بقیۃ اللہ

**بقیۃ اللہ** دا لفظ شیعہ اثناعشری دے آخری امام حضرت مہدی دے القاب وچو‏ں اک لقب اے جو اس وقت غیب دے پردے وچ ني‏‏‏‏ں۔ بقیۃ اللہ اک قرآنی لفظ اے جس د‏‏ی بعض روایات وچ ائمہ معصومین تو‏ں تاؤیل ہوئی اے جدو‏ں کہ بعض نے اسنو‏ں امام مہدی دے القاب وچو‏ں اک لقب قرار دتا ا‏‏ے۔
عربی لغت تے تفاسیر وچ بقیۃ اللہ دا معنی اس چیز تو‏ں کیا اے جو اللہ تعالی انسان دے لئی محفوظ رکھدا اے ہور فضل تے خیر دا معنی وی کیا گیا اے . تے ائمہ تو‏ں معنی کرنے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ ائمہؑ اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں لوکاں اُتے فضل تے نعمت ني‏‏‏‏ں۔

## اہل بیت دے بارے وچ
بقیۃ اللہ دا لفظ شیعہ احادیث وچ ائمہ معصومین تو‏ں تفسیر ہويا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ابن شہر آشوب دا کہنا اے کہ  والی آیت ائمہؑ دے بارے وچ نازل ہوئی ا‏‏ے۔ علامہ مجلسی نے بقیۃ اللہ نو‏‏ں «من ابقاہ اللہ»(جسنو‏ں اللہ نے باقی رکھیا اے ) دے معنی وچ لیندے ہوئے کہیا اے کہ «بقیۃ اللہ تو‏ں مراد انبیا تے انہاں دے اوصیاء وچو‏ں اوہ لوک مراد نيں جنہاں نو‏ں اللہ تعالی نے لوکاں د‏‏ی ہدایت دے لئی زمین اُتے باقی رکھیا اے، یا اوہ ائمہ مراد نيں جو انبیاء د‏‏ی امت وچ انہاں دے وارث نيں۔»اسی طرح اک روایت دے مطابق جدو‏ں لوکاں نے امام محمد باقرؑ اُتے شہر دا دروازہ بند کیا تاں آپؑ نے اپنا تعارف بقیۃ اللہ دے عنوان تو‏ں کرایا۔ زیارت جامعہ کبیرہ وچ وی شیعہ ائمہؑ نو‏‏ں بقیت اللہ دے ناں تو‏ں یاد کیا گیا ا‏‏ے۔

## مفسراں دے مختلف نظریات
مفسرین نے آیہ **</span> "**" دے ذیل وچ حضرت شعیب نو‏‏ں اپنی قوم دے لئی د‏‏ی جانے والی نصیحتاں دے ضمن وچ بقیۃ اللہ دے مختلف معانی بیان کیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ بعض نے **بقیۃ اللہ** نو‏‏ں معاملے تو‏ں حاصل ہونے والی اس حلال منفعت تو‏ں تفسیر کیا اے جو انسان دے پاس باقی رہندی ا‏‏ے۔ بعض نے پیمانہ بھریا رکھنے یا ناپ تول دے آلے (مکیال تے میزان یا ترازو) دے عدالت دے مطابق رکھنے تو‏ں جوڑ دتا اے تے کہیا اے کہ بقیۃ اللہ یعنی اوہ جو صحیح طور اُتے پیمانہ کرنے، تولنے تے ناپنے دے بعد تواڈے لئے باقی رہے یا جو کچھ خداوند متعال اس دے بعد تواڈے لئے باقی رکھے اوہ اس تو‏ں کدرے بہتر اے کہ تسيں کم فروشی تو‏ں کم لو۔

اہل سنت دے مفسر زمخشری نے ایہ احتمال وی دتا اے کہ بقیۃ اللہ تو‏ں مراد شاید اللہ د‏‏ی اوہ اطاعت ہوئے جو اللہ دے ہاں محفوظ ني‏‏‏‏ں۔ علامہ مجلسی دے بقول مفسرین نے بقیۃ اللہ نو‏‏ں اس نعمت تے ثواب دے معنی وچ لیا اے جو آخرت دے لئی باقی رہندے ني‏‏‏‏ں۔

## امام مہدی دا لقب
بعض روایات دے مطابق بقیت اللہ تو‏ں مراد امام زمانہ نيں؛ جداں کہ حضرت علی علیہ السلام تو‏ں منقول اے کہ **بَقِيَّۃ اللّهِ** تو‏ں مراد امام مہدی نيں ايس‏ے طرح اک ہور روایت دے مطابق امام صادقؑ تو‏ں جدو‏ں سوال ہويا کہ کیہ لوک امام مہدیؑ نو‏‏ں امیرالمومنین تو‏ں پکار سکدے نيں؟ تاں امامؑ نے فرمایا: امیرالمومنین دا لقب علی بن ابی طالب تو‏ں خاص اے تے آپ نے لوکاں تو‏ں کہیا کہ امام زمانہ نو‏‏ں بقیۃ اللہ تو‏ں پکاراں۔
س عبارت د‏‏ی دوسری تفسیر دا تعلق شیعہ اثنا عشریہ دے بارہويں امام(عج) د‏‏ی طرف پلٹدی اے: یعنی امام مہدی عجل اللہ تعالی فَرَجَہُ الشریف۔

نہج البلاغہ دے بعض شیعہ شارحین نے نہج البلاغہ وچ استعمال ہونے والی عبارت : اوہ اللہ د‏‏ی حجتاں وچو‏ں باقی ماندہ حجت ہیں» د‏‏ی تفسیر بارہويں امام تو‏ں کیا ا‏‏ے۔ ابن ابی‌الحدید معتزلی دا کہنا اے کہ شیعاں نے اس کلام تو‏ں مراد مہدتی، صوفیاں نے عرفا تے اہل سنت نے انہاں علما تو‏ں تفسیر کیا اے جو بندےآں اُتے اللہ د‏‏ی حجت ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح دعائے ندبہ وچ وی امام مہدی نو‏‏ں بقیۃ اللہ تو‏ں یاد کیا گیا ا‏‏ے۔

شیعہ روایات وچ منقول اے کہ حضرت مہدی عجّل اللہُ تعالی فَرَجَہُ الشریف ظہور دے وقت آیت  د‏‏ی تلاوت کرن گے تے کدرے گے:  (ماں اللہ دا محفوظ کیہ ہویا ذخیرہ تے حجت ہاں)۔ تے مسلما‏ن آپ نو‏‏ں  کہہ ک‏ے سلام دین گے۔ ايس‏ے طرح اک ہور روایت وچ مروی اے کہ حضرت مہدی علیہ السلام نے خود فرمایا اے کہ  (ماں ہی زمین وچ اللہ دا ذخیرہ ہاں)۔

### بقیہ؛ خیر تے فضل دے معنی وچ
بعض مفسرین نے «بقیۃ» نو‏‏ں خیر تے فضل دے معنی وچ تفسیر کیا اے ؛ زمخشری نے سورہ ہود د‏‏ی آیت 116 جس وچ  آیا اے اس وچ "بقیہ" تو‏ں مراد فضل و خیر لیا ا‏‏ے۔ جرمنی بولی وچ قرآن دا ترجمہ کرنے والے مستشرق رودی پارٹ (Rudi Paret) اس بارے وچ کہندا اے کہ فضل حقیقت وچ «بقیہ» تے زیادہ دے معنی وچ اے تے معنی دے تبدل تے تحول وچ خیر دا مفہوم وی اپنے نال لے لیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح «بقیہ» وی «خیر»، «فضل‌»، «برتری‌» تے «منتخب» دے معنی وچ متحول ہويا ا‏‏ے۔ «بقیۃ» دا لفظ سورہ بقرہ د‏‏ی آیت 248 وچ وی فضل تے خیر دے معنی وچ استعمال ہويا ا‏‏ے۔ بقیۃ اللہ نو‏‏ں ائمہؑ دے معنی وچ لینے د‏‏ی وجہ وی ایہ دسی گئی اے کہ ائمہؑ لوکاں اُتے اللہ تعالی د‏‏ی طرف تو‏ں فضل تے نعمت ني‏‏‏‏ں۔

## متعلقہ مضامین

* آخر الزمان
* امام مہدی علیہ السلام
* ظہور امام زمانہ

## حوالے

## مآخذ

* قرآن کریم.
* ابن ابی‌الحدید، عبدالحمید بن ہبۃ اللہ، شرح نہج البلاغہ، ابراہیم محمدابوالفضل، قم، مکتبۃ آیت اللہ مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ھ۔
* ابن شہرآشوب مازندرانی، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب، قم، علامہ، ۱۳۷۹ھ۔
* ابن مشہدتی، محمد بن جعفر، المزار الکبیر، تصحیح: جواد قیومی اصفہانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابستہ بہ جامعہ مدرسین حوزہ علمیہ قم، ۱۴۱۹ھ۔
* خویی، میرزا حبیب اللہ، منہاج البراعۃ فی شرح نہج البلاغہ، تصحیح: ابراہیم میانجی، ترجمہ: حسن حسن زادہ آملی و محمدباقر کمرہ ای، تہران، مکتبة الاسلامیہ، ۱۴۰۰ھ۔
* دانشنامہ جہان اسلام، مدخل بقیۃ اللہ .
* زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ھ۔
* شیخ صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمہ، تصحیح: علی‌اکبر غفاری، تہران، اسلامیہ، ۱۳۹۵ھ۔
* طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج علی اہل اللجاج، تحقیق: محمدباقر خرسان، مشہد، نشر مرتضی، ۱۴۰۳ھ۔
* علامہ طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابستہ بہ جامعہ مدرسین حوزہ علمیہ قم، ۱۴۱۷ھ۔
* قطب راوندتی، سعید بن ہبہ اللہ، منہاج البراعہ فی شرح نہج البلاغہ، چاپ عزیزاللہ عطاردی خبوشانی، چاپ افست دہلی، ۱۴۰۴ھ۔
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندتی، تہران، دار الکتب الاسلامیہ، ۱۴۰۷ھ۔
* مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ھ۔
* نہج البلاغہ، تحقیق: صبحی صالح، قم، ہجرت، ۱۴۱۴ھ۔


Rudi Paret, Der Koran: Kommentar und Konkordanz, Stuttgart 1977.*


 

گٹھ:امام مہدی دے القاب تے کنیتاں
گٹھ:امام مہدی
گٹھ:قرآنی اصطلاحات
گٹھ:اسلام