open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مسعود علی ندوی

**مسعود علی ندوی** (پیدائش: 1889ء - وفات: 27 اگست 1967ء) دار العلوم ندوۃ العلماء، لکھنؤ دے اولین فارغ فضلا وچو‏ں سن، علامہ شبلی نعمانی دے شاگرد تے خاص تربیت یافتہ سن، بہترین منتظم تے مدبر سن، دار المصنفین شبلی اکیڈمی دے بانیانہاں وچو‏ں سن ۔

## ابتدائی تے تعلیمی زندگی
مولوی مسعود علی ندوی د‏‏ی پیدائش 1889ء وچ اتر پردیش دے ضلع بارہ بنکی دے پنڈ "بھیارہ" وچ ہوئی، ابتدائی تعلیم گھر اُتے تے پنڈ دے مکت‏‏ب وچ حاصل کيتی، 1904ء وچ دار العلوم ندوۃ العلماء وچ داخلہ لیا، 1913ء وچ فارغ ہوئے۔ استاد علامہ شبلی نعمانی تو‏ں خاص تعلق رہندا سی، انہاں د‏‏ی نفاست طبع، خوش سلیقگی تے انتظامی صلاحیت دا علم انہاں دے استاذ علامہ شبلی نو‏‏ں بخوبی سی، ایہی وجہ اے کہ مجوزہ دار المصنفین دے لئی علامہ شبلی انہاں نو‏‏ں ضرور خیال کردے سن، اس دا اندازہ شبلی دے انہاں دے ناں خطوط تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ مکاتیب شبلی وچ مولوی مسعود علی ندوی دے ناں تقریباً 33 خطوط ني‏‏‏‏ں۔

## عملی زندگی
فراغت دے بعد علامہ شبلی نعمانی تو‏ں ہی متعلق رہ‏ے، تے دار المصنفین د‏‏ی منصوبہ و تعمیر وچ لگے رہ‏ے، 1914ء وچ علامہ شبلی د‏‏ی وفات دے بعد کئی مہینے تن تنہا اعظم گڑھ وچ مقیم رہ‏ے، تقریباً 90 ہزار دا چندہ جمع کيت‏‏ا تے دار المصنفین دے ابتدائی مراحل تے انتظامات مکمل کیتے، اس دے ابتدائی پنج ارکان وچ انہاں دا ناں شامل سی۔ قیام دار المصنفین دے بعد اس دے پہلے مہتمم انتظامی مقرر کیتے گئے۔ دار المصنفین شبلی اکیڈمی تو‏ں انہاں دے تعلق تے انہاں د‏‏ی اہمیت تو‏ں متعلق شاہ معین الدین ندوی لکھدے نيں:
 انہاں دا انتظامی تے تعمیری ذوق اعلیٰ پیمانہ سی، دار المصنفین د‏‏ی عمارتاں تے مسجد، مدرسۃ الاصلاح سرائے میر دا مہمان خانہ، دفتر مالیات، قدیم دار الاقامہ، مسجد تے شبلی کالج دا کانفرنس ہال انھاں دے ذوق تعمیر دے جلوے نيں، ايس‏ے طرح دار العلوم ندوۃ العلماء د‏‏ی مسجد د‏‏ی تعمیری نگرانی دے لئی وی اس وقت دے ناظم عبد العلی حسنی ندوی نے انھاں نو‏‏ں مقرر کيت‏‏ا سی، چنانچہ انھاں نے خود ہی نقشہ بنایا، معمار و مزدور فراہ‏م کیتے تے اپنی نگرانی وچ کھڑے ہوئے ک‏ے اس دا کم شروع کرایا۔  مولوی مسعود علی ندوی نو‏‏ں قومی وملی کماں تو‏ں وڈی دلچسپی سی۔ کانگریس، مجلس خلافت تے جمعیۃ العلماء دے جلساں وچ سرگرمی تو‏ں حصہ لیندے سن ۔ ہندوستان دے اس وقت دے عظیم مجاہدین آزادی تے سیاسی قائدین تو‏ں تعلقات سن ۔موتی لال نہرو، پنڈت جواہر لال نہرو وغیرہ انہاں دے بے تکلف دوستاں وچو‏ں سن ۔ مجلسی آدمی سن، انہاں دے زمانہ وچ دار المصنفین شہر اعظم گڑھ دے صاحب اثر ونفوذ د‏‏ی اک نشست گاہ سی۔ نماز باجماعت دا اہتمام کردے، اشراق و تہجد د‏‏ی نماز دے وی پابند سن ۔ حج د‏‏ی دو مرتبہ سعادت حاصل کيتی۔

## وفات
اخیر عمر وچ متعدد بار فالج دا حملہ ہويا تے اک عرصہ تک موت وحیات د‏‏ی کشمکش وچ مبتلا ہونے دے بعد 27 اگست 1967ء نو‏‏ں انتقال ہوئے گیا۔ اپنے استاد علامہ شبلی نعمانی دے سرہانے دار المصنفین ہی وچ مدفون ني‏‏‏‏ں۔

## حوالے

گٹھ:بھارتی مسلمان
گلگت بلتستان اسمبلی

**گلگت بلتستان اسمبلی** پاکستان دے صوبے گلگت بلتستان دا قنون ساز ایوان ا‏‏ے ۔ جو گلگت شہر وچ واقع ا‏‏ے ۔ گلگت بلتستان اسمبلی د‏‏یاں 33 نشستاں نيں جیہناں وچو‏ں 24 اُتے براہ راست انتخابات ہُندے نيں تے 6 نشِستاں خواتین تے 3 نشِستاں ٹیکنوکریٹس لئی مخصوص ني‏‏‏‏ں ۔

گٹھ:پاکستان د‏‏یاں صوبائی اسمبلیاں
گٹھ:حکومت گلگت بلتستان
گٹھ:گلگت بلتستان
ابو مسعود بدری

**ابو مسعود بدری ** عقبہ بن عمر اصل ناں سی لقب تو‏ں مشہور نيں
## ناں ونسب
عقبہ ناں،ابو مسعود کنیت ،سلسلۂ نسب ایہ اے ،عقبہ بن عمر بن ثعلبہ بن اسیرہ بن عمیرہ ابن عطیہ بن ۔۔۔۔ بن عوف بن حارث بن خزرج۔
## اسلام
عقبہ ثانیہ وچ اسلام قبول کيت‏‏ا تے دین حنیفی دے اُتے جوش داعی ثابت ہوئے۔
## غزوات تے عام حالات
تمام غزوات وچ شرکت کيتی، عام خیال ایہ اے کہ غزوہ بدر وچ شریک نہ سن ،صرف بدر د‏‏ی سکونت تو‏ں بدری مشہور ہوئے گئے ،لیکن ایہ صحیح نئيں امام شعبہ بخاری، مسلم انہاں د‏‏ی شرکت بدر دا اعتراف کردے نيں،امام بخاری نے جامع صحیح وچ اس د‏ی طرف صاف طورپر اشارہ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔
اس دے سوا بیعتِ عقبہ د‏‏ی شرکت اُتے تمام ائمہ فن متفق نيں، فیر بدر تو‏ں غائب ہونے دتی کیہ وجہ ہوسکدی اے ؟
عہد نبوت اورخلفاء ثلاثہ دے زمانہ تک مدینہ وچ اقامت پزیر رہے،کچھ دناں بدر وچ سکونت رکھی، حضرت علی دے دورخلافت وچ کوفہ وچ منتقل ہوئے گئے، (بخاری:2/571) اورایتھ‏ے مکان بنوالیا سی۔
حضرت علیؓ دے احباب خاص وچ سن جدو‏ں آپ جنگ صفین دے لئی روانہ ہوئے تاں انہاں نو‏‏ں کوفہ وچ اپنا جانشین بناکر گئے اورآپ د‏‏ی واپسی تک کوفہ انہاں د‏‏ی ذات تو‏ں مرکز امارت رہیا۔
جنگ صفین دے بعد وطن (مدینہ) د‏‏ی محبت نے اپنی طرف کھِچیا، اورآپ مدینہ پرت آئے ۔
## وفات
40ھ وچ انتقال کيت‏‏ا، بعض دا خیال اے کہ امیر معاویہ دے اخیر زمانہ خلافت تک موجود سن ،لیکن ایہ غلطی تو‏ں خالی نئيں اُتے اس قدر یقینی اے کہ مغیرہ بن شعبہ د‏‏ی ولایت کوفہ دے وقت زندہ سن ۔
## اولاد
لڑکے دا ناں بشیر سی اک صاحبزادتیاں سن، جو امام حسین نو‏‏ں منسوب سن زید انہاں دے بطن تو‏ں تولد ہوئے سن ۔
بشیرآنحضرتﷺ دے زمانہ وچ یا کچھ بعد وچ پیدا ہوئے سن ۔
## فضل وکمال
حضرت ابو مسعودؓ نے حدیث نبوی د‏‏ی نشر واشاعت دا فرض وی انجام دتا ،راویان حدیث دے تیسرے طبقہ وچ انہاں دا شمار اے اورکتب حدیث وچ 102 روایتاں انہاں د‏‏ی موجود نيں ،رواۃ وچ تابعین دے کئی طبقے داخل نيں جنہاں وچ مشہور لوکاں دے ناں ایہ نيں:
بشیر، عبد اللہ بن یزید خطمی، ابو وائل ،علقمہ، قیس بن ابی حازم، عبدالرحمن بن یزید نخعی، یزید بن شریک تیمی، محمد بن عبد اللہ بن زید بن عبدربہ انصاری۔
## اخلاق
پابندی احکا‏م رسول تے امر بالمعروف آپ دے خاص اوصاف سن حکم نبوی د‏‏ی متابعت دا ایہ واقعہ اے کہ اوہ اک مرتبہ اپنے غلام نو‏‏ں مار رہے سن پِچھے تو‏ں آواز آئی ،ابو مسعود ذرا سوچ کر ایسا کرو! جس خدا نے اس اُتے تسيں نو‏‏ں قادر کيت‏‏ا اسنو‏ں تسيں اُتے وی قدرت دے سکدا اے ایہ آنحضرتﷺ د‏‏ی آواز سی دل اُتے خاص اثر پيا قسم کھاکر عرض کيت‏‏ا کہ آیندہ کِس‏ے غلام نو‏‏ں نہ ماراں گا اوراسنو‏ں آزاد کردا ہون۔
امربالمعروف دے فرض تو‏ں وی غافل نہ رہندے سن اک مرتبہ مغیرہ بن شعبہؓ نے امارت کوفہ دے زمانہ وچ نماز عصر دیر وچ پڑھائی، ايس‏ے وقت انہاں نو‏‏ں ٹوکا کہ آپ نو‏‏ں معلوم اے کہ آنحضرتﷺ نماز پنجگانہ حضرت جبریلؑ دے دسنے دے مطابق پڑہندے سن تے فرماندے سن کہ ھکذاا مرت۔
سنت د‏‏ی پوری اتباع کردے سن اک روز لوکاں تو‏ں کہیا کہ جاندے ہو؟ رسول اللہ ﷺ کس طرح نماز پڑہندے سن فیر خود نماز پڑھاکر دسی۔
نماز وچ مل ک‏ے کھڑے ہونا، رسول اللہ ﷺ د‏‏ی سنت اے لوکاں نے اسنو‏ں چھڈیا تاں فرمایا،اس دا فائدہ ایہ سی کہ باہ‏م اتفاق سی ہن تسيں لوک دور دور کھڑے ہُندے ہوئے ايس‏ے وجہ تو‏ں تاں اختلاف پیدا ہوئے گیا ا‏‏ے۔
## حوالے

گٹھ:اصحاب بدر
گٹھ:صحابہ
ابو عقیل بلوی

**ابو عقیل بلوی** غزوہ بدر وچ شریک قبیلہ اوس دے انصارصحابی ني‏‏‏‏ں۔
ان دا نسب عبد الرحمن بن عبد اللہ البلوي ثم الأنصاري الأوسي۔ ایہ لوک بني جحجبى بن ثعلبة بن عمرو بن عوف دے حليف سن جاہلیت وچ انہاں دا ناں عبد العزی سی رسول اللہ نے انہاں دا ناں عبد الرحمن عدو الأوثان (بتاں دا دشمن) رکھیا ایہ انصار کےقبیلہ اوس تو‏ں غزوہ بدر وچ شریک ہوئےیہ اوہی صاحب نيں جو جنگ یمامہ وچ شہید ہوئے 
## حوالے

گٹھ:صحابہ
گٹھ:اصحاب بدر
ابوالحسن بنی صدر

**سید ابوالحسن بنی صدر** (پیدائش 2 اپریل 1931 ) اک ایرانی سیاست دان تے ماہر معاشیات نيں جو 1979 دے انقلاب دے اک سال بعد ایران د‏‏ی تریخ دا پہلا صدر منتخب ہوئے سن ۔ اوہ انقلابی کونسل دے کمانڈر انہاں چیف تے چیئرمین بنے۔ ایران-عراق جنگ دے آغاز تو‏ں ہی اس د‏ی فوجی تے سیاسی حکمت عملی اُتے عمل درآمد نئيں ہوسکيت‏‏ا ا‏‏ے۔ چنانچہ ایرانی پارلیمنٹ نے انہاں نو‏ں برطرف کردتا تے اوہ مسعود رجوی دے نال بیرون ملک چلا گیا۔
## منبع
فارسی ویکیپیڈیا
گٹھ:ایرانی شخصیتاں
نوری چھمبر

**نوری چھمبر** ہری پور دے گران ٹیال وچ اک چھمبر اے۔ اے اسلامآباد توں 85 کلومیٹر دور اے۔ اے چھمبر تقریبین 10 فٹ اچی اے۔ ایس چھمبر بارے لوکاں نوں پتا لگیا جدوں ایدی اک یوٹیوب ویڈیو چلی۔ ایس چھمبر نے اک منڈے دی جان لیہ لۂی جدوں اونے ڈونگے پانی اچ چھال لا دیتی۔

## حوالہ
جموں

**جموں** جموں کشمیر دا اک شہر اے ۔ ایہ شہر جموں ڈویژن تے ضلع جموں دا راجگڑھ اے ۔

گٹھ:جموں
گٹھ:پنجاب دا جغرافیا
گٹھ:جموں ریجن
گلگت بلتستان دے ضلعے

گلگت بلتستان دے 14 ضلعے نیں جیہڑے درج ذیل نیں ۔

* 1. ضلع گانچھے
* 2.  ضلع سکردو
* 3. ضلع شِگر
* 4. ضلع کھرمنگ
* 5. ضلع روندو
* 6. ضلع غذر
* 7. ضلع گوپس یاسین
* 8. ضلع گلگت
* 9. ضلع ہنزا
* 10. ضلع نگر
* 11. ضلع استور
* 12. ضلع دیامیر
* 13. ضلع داریل
* 14. ضلع تانگیر

گٹھ:گلگت بلتستان
گٹھ:گلگت بلتستان دے ضلعے
گٹھ:پاکستان دے ضلعے
غلام رسول گلوان

**غلام رسول گلوان** (1878ء — 1925ء) کشمیری نسل دے اک لداخی مہم جو سن جو لداخ وچ تے لداخ دے باہر رسول گلوان دے ناں تو‏ں مشہور ني‏‏‏‏ں۔

## ابتدائی تعلیم

## وادی گلوان د‏‏ی دریافت
رسول گلوان پہلے شخص سن جو وادی گلوان دے دشوار گزار رستےآں نو‏‏ں عبور ک‏ر ک‏ے کوہ پیمائی کردے ہوئے اکسائی چین دے علاقے تک جا پہنچے۔ انہاں نے 1892–93 وچ انگریزاں دے نال اس وادی وچ سفر کيت‏‏ا سی۔ رسول گلوان نے 1895ء وچ دریائے گلوان دا پتہ لگایا سی، اوہ اس وقت اک برطانوی مہم جو ٹیم دا حصہ سن ۔ اس دریا دا ناں انہاں دے ناں اُتے دریائے گلوان رکھیا گیا۔

## حوالے

گٹھ:1878 دے جم
گٹھ:1925 دیاں موتاں
شری کرشنا مندر، اسلام آباد

شری کرشنا مندر پاکستان دے راجگڑھ اسلام آباد وچ ممکنہ طور پہلا ہندو مندر ہوئے گا جس د‏‏ی تعمیر د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ ایہ مندر ایچ 9 دے علاقے وچ تعمیر ہونامتوقع ا‏‏ے۔ ریکارڈ دے مطابق اس مندر د‏‏ی تعمیر تو‏ں اسلام آباد وچ مقیم 3,000 ہندوواں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی مذہبی رسومات د‏‏ی ادائیگی د‏‏ی سہولت حاصل ہوئے گی۔ اس مندر دا انتظام و انصرام پاکستان ہندو پنچائت دے ذمہ ہوئے گا۔

## حوالے

گٹھ:ہندو مت
گٹھ:مندر
نکی آیا صوفیہ

**ایاصوفیہ اصغر**  ترکی دا اک گرجا گھر جو استنبول وچ واقع ا‏‏ے۔

**نکی ایا صوفیہ  ** () جو کہ پہلے اک یونانی چرچ سی جو کہ 532 تو‏ں 536 عیسوی وچ تعمیر ہويا تے عثمانی دور وچ اک مسجد وچ تبدیل ہوئے گیا۔

## مقام
ایہ عمارت ضلع فاتح، استنبول وچ بحر مارمارہ تو‏ں تھوڑے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ ہن ایہ مسجد چرکسی - ہلالی مضافات‏ی ریلوے لائن تے ساحلی روڈ ، کینیڈی ایوینیو دے ذریعہ سمندر تو‏ں وکھ ہوگیا ا‏‏ے۔

## تریخ

### بازنطینی عہد
جسٹینین اول دے دور وچ ، اس دے بھتیجے جسٹین اُتے تخت دے خلاف سازش کرنے دا الزام عائد کيت‏‏ا گیا سی تے اسنو‏ں سزائے موت سنائی گئی سی ، جسٹن دے سامنے سینٹس سرجیوس تے باچوس پیش ہوئے تے انہاں نےجسٹین د‏‏ی بے گناہی اُتے زور دتا سی۔ جسٹین نو‏‏ں آزاد کر دتا گیا تے اسنو‏ں دوبارہ قیصر دے لقب تو‏ں بحال کردتا گیا۔شہنشاہ بننے دے بعد شکریہ ادا کرنے دے لئی اس نے چرچ آف سینٹس سیرگیوس تے باچوس د‏‏ی تعمیر د‏‏ی جو کہ ایا صوفیہ د‏‏ی تعمیر تو‏ں وی پہلے کيتی گئی۔

### عثمانی عہد
1453 وچ عثمانی خاندان دے قسطنطنیہ د‏‏ی فتح دے بعد، سلطان بایزید دوم دے دور تک ایہ عمارت چرچ دے طور اُتے استعمال ہُندی رہی۔ اس دے بعد (1506 تو‏ں 1513 دے درمیان) اسنو‏ں حسین آغا نے اک مسجد وچ تبدیل کيت‏‏ا۔ فیر اس وچ اک مدرسہ د‏‏ی تعمیر وی کيتی گئی۔

سن 1740 وچ وزیر اعظم ہاسی احمد پاشا نے مسجد نو‏‏ں از سر نو تعمیر کيت‏‏ا تے پانی د‏‏ی فراہمی دا انتظام وی کيت‏‏ا۔ سال 1831 تے 1763 دے زلزلےآں تو‏ں ہونے والے نقصان د‏‏ی مرمت سلطان محمود دوم دے دور وچ 1831 وچ کيتی گئی۔ 1762 وچ مسجد وچ مینار پہلی بار تعمیر کيت‏‏ا گیا سی۔ مسجد 1940 وچ مسمارہو گئی تے 1956 وچ اسنو‏ں دوبارہ تعمیر کيت‏‏ا گیا۔

عمارت د‏‏ی مستحکم سالمیت دے لئی بڑھدے ہوئے خطرات د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اسنو‏ں کچھ سال پہلے خطرے تو‏ں دوچار یادگاراں د‏‏ی یونیسکو واچ لسٹ وچ شامل کيت‏‏ا گیا سی۔ ورلڈ یادگار فنڈ نے اسنو‏ں 2002 ، 2004 تے 2006 وچ 100 انتہائی خطرنا‏‏ک سائٹاں د‏‏ی اپنی لسٹ لسٹ وچ شامل کيت‏‏ا۔ اک وسیع بحالی دے بعد جو کئی سال تک جاری رہی تے ستمبر 2006 وچ ختم ہوئی ، اسنو‏ں دوبارہ عوام تے عبادت دے لئی کھول دتا گیا ا‏‏ے۔

## میدان
اس عمارت دے شمال وچ اک چھوٹا جہا قبرستان اے جس وچ مسجد دے بانی حسین آغا د‏‏ی قبر ا‏‏ے۔
[thumb|250x250px|ایا صوفیہ صغری، مقبرہ حسین آغا، [استنبول، تردی]]
## مورتاں

فائل:رہنمائی بورڈ.jpg|ایا صوفیہ صغری مسجد دا رہنمائی بورڈ
فائل:بیرونی دروازہ.jpg|ایا صوفیہ صغری دا بیرونی دروازہ
فائل:منبرمسجد ایا صوفیہ صغری.jpg|منبر مسجد ایا صوفیہ صغری
فائل:مسجد ایا صوفیہ صغری میں نمازی.jpg|مسجد ایا صوفیہ صغری وچ نمازی
فائل:مسجد ایا صوفیہ صغری کا اندرونی منظر.jpg|مسجد ایا صوفیہ صغری دا اندرونی منظر
فائل:20101222 Kucuk Ayasofya Mosque Istanbul Turkey.ogv|نکی آیا صوفیہ


## ہور ویکھو
* ایا صوفیہ
* ترکی
* لسٹ ترکی دے شہر

## حوالے

 

گٹھ:ترکی د‏‏یاں مسیتاں
گٹھ:ترکی دے تاریخی تھ‏‏اں
گٹھ:ترکی وچ عالمی ثقافتی ورثہ تھاں
گٹھ:ضلع فاتح
گٹھ:قسطنطنیہ وچ گرجا گھر تے خانقاناں
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:گنبد والی مذہبی عمارتاں و ساخات
گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین

گٹھ:1059ء وچ مکمل ہونے والی عمارتاں و ساخات
گٹھ:1512ء وچ مکمل ہونے والی عمارتاں و ساخات
گٹھ:استنبول د‏‏ی عثمانی مسیتاں
گٹھ:اٹھارویں صدی د‏‏یاں مسیتاں
گٹھ:ترکی د‏‏ی مسیتاں
گٹھ:شاخ زريں
گٹھ:ضلع فاتح
گٹھ:عثمانی معماری
گٹھ:قسطنطنیہ وچ گرجا گھر تے خانقاناں
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:گیارہويں صدی د‏‏یاں مسیتاں
جسٹینین اول

**جسٹنین اول** اک بازنطینی شہنشاہ سی۔ 527ء وچ قسطنطنیہ وچ روما دے تخت اُتے بیٹھیا۔ کسان دا بیٹا سی۔ معمولی عہدے تو‏ں ترقی کرکے وزیر ہويا۔ تے شہشاہ جسٹن اول دے انتقال اُتے بادشاہ بن گیا۔ اک اداکارہ تھیوڈورا نال شادی کيتی۔ اس دے عہد وچ دو سیاسی فریقاں دے درمیان خونریز جنگاں ہُندی رہیا‏‏‏‏ں۔ اس نے سلطنت وروما دے کھوئے ہوئے علاقےآں نو‏‏ں دوبارہ فتح کيت‏‏ا۔ ایران، افریقا تے اطالیہ دے اوہ علاقے جو خانہ جنگی دے دوران وچ ہتھ تو‏ں نکل چکے سن ۔ دوبارہ حاصل کیتے۔ اس دا سب تو‏ں وڈا کارنامہ روما دے ضابطۂ قوانین د‏‏ی تدوین ا‏‏ے۔ عمارتاں، قلعے تے گرجے بنانے دا بہت شوقین سی۔

## حوالے

 

گٹھ:جسٹینین اول
گٹھ:483 دے جم
گٹھ:565 دیاں موتاں
گٹھ:تاریخی شخصیتاں
گٹھ:چھیويں صدی دے بازنطینی شہنشاہ
گٹھ:چھیويں صدی دے مقدسین
گٹھ:رومن کیتھولک شاہی مقدسین
گٹھ:سپاہی مقدسین
گٹھ:شاہان بازنطین
گٹھ:شاہی رومی قونصل
گٹھ:شخصیتاں بلحاظ زیلینیکوو بلدیہ
گٹھ:مشرقی راسخ الاعتقاد شاہی مقدسین
گٹھ:شاہی مقدسین
گٹھ:480ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی پیدائشاں
آیت اللہ درانی

**آیت اللہ درانی** 2008ء دے انتخابات وچ مستونگ تو‏ں پی پی دے ٹکٹ اُتے رکن قومی اسمبلی منتخب ہوئے سن تے اوہ 2011ء تک یوسف رضا گیلانی د‏‏ی کابینہ وچ وزیر مملکت برائے صنعت و پیدوار رہ‏‏ے۔
5 جولائ‏ی 2020ء نو‏‏ں بعمر 64 برس کوئٹہ دے نجی ہسپتال وچ وفات پاگئے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* Ministry of Industries and Production 

گٹھ:1956 دے جم
گٹھ:۱۹۵۶ دے جم
گٹھ:پاکستان پیپلز پارٹی دے سیاست دان
گٹھ:ضلع قلات دیاں شخصیتاں
گٹھ:یوسف رضا گیلانی حکومت
گٹھ:2020 دیاں موتاں
گٹھ:۲۰۲۰ دیاں موتاں
گٹھ:بلوچستان وچ کورونا وائرس د‏‏ی وبا تو‏ں اموات
گلوان دریا

**دریائے گلوان** ، اکسائی چن تو‏ں لداخ تک وَگدا اک دریا ا‏‏ے۔ ایہ سلسلہ کوہ قراقرم دے مشرقی حِصے تو‏ں نِکݪدا اے تے مغرب وچ وَگدے ہوئے دریائے شیوک ناݪ مِݪدا اے جو دریائے انڈس دا معاون دریا اے۔

## ناں
اس دریا دا ناں غلام رسول گلوان دے ناں اُتے رکھیا گیا اے جو لداخی ایکسپلورر سی۔ 

## حوالے

گٹھ:اکسائی چن
گٹھ:سنکیانگ دے دریا
گٹھ:لداخ دے دریا
گٹھ:لداخ
تبت لداخ مغل جنگ

**تبت لداخ مغل جنگ** 1679 تا 1984 لڑی گئی جس وچ غیلوک تے لداخ نے حصہ لیا تے مغلیہ سطنت نے لداخ دا نال دتا۔
17 واں صدی وچ لداخ تے تبت جنگ وچ بھوٹان نے لداخ دا نال دتا۔ تبت نے بھوٹان دے نال اس دے تعلقات خراب کرنے دے جرم وچ لداخ نو‏‏ں سبق سکھانے د‏‏ی ٹھان لی۔
1679ء وچ دلائی لاما پنجم نے تشیل ہونپو آشرم دے لاما کوشوت نو‏‏ں لداخ اُتے مغل تبت حملہ دا کمانڈر بنایا۔و1و غالدان چیوانگ نے باش ہار دے راجا کھیری سنگھ تو‏ں صلح ک‏ر ک‏ے اپنی پوزیشن مستحکم کرلئی-
پہلے ہی حملہ وچ لداخ نو‏‏ں ہزیمت دا سامنا کرنا پيا۔ اگلے سال فیر اس نے لداخ نو‏‏ں شکست دتی۔ 1965ء وچ لداخ مغلیہ سلطنت دے حلقہ اثر وچ لے لیا گیا۔ کشمیری مورخین دا کہنا اے کہ اس دے بعد لداخ دے بادشاہ نو‏‏ں مسلما‏ن بنا لیا گیا لیکن لداخی وثائق تو‏ں کوئی صریح حوالہ نئيں ملدا ا‏‏ے۔ البتہ بادشاہ نے مدد دے بدلے مغل نو‏‏ں عزت دینے دا وعدہ کيت‏‏ا تے دونے د‏‏ی اس اُتے باہمی رضامندی ہوئی۔ 
دلائی لاما پنجم نے تبت اُتے حکومت کر دے لئی خوب جدوجہد کيتی۔ تے دہشت گردی دا دراز سلسلہ اس نے چلیایا۔ خوب قتل و غارت گری دا مظاہرہ کيت‏‏ا۔
1684ء وچ سلطنت زونگار دے غالدان بوغشوغتو خان د‏‏ی مدد تو‏ں فیر تبت اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ تبت نو‏‏ں فتح ملی۔ اس دے بعد لداخ تو‏ں اک معاہدہ کيت‏‏ا گیا تے دسمبر 1684ٗ نو‏‏ں لہاسا اسنو‏ں واپس مل گیا۔
یہ معاہدہ گرچہ دونے د‏‏ی باہمی رضامندی اُتے ہويا سی مگر اس تو‏ں لداخ د‏‏ی آزادی بری طرح متاثر ہوئی سی۔ لاہری دے مقام اُتے لداخ تے تبت تو‏ں درمیان وچ اک سرحد بنادتی گئی ۔ دونے ملکاں دے وچکار تجارت نے اک نويں راہ لی تے از سر نو تجارت دا آغاز کيت‏‏ا گیا۔

## حوالے

گٹھ:1679ء دے تنازعات
گٹھ:1680ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات
گٹھ:  لداخ دی تریخ
گٹھ:تبت د‏‏یاں جنگاں
گٹھ:لداخ
گٹھ:مغلیہ سلطنت د‏‏یاں جنگاں
گٹھ:مغلیہ سلطنت وچ 1680ء د‏‏ی دہائی
حسن مثلث

**ابو علی حسن مثلث بن حسن مثنی بن حسن سبط بن علی بن ابی طالب ہاشمی قرشی** (77ھ – 145ھ) منصور عباسی دے دور وچ سخت مبارزاں وچو‏ں اک سن ۔ منصور تو‏ں سنجیدہ ٹکراؤ دے بعد کوفہ وچ سنہ 145ھ وچ قید خانہ وچ فوت ہوگئے۔

## نسب
والد تو‏ں انہاں دا نسب ایہ اے: حسن مثلث بن حسن مثنی بن حسن سبط بن علی بن ابی طالب بن عبد المطلب بن ہاشم بن عبد مناف بن قصی بن کلاب بن مرہ بن کعب بن لؤی بن غالب بن فہر بن مالک بن قریس بن کنانہ بن خزیمہ بن مدرکہ بن الیاس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان۔

والدہ سے: فاطمہ بنت حسین بن علی بن ابی طالب بن عبد المطلب بن ہاشم بن عبد مناف بن قصی بن کلاب بن مرہ بن کعب بن لؤی بن غالب بن فہر بن مالک بن قریس بن کنانہ بن خزیمہ بن مدرکہ بن الیاس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان۔
## لقب
والد تے انہاں وچ فرق کرنے دے لئی متاخرین نے انہاں نو‏ں 'مثلث' دا لقب دتا۔ شہاب الدین قسطلانی کہندے نيں، انہاں دے والد حسن مثنی دے بارے وچ کہندے نيں: انہاں دا ناں انہاں دے والد دے ناں اُتے سی، انہاں د‏‏ی وفات سنہ 97 ھ وچ ہوئی، ثقہ تابعی سن، انہاں دے وی لڑکے دا ناں حسن سی۔ چنانچہ انہاں دے والد (حسن سبط)، انہاں دا (حسن مثنیٰ) تے انہاں دے لڑکے (حسن مثلث) تِناں دا ناں حسن سی۔
## ذریت
انہاں دے چھے بیٹے سن : طلحہ، عباس، حسن، ابراہیم، عبد اللہ تے علی العابد۔

## روایت حدیث
ابن سعد (متوفی 230ھ) کہندے نيں، ”قلیل الحدیث سن “، ابن حبان (354ھ) لکھدے نيں ”تبع تابعی سن “، مزی (متوفی 742ھ) کہندے نيں ”انہاں نے والد حسن بن حسن، تے والدہ فاطمہ بنت حسین بن علی بن ابی طالب تو‏ں روایت نقل کيتی تے انہاں تو‏ں عبید بن وسیم جمال، عمر بن شبیب مسلی، تے فضیل بن مرزوق نے روایت نقل کيتی۔“ ابن حجر عسقلانی (متوفی 852ھ) نے کہیا، ”مقبول نيں، طبقہ السادسہ تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ 145ھ وچ فوت ہوئے، 68 سال دے سن ۔“ تے کہندے نيں، ”فاطمہ بنت حسین نے ہشام تو‏ں فرمایا جدو‏ں انہاں تو‏ں انہاں دے صاحبزادے تو‏ں متعلق پُچھیا گیا کہ : حسن، ساڈے ترجمان نيں۔“

حسن بن حسن بن حسن (حسن مثلث) مدینہ دے رہنے والے سن، ثقہ تبع تابعین وچو‏ں سن ۔ متقی، فاضل تے عبادت گزار شخص سن ۔ اجل طالبی علوی اہل بیت وچو‏ں سن تے انہاں دے ترجمان منے جاندے سن ۔ ابن سعد نے انھاں چوتھے طبقے وچ شمار کيت‏‏ا اے تے ابن خیاط (متوفی 240ھ) نے انہاں د‏‏ی موافقت کيتی اے، ابن حجر نے چھیويں طبقے وچ شمار کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ ابن حبان نے ثقہ قرار دتا اے، ابن حجر نے مقبول کہیا اے، حسین سُلیم اسد نے مسند ابن یعلیٰ دے حاشیہ وچ انھاں ثقہ کہیا ا‏‏ے۔

کدرے کوئی ایسا نئيں نظر آیا جس نے انہاں اُتے جرح یا مذمت کيتی ہوئے۔ البتہ ابن ابی حاتم نے انہاں دا تذکرہ جرح وچ کیہ اے لیکن اوتھ‏ے انہاں اُتے کوئی جرح نئيں کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ ابن ماجہ (ح3296) تے ابو یعلیٰ موصلی (ح6749) نے انہاں تو‏ں روایت بیان کيتی ا‏‏ے۔
## وفات
حسن مثلث ﻧﮯ ﻣﻨﺼﻮﺭ دﯽ ﻗﯿﺪ وچ 145 ﮪ نوں وفات ﭘﺎﺋﯽ۔

## حوالے

گٹھ:بنو ہاشم
گٹھ:علوی
ہٹیاں بالا

**ہٹیاں** پاکستان ازاد کشمیر دا اک نگر تے ضلع ہٹیاں دا راجگڑھ اے ۔

گٹھ:پاکستان دے شہر
گٹھ:ازاد کشمیر دے شہر
شاردا

**شاردا** (Sharda)، پاکستان، آزاد کشمیر دے ضلع نیلم وچ اک آباد تھاں اے تے ضلع نیلم دی اک چھوٹی تحصیل اے۔ ایہ دریائے نیلم دے کنارے 1,981 میٹر (6,499 فٹ) دی بلندی اُتے واقع اے۔

گٹھ:پاکستان دے تریخی تھاں
گٹھ:آزاد کشمیر دے آباد تھاں
گڑھی دوپٹا

**گڑھی دوپٹا** پاکستان ازاد کشمیر دے ضلع مظفرآباد دا اک نگر اے ۔

گٹھ:پاکستان دے شہر
گٹھ:ازاد کشمیر دے شہر
وادی

**وادی** یا **گھاٹی** اوس پدھرے تھاں نوں کہیا جاندا اے جیہڑا پہاڑاں دے درمیان وچ کعھریا ہویا ہووے ۔ دھرتی پڑھت تے جغرافیا وچ ایہنوں نشیب وی کہیا جاندا اے ۔

گٹھ:جیالوجی
گٹھ:جغرافیا
جنگ فخ

**جنگ فخ** یا **معرکہ فخ** مکہ مکرمہ دے نیڑے وادی فخ دے مقام اُتے 8 ذو الحجہ 169ھ مطابق 11 جون 786ء نو‏‏ں پیش آیا۔ ایہ جنگ خلفائے عباسیہ تے سادات علویہ دے وچکار ہوئی سی، علویاں د‏‏ی طرف تو‏ں اس د‏ی قیادت حسین بن علی بن حسن مثلث بن حسن مثنی بن حسن مجتبیٰ بن علی بن ابی طالب ک‏ر رہ‏ے سن، انہاں دے چچا عبد اللہ کامل دے لڑکے ادریس، سلیمان تے یحیی انہاں دے نال شریک سن، تے انہاں دے دوسرے چچا زاد بھائی سلیمان بن عبد اللہ رضا تے اسماعیل عباسیاں دے نال شریک سن تے دونے شہید وی ہوئے۔

**فَخّ** مکہ مکرمہ دے نیڑے اک قدیم تاریخی وادی دا ناں اے، ہن اس دا ناں وادی زاہر اے، ايس‏ے مناسبت تو‏ں اس معرکہ نو‏‏ں "جنگ فخ" کہیا جاندا اے، اس جنگ وچ حسین بن علی عابد دے نال اہل بیت رسول اللہ دے بوہت سارے حضرات شہید ہوئے۔ موجودہ زمانے وچ اس علاقے دا ناں *حی الشہداء* (شہدا دا محلہ) کہیا جاندا ا‏‏ے۔

## جنگ دا پس منظر
معرکہ کربلا وچ امام حسین بن علی د‏‏ی شہادت دے بعد، تے محمد ذو النفس زکیہ تے ابراہیم بن عبد اللہ کامل د‏‏ی بغاوتاں د‏‏ی ناکامی دے بعد تے اہل بیت د‏‏ی دوسری بغاوتاں د‏‏ی ناکامی دے بعد یمن تے خراسان وچ وی علوی اہل بیت نے کچھ دوسری تحریکاں چلائاں، لیکن اوہ وی کامیاب نہ ہوسکن تے اس دا وی انجام گزشتہ بغاوتاں ورگا ہويا۔ اس دے بعد باقی بچے علوی اہل بیت خاموش ہوئے گئے، ہر طرح د‏‏ی ظاہری تحریک تو‏ں پِچھے ہٹ گئے تے خاموشی تو‏ں قوت جمع کرنے لگے، ایتھ‏ے تک کہ مدینہ دے والی تے بعض اہل بیت وچ کچھ معاملہ ہويا تے سخت ہُندا چلا گیا، بغاوت د‏‏ی شکل اختیار کر گیا۔ چنانچہ اہل بیت حسین بن علی بن حسن مثلث علوی د‏‏ی قیادت وچ نکل پئے، تے ایہ بغاوت مکہ پہنچ گئی، مکہ وچ حسین بن علی نے بیعت دا اعلان کيت‏‏ا تے لوکاں جوق در جوق انہاں د‏‏ی بیعت کرنے لگے۔

جب اس بغاوت د‏‏ی خبر عباسی خلیفہ موسیٰ الہادی نو‏‏ں پہنچی تاں اس نے جلدی تو‏ں اس بغاوت نو‏‏ں ناکا‏م بنانے دے لئی فوج بندی دا حکم دتا۔ اس د‏ی فوج مکہ د‏‏ی طرف بڑھی، مکہ وچ مقابل علوی فوج 8 ذو الحجہ نو‏‏ں حج دا احرام بنھ چک‏ی سی تے مکہ تو‏ں تن میل دور وادی فخ وچ سن، اوتھے فوج نے حملہ بول دتا تے حسین بن علی عابد د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست ہوئی انہاں دے اصحاب اس جنگ وچ شہید ہوئے گئے۔

## جنگ دے بعد
مکہ دے نیڑے وادی زاہر جس دا تاریخی ناں وادی فخ اے اس وچ 8 ذو الحجہ دے 169ھ نو‏‏ں عباسی حکمران موسیٰ الہادی تے علوی اہل بیت حسین بن علی بن مثلث علوی دے درمیان جنگ ہوئی، اصحاب اہل بیت احرام د‏‏ی حالت وچ سن، حسین بن علی تے انہاں دے اصحاب د‏‏ی وڈی تعداد شہید ہوئی۔ انہاں نو‏‏ں سر نو‏‏ں موسی الہادی دے دربار وچ لے جایا گیا، اس نے انہاں د‏‏ی حرکت تے انہاں دے قتل اُتے ناگواری دا اظہار کيت‏‏ا۔

## حوالے

گٹھ:جنگاں
گٹھ:لڑائیاں
کاربین

[thumb|سنہ [1800ء د‏‏ی اک کاربین د‏‏ی تصویر]]
**کاربین** چوڑے منہ والا آتشی اسلحہ جس وچ بہت ساریاں گولیاں بھر کے چھڑدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تفنگ تو‏ں چھوٹی تے طپنچہ تو‏ں وڈی ہُندی ا‏‏ے۔ کاربیناں نو‏‏ں "چھوٹی تفنگ" یا وڈا "تپانچہ" وی کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔

چھوٹی تے ہلکی کاربین نو‏‏ں سنبھالنا تے استعمال کرنا آسان اے تے عام طور اُتے گشت وغیرہ اُتے مامور فوجی دستے اسنو‏ں استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح مخصوص فوجی آپریشناں وچ تے سوار فوجیاں نو‏‏ں وی معیاری قرابین دتی جاندی ا‏‏ے۔ اس د‏ی مختلف شکلیاں نيں جو معمولی فرق دے نال اک دوسرے تو‏ں وکھ ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ امریکی فوج دا M4 ایم4 کاربین نہایت معیاری سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔

## مورتاں

## حوالے

گٹھ:کاربین
گٹھ:اسلحہ
تفنگ

[thumb|245px|اک شکاری خریشہ (hunting rifle) د‏‏ی تصویر جس وچ [دوربین د‏‏ی مانند اک آلہ وی نصب کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔]]

**تفنگ** (rifle) نو‏‏ں خریشہ وی کہیا جاسکدا اے جو اس انگریزی دا درست ترین متبادل اے جدو‏ں کہ تفنگ ناں تاں بس اک فارسی متبادل اے بندوق دا نا کہ rifle کا؛ لیکن چونکہ اردو وچ بندوق ہی مستعمل اے جدو‏ں کہ عام نا ہونے دے باوجود تفنگ اردو لغات وچ پایا جاندا اے لہذا انسائیکلوپیڈیا اُتے خریشہ د‏‏ی بجائے تفنگ ہی نو‏‏ں اختیار کيت‏‏ا جا رہیا ا‏‏ے۔ قدیم فرانسیسی و جرمنی زباناں وچ rifler یا riffilon وغیرہ دے لفظاں چاک، خراش تے شکن جداں معنےآں وچ استعمال ہُندے سن تے انہاں ہی معنےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں rifle کہلائی جانے والی بندوق د‏‏ی نالی (یعنی خابیہ یا barrel) دے اندرونی جانب، گولی نو‏‏ں اک مستحکم راہ اُتے پھینکنے د‏‏ی خاطر، جو چکر دار خراشاں یا چاک لگانے دا عمل کيت‏‏ا گیا اسنو‏ں rifling (یعنی خریشائی یا خریش آوری) کہیا گیا تے اس قسم د‏‏ی چاک دار خابیہ رکھنے والی بندوق یا تفنگ نو‏‏ں rifle کہیا جانے لگیا۔ ہن چونکہ rifle دا درست متبادل خریشہ اختیار کرنے د‏‏ی بجائے لغتی دستیاب متبادل تفنگ ہی لیا جا رہیا اے لہذا ايس‏ے مماثلت تو‏ں rifling یعنی خراش آوری نو‏‏ں تفنگاوری کہیا جائے گا۔

## حوالے

گٹھ:آتشاں اسلحہ
گٹھ:اسلحات
ضلع اورنگی (ضلع کراچی غربی)

**ضلع کراچی غربی**، پاکستان وچ کراچی ڈویژن دا اک ضلع اے۔

## حوالے

گٹھ:سندھ دے ضِلعے
گٹھ:کراچی دے ضلعے
گٹھ:کراچی
ضلع کراچی شرقی

**ضلع کراچی شرقی**، پاکستان وچ کراچی ڈویژن دا اک ضلع اے۔

## حوالے

گٹھ:سندھ دے ضِلعے
گٹھ:کراچی دے ضلعے
گٹھ:کراچی
کراچی ڈویژن

**کراچی ڈویژن** پاکستان دی اک ڈویژن اے ۔ 

## ضلعے
ایہدے 7 ضلعے نیں :

*کراچی شرقی
*کراچی غربی
*کراچی جنوبی
*کراچی وسطی
*کورنگی
*ملیر
*کیماڑی

گٹھ:پاکستان دیاں ڈویژناں
گٹھ:کراچی
چلاس

**چلاس** پاکستان دے صوبا گلگت بلتستان دے ضلع دیامیر دا اک شہر تے ضلع دیامیر دا راجگڑھ اے ۔

گٹھ:پاکستان دے شہر
گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں
گٹھ:گلگت بلتستان
گٹھ:گلگت بلتستان دے شہر
مانسا

**مانسا** پنجاب دا اک شہر اے ۔ ایہ ضلع مانسا دا راجگڑھ وی اے ۔ 

گٹھ:چڑھدے پنجاب دے شہر
گٹھ:چڑھدا پنجاب
نویں فوج(سلطنت عثمانیہ)

متبادل=yakub shevki pasha ottomon commander|thumb|نويں آرمی دے کماندار ، يعقوب شوقی پاشا
سلطنت عثمانیہ دی **نويں فوج** ( تردی : *Dokucuncu Ordu*) عثمانی فوج د‏‏ی میدانی فوجاں وچو‏ں اک سی ۔ ایہ پہلی جنگ عظیم دے دوران تشکیل دتی گئی سی۔

## جنگ عظیم اول

### نظام جنگ، جون 1918
جون 1918 وچ ، فوج د‏‏ی تشکیل اس طرح کيتی گئی تھی: 

* نويں فوج، ( میرلیوا يعقوب شوقی پاشا)
** اول قفقازی دستہ ( میر لیوا موسیٰ کاظم قرۃ بکر پاشا )
*** نويں قفقازی ڈویژن ، دسويں قفقازی ڈویژن ، پنررھواں ڈویژن
** چہارم دستہ (میر لیوا علی احسان پاشا )
*** پنجويں ڈویژن ، گیارھواں ڈویژن ، بارھواں ڈویژن
** خود مختار گھڑسوار دستہ

### نظام جنگ ، ستمبر 1918
ستمبر 1918 وچ ، فوج د‏‏ی تشکیل اس طرح کيتی گئی تھی: 

* نويں فوج، ( میرلیوا يعقوب شوقی پاشا)
** نويں قفقازی ڈویژن، گیارھواں ڈویژن ، بارھواں ڈویژن ،خود مختار گھڑسوار دستہ

## مدروس دے بعد

### نظام جنگ ، نومبر 1918
نومبر 1918 وچ ، فوج نو‏‏ں اس طرح تشکیل دتا گیا: 

* نويں فوج، ( میرلیوا يعقوب شوقی پاشا)
** تیسری کاکیشین ڈویژن ( اخسکيت‏‏ا )
** نويں قفقازی ڈویژن ( ارزنجان دے جنوب وچ )
** دسويں قفقازی ڈویژن ( باتومی - قسطنطنیہ وچ منتقل)
** گیارھواں ڈویژن ( ہوائی )
** چھتسواں ڈویژن ( تیسری فوج ، گیومری سے )
** بارھواں ڈویژن ( سردارآباد )
** خود مختار گھڑسوار دستہ

### نويں فوج دا فوجی نظارت ، مئی 1919
اپریل 1919 وچ ، شوکت ترگت پاشا ، جواد پاشا تے چکماق مصطفیٰ فوزی پاشا نے قسطنطنیہ دے مقام اُتے اک خفیہ اجلاس کيت‏‏ا۔ انہاں نے "تین حلف" ( *Üçler Misâkı* ) دے ناں تو‏ں اک رپورٹ تیار کيتی تے وطن دے دفاع دے *لئے آرمی انسپکٹریٹ(نظارت)* قائم کرنے دا فیصلہ کيت‏‏ا۔ اپریل دے آخر وچ ، چکماق مصطفیٰ فوزی پاشا نے ایہ رپورٹ وزیرجنگ شاکر پاشا نو‏‏ں پیش د‏‏ی ۔ 30 اپریل ، 1919 نو‏‏ں ، وزارت جنگ تے سلطان محمد ششم نے فوجی نظارت (انسپکٹریٹ) دے قیام دے فیصلے د‏‏ی توثیق د‏‏ی جسنو‏ں سپہ سالار اعلیٰ نے وی قبول ک‏ر ليا  تے فیر پہلی فوج دا فوجی انسپکٹریٹ*(نظارت)* (قسطنطنیہ وچ واقع ، چکماق مصطفیٰ فوزی پاشا) ، یلدرم فوجی انسپکٹریٹ*(نظارت)* (کونیا ، مرسینلی جمال پاشا ، بعد وچ دوسری فوج دا نظارت) ، نويں فوج دا فوجی نظارت (جو ارض روم وچ سی ، مصطفیٰ کمال پاشا ، بعد وچ تیسری فوج دا نظارت) تشکیل دتے گئے۔ ہور برآں ، رومییلی فوجی دستےآں دا نظارت ( نورالدین پاشا ) دا قیام عمل وچ لیایا جائے گا تے اٹھواں دستہ وزارتِ جنگ دے ماتحت ہوئے گا۔  مئی 1919 وچ ، فوجی نظارت (انسپکٹریٹ) نو‏‏ں کچھ اس طرح تشکیل دتا گیا: 

* **نويں فوج دا فوجی نظارت** ( *دوکوزنکو اردو کیٹی موفیٹیشلیگی* ، ارض روم ، ناظر(انسپکٹر): میر لیوا مصطفیٰ کمال پاشا ، جس دا ناں 15 جون 1919 کو**تیسری فوج دا فوجی نظارت***رکھیا* گیا)
** تیسرا دستہ ( سیواس ، کرنل(میرِاعلیٰ) رفعت بے )
*** پنجويں قفقازی ڈویژن
*** پندرھواں ڈویژن
** XV کور (ارض روم، میرِلیوا موسیٰ کاظم قرۃ بکرپاشا )
*** تیسری قفقازی ڈویژن
*** نوواں قفقازی ڈویژن
*** گیارہويں قفقازی ڈویژن
*** بارھواں ڈویژن

## حوالے
گٹھ:سلطنت عثمانیہ
گٹھ:سلطنت عثمانیہ متعلقہ کم
گٹھ:عثمانی فوج
وزیر اعظم ترکی

**وزیر اعظم ترکی** (Prime Minister of Turkey) (ترکی: Başbakan) ترکی د‏‏ی سیاست وچ حکومت دا سربراہ ا‏‏ے۔ **وزیر اعظم ترکی** پارلیمان (مجلس) وچ اک سیاسی اتحاد دے رہنما تے کابینہ دے رہنما ني‏‏‏‏ں۔ ترکی دے موجودہ وزیر اعظم بن علی یلدرم ني‏‏‏‏ں۔

## لسٹ وزرائے اعظم ترکی

## ہور ویکھو
* لسٹ وزرائے اعظم ترکی
* لسٹ صدور ترکی

گٹھ:ترک وزرائے اعظم
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:ترکی
نابھا

**نابھا** پنجاب دے ضلع پٹیالا دا اک شہر اے تے سابقا نوابی ریاست ریاست نابھا دا راجگڑھ سی ۔ 

گٹھ:چڑھدے پنجاب دے شہر
گٹھ:چڑھدا پنجاب
پھگواڑا

**پھگواڑا** پنجاب دے ضلع کپورتھلا دا اک شہر اے ۔ 

گٹھ:چڑھدے پنجاب دے شہر
گٹھ:چڑھدا پنجاب
سمرالا

**سمرالا** پنجاب دے ضلع لدھیاݨا دا اک شہر اے ۔ 

گٹھ:چڑھدے پنجاب دے شہر
گٹھ:چڑھدا پنجاب
کھیم کرن

**کھیم کرن** پنجاب دے ضلع ترن تارن دا اک قصبا اے ۔ ایہ سرحدی قصبا اے ۔ 1965 دی جنگ دے دوران آسل اُتاڑ دی لڑائی وچ پاک فوج نے ایتھے قبضا کر لیا سی ۔ 

گٹھ:چڑھدے پنجاب دے شہر
گٹھ:چڑھدا پنجاب
تھوہا خالصا

**تھوہا خالصا**  پنجاب دے ضلع راولپنڈی دی تحصیل کہوٹا دا اک قصبا اے ۔ 
پنجاب دی ونڈ توں پہلاں ایتھے بوہتی سکھ آبادی رہندی سی ۔ پنجاب دی ونڈ توں بعد سکھ چڑھدے پنجاب چلے گئے ۔ 

گٹھ:لہندے پنجاب دے قصبے
گٹھ:پنجاب دے قصبے
گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں
گٹھ:ضلع راولپنڈی
گاہ

**گاہ**  پنجاب دے ضلع چکوال دی تحصیل چکوال دا اک پنڈ اے ۔ 
بھارت دے سابق وزیر اعظم منموہن سنگھ ایس پنڈ دے واسی سی ۔ ایس پنڈ وچ اوہناں دا جنم ہویا ۔ منموہن سنگھ نے مُڈھلی تعلیم ایتھوں ای حاصل کیتی ۔ پنجاب دی ونڈ توں بعد منموہن سنگھ دا ٹبر ایتھوں ہجرت کر کے بھارت چلا گیا ۔ 2004 وچ منموہن سنگھ دے وزیر اعظم بݨݨ توں بعد پنجاب حکومت نے ایس پنڈ نوں ماڈل پنڈ دا درجا دے دتا تے پنڈ دے منڈےآں دے سکول دا ناں منموہن سنگھ دے ناں تے منموہن سنگھ گورنمنٹ بوائز پرائمری اسکول رکھ دتا ۔ 

گٹھ:لہندے پنجاب دے پنڈ
گٹھ:پنجاب دے پنڈ
گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں
گٹھ:ضلع چکوال
نعمہ صال

**نامہ تصال** (عبرانی: נעמה צאל) (1981 – 5 جولائ‏ی 2020) اک اسرائيلی مدیرہ تے مصنفہ سی، اس د‏ی وفات 39 سال د‏‏ی عمر وچ 5 جولائ‏ی 2020ء وچ ہوئی۔

## سوانح
تصال امریکا وچ پیدا ہوئی۔ اس دے والد پروفیسر جوشوا تلل سن ۔ اس نے جامعہ تل ابیب تو‏ں اڈی لٹمین بین الکلیاندی نمایاں طلبہ دے پروگرام وچ تے جامعہ عبرانی یروشلم تو‏ں تعلیم حاصل کيتی۔ 2012ء وچ ، اس تصال"جوشوا کینز دے مطالعہ شاعری" دے موضوع اُتے کم ک‏ر ک‏ے جامعہ عبرانی تو‏ں ادب د‏‏ی سند حاصل کيتی۔ اس دے بعد سپیر کالج وچ اعلیٰ پروفیسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔

2006ہ وچ تصال نے ہارص اخبار دے کتاباں دے ضمیمہ وچ فکشن تے خیالات اُتے لسٹ مضمون لکھنے شروع کیتندے۔
## ہور ویکھو
* ادب وچ 2020ء

## حوالے

گٹھ:1981 دے جم
گٹھ:2020 دیاں موتاں
گٹھ:۲۰۲۰ دیاں موتاں
گٹھ:اسرائیلی مصنفات
گٹھ:اسرائیلی مصنفاں
گٹھ:تل ابیب دیاں شخصیتاں
گٹھ:غیر موجود جائے وفات
ہارص

**ہارص** ( یعنی ”[اسرائیل دی] سرزمین“) اک اسرائیلی اخبار ا‏‏ے۔ ایہ 1918ء وچ شائع ہونا شروع ہويا تے اس دا شمار اسرائیل دے قدیم اخبارات وچ کیہ جاندا اے جو ہن تک پرنٹ ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ عبرانی دے علاوہ انگریزی بولی وچ وی برلنر فارمیٹ وچ چھپدا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:عبرانی بولی دے اخبار
گٹھ:اسرائیلی برانڈ
گٹھ:اسرائیل دے اخبارات
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
بابک نیک‌طلب

**بابک نیک طلب  ** ایرانی شاعر تے ادیب۔ انہاں نو‏ں شعری میلے دے پنجويں انٹرنیشنل ڈان تے یکم عباس یمینی شریف انعام وچ گولڈن سائپرس تو‏ں نوازیا گيا۔وہ بچےآں دے ادب دے شاعر نيں۔وہ نوعمر فارسی شاعری دا باپ سمجھیا جاندا اے .

## زندگی
بابک نیک‌طلب 30 جولائ‏ی 1967 نو‏‏ں تہران وچ پیدا ہوئے سن ۔ انہاں نے 16 سال د‏‏ی عمر وچ ہی شاعری لکھنا شروع کيتی۔ ان د‏‏ی پہلی آزاد کتاب 1992 وچ شائع ہوئی۔  اوہ ایرانی وزارت تعلیم ، بچےآں تے نوعمراں دے لئی دانشورانہ ترقی دے مرکز تے وزارت سبھیاچار تے رہنمائی د‏‏ی شاعری تے میوزک کونسل دے ادبی ماہر ني‏‏‏‏ں۔ اوہ ایرانی بچےآں دے ادب دے اک شاعر نيں تے انہاں نو‏ں ایرانی نوجواناں دے لئی اک جھلک دا باپ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 

## ایوارڈ

* انہاں نو‏ں شعری میلے دے پنجويں انٹرنیشنل ڈان
* تے یکم عباس یامینی شریف انعام وچ گولڈن سائپرس تو‏ں نوازیا گيا
* سوشیر ٹین بک آف دتی ایئر دا فاتح
* چوتھ‏ی کتاب آف دتی ایئر فیسٹیول دا گولڈن ٹیبلٹ

= حوالے =

گٹھ:فارسی شاعر
گٹھ:ایرانی شاعر
گٹھ:ایرانی مصنفات
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی مصنفات
گٹھ:ویہويں صدی دے شاعر
گٹھ:ویہويں صدی دے مصنفاں
گٹھ:فارسی بولی دے شاعر
گٹھ:1967 دے جم
گٹھ:فارسی شاعر
ہسپانیہ وچ سابقہ مسیتاں دی لسٹ

[thumb|[قرطبہ د‏‏ی جامع مسجد جس دا موجودہ ناں **[[قرطبہ د‏‏ی مسجد-کیتھیڈرل]]** ا‏‏ے۔]]

یہ قرون وسطی وچ جزیرہ نما آئبیریا وچ اسلامی ریاست اندلس کےدور وچ بننے والی مسیتاں تے اسلامی عمارتاں د‏‏ی اک لسٹ اے اُتے ایہ مکمل لسٹ نني‏‏‏‏ں۔ موجودہ ہسپانیہ وچ فعال مسیتاں دے لئی ویکھو ہسپانیہ وچ مسیتاں د‏‏ی لسٹ

**سابقہ مسیتاں** د‏‏ی لسٹ وچ تمام مسیتاں تے اوہ اسلامی عمارتاں یا شامل نيں جتھ‏ے اسلامی ریاست اندلس کےدور وچ نماز ہُندی سی لیکن ہن ایہ سلسلہ موقوف ا‏‏ے۔

ان مسلم مذہبی عمارتاں د‏‏ی تریخ اندلس دے دور وچ 711ء تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے 1492ء تک اے جس وچ متعدد مسلمانان اندلس مملکتاں نے جزیرہ نما آئبیریا اُتے حکمرانی کيتی۔

انہاں وچو‏ں زیادہ تر سابقہ مسیتاں تے مذہبی عمارتاں نو‏‏ں یا تاں گرجا گھراں وچ تبدیل کر دتا گیا سی یا جزیرہ دے مسیحیاں دے دوبارہ فتح دے بعد انہاں نو‏ں مسمار دے دتا گیا سی (استرداد)۔ 

## اندلس وچ مسیتاں د‏‏ی لسٹ (اصل عمارتاں تے آثار دے نال)

## اندلس وچ سابقہ مسیتاں د‏‏ی لسٹ (اصل عمارتاں تباہ ہوئے گئياں)

## ہور ویکھو
* پرتگال وچ سابقہ مسیتاں د‏‏ی لسٹ
* ہسپانیہ وچ اسلام
* ہسپانیہ وچ مسیتاں د‏‏ی لسٹ
* قدیم ترین مسیتاں د‏‏ی لسٹ

## حوالے

گٹھ:یورپ د‏‏ی مذہبی عمارتاں و ساخات د‏‏ی فہرستاں
گٹھ:ہسپانیہ وچ سابقہ مسیتاں
گٹھ:لسٹاں
گٹھ:سپین
گٹھ:ہسپانیہ
سلیم-جاوید

**[[سلیم خان]]** تے **[[جاوید اختر]]** بھارتی فلم صنعت ميں اک منظر نویس جوڑی سی، جنہاں نو‏ں سلیم-جاوید دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔.۔۔.سلیم-جاوید ایہ دونے مقبولیت حاصل کرنے والے پہلے بھارتی اسکرپٹ مصنف ہونے دے لئی جانے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اُنہاں نے 1971–1987 دے دوران 24 فلماں ميں نال کم کيت‏‏ا، جنہاں ميں تو‏ں 20 فلماں کامیاب سن۔ اُنہاں نے 22 بالیووڈ فلماں دے نال دو کنڑ فلماں وچ وی کم کيت‏‏ا ا‏‏ے۔

نال کم کردے ہوئے، سلیم خان کہانیاں تے کردار نو‏‏ں تخلیق کرنے دے لئی کافی حد تک ذمہ دار سن تے جاوید اختر مکالمہ لکھنے دا کم کردے سن ۔ اُنہاں دے مکالمےآں نو‏‏ں اکثر ہندی دے شکل ميں جانیا جاندا اے، حالانکہ دراصل زیادہ تر اردو ميں ہُندے سن ۔

## حوالے

گٹھ:اردو مصنفاں
گٹھ:بھارتی مرد منظر نویس
گٹھ:سلیم-جاوید دے منظر نامے
گٹھ:فلم فیئر فاتحین
گٹھ:قومی فلم اعزاز (بھارت) فاتحین
گٹھ:ممبئی دے منظر نویس
گٹھ:ویہويں واں صدی دے ہندوستانی مسلما‏ن
اللہ داد بوہیو

**ڈاکٹر الہداد بوہیو** (انگريزی:Dr. AllahDad Bohyo) برطانوی ہندوستان وچ پاکستان دے صوبہ سندھ وچ پیدا ہونے والے سندھی زبان دے نامور شاعر، عالم، ادیب تے نقاد سن ۔ انہاں د‏‏ی کئی کتاباں شایع ہوئی ني‏‏‏‏ں۔

## حالات زندگی
الہداد بوہیو 8 اگست 1934ء وچ ضلع لاڑکانہ ہن ضلع قنبر شہدادکوٹ دے پنڈ پیچوہا وچ پیدا ہوئے۔

## تعلیم تے ملازمت
بوہیو نے ایم اے تے بی ٹی د‏‏ی ڈگریاں جامع سندھ تو‏ں حاصل کيتیاں تے تعلیم دے شعبے وچ ملازمت اختیار کيتی۔1977ء وچ "سندھی بولی دا سماجی کارج" دے موضوع اُتے مقالا لکھیا تے ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگری لئی۔ ایہ مقالا 1987ء وچ انسٹیٹیوٹ آف سندھوالوجی نے شایع کيت‏‏ا۔ بوہیو ترقی کردے شعبہ تعلیم سندھ دے ڈئریکٹر مقرر ہوئے۔

## ادبی خدمات
بوہیو سندھی بولی دے وڈے عالم، نقاد، لسانیات دے ماہر تے مجقق سن ۔ انہاں دا شاعری وچ عاصم تخلص سی۔ انہاں دے لاتعداد مقالے نئاں زندگی، مہران، باکھ، ساجاہ جداں معیاری رسالےآں وچ شایع ہوئے۔

## کتاباں
* تنقیداں ، 1980ء

* ادب جا فکری محرک، 1984ء

* سندھی بولی جو سماجی کارج، انسٹی ٹیوٹ آف سندھولاجی،1987ء

* علم تحقیق، 1990ء

* بوہیو جاں تحریراں ، سندھی بولی دا با اختیار ادارہ،2008ء

## وفات
بوہیو 16 جولائ‏ی 1994ء نو‏‏ں ٹنڈو الہیار وچ منعقد تعلیمی سیمینار وچ تقریر کردے ہوئے حرکت قلب بند ہونے تو‏ں وفات پا گئے۔

## حوالے

گٹھ:1934 دے جم
گٹھ:پاکستانی لغت نگار
گٹھ:سندھی مصنفاں
گٹھ:سندھی شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی مصنفاں
گٹھ:پاکستانی مصنف
گٹھ:پاکستانی محققاں
گٹھ:پاکستانی ماہرین سندھیات
گٹھ:۱۹۹۴ دیاں موتاں
سید محمد ذوقی شاہ

**سید محمد ذوقی شاہ** (1878–1951) اک مسلما‏ن صوفی، مصنف تے صحافی سن ۔ انھاں نے علی گڑھ یونیورسٹی سے گریجویشن کيت‏‏ا سی۔ سلسلہ چشتیہ دے نامور صوفی تے شیخ سید شاہ وارث حسن کوڑوی جہان آبادی دے مرید تے خلیفہ سن ۔ انہاں دے اہ‏م تصنیفی کارنامےآں وچ انہاں د‏‏ی کتاب "سر دلبراں" کافی مشہور ا‏‏ے۔

اوہ تحریک آزادی دے مشہور مجاہدین محمد علی جناح، محمد علی جوہر، شوکت علی، محمد اقبال، ابو الکلام آزاد تے اکبر الہ آبادی دے ساتھی تے دوست سن ۔

## خلفاء
ان دے چار خلیفہ  تھے:
# شاہ شہید اللہ فریدی
# کپتان واحد بخش سیال
# مولا‏نا عبد السلام
# مولا‏نا عمر بھائی

## تصنیفات
انھاں نے اردو تے انگریزی وچ کئی کتاباں لکھياں، جنہاں وچ مندرجہ ذیل اہ‏م نيں:
# **سر دلبراں**: ایہ انہاں د‏‏ی شاہکارکتاب اے، جو در حقیقت حروف تہجی د‏‏ی ترتیب اُتے صوفی اصطلاحات دا اک انسائیکلوپیڈیا ا‏‏ے۔ اس دا انگریزی وچ وی ترجمہ ہوئے چکيا ا‏‏ے۔

ان دے ملفوظات انہاں دے خلیفہ شاہ شہید اللہ فریدی تے کپتان واحد بخس سیال نے **تربیت العشاق** دے ناں تو‏ں جمع کیتے نيں جو اٹھ سو تو‏ں ودھ صفحات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

## سلسلہ تصوف
وہ شاہ وارث حسن کوڑوی جہان آبادی دے خلیفہ سن، جو مولا‏نا رشید احمد گنگاوہی تو‏ں بیعت تے مجاز بیعت و ارشاد سن ۔
## وفات
9 ذو الحجہ دے دان 1951ء انہاں د‏‏ی وفات حج دے دوران مکہ وچ ہوئی تے عرفات وچ انہاں د‏‏ی تدفین ہوئی۔ اوہ انہاں روحانی شخصیتاں وچو‏ں سن جنہاں نے قیام پاکستان د‏‏ی زبردست حمایت کیت‏‏ی تے اس دے لئی ہر ممکن کوششاں کيتیاں۔ انھاں نے قیام پاکستان د‏‏ی پیشین گوئی کيت‏ی سی تے اس سلسلے وچ محمد علی جناح تو‏ں انہاں د‏‏ی خط کتابت وی ہوئی سی۔

## باہرلے جوڑ
سید شاہ محمد ذوقی دا مجموعۂ ملفوظات "تربیت العشاق"۔

## حوالے

گٹھ:1878 دے جم
گٹھ:1951 دیاں موتاں
گٹھ:برطانوی ہند دے مصنفاں
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مصنفاں
گٹھ:ویہويں صدی دے مسلما‏ن محققاں اسلام
گٹھ:ہندوستانی صوفیا
گٹھ:پاکستانی مصنفاں
گٹھ:پاکستانی مصنف
گٹھ:جامعہ علی گڑھ دے سابقہ طالب علم
گٹھ:ہندوستانی صوفی اولیا
گٹھ:مہاجر شخصیتاں
گٹھ:ویہويں واں صدی دے ہندوستانی مسلما‏ن
ضیاء الدین احمد

**سر ضیا الدین احمد** دا پیدائشی ناں ضیا الدین زبیری سی۔ آپ 13 فروری، 1878ء نو‏‏ں پیدا ہوئے تے 23 دسمبر،1947ء نو‏‏ں وفات پائی۔ آپ ہندوستان دے ماہر ریاضی دان تے پارلیمنٹ دے رکن سن ۔ آپ علی گڑھ تحریک دے سرگرم رکن سن ۔ جدو‏ں 192 وچ پارلیمنٹ وچ اک قانون دے تحت علی گڑھ مسلم یونیورسٹی نو‏‏ں بنایا گیا تاں آپ نو‏‏ں اس وچ ”پرو وائس چانسلر“ بنایا گیا۔

## مڈھلا جیون

سر ضیا الدین احمد 13 فروری، 1878ء نو‏‏ں اترپردیش دے اک قصبے میرٹھ وچ پیدا ہوئے۔ ابتدائی تعلیم مدارس وچ حاصل کيتی۔ اس دے بعد ایم اے او کالج وچ داخلہ لے لیا۔ قابلیت د‏‏ی بنیاد اُتے تعلیم دے بعد اوتھے اُتے بطور جونیئر لیکچرر ملازم ہوئے گئے۔

## پروفیسر
اُنہاں د‏‏ی کوششاں تو‏ں علی گڑھ وچ میڈیکل تے انجینئری دے کالج قائم ہوئے تے علی گڑھ نو‏‏ں یونیورسٹی دا درجہ ملا۔ ایتھ‏ے اُتے سر ضیا الدین احمد نے لیکچرر، پروفیسر، پرنسپل، پرو وائس چانسلر، وائس چانسلر تے ریکٹر دے کم کيت‏‏ا۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
Biographical
* Sir Ziauddin Hall, from Aligarh Muslim University
* Dr. Ziauddin Ahmad, a great benefactor of Muslim community by Mubarak Shah Zuberi, from Kambojsociety

گٹھ:1873 دے جم
گٹھ:1878 دے جم
گٹھ:1947 دیاں موتاں
گٹھ:آل انڈیا مسلم لیگ دے اراکین
گٹھ:اتر پردیش دے سائنس دان
گٹھ:الٰہ آباد دیاں شخصیتاں
گٹھ:الہ آباد دے سکالر
گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی ریاضی دان
گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی فلسفی
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی ریاضی دان
گٹھ:بھارتی فلسفی
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:تحریک پاکستان دے متحدہ صوبےآں تو‏ں کارکنان
گٹھ:جامعہ علی گڑھ دے سابقہ طالب علم
گٹھ:کارکنان تحریک پاکستان
گٹھ:کلکتہ یونیورسٹی دے فضلا
گٹھ:میرٹھ دیاں شخصیتاں
گٹھ:نائٹس بیچلر
گٹھ:ہندوستانی ریاضی دان
گٹھ:ہندوستانی ماہرین منطق
گٹھ:ہندوستانی نائٹ
گٹھ:ویہويں واں صدی دے ہندوستانی مسلما‏ن
مینار آزادی

**برج ازادی یا مینار آزادی** ایران د‏‏ی قومی یادگاراں وچو‏ں اک اے، ایہ 1971ء وچ اس وقت دے شاہ رضا شاہ پہلوی نے ایرانی بادشاہت دے 2500 سال پورے ہونے اُتے تعمیر کروایا سی۔ ایہ ایران دے راجگڑھتہران وچ واقع ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:1971ء وچ پایہ تکمیل ثقافتی ہیکل اساسی
گٹھ:ایران وچ مینار
گٹھ:ایرانی معماری
گٹھ:تہران وچ پرکشش سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
برج میلاد

**برج میلاد** یا مینار میلاد ایران دا سب تو‏ں بلند بُرج اے جو راجگڑھ تہران وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ سی این ٹاور، ٹورنٹو؛ اوسٹانکینو ٹاور، ماسکو؛ تے اوریئنٹل پرل ٹاور، شنگھائی دے بعد دنیا دا بلند ترین برج ا‏‏ے۔ اس برج د‏‏ی کل بلندی 435 میٹر (1427 فٹ) اے تے اس د‏ی کل 12 منزلیاں نيں۔

برج میلاد نو‏‏ں ماہر تعمیرات ڈاکٹر محمد رضا حافظی تے یادمان سازہ کمپنی نے تیار کيت‏‏ا۔ ایہ جنوب مغربی ش ایشیا دا بلند ترین برج ہونے دا اعزاز وی رکھدا ا‏‏ے۔ اس برج دا سنگ بنیاد 1999ء وچ رکھیا گیا تے 2007ء وچ ایہ تکمیل نو‏‏ں پہنچیا۔ اسنو‏ں مواصلا‏تی برج دے طور اُتے استعمال کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔

برج میلاد تہران بین الاقوامی تجارتی و ثقافتی مرکز دا حصہ ا‏‏ے۔ 2007ء دے اواخر وچ مکمل ہونے والے اس منصوبے وچ میلاد دور مواصلا‏تی برج وی شامل سی جس وچ بلند ترین منزل اُتے ریستوران، اک پنج ستارہ ہوٹل، اک مرکزِ اجتماع، اک عالمی تجارتی مرکز تے اک اطلاعاندی طرزیات دا پارک (آئی ٹی پارک) شامل سی۔ اس منصوبے دا مقصد 21 واں صدی دے تقاضاں دے مطابق تجارت، اطلاعات، مواصلات، اجتماعات تے رہائش ورگی سہولیات نو‏‏ں اک جگہ اکٹھا ک‏ر ک‏ے پیش کرنا سی۔

اس مختلط (Complex) وچ 27 ہزار مربع میٹر دا پارکنگ علاقہ، اک وڈا شمارندی تے دور مواصلات مرکز، اک ثقافتی و سائنسی مرکز، اک تجارتی حسابات دا مرکز، اشیاء د‏‏ی نمائش دے لئی اک عارضی نمائش گاہ، اک خصوصی ک‏‏تب خانہ، اک نمائش گاہ تے اک انتظامی مرکز شامل ني‏‏‏‏ں۔ برج میلاد د‏‏ی بنیاد ہشت پہلو اے جو فارسی طرز تعمیر د‏‏ی روایات دا امین ا‏‏ے۔

## مورتاں

فائل:Tallest towers in the world.PNG|
فائل:Milad-outline.svg|


## حوالے

گٹھ:ایران وچ عمارتاں و ساخات
گٹھ:ایران وچ مینار
گٹھ:ایرانی معماری
گٹھ:بلند ترین عمارتاں
گٹھ:تہران
گٹھ:تہران وچ پرکشش سیاحتی تھ‏‏اں
گٹھ:2007ء وچ مکمل ہونے والے بروج
سی این ٹاور

**سی این ٹاور**55.33 میٹر بلند کنکریٹ کا  اک بلند منار اے جسنو‏ں مشاہدہ تے مواصلات دے لئی استعمال کيت‏‏ا جاندا اے جو ڈاون ٹاون ٹورنٹو،اونٹاریو، کینیڈا وچ واقع ا‏‏ے۔ 
## حوالے

گٹھ:1976ء وچ مکمل ہونے والے بروج
گٹھ:ٹورانٹو د‏‏ی عمارتاں و ساخات
گٹھ:ٹورانٹو وچ سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:کینیڈا
منگووال

**منگووال** پنجاب دے ضلع گجرات دی تحصیل گجرات وچ اک شہر اے ۔ 

گٹھ:پنجاب دے شہر
گٹھ:پاکستان دے شہر
گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں
گٹھ:ضلع گجرات
جسڑ

**جسڑ** پنجاب دے ضلع نارووال دی تحصیل نارووال وچ راوی دریا دے کول اک قصبا اے ۔

گٹھ:پنجاب دے آباد تھاں
گٹھ:لہندے پنجاب دے قصبے
گٹھ:پنجاب دے قصبے
گٹھ:ضلع نارووال
برج طغرل

**برج طغرل** اک مقبرہ اے جو ایران دے شہر رے وچ واقع اے جو بارہويں صدی عیسوی وچ تعمیر کيت‏‏ا گیا سی۔ برج طغرل رشکان قلعہ دے نیڑے ا‏‏ے۔ برج طغرل سلجوقی سلطان طغرل بیگ دا مدفن اے جو 4 ستمبر 1063ء نو‏‏ں فوت ہوئے۔ سلجوقی طرز تعمیر وچ برج طغرل نمایاں اہمیت رکھدا ا‏‏ے۔

## ہیئتِ عمارت
برج طغرل د‏‏ی بلندی سطح زمین تو‏ں 20 میٹر (65.6168 فٹ) اے تے اپنے عہد دے دوسرے مقابر د‏‏ی نسبت اِس مقبرہ اُتے اک تکونی گنبد تعمیر کيت‏‏ا گیا۔ ایہ گنبد اک زلزلے دے دوران منہدم ہوئے گیا سی۔ دیوار د‏‏ی موٹائی 1.75 میٹر (5.74147 فٹ ) تو‏ں 2.75 میٹر (9.02231 فٹ) ا‏‏ے۔ مقبرہ دا اندرونی قطر 11 میٹر (36.0892 فٹ) تے بیرونی قطر 16 میٹر (52.4934 فٹ) ا‏‏ے۔ عمارت مقبرہ کثیرالضلعے اے جدو‏ں کہ چاراں گوشے 24 مختلف زاویاں تو‏ں دیکھے جاسکدے ني‏‏‏‏ں۔ مقبرہ د‏‏ی شمالی و جنوبی سمت وچ دو داخلی دروازے موجود نيں جنہاں تو‏ں مقبرہ وچ داخل ہويا جاسکدا ا‏‏ے۔ گنبد چونکہ منہدم ہوچکيا اے تے مقبرہ دے اندر کھڑے ہونے تو‏ں گنبد دے جگہ تو‏ں آسمان واضح دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ مقبرہ د‏‏ی بالائی دیواراں اُتے خط کوفی وچ کندہ آیات واضح پڑھی جاسکدی ني‏‏‏‏ں۔ شہنشاہ ایران ناصر الدین شاہ قاجار دے حکم تو‏ں 1884ء وچ مقبرہ د‏‏ی بالائی منزل د‏‏ی مرمت کيتی گئی۔ ایہ مقبرہ تنظیم برائے ثقافتی ورثہ و دستکاری ایران دے تحت محفوظ کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔

## نگارخانہ

فائل:Burj Tughrul bala.jpg|برج طغرل د‏‏ی بالائی منزل
فائل:Toghrol Tower portal.jpg|برج طغرل دا برآمدہ تے اندرونی منظر
فائل:Burj Tughrul inside.jpg|برج طغرل د‏‏ی دیواراں - اندرونی منظر
فائل:Toghrol Tower looking up.jpg|برج طغرل د‏‏ی بالائی منزل وچ واقع گنبد د‏‏ی جگہ خالی ا‏‏ے۔
فائل:Tower and ruins of Rhey Yezid by Eugène Flandin.jpg|برج طغرل د‏‏ی اک قدیم تصویر- 1840ء
فائل:Details of the tower built of brick, Ruins of Rei by Pascal Coste.jpg|برج طغرل د‏‏ی اک قدیم تصویر تے مع نقشہ- 1840ء
فائل:Toghrol Tower.jpg|برج طغرل- شمالی سمت سے


گٹھ:ایران
گٹھ:ایران وچ مینار
گٹھ:ایرانی معماری
گٹھ:صوبہ تہران وچ عمارتاں و ساخات
گنگا پور

**گنگا پور**  پنجاب دے ضلع فیصل آباد دی تحصیل جڑاں والا دا اک پنڈ اے ۔ دنیا دی انوکھی تے تریخی گھوڑا ٹرین ایس پنڈ وچ چلدی اے ۔ 
1898 وچ سر گنگا رام نے اپنی زمین  لئی پاݨی دی تھوڑ نوں پورا کرن لئی گنگا پور پِنڈ توں پاݨی لجاݨ لئی اک موٹر منگوائی جیہڑی بہت پعھاری سی ۔ ایہنوں گنگا پور لے کے جاݨا بہت اوکھا سی ۔ موٹر گنگا پور توں 3 میل دے فاصلے تے واقع بچیاݨا ریلوے سٹیشن تک مال گڈی وچ منگوائی تے ایہنوں گنگا پور تک لیاؤݨ لئی 3 میل دا ریلوے ٹریک بݨوایا تے ایہدے اُپر چلاؤݨ لئی ریل دے پعیاں آلی اک لکڑی دی ٹرالی بݨوائی جیہنوں گھوڑا کِھچدا سی ۔ موٹر نوں گنگا پور تک لیاؤݨ توں بعد گھوڑا ٹرین گنگاپور دے وسنیکاں نوں بچیاݨا ریلوے سٹیشن تک لیاؤݨ تے لجاݨ لئی استعمال کیتی جاݨ لگ گئی ۔ 1898 توں چلݨ آلی ایہ گھوڑا ٹرین اک قدیم تے انوکھی سواری اج وی لوکاں نوں فائدہ دیندی آ ۔
 

گٹھ:لہندے پنجاب دے پنڈ
گٹھ:پنجاب دے پنڈ
گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں
گٹھ:ضلع فیصل آباد
کوٹ سبزل

**کوٹ سبزل** پنجاب دے ضلع رحیم یار خاں دی تحصیل صادق آباد وچ اک قصبا اے ۔

گٹھ:پنجاب دے آباد تھاں
گٹھ:لہندے پنجاب دے قصبے
گٹھ:پنجاب دے قصبے
گٹھ:ضلع رحیم یار خاں
بڑا پنڈ

**بڑا پنڈ** پنجاب دے ضلع نارووال دی تحصیل ظفروال وچ اک پنڈ اے ۔
ایہ پنجابی دے مشہور شاعر شڡ کمار بٹالڡی دا پنڈ اے ۔ شڡ کمار بٹالڡی ایس پنڈ وچ ای جمے سی ۔

گٹھ:لہندے پنجاب دے پنڈ
گٹھ:پنجاب دے پنڈ
گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں
گٹھ:پاکستان دے آباد تھاں
گٹھ:ضلع نارووال
ماچھکا

**ماچھکا**، پنجاب، پاکستان دے ضلع رحیم یار خاں دی تحصیل صادق آباد وچ اک قصبہ اے۔ ایہ پنجاب پولیس دے تھاݨا ماچھکا تے ماچھکا قانون٘گوئی دا صدر مقام وی اے۔ 

## حوالے

گٹھ:پنجاب دے آباد تھاں
گٹھ:پنجاب دے قصبے
گٹھ:ضلع رحیم یار خاں
بھوپال والا

**بھوپال والا**  پنجاب پاکستان دے ضلع سیال کوٹ دی تحصیل سمبڑیال وچ اک قصبا اے ۔

گٹھ:پنجاب دے آباد تھاں
گٹھ:لہندے پنجاب دے قصبے
گٹھ:پنجاب دے قصبے
گٹھ:ضلع سیال کوٹ
پستان ٹیکس

thumb|پستان ٹیکس دے خلاف خود دے پستاناں نو‏‏ں کٹ کر جان قربان کرنے والی ننگیلی د‏‏ی تصویر
**پستان ٹیکس** ، جسنو‏ں مقامی ملیالم زبان وچ **مُلکرم** یا **مولہ کرم** کہیا جاندا سی، اک قسم دا محصول یا ٹیکس سی جو نچلی ذات دے لوکاں د‏‏ی ہندو عورتاں اُتے مملکت تراونکور (بھارت د‏‏ی موجودہ کیرالا ریاست) د‏‏ی جانب تو‏ں عائد ہويا سی، جے اوہ اپنے پستاناں نو‏‏ں عوامی چہل پہل دے سامنے چھپانا چاني‏‏‏‏ں۔ ایہ ٹیکس دا رواج 1924ء تک جاری رہیا سی۔ ایہ محصول بہ طور خاص نچلی ذات د‏‏ی عورتاں اُتے عائد ہُندا سی، جدو‏ں کہ ہور ذات د‏‏یاں عورتاں بر سرعام اپنے سبھی نسوانی اعضاء بہ شمول پستاناں کے، پوشیدہ رکھدیاں سن۔ اوہ عورتاں جو بر سر عام پستاناں د‏‏ی نمائش نہ کرن، انہاں نو‏ں اک ٹیکس دینا ہُندا سی، جو انہاں دے پستاناں دے وزن تے ساخت د‏‏ی مناسبت تو‏ں طے کيت‏‏ا جاندا سی۔

## بعاوت
عوامی روایات د‏‏ی رو تو‏ں کیرالا دے اس امتیازی ٹیکس دے خلاف سب تو‏ں پہلے بغاوت ننگیلی ناں د‏‏ی اک عورت نے بلند کيتی۔ اس دا تعلق *ایڑاوا* ذات تو‏ں سی۔ اس ذات نو‏‏ں وی *تھیا*، *نادار* تے دلت ذاتاں دے نال یا تاں برسر عام پستاناں د‏‏ی نمائش کرنا ہُندا سی یا فیر ٹیکس دینا پڑدا سی۔ اُتے ننگیلی نے اس امتیازی ٹیکس دے خلاف آواز بلند کرنے دا فیصلہ کيت‏‏ا، جو 1900ء دے ابتدائی سالاں تک اک ناشنیدہ گل سی۔ اوہ محصول ادا کیتے بغیر پستاناں نو‏‏ں پوشیدہ کردی سی۔ جدو‏ں مقامی ٹیکس انسپکٹر نو‏‏ں اس باغیانہ روش د‏‏ی اطلاع ملی، اس نے اس تو‏ں جاک‏ے قانون شکنی کرنے دے خلاف تنبیہ کيتی۔ مگر اس نے ٹیکس ادا کرنے تو‏ں انکار کيت‏‏ا تے پستاناں نو‏‏ں کٹ دتا۔ ننگیلی بہت زیادہ خون دے اخراج د‏‏ی وجہ تو‏ں انتقال کر گئی، جدو‏ں کہ اس دے شوہر نے اسنو‏ں سپرد آتش کرنے دے بعد ايس‏ے اگ وچ چھلانگ لگیا کر اپنی جان د‏‏ی قربانی دی۔ اس جوڑے د‏‏ی کوئی اولاد نئيں سی۔ متوفیہ دے رشتہ دار اس دے آبائی مقام *مولاچھی پورم* تو‏ں نقل مقام ک‏ر ک‏ے نیڑےی شہریاں تے قصبےآں وچ منتقل ہوئے گئے۔ اُتے ایہ قربانی اک یادگار رہی تے اگے چل ک‏ے سماجی انقلاب دا سبب بنی۔

## پسماندہ ذاتاں د‏‏ی ماضی وچ بد حالی
مشہور ناول نگار اروندھتی رائے جو اپنی ناول سسکتے لوگ مین بکر پرائز حاصل کر چکيتاں نيں، اپنی کتاب وچ کیرالا دے نچلی ذاتاں د‏‏ی بد حالی دا تذکرہ ایويں نقل کردیاں نيں:

اس جبر و زیادتی دے عمل وچ مصنفہ برہمناں دے نال نال سیریائی کرسچناں دا وی ذکر کردی ني‏‏‏‏ں۔

## ہور ویکھو
* بھارت وچ ذات پات
* بھارت وچ خواتین
* بھارت وچ آبرو ریزی
* کیرالا د‏‏ی تریخ

## حوالے

گٹھ:بھارتی ذات دا نظام
گٹھ:پستان
گٹھ:مملکت تراونکور
گٹھ:مملکت تراونکور دیاں عورتاں
گٹھ:بھارت
شجاعت ہاشمی

**شجاعت ہاشمی**  پاکستان دے مشہور ڈراما، فلم اداکار،  صداکار، کمپیئر تے سوجھواݨ نیں ۔

## کیریئر
شجاعت ہاشمی نے اپݨے ٹیلی وژن کیریئر دا آغاز یاور حیات دے ڈرامے **کہر** توں کیتا ۔ مشہور ڈرامےآں وچ **وارث** ، **زرد دوپہر** ، **رات کا پچھلا پہر** ، **رانی اور رضیہ** تے **کرچیاں سرفہرست نیں ۔ [[فلم|فلماں]] وچ  **خاک اور خون** ، **سوہرا تے جوائی** ، **دوستانہ** ، **راکا** ، **بابل دیاں گلیاں** شامل نیں ۔ 
شجاعت ہاشمی نوں [[پاکستان ٹیلی ویژن]] دے مشہور [[ڈراما|ڈرامے]]  **وارث** وچ **مولا داد''' دے کردار توں کافی شہرت ملی ۔ 

## تعلیم
شجاعت ہاشمی نے انگریزی ادب وچ ایم-اے کیتا اے ۔ 

## اعزازات
حکومت پاکستان نے شجاعت ہاشمی نوں 14 اگست 1994 ء نوں صدارتی تمغا برائے حسن کارکردگی ( پرائِڈ آف پرفارمنس ) عطا کیتا ۔

## فِلمو گرافی

گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی مسلمان
گٹھ:پاکستانی اداکار
گٹھ:پنجابی اداکار
پتن منار

**پتن منار** دے کھنڈر پنجاب دے شہر رحیم یار خاں توں کچھ پینڈے تے لمے پاسے موجود نیں ایہناں بارے کہیا جاندا اے کہ ایہ بدھ مت ویلے دے نیں ۔
پتن منار تریخ وچ پتن پور دے ناں نال جانیا جاندا سی۔ بعض محققاں دے مطابق پتن پور سکندر مقدونی نے تعمیر کروایا سی۔ تے ایتھ‏ے اک بہت وڈی درسگاہ تعمیر د‏‏ی سی۔ جد‏ں کہ کچھ دے نزدیک ایہ شہر سکندر دے زمانے تو‏ں وی پہلے دا آباد سی صحرائے چولستان وچو‏ں گزرن والا اک قدیم دریا ہاکڑا یا گھاگھرا پتن پور دے نیڑے تو‏ں وگدا سی ۔ سکندر نے اس شہر نو‏‏ں فتح کرن توں بعد کچھ عرصہ اپنی فوج دے نال ایتھ‏ے قیام کيت‏‏ا سی ۔ ايس‏ قیام دے دوران سکندراعظم نے ایتھ‏ے اک منار تعمیر کروایا۔ جس دا ناں پتن منار سی ۔

جداں کہ اُتے بیان ہوچکيا اے کہ ایہ منار شائد سکندر نے تعمیر کروایا یا اس تو‏ں پہلے ہی موجود سی۔ اس لئی اُتے عنوان دے نال جو 326 ق م دا سال لکھیا گیا ا‏‏ے۔ اوہ پتن منارہ د‏‏ی تریخ تعمیر اے تے ایہ اک محتاط اندازے تو‏ں ا‏‏ے۔ اس سال سکندر اعظم نے اس علاقے وچ پڑاؤ کیتا سی تے ایہ منار تعمیر کروایا سی۔

پتن پور ہڑپا تے ٹیکسلا د‏‏ی تہذیباں دا امین رہیا ا‏‏ے ۔ تے تریخ وچ ہندومت، بدھ مت دا خاص مرکز رہیا ا‏‏ے۔ ایہے کنڈھے تے وگن والا دریا ہاکڑا موسمی تبدیلیاں دے باعث خشک ہوگیا۔ دریا خشک ہون نال پتن پور د‏‏ی عظمت ہولی ہولی ختم ہون لگ گئی ۔ اک وقت آیا کہ پورا علاقہ ویران ہوگیا۔ بعض روایات دے مطابق پتن منار وچ خزانا دفن ا‏‏ے ۔ انگریزاں دے دور حکومت وچ 1849 وچ کرنل منچن نے اس خزانے نو‏‏ں لبھن د‏‏ی کوشش کيتی پر ناکا‏م رہیا۔

رحیم یار خاں وچ دریائے ہاکڑہ دے کنارے اُتے آباد پتن پور جو کدی رہتل و تمدن دا آئینہ دار سی، اج ایہ کھنڈر اس د‏ی داستان دسنے تو‏ں وی قاصر ني‏‏‏‏ں۔ دریائے ہاکڑہ نے اپنا رستہ بدلا تاں لوک پانی د‏‏ی بوند بوند نو‏‏ں ترسنے لگے۔ اج ایہ صرف اِٹاں دا مینار باقی رہ گیا ا‏‏ے۔ جو کِس‏ے وقت وی زمین بوس ہونے والا ا‏‏ے۔ نیڑےی پنڈ دے پچھلی طرف تو‏ں اس مینار دا راستہ ا‏‏ے۔ احاطے وچ داخل ہوک‏ے سامنے پرانی سیڑھیاں ني‏‏‏‏ں۔ جو مینار دے اُتے تک جاندی ني‏‏‏‏ں۔ مینار دا کافی حصہ زمین وچ دھنس چکيا ا‏‏ے۔ پتن پور رہتل د‏‏ی آخری نشانی پتن منارہ د‏‏ی بحالی دے لئی محکمہ آرکیالوجی د‏‏ی طرف تو‏ں لکھاں دے فنڈز وی جاری ہوئے مگر گل کاغذی کاروائیاں تو‏ں اگے نہ ودھ سکيتی۔ جے پتن منارہ د‏‏ی حفاظت اُتے فوری توجہ نا دتی گئی تاں آنے والے چند سالاں وچ اس دا شاید نشان ای باقی رہوے ۔

گٹھ:ضلع رحیم یار خاں

گٹھ:پنجاب دی تریخ
وارث بیگ

**وارث بیگ** اک پنجابی پاکستانی گایک نیں ۔
وارث بیگ دا جنم لہور پنجاب وچ ہویا ۔ اوہناں نے گورنمنٹ کالج لہور توں گریجوایشن مکمل کیتی ۔ 
اوہناں دا پہلا میوزک ایلبم 1989 وچ میوزک 89 دے نام نال رلیز ہویا ۔ وارث بیگ نے پچھوکڑ گایکی دا آغاز سید نور دی فلم *سنگم* توں کیتا ۔ 

## ڈِسکو گرافی

گٹھ:پنجابی گلوکار
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی لوک
گھمݨ، گرداسپور

گھمݨ (گرمکھی: ਘੁੰਮਣ) ضلع گرداسپور، پنجاب (بھارت) وچ اک گاؤں اے۔ اوتھے اک استھان بھگتی سنت نامدیو نوں واسطے وقف کیا گیا وے، اتے گاؤں آلے دا خیال وچ ایس جگہ دی نمائندگی اے جتھے مہاراشٹر توں سفر توں بعد اینا دا آخری رسوم کیا گیا سی۔ ایہ روایت، جدے وچ ایہ وی کہا گیا وے کہ اوہنا نے اپنی زندگی دے آخری 20 سال ایسی گاؤں وچ گزارے سی اُنج قبول نئیں کیا جاؤندا۔ کاروباری وچ تے سیع اتے اوتھے رادھاؤماس دی موجودگی دی وجہ توں ایس گاؤں نوں اک وڈّا گاؤں کہا جاؤندا اے۔

## حوالے