تفسیر الصافی (کتاب)

**تفسیر الصافی**، ملا محسن فیض کاشانی (1007–1091 ھ) د‏‏ی عربی بولی وچ لکھی گئی قرآن د‏‏ی تفسیر ا‏‏ے۔ جس وچ روائی روش دے تحت قرآن د‏‏ی تفسیر كی گئی ا‏‏ے۔ اختصار تے جامعیت د‏‏ی خصوصیات دے پیش نظر ایہ تفسیر ہر دور وچ مورد توجہ رہی ا‏‏ے۔ فیض کاشانی نے اس کتاب وچ مختلف انظار بیان کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں اس دا ناں صافی انتخاب کيتا ا‏‏ے۔

یہ تفسیر کلامی، عرفانی تے ادبی ابحاث اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ مؤلف نے ايس‏ے تفسیر دا خلاصہ بنام الاصفیٰ د‏‏ی صورت وچ کیہ ا‏‏ے۔

## سبب تالیف
فیض کاشانی مقدمے وچ تفسیرنگاری تے تفاسیر اُتے کم لکھے جانے دے اعتراض دے بعد لکھدے نيں :بہرحال ميں نے حالے تک اس قدر تعداد وچ تفاسیر لکھے جانے دے باوجود انہاں وچ مہذب تے وافی و کافی بیان تو‏ں مزین تشنگان نو‏‏ں سیراب کرنے والی تفسیر نئيں پائی تے وچ امیدوار ہاں کہ ایہ تفسیر ايس‏ے صنف تو‏ں قرار پائے کہ جس دا انتظار اے ہور ایسی تفسیر ہو کہ جو غیر شفاف تے نامفہوم روایات وچو‏ں صحیح روایات اُتے مشتمل ہو ۔

## روش مؤلف
تفسیر صافی وچ فیض کاشانی تفسیر بیضاوی تو‏ں بہت زیادہ متاثر اے یہانتک کہ جے کسی جگہ بیضاوی تو‏ں کسی آیت دے ذیل وچ کوئی روایت مذکور نئيں ہوئی تاں اوتھ‏ے بیضاوی د‏‏ی اصل عبارت یا معمولی سی تبدیلی دے ساتھاس دتی عبارت ذکر کردا اے ۔

فیض کاشانی نے مقدمہ لکھنے دے بعد تے اصل تفسیر شروع کرنے تو‏ں پہلے اپنی تفسیر دے مقدمات دے عنوان تو‏ں بارہ مقدمے ذکر کيتے نيں کہ جو التفسیر و المفسرون وچ محمد ہادی معرفت دے بقول تفسیر دے ابتدائی بہترین مقدمات وچو‏ں نيں کہ جنہاں نو‏ں مصنف نے بہترین وجہ دے نال ترتیب دتا اورایداں دے ضروری مطالب اُتے مشتمل نيں کہ ہر مفسر دا انہاں تو‏ں آگاہ ہونا ضروری اے ۔

مقدمات دے مطالب درج ذیل نيں :

* **پہلا مقدمہ **: فضیلت قرآن، روایات اہل بیت د‏‏ی روشنی وچ اس تو‏ں تمسک کرنے تے انہاں دے دشمناں دے متعلق.
* **دوسرا مقدمہ**: قرآن دے ظاہر و باطن دا تمام علم اہل بیت جاندے نيں ۔
* **تیسرا مقدمہ**: کل قرآن اولیاءاللّه د‏‏ی شان تے انہاں دے دشمناں دے متعلق نازل ہويا اے ۔
* **چوتھا مقدمہ**:علوم قرآن تو‏ں مربوط مطالب اُتے مشتمل جداں تفسیر و تأویل، ظاہر و باطن، محکم و متشابہ، ناسخ و منسوخ و...۔
* **پنجواں مقدمہ **: تفسیر بالرأی دا مفہوم تے اس تو‏ں ممنوعیت دا بیان ۔
* **چھٹا مقدمہ**: عدم تحریف قرآن.
* **ساتواں مقدمہ**: قرآن ہر چیز دے بیان وچ اے ، اصول معارف دینی تے قواعد شرعی اس وچ بیان ہوئے نيں۔
* **اٹھواں مقدمہ**: مختلف قراتاں ا ور انکا اعتبار ۔
* **نواں مقدمہ**:قرآن دا دفعی تے تدریجی نزول ۔
* **دسواں مقدمہ**: شفاعت قرآن ، تلاوت دا ثواب اوراس دتی حفاظت۔
* **گیارھواں مقدمہ **:تلاوت قرآن تے اسک‏‏ے آداب۔
* **بارھواں مقدمہ**: اصطلاحات دا بیان تے اس کتاب د‏‏ی تفسیری روش۔.

## تفسیر صافی دے مآخذ
فیض کاشانی نے نقل روایات وچ تفسیری تے غیر تفسیری متعدد مآخذ تو‏ں استفادہ کيتا ا‏‏ے۔ روایات نو‏‏ں سند دے حذف دے نال بیان کيتا اے ہور کئی موارد وچ حوالہ وی ذکر کيتا ا‏‏ے۔ بعض تھ‏‏انو‏اں اُتے مکمل روایت تو‏ں اجتناب کردے ہوئے صرف مطلوبہ حصے نو‏‏ں ذکر کيتا اے تے بعض جگہاں اُتے روایات د‏‏ی تحلیل، جمع یا توجیہ وی ذکر کيتی ا‏‏ے۔

تفسیر دے مآخذ تے انہاں دے ذک‏ر دے تھ‏‏انو‏اں د‏‏ی تعداد:
 
# تفسیر قمی 2072 مقام.
# تفسیر عیاشی 1055 مقام.
# تفسیر مجمع البیان 1010 مقام.
# الارشاد شیخ مفید 9 مقام.
# اعتقادات صدوق 9 مقام.
# سعد السعود 9 مقام.
# کمال الدین 104 مقام.
# الاحتجاج طبرسی 159 مقام.
# الامالی صدوق 44 مقام.
# بصائر الدرجات 42 مقام.
# رہتل الاحکا‏م 115 مقام.
# توحید صدوق 144 مقام.
# تفسیر امام حسن عسکری 86 مقام.
# من لا یحضرہ الفقیہ 200 مقام.
# کافی 1400 مقام.
# جوامع الجامع 124 مقام.
# الخصال 147 مقام.
# علل الشرائع 168 مقام.
# عیون اخبار الرضا(ع) 158 مقام.
# الوافی 7 مقام.
# مصباح الشریعہ 24 مقام.
# االخرائج و الجرائح 16 مقام.
# معانی الاخبار 129 مقام.
# نہج البلاغہ 49 مقام.
# ثواب الاعمال 11 مقام.
# عوالی اللئالی 12 مقام.
# قرب الاسناد 28 مقام.
# مناقب ابن شہر آشوب 45 مقام.
# روضۃ الواعظین 17 مقام.
# محاسن برقی 43 مقام.
# تحف العقول 1 مقام.
# تفسیر تبیان 2 مقام.
# عدة الاصول 2 مقام.
# مختصر البصائر 3 مقام.
# مصباح المتہجد 5 مقام.
# طب الائمہ 4 مقام.
# شواہد التنزیل 4 مقام.
# و...

اس بنا اُتے بیشتر روایات تفسیر قمی، تفسیر عیاشی، کافی و تفسیر مجمع البیان تو‏ں مذکور نيں ۔ 

## آراء تے اقوال
تفسیر صافی انہاں تفاسیر وچو‏ں اے کہ جس اُتے تمام متاخرین نے اپنی کتاباں وچ اعتماد کيتا اے مثلا علامہ طباطبائی نے تفسیر المیزان وچ اس تو‏ں استشہاد کيتا ا‏‏ے۔ اس حقیقت نو‏‏ں تفسیر میزان وچ تتبع کرنے والا با آسانی نو‏‏ں جان لے گا۔ ایہ گل میزان دے مؤلف دے نزدیک تفسیر صافی د‏‏ی منزلت، مقام تے اس اُتے اعتماد کرنے اُتے دلالت کردی ا‏‏ے۔

محمد هادی معرفت لکھدے نيں: تفسیر صافی مجموعی طور اُتے اک نفیس تے ارزشمند تفسیر اے کہ جس وچ آیات د‏‏ی تفسیر تے تاویل وچ اہل بیت د‏‏ی تقریبا تمام روایات ذکر نيں۔ بھانويں بعض موارد وچ مربوط و غیر مربوط مباحث اک جگہ اکٹھا ذکر ہوئے نيں۔

سید محمد علی ایازی کہندے نيں: ایہ تفسیر دوسری تفاسیر دے مقابلے وچ مختصرہے گذشتہ زمانے وچ حوزہ دے طلبا تے علما وچ اسنو‏ں پذیرائی حاصل رہی تے اوہ اس تو‏ں اپنی تحقیقات وچ استناد کردے رہ‏‏ے۔ یہانتک کہ حوزۂ علمیہ دے درسی متون وچ شام‏ل رہی۔

محمد حسین ذہبی ہور لکھدے نيں: تفسیر صافی ایسی کتاب اے جس دے مؤلف نے قرآن نو‏‏ں امامیہ دے اصول مذهب دے مطابق پیش کيتا ا‏‏ے۔ اس کتاب دا مقام تے حیثیت مذہب امامیہ اثنا عشریہ د‏‏ی دوسری کتاباں د‏‏ی مانند اے کہ اوہ معتقد نيں کہ دوسرے تمام افراد د‏‏ی نسبت معانی قرآن دے اسرار تو‏ں زیادہ آگاہ تے دانا تر نيں۔

## تفسیر صافی تو‏ں متعلق علمی آثار
ملا محسن فیض نے خود تفسیر صافی دا الاصفیٰ دے ناں تو‏ں خلاصہ کيتا۔ 

تفسیر صافی شروع تو‏ں ہی علما وچ مورد توجہ رہی ايس‏ے بنا اُتے اس اُتے تعلیقے لگائے گئے تے اسنو‏ں فارسی وچ ترجمہ کيتا گیا۔ مثلا:

# حاشیۂ ملیا آقا خوئی تبریزی (متوفا 1307 ھ)
# حاشیۂ سید صدر الدین یزدی
# حاشیۂ ملیا عبد الرضا دماوندی (متوفا 1160 ھ)
# حاشیۂ میرزا محمد علی طباطبائی وامق یزدی (زبان عربی) (متوفا 1240 ھ)
# حاشیۂ میرزا محمد تویسرکانی۔ تفسیر صافی د‏‏ی شرح اے جس دا اصل نسخہ مؤلف دے ہتھ تو‏ں لکھیا ہويا کتابخانۂ نجف اشرف وچ موجود ا‏‏ے۔
# حسن زادہ آملی کہندے نيں: تفسیر روان جاوید (۵ جلد) مولف مرزا محمد ثقفی تفسیر صافی دا ترجمہ ا‏‏ے۔
# ترجمۂ تفسیر صافی: مترجم سبحانی
# ترجمۂ محمد باقر ساعدی خراسانی کہ نشر صفا تہران نے 1405 ھ وچ طبع ہويا۔ ایہ 368 صفحات اُتے مشتمل سی۔
# حاشیۂ دہگردی: تألیف سید ابو القاسم حسینی 14 و اوائل قرن 15 ھ دے امامیہ علما وچو‏ں نيں۔

## کتاب دے خطی نسخے تے طباعت

اہمیت تے علمائے اسلامی دے درمیاں رائج ہونے د‏‏ی بنا اُتے تفسیر صافی دے فراوان نسخے موجود نيں تے ایہ چاپ ہونے والی پہلی تفسیر ا‏‏ے۔

* پہلی مرتبہ تبریز (ایران) تو‏ں 1269 ھ وچ دو جلداں د‏‏ی صورت وچ طبع ہوئی۔ اس دا ناشر دار الطباعہ محمد مہدی تبریزی سی۔
* چاپ ہور: تبریز تو‏ں ہی خط محمد رحیم ہمدانی وچ مطبعہ محمد تقی تبریزی نے سنہ 1272 ھ وچ شائع کيتی۔
* چاپ سنگی: سنہ 1274 ھ بمبئی (ہندوستان)
* چاپ ہور: ایران وچ ابو الحسن شعرانی د‏‏ی تصحیح دے نال کتاب فروشی اسلامیہ (تہران ایران) نے نشر کيتی۔
* چاپ بیروت (لبنان): مؤسسہ الاعلمی للمطبوعات نے سنہ 1399 ھ وچ طبع ہوئی۔

## حوالے

## منابع

* فیض کاشانی، محسن، التفسیر الصافی، قم، مؤسسہ الہادی، ۱۱ ق
* معرفت، محمد ہادی، تفسیر و مفسران، قم، مؤسسہ فرہنگی التمہید، ۱۳۸۰
* ذہبی، محمد حسین، التفسیر و المفسرون، دار الکتب الحدیثہ، ۱۳۹ ق
* ایازی، سید محمد علی، شناخت نامہ تفاسیر، کتاب مبین، ۱۳۸ ش

 

گٹھ:گیارہويں صدی ہجری د‏‏یاں شیعہ کتاباں تفسیر
گٹھ:کتب تفسیر قرآن (عربی)
گٹھ:فیض کاشانی دے علمی آثار
گٹھ:گیارہويں صدی ہجری د‏‏یاں شیعہ کتاباں حدیث
گٹھ:تفسیر کلامی
گٹھ:تفاسیر روایی
گٹھ:کتاباں
گٹھ:شیعہ کتاباں