حسین علاؤالدین غوری

**علاءالدین حسین**، معروف بہ **جہانسوز**، پسر ملک عزالدین حسین ملقب بہ ابوالسلاطین، از سال ۵۴۴ تا ۵۵۶ هجری، غوری سلطنت اُتے فرمانروائی د‏‏ی ۔انہاں نے غوریان حکومت نو‏‏ں اقتدار دے عروج اُتے پہنچایا۔ علاؤدین غوری نے اپنے دو بھائی قطب الدین محمد تے سیف الدین سوری دے قتل دا بدلہ لینے دے بہانے بہرام شاہ غزنوی تو‏ں لڑائی لڑی تے اسنو‏ں شکست دتی۔ غزنی اُتے قبضہ کرنے دے بعد ، اس نے ست دن تے رات تک اس شہر نو‏‏ں اگ لگیا دتی تے اوتھ‏ے تو‏ں بت شہر د‏‏ی طرف متوجہ ہويا تے اس بت شہر نو‏‏ں تباہ کردتا ، جو اس نوعیت دا انوکھا سی ، ايس‏ے وجہ تو‏ں اسےجہانسوز کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نے صوبہ کاسی غور دے قبضے نو‏‏ں اپنے قبضہ وچ کرلیا تے فیروزکوہ (غور) آئے تے چونکہ لوک شاہ ناصر الدین ابن محمد نو‏‏ں مدینہ منورہ تو‏ں لیائے سن تے اس د‏ی عدم موجودگی وچ اسنو‏ں تخت اُتے بٹھایا سی ، انہاں نے علاءالدین د‏‏ی طاقت دا علم رکھدے ہوئے ناصرالدین نو‏‏ں مار ڈالیا تے علاءالدین دے سامنے ہتھیار ڈال دتے۔ . اس نے بامیان ، تخارستان ، بلاد جیرم ، گرمسیر ، تلک ، ہرات پہاڑاں تے غورجستان مرغاب نو‏‏ں وی فتح کيتا تے اسماعیلی داسنو‏ں غور بھیجیا۔ علاءالدین حسین جہانسوز بالآخر 556 ھ / 1161 ء وچ سنگھور وچ انتقال کرگئے ، تے اس دے بعد اس دا بیٹا سیف الدین محمد امارت وچ آیا۔

## بادشاہت دا آغاز
غزنی دے راستے وچ بہاءالدین سام دی موت دے بعد؛ علاء حسین غور دے تخت اُتے بیٹھیا۔ مورخین نے اس د‏ی پیدائش یا زندگی دے آغاز دا کوئی ریکارڈ نئيں چھڈیا اے ، تے صرف اک ہی چیز جو اس د‏ی جوانی تو‏ں حاصل کيتی گئی اے اوہ ایہ اے کہ اوہ ادب تے الہیات تے فوجی تکنیک دے میدان وچ اے جس دے بارے وچ اس وقت دے ہر شہزادے نو‏‏ں آگاہ ہونا چاہیدا۔ جدو‏ں علاؤدین حسین نے بہلول د‏‏ی موت د‏‏ی خبر سنی تاں ، اوہ سنہ ۵۴۴ ھ / 1708 ء دے وسط وچ غور دے تخت اُتے چڑھ گیا ، تے فیر بغیر کسی تاخیر دے ، اپنی فوج نو‏‏ں انتقام دے بہانے تیار کيتا تے 50،000 جواناں د‏‏ی فوج دے نال غزنی اُتے مارچ کيتا۔ بہرشاہ غزنوی غور د‏‏ی فوج د‏‏ی نقل و حرکت تو‏ں واقف ہوگئياں تے ، نويں ہندوستانی فوج تے غزنی د‏‏ی فوجاں اُتے اعتماد کردے ہوئے ، اپنا راجگڑھ چھڈ ک‏‏ے رخش تے ٹیگین آباد دے راستے ریفری د‏‏ی سرزمین دے لئی روانہ ہوگئے تاکہ دشمن دا راستہ روک سک‏‏ے۔

جب زمینی داور دے میدان وچ دو حریفاں دیاں فوجاں آمنے سامنے ہوئیاں۔ بہرامشاہ نے علاؤدین نو‏‏ں لڑائی د‏‏ی دھمکی دینے تو‏ں روکنے دے لئی سفیر بھیجے ، لیکن علاءالدین نے جواب دتا کہ اوہ اپنے دو بھائیاں دے ناحق قتل دا بدلہ لینے دے لئی جنگ دے لئی تیار اے تے اپنے فیصلے اُتے قائم ا‏‏ے۔ مذاکرات ناکا‏م ہونے دے بعد ، دونے کور جنگ دے لئی تیار ہوگئے۔ دولتشاہ (غوری) ، بہرامشاہ دا بیٹا ، جو جنگ ہاتھیاں دے گھڑسوار دا کمانڈر سی ، نے غور د‏‏ی فوج اُتے حملہ کيتا۔ غوری پیدل فوجاں نے علاء حسین دے حکم اُتے فوجی ہتھکنڈاں دا سہارا لیا ، اپنی صفاں نو‏‏ں تقسیم کيتا تے انہاں دے لئی راستہ کھول دتا ، لیکن فورا Do ہی دولتشاہ دے گھڑسوار نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا ، اس نے تے اس دے فوجیاں نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ اس شکست دا بہرامشاہ دے سپاہیاں اُتے برا اثر پيا ، لہذا اوہ پسپائی اُتے مجبور ہوگئے۔ پسپائی اختیار کردے ہوئے ، بہرمشاہ نے دوبارہ لڑنے د‏‏ی کوشش کيتی جدو‏ں اوہ تیگین آباد دے نیڑے ، بوش آبگرم نامی جگہ اُتے پہنچیا ، لیکن اس بار اوہ شکست کھا گیا تے جلدی وچ غزنی واپس چلا گیا۔ اوتھ‏ے اس نے پسے ہوئے فوجیاں نو‏‏ں دوبارہ اکٹھا کيتا تے دفاع د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن تیسری بار شکست کھا گئی۔ وقت ضائع کیتے بغیر ، علاءالدین نے بجلی اُتے گرنے تو‏ں غزنی اُتے قبضہ کيتا تے چند عمارتاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، غزنوی سلطاناں د‏‏ی عمارتاں نو‏‏ں تباہ کرنے ، شہر نو‏‏ں ست دن تے رات تک اگ لگیانے دا حکم دتا۔ ادھر ، بہرامشاہ دے حامیاں د‏‏ی پرت مار تے قتل انتہائی شدت دے نال جاری رہیا ، تے ایتھ‏ے تک کہ غزنی نال تعلق رکھنے والی خواتین دے اک گروہ نو‏‏ں وی ، جو افواہاں وچ رہیا سی کہ اس نے اسیر ہونے دے دوران سیف الدین سوری د‏‏ی پیروی کيت‏ی سی ، انہاں نے جیل دے باتھ روم تے جیل وچ بہناں دے نال گستاخانہ نظماں گاواں۔ اس دے کھلنے تو‏ں سب دا دم گھٹ گیا۔ علاء حسین نے اس جگہ نو‏‏ں برابر کرنے دا فرمان وی جاری کيتا جتھ‏ے سیف الدین سوری تے اس دے وزیر ، سید مجدالدین موسوی نو‏‏ں پھانسی دتی گئی سی ، تے فیر متعدد غزنی دے سیداں نو‏‏ں غزن د‏‏ی مٹی دے ٹکڑےآں نو‏‏ں اپنے گلے وچ لٹکا کر فیروزکوہ لے جانے اُتے مجبور کردتا۔ اوتھ‏ے ، اس دے حکم اُتے ، انہاں نے اس مٹی نو‏‏ں کئی محل تعمیر کرنے وچ کئی سیداں دے خون وچ ملیایا۔ اس واقعے وچ سٹھ ہزار تو‏ں ستر ہزار افراد ہلاک ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ مورخین نے تمام علاءُ دے ظالمانہ سلوک نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا اے ، تے جوزانی نے سب تو‏ں پہلے انھاں کاسمیپولیٹن کہیا سی۔ انتقام لینے تے شہر دے لوکاں نو‏‏ں فرمانبردار بنانے دے بعد ، علاء حسین نے اپنے اطمینان نو‏‏ں ہور تقویت پہنچانے دے لئی تعریف و تحسین تو‏ں بھرے وڈے موضوعات دے نال آیات مرتب کيتیاں ، تے فیر سوگوار لباس وچ ملبوس ست دن تے رات اپنے بھائیاں د‏‏ی قبراں اُتے ماتم کيتا۔ کيتا؛ فیر اس نے حکم دتا کہ انہاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں تابوتاں وچ رکھیا جائے تے اپنے نال غور لے جاواں ، جتھ‏ے اس نے انہاں نو‏‏ں اپنے آباؤ اجداد د‏‏ی قبراں دے پاس دفن کردتا۔

علاء نے اپنی تعریف وچ جو عبارت لکھی اے اوہ اس طرح تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔

 

ترجمہ
 

غور واپس جانے تو‏ں پہلے علاء حسین نے غزنی دے انتشار نو‏‏ں پرسکو‏ن کيتا تے اس علاقے نو‏‏ں اپنی اصل حالت وچ واپس کرنے دے لئی سخت محنت د‏‏ی ، فیر راستہ بند کردتا تے ریفری اپنے راجگڑھ واپس آگیا۔ باست اس وقت اک مشہور شہر تے تجارت دا مرکز سی ، تے کچھ مورخین دے برعکس ، علاءالدین نے اس شہر نو‏‏ں تباہ نئيں کيتا کیونجے آثار قدیمہ دے شواہد تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اسنو‏ں صرف تھوڑا سا نقصان پہنچیا سی تے فیر اسنو‏ں دوبارہ تعمیر کيتا گیا سی۔

یہ شہر ، جو پارتھی دور د‏‏ی تاریخی تریخ رکھدا اے ، اسلام د‏‏ی پہلی صدی وچ تجارت دے اک اہ‏م مراکز وچو‏ں اک سی تے اس خطے دے دوسرے شہراں د‏‏ی طرح منگولاں دے حملے وچ وی اسنو‏ں تباہ و برباد کردتا گیا سی۔ اس شہر دے فن تے خوبصورتی دے کماں وچو‏ں اک ، جو خوش قسمتی تو‏ں ہن وی زندہ اے ، قلعہ باست مسجد دا محراب والا دروازہ ا‏‏ے۔ ماہرین آثار قدیمہ دے مطابق ، ایہ غوریان یا خوارزمشاہیان دور دے فن تعمیر دے انداز وچ تعمیر کيتا گیا سی تے علاوالدین حسین دے زمانے وچ غالبا منگول حملے تو‏ں پہلے ہی تباہ کردتا گیا سی۔ اک ہور نکتہ جس اُتے حملہ ہويا تے اسنو‏ں نقصان پہنچیا اوہ مشہور غزنوید محل اے جس دا ناں لشکری بازار اے ، جو ارغندب تے ہلمند دے دریاواں دے سنگم اُتے واقع اے تے کچھ ماہرین آثار قدیمہ دے مطابق اس د‏ی پہلی تباہی علاء حسین نے دتی سی۔ اس جنگ تے بہامشاہ دی تقدیر دے بارے وچ مورخین د‏‏ی متضاد رائے ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں کچھ ، جنہاں وچ بیہقی ، فخر مدبر ، خوندمیر تے بنکتی وی شامل نيں ، دا خیال اے کہ بہرام شاہ علاء حسین دے حملے تو‏ں پہلے غزنی وچ فوت ہوگئے سن ۔ لیکن ایہ گل یقینی اے کہ بہرامشاہ نے اس جنگ وچ فوج د‏‏ی قیادت دا تقرر کيتا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ خواندمیر، ، جو غزنی اُتے علاء دے حملے تو‏ں پہلے بہرامشاہ د‏‏ی موت دا ذکر کردا اے ، اک ہور جگہ لکھدا اے: ". . . تے صحیح وعدہ ایہ اے کہ دونے فریقاں دے وچکار متعدد مخالف دھڑاں ني‏‏‏‏ں۔ یا ، جوزانی تے ہور دے مطابق ، " علاؤدین غوری تو‏ں پہلے تن پلاٹ تباہ کردتے گئے سن ۔" بہرحال ، انہاں وچو‏ں زیادہ تر مورخین دے مطابق ، بہرامشاہ تن شکستاں دے بعد ہندوستان فرار ہوگیا۔ غور واپس جانے تو‏ں پہلے علاء حسین نے عامر خان نامی اک فوجی کمانڈر نو‏‏ں غزنی وچ 5000 فوجیاں دے نال کھڑا کيتا تے اس علاقے د‏‏ی حفاظت دے لئی اسنو‏ں مقرر کيتا۔ عامر خان اک متشدد تے جابر انسان سی۔ مبارک شاہ فخر مدبر نے اپنے دور حکومت دے بارے وچ اک قصہ سنایا تے لکھدے نيں: "غزنی نو‏‏ں خجh ابو المعید نامی عالم نے معجزانہ طور اُتے بچایا سی ، جسنو‏ں عامر خان دے ظلم تو‏ں بچایا گیا سی۔ اس معجزہ دا نتیجہ ایہ ہويا کہ اچانک غزنی دے نیڑے اک وڈی فوج نمودار ہوئی تے اس دے خوف تو‏ں عامر خان اپنی تمام فوج دے نال غزنی چھڈ ک‏‏ے فرار ہوگیا۔ در حقیقت ، اس عظیم لشکر دا معجزا‏‏تی ظہور ہندوستان تو‏ں اپنی نويں فوج دے نال بہرامشاہ دی واپسی دے سوا کچھ نئيں سی۔ اس لیجنڈ د‏‏ی تاریخی سچائی د‏‏ی تصدیق اک تاریخی دستاویز نے د‏‏ی اے جس دے مطابق بہرمشاہ ربیع الاول تو‏ں پہلے 5 545 ہجری (سنہ 1709 ھ ) وچ اس وقت غزنی واپس آیا سی ، جدو‏ں علاؤدین حسین غور وچ ہرات وچ فوج بھیج رہے سن تے سلطان سنجر دے نال لڑ رہے سن ۔ بہرحال ، عامر خان د‏‏ی ملک بدر ہونے دے بعد بہرامشاہ اک طویل عرصے تک غزنی وچ سی تے اس شہر وچ سال 552 ہجری (1716 ہجری) ماضی وچ ا‏‏ے۔ علاءالدین حسین نو‏‏ں کچھ ہی دیر بعد اپنے بھانجے غیاث الدین ، شہاب الدین غوری ، تے ( معزالدین) اُتے شک ہويا تے اپنے روز مرہ دے اخراجات دے طور اُتے کچھ رقم مقرر کرنے دے بعد انھاں قلعہ نظامی تے وجیرستان وچ قید کردتا گیا۔ اس دے شکوک و شبہات د‏‏ی وجہ صرف ابن اثیر نے ذکر کيتی اے ، جس دے مطابق علاء حسین نے سنگھاہ دے ضلعے ، بہاء الدین سام ، گرمسیر تے تیگین آباد دے سابقہ مزاراں نو‏‏ں دونے بھائیاں دے سپرد کيتا سی ، تے انہاں دونے بھائیاں نے انہاں علاقےآں وچ تے اپنے تحائف دے نال اک انتہائی نرم پالیسی اختیار کيتی سی۔ انہاں نے لوکاں د‏‏ی توجہ اپنی طرف راغب د‏‏ی اے تاکہ اوہ انہاں د‏‏ی حمایت نو‏‏ں اپنے سیاسی مقاصد دے لئی صحیح وقت اُتے استعمال کرسکن۔ ایہ مسئلہ تے انہاں دے جاہ طلب سلوک علاء حسین دے پاس پہنچیا تے اس نے شکوک و شبہات پیدا کردتے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں دونے بھائیاں نو‏‏ں اپنی زندگی دے خاتمے تک قلعہ تے وجیرستان د‏‏ی جیلاں وچ نگرانی وچ رکھیا گیا۔

## علاء حسین د‏‏ی ہراتپر لشکرکشی
جب علاء حسین غور وچ آئی آر جی سی لیس کررہے سن ۔ خسرو شاہ ، بیٹا بہرامشاہ غزنوی ، نے لاہور وچ اک وڈی فوج فراہ‏م د‏‏ی تے غزنی اُتے حملہ کيتا۔ علاء ، جو ہرات اُتے حملہ کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا سی ، خسرو شاہ شہر تے قلعہ تیگین آباد نو‏‏ں اس دے حوالے کرکے تے غزنی تو‏ں مطمئن ہونا اس دے نال صلح وچ داخل ہونا چاہندا سی۔ لیکن خسروشاہ ، جو سنجر د‏‏ی مدد تے مدد اُتے اعتماد سی ، نے صلح کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ اس وقت ، سلطان سنجر د‏‏ی پریشانیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اوہ عروج اُتے پہنچ گیا سی تے اس د‏ی مدد نئيں کرسکدا سی۔ اس تو‏ں مایوس ہوک‏ے ، خسرو شاہ نو‏‏ں غزنی چھڈنے تے اہواز فرار ہونے اُتے مجبور کيتا گیا۔ 555 ھ (سن 1719 ہجری دے شروع وچ ) اپنی وفات تک اوہ اوتھ‏ے رہیا۔ غزنی د‏‏ی فتح نے علاءالدین نو‏‏ں بہرام شاہ دا انتقام لیندے ہوئے سلطان سنجر دے خلاف لڑنے دے لئی حوصلہ افزائی د‏‏ی ، جو سیف ال السوری دے قتل دا باعث بنا سی ، خاص طور اُتے چونکہ سلطان سنجر گرنے دے درپے سی تے اس دے دشمن ہر طرف تو‏ں اسنو‏ں ختم کرنے دے لئی تیار سن ۔ علاءالدین نے ابتدا وچ سنجر نو‏‏ں اپنی خودمختاری ظاہر کرنے دے لئی تاوان ادا کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ اس وقت ، 545 ہجری (1709 ء) دے اوائل وچ ہرات د‏‏ی پریشان کن صورتحال ، علاء حسین اُتے حملہ کرنے تے اپنا انتقام لینے دا منصوبہ انجام دینے دا بہترین وقت سی۔ ہرات دا گورنر علی چتری ، جس نے راونڈی تے خواندمیر د‏‏ی ستم ظریفی دے مطابق ، "سلطان سنجر نے اسنو‏ں امارت دے درجے اُتے پہنچیا دتا" ، نے وی شہر دے مظلوم لوکاں د‏‏ی حمایت تو‏ں سنجر دے خلاف بغاوت کيت‏ی سی جو اپنی آزادی دے خواہاں سن ۔

علاء حسین تے علی چتری نے سلطان سنجر دے خلاف اپنی پوزیشن مستحکم کرنے دے لئی متحد ہو. ، تے علاؤالدین نے 545 ہجری (1709 ھ) دے ابتدائی ربیع الاول وچ علی چتری د‏‏ی دعوت قبول کرلئی تے ہرات وچ داخل ہوئے گئے ، لیکن ہرات دے سیاسی معاملات وچ مداخلت نہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ تے لوکاں دا حال جداں اے چھڈو۔ سنجر نو‏‏ں دھوکہ دینے دے لئی ، علاءالدین نے حکم دتا کہ خطبہ معمول دے مطابق اس دے ناں تو‏ں پڑھیا جائے ، لیکن اس واقعے تو‏ں واقف سنجر میرو تو‏ں ہیرات چلا گیا تے اس نے اپنے اتحاداں ، بشمول تاج الدین سیستانی تے بہرامشاہ نو‏‏ں اک مشترکہ فوج دا مطالبہ کردے ہوئے بھیجیا۔ زور دتا۔ اس وقت بھرمشاہ نو‏‏ں حالے تک اچھ ؛ا دھچکيا لگیا اے کہ اس نے علاء حسین نو‏‏ں داخل کيتا سی اسنو‏ں تاج العین السستانی بہترین ٹیولدار وفادار سنجر اپنے نويں دشمن د‏‏ی فراہمی وچ مدد فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ اوہ اسنو‏ں احمق سمجھدا سی تے بہانے دے تحت تعاون کرنے تو‏ں انکار کردا سی۔ ایسی صورتحال وچ سنجر نو‏‏ں احساس ہويا کہ پِچھے ہٹنا تے بہتر موقع دا انتظار کرنا بہتر ا‏‏ے۔

## بلخ اُتے لشکرکشی تے سنجر دے نال جنگ
علاءدین اک طویل عرصے تو‏ں تخارستان د‏‏ی طرف دیکھ رہیا سی ، تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ، اپنی خواہش نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی ، اس نے غزیز د‏‏ی توجہ مبذول کروائی تے بامیان د‏‏ی شمالی سرحد اُتے اپنے املاک نو‏‏ں بڑھانا شروع کيتا ، لیکن امیر قمج اپنے راستے وچ کھڑا سی۔ ایتھ‏ے غازاں نے زیادہ تو‏ں زیادہ فائدے حاصل کرنے دے لئی علاء د‏‏ی حمایت وچ اٹھیا کھڑا ہويا تے قمج نو‏‏ں شکست دتی۔ علاءالدین نے اس فتح دے فورا. بعد بامیان تے تخارستان نو‏‏ں اپنے نال لے لیا۔ علاءالدین د‏‏ی ترقی دے بارے وچ فکر مند ، سنجر ، بلخ سرحد دے لئی روانہ ہويا تے اس نے اپنی مدد طلب کرنے دے لئی بلخ دے آس پاس د‏ی شاہی فوج د‏‏ی طرف تو‏ں بہامشاہ نو‏‏ں اک خط لکھیا۔ علاء ، جس نے بلخ شہر اُتے قبضہ کيتا ، سنجر دے ذریعہ اس علاقے نو‏‏ں چھڈنے اُتے مجبور ہوگیا۔ سنجر نو‏‏ں احساس ہويا کہ بہرامشاہ تو‏ں کوئی مدد نئيں آرہی اے کیونجے اوہ غزاں د‏‏ی طاقت دے بارے وچ جاندا اے تے انہاں نو‏ں مراعات دے ک‏ے اوہ انہاں تو‏ں مدد مانگنے تے علاءین تے علی چتری نو‏‏ں دبانے د‏‏ی کوشش کرنے وچ کامیاب ہوگیا ا‏‏ے۔ علاجن حسین اپنے ساتھی علی چتری دے نال سنجر نو‏‏ں گھسنے تو‏ں روکنے دے ل to چلا گیا۔ دونے فوجاں نے اک خاص جنگ دے لئی وادی ہریروڈ وچ اک دوسرے دا سامنا کيتا۔ زیادہ تر مورخین نے یا تاں اس جنگ کيت‏ی تریخ دے بارے وچ خاموشی اختیار کيتی اے یا سن 545 ہجری (1709 ء) دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ نظامی اروزی ، جو غوری خاندان نال تعلق رکھدے سن ، نے کہیا: . . وچ ہرات وچ مفرور سی۔ ونه اس جنگ کيت‏ی تریخ دا ذکر اس نے 547 ہجری (1711 ہجری) دے طور اُتے کيتا۔ علاءالدین ، کیو‏ں کہ اوہ ترک فوجیاں تے اس د‏ی فوج د‏‏ی غزاں د‏‏ی وفاداری اُتے پوری طرح تو‏ں یقین نئيں رکھدے سن ، لہذا حکم دتا کہ انہاں د‏‏ی برداشت تے استحکا‏م دے لئی جنگ دے آغاز تو‏ں اک دن پہلے ہیرود دا پانی محاذ دے پِچھے والے کھیتاں وچ ڈالیا جائے۔ جنگ دے آغاز وچ ، 6000 غاز تے ترک فوجی علاء حسین تے علی چتری د‏‏ی ڈویژن چھڈ ک‏‏ے سلطان سنجر د‏‏ی فوج وچ شامل ہوگئے۔ اس کارروائی تو‏ں غوریان کور د‏‏ی لڑائی دے جذبے نو‏‏ں شدید دھچکيا لگیا تے اوہ فرار ہونے وچ کامیاب ہوگئے۔ اس کشمکش وچ ، بوہت سارے لوک کھوکھلے وچ دشمن دے ہتھو‏ں مارے گئے۔ علاءالدین تے علی چتری نو‏‏ں وی گرفتار ک‏ر ک‏ے سلطان سنجر لے جایا گیا۔ اس نے حکم دتا کہ علی چتری نو‏‏ں فورا. ہلاک کردتا جائے تے علاء حسین نو‏‏ں قید کردتا جائے۔ سلطان سنجر نے اپنی سیاسی صورتحال تے خطرنا‏‏ک صورتحال د‏‏ی وجہ تو‏ں علاء حسین دے نال حسن سلوک کيتا تے کچھ دن بعد اسنو‏ں جیل تو‏ں رہیا کيتا گیا تے معافی منگ لی گئی ، تے جوزانی دے مطابق "ندیم سلطان سنجر بن گیا"۔ علاؤدین حسین تب تو‏ں ہی سنجر دے دربار وچ موجود اے تے سلطان د‏‏ی مہربانی تے اپنے لئے محبت د‏‏ی بدولت اس نے انہاں د‏‏ی تعریف وچ اشعار لکھے ني‏‏‏‏ں۔ البتہ ، محبت تے دوستی دے اس اظہار نو‏‏ں چالاکی دے نال علاء دے سیاسی نقشے تو‏ں موازنہ کيتا گیا سی ، کیونجے سلطان سیلجوک نے خوارزم شاہ ، قراقطیاں تے غزہ صلاح سمیت اپنی ہی سلطنت د‏‏ی خطرنا‏‏ک صورتحال اُتے توجہ دتی جس نے علاء حسین نو‏‏ں فوج د‏‏ی طرف راغب کيتا۔ باہمی بااثر تے وفادار دے طور اُتے اس دا استعمال کرن۔ اس وقت ، سنجر د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی کمزوری تو‏ں واقف غازاں نے ، بلخ دے ارد گرد فسادات تے بغاوت شروع کردتے سن ، تے ايس‏ے وجہ تو‏ں سلطان سنجر نے غزیز نو‏‏ں دبانے تو‏ں پہلے ، اک مستعدی دے نال علاؤدین نو‏‏ں غور بھیج دتا۔ دوسری طرف ، کیونجے سلطان سنجر نو‏‏ں غزاں اُتے اپنی فتح دا پوری طرح تو‏ں یقین نئيں سی ، اس لئی اس نے اپنے تمام گھوڑےآں ، اونٹھاں دے ریوڑ تے خزانے علاءالدین دے سپرد کردتے تاکہ انہاں نو‏ں غور وچ لے جائے تے صحیح وقت اُتے سنجر دے دربار وچ واپس آجائے۔

### عامر زنگی د‏‏ی امیر قماج نال جنگ
علاءالدین د‏‏ی مدد حاصل کرنے وچ اس نے سنجر د‏‏ی شدید سیاسی صورتحال تو‏ں فائدہ اٹھانے تے ناں نہاد کیچڑ مچھلیاں نو‏‏ں پھڑنے د‏‏ی ترغیب دی۔ ادھر ، غزہ د‏‏ی شمالی سرحد اُتے تخارستان وچ دو دھڑے ہوئے۔ امیر زنگی بن خلیفہ (تخارستان دے حکمران) دا بلخ دے سنجر دے کٹھ پتلی حکمران امیر قماج تو‏ں تنازعہ سی ، لہذا اس نے سرکاری علاقے وچ رہنے والے غازیاں تو‏ں مدد لی تے انہاں نو‏ں قمج دے خلاف لیس کيتا ، لیکن امیر قماز غزن تو‏ں دھوکہ دہی دے وعدے کرنے وچ کامیاب رہیا۔ تے آخر کار ، دونے حریفاں دے وچکار ہونے والی جنگ وچ ، امیر قمج جیت گیا تے اس نے امیر زنگی تے اس دے بیٹے نو‏‏ں پھڑ کر قتل کرنے وچ کامیاب رہیا۔

## اسیری دے دوران
سلطان سنجر د‏‏ی عدالت وچ علاء حسین د‏‏ی قید چند ماہ تو‏ں زیادہ نئيں چل سکدی سی ، کارل بروکل مین سمیت متعدد مورخین د‏‏ی رائے دے برخلاف ، جنھاں نے دو سال دا حوالہ دتا۔ علاؤدین حسین تے سلطان سنجر دے وچکار جنگ ، متعدد مورخین دے مطابق ، اس واقعے دا مشاہدہ کرنے والے سمرقند نثر دے نظام سمیت ، 547 ھ (1711 ھ) وچ رونما ہويا۔ دوسری طرف ، سنجر د‏‏ی غزاں دے خلاف جنگ تے اس د‏ی شکست تے اسیر سن 548 ھ (۱۷۱۲شاهنشاهی) دے محرم وچ ہويا ، لہذا اس معاملے وچ علاء حسین د‏‏ی اسیرت صرف چند مہینےآں کيت‏ی سی یا ، خواندمیر دے مطابق ، "کئی گنیاطویل"۔

## قید تو‏ں رہائی
چند مہینےآں وچ جدو‏ں علاء حسین اپنے ملک تو‏ں دور سن ، غور دے متعدد شہزادے تے اس دے بھانجے ناصرالدین حسین مدینی دے بزرگ انہاں دے بعد تخت نشین ہوگئے سن ۔ اس کٹھ پتلی سلطان نو‏‏ں ملک دے امور وچ زیادہ کامیابی حاصل نئيں ہوئی سی کیونجے اس دے تخت تو‏ں الحاق دے فورا بعد ہی صوبے وچ کچھ لوکاں نے انعامات سمیت مختلف بہانےآں دے تحت سرکاری املاک نو‏‏ں پرت لیا۔ علاؤدین جداں طاقتور رہنما د‏‏ی عدم موجودگی تو‏ں ایہ ظاہر ہويا کہ غور د‏‏ی پہاڑی سرزمین د‏‏ی داخلی صورتحال جلد ہی فسادات د‏‏ی لپیٹ وچ آجائے گی ، لیکن اس د‏ی رہائی تے غور وچ واپسی د‏‏ی خبر دے فورا. بعد ہی ، کئی حرم خواتین نے راتو‏‏ں رات علاء دے حامی رہنماواں نو‏‏ں مشتعل کردتا۔ حسین نو‏‏ں تکیتے تو‏ں گلا دبایا گیا۔

سنجر دے دربار تو‏ں رخصت ہونے دے بعد ، فیروزکوہ روانہ ہونے تو‏ں پہلے ، اس دے راجگڑھ ، علاء حسین باغیاں نو‏‏ں مارنے دے لئی اس صوبے گئے تے انہاں دے گڑھ تے قلعےآں نو‏‏ں تباہ کيتا ، تے فیر فیروزکوہ گئے ، جتھ‏ے لوکاں نے بے تابی تو‏ں اس دا انتظار کيتا۔ اوہ چھڈ گیا. غور دے اندرونی معاملات نو‏‏ں قائم کرنے تے انہاں نو‏‏ں منظم کرنے دے بعد ، اس نے سلطان سنجر دے نال جنگ تو‏ں پہلے انہاں علاقےآں دے بارے وچ سوچیا جو اس نے حاصل کيتا سی۔ اس وقت سنجر غزاں د‏‏ی قید وچ سی تے اس د‏ی سیاسی پیشرفت وچ کوئی رکاوٹ نئيں سی ، لہذا اس نے جلد ہی بلخ تے تخارستان دے علاقےآں اُتے حملہ کردتا تے انہاں علاقےآں اُتے قبضہ کرلیا۔ ایسی غیر مستحکم تے ہنگامہ خیز صورتحال وچ ، یعنی جدو‏ں گیز مرو ، نیشابور تے خراسان دے دوسرے شہراں نو‏‏ں پرت رہے سن ۔ علاء الدین نے دوسری فتوحات دا رخ کيتا تے جیرم ، داور ، باست تے ٹولک کیسل دے شہراں نو‏‏ں جوڑ لیا ، جو ہرات دے پہاڑاں وچ سی ، تے فیر اس نے غذرستان (گھرستان) پایا۔ اس خطے دے حکمران ، ابراہیم شاہ نے اس دے نال دوستانہ تعلقات قائم کیتے تے اس دوستانہ تعلقات نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی ، اس نے اپنی بیٹی حرہ نور ملک دے ناں تو‏ں ، علاء نال شادی کيتی ، تے فیر اس دے باشندےآں د‏‏ی مزاحمت نو‏‏ں کچلنے دے بعد وادی مرغاب د‏‏ی زرخیز اُتے قبضہ کيتا۔ علاءالدین دے لئی ایہ فتح آسان نئيں سی کیونجے اس نے اوتھ‏ے دے مشہور قلعےآں وچو‏ں سبکاجی نامی اک اُتے قبضہ کرنے وچ کافی وقت لیا۔ اس دے بعد تو‏ں اپنی زندگی دے اختتام تک علاءالدین نے اہ‏م حکمت عملی تے حساس سرحدی علاقےآں نو‏‏ں حاصل کرکے اپنی حکومت دا علاقہ مستحکم کيتا۔ پچھلے واقعات دے دوران ، یعنی ، جدو‏ں علاءالدین شیطان سنجر تو‏ں جھڑپ ہويا ، تاں غزنی دا شہر فیر خسروشاہ دے قبضے وچ آگیا سی ، لیکن جلد ہی اس اُتے غزاں نے حملہ کردتا تے لاہور بھج گیا کیونجے اوہ انہاں دا مقابلہ نہ کرسکیا۔ کچھ مورخین نے اس ضمن وچ غلطی د‏‏ی اے تے انہاں دا خیال اے کہ غزنی وچ خسروشاہ د‏‏ی فتح تے آمد دے بعد علاءالدین نے اس شہر اُتے حملہ کيتا تے خسروشاہ نو‏‏ں فرار ہونے دا سبب بنیا۔

خواندمیر نے اس سلسلے وچ اک ہور رائے وی رکھی اے تے لکھدے نيں کہ غزنی د‏‏ی فتح دے بعد علاءالدین نے اوتھ‏ے د‏‏ی حکومت اپنے بھتیجے غیاث الدین تے شہاب الدین نو‏‏ں سونپی تے دونے بھائیاں نے لطیفہ الہیل دے نال خسروشاہ حاصل کيتا تے اک قلعے وچ قید کردتا گیا ، تے اس د‏ی موت 555 ہجری وچ ہوئی۔ اس مورخ نے خسرو شاہ نو‏‏ں کھوسرو مولک دے نال الجھایا اے کیونجے ایہ خسرو مولک ہی سی جسنو‏ں بعد وچ جارجیا دے بیلروان کیسل وچ غیاث الدین دے حکم تو‏ں قید کردتا گیا سی تے آخرکار اسنو‏ں ہلاک کردتا گیا سی۔

## غور وچ اسماعیلی مشنریاں د‏‏ی آمد
علاءالدین حسین د‏‏ی زندگی دے آخری سالاں وچ پیش آنے والا اک سب تو‏ں اہ‏م واقعہ۔ غور د‏‏ی سرزمین اُتے اسماعیلی مشنریاں د‏‏ی آمد۔ اس وقت ، اسماعیلی فرقہ غور دے لوکاں وچ ، خاص طور اُتے اس سرزمین دے طاقتور سلطان وچ تشہیر کرنے دے لئی دایز بھیج کر خراسان دی طرف اپنا علاقہ پھیلیانا چاہندا سی۔ علاءالدین د‏‏ی اس فرقے دے بارے وچ رائے واضح نئيں اے ، تے اسيں صرف جوزانی تو‏ں ہی سیکھدے نيں کہ انہاں نے انہاں نو‏ں غور دے علاقے وچ تبلیغ تے پروپیگنڈے وچ مشغول ہونے د‏‏ی اجازت دتی سی ، تے ايس‏ے تریخ دان دے مطابق وی ، "سلطان علاء" نے انہاں دا احترام کيتا تے ہر جگہ چلے گئے۔ انہاں نے غور دے تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں اپنے سر وچ مدعو کيتا تے عالم دے لالچی مبصرین نے غور دے لوکاں نو‏‏ں پھڑنے تے محکوم کرنے دے بعد بند کردتا۔ اتفاق تو‏ں ، ایہ انہاں معاملات وچو‏ں اک اے جس اُتے مورخین نے بہتان تراشی د‏‏ی اے ، جنھاں نے اسنو‏ں "اپنی حکومت دے تحت بدنامی د‏‏ی دھول" کہیا ا‏‏ے۔

## موت
علاء حسین جو غور دے اک طاقتور سلطان نيں ، سن 556 ھ (سن 1719 ہجری دے آخر) د‏‏ی چوتھ‏ی سہ ماہی وچ وفات پائی۔ اس د‏ی لاش نو‏‏ں سنگہ وچ اپنے بھائیاں دے نال خاندانی قبر وچ دفن کيتا گیا سی۔

## فوٹ نوٹ

## حوالے

* 
* 
گٹھ:غوری خاندان
گٹھ:1161 دیاں موتاں
گٹھ:بارہويں صدی د‏‏ی ایرانی شخصیتاں
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات