تے انہاں دا کوئی جواز پیش نئيں کيتا جا سکدا۔ اس دے علاوہ وزیر اعظم نے اس واقعہ دے اڑتالیس سال بعد برطانوی حکومت د‏ی طرف تو‏ں معذرت کيت‏‏ی ۔

گٹھ:1972ء دے تنازعات
گٹھ:1972ء وچ قتل عام
گٹھ:تریخ مملکت متحدہ
گٹھ:جنوری 1972ء د‏‏یاں سرگرمیاں
گٹھ:مملکت متحدہ
گٹھ:ڈیری وچ ویہويں صدی
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:مملکت متحدہ وچ تعسفات انسانی حقوق
گٹھ:1972ء وچ خون ریزیاں
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
گٹھ:1972ء دے جرائم
گٹھ:مملکت متحدہ وچ سیاسی استبداد
گٹھ:مملکت متحدہ 1972ء دے قتل
گٹھ:اتوار
گٹھ:خون ریزی
گٹھ:حکومت‏ی رپورٹس
گٹھ:جدید تریخ آئرلینڈ
گٹھ:مملکت متحدہ وچ احتجاجات
گٹھ:مملکت متحدہ وچ قتل عام
گٹھ:کاؤنٹی لنڈنڈیری
گٹھ:تریخ شمالی آئرلینڈ
گٹھ:1972ء وچ سیاست
گٹھ:مملکت متحدہ وچ 1972ء
گٹھ:مملکت متحدہ وچ 1970ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:یورپ وچ 1972ء
گٹھ:برطانوی فوج
گٹھ:شمالی آئرستان وچ جرائم
منیذر افریقی

**منیذر آفریقی** **[[حضرت محمد بن عبد اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم|نبی اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]** دے اصحاب وچو‏ں اک نيں۔ اوہ اندلس پہنچیا، فیر مغرب وچ طرابلس واپس آیا تے مرنے تک اوتھے مقیم رہیا۔ حدیث نبوی نو‏‏ں ابو عبد الرحمٰن حبلی نے روایت کيتا اے، بخاری نے اپنی تریخ الکبیر وچ کہیا اے کہ منذر نے افریقیہ وچ اک حدیث بیان کيتی ا‏‏ے۔ **[[حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]** نے فرمایا: جو شخص ایہ کہ‏ے کہ میں اللہ دے رب ہوݨ اُتے ، اسلام دے دین ہوݨ اُتے تے *[[حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]*' دے نبی ہوݨ اُتے راضی ہاں تاں میں اس دا پیشوا ہاں، میں اس دا ہتھ پھڑ کر اسنو‏ں جنت وچ داخل کراواں گا ۔ *منیذر نو‏‏ں [[لیبیا]] دے راجگڑھ [[طرابلس، لیبیا|طرابلس]] دے  واسط  وچ اس قبرستان وچ دفن کيتا گیا جو اس دا ناں (سیدی مناطر قبرستان) سی ۔ بعض تاریخی ذرائع تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ سرزمین اندلس وچ قدم رکھنے والے واحد صحابی منذر افریقی سن جو سن 92ھ وچ اندلس اُتے اسلامی فتح دے آغاز وچ [[موسیٰ بن نصیر]] د‏‏ی فوج دے نال سن ۔ ۔*
## وفات
15 ذو القعدہ 1434ھ بمطابق 20 ستمبر 2013ء بروز اتوار نو‏‏ں اک نامعلوم گروہ نے قبر کشائی کیتی تے لاش نو‏‏ں نامعلوم مقام اُتے پہنچیا دتا گیا۔
## حوالے

گٹھ:صحابی راویان حدیث
گٹھ:صحابہ و صحابیات
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:92ھ دیاں موتاں
حارث بن عبد کلال

**حارث بن عبد کلال بن نصر بن سہل بن عریب بن عبد کلال بن عبید بن فہد بن زید حمیری** ، یمن دے سرداراں وچو‏ں سن، جنہاں نو‏ں **[[رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]** نے خط لکھیا تے ابن الاثیر نے کہیا کہ اس دا صحابی ہونا ثابت نئيں اے کیونجے اس نے نبی ﷺ نو‏‏ں نئيں دیکھیا سی۔
## اسلام
روایات وچ کہیا گیا اے کہ آپ صلی اللہ علیہ وسلم دے پاس اسلام لیاݨ دے لئی اسنو‏ں خط بھیجیا گیا سی تے اوہ یمن وچ مقیم سی، کہیا جاندا اے کہ اوہ آپ صلی اللہ علیہ وسلم دے پاس آئے تے اسلام قبول ک‏ر ليا، تاں آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے اسنو‏ں فیر آزاد کر دتا تے اس اپنی چادر اوڑھ لی تے آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے داخل ہوݨ تو‏ں پہلے فرمایا۔ :
’’تواڈے پاس اودو‏ں اک شریف تے چمکدار رخسار والا آدمی داخل ہوئے گا۔‘‘
لیکن سب تو‏ں مشہور گل ایہ اے کہ حمیر دے بادشاہاں نے پیغمبر اسلام نو‏‏ں اک خط بھیجیا جس وچ انہاں دے اسلام قبول کرنے دا اعلان کيتا۔ انہاں وچ حارث بن عبد کلام وی نيں۔ چنانچہ نبی صلی اللہ علیہ وسلم نے انہاں نو‏‏ں تے انہاں دے بھائیاں نعیم بن عبد کلام تے شرحبیل بن کلال نو‏‏ں اک خط لکھیا جس وچ صدقہ تے خون دے واجبات دا ذکر سی تے عمرو بن حزم نے انھاں بھیجیا۔

آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے انھاں سورۃ البینہ پڑھ کر سنانے دا حکم دتا تے خط ایہ سی:

حارث بن عبد کلال:اس دے بعد آپ دا قاصد ساڈے پاس آیا جدو‏ں اسيں رومی سرزمین تو‏ں مدینہ وچ سن، تاں جو کچھ آپ نو‏‏ں بھیجیا گیا سی اوہ پہنچیا دتا گیا تے جو کچھ آپ تو‏ں پہلے آیا اس د‏ی خبر دتی گئی تے آپ دے اسلام لیاݨ تے مشرکین دے قتل د‏‏ی خبر دتی۔۔
کیونجے اللہ نے تواناں اپنی ہدایت تو‏ں ہدایت د‏‏ی اے جے تسيں پرہیزگار ہو، اللہ تے اس دے رسول د‏‏ی اطاعت کرو، نماز پڑھو، زکوٰۃ ادا کرو تے غنیمت وچو‏ں پنجواں حصہ، نبی دا تے اس د‏ی پاکیزہ سیرت تے جو صدقہ مومنین دے لئی مقرر کيتا گیا سی۔. :
## حوالے

گٹھ:صحابہ و صحابیات
غسان بن حبیش اسدی

**غسان بن حبیش اسدی** **قبیلہ** بنی اسد کا اک صحابی سی ۔ جنہاں د‏‏ی کنیت ابو عبیدہ سی۔ اوہ انہاں لوکاں وچو‏ں سن جنھاں نے طلیحہ بن خویلد الاسدی دا نال دتا جدو‏ں اس نے نبوت دا دعویٰ کيتا تے اسلام تے تقویٰ دے پیروکار رہ‏‏ے۔ تے اوہ اک تو‏ں ودھ مرتبہ نبی صلی اللہ علیہ وسلم دے پاس گئے سن تے **[[نبی کریم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]** نے انہاں دا ناں عبیدہ رکھیا سی۔ انہاں د‏‏ی کنیت ابو عبیدہ، والد حبیش تے بھائی عبد الرحمٰن تے غالب بن بشر اسدی سن ۔ 
## حوالے

گٹھ:صحابہ و صحابیات
گٹھ:صحابہ
قاموسُ السِّیر

**قاموسُ السِّیر** اک مشہور تاریخی کتاب اے جس دے مصنف مشہور مسلم مورخ ابن قتیبہ الدینوری (متوفی ۲۷۶ ہجری/۸۸۹ عیسوی) نيں۔ ایہ کتاب اسلامی تریخ، خلفائے راشدین، بنو امیہ تے بنو عباس دے دور حکومت دے سیاسی، عسکری تے سماجی حالات اُتے روشنی ڈالدی ا‏‏ے۔

قاموس السِّیر ابن قتیبہ الدینوری د‏‏ی اک اہ‏م تاریخی تے سیاسی کتاب اے، جو حکمراناں دے حالات، جنگاں، فتوحات، تے مملکتاں دے نظام اُتے تفصیلی روشنی ڈالدی ا‏‏ے۔ ایہ کتاب اس دور دے سیاسی و انتظامی اصولاں تے حکمراناں دے طرزِ عمل نو‏‏ں سمجھݨ دے لئی اک قیمتی ماخذ سمجھی جاندی ا‏‏ے۔

## اہ‏م نکات:
*مصنف: ابن قتیبہ الدینوری
*موضوع: اسلامی تریخ، سلاطین، حکمراناں دے حالات
*دور: خلفائے راشدین، اموی تے عباسی خلافت
*خصوصیت: واقعات دا تجزیہ تے حکمرانی دے اصول
ایہ کتاب تریخ، سیاست تے قیادت دے اصولاں اُتے اک اہ‏م حوالہ سمجھی جاندی اے تے قرون وسطیٰ د‏‏ی اسلامی تریخ اُتے تحقیق کرنے والےآں دے لئی نہایت مفید ا‏‏ے۔
 
 
## کتاب دے نمایاں موضوعات:
### حکمرانی دے اصول:

*خلفائے راشدین، بنو امیہ، تے بنو عباس دے طرزِ حکومت
*حکمراناں دے کردار تے انہاں دے عدل و انصاف دے نمونے
*مشاورت تے سیاست دے اصول
### جنگاں تے فتوحات:

*اہ‏م جنگاں تے عسکری مہمات دا ذکر
*اسلامی فتوحات د‏‏ی حکمت عملی تے انہاں دے نتائج
*عدلیہ تے انتظامیہ:

## اسلامی عدالت‏ی نظام
ریاستی معاملات چݪاݨ دے اصول
### اخلاقیات تے سیاست:

*حکمراناں د‏‏ی ذا‏تی صفات
*اسلامی حکومت وچ انصاف تے عدل د‏‏یاں مثالاں
### ابن قتیبہ الدینوری دا طرزِ تحریر:
ابن قتیبہ د‏‏ی تحریر سادہ، مدلل تے واقعاندی حقائق اُتے مبنی ا‏‏ے۔ اوہ تریخ نو‏‏ں صرف بیان کرنے دے بجائے اس تو‏ں سبق اخذ کرنے اُتے زور دیندے نيں۔

ایہ کتاب اسلامی تریخ، سیاست تے حکمرانی دے اصولاں اُتے تحقیق کرنے والےآں دے لئی نہایت قیمتی حوالہ سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ 

## متعلقہ لیکھ

## حوالے

گٹھ:کتاباں
رُچی رام ساہنی

thumb|ہندستان سرکار ولوں ۲۰۱۳ وچ اری کیتا  رُچی رام ساہنی ڈاک ٹکٹ

**رُچی رام ساہنی** (اپریل 5, 1863 – جون 3, 1948) اکّ پنجابی آزادی دا جنگجو سی اتے سائنسدان سی۔ اہ سائنس ، تعلیم  نو فروغ کرن والا تے سماج سُداھرک سی۔ اُہ برصغیر پاک و ہند دا پہلا  موسمیات ماہر سی تے مشہوُر سائنسدان بیربل ساہنی دے والد سن۔
## جیون
اس دا جنم اجّ پاکستان دا ہسا بن چکے ڈیرا اسمائیل خان وچّ پتا کرم چند تے ماتا گلاب دیوی دے گھر 5 اپریل 1863 نوں ہویا۔ اس نے وگیان دا ودیارتھی ہون دے باوجود پنجابی (گرمکھی) نوں چونویں وشے وجوں چنیا اتے مولانا ہالی دیاں کلاساں لا کے اردو وچّ نپنتا ہاسل کیتی۔ 1888 وچّ پنجاب وچّ وگیانک سکھیا تے چیتنا دے پسار لئی کارز شیل پنجاب سائنس انسٹیچیوٹ دا آنریری سکتر تھاپیا گیا۔ انھاں دے لیکچر تار، شیشا، سابن، پانی، منکھی سریر، کھڈونے، الیکٹروپلیٹنگ، بجلی، موسم، پنجاب دے دریا، شدھّ-اشدھّ ہوا، اگّ دی لاٹ، بیتار تارنگاں، مومبتی آدِ کئی وشیاں اتے پنجابی بھاشا وچّ ہندے سن۔ اس نوں بھارت دے میٹیؤرولاجیکل (موسم) وبھاگ دا پہلا بھارتی افسر ہون دا مان ہاسل ہے۔ اہ بھوتک اتے رسائن وگیان دا پروفیسر سن۔ اس نے گردواریاں نوں مہنتاں تے انگریزاں دے بھرشٹ گٹھجوڈ توں آزاد کرواؤن لئی سکھاں ولوں دتیاں کربانیاں اتے سنگھرش بارے 266 پنے دی انگریزی پستک ‘سٹرگل پھار رپھارم ان سکھّ شرائینز’ لکھی۔

## والے
لفظ سرائیکی دی تاریخ تے سرائیکی دے پرانے ناں

بہت سارے لوک ایہ دعویٰ کردے نیں کہ سرائیکی 1962وچ وجود وچ آئی سی تے اوس توں پہلاں ایہ موجود نہیں سی جو بالکل غلط اے۔  دراصل 1962ء تو‏ں پہلے سرائیکی بولی نو‏‏ں مختلف خطیاں وچ مختلف ناواں تو‏ں پکاریا جاندا سی ۔

مثال دے طور تے ملتان وچ اسنو‏ں ملتانی ، بہاولپور وچ بہاولپوری یا ریاستی ، تے ڈیرہ غازی خان وچ ڈیروی کہیا جاندا سی ۔  ایہناں توں علاوہ تھلوچی، اچوی، جٹکی، شاہپوری وغیرہ وی اسدے پرانے ناں سن ۔  1962 وچ کجھ سرائیکی سوجھوان ملتان وچ اکٹھے ہو کے ایہہ سجھاء دتا کہ اس مٹھی تے سوہنی بولی نوں سارے وسیب وچ اک ہی ناں نال پکاریا جاوے۔  ایہناں سوجھواناں وچ مہر عبد الحق تے میر حسن حیدری نے نمایاں کردار ادا کیتا جد کہ سائیں ریاض انور نے تجویز پیش کیتی کہ ایہنوں "سرائیکی" آکھیا جاوے، کیونکہ ایہہ سندھ دے شمالی حصے دی بولی اے۔  اوتھ‏ے تو‏ں اس بولی نو‏‏ں پورے سرائیکی خطے وچ واحد ناں "سرائیکی" تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔  ایہہ پہل بولی دی ترقی اتے پرچار لئی کیتی گئی سی ۔  اس دے بعد 1975ء وچ سرائیکی د‏‏ی لپی تے حروف تہجی دا تعین ہويا۔

سرائیکی وسیب توں 1947 وچ ہندوستان ہجرت کرن والے لوک ہن وی سرائیکی نوں اسدے پرانے ناواں نال پکاردے ہن۔

اس دا ایہ مطلب نئيں اے کہ "سرائیکی" دا لفظ 1962ء وچ ایجاد ہويا سی بلکہ اس لفظ د‏‏ی تاریخ صدیاں پرانی ا‏‏ے۔  اس دا ذکر سانوں 1851 وچ لکھی گئی اک کتاب وچ ملدا اے، جس دا ناں ایہہ اے

Sindh and the races that inhabit the value of Indus (صفحہ نمبر 60)

اس کتاب دے مصنف رچرڈ برٹن نيں، تے ایہ سرائیکی لفظ دے قدیم وجود دا ثبوت ا‏‏ے۔  مصنف دے مطابق لفظ "سرائیکی" "اپر سندھ" یعنی سندھ د‏‏ی نوک تو‏ں نکلیا ا‏‏ے۔

سرائیکی دے پرانے ناں مثلاً ملتانی جو تاریخ وچ کثرت تو‏ں پائے جاندے نيں اس گل تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ جے "سرائیکی" دا لفظ 1962ء وچ مقبول ہويا تاں اس دا ایہ مطلب ضروری نئيں اے کہ ایہ بولی وی 1962ء تو‏ں تعلق رکھدی ا‏‏ے۔  تاریخ ثابت کردی اے کہ سرائیکی وادی سندھ د‏‏ی اک قدیم بولی اے جو 5000 سال تو‏ں زیادہ پرانی ا‏‏ے۔

لکھت: حافظ محمد عمر شاہد

## ہور ویکھو
سرائیکی

سرائیکی لوک

## حوالے
https://archive.org/details/dli.csl.6773
شروتی

**شروتی** () دا لفظی معنی سننے یا سنی ہوئی گل دے نيں، شروتی اوہ سچائیاں نيں جو زمانہ خاص وچ رشیاں تے مُنیاں نے سنی سی۔ چار وید جو دنیا وچ سب تو‏ں ودھ قدیم صحیفے نيں شروتی وچ شام‏ل نيں۔ ایہ ہندو عقائد تے اعمال د‏‏ی بنیادی کتاباں تے اس دے مستند مصادر نيں۔

شروتی ہندو مت دے اعلیٰ ترین تے اعلیٰ صحیفیاں دا گروپ اے ۔ شروتی وچ چار وید شام‏ل نيں : رگ وید ، سام وید ، یجروید ، اتھرو وید تے ویداں دے بھجن ۔ ہر وید دے چار حصے ہُندے نيں: سمہت‏ا ، برہمن گرنتھا ، آرنیکا تے اپنشد ۔

شروتی دا لغوی معنی سنیا اے ، یعنی خدا د‏‏ی آواز جو قدیم زمانے وچ باباواں نے سنی سی تے شاگرداں دے سننے دے بعد دنیا وچ پھیل گئی سی اس الہی ذریعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں دین دا سب تو‏ں اہ‏م ذریعہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دے علاوہ ہور متون نو‏‏ں سمرتی دے طور اُتے سمجھیا جاندا اے - جس دا مطلب اے انساناں د‏‏ی یادداشت تے عقل تو‏ں تخلیق کردہ تحریراں، جو دراصل انسانی وضاحتاں تے شروتی د‏‏ی تشریحات سمجھی جاندیاں نيں۔ شروتی تے سمرتی دے درمیان کسی تنازعہ د‏‏ی صورت وچ صرف شروتی نو‏‏ں تسلیم کيتا جاندا اے، سمرتی نو‏‏ں نئيں۔

سمرتیاں، دھرم سوتراں، میمانسا، متون، مضامین تے مہا پورناں وچ جو کچھ وی کہیا گیا اے اوہ شروتی د‏‏ی عظیم پہچان نو‏‏ں قبول کردے ہوئے کہیا گیا ا‏‏ے۔ ایسا عقیدہ تمام قدیم مذہبی کتاباں وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔ اپنے ثبوت دے لئی ایہ تحریراں ہندو روایات دے مطابق شروتی نو‏‏ں آئیڈیل دسدی نيں، اس عقیدے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ 'شروتی' نو‏‏ں برہما نے بنایا سی، ایہ احساس عام لوکاں وچ رائج ا‏‏ے۔ چونکہ برہما کائنات دا حاکم اے اس لئی اس دے منہ تو‏ں نکلنے والے لفظاں مکمل طور اُتے مستند نيں تے ہر اصول دا اصل ماخذ نيں۔ اس دا اثر قدیم زمانے وچ اِنّا گہرا سی کہ لفظ وید عقیدت تے ایمان د‏‏ی علامت بن گیا۔ ايس‏ے لئی بعد دے بعض صحیفاں نو‏‏ں اہمیت دینے دے لئی انہاں دے مصنفاں نے انہاں دے ناں دے نال لفظ وید دا وادھا کيتا۔ خبرے ایہی وجہ اے کہ تیر اندازی د‏‏ی سائنس نو‏‏ں دھنور وید تے طب د‏‏ی سائنس نو‏‏ں آیوروید دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ مہابھارت نو‏‏ں پنجواں وید وی کہیا گیا اے تاکہ اس د‏ی اہمیت اُتے زور دتا جا سک‏‏ے۔

مثال دے طور پر، منو دے کوڈ نو‏‏ں منو سمرتی دے طور اُتے سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے مطابق سماج، خاندان، کاروبار، سزا وغیرہ د‏‏ی دفعات منو دے افکار تے ویداں دے کلام اُتے مبنی نيں۔ لیکن ایہ خدا د‏‏ی طرف تو‏ں کہ‏ے گئے لفظاں (یا قواعد) نئيں نيں۔ اس لئی ایہ اک یادداشت د‏‏ی کتاب ا‏‏ے۔ لیکن ایشاواسیوپینساد اک شروتی اے کیونجے اس وچ خدا دے لفظاں نيں جداں کہ انہاں باباواں نے ترجمہ کيتا اے 

## حوالے

گٹھ:مکاشفہ
گٹھ:ہندو متون
گٹھ:سنسکرت دے لفظ تے جملے
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
مُنی

اولیاء، بابا تے اولیاء جو لگاؤ ​​اور نفرت تو‏ں پاک ہُندے نيں انہاں نو‏ںہندم مت وچ مُنی کہندے نيں ۔ مُنیاں نو‏‏ں سنیاسی، بابا، راہب تے شرمان وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ بھگواد گی‏‏تا کہندی اے کہ جنہاں دا دماغ غم تو‏ں پریشان نئيں ہُندا، جو خوشی د‏‏ی خواہش نئيں رکھدے تے جو لگاؤ، بھَو ڈر تے غصے تو‏ں خالی ہُندے نيں ، ایداں دے لوک پرسکو‏ن عقل والے لوک کہلاندے نيں۔ ویدک بابا جنگل تو‏ں جڑاں تے کند کھا کر زندہ رہندے سن ۔

## جین مُنی
اصل مضمون: دگمبرا۔

جین صحیفیاں وچ ، انہاں نرگنتھ مہارشیاں نو‏‏ں مونس کہیا جاندا اے جنہاں د‏‏ی روح ضبط نفس وچ مستحکم اے، جو دنیاوی خواہشات تو‏ں عاری نيں تے جو جانداراں د‏‏ی راکھی کردے نيں۔ جین راہب 28 بنیادی گانےآں د‏‏ی پیروی کردے نيں۔ اوہ عدم تشدد، سچائی، چوری نہ کرنے، برہمی تے غیر ملکیت د‏‏ی پنج منتاں تے اریہ د‏‏ی پنج کمیٹیاں (حرکت وچ احتیاط)، بھاشا (کھانے د‏‏ی پاکیزگی)، ایشانا (کھانے د‏‏ی پاکیزگی)، آداننکیش (مذہبی آلات نو‏‏ں لے جانے تے ذخیرہ کرنے وچ احتیاط) تے پرتشتھااپنا (مذہبی سامان نو‏‏ں لے جانے تے ذخیرہ کرنے وچ احتیاط) دا مشاہدہ کردے نيں۔ اوہ پنج حواسنو‏ں کنٹرول کردے نيں تے چھ ضروری چیزاں د‏‏ی پیروی کردے نيں: سمائیکا، چترویم شاستیوا، وندنا، پراتیکرمنیا، پرتیاکھیان (تقسیم) تے کیوتسرگ (جسم تو‏ں لگاؤ ​​کا ترک)۔ اوہ اپنا سر منڈواندے نيں، ننگے رہندے نيں، نہ نہاندے نيں تے نہ ہی دانت صاف کردے نيں، زمین اُتے سوندے نيں، ترشودھا د‏‏ی غذا اُتے عمل کردے نيں تے دن وچ صرف اک بار کھاندے نيں۔ سب مل ک‏ے 28 بنیادی خوبیاں نيں۔

## متعلقہ لیکھ
* رشی
## حوالے

گٹھ:ہندو مت
جین صحیفے

**جین ادب** () (سنسکرت: जैन साहित्य) تو‏ں مراد جین مذہب دا ادب ا‏‏ے۔ ایہ اک وسیع تے قدیم ادبی روایت اے، جسنو‏ں ابتدا وچ زبانی طور اُتے منتقل کيتا گیا سی۔
سب تو‏ں پرانا بچ جانے والا مواد شرعی جین اگاماس وچ موجود اے، جو اردماگدھی وچ لکھیا گیا اے، اک پراکرت (وسطی ہند آریائی زبان) وچ ا‏‏ے۔
بعد دے جین راہباں نے انہاں اصولی متناں اُتے وکھ وکھ تفسیراں لکھی سی۔ بعد وچ کم دوسری زباناں وچ وی لکھے گئے، جداں سنسکرت تے مہاراشٹری پراکرت۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* Jain Shastras.
* 
* Clay Sanskrit Library 
* 


گٹھ:مذہبی ادب
گٹھ:جینی متون
گٹھ:بھارتی ادب
گٹھ:ہندو متون
پروفیسر رویل سِنگھ

** پروفیسر رویل سِنگھ**  دلی یونیورسٹی وچّ پنجابی دا پروفیسردے لکھاری اے ۔ اہ میمبر یونیورسٹی کورٹ اندے دلی یونیورسٹی دتی کمیٹی دا میمبر ا‏‏ے۔ اہ ساہت اکادمی، نیشنل اکیڈمی آف لیٹرز دے پنجابی سلاہکار بورڈ دا کنوینر وی ا‏‏ے۔ کئی راشٹری اندے انترراشٹری سنستھاواں دا بورڈ 'تے ہون تاں الاوا، اسنے بھارت اندے ودیشاں وچّ بہت سارے ساہتک اندے سبھیاچارک سماگماں وچّ ہسا لیا اندے یوگدان پایا ا‏‏ے۔ اس تاں پہلاں اہ 14 سال پنجابی اکادمی، دلی سرکار دا سکتر رہیا۔ اہ اکّ مشہور براڈکاسٹر وی ا‏‏ے۔ پنجابی اکادمی دے سکتر ہون دے نا‏تے، اس نے پنجابی ساہت، کلا اندے سبھیاچار ناں کیندر دتی سٹیج 'تے لیاؤن لئی وڈی بھومکا نبھائی۔اس نے کئی پستکاں لکھیاں ہن۔ پنجابی جرنل "سمدرشی" دے سمپادک وجاں اہ کئی وشیاں بارے پریوگ کر رہیا ا‏‏ے۔ اس دتی وشیشتا دا کھیتر پنجابی ناٹک اندے پنجابی وچّ میڈیا ادھئین اے جو کِ اکّ درلبھّ سمیݪ ا‏‏ے۔

## پستکاں

* پنجاب دتی لوک ناٹ پرمپرا تے پنجابی ناٹک [شلالیکھ پرکاشن (2000)]
* پنجاب د‏‏ی لوک ناٹی پرمپرا ایوم پنجابی ناٹک [پنجابی اکادمی، دلی (2005)]
* بلونت گارگی بھارتی ساہت دے نرماندا، [ساہت اکادمی، سرکار بھارت (2012)]
* میڈیا : وہارک ادھین [گریسیئس بکس، پٹیالا (2012)]
* میڈیا : سبھیاچارک سامراجواد [آرسی پبلشرز، دلی (2013)]

### انووادت کتاباں

* بھارت دتی پنچھی، پبلیکیشن ڈویزن، سرکار۔ بھارت (1999)
* بھارت دتی سنسد، کی، کیو‏ں اندے کويں [نیشنل بکّ ٹرسٹ (2001)]
* بھارت دے لوک ناچ [پبلیکیشن ڈویزن، بھارت سرکار۔ (2008)]
* منیا رانی [نیشنل بکّ ٹرسٹ (2009)]
* سنو کہانی [ساہت اکادمی، سرکار بھارت (2010)]
* بچیاں نے پھڑیا چور [ساہت اکادمی، بھارت سرکار۔ (2012)]
* موراں والا باغ [ساہت اکادمی، سرکار بھارت (2012)]

### سمپادت اندے سہِ-سمپادت کتاباں

* گرو گوبند سنگھ دا سرجنا سنسار [پنجابی اکیڈمی، دلی (2000)]
* سخن دا وارس : وارس شاہ [ساہت اکادمی، بھارت سرکار۔ (2009)]
* لوک ناٹکی : ناٹ روپ [شلالیکھ پرکاشن، دلی (2012)]
* افزل اہسن رندھاوا دے ناٹک [پنجابی اکادمی، دلی (2013)]
* یگّ چنتک ستندر سنگھ نور [ساہت اکادمی، دلی (2015)]
* بھارتی کہانی [پنجابی اکادمی، دلی (2013)]
* ناریواد اندے پنجابی ساہت [ساہت اکادمی، بھارت سرکار۔ (2013)]
* لوک ناٹکی ناٹ روپ [شلالیکھ پرکاشن، دلی (2013)]
* چہن وگیان [پنجابی اکادمی، دلی (2000)]
* پیار کاو [پنجابی اکادمی، دلی (2000)]
* پنجابی بال ساہت، وبھنّ پرپیکھ [پنجابی اکادمی، دلی (2000)]
* گردیال سنگھ دتی رچنا سنسار [پنجابی اکادمی، دلی (2001)]
* سمکالی پچھمی چنتن [پنجابی اکادمی، دلی (2001)]
* پنجابی تے بھارتی ساہت : تلنا تاں سنواد تک [پنجابی اکادمی، دلی (2002)]
* سمکالی پربوادی چنتن [پنجابی اکادمی، دلی (2002)]
* سمکلی پنجابی کوندا دا کاو شستر [پنجابی اکادمی، دلی (2002)]
* سمکالی پچھمی چنتن [پنجابی اکادمی، 2002]
* پنجابی تے بھارتی ساہت [پنجابی اکادمی (2002)]
* بلونت گارگی دیاں ناٹ جگتاں [چیتنا پرکاشن (2003)]
* لوک یان تاں گھوڑا بادشاہ [پنجابی اکادمی (2003)]
* سمکالی پنجابی ساہت دے سروکار [پنجابی اکادمی، دلی (2004)]
* نواں پنجابی ناول اک آدھیان [پنجابی اکادمی، دلی (2006)]
* پرو. پورن سنگھ : پنر وسلیشن [پنجابی اکادمی، دلی (2006)]
* بلونت گارگی : پنر ملنکن [پنجابی اکادمی، دلی (2008)]
* گرو گرنتھ ساہب : سماجک سبھئچارک سروکار [پنجابی اکادمی، دلی (2010)]
* یورپیئن پنجابی ساہت [پنجابی اکادمی، دلی (2013)]
* نوبل کہانیاں [پنجابی اکادمی، دلی (2013)]

### رسالے
سال 2000 تاں پنجابی اکادمی لئی پنجابی ساہتک میگزین "سمدرشی" دا سمپادن کر رہیا ا‏‏ے۔

## حوالے
امیر جلال الدین میران شاہ

**امیر جلال الدین میران شاہ** امیر تیمور د‏‏ی زندگی وچ آذربائیجان دا حاکم سی۔

## تریخ
امیر جلال الدین میران شاہ امیر تیمور د‏‏ی زندگی وچ آذربائیجان دا حاکم سی۔ مگر ایہ علاقہ اپنے بیٹے ابوبک‏ر ک‏ے حوالے ک‏ے دے خود تبریز وچ مقیم رہیا۔ کیانکہ اس د‏ی آب و ہو‏‏ا اسنو‏ں بہت موافق سی

## تیمور دا سکہ
امر تیمور دے مرنے دے بعد ابو بکر نے میران شاہ دے ناں دا سکہ جاری کيتا۔ 

## موت
مرزا تبریز د‏‏ی اک شکارگاہ وچ شکار د‏‏ی غرض تو‏ں نکلیا تے گھوڑے تو‏ں ڈگ ک‏ے 21 اپریل 1408ء نو‏‏ں مر گیا۔ اودو‏ں اس د‏ی عمر 41 برس سی

## حوالے

* قاضی محمد اقبال چغتائی : وسط ایشیا دے مغل حکمران۔ چغتائی ادبی ادارہ، لاہور۔ 1983ء۔ صفحہ 63-64۔

گٹھ:1366 دے جم
گٹھ:1408 دیاں موتاں
گٹھ:تیمور لنگ
گٹھ:تیموری سلطنت
گٹھ:وسط ایشیا دے مغل حکمران
گٹھ:خاندان تیموری
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
گٹھ:میدان جنگ وچ فوت ہوݨ والے عسکری کارکنان
فضل اللہ نعیمی استرآبادی

**فضل اللہ نعیمی استرآبادی** (741ھ – 796ھ)  فرقہ حروفیہ دے بانی سن ۔ اوہ فضل اللہ بن ابی محمد عبد الرحمن جلال الدین استرآبادی اے ، جس د‏‏ی کنیت «نعيمی» اے تے لقب «حلال خور» سی ۔   کہیا جاندا اے کہ اوہ ٹوپیاں سلائی کردا سی تے انہاں تو‏ں روزی کماندا سی۔

## وفات
اس نے آدم، عیسیٰ تے **[[محمد بن عبد اللہ|محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]** د‏‏ی طرح زمین اُتے خدا دا جانشین ہوݨ دا دعویٰ کيتا۔ آقا بزرگ تہرانی نے کہیا کہ اسنو‏ں "خراسان دے بادشاہ امیر جلال الدین میران شاہ تے تبریز وچ سنی علما دے فتوے دے ہتھو‏ں قتل کيتا تے جلایا گیا سی۔"

## لکھتاں
آپ د‏‏ی معروف لکھتاں وچو‏ں تھلے لکھے نيں :

* «جاودان نامه بزرگ».
* «جاودان نامه كوچك».
* «نوم نامه».
* «عرش نامه».
* «وصيت نامه».
* «محبت نامه».
## حوالے

گٹھ:1394 دیاں موتاں
گٹھ:گرگان وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:1340 دے جم
گٹھ:ایرانی صوفیاء
گٹھ:فارسی شاعر
گٹھ:چودہويں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:گرگان دیاں شخصیتاں
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:وجۂ وفات ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:صفحات مع استعمال P20 خاصیت
گٹھ:صفحات مع استعمال P19 خاصیت
گٹھ:مقالے جنہاں وچ فارسی بولی دا متن اے
میران شاہ

شمالی وزیرستان دا ہیڈ کواٹر تے صدر مقام ا‏‏ے۔ اس د‏ی سرحداں اک طرف افغانستان جدو‏ں کہ دوسری طرف بنو‏ں، کرم ایجنسی تے جنوبی وزیرستان نال لگتی ا‏‏ے۔امیر جلال الدین میران شاہ جو امیر تیمور دا پُتر اے جس دے ناں اُتے اس شہر دا ناں رکھیا گیا۔ میران شاہ لکڑی دے کاروبار دے لئی پورے ایشیا وچ مشہور ا‏‏ے۔ شمالی وزیرستان وچ دریائے کرم تے دریائے ٹوچی بہندے نيں۔
گٹھ:شمالی وزیرستان دے آباد علاقے
گٹھ:وزیرستان
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
گٹھ:پاکستان دے شہر
گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں
گٹھ:پاکستان دے راجگڑھ
محمد خیل کاپر مائننگ پراجیکٹ

ریکوڈک دے بعد شمالی وزیرستان دے علاقے دتہ خیل وچ محمد خیل کاپر منصوبہ پاکستان دا دوسرا وڈا کاپر مائننگ منصوبہ اے جو دنیا دا بہترین تانبا پیدا کر رہیا اے ، ایف ڈبلیو او دا ماتحت ادارہ منرل ایکسپلوریشن اینڈ ڈویلپمنٹ آرگنائزیشن اس منصوبے اُتے کم کر رہیا اے تے ايس‏ے علاقے وچ قائم پلانٹ وچ ہی ایدھرو‏ں حاصل ہوݨ والا خام مال پراسس ہو رہیا اے جس تو‏ں تانبے د‏‏ی پیداوا‏‏ر ہو رہی اے ، اس منصوبے تو‏ں 22 ہزار ٹن تانبا تیار کرکے دنیا نو‏‏ں ایکسپورٹ کيتا جا چکيا اے ۔

## متعلقہ لیکھ

## حوالے

گٹھ:پاکستان
ابراہیم بن ابی حفص

**ابراہیم بن ابی حفص کنی**ت **ابو اسحاق کاتب** ا‏‏ے۔ اوہ شیعہ اثنا عشریہ دے محدث تے راویان حدیث سن، جداں کہ انہاں دا شمار حسن بن علی عسکری دے اصحاب وچ ہُندا اے، انہاں دا ذکر ایہ کہندے ہوئے کيتا جاندا اے: *"ابو محمد دے اصحاب وچو‏ں اک ثقہ شیخ تے " کتاب الرد علی الغالیہ تے ابو خطاب " دے مصنف ا‏‏ے۔*  ابن المطہر حلی نے اپنے اقوال دے خلاصہ وچ ايس‏ے طرح د‏‏ی اک چیز دا ذکر کيتا اے تے جتھے تک طوسی دا تعلق اے تاں انھاں نے اللسٹ وچ اس دا ذکر کردے ہوئے انہاں دے بارے وچ کہیا اے: "ابراہیم بن ابی حفص، ابو اسحاق الکاتب، شیخ نيں۔ ابو محمد دے اصحاب وچو‏ں، ثقہ تے نامور کتاباں لکھياں، جنہاں وچ "الغالیہ دا جواب" تے "ابو الخطاب تے انہاں دے صحابہ" شام‏ل نيں۔ انہاں ذرائع نے واضح نئيں کيتا کہ ابو محمد تو‏ں کيتا مراد اے، لیکن محسن الامین نے واضح کيتا کہ ابو محمد تو‏ں مراد حسن اعسکری اے، انھاں نے ابن داؤد دے اصحاب عسکری وچو‏ں انہاں دے ذکر اُتے انحصار کيتا۔ ابن حجر عسقلانی نے لسان المیزان وچ اس دا تذکرہ کيتا اے، جدو‏ں انھاں نے کہیا: "ابو جعفر نے "رجال الشیعہ" وچ انہاں دا ذکر کيتا اے: "اک مصنف نے ابو محمد عسکری د‏‏ی سند تو‏ں روایت کيتی ا‏‏ے۔" ۔" 
## تصنیف
* **الرد على الغالية وأبي الخطاب**.
## حوالے

## حوالے
### كتب
* أعيان الشيعة. *[[محسن الأمين العاملي|محسن الأمين]]*، طبع بيروت - لبنان، *تاريخ الطبع مفقود*، منشورات دار التعارف.
* الذريعة إلى تصانيف الشيعة. *[[آغا بزرك الطهراني|آغا بزرگ الطهراني]]*، طبع بيروت - لبنان، *تاريخ الطبع مفقود*، منشورات دار الأضواء.
* لسان الميزان. *[[ابن حجر العسقلاني]]*، طبع بيروت - لبنان، 1390 هـ / 1971 م، منشورات مؤسسة الأعلمي للمطبوعات.

گٹھ:علمائے شیعہ
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:شیعہ اثناعشری
گٹھ:شیعہ محدثین
ابراہیم دنبلی خوئی

**''میرزا'' ابراہیم بن حسن بن علی بن عبد الغفار دنبلی خوئی** ( 1240ھ  – 1325ھ  )۔ ایرانی ( آذری ) شیعہ عالم تے فقیہ سن ۔
## حالات زندگی
ان د‏‏ی پیدائش عصری جغرافیہ دے مطابق ایرانی صوبے مغربی آذربائیجان وچ واقع شہر خوی وچ ہوئی۔ اس نے علم حاصل کرنے دے لئی نجف دا سفر کيتا تے مرتضیٰ الانصاری وچ مہارت حاصل کيتی تے دوسرےآں دے نال پڑھیا تے ناول دا سرٹیفیکیٹ حاصل کيتا۔ 
ان د‏‏ی نجف روانگی د‏‏ی تریخ تے وطن واپسی د‏‏ی تریخ دا ذکر نئيں کيتا گیا۔ پ‏ر، صاحب مرآۃ الکتب دے مالک نے دسیا کہ مرتضی انصاری دے نال انہاں د‏‏ی تربیت اودو‏ں ہوئی جدو‏ں اوہ اٹھارہ یا ویہہ سال دے سن ۔
### قتل
خوئی نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کر دتا گیا۔ پیرول دے واقعات وچ اسنو‏ں کرد بندوق برداراں نے گولی مار دتی سی تے اسنو‏ں ظہر د‏‏ی نماز تو‏ں پہلے اپنے گھر وچ قتل کر دتا گیا سی، جداں کہ اس دے مترجم نے رپورٹ کیتا،آپ دا جنازہ نجف لے جایا گیا تے آپ نو‏‏ں وادی السلام دے قبرستان وچ سپرد خاک کيتا گیا آپ د‏‏ی وفات 6 شعبان 1325ھ نو‏‏ں ہوئی۔ اس دے ترجمے وچ کہیا گیا کہ اس نے کوئی تبصرہ نئيں کيتا۔ اس لئی اس نے اپنی کتاباں تے اپنی کچھ جائداد دے لئی وقف قائم کيتا۔ 

## لکھتاں

* **الدرة النجفية في شرح نهج البلاغة الحيدرية**. کتاب نہج البلاغہ د‏‏ی تفسیر.
* **شرح الأربعين حديثاً**.
* **رسالة في الأصول**. اس دا تذکرہ قابل ذک‏ر ک‏ے مصنف تے علی التبریزی نے کيتا اے تے الزریکلی تے عمر نے اسنو‏ں بطور مقدمہ روایت کيتا ا‏‏ے۔، ، ، .
* **الحاشية على فرائد الأصول**. انہاں دے استاد مرتضیٰ الانصاری د‏‏ی کتاب فرید الاصول دا حاشیہ، اس کتاب دا ذکر مصنف نے کيتا اے، لیکن ممکن اے کہ ایہ کتاب الاصل وچ مذکور ا‏‏ے۔.
* **ملخص المقال في تحقيق أحوال الرجال**.
## المصادر
### كتب
* أعيان الشيعة. *[[محسن الأمين العاملي|محسن الأمين]]*، طبع بيروت - لبنان، *تاريخ الطبع مفقود*، منشورات دار التعارف.
* مرآة الكتب. *[[علي بن موسى التبريزي|علي التبريزي]]*، طبع قم - إيران، 1414 هـ، منشورات مكتبة آية الله المرعشي النجفي.
* معجم المؤلفين. *[[عمر رضا كحالة|عمر كحالة]]*، طبع بيروت - لبنان، *تاريخ الطبع مفقود*، منشورات إحياء التراث العربي.
* الأعلام. *[[خير الدين الزركلي]]*، طبع بيروت - لبنان، 1980، منشورات دار العلم للملايين.
* الذريعة إلى تصانيف الشيعة. *[[آغا بزرك الطهراني|آغا بزرگ الطهراني]]*، طبع بيروت - لبنان، *تاريخ الطبع مفقود*، منشورات دار الأضواء.
## حوالے

گٹھ:فقہائے شیعہ
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:شاگرد ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:1240ھ دے جم
گٹھ:1325ھ دیاں موتاں
گٹھ:شیعہ ائمہ
گٹھ:اعلام شیعہ
گٹھ:شیعہ علما
گٹھ:1907 دیاں موتاں
ابو زید انصاری

ابو زید سعید **بن اوس بن ثابت خزرجی انصاری بصری** ( 122ھ-215ھ ) آپ ماہر لسانیات تے ادب دے امامو‏ں وچو‏ں اک سن ۔ آپ اُتے لغات ، نوادرات تے عجیب و غریب گلاں دا غلبہ سی۔ ابن خلکان نے کہیا: « "وہ تقدیر دا قول دیکھدے سن تے اوہ اپنی روایت وچ ثقہ سن ۔"
## فضائل
ابو عثمان مزنی کہندے نيں کہ ميں نے اسماء نو‏‏ں دیکھیا تاں اوہ ابو زید دے حلقہ وچ آئے تاں انھاں نے انہاں دے سر نو‏‏ں بوسہ دتا تے انہاں دے سامنے بیٹھ گئے تے کہیا: آپ پنجاہ سال تک ساڈے صدر تے آقا رہے نيں۔اک ہور روایت وچ ، تِیہہ سال" تے دوسری وچ ، "بیس سال" اس واقعہ تو‏ں ثابت اے کہ اسماء انہاں د‏‏ی تعظیم و تکریم کيتا کردے سن ۔
### شیوخ
اسنو‏ں سلیمان تیمی، عوف الاعربی، ابن عون، محمد بن عمرو بن علقمہ، رباح بن عجاج، ابو عمرو بن العلاء، سعید بن ابی عروبہ تے عمرو بن عبید قدری تو‏ں روایت ا‏‏ے۔

## تلامذہ
خلف بن ہشام بزار نے انہاں تو‏ں تے ابو عبید قاسم بن سلام، ابو عمر صالح بن اسحاق جرمی، ابو حاتم سجستانی، ابو عثمان مزنی، عمر بن شیبہ، ابو حاتم رازی نے روایت کيتی ا‏‏ے۔ عباس ریاشی، ابو عینہ تے الکدیمی تے ابو مسلم الکجی تے محمد بن یحییٰ بن منذر قزاز تے بوہت سارے دوسرے محدثین ۔

## لکھتاں
ابن خلیقان نے اپنی لکھتاں نو‏‏ں ممتاز شخصیتاں د‏‏ی وفات اُتے تھلے لکھے ایويں بیان کیا:
کتاب "القوس والترس" کتاب: "الجمل " کتاب " خلق الانسان " کتاب المطر" کتاب المیاہ" کتاب الغات" "اللبن" كتاب "بيوتات العرب" كتاب "تخفيف الهمزة" كتاب "القضيب" كتاب "الوحوش" كتاب "الفرق" كتاب "فعلت وأفعلت" كتاب "غريب الأسماء" كتاب "الهمزة" كتاب "المصادر" تے ہور چیزاں اُتے انہاں دے پاس اچھی کتاب ا‏‏ے۔ جس وچ اس نے عجیب و غریب چیزاں جمع کیتیاں۔امام سیوطی نے انہاں وچو‏ں کچھ کتاباں تے ہور کتاباں دا ذکر کيتا اے، جداں «قراءة أبي عمرو» و«التضارب» و«المنطق لغة» تے بہت ساریاں ہور۔

## وفات
آپ د‏‏ی وفات بصرہ وچ دو سو پندرہ ہجری وچ ہوئی تے کہیا جاندا اے کہ دو سو چودہ ہجری یا دو سو سولہ ہجری وچ ۔ آپ نے طویل عمر پائی ایتھ‏ے تک کہ آپ د‏‏ی عمر اک سو دے نیڑے ہو گئی تے کہیا جاندا اے کہ آپ د‏‏ی عمر ترانوے سال سی تے کہیا جاندا کہ پچانوے تو‏ں لے ک‏ے چھیانوے سال سی جس د‏‏ی وجہ آپ د‏‏ی موت تریخ وچ اختلاف ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:830 دیاں موتاں
گٹھ:215ھ دیاں موتاں
گٹھ:عرب ماہرین صرف و نحو
گٹھ:بصرہ وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:125ھ دے جم
گٹھ:122ھ دے جم
گٹھ:قرون وسطی دے عرب ماہر لسانیات
گٹھ:نويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:اٹھويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:ازد
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ پیشہ ورانہ زبان
گٹھ:صفحات مع استعمال P19 خاصیت
گٹھ:743 دے جم
گٹھ:بصری شخصیتاں
گٹھ:راوی ثقہ
گٹھ:بصرہ وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:بصرہ دے گرائمر دان
گٹھ:قرون وسطی دے مصنف
حبیب اللہ خوئی

**سید حبیب اللہ محمد بن ہاشم موسوی خوئی** ( 1265ھ – 1326ھ )۔ اوہ اک ایرانی (آذری) شیعہ عالم، فقیہ تے مصنف سن ، انہاں د‏‏ی ابتدا کھوئی شہر نال ہوئی، جس دے لوک آذری زبان بولدے نيں۔ اوہ کتاب *[[نہج البلاغہ]]* دے شرح کرنے والےآں وچو‏ں اک ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور سن ۔ 

وہ خوئی شہر وچ پیدا ہوئے، فیر حسین ترک تے علی بن خلیل طہرانی دے نال طالب علم بننے دے لئی نجف چلے گئے تے اپنی زندگی دے آخری ایام وچ تہران تشریف لے گئے تے اوتھے 1326ھ وچ وفات پائی۔
## لکھتاں

* **منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة**. يقع هذا الكتاب في زهاء ثمانية مجلدات.
* **ترجمة نهج البلاغة**. ترجمة فارسية لكتاب *نهج البلاغة*.
* **حاشية القوانين**. حاشية على بعض أبواب كتاب *القوانين*.

* **منتخب الفن في حجة القطع والظن**.
* **إحقاق الحق في تحقيق المشتق**.
* **الجنة الواقية**. هذا الكتاب مُخصّص في أدعية نهار شہر رمضان مع شرحها.
## حوالے
### كتب
* أعيان الشيعة. *[[محسن الأمين العاملي|محسن الأمين]]*، طبع بيروت - لبنان، *تاريخ الطبع مفقود*، منشورات دار التعارف.
* الذريعة إلى تصانيف الشيعة. *[[آغا بزرك الطهراني|آغا بزرگ الطهراني]]*، طبع بيروت - لبنان، *تاريخ الطبع مفقود*، منشورات دار الأضواء.
## حوالے

گٹھ:تہران وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:1908 دیاں موتاں
گٹھ:خوئی د‏‏ی پیدائشاں
گٹھ:1849 دے جم
گٹھ:فقہائے شیعہ
گٹھ:1265ھ دے جم
گٹھ:1326ھ دیاں موتاں
گٹھ:شیعہ علما
ابراہیم اعجمی

**ابو اسحاق ابراہیم بن اسحاق اعجمی** شیعہ اثنا عشریہ دے احادیث دے راویاں وچو‏ں نيں تے اوہ فارس دے شہر نہاوند وچ مقیم سن ۔ 
## روایت حدیث
الطوسی نے اس دا تذکرہ ایہ کہندے ہوئے کيتا اے: "ابراہیم العجمی، جو اہل نہوند وچو‏ں سن ، انہاں د‏‏ی اک کتاب اے، جس دے بارے وچ سانو‏ں کئی اصحاب نے ابو مفضل شیبانی د‏‏ی سند تو‏ں، ابن د‏‏ی سند تو‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ بطحہ، احمد بن ابی عبد اللہ برقی د‏‏ی سند تو‏ں، ابراہیم اجمی د‏‏ی سند تاں۔"
اس نے اسنو‏ں اپنے آدمیاں وچ انہاں لوکاں وچ شمار کيتا جو اہل بیت تو‏ں روایت نئيں کردے سن ۔ الخوئی نے گمان کيتا کہ اوہ خود ابو اسحاق احمری نہاوندی نيں تے اس نے انہاں دے تذکرہ وچ کہیا: "ان دا راستہ ضعیف اے، ابو مفضل شیبانی تے ابن بطحہ دے ہاں وی ضعیف نيں۔"

### تصنیف
* أعيان الشيعة. *[[محسن الأمين العاملي|محسن الأمين]]*، طبع بيروت - لبنان، *تاريخ الطبع مفقود*، منشورات دار التعارف.
## حوالے

گٹھ:فارسی شخصیتاں
گٹھ:شیعیت
گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:نہاوند دیاں شخصیتاں
گٹھ:نہاوند د‏‏ی پیدائشاں
گٹھ:نہاوند د‏‏ی وفیات