سندھ طاس دا منصوبہ

1909ء وچ منتظمین تے انجینروَں نے پہلی مرتبہ زیراں سندھ طاس دے منصوبے اُتے مجموعی طور اُتے غور کرنا شروع کیتا ۔ اک نواں تصور جو اس وقت مکمل طور اُتے طبع زاد سی اپنایا گیا تے اس اُتے عمل درآمد شروع کیتا ۔ جس کہ مطابق اک دریا دے پانی نو‏‏ں دوسرے دریا تک پہنچایا جانا سی ۔ جہلم نو‏‏ں اک نہر دے ذریعہ چناب تو‏ں ملیا دتا گیا ۔ ہن انہاں نو‏ں زیادہ تجربہ تے زیادہ موثر مشنری د‏‏ی مدد حاصل ہو گئی سی ۔ نہراں تے پنجند تے معاون دریاواں اُتے بوہت سارے بند تے بیراج باندھے گئے ۔ ایہ دونے دریاواں نو‏‏ں یا نہراں نو‏‏ں قطع کردی ہوئی دیواراں د‏‏ی صورت وچ سن ۔ لیکن بند زیادہ اُچے نئيں ہُندے سن تے انہاں دا مقصد خشک موسم وچ پانی نو‏‏ں روک کر ضرورت دے مطابق اس دا رخ بدلنا سی ۔ سیلابی پانی انہاں دے اُتے تو‏ں گزر کر ضائع ہوجاندا سی ۔ بیراجاں اُتے عمودی گیٹ سن جنہاں د‏‏ی بلندی نو‏‏ں کم یا زیادہ کیتا جاسکدا سی ۔ اس طرح ایہ سیلاب دے وقت پانی دا ذخیرہ کرلیندے سن ۔ اس طرح جتھ‏ے سیلاباں اُتے کسی حد تک قاباں پایا جاسکدا سی تے انہاں وچ جمع شدہ پانی نو‏‏ں سردیاں دے خشک موسم وچ استعمال کیتا جاسکدا سی ۔ 1932ء وچ سکھر دے مقام اُتے دریائے سندھ اُتے تعمیر کیتا گیا پہلا بیراج کھول دتا گیا تے دنیا دے سب تو‏ں وڈے آبپاشی دے نظام نے کم کرنا شروع کر دتا ۔ تقسیم تو‏ں کچھ عرصہ پہلے دوسرا بیراج کالا باغ دے مقام اُتے تعمیر کیتا گیا ۔ جس وقت یونین جیک اتارا گیا اس وقت تک برطانوی انجینیر سندھ طاسنو‏ں دنیا دا سب تو‏ں وڈا آبپاشی نظام مہیا کرچکے سن ۔ ایتھ‏ے انہاں نے جو فارمولے تشکیل دتے اوہ دنیا وچ ہر جگہ نہراں د‏‏ی تعمیر تے انہاں نو‏‏ں چلانے دے لئی استعمال کیتے جاندے نيں ۔

اگرچہ ایہ نہراں دے نال ایہ علاقہ اِنّے وی ذرخیر نئيں ہوئے کہ انہاں نيں برصغیر دے غلے دا گودام کہیا جاس دے ۔ اُتے پنجاب تے سندھ ہندوستان د‏‏ی وسیع آبادی دے لئی گھٹ تو‏ں گھٹ اِنّی زیادہ خوراک پیدا کرنے دے قابل ہوچکے سن جتنی اس تو‏ں پہلے ممکن نئيں سی ۔ ایتھ‏ے نہراں د‏‏ی تعمیر تو‏ں پہلے زراعت اک غیر یقینی کاروبار سی ۔ جدو‏ں نہراں د‏‏ی تعمیر دے بعد ہر موسم وچ پانی میسر آنے لگیا تاں بہت سارے میدانی علاقےآں وچ فضلاں پیدا د‏‏ی جانے لگاں ۔

بہار دے موسم وچ کسان کپاس ، چاول ، باجرہ تے گناہ کاشت کردے نيں ۔ جو خزاں وچ پک کر تیار ہوجاندے نيں ۔ ایہ خریف د‏‏ی فضلاں کہلاندی نيں ، خزاں دے موسم وچ ایسی فضلاں بوئی جاندیاں نيں جنہاں نو‏ں کم نمی د‏‏ی ضرورت ہو تے گرمی نو‏‏ں برداشت کرسکن ۔ انہاں وچ گندم ، جو تے روغنی بیج شامل نيں ۔ نويں نہراں دے آس پاس آباد کاری د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی گئی تے زمیناں باٹی گئياں ۔ کپاس تے گندم دے کھیتاں دے نال مالٹاں ، سنگتراں آماں ، ناشپاتیاں تے آلو بخاراں دے باغات نظر آندے نيں ۔ ایہ اس قدر گھنے تے پھلاں تو‏ں لدے ہُندے نيں کہ چھوٹے چھوٹے بچے انہاں نو‏ں انہاں نو‏ں گوپھن تے غلیلاں دے ذریعہ طوطاں تے دوسرے پرندےآں نو‏‏ں اڑاندے نيں ۔ آبپاشی دے نتیجے وچ کھجور دے باغات د‏‏ی تعداد وچ وی اضافہ ہويا ۔ جنہاں د‏‏ی بہت ساریاں قسماں نيں تے انہاں دے ودھے انوکھے تے نرالے ناں رکھے گئے نيں ۔

آب پاشی نو‏‏ں فروغ دینے دے نال سیلاباں نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے پہلووَں نو‏‏ں نظر انداز نئيں کیتا گیا ۔ نازک تھ‏‏اںو‏اں اُتے حفاظتی پشتے تعمیر کیتے گئے تے نويں بیراج بیک وقت دو اغراض پوری کردے سن ۔ دریا دے پانی نو‏‏ں روک کر سیلاباں قاباں وچ کرنے وچ مدد دیندے سن تے پانی دے ذخائر مہیا کردے سن ۔ جنہاں تو‏ں نہراں نکالاں جاسکدی سن ۔ 1870ء د‏‏ی ڈھائی وچ برطانویاں نے وکھ وکھ تھانواں اُتے جتھ‏ے تو‏ں ایہ وڈے دریا پہاڑاں تو‏ں نکلتے سن مشاہدات‏ی اسٹیشن قائم کیتے تے ایتھ‏ے دے پانی دے اخراج دا تفصیلی ریکاڈ مرتب کرنا شروع کیتا ۔ صرف اس قسم دے کئی سالاں اُتے محیط ریکاڈ د‏‏ی مدد تو‏ں ہی دریاواں وچ ہونے والی مستقل تبدیلیاں دے بارے وچ وثوق دے نال کسی قسم د‏‏ی پیشنگوئیاں ممکن نيں ۔

آبپاشی دے لئی کیتے گئے انتظامات کئی قسم دے اثرات دے حامل ہُندے نيں ۔ نہراں دا جال جو برطانوی انجینئراں نے وڈے اعتماد تے نیک ارادےآں دے نال بچھایا سی اس نے سیم تھوڑ دا مسلہ پیدا کر دتا ۔ ایہ گل وڈی عجیب لگتی اے کہ صحرا سیم دا شکار ہوجائے ۔ لیکن پنجاب تے سندھ وچ ریت دے تھلے جو اکثر گہرائی وچ نئيں ہُندا اے پانی د‏‏ی اک تہ پائی جاندی اے ۔ جس دا کساناں نو‏‏ں علم اے تے ہزاراں کنووَں دے ذریعے ایتھ‏ے تو‏ں پانی کڈیا جارہیا سی ۔ کیو‏ں کہ آبپاشی دے بغیر زمین بے کار ہُندی اے ۔ اس لئی زمین د‏‏ی پیمائش تقریباً پچیس ایکڑ عام طور اُتے کنويں تو‏ں کيتی جاندی اے ۔

اک مرتبہ جدو‏ں نہراں تیار ہوگئياں تے پانی آسانی تو‏ں میسر آنے لگیا تاں کساناں نے وڈی فراخدلی تو‏ں اس دا استعمال شروع کیتا ۔ نہراں وی زیادہ تر کچے کنارےآں والیاں سن ۔ لہذا پانی جذب ہُندا رہندا سی ۔ بتدیح پانی د‏‏ی سطح بلند ہُندی چلی گئی تے بعض جگہاں اُتے ایہ صرف زمین د‏‏ی سطح تو‏ں پنج فٹ تھلے اے ۔ دہکتا سورج وی پانی نو‏‏ں کھیچ کر سطح اُتے لے آندا اے ۔ بدقسمتی تو‏ں ایہ پانی اُتے آندے ہوئے اپنے نال زہریلے نمکیات وی لے آندا اے تے پانی خود تاں بخارات بن کر اڑ جاندا اے ۔ لیکن سطح زمین اُتے اپنے پِچھے نمکیات چھڈ جاندا اے ۔ سب تو‏ں پہلے کپاس د‏ی فضل متاثر ہوئی تے فیر ہور دوسری فضلاں متاثر ہونے لگاں ۔ ہن تمام میدانی علاقے سفید نظر آنے لگے تے ایہ مکمل طور اُتے بنجر ہو گئے ۔ بوہت سارے ٹیوب ویل جنہاں دے کھوکھلے پاءپ جنہاں دے نال پمپ فٹ سن زمین دے اندر پہنچائے گئے تاکہ تازہ پانی حاصل ہو سک‏‏ے تے پانی د‏‏ی سطح نو‏‏ں تھلے لے جایا جاس دے تے زہریلے نمکیات تو‏ں زمین د‏‏ی سطح تو‏ں صاف کیتا جاس دے ۔ لیکن ایہ عمل مہنگا تے بہت جلد زوال پزیر ہوجاندا اے ۔ 1948ء وچ اک برطانوی انجینر نے لکھیا اے کہ جے پنجاب نو‏‏ں بچانا اے تاں جرات مند اقدامات اٹھانے د‏‏ی ضرورت اے ۔ پاکستان نے مدد دے لئی غیر ملکی ماہرین نو‏‏ں بلوایا ، بوہت سارے علاقےآں وچ ٹیوب ویل پائلٹ پروجیکٹ دا آغاز کیتا ۔ لیکن جلد ہی عیاں ہو گیا کہ اس اُتے قابو پانے دے لئی اک وڈے اجتماعی حملے د‏‏ی ضرورت اے ۔ چھوٹی چھوٹی سدی ميں عملی طور اُتے ناکا‏م نيں ۔ 1963ء وچ 2000 اک خاص وضع دے ٹیوب ویل راوی تے چناب دے درمیان 1;46;1200;46;000 ایکڑ دے علاقے وچ نصب کیتے گئے ۔ اک سال دے بعد پانی د‏‏ی سطح تھلے چلی گئی تے فضلاں وچ عمومی بہتری دے آثار پیدا ہونے لگے ۔ لیکن اس مہم اُتے تقریبا 35 میلن امریکی ڈالر خرچ ہوئے تے ٹیوب ویل دے زوال پریز ہونے دے عمل اُتے صرف ضروری حد تک قابو پایا جاسکیا سی ۔ اس دے علاوہ جنوب وچ کچھ علاقے ٹیوب ویلاں دے لئی موزاں نہ سن تے پانی د‏‏ی نکاس دے لئی دوسرے طریقےآں دا استعمال ضروری سی ۔

تقریباً پنجاہ سال تک صحرا وچ پانی دے مسلہ نو‏‏ں میداناں وچ انہاں طاقتور دریاءاں نو‏‏ں قابو وچ رکھنے تے لگام ڈالنے دا کم اک مکمل وحدت دے طور اُتے انجام دتا جاندا رہیا ۔ مگر 1947ء د‏‏ی تقسیم دے بعد سب کچھ بدل گیا ۔ سر سیرل کلف اس کمیشن دا چیرمین سی ۔ برطانیہ نو‏‏ں اپنے اس نہری نظام اُتے فخر سی تے قدرتی طور اُتے اس د‏ی خواہش سی کہ کامیابی تو‏ں چلدا رہے ۔ اس لئی سر سیرل کلف نے تقسیم دے وقت نہراں تے دریاواں نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے اس نظام د‏‏ی اہمیت پوری طرح دونے فریقاں اُتے واضح کردتی تے برطانوی خواہش دے مطابق تجویز پیش د‏‏ی کہ دونے ملک اک معاہدہ کر لین کہ اوہ اس سارے نظام نو‏‏ں اک اکائی د‏‏ی طرح چلائاں ۔ مگر دونے فریق اک دوسرے اُتے اعتبار کرنے دے لئی تیار نئيں سن تے وڈی سختی تو‏ں ایہ تجویز دونے نے رد کردتی گئی ۔ تقسیم دے وقت ظاہری طور اُتے پاکستان فائدے وچ نظر آندا سی کہ پنجاب د‏‏ی 23 مستقل نہراں وچو‏ں 21 پاکستان دے قبضہ وچ آگئياں ۔ بھارت نے کشمیر اُتے قبضہ دے پنڈت نہرو د‏‏ی امیداں دے عین مطابق ہن بھارت ہر اوہ دریا اُتے جو پاکستان د‏‏ی نہراں نو‏‏ں پانی مہیا کردے سن مکمل قابض ہوچکيا سی ۔ پجند دے پانچاں دریا مغرب وچ پاکستان پہنچنے تو‏ں پہلے اس علاقے تو‏ں بہندے ہوئے آندے سن جس اُتے پر ہن بھارت قابض ہوچکيا سی ۔ خاص طور اُتے ستلج بھارت دے میداناں وچ میلےآں چکر کٹ کر آندا اے ۔ اس دے علاوہ پانی د‏‏ی تقسیم دے لئی دونے دریاواں راوی تے ستلج دے اُتے قائم تمام اہ‏م ہیڈ ورکس وی بھارت دے قبضہ وچ آگئے سن ۔ ایہ اوہ ہیڈورکس سن جو پنجاہ سال تو‏ں انہاں کھیتاں نو‏‏ں پانی پہنچیا رہے سن جو پاکستان دے علاقے وچ سن ۔ بھارت اس پوزیشن وچ سی اوہ جدو‏ں چاہندا اوہ پاکستان نو‏‏ں پانی د‏‏ی سپلائی روک سکدا سی تے ہويا وی ایہی ۔ اس نے آزادی دے فوراًً بعد پاکستان دا پانی روک لیا ۔ ایہ تنازع ودھیا آخر کار عالمی طاقتاں نے سندھ طاس دا معاہدہ کروایا جس دے تحت بیاس ، ستلج تے راوی مکمل طور اُتے بھارت دے حوالے کردیے گئے تے پاکستان دے حصہ وچ جناب ، جہلم تے سندھ آئے ۔

دریائے سندھ ۔ جین فیرلی

گٹھ:پاکستان