open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڈاکٹر کرپال سنگھ

**ڈاکٹر. کرپال سنگھ**  دا جم (سنّ 1924  ) گجرانوالہ (پاکستان) وچّ ہویا ۔ آپ دی دلچسپی اتہاس ولّ ودھیرے ہون کرکے آپ دا ناں بھارت دے آدھونک(جدید) اتے مدھکالین(درمیانے ویلے) اتہاس وچّ نویکلا یوگدان پاؤن وچّ انکھڑواں ہے ۔ 
## اکادمی جیون
**ڈاکٹر. کرپال سنگھ** نے اپنا اکادمک جیون پروفیسر آف رسرچ وجوں خالصہ کالج، امرتسر توں سنّ 1950   وچّ شروع کیتا ۔ اک درجن دے قریب پنجابی پستکاں لوک ارپن کیتیاں ۔ ڈاکٹر. کرپال سنگھ بہت ساریاں منیاں-پرمنیاں سنستھاواں ایشیئیٹک سوسائٹی آف کولکاتہ دے اتہاس اتے آرکیالوجی وبھاگ دے سیکٹری دی ذمہ واری نبھاؤن دے نال-نال میمبر آف گورننگ کواسل دے طور 'تے وی سیوا نبھائی ۔
## یوگدان
*ڈاکٹر. کرپال سنگھ پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ دے موکھک اتہاس دے بانی ہن ۔ ایہناں نے برطانیہ دے لارڈ ایٹلی، لارڈ اسمے، سر پیٹرک سپیس، سر فرانسس موڈی نال 1964   وچّ بھارتی ونڈ دے فیصلے اتے ڈونگھیاں وچاراں کیتیاں ۔ آپ نے 1972   وچّ 'پنجاب دا بٹوارا' 'تے مہان کارج کرکے اتہاس دے کھیتر وچّ ستھاپتی والا ستھان پراپت کیتا۔ 
*جنم ساکھیاں دے کھیتر وچّ آپ دیاں سکھ قوم نوں وڈملیاں دیناں ہن۔ 
## سنمان
*پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ نے ڈاکٹر آف لٹریچر دی اپادھی دے کے سنمانت کیتا ۔ 
*آپ دیاں سیواواں نوں دھیان وچّ رکھدیاں چیف خالصہ دیوان سری امرتسر 2002 وچ، دلی گردوارہ پربندھک کمیٹی 2004 وچ، سکھ ایجوکیشنل سوسائٹی چنڈی گڑھ 2005 وچّ آپ نوں سنمانت کر چکی ہے ۔
*شرومنی گردوارہ پربندھک کمیٹی  ڈاکٹر: کرپال سنگھ نوں اک لکھ روپئے نقد، دشالا، سروپاؤ اتے یادگاری چنہ دے کے سنمانت کیتا ۔
*شرومنی گردوارہ پربندھک کمیٹی سری امتسر نے تخت سری کیس گڑھ صاحب انندپور صاحب وکھے سرب ہند سندر دستار مقابلے سبندھی کروائے دھارمک سماگم وچّ ڈاکٹر: کرپال سنگھ ولوں کیتی اتہاسک گرنتھاں دی کھوج، سکھ سروت اتہاسک گرنتھاں دی سنپادنا پروجیکٹاں راہیں سکھ قوم دے وڈملے ورثے تے سرمائے نوں سامبھن لئی کیتیاں سیواواں نوں دھیان وچّ رکھدیاں سنمانت کیتا۔

## لکھن کم
آپ نے لگبھگ 15 پستکاں انگریزی وچ، 12 پستکاں پنجابی وچّ اتے 11 پستکاں پنجابی وچّ ترجمہ کیتیاں ہن ۔
## حوالے
سرڡݨ سنگھ

**سرڡݨ سنگھ** دا جم 8 جولائی 1940 نوں پنڈ چکر ضلع لدھیاݨا پنجاب وچ بابو سنگھ سندھو تے ماں کرتار کور دے گھر ہویا ۔ 

## پڑھائی تے نوکری
اوہناں چکر ، ملھے، فاضلکا، مکتسر تے دلی وچ پڑھائی کیتی ۔ اوہناں نے دلی تے ڈھڈیکے دے کالجاں وچ بطور پروفیسر وجو سیڡا کیتی تے امردیپ کالج مکندپور وچ بطور پرنسپل سیڡا کیتی ۔ اوہ گرو نانک دیڡ یونیورسٹی دی سنڈیکیٹ تے پنجاب سکول سکھیا بورڈ دے میمبر رہے ۔ اوہناں نے دیس ودیس دے سینکڑےآں کھیڈ میلے اپݨی اکھیں دیکھے نیں تے سینکڑےآں کھڈاریاں نوں آپ مِلے ۔

## پستکاں
اوہناں نے دو درجن پستکاں لکھیاں نیں جیہناں وچ ڈیڈھ درجݨ کھیڈاں کھڈاریاں بارے ای نیں ۔ اس دا سفرنامہ ‘اکھیں ویکھ نہ رجیاں’ پنجاب یونیورسٹی دی پاٹھ پستک بنیا رہا تے سویجیونی ‘ہسندیاں کھیلندیاں’ چرچت پستک اے ۔ اس نوں پنجابی دا موڈھی کھیڈ لیکھک منیا جاندے ویسے اوہ سربانگی لیکھک ہے۔ اوہناں نے کہانیاں، ریکھا چتر، سفرنامے، ہاس وینگ تے پنڈ دی ستھّ دے تبصرے وی لکھے نیں ۔
 
# *اکھیں ڈٹھا کبڈی ورلڈ کپ*
# *ایتھنز توں لنڈن*
# *ہسندیاں کھیلندیاں*
# *کھیڈاں دی دنیاں*
# *پنجاب دے اوگھے کھڈاری*
# *کھیڈ جگت وچّ بھارت*
# *کھیڈ سنسار*
# *پنجابی کھڈاری*
# *کھیڈ میدان 'چوں*
# *اولمپک کھیڈاں*
# *پنجاب دیاں دیسی کھیڈاں*
# *کھیڈ جگت دیاں باتاں*
# *کھیڈ پرکرما*
# *اولمپک کھیڈاں دی صدی*
# *کھیڈ درشن*
# *کھیڈ میلے ویکھدیاں*
# *پنجاب دے چونویں کھڈاری*
# *پنڈ دی ستھّ 'چوں*
# *باتاں وطن دیاں*
# *اکھیں ویکھ نہ رجیاں*
# *پھیری وطناں دی*
# *کبڈی کبڈی کبڈی*
# *بھارت وچّ ہاکی* (ترجمہ)
# *ڈاک ٹکٹاں دا شوق* (ترجمہ)

## انعام تے مان سنمان
اوہناں نوں انیکاں انعام تے مان سنمان ملے ہن: 
#شرومنی پنجابی لیکھک پرسکار
#کرتار سنگھ دھالیوال اوارڈ
#سید وارث شاہ اوارڈ
#سپورٹس ساہت دا نیشنل اوارڈ اتے 
#ساہت سبھاواں تے کھیڈ میلیاں دے سو توں ودھ مان سنمان شامل ہن۔

اوہناں دیا رچناواں 1965-66 وچّ دلی دے ساہتی پرچے ‘آرسی’ وچّ چھپن توں لے کے درجن دے قریب اخباراں تے رسالیاں وچّ چھپیاں۔ اس دے فٹکل لیکھاں دی گنتی ہزار توں اپر ہو گئی ہے۔ 

## حوالے

گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی لکھاری
گٹھ:پنجابی لوک
سنتوکھ سنگھ دھیر

**سنتوکھ سنگھ دھیر** (2 دسمبر 1920 - 8 فروری 2010) پنجابی دا ساہت اکادمی انعام جیتو لکھاری سی۔
## جیون
سنتوکھ سنگھ دھیر دا جم 2 دسمبر 1920 نوں پنڈ بسی پٹھاناں، ضلع پٹیالہ، برطانوی پنجاب (ہن ضلع فتح گڑھ صاحب، بھارتی پنجاب) وچّ ہویا۔ اوہناں دا دادکا کھنے لاگے ڈڈہیڑی پنڈ سی۔ اوہناں دے پیؤ دا ناں گیانی ایشر سنگھ اتے ماں   دا ناں   مایہ دیوی سی۔ سکول وچّ چھ جماعتاں ہی رسمی پڑھائی کر سکیا۔ اٹھ بھین-بھراواں وچّ سبھ توں وڈا ہون کر کے، نکی عمرے ہی پیؤ پرکھی درزی دے کم لا دتا گیا۔ اتے دھندے دی پرپکتا لئی اسنوں دلی، شملہ اتے راولپنڈی جانا پیا۔ 
## رچناواں
### شعری مجموعے
* گڈیاں پٹولے (1944)
* پہپھٹالا (1948)
* دھرتی منگدی مینہہ وے (1952)
* پتّ جھڑے پرانے (1955)
* برہڑے (1960)
* اگّ دے پتے (1976)
* کالی برچھی (1980)
* سنجیونی (1983)
* سنگھاولی (1983)
* آؤن والا سورج (1985)
* جدوں اسیں آوانگے (1988)
* ٹو د پنجاب آف فرید اینڈ ادر پوئمز، (To the Punjab of Farid and other Poems) - انگریزی ترجمہ ای بکّ 
### کہانی مجموعے
* سٹیاں دی چھاں (1950)
* سویر ہون تکّ (1955)
* سانجھی کندھ (1958)
* شراب دا گلاس (1970)
* اوشا بھین جی چپّ سن (1991)
* پکھی (1991)
* اک کتا تے میں
### ناول
* شرابی جاں دو پھول (1963)
* یادگار (1979)
* اتیت دے پرچھاویں (1981)
* مینوں اک سپنا آیا (1991)
* ہندوستان ہمارا (1994)
## سنمان
* ہیرا سنگھ درد انعام (1979)
* پنجاب بھاشا وبھاگ انعام (1980)
* ناگمنی انعام (1982)
* پنجاب ساہت اکادمی انعام (1991)
* پنجاب ساہت اکادمی فیلوشپّ (1993)
## باہرلے جوڑ
* To the Punjab of Farid and other poems. PDF

## حوالے

گٹھ:پنجابی کہانی کار
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی لکھاری
گٹھ:پنجابی لئی ساہت اکادمی انعام جیتو
گٹھ:۲۰۱۰ دیاں موتاں
ایشور سنگھ چترکار

**ایشور چترکار** (11 دسمبر 1910 - 02 دسمبر 1968) پنجابی دے اک اگھے چترکار، شاعر تے لکھاری ہوئے ہن۔ 
## جیون
ایشور سنگھ دا جم بھارتی پنجاب دے پنڈ پوسی ضلع ہشیارپور وکھے ڈاکٹر. بھگوان سنگھ بیدی دے گھر ہویا۔ اوہناں نے امرتسر توں میٹرک پاس کیتی۔ 1933 وچّ میؤ سکول آف آرٹس،لاہور توں ڈرائنگ ٹیچر دا کورس پاس کیتا اتے کئی ورھے سکولاں وچّ ڈرائنگ ماسٹر وجوں سیوا وی کیتی اتے بعد وچّ پینٹنگ کرن لگے۔ اوہ کوی وی سن اتے اپنے شعری خیالاں تے بھاواں نوں برش چھوہاں راہیں رنگاں دے راہیں چتراں وچّ ڈھالن دے ماہر سن۔ اوہ امورت کلا ، گھنواد، پڑیتھارتھواد اتے پربھاوواد وغیرہ کلا سیلیاں دے چنگے پارکھو سن۔ سال 1961 دوران اوہ انگلینڈ چلے گئے۔
## رچناواں
### کویتا
**سول سراہی*
**بھکھدیاں لہراں* (دوجا اڈیشن، 1972) 
### وارتک
**قلم دی آواز* (1943، دوجا اڈیشن، 1972) 
**گل بات* (1955)
### ہور
**ایشور دے خط* 
**تربینی* (1941)
## ایشور چترکار بارے پستکاں
*وارتک کار ایشور چترکار / کنول دیپ کور 
*ایشور چترکار: جیون تے رچنا / ہربھجن سنگھ بٹالوی 
*ایشور چترکار سمرتی گرنتھ / سمپادک، پردمن سنگھ بیدی
## حوالے

گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی لکھاری
گٹھ:بھارتی چترکار
گٹھ:پینٹر
گٹھ:مصور
پنڈت شردھا رام

**شردھا رام پھلوری** (جاں **شردھا رام شرما** 30 ستمبر 1837– 24 جون 1881) پنجابی اتے ہندی لکھاری سن اتے اوہناں نوں پنجابی وارتک دے پتاما کیہا جاندا ہے۔  اوہناں دا پرچلت نام پنڈت شردھا رام فلوری ہے اتے اوہ مشہور آرتی * اوم جےَ جگدیش ہرے * دے لیکھک سن۔
فلور وکھے پنڈت جےَ دیال جوشی دے گھر 30 ستمبر 1807 عیسوی وچّ اوہناں دا جنم ہویا۔

## جیون
شردھا رام پھلوری دا جم پنجاب دے جالندھر ضلعے وچّ ستھت پھلور شہر وچّ ہویا۔ اس دا پیؤ  جےَ دیالو  اک جوتشی سی۔

## کم

## حوالے
کرتار سنگھ دگل

**کرتار سنگھ دگل** (1 مارچ 1917ء - 26 جنوری 2012ء) اک پنجابی لکھاری سی۔ اوہ پنجابی، اردو، ہندی تے انگریزی وچّ لکھدے سن۔ اوہناں نے نکی کہانی توں علاوہ ناول، ناٹک، ریڈیو ناٹک تے شاعری وی لکھی تے ایہناں سارے کھیتراں وچ شہرت حاصل کیتی۔ گرو گرنتھ صاحب دا انگریزی وچّ ترجمہ وی کیتا۔

## جیون
کرتار سنگھ دگل دا جم پنڈ دھمیال ضلع راولپنڈی وچ 1 مارچ 1917ء نوں جیون سنگھ دگل تے ستونت کور دے گھر ہویا۔ فارمین کرسچیئن کالج، لاہور توں ایم. اے. انگریزی کرن توں بعد دگل نے اپنا پروفیشنل جیون آل انڈیا ریڈیو توں شروع کیتا سی۔ اس ادارے نال ایہہ 1942ء توں 1966ء تکّ وکھ وکھ عہدیاں اُتے رہ کے کم کردے رہے اتے سٹیشن ڈائریکٹر بنے۔ اس دوران اوہناں نے پنجابی اتے ہورناں بھاشاواں وچّ پروگرام بناؤن دا کارجبھار نبھایا۔ دگل 1966 توں 1973 تکّ نیشنل بکّ ٹرسٹ دے سکتر اتے ڈائریکٹر وی رہے۔ ہناں نے سوچنا اڈوائیزر وجوں منسٹری آف انفرمیشن اینڈ براڈکاسٹنگ (پلیننگ کمیشن ) وچّ وی کم کیتا۔ اوہ راج سبھا دے میمبر وی رہے۔

اوہ کئی سنستھاواں دے سنستھاپک وی سن، جنہاں وچّ راجا رامموہن رائے لائبریری فاؤنڈیشن، انسٹیچیوٹ آف سوشل اینڈ اکنومک چینج بنگلور، ذاکر حسین ایجوکیشنل فاؤنڈیشن شامل ہن۔ اوہ ساہتک کھیتر دیاں کئی سنستھاواں دے آہدیدار وی رہے۔ اوہ پنجابی ساہت سبھا دلی دے موجودہ پردھان سن اتے 1984 وچّ پنجابی یونیورسٹی دے نومینیٹڈ فیلو بنے۔ اگست 1977 نوں اوہناں نوں ستکار دندیاں راج سبھا دا میمبر وی نامزد کیتا گیا۔

## رچناواں
### کہانی مجموعے
*سویر سار (1942)
*پپل پتیاں
* کڑی کھانی کردی گئی (1943)
*ڈنگر 
*اگّ کھان والے 
*کرامات (1957)
*پارے میرے (1961)
*اک چھٹّ چانن دی (1963)
*مازا نہیں مویا  (1970)
*نواں گھر 
*سونار بنگلا 
* پھلّ توڑنا مناں ہے 
* ڈھویا ہویا بوہا 
*ہنسا آدمی (1986)
*پینگے وین ڈونگھے (1993) 
*بھابی جان (1995)
*موت اک غنچے دی (1995)

### ناول
*آندراں
*پنیا دی رات 
*تیرے بھانے
*بند دروازے (1959)
*مٹی مسلمان کی (1999)

### ناٹک
* مٹھا پانی
*پرانیاں بوتلاں 
*تن ناٹک 
*ستّ ناٹک 

### شاعری
*کنڈھے کنڈھے
*بند دروازے 
*ویہویں صدی تے ہور کویتاواں (1999)

### وارتک
*میری ساہتک جیونی
* کس پہہ کھولؤ گنٹھڑی

### اکانگی
*ستے پئے نغمے 

### آلوچنا
* نویں پنجابی کویتا
*کہانی کلا تے میرا انوبھوَ 
اس توں علاوہ فلاسفی اینڈ پھیتھ آف سکھئزم، گیانی گرمکھ سنگھ مسافر شامل ہن۔ کانگرس لائبریری انوسار اوہناں نے کلّ 118 کتاباں لکھیاں ۔

## اعزازات
اوہناں نوں بھارت سرکار ولوں 1988 وچّ پدم بھوشن پرسکار نال سنمانت کیتا گیا۔ اس توں علاوہ ساہت اکادمی ایوارڈ، غالب ایوارڈ، سوویت لینڈ ایوارڈ، بھارتی بھاشا پریشد پرسکار، بھائی موہن سنگھ وید ایوارڈ، پنجابی لیکھک آف دا ملینیئم ایوارڈ، بھائی ویر سنگھ ایوارڈ، پرمان پتر، پنجاب حکومت وغیرہ مان سنمان وی ملے۔

## حوالے

گٹھ:پنجابی لکھاری
گٹھ:پنجابی کہانی کار
گٹھ:پنجابی ناٹک کار
گٹھ:پنجابی ناول کار
گٹھ:پنجابی لئی ساہت اکادمی انعام جیتو
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گرنام سنگھ تیر

**ڈاکٹر گرنام سنگھ تیر** پنجاب دا مشہور ہاسرس(مخولیہ) لکھاری سی جہناں نے چاچا چنڈیگڑھیا دا نام ہیٹھ وی ہفتہ وار کالم لکھے اوہناں دی قلم سلجھیا جامہ پوایا تے ہاسرس نوں بدھیجیوتا نال نوازیا اپنی قلم دے دائرے وچّ لکھاں پاٹھک قید کری رکھے اکثر لوکاں نوں کہندے سنیا کہ چاچا چنڈیگڑھیا دی توڑ دے مارے ہاں ۔ ڈاکٹر: گرنام سنگھ تیر دی لکھت وچّ کہ ساریاں سماجی، معاشی اتے سیاسی حداں توڑ کے پاٹھک اوہناں دے نال آ جڑے ۔ ہمیشہ ہی ہائیوے 'تے سفر کرن دے چاہوان ڈاکٹر: تیر بھیڑیاں گلیاں وچوں نکلنا وقت اتے ہنر دی نرادری سمجھدے سن ۔ کہندے رہے سوچ نوں اچی تھاں اتے رہن دا عادی بناؤ، ایہہ تہانوں تہاڈا سماجی رتبہ بخشیگی۔
اک انسان، اکو ہی زندگی وچّ کنے روپ ہنڈھا جاوے، ایہہ نرا کمال ہے ۔ 
## بہوپکھی شخصیت
اچّ-کوٹی دے وکیل، لکھاری، پترکار اتے سینئر اکالی لیڈر دے روپ وچّ اوہناں نوں کئیاں نے ویکھیا تے جہڑے کسے کھاتے وچّ نہیں آئے، انہاں لئی اوہ چاچا ہی رہے
## موت
پنجاب دا سلجھیا ہاسہ، قدرت نے بڑی بے دردی نال 15 اپریل، 1991 نوں کھوہ لیا ۔
## لکھتاں
**عقل جاڑھ*
**گڑھتی*
**ادھی رات دیاں ہاکاں*
**آرٹسٹ بولیا*
**مینوں میتھوں بچاؤ*
**چاچا چنڈیگڑھیا*
**مٹھیآں پیڑاں*
**دلی دی وکیل کڑی*
**ہسدا پنجاب* 
**ہسدی دنیاں*
**واہ پیا جانیئے*
## حوالے
لابھ سنگھ کھیوا

**لابھ سنگھ کھیوا** (جم 25 جنوری 1952) پنجابی شاعر، آلوچک(تنقید نگار) اتے لکھاری ہن۔ ایہناں نے لگپگ 25 سال معلمی وجوں سیوا کیتی۔ اوہ 1989 توں 2012 تکّ سری گورو گوبند سنگھ کالج، چنڈی گڑھ وچّ رہے اتے اتھے اوہ کئی سالاں توں پنجابی وبھاگ دے مکھی چلے آ رہے سن۔ اتھوں ہی اوہ سیوا-مکت ہوئے۔ پنجابی ساہت-چنتن، سبھیاچار اتے لیکھک-جتھیبندیاں دیاں گتیودھیاں وچّ ڈاکٹر. کھیوا ولوں پائے یوگدان لئی ڈاکٹر. روی یادگاری پرسکار نال سنمانت کیتا جا چکا ہے۔ اس سمیں اوہ کیندری(مرکزی) پنجابی لیکھک سبھا دے پردھان ہن۔
## زندگی
لابھ سنگھ کھیوا دا جم 25 جنوری 1952 نوں پنجاب (بھارت) دے ضلع بٹھنڈہ دی رامپورا پھول سب-ڈویجن اتے بلاک پھول دے ملوئی پنڈ بھائی روپا وچّ ہویا۔ پنڈ دے سکول توں مڈھلی پڑھائی کرن دے بعد اوہناں نے ٹی پی ڈی مالوا کالج رامپورا پھول توں گریجو ایٹ پدھر دی ڈگری لئی اتے اچیری پڑھائی لئی پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ دے پنجابی ڈیپارٹمنٹ وچّ داخل ہو گئے، جتھے اوہناں دیاں بچپن توں ہی تری آ رہی ساہتک لگن نوں ڈاکٹر روندر سنگھ روی، ڈاکٹر دلیپ کور ٹوانہ اتے ڈاکٹر ہرچرن سنگھ ورگے لکھاری اتے آلوچک(تنقید نگار) استاداں دی سنگت وچّ پنپن دا خوب موقع ملیا۔

## رچناواں
**[[پاش]] دی کویتا دا لوک یانک ادھٔین*
**ملوئی کویشری پرمپرا* (1991)
**پنجابی ادھئن، ادھیاپن اتے کھوج*
**اکانگیکار ہرچرن سنگھ*
**ملوئی گاؤن*
**سوہے بول* (شعری مجموعہ)

## حوالے

گٹھ:پنجابی شاعر
گٹھ:پنجابی لکھاری
ہیریئر جمپ جیٹ

**ہیریئر جمپ جیٹ** اک برطانوی بمبار جعاز اے جیڑا 1960 دی دہائی چ بنایا گیا سی۔ اینوں سوویت یونین توں خطرے دی وجہ توں بنایا سی کہ اگر دشمن رن وے تباہ کردے تے ہیریئر بغیر رن وے توں اڈ کہ لڑ سکے۔ ایدے لئی نوویں قسم دا انجن بنایا گیا سی جیدے توں ایہ جعاز سدھا اتے اڈ سکدا اے۔ اس خاصیت دی وجہ توں اینوں سمندری جعازاں تے وی رکھیا جاندا اے۔ ایدا کم زمینی فوجاں دی مدد تے جنگی جسوسی اے۔ اینوں برطانیہ نے آرجنٹینا دے خلاف فالکلینڈ جزیریاں دی جنگ چ 1982 چ ورتیا تہ جنگ جتی۔ 1991 دی گلف جنگ چ الائڈ فوجاں دے کمانڈر جنرل شوارزکوف نیں 6 جتن آلے ہتھیاراں چوں اک کیا۔ اینوں 2003 دی عراق جنگ تے 2001 دی افغانستان جنگ چ وی ورتیا گیا۔

## بارلے جوڑ

*http://www.combataircraft.com/aircraft/fseaharrier.aspx 
گٹھ:لڑاکہ جعاز
گٹھ:لڑاکا جہاز
ہرندر سنگھ روپ

**ہرندر سنگھ روپ** (1907-1954) پنجابی لکھاری سی۔
## رچناواں
*ڈونگھے وہن (1947)
*نویں پندھ (1945) 
*پنجاب دیاں واراں
*منکھ دی وار
*روپ رنگ
*روپ ریجھاں
*روپ لیکھا
*لوک واراں
*شاناں میرے پنجاب دیاں
*ہمالہ دی وار

## حوالے
گلزار سنگھ سندھو

**گلزار سنگھ سندھو** (جم 27 فروری 1935) اک مشہور پنجابی لکھاری اے۔ اسنوں 1982 وچّ اپنے کہانی مجموعے *امر کتھا* لئی ساہت اکادمی انعام نال نوازیا گیا گیا۔  21 ستمبر 2011 پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ ولوں اس نوں اوہناں دی ساہت اتے صحافت دے مدان وچّ یوگدان لئی پروفیسر آف ایمینینس دے خطاب نال نوازیا گیا گیا سی۔ 
## زندگی تے کم

گلزار سنگھ سندھو (27 فروری 1935-) دا جم لدھیانہ ضلعے دی سمرالا تحصیل دے پنڈ کوٹلہ بڈلا وچّ ہویا سی۔ اسنے گیانی اتے پنجابی ساہت دی ایم اے کیتی۔ پھر اوہناں میٹرک، بی اے اتے ایم اے انگریزی کیتی۔اوہ پنجابی ٹربیون اتے دیس سیوی اخبار دے اڈیٹر اتے پنجابی یونیورسٹی دے پیپل کمیونیکیشن ڈیپارٹمنٹ دے پروفیسر تے مکھی وی رہے۔ 1982 وچّ اوہناں نوں کہانی مجموعہ امر کتھا لئی ساہت اکادمی انعام دتا گیا۔اوہناں دیاں رچناواں ہن; کہانی مجموعہ: حسن دے ہانی، اک سانجھ پرانی، سونے دی اٹّ، امر کتھا، گملے دی ویل، ردن بلیاں دا; ناول: کندھی جائے، گوری ہرنی; ترجمہ کتاباں:ٹیسّ (تھامس ہارڈی)، ساتھی (ویسلی ایکسنوو)، پاکستان میل (خشونت سنگھ)، جیون تے ساہت (میکسم گورکی)، بال برکھ تے سورج (داگنیزا زگمونتے)، لہراں دی آواز (تامل ناول); اڈیٹ: اگّ دا سفر (شو کمار بٹالوی دی چونویں شاعری)، پنجاب دا چھیواں دریا (ایم۔ ایس۔ رندھاوا)، نویگ ٹکسال (بھاپا پریتم سنگھ)، واسنا، وسکی اتے ودوتا (خشونت سنگھ); ریکھا-چتر: ساڈا ہسمکھّ بابا، روہی دا رکھ ۔
### مڈھلا جیون
گلزار سنگھ دا جم 27 فروری 1935 لدھیانہ ضلعے دی سمرالا تحصیل دے پنڈ کوٹلہ بڈلا وچّ ہویا سی۔ اسنے گیانی اتے پنجابی ساہت دی ایم اے کیتی۔
گلزار سنگھ سندھو نے میٹرک گرو گوبند سنگھ خالصہ سکول ماہلپور توں کیتی۔ پھر گرو گوبند سنگھ خالصہ کالج ماہلپور توں بی اے اتے کیمپ کالج نویں دلی توں ایم اے انگریزی کیتی۔ اسدا ویاہ 11 مارچ 1966 نوں ڈاکٹر۔ سرجیت کور نال ہویا سی۔
### کیریئر
گلزار سنگھ سندھو پنجابی ٹربیون اتے دیس سیوی اخبار دے اڈیٹر اتے پنجابی یونیورسٹی دے پاپولیشن ڈیٹا ڈیپارٹمنٹ دے پروفیسر تے مکھی وی راے۔

## لکھتاں
### کہانی مجموعے
* *حسن دے ہانی* (1963)
* *اک سانجھ پرانی* (1965)
* *سونے دی اٹّ* (1970)
* *امر کتھا* (1978)
* *گملے دی ویل* (1984)
* *ردن بلیاں دا* (1988)
### ناول
* *کندھی جائے* (1989)
* *گوری ہرنی*
### ترجمہ کیتیاں کتاباں
* *ٹیسّ* (تھامس ہارڈی)
* *ساتھی* (وسیلی ایکسنوف)
* *پاکستان میل* (خشونت سنگھ)
* *جیون تے ساہت* (میکسم گورکی)
* *بال برکھ تے سورج* (داگنیزا زگمونتے)
* *لہراں دی آواز* (تامل ناول)

### سمپادت
* *اگّ دا سفر* (شو کمار بٹالوی دی چونویں شاعری)
* *پنجاب دا چھیواں دریا* (ایم۔ ایس۔ رندھاوا)
* *نویگ ٹکسال* (بھاپا پریتم سنگھ)
* *واسنا، وسکی اتے ودوتا* (خشونت سنگھ)

### ریکھا-چتر
* *ساڈا ہسمکھّ بابا* (1951)
* *روہی دا رکھ* (1955)

## حوالے

گٹھ:پنجابی کہانی کار
گٹھ:پنجابی لئی ساہت اکادمی انعام جیتو
گٹھ:پنجابی لکھاری
گیانی گیان سنگھ

**گیانی گیان سنگھ** (15 اپریل 1822 - 1926) اک ودوان کھوجی، اتہاسکار، پنجابی دے وارتک لکھاری اتے شاعر سن۔
## جیونی
گیان سنگھ دا جم 1822 وچّ  لونگووال ، ضلع سنگرور وچّ ہویا سی۔ اوہ بھائی منی سنگھ   دے خاندان نال سنبندھ رکھدے سن۔ اس دے پیؤ دا ناں بھاگ سنگھ اتے ماں دا دیساں سی۔ اس نے اپنے پنڈ وچّ ہی بھائی بھولا سنگھ توں گورمکھی اتے پنڈت آتما رام توں سنسکرت  سکھی۔
## رچناواں
**تواریخ گورو خالصہ* 
**پنتھ پرکاش*
*سورج پرکاش وارتک، بھائی سنتوکھ سنگھ دے سری گر پرتاپ سورج گرنتھ دا سنکھیپ 
*رمائن بھائی منی سنگھ جی دی
*تواریخ امرتسر (اردو)
*پتت پون
*گردھام ساریگ
*اتہاس باگڑیاں 
* رپدمن پرکاش 
 
## حوالے
جرمیلا کراتوخویلووا

جرمیلا کراتوخوِیلووٛا چیکوسلواکیہ دی اک کھڈاری سی جینے 400 میٹر دوڑ تے 800 میٹر دوڑ وچ تیز نسن دا ورلڈ دیکاڈ بنایا۔

## ہور ویکھو
* دنیا دے ایتھلیٹکس دے ریکارڈ

گٹھ:دنیا دے ایتھلیٹکس دے ریکارڈ بنانوالے
گربچن سنگھ بھلر

**گربچن سنگھ بھلر** (جم 18 مارچ 1937) پنجابی دے نامور کہانی کار اے۔ اسنے شاعری، سفرنامہ، ترجمہ، صحافت، ریکھا-چتر، تنقید(تنقید)، بال ساہت وغیرہ کئی میداناں وچّ ساہت رچنا کیتی اے۔ اس دے کہانی-مجموعے *اگنی-کلسی* نوں سال 2005 وچّ ساہت اکادمی، دلی دا انعام مل چکیا اے۔
## زندگی
گربچن سنگھ بھلر دا جم بٹھنڈہ ضلعے دے پنڈ پتھو وکھے 18 مارچ 1937 نوں ہویا۔ اس نے مڈھلی سکھیا اپنے پنڈ دے پرائمری سکول توں حاصل کیتی۔ اسدے پیؤ ش ہزورا سنگھ ساہتی رچیاں والے فوجی سن۔ گھر وچ چھوٹی جہی لائبریری سی، ویلے دے ساہتی رسالے وی گھر آؤندے سن۔ اتھوں ہی بھلر نوں لکھن دی چیٹک لگی۔ اسدی پہلی شائع (شائع) ہوئی رچنا اک شاعری سی، جو 1956 وچ *[[پریتلڑی]]* رسالے وچ چھپی۔ اچیری تعلیم حاصل کرن مگروں بھلر سکول ٹیچر لگّ گیا۔ پر ٹیچر یونین دیاں سرگرمیاں وچّ ودھ-چڑھ کے حصہ لین کارن دس کو سال بعد اس نوں ایہہ نوکری چھڈنی پے گئی۔ پھر اوہ دلی وچّ سوویت سفارت خانے وچّ کم کرن لگے۔ بعد وچّ اوہ پنجابی ٹربیون دا اڈیٹر وی رہا۔ ہن اوہ کل وقتی طور تے ساہتی سرگرمیاں نوں سمرپت اے۔
## کم
گربچن سنگھ بھلر (18 مارچ 1937-) دا جم بٹھنڈہ ضلعے دے پنڈ پتھو وکھے ہویا۔ اوہناں نے مڈھلی سکھیا اپنے پنڈ دے پرائمری سکول توں حاصل کیتی۔ اچیری تعلیم حاصل کرن اپرنت اوہ سکول استاد لگّ گئے۔ پر استاد یونین دیاں سرگرمیاں وچّ ودھ-چڑھ کے حصہ لین کارن دس کو سال بعد اوہناں نوں ایہہ نوکری چھڈنی پے گئی۔ پھر اوہ دلی وچّ سوویت دوتاواس وچّ کم کرن لگے۔ بعد وچّ اوہ پنجابی ٹربیون دے اڈیٹر وی راے۔اوہ پنجابی دے نامور کہانی کار ہن پر اوہناں نے شاعری، سفرنامہ، ترجمہ، اڈیٹنگ، پترکاری، ریکھا-چتر، تنقید، بال ساہت وغیرہ کئی میداناں وچّ ساہت رچنا کیتی اے۔ اوہناں دے کہانی-مجموعہ اگنی-کلس نوں سال 2005 وچّ ساہت اکادمی انعام مل چکیا اے۔ رچناواں دی لسٹ; اوپرا مرد (1967)، دیوے وانگ بلدی اکھ (2010)، میں غزنوی نہیں، 51 کہانیاں، اگنی کلس، بچن بلاس، بال ساہت اتے سبھیاچار، باراں رنگ، دھرتی دیاں دھیاں، گرشرن سنگھ، قبر جہناں دی جیوے ہو، قلم کٹار، مون کہانی، پنجابی کہانی کوش، پنجابی کہانی یاترا، ساڈے وگیانی، ہم عصر پنجابی کہانی، سنتوکھ سنگھ دھیر، سوہے پھل (آذرربائیجانی کہانیاں)، تنّ مورتیاں والا مندر وکھتاں مارے، اک امریکہ ایہہ وی، پنجاب دے کوہ نور ۔
## رچناواں دی لسٹ
* *اوپرا مرد* (1967)
* *دیوے وانگ بلدی اکھ* (2010)
* *میں غزنوی نہیں*
* *51 کہانیاں*
* *اگنی کلس*
* *بچن بلاس*
* *بال ساہت اتے سبھیاچار*
* *باراں رنگ*
* *دھرتی دیاں دھیاں*
* *گرشرن سنگھ*
* *قبر جنہاں دی جیوے ہو*
* *قلم کٹار*
* *میں غزنوی نہیں*
* *مون کہانی*
* *پنجابی کہانی کوش*
* *پنجابی کہانی یاترا*
* *ساڈے سائنسدان*
* *ہم عصر پنجابی کہانی*
* *سنتوکھ سنگھ دھیر*
* *سواے پھلّ* (اجربائیجانی کہانیاں)
* *تنّ مورتیاں والا مندر*
* *وکھتاں مارے*

## حوالے

گٹھ:پنجابی کہانی کار
گٹھ:پنجابی لکھاری
گٹھ:پنجابی لئی ساہت اکادمی انعام جیتو
نانا صاحب

**نانا صاحب** ( 19 مئی 1824 – لاپتا 1857)، جم ناں**دھوندو پنت** اک بھارتی، مراٹھا امیر سی، جس نے 1857ء دی جنگ آزادی ویلے کانپور بغاوت دی اگوائی کیتی.
## حوالے

گٹھ:آزادی دی جنگ
گٹھ:ہندو شخصیتاں
گٹھ:مرہٹہ سلطنت
دلی یونیورسٹی

**دلی یونیورسٹی** اک سرکاری یونیورسٹی اے جو دلی، بھارت وچّ واقع اے۔ بھارت دا نائب صدر محمد حمید انصاری اسدا چانسلر اے۔

## حوالے

گٹھ:دلی
گٹھ:بھارت دیاں یونیورسٹیاں
گٹھ:یونیورسٹیاں
بھگت نامدیو

**بھگت نامدیو** اک مہان بھگت ہوئے ہن، جنہاں دی بانی دے 61 شبد سری گرو گرنتھ صاحب وچّ درج ہن ۔ بھگت نامدیو جی دا جم 1270 عیسوی نوں مہاراشٹر دے پنڈ نرسی براہمنی، جو کہ پنڈرپور دے نزدیک ہے، وکھے ہویا ۔ اسدا پیؤ دامشیٹ اتے ماتا گونا بائی سی ۔ اس سمیں وی براہمنواد نے انسانیت نوں جاتاں - پاتاں وچّ ونڈیا ہویا سی اتے اوچ - نیچ دی بھٹتا نے نیچ ذاتیاں نال پشواں والا ورتاوا کرنا تے اتھوں تکّ کہ دھارمک مندراں وچّ وی جان دی اجازت نہیں سی۔

اتے ناہی پربھو بھگتی کرن دی آگیا سی ۔ ایہناں بے انصافیاں اتے سماجی برائییاں دے خلاف بھگت نامدیو جی نے بلند آواز اٹھائی ۔
بھگت نامدیو جی چھیمبا جاتی نال سبندھت سن، جو مہاراشٹر وچّ اک نیویں جات گنی جاندی ہے ۔ اک دن بھگت جی مندر وچّ پوجا کرن گئے، اتھے براہمن پجاریاں اوہناں نوں پوجا کرن توں روکیا اتے مندر چوں دھکے مارکے باہر کڈھ دتا ۔ بھگت جی، مندر دے باہر جوڑیاں 'چ بیٹھکے کھڑتالاں نال اپنے بھجن نوں اسے طرحاں ہی گاؤندے رہے۔

ہست کھیلت تیرے دیہرے آیا ۔۔ بھگتِ کرت نامہ پکرِ اٹھایا ۔۔1۔۔

ہینڑی جاتِ میری جادم رایا ۔۔ چھیپے کے جنمِ کاہے کؤ آیا ۔۔1۔۔ رہاؤ ۔۔

لے کملی چلیو پلٹائ ۔۔ دیہرے پاچھے بیٹھا جائ ۔۔2۔۔

جیو جیو نامہ ہرِ گن اچرے ۔۔ بھگت جناں کؤ دیہرا پھرے ۔۔3۔۔6۔۔

(سری گورو گرنتھ صاحب جی، انگ 1164)

پھر کی سی، دیہرا اس پاسے گھم گیا، جس طرف بھگت نامدیو جی بیٹھے اپنے پربھو پرماتماں دی بندگی کردے سن ۔ اک ہور شبد وچّ بھگت جی پرماتما نوں انجھ الھاما دندیاں کیہا کہ مینوں اگانھ دی مکتی دی لوڑ نہیں، مینوں تاں ایسے ہی جنم وچّ ہی مکتی دے اتے جو لوک میری نیویں جات نوں درکاردے ہن، اوہناں دے گھمنڈ توڑن لئی مینوں گیان دی طاقت دے ۔

مو کؤ توں ن بسارِ تو ن بسارِ ۔۔ تو ن بسارے رامئیا ۔۔1۔۔ رہاؤ ۔۔

آلاونتی ایہہ بھرمُ جو ہے مجھ اوپرِ سبھ کوپلا ۔۔

سودُ سودُ کرِ مارِ اٹھائؤ کہا کرؤ باپ بیٹھلا ۔۔1۔۔

موئے ہوئے جؤ مکتِ دیہگے مکتِ ن جانے کوئلہ ۔۔

اے پنڈیا مو کؤ ڈھیڈھ کہت تیری پیج پچھنؤڈی ہوئلا ۔۔2۔۔

تو جو دیالُ کرپالُ کہیئتُ ہیں اتبھج بھیو اپارلا ۔۔

پھیرِ دیا دیہرا نامے کؤ پنڈیئن کؤ پچھوارلا ۔۔3۔۔2۔۔

(سری گورو گرنتھ صاحب جی، انگ 1292)

پھر کی سی اوہناں براہمن پجاریاں دیاں گدیاں لئی اک نواں خطرہ پیدا ہو گیا تے دوڑے گئے اس سمیں دے بادشاہ محمد تغلق پاس جا شکایتاں لائیاں کہ نامدیو ردھیاں - سدھیاں کردا ہے، مریاں نوں جوا دندا ہے اتے ایہہ اک کافر ہے ۔ ایہہ تہاڈے راج بھاگ لئی وی خطرہ ہو سکدا ہے ۔ اسنوں بلاکے پچھیا جاوے ۔

بادشاہ محمد تغلق نے بھگت جی دی پریکھیا لین لئی دلی بلایا تے کیہا کہ میں سنیا ہے کہ تسیں مریا نوں جوا دندے ہو، ایہہ مری ہوئی گٔو ہے اسنوں زندہ کرو، نہیں تاں مرن لئی تیار ہو جاو ۔ میرا پرماتماں اک ہی ہے، جستے میں وشواش کردا ہاں، اوہ اکو اک اکال پرکھ ہے ۔ بھگتاں دی لاج رکھن لئی پرماتماں نوں پرگٹ ہونا پیا اتے موئی گٔو جیوتّ کرنی پئی ۔

سلطانُ پوچھے سنُ بے نامہ ۔۔ دیکھؤ رام تمارے کاما ۔۔1۔۔

نامہ سلطانے بادھلا ۔۔ دیکھؤ تیرا ہرِ بیٹھلا ۔۔1۔۔ رہاؤ ۔۔

بسملِ گٔو دیہُ جیوائ ۔۔ ناترُ گردنِ مارؤ ٹھانئ ۔۔2۔۔

بادساہ ایسی کیؤ ہوئِ ۔۔ بسملِ کیا ن جیوے کوئِ ۔۔3۔۔

میرا کیا کچھو ن ہوئِ ۔۔ کرِ ہے رامُ ہوئِ ہے سوئِ ۔۔4۔۔

بادساہُ چڑیو اہنکارِ ۔۔ گز ہستی دینو چمکارِ ۔۔5۔۔

ردنُ کرے نامے کی مائع ۔۔ چھوڈِ رامُ کی ن بھجہِ خدائِ ۔۔6۔۔

ن ہؤ تیرا پونگڑا ن تو میری مائع ۔۔

(سری گورو گرنتھ صاحب جی، انگ 1165)

گٹھ:شخصیتاں
گٹھ:تریخی شخصیتاں
گٹھ:مشہور لوک
گٹھ:ہندو شخصیتاں
گٹھ:بھگت
ایف-14 ٹام کیٹ

**ایف-14 ٹام کیٹ** اک امریکی دو انجن تے پراں نوں مرضی نال موڑن آلا ہوائی چودری جعاز اے۔ ایہ ویتنام جنگ وچ امریکیاں نیں جیڑے سبق سکھے اوناں دی پیداوار سی۔ اینوں امریکی کمپنی نارتھراپ گرومن نیں امریکی نیوی لئی بنایا سی۔ امریکی نیوی ہوائی چودراہٹ بنان لئی تے بہری بیڑے نوں دشمن جعازاں توں بچان لئی ورتدی سی۔ 1990 دی دہائی چ لیزر نال نشانہ لان آلے سسٹم نال اینے بمباری وی کرنی شروع کیتی۔ ایران نیں امریکہ توں 80 ایف-14 تے لمبی دوری تک مار کرن آلے میزائل خریدے۔ ایران-عراق جنگ چ ایف-14 نیں عراقی ہوائی فوج نوں بلکل روک دتا تے تقربا 160 عراقی لڑاکہ جعاز مار گراۓ۔ عراق نیں اس توں بعد ہوائی فوج نوں جنگ چ ورتنا بوت کٹ کر دتا۔ اس دے بدلے صرف 12 ایرانی ٹام کیٹ عراقیاں نیں مارے۔

22 ستمبر 2006 نوں امریکی نیوی نیں ایف-14 نوں ریٹائر کر دتا تے ایدا کم ہن ایف-18 سپر ہارنٹ کردے نیں۔ ایرانی ہوائی فوج اج تک ایف-14 ورتدی اے۔

## بارلے جوڑ

*http://www.navy.mil/navydata/fact_display.asp?cid=1100&tid=1100&ct=1

گٹھ:نارتھراپ گرومن
گٹھ:لڑاکہ جعاز
گٹھ:لڑاکا جہاز
چوِنڈا

**چوِنڈا** (Chawinda) پنجاب پاکستان دے ضلع سیال کوٹ دی تحصیل پسرور وچ اک قصبا اے۔

گٹھ:پنجاب دے آباد تھاں
گٹھ:لہندے پنجاب دے قصبے
گٹھ:پنجاب دے قصبے
گٹھ:ضلع سیال کوٹ
مکویان مگ-31

**مکویان مگ-31** اک روسی دشمن لڑاکہ جعازاں نوں روکنے آلا جعاز اے۔ مگ-31 جگ دے سب توں تیز رفتار لڑاکہ جعازاں چوں اک اے۔ ایہ روس تے قازقستان دیاں ہوائی فوجاں ورتدیاں نیں۔ ایدا ریڈار 200 کلومیٹر دی دوری تے جعازاں نوں ویکھ کہ میزائل مار سکدا اے۔ ایدا ریڈار اکو ٹیم 24 جعازاں دا پچھا کر سکدا اے تہ اوناں چوں 6 تہ میزائل مار سکدا اے۔ ایہ بوت کٹ اچائی تہ اڈدے ہوۓ کروز میزائلاں نوں وی مار سکدا اے۔ ایہ اپنے ریڈار نوں بند کر کہ انفراریڈ نال 56 کلومیٹر تک دشمن نوں بغیر پتہ لگے میزائل مار سکدا اے۔ 

ایہ ماخ 2۔35 (2500 کلومیٹر فی کینٹہ) دی رفتار تہ 60،000 فٹ توں اچا اڈ سکدا اے۔ اس طرح ایہ دشمن میزائل تے جعازاں دے اتے حملہ کر کے نس سکدا اے۔ 

## بارلے جوڑ

*http://www.fas.org/nuke/guide/russia/airdef/mig-31.htm 

گٹھ:لڑاکہ جعاز
گٹھ:لڑاکا جہاز
لموچی چڑھدا ایشیا

**لموچی چڑھدا ایشیا** ایشیا دا اک علاقہ ہیگا ہے جیہدے وچ چین دے لمے ، بھارت دے چڑھدے ، نیو گنی دے لہندے اَتے آسٹریلیا دے اُبھے ول دے دیس شامل نیں ۔ ایہدے وچ دو جغرافیائی علاقے شامل نیں : مکھدیپی لموچی چڑھدا ایشیا ، جیہنوں ہند چینی وی کہیا جاندا ہے اَتے جیہدے وچ کمبوڈیا ، لاؤس ، میانمار ، تھائی لینڈ ، ویتنام تے پرائدیپی ملیشیا شامل نیں اَتے سمندری لموچی چڑھدا ایشیا ، جیہدے وچ برونائی ، ملایشیا ، چڑھدا تیمور، انڈونیشیا ، فلپائن ، جزیرہ کرسمس اَتے سنگاپور شامل نیں۔

#### آزاد دیس

#### انتظامی ونڈ

### جغرافیا

لموچی چڑھدا ایشیا :

* کمبوڈیا
* لاؤس
* میانمار
* تھائی لینڈ
* ویتنام
* ملایشیا

سمندری لموچی چڑھدا ایشیا :

* انڈونیشیا
* فلپائن
* ملایشیا
* برونائی
* سنگاپور
* چڑھدا تیمور

## ہور دیکھو
* **ایشیا دے خطے**
# چڑھدا ایشیا
# لہندا ایشیا
# اُبھا ایشیا
# لما ایشیا
# وچکارلا ایشیا
# لموچی چڑھدا ایشیا

## حوالے

گٹھ:علاقے
گٹھ:ایشیا
گٹھ:ایشیا دے علاقے
کی می گائیو

کی می گائیو (جاپانی: 君 が 代، معنی: ماهراج دا راج) جاپان دا دیسی گؤن اے. ایہ دنیا دے سارے دیسی گؤناں توں سب توں چھوٹے والیاں چ شمار کیتیا جاندا اے.   دنیا دے سارے دیسی گؤناں چ اسی دی تخلیق سب توں پرانی اے.  

## بول
ضلع آق تپہ

**ضلع آق تپہ** ترکمانستان دے صوبہ داش اوغوز دے 8 ضلعےآں چوں اک ضلع اے ، اسدا راجگڑھ آق تپہ شہر اے ۔
## لوک گنتی

## رقبہ

## حوالے

گٹھ:ترکمانستان
گٹھ:ترکمانستان دے ضلعے
گٹھ:صوبہ داش اوغوز دے ضلعے
بی-1 لینسر

**بی-1 لینسر** اک امریکی چار انجناں آلا سپرسانک بوت دور مار کرن آلا وڈا بمبار جعاز اے۔ اینوں 1960 دہائی چ بنانا شروع کیتا گیا سی کہ ایہ بی-52 دی تھاں لے لۓ گا۔ مگر اینوں امریکی ہوائی فوج نیں بی-52 دے نال نال رکھیا تہ اینوں کم اچائی توں بوت تیز رفتار تہ بمباری کرن لئی پعرتی کیتا۔ 1986 چ ایہ امریکی سٹریٹیجک کمانڈ تھلے اک ایٹمی بمبار دے طور تہ آگیا۔ 1990 دی دہائی چ اینوں ایٹمی بمباری توں ہٹا کہ عام بمب سٹن لئی عراق، کوسوو تے افغانستان پیجیا گیا۔ بی-1 امریکی ہوائی فوج چ کم از کم 2030 تک ورتیا جاۓ گا۔ 

## بارلے جوڑ

*http://archive.is/20120729145100/http://www.af.mil/information/factsheets/factsheet.asp?id=81

گٹھ:لڑاکہ جعاز
گٹھ:لڑاکا جہاز
رضاکاراں دا مارچ

**رضاکاراں دا مارچ** لوک راج چین، ہانگ کانگ (1 جولائی، 1997ء) تے مکاؤ (20 دسمبر 1999ء) دا قومی ترانہ اے۔ جیہنوں منّے پرمنّے شاعر تے ڈراما نگار تیان ہان نے لِکھیا سی۔ ایہدے موسیقار نی یر نیں۔ ایہ پہلی وار 1934ء وچ شنگھائی دے اک تھیٹر وچ وجایا گیا سی تے 2004ء وچ لوک راج چین دے آئین دی دفعہ 136 وچ اس ترانے نوں قومی ترانہ تسلیم کیتا گیا۔

## موسیقی تے دھن

گٹھ:ترانے
گٹھ:چین
سٹار وارز

thumbnail
**Star Wars**
#* [[Star Wars Films]]
#* Star Wars Television Specials 
#* [[List of Star Wars video games]]
#* Music of Star Wars 
#* [[Star Tours]]
#* Star Wars Weekends 
-----
*  
*
پاک سرزمین شادباد

ٰٰ**پاک سرزمین شاد باد** پاکستان دا قومی ترانا اے ۔ 
ایہنوں حفیظ جالندھری نے لکھیا تے ایہدی دُھن احمد غلام علی چھاگلا نے ترتیب دتی اے ۔

## لفظ
ایہ ترانا فارسی وچ اے تے صرف دو حرف **تُو** تے **کا**  اردو دے نیں ۔

گٹھ:قومی ترانے
گٹھ:پاکستان
شہبازپور ٹاؤن

**شہبازپور ٹاؤن**، بنگلا دیش دے ضلع برہمنباریا وچ اک فیری ٹرمینل بندرگاہ دا علاقہ اے۔

گٹھ:بنگلا دیش دے آباد تھاں
لوک گنتی دے لحاظ نال دیساں دی لسٹ

ایہ لوک گنتی دے لحاظ نل دیساں دی لسٹ اے۔ ایس لسٹ چ 2006 تے 2007 دیاں گنتیاں دیتیاں گئیاں نیں۔
## دیس تے انہاں دیاں لوک گنتیاں دی لسٹ

## ہور ویکھو
* لسٹ دیس بلحاظ آبادی
* لسٹ افریقی دیس بلحاظ آبادی
* لسٹ دیس شمالی تے جنوبی امریکہ بشمول جزیرے بلحاظ آبادی
* لسٹ مشرق وسطی دیس بلحاظ آبادی
* لسٹ کیریبین جزیرے دیس بلحاظ آبادی
* لسٹ یورپی دیس بلحاظ آبادی
* لسٹ یورپی یونین ممبر دیس بلحاظ آبادی
* لسٹ لاطینی امریکہ دیس بلحاظ آبادی
* لسٹ دیس ممبردولت مشترکہ بلحاظ آبادی
* لسٹ عرب دیس بلحاظ آبادی
* لسٹ شمالی امریکی دیس بلحاظ آبادی
* لسٹ اوشیانا دیس بلحاظ آبادی
* لسٹ جنوبی امریکہ دیس بلحاظ آبادی
* لسٹ دیس بلحاظ آبادی - ماضی تے مستقبل
* لسٹ دیس بلحاظ آبادی - ماضی (اقوام متحدہ)
* لسٹ دیس بلحاظ آبادی 2000
* لسٹ دیس بلحاظ آبادی 2010
* لسٹ یوریشیائی دیس بلحاظ آبادی
*لسٹ ایشیائی دیس بلحاظ آبادی
* لسٹ دیس بلحاظ آبادی 1900
* لسٹ دیس بلحاظ آبادی 1907
* لسٹ براعظم بلحاظ آبادی
* لسٹ آبادی بلحاظ مذہب
* وڈے مذہبی گروہ
* مذہب بلحاظ دیس
* بدھ مت بلحاظ دیس
* لادینییت بلحاظ دیس
* رومن کیتھولک بلحاظ دیس
* پروٹسٹنٹ بلحاظ دیس
* آرتھوڈاکس بلحاظ دیس
* یہودیت بلحاظ دیس
 

گٹھ:لسٹاں بلحاظ آبادی

آبادی

گٹھ:لسٹاں
گٹھ:دیساں دیاں لسٹاں
سویتلانا ایلیکسیاوچ

**سویتلانا ایلیکسیاوچ**اک بیلارس صحافی تے لکھاری اے اودے ودیا کماں تے اونوں 2015 دا ساہت دا نوبل انعام دتا گیا۔او 31 مئی 1948 یوکرین، سویت یونین چ جمی۔
## ہور پڑھو
* نوبل انعام جتن والیاں دی لسٹ
مارکنڈا ندی

ایہہ ندی بڑابن جہڑا کٹاسن درگا مندر توں تھلے والے پیندا ہے توں شروع ہندی ہے ۔ پہلاں ایہہ ناہن دے کھیتر وچ کجھ سنچائی کردا سی ۔ امب دی تھاں 'تے ایہہ انبالہ ضلعے وچ وڑدا اے ۔ پہلے 32 کلومیٹر دے میداناں وچ سفر توں پچھوں اس نال دو چھوٹے نالے سداندی اتے بیگنا مل جاندے ہن ۔ جی. ٹی. روڈ دے کراسنگ 'تے اس اپر 27 دراں دا 1400 فٹّ لما پل انگریزی راج ویلے بنیا سی، جس 'تے ساڈھے تنّ لکھ روپئے خرچ ہوئے سن ۔ اس پل دی اساری توں پہلاں کئی وار گڈیاں نوں دریا پار کرن لئی دو دناں دا انتظار کرنا پیندا سی، تاں کہ پانی گھٹّ جاوے ۔
شاہ آباد توں لہندے دکھن پاسے چ وہندا ہویا ایہہ ودھیا مٹی چھڈدا ہے، جس اپر بھرپور فصلاں ہندیاں ہن ۔ جھانسا توں کجھ اپر ایہہ دو حصیاں وچ ونڈیا جاندا ہے ۔ بنھ بنائے جان مگروں لہندی دھارا اصلی ندی ہے ۔ ایہہ بنھ 19ویں صدی دے آخری دہاکے وچ بنایا گیا سی ۔ چڑھدا دھارا وچ اچانک ہی ہڑھاں دے دناں وچ بہت وڈی سنکھیا(مقدار) وچ پانی آ جاندا ہے تے کاسو توں باہر ہندا ہے ۔ ہڑھاں دے دناں وچ اس نوں پار کرنا کٹھن ہندا ہے ۔ کجھ کلومیٹر تھلے ارندی دے تھاں تے مارکنڈا سرسوتی دریا نال مل جاندا ہے ۔ ایہہ تھاں پہووے توں اتلے چڑھدے وچ ہے ۔ سرسوتی دے کنڈھے بہتے پانی نوں جھل نہیں سکدے اتے پہووے توں چڑھدے وچ اک بہت وڈی جھیل بن جاندی ہے، جس نوں بیبی پور جھیل کیہا جاندا ہے، جس دے پوربی پاسے بنھ بنا کے دتا گیا ہے تاں کہ ہڑھاں دی مار نال کھیتر برباد نہ ہووے ۔ 20ویں صدی دے چھویں دہاکے مارکنڈا دے دوویں پاسیں بنھ بنا دتے گئے سن ۔

گٹھ:پنجاب دے پہاڑی نالے

گٹھ:پنجاب دے ندی نالے
گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:پنجاب دا جغرافیہ
چوتنگ نالا

ایہہ ندی سرسوتی دے دکھن وچ شروع ہو کے، سرسوتی دے سمانتر(پیرلل) چلدی ہے ۔ بالچھپڑ دے نیڑے دوویں ندیاں اکٹھیاں ہندیاں ہن پر کجھ تھلے جا کے پھر اڈّ-اڈّ چلدیاں ہن ۔ چوتنگ یمنا دے سماننتر چل کے ہانسی تے حصار ولّ نوں مڑ جاندی ہے ۔ ایہہ سرمور دیاں پہاڑیاں 'چوں شروع ہندی ہے، لاڈوا، جیند، ہانسی، ہسار اتے بھدرا (بیکانیر کھیتر) دے پاس دی گزردی ہوئی ایہہ ماروتھل وچ الوپ ہو جاندی ہے ۔ اتر ویدک کال وچ اس نوں درسدوتی کیہا جاندا سی، کیونکہ ایہہ اپنے پانی نال چھوٹے پتھر لیاؤندی سی ۔ اس دا خشک وہن نوہر اتے سورتگڑھ پاس ویکھیا جا سکدا ہے، جتھے ایہہ گھگر دریا نال مل جاندی سی ۔

فیروز شاہ تغلق نے جد 1356   وچ جہڑی نہر یمنا وچوں کڈھی سی اتے جس نوں اجکل لہندی یمنا نہر کیہا جاندا ہے، اس ندی دے پرانے وہن نوں ہی ورتیا سی ۔ رامائن کال وچ اس نوں سرکنڈا کیہا گیا ہے ۔ امپیریئل گزٹیئر آف انڈیا، پنجاب، بھاگ-1 انوسار اکبر نے 1568  وچ اس نہر دی پھر کھدائی کیتی تے یمنا دے پانی نوں چوتنگ راہیں لجا کے ہانسی اتے حصار وچ ورتیا ۔

رگوید کال دے پرسدھ قبیلے 'بھارت' نے اسے ندی اتے سرسوتی دے کنڈھے کئی یگّ کیتے اتے قربانیاں دتیاں، اس لئی اسیں زور نال کہہ سکدے ہاں کہ ایہہ قبیلہ اس کھیتر وچ رہندا سی، جس نوں پچھوں کروکشیتر کیہا گیا ۔
لہندی یمنا نہر دی ہانسی برانچ نہر لئی اسے چوتنگ ندی دے پرانے وہن نوں ورتیا گیا ہے ۔

گٹھ:پنجاب دے پہاڑی نالے

گٹھ:پنجاب دے ندی نالے
گٹھ:پاکستان دے ندی نالے
گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:نہراں
ٹانگری ندی

ٹانگری ندی اک وڈی اتے تباہی کرن والی ندی ہے، جہڑی پنچکولے نیڑے موہنی پہاڑیاں 'چوں شروع ہندی ہے ۔ ایہہ انبالہ چھاؤنی کولوں لنگھدی ہے ۔ نارائنگڑھ کھیتر وچ کھیڑا غنی پنڈ دے لاگے پنڈاں دے بچاء لئی کئی ہڑ بچاؤ اپرالے کرنے پیندے ہن اتے پھر انبالہ چھاؤنی دے اتر وچ وی ۔ انبالہ توں کجھ کلومیٹر تھلے اس نال اک ہور املا ناں دی ندی آ ملدی ہے ۔ ٹانگری ندی پٹیالہ پیہووا سڑک نوں کراس کردی ہوئی بھاگل دے ستھان 'تے گھگر دریا نال مل جاندی ہے | 20ویں صدی دے 60ویاں وچ اک ماسٹر پلان ادھین اس ندی دے دوواں کناریاں 'تے ہڑ روکو بنھ لگائے گئے سن، جنہاں دے لگن نال بہت سارے کھیتر نوں ہڑھاں توں راحتَ ملی ہے ۔

گٹھ:پنجاب دے پہاڑی نالے
چٹی بیئیں

ایہہ قدرتی ندی نوانشہر دی نیایں توں شروع ہندی ہے اتے لگبھگ 179 کلومیٹر ول کھاندی ہوئی ایہہ ستلج وچ اس دے بیاس دریا نال سنگم توں کجھ اپر جا پیندی ہے ۔ شروع وچ لگبھگ 25 کلومیٹر وچ اس دے کناریاں 'تے بنھ لگے ہوئے ہن ۔ کجھ چوء جہڑے ہشیارپور ضلعے دیاں نیویاں شوالک پہاڑیاں 'چوں نکلدے ہن، اس وچ سجے پاسے آ پیندے ہن ۔ ایہناں چوآں وچوں پرمکھ ہن، رجنیدیوی چوء، سیلا چوء، مہلانوالی چوء، کینالائیزڈ گروپ دا نسرالا چوء اتے تاراگڑھ چوء جہڑے اپروں ریت لیا کے کھلار دندے ہن ۔ برساتاں دی رتّ وچ بییں وچ 40،000 توں 45،000 کیوسک پانی ہندا ہے ۔ کئی سینکڑے سال پہلاں ایہہ جالندھر دے قلعے محلے دے کولوں لنگھدی سی اتے ہن اس دا وہاؤ پورب ولّ کھسک گیا ہے اتے ایہہ چہیڑو پاس دلی-امرتسر ریلوے لائن اتے جی. ٹی. روڈ نوں کراس کردی ہے ۔ کجھ دہاکے پہلاں اس وچ ہڑ دا پانی اتے پھر آلے-دوآلے دی زمین 'چوں رسّ کے آیا ہویا صاف-ستھرا پانی وگدا سی جو نہاؤن اتے پین یوگ سی پر ہن اس وچ نوانشہر، پھگواڑا اتے جالندھر شہراں دا گندگی بھریا پانی پا دتا گیا ہے ۔ اس وچ ہی نوانشہر، پھگواڑا دیاں ملاں دا گندہ پانی، سیلا خورد دی مل اتے چہیڑو پاس اک فیکٹری دا پانی وی پیندا ہے ۔ اس سارے کجھ نال بییں دا پانی اتیئنت گندی بدبو ماردا ہے، جس نے آلے-دوآلے دے واتاورن نوں بہت دوشت کر دتا ہے ۔ بییں دے نال پیندے پنڈاں دا دھرتی دے تھلے والا پانی وی دوشت ہویا ہے، جس نال کجھ لوکاں نوں کینسر دی بیماری وی ہوئی ہے ۔
 
چہیڑو توں تھلے ایہہ بییں جالندھر-نکودر-موگار سڑک اتے نکودر-لوہیاں روڈ نوں کراس کردی ہے، جتھے وڈے پکے پل بنے ہوئے ہن ۔ نکودر-فروزپور ریلوے لائن توں تھلے پنڈ نوانپنڈ کھاجیوال توں لے کے دریا ستلج اتے بیاس دے سنگم تکّ اس دے دوواں پاسیاں 'تے محکمہ جل نکاس ولوں بنھ لگائے ہوئے ہن تاں کہ آس-پاس دا کھیتر ہڑ دے پانی توں سرکھات ہو سکے ۔ نکودر دے پاس اس دے کنارے مغل راج ویلے پنڈ دکھنی پاس اک سراں بنائی گئی سی، جو ہن وی موجود ہے اتے ویکھن یوگ ہے ۔

گٹھ:پنجاب دے پہاڑی نالے

گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:نہراں
سکی نالا

سکی نالہ پٹھان کوٹ شہر دے دکھن-پچھم وچ پیندے چھمبھاں توں کرن نالے دے ناں نال شروع ہندا ہے ۔ جتھے اس وچوں اک نہر کڈھ کے سنچائی ہندی ہے ۔ اس نہر دا انت تحصیل اجنالا دے پنڈ رمداس ہندا ہے ۔

امرتسر ضلعے وچ سکی نالے دی شکل اک تیر دی طرحاں تنگ ہو جاندی ہے اتے سردیاں وچ پانی گھٹّ جاں کئی وار نہیں ہندا پر اپر باری دوآب نہر جو مادھوپور ہیڈورکس توں راوی وچوں نکلدی ہے، دا پانی علیپور ایسکیپ راہیں اس وچ چھڈیا جاندا ہے ۔ جدوں بارشاں دے دناں وچ ہڑ آؤندا ہے تاں ایہہ نالہ بہت بربادی کردا ہے اتے اس کھیتر وچ اس نوں اضل نالہ کیہا جاندا ہے ۔ ایہہ سپّ وانگ ول کھاندا چلدا ہے اتے راوی وچ پنڈ رینا اتے ککر نیڑے جا ڈگدا ہے ۔

گٹھ:پنجاب دے پہاڑی نالے

گٹھ:پنجاب دے ندی نالے
گٹھ:پاکستان دے ندی نالے
گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:دریا
ایک نالا

اس ندی نوں اپایا جاں اپاگا وی کیہا جاندا ہے ۔مہابھارت گرنتھ (8.44.10) اس نوں مدر دیش نال سبندھت ساکل (سیالکوٹ) کھیتر وچ دسدا ہے، جتھے جارتک (جٹّ) لوک جنہاں نوں واہک کیہا جاندا ہے، رہندے ہن ۔ پراچین ساہت وچ جنہاں جنپداں دا ورنن ہے، اوہناں وچوں مدر وی اک جنپد ہے جہڑا جہلم توں لے کے راوی تکّ پھیلیا ہویا سی اتے جسدا کیندر ساکیت سی جس نوں ہن سیالکوٹ ناں نال جانیا جاندا ہے، جو ایک ندی 'تے ستھت ہے اتے مہابھارت وچ اپاگا کیہا گیا ہے | اس جنپد وچ مدر لوک اتے جارتک لوک رہندے سن جہڑے ورتمان جٹّ لوکاں دے وڈیرے سن ۔ مدر بادشاہ کرو نسل دے بادشاہاں نال کوٹنیتک سبندھ رکھدے سن، جنہاں نوں ویاہک سبندھاں نال پکیاں کیتا جاندا سی | مدر دیش دی شہزادی مادری کرو حکمران پانڈو نال ویاہی ہوئی سی ۔ مدر دے شاسک سلی نے مہابھارت یدھ وچ دریودھن دا ساتھ دتا سی ۔

سیالکوٹ ایک دے سجے کنڈھے 'تے اک اچے تکونے پہاڑی دے سرے 'تے جو جموں توں دکھن والے پاسے توں شروع ہندا ہے، اپر ستھت ہے ۔ بادشاہ شاہ جہاں دے پتر دارا شکوہ نے ایک ندی 'چوں پکوالا دی تھاں توں شیخوپور تکّ اک نہر کڈھی سی، جس نوں کپتی کیہا جاندا ہے ۔

ایک نالہ سکندر اعظم ویلے وی موجود سی | ہندستان توں مڑدیاں سکندر نے اپنی سینا نوں کئی یونٹاں وچ ونڈ کے، جھنگ اتے شورکوٹ دے درمیان کسے تھاں حکم دتا سی کہ اوہناں پاس جو برتن ہن، اوہناں نوں دریا وچوں پانی نال بھر لیا جاوے | اس طرحاں پانی دی سپلائی نوں مضبوط بنا کے اُہ ساندل بار (ساندلبار) دے کھیتر وچ رہندے مالو لوکاں 'تے ٹٹّ پیا ۔

ایک نالے دا پرانا وہن سانگلے توں تھلے تکّ ویکھیا جا سکدا ہے اتے پھر 29 کلومیٹر جھنگ دے پورب وچ وی، پر ہور 19 کلومیٹر شورکوٹ دے پورب تکّ اس دا پرانا وگن دا راہ نہیں لبھدا | شاید پرانے ویلے وچ ایہہ چناب وچ جا ڈگدا سی ۔ 

گٹھ:پنجاب دے پہاڑی نالے

گٹھ:پنجاب دے ندی نالے
گٹھ:پاکستان دے ندی نالے
گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:دریا
کٹورا نہر

ایہہ نہر 1870-71 وچ دریا ستلج دے سجے کنڈھے توں گنڈا سنگھ والے دے لاگے کڈھی گئی سی، جس دا بیڈّ 55 فٹّ چوڑا اتے اس دی سمرتھّ 685 کیوسکس سی ۔ ایہہ نہر لگبھگ 34 کلومیٹر، اک پرانے نالے وچ وگدی سی اتے پھر اس دیاں چار شاکھاواں پکھوکی، اٹاری، چونیاں اتے نئیوال بن جاندیاں سن ۔ایہہ ساریاں حسین خان والا، کھڈیاں، دوبلی، گدڑپور، چونیاں، شامکوٹ، شیرگڑھ اتے لڈیاں وغیرہ پنڈاں نوں پانی دندیاں سن ۔

گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:نہراں
خانواہ نہر

اس نہر دا پرانا ناں ڈھوٹواہ اے، جو 7ویں صدی دے کمبوج بادشاہ دے گوت ڈھوٹ نال سبندھت اے، جس دے آثار کھوتیوال دے کھنڈر بوڑیوال (ضلع وہاڑی) وچ دیکھے جا سکدے نیں، ایہ بادشاہ دے باغاں دی سنچائی لئی اتے کشتیاں راہیں سفر کرن لئی بنائی گئی سی ۔ ایہ دریا بیاس توں کھبے پاسیوں چونیاں نیڑے توں کڈھی گئی سی ۔ دریا بیاس اس ویلے چونیا دے پاس وگدا سی اتے سزاباد دے نیڑے چناب نال ملدا سی پر 1790 وچ ایہ ستلج نال ہریکے دے تھاں تے رل گیا ۔ پرانا وہن اجڑن نال اس علاقے دا نہری سسٹم وی اجڑ گیا ۔ اس طرحاں اس اجڑے علاقے نوں ستلج دریا 'چوں نہراں کڈھ کے آباد کیتا گیا ۔ ایہہ نہر کئی صدیاں چلدی رہی، 14ویں صدی وچ دیپالپور دا گورنر غیاث الدین تغلق سی ۔ اس دے اترادھکاری فیروز شاہ تغلق دی کھیتی باڑی نوں پروتساہت کرن دی نیتی نے اس کھیتر وچ ڈھوٹواہ توں علاوہ کئی نہراں کھودیاں، جویں کہ نصیرواہ، قطبواہ اتے خضرواہ ۔ تغلق خاندان توں پچھوں ایہہ نہر پھر اجڑ گئی پر اکبر دے اک منتری مرزا خاں نے اس نوں پھر آباد اتے انت کیتا ۔ مرزا خاں دے مگروں اس دے اترادھکاریاں نے نہر دا اجاڑا کر دتا | اسے زمانے وچ اس نہر نوں خانواہ دا ناں دتا گیا ۔

مہاراجہ رنجیت سنگھ ویلے اس دے دیوان رادھا رام نے اس نہر دا ہیڈّ دریا ستلج اپر پنڈ ماموکی نیڑے بنوایا اتے پرانی نہر تکّ اک نواں لنک کھدوا کے اس نال میل دتا ۔ اس نہر وچ 1807-1823 تکّ پاݨی وگیا ۔ فیر ایہ نہر 1841 تکّ اجڑی رہی ۔ مہاراجا رنجیت سنگھ دے پتر مہاراجا شیر سنگھ دے راج دوران اس نہر نوں فقیر چراغ دین نے پھر چالو کیتا ۔ 1849 وچ انگریزاں دے پنجاب اپر قبضے ویلے ایہ نہر چالو سی تے فیر نویں راج دے محکمہ نہر دے ماتحت آ گئی ۔ ایہ 65 فٹّ چوڑی تے ڈسچارج 1290 کیوسکس سی ۔ اس نہر دی ٹیل پنڈ چونتپور (ضلع منٹگمری) کول سی ۔اس دیاں کنگنواہ نارتھ، کنگنواہ ساؤتھ اتے بھاولڈھاس شاکھاواں سن ۔ اخیرلیاں دو شاخاں دیپالپور تے ہیپالپور دے کھیتر نوں سنچت کردیاں سن جیہڑا لہندے پنجاب دے ضلع اوکاڑا دا علاقہ اے ۔

گٹھ:پنجاب دیاں نہراں
گٹھ:پنجاب دیاں برساتی نہراں
گٹھ:نہراں
اپرسہاگ نہر

ایہہ نہر مہاراجہ رنجیت سنگھ دے سمیں 1816 وچ پٹی گئی اتے اس دا ہیڈّ دریا ستلج دے سجے کنڈھے پنڈ لولا دے پاس سی اتے ٹیل پنڈ بونگاحیات پاس ۔ بیڈّ 60 فٹّ اتے ڈسچارج 1540 کیوسکس ایہہ نہر 1840 تکّ چلدی رہی اتے 1855 تکّ اس ولّ کسے دا دھیان نہ آیا جد اس نوں برطانوی راج نے اپنے ہتھاں وچ لے لیا | اس دیاں کلیرواناوالا، روپسرن، ہاجیچند اتے بھنگا دھالیوال ڈسٹریبیوٹریاں سن ۔

گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:نہراں
لوئر سہاگ نہر

ایہہ نہراں مہاراجہ رنجیت سنگھ ویلے 1816 وچ سہاگ نالہ جہڑا ہڑ لیاؤندا سی، اس اپر ہیڈّ بنا کے پٹیاں گئیاں ۔ 1831 وچ اک ہور ہیڈّ بنا کے دیپالپور دے کھیتر نوں ڈھاہ دتا گیا ۔ برطانوی راج ویلے 1885-86 وچ اس نہر نوں نویں شکل دتی گئی اتے اس نوں دریا ستلج نال پنڈ لالو گدڑ (فاضلکا دے ساہمنے دریا دے دوجے پاسے) نیڑے میل کے، سرکاری ویسٹ لینڈ جو 142 مربع میل وچ سی، نوں پانی دتا گیا ۔ اس دیاں حویلی اتے موسیوال راج ڈسٹریبیوٹریاں سن ۔ اس دا بیڈّ 90 فٹّ اتے ڈسچارج 1420 کیوسکس ۔ نہر 53 کلومیٹر سہاگ نالے وچ وگدی سی تے پھر پارا نالہ وچ ۔ نہر دیاں دو شاکھاواں اک پارا نالے راہیں (پارا برانچ) اتے دوسری سہاگ نالے راہیں (سہاگ برانچ) سن ۔ ایہناں نہراں 'تے پیندی بھوئیں نال لگدے بہوابادی والے ضلعےآں دے کساناں نوں الاٹ کیتی گئی ۔ ٹھنڈھ دے موسم دوران ایہہ نہراں بند رہندیاں سن ۔ اس لئی آبادکاراں نوں اس موسم وچ سنچائی لئی کھوہ پٹن لئی کیہا گیا ۔ **لوئر سہاگ نہر** دی اک شاکھا پاکپٹن رجواہا اتے فریدپور سوآ سی ۔ ایہناں نہراں دے علاقے نوں سدا چلن والی دیپالپور نہر جہڑی ستلج ویلی پروجیکٹ ادھین بنی سی، اپر تبدیل کر دتا گیا | دیپالپور نہر حسینیوالا ہیڈّ ورکس توں دریا ستلج دے سجے کنڈھے توں کڈھی گئی سی، جہڑی پاکستان نال سندھو پانیاں دی سندھی(سندھ طاس معاہدہ) ادھین ہیڈّ توں بند کر دتی گئی سی .

گٹھ:پنجاب دیاں نہراں
گٹھ:پنجاب دیاں برساتی نہراں
گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:نہراں
گٹھ:پنجاب دا جغرافیہ
ضلع ڈیرا غازی خان

**ڈیرا غازی خان**، پنجاب، پاکستان دا اک ضلع اے۔ ایہدا صدر مقام ڈیرا غازی خان شہر اے۔

## تحصیلاں
* ڈیرا غازی خان
* کوٹ چُھٹا

گٹھ:پنجاب دے ضلعے
گٹھ:پنجاب
گٹھ:ضلع ڈیرا غازی خان
لوئر ستلج برساتی نہراں

ایہناں برساتی نہراں نوں امپیریئل کینال سسٹم کیہا جاندا سی، جہڑیاں ستلج دریا دے کھبے پاسیوں نکل کے ملتان ضلعے دے کجھ بھاگاں(حصےآں) نوں سنچت کردیاں سن ۔ ایہناں وچ بہت ساریاں نہراں 18ویں صدی دے ادھ وچ داؤدپوترا (ریاست بہاولپور دے شاہی ٹبر دے لوک) شکتی شالی قبیلے ولوں بنائیاں گئیاں سن، جنہاں پاس مغلاں دے پتن توں لے کے مہاراجہ رنجیت سنگھ دے شکتی پھڑن تکّ اس کھیتر دا بہت سارا علاقہ قبضے وچ سی ۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے گورنر دیوان ساون ملّ نے ایہناں نہراں نوں اتے ہور نہراں نوں وسایا تے سدھاریا ۔ ایہناں وچوں کجھ نہراں سن:
* **گولن محمد نہر**، 
***دیوان واہ نہر**، 
* **جامواہ خورد نہر**، جہڑی پنڈ میلسی اتے کھانپر پاسوں نکلدی سی، 
* **جامواہ کلاں نہر**، جہڑی پنڈ کھانپر پاسوں نکلدی سی، اس دے چھ رجواہے سن 
* **بہاولواہ نہر** جہڑی پنڈ جلا پاسوں نکلدی سی، جس دی سلتانواہ شاخ سی جس دیاں جمراہیواہ اتے ابنواہ ڈسٹریبیوٹریاں سن، 
* **محمد واہ نہر** شاہ پور پنڈ کولوں نکلدی سی جہڑی بسنتپر دے آلے-دوآلے نوں سنچت کردی سی، 
*** سدرواہ نہر** جس دی چھجوواہ ڈسٹریبیوٹری سی، 
* *باسلواہ نہر*' ستلج دے سجے پاسوں نکلکے لودھراں دے کھیتر نوں پانی دندی سی ۔ اس دیاں شیخ لارلیواہ مبارکواہ، کھانواہ اتے ہاپھزواہ ڈسٹریبیوٹریاں سن ۔ ایہو جہیاں 1850 وچ 19 نہراں سن، جہڑیاں پچھوں اک-دوجی وچ شامل کیتیاں گئیاں سن اتے 1903 وچ کیول تنّ میلسی، محمدواہ، بہاولواہ، لودھراں نہراں رہِ گئیاں سن، جہڑی 424 مربع میل علاقے دی سنچائی کردیاں سن ۔ ایہہ اپریل توں اکتوبر تکّ چلدیاں سن پر روپڑ توں سرہند نہر نکلن کارن، ستلج وچ پانی بہت گھٹ گیا اتے سال 1903-04 وچ ایہناں نال صرف263 مربع میل علاقے دی سنچائی ہندی سی ۔ ساؤنی دی فصل دی بجائی نہری پانی نال ہندی سی اتے ہاڑھی دی فصل کھوہاں دے پانی نال ۔ ودھ توں ودھ ڈسچارج ایہناں نہراں دا 5000 کیوسکس سی ۔ وڈیاں نہراں دی لمبائی 394 میل اتے ڈسٹریبیوٹریاں دی 328 میل سی ۔

## [[حاجیواہ نہر]]

ایہہ نہر وی لوئر ستلج نہراں وچ شامل سی ۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے سمیں ایہہ نجی ہتھاں ولوں بنی سی پر 1888 وچ نہر دا بندوبست ٹھیک نہ ہون کارن سرکاری انتظام تھلے آ گئی ۔ کینال دی تھلیوں چوڑائی 30 فٹّ، ڈسچارج 500 کیوسکس اتے لمبائی 62 کلومیٹر سی اتے اس نال 53 مربع میل علاقہ سیراب ہندا سی ۔

ایہناں ساریاں نہراں نوں ہیڈ سلیمانکی اتے ہیڈ اسلام توں نکلن والیاں نہراں نال سارا سال چلن والیاں نہراں وچ تبدیل کر دتا گیا ۔

گٹھ:ستلج دیاں نہراں
گٹھ:پنجاب دیاں نہراں
گٹھ:پنجاب دیاں برساتی نہراں
گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:نہراں
گٹھ:پنجاب دا جغرافیہ
حاجیواہ نہر

ایہہ نہر وی لوئر ستلج نہراں وچ شامل سی ۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے سمیں ملتان دے نواب غلام مصطفٰی خان خاکوانی نے کڈی تے اناں  دے فوت(1869) ہون توں بعد باقی کم انہاں دے پتر نواب غلام قادر خان خاکوانی نے1880وچ پورا کیتا 1888وچ نواب  غلام قادر دے فوت ہون وچ انہاں دے چاراں پتراں وچ نہر نوں لے کہ کافی رولا  پیا خان بہادر نواب محمد یار خان خوگانی تے نواب محمد یار خان خوگانی وچ رولا پیئے گیا ایہہ نجی ہتھاں ولوں بنی سی پر 1888 وچ نہر دا بندوبست ٹھیک نہ ہون کارن سرکاری انتظام تھلے آ گئی ۔ آج دے ضلع وہاڑی تے شہر دے بہت وڈے علاقے نوں سیراب کردی سی کینال دی تھلیوں چوڑائی 30 فٹّ، ڈسچارج 500 کیوسکس اتے لمبائی 62 کلومیٹر سی اتے اس نال 53 مربع میل علاقہ سیراب ہندا سی ۔

اس نہر نوں سلیمانکی اتے اسلام ہیڈ ورکس توں نکلن والیاں نہراں نال سارا سال چلن والیاں نہراں وچ تبدیل کر دتا گیا ۔

گٹھ:ستلج دیاں نہراں
گٹھ:پنجاب دیاں نہراں
گٹھ:پنجاب دیاں برساتی نہراں
گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:پنجاب دا جغرافیہ
شاہ نہر

ایہہ برساتی نہر مغل راج ویلے 1744 وچ کجھ شاہوکاراں ولوں دریا بیاس توں کھبے پاسیوں، مکیریاں دے آلے-دوآلے دے کھیتر نوں سنچت(آبپاش) کرن لئی کڈھی گئی سی ۔ ایہہ ریےء پنڈ دے نیڑیوں جہڑا مکیریاں توں 24 کلومیٹر دور ہے، نکلدی سی اتے اس دیاں ستھوان، لدھڑی، اجمیری، نوشہرا اتے شاہنہر، ڈسٹریبیوٹریاں سن ۔ نہر دی ڈھلوان کجھ غلط ہون 'تے ایہہ چھیتی ہی ریت نال بھر گئی ۔ چودھری دھجا سنگھ اتے علاقے دے ہور زمینداراں نے اس نہر نوں اپنے خرچے 'تے صاف کیتا اتے 1846-48 وچ مکیریاں شہر تکّ بھومی دی سنچائی ہون لگی ۔ نہر پھر وی لوڑیندیاں شرطاں پوری نہ کر سکی اتے اس دی حالت پھر 1869 وچ خراب ہو گئی ۔ اس ویلے دے ڈپٹی کمیشنر پارکنسن نہر پربندھن دا کم نویکلے طور 'تے لاگوُ کردیاں نہر توں لابھ لین والیاں کساناں توں نہر دی رکھوالی اتے مرمت لئی فنڈ اکٹھے کیتے اتے اس دا پربندھک اک تنخواہدار رکھیا جس دا ناں چودھری کھڑک سنگھ سی ۔ ایہہ سسٹم کارگر رہا اتے 1890 وچ اس دا پربندھ اپنے ہتھاں وچ لے لیا ۔ ایہہ پربندھ 1949-50 تکّ کم کردا رہا تے پنجاب دے سنچائی وبھاگ نے نہر دا کنٹرول اپنے ہتھاں وچ لے کے اپر پاری دوآب نہر دے مادھوپور ہیڈ ورکس دے ایکسیئن نوں اس دا پربندھن چارج دے دتا ۔

20ویں صدی دے سٹھویاں 'چ بیاس دریا اپر تلواڑا دے ستھان 'تے بیاس ڈیم ناں دا ڈیم بن جان کارن شاہ نہر دی کارکردگی بہت حد تکّ بھنگ ہو گئی ۔ اس سمسیا دے حل لئی ڈیم توں 8 کلومیٹر تھلے تلواڑا ٹاؤنشپ دے ساہمنے دریا 'تے اک ویئر بنایا گیا تاں کہ نہر وچ پانی دی سپلائی نوں سچارو بنایا جاوے ۔ پھر اس ویئر نوں بیرج وچ تبدیل کرکے اتھوں اک ہور نہر مکیریاں ہائیڈل چینل کڈھی گئی، جہڑی 4 بجلی گھراں راہیں 164 میگاواٹ بجلی بنا کے بیاس 'چ ہی اگے جا کے ڈگدی ہے ۔ مکیریاں ہائیڈل چینل دی پاور ہاؤس نمبر 1 توں تھلے شاہ نہر نوں پانی سپلائی کیتا گیا ۔ اس طرحاں کرن نال جتھے پہلاں سنچائی 15000 ایکڑ توں ودھ نہیں سی ہندی، اتھے ہن ایہہ 51000 اےکڑ (1963) تکّ ودھ گئی ہے ۔ ہن اس نہر دیاں 4 ڈسٹریبیوٹریاں ہن ۔ (ا) فیڈر نمبر 1، فیڈر نمبر 2، (2) چنگروان ڈسٹریبیوٹری اتے حاجیپور ڈسٹریبیوٹری ۔

گٹھ:پنجاب دیاں نہراں
گٹھ:بیاس دیاں نہراں
گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پنجاب دا جغرافیہ
گرے کینال سسٹم

ایہہ نہری سسٹم بہت ہی ودھیا تے سائنسی طور 'تے ڈزائین ہویا جس نے دریا ستلج دے کھبے پاسے فروزپور ضلعے دے کھیتر نوں سنجیا ۔ فروزپور دے ڈپٹی کمیشنر کرنل ایل. جے. ایچ. گرے دے ناں 'تے رکھے گئے اس سسٹم 'تے 1875-76 وچ کم شروع ہویا ادوں 11 نہراں بنائیاں گئیاں ۔ دو ہور نہراں 1883 وچ بنیاں ۔ فاضلکا تحصیل دے ضلع فیروزپور وچ 1885 وچ شامل ہون تے ایہناں نہراں نوں نویں دکھ دتی گئی ۔ ایہہ ساریاں نہراں دریا ستلج دے کھبے کنڈھے پھلور توں فروزپور تکّ دے پیندے حصے وچ پیندیاں سن اتے ایہناں دے ناں الاہیواہ، آگاواہ، دولتواہ، کاماواہ، بچیمواہ، فتح واہ، برنیسواہ، مایاواہ وغیرہ سن ۔ اک نویں کنگواہ ناں دی نہر 20ویں صدی دے شروع وچ بنائی گئی ۔ اک منڈل افسر (ایکسیئن) ایہناں نہراں دی دیکھ-ریکھ کردا سی ۔ ایہناں دی لمبائی لگبھگ 1650 کلومیٹر سی اتے ڈسچارج 6340 کیوسکس ۔ ایہہ مونسون دے موسم وچ جدوں دریا اچا وگدا سی، کم کردیاں سن اتے 42500 (1947  ) اےکڑ رقبہ ایہناں نال سیراب ہندا  سی ۔ ایہہ نہر سہکارتا دے نیماں انوسار بنیاں اتے اسے انوسار دیکھ-ریکھ ہندی سی ۔ اس لئی 3 آنے توں 4 آنے (20 پیسے توں 25 پیسے) پرتی گھماں (ایکڑ دا 5/6 حصہ) زمینداراں پاسوں لئے جاندے سن ۔ سالانہ ریت کڈھن اتے ہور کماں لئی 8-10 آنے پرتی گھماں لئے جاندے سن ۔ سرکار، پرتی گھماں 12 آنے چنگی فصل لئی اتے 6 آنے پرتی گھماں گھٹیا فصل دی رائلٹی لیندی سی ۔ ہن بھاکھڑا ننگل پروجیکٹ ادھین 19ویں صدی دے 6ویں دہاکے وچ سرہند نہر دی سدھواں برانچ تھلے ایہناں نہراں دے کھیتر نوں شامل کر لیا گیا ۔

گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:نہراں
گھگر برساتی نہراں

گھگر دریا دے پانی دا جھیلاں اتے دلدلی تھاواں وچ کھپت ہو جان کارن سرسا توں تھلے ماڑی حالات پیدا ہو جان کارن بیکانیر ریاست اتے برطانوی سرکار وچکار ایہہ فیصلہ ہویا کہ دھنور جھیل جہڑی سرسا توں 13 کلومیٹر دی وتھّ 'تے ہے، اک وچ تبدیل کر دتا جاوے اتے اوٹو دی تھاں اک ویئر بنا کے دو نہراں ویئر دے دوواں سریاں توں کڈھیاں جان جنہاں دی سمرتھا 1000 کیوسکس ہووے ۔ ایہہ دو نہراں دے ناں ناردرن اتے سدرن سن ۔ بیکانیر ریاست انپاتک خرچے نوں منّ گئی ۔ ایہناں نہراں نوں بناؤن لئی کال لیبر 1896-97 وچ ورتی گئی ۔ ایہناں نہراں نے 1897 وچ سنچائی کرنی شروع کر دتی ۔ برطانوی پنجاب اتے بیکانیر ریاست دا کرم وار رقبہ 130 اتے 117 مربع میل سی، جس وچوں کرم وار 53 اتے 35 مربع میل سنچائییوگ سی ۔ایہناں نہراں دا کھیتر بھاکھڑا کینال سسٹم پورا ہون تے اس وچ ملا کر لیا گیا ۔ ہن ساؤتھ گھگر برانچ جہڑی اوٹو فیڈر دی ٹیل توں نکلدی ہے، بھاکھڑا مین لائن نہر دا 226 کیوسکس پانی راجستھان صوبے نوں سپلائی کردی اے ۔

گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:نہراں
سرسوتی برساتی نہر

ایہہ برساتی نہر 1895-96 وچ ڈسٹکٹ بورڈ کرنال ولوں نہری محکمے دے دتے ڈزائین انوسار بنائی گئی ۔ ایہہ کروکشیتر پاس بیسیپور جھیل توں کڈھی گئی سی، جس توں انسچت پانی دی سپلائی ہندی سی ۔ سنّ 1947 وچ اس نہر توں 154880 ایکڑ بھومی نوں پانی ملیا سی ۔ بھاکھڑا ننگل پروجیکٹ مکمل ہون 'تے بھاکھڑا مین لائن نہر دی نروانا برانچ تھلے اس سارے کھیتر نوں پالیا گیا ہے ۔ اس طرحاں پورا سال پانی دی سپلائی ہون لگی ہے ۔

گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:نہراں
بنوڑ نہر

بنوڑ نہر گھگر دریا دی برساتی نہر ہے، جہڑی چھتبیڑ پاسوں نکلدی ہے ۔ اس نہر دی کارجکشلتا کجھ ودھیا نہیں ۔ اس نہر دا کھیتر ستلج-یمنا-لنک (ایس.وائی.ایل.) ادھین کر دتا گیا ہے، جہڑی بھارتی پنجاب اتے ہریانہ درمیان جھگڑے ادھین ہے ۔ پھولکیاں سٹیٹس دے گزٹ 1904 وچ اس نہر دے بارے ایوں لکھیا ہے ۔ ایہہ مہاراجہ کرم سنگھ دے سمیں بنی سی اتے مہاراجہ مہیندر سنگھ دے سمیں 1915 وچ اس نوں پربھاوشالی بنایا گیا ۔ ایہہ پرانے بنوڑ دے شہر توں پنج جاں چھ میل اپر دریا گھگر دے سجے پاسے توں نکلدی ہے ۔ اس دی ورتوں بھاری ہڑھاں وچ 25 میل تے پیندے بہادرگڑھ دے قلعے تکّ ہے ۔ پر کجھ سمیں توں اس دی ورتوں 12 میل توں اگے نہیں ودھی ۔ شاید اس دی الاٹمینٹ نوں بدلن دی لوڑ ہے ۔ صرف اک نہر ہے، جس توں پنڈ دیاں کھنڈاں جاں سوئے نکلدے ہن ۔ خریف دی فصل ویلے گھٹّ ہی سنچائی ہی ہندی ہے ۔

گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:آبی جغرافیہ
گٹھ:پانی
گٹھ:نہراں