open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
اسلامک سوسائٹی آف بوسٹن

اسلامک سوسائٹی آف بوسٹن جس دا مخفف آئی ایس بی (ISB) اے، ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی ریاست میساچوسٹس دے شہر بوسٹن وچ واقع اک وڈا اسلامی مرکز تے مسجد ا‏‏ے۔ ایہ نیو انگلینڈ دے خطے دا سب تو‏ں وڈا اسلامی مرکز منیا جاندا اے، جو مسلماناں د‏‏ی مذہبی، تعلیمی تے سماجی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی قائم کيتا گیا ا‏‏ے۔

## تریخ تے قیام
اسلامک سوسائٹی آف بوسٹن دا قیام ۱۹۸۱ء وچ عمل وچ آیا۔ اس د‏ی نیہہ بوسٹن دے وکھ وکھ علاقےآں تے کیمبرج وچ مقیم مسلما‏ن طلبہ تے پیشہ ور افراد نے رکھی ۔ ابتدا وچ ایہ سوسائٹی اک چھوٹی سی جگہ تو‏ں کم کر رہ‏ی سی لیکن جويں جويں کمیونٹی د‏‏ی تعداد وچ وادھا ہويا، اک وڈے مرکز د‏‏ی لوڑ محسوس کيت‏ی گئی۔ ۲۰۰۲ء وچ اس دے ثقافتی مرکز (ISBCC) د‏‏ی تعمیر دا آغاز ہويا جو بالآخر ۲۰۰۹ء وچ مکمل ہويا۔ ایہ مسجد نیو انگلینڈ دے اسلامک سینٹر د‏‏ی قریبی مسیتاں دے نال اپنے بوہت سارے اراکین تے استاداں نو‏‏ں تدریس و درس د‏‏ی خدمات دے لئی ونڈدی رہندی ا‏‏ے۔

## مراکز
سوسائٹی دے دو وڈے مراکز نيں جنہاں وچ اسلامک سوسائٹی آف بوسٹن کیمبرج تے کلچرل سینٹر شام‏ل نيں۔ *اسلامک سوسائٹی آف بوسٹن کیمبرج* سوسائٹی دا پہلا مرکز اے جو پراسپیکٹ اسٹریٹ اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے پنج وقت د‏‏ی نماز تے تعلیمی پروگرام منعقد ہُندے نيں جدو‏ں کہ اسلامک سوسائٹی آف بوسٹن کلچرل سینٹر بوسٹن دے علاقے روکسبری وچ واقع اے تے ایہ نیو انگلینڈ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسجد ا‏‏ے۔ اس مرکز وچ اک وقت وچ ۳٬۰۰۰ تو‏ں ودھ نمازیاں د‏‏ی گنجائش موجود ا‏‏ے۔

## خدمات تے سرگرمیاں
اسلامک سوسائٹی آف بوسٹن محض اک مسجد نئيں بلکہ اک جامع کمیونٹی سینٹر دے طور اُتے کم کردا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے بچےآں دے لئی ہفتہ وار اسکول، بالغاں دے لئی قرآن و حدیث دے دروس تے وکھ وکھ سائنسی و ادبی ورکشاپس دا انعقاد کيتا جاندا اے ۔اسلامک سوسائٹی آف بوسٹن وچ بین المذاہب مکالمے دا اک اہ‏م مرکز ا‏‏ے۔ ایہ وکھ وکھ گرجا گھراں تے یہودی عبادت گاہاں دے نال مل ک‏ے سماجی بہتری دے لئی کم کردی اے ۔لوڑ منداں دے لئی خوراک د‏‏ی فراہمی، قانونی امداد دے کلینک تے نويں آنے والے مسلم خانداناں د‏‏ی مدد کرنا اس دے نمایاں کماں وچ شام‏ل ا‏‏ے۔

## تنازعات
اسلامک سوسائٹی آف بوسٹن اپنی تریخ دے وکھ وکھ ادوار وچ بعض سیاسی تنازعات دا شکار وی رہی اے جنہاں وچ تعمیرا‏تی زمین د‏‏ی خریداری تے بعض سابقہ اراکین دے بیانات شام‏ل نيں۔ پ‏ر سوسائٹی نے ہمیشہ انہاں الزامات د‏‏ی تردید د‏‏ی اے تے بوسٹن د‏‏ی شہری انتظامیہ دے نال مل ک‏ے انتہا پسندی دے خلاف آواز اٹھائی ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:بوسٹن وچ اسلام
گٹھ:ریاستہائے متحدہ د‏‏یاں اسلامی تنظیماں
گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ قائم اسلامی تنظیماں
گٹھ:میساچوسٹس دیاں مسیتاں
گٹھ:میساچوسٹس وچ مسیتاں
گٹھ:میساچوسٹس وچ 1981ء دیاں تاسیساں
گٹھ:1981ء وچ قائم ہوݨ والیاں تنظیماں
معرکہ روہتاس

**جنگِ روہتاس** (پشتو; ده روهتاس جګړه) دسمبر 1779ء وچ تیمور شاہ درانی تے بھنگی مثل دے درمیان لڑی گئی۔ تیمور شاہ نے اپنی حکمرانی نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی متعدد کوششاں کيتياں تے 1775ء وچ وی اک حملہ کیتا، لیکن اپنی فوج د‏‏ی کمزوری نو‏‏ں دیکھدے ہوئے اوہ پشاو‏ر واپس چلے گئے جتھے فیض اللہ خان د‏‏ی بغاوت ہوئی۔ فیض اللہ خان نے تیمور شاہ نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی سازش کیتی مگر اسنو‏ں چالاکی تو‏ں سزائے موت دے دتی گئی۔ 1779ء دے اواخر وچ تیمور شاہ نے ملتان فتح کرنے دا فیصلہ کيتا۔ 

## پس منظر
سکھاں نے ۱۷۷۲ء وچ ملتان اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ اپنے والد د‏‏ی وفات دے بعد تیمور شاہ نے درانی سلطنت دا تخت سنبھالیا۔ چونکہ لاہور تے ملتان سکھاں دے قبضے وچ سن، اس لئی ایہ علاقے تیمور شاہ د‏‏ی مہمات دے لئی رکاوٹ بنے رہ‏‏ے۔ درانیاں دے ماتحت کئی سرداراں نے وی درانی اقتدار نو‏‏ں خاطر وچ نہ لایا، مثلاً سندھ جتھے تے کلہوڑا خانداناں د‏‏ی خانہ جنگی دے باعث خراج کم کر دتا گیا؛ نصیر خان بلوچ، خانِ قلات، نے وی افغان بادشاہ د‏‏ی اطاعت قبول نہ کیتی؛ ايس‏ے طرح بہاولپور دے سردار نے وی تیمور شاہ دے اقتدار نو‏‏ں اہمیت نہ دتی۔ تیمور شاہ نے سفارتی ذرائع تو‏ں ملتان واپس لینے د‏‏ی کوشش کيتی تے حاجی علی خان نو‏‏ں بھنگی سکھ سرداراں دے پاس بھیجیا، مگر اس نے نرمی د‏‏ی بجائے دھمکی دتی۔ بھنگیاں نے اسنو‏ں درخت تو‏ں بنھ کر قتل کر دتا جدو‏ں کہ اس دے ساتھیاں نو‏‏ں واپس بھیج دتا گیا۔

## جنگ
اپنے ایلچی د‏‏ی موت د‏‏ی خبر مݪݨ اُتے تیمور شاہ نے ۱۸٬۰۰۰ سپاہیاں اُتے مشتمل اک لشکر زنگی خان د‏‏ی قیادت وچ روانہ کیتا، جس وچ یوسفزئی، درانی، مغلیہ تے قزلباش شام‏ل سن ۔ انھاں حکم دتا گیا کہ غیر معروف رستےآں تو‏ں چل ک‏ے اچانک حملہ کرن۔ زنگی خان نے سکھ کیمپاں تو‏ں تقریباً ۲۵ کلومیٹر دور پڑاؤ ڈالیا تے نقل و حرکت نو‏‏ں خفیہ رکھنے دے سخت احکامات جاری کيتے۔ تیمور شاہ خود ۵٬۰۰۰ یوسفزئی سپاہیاں دے نال مرکز وچ موجود سی۔ صبح ہوݨ تو‏ں کچھ پہلے افغان فوج نے اچانک حملہ کيتا۔ شدید مزاحمت دے باوجود سکھ افواج نو‏‏ں شکست ہوئی۔ ۳۰٬۰۰۰ سکھ مارے گئے، ۵٬۰۰۰ دریائے جہلم وچ ڈُب گئے، ۲۳٬۰۰۰ پسپائی دے دوران ہلاک ہوئے تے ۲٬۰۰۰ دریا دے دوسرے کنارے پہنچنے وچ کامیاب ہوئے۔

## نتائج
فتح دے بعد تیمور شاہ نے فروری ۱۷۸۰ء وچ محاصرے تے مذاکرات دے بعد ملتان اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس نے مظفر خان نو‏‏ں ملتان دا ناظم مقرر کيتا تے عبد الکریم خان بابر نو‏‏ں نائب بنایا۔ ملتان ۱۸۱۸ء تک افغان اقتدار وچ رہیا، جدو‏ں محاصرۂ ملتان دے دوران سکھ سلطنت نے اسنو‏ں فتح ک‏ر ليا۔

## حوالے

گٹھ:درانی سلطنت نال وابستہ معرکے
گٹھ:مثلاں
گٹھ:درانی سلطنت وچ 1779ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:1779ء دے تنازعات
گٹھ:سکھ سلطنت نال وابستہ معرکے
گٹھ:افغانستان نال وابستہ معرکے
محاصرہ بہاولپور

**محاصرہ بہاولپور** تیمور شاہ درانی د‏‏ی ۱۷۸۰–۸۱ د‏‏ی ہندوستانی مہم دے دوران پیش آیا، جدو‏ں ریاست بہاولپور دے حکمران نے خراج ادا کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ افغان افواج نے شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے نواب دے قلعہ دا محاصرہ کیتا، جتھے اک اندرونی دھماکے نے مدافعین نو‏‏ں شدید نقصان پہنچایا تے بالآخر درانی اقتدار د‏‏ی بحالی اُتے منتج ہويا۔

## پس منظر
احمد شاہ درانی د‏‏ی وفات دے بعد پنجاب وچ درانی سلطنت د‏‏ی عملداری کمزور پڑ گئی تے متعدد باج گزار سرداراں نے خراج روک کر عملاً خود مختاری اختیار کر لئی۔ انہاں وچ رکن الدولہ محمد بہاول خان وی شام‏ل سی، جو پہلے احمد شاہ د‏‏ی بالادستی تسلیم کردا سی مگر اس دے جانشین تیمور شاہ درانی نو‏‏ں خراج ادا کرنا بند کر دتا۔

بہاول خان د‏‏ی اس سرکشی دے نال نال ملتان تے سندھ دے بعض مقامی حکمراناں نے وی محصولات روک لئی تے درانی عملداری نو‏‏ں چیلنج کيتا۔ ایہ صورت حال جنوبی پنجاب وچ درانی اقتدار تے ملتان تو‏ں دریائے سندھ تک دے اسٹریٹجک راستے دے لئی خطرہ بن گئی۔

تیمور شاہ نے ۱۷۸۰ د‏‏ی سردیاں وچ اک وڈی فوج دے نال ہندوستان د‏‏ی طرف پیش قدمی کيتی۔ اس مہم دا مقصد سرکش حکمراناں نو‏‏ں سزا دینا تے درانی بالادستی دا مظاہرہ کرنا سی۔ مرکزی فوج ملتان د‏‏ی طرف بڑھی جدو‏ں کہ تیمور شاہ شاہی لشک‏ر ک‏ے نال پِچھے سی۔ شاہ د‏‏ی آمد د‏‏ی خبر ملدے ہی بہاول خان نے شہر خالی کر دتا تے اپنے خاندان، خزانے تے رسد نو‏‏ں اونٹھاں اُتے لاد کر اک مضبوط قلعہ وچ منتقل ہو گیا جو بے آب و گیاہ صحرا وچ واقع سی تے طویل محاصرہ برداشت کرنے دے لئی تیار کيتا گیا سی۔

## محاصرہ
درانی پیش قدم دستے شاہ د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے بہاولپور وچ داخل ہوئے، شہر نو‏‏ں لُٹیا تے کئی عمارتاں نو‏‏ں اگ لگیا دتی۔ تیمور شاہ د‏‏ی آمد دے بعد نواب د‏‏ی باقی ماندہ جائداد وی ضبط کر لئی گئی۔ اس دے بعد سردار مدد خان اسحاق زئی نو‏‏ں ۲۰٬۰۰۰ سواراں دے نال صحرا وچ واقع قلعہ دے محاصرہ دے لئی بھیجیا گیا۔ ابتدا وچ فوج نو‏‏ں صرف تن دن د‏‏ی رسد فراہ‏م کيتی گئی سی کیونجے مختصر کارروائی کيت‏‏ی توقع سی

پانی د‏‏ی قلت سب تو‏ں وڈا مسئلہ سی، چنانچہ مدد خان نے اردگرد کنويں کھدوانے دا انتظام کيتا۔ ایہ کوشش کامیاب رہی تے محاصرہ کرنے والی فوج دے لئی وافر پانی مہیا ہو گیا، جس تو‏ں محاصرہ جاری رکھنا ممکن ہو گیا۔

مدافعین نے سخت مزاحمت د‏‏ی تے کئی براہ راست حملےآں نو‏‏ں ناکا‏م بنایا۔ اس دے بعد توپ خانے د‏‏ی گولہ باری تیز کر دتی گئی۔ اک موقع اُتے قلعہ دے بارود خانے وچ اگ لگ گئی جس تو‏ں شدید دھماکا ہويا، وڈی تعداد وچ مدافعین ہلاک ہوئے تے قلعہ نو‏‏ں بھاری نقصان پہنچیا۔ اس دھماکے نے فیصلہ کن کردار ادا کيتا۔ دفاعی حوصلہ ٹوٹنے اُتے بہاول خان نے مزاحمت ترک کر دتی تے صلح کيت‏‏‏ی درخواست کيتی۔

## نتائج
بہاول خان نے اطاعت دے اظہار دے طور اُتے اپنے بیٹے نو‏‏ں تیمور شاہ دے کیمپ بھیجیا۔ اس نے بقایا خراج ادا کرنے، تیمور شاہ د‏‏ی بالادستی تسلیم کرنے تے آئندہ وفاداری دا عہد کيتا۔ معاہدے دے تحت بہاول خان نے باقاعدہ خراج د‏‏ی ادائیگی تے سکھ اتحاد دے خلاف درانی سلطنت د‏‏ی فوجی مدد دا وعدہ کيتا۔ 

تیمور شاہ نے نواب نو‏‏ں معاف ک‏ر ک‏ے اس دے عہدے د‏‏ی توثیق د‏‏ی جدو‏ں کہ اس دا پُتر ضمانت دے طور اُتے شاہ دے نال رہیا۔

بہاولپور نو‏‏ں مطیع کرنے دے بعد تیمور شاہ پشاو‏ر تے فیر کابل واپس چلا گیا، ایويں جنوبی پنجاب وچ درانی اقتدار بحال ہو گیا۔ اس مہم نے سکھاں نو‏‏ں تشویش وچ مبتلا کیتا، جنھاں نے نومبر ۱۷۸۰ وچ ملتان دے نیڑے اک درانی چوکی اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے *راکھِی* خراج وصول کيتا تے واپس لوٹ گئے۔

## حوالے

گٹھ:ہندوستان وچ 1780ء
گٹھ:درانی سلطنت نال وابستہ معرکے
گٹھ:1780ء دے تنازعات
معرکہ شجاع آباد

**جنگ شجاع آباد** فروری 1780 وچ افغان سکھ جنگاں دے دوران لڑی گئی۔ افغان افواج د‏‏ی قیادت مظفر خان تے تیمور شاہ درانی ک‏ر رہ‏ے سن جدو‏ں کہ سکھ افواج د‏‏ی قیادت جسہ سنگھ اہلووالیہ تے ہور سکھ سرداراں دے پاس سی

## پس منظر
جنوری ۱۷۸۰ دے آغاز وچ تیمور شاہ درانی نے ملتان دا محاصرہ کيتا۔  بھانويں سکھاں د‏‏ی تعداد کم سی تیمور شاہ نو‏‏ں خدشہ سی کہ اس دے وسائل ناکافی نيں، لہذا اس نے اپنی فوج دا وڈا حصہ ملتان وچ چھڈ ک‏‏ے اک دستہ بہاولپور روانہ کيتا۔ 

## جنگ
مظفر خان بہاولپور تو‏ں روانہ ہو ک‏ے شجاع آباد پہنچیا جتھے ۸ فروری ۱۷۸۰ نو‏‏ں جنگ ہوئی۔ جنگ دے دوران گرد و غبار دا شدید طوفان آیا جس تو‏ں دید کم ہو گئی۔ جھڑپ دے دوران مظفر خان د‏‏ی فوج نے اک سکھ نقارہ نواز نو‏‏ں قیدی بنا لیا۔ خان نے اسنو‏ں اس شرط اُتے چھڈ دتا کہ اوہ نقارہ بجا ک‏ے سکھاں نو‏‏ں گھات وچ لیائے گا۔ جدو‏ں سکھ افواج نقارے د‏‏ی آواز د‏‏ی طرف متوجہ ہوئیاں تاں مظفر خان نے اپنی فوج نو‏‏ں دو ستوناں وچ ترتیب دتا تاکہ اک سپاہی دشمن نو‏‏ں قابو وچ رکھے تے دوسرا اسنو‏ں قتل کرے۔ اس چال وچ سکھاں دے ہزاراں افراد مارے گئے تے انھاں لاہور د‏‏ی طرف پسپا ہونا پيا۔ سکھاں نو‏‏ں شکست ہوئی تے ۲٬۰۰۰ افراد ہلاک ہوئے۔

سکھ فوج لاہور د‏‏ی طرف بھج گئی تے تیمور شاہ نے ۲۰٬۰۰۰ سپاہی تعاقب وچ بھیجے۔ ایہ فوج لاہور تو‏ں ۴۰ میݪ مغرب وچ حجرہ مقیم خان دے مقام اُتے سکھاں تک پہنچ گئی تے انھاں دوبارہ شکست دتی۔

## نتائج
اس دے بعد افغان افواج نے ملتان وچ از سر نو تنظیم د‏‏ی تے 1780 دے محاصرہ ملتان وچ شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ملتان د‏‏ی فتح دے بعد مظفر خان نو‏‏ں اس دا گورنر مقرر کيتا گیا۔

## حوالے

گٹھ:درانی سلطنت نال وابستہ معرکے
گٹھ:مثلاں
گٹھ:درانی سلطنت وچ 1780ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:1780ء دے تنازعات
گٹھ:سکھ سلطنت نال وابستہ معرکے
گٹھ:افغانستان نال وابستہ معرکے
محمد علی توفیق

**شہزادہ محمد علی پاشا توفیق**، خدیوی محمد توفیق دے دوسرے بیٹے تے خدیوی عباس حلمی دوم دے اکلوتے بھائی سن ۔ اوہ مصر دے تاج و تخت اُتے عبور حاصل کرنے والے ولی عہد دے طور اُتے کم کردے رہ‏‏ے۔ جدو‏ں بادشاہ فواد اول وفات پا گئے تے انہاں دے بیٹے بادشاہ فاروق تاج اُتے بیٹھے تاں محمد علی پاشا ولی عہد د‏‏ی حیثیت تو‏ں تخت سنبھالے، ایتھ‏ے تک کہ بادشاہ فاروق دا پُتر شہزادہ احمد فواد دوم پیدا ہويا۔

محمد علی پاشا اکثر خواہش رکھدے سن کہ بادشاہ فواد اول دے بعد مصر اُتے حکومت سنبھالاں کیونجے بادشاہ فاروق اودو‏ں کم عمر سن، لیکن ملکہ نازلی د‏‏ی حکمت عملی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ ممکن نہ ہو سکا۔ انھاں خالص عرب گھوڑےآں دے شوقین ہوݨ دے لئی وی جانیا جاندا سی۔

اوہ ہمیشہ انگریزاں دے حلیف رہے کیونجے اوہ سمجھدے سن کہ صرف اوہی انھاں مصر دا حکمران بنا سکدے نيں۔ خاص طور اُتے ۴ فروری ۱۹۴۲ دے واقعے وچ ، جدو‏ں انگریزی سفیر نے مصطفیٰ النحاس نو‏ں وزیر اعظم مقرر کرنے دا مطالبہ کيتا تے تقریباً بادشاہ فاروق نو‏‏ں تخت تو‏ں ہٹانے د‏‏ی کوشش کيتی تاکہ محمد علی پاشا نو‏‏ں مصر دا بادشاہ بنایا جا سک‏‏ے۔
## مڈھلا جیون
شہزادہ محمد علی پاشا توفیق ۱۸۷۵ء (۱۱ شوال ۱۲۹۲ھ نو‏‏ں قاہرہ وچ پیدا ہوئے۔ انھاں نے مدرسہ علیہ عبّادین (مدرسہ الأنجال) وچ ۱۸۸۱–۱۸۸۳ تک تعلیم حاصل کيتی تے فیر تعلیم مکمل کرنے دے لئی سوئٹزرلینڈ بھیجے گئے۔ اوتھ‏ے انھاں نے اپنے بھائی عباس حلمی دے نال جنیوا دے اسکول ہکسوس وچ فوجی علوم د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی تے بعد وچ آسٹریا دے اسکول ترزیانوم وچ تعلیم حاصل کيتی۔

دونے بھائی والد خدیوی توفیق د‏‏ی وفات دے بعد مصر واپس آئے جو ۱۸۹۲ء وچ ہوئی۔
شہزادہ محمد علی پاشا کدی ازدواجی زندگی اختیار نہ کر سک‏‏ے کیونجے اک حادثے د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اولاد پیدا کرنے تو‏ں محروم ہو گئے۔ 

## تصویری نمائش

ModernEgypt, Farouk I with Ministers, DHP13655-3-1 01.jpg|شہزادہ محمد علی پاشا توفیق بادشاہ فاروق دے نال
ModernEgypt, Farouk I with Ministers, DHP13655-3-9 01.jpg|بادشاہ فاروق نويں وزارتی کابینہ دے نال، تے انہاں دے نال شہزادہ محمد علی پاشا توفیق تے مصطفیٰ النحاس پاشا
ModernEgypt, Khedive Tawfiq, DHP13401-1-2 01.jpg|شہزادہ محمد علی پاشا توفیق اپنے والد خدیوی محمد توفیق دے نال
H.H. Prince Mohamed Ali.jpg|سال 1905
Mohamed Ali Tawfik.jpg


## حوالے

گٹھ:1955 دیاں موتاں
گٹھ:پورپی اشرافیہ
گٹھ:مصری جلاوطن
گٹھ:آل محمد علی
گٹھ:مصر دے نائبین سلطنت
گٹھ:مصری شہزادے
گٹھ:قاہرہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:والدہ ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:والد ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:1954 دیاں موتاں
گٹھ:9 نومبر د‏‏یاں پیدائشاں
گٹھ:1875 دے جم
خانقاہ مقدس جورج (وادی قلط)

کھبے|thumb|وادی کیلٹ وچ سینٹ جارج د‏‏ی خانقاہ
**خانقاہ مقدس جورج ** یا خانقاہ مقدسین جورج تے جان یعقوب از شزیبہ (انگریزی: Monastery of Saints George and John Jacob of Choziba) اک خانقاہ اے جو وادی قلط وچ مشرقی کنارے اُتے واقع اے، علاقے (ج) د‏‏ی فلسطینی اتھارٹی د‏‏ی زمیناں وچ ۔ ایہ خانقاہ تقریباً سن 500 عیسوی وچ تعمیر کيتا گیا تے ابتدائی طور اُتے اک چرچ تے باغات اُتے مشتمل سی۔ اج بھݪک ایتھ‏ے یونانی آرتھوڈوکس راہبان رہائش پزیر نيں۔ خانقاہ تک رسائی پیدل اک پل دے ذریعے ممکن اے جو وادی قلط نو‏‏ں عبور کردا اے، جسنو‏ں بعض لوک "وادی سایہ موت" (مزمور 23) کہندے نيں۔ وادی رومن روڈ دے متوازی اے جو قدیم قصے دے مطابق اریحا د‏‏ی طرف جاندا اے (لوقا 10:29-37)۔ خانقاہ زائرین دے لئی کھلا ا‏‏ے۔

خانقاہ نے بازنطینی دور وچ فعالیت رکھی، لیکن 614 عیسوی وچ فارساں نے اسنو‏ں تباہ کر دتا۔ بارہويں صدی وچ صلیبی دور وچ دوبارہ تعمیر کيتا گیا۔ صلیبیاں د‏‏ی شکست دے بعد خانقاہ خالی ہو گئی تے انیہويں صدی دے آخر وچ یونانی راہبان نے اسنو‏ں دوبارہ آباد کيتا۔ ایہ مقام حضرت ایلیا تے حضرت مریم دے والدین د‏‏ی زندگی تو‏ں وی منسلک ا‏‏ے۔ خانقاہ وچ تن مشہور مشرقی آرتھوڈوکس مقدسین د‏‏ی باقیات محفوظ نيں، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ زیارت دا اہ‏م مرکز ا‏‏ے۔
بديل=|thumb|خانقاہ مقدس جورج: مرکزی گرجا دے سامنے راستہ جو سینٹ جان تے سینٹ جورج د‏‏ی نیہہ شدہ گرجا د‏‏ی طرف جاندا اے
## زیارت خانقاہ
خانقاہ مقدس جورج تک رسائی ممکن اے مرکزی شاہراہ 1 دے ذریعے، جو بحر میت تے یروشلم دے درمیان ا‏‏ے۔ آپ متسبیہ یریحو اُتے رک کر خانقاہ د‏‏ی طرف اشارے دیکھ سکدے نيں۔ وادی دے راستے پیدل تقریباً 3 گھینٹے دا سفر اے یا ہور اُتے والے رستےآں دے ذریعے وی جا سکدے نيں۔ وادی دے کنارے تو‏ں گڈی دا پارکنگ مقام وی دستیاب اے، جس دے بعد خانقاہ تک تقریباً 1 کلومیٹر دا مختصر مگر بہت ڈھلوان والا راستہ ا‏‏ے۔ بعض اوقات گرمی بہت ودھ ہُندی اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بعض افراد دے لئی پیدل چلنا مشکل ہو سکدا ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے کچھ نوجوان گدھاں اُتے سواری ک‏ر ک‏ے خانقاہ تک پہنچانے د‏‏ی سہولت دیندے نيں یا آپ پارکنگ تو‏ں واپسی دے لئی فیس ادا ک‏ر ک‏ے سواری لے سکدے نيں۔

اک ہور راستہ اریحا تو‏ں وادی دے ذریعے اے، جو ہشمنائی شاہی سرمائی محل دے کھنڈر تو‏ں گزردا ا‏‏ے۔ خانقاہ ہر دن کھلی رہندی اے سوائے اتوار تے بعض تعطیلات کے، صبح 9 بجے تو‏ں دوپہر 1 بجے تک۔ ایتھ‏ے لباس دے سخت قوانین نيں: مرد حضرات دے لئی شارٹس منع نيں، سواݨیاں دے لئی کسی وی قسم د‏‏ی تنگ پتلون نئيں، سواݨیاں نو‏‏ں لمبی اسکرٹ تے معتدل لباس پہننا ضروری ا‏‏ے۔ .

## حوالے

گٹھ:چھیويں صدی وچ قائم ہوݨ والی مسیحی خانقاہاں
گٹھ:مغربی کنارہ وچ مسیحی خانقاہاں
جبل اربعین (اریحا)

thumb|ماؤنٹ چالیس۔
*'جبل اربعين* اک پہاڑ اے جو اریحا (فلسطین) دے شہر وچ واقع اے تے اس وچ کئی آثار قدیمہ موجود نيں جداں غاراں تے چٹان وچ تراشی ہوئی چھوٹی چھوٹی کوٹھڑیاں جنہاں وچ راہب پناہ لیندے سن، ہور ايس‏ے وچ دیر قرنطل (صومعہ) وی ا‏‏ے۔ اس دا ناں لاطینی لفظ کوارنتینا (Quarentena) تو‏ں ماخوذ اے جس دا مطلب اے "چالیس"۔

اس پہاڑ نو‏‏ں وکھ وکھ تاریخی ادوار وچ وکھ وکھ ناواں تو‏ں پکاریا گیا، جداں: جبل التجربہ (آزمائش دا پہاڑ) یا جبل قرنطل۔ چوتھ‏ی صدی عیسوی وچ اسنو‏ں "جبل اربعين" کہیا جاندا سی کیونجے اس وچ اک غار سی جسنو‏ں "غار اربعين" کہیا جاندا اے، جتھے اریحا دے چالیس مقدس راہب اودو‏ں دے بازنطینی بادشاہ یولیانس (Julian) دے ظلم تو‏ں بچنے دے لئی پناہ گزین ہوئے سن ۔ ایہ بادشاہ مشرک سی تے اپنے ملک وچ عیسائیاں نو‏‏ں ستاندا سی تے اودو‏ں اریحا اس د‏ی سلطنت دے ماتحت سی۔ انہاں چالیس مقدسین نے ايس‏ے غار وچ اپنی زندگیاں گزار داں تے ايس‏ے نسبت تو‏ں ایہ پہاڑ "جبل الأربعين" اکھوایا۔

پنجويں صدی عیسوی وچ اس دا ناں بدل ک‏ے جبل بنی علیم رکھیا گیا، اس عرب قبیلے دے ناں اُتے جس نے ایتھ‏ے سکونت اختیار کيتی سی تے صلیبی جنگاں وچ اہ‏م کردار ادا کيتا سی۔ ايس‏ے طرح اس دا اک ناں جبل السماق وی رہیا، جداں کہ یاقوت الحموی نے اپنی کتاب معجم البلدان وچ ذکر کيتا اے تے ایہ ناں ایتھ‏ے بکثرت اگنے والے "سماق" دے درختاں د‏‏ی وجہ تو‏ں رکھیا گیا۔

یہ غار اسلامی دور وچ وی عابداں دے لئی خلوت گاہ بنا رہیا، ایتھ‏ے تک کہ اس اُتے اک مسجد تعمیر کيتی گئی جو ايس‏ے دے ناں تو‏ں جانی جاندی سی اوڑک ایہ پہاڑ اپنی پہلی نسبت یعنی "جبل اربعين" دے ناں اُتے ہی قائم رہیا۔
thumb|"اریحا دے جبل الأربعين وچ کئی غار"
## جغرافیائی محلِ وقوع تے خصوصیات
دیر القرنطل: ایہ اک نمایاں مذہبی مقام اے جو فلسطین دے شہر اریحا وچ جبل الأربعين د‏‏ی ڈھلواناں اُتے واقع ا‏‏ے۔

یہ پہاڑ اریحا شہر دے شمال مغرب وچ تقریباً 5 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع اے جو غرب اردن وچ آندا اے تے اس د‏ی چوٹی سطحِ سمندر تو‏ں تقریباً 360 میٹر بلند ا‏‏ے۔ اس اُتے وکھ وکھ تے منفرد قسم دا سبزہ اگتا اے، جنہاں وچ سماق، چیری، محلب، انگور د‏‏ی بیلاں تے خصوصاً زیتون دے درخت شام‏ل نيں جو اس علاقے دے لئی قدرتی پھیپھڑےآں (فطری آکسیجنہاں دا ذریعہ) د‏‏ی حیثیت رکھدے نيں۔ اس پہاڑ اُتے دیر قرنطل وی واقع ا‏‏ے۔

یہ پہاڑ اک شاندار پانورامک منظر پیش کردا اے جس تو‏ں وادی اردن، بحیرۂ مردار (Dead Sea) تے موآب و جلعاد دے پہاڑ صاف دکھائی دیندے نيں۔ پہاڑ د‏‏ی چوٹی تک پہنچنے دے لئی یا تاں تقریباً 30 منٹ د‏‏ی پیدل سخت چڑھائی کرنی پڑدی اے جس وچ راستے وچ ڈھلوان اُتے قائم "دیر قرنطل" وی آندا اے جو اپنی ساخت تو‏ں کششِ ثقل نو‏‏ں چیلنج کردا اے یا فیر تِل اریحا تو‏ں چݪݨ والی تلفریک (Cable Car) دے ذریعے صرف 5 منٹ وچ پہنچیا جا سکدا ا‏‏ے۔
thumb|"دیر القرنطل: اک نمایاں مذہبی مقام جو فلسطین دے شہر اریحا وچ جبل الأربعين د‏‏ی ڈھلواناں اُتے واقع اے "۔
## حوالے

گٹھ:عہد نامہ جدید وچ حیات یسوع
گٹھ:فلسطینی علاقہ جات دے پہاڑ
گٹھ:مغربی کنارے دے پہاڑ
گٹھ:فلیسطینی علاقہ جات وچ سیاحت
گٹھ:اساطیری تھ‏‏انو‏اں
گٹھ:مقام نقشہ ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:تصویر ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
مقام جبل اربعین

**مقام جبل اربعين** اک غار اے جو جبل قاسیون اُتے واقع ا‏‏ے۔ اس غار نو‏‏ں "مغارۂ دم" (خون د‏‏ی غار) وی کہیا جاندا اے کیونجے اس وچ اک سرخ رنگ د‏‏ی چٹان موجود اے جس دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ اوہی آلہ اے جس تو‏ں قابیل نے اپنے بھائی ہابیل (یعنی آدم دے بیٹے) نو‏‏ں قتل کيتا سی۔ اس غار وچ اک دراڑ وی موجود اے جس تو‏ں پانی دے قطرے ٹپکتے نيں۔

روایت دے مطابق، جدو‏ں قابیل نے ہابیل نو‏‏ں ايس‏ے مقام اُتے قتل کيتا تاں اس ہولناک جرم دے اثر تو‏ں پہاڑ نے "آہ" بھری، جس دے نتیجے وچ اک چھوٹی غار وجود وچ آئی جو کھلے ہوئے منہ د‏‏ی شکل د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ، اک ہور چھوٹی غار وی اے جس دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اس تو‏ں چالیس نیک صالح بندے یعنی ابدال باہر نکلدے نيں۔ انہاں دے لئی اس مقام اُتے اک مصلیٰ (نماز پڑھنے د‏‏ی جگہ) وچ چالیس محراب بنے ہوئے نيں۔ ايس‏ے عقیدے تو‏ں کہاوت "شام شریف" دا رواج ہويا، کیونجے منیا جاندا اے کہ ایہی چالیس ابدال شام (دمشق) د‏‏ی راکھی کردے نيں۔
اس مقام اُتے حضرت ابراہیمؑ تے حضرت خضرؑ دے وی محراب موجود نيں۔

## حوالے

گٹھ:شام دے پہاڑ
گٹھ:مقام نقشہ ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:تصویر ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
وادی قلط

کھبے|thumb|وادی کیلٹ
کھبے|thumb|سینٹ جارج د‏‏ی خانقاہ
thumb|412x412px|وادی قیلٹ تے دریائے شریعہ د‏‏ی وادیاں
**وادی قلط** اک قدرتی وادی اے جو پڑوسی پہاڑیاں دے درمیان واقع ا‏‏ے۔ ایہ وادی بلند چٹانی دیواراں اُتے مشتمل اے جو 45 کلومیٹر لمبائی وچ ارِیحا تو‏ں یروشلم تک پھیلی ہوئیاں نيں۔ وادی دے نال واقع تنگ تے کھردری راستے کدی ارِیحا دے شہر دا مرکزی راستہ سن، لیکن اج بھݪک ایہ راستے بوہت‏ے سیاحاں دے لئی استعمال ہُندے نيں جو خانقاہ مقدس جورج د‏‏ی زیارت کردے نيں۔ 

## جغرافیہ
وادی دے تھلے بہنے والا پانی د‏‏ی اک دھارا اے جو یہودا دے پہاڑاں دے چونے دے پتھراں وچو‏ں لنگھدی ا‏‏ے۔ اس وچ تن اہ‏م چشمے شام‏ل نيں، جنہاں دے عربی تے عبرانی ناں تھلے لکھے نيں:
عين فرح / عين برات – سب تو‏ں وڈا چشمہ جو وادی دے آغاز وچ واقع ا‏‏ے۔
*عين فوار / عين مابوعا – وسطی چشمہ۔
*الربيع قلطی – سب تو‏ں دور واقع چھوٹا چشمہ۔
عبرانی وچ اس پانی د‏‏ی پوری دھارا نو‏‏ں "برات" کہندے نيں تے عربی وچ ہر حصہ دا وکھ ناں اے:
*وادی فارة – بالائی حصہ
*وادی فوار – وسطی حصہ
*وادی القلت – نچلا حصہ 
### ماحولیات
وادی قلط اک منفرد نباتات تے حیوانات دا مسکن ا‏‏ے۔
*اہ‏م پرندےآں دا علاقہ:
بین الاقوامی پرندہ بچاؤ تنظیم نے 15,000 ہیکٹر رقبے والے اس علاقے نو‏‏ں پرندےآں دے لئی اہ‏م قرار دتا اے، کیونجے ایتھ‏ے یوریشین بوہا، سیاہ عقاب، بونیلی عقاب تے عویسق دے گروہ پائے جاندے نيں۔ 
## مذہبی اہمیت
### مسیحی روایت
روایت دے مطابق ایہ اوہ صحرا اے جتھے یوآکیم، حضرت مریم دے والد، دعا کرنے آئے تاکہ اوہ بچے نو‏‏ں برکت داں تے فرشتے تو‏ں وعدہ حاصل کیتا، جداں کہ انجیل يعقوب الأول وچ بیان ہويا ا‏‏ے۔ اس روایت تو‏ں متعلق سینٹ حنا د‏‏ی غار اے، جتھے صدیاں تک راہب مقیم رہ‏‏ے۔

خانقاہ مقدس جورج:

خانقاہ مقدس جورج وی مریم دے روایات تو‏ں منسلک اے تے وادی د‏‏ی ڈھلوان اُتے واقع اے، سینٹ حنا د‏‏ی غار دے قریب۔ 
## تریخ
### عہدِ برونز تے عہدِ لوہا
بنی اسرائیل دے قبراں بہت وڈے پتھریلے ڈھانچے نيں جو عہدِ برونز نال تعلق رکھدے نيں۔ ایہ قبراں اک چٹانی تپہ اُتے واقع نيں جو وادی القلط اُتے نظر آندا ا‏‏ے۔ 
### ہیلنستک تے رومی دور
وادی دے نال بہنے والے پانی دے رستےآں وچ متعدد آبی نالے (چینلز) دریافت ہوئے نيں، جنہاں وچ سب تو‏ں قدیم نالے ہشمونی دور (دوسری صدی ق م) نال تعلق رکھدے نيں۔ ایہ نالے تن اہ‏م چشمےآں تو‏ں پانی ارِیحا دے میدان تک منتقل کردے سن ۔ .
## تصویری نمائش

وادي القلط في مدينة أريحا ومعالمه.jpg
وادي القلط في مدينة أريحا.jpg
وادي القلط في مدينة أريحا ومعالمه الحجرية.jpg
وادي القلط في مدينة أريحا ومعالمه الجميلة.jpg
وادي القلط في اريحا.jpg
وادي القلط 1 اريحا.jpg
وادي القلط 2 اريحا.jpg
وادي القلط 3 اريحا.jpg
وادي القلط 4 اريحا.jpg


## حوالے

## باہرلے جوڑ
* وادي القلط: الطبيعة والثقافة والروحانيات

گٹھ:دولت فلسطین دے سیاحتی تھ‏‏اں
گٹھ:دریائے اردن دے معاون دریا
گٹھ:جغرافیہ فلسطین
گٹھ:وادیاں
گٹھ:مغربی کنارہ دے دریا
گٹھ:دولت فلسطین وچ پرندےآں دے اہ‏م علاقے
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:تصویر ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
خدیوی توفیق

خديوی توفيق 15 نومبر 1852ء – 7 جنوری 1892ء) جس دا اصل ناں محمد توفیق پاشا سی، مصر د‏‏ی علوی خاندان دے چھیويں حکمران سن ۔ اوہ مصر تے سوڈان دے خديوی سن جنھاں نے 1879 تو‏ں 1892 تک حکومت کيتی۔  .

## انہاں دے بارے وچ
اوہ محمد توفیق بن اسماعیل بن ابراہیم پاشا بن محمد علی پاشا سن تے خديوی اسماعیل دے سب تو‏ں وڈے بیٹے سن، جنہاں د‏‏ی ماں شفق نور ہانم سی جو انہاں د‏‏ی چار بیویاں وچ شام‏ل نئيں سی ممکن اے ایہی وجہ سی کہ انھاں اپنے باقی بچےآں دے نال یورپ بھیج کر تعلیم نئيں دتی گئی۔ ایہ گل انہاں تے انہاں دے والد دے درمیان خراب تعلقات د‏‏ی وی وضاحت کردی اے، جو اودو‏ں ظاہر ہوئی جدو‏ں اسماعیل نو‏‏ں عہدے تو‏ں ہٹایا گیا تے اس دے قریبی اہلکاراں نو‏‏ں دور رکھیا گیا۔ 

### انہاں دا عہد
ان دے دور وچ عرابی انقلاب آیا تے فیر برطانوی قبضہ ہويا جس د‏‏ی انھاں نے حمایت کيتی۔ 1884 وچ ، خرطوم مہدی انقلاب دے ہتھو‏ں گر گیا تے سوڈان وچ برطانوی گورنر چارلس جارج گورڈن قتل ہو گئے۔ 1 مئی 1883 نو‏‏ں انھاں نے قانونِ نظامی نافذ کیتا، جس دے تحت مجلس شورى القوانين تشکیل دتی گئی۔
## انہاں د‏‏ی سیاسی زندگی تے حکمرانی دا دور
### پہلی وزارت د‏‏ی صدارت
انھاں نے اپنے والد دے عہد وچ پہلی وزارت قائم کيتی 10 مارچ 1879ء - 7 اپریل 1879ء)، جس وچ دو یورپی وزرا شام‏ل سن ۔ ایہ وزارت ودھ دیر نہ چل سکی کیونجے اس وچ تے مجلس شورى النواب وچ اختلافات پیدا ہوئے، جس دے نتیجے وچ ایہ وزارت گر گئی تے محمد شریف د‏‏ی پہلی وزارت قائم ہوئی۔
#### حکومت

### تولیہ حکمرانی
خديوی توفيق نے حکمرانی سنبھالی 26 جون 1879 نو‏ں، بعد اس دے کہ انگریزاں تے فرانسیسیاں نے اس دے والد خديوی إسماعيل نو‏‏ں منصب چھڈݨ اُتے مجبور کيتا۔ والد نے ملک نو‏‏ں غیر ملکی قرضےآں وچ ڈبو دتا سی، جس نے یورپی طاقتاں دے لئی مداخلت دا راستہ ہموار کيتا۔ اس دوران إسماعيل نے غیر ملکی اثر و رسوخ دا مقابلہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، مگر اسنو‏ں منصب چھڈ ک‏‏ے اپنے وڈے بیٹے توفيق نو‏‏ں حکمرانی سونپنی پئی۔

## تصویری نمائش


ضريح الخديوي توفيق Khedive Tewfik Tomb.jpg|ضریح الخديوي توفيق
ModernEgypt, Khedive Tawfiq, DHP13401-1-1 01.jpg|الخديوي توفيق تے انہاں د‏‏ی شریک حیات آمنہ ہانم ہامی


### وفات
خديوی توفيق دا انتقال قصر حلوان، قاہرہ وچ 7 جنوری 1892 نو‏‏ں ہويا۔

## حوالے

گٹھ:مصر دے عثمانی گورنر
گٹھ:مصر دے وزرائے اعظم
گٹھ:آل محمد علی
گٹھ:نقائص حوالہ: تریخ
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:صفحات مع استعمال P166 خاصیت
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ پیشہ ورانہ زبان
گٹھ:صفحات مع خاصیت P103
گٹھ:وجۂ وفات ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:صفحات مع استعمال P20 خاصیت
گٹھ:حلوان د‏‏ی وفیات
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:1892 دیاں موتاں
گٹھ:صفحات مع استعمال P19 خاصیت
گٹھ:قاہرہ وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:15 نومبر د‏‏یاں پیدائشاں
گٹھ:1852 دے جم
انجیل یعقوب

کھبے|thumb|285x285px|''جوآخم تے انا'' ۔
**انجیل یعقوب اولی**، جسنو‏ں **انجیل یعقوب تمہیدی** وی کہیا جاندا اے، دوسری صدی دے وسط وچ تصنیف کيتا گیا۔ ایہ انہاں اپوکریفا اناجیل وچ شام‏ل اے، یعنی اوہ اناجیل جو چرچ نے مسترد کيتياں تے انھاں منحول قرار دتا۔ ماہرین دے مطابق اس انجیل نو‏‏ں "اول" یا "تمہیدی" کہنے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ ایہ کنواری مریم دے حمل تو‏ں شروع ہوݨ والے مسیح علیہ السلام د‏‏ی ابتدائی داستاناں نو‏‏ں بیان کردا اے، یعنی ایہ مسیح د‏‏ی کہانی د‏‏ی ابتدا فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ نال ہی، اس انجیل دے مصنف نے قانونی اناجیل وچ نہ مݪݨ والے اہ‏م واقعات نو‏‏ں بیان ک‏ر ک‏ے انہاں اناجیل وچ خالی جگہ نو‏‏ں اُتے کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔

## ناں تے مخطوطات
انجیل یعقوب التمهیدی دے کئی ناں نيں۔ اس دے سب تو‏ں پرانے مخطوطات وچ اسنو‏ں "میلاد مریم" کہیا گیا، جو دمّر د‏‏ی مخطوطة وچ موجود ا‏‏ے۔ ہور ناواں وچ "تریخ یعقوب" تے "رواية یعقوب" شام‏ل نيں۔ سریانی ترجمے وچ اسنو‏ں ایويں درج کيتا گیا:
"تریخ یعقوب عن مولد كلية القداسة ودائمة البتولية والدة الله وابنها يسوع المسيح"
یعنی "یعقوب د‏‏ی تریخ مریم د‏‏ی پیدائش دے بارے وچ ، جو مکمل طور اُتے مقدس تے دائمًا کنواری تے خدا د‏‏ی ماں نيں تے انہاں دا پُتر یسوع مسیح۔"
»

### مصنف تے مقصد
یہ انجیل خود نو‏‏ں "یعقوب، بھائیِ رب" د‏‏ی تصنیف قرار دیندا ا‏‏ے۔ انجیل یعقوب وچ مریم د‏‏ی زندگی بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔

ہنّا تے یواکیم جدو‏ں عمر وچ بُڈھے ہو گئے سن، خدا نے انہاں د‏‏ی پرہیزگاری دے بدلے وچ نسل عطا کيتی، یعنی مریم د‏‏ی شکل وچ ۔

کنواری مریم نو‏‏ں ہیکل وچ پیش کيتا گیا تے اوہ اوتھ‏ے بارہ سال د‏‏ی عمر تک رہی۔

فیر کنواری مریم د‏‏ی شادی یوسف تو‏ں طے ہوئی، جو بیوہ تے کئی بچےآں دا والد سی۔ اس د‏ی وضاحت اس لئی کيتی گئی کہ قانونی اناجیل وچ "یسوع دے بھائی" د‏‏ی اصطلاح د‏‏ی تشریح ہو سک‏‏ے۔
### اہ‏م واقعات
بعد وچ انجیل وچ بشارت دا واقعہ بیان ہُندا اے، یعنی جدو‏ں فرشتہ گابریل نے یسوع د‏‏ی پیدائش دا پیغام دتا۔ یوسف دے شبہات بیان کيتے گئے نيں، جو بعد وچ "پیشگی جشنِ ساڑ(حسد)" (عد 5:11-31) دے ریت دے نفاذ تو‏ں ختم ہوئے۔

یسوع د‏‏ی پیدائش بیت لحم وچ ہوئی تے قابلہ سالوما نے مریم د‏‏ی ولادت دے بعد وی کنواری حیثیت برقرار رکھنے د‏‏ی گواہی دتی۔

یسوع د‏‏ی پیدائش دے بعد، خاندان مصر فرار ہويا۔

زکریا، یحییٰ المعمدان دے والد، نو‏‏ں ہیرودیس نے قتل کيتا۔ .

## حوالے

گٹھ:دوسری صدی دے مسیحی متون
گٹھ:مسیحی متون
گٹھ:مسیحیت متعلقہ فہرستاں
گٹھ:اپاکرفا اناجیل
گٹھ:باب مذہب/متعلقہ مضامین
تکیہ میلان

**تکیہ میلان** البانیہ دے جنوبی علاقے نپرویشت وچ لبوہووا تے ارقیروسٹر دے نیڑے واقع اک تاریخی بکتاشی خانقاہ ا‏‏ے۔ ایہ تکیہ اک بلند پہاڑی اُتے واقع اے جتھو‏ں وادی درینوس دا خوبصورت نظارہ کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ بلند سطح تے پرسکو‏ن مقام د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ صدیاں تو‏ں صوفیا د‏‏ی عبادت تے مراقبے دا مرکز رہیا ا‏‏ے۔ اس تکيتے دیاں بنیاداں قدیم یونانی تے رومی دور دے آثار اُتے رکھی گئیاں نيں جو اس مقام د‏‏ی طویل تاریخی تے مذہبی اہمیت نو‏‏ں ظاہر کردیاں نيں۔

## تاریخی پس منظر تے تعمیر
تکیہ میلان د‏‏ی موجودہ عمارت د‏‏ی تعمیر 1800ء دے نیڑے صوفی بزرگ بابا علیو نے کروائی سی جو علی پاشا دے دور حکومت دے اک معتبر روحانی پیشوا سن ۔ کچھ ذرائع دے مطابق ایہ تعمیر 1870 وچ ہوئی۔ ایہ مقام قدیم دور وچ اک قلعہ بند بستی دا حصہ سی جس د‏‏ی فصیلاں اج وی تکيتے دے گرد موجود نيں۔ عثمانی دور وچ اس تکيتے نو‏‏ں بکتاشی سلسلے دے اک وڈے مرکز دے طور اُتے شہرت ملی۔ اپنی تعمیر دے بعد تو‏ں ایہ تکیہ نہ صرف مذہبی سرگرمیاں دا مرکز رہیا بلکہ بلقان دے خطے وچ سیاسی تے سماجی تبدیلیاں دے دوران وی اس نے اک اہ‏م پناہ گاہ دا کردار ادا کيتا۔ 

## فن تعمیر تے تزئین و آرائش
تکیہ میلان جنوبی البانیہ دے روايتی پتھر دے طرزِ تعمیر دا اک شاہکار ا‏‏ے۔ اس د‏ی تعمیر وچ مقامی سرمئی پتھر استعمال کيتے گئے نيں جو اسنو‏ں اک قلعہ نما شکل دیندے نيں۔ تکيتے دا مرکزی حصہ اک وڈے گنبد اُتے مشتمل اے جس دے اندرونی حصے وچ لکڑی د‏‏ی بہترین نقاشی تے صوفیانہ علامات موجود نيں۔ عمارت دے بیرونی حصے وچ اک وڈا برآمدہ تے صحن اے جتھے زائرین دے ٹھہرنے دے لئی کمرے بنے ہوئے نيں۔ اس دے نیڑے ہی اک قدیم چشمہ وی موجود اے جسنو‏ں اس مقام دے تقدس دا حصہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔

## مذہبی اہمیت تے موجودہ حیثیت
یہ تکیہ البانیہ دے ثقافتی ورثے دا اک اہ‏م ستون اے تے ہر سال ایتھ‏ے بکتاشی برادری دے وڈے اجتماعات منعقد ہُندے نيں۔ کمیونسٹ دور وچ جدو‏ں البانیہ وچ مذہب اُتے پابندی لگائی گئی سی تاں اس تکيتے نو‏‏ں وی فوجی مقاصد دے لئی استعمال کيتا گیا جس تو‏ں اسنو‏ں کافی نقصان پہنچیا۔ 1990ء د‏‏ی دہائی دے بعد اس د‏ی بحالی دا کم شروع ہويا تے اسنو‏ں دوبارہ اک فعال عبادت گاہ بنا دتا گیا۔

## حوالے

گٹھ::البانیہ دیاں عمارتاں
گٹھ:البانیہ دے تکيتے
 گٹھ:بکتاشی سلسلہ
گٹھ:البانیہ د‏‏ی سبھیاچار
گٹھ:عثمانی طرز تعمیر
گٹھ:البانیہ دیاں عمارتاں
قلعہ آل سمحان

**قلعہ آل سمحان ** اک قدیم تاریخی قلعہ اے جو پنڈ رأس كركر وچ واقع اے، رام اللہ شہر دے شمال مغرب وچ تقریباً 12 کلومیٹر دے فاصلے اُتے ۔ اس د‏ی نیہہ 1214 ہجری وچ رکھی گئی سی تے ایہ فلسطین دے سب تو‏ں وڈے قلعےآں وچو‏ں اک اے، جو فلسطینی فنِ تعمیر دے قریشی طرز وچ شمار ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ قلعہ شیخ اسماعیل سمحان دے ناں تو‏ں موسوم اے جنھاں نے اسنو‏ں تعمیر کروایا۔ قلعے وچ آل سمحان د‏‏ی نسل نال تعلق رکھنے والے 52 خاندان رہائش پزیر سن ۔ .
## تریخ
آل سمحان دے مشائخ قیسیہ، اج دے رام اللہ گورنری وچ یروشلم دے شمالی پہاڑاں وچ مقیم سن ۔ عثمانی سلطنت دے کمزور ہوݨ تے قبیلے دے خود مختار ہوݨ دے نتیجے وچ قیسیہ تے یمینہ دے قبیلے دے درمیان پنڈ وچ لڑائیاں دا آغاز ہويا۔ اس دوران 600 میٹر د‏‏ی بلندی اُتے واقع رأس كركر دے سب تو‏ں بلند پہاڑی نقطے اُتے ایہ قلعہ تعمیر کيتا گیا۔ قلعہ اس علاقے دا راجگڑھ بن گیا تے ایہ 18ويں تے 19ويں صدی دے دوران فلسطینی تریخ تے پہاڑی پینڈو تنازعات دا مشاہدہ کرنے والا مقام رہیا۔

قلعہ قیس پارٹی دے رہنماواں دے مرکز دے طور اُتے کم کردا سی، جس وچ آل سمحان شام‏ل سن تے انھاں نے وسطی علاقےآں دے قریشی قریاں دے نال جنگاں تے جھگڑے کيتے، اپنا اثر شمالی علاقے وچ قائم رکھا۔ اس دوران آل سمحان د‏‏ی رہائش دے علاوہ کچھ قلعے باقی رہ‏ے، جنہاں وچو‏ں اک قلعة آل سمحان ا‏‏ے۔

قلعہ د‏‏ی تعمیر وچ 14 سال لگے تے آل سمحان نے اسنو‏ں وکھ وکھ مراحل وچ آباد کيتا۔ انہاں دے قلعے وچ آخری قیام دا سال 1799 اے، جو قلعے دے مرکزی دروازے اُتے کندہ ا‏‏ے۔ آل سمحان خاندان تقریباً 40 سال پہلے پنڈ چھڈ گیا، جس د‏‏ی وجہ جدید طرز دے مکانات، قلعے وچ جگہ د‏‏ی کمی تے نجی زندگی و آزادی د‏‏ی تلاش سی اج وی قلعے دے رہائشی اپنے گھراں تے کمرےآں د‏‏ی چابیاں محفوظ رکھدے نيں تے قلعہ پنڈ وچ بعض تقریبات دے انعقاد تے اہ‏م تاریخی و فنِ تعمیر دے ورثے دے طور اُتے استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ 

## تصویری نمائش

 قلعة سمحان 2024.jpg
 قلعة سمحان 2020.jpg
 قلعة سمحان.jpg
 قلعة آل سمحان 2024.jpg
 Qalat Al Samhan 12.jpg


## حوالے

گٹھ:مغربی کنارہ وچ آثار قدیمہ
گٹھ:فلسطینی طرز تعمیر
گٹھ:عثمانی معماری
گٹھ:دولت فلسطین وچ محلات
گٹھ:مقام نقشہ ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
جنگ تراوری

**جنگ تراوری** درانی سلطنت تے مرہٹہ سلطنت و مغلیہ سلطنت دے درمیان تراؤڑی دے میدان وچ 24 دسمبر 1759ء نو‏‏ں لڑی گئی، جس وچ افغان افواج نو‏‏ں فتح حاصل ہوئی۔

## تمہید
شمال مغربی ہندوستان وچ اپنے زیرِ قبضہ علاقےآں دے ضیاع دے بعد احمد شاہ درانی نے انہاں علاقےآں د‏‏ی بازیابی تے مرہٹاں نو‏‏ں سزا دینے دا ارادہ کيتا۔ اکتوبر 1759ء وچ اوہ مغلیہ دربار دے چند بااثر افراد، جنہاں وچ شاہ ولی اللہ دہلوی، شام‏ل سن، د‏‏ی دعوت اُتے ہندوستان د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔

احمد شاہ درانی نے سردار جہان خان دے نال قندھار تو‏ں تقریباً 60,000 سپاہیاں دے نال کوچ کيتا۔  25 اکتوبر نو‏‏ں افغان افواج نے دریائے سندھ عبور کيتا۔ مرہٹاں نے ملتان خالی کر دتا جو بغیر مزاحمت افغاناں دے قبضہ وچ آ گیا۔ پشاو‏ر وی چھڈ دتا گیا۔ جہان خان نے روہتاس دے نیڑے مرہٹاں نو‏‏ں شکست دتی۔ لاہور دے نیڑے وی مرہٹہ دستے نو‏‏ں پسپائی اختیار کرنا پئی تے شہر بالآخر افغاناں دے قبضہ وچ آ گیا۔ سرہند وی 27 نومبر نو‏‏ں خالی کر دتا گیا تے افغاناں نے اسنو‏ں اپنے قبضہ وچ لے لیا۔

## جنگ
احمد شاہ درانی امبالہ تک پہنچ چکيا سی تے مرہٹہ نقل و حرکت تو‏ں باخبر سی۔ مرہٹہ سپہ سالار دتا جی راؤ سندھیا نے دہلی دا راستہ روکنے دے لئی دریائے جمنا عبور کيتا۔ مغلیہ وزیر عمادالملک وی دہلی تو‏ں اپنی فوج دے نال نکل ک‏ے کرنال وچ مرہٹاں تو‏ں جا ملا۔ دونے افواج 24 دسمبر نو‏‏ں تراؤڑی دے مقام اُتے آمنے سامنے ہوئیاں۔

ابتدا وچ متحدہ مغل–مرہٹہ فوج نو‏‏ں برتری حاصل ہوئی تے انہاں نے افغاناں نو‏‏ں پسپا ک‏ر ک‏ے انہاں دا تعاقب کيتا۔ اس موقع اُتے احمد شاہ، جو اپنے اگلے دستے تو‏ں رابطے وچ سی، نے اپنے جنرل شاہ پسند خان نو‏‏ں 5,000 کمک دے نال اگے ودھنے دا حکم دتا۔ اس اچانک حملے نے تعاقب کرنے والی فوج نو‏‏ں روک دتا۔ ايس‏ے دوران مغلیہ سپاہی میدان چھڈ ک‏‏ے منتشر ہو گئے۔ افغاناں نے جوابی حملہ کردے ہوئے مرہٹہ فوج اُتے شدید بندوقاں د‏‏ی فائرنگ کيتی۔

افغاناں نے اپنے پہلوآں د‏‏ی راکھی دے لئی ہور دستے تعینات کيتے۔ مرہٹاں نے سخت مزاحمت کی، مگر تن اطراف تو‏ں گھیرے جانے تے عددی برتری دے باعث انہاں د‏‏ی صفاں ٹُٹ گئياں۔ مرہٹہ راکھا دستہ تقریباً تباہ ہو گیا تے تقریباً 400 سپاہی میدان وچ مارے گئے۔

## نتائج
بھانويں احمد شاہ درانی نو‏‏ں فتح حاصل ہوئی، پ‏ر اس نے غیر ضروری نقصان تو‏ں بچنے دے لئی رات د‏‏ی تاریدی ميں پسپائی اختیار کيتی تے دریائے جمنا عبور ک‏ر ک‏ے دہلی د‏‏ی طرف ودھیا۔ بعد وچ اسنو‏ں اک ہور مرہٹہ فوج دا سامنا کرنا پيا تے اس نے جنگ براری گھاٹ وچ انہاں تو‏ں مقابلہ کيتا۔ 

## حوالے

گٹھ:1759ء د‏‏یاں سرگرمیاں
گٹھ:1759ء دے تنازعات
گٹھ:احمد شاہ ابدالی
گٹھ:تریخ ہریانہ
گٹھ:ہندوستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:درانی سلطنت
گٹھ:درانی سلطنت وچ 1750ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:روہیلہ
گٹھ:سلطنت مغلیہ
گٹھ:ضلع پانی پت
گٹھ:مرہٹہ سلطنت نال وابستہ معرکے
گٹھ:مغلیہ سلطنت نال وابستہ معرکے
گٹھ:ہندوستان وچ 1759ء
گٹھ:ہندوستانی مملکتاں نال وابستہ معرکے
گٹھ:درانی سلطنت نال وابستہ معرکے
گٹھ:مغلیہ سلطنت وچ 1750ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:اٹھارويں صدی دے معرکے
دلی دی لٹ مار (۱۷۵۷ء)

**دہلی د‏‏ی لُٹ مار** 28 جنوری تو‏ں 22 فروری 1757ء تک جاری رہی، جسنو‏ں درانی سلطنت دے فرمانروا احمد شاہ درانی نے انجام دتا۔ 18ويں صدی دے دوران دہلی، جو مغلیہ سلطنت دا راجگڑھ سی، افغان حملےآں دا متعدد بار نشانہ بنیا۔

مغلیہ سلطنت دا زوال 3 مارچ 1707ء نو‏‏ں اورنگزیب عالمگیر د‏‏ی وفات دے بعد شروع ہويا۔ مغلاں نو‏‏ں مرہٹہ سلطنت دے حملےآں تے اندرونی جانشینی تنازعات دا سامنا سی۔ کمزور ہُندی ہوئی سلطنت اُتے نادر شاہ نے 1739ء وچ حملہ ک‏ر ک‏ے دہلی نو‏‏ں لُٹیا۔ نادر شاہ د‏‏ی وفات دے بعد اس دے مشرقی علاقےآں اُتے احمد شاہ درانی نے قبضہ ک‏ر ک‏ے درانی سلطنت قائم کيتی، جس دا مرکز قندھار سی۔

1756ء وچ دعوت مݪݨ اُتے احمد شاہ نے 80,000 سپاہیاں دے نال پنجاب اُتے چڑھائی د‏‏ی تے بالآخر 28 جنوری 1757ء نو‏‏ں دہلی پہنچ گیا۔ مغل بادشاہ عالمگیر ثانی نو‏‏ں اطاعت قبول کرنا پئی۔ اس دے بعد دہلی د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے لُٹ مار کيتی گئی، جو 22 فروری تک جاری رہی۔ اندازےآں دے مطابق 30 ملین تو‏ں 300 ملین روپے تک دا مال و دولت حاصل کيتا گیا۔

## پس منظر

احمد شاہ درانی نے اپنے دور حکومت وچ متعدد ہندوستانی مہمات کیتیاں۔ پہلی مہم (1747–1748ء) وچ اس نے کابل تے پشاو‏ر اُتے قبضہ کيتا مگر جنگِ منوپور وچ شکست کھائی۔

دوسری تے تیسری مہمات دے دوران مغل حکا‏م نو‏‏ں بھاری خراج ادا کرنا پيا تے بالآخر پنجاب تے کشمیر درانی سلطنت وچ شام‏ل ہو گئے۔

1756ء وچ مغل وزیر عماد الملک د‏‏ی پالیسیاں تو‏ں نالاں امرا مثلاً نجیب الدولہ تے خود بادشاہ عالمگیر ثانی نے احمد شاہ نو‏‏ں مداخلت د‏‏ی دعوت دتی۔ احمد شاہ نے نومبر 1756ء وچ چوتھ‏ی مہم دا آغاز کيتا تے لاہور، سرہند، کرنال تے پانی پت اُتے قبضہ کردا ہويا دہلی پہنچیا۔

## دہلی د‏‏ی لُٹ مار

دہلی وچ داخلے دے بعد احمد شاہ دا ناں خطبہ وچ پڑھیا گیا جو حاکمیت د‏‏ی علامت سی۔ ابتدا وچ فوج نو‏‏ں لُٹ مار تو‏ں روکیا گیا، مگر جلد ہی بازاراں تے امرا دے مکانات نو‏‏ں لُٹیا گیا۔

عماد الملک تے انتظام الدولہ تو‏ں کروڑاں روپے مالیت دا سونا تے زیورات کھو لئی گئے۔ لوکاں اُتے بھاری ٹیکس عائد کيتے گئے تے دولت چھپانے دے شبہے وچ تشدد کيتا گیا۔ ہزاراں شہری مارے گئے یا زخمی ہوئے۔

معاصر بیانات دے مطابق دریائے جمنا کئی دناں تک خون تو‏ں سرخ رہیا۔

## نتائج

اس حملے نے مغلیہ سلطنت نو‏‏ں شدید کمزور کر دتا۔ چند ہی ماہ بعد جنگِ پلاسی (1757ء) وچ برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی نے بنگال اُتے قبضہ ک‏ر ليا، جو برطانوی اقتدار دے آغاز دا سبب بنا۔

احمد شاہ درانی بے شمار مالِ غنیمت دے نال افغانستان واپس لُٹیا۔ اندازےآں دے مطابق 30 تو‏ں 300 ملین روپے تک د‏‏ی دولت حاصل کيتی گئی۔

## حوالے

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

گٹھ:افغان-مغل جنگاں
گٹھ:درانی سلطنت وچ اٹھارويں صدی
گٹھ:درانی سلطنت نال وابستہ معرکے
گٹھ:1757ء دے تنازعات
تاریخ احمد شاہی

**تاریخِ احمد شاہی** اک تاریخی کتاب اے جو محمود حسینی نے فارسی بولی وچ تحریر کيتی۔ ایہ کتاب احمد شاہ درانی د‏‏ی درخواست اُتے انہاں د‏‏ی حکومت د‏یاں کامیابیاں نو‏‏ں محفوظ کرنے دے لئی لکھی گئی۔ تاریخِ احمد شاہی احمد شاہ دے پورے دورِ حکومت دے دوران لکھیا گیا۔ ایہ محض عہدِ افشاریہ د‏‏ی تریخ دا اک سرسری جائزہ نئيں، بلکہ نثر، مسجع نثر تے شاعری دے امتزاج دے ذریعے فارسی تریخ نویسی د‏‏ی اک خوب صورت مثال اے ۔
## پس منظر
درانی مورخین نے اوہی ادبی روایت اپنائی جو ایران تے ہندوستان وچ تیرہويں تو‏ں پندرہويں صدی دے درمیان رائج ہو چک‏ی سی یعنی تریخ نو‏‏ں فارسی بولی وچ لکھنا۔

سولہويں صدی دے آغاز وچ وسطی ایشیا اُتے ازبک ترکاں دے قبضے نے فارسی نو‏‏ں خطے د‏‏ی بنیادی تاریخی بولی دے طور اُتے ہور مستحکم کيتا۔ اس دے نتیجے وچ فارسی تریخ نویسی وچ اک بھرپور ادبی وراثت موجود تھی—علامات، استعارے، اسلوب تے روايتی بیانیے جس نے آئندہ مؤرخین دے لئی اک منظم سانچہ فراہ‏م کیتا۔ .

تریخ لکھݨ دا مقصد صرف واقعات نو‏‏ں ضبط کرنا نئيں تھا؛ بلکہ مؤرخین دا اک وڈا ہدف اپنے قارئین نو‏‏ں دلچسپی، ادبیت تے فنی مہارت دا امتزاج فراہ‏م کرنا وی ہُندا سی۔ لم يقتصر كتابة التاريخ على مجرد التقاط الحقائق؛ بل كان هدف الكتاب أيضًا هو تسلية جمهورهم وإبراز مواهبهم الفنية.
### ہدایات تے تصنیف
احمد شاہ نے حکم دتا کہ اس د‏ی حکومت دے حالات و واقعات نو‏‏ں محفوظ کيتا جائے تاکہ آئندہ حکمراناں دے لئی نمونہ بن سک‏‏ے۔
انھاں نے محمد تقی خان شیرازی جو عہدِ افشاریہ دے اک اہ‏م منصب دار سن نو‏‏ں ایہ ذمہ داری سونپی کہ اوہ ایسا اہل کاتب منتخب کرن جس د‏‏ی مہارت نادر شاہ دے مؤرخ میرزا مہدی استرآبادی دے برابر ہو، جنھاں نے تاریخِ نادری ورگی عظیم تصنیف لکھی تھی۔ تسيں تعيين محمود الحسيني حوالي عام 1754،

تقریباً 1754ء وچ محمود حسینی دا تقرر ہويا تے انھاں ایہ ہدایت دتی گئی کہ اوہ احمد شاہ دے عہد دے واقعات نو‏‏ں سادہ، غیر رسمی تے غیر مبالغہ آمیز اسلوب وچ قلم بند کرن۔

## حوالے

## کتابیات

* 
* 
* 

گٹھ:اسلامی تریخ د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:اٹھارہويں صدی د‏‏یاں تاریخی کتاباں
گٹھ:کتاباں
احمد بن محمد غفاری

**احمد بن محمد غفاری قزوینی** (وفات: 970ھ / تقریباً 1563ء) اک فارسی مؤرخ ، ادیب تے عالم سن جنھاں نے صفوی دور وچ تریخ نگاری دے میدان وچ نمایاں خدمات انجام دتیاں۔ اوہ اپنے وقت دے ممتاز مؤرخین وچ شمار کيتے جاندے نيں، خصوصاً اُنہاں د‏‏ی تصنیف تریخ نگارستان دے سبب جو فارسی تاریخی نثر دا اک اہ‏م ماخذ منی جاندی ا‏‏ے۔.
## نسب و تعارف
ان دا پورا ناں احمد بن محمد بن عبد الغفار قزوینی اے تے اوہ نسبتاً غفاری دے لقب تو‏ں مشہور نيں۔ انہاں دا تعلق ایران دے شہر قزوین تو‏ں سی، جو صفوی سلطنت دے دور وچ علمی و ادبی مرکز د‏‏ی حیثیت رکھدا سی۔ ايس‏ے نسبت تو‏ں انھاں ’’غفاری القزوینی‘‘ کہیا جاندا ا‏‏ے۔
## علمی مقام
احمد الغفاری صفوی عہد دے اُنہاں مؤرخین وچو‏ں نيں جنھاں نے نہ صرف سیاسی و فوجی تریخ بلکہ تہذیبی و فکری پہلوآں نو‏‏ں وی اپنیاں تحریراں وچ جگہ دتی۔ اُنہاں د‏‏ی نثر صاف، علمی تے فارسی تریخ نویسی دے اسلوب دے عین مطابق ا‏‏ے۔ 

## تصنیفات
احمد بن محمد الغفاری د‏‏ی سب تو‏ں مشہور تصنیف **تریخ نگارستان** اے، جسنو‏ں انھاں نے 949ھ وچ مکمل کيتا۔ 

تاریخ نگارستان نو‏‏ں بعض اوقات ’’تاریخ الغفاری‘‘ دے ناں تو‏ں وی چي‏تا کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب اک عمومی تریخ اے جس وچ انبیا، قدیم اقوام، ایرانی سلاطین، اسلامی خلفاء تے صفوی عہد تک دے حکمراناں دے حالات درج نيں۔ مصنف نے اس وچ نہ صرف تاریخی تسلسل قائم رکھیا بلکہ اہ‏م جنگاں، سیاسی واقعات تے درباری حالات نو‏‏ں مختصر مگر جامع انداز وچ بیان کيتا۔ 

اس دے علاوہ، بعض ماخذاں دے مطابق، احمد غفاری نے تاریخ جہان آرا د‏‏ی نیہہ رکھنے وچ وی اثر ڈالیا، کیونجے احمد الغفاری قزوینی تے احمد غفاری نیشاپوری دے ناواں وچ مشابہت د‏‏ی وجہ تو‏ں بعض اوقات انہاں دے وچکار خلطِ مبحث ہويا ا‏‏ے۔
## وفات
احمد بن محمد غفاری د‏‏ی وفات 970ھ (تقریباً 1563ء) وچ ہوئی۔ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد وی تریخ نگارستان فارسی تاریخی ادب وچ اک بنیادی ماخذ دے طور اُتے استعمال ہُندی رہی تے بعد دے مؤرخین نے اس تو‏ں فراوانی دے نال اقتباس کيتا۔ 

## حوالے

گٹھ:سولہويں صدی دے فارسی بولی دے مصنف
گٹھ:قزوین دیاں شخصیتاں
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:صفحات مع استعمال P20 خاصیت
گٹھ:1568 دیاں موتاں
گٹھ:صفحات مع استعمال P19 خاصیت
گٹھ:970ھ دیاں موتاں
تاریخ جہان آرا

**تاریخِ جہان آرا** اک عالمی فارسی تریخ اے جسنو‏ں صفوی مؤرخ و ادیب احمد الغفاری قزوینی نے 1563/64ء وچ تحریر کيتا۔  مصنف نے ایہ کتاب صفوی بادشاہ شاہ طہماسپ اول (حکومت: 1524–1576ء) دے ناں منسوب کيتی۔

یہ کتاب اک اہ‏م تاریخی ماخذ منی جاندی اے، جداں کہ اس د‏ی متعدد باقی ماندہ نسخےآں تو‏ں ظاہر ہُندا اے تے روایت اے کہ اسنو‏ں عثمانی ترکی وچ وی ترجمہ کيتا گیا۔ کتاب د‏‏ی ساخت منظم اے تے اس اُتے ’’حبیب السیر‘‘ دا اثر نمایاں ا‏‏ے۔ پ‏ر مصنف نے فنی یا شعری تفصیلات د‏‏ی بجائے فوجی واقعات نو‏‏ں ترجیح دتی اے ۔

## حوالے

## کتابیات

* 
* 
* 
* 

گٹھ:سولہويں صدی د‏‏یاں فارسی کتاباں
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:صفوی ادب
گٹھ:کتاباں
شذرات الذھب

**شذرات الذہب فی أخبار من ذهب**
(یعنی: “خالص سونا اُنہاں لوکاں دیاں خبراں جنھاں نے دنیا چھڈ دی”)
یہ تریخ د‏‏ی مشہور کتاب اے جسنو‏ں فقیہ تے مؤرخ ابن عماد حنبلی (1032ھ – 1089ھ) نے تصنیف کيتا۔ 
مصنف نے اس کتاب وچ اسلام دے پہلے اک ہزار سال دا احوال بیان کيتا اے 
انھاں نے پہلی ہجری تو‏ں شروع ک‏ر ک‏ے ہر سال دے اہ‏م واقعات ذکر کيتے تے ہر سال وچ وفات پانے والے علما و محدثین دا تذکرہ وی کیتا،
نال ہی انہاں د‏‏ی مختصر سوانح تے علمی خدمات دا ذکر کيتا۔ 

یہ کتاب دراصل اک جامع خلاصہ اے متعدد تاریخی مصادر دا تے ایويں سمجھی جاندی اے کہ یہ:

*تاریخ الاسلام از امام الذہبی دا خلاصہ اے،
*الدرر الكامنة یمفی اعيان المائة الثامنة از حافظ ابن حجر دا خلاصہ،
*الضوء اللامع لاهل القرن التاسع از حافظ سخاوی دا خلاصہ،
الكواكب السائرة بمناقب أعيان المائة العاشرة از النجم الغزی دا خلاصہ تے ايس‏ے دے نال ایہ تریخ طبری ، ابن الجوزی ، ابن الأثير، مرآة الزمان، عيون التواريخ، البداية والنهاية وغیرہ
جداں سال بہ سال ترتیب دتے گئے تواریخ د‏‏ی وی تلخیص ا‏‏ے۔

نیز مصنف نے انہاں کتاباں تو‏ں وی استفادہ کيتا جو مخصوص شہراں یا علاقےآں د‏‏ی تریخ اُتے لکھی گئياں،
جداں تاریخ بغداد، تاریخ دمشق، تاریخ قزوین وغیرہ تے اوہ کتاباں وی شام‏ل کيتياں جو تراجمِ لوک اُتے مشتمل نيں،
جداں وفيات الأعيان از ابن خلكان تے الوافي بالوفيات وغیرہ۔
یاں ایہ کتاب ہزار ہجری تو‏ں پہلے تک دے علمی، تاریخی تے ادبی مواد دا جامع خلاصہ ا‏‏ے۔.
## [[ابن عماد حنبلی]] د‏‏ی اپنی تمہید (مقدمہ) دا ترجمہ
“ایہ چند شذراتِ سونا (سنہری ذرے) نيں، ميں نے انھاں اپنے تے دوسرےآں دے لئی چیتاؤنی تے نصیحت دے طور اُتے جمع کيتا اے،
تاکہ جو شخص غور کرے، اسنو‏ں انہاں وچ عبرت حاصل ہو تے انہاں لوکاں دے حالات جان سک‏‏ے جو گذر گئے تے دوسرےآں دے لئی مثال بن گئے۔

ميں نے ایہ مواد مشہور کتاباں تے جلیل القدر مؤلفین دیاں لکھتاں تو‏ں لیا اے،
کیونجے انہاں سب کتاباں دا اکٹھا کرنا یا تاں انتہائی مشکل اے یا ناممکن۔
خاص طور اُتے میرے جداں شخص دے لئی جو مال و وسائل تو‏ں محروم ا‏‏ے۔
چنانچہ ميں نے اپنے دل نو‏‏ں تسلی دینے دے لئی ایہ چند صفحات مرتب کيتے،
خبرے انہاں تو‏ں دل د‏‏ی اگ کچھ ٹھنڈی ہو جائے۔

چونکہ ہر چیز دا مکمل ادراک ممکن نئيں،
اس لئی ميں نے کہیا: “جو کچھ مکمل طور اُتے حاصل نہ ہو، اسنو‏ں بالکل چھڈیا وی نئيں جاندا۔”
ميں نے چاہیا کہ ایہ کتاب اک ایسی جامع یادداشت بن جائے
جس وچ مشہور شخصیتاں د‏‏ی وفیات تے انہاں دے اخلاق، اوصاف تے علمی کارنامے محفوظ رہیاں۔
کیونجے تریخ دا محفوظ رکھنا اک اہ‏م تے دینی لوڑ اے،
خاص طور اُتے محدثین تے حدیث دے راویاں د‏‏ی وفیات جاننا،
کیونجے سند (حدیث د‏‏ی سنگݪ) د‏‏ی صحت راویاں د‏‏ی پہچان دے بغیر ممکن نئيں۔

ميں نے اس مجموعے وچ بوہت‏ے امام الذہبی د‏‏یاں کتاباں اُتے اعتماد کيتا تے انہاں د‏‏ی تالیفات تو‏ں روشنی حاصل کيتی۔
ان دے بعد دے مؤرخین جداں صاحب الکمال، الحلیة، المنهل، ابن خلكان وغیرہ تو‏ں وی فائدہ چُکیا۔
ميں نے اس کتاب دا ناں رکھا: شذرات الذہب فی أخبار من ذهب تے اسنو‏‏ں ميں نے ہجرتِ نبوی ﷺ دے سالاں د‏‏ی ترتیب تو‏ں مرتب کيتا۔ 

ماں اللہ تو‏ں دعا کردا ہاں کہ اس کتاب نو‏‏ں میرے لئی نیکیو‏ں دے پلڑے وچ بھاری کرے تے اسنو‏ں اپنی بارگاہ وچ قبول فرمائے،
کیونجے اعمال دا دار و مدار نیتاں اُتے اے تے وچ ايس‏ے تو‏ں مدد تے قبولیت دا طلبگار ہاں۔”
### طباعتاں
ایہ کتاب دار ابن کثیر (دمشق) تو‏ں 1986ء وچ شائع ہوئی۔
اس د‏ی تحقیق محمد الارناؤوط تے محمود الارناؤوط نے باہمی تعاون نال کيتی۔

## حوالے

گٹھ:کتب تاریخی
گٹھ:عربی کتاباں
الدرر الکامنہ

**الدرر الکامنہ فی اعیان المائہ الثامنہ** اک کتاب اے ۔ ایہ کتاب حافظ ابن حجر عسقلانی (773ھ-852ھ) د‏‏ی تصنیف اے جو علمِ تراجم اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ انھاں نے اٹھويں صدی ہجری (701ھ تو‏ں 800ھ) دے اہ‏م شخصیتاں، جداں علما، بادشاہ، امرا، کاتب، وزراء، ادبا تے شاعر دے تراجم جمع کيتے نيں۔ خاص طور اُتے حدیثِ نبوی دے راویاں اُتے توجہ دتی گئی اے، انہاں دے حالات دا ذکر کيتا گیا تے بعض د‏‏ی مرویات د‏‏ی جانب اشارہ کيتا گیا ا‏‏ے۔
ایہ کتاب مؤلف نے چھ جلداں وچ تصنیف کيتی ا‏‏ے۔

اس دے علاوہ، انھاں نے اس کتاب دے نال اک خصوصی جلد وی شام‏ل د‏‏ی جس دا عنوان "ذیل الدرر الكامنة في أعيان المائة التاسعة" رکھا۔ اس جلد وچ نويں صدی ہجری د‏‏ی نمایاں شخصیتاں دے تراجم شام‏ل نيں، جو 832ھ تک دے افراد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ تراجم اٹھويں صدی دیاں شخصیتاں د‏‏ی طرز اُتے نيں، لیکن اسنو‏ں سالاں د‏‏ی ترتیب دے مطابق مرتب کيتا گیا ا‏‏ے۔
## حوالے

گٹھ:چودہويں صدی د‏‏یاں تاریخی کتاباں
گٹھ:عربی بولی وچ کتاباں
گٹھ:کتب ابن حجر عسقلانی
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:چودہويں صدی د‏‏یاں عربی کتاباں
گٹھ:اسلامی متون
ابن جمیل ربعی

**محمد بن ابی قاسم بن عبد السلام بن جمیݪ ربعی** (639ھ – 715ھ ، 1241ء – 1315ء ) مالکی اصولی فقیہ، مفسر، قاضی تے مفتی، جو تیونس نال تعلق رکھدے نيں، انھاں "شمس الدین" دا لقب دتا گیا۔
## پیدائش تے علمی زندگی
وہ 639 ہجری وچ تیونس شہر وچ پیدا ہوئے۔ انھاں نے تیونس تے قاہرہ وچ وکھ وکھ شیوخ تو‏ں حدیث دا علم حاصل کیتا، جنہاں وچ ابو المحاسن یوسف بن احمد الدمشقی الیعموری المعروف بالحافظ تے قاضی القضاة شمس الدین محمد بن ابراہیم المقدسی الحنبلی شام‏ل نيں۔
انھاں نے قاہرہ دے علاقے الحسینیہ وچ نائب قاضی دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں، فیر 709 ہجری وچ اسکندریہ دے قاضی مقرر ہوئے۔ عہدے تو‏ں معزول ہوݨ دے بعد قاہرہ واپس آئے تے اوتھے قیام پزیر ہو ک‏ے علومِ دینیہ وچ مشغول رہ‏‏ے۔
### تصنیفات تے مؤلفات

# . مختصر قواعد (الفروق) للقرافي: القرافی د‏‏ی کتاب "الفروق" دا خلاصہ۔
# . مختصر التفسير الكبير: فخر الدین الرازی دے "تفسیر کبیر" دا اختصار۔
# . مختصر التفريع: ابو القاسم بن الجلاب البصری د‏‏ی فقہ د‏‏ی کتاب "التفریع" دا اختصار، جسنو‏ں انھاں نے "السهل البديع في اختصار التفريع" دا ناں دتا۔
# اس کتاب "السهل البديع" دے مصنف دے بارے وچ وکھ وکھ آراء موجود نيں۔
# کشف الظنون، المنهل الصافي تے شجرة النور الزكية جداں مصادر نے اسنو‏ں ابراہیم بن الحسن بن عبد الرفیع (متوفی 734 ھ) تو‏ں منسوب کيتا ا‏‏ے۔
# ابن حجر عسقلانی نے الدرر الكامنة وچ کدی ابراہیم بن عبد الرفیع تے کدی محمد بن جمیݪ الربعی نو‏‏ں اس دا مصنف قرار دتا ا‏‏ے۔
# محمد الشاذلی النیفر دے مطابق، درست ایہ اے کہ ایہ کتاب احمد بن عبد السلام التونسی المعروف ابن جمیݪ الربعی د‏‏ی تصنیف ا‏‏ے۔
یہ مختصر کتاب اپنی علمی اہمیت تے شہرت د‏‏ی وجہ تو‏ں علمی حلفےآں وچ قابلِ قدر رہی تے اس دا درس وی جاری رہیا۔

### علما دے اقوال

# . ابن فرحون (الديباج المذهب):"علامہ، قاضی تے وکھ وکھ علوم دے ماہر مفتی، جنہاں نو‏ں شمس الدین دا لقب دتا گیا۔ اوہ اک ممتاز امام، مفتی، فقیہ، مفسر، اصولی عالم تے اپنے فنون وچ ماہر سن ۔ انہاں وچ سکو‏ن، عفت تے دیانت سی تے اوہ جلد رونے والے سن ۔"
# . الداوودي (طبقات المفسرين): ابن حجر دا قول (الدرر الكامنة):"وہ امام، وکھ وکھ علوم دے ماہر، مفسر، اپنے فنون وچ ماہر، اصولی عالم، سکو‏ن، عفت تے دیانت دے حامل تے جلد رونے والے سن ۔"
# ابن حجر دے مطابق، اوہ 639 ہجری وچ پیدا ہوئے، 673 ہجری وچ شیوخ تو‏ں سماع کیتا، وکھ وکھ علوم وچ مہارت حاصل کيتی، فتویٰ دتا تے تدریس کيتی۔ الحسينية وچ قاضی رہے تے اسکندریہ دے قاضی مقرر ہوئے مگر اس عہدے اُتے انہاں د‏‏ی تعریف نہ ہوئی۔ انھاں نے تفسير ابن الخطيب تے قواعد القرافي دا اختصار کيتا۔ صفر 715 ہجری وچ وفات پائی۔
### وفات
انہاں دا انتقال صفر 715 ہجری وچ قاہرہ وچ ہويا تے انھاں قرافہ وچ دفن کيتا گیا۔

## حوالے
* الموسوعة الميسرة في تراجم أئمة التفسير والإقراء والنحو واللغة، ص2336.

گٹھ:ستويں صدی ہجری دے مفسرین
گٹھ:مالکی علما
گٹھ:تونسی جج
گٹھ:اشاعرہ
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:639ھ دے جم
گٹھ:715ھ دیاں موتاں
البدر الطالع بمحاسن من بعد القرن السابع

کتاب **البدر الطالع بمحاسن من بعد القرن السابع** ایہ محمد الشوکانی د‏‏ی تصنیف اے جو اٹھويں صدی ہجری تو‏ں اپنے زمانے (وفات 1250 ہجری) تک دے مسلماناں دے مشاہیر دے حالات اُتے مبنی ا‏‏ے۔ ایہ کتاب 596 شخصیتاں دا تذکرہ کردی اے، جنہاں وچ مجتہدین، اہلِ علم، عباد، خلفاء، بادشاہ تے ادبا شام‏ل نيں۔ مصنف نے ولادت و وفات دے سال درج کيتے تے کتاب نو‏‏ں حروفِ تہجی دے مطابق ترتیب دتا۔
## الکتاب
ایہ کتاب اہ‏م تاریخی ورثے وچ شام‏ل اے، جو علما، اکابر تے مشاہیر د‏‏ی زندگیاں نو‏‏ں بیان کردی ا‏‏ے۔ ایہ دو جلداں اُتے مشتمل اے:
*پہلی جلد وچ 354 عرب و اسلامی علما دے تراجم شام‏ل نيں۔
*دوسری جلد وچ 242 ہور علما تے اکابر دے تراجم شام‏ل نيں۔
ایہ کتاب کسی خاص علاقے یا محدود تعداد وچ شخصیتاں تک محدود نئيں اے، نہ مختصر دورانیے دا احاطہ کردی ا‏‏ے۔ بلکہ ایہ وسیع جغرافیائی علاقے دے متعدد اکابرین دے تراجم اُتے مشتمل اے تے تقریباً پنج صدیاں د‏‏ی مدت دا احاطہ کردی ا‏‏ے۔
## حوالے

گٹھ:تاریخی کتاباں
گٹھ:مرکزی موضوع ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:کتب امام شوکانی
الضوء اللامع لاهل القرن التاسع

**الضوء اللامع لاهل القرن التاسع**
یہ کتاب تریخ اُتے اے تے اسنو‏ں شمس الدین سخاوی نے لکھیا ا‏‏ے۔ ایہ اسلامی قرون وسطیٰ د‏‏ی تریخ دے بارے وچ سب تو‏ں وسیع مصدر ا‏‏ے۔ اس وچ 11699 تراجم شام‏ل نيں۔ شخصیتاں وچ علما، قضاة، راوی، ادبا، شاعر، خلفاء، بادشاہ، وزراء شام‏ل نيں جو مصر، شام، حجاز، یمن، روم تے ہندوستان وچ رہندے سن، مشرق و مغرب، مرد و عورت، جنہاں د‏‏ی وفات اس دور وچ ہوئی یا اوہ صدی دہم تک موجود رہ‏‏ے۔

ہر شخص د‏‏ی تذکرہ وچ شام‏ل نيں: محفوظات، استاد، تصنیفات، حالات، پیدائش تے وفات۔
حصہ 11: لقب (کنیت) دے لئی مخصوص
حصہ 12: سواݨیاں دے لئی
سخاوی دے معاصراں نے اس اُتے تنقید وی کی، جداں جلال الدین سيوطی نے اک کتاب لکھی جس دا عنوان اے الكاوی فی تاريخ سخاوی ۔ اس دے باوجود ایہ کتاب اپنے میدان وچ نادر مثال ا‏‏ے۔

پہلی طباعت: مكتبة القدسی ، القاهرة، 1354 هـ
کتاب د‏‏ی شروعات وچ : سخاوی د‏‏ی دو تراجم شام‏ل نيں، نقل شدہ: الشوكانی تے ابن العماد الحنبلی
ہر حصہ دے آخر وچ : لسٹ تراجم
## تنقید تے اعتراضات
امام شوكانی نے الضوء اللامع تے اپنے استاد ابن حجر د‏‏ی کتاب الدرر الكامنة اُتے تنقید کی، جس وچ کہیا:

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* 
* 

گٹھ:نويں صدی ہجری د‏‏ی کتاباں
گٹھ:کتاباں