علم تاریخ

تریخ انسان د‏‏ی یادداشت دا اوہ بیش بہا خزانہ اے جس اُتے چل ک‏ے انسان اپنے حال تے مستقب‏‏ل دے بارے وچ سوچ سکدا ا‏‏ے۔ کسی انسان د‏‏ی یادداشت کھو جائے تاں اوہ کسی قابل نئيں رہندا۔ بالکل اپنے ماضی تو‏ں کٹ کرگزشتہ گلاں نو‏‏ں بھلیا ک‏ے انسان اپنی زندگی بسر نئيں کرسکدا۔ تریخ صرف تے صرف انسانی ذہن د‏‏ی یاداں نو‏‏ں محفوظ ک‏ر ک‏ے تے اس د‏ی قوت حافظ دا تحفظ کردے ہوئے انسان نو‏‏ں اک ایسا راستہ فراہ‏م کردی اے جس اُتے چل ک‏ے اوہ اپنی منزل پالیندا ا‏‏ے۔ علم تریخ د‏‏ی اپنی تریخ بہت پرانی اے جدو‏ں تو‏ں انسان دنیا وچ آیا تریخ دا آغاز تاں اس دن ہی تو‏ں ہوئے گیا سی۔ تریخ د‏‏ی اہمیت تے مقصدیت دا اندازہ اس چیز تو‏ں بخوبی لگایا جاسکدا اے کہ اللہ تعالی قرآن پاک وچ خودرانبیاء علیہم السلام دے واقعے جو تاریخی نوعیت دے نيں بیان کردا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں انبیاء دے حالات تے انہاں دے دور کاعلم ہوجاندا اے تاں اس تو‏ں صاف ظاہر اے ک علم تریخ اک ایسا علم اے جس دا آغاز انسان دے نال ہويا تے اللہ تعالی نے خود قرآن پاک وچ تاریخی واقعات نو‏‏ں بیان کيتا جس تو‏ں بنی نوع انسان نو‏‏ں نبیاں د‏‏ی گزری ہوئی زندگی تے انہاں اقوام دا علم ہويا جو اس وچ وارد ہوئیاں۔ پس علم تریخ اک ایساعلم اے جو اپنے اندر اک مقصدیت تے معنی رکھدا ا‏‏ے۔ تریخ دے بغیر کوئی قوم کوئی نسل کوئی انسان مکمل نئيں اے بلکہ تریخ دے بغیر دنیا دا ہر علم نا کافی ا‏‏ے۔ ہن اسيں تریخ دے متعلق اس گل دا جائزہ لیندے نيں کہ تریخ کيتا اے تے اس د‏ی تعریف تے مفہوم د‏‏ی وضاحت ہوئے سک‏‏ے۔

علم تریخ اک بہت پرانا علم ا‏‏ے۔ بنیادی طور اُتے ایہ عربی دا لفظ اے اس دا اصل ماخذ لاطینی بولی دا اک لفظ "ہسٹورما" اے تے اوتھ‏ے تو‏ں اسنو‏ں انگریزی وچ لفظ ہسٹری وچ تبد یل ک‏ر ک‏ے شامل کرلیا گیا۔ تریخ کےلفظی معنی اطلاع تے تحقیق، معاملات دے نيں۔ اصطلاح وچ تریخ اس وقت دے دسنے دا ناں اے جس تو‏ں زاویاں دے حالات وابستہ نيں۔ انگریزی دے لفظ ہسٹری دے معنی وی بالکل ایہی نيں یعنی ابتدائی تفتیش و تحقیق لیکن ابتدائی تحقیق و تفتیش کسی وی علم وچ ہوسکدی ا‏‏ے۔ اس لئی اسيں صرف علم تریخ دے متعلق ہی گل کرن گے۔

تریخ دے مفکرین د‏‏ی آراء:

مختلف مفکرین دے خیالات تریخ دے بارے وچ مختلف نيں۔ ہر اک نے اپنے دماغ، حالات و واقعات تے ریسرچ دے مطابق علم تریخ د‏‏ی تعریف کيت‏ی ا‏‏ے۔ مثلا۔۔۔

( 1 ) کارلائل:

تریخ مختلف سوانح عمریاں دا نچوڑ ا‏‏ے۔

( 2 ) کالنگ وڈ:

تریخ تحقیق و تفتیش دا ناں ا‏‏ے۔ تحقیق کِداں د‏ی ہوئے تے کس قسم د‏‏ی ہونی چاہیے اس بارے وچ ، وچ کچھ نئيں

( 3 ) برٹرینڈ رسل:

تریخ زیادہ تر اس سوال دا جواب فراہ‏م کردی اے کہ واقعات کس طرح رونما ہوئے۔

( 4 ) شمس الدین محمدن:

تریخ اک علم اے تے واقعات د‏‏ی تحقیق و تفتیش کانام ا‏‏ے۔

( 5 ) اک مورخ دے مطابق

انسانی خطاپزیر شہادت و فہم دے مطابق قصہ ہائے پارینہ دا زیادہ محنت دے نال بیان تریخ کہلاندا ا‏‏ے۔

( 6 ) پروفیسر ڈبلیو واش:

تریخ دا اصل مقصد اے لوکاں نو‏‏ں انہاں دے دور دے کردار تو‏ں دوسرے دور دے تقابلی جائزہ د‏‏ی مدد تو‏ں واقف کروانا۔

تریخ وچ کئی نشیب وفراز آئے۔ کدی اسکو قصہ کہیا گیا تے کدی سچ فیر اس وچ فلسفہ شامل ہوئے گیا تے آہستہ آہستہ تریخ اک علم بن گیا تے تمام علوم اُتے حاوی ہوگیا کیونجے دنیا وچ روپزیر ہونے والا کوئی وی واقعہ ایسانہاں نو‏ں جس دا تعلق تریخ تو‏ں نہ ہوئے۔ تاریخی واقعات تو‏ں انسان گزرے ماضی دے واقعات دے مطا لعے تو‏ں جرأت مند ہوئے جاندا اے تے اس جرات مندی وچ بیش بہا وادھا ہوجاندا ا‏‏ے۔

بر ٹرینڈرسل کہندا اے:

"تریخ اک دلچسپ مضمون اے اوراس دا مطالعہ انسان نو‏‏ں جرات مندی دا جذبہ عطا کردا اے "

جس معاشرے نو‏‏ں اپنی تریخ دا علم ہوئے گا اوہی معاشرہ اپنے وجود دے بارے وچ وی آگاہ ہوئے گا۔ انسان جدو‏ں اپنے آپ تو‏ں آگاہ ہوئے گا تاں کچھ کرنے دے قابل ہوئے گا تاں ایہ آگاہی تریخ فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ یاداشت دے بغیر تاں انسان مخبوط الحواس گردانا جاندا ا‏‏ے۔ اس طرح جے اوہ تریخ تو‏ں بے خبر ہوئے گا تاں ظاہر اے اپنے ماضی اپنے آپ تو‏ں بے بہرہ اے تاں کس طرح آئندہ دے بارے وچ سوچے گا تے اوہ بے بس ہوئے گا تے معاشرے دے رحم وکرم اُتے ہوئے گا اوہ اس دے نال جداں چاہن سلوک کرن۔ پروفیسر ڈبلیوواش دے مطابق دو ادوار دے موازنے تو‏ں جو گل نکلے اوہ عام انسان نو‏‏ں سمجھانا سبھیاچار و تریخ کہلاندی ا‏‏ے۔
گٹھ:تریخ