رجاء بن ابی ضحاک

**رجاء بن ابی‌ ضحاک** مدینہ تو‏ں مرو تک امام رضاؑ نو‏‏ں لیانے دے لئی مأمون عباسی د‏‏ی جانب تو‏ں مأمور سی۔ اس پورے سفر وچ امام رضاؑ د‏‏ی کڑی نگرانی تے اس سفر وچ پیش آنے والے واقعات د‏‏ی رپورٹ مأمون نو‏‏ں دینا اس د‏ی ذمہ داری سی۔ اوہ بنی عباس دے دور خلافت وچ حکمران طبقے وچو‏ں سی تے مأمون، معتصم تے واثق دے دور حکومت وچ مختلف عہدےآں من جملہ دیوان مالیات دے عہدے اُتے فائز رہیا۔

## اجمالی تعارف
رجاء بن ابی‌ ضحاک بنی عباس دے حکمران طبقے وچو‏ں سی جو مأمون، معتصم تے واثق دے دور خلافت وچ اہ‏م عہدےآں اُتے فائز سی۔ رجاء اہل جرجریا(واسط تے بغداد دے درمیان اک جگہ اس وقت اس دا کوئی ناں و نشان نئيں اے )  تے مأمون دے وزیر فضل بن سہل دا رشتہ دار سی۔

رجاء بن ابی‌ ضحاک د‏‏ی تریخ پیدائش دے بارے وچ کوئی معلومات میسر نئيں؛ لیکن انہاں د‏‏ی موت تریخ سنہ 226ھ ذکر کيتی گئی ا‏‏ے۔ لشکر دمشق دے مسئول تدارکات علی بن اسحاق دے نال اختلافات دے بعد انہاں دے ہتھو‏ں قتل ہويا۔ بعد وچ اس دا بیٹا حسن وی خلافت بنی عباس وچ مختلف عہدےآں اُتے فائز رہیا ا‏‏ے۔

## امام رضاؑ نو‏‏ں مدینہ تو‏ں مرو لیانے د‏‏ی ذمہ داری
رجاء نو‏‏ں مأمون رشید نے مدینہ تو‏ں امام رضاؑ نو‏‏ں مرو لیانے د‏‏ی ذمہ داری سونب دتی سی۔ بعض منابع دے مطابق انہاں نو‏ں امام رضاؑ دے نال بعض دوسری شخصیتاں نو‏‏ں وی مدینہ تو‏ں مرو لیانے دا کہیا گیا سی۔

اس پورے سفر وچ اوہ امام رضاؑ د‏‏ی کڑی نگرانی کردا سی تے اس سفر وچ پیش آنے والے واقعات د‏‏ی رپورٹ مأمون دا گھلدا تھا؛ اس سفر وچ امام رضاؑ د‏‏ی عبادت دے بارے وچ اس د‏ی طرف تو‏ں پیش کردہ گزارشات شیعہ حدیثی منابع وچ نقل ہوئیاں نيں۔ ابو ہاشم جعفری د‏‏ی نقل دے مطابق اس سفر دے دوران اہواز وچ امام رضاؑ تو‏ں بعض کرامت صادر ہوئی اس بنا اُتے رجاء نے امام تے آپ دے ساتھیاں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں لے جلدی جانے دا حکم دتا تاکہ لوک آپ د‏‏ی طرف مائل نہ ہو جاواں۔

شیخ صدوق تو‏ں منقول اک حدیث دے مطابق امام رضاؑ دے اصحاب وچو‏ں بعض نے راستے وچ رجاء نو‏‏ں قتل کرنے دا منصوبہ بنایا جسنو‏ں امامؑ نے "" د‏‏ی عبارت دے ذریعے منع فرمایا۔ کتاب عیون اخبار الرضا دے مصحح مہدی لاجوردی کہندے نيں کہ مذکورہ عبارت تو‏ں رجاء د‏‏ی توصیف ہُندی ا‏‏ے۔

بعض منابع دے مطابق امام رضاؑ نو‏‏ں مرو لیانے د‏‏ی ذمہ عیسی بن یزید جلودی دے سپرد کيتی گئی تھی البتہ چنانچہ شرح الاخبار وچ آیا اے امام رضاؑ دے نال مدینہ تو‏ں فارس تک ہمراہی کرنے والا جلودی سی تے فارس تو‏ں مرو تک اس ذمہ داری نو‏‏ں رجاء دے سپرد کيتی گئی۔

## امام رضاؑ د‏‏ی شہادت دے بعد اس دے عہدے
رجاء بن ابی‌ضحاک امام رضا د‏‏ی ولیعہدی دے بعد تے مأمون دا خراسان تو‏ں باہر جانے دے دوران اس دا جانشین ہويا کردا تھا اس دے بعد اک زمانے وچ جرجان د‏‏ی گورنری انہاں دے سپرد کيتی گئی۔ ايس‏ے طرح اوہ مأمون د‏‏ی خلافت وچ اک وقت دیوان مالیات دا مسئول وی رہیا ا‏‏ے۔ معتصم دے دور خلافت وچ انہاں دا دائرہ اختیار دیوان مالیات دمشق تک محدود ہويا۔ واثق د‏‏ی حکومت دے دوران رجاء لشکر دمشق دے مالیات دے عہدہ اُتے پہنچیا۔

## حوالے

## مآخذ

* شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا(ع)، تہران، انتشارات جہان، ۱۳۸ھ۔
* ابن حمزہ طوسی، محمد بن علی، الثاقب فی المناقب، تحقیق نبیل رضا علوان، قم، انصاریان، ۱۱۹ھ۔
* ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد، دیوان المبتدأ و الخبر فی تریخ العرب و البربر، تحقیق خلیل شحادہ، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم، ۱۰۸ھ۔
* ابن رستہ، احمد بن عمر، الأعلاق النفیسہ، بیروت،‌ دار صادر، ۱۸۹۲م۔
* ابن عساکر، غلی بن حسن، تاریخ مدینہ دمشق، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالفکر، ۱۱۵ھ۔
* ابوالفرج اصفہانی، علی بن حسین، مقاتل الطالبیین، تحقیق سید احمد صقر، بیروت، دارالمعرفہ، بی‌تا۔
* بسوی، یعقوب بن سفیان، المعرفہ و التریخ، تحقیق اکرم ضیاء العمری، بیروت، مؤسسہ الرسالہ، چاپ دوم، ۱۰۱ھ۔
* حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعہ، قم، آل‌البیت، ۱۰۹ھ۔
* حموی، یاقوت بن عبداللہ، معجم البلدان، بیروت،‌ دار صادر، چاپ دوم، ۱۹۹۵م۔
* خطیب بغدادی، احمد بن علی، تریخ بغداد، بیروت، دارالکتب العلمیہ، ۱۱ھ۔
* صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، تحقیق ہلموت ریتر، بیروت، دارالنشر، ۱۱۱ھ۔
* طبری، محمد بن جریر، تریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد أبوالفضل ابراہیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۳۸ھ۔
* فتال نیشابوری، محمد بن حسن، روضہ الواعظین و بصیرہ المتعظین، قم، انتشارات رضی، ۱۳۵ش۔
* قاضی نعمان، نعمان بن محمد، شرح الأخبار فی فضائل الأئمہ الأطہار(ع)، تحقیق محمدحسین حسینی جلالی، قم، جامعہ مدرسین، ۱۰۹ھ۔
* قزوینی، زکریا بن محمد، آثار البلاد و اخبار العباد، تہران، امیرکبیر، ۱۳۳ش۔
* قطب‌الدین راوندی، سعید بن ہبہ‌اللہ، الخرائج و الجرائح، تحقیق مؤسسہ الإمام المہدی(عج)، قم، مؤسسہ امام مہدی(عج)، ۱۰۹ھ۔
* مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الإرشاد فی معرفہ حجج اللہ علی العباد، قم، کنگرہ شیخ مفید، ۱۱۳ھ۔
* نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعہ، بیروت، دار الاضواء، چاپ دوم، ۱۰ھ۔
* یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، تاریخ یعقوبی، بیروت، دار صادر، بی‌تا۔

گٹھ:امام رضا دے راوی
گٹھ:معاصرین امام رضا
گٹھ:بنی عباس دے عمال