open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
شیخ العالم انٹرنیشنل ہوائی اڈہ

**شیخ-العالم قومانتری ہوائی اڈا** (انگریزی: **Sheikh ul-Alam International Airport**; ومانکھیتر کوڈ: **SXR**)، جو **شرینگر ہوائی اڈے** وجوں وی جانیا جاندا اے، اک فوجی ایئربیس اے جو جموں اتے کشمیر، بھارت راج دا راجگڑھ سرینگر دی سیوا کردا اے۔ ایہہ بھارتی ہوائی فوج دی مالکیت والی اے، اتے ایئرپورٹ اتھارٹی آف انڈیا اُتے سول اینکلیو چلاؤندی اے۔ حالانکہ، سال 2005 وچ اک قومانتری ہوائی اڈا نوں منونیت کیتا گیا، سرینگر ہوائی اڈے نوں ستمبر 2019 تک مقرر انتر قومی اڈاناں حاصل نہیں ہندیاں۔ اس وچ اک ایکیکرت ٹرمینل اتے اک ناکام رنوے اے۔ ہوائی اڈے دی سرینگر شہر لئی بسّ اتے ٹیکسی سیوا اے، جو کہ اتر ول 12 کلومیٹر (39,000 فٹ) اے۔ ہوائی اڈا اصل وچ بڈگام وچ وسدا اے، جو شرینگر توں صرف 4 کلومیٹر دی دوری تے اے۔

## ڈھانچہ
سرینگر ہوائی اڈے دا ایکیکرت ٹرمینل اے، جو گھریلو اتے قومانتری اڈاناں نوں سمبھالدا اے۔ ایہہ 19,700 طبقہ میٹر (212,000 طبقہ فٹ) نوں کور کردا اے اتے اک ویلے 950 یاتریاں دی سیوا کر سکدا اے: 500 گھریلو اتے 450 قومانتری یاتری۔- ٹرمینل ہمالیا دی طرحاں دکھن لئی تیار کیتا گیا اے اتے اسدی اک ڈھلویں چھت اے، جو برف ہٹاؤن دی سہولت دندی اے۔- سہولتاں وچ اک ریسٹورینٹ، اک دستکاری دی دوکان، ایٹیئیم، کرنسی ایکسچینج، چوکلیٹ دی دوکان اتے مفت وائیپھائی شامل اے۔ اتھے ٹرمینل نال 4 ایروبرج جڑے ہوئے ہن۔-

اتھے اک سنگل اینپھلٹ رنوے اے، 13/31, ماپ ہن 3,685 بائی 46 میٹر (12,090 فٹ 151 فٹ)۔-- ایہہ فروری 2011 توں انسٹرومینٹ لینڈنگ نظام دیاں پہنچاں نوں سنبھالن لئی تیار کیتا گیا اے۔-- 2018 توں لے کے ایئرپورٹ وچ کیئیپھسی اتے پیزا ہٹّ ورگے کئی غذا جوڑ وی مہیا ہن۔--
## نائیٹ لینڈنگ
جنوری 2012 وچ، ایہہ اعلان کیتا گیا سی کہ ہوائی اڈا ہوائی اڈے توں رات دے کماں دا پربندھن کریگا۔ بعد وچ اگست 2018 وچ، ڈیجیسیئے ٹیم ولوں اک ٹیسٹ پھلائیٹ کیتی گئی سی اتے اسنوں پاس کر دتا گیا سی۔- فروری 2019 توں، ہوائی اڈا کسے وی رات دے کم نوں نہیں سمبھالدا۔

## زکریوگ حادثے اتے واقعے
7 ستمبر 1965 نوں، 1965 دی بھارت-پاک جنگ دوران، پاکستان ہوائی فوج دے چار لڑاکو جہازاں نے سرینگر ہوائی اڈے اتے حملہ کیتا سی۔ اس ہوائی حملے دوران اک بھارتی ہوائی فوج دا ڈگلس سی-47 سکائیٹرن اتے اک بھارتی ایئرلائنس دا ڈگلس ڈی سی -3 نشٹ ہو گیا۔-- اگلے دن شائع کیتی گئی شکاگو ٹربیون دے لیکھ وچ دسیا گیا اے کہ اک بھارتی جہاز اتے “اقوام متحدہ دے نگراناں دے مکھ دفتراں دی کیریبو آواجائی” نوں نقصان پہنچیا اے۔-
## پہنچ
ہوائی اڈا شرینگر شہر توں لگبھگ 12 کلو میٹر (39,000 فٹ) واقع اے۔-- اتھے 250 کاریاں والا اک کار پارک اے۔ سرکار ہوائی اڈے اتے لال چوک نیڑے ٹورسٹ رسورس سینٹر دے وچکار ادائیگی والی بسّ سیوا مہیا کرواؤندی اے، جدونکھ ایئرپورٹ اتھارٹی آف انڈیا ٹرمینل اتے ایئرپورٹ داخلہ دوار دے وچکار 1 کلو میٹر (3,280 فٹ 10 انچ) دے وچکار اک مفت بسّ سیوا چلاؤندی اے۔- ہوائی اڈے نوں ٹیکسیاں اتے کار کرائے دیاں ایجنسیاں وی دتیاں جاندیاں ہن، جنہاں دے ٹرمینل دے باہر بوتھ ہن۔--
## حوالے

گٹھ:ہوائی اڈے
گٹھ:کشمیر
سردار ولبھ بھائی پٹیل انٹرنیشنل ہوائی اڈہ

**سردار ولبھبھائی پٹیل قومانتری ہوائی اڈا** (انگریزی: **Sardar Vallabhbhai Patel International Airport**; ومانکھیتر کوڈ: **AMD**) اک قومانتری ہوائی اڈا اے، جو بھارت دے گجرات دے احمدآباد اتے گاندھینگر شہراں دی سیوا کردا اے۔ ہوائی اڈا ہنسول، مرکزی احمدآباد دے  اتر ول واقع اے۔ اسدا نام سردار ولبھبھائی پٹیل، بھارت دے پہلے نائب وزیر اعظم دے نام تے رکھیا گیا اے۔

مالی سال 2018–19 وچ، اسنے تقریباً 11.17 ملیان یاتریاں نوں سمبھالیا جو اس نوں بھارت وچ یاتریاں دی آواجائی دے معاملے وچ ستواں-وئستں ہوائی اڈا بناؤندا اے۔ ہوائی اڈا گوآئر لئی اک پھوکس سٹی وجوں کم کردا اے۔ سال 2015 وچ، سرکار نے ہوائی اڈے دے نجیکرن دی عمل شروع کیتی سی۔ نواں ایئرپورٹ قومانتری ہوائی اڈا موجودہ ہوائی اڈے اُتے پھلار دیاں رکاوٹاں کارن ترقی یافتہ کیتا جا رہا اے۔
alt=Vaikundaraja.s|thumb| '''احمدآباد ایئرپورٹ گھریلو ٹرمینل'''
اس نوں ایئرپورٹ کونسل انٹرنیشنل ولوں 2017 لئی ایشیا-پرشانت کھیتر وچ “سبھ توں سدھرے ہوئے ہوائی اڈے” وجوں نوازیا گیا گیا سی۔
## ڈھانچہ
ہوائی اڈے وچ اس ویلے چار ٹرمینل ہن: گھریلو، قومانتری، سیکنڈری ٹریفک لئی اک وادھو ٹرمینل اتے اک کارگو ٹرمینل وی۔ ہوائی اڈے اُتے 45 پارکنگ بیس ہن اتے قومانتری اتے گھریلو ٹرمینل دوواں وچ چار ایرو-برجّ ہن۔ نواں ٹرمینل سنگاپور چانگی ایئرپورٹ دی بنیاد تے بنایا گیا اے۔
نویں ٹرمینل وچ ادھا کلومیٹر لمبا چلدا رستہ اے، جو دوواں ٹرمینلاں نوں جوڑدا اے۔--- name="express_india"> ایئرپورٹ اتھارٹی آف انڈیا (اے۔اے۔آئی۔) اک نواں تکنیکی بلاک تیار کریگی جو کہ پھلائیٹ نوں سنبھالن دی گنجائش نوں ودھائیگی اتے اڈاناں دا بہتر نینترن حاصل کریگی۔-
### رنوے
ایئرپورٹ دا اکو رنویء اے جو کہ 3,505 میٹر (11,499 فٹ) لمبا اے۔-
## ٹرمینل

### ٹرمینل 1
ٹرمینل 1 دے 32 چیکّ-انکّ کاؤنٹر ہن اتے اسدا کھیترپھل 45,000 ایم 2 (480,000 طبقہ فٹ) اے۔

دسمبر 2018 وچ، گھریلو ٹرمینل 1 (پہلی منزل تے گیٹ 4 دے نیڑے) وکھے اک نواں پلازا پریمیئم لونج کھلھیا سی، جو پراتھمکتا پاس اتے ہور چونویں بینک کارڈاں دے نال-نال کجھ کاروباری گٹھ دے یاتریاں نوں وی اڈان بھردا اے جو کہ ہوائی جہاز وچ مشتمل اے۔

### ٹرمینل 2
ٹی 2 دا افتتاح 5 جولائی 2010 نوں کیتا گیا سی اتے 15 ستمبر 2010 نوں ورتوں لئی کھولھیا گیا سی۔ ٹرمینل نے قومی سٹرکچرل سٹیل ڈزائین اتے اساری اوارڈاں دے 2009 دے ایڈیشن وچ سٹیل سٹرکچر لئی انعام جتیا۔ ٹرمینل وچ چار ایروبرج اتے 32 چیکّ-انکّ کاؤنٹر ہن۔ لگبھگ 41,000 طبقہ میٹر دے کل منزل کھیتر دے نال، ایہہ ٹرمینل کسے وی ویلے لگبھگ 1,600 یاتریاں دے بیٹھن دے یوگ ہو جاویگا۔-
### ٹرمینل 3
ٹرمینل 3 ٹرمینل 1 دے اگے آویگا۔ ٹرمینل دی ورتوں صرف گھریلو اڈاناں لئی کیتی جائیگی۔ فاؤنڈیشن اتے اساری دا کم 2019 دے شروع وچ شروع ہویا۔

## حادثے اتے واقعے

* ممبئی توں احمدآباد جا رہی انڈین ایئر لائن دی پھلائیٹ 113 19 اکتوبر 1988 نوں ایئرپورٹ توں اپنی آخری پہنچ اُتے ہادساگرست ہو گئی، جس وچ سارے 6 چالک دل دے میمبراں سمیت 130 لوکاں دی موت ہو گئی۔ اڈان نوں اک دھند والے ہوائی اڈے وچ اک درشنی پہنچ لئی صاف کر دتا گیا سی، جدوں ایہہ رنوے 23 توں درکھتاں اتے 5 کلومیٹر دی دوری اُتے، اک کھیت وچ ٹکراؤن اتے اگّ دیاں لپٹاں وچ پھسن توں پہلاں اک اچّ-تناء والے پائلن نال ٹکرا گیا۔
* اندور توں آ رہی جیٹّ ایئرویز دی پھلائیٹ 2510, 22 جولائی 2010 نوں ایئرپورٹ اُتے لینڈ کرن ویلے رنوے' تے ڈھیہہ گئی۔ ایٹیار پھلائیٹ وچ 57 یاتری اتے چالک دل دے چار میمبر سوار سن۔ کجھ یاتریاں نوں معمولی سٹاں لگیاں سن کیونکہ کتھت طور اُتے نکّ دا چکر ٹائر پھٹن کارن جہاز ڈگّ گیا سی۔-

## حوالے

گٹھ:بھارت
گٹھ:ہوائی اڈے
قلیچ خاں

**قلیچ خاں** یا **قلیچ خاں دؤم**(مرگ: 1687ء) مغلیہ سلطنت دے مغل شہنشاہ اورنگزیب عالمگیر دا اک جرنیل سی جس نے گولکنڈہ اُتے مغلاں دے محاصرے وچ بطور جرنیل شرکت کيتی۔
## سوانح
### خاندان
* ہور پڑھو: **[[شہاب الدین سہروردی|شیخ شہاب الدین سہروردی]]**
قلیچ خاں دا اصل ناں خواجہ عابد خاں صدیقی سی ۔ قلیچ خاں دے والد عالم شیخ سن جو شیخ الہداد بن عبدالرحمٰن دے فرزند سن ۔ شیخ الہداد سمرقند وچ تبلیغ و اِرشاد کیتا کردے سن ۔ اک قول دے مطابق خانِ مذکور دا سلسلہ نسب شیخ شہاب الدین سہروردی (متوفی 1234ء) تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔
### تحصیل علم تے ملازمتِ شاہی
قلیچ خاں د‏‏ی پیدائش وی سمرقند وچ ہوئی تے اوتھے تحصیل علم کیتا تے فیر بعد وچ بخارا آگیا۔ شروع وچ بخارا دے قاضی د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کیتا تے فیر شیخ الاسلام دے عہدے تک پہنچیا۔ مغل شہنشاہ شاہ جہان د‏‏ی حکومت دے 29 واں سال 1657ء وچ قلیچ خاں نے حرمین الشریفین د‏‏ی زیارت دا اِرادہ کیتا تے اولاً کابل آیا تے فیر ہندوستان آمد ہوئی تاں مغل شہنشاہ شاہ جہان د‏‏ی ملازمت اِختیار کرلئی تے فیر خلعت تے چھ ہزار روپئے نقد دربارِ شاہی تو‏ں تفویض ہوئے تے فیر شاہ جہان تو‏ں حج د‏‏ی ادائیگی دے لئی اِجازت مل گئی تے حج د‏‏ی ادائیگی دے بعد قلیچ خاں واپس آگرہ چلا آیا۔
## عہدِ عالمگیری میں
ستمبر 1657ء وچ جدو‏ں شاہ جہاں علیل ہويا تے راجگڑھ   آگرہ وچ ہلچل مچی تاں اورنگزیب عالمگیر نے دکن تو‏ں دار الحکومت آنے دا فیصلہ کیتا تاں اُس نے قلیچ خاں نو‏‏ں تن ہزاری ذات تے پنج سو (پنج ہزاری) سوار دا منصب تے ’’خاں‘‘ دا خطاب مرحمت فرمایا سی ۔ علاوہ اَزاں مہاراجا جسونت سنگھ د‏‏ی جنگ دے بعد مراتب و مناصب وچ اِضافہ کردے ہوئے اورنگزیب عالمگیر نے چار ہزاری ذات تے ست سو (ہفت ہزاری) سوار دے منصب اُتے فائز کر دتا۔ 1662ء وچ صدارتِ کُل دے عہدے اُتے فائز ہويا تے ستويں سال جلوسِ عالمگیری (یعنی 1665ء) وچ اُسنو‏‏ں چار ہزاری ذات تے اک ہزار پنج سو سوار دے منصب اُتے فائز کیتا۔  1668ء وچ اُسنو‏‏ں صدارتِ کُل دے عہدے تو‏ں معزول کر دتا گیا تے اجمیر د‏‏ی نظامت (گورنری) اُتے فائز کیتا گیا۔ خلعت تے ہاتھی وی دتا گیا۔ چودہويں سال جلوسِ عالمگیری (1672ء) وچ اُسنو‏‏ں صوبہ ملتان د‏‏ی نظامت (گورنری) دتی گئی تے اٹھارہويں سال جلوسِ عالمگیری (1676ء) وچ اُسنو‏‏ں نظامت ملتان تو‏ں معزول کرکے واپس دربارِ شاہی وچ طلب ک‏ر ليا گیا جتھ‏ے تو‏ں اوہ مکہ مکرمہ جانے والے حجاج دے قافلہ حج دا میر الحاج بنا ک‏ے قافلے دے نال روانہ کیتا گیا تے تئیسواں سال جلوسِ عالمگیری (1681ء) وچ اُسنو‏‏ں **قلیچ خاں** دا خطاب تفویض کیتا گیا۔

## مرگ
جب اورنگزیب عالمگیر نے 1687ء وچ محاصرہ گولکنڈہ د‏‏ی ابتدا د‏‏ی تاں قلیچ خاں نو‏‏ں حکم دتا گیا کہ اوہ قلعہ گولکنڈہ دا محاصرہ کرلے تے مغل توپ خانہ نو‏‏ں اپنے پاس رکھے۔ لڑائی وچ توپ دا اک چھوٹا گولہ اُس دے کندھے اُتے لگیا۔ کندھا وکھ ہوئے گیا تے جراح د‏‏ی خاصی محنت دے باوجود قلیچ خاں تندرست نہ ہوئے سکیا تے گولکنڈہ وچ ہی 1687ء نو‏‏ں مویا۔
## حوالے

گٹھ:1687 دیاں موتاں
گٹھ:مغل جرنیل
گٹھ:تریخ حیدرآباد، بھارت
جے پور انٹرنیشنل ہوائی اڈہ

**جے پور انٹرنیشنل ایئرپورٹ** (انگریزی: **Jaipur International Airport**; ومانکھیتر کوڈ: **JAI**) جے پور دا سیوا کرن والا پرائمری ہوائی اڈا اے، جو راجستھان دا راجگڑھ جے پور وچ ستھتّ اے۔ ایئرپورٹ کونسل انٹرنیشنل دے مطابق جے پور قومانتری ہوائی اڈے نوں سال 2015 اتے 2016 لئی سالانہ 2 توں 5 ملیان یاتریاں دی گٹھ وچ عالمی دا سروؤتم ہوائی اڈا ایلانیا گیا اے۔ جے پور ایئرپورٹ روزانہ مقرر اڈاناں دے کماں وچ بھارت دا 11 واں مصروف ہوائی اڈا اے۔-- جے پور ایئرپورٹ روزانہ مقرر اڈاناں دے کماں وچ بھارت دا 11 واں سبھ توں مصروف ہوائی اڈا اے۔-
ایہہ جے پور توں 13 کلومیٹر (8.1 میل) دے دکھنی اپنگر، سنگنیر وچ واقع اے۔-- ہوائی اڈے نوں 29 دسمبر 2005 نوں قومانتری ہوائی اڈے دا درجہ دتا گیا سی۔ سول ایپرن وچ 14 جہاز شامل ہو سکدے ہن اتے نویں ٹرمینل عمارت اک ویلے وچ 1000 یاتریاں نوں سنبھال سکدی اے۔--
thumb| جے پور قومانتری ہوائی اڈا
thumb| جے پور انٹرنیشنل ایئرپورٹ ٹرمینل 2 اپرون توں۔

## رنویء
جے پور قومانتری ہوائی اڈے دے دو رنوے ہندے ہن؛ پہلا رنوے (15/33) 5,223 فٹ (1,592 می) لمبا اتے دوجا رنوے (9/27) 11,500 فٹ (3,500 می) لمبا اے۔ بوئنگ 7 ورگے وڈے جہازاں نوں سنبھالن اتے جے پور ہوائی اڈے توں اترن لئی رنوے 9/27 15 ستمبر، 2016 توں چالو ہویا بوئنگ 777 نوں سنبھالن لئی 9,174 فٹ (2,796 میٹر) توں 11,500 فٹ (3,500 میٹر) تک رنوے دے پھلار دے پورا ہون توں بعد۔-- رنوے 9/27 سیئیٹی-IIIB انسٹرومینٹ لینڈنگ سسٹم (آئیئیلئیس) مطابق اے۔ ایہہ دھند دے دوران 50 میٹر (160 فٹ) تک دی رنوے وزیبلٹی رینج (آرویار) اُتے جہازاں دے اترن دی سہولت دندا اے۔ پہلاں ایہہ 550 میٹر (1,800 فٹ) سی، جس نال ہوائی اڈیاں نوں سرکھیا ودھاؤن اتے ہور ہوائی اڈیاں ول جان والے طریقیاں توں بچن دے نتیجے وجوں لابھکاری ہون دے نتیجے وجوں ماحول دی کشلتا اتے بہتر کارکردگی آؤندی سی۔- بی 8 دسمبر، 2016 توں چالو ہو گیا۔ جے پور ہوائی اڈے لئی ہوائی ٹریفک دی بھیڑ نال نجٹھن لئی رنوے 9/27 دے برو برابر اک ٹیکسیویء دی سکیم بنائی گئی اے۔ کم مئی 2018 دے اخیر وچ پورا ہو جاویگا، پورا ہون توں بعد ایئرپورٹ اک گھنٹے وچ 16 اڈان بھرن دے یوگ ہو جاویگا۔- ہوائی اڈے دی صرف اک رنوے اے جو کہ ایئر لائیناں دے ٹیکاپھ اتے لینڈنگ کارجاں دی دیکھبھال کردی اے۔ پہلا رنوے بہت زیادہ ویلے لئی اترن اتے جہاز دے اتارن لئی نہیں ورتیا جاندا اے۔

## واقعے

* 18 فروری 1969 نوں، انڈین ایئرلائنس دا ڈگلس ڈی۔سی۔-3 وی۔ٹی۔-سیجیئیچ اک مقرر یاتری اڈان وچ ٹیک-آپھک کرن تے کریش ہو گیا۔ جہاز بہت زیادہ لوڈ ہو گیا سی اتے ٹیک-آپھک جاں تاں ڈاؤنونڈ سی جاں کراس ونڈ نال ممکن سی۔ سوار سارے 30 لوک بچ گئے۔ 
* 5 جنوری 2014 نوں، ایئر انڈیا دی پھلائیٹ ایائی -890 ایئربسّ اے 320 ویٹی-ایئیسئیچ نوں امپھال توں گہاٹی دے رستے دلی لئی دلی وچ بھاری دھند دے کارن جے پور ہوائی اڈے ول موڑ دتا گیا سی۔ جہاز دا پچھلا ٹائر لینڈنگ دوران پھٹیا، سجے ونگ نوں نقصان پہنچیا۔ جہاز نوں کافی نقصان پہنچیا اتے جہاز دا کم بند ہویا سی۔ سارے 173 یاتری اتے چالک دل دے 6 میمبر بچ گئے۔--->

## حوالے

گٹھ:بھارت
گٹھ:ہوائی اڈے
کاف کنگنا

**کاف کنگنا** اک پاکستانی اردو فلم اے۔

‏گٹھ:فلماں
‏گٹھ:پاکستانی فلماں
قاسم خاں جوینی

**قاسم خاں جوینی** (وفات: 28 ستمبر 1632ء) مغلیہ سلطنت دا اک امیر تے مغل جرنیل سی جس نے عہد شاہجہانی تے عہدِ جہانگیری وچ مغل دربار وچ پنج ہزاری دے منصب اُتے اپنی خدمات سر انجام دتیاں۔
## سوانح
### خاندان
قاسم خان دے والد دا ناں میر مراد جوینی سی جو ایران دے جُوَین دے بزرگ سادات نال تعلق رکھدے سن تے اوتھے پیدا ہوئے سن ۔ بعد وچ میر مراد دکن آگئے تے وڈی مدت تک دکن وچ مقیم رہے جس د‏‏ی نسبت اُنئيں میر مراد دَکنی وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ شجاعت تے بہادری وچ امتیاز رکھدے سن ۔ تیر اندازی دے فن وچ لوک اِنئيں اُستاد سمجھدے سن ۔ مغل شہنشاہ جلال الدین اکبر نے اِنئيں شاہ جہاں د‏‏ی تعلیم دے لئی مقرر کیتا سی تے 1602ء وچ اِنہاں دا اِنتقال لاہور وچ ہويا۔

### ابتدائی حالات تے دربارِ شاہی وچ ترقی
قاسم خان دا سال پیدائش نامعلوم اے، البتہ اُس د‏‏ی پیدائش دکن وچ ہوئی۔ اُس د‏‏ی تعلیم تے اِبتدائی زِندگی دے متعلق شواہد موجود نئيں نيں۔ ابتدا وچ اسلام خاں چشتی فاروقی د‏‏ی صوبیداریٔ بنگال صوبہ دے زمانہ وچ بنگال صوبہ دا خزانچی سی ۔ اسلام خاں چشتی نے قاسم خاں تے اُس دے بھائی د‏‏ی تربیت وچ کافی کوشش کيتی۔ اسلام خاں چشتی خود نیک سیرت امیر سی، لہٰذا اُس د‏‏ی سرپرستی وچ دونے بھائیاں نے خوب ترقی کيتی۔ بعد وچ قاسم د‏‏ی شادی ملکہ نورجہاں د‏‏ی بہن منیجہ بیگم تو‏ں ہوئے گئی تاں اُسنو‏‏ں مغل شہنشاہ نورالدین جہانگیر د‏‏ی طرف تو‏ں ترقی د‏‏ی امارت دے نال نال طبل و عَلَم دا عہدہ وی دے دتا گیا۔ دربارِ شاہی دے ظریف لوک اُسنو‏‏ں ’’قاسم خاں منیجہ‘‘ وی کہیا کردے سن ۔
### عہد جہانگیری وچ
مغل شہنشاہ نورالدین جہانگیر دے اواخر عہدِ حکومت وچ اوہ صوبہ آگرہ د‏‏ی نظامت، قلعہ آگرہ تے اُس دے خزانےآں د‏‏ی حفاظت داری اُتے مقرر ہويا۔ 1627ء وچ جدو‏ں نورالدین جہانگیر دا اِنتقال ہويا تاں شاہ جہاں تخت نشینی دے لئی چُنَیر (دکن) تو‏ں آگرہ نو‏‏ں روانہ ہويا تاں قاسم خاں شاہ جہاں دے حضور حاضر ہويا تے شاہی عنایات تو‏ں سرفراز ہويا۔

### عہد شاہ جہانی وچ
شاہ جہاں دے پہلے سالِ جلوس (یعنی 1628ء) وچ قاسم خاں پنج ہزاری ذات تے پنج ہزار سوار دے منصب اُتے فائز ہويا تے اُسنو‏‏ں مرزا فدائی خاں د‏‏ی بجائے صوبہ بنگال دا ناظم (گورنر) مقرر کر دتا گیا۔

## نظامت بنگال
بنگال صوبہ د‏‏ی نظامت وچ قاسم خاں نو‏‏ں خاصی دشواری پیش آئی جدو‏ں اوتھ‏ے پرتگیزیاں نے پرت مار مچانی شروع کيتی۔ شاہ جہاں تخت نشاں ہونے تو‏ں پہلے جدو‏ں ہوگلی گیا سی تاں بندرگاہ اُتے انگریزاں اُتے پرتگالیاں دے مظالم تو‏ں آگاہ ہويا سی ۔ جدو‏ں قاسم خاں نو‏‏ں گورنر مقرر کیتا گیا تاں اُسنو‏‏ں حکم دتا گیا کہ اوہ پرتگالیاں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈ باہر کرے۔1631ء وچ قاسم خاں نے اپنے لڑکے عنایت اللہ نو‏‏ں اللہ یار خاں دے ہمراہ روانہ کیتا۔ قاسم خاں نے ہوگلی دا محاصرہ کرنے دے لئی فوج روانہ کيتی جنہاں نے کشتیاں دے اک بیڑے تو‏ں دریاء دے راستے بند کردتے۔ لشکر نے اک دم یلغار کرکے ہوگلی دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ تقریباً ساڈھے تن مہینے ایہ محاصرہ جاری رہیا۔ آخر کار خندقاں تو‏ں قاسم خاں دے لشکر نے پرتگالیاں اُتے یورش کردتی تے فتح یاب ہوئے گئے۔ ہوگلی اُتے مغلاں دا قبضہ 25 ستمبر 1632ء نو‏‏ں ہويا۔

## وفات
ہوگلی د‏‏ی فتح دے تن دِن بعد 28 ستمبر 1632ء نو‏‏ں قاسم خاں نے طبعی وفات پائی۔

## ہور ویکھو
* بنگال صوبہ
* شاہ جتھ‏ے
* نورالدین جہانگیر

گٹھ:1631 دیاں موتاں
گٹھ:1632 دیاں موتاں
گٹھ:صوبیدار بنگال
گٹھ:گورنر بنگال
گٹھ:مغل جرنیل
کوچین انٹرنیشنل ہوائی اڈا

**کوچین قومانتری ہوائی اڈا**، کوچین (انگریزی: **Cochin International Airport;** ومانکھیتر کوڈ: **COK**) اک قومانتری ہوائی اڈا اے، جو کہ بھارت دے کیرلا راج وچ کوچی شہر دی سیوا کردا اے۔ شہر دے اتر مشرق وچ لگبھگ 25 کلو میٹر (82,021 فٹ) نیدمبسری وکھے واقع، کوچین قومانتری ہوائی اڈا بھارت دا پہلا ہوائی اڈا اے، جو اک پبلک-پرائیویٹ بھائیوالی (پیپیپی) ماڈل دے تحت ترقی یافتہ کیتا گیا سی اتے 30 دیساں دے لگبھگ 10,000 غیر-رہائشی بھارتیاں ولوں فنڈ دتا گیا سی۔-
ایہہ کیرل راج دا سبھ توں مصروف اتے سبھ توں وڈا ہوائی اڈا اے۔ 2019 تک، کوچین قومانتری ہوائی اڈا کیرلا وچ ہوائی یاتریاں دی کل آواجائی دے 61.8% نوں پورا کردا اے۔- ایہہ قومانتری ٹریفک دے معاملے وچ اتے چوتھا اٹھواں سبھ توں رجھیویں والا بھارت دا چوتھا سبھ توں بزی ہوائی اڈا وی اے۔ مالی سال 2018–19 وچ، ہوائی اڈے نے کل 71,871 ہوائی جہازاں دے نال 10.2 ملیان توں ودھ یاتریاں نوں سمبھالیاہ وائی اڈا ایئر انڈیا ایکسپریس دے کم کاج دا اک پرائمری ادھار اے جسدا مکھ دفتر شہر وچ وی اے۔

ہوائی اڈے وچ تن یاتری ٹرمینل اتے اک کارگو ٹرمینل چلدا اے۔ کھیتر وچ 150,000 مربع میٹر (1,614,587 مربع فٹ) توں ودھ دے نال، ہوائی اڈے دا ٹرمینل 3 بھارت دے سبھ توں وڈے ٹرمینلاں وچوں اک اے۔ 18 اگست 2015 نوں، کوچین قومانتری ہوائی اڈا اک وقف سولر پلانٹ دے افتتاح دے نال عالمی دا پہلا پوری طرحاں سولر سنچالت ہوائی اڈا بن گیا۔- 26 جولائی 2018 نوں، ہوائی اڈے نوں یونائیٹڈ نیشنز ولوں قائم کیتا گیا سبھ توں وڈا ماحول اعزاز، انعام دے چیمپین آف دِ مطلب دے انعام لئی چنیا گیا سی۔--
## اساری
ہوائی اڈے لئی اصل تجویز وچ 1 بلیئن ڈالر (14 ملیان ڈالر) دی انمانت لاگت اتے 1997 وچ کمیشن دی سمبھاوت تاریخ دسی گئی اے۔ پروانگی مئی 1993 وچ دتی گئی سی۔ ایہہ فنڈ غیرملکی کم کر راے غیر-وسنیک بھارتیاں دے ویاج مکت قرضے، صنعتی کماں، نریات کرن والیاں، سہکاری سجذبات توں دان اتے راج سرکار ولوں دتے گئے قرضیاں توں ہون دی سوچ کیتی گئی سی۔ اس پراجیکٹ نوں چلاؤن لئی جولائی 1993 وچ کیرلا دے وزیر اعلیٰ دی پردھانگی ہیٹھ کوچین انٹرنیشنل ایئرپورٹ سوسائٹی ناں دی اک ادارہ رجسٹر کیتی گئی سی۔ بہتر فنڈ جٹاؤن دے نال نال پربندھکی سودھا لئی، کوچین انٹرنیشنل ایئرپورٹ لمٹڈ (سی۔آئی۔اے۔ایل۔) دے نام ہیٹھ اک عوامی محدود کمپنی مارچ 1994 وچ 900 ملیان (13 ملیان ڈالر) دی سرکاری پونجی نال رجسٹر ہوئی سی۔--- name="PIB Feature">

ہوائی اڈے دی اساری لئی کل 491 ہیکٹیئر (1,213 ایکڑ) زمین ایکوائر کیتی گئی سی۔---  لگبھگ 2,300 ذمیندار اتے 872 پروار مڑ وسیبے پیکیج ماتحت مڑ وسے گئے۔-- وڈیاں بجلی دیاں لائیناں اتے سنجائی نہر نوں موڑنا پیا۔

## ٹرمینل
کوچین  قومانتری ہوائی اڈے دے تن مکھ ٹرمینل ہن: دو گھریلو اتے اک قومانتری۔ اک کارگو ٹرمینل وی اے۔

## اوارڈ اتے تعریف
کوچین قومانتری ہوائی اڈے نوں اتکنیک دے دوران کئی انعام اتے تعریف ملی۔ ہوائی اڈے نے 2015 وچ وڈی قومانتری مانتا حاصل کیتی سی جدوں ایہہ عالمی دا پہلا پوری طرحاں سور -رجا نال چلن والا ہوائی اڈا بن گیا سی۔ 2017 وچ، ایہہ سولر کارپورٹ نوں لاگوُ کرن والا دنیا دا پہلا ہوائی اڈا وی بنیا، چھت والے سولر پینلاں والی اک پارکنگ بے۔ ہوائی یاتریاں دی ایسوسی ایشن آف انڈیا ولوں سال 2016 وچ ہوائی اڈے نوں “بھارت دا سبتوں ودھیا نان-میٹرو ہوائی اڈا” چنیا گیا سی۔ ہوائی اڈے نے توانائی دی سنبھال، اتپادکتا اتے بنیادی ڈھانچے لئی وی کئی انعام جتے ہن۔ جولائی 2018 وچ، ہوائی اڈے نوں اقوام متحدہ ولوں قائم سبھ توں ودھ ماحول اعزاز، انعام دے چیمپین آف مطلب انعام لئی چنیا گیا سی۔--
## حوالے

گٹھ:ہوائی اڈے
 گٹھ:بھارت
مرزا فدائی خاں

**مرزا فدائی خاں** یا **مرزا ہدایت اللہ** (وفات: 1646ء) بنگال صوبہ سلطنتِ مغلیہ دے صوبہ بنگال دا گورنر سی ۔ مرزا فدائی خاں نو‏‏ں نورالدین جہانگیر نے صوبہ بنگال د‏‏ی نظامت اُتے مقرر کیتا سی ۔
## سوانح
* ہور پڑھو: **[[مہابت خاں|مہابت خاں خانخاناں]]**، **[[نورالدین جہانگیر|جہانگیر]]**، **[[مکرم خاں]]**، **[[شاہ جہاں]]**
### خاندان
فدائی خاں دا خاندان مغلیہ سلطنت تو‏ں وابستہ سی ۔ اُس دے تن وڈے بھائی وی دربارِ شاہی تو‏ں منسلک سن یعنی مرزا محمد تقی جو مہابت خاں دے ہمراہ رانا امر سنگھ د‏‏ی مہم اُتے متعین کیتا گیا سی، دوسرا مرزا عنایت اللہ جو تجربہ تے معاملہ فہمی وچ مشہورِ زمانہ سی تے فن سیاق وچ بے مثل سی تے ایہ شاہزادہ پرویز مرزا دا دیوان مقرر ہويا سی ۔ تیسرا بھائی مرزا روح اللہ سی جو چوگان بازی وچ ممتاز سی تے فن شکار و صَید وچ مشاق سی، اِسنو‏ں نورالدین جہانگیر دا قُرب حاصل سی ۔ چوتھا خود مرزا فدائی خاں سی ۔
### ابتدائی حالات
مرزا فدائی خاں دے متعلق ابتدائی معلومات دستیاب نئيں البتہ اِتنا پتا چلدا اے کہ اوہ اِبتداء وچ مغل فوج دے بحری بیڑے دا میر البحر سی ۔ بحری بیڑے نو‏‏ں نَوَارہ وی کہیا جاندا سی ۔ بعد وچ مہابت خاں خانخاناں د‏‏ی وکالت د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور ہويا تے فیر ایہ مغل شہنشاہ نورالدین جہانگیر د‏‏ی خدمت وچ پیش ہويا جس دے بعد ایہ ہمیشہ جہانگیر دے قُرب وچ رہیا تے شاہانہ عنایات تو‏ں سرفراز ہُندا رہیا۔ چونکہ فدائی خاں د‏‏ی شاہی تربیت مہابت خاں خانخاناں نے د‏‏ی سی، اِس لئی تھوڑی جہی مدت وچ اوہ اَمارت دے درجہ اُتے پہنچ گیا، لیکن جدو‏ں مہابت خاں خانخاناں نے جہانگیر دے خلاف شورش د‏‏ی تاں فدائی خاں نے نمک حلالی تے فِدویت دے تقاضے د‏‏ی بنا اُتے جان دینے تو‏ں وی دریغ نہ کیتا۔ 

## نظامت بنگال
جہانگیر د‏‏ی تخت نشینی دے بائیہواں سال 1627ء وچ صوبہ بنگال دا ناظم (گورنر) مکرم خاں کشتی وچ سوار ہونے دے باعث ڈُب کر جاں بحق ہويا تاں جہانگیر نے فدائی خاں نو‏‏ں صوبہ بنگال دا گورنر مقرر کر دتا۔
## وفات
شاہ جتھ‏ے دے اکتیسواں سال جلوس یعنی 1646ء وچ فدائی خاں نے اجمیر دے قلعہ تاراگڑھ وچ وفات پائی۔
## حوالے
گٹھ:صوبیدار بنگال
گٹھ:بنگال
گٹھ:بنگال دی تریخ
گٹھ:بنگال سلطنت
آذر بیگدلی

**آذر بیگدلی** یا **حاجی لطف علی اصفہانی** (پیدائش: 7 فروری 1722ء — وفات: 1781ء) فارسی النسل مصنف تے تذکرہ نگار سن ۔ اُنہاں د‏‏ی وجہ فارسی ادب وچ اُنہاں دے تحریر کردہ فارسی زبان دے شاعر دے تذکرہ یعنی ’’آتش کدہ‘‘ ا‏‏ے۔ جس وچ اُنہاں نے اٹھارہويں صدی عیسوی تک دے تمام فارسی شاعر دا تذکرہ کیتا ا‏‏ے۔
## سوانح
### پیدائش تے ابتدائی حالات
آذر بیگدلی 7 فروری 1722ء نو‏‏ں اصفہان وچ پیدا ہوئے۔ اُنہاں دے والد آقا خان بیگدِلی سن ۔ آذر دا تعلق ترکماناں دے قبیلۂ بِیگدِلی تو‏ں سی کیونجے اُنہاں دا نسب بیگدِلی خان سےجا ملدا اے جو اِلدِگِز خان دے چار بیٹےآں وچو‏ں تیسرا سی تے خود اِلدِگِز خان اوغوز خان دے چھیويں بیٹےآں وچو‏ں تیسرا سی ۔ غرض ایہ کہ لطف علی اِسی نسبت تو‏ں بیگدِلی اکھوائے۔

### افشار سلطنت وچ سفر
نادر شاہ د‏‏ی حکومت دے پہلے سال وچ آذر دے والد آقا خان بیگدلی لار تے سواحل فارس د‏‏ی حکومت اُتے فائز کیتے گئے۔ اِسی زمانے وچ آذر شیراز آئے تے 2 سال بعد 1738ء وچ بندر عباس دے نیڑے اُنہاں دے والد آقا خان بیگدلی دا اِنتقال ہوئے گیا تاں اوہ اپنے چچا حاجی محمد بیگ دے ہمراہ حج د‏‏ی ادائیگی دے لئی عراق دے راستے تو‏ں حجاز روانہ ہوئے گئے۔ ادائیگی حج تو‏ں واپسی اُتے مشہدِ مقدس وچ امام علی ابن موسیٰ الرضا دے مزار د‏‏ی ریارت کيت‏ی۔ اِسی زمانے وچ نادر شاہ ہندوستان اُتے اپنے مشہور حملے دے بعد لزگیاں دے خلاف لشکرکشی دے لئی جا رہیا سی کہ مشہد وچ وارد ہويا تے آذر اُس دے ہمراہ ماژندران دے راستے آذربائیجان چلے گئے۔ ایہ سفر غالباً مارچ 1741ء وچ مشہد تو‏ں شروع ہويا سی ۔ آذر عراقِ عجم واپس آئے تاں اپنے آبائی شہر اصفہان وچ مقیم ہوئے گئے۔

### اواخر عمر
جون 1747ء وچ نادر شاہ دے قتل دے بعد آذر اُس دے جانشیناں د‏‏ی ملازمت کردے رہے جنہاں وچ علی شاہ افشار، ابراہیم شاہ افشار، شاہ اسماعیل افشار، شاہ سلیمان دؤم شامل نيں۔ 1751ء وچ جدو‏ں کریم خان زند شاہِ ایران بن گیا تاں آذر دربارِ شاہی تو‏ں وکھ ہوئے گئے تے خود نو‏‏ں علمی کاوشاں دے لئی مختص کردے ہوئے قم آگئے تے ایتھے مقیم ہوئے گئے۔اواخر عمر وچ جامۂ فقر پہن لیا یعنی اوہ تصوف د‏‏ی جانب مائل ہوئے گئے تے خود نو‏‏ں حکومت‏ی تے شاہی کماں تو‏ں وکھ ک‏ر ليا۔
### وفات
آذر بیگدِلی د‏‏ی وفات تقریباً 59 سال د‏‏ی عمر وچ 1781ء وچ ہوئی۔

## شعرگوئی
آذر دے متعلق کہیا جاندا اے کہ اُنہاں نے ست ہزار اشعار کہ‏ے تے اِنئيں باقاعدہ مُدَوَّن وی کیتا مگر جدو‏ں نادر شاہ دے عہد وچ اصفہان لُٹیا گیا تاں اُنہاں دا ایہ مجموعہ کلام وی ضائع ہوئے گیا۔ بعد وچ اپنا کلام دوبارہ مرتب کیتا۔ دیوانِ آذر دے نسخے بہت کمیاب نيں تے ک‏‏تب خانہ رام پور وچ اک دیوان جو آذر دا اے، 64 اوراق اُتے مشتمل اے جس وچ تقریباً 200 غزلاں موجود نيں۔

## ہور ویکھو
* نادر شاہ
* نادر شاہ دا مغلیہ سلطنت اُتے حملہ
## حوالے

گٹھ:1722 دے جم
گٹھ:1781 دیاں موتاں
گٹھ:اصفہان دیاں شخصیتاں
گٹھ:فارسی بولی دے مصنفاں
راجا بھارا مل

**راجا بھارا مَل** یا **راجا بِہارِی مَل**، **بِہار مَل**، **بَھرمَل**، **بھج مَل** (پیدائش: 1498ء– وفات: 27 جنوری 1574ء) ریاست آمیر دا راجا سی جسنو‏ں اج جے پور کہیا جاندا ا‏‏ے۔ راجا بھارا مل د‏‏ی وجہ شہرت اُس د‏‏ی بیٹی مریم الزمانی المعروف بہ جودھا بائی اے جس د‏‏ی شادی مغل شہنشاہ جلال الدین اکبر تو‏ں ہوئی سی۔ اِس شادی تو‏ں مسلم ہندو تعلقات وچ بہتری دیکھنے وچ آئی تے مغلیہ سلطنت دا ولی عہد نورالدین جہانگیر د‏‏ی پیدائش وی جودھا بائی تو‏ں ہوئی تھی۔راجا بھارا مَل پہلا راجپوت حکمران سی جو جلال الدین اکبر دے دربار تو‏ں وابستہ ہويا، حالانکہ اِس تو‏ں پہلے کوئی ہندو یا راجپوت حکمران مسلم حکمراناں تو‏ں تعلقات یا دربار تو‏ں وابستگی اختیار نئيں کردا سی ۔

## سوانح
### خاندان تے ابتدائی حالات
راجا بہارا مل د‏‏ی پیدائش ء وچ آمیر وچ ہوئی۔ اُس دا باپ پرتھوی راج سنگھ اول ریاستِ آمیر دا حکمران سی ۔ راجا بہارا مل د‏‏ی ماں راٹھور خاندان تو‏ں سی جس دا ناں رانی اَپُوروَا دیوی سی ۔ اوہ بیکانیر دے راؤ رانا لنکارن د‏‏ی بیٹی سی۔
## عہد حکومت
4 نومبر 1527ء نو‏‏ں پرتھوی راج سنگھ اول فوت ہويا تاں اُس دا وڈا لڑکا پورن مل ریاست آمیر دا حکمران بن بیٹھیا۔ 19 جنوری 1534ء نو‏‏ں مندرَیل دے مقام اُتے اوہ نصیر الدین ہمایو‏ں د‏‏ی حمایت وچ بیانہ دے قلعہ د‏‏ی فتح دے دوران قتل ہويا۔ پورن مل دا نو عمر بیٹا سوجامل سی جو نو عمری دے سبب تخت نشاں نئيں کیتا گیا بلکہ پورن مل دا وڈا بھائی بھیم سنگھ ریاست آمیر دا حکمران بن گیا۔ 22 جولائ‏ی 1537ء نو‏‏ں بھیم سنگھ دا انتقال ہوئے گیا تاں رتن سنگھ تخت نشین ہويا۔ 15 مئی 1548ء نو‏‏ں رتن سنگھ اپنے بھائی اسکران دے ہتھو‏ں قتل ہويا۔ اسکران حکمران تاں بن گیا مگر ریاست آمیر دے امرا اُس تو‏ں بدظن ہوئے گئے تے یکم جون 1548ء نو‏‏ں اسکران نو‏‏ں تخت تو‏ں اُتار کر بہارا مَل نو‏‏ں راجا بنا دتا۔
### [[نصیر الدین ہمایوں|ہمایوں]] دے عہد وچ
مغل شہنشاہ نصیر الدین ہمایوں دے اِنتقال دے بعد ہر طرف شر انگیزی شروع ہوئے گئی سی تے شیر شاہ سوری دے غلام حاجی خاں نے شورش برپا کردتی تے اُس نے مجناں خاں قاقشال د‏‏ی جاگیر نارنول دا محاصرہ ک‏ے لیا سی ۔ اُس زمانے وچ راجا بہارا مَل مجناں خاں قاقشال دا شریک ہوئے گیا تے خوش اِخلاقی د‏‏ی وجہ تو‏ں درمیان وچ پے گیا تے صلح دے ذریعے قلعہ اُتے قبضہ کرکے مجناں خاں نو‏‏ں عزت دے نال رخصت کر دتا۔

### [[جلال الدین اکبر|شہنشاہ اکبر]] دے عہد وچ
* ہور پڑھو: **[[پانی پت د‏‏ی دوسری لڑائی]]**، **[[ہیمو]]**
1556ء وچ جدو‏ں پانی پت د‏‏ی دوسری لڑائی وچ ہیمو قتل ہوئے گیا تاں جلال الدین اکبر د‏‏ی شہرت ہندوستان د‏‏ی دوسری ریاستاں وچ پھیل گئی تاں مجناں خاں قاقشال نے راجا بہارا مَل نو‏‏ں دربارِ شاہی وچ طلبی دا فرمان بھیجیا۔ راجا نے حکم د‏‏ی تعمیل د‏‏ی تے 1556ء وچ دربارِ شاہی وچ حاضر ہويا۔ 1562ء وچ جدو‏ں جلال الدین اکبر حضرت خواجہ معین الدین چشتی اجمیری د‏‏ی درگاہ اُتے حاضری دے لئی اجمیر گیا تاں اوتھ‏ے تو‏ں واپسی اُتے اُس د‏‏ی ملاقات راجا بہارا مَل تو‏ں ہوئی تے راجا نے اپنی بیٹی مریم الزمانی المعروف بہ جودھا بائی مغل شہنشاہ دے عقد وچ دینے د‏‏ی اِجازت طلب کيت‏‏ی جس اُتے جلال الدین اکبر نے اُس د‏‏ی درخواست نو‏‏ں قبول کردے ہوئے جودھا بائی تو‏ں سانبھر دے مقام اُتے 6 فروری 1562ء نو‏‏ں اپنے عقد وچ لیندے ہوئے ملکہ دے عہدہ اُتے فائز کر دتا۔

## وفات
27 جنوری 1574ء نو‏‏ں راجا بہارا مَل نے قلعہ آگرہ وچ وفات پائی تے اُسنو‏‏ں قلعہ آمیر وچ دفن کیتا گیا۔
گٹھ:1491 دے جم
گٹھ:1574 دیاں موتاں
گٹھ:جے پور دے مہاراجا
گٹھ:ضلع جے پور دیاں شخصیتاں
شکر النساء بیگم

**شکر النساء بیگم** (وفات: یکم جنوری 1653ء) مغل شہنشاہ جلال الدین اکبر د‏‏ی بیٹی، نورالدین جہانگیر د‏‏ی بھیݨ تے شاہ جہاں د‏‏ی پُھپھی سن۔

## سوانح
### پیدائش تے ابتدائی حالات
شکر النساء بیگم د‏‏ی پیدائش قلعہ آگرہ وچ ہوئی۔ اُنہاں د‏‏ی والد بی بی دولت شاد تے والد مغل شہنشاہ جلال الدین اکبر سن ۔ شکرالنساء بیگم د‏‏ی چھوٹی بہن آرام بانو بیگم سی۔ اُنہاں د‏‏ی تربیت جلال الدین اکبر تے ہور دوسرے شاہی خاندان دے افراد د‏‏ی زیر نگرانی ہوئی۔ اخلاق و تربیت اعلیٰ قسم دے پائے تے عوامی رائے وچ اوہ با اخلاق شاہزادی تصور د‏‏ی جادیاں سن۔ نورالدین جہانگیر وی شکرالنساء بیگم نال محبت رکھدا سی ۔

### ازدواج
2 ستمبر 1594ء وچ جلال الدین اکبر نے شکرالنساء بیگم د‏‏ی شادی شاہ رخ مرزا تو‏ں کردتی جو ابراہیم مرزا دا فرزند سی ۔ ابراہیم مرزا دے والدین سلیمان مرزا تے حَرم بیگم سن جنہاں دا تعلق بدخشاں تو‏ں سی ۔ ایہ شادی حمیدہ بانو بیگم دے محل وچ سر انجام پائی۔شاہ رخ مرزا نے شکرالنساء بیگم دے علاوہ مرزا محمد حکیم د‏‏ی بیٹی کابلی بیگم تو‏ں وی شادی کيتی۔ مرزا محمد حکیم جلال الدین اکبر دا سوتیلا بھائی سی تے اِس طرح شکرالنساء بیگم تے کابلی بیگم دا چچازاد دا رشتہ سی ۔ 1607ء وچ شاہ رخ مرزا دے انتقال دے بعد شکرالنساٗ بیگم نے بیوگی د‏‏ی زِندگی گزارنا شروع کردتی تے خود نو‏‏ں قلعہ آگرہ تک محدود ک‏ر ليا۔ شاہ رخ مرزا تو‏ں شکرالنساء بیگم دے چار بیٹے پیدا ہوئے: حسن مرزا، حسین مرزا، سلطان مرزا تے بدیع الزماں مرزا۔ سلطان مرزا تے بدیع الزماں مرزا جڑواں (توام) بھائی سن ۔ شکرالنساء بیگم د‏‏ی تن بیٹیاں وی سن، لیکن اِنہاں بیٹیاں دا ناں تریخ د‏‏ی کتاباں وچ موجود نئيں ا‏‏ے۔

## وفات
یکم جنوری 1653ء نو‏‏ں شکرالنساء بیگم نے آگرہ تو‏ں دہلی جاندے ہوئے راستے وچ وفات پائی۔ ایہ سفر شاہ جہاں نال ملاقات  لئی سی ۔ شکرالنساء بیگم نو‏‏ں اُنہاں دے والد جلال الدین اکبر دے نال مقبرہ جلال الدین اکبر وچ دفن کیتا گیا۔

## حوالے

گٹھ:1653 دیاں موتاں
گٹھ:خاندان تیموری
گٹھ:مغل اشرافیہ
گٹھ:مغل شاہزادیاں
گٹھ:تیموری شاہزادیاں
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:سولہويں صدی د‏‏ی ہندوستانی خواتین
گٹھ:ستارہويں صدی وچ ہندوستانی خواتین
گٹھ:ہندوستانی خاتون شاہی اقتدار
استصحاب

**استصحاب** فقہ اِسلامی د‏‏ی اک اصطلاح ا‏‏ے۔ اِسنو‏ں استدلال د‏‏ی اک جزوی قسم سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔

## فقہی تشریح
اِستِصحاب دے لغوی معنی نيں: ’’باقی رکھنا‘‘۔ ازروئے استدلال ایہ طے کرنا کہ کِس‏ے چیز دا وجود یا عدمِ وجود علیٰ حالہٖ قائم رہ‏ے، تا آنکہ تبدیلیٔ حالات تو‏ں اِس وچ تبدیلی پیدا نہ ہوجائے۔ ایہ گویا اوہ عقلی دلیل اے جس د‏‏ی بنا نہ تاں نص اُتے اے، نہ اجماع اُتے تے نہ ہی قیاس اُتے ہی ا‏‏ے۔ جداں کہ علی بن محمد الآمدی (متوفی 631ھ) نے کہیا اے کہ: ’’ھُوَ عِبَارَۃٌ عَنْ دَلِیْلِِ لَا یَکُوْنُ نَصًّا وَ لَا اِجْمَاعًا وَ لَا قِیَاسًا ۔

استدلال د‏‏ی 2 اِقسام نيں: اول استدلال منطقی، جس نو‏‏ں مثال تو‏ں ایويں پیش کیتا جاسکدا اے کہ بیع دا اک معاملہ اے تے ایہ ہر معاملے دا سب تو‏ں وڈا جزو کہلاندا اے، یعنی رضا مندی۔ جسنو‏ں جے تسلیم ک‏ر ليا جائے تاں ایہ اک ایسا قول ہوئے گا جس دے نال اک دوسرا قول وی تسلیم کرنا پئے گا تے اوہ ایہ کہ بیع دا سب تو‏ں وڈا جزو رَضا مندی اے، کیونجے ایہ منطقی نتیجہ اے قولِ اَول کا، جس اُتے ازروائے عقل کوئی اعتراض وارد نئيں ہُندا تے جسنو‏ں اِس لئی من و عن صحیح مننا پئے گا۔ استدلال دے دوسری قسم ’’استدلال عقلی‘‘ اے جسنو‏ں اصطلاحاً اِستصحاب الحال کہیا جاندا اے تے اِس د‏‏ی تعریف ایويں کيت‏ی جاسکدی اے کہ:’’ ایہ اوہ دلیل عقلی اے کہ کوئی جے تے دلیل (یعنی نص، اجماع تے قیاس کی) موجود نئيں تاں فیر اِس (یعنی اِستصحاب) تو‏ں کم لیا جائے گا۔مثلاً اِس صورت وچ جدو‏ں کِس‏ے چیز دے وجود یا عدمِ وجود نو‏‏ں باقی رکھنا مقصود اے حتیٰ کہ حالات تبدیل ہوجان یا بدل جان۔ امام شافعی دے متّبعین وچو‏ں اکثر یعنی المزنی، الصیرفی، امام غزالی تے ایداں دے ہی امام احمد بن حنبل تے اُنہاں دے اکثر پیرو تے اِسی طرح شیعہ امامیہ وی خاص خاص صورتاں وچ استصحاب دے قائل نيں۔ البتہ احناف وچو‏ں بعض نو‏‏ں تے متکلمین د‏‏ی اک جماعت نو‏‏ں اِس تو‏ں اِنکار ا‏‏ے۔

### [[ابن قیم جوزیہ|امام ابن قَیَّم الجوزیہ]] دا قول
امام ابن قَیَّم الجوزیہ (متوفی 751ھ) نے اِستصحاب د‏‏ی تعریف اِنہاں لفظاں وچ د‏‏ی اے کہ: ’’جو ثابت اے، اُس دا اثبات تے جس د‏‏ی نفی ہوچک‏ی اے، اُس د‏‏ی نفی نو‏‏ں قائم رکھنا اے تے اِس د‏‏ی تن اِقسام نيں: ’’اسْتِدَامَۃُ إثْبَاتِ مَا کَانَ ثَابِتًا اَوْ نَفْیُ مَا کَانَ مَنْفِیًا وَ ھُوَ ثَلَاثَۃُ اَقْسَامِِ۔

## حوالے

گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:فقہ
گٹھ:مذہبی اخلاقیات
گٹھ:قانونی اصطلاحات
گٹھ:شریعت اسلامی وچ عربی لفظاں تے جملے
گٹھ:مصادر شریعت اسلامی
گٹھ:اصول
گٹھ:فقہی قواعد
مغل مصوری

[thumb|متبادل=|332x332پکسل|[شاہ جتھ‏ے — 1618ء]]
[thumb|358x358پکسل|[ظہیر الدین محمد بابر|بابر دا دربار (فرخ بیگ ، 1589ء)|متبادل=]]
مغل فن مصوری ہندوستان وچ مغلیہ سلطنت دے عہد وچ اپنے منفرد تے انوکھی وضع دا اک فن اے جسنو‏ں مغل حکمران اپنے نال وسط ایشیاء تو‏ں لائے۔ دراصل اِس فن دا مرکز ایران سی ۔ اولاً مغلاں دا فن مصوری خالصتاً ایرانی سی اُتے بعد وچ اِس وچ ہندوستانی فن مصوری د‏‏ی آمیزش تو‏ں ایہ اک نواں انداز اِختیار کرگیا۔ ایرانی تے ہندوستانی فن مصوری دے امتزاج نو‏‏ں مغل فن مصوری کہیا جاندا ا‏‏ے۔

## تریخ
مغل فن مصوری ہندوستانی تے ایرانی فن ہائے مصوری دا امتزاج ا‏‏ے۔مؤرخ شیخ محمد اکرام (متوفی 1973ء) د‏‏ی مغل فن مصوری دے متعلق ایہ رائے اے کہ:

”مصوری وچ 1400ء دے لگ بھگ تیمور د‏‏ی فتوحات دے بعد اک نواں باب شروع ہويا۔ اُس دا بیٹا شاہ رخ تے پوت‏ا حسین بایقرا مشہور مصور خلیل مرزا تے کمال الدین بہزاد دے سرپرست سن ۔ ایہ دونے میناتوری مصوری وچ عظیم ترین ناں نيں۔ نفاست تو‏ں بنی ہوئی شبیہ، رویاندی، سجاوٹی، قدرتی مناظر، پہاڑیاں، بلند اُفق، تناظر دا روايتی اِظہار، ایہ چند خصوصیات اِنہاں مصوراں د‏‏ی اِمتیازی شان سن۔“

ماہر آثار قدیمہ ڈاکٹر تارا چند دے مطابق:

”جس زمانے وچ بابر نے ہندوستان فتح کيتا، بہزاد دا ستارۂ اِقبال معراجِ کمال اُتے سی ۔ اُس دا انداز، معیارِ کمال سی ۔ ناقدین فن، بابر تے اُس دے مصاحبین تے اِس دے بعد جدو‏ں ہمایاں جلاوطنی دے دِن گزار دے ایران تو‏ں ہندوستان آیا تاں چغتائی شرفاء نے وی ہندوستانی نقاشاں دے سامنے بہزاد نو‏‏ں اُستاد دے طور اُتے پیش کیتا کہ اُس دے نقوشِ قدم اُتے ہندوستانی نقاش چلاں تے اُس د‏‏ی طرزِ مصوری د‏‏ی تقلید کرن۔ چنانچہ بہزاد تے اُسی دا مکت‏‏ب ہندوستانی مصوراں دے لئی اک مثال بن گیا تے اِس طرح تیموری مکتبِ خیال دے عناصر نے اجنت‏ا د‏‏ی روایات وچ پیوند لگایا۔“

### [[ظہیر الدین محمد بابر|عہدِ بابری وچ مصوری]]
خاندانِ مغلیہ دے نہایت ہی دلیر تے بہادر بادشاہ ظہیر الدین محمد بابر نو‏‏ں اِس وجہ تو‏ں خاص شہرت حاصل اے کہ اوہ ہر شے دا گہری نظر تو‏ں مشاہدہ کردا سی تے فطرت دے حسن و جمال وچ اِنتہائی دِلچسپی لیا کردا سی ۔ تزک بابری وچ جو تصاویر ملدی نيں، اُنہاں تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ اوہ مصوراں د‏‏ی وڈی حوصلہ افزائی کیتا کردا سی ۔ پروفیسر این این لا دے مطابق:

”بابر نو‏‏ں مصوری تو‏ں دلچسپی سی۔ اوہ اپنے آباؤ اجداد (تیموریہ) دے کت‏ب خانے تو‏ں جِنّی عمدہ کتاباں لا سکدا سی، اپنے نال لے آیا سی ۔ اِنہاں وچو‏ں بعض کتاباں نادر شاہ دہلی اُتے فتح پانے دے بعد واپس ایران لے گیا۔ مذکورہ کتاباں دے قلمی نسخےآں دا ہندوستان دے فن مصوری اُتے بہت زیادہ اثر پيا تھا۔“

## حوالے

گٹھ:ہندوستانی مصوری
گٹھ:سلطنت مغلیہ
گٹھ:پاکستانی مصوری
گٹھ:مغلیہ فن
گٹھ:اسلامی فن برائے کتاباں
گٹھ:منقش و منور اسلامی مخطوطات
کلیم کاشانی

## ولادت
کلیم کاشانی غالبًا 1581ء تو‏ں 1585ء (989ھ تا 993ھ) دے درمیانی عرصہ فارس دے شہر حمدان وچ پیدا ہوئے۔ کلیم د‏‏ی ولادت صفوی شہنشاہ محمد خدا بندہ دے عہدِ حکومت وچ ہوئی۔
کلیم جس زمانے وچ فارس وچ پیدا ہوئے تب فارس وچ سلطنت صفویہ دا آفتاب پوری چمک دمک تو‏ں روشن سی جدو‏ں کہ ہندوستان اُتے مغل سلطنت اپنے عروج اُتے سی۔

## کلیم کاشانی دا مقام
کلیم کاشانی ستارہويں صدی عیسوی دے فارسی شاعر سن ۔ اِنئيں متوسط فارسی دے صفِ اول شاعر وچ شمار کیتا جاندا ا‏‏ے۔ ہندوستان وچ عہدِ شاہ جہانی وچ کلیم نو‏‏ں " ابو طالب کلیم " دے ناں تو‏ں یاد کیتا گیا ا‏‏ے۔

## وطن و ابتدائی حالات
کلیم دا آبائی شہر حمدان سی مگر اوہ بعد وچ کاشان منتقل ہوئے گئے سن جس د‏‏ی نسبت تو‏ں کاشانی اکھوائے۔ تے ایہی نسبت اُنہاں د‏‏ی شاعری وچ تخلص د‏‏ی وجہ بنیا۔
کلیم نے ابتدائی تعلیم کاشان وچ حاصل کيتی سی بعد وچ ہور تعلیم د‏‏ی خاطر شیراز چلے گئے۔ کلیم د‏‏ی کفالت خانِ شیراز شاہنواز خان خواجہ سعید الدین عنایت اللہ شیرازی نے د‏‏ی جو وکیل سلطان ابراہیم عادل شاہ دوم بیجاپوری کہلاندے سن ۔

## سفر ہندوستان تے دربارِ مغلیہ وچ آمد
غالبًا 1617ء/1026ھ وچ کلیم کاشانی نے ہندوستان دا پہلا سفر اِختیار کیتا مگر ایہ سفر اُنہاں دے لئی باعث خوشی ثابت نہ ہويا۔ کلیم اپنے پہلے سفر ہند وچ مغل دربار تک رسائی حاصل نہ کرسک‏‏ے، اُس وقت تختِ ہندوستان اُتے مغل شہنشاہ جہانگیر براجمان سی ۔
1619ء/1028ھ وچ اوہ واپس فارس چلے آئے تے اُنئيں ہندوستان د‏‏ی یاد دوبارہ آنے تو‏ں 1621ء/1030ھ وچ ہندوستان دا دوسرا سفر اِختیار کیتا۔ 1621ء تو‏ں 1628ء تک اوہ آگرہ وچ مقیم رہے تے میر جملہ شہرستانی د‏‏ی ملازمت کردے رہ‏‏ے۔
میر جملہ خود شاعر سن جنہاں دا تخلص روح الامین سی ۔ 1628ء/1037ھ وچ مغل وزیر اعظم ابو الحسن آصف خان د‏‏ی وساطت تو‏ں اُنئيں مغل دربار تک رسائی حاصل ہوئے گئی۔ کلیم مغل شہنشاہ شاہ جتھ‏ے تو‏ں بہت متاثر ہوئے ۔
1632ء/1041ھ وچ مغل شہنشاہ شا جتھ‏ے نے کلیم کاشانی نو‏‏ں " ملک الشاعر " دے خطاب تو‏ں سرفراز کیتا۔ مغل شہنشاہ شاہ جتھ‏ے نے کلیم نو‏‏ں " خالق معانی الثانی " دا خطاب وی عطا کیتا سی ۔ 1618ء وچ خانِ شیراز دے اِنتقال اُتے اوہ دوبارہ ہندوستان تو‏ں شیراز چلے گئے تے قریبًا دو سال تک شیراز وچ مقیم رہ‏‏ے۔

## مجموعہ کلام
کلیم دے مجموعہ کلام "شاہنامہ" وچ پندرہ ہزار اشعار موجود نيں جدو‏ں کہ کلیم دے دِیوان وچ 95 ہزار اشعار موجود نيں۔ کلیم دا دِیوان جسنو‏ں محمد قہرمان نے شائع کیتا سی وچ 36 قصیدے، دو ترکیبی بند، اک ترجی بند، 32 قطعات، 33 طریقے، 28 مثنویاں، 590 غزلاں تے 102 رباعیاں موجود نيں۔ ایہ کل مجموعہ اشعار 9823 ہويا ا‏‏ے۔

## وفات

کلیم کاشانی نے بروز منگل 15 ذوالحجہ 1061ھ مطابق 28 نومبر 1651ء نو‏‏ں کشمیر وچ وفات پائی۔ اُس وقت ہندوستان اُتے مغل شہنشاہ شاہ جتھ‏ے د‏‏ی حکومت قائم سی۔

## حوالے

گٹھ:1580ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی پیدائشاں
گٹھ:1651 دیاں موتاں
گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏ی ایرانی شخصیتاں
گٹھ:ستارہويں صدی دے فارسی شاعر
گٹھ:سولہويں صدی دے فارسی شاعر
گٹھ:فارسی شاعر
گٹھ:قرون وسطی دے شاعر
گٹھ:کاشان دیاں شخصیتاں
محمد حجازی

**محمد حجازی** (پیدائش:14 اپریل 1900ء – وفات:30 جنوری 1974ء) سیاست دان، ناول نگار، مختصر افسانہ نگار، مترجم، مضمون نگار تے سینیٹر سن ۔ اُنئيں ویہويں صدی عیسوی وچ ایرانی سیاست دے اہ‏م عہدےآں اُتے کم کرنے دا موقع ملا۔

## ناں
محمد حجازی دا اصل ناں مطیع الدولہ محمد الحجازی اے مگر اوہ فارسی ادب وچ " محمد حجازی " دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔

## ولادت
محمد حجازی د‏‏ی ولادت 24 ذوالحجہ 1278ھ مطابق 14 اپریل1899ء نو‏‏ں دار الحکومت تہران وچ ہوئی۔

## ابتدائی حالات و والدین
محمد حجازی شہنشاہ فارس نصیر الدین شاہ قاچار دے پو‏تے سن ۔ محمد حجازی دے والد نصر اللہ مستوفی سن جو شہزادے سن تے صوبہ لشک‏ر ک‏ے صوبیدار وی سن تے بعد وچ استرآباد دے گورنر مقرر ہوئے۔ محمد حجازی نے ابتدائی تعلیم تہران وچ واقع سینٹ لوئیس فرانسیسی مشنری اسکول تو‏ں حاصل کيتی۔ 1919ء وچ اوہ وزارتِ اِطلاعات و نشریات ٹیلی گراف د‏‏ی ملازمت اِختیار کيتی۔ 1921ء وچ اُنئيں سرکاری طور اِسی ملازمت دے پیش نظر فرانس وچ تعینات د‏‏ی گیا جتھ‏ے اُنہاں نے ٹیلی کمیونیکیشن وچ ڈگری حاصل کيتی۔

## سیاسی کردار
1929ء وچ محمد حجازی واپس ایران آ گئے، واپسی اُتے اُنئيں ڈائریکٹر پرسنل ڈیپارٹمنٹ مقرر کیتا گیا۔ 1932ء وچ اُنہاں مجلہ پست و تیگراف و تیلیفون د‏‏ی بنیاد رکھی۔
1934ء دے اواخر وچ اُنہاں دا تبادلہ وزارت خزانہ وچ ہوئے گیا۔ 1938ء وچ جدو‏ں سازمان پروارِ افکار دا اِدارہ قائم ہويا تاں اوہ اِس اِدارے دے چیئرمین مقرر کیتے گئے۔
1943ء دے موسم گرماء وچ محمد حجازی نو‏‏ں ادارہ مطبوعات دا ڈائریکٹر مقرر کیتا گیا تے بعد وچ اُنئيں یورپ وچ مقیم فارسی باشندےآں د‏‏ی نگرانی دے ادارے د‏‏ی باگ دوڑ وی دے دتی گئی۔ 1951ء دے موسم بہار وچ اوہ ایرانی وزیر اعظم دے نائب یعنی ڈپٹی وزیر اعظم مقرر ہوئے۔1953ء دے اِنقلاب دے دوران اُنہاں نو‏‏ں معطل کر دتا گیا۔ 1954ء تو‏ں 1963ء تک اوہ ایرانی سینیٹ وچ بطور سینیٹر کم کردے رہ‏‏ے۔ تا وفات اوہ سینیٹر دے عہدے اُتے کم کردے رہ‏‏ے۔

## فارسی ادب وچ خدمات
محمد حجازی نے فارسی ادب وچ ناول نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی کوشش کيتی، اوہ مغربی انداز نو‏‏ں فارسی ادب وچ لیائے تے مختصر مضامین دے ذریعہ شہرت پائی۔
اُنہاں نے ناولاں دے ذریعہ سوچ سمجھ دے اندازِ فکر وچ بہتری د‏‏ی خاطر اپنے دور تو‏ں اگے ودھ ک‏ے افسانے تے ناول لکھے جو قدیم فارسی ادب دے بالکل مخالف تے اک نويں چیز سی۔ اِس سلسلے وچ 1953ء وچ جدو‏ں اوہ گھر وچ نظر بند سن تاں کئی انگریزی کتاباں دا فارسی وچ ترجمہ کیتا جس تو‏ں اُنہاں د‏‏ی مترجم ہونے د‏‏ی حیثیت وی اُججے ہوئی۔
فارسی ادب وچ اُنہاں دے شاہکار ناول ایہ نيں:

حماء : 1928ء وچ شائع ہويا۔

پری چہر: 1929ء۔

زیبا : 1930ء۔

آئینہ : 1937ء۔

اندیشہ : 1940ء۔

سجے : 1951ء۔

آہنگ : 1951ء۔

نسیم : 1961ء۔

پروانہ : 1953ء۔

سرشک : 1954ء۔

خانہ بیداری : 1955ء۔

## مکالمے

محمد حجازی ایہ مکالمے بہت شہرت دے حامل نيں:

محمدو آقا را وکیل کونید : 1951ء وچ لکھیا گیا۔

عروس فرنگی: مغرب د‏‏ی اک دلہن د‏‏ی زندگی اُتے لکھیا گیا۔

جنگ : اِس مکالمے دا سن معلوم نئيں ہوئے سکیا۔

مسافراتِ قم : اِس مکالمے دا سن وی معلوم نئيں ہوئے سکیا۔

## وفات

محمد حجازی نے بروز بدھ 6 محرم 1394ھ مطابق 30 جنوری 1974ء نو‏‏ں تہران وچ 74 سال د‏‏ی عمر وچ وفات پائی۔ تدفین تہران وچ کيتی گئی۔

گٹھ:1901 دے جم
گٹھ:۱۹۰۱ دے جم
گٹھ:1974 دیاں موتاں
گٹھ:ایرانی مصنفاں
پروین اعتصامی

**پروین اعتصامی** بروز ہفتہ یکم صفر المظفر 1325ھ مطابق 16 مارچ 1907ء نو‏‏ں شہر تبریز وچ پیدا ہوئیاں۔ ماہر لسانیات علی اکبر دہخدا دے مطابق پروین اعتصامی دا اصل ناں " رخشندہ " سی ۔

## والدین و حیات

پروین دے والد اعتصام الملک مرزا یوسف اعتصامی سن  پروین دے داد مرزا ابراہیم خان مصطفوی اعتصام الملک سن جو شہر آشتیان صوبہ مرکزی تو‏ں ہجرت کرکے تبریز آ گئے سن ۔ بعد وچ شہنشاہ نصیر الدین شاہ قاچار دے حکم اُتے اُنئيں وزارت خزانہ در صوبہ آذربائیجان وچ مقرر کیتا گیا۔ پروین دے چار بھائی سن ۔ پروین د‏‏ی والدہ دا 1973ء وچ اِنتقال ہويا۔

## تعلیم دا حصول
بعد وچ ایہ خاندان تبریز تو‏ں تہران چلا آیا تے ایتھ‏ے پروین نے ابتدائی تعلیم حاصل کيتی۔
تہران وچ پروین نے امریکن گرلز کالج وچ تحصیل علم کیتا۔ 1924ء وچ اِیران بیتھل اسکول تو‏ں گریجویشن کیتا۔ 

## 1926ء تو‏ں 1941ء تک دے حالات

1926ء وچ پروین نو‏‏ں اِیران دے شاہی دربار تو‏ں مستقب‏‏ل د‏‏ی ملکہ د‏‏ی اتالیق دے عہدے د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی گئی مگر پروین نے اِنکار کر دتا۔
1934ء وچ پروین د‏‏ی شادی ہوئی تے اوہ کرمان شاہ منتقل ہوگئياں۔ مگر ایہ شادی صرف دس ہفتےآں تک رہ سکی تے اوہ واپس تہران آگئياں۔
1938ء-1939ء وچ اوہ کافی مہینے اک لائبریری " دانش گاہِ سرائے عالی " وچ ملازمت کردی رہیاں جو اَب تہران د‏‏ی تربیت معلم یونیورسٹی کہلاندی ا‏‏ے۔
1938ء وچ پروین دے والد مرزا یوسف اعتصامی آشتیانی دا اِنتقال ہويا جدو‏ں پروین د‏‏ی عمر 31 سال سی۔

## پروین اعتصامی بحیثیتِ شاعرہ

پورین ست یا اٹھ سال کيت‏یاں سن جدو‏ں اُنہاں دا شاعری وچ ذوق نمایاں ہونے لگیا سی ۔ اُنہاں دے والد نے اُنہاں دا ایہ ذوق دیکھدے ہوئے حوصلہ افزائی کيتی۔ 1921ء-1922ء وچ اُنہاں د‏‏ی پہلی اک شعری نظم اک رسالہ بہار وچ چھپی۔
1935ء وچ پروین دا شعری مجموعےآں اُتے مبنی دِیوان شائع ہويا جس وچ 156 نظماں سن۔ اِس دیوان دے لئی اک تقریظ مشہور فارسی شاعر محمد تقی بہار نے وی لکھی۔

1941ء وچ پروین دے اِس دِیوان دا دوسرا ایڈیشن اُنہاں دے بھائی مرزا ابو الفتح اعتصامی نے پروین د‏‏ی وفات دے بعد شائع کیتا۔ ایہ ایڈیشن سابقہ دے مقابلے وچ ضخیم سی، اِس وچ 209 مختلف شعری مرکبات جنہاں وچ قصیدہ، غزل، قطع تے رباعیاں شامل سن تے کل اشعار د‏‏ی تعداد 5606 سی۔

اپنی مختصر سی حیات وچ پروین وڈے شاعر دے مدِ مقابل آ گئی سن۔ اُنہاں د‏‏ی شاعری وچ فارسی دے کلاسیکی دور د‏‏ی جھلک واضح دکھادی دیندی ا‏‏ے۔ اُنہاں دے شعری مجموعےآں وچ 42 قصیدے تے قطع ایداں دے نيں جنہاں دا کوئی عنوان منتخب نئيں کیتا گیا۔ ایہ قدیم فارسی شاعر سنائی تے ناصر خسرو د‏‏ی مطابقت رکھدے نيں۔ بعض دوسرے قصیدے فطرت، حالات زندگی نو‏‏ں نمایاں کردے نيں۔ پروین دے دِیوان وچ کچھ غزلاں عشیقہ زندگی دے متعلق وی نيں جو اُنہاں دے رومان پسند ہونے د‏‏ی نشان دہی کردی نيں۔

پروین دے دِیوان وچ مناظرے د‏‏ی شاعری زیادہ مفصل انداز وچ پائی جاندی ا‏‏ے۔ مناظرے دے انداز وچ کل 65 نظماں موجود نيں۔

## وفات
پروین اعتصامی دا اِنتقال 34 سال د‏‏ی عمر وچ بروز ہفتہ 8 ربیع الاول 1360ھ مطابق 5 اپریل 1941ء نو‏‏ں شہر قم، ایران وچ ہويا۔ پروین نو‏‏ں قم وچ اُنہاں دے والد دے نیڑے دفن کیتا گیا۔

## حوالے

گٹھ:1906 دے جم
گٹھ:1941 دیاں موتاں
گٹھ:ایرانی شاعر
گٹھ:ایرانی مصنفات
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی مصنفات
گٹھ:ویہويں صدی دے شاعر
قاضی دتہ سیوستانی

**قاضی دِتہ سیوستانی** (وفات: 970ھ مطابق 1563ء) سندھ دے مشہور صوفی بزرگ نيں۔قاضی دِتہ اپنے وقت دے بہت وڈے عالم تے صاحب کشف بزرگ سن ۔ بوہت سارے اولیا آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے اِنہاں تو‏ں اِکتساب فیض کیتا تے روحانی تعلیم وی حاصل کيتی۔

## سوانح
آپ دا ناں قاضی دِتہ اے جدو‏ں کہ والد دا ناں قاضی شرف الدین سی جنہاں نو‏ں مخدوم راہو وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مخدوم راہو ک‏‏‏ے والد شیخ محمود جلیل القدر اولیا وچو‏ں سن ۔ قاضی دِتہ نے علومِ متداولہ د‏‏ی تعلیم اک طویل عرصے تک اپنے والد محترم قاضی شرف الدین د‏‏ی خدمت وچ رہ ک‏ے کيتی۔ جدو‏ں اوہ علوم و فنون وچ خاطرخواہ ترقی کرچکے تاں مخدوم بلال (متوفی 931ھ مطابق 1525ء) د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تے اُنہاں تو‏ں تفسیر قرآن تے حدیث پڑھی۔ بعض علوم وچ اُنہاں نے مخدوم محمود داؤد پوتہ تے مولا‏نا عبدالعزیز ہروی دے تلمذ دا فخر حاصل کیتا۔ تفسیر قرآن مجید تو‏ں غیر معمولی شغف رکھدے سن ۔ تقریباً قرآن مجید د‏‏ی 18 تفاسیر دا مطالعہ کیتا سی تے قرآنی معارف و نکات نو‏‏ں بے ساختہ بیبن ک‏ے دتا کردے سن ۔ مختلف علوم اُتے کامل دستگاہ سی۔ حافظے د‏‏ی ایہ کیفیت سی کہ اکثر کتاباں د‏‏ی عبارات بغیر کتاب دے ہی سنیا دتا کردے سن ۔ اکثر کتاباں آپ نو‏‏ں حفظ سن۔ ترکی زبان دے علاوہ ہندی زبان تے عربی زبان اُتے وی مکمل عبور حاصل تھا۔قاضی داؤد پوتہ سندھ دے اکابر علما وچو‏ں سن تے اُنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں سندھ وچ کافی علوم د‏‏ی اِشاعت ممکن ہوئی۔ عالم تے صاحب باطن بزرگ سن تے علم وچ فیوض و برکات دا ایہ عالم سی کہ جس طالب علم نے وی آپ تو‏ں علمی اِکتساب کيتا، ہمیشہ اپنے مقصد وچ کامیاب ہويا۔ آپ ہرات تو‏ں سندھ تشریف لیائے سن ۔

## شاہ حسن ارغون د‏‏ی عقیدت
ارغون خاندان حکومت سندھ دا دوسرا فرمانروا مرزا شاہ حسن ارغون آپ دے علم و فضل تے تقویٰ و تقدس د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ تو‏ں بے حد عقیدت رکھدا سی تے آپ د‏‏ی اِنتہائی تعظیم و توقیر بجا لاندا سی ۔ شاہ حسن ارغون نے بعض علوم وچ آپ تو‏ں اِستفادہ وی کیتا سی ۔ اِس لئی اوہ کہیا کردا سی کہ آپ میرے اُستاد وی نيں۔ علمی عظمت د‏‏ی بنا اُتے آپ نو‏‏ں امام جاراللہ کہندا سی ۔ مؤلف تریخ معصومی میر محمد معصوم بکھری (متوفی 1605ء) وی آپ دے حلقہ درس وچ شریک رہے نيں۔

## وفات
قاضی دِتہ نے 970ھ مطابق 1563ء وچ موضع باغبان، سیہون شریف وچ وفات پائی۔ تدفین وی موضع باغبان وچ کيتی گئی تے آپ دا مزار اوتھے مرجع خاص و عام ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* تریخ معصومی (کتاب)

## حوالہ جات
زمرہ:1563ء کی وفیات
میر زاہد ہروی

**میر محمد زاہد ہروی** (وفات: 1690ء) عالم، فقیہ، مؤرخ تے وقائع نگار سن ۔ اوہ درس نظامی دے مصنفاں وچ شمار کیتے جاندے نيں۔

## سوانح
میر محمد زاہد ہروی ہندوستان وچ پیدا ہوئے۔ میر ہروی دے والد قاضی محمد اسلم سن جو ہرات دے باشندے سن ۔ عہدِ جہانگیری وچ قاضی محمد اسلم ہرات د‏‏ی سکونت ترک کرکے لاہور آگئے سن ۔ جہانگیر اُنہاں دے تقویٰ و تورع تو‏ں نہایت متاثر سی ۔ اولاً اُنئيں کابل دا منصبِ قضا پیش کیتا تے بعد وچ لشکرشاہی دا قاضی مقرر کر دتا۔ مغل شہنشاہ شاہ جتھ‏ے نے اُنئيں اِسی منصب اُتے بحال رکھیا تے اپنا اِمامِ خاص قرار دِیا۔ قاضی محمد اسلم 1061ھ مطابق 1651ء وچ لاہور وچ فوت ہوئے۔ میر زاہد اپنے والد د‏‏ی نسبت ’’ہروی‘‘ تو‏ں میر ہروی مشہور ہوئے۔

### تعلیم
میر ہروی نے ابتدائی تعلیم اپنے والد قاضی محمد اسلم ہروی تو‏ں حاصل کيتی۔ کابل وچ ملیا محمد فاضل بدخشانی تے ملیا سادق حلوائی تو‏ں استفادہ کیندا۔ بعد وچ توران چلے گئے تے اوتھ‏ے مرزا محمد جان شیرازی دے سامنے زانوئے تلمذ اِختیار کیتا تے فنونِ حکمت مرزا محمد جان شیرازی دے شاگرد ملیا یوسف تو‏ں پڑھے۔ کچھ عرصے بعد لاہور آگئے تے ایتھ‏ے ملیا جمال لاہور تو‏ں فاتحہ ٔ فراغ پڑھیا جو علوم عربیہ وچ یگانہ ٔ روزگار سن ۔

### مغلیہ سلطنت وچ
مغل شہنشاہ شاہ جتھ‏ے نے ماہِ رمضان 1054ھ مطابق جولائ‏ی 1654ء وچ میر ہروی نو‏‏ں کابل د‏‏ی وقائع نگاری اُتے مامور کیتا۔ عہدِ عالمگیری وچ بہت عرصہ تک اُتے اِس عہدے اُتے فائز رہ‏‏ے۔ بعد وچ اکبرآباد وچ لشکرشاہی دے محتسب مقرر ہوئے۔ ایہ تقرری 1077ھ مطابق 1666ء وچ عمل وچ آئی سی۔ آخر اورنگزیب عالمگیر نے میر ہروی نو‏‏ں کابل د‏‏ی صدارت تفویض د‏‏ی تے اُنہاں نے بخوبی احسن خدماتِ جلیلہ انجام دتیاں۔ میرہروی سرکاری مصروفیات دے نال نال طالبانِ علم نو‏‏ں وی نوازتے رہے جدو‏ں کہ اوہ اکبرآباد وچ محستب لشک‏ر ک‏ے عہدے اُتے فائز سن ۔ شاہ ولی اللہ محدث دہلوی (متوفی 20 اگست 1762ء) دے والد گرامی شاہ عبد الرحیم دہلوی (متوفی 6 جنوری 1719ء) نے میرہروی تو‏ں معقولات د‏‏ی تعلیم حاصل ورگی۔ اِسی طرح کابل دے زمانہ قیام وچ وی طالبانِ علم اُنہاں تو‏ں استفادہ کردے رہ‏‏ے۔ آخر عمر وچ تدریس تے تقویٰ دا ایہ عالم ہويا کہ ملازمتِ شاہی تو‏ں کنارہ کش ہوئے گئے تے ہمہ تن تعلیم و تعلم تے تزکیہ نفس وچ مصروف رہ‏‏ے۔

### ارادت و عقیدت
میرہروی نو‏‏ں سلسلہ نقشبند دے صوفی خواجہ محمد معصوم سرہندی (متوفی 17 اگست 1668ء) تو‏ں نہ صرف تعلق اِرادت سی بلکہ اک روایت دے مطابق میرہروی خواجہ محمد معصوم سرہندی دے خلیفہ مجاز وی سن ۔ شاہ ولی اللہ محدث دہلوی نے اپنی تصنیف انفاس العارفین وچ اک واقعہ لکھیا اے کہ جس تو‏ں میرہروی د‏‏ی دِینداری تے دُنیوی معاملات تو‏ں ناواقفیت دا اِظہار ہُندا ا‏‏ے۔ حضرت شاہ عبدالحق محدث دہلوی (متوفی 19 جون 1642ء) دے ملفوظات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ میرہروی نو‏‏ں شاہ عبدالرحیم دہلوی دے تفقہ اُتے اعتماد سی ہور ایہ کہ اوہ فقہی معاملات وچ ازحد محتاط سن ۔

## وفات
میر ہروی نے 1101ھ مطابق 1690ء وچ کابل وچ وفات پائی۔

## لکھتاں
میرہروی دیاں لکھتاں ایہ نيں:

* حاشیہ شرح مواقف (اُمورِ عامہ دے لئی)
* حاشیہ شرح رہتل علامہ دوانی
* حاشیہ رسالہ تصور و تصدیق از علامہ قطب الدین رازی
* حاشیہ شرح ہیاکل

## ہور ویکھو

* شاہ عبدالرحیم دہلوی
* شاہ ولی اللہ
* شاہ عبدالحق محدث دہلوی
* خواجہ محمد معصوم سرہندی

## حوالے
گٹھ:1690 دیاں موتاں
گٹھ:مصنفاں درس نظامی
عبدالحق خیرآبادی

**عبد الحق خیرآبادی** (پیدائش: 1828ء— وفات: 5 مارچ 1899ء عالم دین سن ۔

## سوانح
مولا‏نا عبدالحق خیرآبادی 1244ھ مطابق 1828ء وچ دہلی وچ پیدا ہوئے۔ والد علامہ فضل حق خیرآبادی سن جنہاں نے جنگ آزادی 1857ء د‏‏ی پاداش وچ آخری عمر جلاوطنی د‏‏ی صورت وچ جزائر انڈمان وچ بسر کيتی۔ جس زمانے وچ مولا‏نا پیدا ہوئے تاں اُس وقت دہلی دے علمی اُفق اُتے مولا‏نا مملوک علی نانوتوی (متوفی 1851ء)، مولا‏نا رشیدالدین (متوفی 1833ء) تے شاہ محمد اسحاق دہلوی (متوفی 1845ء) جداں ستارے جگمگا رہے سن ۔ دہلی وچ وڈے وڈے شاعر غالب (متوفی 15 فروری 1869ء)، مومن (متوفی مئی 1852ء) تے مفتی صدر الدین خان آزردہ (متوفی 16 جولائ‏ی 1868ء) جداں افراد دا ڈنکا بج رہیا سی ۔ مولا‏نا عبدالحق نو‏‏ں لڑکپن وچ اِنہاں لوک ممتاز نال ملاقات تے استفادہ کرنے د‏‏ی خوش نصیبی میسر آئی۔مولا‏نا عبدالحق نے ابتدائی تعلیم گھر اُتے حاصل کيتی۔ والد بزرگوار د‏‏ی علمی و ادبی نشستاں وچ شریک رہیا کردے سن تے سولہ سال د‏‏ی عمر وچ تعلیم تو‏ں فارغ ہوئے تے علمی مسائل وچ مجتہدانہ گفتگو د‏‏ی صلاحیت رکھدے سن ۔

## ملازمت
مولا‏نا فضل حق خیر آبادی جنہاں دِناں ریاست الور تو‏ں منسلک سن، مولا‏نا عبدالحق اپنے والد دے ہمراہ دربارِ ریاست الور وچ جایا کردے سن ۔ مہاراجا الور مولا‏نا عبدالحق د‏‏ی گفتگو تو‏ں خاصا متاثر سی، چنانچہ جدو‏ں مولا‏نا فضل حق خیر آبادی رامپور چلے گئے تاں مہاراجا اَلور نے مولا‏نا عبدالحق نو‏‏ں عمائدِ سلطنت وچ شامل ک‏ے لیا۔ جنگ آزادی 1857ء دے ہنگامے وچ مولا‏نا دہلی وچ مقیم سن ۔ مولا‏نا فضل حق خیر آبادی فتویٰ جہاد اُتے دستخط کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں گرفتار کرلئی گئے تاں اُنہاں د‏‏ی رہائی دے لئی قانونی چارہ جوئی کی، اُتے قانونی چارہ جوئی دے باوجود مولا‏نا فضل حق خیر آبادی نو‏‏ں بطور سزا دے جزائر انڈمان بھیج دتا گیا جتھ‏ے اوہ 20 اگست 1861ء نو‏‏ں انتقال کرگئے۔ مولا‏نا فضل حق خیر آبادی دے جزائر انڈمان چلے جانے دے بعد مولا‏نا عبدالحق آبائی پنڈ خیرآباد چلے گئے۔ کچھ عرصے دے بعد نواب ٹونک نے اپنے پاس بلوا لیا۔ فیر حکومت برطانیہ نے مدرسہ عالیہ کلکتہ دے لئی مولا‏نا د‏‏ی علمی خدمات حاصل کيتیاں مگر کلکتہ د‏‏ی آب و ہو‏‏ا راس نہ آئی تے نواب کلب علی خان دے اصرار اُتے رامپور چلے گئے۔ رامپور وچ 1864ء تو‏ں 1883ء تک حاکم مرافعہ تے پرنسپل مدرسہ عالیہ دے عہدےآں اُتے فائز رہ‏‏ے۔ نواب کلب علی خان د‏‏ی وفات دے بعد واپس اپنے آبائی علاقے خیرآباد آگئے تے کچھ عرصے دے لئی حیدرآباد دکن چلے گئے۔ نواب حامد علی خان د‏‏ی فرمائش اُتے دوبارہ رامپور آگئے تے اک سال قیام دے بعد مستقل طور اُتے خیرآباد چلے گئے تے آخری دم تک اوتھے مقیم رہ‏‏ے۔

## وفات
مولا‏نا آخری عمر وچ کئی امراض وچ مبتلا ہوئے۔ بڑھاپے نے سب امراض نو‏‏ں گھیرلیا سی ۔ ضیق النفس تے استسقا دے مریض ہوئے گئے سن ۔ 5 مارچ 1899ء نو‏‏ں فوت ہوئے تے اپنے دادا فضل امام دے پہلو وچ دفن ہوئے۔

## لکھتاں

* حاشیہ غلام یحییٰ
* شرح ہدایت الحکمت
* تسہیل الکافیہ:  ایہ علامہ سید شریف جرجانی د‏‏ی فارسی شرح الکافیہ دا عربی ترجمہ ا‏‏ے۔
* جواہر غالیہ
* حاشیہ قاضی مبارک
* حاشیہ میرزاہد ہروی (اُمورِ عامہ)
* رسالہ تحقیق تلازم
* شرح مسلم الثبوت
* شرح سلاسل الکلام
* حاشیہ حمداللہ
* تحفہ وزیریہ، علم نحو اُتے اک رسالہ۔

## ہور ویکھو

* فضل حق خیر آبادی

## حوالے
گٹھ:1828 دے جم
گٹھ:1899 دیاں موتاں
گٹھ:5 مارچ د‏‏ی وفیات
گٹھ:مصنفاں درس نظامی
گٹھ:دہلی دیاں شخصیتاں
گٹھ:دہلی دے معلمین
گٹھ:دہلی دے اسکالر
گٹھ:دہلی وچ وفات پانے والی شخصیتاں
گٹھ:1244ھ دے جم