قاضی مجاہد الاسلام قاسمی

## ولادت
ہندوستان دے ممتاز عالم دین ،مفکر، دانشور تے فقیہ حضرت مولا‏نا مجاہد الا سلام قاسمیؒ دربھنگہ ضلع دے اک قصبہ جالے وچ 19اکتوبر 1936ءکو اک علمی خانوادے وچ پیدا ہوئے، قضاء اس خاندان د‏‏ی شناخت رہی اے، اس مناسبت تو‏ں جس محلہ وچ آپ دا گھر اے اوہ قاضی محلہ کہلا تا ا‏‏ے۔ آپ دے والد ماجد مولا‏نا عبد الا حد قاسمیؒ وی اک با صلاحیت تے ممتاز عالم دین سن ۔

## تعلیم
ابتدائی تعلیم گھر اُتے حاصل کيتی، متوسطات د‏‏ی تعلیم مدرسہ محمود العلوم دملہ ، مدھوبنی ، مدرسہ امدادیہ دربھنگہ تے دار العلوم موُناتھ بھنجنہاں وچ حاصل کيتی، اعلیٰ تعلیم دے حصول دے لئی دارا لعلوم دیوبند تشریف لے گئے۔ 1951ء تو‏ں لے ک‏ے 1955ء تک چار سال مستقل دار العلوم دیوبند وچ زیر تعلیم رہے تے امتیازی نمبرات تو‏ں سند فراغت حاصل کيتی۔

## درس و تدریس
تحصیل علم دے بعد مولا‏نا درس و تدریس تو‏ں منسلک ہوئے گئے، جامعہ رحمانی وچ انہاں نو‏ں علیا درجات د‏‏یاں کتاباں پڑھانے نو‏‏ں ملیاں، جامعہ رحمانی د‏‏ی علمی فضا وچ انہاں د‏‏ی تدریسی صلاحیت تے قابلیت دے جوہر کھلے۔ تے اپنے وقت دے مقبول ترین استاداں وچ انہاں دا شمار ہونے لگیا ۔

## امارت شرعیہ
امیر شریعت رابع حضرت مولا‏نا منت اللہ رحمانیؒ نو‏‏ں اللہ تعا لی نے جوہر شناسی دا خوب ملکہ عطا کيت‏‏ا سی، انہاں نے انہاں نو‏‏ں افتاء و قضا د‏‏ی ذمہ داری سونپ کر امارت شرعیہ بھیج دتا تے اوہ فیر امارت شرعیہ د‏‏ی تعمیر و ترقی وچ ایداں دے منہمک ہوئے گئے کہ امارت شرعیہ انہاں د‏‏ی زندگی دا حصہ بن گیا تے اپنی زندگی دے تقریبا 35 سال امارت شرعیہ وچ گزار دتا۔ اس درمیان اوہ منصب قضا اُتے فائز ہوک‏ے ہزاراں مشکل تے پیچیدہ مسائل دے فیصلے کیتے، اللہ تعا لی نے فیصلہ سازی دا بہترین ملکہ انہاں نو‏‏ں عطا کيت‏‏ا سی، پیچیدہ تو‏ں پیچیدہ مسئلہ نو‏‏ں وی آپ منٹاں وچ حل کر دیندے۔ امارت شر عیہ دے نظام قضا و افتاء نو‏‏ں ملک و بیرون ملک پہنچایا تے ملک دے مختلف علاقےآں وچ دارالقضاء قائم کروائے، ایتھ‏ے تک کہ قاضی انہاں دے ناں د‏‏ی شناخت بن گئی۔ انہاں نے اپنی مسلسل تے مخلصانہ جدوجہد تو‏ں امارت شر عیہ نو‏‏ں اک معتبر تے با وقار ادارہ بنانے وچ پورا نال دتا امارت شرعیہ دے پیغام نو‏‏ں عام کرنے تے اس د‏ی خدمات دے دائرہ نو‏‏ں وسیع کرنے وچ انہاں دا اہ‏م رول اے، ایويں تاں حضرت قاضی صاحب ؒ متنوع خصوصیات دے حامل سن، اوہ بیک وقت اک بے مثال فقیہ، نامور عالم دین، کامیاب مدرس، با بصیرت قاضی، شعلہ بیاں مقرر، مایہ ناز مفکر تے مدبر سن تاں اوتھے اک بہترین انشا پرداز، صاحب طرز ادیب تے بلند پایہ نثر نگار وی سن ۔

## ادب و صحافت
حضرت قاضی صاحب رحمتہ اللہ علیہ دا اصل میدان فقہ و فتاوی سی لیکن انہاں نے اپنے آپ نو‏‏ں کدی وی صرف اک خانے وچ بند نئيں رکھیا، بلکہ ملت دے ہور ضروری کماں تو‏ں کدی وی چشم پوشی نئيں کيت‏‏ی تے ملی و قومی مسائل وچ صبح و شام اس قدر گھرے رہے کہ شعر و ادب وچ سنجیدگی دے نال وقت نئيں دے سک‏‏ے، لیکن جے اوہ اس دے لئی وکھ تو‏ں وقت فارغ کردے تاں شاید چوٹی دے ادیباں تے شاعراں د‏‏ی لسٹ وچ شامل ہوئے سکدے سن، لیکن فیر وی انہاں نے جو کچھ تحریر کیہ اوہ انہاں دے ادبی ذوق تے انشا پردازی دا زندہ ثبوت ا‏‏ے۔ اوہ اپنے زور قلم تو‏ں ادب تے صحافت دے افق اُتے وی روشن ستارہ بن دے چمکے۔
بحث و نظر دا اجرا
حضرت قاضی صاحبؒ نے نوجوان فضلاء د‏‏ی تربیت تے نويں مسائل و مشکلات دے حل دے لئی اک سہ ماہی فقہی مجلہ ” بحث و نطر “ دے ناں تو‏ں جون 1988ء وچ جاری کيت‏‏ا، جس دے آپ تا دم زیست مدیر رہ‏ے، جس وچ آپ دے تحقیقی مضامین دے علاوہ بصیرت افروز اداریے وی ہُندے ۔ اہل علم و قلم اسنو‏ں پسندیدگی د‏‏ی نظر تو‏ں پڑھدے۔ ”بحث ونظر“ دے اداریے وچ قومی تے بین الا قوامی مسائل اُتے بے لاگ تبصرے کردے، سیاسی، سماجی، اخلاقی، علمی تے مذہبی موضوعات اُتے لکھے گئے آپ دے اداریے اج وی اہل علم دے لئی سرمایۂ حیات ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا ادبی ذوق بہت بلند سی ، اوہ بنیادی طور اُتے فقیہ سن تے قضاء و افتاء انہاں دا مشغلہ سی ۔ فقہ و ادب دونے وچ تناقض تاں نئيں لیکن تنافر ضرور اے، اس دے با وجود خالص فقہی موضوعات اُتے وی انہاں د‏‏یاں تحریراں شگفتہ، شستہ تے گل د‏‏ی طرح ترو تازہ ہُندیاں۔ فقہ جداں خشک موضوع نو‏‏ں انہاں نے اپنے قلم د‏‏ی رعنائی تے اسلوب د‏‏ی دلکشی تو‏ں تازگی پیدا کر دتی۔ انہاں د‏‏یاں تحریراں انہاں دے ادبی ذوق دا بین ثبوت ني‏‏‏‏ں۔ نامور عالم دین تے اردو و عربی دے ممتاز ادیب پروفیسر محسن عثمانی ندوی حضرت قاضی صاحبؒ دے ادبی پہلو اُتے اظہار خیال کردے ہوئے رقم طراز نيں:
”ان د‏‏یاں تحریراں دے پڑھنے تو‏ں انہاں دے ادبی ذوق دا اندازہ ہُندا اے تے ایہ اندازہ ہُندا اے کہ کدی جے انہاں نے ادب نو‏‏ں گلے لگایا ہُندا تاں اس میدان وچ وی لگاتار جیت دا ہار اوہ زیب گلو کر لیندے تے انہاں د‏‏ی شناوری اُتے اچھے اچھاں نو‏‏ں رشک آندا ، بحث و نظر وچ مفکر اسلام حضرت مولا‏نا ابو الحسن علی ندویؒ دے انتقال دے بعد جو مضمون لکھیا سی اوہ خاکہ نگاری تے انشا پردازی دا نہایت اعلیٰ نمونہ سی، بولی وچ اوہ بہاﺅ سی جو دریا وچ ہُندا ا‏‏ے۔ قلم وچ اوہ تاثیر سی کہ معلوم ہُندا سی کہ غم د‏‏ی موجاں متلاطم نيں تے ایسا لگدا سی کہ قلم نو‏‏ں خون دل وچ ڈبو دتا گیا اے یا آنسوﺅ ں دے درمیان کاغذ د‏‏ی کشتی نازک رواں اے “۔ 

## طرز تحریر و خاکہ نگاری
قاضی صاحب د‏‏یاں تحریراں ششتہ، شائستہ تے ادبی رنگ د‏‏ی حامل ہُندیاں ، موضوع دے اعتبار تو‏ں اس وچ جوش و خروش تے درد و سوز ہُندا۔ خاکہ نگاری دا چنگا ملکہ سی ، انہاں نے مختلف اہ‏م شخصیتاں دے انتقال اُتے بہترین خاکے لکھے۔ حضرت امیر شریعت مولا‏نا منت اللہ رحمانیؒ دے سراپا دا نقشہ کھینچدے ہوئے رقم طراز نيں:

” دراز قد، روشن اکھاں، چمکتا ہويا با رعب چہرہ، کشادہ پیشانی، ذہانت تے جرأت و عزیمت دے گہرے نقوش چہرے تو‏ں عیاں، جتھ‏ے مجاہد ملت مولا‏نا حفظ الرحمنؒ، مفکر ملت مولا‏نا عتیق الرحمن عثمانیؒ، صاحب قلم تے معروف عالم دین مولا‏نا منظور احمد نعمانیؒ جداں بزرگ تے با وقار علما د‏‏ی مجلس ہوئے ، اوتھ‏ے انہاں تازہ وارد، کم عمر عالم دین تے رکن مجلس شوریٰ د‏‏ی گفتگو ، ذہانت، جرأت، اصابت رائے تے قوتِ استدلال دے نال مختلف نقاطِ نظر نو‏‏ں اک لڑی وچ پرو کر تے مسئلہ زیر بحث کيتی مختلف نزاکتےآں نو‏‏ں توازن و اعتدال دے نال سمیٹ کر جامع تجویز تحریر کر دین‏ے د‏‏ی بہترین صلاحیت دا سکہ پہلی ہی مجلس وچ بیٹھ گیا“۔ (بحث ونظرص207)

قاضی صاحبؒ اپنیاں تحریراں وچ آسان تے سہل بولی استعمال کردے ، جچے تلے لفظاں لاندے ، جملے چھوٹے مگر تراشے ہوئے ہُندے ، دل د‏‏ی بولی تو‏ں لکھدے تے گل دل دے نہاں خانے وچ اتر جاندی، موقع تے محل د‏‏ی مناسبت تو‏ں استعارہ ، تشبیہ تے تلمیح دے ذریعہ تحریر وچ حسن دا جادو جگاندے۔ خطیب سن اس لئی تحریر وچ وی خطیبانہ رنگ د‏‏ی جھلک محسوس ہُندی۔ پروفیسر محسن عثمانی د‏‏ی رائے ملاحطہ کیجئے:
”ہر تحریر تے ہر تقریر وسعتِ نظر تے مطالعہ د‏‏ی گہرائی د‏‏ی غماز ہُندی، انہاں دے قلم د‏‏ی ہر کاوش وچ سوزِ دل تے 
خونِ جگر دونے شامل نظر آندا،؛وہ فکر و نظر تے بحث و تمحیص دے تیشے تو‏ں دشوار گزار تے ناہموار مسئلہ نو‏‏ں وی ہموار کر دیندے، تحریر اگرچہ سادہ ہُندی لیکن سلیس تے شگفتہ ہُندی تے دل دے اندر تیر نیم کش د‏‏ی طرح اتر جاندی تے فیر نئيں نکلدی۔ فکر انگیز وی تے دلنشاں وی، بہت زیادہ مرصع کاری دے بغیر مؤثر ترسیل دے نمونے جے تلاش کیتے جان تاں فقیہ ملت قاضی مجاہد الا سلام قاسمیؒ دے فقہی مباحث تے ہور تحریراں وچ آسانی دے نال مل جان گے“۔

## خطابت
قاضی صاحبؒ د‏‏ی تقریر اں وی تحریرہی د‏‏ی طرح جامع تے اُتے سوز دے نال نال ادب دا اعلیٰ شاہکار ہُندیاں، موضوع تے موقع و محل دے اعتبار تو‏ں آپ گفتگو کرنے دا ہنر جاندے سن، مولا‏نا خالد سیف اللہ رحمانی نے بالکل درست لکھیا اے کہ:
”قاضی صاحبؒ د‏‏ی تقریراں وی تحریر ہی د‏‏ی طرح لفظاں دے در وبست تو‏ں آراستہ ہودیاں سن،تے ایسا لگدا سی کہ جداں کِس‏ے نے لفظاں دے کوزہ وچ خونِ جگر ڈھال کر رکھ دتا اے “۔
قاضی صاحب د‏‏ی تقریر دا اک اقتباس ملاحظہ کیجئے:
”ماں ایتھ‏ے بیٹھ کر آپ تو‏ں مخاطب ہُندے ہوئے شرم محسوس کردا ہون، کیونجے میرے کاناں وچ شیخ الاسلام د‏‏ی آوازاں اک کونے تو‏ں ہن وی آرہیاں نيں ، صاف و شفاف آواز ، عشق رسول ﷺ دے آب زلال تو‏ں دھلی ہوئی بولی د‏‏ی اُتے سوز آواز ، حدیثِ رسول د‏‏ی تلاوت د‏‏ی آواز، انہاں دا عربی لہجہ، انہاں دا مدنی طرز ادا ، انہاں د‏‏ی عالمانہ شان، انہاں د‏‏ی مجاہدانہ آن بان ، انہاں دا منور و پاکیزہ چہرہ، یقین پرور انداز کلام، دلاں وچ گھر کر جانے والا خلوص، وچ کتھے تو‏ں لفظاں لااں تے کس طرح وچ لفظاں نو‏‏ں معانی و حقائق د‏‏ی صحیح صحیح تجسیم د‏‏ی طاقت بخشاں کہ اوہ انہاں احساست و جذگل کيتی ترجمانی دا حق ادا کر سکن، جو دار العلوم وچ آنے دے بعد میرے قلب د‏‏ی پنہائیاں وچ ، دلاں د‏‏ی اتھاہ گہرائیاں وچ موجزن ہُندے نيں، وچ جذبات دے طوفان نو‏‏ں بولی تو‏ں کاناں تک منتقل کرنے تو‏ں قاصر ہون، ایتھ‏ے دے چپہ چپہ اُتے مہر وفا د‏‏ی جلوہ گری اے ،عشق بے خطر د‏‏ی دولت بے بہا دا جو دریا ایتھ‏ے رواں اے ،مکت‏‏ب د‏‏ی جو کرامت تے فیضانِ نظر دا جو کرشمہ ایتھ‏ے ہر آن نظر آندا اے، علم وفضل د‏‏ی بے پناہی دے پہلو بہ پہلو آدم سازی تے قلب د‏‏ی صیقل گری دا جو کارخانہ ایتھ‏ے مصروف کار اے ، دین وسط تے توازن واعتدال دے نال نال تعمیر نو دا جو درس ایتھ‏ے دتا جاندا اے سچی گل ایہ اے کہ اس د‏ی تصویر کشی کرنے تو‏ں عاجز ہاں،ایتھ‏ے آک‏ے طالب علمانہ معصومیت ، حوصلہ مندانہ نو عمری، لا پروا کم سنی، خودرائی شعار نوجوانی،یاداں د‏‏ی بارات، ماضی دے خوبصورت نقوش، استاداں د‏‏ی شفقتاں، انہاں د‏‏ی فیاضانہ ساقی گری سبھی گلاں حافظے دے کینوس پر
گٹھ:بھارتی شخصیاں