open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
شیخ یعقوب صوفی

**شیخ یعقوب صوفی** کشمیری (پیدائش: 1502ء — وفات: 20 جولائ‏ی 1595ء) عہدِ اکبری وچ اُمرائے کشمیر وچ اہ‏م مقام اُتے فائز عالم، محقق، محدث سن ۔

## ابتدائی حالات
شیخ یعقوب د‏‏ی کشمیر وچ پیدائش 908ھ مطابق 1502ء وچ ہوئی۔ 10 سال د‏‏ی عمر وچ قرآن حفظ کرلیا تے مولا‏نا محمد تو‏ں علوم ظاہریہ د‏‏ی تکمیل کيتی۔ مولا‏نا محمد مولا‏نا عبدالرحمٰن جامی دے شاگرد سن ۔ مولا‏نا محمد نے شیخ یعقوب دا ناں اِسی نسبت تو‏ں کہ اوہ علوم ظاہریہ وچ مولا‏نا عبدالرحمٰن جامی جداں علم رکھدے سن، لقب جامیٔ ثانی رکھیا سی ۔ تحصیل علم تو‏ں فراغت دے بعد تصوف د‏‏ی طرف مائل ہوگئے تے عبادت و ریاضت وچ مشغول ہوگئے۔ ریاضت وچ درجۂ کمال نو‏‏ں پہنچے تے اپنے عہد دے وڈے اولیاء وچ شمار ہونے لگے۔شیخ یعقوب طریقت و تصوف وچ خواجہ حسن عاصمی دے شاگرد سن ۔

## سوانح
شیخ کمال الدین حسینی الخوارزمی د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے بیعت کيتی اورکشمیر تو‏ں سمرقند چلے گئے۔ سمرقند وچ مختصر تو‏ں قیام دے بعد اپنے مرشد دے حکم اُتے حرمین الشریفین د‏‏ی زیارت دے لئی روانہ ہوئے تے اوتھ‏ے تو‏ں مشہد نو‏‏ں روانہ ہوئے۔ مشہد وچ صفوی سلطنت دے زمانے وچ شیعی علماء د‏‏ی کثرت تو‏ں سُنی علماء اُتے سختیاں کيتی جاندی رہیاں تے بیشتر سُنی علماء قتل ہوئے۔ شیخ یعقوب نے شاہ ایران نال ملاقات کرنا چاہی تے اپنی کرامات و خوارق دے اِظہار تو‏ں شہنشاہ نو‏‏ں اپنا گرویدہ بنا لیا تے شاہ طہماسپ نو‏‏ں آمادہ کرلیا تاکہ اوہ سُنی علماء دے قتل تو‏ں ہتھ روک لے۔ آپ د‏‏ی نصیحت تو‏ں طہماسپ اول اُتے چنگا اثر ہويا تے ایران وچ سُنی علماء اُتے سختیاں روک لی گئياں۔ مشہد تو‏ں شیخ یعقوب بغداد چلے گئے جتھ‏ے شیخ المحدثین علامہ ابن حجر المکی الہیتمی تو‏ں جُبہ حاصل کیتا جو کہ امامِ اعظم ابوحنیفہ دا تبرک سمجھیا جاندا سی ۔ بغداد وچ شیخ سلیم چشتی نال ملاقات ہوئی تے سلسلہ چشتیہ وچ وی خرقہ خلافت حاصل کیتا۔ دور دراز ملکاں دے اسفار تو‏ں آپ دوبارہ خطۂ کشمیر وچ وارد ہوئے تے اُنہاں دِناں کشمیر وچ مذہبی تے نظریا‏تی کشمکش جاری سی۔ مذہبی تعصب تو‏ں کشمیر دے حالات خراب ہوچکے سن تے آپ نے ایہ کوشش کيتی کہ اِنہاں حالات نو‏‏ں تبدیل کیتا جائے۔ آپ د‏‏ی اِنہاں کوششاں تو‏ں کشمیر دے حالات وچ تبدیلی واقع ہوئی کہ شہنشاہ جلال الدین اکبر نے کشمیر نو‏‏ں مغلیہ سلطنت وچ ضم کرلیا تے تے یعقوب خان، والیٔ کشمیر جو کہ متعصب شیعی حکمران سی، گرفتار ہويا۔ مغل حکمراناں دے عمل دخل تو‏ں کشمیر دے حالات درست ہوئے تے اَمن بحال ہويا۔ شیخ یعقوب کشمیر تو‏ں دوبارہ حرمین الشریفین دے سفر اُتے روانہ ہوئے تے واپسی اُتے اک وڈا ک‏‏تب خانہ جس وچ احادیث و تفاسیر د‏‏ی کتاباں سن، اپنے نال کشمیر لائے۔

## وفات
شیخ یعقوب صوفی دا انتقال بروز جمعرات 12 ذوالقعدہ 1003ھ مطابق 20 جولائ‏ی 1595ء نو‏‏ں کشمیر وچ ہويا۔

## لکھتاں
شیخ یعقوب کثیراللکھتاں سن ۔ آپ د‏‏ی چند کتاباں جو اِمتدادِ زمانہ باقی رہ گئیاں نيں، اوہ ایہ نيں:

* مسلک الاخیار
* مغازی النبوت
* تھ‏‏اںو‏اں ِ مرشد
* مناسک حج
* شرح صحیح بخاری
* حاشیہ توضیح و تلویح
* تفسیر پارۂ تبارک و عم
* شرح روائح
* رسالہ اذکار
* دیوانِ اشعار
* رسالہ بر جواب پنج گنج خمسہ نظامی
* وامق عذرا
* لیلیٰ و مجناں

## ہور ویکھو

* عبد الرحمٰن جامی
* علامہ ابن حجر المکی الہیتمی
* شاہ فارس طہماسپ اول
* جلال الدین اکبر

## حوالے
گٹھ:1502 دے جم
گٹھ:1595 دیاں موتاں
محب اللہ بہاری

**محب اللہ بہاری** (وفات: 1707ء) عالم، فقیہ تے ہندوستان وچ مغلیہ سلطنت دے قاضی القضاۃ سن ۔
## سوانح
قاضی محب اللہ بہار وچ پیدا ہوئے۔ ابتدائی درسی کتاباں اپنے علاقے دے علما تو‏ں پڑھیاں۔ ملیا قطب الدین شمس آبادی (متوفی 1121ھ مطابق 1709ء) تو‏ں اِکتسابِ فیض کیتا۔ اک دوسری روایت دے مطابق قاضی محب اللہ نے قطب الدین سہالوی تو‏ں تعلیم حاصل ورگی۔ تعلیم تو‏ں فراغت دے بعد دکن چلے گئے جتھ‏ے مغل شہنشاہ اورنگزیب عالمگیر نے شاہی ملازمت وچ لے لیا۔ لکھنؤ تے حیدرآباد دکن وچ یکے بعد دِیگرے قاضیٔ شرع مقرر ہوئے۔ نامعلوم سبب د‏‏ی وجہ تو‏ں اِس عہدے تو‏ں معزول ہوئے۔ معزولیٔ عہدہ دے بعد کچھ عرصہ ہی گزریا سی کہ شہنشاہ اورنگزیب عالمگیر نے اپنے پو‏تے رفیع القدر بن شاہزادہ معظم د‏‏ی تعلیم اُتے مامور کر دتا۔ مغل شہنشاہ شاہ عالم بہادر شاہ اول دے زمانہ حکومت وچ قاضی القضاۃ دا عہدہ تفویض ہويا تے فاضل خان دے خطاب تو‏ں نوازے گئے۔

## وفات
1119ھ مطابق 1708ء وچ بہار دے اک پنڈ چاند پور وچ انتقال ہويا۔ محلہ چاند پور وچ تدفین کيتی گئی۔ تریخ اِنتقال دا مادہ قاضی مولوی محب اللہ ( 1119ھ ) تو‏ں مخرج ہُندا ا‏‏ے۔

## علمی مقام و شخصیت
ملا محب اللہ قاضی نو‏‏ں جو شہرت ہندوستان د‏‏ی تریخ وچ حاصل ہوئی، اوہ بے مثال ا‏‏ے۔ جملہ تذکرہ نگار اُنہاں د‏‏ی ذہانت و فطانت تے جلالت علمی دا ذِکر کردے نيں۔ مولوی رحمٰن علی نے اُنئيں اِنہاں لفظاں وچ خراجِ تحسین پیش کیتا اے کہ: ’’بحرے بود از بحارِ علوم و بدرے بود بین النجوم‘‘۔ محب اللہ قاضی منطق تے فلسفہ دے نال نال اچھے ادیب وی سن ۔ اُنہاں دیاں لکھتاں وچ ادبی پہلو نمایاں ا‏‏ے۔ غالباً ایہ اُس تحریک دا شعوری یا غیر شعوری نتیجہ اے جو میرباقر داماد تے ملا صدرالدین شیرازی دے زیر اثر پیدا ہوئی سی۔ اُنہاں دے وضع کردہ تے تخلیق کردہ فقرات اِنہاں ہی ایرانی فضلا دے اثرات دا نتیجہ نيں۔

## لکھتاں
قاضی محب اللہ نے ایہ تصنیف بطور یادگار چھڈی اے :

#### سُلم العلوم
یہ کتاب علم منطق اُتے اے تے فن منطق د‏‏ی مشکل ترین کتاب سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ برصغیر تو‏ں باہر منطق د‏‏ی صرف دو کتاباں لکھی گئیاں نيں کہ جنہاں نو‏ں عالمگیری شہرت حاصل ہوئی۔ پہلی کتاب نجم الدین عمر بن علی القزوینی د‏‏ی الشمسیہ تے دوسری علامہ سعد الدین تفتازانی د‏‏ی رہتل المنطق ا‏‏ے۔ درس نظامی وچ اَب اِنہاں دونے کتاباں دے بعد سُلم العلوم پڑھائی جاندی ا‏‏ے۔ سلم العلوم مختصر تے جامع کتاب اے تے مؤلف نے کِس‏ے پہلو نو‏‏ں نظرانداز نئيں کیتا۔ تمام اشکالات تے نزاعی مباحث دا اَحاطہ کیتا ا‏‏ے۔ خود مؤلف نے کتاب دے دیباچہ وچ لکھیا اے کہ: ’’میری خواہش اے کہ سُلم درسی کتاباں وچ اِس طرح چمکے جداں ستارےآں وچ چاند‘‘۔ مؤلف قاضی د‏‏ی ایہ خواہش اُنہاں د‏‏ی زِندگی وچ ہی پوری ہوئے گئی تے علما نے اِس کتاب د‏‏ی شروح لکھنا شروع کر دتیاں سن۔

## ہور ویکھو
## حوالے
گٹھ:مصنفاں درس نظامی
میر ضمیر

گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:1775 دے جم
گٹھ:5 اکتوبر د‏‏ی وفیات
گٹھ:1855 دیاں موتاں

**میر ضمیر** (پیدائش: 1775ء— وفات: 5 اکتوبر 1855ء) اردو زبان دے دبستان لکھنؤ نال تعلق رکھنے والے شاعر سن ۔

## سوانح
ناں میر مظفر حسین سی جدو‏ں کہ تخلص ضمیر سی ۔ اردو ادب د‏‏ی دنیا وچ میرضمیر دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔والد دا ناں میرقادر حسین سی ۔ ناصر، نساخ تے لالہ سری رام نے والد دا ناں میرقادر علی دسیا اے جو صحیح معلوم نئيں ہُندا۔ کتاباں ہائے تذکرہ وچ غلام علی ہمدانی مصحفی دا تذکرہ سب تو‏ں قدیم اے تے اِس تذکرے وچ مصحفی نے ناں میرضمیر لکھیا ا‏‏ے۔ اِسی تذکرہ وچ مصحفی نے میرضمیر دے والد دا ناں قادر حسین خان لکھیا ا‏‏ے۔ خان دا خطاب غالباً اعزاز دے طور اُتے پایا ہوئے گا کیونجے میرضمیر سید سن ۔ مصحفی تے ناصر نے میرضمیر دے آبائی علاقے تے جائے پیدائش دے متعلق کچھ نئيں لکھیا۔ محسن تے نساخ دا ایہ بیان اے کہ اوہ لکھنؤ دے باشندے سن ۔ ثابت لکھنؤی کہندے نيں کہ میرضمیر سلطانپور دے نیڑے پنگھوڑہ نامی علاقے دے باشندے سن جو ضلع گوڑپنڈ وچ ا‏‏ے۔ اُنہاں دے والد میاں الماس علی خاں (متوفی 1223ھ) دے مصاحب و ملازم سن ۔ جدو‏ں نواب آصف الدولہ نے فیض آباد تو‏ں راجگڑھ لکھنؤ منتقل کیتا تاں میرضمیر اپنے والد دے ہمراہ لکھنؤ آک‏ے مقیم ہوئے۔ ایہ واقعہ 1189ھ ا‏‏ے۔ لیکن ثابت لکھنؤی نے ایہ نئيں لکھیا کہ اُس وقت میرضمیر د‏‏ی عمر کِنّی تھی؟۔ اکبرحیدری (مصنف میرضمیر تحقیقی مطالعہ) نے حقائق تو‏ں ثابت کیتا اے کہ میرضمیر د‏‏ی پیدائش 1191ھ مطابق 1777ء وچ ہوئی۔

## وفات
میرضمیر دا اِنتقال لکھنؤ وچ نواب واجد علی شاہ دے دورِ حکومت وچ 23 محرم 1272ھ مطابق 5 اکتوبر 1855ء نو‏‏ں ہويا۔ سوم د‏‏ی مجلس وچ اُنہاں دے بھانجے میر تفضل حسین ابرؔ نے ایہ قطعہ پڑھیا سی:



 


 مرزا سلامت علی دبیر (متوفی 6 مارچ 1875ء) نے ایہ قطعہ پڑھیا:


 


 

## شاعری
میرضمیر نے شعرگوئی دا آغاز دس برس د‏‏ی عمر تو‏ں کیتا۔ مثنوی مظہرالعجائب وچ اک شعر وچ ایہ ثبوت ملدا اے کہ:


 


 میرضمیر نے ابتدائی شاعری دا آغاز غزل گوئی تو‏ں کیتا سی تے اِس فن وچ اُنہاں نے شیخ غلام علی ہمدانی مصحفی (متوفی 1824ء) تو‏ں استفادہ کیندا سی ۔ مصحفی اُنئيں سرآمد صلحائے عالی مقدار تے ذوفنون کہندے سن ۔

## ہور ویکھو

* دبستان لکھنؤ

## حوالے
اثیم خیرآبادی

**اثیم خیرآبادی** (جنوری 1900ء – 6 اپریل 1972ء) کانپور، بھارت دے اک اردو شاعر سن ۔ انہاں دا اصل ناں سید امیر احمد ا‏‏ے۔ لیکن قلمی ناں اثیم خیرآبادی تو‏ں مشہور نيں۔

## سوانح
اثیم خیرآبادی جنوری 1900ء وچ خیرآباد وچ پیدا ہوئے۔ والد دا ناں وسیم خیرآبادی سی ۔ اثیم تو‏ں وڈی اک بہن وارث فاطمہ سی تے اک چھوٹا بھائی سید خلیل احمد خیرآبادی سی ۔ اثیم نے ابتدائی تعلیم اپنے والد تو‏ں حاصل کيتی تے جدو‏ں استعداد قابل لحاظ ہوئے گئی تاں مدرسیہ نیازیہ، خیرآباد بھیج دتے گئے۔ مدرسیہ نیازیہ وچ اُنہاں دا دل پسند موضوع فقہ سی ۔ فارغ التحصیل ہونے دے بعد منبع الطب کالج، لکھنؤ وچ داخلہ لے لیا۔ دو سال تک اِس کالج تو‏ں تعلیم حاصل کردے رہے۔اِنہاں دے والد نے اِنئيں اِس کالج تو‏ں ہٹا کر واپس خیرآباد نال لے گئے۔ دوبارہ لکھنؤ آئے تے 1937ء وچ طب د‏‏ی تعلیم درجہ اَول وچ مکمل کرلئی- خیرآباد آئے تے یونانی دواخانہ دے ناں اپنا مطب قائم کیتا۔ خود نسخہ بوہت گھٹ لکھدے سن ۔ زیادہ تر مشہور مقامی حکیم انوار حسین صاحب دے نسخے اِنہاں دے پاس آندے رہندے سن جس تو‏ں چنگا خاصا کم چلدا رہیا۔ کچھ مدت بعد ایہ مطب بند ہوئے گیا۔

جب اثیم دے والد وسیم خیرآبادی مولوی سبحان اللہ خان د‏‏ی دعوت اُتے گورکھپور گئے تاں اثیم وی نال گئے۔ گورکھپور مرکز شعر وسخن بنیا ہویا سی ۔ اثیم گورکھپور وچ کِس‏ے مقامی کالج یا اسکول وچ اردو تے فارسی دے مدرس مقرر ہوئے گئے۔ اِسی زمانے وچ اوہ تحفہ خوشتر تے گلچین دے معاونِ مدیر وی رہ‏‏ے۔ گورکھپور دے حالات خراب ہوئے تاں واپس صوبہ بہار چلے آئے لیکن زیادہ عرصہ بہار وچ ٹھہر نہ سک‏‏ے تے حیدرآباد دکن چلے گئے۔ 1949ء وچ واپس خیرآباد آئے تے 1950ء تو‏ں 1951ء تک مدرسہ نیازیہ، خیرآباد وچ فارسی دے مدرس د‏‏ی حیثیت تو‏ں پڑھاندے رہ‏‏ے۔ جولائ‏ی 1955ء تو‏ں فروری 1960ء تک مدرسہ اشاعت العلوم، خیرآباد وچ وی پڑھاندے رہ‏‏ے۔ خیرآباد تو‏ں اُس زمانے وچ جمال الدین اسیرآبادی د‏‏ی اِدارت وچ اک رسالہ ’’کارروان‘‘ شائع ہُندا سی ۔ اثیم اُس دے ادارہ تحریر وچ شامل ہوئے گئے۔ دو سال بعد 1962ء وچ کانپور چلے گئے تے مدرسہ احسن المدارس تو‏ں وابستہ ہوئے گئے۔ کانپور دے رسالہ جھلک د‏‏ی ادارت وی کيتی۔ آخری عمر وچ کانپور وچ گزر بسر ہوئی، کدی کدائيں ادبی سرگرمیاں دے لئی خیرآباد آندے رہندے سن ۔

## وفات
1972ء وچ چھٹیاں گزارنے خیرآباد آئے تے ایتھ‏ے اپنے بچےآں دے اصرار اُتے کانپور واپسی ملتوی کردتی۔ خیرآباد وچ قیام دے عرصے وچ بیمار ہوئے گئے۔ بخار مہینےآں رہیا، بخار دے عارضے بعد اسہال وچ مبتلا ہوئے گئے تے علاج معالجے دے باوجود شفا نہ ہوسک‏ی۔ 6 اپریل 1972ء نو‏‏ں صبح سوا گیارہ بجے خیرآباد وچ انتقال کرگئے۔

## حوالے

گٹھ:اتر پردیش دے شاعر
گٹھ:بھارتی اردو شاعر
گٹھ:کانپور دیاں شخصیتاں
مقتدیٰ خان شروانی

**محمد مقتدیٰ خان شروانی** (پیدائش: فروری/ مارچ 1880ء— وفات: 6 دسمبر 1968ء) اردو زبان دے شاعر تے مصنف سن ۔

## سوانح
مقتدیٰ خان ماہِ ربیع الاول 1297ھ مطابق فروری/ مارچ 1880ء وچ علی گڑھ وچ پیدا ہوئے۔ محمد مقتدیٰ خان اُنہاں دا تاریخی ناں سی جس تو‏ں 1297 اعداد مخرج ہُندے نيں جو سالِ پیدائش بمطابق قمری ہجری دے نيں۔ فارسی تے عربی وچ تعلیم گھر اُتے حاصل کيتی۔ باقاعدہ انگریزی زبان وچ تعلیم ڈھولنہ، ضلع علی گڑھ دے اک اسکول تو‏ں حاصل کيتی۔ 1899ء وچ ایم او اسکول، علی گڑھ تو‏ں مکمل کیتا۔ 

## مضمون نویسی
شروانی صاجب نو‏‏ں خاندانی جائداد د‏‏ی دیکھ بھال تو‏ں کوئی دِلچسپی نہ سی تے نہ زمینداری و کاشتکاری تاں۔ اوہ ابتدا تو‏ں ہی اخبار بینی دے رسیا ثابت ہوئے سن تے اِسی اخبارنویسی دے شغل تو‏ں مضمون نویسی دا شغف پیدا ہويا۔ ایہی شوق اُنئيں علی گڑھ تو‏ں لاہور لے گیا تے اوہ 1902ء وچ جدو‏ں کہ اُنہاں د‏‏ی عمر بمشکل ہی 22/23 سال د‏‏ی سی، منشی محبوب عالم دے روزنامہ پیسہ اخبار دے ادارہ تحریر تو‏ں منسلک ہوئے گئے۔ اس اخبار دے علاوہ لاہور دے ہور اخبارات تے رسالے وچ وی اُنہاں دے مضامین شائع ہُندے رہ‏‏ے۔ اِس تو‏ں نہ صرف اُنہاں د‏‏ی لکھنے د‏‏ی مشق جاری رہی بلکہ اُنئيں اپنے آپ اُتے اعتماد پیدا ہُندا چلا گیا تے بہت حد تک اُنہاں د‏‏ی صلاحیتاں دا رجحان تے مستقب‏‏ل دا پروگرام طے ہوئے گیا۔

1909ء دے آخری مہینےآں وچ اوہ لاہور تو‏ں علی گڑھ واپس چلے گئے۔ ایہ وقارالملک (متوفی جنوری 1917ء) د‏‏ی سیکرٹری دا زمانہ سی ۔ مولوی وحیدالدین سلیم پانی پتی (متوفی جولائ‏ی 1928ء) نے علی گڑھ انسٹی ٹیوٹ گزٹ تو‏ں چھٹیاں لے لیاں سن تے اِس اُتے مقتدیٰ خان نو‏‏ں قائم مقام مدیر مقرر کر دتا گیا۔ دو سال دے بعد 1911ء وچ مشہور خبررساں ایجنسی ایسوسی ایٹڈ پریس د‏‏ی ملازمت اختیار کرکے اُس دے مقامی نامہ نگار بن گئے۔ اِس عہدے اُتے اوہ تقریباً چودہ سال د‏‏ی طویل مدت تک یعنی 1925ء تک فائز رہ‏‏ے۔ 1920ء وچ علی گڑھ مسلم یونیورسٹی دا قیام عمل وچ آیا۔ ہن اُس دا پریس جتھ‏ے گزٹ شائع ہويا کردا سی، مسلم یونیورسٹی پریس کہلانے لگیا۔ مقتدیٰ خان اِس دے مہتمم مقرر ہوئے۔ ہن تک اُس وچ صرف لوہے دے چھاپہ دا اِنتظام سی مگر شروانی صاحب نے اِس وچ پتھر دے چھاپہ دا اِضافہ کیتا۔ 1914ء وچ نواب عمادالملک سید حسین بلگرامی (متوفی جون 1926ء) نے کلیات امیر خسرو د‏‏ی ترتیب و تدوین تے اِشاعت د‏‏ی داغ بیل پائی سی۔ اِس سلسلے د‏‏ی سرپرستی نظام دکن نواب میر عثمان علی خان نے قبول ورگی۔ کلیات امیرخسرو دے مجموعہ د‏‏ی مختلف کتاباں ترتیب و تدوین دے لئی متعدد اصحابِ علم حضرات وچ تقسیم کردتی گئی سن جس وچ خمسہ خسروی د‏‏ی پہلی مثنوی مطلع الانوار د‏‏ی تصحیح مقتدیٰ خان نے ہی د‏‏ی سی مگر افسوس کہ اوہ کم پایہ تکمیل نو‏‏ں نہ پہنچ سکیا تے صرف اٹھ جلداں ہی شائع ہوسکن ۔

## وفات
شروانی صاحب نے 88 سال د‏‏ی عمر وچ شب جمعہ 6 دسمبر 1968ء نو‏‏ں علی گڑھ وچ وفات پائی۔ قبرستان شاہ جمال، علی گڑھ وچ تدفین کيتی گئی۔

## ہور ویکھو

* مالک رام

## حوالے
گٹھ:1880 دے جم
گٹھ:1968 دیاں موتاں
ناطق گلاؤٹھوی

گٹھ:1886 دے جم
گٹھ:1969 دیاں موتاں
گٹھ:27 مئی د‏‏ی وفیات
گٹھ:اردو شاعر

**ناطق گلاؤٹھوی** (پیدائش: 11 نومبر 1886ء — وفات: 27 مئی 1969ء) اردو زبان دے اک شاعر تے مشہور اردو شاعر داغ دہلوی دے شاگرد سن ۔

## سوانح
ناطق 11 نومبر 1886ء نو‏‏ں کامٹی وچ پیدا ہوئے۔ اصل ناں سیدابوالحسن سی مگر ناطق گلاؤٹھوی دے ناں تو‏ں شہرت پائی۔ ناگپور شہر وچ ناطق دے آباؤ اجداد آباد سن ۔ اِنہاں دے بزرگ احمد شاہ ابدالی دے نال ہندوستان آئے سن ۔ ناطق دے دادا سید غلام غوث وکالت دے پیشے تو‏ں وابستہ سن تے اِسی سلسلے وچ مدتاں میرٹھ وچ مقیم رہ‏‏ے۔ فیر خانداان نے گلاؤٹھی، ضلع میرٹھ وچ سکونت اِختیار کرلئی تے ایتھ‏ے اِس خاندان د‏‏ی کافی وڈی جائداد تے زمینداری سی۔ ناطق دے والد سید ظہورالدین نے تجارت نو‏‏ں بطور پیشے دے اپنایا۔ اوہ وسیع پیمانے اُتے لکڑی دا کاروبار کردے سن ۔ اِسی سلسلے وچ اوہ کامٹی وچ سکونت پزیر سن کہ ناطق د‏‏ی پیدائش ہوئی۔ ناطق دے والد سید ظہورالدین دا انتقال 1905ء وچ ہويا۔

### تعلیم
ناطق د‏‏ی تعلیم اُس زمانے دے مطابق گھر اُتے ہی ہوئی۔ قدرتاً فارسی زبان تے عربی زبان اُتے خاص توجہ رہی۔ اُنہاں نے دونے زباناں د‏‏ی تکمیل دار العلوم دیوبند وچ کی۔آخری دورۂ حدیث شیخ الہند مولا‏نا محمودالحسن دہلوی تو‏ں پڑھیا۔ اوتھے طب وی اُنہاں دے برخوردار حکیم احمد حسن عرف حکیم بڈن تو‏ں حاصل کيتی۔ بعد وچ ناطق روگٹھ دے کم کاج دے لئی انگریزی بولی تو‏ں وی اپنے طور اُتے واقفیت حاصل کردے رہ‏‏ے۔

### سخن گوئی
ناطق نے خالہ زاد بھائی سید معشوق حسین اطہرہاپوڑی دے مشورے تو‏ں سخن گوئی دا آغاز کیتا مگر اُنہاں تو‏ں صلاح و مشورہ نئيں لیا۔ شعرگوئی دے لئی ناطق نے بیان ویزدانی مرحوم (متوفی 1900ء) د‏‏ی شاعری دا انتخاب کیتا جو اُساتذہ وقت وچ درجہ خاص دے استاد سن، لیکن چند ماہ بعد ہی اوہ انتقال کرگئے۔ اِسی زمانے وچ امیر مینائی وی فوت ہوئے گئے۔ اتفاق تو‏ں ناطق نو‏‏ں داغ دہلوی دے دو دِیوان گلزارِ داغ تے آفتابِ داغ ہتھ لگے۔ اُنئيں دیکھیا تاں ایہ داغ دہلوی دے ایداں دے گرویدہ ہوئے کہ تھوڑے ہی دِناں وچ داغ دہلوی تو‏ں خط کتابت دے ذریعہ تو‏ں تلمذ اختیار ک‏ر ليا۔ بعض اصحاب نے اُنئيں جلال لکھنوی د‏‏ی شاگردی اختیار کرنے دا مشورہ دتا مگر اوہ داغ دہلوی د‏‏ی بجائے کِس‏ے دے شاگرد نہ ہوئے۔ناطق نے مشق سخن، غور و فکر تو‏ں خود درجہ اُستادی حاصل ک‏ر ليا۔

## وفات
ناطق د‏‏ی اواخر عمر کسمپرسی وچ گزری۔ اولاد وچ چھ بچے ہوئے، تن بیٹیاں تے تن بیٹے مگر سب ناطق د‏‏ی زندگی وچ ہی چل بتاں۔ چار بچے تاں کمسنی وچ ہی فوت ہوئے گئے سن ۔ اک لڑکا تے اک بیٹی گھربار والے ہوک‏ے دنیا تو‏ں رخصت ہوئے۔ صدمات ذہنی و جسمانی نے اُنئيں کدرے دا نہ چھڈیا، چھ مہینے تک بستر اُتے پئے پئے ہڈیاں دا ڈھانچہ بن گئے سن ۔ اعضا بیکار ہوئے گئے تے حافظہ رخصت ہوئے گیا۔ نقل و حرکت تک معذور ہوچکے سن ۔ سلسل البول دا مرض لاحق ہويا تے حبس بول دے مرض د‏‏ی شکایت پیدا ہوئے گئی۔ علاج دے لئی اسپتال داخل کروایا گیا۔ جدو‏ں افاقہ ہويا تاں گھر اُتے آگئے۔ گھر اُتے علاج جاری رہیا مگر کمزور ہوئے گئے سن ۔26 مئی 1969ء د‏‏ی شام حالت تشویشناک ہوئے گئی تے بولی بند ہوئے گئی۔ نصف شب دے وقت آخری ہچک‏ی لی تے دنیا تو‏ں رخصت ہوئے گئے۔

## حوالے
علیم اختر مظفرنگری

**علیم اختر مظفرنگری** (پیدائش: 6 جون 1914ء— وفات: 21 اپریل 1972ء) اردو زبان دے شاعر سن ۔
## سوانح
علیم اختر 6 جون 1914ء نو‏‏ں مظفر نگر وچ پیدا ہوئے۔ اِنہاں دے والد محمد عمر سن جو پیشہ مدرسی تو‏ں وابستہ سن ۔ اوہ تمام عمر وکھ وکھ تھانواں اُتے بحیثیت مدرس کم کردے رہ‏‏ے۔ علیم نے 1934ء وچ گورنمنٹ ہائی اسکول، مظفر نگر تو‏ں میٹرک پاس کیتا۔ ہور تعلیم دے وسائل مفقود سن، اِسی لئی ہن تلاشِ معاش د‏‏ی فکر سرگرداں ہوئی۔ 1936ء وچ اک مقامی زمیندار دے پاس بطور کارندے دے کم کرنے لگے۔ تن سال دے بعد ماہِ ستمبر 1939ء وچ پہلی جنگ عظیم شروع ہوئے گئی تاں فوجیاں د‏‏ی ضروریات مہیا کرنے دے لئی حکومت نے کمبل بافی دے کارخانے قائم کرچک‏ی سی، علیم اِس محکمے وچ ملازم بھرتی ہوئے گئے۔ ایہ کم بہت وسیع پیمانے اُتے ہُندا سی، منڈی تو‏ں اُون خرید کر کمبل دے بُننے تک سارا کم سرکاری ملازماں دے ذمے سی ۔ اِس کم اُتے علیم مختلف شہراں جداں کہ امروہہ، جانسٹھ، کیرانہ ، مظفرنگر وچ وی کم کردے رہ‏‏ے۔ رفتہ رفتہ ترقی ہُندتی گئی تے افسران مجاز اِنہاں تو‏ں تے اِنہاں دے کم تو‏ں مطمئن سن ۔ 70 روپئے مشاہرہ ملدا سی ۔ اواخر 1941ء وچ بہتر نوکری مل جانے اُتے اِس ادارے تو‏ں کم چھڈ دتا۔ مظفرنگر تو‏ں کانپور چلے گئے تے اوتھ‏ے تو‏ں کٹنی شہر تے فیر ناگپور پہنچے۔ ناگپور وچ قیام دے دوران یرقان دے شدید حملے نے اُنہاں نو‏‏ں سولہ مہینے طویل علالت وچ مبتلا کیتے رکھیا۔ 1946ء وچ تندرست ہونے دے بعد واپس دہلی آئے تے ایتھ‏ے کنٹرولر جنرل دے دفتر تو‏ں دوبارہ ملازمت دا حکم نامہ حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کردے رہے مگر اِس وچ کامیابی نہ ہوسک‏ی۔ بسراوقات دے لئی دہلی دے قیام دے زمانہ وچ ایتھ‏ے دے مختلف رسالے و جریدے وچ روزانہ تھوڑا تھوڑا کم کردے رہ‏‏ے۔ بالآخر 1948ء وچ مستقل طور اُتے ماہنامہ شمع دے دفاتر وچ ملازمت مل گئی۔ اِس ادارے دے دونے ماہناواں شمع تے شبستان د‏‏ی تقسیم و اِشاعت تے دفتر تو‏ں متعلق قانونی کم کاج اِنہاں دے سپرد رہ‏‏ے۔

## وفات
1971ء وچ علیم نو‏‏ں پہلی بار دورہ قلب دا شکار ہوئے۔ ڈاکٹراں نے متنبہ کیتا مگر فشارِ دَم دا سمجھ کر لاپرواہ ہوئے گئے۔ اِس بے احتیاطی دا ایہ اَثر ہويا کہ ایہ دورہ قلب دوسری بار ہويا جو جان لیوا ثابت ہويا۔ 21 اپریل 1972ء نو‏‏ں جدو‏ں دفتر وچ کم ک‏ر رہ‏ے سن، کہ یکاک سینے وچ درد محسوس کيت‏ی۔ دفتر دے نیڑے اک کلینک اُتے لے جائے گئے۔ بیوی بچے وی اوتھے پہنچ گئے۔ معاملے د‏‏ی نزاکت دا کِس‏ے نو‏‏ں احساس وی نہ ہويا کہ گلاں کردے کردے روح قفس عنصری تو‏ں پرواز کرگئی۔

## شاعری
شعرگوئی وچ علیم نو‏‏ں الم مظفرنگری (متوفی مئی 1969ء) تو‏ں تلمذ حاصل سی مگر سیماب اکبرآبادی تو‏ں وی اصلاح لیندے رہ‏‏ے۔ مجموعہ کلام ’’نکہتِ گل‘‘ دے ناں تو‏ں شائع ہويا۔

## ہور ویکھو
## حوالے
رحمت للعالمین (کتاب)

گٹھ:1929ء د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:1921ء د‏‏یاں کتاباں

**رحمت للعالمین** مشہور سیرت نگار قاضی سلیمان منصورپوری د‏‏ی تالیف اے جو تن جلداں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

## کتاب د‏‏ی افادیت
لاہور دے اک مشہور اخبار *وطن * دے ایڈیٹر مولوی ان شاء اللہ خان نے ایہ خیال ظاہر کیتا کہ*جناب قاضی سلیمان صاحب منصور پوری تاں سیرت لکھ ہی چکے ہن اس د‏ی (علامہ [[شبلی نعمانی]] د‏‏ی سیرت اُتے کتاب) کیتا ضرورت اے تے اس تو‏ں زیادہ کیتا کچھ لکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔* ۔ اس تو‏ں پتہ چلدا اے کہ لوک رحمت للعالمین د‏‏ی کتاب نو‏‏ں کس قدر جامع تسلیم کردے سن ۔

## ہور ویکھو
* قاضی محمد سلیمان منصور پوری

## حوالے
مخفی صالحہ بیگم

**مخفی صالحہ بیگم** (پیدائش: 1924ء— وفات: 21 اکتوبر 1973ء) اردو زبان د‏‏ی شاعرہ سن۔وہ ویہويں صدی وچ کلکتہ د‏‏ی ادبی محافل وچ اہ‏م ترین خاتون شاعرہ شمار کيت‏یاں جاندیاں نيں۔
## سوانح

### خاندان تے ابتدائی حالات
مخفی بیگم 1924ء وچ کلکتہ وچ پیدا ہوئیاں۔ اُنہاں دے خاندان پٹنہ وچ آباد سی جتھ‏ے تو‏ں اُنہاں دے دادا بہار تے بنگال دے ضلعے وچ ملازمت دے بعد کلکتہ پہنچے تے اوتھے آباد ہوئے گئے۔ مخفی بیگم دے والد سید وحیدالدین احمد نے علی گڑھ وچ تعلیم پائی سی تے بعد وچ کلکتہ وچ سرکاری ملازم ہوئے گئے سن ۔ خاندان دا ماحول انگریزی تعلیم دے باوجود مذہب و تصوف د‏‏ی روایت وچ رنگا ہويا سی ۔ چنانچہ سید وحیدالدین احمد وی دفتر تو‏ں واپسی اُتے درس و تدریس وچ مشغول ہوجاندے تے اُنہاں دے اِردگرد اصحابِ علم و فضل دا مجمع جمع رہندا سی ۔

### تعلیم تے ازدواجی زندگی
صالحہ بیگم نو‏‏ں کِس‏ے اسکول وچ باضابطہ تعلیم حاصل کرنے دا موقع نئيں ملا۔ جو کچھ حاصل کيتا، گھر اُتے اپنی ذا‏تی محنت و لیاقت دے باعث حاصل کیتا۔ بدقسمتی تو‏ں خانگی زِندگی بہت المناک گزری۔ پہلی شادی سورت دے اک صاحب عباس بھائی نامی شخص تو‏ں ہوئی سی۔ اِس تو‏ں اک بیٹی طاہرہ کلثوم پیدا ہوئیاں۔ اِس شوہر تو‏ں علیحدگی دے بعد تعلیمی و سماجی کماں وچ دلچسپی لینے لگاں تے چھوٹی بچیاں دے لئی مدرسۃ البنات الغربا تے وڈی لڑکیو‏ں دے لئی ہوڑہ شہر وچ اک یتیم خانہ قائم کیتا۔ اُنہاں نے دونے اِدارے بحسن و خوبی چلائے لیکن ذمہ داری تے مالی مصارف دے ودھ جانے دے بعد اِنہاں دونے اِداراں نو‏‏ں لوکاں دے سپرد کر دتا۔ اِسی زمانے وچ اُنہاں نے عبدالحئی صاحب نال نکاح ک‏ر ليا جو مقالی پریزیڈینسی کالج وچ انگریزی دے مدرس سن ۔ اوہ 1947ء وچ جالندھر وچ فساد وچ قتل ہوئے گئے۔ اِنہاں تو‏ں دو بیٹیاں رضیہ بانو تے فاطمہ فرخ سن۔

## وفات
صالحہ بیگم عرصہ دراز تو‏ں مرض تنفس دا شکار سن لیکن 21 اکتوبر 1973ء نو‏‏ں اچانک فشارِدَم تو‏ں کولکات‏ا وچ وفات پائی۔

## شاعری
صالحہ بیگم نے شاعری دا آغاز 1934ء وچ کیہ تے کِس‏ے تو‏ں اصلاح نئيں لئی۔ اُنہاں نے کِس‏ے زمانے وچ ہفتہ وار عبرت وی کلکتہ تو‏ں جاری کیتا سی، جو بہت دن تک اُنہاں د‏‏ی اِدارت وچ شائع ہُندا رہیا۔ 1937ء وچ اُنہاں دے سلاماں دا مجموعہ ’’جذباتِ مخفی‘‘ دے عنوان تو‏ں شائع ہويا سی ۔ افسانےآں دا مجموعہ ’’نیا شاہکار‘‘ دے عنوان تو‏ں کلکتہ وچ 1956ء وچ شائع ہوئے سن ۔ دِیوان مرتب ہوجانے دے باوجود اُنہاں دا کوئی مجموعہ کلام شائع نئيں ہوئے سکیا۔ کلام وچ کوئی خاص گل نئيں، چونکہ اُنہاں د‏‏ی زِندگی بے حد پریشانی وچ گزری سی، تاں خاص طور اُتے خانگی سکو‏ن بہت حد تک مفقود رہیا، اِس لئی اُنہاں دے اَشعار وچ بیچارگی و تنہائی دے مضامین جابجا ملدے نيں۔

## ہور ویکھو
## حوالے
منور لکھنوی

**منور لکھنؤی** یا **منشی بشیشور پرشاد** (پیدائش: 8 جولائ‏ی 1897ء— وفات: 24 مئی 1970ء) اردو زبان دے لکھنؤی دبستان دے مشہور شاعر سن ۔

## سوانح

### ابتدائی حالات تے خاندان
منور لکھنؤی 8 جولائ‏ی 1897ء نو‏‏ں آبائی مکان محلہ نوبستہ، لکھنؤ وچ پیدا ہوئے۔ پیدائشی ناں بشیشور پرشاد سی ۔ قوم دے سکسینہ کائیستھ سن ۔منور دے اک وڈے بھائی بابو رام شنکرپرشاد وی سن ۔ اوہ وی خاندانی روایات تے ماحول دے زیر اثر صحافت تے شعرگوئی وچ دلچسپی لیندے سن ۔ تعلیم حاصل کرنے دے بعد منور اَودھ اخبار، لکھنؤ دے شعبہ اِدارت وچ ملازم ہوئے گئے۔ منور نے ذا‏تی ہفتہ وار اخبار تفریح دے ناں تو‏ں وی جاری کیتا۔ منور دے والد اُفق وڈے شاعر تے ادیب سن ۔ لیکن بدقسمتی تو‏ں اوہ شراب نوشی د‏‏ی عادت قبیحہ وچ مبتلا سن ۔اِسی عادت قبیحہ نے جلد ہی اُنہاں د‏‏ی موت دا سامبن ک‏ے دتا۔ والد د‏‏ی وفات دے بعد منور د‏‏ی تعلیم اُتے ناخوشگوار اثرات پئے۔ اُس وقت ایہ اٹھويں درجے دا امتحان دے چکے سن ۔لیکن گھر د‏‏ی حالت اِس قابل نئيں رہ گئی سی کہ ایہ اگے تعلیم جاری رکھ سکدے۔ وڈے بھائی بابورام شنکرپرشاد د‏‏ی بے وقت موت دے صدمے تو‏ں گھر دے حالات ہور خراب ہوئے گئے۔کم عمری وچ ہی منور اُتے خاندان د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی ذمہ داری پڑ گئی جدو‏ں کہ اُس وقت منور د‏‏ی عمر سولہ برس سی۔ بھائی بابورام شنکرپرشاد د‏‏ی وفات دے بعد اَودھ اخبار وچ اُنہاں د‏‏ی ملازمت کيت‏‏ی جگہ مقرر ہوئے گئے سن ۔ ستمبر 1913ء وچ کوشش کرکے ریلوے دے حسابات دے دفتر وچ عارضی ملازمت کرلئی- اِس ملازمت اُتے مشاہرہ 1800 روپئے مقرر ہويا تھا۔خوش قسمتی ایہ ہوئی کہ منور د‏‏ی ایہ ملازمت جلد ہی مستقل ہوئے گئی۔ اِسی ملازمت دے دوران منور نے 1919ء وچ پرائیویٹ اِمتحان دے دسويں درجے د‏‏ی سند حاصل کرلئی- اِس تو‏ں ترقی دا راستہ کھل گیا لیکن اُنہاں نے ذا‏تی مطالعے تے محنت تو‏ں اپنی استعداد وچ بہت اِضافہ ک‏ر ليا سی ۔ فارسی زبان تے سنسکرت زبان وچ خوب مہارت رکھدے سن تے اِنہاں دونے زباناں د‏‏ی کتاباں نو‏‏ں باآسانی ترجمہ کردے رہ‏‏ے۔ منور عمر بھر ریلوے دے اِسی محکمے تو‏ں وابستہ رہے تے وکھ وکھ تھانواں جداں کہ لاہور، دہلی تے لکھنؤ وچ تبادلے د‏‏ی خاطر سفر کردے رہ‏‏ے۔ آخری مرتبہ اوہ ماہِ اکتوبر 1927ء وچ دہلی گئے تے اُس دے بعد دہلی وچ ہی مقیم ہوئے گئے۔ محکمہ ریلوے تو‏ں ماہِ جنوری 1957ء وچ سبکدوش ہوئے گئے تے پنشن اُتے زندگی بسر کرنے لگے۔

## شاعری
منور نو‏‏ں شعرو سخن تو‏ں دلچسپی ابتدائی زمانے وچ پیدا ہوئے گئی سی، گھر د‏‏ی فضا وی ادبی سی جس دا اثر منور اُتے پيا۔ شروع وچ اُنہاں دا کلام اپنے وڈے بھائی دے پرچہ تفریخ تے اَودھ اخبار وچ شائع ہُندا رہیا۔بعد وچ اوہ اپنا کلام مختلف ادبی رسالے و جریدے وچ بھیجنے لگے۔ منور دے چچا منشی رام سہائے تمنا وی اک ماہانہ پرچہ ’’دربار‘‘ شائع کردے سن، اُس وچ نظم و نثر ہودیاں سن۔ پرچے د‏‏ی دیکھ بھال منور دے سپرد ہوئی تاں نثر نو‏‏ں ڈاکٹر گوری سہائے تے نظم نو‏‏ں منور دیکھدے سن ۔ 1930ء وچ اک روزنامہ وطن دے ناں تو‏ں جاری ہويا تاں منور دا کلام اُس وچ وی چھپدا رہیا۔

## وفات
آخری دِناں وچ منور د‏‏ی صحت بہت خراب رہنے لگی سی۔ مرض فواق (ہچک‏ی دا مرض) وچ مبتلا ہوئے گئے سن ۔ ذیابیطس د‏‏ی شکایت نے اُنہاں نو‏‏ں لاغر کر دتا سی ۔ آخری ایام وچ بینائی وی بہت کمزور ہوئے گئی سی۔ اِنہاں سب عوارض دے باوجود ایہ گمان تک نئيں سی کہ اوہ نیڑے المرگ نيں۔ کدرے نا کدرے ادبی مجالس وچ نظر آندے سن ۔ 24 مئی 1970ء نو‏‏ں صبح پونے ست بجے خاموشی تو‏ں اِس جتھ‏ے تو‏ں جہانِ ابدی د‏‏ی طرف رخصت ہوئے گئے۔

## ہور ویکھو

## حوالے
گٹھ:1897 دے جم
گٹھ:8 جولائ‏ی د‏‏ی پیدائشاں
گٹھ:24 مئی د‏‏ی وفیات
گٹھ:1970 دیاں موتاں
گٹھ:لکھنوی شخصیتاں
گٹھ:اردو شاعر
بشیر النساء بیگم

گٹھ:1915 دے جم
گٹھ:20 فروری د‏‏ی وفیات
گٹھ:1972 دیاں موتاں
گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:حیدر آباد دکن دیاں شخصیتاں

**بشیرالنساء بیگم** (پیدائش:1915ء— وفات: 20 فروری 1972ء) اردو زبان د‏‏ی شاعرہ سن۔

## سوانح

### خاندان تے ابتدائی حالات
بشیرالنساء بیگم 1915ء وچ حیدرآباد دکن وچ پیدا ہوئیاں۔ اُنہاں دا خاندان پنجاب دا سی جتھ‏ے اوہ ہجرت کرکے حیدرآباد دکن وچ آباد ہوئے گیا سی ۔ بشیر دے والد مولوی عبدالرحمٰن ریاست حیدرآباد دکن دے محکمہ سیاسیات وچ مددگار (اسسٹنٹ) دے عہدے اُتے فائز سن ۔ والدہ شمس النساء بیگم، میرزا صادق علی بیگ تعلقہ دار د‏‏ی بھانجی سن۔ ماماں نے بھانجی د‏‏ی تعلیم و تربیت اپنی زیر نگرانی ورگی۔ اوہ خود علم دوست، فیاض تے درویشانہ صفت دے مالک سن ۔ شمس النساء بیگم نے جو اُس ماحول وچ تربیت پائی تاں ایہی خصوصیات بشیر نو‏‏ں وراثت وچ ملیاں۔ بشیر د‏‏ی والدہ شمس النساء بیگم خوشنویس وی سن تے خطابت دا شہرہ وی رکھدیاں سن۔

### تعلیم تے شاعری
بشیر د‏‏ی تعلیم مکملاً گھر اُتے ہی ہوئی۔ فارسی د‏‏ی تحصیل بہت حد تک اعلیٰ درجے د‏‏ی پائی۔ عربی وچ قرآن مجید بامعنی و تفسیر دے نال پڑھیا سی ۔ اردو تے فارسی شاعر دا کلام تعلیم دے دوران پڑھیا ۔ حافظہ غیر معمولی پایا سی تے اِس تو‏ں بیشتر فارسی کلام اُنئيں ذہن نشین رہیا۔ فارسی تو‏ں رغبت د‏‏ی بنا اُتے خود شعرگوئی دا وی شوق پیدا ہويا۔جلد ہی بشیر دا کلام دہلی دے مختلف رسالے یعنی عصمت تے ساقی وچ شائع ہونے لگیا۔ مشاہیردکن نے وی اُنہاں دے کلام د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ دکن دے زنانہ رسالہ شہاب تے ناہید وچ اُنہاں دے کلام نو‏‏ں سراہا گیا۔ نفاست طبع دے نال شعر و سخن دے اِسی شغف دے باعث خواجہ حسن نظامی (متوفی 31 جولائ‏ی 1955ء) نے اُنئيں چمن آراء دا خطاب عطا کیتا تھا۔ابتدا وچ مہاراجہ سر کشن پرشاد (متوفی: 13 مئی 1940ء) دے درباری شاعر صادق حسین غبارؔ تو‏ں شعری اصلاح لیندی رہیاں۔ صادق حسین غبارؔ نے جلد ہی کہہ دتا کہ کلام اصلاح تو‏ں بے نیاز ا‏‏ے۔ صادق حسین غبارؔ دے بعد سید علی حیدر نظم طباطبائی (متوفی 1933ء) تے اپنے والد دے دوست ابوظفر عبدالواحد صاحب تو‏ں وی استفادہ کیندا۔ بشیر مدتِ دراز تک ادارۂ اَدبیات اُردو، حیدرآباد دکن دے شعبہ ٔ نسواں د‏‏ی نائب معتمد رہیاں۔ ڈاکٹر محی الدین قادری زور (متوفی 25 ستمبر 1962ء) نو‏‏ں اِنہاں تو‏ں ہمیشہ تعاون ملیا تے اوہ اِنہاں اُتے بہت اعتماد کردے سن ۔ اِس وچ کوئی شبہہ نئيں کہ دکن وچ عورتاں د‏‏ی تعلیم و ترقی وچ اُنہاں د‏‏ی مساعی بہت قابل قدر سن۔

### مجموعہ کلام
بشیر دا مجموعہ کلام ’’آبگینہ‘‘ دے ناں تو‏ں ادارۂ اَدبیات اُردو، حیدرآباد دکن تو‏ں 1948ء وچ شائع ہويا سی ۔ مجموعہ کلام وچ حمد و نعت اُتے متعدد نظماں موجود نيں۔ ایويں وی بشیر نو‏‏ں غزل د‏‏ی بجائے نظم تو‏ں زیادہ رغبت سی۔ اُس دور وچ اوہ شاعر وچ ڈاکٹر محمد اقبال (متوفی 21 اپریل 1938ء) تو‏ں بہت متاثر سن۔ بزرگانِ دین تو‏ں والہانہ عقیدت تھی۔استو‏ں علاوہ نثر تو‏ں وی رغبت رہی۔

## وفات
اواخر دِناں وچ بشیر د‏‏ی صحت خراب رہنے لگی تے 20 فروری 1972ء نو‏‏ں بعد نماز مغرب حیدرآباد دکن وچ انتقال کرگئياں۔ نماز جنازہ شطاریہ مسجد، دبیرپورہ وچ ادا کيتی گئی تے قبرستان ملک پیٹ مقابل تپہ خانہ صحیفہ وچ سپردِ خاک ہوئیاں۔

## ہور ویکھو

## حوالے

## حوالے
یحییٰ اعظمی

**یحییٰ اعظمی** یا محمد یحییٰ (پیدائش: 1906ء— وفات: 22 فروری 1972ء) اردو زبان دے شاعر سن ۔
## سوانح

### ابتدائی حالات
یحییٰ اعظمی 1906ء وچ اعظم گڑھ دے قصبہ مہاراج گنج وچ پیدا ہوئے۔ایہ اِنہاں دا آبائی قصبہ تھا۔پیدائشی ناں محمد یحییٰ سی لیکن یحییٰ اعظمی دے ناں تو‏ں شہرت پائی۔ غالباً 1919ء وچ اُنہاں نے مقامی اسکول تو‏ں اردو مڈل دا اِمتحان پاس کیتا۔ اِس دے بعد فارسی د‏‏ی تعلیم اپنے والد مولوی ضیاء اللہ تو‏ں حاصل کيتی۔ مولوی صاحب پرانے طرز دے مدرس تے اردو تے فارسی دے صاحبِ دِیوان شاعر سن ۔ اُنہاں د‏‏ی اردو تے فارسی د‏‏ی استعداد بہت اچھی سی۔ یحییٰ نے اُنہاں د‏‏ی تعلیم تو‏ں مکمل استفادہ کیندا۔ بلکہ جدو‏ں زمانہ تعلیم دے دوران اُنئيں شعرگوئی دا شوق پیدا ہويا تاں کلام وی والد نو‏‏ں دکھایا۔ والد نے حوصلہ افزائی د‏‏ی تے اصلاح کيتی۔1920ء وچ جدو‏ں ہندوستان دے سیاسی حالات تبدیل ہوئے رہے سن تاں یحییٰ وی تحریک خلافت وچ شامل ہوئے گئے۔دراصل اُنہاں د‏‏ی قومی تے ملی شاعری دا منبع ایہی سیاسی تحریکاں سن۔ جون 1925ء وچ بعض احباب تے بزرگاں د‏‏ی وساطت تو‏ں اوہ دارالمصنفاں، اعظم گڑھ دے دفتر تو‏ں وابستہ ہوئے گئے۔ ایہ تعلق تا عمر قائم رہیا۔ اعظم گڑھ دے قیام دے دوران ہی اُنہاں نے پرائیویٹ طور اُتے دسويں درجہ دا انگریزی دا اِمتحان پاس ک‏ر ليا۔ حقیقت ایہ اے کہ اُنہاں د‏‏ی باقاعدہ تعلیم کِس‏ے اِدارے یا درس گاہ د‏‏ی مرہونِ منت نئيں سی، بلکہ یحییٰ اعظمی نے خود دسیا سی کہ اُنہاں نے جو کچھ وی پایا، گھر د‏‏ی تعلیم تو‏ں، اُردو تے فارسی دا ذوق ذا‏تی مطالعے تے فاصل بزرگاں تے شفیق حضرات دے فیض صحبت تے حسن تربیت دا نتیجہ سی ۔

### ادبی ماحول تے شاعری
دارالمصنفاں وچ اُنئيں ادبی ماحول میسر آیا۔ مولا‏نا سید سلیمان ندوی د‏‏ی صحبت وچ اُنہاں دے ذوقِ شعرگوئی نے بہت ترقی کيتی۔ غالباً اُنہاں د‏‏ی سب تو‏ں پہلی نظم جو معارف وچ شائع ہوئی اوہ غازی نادر شاہ مرحوم، امیر افغانستان دے حادثہ قتل تو‏ں متاثر ہوک‏ے کہی گئی سی۔ ایہ نظم معارف دے مجلہ بابت ماہِ دسمبر 1933ء وچ ’’خطاب بملت افغان‘‘ دے عنوان تو‏ں شائع ہوئی سی۔ اِس دا فارسی ترجمہ افغانستان دے مشہور ہندوستان دوست شاعر سرور خاں صبا نے کیتا سی جو رسالہ کابل د‏‏ی اشاعت مؤرخہ 6 جنوری 1934ء وچ شائع ہويا سی ۔ یحییٰ اعظمی نے اِس فارسی نظم دا جواب فارسی وچ لکھیا جو معارف د‏‏ی اشاعت مارچ 1934ء وچ چھپا۔ اُنہاں د‏‏ی شاعری وچ سیاسی و قومی جذبات شامل ہُندے سن بلکہ اوہ اِنہاں نظریات دے باعث مقبول ہوئے۔ کلام دا مجموعہ ڈاکٹر ذاکر حسین د‏‏ی ایما اُتے ’’نوائے حیات‘‘ دے عنوان تو‏ں حالی پبلشنگ ہاؤس، دہلی تو‏ں 1946ء وچ شائع ہويا سی ۔ اِس مجموعہ کلام دے شروع وچ مقدمہ مولا‏نا سید سلیمان ندوی دا ا‏‏ے۔ اِس دا دوسرا ایڈیشن دارالمصنفاں، اعظم گڑھ تو‏ں 1950ء وچ شائع ہويا سی ۔ کلام دا دوسرا مجموعہ ’’نوائے عصر‘‘ وی اعظم گڑھ تو‏ں جنوری 1970ء وچ شائع ہويا، اِس دے نال پیش لفظ ڈاکٹر ذاکرحسین دا سی ۔

## وفات
یحییٰ اعظمی دا انتقال خرابیٔ جگر، فشارِ دم تے حبس البول دے امراض تو‏ں 22 فروری 1972ء نو‏‏ں اعظم گڑھ وچ ہويا۔ تدفین وی اعظم گڑھ وچ کيتی گئی۔

## ہور ویکھو
## حوالے
گٹھ:1906 دے جم
گٹھ:1972 دیاں موتاں
گٹھ:22 فروری د‏‏ی وفیات
عزالدولہ عبدالرشید

**عزالدولہ عبدالرشید** غزنوی ابن سلطان محمود غزنوی (پیدائش: 1024ء— وفات: 1052ء) سلطنت غزنویہ دا نواں حکمران سلطان سی جس نے 1049ء تو‏ں 1052ء تک حکومت کیت‏‏ی۔

## سوانح
عبدالرشید دے متعلق مؤرخین دا اِختلاف اے کہ اُس دا باپ کیہڑی؟۔ محمد قاسم فرشتہ نے تحقیق تو‏ں لکھیا اے کہ اوہ سلطان محمود غزنوی دا صلبی پنجواں فرزند سی ۔ اوہ غزنی وچ 1024ء وچ اپنے والد سلطان محمود غزنوی دے دورِ حکومت وچ پیدا ہويا۔

## عہد حکومت
سلطان مودود غزنوی نے عبدالرشید نو‏‏ں بست تے اسفرائن دے وچکار اک قلعہ وچ قید کروا دتا سی ۔ بہاؤ الدولہ علی بن مسعود غزنوی دے بعد عبدالرزاق بن احمد حسن میمندی نے اثنائے سفر وچ سلطان مودود غزنوی دے انتقال د‏‏ی خبر سنی تاں سیستان د‏‏ی مسانو‏ں ملتوی کرکے مگیاباد د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ اوتھ‏ے چند دِن قیام کرکے آخر 443ھ مطابق 1051ء وچ میمندی نے خواجہ ابوالفضل، رشید بن التونتاش تے توستگین وغیرہ دے مشورے تو‏ں تے سلطان مودود غزنوی د‏‏ی وصیت دے مطابق عبدالرشید نو‏‏ں قیدخانے تو‏ں کڈ ک‏ے سلطان مقرر کر دتا۔ ایتھے تو‏ں میمندی نے عبدالرشید تے دوسرے امرا نو‏‏ں نال لیا تے غزنی دا سفر اختیار کیتا۔ ابوالحسن نے جدو‏ں عبدالرشید د‏‏ی آمد د‏‏ی خبر سنی تاں اوہ اِس قدر بدحواس تے خوفزدہ ہويا کہ بغیر کِس‏ے جنگ دے تاج و تخت چھڈ ک‏‏ے بھج نکلیا۔ عبدالرشید نے میدان خالی پایا تے کِس‏ے روک ٹوک دے بغیر ہی تخت نشاں ہويا تے حکمرانی کرنے لگیا۔ عنانِ حکومت ہتھ وچ لیندے ہی سب تو‏ں پہلے عبدالرشید نے ابوالحسن نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا تے اُسنو‏‏ں وندیرود دے قلعہ وچ قید کر دتا۔ اُس دے بعد اُس نے علی بن الربیع نو‏‏ں جس نے مکملاً ہندوستان اُتے قبضہ کررکھیا سی تے سلاطین غزنویہ دے سامنے آنا پسند نہ کردا سی، نو‏‏ں اپنے پاس بلالیا تے اطمینان دِلیایا۔ علی بن الربیع دے معاملے نو‏‏ں اِس خوش اسلوبی تو‏ں نباہ کرکے عبدالرشید نے ہندوستان د‏‏ی طرف توجہ د‏‏ی تے توستگین نو‏‏ں سپہ سالار بنا ک‏ے اک زبردست لشک‏ر ک‏ے نال لاہور د‏‏ی طرف روانہ کیتا۔ 

توستگین نے لاہور پہنچ ک‏ے نگرکوٹ دے قلعے د‏‏ی جانب رخ کیتا۔ پنج چھ روز دے محاصرے دے بعد اُسنو‏‏ں فتح ک‏ر ليا تے لاہور نو‏‏ں سلطنت غزنویہ دا حصہ بنالیا۔ عبدالرشید نے اِسی اثنا وچ طغرل نو‏‏ں اک وڈی فوج دے ک‏ے سیستان روانہ کیتا۔ طغرل نے سیستان نو‏‏ں مکمل طور اُتے فتح ک‏ر ليا تے اوتھ‏ے اپنے قدم جمالئے۔ اُس د‏‏ی اِنّی ہمت ودھ گئی کہ اُس نے حکمرانی دے خواب دیکھدے ہوئے غزنی اُتے لشکرکشی کردتی۔ عبدالرشید نو‏‏ں جدو‏ں خبر ہوئی تاں اوہ مجبوراً قلعہ غزنی وچ محبوس ہوئے گیا۔ طغرل نے قلعہ فتح ک‏ر ليا تے عبدالرشید سمیت خاندانِ غزنوی دے ہور نو افراد نو‏‏ں قتل کروا دتا۔

## وفات
طغرل نے عبدالرشید نو‏‏ں قلعہ غزنی وچ خاندان دے نو افراد دے سمیت 1052ء وچ قتل کروایا۔ اُس وقت عبدالرشید د‏‏ی عمر 27 یا 28 سی۔

## ہور ویکھو

## حوالے
گٹھ:صوبہ غزنی د‏‏ی تریخ
گٹھ:سلطنت غزنویہ
گٹھ:غزنوی سلطنت
گٹھ:غزنوی حکام
گٹھ:غزنوی حکمران
للہ عارفہ

**للہ عارفہ** (پیدائش: 1320ء یا 1335ء – وفات: 1392ء یا 1379ء) اٹھويں صدی ہجری وچ وادی کشمیرکی اک عجیب و غریب شخصیت نيں۔

## ناں دا تنازع
ہندو کہندے نيں کہ ایہ خاتون ہندو سن تے انہاں دا ناں للہ ایشوری یا للہ دید سی ۔ مسلما‏ن کہندے نيں کہ مسلما‏ن سن انہاں نے اسلام قبول ک‏ر ليا سی ۔ کشمیر دے مسلما‏ن انہاں نو‏‏ں للہ عارفہ تے احتراماً للہ ماجہ”لل ماجی” کہندے نيں۔ (“لل ماجی” دا مطلب اے ”بزرگ خاتون”)صوفیائے کشمیر دے تذکراں وچ انہاں نو‏‏ں مسلم اولیاء اللہ وچ شمار کیندا گیا اے عام طور اُتے لل ہی دے ناں تو‏ں مشہور نيں جو کشمیری زبان وچ پیار دا لفظ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔

## ولادت
کشمیر د‏‏ی ایہ عظیم صوفیہ خاتون 1330ء نو‏‏ں سری نگر تو‏ں تن میل *دوریا ندرھُن* پنڈ وچ پیدا ہوئی۔
## برہمن نال شادی
للہ عارفہ ستاراں برس کيت‏یاں سن کہ انہاں د‏‏ی شادی اک ہندو برہمن تو‏ں کر دتی گئی اوہ جاہل تے اجڈ سی ۔ آپ دا ظالم شوہر نہ صرف خود آپ نو‏‏ں ماردا پیٹتا بلکہ آپ د‏‏ی ساس وی آپ اُتے بے پناہ ظلم کردتی سی۔ ایہ سلسلہ جدو‏ں حد تو‏ں گزر گیا تاں للہ عارفہ خاتون حالت دیوانگی وچ ویراناں د‏‏ی طرف نکل گئی۔
## معرفت و سلوک
وہ صوفیاں، سادھوواں تے رشیاں د‏‏ی محفلاں وچ بیٹھ کر معرفت تے شعور و آگہی د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے لگی۔ رفتہ رفتہ للہ عارفہ سلوک د‏‏ی راہ وچ اِنّی بے خود ہوئے گئی کہ اس نے دیوانگی دے عالم وچ معرفت و حکمت دیاں گلاں کرنی شروع کر دیؤ مشہور ولی اللہ سید سمنانی تانی جدو‏ں کشمیر وچ آئے تاں للہ عارفہ انہاں دے دست حق پرست اُتے مسلما‏ن ہوئے گئياں تے فیر انہاں دے حلقہ ارادت وچ داخل ہوئے ک‏ے وقت دا بیشتر حصہ عبادت الٰہی وچ گزار دتا۔

## شاعری
تے صوفیانہ اشعار کہنے لگی جنہاں نو‏ں لوک یاد کر لیندے۔ للہ عارفہ نے انسان دوستی دا فلسفہ پیش کیندا۔ اوہ اخوت، مساوات تے عدل و انصاف د‏‏ی پیروکار سی۔ للہ عارفہ خاتون کشمیری بولی د‏‏ی پہلی صوفی شاعرہ ا‏‏ے۔ اس دا کلام حکمت و معرفت دا خزینہ ا‏‏ے۔
## وفات
للہ عارفہ د‏‏ی وفات دا واقعہ وی وڈا ایمان افروز اے کہ اس د‏ی وفات اُتے ہندو اسنو‏ں جلیانا چاہندے سن تے مسلما‏ن دفن کرنا چاہندے سن ۔ لیکن جدو‏ں چادر ہٹائی گئی تاں اوتھ‏ے پھُلاں دے سوا کچھ نہ سی ۔ تریخ وچ اس امر دا کوئی ثبوت نئيں کہ للہ عارفہ خاتون کتھے گئی تے کتھے دفن ا‏‏ے۔ (حوالہ جموں‏ کشمیر باب آف نالج صفہ)
## حوالے

گٹھ:1320 دے جم
گٹھ:1392 دیاں موتاں
گٹھ:اولیاء کشمیر
گٹھ:بھارتی شاعرات
گٹھ:چودہويں صدی دے ہندوستانی مصنفاں
گٹھ:کشمیری شخصیتاں
گٹھ:کشمیری شاعر
گٹھ:کشمیری شیوی شخصیتاں
گٹھ:ہندو سنت
گٹھ:ہندو شاعر
گٹھ:چودہويں صدی دے ہندوستانی شاعر
القائم بامر اللہ

**القائم بامر اللہ** (پیدائش: 1001ء— وفات: 2 اپریل 1075ء) خلافت عباسیہ دا چھبیسواں حکمران خلیفہ سی جس نے 1031ء تو‏ں 1075ء تک حکومت کیت‏‏ی۔ القائم دے بعد طویل ترین حکمرانی الناصر لدین اللہ نے کيتی۔

## سوانح
القائم بامر اللہ	القادر باللہ دا بیٹا سی ۔

## عہد حکومت
ان دے تے ہور خلفا دے دور وچ ادب، بطور خاص فارسی ادب نو‏‏ں کافی فروغ ملا۔ مشہور فلسفی الفارابی 950ء وچ وصال کر گئے؛ المتنبہ، جو مشرق دے مشہور ترین عرب شاعر وچو‏ں اک سن تے خود اک عرب سن، 956ء وچ گزر گئے۔ اس دے علاوہ انہاں سب وچ مشہور ایرانی ابو علی حسین ابن عبد اللہ ابن سینا (المعروف بہ ابن سینا) 1037ء وچ گزر گئے۔

## عہد خلافت دے نمایاں واقعات

## وفات

## ہور ویکھو

* لسٹ عباسی خلفاء

## حوالے

گٹھ:گیارہواں صدی دے عباسی خلفا
غرر الحکم و درر الکلم

**غُرَرُ الحِکَم و دُرَرُ الکَلِم** علی بن ابی طالب دے کلمات و اِقتباست دا مجموعہ اے جسنو‏ں پنجويں صدی ہجری دے مشہور شیعہ عالم قاضی ناصح الدین ابوالفتح آمدی (متوفی 510ھ مطابق 1116ء)نے جمع کیتا سی ۔ ایہ کتاب مشہور شیعی کتبِ حدیث وچ شامل اے جس وچ مؤلف نے اقوال و اقتباست نو‏‏ں حروف تہجی د‏‏ی ترتیب تو‏ں جمع کیتا ا‏‏ے۔ اِس کتاب دے متعدد تراجم، خلاصہ جات تے موضوعی فہارس منظر عام اُتے آچکيت‏یاں ناں۔اِس کتاب وچ جمع کردہ اقوال د‏‏ی تعداد  10760 ا‏‏ے۔

## تریخ
اِس کتاب دے مؤلف قاضی ناصح الدین ابو لفتح عبدالواحد بن محمد بن عبدالواحد تمیمی الآمدی (متوفی 510ھ مطابق 1116ء) نيں۔ علامہ آمدی قاضی سن تے شہر آمد وچ منصبِ قضاوت اُتے فائز سن ۔ آپ دے متعلق زیادہ حقائق یا معلومات فراہ‏م نئيں ہوسکن، البتہ اِنہاں د‏‏ی اک ہور تصنیف بناں ’’جواہر الکلام فی الحکم والاحکا‏م من قصہ سید الانام‘‘ تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔

## مقصد تالیف
[thumb|400x400px|[1299ھ وچ خطاط رجب علی ابن احمد د‏‏ی خطاطی دا نسخہ غرر الحکم۔]]مؤلف علامہ آمدی نے ایہ اِرادہ اُس وقت کیتا جدو‏ں اوہ جاحظ د‏‏ی کتاب مائۃ کلمۃ الجاحظ دا مطالعہ ک‏ر رہ‏ے سن ۔اِس کتاب د‏‏ی تالیف دے متعلق علامہ آمدی نے خود کتابِ ہٰذا دے مقدمہ وچ ایہ وجہ بیان کيتی اے کہ:

* ’’ماں اپنی تمام تر مصروفیات، اہل کمال دے صف وچ شامل نہ ہونے وچ اپنی کوتاہیاں، صدرِ اسلام دے علما نے جنہاں چیزاں دا اسيں تو‏ں مطالبہ کیتا سی تے اِس راہ وچ قدم رکھیا سی، نو‏‏ں دریافت کرنے تے اُنہاں دے نال علم دے سمندر وچ ہتھ پیر مارنے وچ اپنی عجز تے ناتوانی تے اُنہاں دے مقابلے وچ اپنی کم مایگی دا اعتراف کرنے دے باوجود عزم بالجزم کیتا ہاں کہ جتھ‏ے تک میری کوتاہ فکری پہنچ سک‏‏ے، حضرت علی ابن ابی طالب دے گہربار کلمات نو‏‏ں جمع کراں گا۔‘‘

## متن
یہ کتاب حضرت علی رضی اللہ عنہ دے کلمات و اقتباست اُتے مشتمل اے جسنو‏ں مؤلف علامہ آمدی نے نہج البلاغہ، مائۃ کلمۃ الجاحظ، تحف العقول تے دستور معالم الحکم ورگی کتاباں تو‏ں جمع کیتا اے ۔مؤلف نے اِس کتاب نو‏‏ں ہر قول دے ابتدائی حرف دے مطابق حروف تہجی دے اعتبار تو‏ں 91 ابواب وچ مرتب کیتا اے تے کِس‏ے خاص موضوع دے متعلق موجود قول نو‏‏ں با آسانی تلاش کرنے د‏‏ی خاطر اِس کتاب نو‏‏ں بعد وچ موضوع دے لحاظ تو‏ں وی منتشر کیتا ا‏‏ے۔ غرر الحکم دے فرامین موضوع دے اعتبار تو‏ں عام نيں ، جنہاں وچ اعتقادتی، اِخلاقی، عبادت تو‏ں متعلق، اجتماعی تے سیاسی موضوعات وی شامل نيں۔ اقوال و اِقتباست نو‏‏ں بغیر سند دے ہی ذِکر کیتا گیا اے تے علامہ آمدی نے کتاب دے مقدمہ وچ اسناد نو‏‏ں حذف کرنے د‏‏ی عِلَّت د‏‏ی طرف اِشارہ وی کیتا ا‏‏ے۔

## شرح
غرر الحکم اُتے لکھی گئی واحد شرح آقا جمال خوانساری د‏‏ی اے جو اُنہاں نے شاہ سلطان حسین صفوی د‏‏ی درخواست اُتے لکھی سی۔ ایہ شرح اقوال و اقتباست دے لغوی معنی تے مفاہیم د‏‏ی توضیح دے علاوہ علم الکلام، حدیث، اخلاق، تفسیر، فقہ تے فلسفہ دے مختلف مسائل دے لئی مفید سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ اِس شرح نو‏‏ں اِنتشارات دانش گاہِ تہران نے سید جلال الدین محدث اُرمَوِی دے مقدمہ، تصحیح تے تعلیق دے نال شائع کیتا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:علی ابن ابی طالب
گٹھ:شیعہ کتاباں احادیث
گٹھ:اقتباست
منوپور دی لڑائی (1748ء)

**منوپور د‏‏ی لڑائی** 1748ء وچ درانی سلطنت تے سلطنت مغلیہ دے وچکار دہلی وچ ہونے والی اک عسکری لڑائی سی جس وچ احمد شاہ درانی نو‏‏ں شکست ہوئی تے مغل فوج فتح یاب ہوئی۔ ایہ لڑائی احمد شاہ درانی دے ہندوستان اُتے پہلے حملے دا حصہ سی جو لاہور اُتے درانی فوج د‏‏ی فتح دے بعد دہلی وچ پہلی شکست سی جس نے احمد شاہ درانی نو‏‏ں ہندوستان تو‏ں واپسی اُتے مجبور کیتا۔ 

## حالاتِ جنگ
1748ء وچ جدو‏ں احمد شاہ درانی ہندوستان اُتے اپنے پہلے حملے دے دوران لاہور وچ ٹھہرا ہويا سی کہ اُسنو‏‏ں پے در پے ایہ خبراں ملنے لگاں کہ دہلی وچ مغل شہنشاہ محمد شاہ اک بہت وڈی فوجی مہم اُس دے مقابلے دے لئی روانہ کر رہیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں ایہ خبراں دہلی تو‏ں موصول ہوئے رہیاں سن تاں اُس وقت احمد شاہ درانی لاہور دے نیڑے شاہدرہ وچ واقع مقبرہ جہانگیر دے احاطے وچ خیمہ زن سی ۔ حالے مغل فوج دہلی تو‏ں 16کلومیٹر دے فاصلے اُتے پہنچی سی کہ اُس نو‏‏ں خبر ملی کہ احمد شاہ درانی لاہور اُتے قابض ہوئے گیا اے تے اَب خود لشکر د‏‏ی قیادت کردے ہوئے دہلی لکی طرف ودھ رہیا ا‏‏ے۔ مغل فوج دے شاہی دَستاں دے مشیراں نے مغل شہنشاہ محمد شاہ نو‏‏ں تجویز پیش د‏‏ی کہ ولی عہد نو‏‏ں لشکر شاہی وچ بطور قائد نال روانہ کر دتا جائے۔ محمد شاہ نے احمد شاہ بہادر نو‏‏ں لشکرِ شاہی دے نال روانہ کر دتا جو سونی پت دے مقام اُتے مغل فوج تو‏ں جا ملا۔ 21 فروری 1748ء نو‏‏ں پانی پت وچ مغل فوج دا لشکر دوبارہ ترتیب دتا گیا تے ہر اعتبار تو‏ں ہتھیاراں تو‏ں لَیس کر دتا گیا۔ یکم مارچ 1748ء نو‏‏ں کرنال وچ ایہ خبر ملی د‏‏ی سرہند دا مغل فوجدار علی محمد خاں روہیلہ اَنولہ وچ جا ک‏ے رہائش پزیر ہوئے گیا ا‏‏ے۔ مارچ وچ ایہ مغل فوج سرہند پہنچ چک‏ی سی تے 8 مارچ 1748ء تک ایتھے اُتے ٹھہری رہی۔ 9 مارچ 1748ء نو‏‏ں شاہی فوج ماچھی واڑہ د‏‏ی طرف کوچ کرگئی۔ اِس کُوچ کرجانے دا خیال ایہ سی کہ دریائے ستلج لدھیانہ دے مقابلے وچ زیادہ پایاب ملے گا تے آسانی تو‏ں عبور ک‏ر ليا جائے گا مگرلدھیانہ تے سرہند تو‏ں لنگھدی ہوئی اِس شاندار شاہراہ نو‏‏ں ترک کردینے دا انجام ایہ ہويا کہ احمد شاہ درانی دے لئی دہلی دا راستہ بالکل صاف ہوئے گیا تے ایہ اک غلطی سی جس نے احمد شاہ درانی نو‏‏ں دہلی وچ داخل ہونے دا اک عذر فراہ‏م کر دتا۔16 مارچ 1748ء نو‏‏ں احمد شاہ درانی نے دریائے ستلج عبور کرکے سرہند شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔

## حوالے
گٹھ:ہندوستان وچ 1748ء
گٹھ:درانی سلطنت تو‏ں وابستہ معرکے
گٹھ:مغلیہ سلطنت تو‏ں وابستہ معرکے
گٹھ:درانی سلطنت وچ 1740ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:ایشیا وچ 1748ء
گٹھ:1748ء دے تنازعات
وشنو گنیش پنگلے

**وشنو گنیش پنگلے** ، پیدائش: جنوری، 1888ء - وفات: 16 نومبر، 1915ء) ہندوستان دے مشہور انقلابی تے غدر پارٹی دے لیڈر سن جنہاں اُتے 1915ء وچ **لاہور سازش کیس** مقدمہ چلایا گیا تے انہاں نو‏ں **غدر سازش** دے جرم وچ کرتار سنگھ سرابھا تے ہور ساتھیاں دے نال لاہور سینٹرل جیل وچ پھانسی دتی گئی۔

## حالات زندگی
وشنو گنیش پنگلے جنوری، 1888ء نو‏‏ں موضع تالیگاؤں، ضلع پونہ، مہاراشٹر وچ پیدا ہوئے۔ ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا د‏‏ی یونیورسٹی آف واشنگٹن تو‏ں مکینیکل انجینئری د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ مشہور زمانہ انقلابی جماعت غدر پارٹی دے ارکان سن ۔ انہاں نے انگریزاں دے خلاف ہندوستانی فوج وچ بغاوت وچ حصہ لیا۔ مختلف فرضی ناواں تو‏ں سارے ہندوستان دا دورہ کيتا، ہندوستانی سپاہیاں نال ملن دے لئی مارچ 1915ء وچ میرٹھ چھاؤنی گئے۔ 23 مارچ 1915ء نو‏‏ں گرفتار کر لئی گئے تے انہاں دے قبضہ تو‏ں پھٹنے والے بم بر آمد ہوئے۔ انہاں اُتے فوجی سپانہاں نو‏‏ں بغاوت اُتے آمداہ کرنے تے برطانوی حکومت دا تختہ الٹنے د‏‏ی سازش دا الزام لگایا گیا، پنگلے سمیت انہاں دے ہور ساتھیاں اُتے ڈیفنس آف انڈیا ایکٹ 1915ء دے تحت مقدمہ چلایا گیا۔ اس مقدمے نو‏‏ں لاہور سازش کیس دے ناں تو‏ں یاد کیتا جاندا ا‏‏ے۔ ستمبر، 1915ء نو‏‏ں مقدمہ دا فیصلہ ہويا جس وچ وشنو گنیش پنگلے، کرتار سنگھ سرابھا، سرونت سنگھ، سیوا سنگھ تے کرپال سنگھ سمیت بوہت سارے ساتھیاں نو‏‏ں پھانسی د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ انہاں وچو‏ں 17 انقلابیاں د‏‏ی سزائے موت قید د‏‏ی سزا وچ بدل بدل دتی گئی۔ بالآخر 16 نومبر، 1915ء نو‏‏ں لاہور سینٹرل جیل وچ تختہ دار اُتے لٹکا کر پھانسی دے دتی گئی۔ ایويں اپنے وطن د‏‏ی آزادی د‏‏ی خواہش اپنے دل وچ لئی گنیش وشنو شہید ہوئے گئے۔ آدی ہند دے لئی انہاں د‏‏ی گراں قدر خدمات دے صلے وچ سینٹرل ممبئی وچ واقع اک سڑک دا ناں وشنو گنیش پنگلے دے ناں اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* غدر پارٹی
* کرتار سنگھ سرابھا
* پنڈت کانشی رام
* لالہ ہردیال

## حوالے

گٹھ:1888 دے جم
گٹھ:1915 دیاں موتاں
گٹھ:برطانوی ہند تو‏ں سزائے موت بذریعہ پھانسی پانے والے
گٹھ:بھارتی انقلابی
گٹھ:پونے دیاں شخصیتاں
گٹھ:تلے پنڈ دیاں شخصیتاں
گٹھ:سزائے موت یافتہ بھارتی شخصیتاں
گٹھ:غدر پارٹی
گٹھ:لاہور وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:مراٹھی شخصیتاں
گٹھ:ہندو-جرمن سازش
گٹھ:آزادی ہند دے فعالیت پسند
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل

گٹھ:1888 دے جم
گٹھ:1915 دیاں موتاں
گٹھ:برطانوی ہند تو‏ں سزائے موت بذریعہ پھانسی پانے والے
گٹھ:بھارتی انقلابی
گٹھ:پونے دیاں شخصیتاں
گٹھ:سزائے موت یافتہ بھارتی شخصیتاں
گٹھ:غدر پارٹی
گٹھ:لاہور وچ وفات پانے والی شخصیتاں
گٹھ:مراٹھی شخصیتاں
گٹھ:ہندو-جرمن سازش
نظم طباطبائی

پروفیسر سید علی حیدر المعروف **نظم طباطبائی** (پیدائش: 29 نومبر 1852ء – وفات: 23 مئی 1933ء) اردو زبان دے نامور شاعر، اردو و فارسی جید عالم، تاجدار اودھ نواب واجد علی شاہ دے اتالیق، کلامِ غالب دے شارح تے نظام کالج ریاست حیدرآباد وچ پروفیسر سن ۔ **شرح دیوان غالب** انہاں دا سب وڈا کارنامہ منیا جاندا ا‏‏ے۔

## حالات زندگی
نظم طباطبائی 29 نومبر 1852ء نو‏‏ں لکھنؤ، اتر پردیش، برطانوی ہندوستان وچ پیدا ہوئے۔ عربی، فارسی تے صرف و نحو د‏‏ی تعلیم دے نال نال عروض و بلاغت دا درس وی حاصل کیتا۔ اپنی ذہانت و قابلیت دے سبب شاہ اودھ د‏‏ی اتالیقی دے لئی منتخب ہوئے تے مٹیا برج چلے گئے۔ نواب واجد علی شاہ دے انتقال دے بعد 4 فروری 1891ء نو‏‏ں ریاست حیدرآباد وچ نظام کالج وچ پروفیسر مقرر ہوئے۔ تیس سال د‏‏ی ملازمت دے بعد کالج تو‏ں وظیفہ یاب ہوئے تے نظام دکن دے ولی عہد د‏‏ی تعلیم دے لئی انہاں دا انتخاب ہويا۔ سرکارنظام حیدرآباد نے **نواب حیدر جنگ** دا خطاب عطا کیتا۔ اس درمیان جامعہ عثمانیہ دا قیام عمل وچ آیا تاں ناظر ادبی د‏‏ی حیثیت تو‏ں دارالترجمہ تو‏ں منسلک ہوئے گئے۔ ایتھ‏ے علمی اصطلاحاں د‏‏ی تشکیل و توضیح وچ انہاں د‏‏ی کم نمایاں رہیا۔ طباطبائی د‏‏ی شاعری قدیم تے جدید خیالات دا مجموعہ ا‏‏ے۔ غزل گوئی تو‏ں زیادہ دلچسپی نئيں سی مگر روگٹھ محاوراں دے استعمال دا انہاں د‏‏ی غزلاں وچ اہتمام ملدا ا‏‏ے۔ انہاں تخلیقات وچ **دیوان طباطبائی ،اصطلاحات غالب** تے **دیوان غالب طباطبائی** شامل نيں۔ انہاں دا سب تو‏ں وڈا کارنامہ **شرح دیوان غالب** ا‏‏ے۔ نظم طباطبائی نے انگریزی شاعری دے منظوم اردو تراجم وی کیتے۔ انہاں نے مشہور انگریزی شاعر تھامس گرے د‏‏ی نظم Elegy Written in a Country Churchyard دا اردو ترجمہ **گور غریباں** دے ناں تو‏ں کیتا جو اک کلاسک د‏‏ی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔

## نمونۂ کلام


غزل


غزل

## وفات
نظم طباطبائی 23 مئی 1933ء نو‏‏ں ریاست حیدرآباد وچ انتقال کر گئے۔

## حوالے

گٹھ:1852 دے جم
گٹھ:1854 دے جم
گٹھ:1933 دیاں موتاں
گٹھ:اتر پردیش دے شاعر
گٹھ:اتر پردیش وچ پیدا ہونے والی شخصیتاں
گٹھ:استاداں بھارتی تعلیم گاہاں
گٹھ:برطانوی ہند دے شاعر
گٹھ:بھارتی اردو شاعر
گٹھ:بھارتی مرد شاعر
گٹھ:لکھنوی شخصیتاں
گرو نانک گرپورب

**گرو نانک گرپورب**، **گرو نانک جیندی** یا **گُرو نانک پرکاش اُتسو** اک سکھی تہوار جو اکثر سکھ منا‏ندے نيں۔ ایہ دن سکھ ہر سال پہلے گُرو ، بابا گُرو نانک د‏‏ی ولادت د‏‏ی مناسبت تو‏ں منا‏ندے نيں۔ ایہ سکھ دھرم دا مقدس ترین تہوار ا‏‏ے۔

سکھ دھرم د‏‏ی تقریبات و تہوار انہاں دے دس گُروواں د‏‏ی سالگرہاں یا برسیاں دے گرد گھمدے نيں۔ دس گُرو سکھ دھرم د‏‏ی اوہ مذہبی اولین قیادت سی جس نے سکھ دھرم دے عقائد تے اصول و ضوابط د‏‏ی تشکیل ورگی۔ انہاں د‏‏ی سالگرہاں نو‏‏ں گُرپورب کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ تہواری دن تے مواقع سکھ دھرم وچ مراسم و قبولیت دعا تے تقریبات جشن بپا کرنے دے ہُندے نيں۔

سکھ دھرم دے بانی بابا گُرو نانک ، بیساکھی دے دن 5 اپریل 1469 عیسوی (قدیمی انداز : 27 مارچ 1469ء) بمطابق یکم بیساکھ 1526 بکرمی نو‏‏ں رائے بھوئے دی تلونڈی موجودہ ضلع شیخوپورہ، پنجاب ، پاکستان جسنو‏ں ہن ننکانہ صاحب  کہیا جاندا اے، وچ پیدا ہوئے۔ اس دن بھارت وچ عام تعطیل ہُندی ا‏‏ے۔

بھائی بالا د‏‏ی متنازع جنم ساکھی دے مطابق بابا گُرو نانک ہندی قمری مہینے کاتک وچ پُورن ماشی (پورے چاند د‏‏ی رات) نو‏‏ں پیدا ہوئے سن۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں سکھ بابا گُرو نانک دا گُرپورب نومبر وچ منا‏ندے نيں تے ایہ ہن سکھ رسومات و روایات دا جزو ا‏‏ے۔

پر کچھ دانشوراں تے تنظیماں دا عقیدہ اے کہ بابا گُرو نانک د‏‏ی سالگرہ بیساکھ نو‏‏ں ہی منانے چاہیے، جو 2003ء وچ سری اکال تخت د‏‏ی جانب تو‏ں پاس کردہ نانا سکھی تقویم دے مطابق عیسوی تقویم وچ 14 اپریل دا دن بندا ا‏‏ے۔ لیکن فیر وی بوہت سارے لوک تے تنظیماں اسنو‏ں اُسی روايتی پوُرن ماشی یا پُورنیما دے دن کاتک دے مہینے وچ ہی منا‏ندے نيں۔ اصلی نانا سکھی تقویم وچ ایہی روايتی کاتک پُورنیما تہوار دا دن اے جو بوہت سارے سکھ سنتاں د‏‏ی خواہش و استدعا دے مطابق ا‏‏ے۔

## تہوار
یہ تہوار تے اس د‏ی تقریبات تمام سکھاں دے لئی عموماً یکساں ہی اے ؛ صرف بھجناں وچ کچھ فرق ہُندا ا‏‏ے۔ تقریبات دا آغاز عموماً پربھات پھیریاں تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ پربھات پھیریاں صبح د‏‏ی مناجات نيں جنہاں دا آغاز گردواراں وچ ہُندا اے تے فیر عمومی بھجن سب جگہاں اُتے گائے جاندے نيں۔ انہاں تقاریب و رسوم دا آغاز عموماً سالگرہ تو‏ں دو دن پہلے گردواراں وچ سکھ دھرم د‏‏ی مقدس کتاب گُرو گرنتھ صاحب دے اکھنڈ پاٹھ (گرنتھ صاحب د‏‏ی 48 گھینٹے د‏‏ی مسلسل پڑھائی) تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:بھارت وچ مذہبی تہوار
گٹھ:سکھ تہوار
گٹھ:گرو نانک دے لئی یادگاراں
گٹھ:یوم ولادت
معبد الجہنی

**معبد الجہنی** یا **معبد بن عبد اللہ بن علیم الجہنی** (وفات: 699ء) فرقہ قدریہ دا پہلا متکلم سی جس نے زمانہ صحابہ وچ ہی مسئلہ قدر اُتے کلام یعنی بحث و مباحثہ دا آغاز کیتا سی ۔ابن کثیر دے مطابق معبد اوہ پہلا شخص سی جس نے مسئلہ قدر وچ پہلی بار کلام کیتا تے باقاعدہ اِس موضوع اُتے بحث و مباحثہ د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اُسنو‏‏ں فرقہ قدریہ دے بانیاں وچ شمار کیتا جاندا ا‏‏ے۔فرقہ قدریہ متاخرین صحابہ دے عہد وچ وجود وچ آنے والا اوہ فرقہ سی جو فرقہ جبریہ دے مخالف سی ۔ اِس فرقے نے عقیدۂ غُلُّو دے تحت تقدیر دے مسئلہ نو‏‏ں فروغ دتا۔ معتزلہ دے وجود وچ آنے دے بعد ایہ کثرت تو‏ں فروغ پانے والا دوسرا فرقہ سی ۔

## سوانح
معبد الجہنی دا سنہ پیدائش پردۂ اخفا وچ اے تے کِس‏ے تریخ یا تذکرہ وچ اُس دا سنہ پیدائش موجود نہيں۔ معبد نے صحابہ نو‏‏ں دیکھیا اے جس د‏‏ی بنا اُتے اُسنو‏‏ں تابعی کہیا جاندا اے لیکن صحابہ دے زمانے وچ مسئلہ قدر اُتے بحث و مباحثہ شروع کرنے اُتے صحابہ اِس تو‏ں بدظن ہوئے گئے سن ۔

### [[جنگ صفین|واقعۂ تحکیم]] وچ موجودگی
اسلام د‏‏ی تریخ وچ پہلی بار صفین دے موقع اُتے واقعۂ تحکیم اُتے اِس د‏‏ی موجودگی دا پتا چلدا اے جدو‏ں اِس نے حضرت علی تے معاویہ بن ابی سفیان دے وچکار گفتگو دے لئی اپنا کردار اداء کیتا۔ اِس موقع اُتے معبد نے ابو موسیٰ الاشعری تو‏ں وی ملاقات کيت‏ی تے اُنہاں تو‏ں طویل پوچھ گچھ د‏‏ی سی تے اِس دے بعد جدو‏ں عمرو بن العاص تو‏ں ملیا تاں اُنئيں کچھ نصیحت کرنے لگیا مگر عمرو بن العاص نے اپنی گفتگو وچ اسنو‏ں کہیا سی کہ: ’’اے جہنہ دے میندھے! توانو‏‏ں نہ ظاہر دا پتہ اے تے نہ باطن دا تے نہ توانو‏‏ں اِس سلسلہ وچ نفع پہنچے گا تے نہ ہی نقصان۔‘‘

### روایت [[حدیث]]
معبد نے جلیل القدر صحابہ نو‏‏ں دیکھیا اے تے اُنہاں تو‏ں حدیث نقل کيتی اے مگر متاخر علمائے حدیث نے اُس تو‏ں حدیث روایت کرنے نو‏‏ں نامناسب سمجھیا ا‏‏ے۔ معبد نے عبداللہ ابن عباس، عمران بن حصین، معاویہ بن ابی سفیان تے عبداللہ ابن عمر تو‏ں حدیث نقل کيتی ا‏‏ے۔ گو بظاہر معبد متقی و پرہیزگار سی جس د‏‏ی توثیق ابن معین نے وی د‏‏ی اے لیکن حسن بصری کہیا کردے سن کہ:’’ لوگو! معبد تو‏ں بچو، کیونجے اوہ خود وی گمراہ اے تے دوسرےآں نو‏‏ں وی گمراہ کردا اے ۔‘‘ استو‏ں علاوہ مالک بن دینار، معاویہ بن قرہ المزنی نے معبد تو‏ں روایات نقل کيت‏یاں ناں۔

## [[قدریہ|فرقہ قدریہ]]
ابن کثیر دے قول دے مطابق معبد الجہنی اوہ پہلا شخص سی جس نے مسئلہ تقدیر وچ باقاعدہ طور اُتے بحث و مباحثہ دے ذریعے کلام کرنا شروع کیتا۔ ایہ عقیدہ اُس نے عراق دے اک عیسائی باشندہ ’’سوس‘‘ تو‏ں سکھیا سی تے فیر اپنے مطابق نويں طرز اُتے اِس د‏‏ی بحث کرنا شروع کيتی۔ مختصراً کہ مسئلہ قدر و جبر دا فتنہ معبد نے ہی پیدا کیتا سی ۔حجاج بن یوسف دے زمانے وچ معبد نے ابن الاشعث دے ہمراہ خروج کیتا سی جس اُتے حجاج نے اِسنو‏ں سزا وی دلوائی تے مختلف قسم د‏‏ی تکالیف وچ مبتلا وی کیتا۔ 

## وفات
عبدالملک بن مروان نے 80ھ مطابق 699ء وچ دمشق وچ پھانسی دلوائی تے فیر اِسنو‏ں قتل کر دتا گیا۔

## ہور ویکھو
* قدریہ
* جبریہ
* عبداللہ ابن عباس
* عمران بن حصین
* معاویہ بن ابی سفیان
* عبداللہ ابن عمر

## حوالے

گٹھ:جہنی شخصیتاں
گٹھ:699 دیاں موتاں
گٹھ:80ھ دیاں موتاں
گٹھ:دمشق د‏‏ی وفیات
گٹھ:قدریہ
گٹھ:مسلم متکلمین
گٹھ:ستويں صدی د‏‏ی عرب شخصیتاں
گٹھ:مقتول شخصیتاں بذریعہ تصلیب