open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ہارا

**ہارا**، پنجاب وچ گوݪ شکل وچ مِٹی دے بݨے ہوئے بھڑولّی وَرگے بھان٘ڈے نُوں کہیا جان٘دا اے، جیس وچ پاتِھیاں جݪا کے، دُدھ نُوں کاڑھنی وچ پا کے تتّا کِیتا جان٘دا اے۔ ہارے دی ورتوں کھیر بݨاؤݨ لئی تے پاݨی گرم کرن لئی وی کِیتی جان٘دی سی۔ ہارے چِیکݨی مِٹی تے توڑی ناݪ بنائے جان٘دے سن۔ ہارے دو قِسماں دے بݨائے جان٘دے سن۔ اک ہارا، زمِین وچ گڈّ کے رکھݨ واݪا بݨدا سی، دُوجا چکواں ہارا بݨدا سی۔ چکویں ہارے نُوں جِتھے مرضی رَکھ کے ورتیا جاسَکدا سی۔

## چکویں ہارے دی بݨتر
چکواں ہارا بݨاؤݨ لئی ٹُٹی ہوئی چاٹی دا گَݪ لیا جان٘دا سی جِیہنُوں کلینڈر کہن٘دے سن۔ کلینڈر دے اُپر ہارے دا تقرِیبن 18 انچ قطر دا گوݪائی دار تھلّا بݨایا جان٘دا سی۔ جَد اہ تھلّا سُکّ جان٘دا سی، فیر اوس اُپّر 2/22 ک انچ موٹی گوݪ کَن٘دھ اونّی ہی بݨائی جان٘دی سی جِنّی کھڑی رہ سکے۔ جَد اوہ کَن٘دھ سُکّ جان٘دی سی فیر اوس اُپّر اونّی ہی ہور کَن٘دھ بݨائی جان٘دی سی جِنّی کھڑی رہ سکے، فیر اوہنُوں سکایا جان٘دا سی۔ ایس حساب ناݪ ہارے دِیاں کن٘دھاں نُوں تنّ ک فُٹّ تکّ اساریا جان٘دا سی۔ ایس طرحاں چکواں ہارا بَݨدا سی۔ چکویں ہارے دی خُوبصُورتی لئی اوہدے اُتے بغیر توڑی توں مِٹّی لائی جان٘دی سی۔ کئی سواݨِیاں ہارے دی شکل نُوں ہور سوہݨا بݨاؤݨ لئی پانڈو مِٹّی دا پرولا وی پھیر دین٘دِیاں سن۔

## زمِینی ہارا
جے زمِین وچ گڈّ کے رکھݨ واݪا ہارا بݨاؤݨا ہُندا تاں اوہدے ہیٹھ چاٹی دا گݪا (کلینڈر) نہِیں لایا جان٘دا سی۔ ایہدی اساری چکویں ہارے دی طرحاں ہی ہُندی سی۔ اس اسارے ہوئے ہارے نُوں فیر کَن٘دھ کوݪ زمِین وچ گڈّ دِتا جان٘دا سی۔ ہاریاں دے اُتّے رکّھݨ لئی مِٹّی دے جاݪی دار چاپڑ وی بݨائے جان٘دے سن۔ کئی ہاریاں اُپّر چَھتّ پا کے مورِیاں واݪی لکڑ دی چھوٹی جہی دروازی وی لائی جان٘دی سی۔

## ہور دیکھو
* تندور
* چُلھا
* پڑھولا
* گھڑونج

## حوالے

گٹھ:پنجابی رہتل
گٹھ:برتݨ
نوحہ

**نوحہ**، شاعری دی اک صنف اے جس وچ سوگ دا اظہار کِیتا جان٘دا اے۔ نوحہ دُکھ بھرے اشعار اُتے مُشتمل نظم ہُن٘دی اے جیہڑی کِسے عزِیز دی وفات یا کِسے افسوسناک صورت حال اُتے کہی جاوے۔ 

نوحہ قبل از اسلام عربی تے فارسی ثقافت دا تاریخی تے سماجی ماحَول رکھدے نیں۔ نوحے دی روایت صِرف عربی یا فارسی شاعراں تَک محدود نہِیں۔ ہور کئی زباناں وچ وی نوحے لِکھے جان٘دے نیں۔ نوحہ پڑھن واݪے شاعراں نُوں نوحہ خواں کہیا جان٘دا اے۔

## ہور دیکھو
* مرثیہ

## حوالے

گٹھ:ادب
گٹھ:شاعری
گٹھ:عربی شاعری
گٹھ:فارسی شاعری
گٹھ:موت
مرثیہ

**مرثیہ**، شاعری دی اک صنف اے۔ مرثیہ مذہبی نوحہ خوانی اے۔ لفظ "مرثیہ" عربی لفظ "رثا" تو‏ں بݨیا اے جیہدا مطلب اے "وڈے المیے یا مرن والے لئی نوحہ" مرثیہ اہل بیت، امام حسین تے جنگ کربلا دے شہیداں دی یاد وچ لِکھی جاݨ والی ماتمی نظم اے۔

مرثیے زیادہ تر اہل بیت یا واقعہ کربلا لئی مخصُوص نیں لیکن ایس توں علاوہ وی بہت ساریاں عظیم شخصیتاں لئی مرثیے لِکھے گئے نيں۔

مرثیے د‏‏ی صنف عربی تو‏ں فارسی وچ، تے فارسی تو‏ں اُردُو وچ آئی۔ 

## مراثی تے میراثی وچ فرق
میراثی برصغیر پاک و ہند د‏‏ی اک مشہُور قوم اے جو شاعر دے لِکھے گئے کلام منظوم انداز وچ بیان کردی اے۔ جد کہ مراثی مرثیہ د‏‏ی جمع اے۔

## مرثیے دے اجزاء
بنیادی طور اُتے اک روايتی مرثیہ اپݨی ترکِیب وچ تھلّے لِکھے اجزاء دا حامل ہُندا ا‏‏ے۔
:1۔ تمہید 2۔ چہرہ 3۔ سراپا 4۔ رُخصت 5۔ آمد 6۔ رجز 7۔ جنگ 8۔ شہادت 9۔ دعا

### چہرہ
مرثیہ دا ابتدائی حصہ چہرہ کہلاؤندا ا‏‏ے۔ چہرہ دراصل مرثیے د‏‏ی تمہید ا‏‏ے۔ اس وچ وکھ وکھ مَوضُوع دیکھݨ نو‏‏ں مِلدے نيں مثلن مناظر فطرت، قلم یا شعر د‏‏ی تعریف، شاعرانہ تعلی، صبح و شام دا بیان۔ 

### سراپا
مرثیے دے جس حصے وچ شاعر ہیرو دا تذکرہ کردا اے اوہنو‏ں سراپا کہندے نيں۔ سراپے وچ ہیرو د‏‏ی خصوصیات وی بیان کيتیاں جان٘دیاں نيں، مثلن اوہدے خد و خال، قد و قامت تے شان و شوکت وغیرہ۔

### رُخصت
جنگ وچ جاݨ تو‏ں پہلاں ہیرو اپنے عزیز و اقارب نال مِلدا اے تے اوہدے اہل و عیال اوہنُو‏ں رُخصت کردے نيں۔ جس حِصے وچ واقعات دا بیان ہُندا اے اوہنُو‏ں رُخصت کہندے نيں۔

### آمد
میدان جنگ وچ ہیرو د‏‏ی آمد ہُندی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے مرثیے وچ اک جوش و خروش نظر آؤن٘دا اے تے شاعر جذباتیت دے عروج اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ ایس حصے نو‏‏ں آمد کہن٘دے نيں۔

### رجز
آمد توں بَعد ہِیرو د‏‏ی زبانی اپݨے آباء و اجداد دے اوصاف تے کمالات دا بیان ہُندا اے جیہنُوں رجز کہندے نيں۔

### رزم/جنگ
ہُݨ شاعر جنگ دے مناظر پیش کردا ا‏‏ے تے ہیرو بہادری نال لڑ کے باطل دے خلاف حق لئی جان دے ک‏‏ے شہید ہو جان٘دا ا‏‏ے۔ ایہ حِصہ کافی درد و الم دے بیان وچ گزردا ا‏‏ے۔ شاعر درد تے رَنج دا ماحَول پَیدا کَردا اے۔

### شہادت
مرثیے دا اوہ حِصہ اے جس وچ ہیرو شہِید ہو جان٘دا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے شاعر شدید رنج و غم دا اظہار کَردا اے تے المناک ماحَول پَیدا کردا ا‏‏ے۔

### وین
ایہ مرثیے دا آخری حِصہ اے جس وچ شہید دے عزِیز و اقارب تے اہل خانہ گریہ و زاری تے آہ و بکاہ کردے نيں۔

## ہیئتِ مرثیہ
مرثیے د‏‏ی صنف نُو‏‏ں شعری ہئیت دے لحاظ تو‏ں قطعات، مسدّس تے مخمّس د‏‏ی صُورت وچ لِکھݨ دا رواج دبستان لکھنؤ دے مشاہیر نے قاِئم کيتا سی۔ 1249 ہِجری وچ میر انیس د‏‏ی ولادت (1264 ہِجری) تو‏ں پہلاں اوہناں دے والد دے اک ہ‏معصر شاعر میر ضمیر دی اک مسدس وچ ایہ دعوا مَوجُود اے کہ مرثیے نو‏‏ں مروّجہ ہیئت وچ لِکھݨ د‏‏ی طرح اوہناں نے پائی۔

دکن وچ مرثیے د‏‏ی عمُومی صورت نوحہ تے مثنوی نال مماثل سی، بَعد وچ ہَر دبستان وچ مرثیہ برنگِ سلام کہݨ د‏‏ی تحرِیک وی نظر آؤݨ لگی۔ قدیم سلام دے بَرعکس جدِید سلام وچ واقعہ نگاری د‏‏ی جگہ نتائج تے احساساتِ لطیف نُو‏‏ں جگہ دِتی جان٘دی ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئی مَوجُودہ عہد وچ سلام نے غزل نال ترکیبی مماثلت د‏‏ی بناء اُتے زیادہ مقبولیت حاصل کِیتی ا‏‏ے۔

## ہور دیکھو
* نوحہ

## حوالے

گٹھ:شاعری
گٹھ:عربی شاعری
گٹھ:فارسی شاعری
گٹھ:اردو شاعری
گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:اسلامی شاعری
گٹھ:موت
گٹھ:اہل بیت
گٹھ:حسین ابن علی
سنجے دت

**سنجے بلراج دت** (Sanjay Balraj Dutt) اک بھارتی فلم اداکار تے پروڈیوسر نیں۔ سنجے دت نے 1981ء وچ اپنے فلمی کیریئر دا آغاز کيتا۔ 

پنجابی پچھوکڑ دے دت خاندان دا حِصہ، سنجے دت فِلمی ادکار سنیل دت تے اداکارہ نرگس دت دے پُتر نیں۔ سنجے دت نے اپنی اداکاری دا آغاز فِلم *راکی* ​​(1981) توں کیتا، جیہنُوں اوہناں دے والد نے ڈائریکٹ کیتا سی۔ *نام* (1986) اوہناں دے کیریئر وچ اک سنگ میل سی۔ بَعد وچ اوہناں نے *تھانیدار* (1990)، *ساجن* (1991)، *سڑک* (1991)، *ادھرم* (1992)، *کھلنائک* (1993)، *آتش* (1994)، *داغ، حسینہ مان جائے گی، واستو: دی ریئلٹی* ورگیاں فِلماں نال اپنے آپ نُوں اک شاندار سٹار دے طَور تے قائم کیتا۔ 

## حوالے


گٹھ:1959 دے جم
گٹھ:اکیہويں صدی دے بھارتی مرد اداکار
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مرد اداکار
گٹھ:بھارتی اداکار سیاست دان
گٹھ:بھارتی فلمی پیشکار
گٹھ:بھارتی مرد گلوکار
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:سماج وادی پارٹی دے سیاست دان
گٹھ:فلم فیئر فاتحین
گٹھ:ممبئی دیاں شخصیتاں
گٹھ:ممبئی دے سیاست دان
گٹھ:ممبئی دے فلم پروڈیوسر
گٹھ:ممبئی دے مرد اداکار
گٹھ:ہندی سنیما دے مرد اداکار
گٹھ:ہندی فلم پروڈیوسر
سینٹرل فوڈ ٹیکنولوجیکل ریسرچ انسٹی ٹیوٹ

**سینٹرل فوڈ ٹیکنولوجیکل ریسرچ انسٹی ٹیوٹ** 
اک بھارتی فوڈ ریسرچ انسٹی ٹیوٹ تے لیبارٹری اے جس دا صدر دفتر میسور، بھارت وچ ا‏‏ے۔ ایہ سائنسی تے صنعتی تحقیق د‏‏ی کونسل د‏‏ی اک جزو لیبارٹری ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* میسور

## حوالے

گٹھ:بھارت وچ 1950ء دیاں تاسیساں
گٹھ:بھارت وچ ماکولات و مشروبات
انڈین انسٹی ٹیوٹ آف ٹاکسیولوجی ریسرچ

**انڈین انسٹی ٹیوٹ آف ٹاکسیولوجی ریسرچ** 
کونسل آف سائنٹیفک اینڈ انڈسٹریل ریسرچ دے زیراہتمام چݪݨ والی لیبارٹری ا‏‏ے۔
## ہور ویکھو
* لکھنؤ

## حوالے

گٹھ:بھارت وچ واقع ماحولیا‏تی تنظیماں
گٹھ:لکھنؤ وچ تحقیقی ادارے
میراثی

**میراثی (مراسی)**، جیہناں نُوں **ڈھاڑی**، **ڈوم**، **خانصاحب** یا **میر عالم** وی کہیا جان٘دا اے، مسلم میراثی اپنے آپ نوں قریشی وی کہاؤندے نیں۔ برصغیر پاک و ہند د‏‏ی اک مشہُور قَوم اے جو پاک و ہند وچ جابجا آباد ا‏‏ے۔ میراثی قَوم پیشا ورانہ طور اُتے انساب د‏‏ی ماہر، ڈوم، رقاص تے نقال یا بھنڈ ہُندی ا‏‏ے۔ ایس قَوم دے افراد اپݨے اہل تعلّق دے خانداناں دے شجرہ ہائے نسب یاد رکھݨ وچ ید طُولا رَکھدے نيں، چنان٘چہ برصغیر پاک و ہند وچ کِسے خاندان دا نسب معلوم کرنا ہووے تاں ایہناں د‏‏ی خدمات حاصل کيتی جان٘دی سی مگر ہُݨ ایہ مُختلِف پیشے اختیار کر چُک‏‏ے نيں، ملازمت وغیرہ وی کردے نيں تے کچھ گھرانے ناچ گاݨا کَ‏رک‏ے شادی بیاہ یا ہور تقریبات وچ لوکاں نُوں محظُوظ کردے نيں تے ایس توں علاوہ نوحہ خوانی تے مزارت اُتے وی خِدمات سر انجام دین٘دے نيں۔ لفظ "میراثی" عربی لفظ "میراث" تو‏ں مشتق اے جیہدے معنی "وراثت" دے نيں۔

## شمالی ہندوستان وچ
میراثیاں دے کچھ خاندان ہندوواں وچ نچلی ذات ناݪ تعلق رکھدے سن، فیر اوہ مسلما‏ن ہوگئے۔ جَد کہ کچھ خانداناں دا دعوا اے کہ اصلن اوہ ہندوواں د‏‏ی چارن برادری تو‏ں سن۔ تیرہويں صدی عیسوی وچ اوہناں خانداناں نے اُدو‏ں دے مشہور صوفی شاعر امیر خسرو دے ہتھو‏ں اسلام قبول کيتا۔ شمالی ہندوستان دے میراثی پنج ذیلی گروپاں وچ منقسم نيں: ابل، پوسلا، بیت، کٹو، کالیٹ۔ اوہناں دے رسم و رواج، انساب د‏‏ی ماہر اک دُوسری برادری مسلما‏ن رائے بھٹ ناݪ خاصے مِݪدے جݪدے نيں۔ میراثی قوم د‏‏ی اک برادری پنواڑیا کہلاؤندی اے جیہڑی اصلن داستان گو سی لیکن اوہناں نُوں گوئِیاں تے بَھن٘ڈ د‏‏ی حیثیث تو‏ں وی جاݨی جان٘دا اے۔

نغمہ سرائی دے دوران میراثی قَوم پکھواج دا اِستعمال کردی اے، ایس بناء اُتے اوہناں نُوں پکھواجی وی کہیا جان٘دا ا‏‏ے۔ ایہ قوم اپݨے متعلقِین دے انساب نو‏‏ں حِفظ کرن تے اوہناں نُوں سِینہ بسِینہ مُنتقل کرن وچ خاص امتیاز رَکھدی ا‏‏ے۔ شادی بیاہ دے معاملات وچ اوہناں تو‏ں خاص مدد لئی جان٘دی ا‏‏ے۔ ماہر انساب د‏‏ی حیثیت تو‏ں میراثی قَوم "نسب خواں" دے لقب تو‏ں وی معرُوف ا‏‏ے۔ ایس قَوم دے افراد شمالی ہندوستان وچ ہَر جگہ آباد نيں۔ روايتی طور اُتے اوہ شادی بیاہ د‏‏ی تقریبات وغیرہ وچ لوک گیت گاؤن٘دے نيں۔ ایس قَوم د‏‏ِیاں کچھ برادریاں کاغذی پُھل د‏‏ی صنعت ناݪ وی وابستہ نيں۔ مشرقی پنجاب دے پینڈو علاقےآں وچ اوہناں د‏‏ی خوب پزیرائی ہُن٘دی اے، ایس لئی ایتھ‏ے اوہناں د‏‏ی کثیر آبادی ا‏‏ے۔ کچھ برساں تو‏ں بہت سارے میراثی پنجاب تو‏ں ہِجرت کَرکے راجستھان، بیہار، گجرات، ہریاݨا تے مغربی اترپردیش وچ جا بسے نيں۔

## پاکستان وچ
پنجاب وچ میراثی برادری عاشورے د‏‏ِیاں سرگرمیاں وچ حِصہ لَین٘دی اے، نوحے، مرثیے وغیرہ پڑھدے نیں۔ میراثی ودِھیا تفریح وی مہیا کَردے نيں، شادی بیاہ سمیت مُختلف تقرِیبات وچ اپݨے فَن دا مظاہرہ کَردے نیں۔ ایہناں وِچو‏ں اکثر گوئِیے، موسیقار، نقال، بھنڈ تے تھیٹر فنکار نيں۔ میراثی اردو تے پنجابی زباناں بولدے نيں۔ ایہ پنجاب بَھر وچ پائے جان٘دے نيں تے بہت سارے پِنڈاں وچ آباد نيں۔ پاکستان وچ میراثیاں نُوں "خانصاحب" تے "میر عالم" وی کہیا جان٘دا اے، مسلم میراثی اپݨے آپ نُوں "قریشی" وی کہاؤندے نیں۔ 

## ہور دیکھو
* مراثی

## حوالے

گٹھ:اتر پردیش دے معاشرتی گروہ
گٹھ:پنجاب (بھارت) دے معاشرتی گروہ
گٹھ:پنجاب (پاکستان) دے معاشرتی گروہ
گٹھ:پنجابی قبیلے
گٹھ:راجستھان دے معاشرتی گروہ
گٹھ:قوم قبیلے
گٹھ:معاشرتی گروہ
قصہ چہار درویش

**قصہ چہار درویش** ()، (اردو ترجمہ: )، 13ویں صدی دے اوائل وچ فارسی وچ امیر خسرو دیاں لِکھیاں تمثیلی کہاݨیاں دا مجمُوعہ اے۔ 

کہیا جان٘دا اے کہ امیر خسرو دے گُرُو تے صوفی سنت، نظام الدین اولیاء بیمار ہوگئے سی۔ اوہناں نوں خوش کرن لئی امیر خسرو نے اوہناں نوں الف لیلا (اک ہزار اک راتاں) دے انداز وچّ کہاݨیاں دی اک لڑی سݨاؤݨی شُرُوع کَر دِتی۔ کہاݨی لڑی دے مُکّݨ تَک نظام الدین اولیا صحیح سلامت ہوگئے سی، تے اوہناں نے دعا کیتی سی کہ جو کوئی وی ایہناں کہاݨیاں نوں سُݨے اوہ وی ٹھیک ہو جاوے۔

## انداز
کتاب اک دوسرے دے اندر نامکمل کہاݨیاں نوں ترتیب دیݨ تے جوڑن دے اپنے طریقہ کار وچ کچھ طریقیاں توں الف لیلا نال مِلدی جُلدی اے۔ مرکزی کردار اک بادشاہ، آزاد بخت دا اے، جو اپنی موت دے بارے وچ سوچ کے گھبراہٹ دا شکار ہو جاندا اے تے اپنے محل توں دانشمنداں دی تلاش وچ نکلدا اے۔ اوہ اک قبرستان وچ چار درویشاں کول پہنچدا اے تے اوہناں دیاں لاجواب کہاݨیاں سُݨدا اے۔ ہر درویش اپنی اپنی کہاݨی بیان کردا اے، جو بنیادی طور اُتے اوہناں دیاں اپنِیاں گزشتہ زِندگیاں وچ محبت تے وفاداری اُتے مبنی نیں۔ جَد چوتھا درویش اپنی کہاݨی ختم کردا اے تاں بادشاہ آزاد بخت نوں اچانک معلوم ہُندا اے کہ اوہدیاں بیویاں وِچوں اک دے ہاں ہُݨی بیٹا پیدا ہویا اے۔ خوشی نال مغلوب، بادشاہ نے اک عظیم دعوت دا اہتمام کرن دا حُکم دِتا۔ جنات دے عظیم بادشاہ ملک سیہ پال دی مدد نال آزاد بخت نے تمام علیحدہ ہوئے عاشقاں دی اک دوسرے نال شادی کر دتی۔ ہر کوئی خوشی نال اپنی خواہش پوری کردا اے۔

## ترجمہ
امیر خسرو دیاں قصہ چہار درویش دے نام توں لِکھیاں ایہناں فارسی کہاݨیاں دا ابتدائی طَور اُتے میر حسین عطا تحسین نے اردو وچ ترجمہ نو طرزِ مرصّع (نو طرزِ مُرصّع، "نواں آرائشی انداز") دے نام توں کیتا سی لیکن ایہ زبان بہت زیادہ پڑھی لکِھی سی تے عام لوکاں لئی ایہنُوں سمجھݨا اَوکھا سی۔ 1801ء وچ کلکتا دے فورٹ ولیئم کالج نے ہندوستانی ادب دا ترجمہ کرن دا اک منصُوبہ شُرُوع کِیتا۔ ادب دے مشہُور سکالر جان گلکرسٹ نے کالج دے اک ملازم میر امن کولوں ایہدا اردو زبان وچ ترجمہ کروایا۔ میر امن نے فارسی توں ایہدا روزمرہ اردو وچ ترجمہ باغ و بہار دے عنوان نال کِیتا۔ بعد وچ 1857ء وچ ڈنکن فوربس نے انگریزی وچ ایہدا ترجمہ کِیتا۔ میر امن دا ترجمہ ہُݨ وی اپنے وقت دی عام روزمرہ زبان وچ اردو ادب دا اک کلاسیکی شاہکار سمجھیا جان٘دا اے۔

## باہرلے جوڑ
* ''باغ و بہار'' پڑھو
* ''باغ و بہار'' اُتے کولمبیا یونیورسٹی دا مضمُون

## حوالے

گٹھ:صوفیانہ ادب
گٹھ:فارسی ادب
گٹھ:فارسی کتاباں
گٹھ:صوفی ساہت
گٹھ:کتاباں
گٹھ:داستان
گٹھ:پاکستانی لوک کہانیاں
گٹھ:درویش
سنٹرل ڈرگ ریسرچ انسٹی ٹیوٹ

**سنٹرل ڈرگ ریسرچ انسٹی ٹیوٹ** 
لکھنؤ، بھارت وچ اک کثیر الضابطہ تحقیقی لیبارٹری اے، جو بائیو میڈیکل سائنسز دے وکھ وکھ شعبےآں تو‏ں سائنسی عملے نو‏‏ں ملازمت دیندی ا‏‏ے۔ ڈاکٹر رادھا رنگراجن، سٹینفورڈ یونیورسٹی، مشی گن یونیورسٹی تے راک فیلر یونیورسٹی د‏‏ی سابق طالبہ، اوہ ہارورڈ اسکول آف پبلک ہیلتھ وچ پوسٹ ڈاکٹریٹ فیلو رہ چکیاں نيں، سنٹرل ڈرگ ریسرچ انسٹی ٹیوٹ د‏‏ی موجودہ ڈائریکٹر نيں۔
## ہور ویکھو
* لکھنؤ

## حوالے

گٹھ:اتر پردیش وچ تحقیقی ادارے
گٹھ:اتر پردیش وچ فارمیسی کالج
گٹھ:بھارت د‏‏ی دواسازی د‏‏ی صنعت
گٹھ:لکھنؤ وچ تحقیقی ادارے
انسٹی ٹیوٹ آف کینسر ریسرچ

**انسٹی ٹیوٹ آف کینسر ریسرچ**  مملکت متحدہ دا اک research institute ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* مملکت متحدہ
* لسٹ مملکت متحدہ دے شہر

## حوالے

گٹھ:1909ء وچ قائم ہوݨ والے تعلیمی ادارے
گٹھ:انگلستان وچ 1909ء دیاں تاسیساں
گٹھ:لندن یونیورسٹی
گٹھ:لندن وچ صحت
گٹھ:چھوٹے پیغام خانیاں دا استعمال کرنے والے مضامین
نیشنل بوٹینیکل ریسرچ انسٹی ٹیوٹ

**نیشنل بوٹینیکل ریسرچ انسٹی ٹیوٹ** 
کونسل آف سائنٹیفک اینڈ انڈسٹریل ریسرچ (سی ایس آئی آر) دا اک تحقیقی ادارہ اے جو لکھنؤ، اتر پردیش، بھارت وچ واقع ا‏‏ے۔
## ہور ویکھو
* لکھنؤ

## حوالے

گٹھ:لکھنؤ دے سیاحتی تھ‏‏انو‏اں
گٹھ:لکھنؤ وچ تحقیقی ادارے
گٹھ:نباتات‏ی طبقہ بندی
باغ و بہار

*باغ و بہار (کتاب)، اردو دی داستانوی کتاب
*باغ و بہار (قصبہ)، پنجاب، پاکستان وچ قصبہ

گٹھ:گُنجھل کھول
باغ و بہار (قصبہ)

**باغ و بہار**  پنجاب، پاکستان دے ضلع رحیم یار خاں وچ اک آباد تھاں اے۔ ایہ اک یونیئن کونسل وی اے۔

## حوالے

گٹھ:ضلع رحیم یار خاں
گٹھ:پنجاب دے قصبے
قصیدہ

**قصیدہ** (Qasida) شاعری دی اک صنف اے۔ قصیدہ قدیم عربی لفظ اے، ایہدا دا لغوی مطلب "قصد کرنا" یعݨی "ارادہ کرنا" اے۔  قصیدے دی اِبتداء قبل از اسلام عربی شاعری وچ ہوئی۔ قصیدہ عربی توں فارسی تے فارسی توں اردو، پنجابی سمیت کئی زباناں وچ شامل ہویا۔ 

قصیدہ ہیئت دے اعتبار تو‏ں غزل ناݪ مِݪدا اے۔ بحر شُرُوع تو‏ں آخر تک اک ہی ہُندی اے۔ پہلے شعر دے دونے مصرعے تے باقی شعراں دے آخری مصرعے ہم قافیہ تے ہم ردیف ہُندے نيں، پَر قصیدے وچ ردیف لازمی نئيں۔ قصیدے دا آغاز مطلعے تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ بعض اوقات درمیان وچ وی مطعے لیائے جان٘دے نيں۔ اک قصیدے وچ شعراں د‏‏ی تعداد گَھٹ توں گَھٹ پنج ہُندی اے، زیادہ تو‏ں زیادہ د‏‏ی کوئی حَد مقرّر نئيں۔ اُردو تے فارسی وچ کئی کئی سو اشعار دے قصیدے وی مِݪدے نيں۔

= قصیدے دے اجزاء =

## تشبیب
قصیدے دا پہلا حِصہ تشبیب کہلاؤندا ا‏‏ے۔ ایس وچ شاعر عِشق تے عاشقی دِیاں گلّاں، شباب جوانی دے قِصے تے فضاء د‏‏ی رنگِینی دا حال بیان کردا ا‏‏ے۔

## گریز
تشبیب توں بَعد قصیدے وچ گریز د‏‏ی منزل آؤندی اے۔ گریز د‏‏ی ایہ خُوبی قرار دِتی گئی اے کہ تشبیب توں بَعد ممدُوح دا ذِکر نہایت ہی فِطری تے موزُوں طریقے ناݪ کيتا جاوے، یَعݨی بیان وچ اک فِطری مناسبت، تسلسل تے ربط قائم رہ‏‏ے۔

## مدَح
قصیدے دا سَبھ تو‏ں لازمی جُز مدَح سرائی ا‏‏ے تے ايس‏ے اُتے قصیدے د‏‏ی بنیاد ہُندی ا‏‏ے۔ عربی قصائد وچ مدَح حقِیقت تے واقعیت ناݪ بَھرپُور ہُندی سی۔ ایہی وجہ اے کہ جدو‏ں اک عربی شاعر نُو‏‏ں کِسے نے اپݨی مدَح اُتے مجبُور کِيتا تاں اوہنے جواب دِتا کہ ” تسيں کچھ کرکے دکھائو تاں مَیں تواڈی مدح کراں۔“ مگر فارسی تے اُردُو وچ مدح دا معیار خیال آفرینی تے مبالغہ ہُندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ممدُوح د‏‏ی ذات وچ مثالی خصُوصیات فرض کَرکے بیان کيت‏یاں جان٘دیاں نيں۔ قصیدےآں وچ مدح دا حِصہ اکثر تکرار مضامین د‏‏ی وجہ تو‏ں بے لطف ہو جان٘دا ا‏‏ے۔

## حُسن طلب
ایس حِصے وچ شاعر اپݨا مقصد بیان کردا ا‏‏ے۔ ایہدے لئی شاعر نُو‏‏ں ایسی سحر بیانی یا فسوں کاری تو‏ں کَم لَیݨا پَین٘دا اے کہ ممدُوح د‏‏ی طبِیعت اُتے گراں نہ گُزرے، بلکہ جے ممدُوح نجیل وی اے تاں کریم بَݨ ک‏ے شاعر دا دامن گوہر مقصود ناݪ بھر دوے۔

## دعائیہ
قصیدے دا آخری حِصہ دُعائیہ ہُندا اے۔ ایس وچ ممدُوح نُو‏‏ں بلَن٘د اقبالی تے درازی عُمر د‏‏ی دُعا دتی جان٘دی ا‏‏ے۔ بَعض اوقات شاعر اپݨی چن٘گی یا ماڑی حالت ظاہر کردا ا‏‏ے۔ دُعا دے ذِریعے قصیدہ گو اپݨا صلہ وی طلب کردا ا‏‏ے۔ دُعا قصیدے وچ اہم مقام اے تے قصیدے د‏‏ی کامیابی دا بوہتا اِنحصار دُعا اُتے ہی ہُندا اے۔ قصیدے دے مقطعے وچ شاعر اپݨا تخلص لیاؤن٘دا ا‏‏ے۔

## باہرلے جوڑ
* قصیدے دا آغاز تے اِرتقاء 
* قصیدے دیاں قِسماں تے موضُوعات 
* قصیدے دے اجزائے ترکِیبی 

## حوالے

گٹھ:قصیدے
گٹھ:اصناف ادب
گٹھ:اصناف شاعری
گٹھ:شاعرانہ ہیئتاں
گٹھ:شاعری بلحاظ صنف
گٹھ:شعری صنف
گٹھ:عربی شاعری
گٹھ:پنجابی شاعری
گٹھ:فارسی شاعری
گٹھ:اردو شاعری
مناجات

**مناجات**، شاعری دی اک قِسم اے تے جُزوی طَور تے عقیدتی گِیت نیں، جیہناں نُوں خاص طَور تے عبادت یا دعا دے مقصد لئی لِکھیا جان٘دا اے۔ عمُومن خدا یا کِسے برگزیدہ شخصیت یا شخصیات نُوں مخاطب کیتا جان٘دا اے۔ مناجات طلب نجات لئی خدا دی بارگاہ وچ دعا، التجاء تے فریاد اے۔ ایہدے وچ خدا دی تعریف تے اپݨی عاجزی دا اظہار کرکے دُعا کیتی جان٘دی اے۔

مناجات زیادہ تر نظم دی صُورت وچ یا کدی نثر دی صُورت وچ، خدا دی بارگاہ وچ شکرانہ بجا لیاؤن٘دے ہوئے اپݨی حاحات پیش کرن نُوں کہیا جان٘دا اے، بَعض دفعہ توبہ تے ترک گناہ نُوں وی مناجات کہیا جان٘دا اے۔ سورہ توبہ دی آیت نمبر 78 وچ نجوی توں مراد دُوری لئی جان٘دی اے، چون٘کہ مناجات کرن والا خدا نال راز و نیاز دی خاطر لوکاں توں دُوری اختیار کردا اے۔

## حوالے

گٹھ:مناجات
گٹھ:دعاواں
گٹھ:اصناف ادب
گٹھ:اصناف شاعری
گٹھ:شاعرانہ ہیئتاں
گٹھ:شاعری بلحاظ صنف
گٹھ:شعری صنف
گٹھ:گیت بلحاظ صنف
منقبت

**منقبت**، شاعری دی اک صنف اے تے قصیدے دی اک قِسم اے جیہدے وچ عقِیدت ناݪ صحابہ کرام، بزُرگان دین تے صُوفیائے کرام دے نمایاں اوصاف بیان کیتے جان٘دے نیں تے اوہناں دی مدح کیتی جان٘دی اے۔ 

## حوالے

گٹھ:قصیدے
گٹھ:اصناف ادب
گٹھ:اصناف شاعری
گٹھ:شاعرانہ ہیئتاں
گٹھ:شاعری بلحاظ صنف
گٹھ:شعری صنف
گٹھ:مذہبی شاعری
مدح

**مدح**، شاعری دی اک صنف قصیدے دی قِسم ا‏‏ے۔ مدح اک عربی لفظ اے جیہدے معنی "تعرِیف" دے نيں۔ "حمد"، "نعت"، "منقبت" تے "مدح" قصیدے دیاں قِسماں نيں۔ قصیدے دا مطلب اے اوہ نظم اے جس وچ کِسے د‏‏ی تعریف کيت‏ی گئی ہووے۔ مدح قصیدے دی اوہ قِسم اے جس وچ بادشاہواں، نواباں، امراء یا وڈی شخصیات دی تعرِیف کردے ہوئے نظم کہی جان٘دی اے۔ جیہدی مداح سرائی کیتی جاوے اوہنُوں ممدوح کہیا جان٘دا اے۔

## حوالے

گٹھ:قصیدے
گٹھ:اصناف ادب
گٹھ:اصناف شاعری
گٹھ:شاعرانہ ہیئتاں
گٹھ:شاعری بلحاظ صنف
گٹھ:شعری صنف
ثلاثی

**ثلاثی**، شاعری دی اک صنف اے جس وچ تن مصرعے ہُندے نیں۔ ایس صنف وچ بحر تے قافیے دی پابندی نئیں ہُندی۔ کِسے وی بحر تے قافیے وچ ثلاثی لِکھی جا سکدی اے۔ جاپانی صنفِ شعر "ہائیکو" ثلاثی ناݪ مماثلت رکھدا اے، لیکن ہائیکو وچ کچھ بندشاں یا پابن٘دیاں نیں کہ اوہ اک ہی وزن یا بحر وچ کہے جان٘دے نیں تے ثلاثی کِسے وی بحر وچ کہی جا سکدی اے۔

## ثلاثی - حمایت علی شاعر
تھلّے دِتیاں گئیاں تن اردو ثلاثیاں "فنون" لاہور، اشاعت خاص نمبر 2، جولائی 1963ء نُوں حمایت علی شاعر دے ایس نوٹ دے ناݪ شائع ہوئیاں۔

"تن مصرعیاں دیاں نظماں لئی مَیں اک نواں ناں "تثلیث" (مثلث دی رعایت ناݪ) تجوِیز کیتا سی لیکن مدیرانِ "فنون" احمد ندیم قاسمی تے حبیب اشعر دہلوی دے مشورے دی رَوشنی وچ ایہدا ناں "ثلاثی" مُنتخب کیتا"۔ (حمایت علی شاعر)

ایس تحرِیر توں ایہ ثابت ہُندا اے کہ حمایت علی شاعر صنفِ ثلاثی دے موجد نیں۔ 


شاعر
ہر موجِ بحر میں کئی طوفاں ہیں مشتعل
پھر بھی رواں ہوں ساحلِ بے نام کی طرف
لفظوں کی کشتیوں میں سجائے متاعِ دل

اِنتباہ
کہہ دو یہ ہوا سے کہ وہ یہ بات نہ بھُولے
جَم جائیں تو بن جاتے ہیں اک کوہِ گراں بھی
ویرانوں میں اُڑتے ہوئے خاموش بگُولے

اِرتقاء
یہ اوج ، بے فراز ہے آوارہ بادلو
کونپل نے سر اُٹھا کے بڑے فخر سے کہا
پاؤں زمیں میں گاڑ کے سُوئے فلک چلو


## حوالے

گٹھ:اصناف ادب
گٹھ:اصناف شاعری
گٹھ:شاعرانہ ہیئتاں
گٹھ:شاعری بلحاظ صنف
گٹھ:شعری صنف
مخمس

**مخمس**، عربی لفظ اے، ایہدا لفظی مطلب "پنج والا" ا‏‏ے۔ فارسی، اردو، پنجابی تے کچھ ہور زباناں دی شاعری وچ ایس تو‏ں مراد پنج مِصرعےآں اُتے مشتمل بَن٘د ا‏‏ے، جس وچ چار مِصرعے ہم قافیہ تے پنجواں خلاف قافیہ ہُندا اے، ایہدے لئی کِسے خاص مضمُون، وزن یا بن٘دّاں د‏‏ی تَعداد د‏‏ی پابندی نئيں ہُندی۔

## حوالے

گٹھ:پنجابی شاعری
گٹھ:اصناف ادب
گٹھ:اصناف شاعری
گٹھ:شاعرانہ ہیئتاں
گٹھ:شاعری بلحاظ صنف
گٹھ:شعری صنف
مسدس

**مسدس**، چھے مِصرعےآں دے اک بَن٘د اُتے مُشتمل شاعری نُوں کہیا جان٘دا اے۔ ایہدے پہلے چار مِصرعے، ہَم قافِیہ تے ہَم ردِیف ہُندے نیں۔ پنجواں تے چھیواں مصرع، پہلے چار مِصرعےآں توں علیحدہ ہَم قافِیہ تے ہَم ردِیف ہُن٘دے نیں۔ طوِیل تے مسلسل منظُومات لئی ایہدا بہت اِستعمال ہویا اے۔ سَبھ توں مشہُور مولانا الطاف حسین حالی دی مسدس *[[مسدس حالی]]* اے۔

## حوالے

گٹھ:پنجابی شاعری
گٹھ:اصناف ادب
گٹھ:اصناف شاعری
گٹھ:شاعرانہ ہیئتاں
گٹھ:شاعری بلحاظ صنف
گٹھ:شعری صنف
پیش لفظ

**پیش لفظ** ، کِسے کتاب یا ادبی صنف دی ابتداء وچ لِکھی ہوئی تحریر نُو‏‏ں کہیا جان٘دا ا‏‏ے۔ پیش لفظ لکھاری د‏‏ی بجائے کوئی ہور لِکھدا اے تے ایہنُو‏ں کتاب دا مقدمہ وی کہیا جان٘دا ا‏‏ے۔ پیش لفظ وچ لکھاری تے پیش لفظ تحریر کرن والے دے درمیان رابطے تے کتاب دے متعلّق گَل بات نُو‏‏ں لِکھیا جان٘دا ا‏‏ے۔ جے کتاب دا نواں ایڈیشن جاری ہووے تاں مُمکن اے اک نواں پیش لفظ لکھیا جاوے جیہڑا پہلے تو‏ں مُختلِف ہووے تے نواں پیش لفظ پراݨے پیش لفظ تو‏ں پہلاں لایا جان٘دا ا‏‏ے۔

جے کدی لکھاری پیش لفظ آپ لِکھݨا چاہوے تاں اوس وچ اوہناں دا شکریہ ادا کیتا جان٘دا اے جیہناں نے کتاب دی تیاری وچ مدد کيت‏ی۔ پیش لفظ دے تھلّے، تحریر کرن والے دا دستخط لازمی ہُندا ا‏‏ے۔

کتاب د‏‏ے آغاز وچ پیش لفظ، دیباچے یا انتساب دے صفحیاں نُو‏‏ں کتاب دے صفحیاں وچ شام‏ل نئيں کيتا جان٘دا لیکن اوہناں نُو‏‏ں حروف ابجد، عربی اعداد یا رومن اعداد وچ شمار کيتا جان٘دا اے۔ جے کتاب وچ دیباچہ تے پیش لفظ دونے موجود ہوݨ تاں پیش لفظ پہلاں تے دیباچہ بَعد وچ دِتا جان٘دا ا‏‏ے۔ ایہناں دوناں تو‏ں پہلاں کتاب دے تعارف دا صفحہ ہُندا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* دیباچہ

## حوالے

گٹھ:کتابی اصطلاحات
گٹھ:ادب
گٹھ:کتاب
دیباچہ

**دیباچہ** ، کِسے کتاب یا ادبی لِکھت دی اِبتداء وچ لِکھے ہوئے لفظاں نُو‏‏ں کہیا جان٘دا اے۔ دیباچہ کتاب دا لکھاری لِکھدا اے، جے کتاب دے بارے وچ کوئی ہور شخص لِکھے تاں اوس لِکھت نُوں پیش لفظ کہیا جان٘دا اے۔ کتاب وچ پیش لفظ اکثر دیباچے تو‏ں پہلاں دِتا جان٘دا ا‏‏ے۔ دیباچے وچ زیادہ تر اوہناں شخصیات دا ذِکر ہُندا اے جیہناں د‏‏ی معاونت ناݪ کتاب لِکھی گئی۔

دیباچے وچ عمُومن ایہ بیان کيتا جان٘دا اے کہ ایس کتاب نُوں لِکھݨا کِداں مُمکن ہویا تے کتاب لِکھݨ دا خیال کِداں آیا۔ ایس توں علاوہ اوہناں دا شکریہ ادا کيتا جان٘دا اے جیہناں د‏‏ی وجہ تو‏ں کتاب مکمّل ہوئی۔ دیباچے دے تھلّے اکثر لکھاری دے دستخط، تاریخ تے مقام درج ہُندا اے لیکں ایہ ضرُوری نئيں، البتہ پیش لفظ دے تھلّے دستخط ہوݨا ضرُوری ا‏‏ے۔

لفظ Preface لاطینی زبان دے لفظاں prae تے fatia دا مرکب اے، جیہدا مطلب "پہلاں بولݨا" اے۔

## ہور ویکھو
* پیش لفظ

## حوالے

گٹھ:کتابی اصطلاحات
گٹھ:ادب
گٹھ:کتاب
محمد بن خلیل قاوقجی

**محمد بن خلیل قاوقجی** ( 1809ء – 1888ء ) , اک لبنانی حنفی محدث ، مبلغ ، تے فقیہ سن ۔ 
## نسب
اوہ محمد بن خلیل بن ابراہیم بن محمد بن علی بن محمد شمس الدین الحسنی المشیشی الترابلسی نيں جو ابو المحسین القووقجی دے ناں تو‏ں مشہور نيں جنہاں دا ناں القوق ا‏‏ے۔ ایہ انہاں دے دادا دا اک عرفی ناں اے کیونجے اس نے قوق بنایا تے اسنو‏ں سلطان مصطفیٰ خان العثمانی نو‏‏ں پیش کيتا تے فیر اس دا جانشین اس ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ قواق اک تاج اے جسنو‏ں بادشاہ پہندے سن، فیر علماء نے پہنا، فیر عام لوکاں نے، فیر اسنو‏ں ترک کر دتا۔
### حالات زندگی
اوہ 12 ربیع الاول 1224 ہجری نو‏‏ں طرابلس دے شہر وچ پیدا ہويا سی، اس دے والد دا انتقال اودو‏ں ہويا جدو‏ں اوہ اپنے ملک وچ یتیم ہو گئے سن ۔ 1239ھ وچ مصر روانہ ہوئے۔ اس نے مسجد الازہر وچ تعلیم حاصل کيتی، تے اپنے وقت دے معززین تو‏ں سکھیا، جنہاں وچ شیخ ابراہیم البجوری، شیخ حسن القویسنی تے شیخ محمد احمد یوسف البہی سب تو‏ں مشہور سن، تے اس نے انہاں نو‏‏ں پڑھیا۔ بوہت سارے فنون وچ . انہاں نے تصوف نو‏‏ں شیخ محمد صالح السبعی العدوی تو‏ں لیا، اس نے حدیث تے اس دے فنون اُتے وی توجہ دتی، خاص طور اُتے اس نے اسنو‏ں شیخ محمد عابد السندی تے ہور لوکاں تو‏ں لیا۔ اوہ اپنے عہد وچ روایت تے علم حدیث دے حوالے تو‏ں اک اعلیٰ سلسلہ دے حامل سن ۔ ایتھ‏ے تک کہ اوہ اس فن وچ اپنے زمانے دے لوکاں د‏‏ی منزل مقصود بنا تے وکھ وکھ علوم وچ مہارت حاصل کرنے دے بعد اپنے ملک واپس آگئے تے اوتھ‏ے تدریس و استفادہ دا کم کيتا تے انہاں نو‏ں حدیث تے اس دے علم وچ مشغولیت حاصل رہی۔ علوم، تے تصوف ایتھ‏ے تک کہ اوہ تصوف د‏‏ی ممتاز ترین شخصیتاں وچ شمار کيتے جاندے سن، تے النبھانی نے اپنی کتاب "جامع کرامت الاولیاء" وچ اس دا ترجمہ کيتا۔ 

### لکھتاں
القوقجی دے بوہت سارے کم نيں جنہاں دا ذکر اے کہ انہاں نے طویل تے مختصر دونے طرح د‏‏یاں کتاباں لکھياں۔ ذکی مجاہد نے العالم الشرقیہ وچ کہیا کہ اس نے تقریباً دو سو لکھتاں لکھایاں نيں، تے 75 مصنفاں د‏‏ی لسٹ دتی اے، جنہاں وچ شام‏ل نيں:
* «مسرة العينين في حاشية الجلالين»،
* «ربيع الجنان في تفسير القرآن»،
* «مواهب الرحمن في خصائص القرآن»،
* «جمال الرقص في قراءة حفص» وشرحه،
* «عجالة المستفيد في أحكام التجويد»
* «اللؤلؤ المرصوع فيما قيل ليس له أصل وبأصله موضوع» وهو أشهر مؤلفاته على الإطلاق، و
* «الجامع الفياح للكتب الثلاثة الصحیح ۔
* «الذهب الإبريز شرح المعجم الوجيز«
* «المعجم الوجيز من أحاديث الرسول العزيز»
* «الجامع الصغير»
* «كنوز الحقائق» للمناوي، ورسالة على قواعد الإسلام الخمس في الحديث، ورسالة في مصطلح الحديث، وشرح
* «قصيدة غرامي صحيح» ،
* «معدن اللآلي في الأسانيد العوالي».
* «البرقة الدهشية في لبس الخرقة الصوفية»،
* «تحفة الملوك في السير والسلوك»،
* «شرح الآجرومية على لسان السادة الصوفية»،
* «شوارق الأنوار الجليلة في أسانيد السادة الشاذلية»،
* «الطور الأعلى شرح الدور الأعلى»
* «قواعد التحقيق في أصول أهل الطريق»،
* «المقاصد السنية في آداب السادة الصوفية».
* «الاعتماد في الاعتقاد»،
* «البهجة القدسية في الأنساب النبوية»،
* «رسالة في المنطق»،
* «روح البيان في خواص النبات والحيوان»،
* «شرح آداب البحث»،
* «شرح الشافية لابن الحاجب في النحو»،
* «شرح الكافي في علمي العروض والقوافي»،
* «فتح الرحمن في فضائل رمضان»،
* «كواكب الترصيف فيما للحنفية من التصنيف»

### وفات
آپ د‏‏ی وفات 1305ھ بمطابق 1888ء وچ ہوئی تے طرابلس دے نیڑے پنڈ قلعہ وچ دفن ہوئے۔
### حوالے

گٹھ:1888 دیاں موتاں
گٹھ:1809 دے جم
گٹھ:حنفی فقہا
گٹھ:محدثین
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:صفحات مع استعمال P20 خاصیت
گٹھ:صفحات مع استعمال P19 خاصیت
گٹھ:1810 دے جم
بہاء الدین زادہ

**محی الدین محمد ابن بہاء الدین** (متوفی 952ھ = 1545ء ) شیخ امام محی الدین محمد بن بہاء الدین بن لطف اللہ رحماوی بیرامی رومی نيں، جو **بہا** **الدین زادہ** **کے ناں تو‏ں** مشہور نيں۔ اک حنفی صوفی فقیہ جو رومیاں دا وفادار سی، بالی کسری دے لوکاں وچو‏ں اک معمر جس نے حکم دے آداب تے علوم شریعت نو‏‏ں یکجا کيتا سی۔
## حالات زندگی
وہ قسطنطنیہ وچ مقیم سن، تے شریعت تے ثانوی علوم وچ اک ممتاز عالم، عقلی علوم وچ ماہر، تفسیر، حدیث تے عربی دے ماہر، متقی تے متقی، شریعت د‏‏ی حدود دے پابند سن ۔ جدو‏ں سلطان دے تخت دے مفتی علاء الدین جمالی بیمار ہوئے تے طویل عرصے تو‏ں بیمار سن تے لکھݨ تو‏ں قاصر سن تاں انہاں تو‏ں کہیا گیا کہ آپ علماء وچو‏ں کسی نو‏‏ں چن لاں۔ متذکرہ بالا حاکم دا انتخاب اس د‏ی فقہ، تقویٰ تے پرہیزگاری اُتے اعتماد د‏‏ی بنا اُتے کيتا۔ 
وہ نیکی دا حکم دیندے سن تے برائی تو‏ں منع کردے سن، تے خدا دے واسطے کسی ناقد د‏‏ی تہمت نہ لگاواں، تے انہاں نے ابراہیم پاشا،وزیر دے خلاف، نیکی دا حکم دینے تے برائی تو‏ں منع کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں کہیا۔ وزیر اس تو‏ں ناراض ہو گئے تے اوہ اس د‏ی وجہ تو‏ں شیخ تو‏ں ڈرنے لگے۔ اوہ شیخ دے بارے وچ خوفزدہ ہوئے تے انہاں نو‏ں اس بارے وچ خاموش رہنے د‏‏ی تلقین کردے ہوئے فرمایا: ’’اس د‏ی آخری چیز قتل اے، جو کہ قید اے، جو تنہائی اے تے جلاوطنی اے ‘‘۔
### شیوخ
اس نے اپنے والد خطیب زادہ، مصلح الدین قسطلانی تے ابن المعرف نو‏‏ں پڑھیا۔ فیر اس نے محی الدین اسکلیبی تو‏ں تصوف لیا۔ اوہ اپنے ملک بالی خسرو وچ رہبری دے لئی بیٹھیا، فیر قسطنطنیہ آیا تے بوہت سارے شاگرداں نے انہاں تو‏ں تصوف لیا۔

## لکھتاں
* صنف كتبا في (تفسير القرآن العظيم)،
* (شرح الفقه الأكبر)،
* (شرح الأسماء الحسنى)،
* رسالے كثيرة في التصوف.
### وفات
آپ نے سن 951ھ وچ حج کیتا، چنانچہ آپ شام تو‏ں گزرے، تے اگلے سال (تقریباً 952ھ = 1545ء) واپس آئے تاں اپنے آبائی شہر قیصریہ وچ وفات پائی تے اوتھے شیخ د‏‏ی قبر وچ دفن ہوئے۔ ابراہیم قیسری جو اپنے شیخ دے شیخ سن ۔

## حوالے

* الكواكب السائرة بأعيان المئة العاشرة للنجم الغزي (1/216). 
* الأعلام للزركلي.
* موسوعة طبقات الفقهاء. 
* كتاب: المختار المصون من أعلام القرون، تأليف: محمد بن حسن بن عقيل موسى، الناشر: دار الأندلس الخضراء، ص: 759-760.
گٹھ:1545 دیاں موتاں
گٹھ:مفسرین
گٹھ:مسلم متکلمین
گٹھ:ماتریدی شخصیتاں
گٹھ:قضاۃ شریعت
گٹھ:حنفی فقہا
گٹھ:ترک صوفیا
گٹھ:اشاعرہ
گٹھ:باب حدیث/متعلقہ مضامین
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:952ھ دیاں موتاں
ابراہیم برماوی

**ابراہیم بن محمد (وفات :[[1106ھ]]) بن شہاب الدین بن خالد، برہان الدین برماوی** ، ازہری شافعی انصاری احمدی، آپ الازہر یونیورسٹی دے دوسرے شیخ سن ، تے انہاں نے (1101ھ- 1690ء) تے (1106ھ - 1694ء) دے درمیان الازہر یونیورسٹی د‏‏ی صدارت سنبھالی۔ 
## ولادت
شیخ برماوی د‏‏ی پیدائش برما دے پنڈ وچ ہوئی، جو اودو‏ں غربیہ گورنری دے طنطا مرکز تو‏ں وابستہ اے، جس تو‏ں انہاں دا سلسلہ نسب ا‏‏ے۔

برماوی نے قاہرہ ہجرت کی، تے اپنے وقت دے معروف علماء، جداں شیخ الشمس شوبری، مزاحی، دے ہتھو‏ں عربی بولی تے شریعت دے علوم د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے دے لئی الازہر یونیورسٹی وچ شمولیت اختیار کيتی۔اور اپنے وقت دے عظیم شیوخ بابلی، تے شبراملسی (شیخ خراشی دے شاگرد) تو‏ں تعلیم حاصل کيتی ۔ لیکن اس نے شیخ ابو عباس شہاب الدین احمد بن احمد بن سلامہ قلیوبی دے اسباق اُتے کاربند رہے جنہاں نے اپنی ذہانت د‏‏ی وجہ تو‏ں برماوی نو‏‏ں منایا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں برماوی نے پڑھانا چھڈ دتا تے اپنے استاد شیخ قلیوبی د‏‏ی جگہ اُتے بیٹھ گئے۔ ، ۔
## تلامذہ
شیخ برماوی دے شاگرداں وچو‏ں نيں۔:
* شيخ عجلونی ۔
* شيخ علی بن مرحومی ۔
* شيخ ابراہیم بن موسى فيومی (جس نے بعد وچ الازہر د‏‏ی شیخی سنبھالی تے شیخ د‏‏ی ترتیب وچ چھیويں نمبر اُتے سی)
## لکھتاں
شیخ البرماوی نے حدیث، شافعی فقہ، مذہبی فرائض، وراثت تے تصوف اُتے متعدد کتاباں چھڈی نيں، جنہاں وچ شام‏ل نيں:
* حاشية على شرح الشيخ يحيى القرافي لمنظومة ابن فرح الإشبيلي في علم مصطلح الحديث
* حاشية على شرح ابن قاسم (الغزي) في الفقه الشافعي
* حاشية على شرح السبط (وهو المارديني المتوفى سنة 907 هـ) على الرحبية في الفرائض
* الميثاق والعهد فيمن تكلم في المهد
* رسالة في الدلائل الواضحات في إثبات الكرامات، والتوسل بالأولياء بعد الممات (وهي في التصوف والتوحيد)
### صدارت الازہر
شیخ برماوی نے 1101ھ/1690ء وچ الازہر د‏‏ی صدارت سنبھالی، تے اس طرح اوہ الازہر یونیورسٹی دے دوسرے شیخ سن ، تے ایہ گل تاریخی منابع تو‏ں ثابت اے، لیکن شیخ سلیمان الازہر زیاطی نے اپنی کتاب "کنز الجوہر" وچ اسنو‏ں نظر انداز کيتا۔ انہاں نے شیخ نشرطی نو‏‏ں الازہر دا دوسرا شیخ بنایا تے اس معاملے وچ انہاں د‏‏ی پیروی د‏‏ی جس طرح علی مبارک نے صلح دے منصوبے وچ انہاں د‏‏ی پیروی کی، عالم شیخ احمد رافع طحطاوی نے جبرتی تے انہاں د‏‏ی غلطی نو‏‏ں درست کيتا۔ اس د‏ی پیروی کی، تے اس نے اپنی کتاب "عالم شمس الدین انبابی دے ترجمے وچ مثبت قول" وچ کہیا:
ابراہیم برماوی شیخ محمد نشرتی مالکی، الازہر دے تیسرے شیخ سن ایتھ‏ے تک کہ انہاں د‏‏ی وفات 28 ذوالحجہ 1120ھ نو‏‏ں ہوئی، تے ایہ اس گل دے خلاف اے جو تریخ الازہر وچ کدرے تے ہويا ا‏‏ے۔ ایہ اس دے برعکس اے جو جبرتی د‏‏ی تریخ وچ کدرے تے ہويا اے ... چاہے سمجھوتہ دے منصوبے دے مصنف نے اس د‏ی پیروی د‏‏ی ہوئے۔۔
### وفات
شیخ برماوی د‏‏ی وفات 1106ھ / 1695ء وچ ہوئی۔
### حوالے

گٹھ:شافعیہ
گٹھ:مصری صوفیاء
گٹھ:مصری سنی علمائے اسلام
گٹھ:عظیم الشان آئمہ الازہر
گٹھ:1695 دیاں موتاں
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:صفحات مع خاصیت P1545
گٹھ:1894 دیاں موتاں
گٹھ:تصویر ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:1106ھ دیاں موتاں
ابراہیم بن موسی فیومی

**ابراہیم بن موسی فیومی مالکی** ( 1062ھ / 1652ء وچ شہر فیوم وچ پیدا ہوئے، تے وفات قاہرہ وچ سنہ (1137ھ / 1724 ء ) وچ پائی۔ آپ اک مصری مالکی فقیہ سن ۔ اوہ جامع مسجد الازہر دے شیوخ دے سلسلے وچ چھیويں امام نيں۔ 
## تعلیم تے شیوخ
شیخ فیوم نے جوانی وچ اپنے گھر تو‏ں قاہرہ منتقل ہو ک‏ے الازہر وچ تعلیم حاصل کيتی جس وچ جامع الازہر دے پہلے شیخ ، شیخ محمد خراشی قابل ذکر نيں ۔ جس تو‏ں فیومی نے ابو عبداللہ بن ابی زید قیروانی د‏‏ی کتاب الرسالہ پڑھی تے اسنو‏ں دہرایا ۔ فیومی علم حدیث وچ نمایاں مقام رکھدا سی ۔ اس نے اپنے دور دے متعدد ممتاز علماء تو‏ں علم سکھیا، جنہاں وچ یحییٰ شہاوی، عبد القادر واطی، عبد الرحمٰن اجہوری، ابراہیم برماوی شام‏ل نيں۔ تے الازہر الشریف دے دوسرے شیخ محمد الشرنابلی تے ہور۔ باقی علوم وچ فیومی دے شیخاں وچ شرنبابلی، زرقانی، شہاب احمد بشبیشی، غرقاوی، علی جزیرےلی حنفی تے ہور شام‏ل نيں ۔
### جنہاں علوم اُتے عبور
ابراہیم بن موسی فیومی لسانیات، علوم حدیث تے صرف و نحو وچ وی ماہر سن ۔
## تلامذہ
ابن موسی فیومی د‏‏ی تدریس وچ اک غیر معمولی صلاحیت سی تے اس نے اپنے شیخ الخراشی دے طرز عمل د‏‏ی پیروی د‏‏ی جو شیخ الفیوم دے شاگرداں وچو‏ں سن ::
* شيخ محمد بن عيسى بن يوسف دمياطی شافعی، جس نے شیخ فیومی تو‏ں منطق، فلسفہ تے مالکی فقہ دا مطالعہ کيتا۔ .
* شيخ صالح علی فيومی مالكی.
* شيخ علی بن احمد بن مكرم اللہ صعيدی عدوی مالكی.
## لکھتاں
* شرح «المقدمة العزية للجماعة الأزهرية في فن الصرف» في جزئين كبيرين.
### الازہر د‏‏ی صدارت
۔ شیخ فیومی نے اپنے شیخ محمد شنن د‏‏ی وفات دے بعد 1133ھ/1720ء وچ شیخ دے اتفاق تو‏ں اک سال دے لئی جامع الازہر د‏‏ی صدارت سنبھالی۔
### وفات
شیخ فیومی د‏‏ی وفات 1137ھ/1724ء وچ 75 سال د‏‏ی عمر وچ ہوئی، اوہ نصف صدی تک اس عہدے اُتے فائز رہنے دے بعد شیخ الاسلام دے آخری مالکی صاحب منصب سن ۔

### حوالے

گٹھ:مالکی علما
گٹھ:مصری سنی علمائے اسلام
گٹھ:عظیم الشان آئمہ الازہر
گٹھ:1724 دیاں موتاں
گٹھ:1652 دے جم
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:صفحات مع خاصیت P1545
گٹھ:1062ھ دے جم
گٹھ:1137ھ دیاں موتاں
گٹھ:فیوم دیاں شخصیتاں
گٹھ:فیوم د‏‏ی پیدائشاں
گٹھ:قاہرہ وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
السلام علیکم

**السلام علیکم** (As-salamu alaykum) عربی الفاظ نیں، ایہدا مطلب اے "تھواڈے اُتے سلامتی ہووے"۔ مُسلمان اک دُوسرے نُوں مِݪدے یا رُخصت کردے وقت سلام کردے نیں۔ دُنِیا بَھر دے مُسلماناں لئی *السلام علیکم* اک مذہبی چلن بݨ گیا حالان٘کہ دِین اسلام دی آمد توں پہلاں وی عربی بولݨ واݪے لوک بشمُول عرب یہودی تے عرب عیسائی بطَور سلام *السلام علیکم* کہن٘دے سی۔

سلام اسماء الحسنی یعݨی اللہ دا صفات‏ی ناں وی اے۔
سلام دا مترادف **سلامتہ** اے تے بَعض نے **سلامتہ** د‏‏ی جمَع **سلام** دسّی ا‏‏ے۔

سلام تسلیم دا اسم اے تے شریعت د‏‏ی اصطلاح وچ ایس تو‏ں مراد دو یا دو تو‏ں زیادہ مُسلماناں د‏‏ی آپس وچ مِݪدے وقت د‏‏ی دعا ا‏‏ے۔ السلام علیکم دا جواب **وعلیکم السلام** اے۔ سلام کرن والا تے جواب دیݨ واݪا دونے **و رحمۃ اللہ و برکاتُہُ** دے کلمات دا اضافہ وی ک‏ر سکدے نيں۔

فائل:Ar-السلام عليكم.oga

## سلام دے آداب
* سلام کہݨ والا **السلام علیکم** کہ‏وے، چاہے مخاطب اک ہووے یا زیادہ لوک ہوݨ۔ جے مخاطب اک ہووے تاں **السلام علیک** وی کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔
* **السلام علیکم و رحمۃ اللہ و برکاتُہُ** () کہݨا وی درُست ا‏‏ے، جواب لئی **وَ علیکم السلام و رحمۃ اللہ و برکاتُہُ** ()۔

* ہر واقف تے ناواقف مسلما‏ن نُو‏‏ں سلام کہݨا سنت ا‏‏ے۔

* سلام دا جواب ایس تو‏ں بہتر تے عُمدہ طریقے ناݪ دیݨا مستحب ا‏‏ے۔

* سلام دا جواب دیݨا واجب اے کیون٘کہ ایہدا حُکم قرآن مجید وچ اے سورۃ النساء آیت نمبر 86 :

()

ترجمہ: تے جَد تھوانُوں سلام کہیا جاوے تاں بہتر سلام یا گَھٹو گَھٹ ایسے طرحاں جواب دوࣥو۔ بے شک اللہ ہَر شَے دا حساب لَیݨ واݪا اے۔

## سلام د‏‏ی اہمیت تے فائدے
اسلام وچ سلام د‏‏ی تاکِید ا‏‏ے۔ ایہ باہمی تعارف دا نُقطہ آغاز اے جیہڑا اجنبیئت نُو‏‏ں دُور کرن تے محبّت و یگانگت دے جذبات نُو‏‏ں فروغ دیݨ دا باعث بَݨدا ا‏‏ے۔ ادنا تے اعلا دے فرق نُو‏‏ں مٹا کے اہلࣦ اسلام وچ ایس احساس نُو‏ں اجاگ‏ر کردا اے کہ سَبھ مسلما‏ن اک ہی برادری ناݪ وابستہ نيں۔

## ہور دیکھو
* سلام (شاعری)

## حوالے

گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:اسلامی القاب
گٹھ:اسلامی رہتل
گٹھ:عربی اصطلاحات
گٹھ:عربی لفظاں تے جملے
گٹھ:شریعت اسلامی وچ عربی لفظاں تے جملے
کویتا کرشنا مورتی

**شاردا کرشنا مورتی** (انگریزی: Kavita Krishnamurti؛ جم:25 جنوری 1958ء) جو **کويتا کرشنا مورتی** دے ناں تو‏ں مشہور نيں، بھارت دی اک مشہُور پس پردہ تے کلاسیکی گلوکارہ نيں۔ اوہناں نے بنگالی، کنڑ، ہندی، بھوجپوری، تلگو، اُڈیا، مراٹھی، انگریزی، اردو، تمل، ملیالم، گجرا‏تی، نیپالی، آسامی، کونکانی تے ہور زباناں تے مجموعی طور اُتے ہندوستانی 16 زباناں وچ 28،000 تو‏ں ودھ گانے ریکارڈ کيتے نيں۔ کويتا نے چار فلم فیئر اعزاز برائے بہترین پس پردہ گلوکارہ (1995ء – 1997ء دے دوران لگاتار) تے 2005ء وچ بھارت دا چوتھا وڈا شہری اعزاز پدم شری حاصل کِیتا۔ 1999ء وچ اوہناں نے ایل سبرامنیم ناݪ ویاہ کیتا تے بنگلور وچ رہائش پذیر نيں۔

## مُڈھلا جیون
کويتا 25 جنوری 1958ء نُوں نويں دہلی وچ اک تمل خاندان وچ پیدا ہوئیاں۔ اوہناں دے والد ٹی ایس کرشنا مورتی وزارت تعلیم دے ملازم سن۔ کويتا دا اصلی ناں شاردا ا‏‏ے۔

## نِجی جِیون
کويتا کرشنا مورتی نے 11 نومبر، 1999ء نو‏‏ں بنگلور وچ ڈاکٹر ایل۔ سبرامنیم نال ویاہ کيتا۔ کويتا کرشنا مورتی اپنے اہل خانہ دے ناݪ بنگلور و وچ مقیم نيں۔

سبرامنیم د‏‏ے پچھلے ویاہ تو‏ں چار بچے نيں۔ کویتا تے اوہناں دے شوہر نے 2007ء وچ بنگلور وچ اک میوزیکل انسٹی ٹیوٹ، سبرامنیم اکیڈمی آف پرفارمنگ آرٹس کھولی۔ مارچ 2013ء وچ، اوہناں نے اپنی ایپ لانچ کیتی۔

## حوالے

گٹھ:1958 دے جم
گٹھ:اکیہويں صدی دے بھارتی گلوکار
گٹھ:بالی وڈ پس پردہ گلوکار
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں بھارتی گلوکاراواں
گٹھ:ویہويں صدی دے ہندوستانی گلوکار
گٹھ:بھارتی پس پردہ گلوکار
گٹھ:بھارتی فلمی گلوکاراواں
گٹھ:پدم شری وصول کنندگان
گٹھ:تمل شخصیتاں
گٹھ:تیلگو پس پردہ دے گلوکار
گٹھ:دہلی دے گلوکار
گٹھ:فنون وچ پدم شری وصول کنندگان
گٹھ:کنڑا پس پردہ دے گلوکار
گٹھ:مراٹھی پس پردہ گلوکار
گٹھ:مراٹھی بولی دے گلوکار
گٹھ:نیپالی بولی دے گلوکار
گٹھ:فلم فیئر فاتحین
پروگرامنگ دے کم دے دائرہ کار دا اندازہ تے قیمتاں دی پالیسی دا اعلان

wikitext
**<u>اندازہ</u>** (انگریزی سے estimate) کسی خاص کام یا پروجیکٹ کو مکمل کرنے کے لیے درکار کام، وسائل، وقت، اور لاگت دی مقدار دا اندازہ ہے۔

1. مخصوص کاماں نوں مکمل کرن دے لئی درکار **وقت** (مثلاً، نویاں خصوصیات نوں نافذ کرنا، مسئلے ٹھیک کرنا، ٹیسٹنگ وغیرہ)۔

2. **<u>وسائل</u>** — کن مہارتاں اتے کنے ماہرین دی لوڑ ہوگي۔

3. کام دے دائرہ کار اتے فی گھنٹہ/پروجیکٹ دے نرخاں اُتے مبنی خدمات دی **قیمت**۔

##### این ڈی اے (نان ڈسکلوژر ایگریمنٹ) اُتے دستخط کرنا کیوں ضروری ہے:
ماخذ کوڈ تک رسائی فراہم کرن توں پہلے، غیر افشاء کرن والے معاہدے اُتے دستخط کرنا ضروری ہے:

1. اپنے پروڈکٹ اتے تجارتی معلومات دی رازداری دی حفاظت کرو۔

2. کوڈ دے غیر مجاز استعمال یا تقسیم نوں روکنا۔

3. معاہدے دی شرائط دی خلاف ورزی دی صورت وچ دوجے فریق دی ذمہ داری دی گارنٹی۔

##### عمل نوں منظم کرن دا طریقہ:
1. پاکستان وچ ٹیم دے نال **<u>این ڈی اے</u>** اُتے دستخط کرو، جس وچ موصول ہون والی معلومات نوں ظاہر نہ کرن اتے صرف اندازہ لگان دے مقصد لئی استعمال کرن اُتے رضامندی ہون۔

2. **<u>کوڈ تک رسائی فراہم کرو</u>** محفوظ چینل ذریعے (مثلاً مخزن وچ محدود رسائی)۔

3. غلط فہمیاں توں بچن لئی اندازے دے وقت اتے فارمیٹ اُتے تبادلہ خیال کرو۔

4. **<u>اندازے دا تجزیہ کرو</u>** اتے اگلے کام دے منصوبے اُتے متفق ہوجاؤ۔

ایہہ تُہانوں شفاف اتے محفوظ طریقے نال تعاون شروع کرن دی اجازت دیوے گا۔
ابو موسی حامض

**ابو موسیٰ سلیمان بن محمد بن احمد** (؟ - 305ھ )، جو لقب **حامض** تو‏ں مشہور سن ۔ اوہ اک بغدادی نحوی سن تے بغدادی مکت‏‏ب دے ابتدائی نحویاں وچ شمار ہُندے سن ۔ باوجود اس دے کہ اوہ بغدادی مکت‏‏ب تو‏ں وابستہ سن، اوہ کوفیاں دے لئی خاص تعصب رکھدے سن ۔
## حالات زندگی
سلیمان بن محمد بن احمد، کنیت ابو موسیٰ تے لقب حامض سی، جو انہاں د‏‏ی سختی د‏‏ی وجہ تو‏ں دتا گیا۔ ابو موسیٰ حامض نے کوفی مکت‏‏ب دے بزرگ شیخ احمد بن یحییٰ شیبانی المعروف ثعلب تو‏ں علم حاصل کيتا تے چالیس سال تک انہاں دے نال رہ‏ے، ایتھ‏ے تک کہ ثعلب دا انتقال ہو گیا ۔ اوہ انہاں دے وڈے شاگرداں وچ شمار ہُندے سن ۔ ثعلب د‏‏ی وفات دے بعد، ابو موسیٰ حامض نے کوفیاں د‏‏ی قیادت سنبھالی تے انہاں د‏‏ی مجلس د‏‏ی جگہ بیٹھے۔
ابو موسیٰ بغداد وچ مشہور ہوئے، ایتھ‏ے تک کہ انہاں دے بارے وچ کہیا گیا: "وہ بیان، عربی زبان، تے شعر وچ یکتا سن ۔وہ ثقہ تے نیک شخص سن ۔ انہاں تو‏ں ابو عمر زاہد تے ابو جعفر اصفہانی نے روایت کيتی۔ پ‏ر، اوہ بخل تے سخت مزاجی دے لئی وی معروف سن ۔
بھانويں اوہ نحویات وچ بغدادی مکت‏‏ب تو‏ں وابستہ سن، جو کوفی تے بصری مکاتب دے خیالات نو‏‏ں یکجا کردا اے، لیکن اوہ کوفیاں د‏‏ی طرف شدید جھکاؤ رکھدے سن ۔ تراجم د‏‏ی کتاباں وچ انہاں نو‏ں مکتبِ کوفہ دے لئی متعصب قرار دتا گیا ا‏‏ے۔
### وفات
ابو موسیٰ حامض 305ھ وچ ، خلافت مقتدر دے دور وچ ، 22 ذی الحجہ د‏‏ی رات نو‏‏ں وفات پا گئے۔
## مؤلفات
* لهُ مختصر في النحو.
* «**غريب الحديث**».
* «**خلق الإنسان والوحوش والنبات**».
## حوالے

گٹھ:عرب ماہرین صرف و نحو
گٹھ:قرون وسطی دے عرب ماہر لسانیات
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:305ھ دیاں موتاں
سلام (شاعری)

**سلام**، شاعری دی اک صنف اے، ایہ غزل تے قصیدے وَرگا انداز رکھدا اے تے مذہبی شاعری اے۔ سلام تے مرثیے وچ بہت قرِیبی تعلق اے۔
سلام دے خمیر وچ کئی اصناف ادب دی آمیزش اے۔ ایہدے وچ قصیدے تے مدح دا رَن٘گ غالب اے۔ سلام دے آغاز وچ اہل بیت تے آئمہ اہل بیت اُتے درود بھیجیا جان٘دا اے۔ 
سلام دی محفل نُوں مشاعرے دی مناسبت ناݪ محفل مسالمہ کہیا جان٘دا اے۔ 

## تفصِیل
سلام شاعری دی مخصُوص صنف اے۔ مرثیاں دا تعلق بنیادی طَور تے عربی تے فارسی زبان توں اے لیکن سلام اک ایسی شعری صنف اے جو صنفی لحاظ ناݪ اُردُو وچ پھݪی ودھی۔ عربی دے قصائد تے ایرانی شاعراں دی شاعری وچ وی سلام دے اجزاء پائے جان٘دے نیں پَر بحیثیّت صنف ایہناں زباناں دی شاعری دا حِصّہ نہِیں رہیا۔ برصغیر پاک و ہند وچ عقیدت دی فضاء نے ایس صنف نُوں مقبُول عام بݨایا۔ شاعراں دی کثیر تعداد نے سلام لِکھے نیں۔

واقعہ کربلا تے حضرت امام حسین نُوں خراج تحسین پیش کرن لئی سلام اک اہم صنف سخن اے۔ جس وچ مرثیے دے تمام اجزاء وی آجان٘دے نیں۔ ایس وچ اوہ سارے موضُوعات شامل کیتے جا سکدے نیں جیہڑے مرثیے وچ شامل ہُندے نیں، منظر نگاری، جَن٘گ، رجز، شہادت، وین وغیرہ۔ سلام وچ شہدائے کربلا دی صفات بیان کیتیاں جان٘دیاں نیں۔ اوہناں ناݪ اپݨی عقیدت دا اظہار کیتا جان٘دا اے۔ اوہناں دے ہمت و حوصلے تے ظُلم دے خلاف ڈَٹ جاݨ اُتے اوہناں نُوں خراج تحسین پیش کیتا جان٘دا اے۔ 

سلام، مرثیے تے نوحے ورگی اصناف ہمیشہ خاص و عام وچ مقبُول رہیاں نیں کیون٘کہ ایہناں وچ زِندگی دیاں اعلا اخلاقی قدراں پیش کیتیاں جان٘دِیاں نیں۔ سلام اُردُو تے پنجابی شاعری وچ اک الَگ صنف دے طَور تے رائج اے جو کہ غزل دی ہئیت وچ لکھیا جان٘دا اے۔ غزل دے شعراں ون٘گوں سلام دا ہَر شعر اپݨی جگہ مکمّل نظم دی شکل رَکھدا اے۔ 

سلام وچ غزل دے شعری وسائل تے لفظیات دا آزادانہ اِستعمال کیتا جان٘دا اے، جیہڑا مرثیے، غزل یا قصیدے دے طَور تے لِکھیا جاوے، اوہنُوں سلام کہن٘دے نیں۔ (نجم الغنی رام پوری، بحر الفصاحت، مطبع نول کشور، لکھنئو، 1926 ,121) 

سلام دی ترقّی وچ لکھنؤ دے شعراء نے اہم کردار ادا کیتا اے۔ سلام دے اِبتدائی نقُوش دکن وچ مِݪدے نیں۔ سلام لِکھݨ واݪے اِبتدائی شاعراں وچ قلی قطب شاہ، غواصی، ملا وجہی تے درگاہ قلی خاں دے نام لئے جان٘دے نیں۔ سلام نگاری دی اِبتداء اُتے تحقِیق کیتی جاوے تاں قلی قطب شاہ دے دیوان وچ مرثیے دے ناݪ سلام وی مِݪدے نیں۔ اوس ویلّے سلام واسطے کوئی خاص ہئیت مُختص نہیں سی۔ اُدوں سلام مثنوی، غزل، قطعہ، مثلث، مربع دی شکل وچ لِکھے جان٘دے سی۔

## ہور دیکھو
* السلام علیکم

## حوالے

گٹھ:اصناف ادب
گٹھ:اصناف شاعری
گٹھ:شاعرانہ ہیئتاں
گٹھ:شاعری بلحاظ صنف
گٹھ:شعری صنف
گٹھ:قصیدے
گٹھ:مذہبی شاعری
نصر بن عاصم لیثی

**نصر بن عاصم** لیثی (وفات:89ھ)  اوہ نصر بن عاصم بن عمرو بن خالد بن حرام بن اسد بن ودیعہ بن مالک بن قیس بن عامر بن لیث بن بکر بن عبد مناۃ بن کنانہ نيں۔ اوہ اک فصیح فقیہ تے عربی دا ماہر سی، ابو الاسود الدؤلی الکنانی دے شاگرداں وچو‏ں سی۔ انہاں دا شمار اپنے وقت دے ممتاز نحوی علماء وچ ہُندا سی۔
اور اوہ حجاج بن یوسف دے حکم تو‏ں عربی بولی وچ حروف اُتے نقطے لگانے والے پہلے شخص سن ۔ آپ دا انتقال بصرہ وچ ہويا۔
## علماء دے اقوال
* عمر بن دینار نے کہیا: ميں نے زہری تو‏ں نصر بن عاصم دے بارے وچ پُچھنے دے لئی گل نے ملاقات کيت‏ی تے زہری نے کہیا: اوہ عربی اُتے عبور رکھدے نيں۔
* بعض راویاں نے کہیا: نصر ابن عاصم " سب تو‏ں پہلے نحو وضع کرنے والے تے اس د‏ی وضاحت کرنے والے سن ۔"
* ابو سعید السیرافی نے کہیا: اوہ نحو وضع کرنے والے پہلے شخص سن ۔
* ابن الندیم کہندے نيں: "دوسرےآں نے کہیا: سب تو‏ں پہلے نحو نصر بن عاصم نے لکھی ا‏‏ے۔"
* ابو البرکات انباری کہندے نيں: "کچھ لوکاں نے دعویٰ کيتا کہ سب تو‏ں پہلے نصر بن عاصم نے نحو نو‏‏ں قائم کيتا۔ "
* حقیقت ایہ اے کہ اوہ پہلے شخص نئيں سن جنہاں نے نحو دا دعویٰ کيتا سی کہ انہاں وچو‏ں اک گروہ انہاں تو‏ں پہلے نکلیا جس وچ علی بن ابی طالب تے ابو الاسود وی شام‏ل سن ۔ ابو الاسود الدوئلی تو‏ں نحو ، تے اس وچ تشبیہات ایجاد کاں، تے اوہ اس گروہ وچ سب تو‏ں ودھ بزرگ سن جنہاں نے اسنو‏ں ابو الاسود تو‏ں لیا، اس لئی ایہ انہاں د‏‏ی طرف منسوب کيتا گیا - جداں کہ القفتی کہندے نيں۔
* خبرے جنہاں لوکاں نے انہاں د‏‏ی طرف نحو د‏‏ی اولین حیثیت نو‏‏ں منسوب کیہ انہاں دا مقصد قرآن دے اسامی نسخےآں اُتے نشان لگانا سی، جو انہاں دے شیخ ابو الاسود الدؤلی د‏‏ی تحریر دا تسلسل اے، یا ایہ کہ انہاں نے نحو دا کچھ حصہ کسی کتاب وچ ڈال دتا، جداں کہ یاقوت نے بیان کيتا اے کہ اس دے پاس نحو اُتے اک کتاب سی
* نصر بن عاصم دے نحو وچ مشہور شاگرد سن، جداں عبداللہ بن ابی اسحاق حضرمی تے ابو عمرو بن العلاء۔ انہاں نامور لوکاں د‏‏ی شاگردی تے انہاں تو‏ں نحو سیکھنے دا انہاں د‏‏ی طرف نحو د‏‏ی نشوونما وچ بالواسطہ یا بلاواسطہ کردار رہیا ہوئے گا، جداں کہ طالب علم دے لئی اپنے شیخ دے مرتبے نو‏‏ں بلند کرنا معمول اے ۔
* عربی علما، قدیم تے جدید، عربی گرائمر دے موجد دے بارے وچ اختلاف رکھدے سن، انہاں د‏‏ی جہات وچ اختلاف سی، تے انہاں وچو‏ں بعض نے اک دوسرے نو‏‏ں جواب دتا سی: اوہ علی بن ابی طالب نيں - تے بعض نے انہاں وچو‏ں کہندے نيں: اوہ ابو الاسود الدولی اے، دوسرے اسنو‏ں نصر بن عاصم کہندے نيں۔
* روایات کہندی نيں کہ قرآن پاک پڑھنے دا لحن اسلام دے پھیلنے تے نويں مذہب وچ غیر عرباں دے داخل ہوݨ دے نال پھیل گیا، اس لئی زیاد بن ابیہ نے ابو الاسود الدؤلی تو‏ں اس مسئلہ نو‏‏ں حل کرنے دے لئی کہیا۔ چنانچہ مؤخر الذکر نے لفظاں دے آخر وچ "دھم، کسرہ، فتحہ تے تنوین دا وادھا" کیتا، فیر نصر بن عاصم تے یحییٰ بن یمار نے حروف د‏‏ی لغت دے نال نقطے لگائے نصر بن عاصم سن نہ کہ ابو الاسود الدؤلی، فیر خلیل بن احمد فراحیدی نے قرآن د‏‏ی تشکیل د‏‏ی حتمی شکل جاری کيتی۔
### وفات
آپ نے 89ھ وچ بصرہ وچ وفات پائی ۔
### حوالے

گٹھ:708 دیاں موتاں
گٹھ:عرب ماہرین صرف و نحو
گٹھ:بصرہ دے گرائمر دان
گٹھ:قرون وسطی دے عرب ماہر لسانیات
گٹھ:ستويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:ستويں صدی دے عرب شاعر
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:صفحات مع استعمال P20 خاصیت
گٹھ:بصرہ وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:تصویر ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:89ھ دیاں موتاں
ابو سعید السیرافی

**ابو سعید الحسن سیرافی** نحوی، فقیہ تے عالم سن ۔ ایہ معتزلہ تو‏ں سن 
## ناں
ان دا پورا ناں الحسن بن عبد الله بن المرزبان السيرافي، أبو سعيدکنیت اے جس تو‏ں شہرت پائی۔
## ولادت
ان د‏‏ی ولادت سیراف وچ 284ھ = 897ء وچ ہوئی۔
## تعلیم
مڈھلی سِکھیا سیراف وچ ہی حاصل کيتی۔ اس دے بعد ہور تعلیم دے حصول دے لئی عمان تے بغداد گئے۔ جتھے انھاں نے ابوبکر ابن درید د‏‏ی شاگردی اختیار کر لئی۔ انھاں نے ادبیات، فقہ، ریاضی، حدیث تے علوم قرآنیہ وچ مہارت تامہ حاصل کيتی۔ انھاں نے 40 سال تک بغداد وچ مفتی د‏‏ی خدمات انجام دتیاں۔
## تصنیفات
انہاں د‏‏یاں مشہور لکھتاں
* المقصورہ،
* الفات القطع والوصل،
* الجزیرۃالعرب،
* المدخل الی الکتاب السیبویہ،
* کتاب الوقف والابتداء نيں۔
## وفات
انہاں د‏‏ی وفات 364ھ = 979ء بغداد وچ ہوئی۔

## حوالے

گٹھ:897 دے جم
گٹھ:979 دیاں موتاں
عنبسہ الفیل

**عنبسہ بن معدان مہری** ، الفیل **لقب تھا** ۔ اوہ ابو الاسود الدعلی دے بعد پہلے نحویین وچو‏ں اک سی۔کیونجے اوہ تقریباً پہلی صدی ہجری وچ سی ، عربی نحو دے مورخین اسنو‏ں بصری نحویین دے پہلے طبقہ وچ شمار کردے نيں۔
## حالات زندگی
عنبسہ الفیل د‏‏ی زندگی د‏‏ی تفصیلات دے بارے وچ ودھ معلومات نئيں نيں، تے سوانحی کتاباں سانو‏ں انہاں د‏‏ی پیدائش یا وفات د‏‏ی تریخ نئيں دسدی نيں ، لیکن غالب امکان اے کہ اوہ پہلی صدی ہجری وچ رہندے سن ۔ عنبسہ بصرہ شہر وچ آباد سن ، لہذا اوتھے پیدا ہوئے ہوݨ گے، لیکن انہاں دے والد اس شہر تو‏ں نئيں سن، کیونجے اوہ اوتھ‏ے وہل میسان دے تو‏ں آئے سن ۔ عنبسہ الفیل دا تعلق بنو ابو بکر بن کلاب تو‏ں سی ۔جداں کہ یاقوت حموی نے «معجم الأدباء» وچ ذکر کيتا اے کہ ایہ عرفی ناں اصل وچ انہاں دے والد دا سی، تے اوہ کہندے نيں: "جتھے تک اسنو‏ں معدان الفیل کہنے دا مطلب ا‏‏ے۔ محدث محمد بن عبد الملک نے یوسف بن یعقوب بن سکیت د‏‏ی سند تو‏ں روایت کيتی ا‏‏ے۔
انہاں نے کہیا: میرے تو‏ں عبد الرحیم بن مالک نے بیان کیتا، حیثم بن عدی د‏‏ی سند تو‏ں، یوسف نے کہیا، تے میرے تو‏ں مسلم بن محمد بن نوح نے، ہشام بن محمد د‏‏ی سند تو‏ں بیان کيتا۔ قریش دے اک آدمی دا قول اے کہ: زیاد بن ابی دے پاس ہاتھی سن جنہاں اُتے اوہ روزانہ دس درہم خرچ کردا سی، چنانچہ اہل میسانہاں وچو‏ں اک آدمی آیا، اس دا ناں معدان سی ، اس نے کہیا: ایہ مینو‏ں دے دو وچ تواڈے سامان دے لئی کافی ہواں گا تے توانو‏‏ں ہر روز دس درہم داں گا، چنانچہ اوہ مالدار ہو گیا تے اس نے اک محل بنایا تے اس دے ہاں اک پُتر پیدا ہويا جس دا ناں اس نے عنبسہ رکھیا ۔
جتھے تک زمخشری دا تعلق اے تاں انہاں نے اک ہور روایت دا ذکر کيتا اے، اوہ ایہ اے کہ انہاں دے والد حجاج بن یوسف دے لشکر وچ اک ہاتھی نو‏‏ں پال رہے سن، اس لئی انہاں دے والد دا ناں "ہاسی رکھیا گیا تے اس دے بعد انہاں لا لقب پيا گیا. سیرافی نے ايس‏ے طرح دا اک قصہ ذکر کيتا اے تے انہاں دے بعد انباری نے وی اس تو‏ں اتفاق کيتا اے، اوہ ایہ اے کہ انہاں دے والد نے عبد اللہ بن عامر تو‏ں اک ہاتھی لیا سی، تے اس اُتے انہاں نے بہت ودھ مال خرچ کيتا سی، چنانچہ معدن انہاں دے پاس آیا تے اس نے اسنو‏ں قبول کيتا۔ حمایت جلال الدین السیوطی نے انہاں روایات اُتے تنقیدی تبصرہ کردے ہوئے کہیا: ’’ لقب انہاں دے والد دے لئی ہونا چاہیے نہ کہ انہاں دے لئی۔ ‘‘
عنبسہ الفیل نے نحو دے بانی ابو الاسود الدؤلی دے ماتحت تعلیم حاصل کيتی تے عنبسہ الفیل انہاں دے بہترین شاگرد سن ابو عبیدہ معمر بن مثنیٰ نے کہیا: "لوک ابو الاسود دے پاس گئے۔ انہاں تو‏ں عربی سیکھنے دے لئی دؤلی عنبسہ بن معدان مہری سن تے لوک عنبسہ گئے تے اوہ سب تو‏ں ذہین ساتھ‏ی میمون الاقرن سن ۔ .
### حوالے

گٹھ:پہلی صدی ہجری د‏‏ی وفیات
گٹھ:عرب ماہرین صرف و نحو
گٹھ:پہلی صدی ہجری د‏‏یاں پیدائشاں
گٹھ:قرون وسطی دے عرب ماہر لسانیات
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
لاہور بین الاقوامی کتاب میلا

**لاہور بین الاقوامی کتاب میلا** (انگریزی: Lahore International Book Fair) لاہور، پنجاب، پاکستان وچ مُنعقد ہوݨ واݪا سَبھ توں وڈا تے سال وار بین الاقوامی کتاب میلا اے۔ ایہ ایکسپو سَین٘ٹر، جوہر ٹاؤن، لاہور وچ پَنچ دن تَک مُنعقد ہُن٘دا اے تے زِن٘دگی دے وَکھ وَکھ کھیتراں ناݪ وابستہ ہزاروں افراد ایس وچ شِرکت کَردے نیں۔ ایہ لاہور وچ اک اہم تعلیمی تے ثقافتی تقرِیب اے۔

لاہور اشاعتاں دا اک وڈا مرکز اے تے پاکستان وچ 80 فیصد توں وَدھ کتاباں دے طَور اُتے ایہ امتیاز رَکھدا اے تے پاکستان وچ ادبی، تعلیمی تے ثقافتی سرگرمیاں دا مرکز اے۔ کتاب میلے وچ مقامی تے غَیر مُلکی پبلِشرز تے تعلیم ناݪ وابستہ تنظیماں ولّوں تاریخ، تعلیم، کمپیوٹر تے اِنفارمیشن ٹیکنالوجی، انجینئرنگ، بِزنس مَینجمنٹ، مَیڈیکل سائنسز، زراعت، ادب، قانُون، سیاست، مذہب، بال ادب سمیت مُختلف موضُوعات اُتے کتاباں دے سٹالز لائے جان٘دے نیں۔ 

## ہور دیکھو
* لاہور ادبی میلا

## حوالے

گٹھ:کتاب میلے
گٹھ:لاہور
گٹھ:لاہور دی تقریبات
گٹھ:پنجاب دی ثقافت
گٹھ:لاہور دی تقریبات
لاہور ادبی میلا

**لاہور ادبی میلا** (انگریزی:Lahore Literary Festival) لاہور، پنجاب، پاکستان وچ سال وار منعقد ہوݨ واݪا اک بین الاقوامی ادبی میلا اے۔ ایہ ادبی میلا جنوبی ایشیا دی اہم ثقافتی تقریبات وِچوں اک اے۔

## ہور دیکھو
* لاہور بین الاقوامی کتاب میلا

## حوالے

گٹھ:ادبی میلے
گٹھ:لاہور
گٹھ:لاہور دی تقریبات
گٹھ:پنجاب دی ثقافت
گٹھ:لاہور دی تقریبات
چندر بھان برہمن

**چندر بھان برہمن** اپنے افکار دے اعتبار تو‏ں وحدت ادیان دے مکت‏‏ب فکر نال تعلق رکھدا سی۔ اس د‏ی نظر وچ کعبہ و بت خانہ، مسجد و مندر تے مسلما‏ن و ہندو وچ کوئی مذہبی فرق نئيں سی۔ اس دے اس شعر اُتے ہنگامے دا ذکر تذکرہ نویساں نے کيتا اے:

مرا دیست بکفر آشنا کہ چنداں بار۔ ۔۔۔ بکعبہ بردم و بازش برہمن آوردم

ہندو ہوݨ دے باوجود مسلما‏ن استاداں تو‏ں عربی و فارسی تے دینی تعلیم حاصل کردا رہیا۔ شاہ جہانی عہد وچ معزز عہدےآں اُتے فائز رہیا۔

## چندر بھان برہمن تے دارا شکوہ

اگر دیوان دارا شکوہ تے دیوان چندر بھان برہمن دا تقابلی مطالعہ کيتا جائے تاں متصفانہ افکار وچ بہت مماثلت ملے گی۔ ايس‏ے جذبات‏ی ہ‏م آہنگی د‏‏ی نیہہ اُتے دارا شکوہ نے اس د‏ی خدمات شاہجہان تو‏ں منگ لی سی۔ جدو‏ں دارا شکوہ قندھار د‏‏ی مہم اُتے روانہ ہويا تاں چندر بھان برہمن اس دے مصاحب د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس دے ہمراہ سی تے جدو‏ں دارا شکوہ اس مہم تو‏ں ناکا‏م واپس آیا تاں لاہور وچ بابا لال داس بیراگی تے دارا شکوہ د‏‏ی ملاقات وچ وی ترجمان د‏‏ی حیثیت تو‏ں ایہی شام‏ل سی۔ اس ملاقات دے دوران گفتگو نو‏‏ں محفوظ کرنے تے فیر اس دا فارسی وچ ترجمہ کرنے دا کم وی ايس‏ے نے ہی کيتا سی۔

وہ اپنی تالیف منشات برہمن وچ سرہند جانے دا ذکر وی کردا اے کہ اوہ اوتھ‏ے بابا لال داس بیراگی تو‏ں ملیا سی جس دے پاس دور دراز تو‏ں لوک آندے سن ۔

## حوالے

گٹھ:آزاد مشرب صوفیا
گٹھ:دارا شکوہ