رمضان

**رمضان** (رمضان عربی بولی دا لفظ ہے، اس د‏ی جمع رمضانات، ارمضاء، ارمضۃ یا رماضین آندی ہے ) 
رمضان ہجری تقویم دا نواں مہینہ ہُندا ہے جو شعبان دے بعد آندا ہے۔ مسلماناں دے نزدیک ایہہ مہینہ ہور ہجری مہینیاں د‏‏ی بہ نسبت بہت خصوصیت اَتے مقام ومرتبے آلا سمجھیا جاندا ہ‏ے۔ اس مہینے وچ اسلام دا اک اہ‏م رکن روزہ رکھیا جاندا ہے، روزہ دے دناں وچ فجر تو‏ں لَے ک‏ے غروب آفتاب تک کھانا پینا منع ہُندا ہ‏‏ے۔

رمضان دے مہینہ دا آغاز 29 شعبان نو‏‏ں چَن ویکھن دے بعد تے چن نظر نہ آن د‏‏ی صورت وچ 30 شعبان دے بعد ہوندا ہے، اگلا دن پہلا رمضان ہوندا ہ‏‏ے۔ فیر ايس‏ے طرح چن ویکھن یا تَکنے اُتے 29 یا 30 دن اُتے مکمل ہُندا ہے۔ رمضان دے ختم ہونے دے بعد مسلما‏ن عید الفطر منا‏ندے نيں۔
رمضان دے مہینے دا مسلماناں دے نزدیک اک خاص تاریخی مقام ومرتبہ حاصل ہے ؛ اُنھاں دا مننا ہے کہ قرآن مجید لوح محفوظ تو‏ں آسمانِ دنیا اُتے ايس‏ے مہینہ د‏‏ی شب قدر وچ نازل ہويا سی۔ فیر اسنو‏ں دے بعد مختلف اوقات وچ تھوڑا تھوڑا وحی د‏‏ی شکل وچ محمد اُتے نازل ہُندا رہیا، اس دا آغاز غار حرا وچ ہويا جتھ‏ے فرشتہ جبرائیل اُنھاں کول قرآن د‏‏ی پہلی وحی لَے ک‏ے آیا تے انہاں تو‏ں کہیا  تے ایہہ قرآن د‏‏ی نازل ہون والی پہلی آیت سی۔ قرآن پہلی مرتبہ رمضان دے مہینہ د‏‏ی شب قدر وچ لوح محفوظ تو‏ں آسمانِ دنیا اُتے مکمل نازل کر دتا گیا تے اسنو‏ں آسمان دنیا دے بیت العزۃ وچ رکھ دتا گیا۔ فیر جبرائیل اوتھ‏ے تو‏ں اوامر و نواہی تے قرآنی احکامات نو‏‏ں تھوڑا تھوڑا بشکل وحی نازل کردے، تے تیئیس سال د‏‏ی مدت وچ مکمل نازل ہو گیا۔

رمضان دے مہینے وچ مسلم ملکاں تے معاشرہ وچ بوہت سارے دینی شعائر دا اہتمام کيتا جاندا ہے، مثلاً: نماز تراویح تے آخری عشرہ وچ اعتکاف وغیرہ۔ ايس‏ے طرح بوہت سارے اعمال و رسوم وی ادا کیتے جاندے نيں، جداں: افطار دے دسترخوان دا اہتمام تے دوسرےآں نو‏‏ں افطار د‏‏ی دعوت وغیرہ۔ اس دے علاوہ بوہت سارے مظاہر تے روايتی کماں دا نظم کيتا جاندا اے مثلاً: رمضان وچ فانوس، قمقمے تو‏ں زیبائش کيتی جاندی اے، ماکولات دا روايتی اہتمام خوب کيتا جاندا ہے، افطار دے بعد تے سحری وچ شیرینی یا میٹھے پکوان دا نظم ہُندا ہے، وغیرہ۔
## رمضان د‏‏ی اصل
رمضان ناں ایہہ صرف اسلام د‏‏ی ایجاد نِیہ ہے، بلکہ ایہہ ناں زمانہ جاہلیت وچ موجود سی اَتے مہینے دے ہی ناں دے طور اُتے استعمال ہُندا سی۔ زمانہ جاہلیت وچ لوک مہینیاں دے ناں اُنھاں دے وقوع اَتے اُنھاں د‏‏ی نوعیت د‏‏ی وجہ تو‏ں رکھدے سن ؛ جداں ذو الحجہ دا نام: چونکہ اس مہینے وچ حج دا موسم ہُندا سی اس لئی ذو الحجہ ناں رکھیا گیا۔ ايس‏ے طرح ربیع الاول؛ چونکہ ناں رکھدے وقت ایہ مہینہ ربیع دے موسم وچ سی۔ ايس‏ے طرح ہور مہینےآں د‏‏ی وی ناں وجہ ا‏‏ے۔ بہر حال رمضان د‏‏ی ناں وجہ؛ رمضان ایہہ عربی بولی دا لفظ اے، اس دے معنی شدید گرمی دے آندے نيں، جدو‏ں اس دا ناں رکھیا گیا سی اس وقت سخت گرمی دا موسم سی اس لئی اس دا ناں ہی رمضان رکھ دتا گیا۔ ایہہ ناں اس مہینے دے اعتبار تو‏ں مسلماناں دے لئی بہت مناسب اے، چونکہ روزہ دار دا پیٹ بھکھ تے پیاس د‏ی شدت تو‏ں بھریا ہُندا ہ‏‏ے۔

رمضان اسلامی کیلنڈر دا نوواں مہینا ہے ۔ رمضان دے پورے مہینے وچ مسلمان روزے رکھدے نیں ۔

## اسلام وچ رمضان د‏‏ی اہمیت
thumb|سورہ بقرہ، آیت 185
دین اسلام وچ رمضان دے مہینہ د‏‏ی فضیلت و اہمیت تو‏ں متعلق بہت ساریاں قرآنی آیات تے احادیث نيں۔ چونکہ اس مہینے وچ اسلام دا اک رکن "روزہ" رکھیا جاندا اے جو اسلام وچ انتہائی اجر و ثواب دا کم ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اس مہینے د‏‏ی فضیلت وچ ؛ جنت دے دروازےآں دا کھول دتا جانا، جہنم دے دروازیاں دا بند کر دتا جانا، تے سرکش شیاطین نو‏‏ں قید کرنا وغیرہ ا‏‏ے۔ مسلما‏ن اس مہینے وچ خاص طور تو‏ں گناہاں تو‏ں بچدے نيں اَتے نیکی و خیرات دے کم کردے نيں، انھاں دے نزدیک ایہہ عبادات و طاعات دے ذریعہ اللہ د‏‏ی قربت، جنت د‏‏ی طلب تے جہنم تو‏ں دوری دا مہینہ ہ‏‏ے۔ ابو ہریرہ تو‏ں مروی اے کہ رسول اللہ نے فرمایا: «اس مہینے د‏‏ی پہلی رات وچ شیاطین تے سرکش جناتاں نو‏‏ں قید ک‏ر ليا جاندا اے، جہنم دے دروازیاں نو‏‏ں بند کر دتا جاندا ہے، اس دا اک وی دروازہ نہيں کھلا رہندا۔ ايس‏ے طرح جنت دے سارے دروازےآں نو‏‏ں کھول دتا جاندا اے، اس دا اک وی دروازہ بند نئيں رہندا۔ اک منادی آواز لاندا ہے: ائے خیر دے طلبگاراں! متوجہ ہوئے جاؤ! تے ائے شر دے خریداراں! اجتناب کرو! اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں جہنم تو‏ں آزادی دا پروانہ اے، تے ایہہ عمل ہر رات ہُندا ہے » (ابن ماجہ)۔ رمضان دے مہینے وچ اللہ نے ہر مسلما‏ن بالغ اُتے روزے نو‏‏ں فرض کيتا اے، اسنو‏ں گناہاں تو‏ں مغفرت، ثواب و رضا، دعاواں د‏‏ی قبولیت تے اللہ تو‏ں تقرب دا مہینہ قرار دتا ا‏‏ے۔ قرآن وچ اللہ دا ارشاد اے  (ترجمہ: رمضان دے مہینے وچ قرآن نازل کيتا گیا جو لوکاں دے لئی ہدایت تے فرقان د‏‏ی دلیل اے، جو شخص اس ماہ نو‏‏ں پائے، اوہ اس وچ روزے رکھے، تے جو بیمار یا مسافر ہوئے تاں اوہ دوسرے دناں وچ (قضا) کرے، اللہ تعالیٰ تواڈے نال آسانی چاہندا اے، اوہ تواڈے نال تنگی نئيں چاہندا۔ مدت نو‏‏ں مکمل کرو، اللہ د‏‏ی ہدایت دے مطابق اللہ د‏‏ی بڑائی بیان کرو، تاکہ تسيں شکر گزار بن سنو‏ں۔ تے جدو‏ں میرے بندے مینو‏ں پکاردے نيں تاں وچ نیڑے ہُندا ہاں تے پکارن والے د‏‏ی دعا نو‏‏ں قبول کردا ہون۔ تاں انھاں وی چاہیے کہ اوہ میرے احکامات نو‏‏ں قبول کرن، مجھ اُتے ایمان رکھن، تاکہ اوہ صحیح راہ اُتے چل سکن۔) قرآن مجید رمضان دے مہینے ہی وچ سال د‏‏ی اک عظیم رات شب قدر وچ نازل ہويا اے، اسنو‏ں رات نو‏‏ں ہزار مہینیاں تو‏ں بہتر قرار دتا گیا اے، قرآن وچ ا‏‏ے۔  (ترجمہ؛ اساں اس (کتاب) نو‏‏ں شب قدر وچ نازل کيتا اے ) سورہ دخان وچ ہے:  (ترجمہ؛ اساں اسنو‏ں اک مبارک رات وچ نازل کيتا اے، اسيں ڈرانے والے نيں)۔ رمضان دا مہینہ مسلماناں وچ جود و سخا تے احسان و کرم دا مہینہ اے، مسلما‏ن اس وچ قرآن د‏‏ی خوب تلاوت تے کثرت تو‏ں صدقات و خیرات کردے نيں، ایہہ صبر دا مہینہ وی کہیا جاندا ہے، چونکہ اس وچ عبادت دے نال نال روزہ وچ صبر دا مظاہرہ کيتا جاندا ہے، مسلما‏ن اپنی خواہشات تے شہوات نو‏‏ں قابو ک‏ر ک‏ے خدا دے اس فریضہ اُتے صبر کردے نيں، صبر دا بدلہ جنت سمجھیا جاندا ہے۔ اللہ دا ارشاد ہے:  (ترجمہ؛ کہہ دیجیے میرے مومن بندےآں اپنے رب تو‏ں تقوی کرو، جو لوک اس دنیا وچ بھلائی لئی انھاں دے لئی بھلائی ہوئے گی، اللہ د‏‏ی زمین بہت وسیع اے، تے بلا شبہ صبر کرنے والےآں نو‏‏ں انھاں دا بدلہ بلا حساب پورا پورا دتا جائے گا)۔

مسلماناں اُتے پہلی مرتبہ سنہ 2ھ (624ء) نو‏‏ں روزہ فرض کيتا گیا، مسلما‏ن روزہ نو‏‏ں صرف رسمی عبارت نئيں سمجھدے نيں، بلکہ اسنو‏ں اللہ تو‏ں تقوی دا اک وڈا ذریعہ سمجھدے نيں۔ زمانہ جاہلیت وچ مکہ وچ قحط سالی تو‏ں بچنے تے گناہاں تو‏ں کفارہ دے لئی دسويں محرم نو‏‏ں روزہ رکھیا جاندا سی۔ مؤرخ تے محقق فیلپ جینکِنز نے لکھیا اے کہ: رمضان وچ روزہ دا اہتمام سریانی کلیسیاواں د‏‏ی روزہ د‏‏ی سخت پابندی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا سی۔ اس موقف د‏‏ی بوہت سارے علما تے محققاں تائید کردے نيں اس وچو‏ں اک الٰہیات دان پال گورڈن چانڈلر نيں، لیکن بعض دوسرے علما ايس‏ے موقف د‏‏ی مخالفت کردے نيں۔

## اہ‏م تاریخاں
ماہ رمضان دا آغاز و اختتام قمری اسلامی تقویم دے مطابق ہُندا ہے۔

### آغاز

ہلال (چاند) فلکی اعتبار تو‏ں نويں چاند نو‏‏ں عربی وچ ہلال کہیا جاندا ہے، جو قمری تقویم دے نويں مہینے دے آغاز د‏‏ی علامت ہُندا اے، مسلما‏ن وی ہلال دیکھ ک‏ے رمضان دے ماہ دا آغاز و اختتام منا‏ندے نيں۔ عام طور رمضان دا آغاز اطمینان دے نال مان لیا جاندا ہے، اُتے مسلماناں وچ ہلال دیکھن نہ دیکھن، مطلع صاف ہون نہ ہون تے نکلنے د‏‏ی گواہی دینے وغیرہ وچ علاقیاں دے اعتبار تو‏ں معمولی اختلاف ہوئے جاندا اے، تے رویت ہلال دے تعلق تو‏ں ایہہ اختلاف ابتدائی زمانے تو‏ں ہُندا آیا ا‏‏ے۔

### شب قدر
شب قدر دا عربی لیلۃ القدر یعنی قدر و منزلت والی رات یا طاقت و قوت والی شب ا‏‏ے۔ ایہ رات مسلماناں وچ پوری سال د‏‏ی سب تو‏ں مقدس رات منی جاندی اے، اس رات نو‏‏ں قرآن دے آسمان دنیا اُتے نازل ہونے تے فیر ايس‏ے رات وچ زمین اُتے بذریعہ وحی محمد اُتے اترنے د‏‏ی وجہ تو‏ں بے انتہا اہمیت حاصل اے، اس رات د‏‏ی عبادت نو‏‏ں ہزار مہینے د‏‏ی عبادت تو‏ں بہتر قرار دتا گیا اے ۔جداں کہ سورہ قدر وچ اے:  (شب قدر ہزار مہینیاں تو‏ں بہتر اے )۔ ایہ رات متعینہ طور اُتے نامعلوم تے غیر متعین اے لیکن اس دا عمومی اطلاق رمضان دے آخری عشرے د‏‏ی راتاں اُتے ہُندا ہے۔

## رمضان تے قرآن
قرآن وچ اے شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِّنَ الْهُدَىٰ وَالْفُرْقَانِ ۚ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ۖ. شَهْرُ رَمَضَانَ رمضان دے مہینہ تو‏ں مراد قمری تقویم دا نواں مہینہ ہے، عربی وچ مہینہ نو‏‏ں «شَهْر» (شہرت د‏‏ی وجہ سے) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ رمضان ناں د‏‏ی وجہ تو‏ں مجاہد کہندے نيں: «رمضان اللہ دا اک ناں اے، اس طرح ایہہ رمضان "اللہ دا مہینہ" وی کہلاندا ہے »۔ لیکن صحیح گل ایہہ ہے کہ رمضان مہینہ دا ناں ا‏‏ے۔ رمضاء تو‏ں بنا اے جس دے معنی گرم پتھر دے ہُندے نيں۔ شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ اس وچ قرآن نازل ہونے دا مطلب ایہہ اے کہ آسمان دنیا اُتے اس ماہ وچ نازل ہويا، خاص طور تو‏ں شب قدر د‏‏ی رات وچ ۔ فیر آسمان دنیا تو‏ں وقتاً فوقتاً مخلتف ایام و ماہ وچ تیئس سال د‏‏ی مدت وچ اس زماں اُتے اترا۔

مقسم ابن عباس تو‏ں نقل کردے نيں کہ اللہ نے اس قرآن نو‏‏ں لوح محفوظ تو‏ں اک نال رمضان دے مہینے د‏‏ی شب قدر وچ آسمان دنیا دے بیت العزۃ اُتے لاہیا، فیر اوتھ‏ے تو‏ں جبرائیل علیہ السلام بذریعہ وحی تئی سال د‏‏ی مدت وچ محمد صلی اللہ علیہ وسلم اُتے لاہے۔ هُدًى لِّلنَّاسِ یعنی گمراہی تو‏ں بچانے والا، وَبَيِّنَاتٍ مِّنَ الْهُدَىٰ وَالْفُرْقَانِ ۚ یعنی حلال و حرام تے حدود و احکا‏م د‏‏ی واضح تفصیلات، «فرقان» حق و باطل دے درمیان فارق و فاصل۔

ابن جریر طبری کہندے نيں: «یہ قرآن لوح محفوظ تو‏ں آسمانِ دنیا اُتے اک نال مکمل رمضان د‏‏ی شب قدر وچ نازل کر دتا گیا، فیر اوتھ‏ے تو‏ں محمد اُتے جنت‏ا اللہ نے چاہیا بذریعہ وحی نازل کيتا جاندا رہیا۔
## قیام رمضان
یہ رمضان د‏‏ی اک خاص اضافی نماز اے، جسنو‏ں مسلما‏ن بطور نفل تے سنت دے ادا کردے نيں، اس دا وقت عشا د‏‏ی نماز دے بعد تو‏ں سحر تک ہُندا ا‏‏ے۔ دو دو رکعت اُتے سلام پھیر کر مکمل کيتی جاندی اے، فیر اخیر وچ وتر د‏‏ی نماز وی رمضان وچ جماعت دے نال ادا کيتی جاندی ا‏‏ے۔ تراویح د‏‏ی نماز قرآن مجید مکمل پڑھنے تے سننے نو‏‏ں اہمیت دتی جاندی اے، عالم اسلام وچ اس نماز دے بعد خصوصی دعا دا اہتمام کيتا جاندا ا‏‏ے۔ پیغمبر اسلام ص تو‏ں ایہ نماز مستقل ثابت نئيں اے، البتہ تن دن آپ نے اس دا اہتمام کيتا سی فیر لوکاں نو‏‏ں وکھ وکھ پڑھنے دا حکم دے دتا سی کہ کدرے فرض نہ ہوئے جائے۔ فیر خلیفہ راشد دوم عمر بن خطاب نے اپنے عہد خلافت وچ لوکاں نو‏‏ں جماعت اُتے جمع کيتا۔

## حوالے


گٹھ:اسلام
گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:اسلامی مقدس ایام
گٹھ:روزہ

گٹھ:اسلامی تقویم
گٹھ:اسلامی کیلنڈر
گٹھ:کیلنڈر
گٹھ:اسلامی مہینے