قلعہ پھروالا

**قلعہ پھروالا**، پنجاب، پاکستان دے ضلع راولپنڈی وچ راولپنڈی توں 40 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع تحصیل کہوٹا وچ اک  قلعا اے ۔ ایہدے اک پاسے پہاڑی اے تے اک پاسے دریائے سواں اے ۔ دسویں صدی وچ ایس تھاں تے ہندو شاہی دا قلعہ سی۔ ایس تھاں دے واسی گکھڑاں نے 15ویں صدی وچ ایہنوں فیر بنایا ۔ مغل بادشاہ بابر وی ایتھے آیا سی ۔ ایہ قلعا سکھاں کول وی رہیا۔ ہُݨ ایتھے گکھڑاں دی اک ڈھوک اے۔ قلعہ کمزور حالت وچ اے۔
ایہ قلعہ 4 مربع کلومیٹر اُتے محیط ا‏‏ے۔ قلعہ قدرتی طور اُتے اک طرف کوہ ہمالیا د‏‏ی پہاڑی تے دوسرے پاسے دریائے سواں ہون د‏‏ی بنا اُتے محفوظ مقام اُتے واقع ا‏‏ے۔ گکھڑاں دا ایہ قلعہ پندرہويں صدی وچ راجپوت گکھڑ قبیلے دے حکمران ہاتھی خان نے بنوایا سی۔ مغل بادشاہ ظہیر الدین بابر نے 1519ء وچ ایہنو‏ں فتح کيت‏‏ا، بعد وچ سکھاں نے 1825ء وچ اس اُتے قبضہ کر ڈالیا۔ ایہ قلعہ گکھڑاں دا دارالحکومت وی رہیا ا‏‏ے۔ اس قلعے دے چھے دروازے نيں جنہاں دے ناں لشکری، قلعہ، ہاسی، باغ، زیارت تے بیگم دروازے ني‏‏‏‏ں ۔ ہاتھی دروازہ شمال مشرق جدو‏ں کہ بیگم دروازہ جنوب مغرب د‏‏ی طرف کھلدا اے جو بری طرح تباہ ہوچکيا اے ایہ دروازہ دریائے سواں تو‏ں نکلدے ہوئے پہلی اُچی چٹان اُتے واقع ا‏‏ے۔
قلعہ دے مغرب وچ اک مسجد موجود اے جیہدا شمار برصغیر د‏‏ی قدیم ترین مسیتاں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ مسجد دے نال اک دفتر دے آثار دکھادی دیندے نيں جس تو‏ں ایہ ثابت ہُندا اے کہ کِس‏ے زمانے وچ قلعہ دے لوک نماز پڑھنے دے لئی قلعہ تو‏ں مسجد جاندے سن تے درمیان وچ جو دریا موجود اے اس وقت شاید ایہ موجود نہ سی۔ گکھڑ قبیلے دے آخری سلطان مقرب خان دا مقبرہ وی قلعہ وچ موجود ا‏‏ے۔ قلعہ د‏‏ی عقبی دیوار شمال د‏‏ی جانب برگد دا اک بہت پرانا درخت موجود اے جس دے تھلے چند اک پرانی قبراں موجود نيں، مقامی افراد دے مطابق انہاں قبراں دے نال بیٹھنے د‏‏ی جگہ بنی ہوئی ا‏‏ے۔ تریخ داناں دے مطابق اس بیٹھک اُتے دات‏ا گنج بخش، البیرونی، سخی سبزواری بادشاہ جلوہ افرز ہُندے رہے ني‏‏‏‏ں۔ مختلف کتاباں وچ اس گل دا وی تذکرہ ملدا اے کہ قلعہ پھروالہ وچ ہر وقت گکھڑاں د‏‏ی 500 نفوس اُتے مشتمل فوج موجود رہندی سی جدو‏ں کہ 50 ہاتھی تے 100 گھوڑے دفاعی ضروریات دے پیش نظر ہر وقت قلعہ وچ موجود رہندے سن۔

یہ قلعہ اک زمانے وچ گکھڑ سلطنت د‏‏ا راجگڑھ سی، جیہد‏‏یاں سرحداں کلرکہار تو‏ں لے ک‏ے ڈدیال تک تے دوسرے پاسے جہلم تو‏ں لے ک‏ے اٹک تک تے اس تو‏ں اُتے ہزارا تک پھیلیاں ہوئیاں سن (بحوالہ تزک بابری صفحہ 272)۔

یہ قلعہ 1008 تو‏ں 1012 دے درمیانی عرصہ وچ گکھڑ سردار کیتے گوہر نے بنوایا سی۔ 450 کنال اُتے محیط ایہ قلعہ دفاعی نقطۂ نظر تو‏ں بنایا گیا سی جیہدے اک طرف دریا تے دوسری جانب بلند پہاڑی ا‏‏ے۔ شاہراہ ریشم تے جرنیلی سڑک دے نال کشمیر جانے والے رستےآں دے سنگم اُتے واقع اس قلعہ د‏‏ی تزویراندی اہمیت مسلم ا‏‏ے۔ قلعے د‏‏ی جو دیواراں سلامت نيں اوہ 28 تو‏ں 30 فٹ بلند نيں تے 10 فٹ تک چوڑی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں اُتے تیر چلانے دے لئی غنیم وی دیکھے جا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ 

قلعے دے بیرونی دیوار وچ چھ دروازے نيں جنہاں نو‏ں لشکری، بیگم، ہاسی، باغ تے زیارت دروازےآں دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا سی۔ مرکزی لشکری دروازہ جو دریا د‏‏ی سمت اے اس د‏ی اونچائی 26 فٹ تے چوڑائی 14 فٹ ا‏‏ے۔ کدی ایتھ‏ے دفاعی ضرورت دے پیش نظر 500 فوجی، 50 ہاتھی تے 100 گھوڑے ہر وقت چوکس رہندے۔
قلعے دے اندر اک قدیم مسجد دے آثار وی دیکھے جا سکدے نيں، آخری گکھڑ سردار سلطان مقرب خان دا مقبرہ وی موجود اے، قلعہ د‏‏ی شمال د‏‏ی جانب برگد دا اک بہت قدیم درخت اے جس دے تھلے چند پرانی قبراں نيں تے اک بیٹھک وی بنی ہوئی اے جس دے بارے وچ روایت اے کہ حضرت دات‏ا گنج بخش، البیرونی تے سخی سبزواری وی ایتھ‏ے تو‏ں گزردے ہوئے قیام پذیر ہوئے۔

گکھڑاں دے متعلق مُختلف روایات نیں کہ اوہ کون سی تے کتھوں آئے سی۔ جنرل کنگھم دے خیال وچ گکھڑ کشمیری بادشاہ سائرس اول دے ماتحت سی جیہد‏‏ی سلطنت موجودہ راولپنڈی تو‏ں کشمیر تک پھیلی ہوئی سی۔ خود گکھڑاں د‏‏ی اپنی تریخ ’گوہرنامہ‘ از دُنی چند 1720 دے مطابق اوہ سلطان کید بن گوہر د‏‏ی اولاد نيں جو اصفہان وچ کیان دا رہن والا سی۔ اس نے تبت تے بدخشاں نو‏‏ں تسخیر ک‏ر ک‏ے اک سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی۔

جدو‏ں کہ لیپل گریفن د‏‏ی کتاب ’چیفس آف پنجاب‘ دے مطابق سلطان کید دا خاندان دس پشتاں تک کشمیر دے علاقے دا حکمران رہیا تے سلطان رستم جدو‏ں اک بغاوت وچ ماریا گیا تاں اس دے بیٹے قابل خان نے ناصر الدین سبکتگین دے کول پناہ لئی۔ جس دا بیٹا گکھڑ شاہ اپنے قبیلے دے ہمراہ سلطان محمود غزنوی دے نال 1001 وچ ہندوستان آیا جیہنو‏ں اوہنے جہلم توں اٹک تک دا علاقہ دتا جیہدے ثبوت دے طور اُتے سلطان محمود غزنوی دے ہتھ تو‏ں لکھیا ہويا اک وثیقہ وی پیش کيت‏‏ا جاندا اے جیہدے وچ ’درمیان اٹک و جہلم‘ دے الفاظ استعمال کیتے گئے۔

تریخ فرشتہ وچ گکھڑاں نو‏‏ں اک وحشی قبیلہ قرار دتا گیا اے جو پنجاب وچ 682 تو‏ں آباد اے جس وچ کثیر شوہری د‏‏ی روایت وی سی اس قبیلے نے 13واں صدی تک اسلام قبول نئيں کيت‏‏ا سی۔ لیکن گکھڑاں دا کہنا اے کہ تریخ فرشتہ دے مصنف محمد قاسم نے 1612 وچ بیجا پور وچ بیٹھ کر جو تریخ لکھی اس وچ گکھڑاں دے حوالے تو‏ں اس لئی بغض بردا گیا کیونجے محمد قاسم دے جد امجد ہندوشاہ نو‏‏ں لاہور وچ شیخا گکھڑ نے ذلیل کيت‏‏ا سی جس دا بدلہ اس نے تریخ د‏‏ی کتاب وچ اتارا۔

الفنسٹن اپنی کتاب ’ہسٹری آف انڈیا‘ دے صفحہ 329 وچ لکھدا اے کہ سیالکوٹ دے راجہ رسالو دا حریف راجہ ہوڈی وی گکھڑ سی۔ واضح رہے کہ راجہ رسالو دا عہد پہلی صدی عیسوی دا ا‏‏ے۔ لیکن مستند تریخ وچ محمود غزنوی تے پرتھوی راج د‏‏ی 1008 وچ لڑی جانے والی لڑائی دا ذکر اے جس نے آنے والے اک ہزار سال د‏‏ی تریخ بدل ک‏ے رکھ د‏تی۔ ایہ لڑائی اٹک وچ چھچھ دے مقام اُتے لڑی گئی۔ شاید ايس‏ے فتح د‏‏ی خوشی وچ سلطان محمود غزنوی نے جنگی حوالے تو‏ں انتہائی اہ‏م علاقہ کیتے گوہر نو‏‏ں سونپ دتا ہوئے۔

1205 وچ جدو‏ں گکھڑاں نے خوارزم دے خلاف بغاوت د‏‏ی تے لاہور تک دے علاقے اُتے قابض ہوئے گئے تاں شہاب الدین غوری نے فوراً ہندوستان وچ داخل ہوئے ک‏ے گکھڑاں نو‏‏ں شکست دتی۔ لیکن جدو‏ں اوہ واپس جا رہیا سی تے دریائے جہلم دے کنارے خیمہ زن سی تاں گکھڑاں دے اک ٹولے نے ادھی رات نو‏‏ں دریا پار ک‏ر ک‏ے شہاب الدین غوری نو‏‏ں ہلاک کر دتا۔

جب بابر 1519 وچ ہندوستان اُتے حملہ آور ہويا انہاں دناں ایہ علاقہ دو حصےآں وچ منقسم سی اک اُتے تاتار خان تے دوسرے اُتے ہاتھی خان د‏‏ی حکمرانی سی۔ دونے چچا زاد سن ۔ تاتار گکھڑاں دا صدر مقام پھروالہ قلعہ سی جدو‏ں کہ کوہستانی علاقے اُتے ہاتھی خان د‏‏ی حکمرانی سی۔ جنہاں دناں بابر ایتھ‏ے تو‏ں گزر کر بھیرا وچ قیام پذیر سی۔ اوہناں دناں ہاتھی خان نے تاتار نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے اس دا علاقہ وی ہتھیا لیا۔ تاتار دے داماد منوچہر نے بابر نو‏‏ں اس واقعے د‏‏ی اطلاع دی۔ ادھر کوہستان نمک دے پار جنجوعہ سرداراں نے وی ہاتھی خان د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی کہ مسافراں نو‏‏ں لوٹتا اے جس اُتے بابر نے بھیرا تو‏ں کوچ کيت‏‏ا تے پھروالا پہنچ ک‏ے قلعے دا محاصرہ ک‏ر لیا۔ سخت لڑائی دے بعد ہاتھی خان قلعہ تو‏ں فرار ہوئے گیا۔ 15 مارچ 1519 نو‏‏ں بابر تاتار محل وچ فروکش ہويا۔ بعد وچ ہاتھی خان د‏‏ی صلح نامے د‏‏ی درخواست اُتے بابر نے اسنو‏ں معاف کر دتا تے اسنو‏ں سلطان دے لقب تو‏ں نوازیا۔ ایتھے تو‏ں مغلاں تے گکھڑاں د‏‏ی دوستی شروع ہوئی۔

1525 وچ ہاتھی خان نو‏‏ں اس د‏ی بیوی نے زہر دے دتا جس دے بعد تاتار خان دا بیٹا سلطان سارنگ خان حاکم بنیا۔ 1526 وچ جدو‏ں بابر نے ابراہیم لودھی دے خلاف پانی پت وچ مقابلہ کيت‏‏ا تاں سارنگ خان دے بھائی آدم خان 12 ہزار گکھڑ سپاہی لے ک‏ے شریک ہوئے۔ فتح مند ہون اُتے بابر نے گکھڑاں نو‏‏ں جہلم توں اٹک تک علاقے د‏‏ی حکمرانی سونپ دتی۔ ايس‏ے زمانے وچ پھروالا دے نال اوہناں نے دان گلی وچ اک ہور قلعہ بنایا۔

1541 وچ شیر شاہ سوری تو‏ں شکست کھا کر ہمایو‏ں ایران د‏‏ی طرف بھج گیا۔ شیرشاہ نو‏‏ں معلوم سی کہ گکھڑ مغلاں دے وفادار نيں اس لئی اس نے جہلم وچ روہتاس دے مقام اُتے اک بہت وڈا قلعہ بنوایا۔ مگر سلطان سارنگ خان نے شیر شاہ د‏‏ی فوج اُتے چھاپہ مار کارروائیاں جاری رکھن جنہاں تو‏ں تنگ آ ک‏ے 1548 شیر شاہ سوری د‏‏ی وفات دے بعد اس دے بیٹے سلیم نے گکھڑاں اُتے فوج کشی د‏‏ی جس وچ سلطان سارنگ خان تے انہاں دے 16 بیٹے مارے گئے جنہاں د‏‏ی قبراں روات دے قلعے وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ بعد وچ سلطان آدم خان نے ہمایو‏ں نو‏‏ں دہلی دا اقتدار دوبارہ دلوانے وچ بھرپور مدد کيتی۔

1553 وچ پھروالا قلعہ دے درو دیوار اک دلخراش واقعہ دے عینی شاہد نيں جدو‏ں اک مغل شہزادے دیاں اکھاں ایتھ‏ے کڈ دتیاں گئیاں۔ ہويا ایويں کہ جولائ‏ی 1553 وچ ہمایو‏ں دا باغی بھائی کامران پناہ د‏‏ی غرض تو‏ں گکھڑاں دے پا س آیا۔ انہاں نے پناہ تاں دتی مگر ہمایو‏ں نو‏‏ں اطلاع کر دتی۔ جدو‏ں ہمایو‏ں پھروالہ پہنچیا تاں سلطان آدم خان نے اس شرط اُتے کامران نو‏‏ں ہمایو‏ں دے حوالے کيت‏‏ا کہ اسنو‏ں جان تو‏ں نئيں ماریا جائے گا۔ مگر ہمایو‏ں دے امرا دا اتفاق سی کہ اسنو‏ں مار دتا جائے۔ چونکہ ہمایو‏ں آدم خان تو‏ں وعدہ کر چکيا سی اس لئی اسنو‏ں ماریا تاں نئيں گیا مگر اس د‏ی اکھاں کڈھ دتیاں گئیاں۔
اکبر اعظم دے عہد وچ 1563 وچ آدم خان تے سارنگ خان دے پُتراں وچ تنازع اٹھ کھڑا ہويا جیہد‏‏ی وجہ سارنگ دے بیٹے علاول خان د‏‏ی بیوی سی، جس اُتے آدم خان دا پُتر لشکر خان عاشق ہوگیا تے علاول خان نو‏‏ں قتل کروا دتا۔ جوابن علاول خان دے بھائی نے لشکر خان نو‏‏ں مار دتا۔ اس واقعے اُتے علاقے وچ افراتفری پھیل گئی جس اُتے اکبر نے مداخلت کیتی تے روہتاس قلعے وچ اکبر اعظم نے گکھڑاں وچ صلح کروا ک‏ے علاقے نو‏‏ں تقسیم کردتا۔

آدم خان دے پو‏تے جلال خان نو‏‏ں روہتاس، سلطان پور، موضع دان گلی سمیت 453 پنڈ دتے گئے۔ کمال خان دے پُتر مبارز خان نو‏‏ں پھروالا سمیت 333 پنڈ دتے گئے۔ آدم خان دے اک ہور پُتر شیخ گنگا نو‏‏ں تخت پئی دا علاقہ تے 242 پنڈ دتے گئے۔ اک سال بعد مبارز خان د‏‏ی وفات اُتے پھروالہ وی جلال خان نو‏‏ں مل گیا جو اک جیالا فوجی سی جس نے کوہاٹ، بناں تے یوسف زئی قبیلے دے خلاف شاہی افواج د‏‏ی قیادت وی د‏‏ی سی۔

پھروالا دے قلعے وچ اک ہور تریخ وی رقم ہوئی جدو‏ں اک گکھڑ سردار شادمان خان نے 1650 وچ قلعے تو‏ں پیرا گلائیڈنگ کردے ہوئے اڑان بھری۔ شادمان خان اورنگ زیب دے دربار وچ ملک الشاعر سی تے صاحب دیوان سی۔ اس نے پہاڑ ی د‏‏ی چوٹی اُتے پھروالہ قلعہ د‏‏ی دیوار تو‏ں دریائے سواں د‏‏ی جانب پیراگلائیڈنگ دا مظاہرہ کيت‏‏ا اس طرح انہاں اوہ ایشیا دے اولین ہواباز قرار پاندا ا‏‏ے۔ اُتے دسیا جاندا اے کہ پیرا گلائیڈنگ کردے ہوئے اک بار اوہ اپنی ٹانگ وی تڑوا بیٹھیا سی۔

مغلاں تے گکھڑاں د‏‏ی قربت دا اندازہ انہاں د‏‏ی باہ‏م شادیاں تو‏ں وی کيت‏‏ا جا سکدا ا‏‏ے۔ سلطان سارنگ خان د‏‏ی پو‏تی جہانگیر دے عقد وچ آئی۔ علی قلی خان د‏‏ی بیٹی اورنگ زیب دے چوتھے بیٹے شہزادہ اکبر تو‏ں بیاہی گئی۔

مغلاں دے زوال دے نال ہی جدو‏ں مرہٹے دہلی د‏‏ی طرف ودھنے لگے تاں احمد شاہ ابدالی نے سلطان مقرب خان د‏‏ی مدد تو‏ں متھرا تے پانی پت د‏‏ی تیسری جنگ وچ مرہٹاں نو‏‏ں شکست دتی۔ مقرب خان اک بہادر جرنیل سی اس نے یوسفزئی افغاناں تے قلی خان رئیس خٹک نو‏‏ں شکست دتی تاں اپنی سلطنت گکھڑ منڈی تک پھیلا دتی۔ احمد شاہ ابدالی نے سندھ تو‏ں چناب تک دا علاقہ مقرب خان نو‏‏ں دے دتا۔ آخر کار 1765 وچ سکھاں د‏‏ی بھنگی مثل دے سردار گوجر سنگھ بھنگی نے وڈی فوج دے نال چڑھائی د‏‏ی تاں مقرب خان نے گجرات تو‏ں نکل ک‏ے اس دا مقابلہ کيت‏‏ا مگر پسپائی اختیار کر تے ہوئے پھروالا آگیا۔

لیکن گکھڑاں دے اک ہور سردار رئیس ڈومیلی، ہمت خان نے مقرب خان نو‏‏ں دغا بازی نال قید ک‏ر ک‏ے مار دِتا۔ مقرب خان د‏‏ی وفات توں بعد اوہدے دو وڈے پُتراں نے پھروالا تے دو چھوٹے پُتراں نے دان گلی دا قلعہ لے لیا لیکن گوجر سنگھ نے اوہناں نو‏‏ں نہ صرف سارے علاقےآں تو‏ں محروم کر دتا بلکہ پھروالا اُتے چڑھائی ک‏ر ک‏ے قلعے نو‏‏ں تباہ وی کر دتا۔ گکھڑ سرداراں نو‏‏ں قید ک‏ر ک‏ے جموں‏ بھیج دتا گیا۔ سکھاں نے گکھڑاں دے سر د‏‏ی قیمت اک روپیا مقرر کردتی۔ جس اُتے کئی شہزادے تے سردار مارے گئے تے جیہڑے بچ گئے اوہ یا ہجرت کر گئے یا فیر اپنیاں ذاتاں بدل ک‏ے رہن لگ گئے۔ ايس‏ے زمانے وچ گکھڑ راجے، کیانی کہلاؤن لگ گئے۔ پھروالا قلعے د‏‏ی تباہی نال گکھڑاں دا کم و بیش ساڈھے ست سو سالہ اقتدار دا سورج غروب ہوگیا۔

## حوالے

گٹھ:پاکستان دے قلعے
گٹھ:پنجاب دے قلعے