open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
خاکاس لوک

**خاکاس** (انگریزی: Khakas), جو خود نوں **تادار** (خاکاس: Тадарлар) کہندے نیں، روس دے سائبیریا علاقے دے دکھنی حصے میں وچ خاکاسیا لوکراج وچّ وسن والا ترک لوکاں دا اک نسلی گروہ ہے ۔ دھیان دیو کہ حالانکہ ایہہ لوک اپنے آپ نوں *تادار * جاں *تاتار* کہندے ہن ، اس توں مراد سائیبیریائی تاتار ہے جو روس دے یوروپی حصے وچّ وسن والے تاتار لوکاں توں وکھ ہے ۔ 

## اتہاس
خاکاس لوکاں دی پچھوکڑ اتے ودواناں وچّ اختلاف ہے ۔ کجھ دے مطابق ایہہ کرغیز لوکاں دی اولاد ہن جو کدے ینسیئی دریا دے علاقے وچّ رہندے سن اتے جنہاں دی ہور اولاد موجودہ کرغیزستان وچّ وسدے ہن ۔ 17ویں صدی وچّ خاکاس لوکاں نے اپنا اک خاکاسیا راج بنا رکھیا سی جو اک منگول راجہ دے ماتحت سی ۔ اس سمیں اتھے روسی لوکاں دا آکے وسنا شروع ہو گیا ۔ 1820 دے دہاکے وچّ کراسنویارسک کرائی دے منسنسک شہر دے کول زمین توں سونا ملیا اتے اس پورے علاقے دا صنعت کرن شروع ہو گیا ۔ 

19ویں صدی وچّ بہت سارے خکاس لوکاں نے روسی رہن - سہن اپنا لیا ۔ روسی فوجاں نے بہت سارے خکاس لوکاں نوں روسی آرتھوڈکس عیسائی بناؤن اتے وی مجبور کیتا ، لیکن اجتک خاکاس سماج وچّ اوژا دھرم اتے بدھ دھرم دے اثرات ملدے ہن اتے بہت سارے خاکاس عیسائی اوژا اتے عیسائی دھرم دے رلاء وچّ یعقین رکھدے ہن ۔ 

## ایہ وی ویکھو
* خاکاس بولی
* خاکاسیا

## حوالے


 
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:خاکاسیا
گٹھ:ترک قبیلے
گٹھ:وسطی ایشیا
گٹھ:سائبیریا
گٹھ:سائبیریا دے نسلی گروہ
گٹھ:التائی کرائی
گٹھ:روس دے نسلی گروہ
گٹھ:لوک
گٹھ:پرانے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
خاکاس بولی

**خاکاس​** (روسی: Хакас, انگریزی: Khakas) روس دے سائبیریا علاقے وچ واقع خکاسیا لوکراج وچ خکاس لوگاں ولوں بولی جانے والی ایک ترک بولی ہے۔ خاکاس لوگاں دی آبادی لگ بھگ ٧٥،٠٠٠ ہے، جنہاں وچوں ٢٠،٠٠٠  خاکاس​ بولی  بولدے ہن ۔ سارے خاکاس​ بولن والے دوبھاشیئے ہن اتے خاکاس​ دے نال - نال روسی بولی وی بولدے ہن ۔ روایتی روپ نال خاکاس​ کئی ذیلی بولیاں وچّ ونڈیہوئی ہے اتے اوہ وکھ - وکھ خاکاس​ قبیلےآں ولوں بولیاں جاندیاں ہن ، جویں کہ ساگئے​ , کاچا ، کجل ، کوئبل ، بیلتیر ، اتادِی​ ۔ کیمیروو اوبلاست دے رولا لوکاں دی رولا بولی وی اجکلھ دی خاکاس​ دا ہی اک لہجہ سمجی جاندی ہے ۔ خاکاس​ بولن والے اکثر اپنے آپ نوں تادار جاں تاتار کہندے ہے ، لیکن دھیان دیو کہ استوں مراد سائیبیریائی تاتار اتے سائبیریائی تاتار بولیاں ہے ، جو تاتار لوک اتے تاتار بولی توں کافی وکھ ہے ۔ 

## ایہ وی ویکھو
* خاکاسیا
* خاکاس لوک
* ترک بولیاں
*التائی بولیاں
## حوالے


گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:خاکاسیا
گٹھ:ترک بولیاں
گٹھ:وسطی ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:سائبیریا
گٹھ:سائبیریائی ترک بولیاں
گٹھ:التائی بولیاں
گٹھ:روس دیاں بولیاں
سائبیریائی ترک بولیاں

**سائبیریائی ترکی بولیاں** (Siberian Turkic languages) یا **اتلیاں چڑھدیاں ترکی بولیاں** (Northeastern Turkic languages) ترک بولیاں دیاں چھہ شاخاں  وچوں اک نیں۔

## ذیلی بولیاں تے ممبر بولیاں
١٩٩٨ وچ لینگوئسٹ لارس یوہانسن​ سائبیریائی ترکی بولیاں دا اگے اس پرکار گروہ بندی کیتی:

## ایہ وی ویکھو
* ترک بولیاں
*التائی بولیاں
## حوالے


گٹھ:سائبیریائی ترک بولیاں

گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:خاکاسیا
گٹھ:ترک بولیاں
گٹھ:وسطی ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:سائبیریا
گٹھ:سائبیریائی ترک بولیاں
گٹھ:التائی بولیاں
گٹھ:روس دیاں بولیاں
روسی لوک

**روسی لوک** (, *russkiye*) اک نسلی گروہ ہے جو مول روپ وچّ روس دے رہن والے لوک ہن جہڑے روسی بولی بولدے ہن اتے مکھ طور تے روس اتے اس دے آلے دوآلے دے دیساں وچّ رہندے ہن۔ 2010 دی جنگننا مطابق روس وچّ 80% لوک اس مول دے ہن۔

## حوالے
 

گٹھ:لوک
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:روسی لوک
گٹھ:روس دے نسلی گروہ
گٹھ:یورپ دے نسلی گروہ
مخائیل لومونوسوف

**مخائیل واسلیوچّ لومونوسوف ** (; &nbsp;– ) اک روسی  سائنسدان اتے لکھاری سی، جسنے ساہت،  تعلیم، اتے سائنس دے میدان وچّ یوگدان دتا۔ اس دیاں کھوجاں وچّ  *وینس دا موسم* وی سی۔ اس دے سائنس دے میدان سن:  قدرتی  سائنس ، کیمسٹری، فزکس، دھاتی وگیان ،  تریخ،  فلالوجی ،  آپٹیکل اپکرن  اتے ہور۔ لومونوسوف شاعر وی سی۔ اتے اسنے جدید روسی ساہتی بولی دے بنن نوں متاثر کیتا سی۔
### یادگاری ٹکٹاں

File:1925 lomonosov 3k text.jpg|1925
File:Stamp of USSR 0977.jpg|1945
File:The Soviet Union 1949 CPA 1357 stamp (Establishment of Lomonosov Museum of Academy of Sciences. Mikhail Lomonosov).jpg|1949
File:The Soviet Union 1949 CPA 1358 stamp (Establishment of Lomonosov Museum of Academy of Sciences. Mikhail Lomonosov).jpg|1949
File:The Soviet Union 1949 CPA 1359 stamp (Establishment of Lomonosov Museum of Academy of Sciences. Kunstkamera).jpg|1949
File:Stamp of USSR 1837.jpg|1955
File:The Soviet Union 1956 CPA 1966 stamp (Mikhail Lomonosov (After Leontius Miropolsky) and the Kunstkamera in Saint Petersburg).jpg|1956
File:1961 CPA 2639.jpg|1961
File:Rus Stamp-Lomonosov-1961_6.jpg|1961
File:1961 CPA 2641.jpg|1961
File:1986 CPA 5779.jpg|1986
File:2004. Марка России Pokrovitel stvo naukam i iskusstvu Ekaterina II v kabinete MV Lomonosova.jpg|2004
File:Stamp of Russia 2011 No 1543.jpg|2011


## حوالے

 

گٹھ:روسی لوک
گٹھ:روسی لکھاری
گٹھ:روسی سائنسدان
گٹھ:روسی شخصیتاں
تومان خان

thumb|230px|٢٠٠ ق م وچ شیونگنو راج

**تو مین خان** (چینی: 頭曼, منگول: Түмэн, انگریزی: Touman) وچکار ایشیا تےچین  اُپر پرانے ویلے اتے  قابو رکھن والے شیونگنو لوکاں دا سب توں پہلا چانیو (راجہ) سی ۔ اسدا راج ویلہ ٢٢٠ ق م توں ٢٠٩ ق م اندازا کیتا گیا ہے۔ اتہاسکاراں دا مننا ہے کہ تو من دا نام شبد منگول بولی دے 'تمین' شبد سے لیا گیا ہے، جس دا مطلب 'دس ہزار' ہوندا ہے۔

## تومین تے مودو
تومین دا ذکر کجھ چینی اتہاس - گرنتھاں وچّ ہویا ہے ۔ منیا جاندا ہے کہ ایہہ اندرلا منگولیا دے علاقے وچّ  راجہ سی اتے گانسو اتے شنجیانگ دے علاقےآں وچّ پھیلیا راج  یوئيژی لوکاں دے ماتحت سی لیکن چین دے چن راجٹبر نے حملہ کرکے اسنوں شمال دی طرف کھدیڑ دتا ۔ اس سمیں دی پرتھا دے مطابق اسنے اپنے وڈے پتّ مودو (   Modu  ) نوں یوئيزی دربار دے کول چھڈیا ہویا سی جس توں یوئيزیاں نوں یعقین سی کہ تومین اوہناں نال وفاداری کریگا ۔ لیکن تومن اپنے اک چھوٹے پتّ اتے مودو دے چھوٹے سوتیلے بھرے دے پکھ وچّ سی کیونکہ اوہ اس پتّ دی ماں دے بہکاوے وچّ آ گیا سی ۔ مودو نے ایہہ گلّ سمجھّ لئی ۔ تومن نے اچانک یوئيزیاں اتے حملہ کر دتا - کیہا جاندا ہے کہ اسنے سمجھے کیتی اوہ بدلہ لین لئی مودو نوں مار دینگے ۔ لیکن اس بجائے مودو ہمت توں اپنی جان بچاکے نکل گیا ۔ 

تومن مودو دی بہادری توں حیران ہویا اتے اسنوں 10،000 سپاہیاں دے اک دستے دا سپہ سالار بنا دتا ۔ مودو نے اپنے ماتحت قوجیاں نوں مشق کرائی کہ اوہ اپنے تیر بناں سوال کیتے سمت دشا وچّ چلا ون  جس سمت وچّ اوہ آپ اک خاص تیر چلا ئے جو اڈدے ہوئے سیٹی دی آواز کرے ۔ پھر اسنے ایہناں نوں اپنے پیارے گھوڑے ، اپنی زنانی تے اپنے  پیؤ دے محبوب گھوڑے دے ولّ تیر چلاکے آزمایا ۔ سیسپاہیاں نکاں نے بے جھجک تناں اتے تیر چلیا دتے ۔ پھر مودو نے اپنے پیؤ تومین اتے جدوں اپنے سیٹی - والے تیر داغے تاں اسدے سپاہیاں نے تومن اتے تیر چلاکے اسنوں مار دتا۔ مودو نواں چانیو بنیا ۔ اسنے سبھتوں پہلاں اپنے سوتیلے بھرا اتے اسدی ماں نوں مروایا اتے پھر اوہناں سارے شیونگنُو عہدیداراں نوں جنہاں نے اسدا حکم منن وچّ آناکانی کیتی ۔ 

## ایہ وی ویکھو
* مودو چانیو
* شیونگنو لوک
* چانیو
* لواندی

## حوالے


گٹھ:شیونگنو لوک
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:ترکستان دی تریخ
گٹھ:چین دی تریخ
گٹھ:بادشاہ
ہن ہور نا پچھیں

**ہن ہور نہ پچھیں**رام سروپ انکھی ولوں   اڈیٹ کہانی مجموعہ ہے ۔ اس 2007  دیاں چونویاں 11 کہانیاں شامل ہن l

## حوالے

گٹھ:پنجابی کہانیاں 
گٹھ:پنجابی ساہت
لواندی

thumb|230px|٢٠٠ ق م وچ شیونگنو راج
**لواندی** (انگریزی: Luandi) یا **لوانتی** (چینی بولی: 攣鞮) یا **شولیاندی** (虛連題, Xuliandi) تیسری صدی ق م سے چوتھی صدی عیسوی تک موجودہ وچکار ایشیا تے چین دے علاقے وچّ راج کرن والا پرانے شیونگنُو لوکاں دا اک راجٹبر  سی ۔ ایہناں دا ذکر مہان اتہاسکار دے ریکارڈ , ہان گرنتھ اتے ہور پرانے چینی اتہاس - گرنتھاں وچّ ملدا ہے ۔ اس پروار دے لوک شیونگنُو سماج اتے راج وچّ اعلی عہدےآں اتے پائے جاندے سن اتے  چانیو (راجہ) دا خطاب وی رکھدے سن ۔ لواندی پروار دا سبھتوں پرانا  معلوم چانیو تومان خان سی ۔ 

## ایہ وی ویکھو
* شیونگنو لوک
* چانیو
* تومان خان

## حوالے


گٹھ:شیونگنو لوک
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:ترکستان دی تریخ
گٹھ:چین دی تریخ
گٹھ:راجٹبر
موغاؤ گفاواں

**موگاؤ غاراں ** (Mogao Caves), جنہاں  نوں **ہزار بدھاں دیاں گفاواں** (Caves of the Thousand Buddhas) وی کہندے نیں، لہندے چین دے گانسو صوبے دے دونہوانگ شہر توں ٢٥ کلومیٹر دکھن چڑھدے وچ واقع اک  آثار قدیمہ دی تھاں ہے۔ ریشم رستہ اتے واقع اس نخلستان ( اوئیسس ) علاقے وچّ 492 مندراں دا اک منڈل ہے ۔ ایہناں وچّ 1000 سالاں دے ویلے وچّ  گپھاواں  پٹیاں گئیاں ۔ سبھتوں پہلی گپھا 366 ق م وچّ بدھی چنتن اتے پوجا لئی تھاں بناؤن لئی بنائی گئی سی ۔ سنّ 1900 وچّ اک گفا وچّ بہت ساریاں دستاویزاں  دا اک بھنڈار ملیا جو 11ویں صدی وچّ چنوا دے بند کر دتا گیا سی ۔ اسنوں لائبریری گفا کیہا جان لگا اتے اسدیاں دستاویزاں دنیا بھر وچّ ونڈ ہوگئیاں ۔ موگاؤ دیاں بہت ساریاں گپھاواں سیاحاں لئی کھلیاں ہن اتے اتھے ہر سال بہت سارے سیلانی گھمن آؤندے ہن ۔

## کچھ فوٹو

File:Dunhuang Mogao cave 159.jpg|منجشری تے وملاکرتی دی بھینٹ دا چترن (گپھا ١٥٩)
File:Anonymous-Bodhisattva Leading the Way.jpg|اک شردھالُو تینویں نوں پوتر بھومی لے جاندے اک بودھستو ( لائبریری گفا )
File:Pelliot cave163.jpg|١٩٠٨  وچّ لائبریری گفا دا پریکھیا 
File:Mural Avolokitesvara.jpg| بودھستووں اتے اک بھکشو نوں پوجدے [ [ اولوکتیشور ] ] - ایہہ چتر سون دے ورق توں مڑا ہویا سی ( گفا 57 )


## ایہ وی ویکھو
* دونہوانگ
* اتلا ریشم رستہ

## حوالے


گٹھ:گانسو
گٹھ:ریشم رستہ
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:چین دے تریخی تھاں
گٹھ:چین وچ عالمی ورثہ تھاں
اتلا ریشم رستہ

[thumb|230px|[تکلامکان ریگستان]]
**اتلا ریشم رستہ** (Northern Silk Road) اج دے چین دے اتلے علاقے وچ  واقع اک تریخی رستہ ہے جو چین دے پرانے راجگڑھ شیان توں لہندے دے ولّ جاندے ہوئے تکلامکان ریگستان توں شمال وچ نکلکے وچکار ایشیا دے پرانے باختر اتے پارتھیا راج اتے پھر ہور وی اگے ایران اتے پرانے روم پجدا سی ۔ ایہہ مشہور ریشم رستہ دی اتلی ترین شاخ ہے اتے اس اتے ہزاراں سالاں توں چین اتے وچکار ایشیا دے وچّ وپارک ، فوجی اتے رہتلی سرگرمیاں ہندیاں  رہیاں ہن ۔ پہلے ملینیئم ( یعنی ہزار سال ) قبل مسیح وچّ چین دے ہان راجٹبر نے اس رستہ نوں چینی وپاریاں اتے فوجیاں لئی محفوظ بناؤن لئی اتھے متحرک قبیلےآں دے خلاف بہت مہماں چلائیاں  جس توں اس رستہ دا استعمال ہور ودھیا۔ چینی بادشاہاں نے خاص طور اتے شیونگنُو لوکاں دے اثر نوں گھٹّ کرن دی بہت کوشش کیتی ۔

## شاخاں
اتلا ریشم رستہ گانسو صوبے دے ہیشی گلیارے توں نکلکے تنّ ذیلی رستےآں وچّ بٹدا ہے --
* اک تکلامکان ریگستان توں شمال وچّ گزردا ہے اتے دوجا اسدے ہیٹھوں اتے پھر ایہہ دونے کاشغر شہر دے نخلستان ( اوئیسس ) وچّ پھر اک ہو جاندے ہن ۔ کاشغر توں اگے ایہہ پھر وکھ جاندے ہن ۔ اک شاخ کرغیزستان دی الئی وادی توں ہندے ہوئے ازبکستان دے ترمذ علاقے اتے افغانستان دے بلخ علاقے جاندی ہے ۔ 

*دوجی شاخ فرغانہ وادی وچّ قوقند توں ہوکے قراقم صحرا توں نکلدی ہوئی مرو پجدی ہے ۔ 
*تیجا رستہ تیان شان دے پربتاں توں شمال ول نکلکے تورفان اتے پھر قازقستان  دے آلماتی شہر پجدا ہے ۔ 

اک شاخ اجیہی وی ہے جو الے لہندے دی طرف نکلکے پہلاں ارال سمندر اتے کیسپیئن سمندر اتے پھر اس توں اگے کالا سمندر پجدی ہے ۔

## ایہ وی ویکھو
* کاشغر
* ہیشی گلیارا

## حوالے


گٹھ:ریشم رستہ
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:چین دی تریخ
گٹھ:تریخی رستے
بوٹا فرام ٹوبھا ٹیک سنگھ

**بوٹا فرام ٹوبھا ٹیک سنگھ** (Boota from Toba Tek Singh) 1999ء دا اک پاکستانی ٹیلی ویژن ڈراما ا‏‏ے۔ ایہنو‏ں پاکستان ٹیلی ویژن کارپوریشن لاہور نے نشر کيتا۔ ایہنو‏ں خلیل الرحمان قمر نے لِکھیا تے ہدایت کاری دلاور ملک نے کیتی۔ ایہ ڈراما کافی مقبول ہویا۔

## پلاٹ
کہاݨی اک کردار *بُوٹا* (فیصل قریشی) دے گرد کُعھمدی اے جیہڑا ٹوبھا ٹیک سنگھ توں تعلّق رَکھدا اے تے اک زمِین٘دار دا کلّا پُتر ا‏‏ے۔ بُوٹا شرارتی مزاج دا اے تے سکُول وچ چن٘گی کارکردگی دا مظاہرا کرن وچ ناکا‏م رہیا۔ بُوٹا راتو رات بدل جان٘دا اے جدو‏ں اوہنو‏ں *مہرُو* ناݪ پیار ہو جان٘دا اے جیہد‏‏ی گڈی اوہدے پن٘ڈ دے نیڑے اودو‏ں خراب ہو جان٘دی اے جدو‏ں اوہ تے اوہد‏ی دادی لاہور جا رہی سی۔ بُوٹا چھیتی ای گھرو‏ں بَھج کے لاہور چلا جان٘دا ا‏‏ے۔

مہرُو اک اشتہاری ایجنسی چلاؤن٘دی اے تے اوہدا معاون *فانی*، بُوٹے نو‏‏ں *زہرہ خاتُون* دے بورڈِن٘گ ہاؤُس لَے جان٘دا اے جِتھے اوہ رہن٘دا ا‏‏ے۔ *مِیرُو* اوتھ‏ے دا اک ساتھی رہائشی اے جیہڑا اک کِھلرے ہوئے گھر ناݪ تعلق رَکھدا اے تے اِس وجہ تو‏ں اک ٹُٹی پھُٹی شخصیئت دا مالک ا‏‏ے۔ اوہ کُڑِیاں ناݪ چُعھوٹھے وَعدے کردا اے تے فیر اوہناں دِ‏یاں تصوِیراں تے خطُوط حاصل کرن مگروں اوہناں نُو‏ں بلَیک میل کردا ا‏‏ے۔

مہرُو اوہدے ناݪ پیار کردی اے تے اوہدے ناݪ استدلال کرن د‏‏ی کوشش کردی ا‏‏ے۔ مِیرُو نُو‏‏ں وی مہرُو ناݪ پیار ہو جان٘دا اے پَر اوہ اوہنُو‏ں منݨ تو‏ں ڈردا اے کیون٘کہ اوہ ایہجی پوزِیشن وچ نئيں رہݨا چاؤہن٘دا جِتھے کوئی دُوسرا اوہدا اِستحصال کر سک‏‏ے۔ 

## کاسٹ

## باہرلے جوڑ
* 

## حوالے

گٹھ:1990ء دی دہائی دی پاکستانی ٹیلی ویژن سیریز
گٹھ:پاکستان ٹیلی ویژن کارپوریشن شوز
گٹھ:پاکستانی ڈراما ٹیلی ویژن سیریز
گٹھ:پاکستانی ٹیلی ویژن پروگرام
گٹھ:پاکستانی ٹی وی ڈرامے
تانگوت لوک

[thumb|230px|[چین دے نینگشیا صوبے توں ١٠ویں یا ١١ویں صدی وچ بنی اک تصویر جو شاید اک تانگوت آدمی دی ہے]]
**تانگوت** (چینی بولی: 党项, انگریزی: Tangut) ایک تبتی برمی بولی بولن والا قبیلہ تھا جس نے پرانے  چین دے لہندے وچ لہندا شیا راج قایم کیاا۔  منیا جاندا ہے کہ اوہ 10ویں صدی عیسوی توں پہلاں  اتلے لہندے چین وچّ آ بسے سن ۔ منیا جاندا ہے کہ ایہناں دا تبتی لوکاں نال نسل دا تعلق سی لیکن جتھے اجیہیاں ہور قوماں تبتی سماح وچّ گھل مل گئیاں اتھے تانگوت تبت توں دور شمال وچّ سن اسلئی اہنہاں دی وکھ پہچان بنی رہی ۔   چین وچّ تانگوت لوکاں نوں چیانگ لوکاں دی اک پرانی شاخ سمجھیا جاندا ہے ۔ 

## ویروا
تانگوتاں نے سماں دے نال  بودھی دھرم اپنا لیا اتے اوہناں دے لہندا شیا راج دا سرکاری دھرم وی ایہی سی ۔ انھاننے سارے پرمکھ بودھی گرنتھاں دا اپنی تانگوت بولی وچّ ترجمہ کر لیا ۔ تبتی بولی دی طرحاں انھاننے اپنی بولی لکھن لئی اک لپی ڈیویلپ کیتی  لیکن جتھے تبتی لپی ہندستان دی لپی - پرمپرا اتے آدھارت سی اتھے تانگوت لپی چینی لپی توں اگے ڈیولپ کیتی گئی ۔  منگولیا وچّ چنگیز خان دے ابھرن دے بعد منگول سلطنت پھیلی اتے تانگوتاں دا  لہندا شیا راج تباہ ہو گیا ۔ پھر وی تانگوتاں دی بولی 16ویں صدی عیسوی تکّ وچکار چین وچّ بولی جاندی رہی اتے بہت سارے تانگوت منگولاں دے نال شامل ہو گئے ۔ اج ہویا منگولیا وچّ تانگود دے پرواری نام والے لوک رہندے ہن ۔ 

## ایہ وی ویکھو
* لہندا شیا راج
* تانگوت بولی
* چیانگ لوک
* تبتی برمی بولیاں

## حوالے


گٹھ:معدوم انسانی نسلاں
گٹھ:چین دی تریخ
گٹھ:چین دیاں نسلی ٹولیاں
گٹھ:لوک
گٹھ:پرانے نسلی گروہ
گٹھ:معدوم نسلی گروہ
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
لہندا شیا راج

thumb|230px|سن ١١١١ عیسوی وچ  لہندے شیا راجٹبر دا علاقہ (ہرے رنگ وچ)
thumb|230px|تانگوت سرکار ولوں جاری ایہ کانسی دے دے اختیار-پتر دھارک نوں گھوڑے جلان ( یعنی ایمرجینسی وچّ سرکاری گھوڑے تیزی نالدوڑاکر تھکیا پاؤن ) دی اجازت دندے سن
**لہندا شیا راج** (چینی: 西夏, شی شیا؛ انگریزی: Western Xia) جسنوں **تانگوت راج** (Tangut Empire) وی کہیا جاندا ہے   چڑھدے ایشیا دا اک راج سی جو موجودہ چین دے نینگشیا , گانسو , اتلے شانسی , اتلے چڑھدے شنجیانگ , دکھن - لہندے اندرلا منگولیا اتے دکھن منگولیا اتے سنّ 1038 توں 1227 عیسوی تکّ پھیلیا سی ۔ تانگوت لوک تبتی لوکاں توں متعلق منے جاندے ہن اتے انھاننے چینی لوکاں دا گوانڈھی ہون دے باو جود چینی رہتل نہیں اپنائی ۔ تبتی اتے تانگوت لوک اس راج نوں منیاک راج (  Mi - nyak  ) بلاؤندے سن ۔ تانگتاں نے کلا ، سنگیت ، ساہت اتے عمارت- اساری وچّ بہت ترقی کیتی سی ۔ فوجی مدان وچّ وی اوہ بلوان سن - اوہ طاقتور لیاؤ راجٹبر , شانگ راجٹبر اتے جن راجٹبر(1115–1234) دا گوانڈھی ہندے ہوئے وی ڈٹ سکے کیونکہ اوہناں دا فوجی بندوبست ودھیا سی ۔ رتھی ، تیرانداز ، پیدل سپاہی ، اونٹھاں اتے لدیاں توپاں اتے پانی - تھل دونے اتے جوجھن نوں تیار ٹکڑیاں سارے اوہناں دی فوج دا انگ سن اتے اک - نال ودھ طریقے توں لڑنا جاندیاں سن ۔
اس سبھ دے باوجود ، اگے چلکے تانگوت راج اتے یوآن سلطنت قایم کرن والے منگول لوکاں دے ہتیارا حملے ہوئے جس وچّ تانگوتاں دے بہت سارے لکھتی دستاویز اتے زیادہتر عمارتاں تباہ ہو گئیاں ۔ اس وجہ توں تانگوتاں اتے تحقیق کر رہے اتہاسکاراں اتے بولیماہراں نوں کافی دقتاں ہندیاں ہن اتے اس راج اتے اسدے بانیاں دے بارے وچّ بہت سارے سوال ہن جن اتے کدے نا انت ہون والے اختلاق جاری رہندے ہن ۔ 

## نام اتے بولی
تانگوت لوک اپنی تانگوت بولی بولدے سن ، جو تبتی بولی دے نیڑے اک تبتی برمی بولیاں دی میمبر سی ۔ اوہناں نے چینی لپی دی ویکھیا - ویکھی اپنی اک  لپی بنا لئی سی جس وچّ اوہ تانگوت بولی لکھیا کردے سن ۔ اوہ اپنے راج نوں رسمی روپ توں چٹا اتے اچّ مہان شیا راج ( 60px , پھیوو بئیے لہائیے لہائیے ) بلاؤندے سن ۔ غیر رسمی روپ توں اوہ اسنوں مِ - نیاگ کہندے سن لیکن چینی سروت انھاننوں لہندا شیا ( چینی بولی وچّ شی شیا ) بلاؤندے سن جو نام بعد وچّ پاشچاتیئے ودوان استعمال کرن لگے ۔

## ایہ وی ویکھو
* تانگوت لوک
*جن راجٹبر(1115–1234) 
*تانگ راجٹبر
* چین  دے راجٹبر 
* شانگ راجٹبر
* ژوؤ راجٹبر
* شمالی اتے دکھنی راجٹبر
* تانگ راجٹبر
* تن راجشاہیاں
* اتری اتے دکھنی راجٹبر
* ہان راجٹبر 
* ساؤ ویئی راج 
* چڑھدا وو راج 
* شُو ہان راج 
* جن راجٹبر 
* بہار تے خزاں ویلہ
* لہندا ژوؤ ویلہ 
* ژوؤ راجٹبر
* چین  دے راجٹبر 
* چن راجٹبر

## حوالے

## باہرلے جوڑ

 

 

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ
گٹھ:چینی راج ٹبرگٹھ:چین دے راج ٹبرگٹھ:چین دی تریخ

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
 
گٹھ:سابقہ سلطنتاں
گٹھ:ایشیاء دیاں سابقہ بادشاہتاں
گٹھ:ژوؤ خاندان
گٹھ:چینی شاہی خاندان
گٹھ:مشرقی ایشیا دے سابقہ دیس
 

گٹھ:چین
گٹھ:چین دی تریخ

گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ 
گٹھ:منچوریا دی تریخ
گٹھ:منچوریا
کواری زمین مہم

[thumb|230px|١٩٦٢ وچ جاری [سویت یونین|سوویت ڈاک ٹکٹ جس اُپر روسی بولی وچ'نئی زمین اپر فتح  کرنے والےآں نوں سلام' لکھیا ہوا ہے]]
**کواری زمین مہم جاں نویں زمین مہم** (روسی: Освоение целины, اوسووئینئے تسیلنی؛ انگریزی: Virgin Lands Campaign) سوویت یونین وچ ١٩٥٠ تے ١٩٦٠ دے وہاکےآں وچ اناج دی سخت کمی نال نبٹن  لئی وچکار ایشیا، شمالی قفقاز تے لہندے سائبیریا دے وڈےگیاہستانی میدانی علاقےآں وچ نویں سرے توں واہی بیجی شروع کرن دی سکیم  دا نام سی ۔ اسکدا افتتاح  ١٩٥٣ وچ اس ویلے دے سوویت آگز نکیتا  خروشیف نے کیتا سی ۔ اسدے  انترگت دسیوں ہزار مربع کلومیٹر رقبہ دی زمین  اتے آبپاشی تے اناج اگان دا کام شروع کیتا گیا۔
## نتیجہ
نویں زمین مہم دا  سویت یونین اتے گہرا اثر پیا ۔ کئی لکھ روسی ، یوکرینی اتے ہور  سلاوی لوک وچکار ایشیا  اتے سائبیریا وچّ آکے بس گئے جس نال اوہناں علاقےآں دا  نسلی تناسب بدل گیا اتے اوہناں تھاواں دی رہتل وچّ گہرا روسکرن ہویا ۔ ستیپی علاقے وچّ بہت سارے نویں نگر - قصبے بنے ۔ بہت  سارے دریاواں دا پانی  آبپاشی لئی نہراں وچّ کھچن توں اک طرف تاں خشک زمیناں ہریاں  بھرایاں ہو اٹھیاں  لیکن دوجے پاسے قدرتی ماحول اتے بھیڑا اثر پیا ، مثلاً  ارال سمندر دا بوہتا حصہ سک کے  ریگستانی بنّ گیا ۔ مہم دے شرواتی دور وچّ کھیتی باڑی پیداوار وچّ بھاری بڑوتری ہوئی ۔ سنّ 1956 وچّ سووئت یونین وچّ پیدا کیتا گیا ادھے توں زیادہ اناج اس نویں زمین اتے اگایا گیا سی ۔ لیکن پھر فصلاں وچّ وادھا دا  تناسب ہولی-ہولی ہوکے رک گیا ۔ بارش دی کمی ، گیاہستان دیاں زوردار ہواواں ، مٹی دا ٹپکنا ، بھیانک سردیاں دے کارن فصل اگاؤنے لئی سال وچّ صرف  کجھ مہنیاں دا میلہ - اسدے بہت سارے کارن سن ۔

اگے چلکے اس نویں کھیتاں وچّ فصل ڈگن لگی اتے سویت یونین ہور دیساں توں اناج خریدن اتے مجبور ہو گیا ۔ زیادہتر اتیہاسکار نویں زمین مہم نوں اپنے مقصد وچّ اسپھل منندے ہن ۔ پھر وی 1991 وچّ سووئت یونین دے  ٹٹن تکّ وی قازقستان سوویت یونین دی اک - تہائی کنک پیدا کر رہا سی ۔ 

## ایہ وی ویکھو
* گیاہستان
* سویت یونین

## حوالے


گٹھ:سویت یونین وچ کھیتی باڑی
گٹھ:سویت یونین
گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:سائبیریا
ٹرانس سائبیریائی ریلوے

ٹرانس سائیبرین ریلوے(**TSR**, )ماسکو تو‏ں روسی مشرق بعیدکے درمیان ریلوے نیٹ ورک ا‏‏ے۔ ایہ ریلوے نیٹ ورک پٹری آوا جائی دے ذریعے بحیرہ جاپان تو‏ں ملیا ہويا ا‏‏ے۔ نیٹ ورک دے روٹ د‏‏ی لمبائی 9,289&nbsp;km (5,772&nbsp;mi), ا‏‏ے۔ ایہ دنیا د‏‏ی طویل ترین ریلوے لائن ا‏‏ے۔ اس ریلوے لائن تو‏ں منگولیا، چین تے شمالی کوریا د‏‏ی ریلوے لائناں وی ملدی نيں۔ ایہ ماسکو نو‏‏ں ولادیوستوک تو‏ں ملاندا اے تے 1916 دے بعد تو‏ں ہن تک پھیل رہیا ا‏‏ے۔

thumb|230px|نازوائیوسکایا اسٹیشن اتے اپریل دے مہینے وچ برف توں لنگھدی ہوئی ریل
**ٹرانس سائبیریائی ریلوے** اک مشہور  ریل رستہ  ہے جو روس دے راجگڑھ ماسکو نوں روس دے سائبیریا علاقے توں گزردے ہوئے  دور چڑھدے شہر ولادی ووستوک نال جوڑدا ہے ۔ اسدیاں شاخاں منگولیا توں گزردی ہوئی  چین وی جاندیاں ہن ۔ ایہہ اک 9,259  کلومیٹر لمبا ریل رستہ        ہے اتے اس اتے اک سرے توں دوجے سرے تکّ پورا سفر کرن وچّ اٹھ دن لگّ جاندے ہن ۔اسنوں روس دے شاہی زمانے وچّ سنّ 1891 - 1916 دے ویلے وچّ بنایا گیا سی ۔ سائبیریا دی آبادی ودھاؤن وچّ اتے اتھے دی معاشی ترقی وچّ اس ریل رستے  دا بہت بہت ہتھ رہیا ہے ۔ ہزاراں سیلانی وی اسدے راہیں ہر سال سائبیریا دی سیر کردے ہن اتے اس اتے یاترا کرنا دنیا دے دلچسپ تجربےآں وچوں اک منیا جاندا ہے ۔ 

## ہور بولیاں وچ
روسی بولی وچ "ٹرانس سائبیریائی ریلوے" نوں"ترانسسبرسکایا ماگسترال" (Транссибирская магистраль) کہہا جاندا  ہے۔

## ایہ وی ویکھو
* سائبیریا
* روس
* ریل

## حوالے


گٹھ:1916ء د‏‏ی متعارفات
گٹھ:روس وچ ریلوے لائناں
گٹھ:ریل آوا جائی وچ 1916ء
گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:1916ء وچ ریل-متعلقہ متعارفات
گٹھ:سائبیریا
گٹھ:روس
گٹھ:ریل
گٹھ:روس وچ آواجائی
گٹھ:روس وچ ریل ٹرانسپورٹ
چُلھا

**چُلّھا** اک ایہجا آلہ اے جیہدے وچ اگ لا کے ایہدے اُتے کھاݨا پکایا جاندا اے۔
چُلھے بناوٹ دے فنکشن دے لحاظ ناݪ وکھ وکھ قِسماں دے ہُندے نیں۔ چُلھے قدرتی گیس، کوئلا، بجلی، لکڑی تے پاتھیاں سمیت کئی وسیلیاں ناݪ جݪائے جاندے نیں۔

## چُلھےآں دیاں قِسماں
### مٹی آݪا چُلھا
### گیس آݪا چُلھا
### تیل آݪا چُلھا
### بجلی آݪا چُلھا

## ہور دیکھو
* تندور
* بالݨ

گٹھ:کھاݨ پیݨ
گٹھ:پکوان
گٹھ:گھر
گٹھ:کعھریلو سمان
گٹھ:چیزاں
میلا چراغاں

**میلا چراغاں**، پنجابی صوفی شاعر شاہ حسین دے عُرس اُتے باغبانپورا شالامار باغ لہور وچ منایا جاندا اے۔ میلا چراغاں 3 دِناں تک رِہݨ آلا اک سال وار تہوار اے۔

ایہ پنجاب دا اک وڈا تہوار اے۔ میلا چراغاں یا میلا شالامار دراصل پنجابی صوفی شاعر شاہ حسین دے عُرس دے تن روزہ میلے دا نام اے۔ ایہ شاہ حسین دے مزار، جو لہور دے علاقے باغبانپورا وچ واقع اے، دے قریبی علاقے وچ لگدا اے۔ باغبانپورا دا علاقہ لہور شہر دے باہر شالامار باغ دے قریب واقع اے۔ ایہ تہوار پہلاں شالامار باغ دے اندر لگیا کردا سی، پر صدر ایوب خان دے صدارتی حکم 1958ء توں بعد توں شالامار باغ وچ ایہدے لاؤݨ اُتے پابندی عائد کر دِتی گئی۔ 
پہلاں ایہ عرس لہور وچ سَبھ توں وڈا تہوار سمجھیا جاندا سی پر ہُݨ ایہ بسنت توں بعد دوسرا وڈا ثقافتی تہوار اے۔ ہُݨ بسنت اُتے پابندی توں بعد ایہ فیر وڈا تہوار بݨ گیا۔

## تریخ
پنجاب دے مہاݨ سوجھوان تے شاعر شاہ حسین 1538ء وچ لہور وچ ٹکسالی دروازے دے اندر جمے تے 1599ء وچ لہور وچ ای چلانا کر گئے۔ اوہ اک دستکار دے گھر جمے سن تے پیو دادے دا ہُنر وی سکھیا تے ناݪے مدرسے وچ اوس زمانے دا علم وی پڑھیا, سکھیا. آکھدے نیں بئی مدرسے وچ دلا بھٹی وی اوہناں دا سنگی سی جیہڑا بعد وچ مغل بادشاہ دا نابر ہو گیا تے اخیر قید کر کے پھاہے لایا گیا۔ شاہ حسین لہوری ہوراں دی زندگی، حیاتی نوں سمجھدیاں تے سمجھاؤندیاں لنگھی۔ اوہناں نے اپݨے وچاراں نوں شاعری وچ بیان کیتا تے پنجاب دی شاعری دی نویکلی فارم “کافی” نوں اپݨے وچاراں دے بیان لئی ورتیا۔ اوہناں دی حیاتی وچ ای اوہناں دے وچاراں تے کلام دی مشہوری ہوگئی سی تے عام لہوریئے اوہناں نوں گیان والا بابا مَندے سن تے اوہناں دا کلام گاؤندے سن۔ شاہ حسین دے چلانا کرن مگروں لوکاں نے اوہناں دی قبر اُتے عرس مناؤݨا تے میلا منعقد کرنا شروع کردتا۔ اوہناں دے قبر تے جا کے لوک دیوے باݪدے سن تے چراغاں کردے سن۔ ہُݨ اوہ شاہ حسین دے چاؤہݨ آݪے میلے دے دناں وچ دربار تے اینی وڈی گِݨتی وچ موم بتیاں باݪدے نیں کہ موم بتیاں دا بھانبڑ مچ جاندا اے۔ رنجیت سنگھ دی پنجاب وچ حکومت آئی تے اوہنے شاہ حسین دے عرس تے میلے دی سرپرستی شروع کیتی۔ پنجاب اتے انگریز راج دے 90 ورھیاں وچ وی ایس میلے دی سرکاری سرپرستی کیتی جاندی سی تے دربار اتے عرس تے شالامار باغ وچ میلا لگدا سی۔ شالامار باغ وچ میلا 1958 وچ آمر ایوب خاں نے بند کروایا۔ شاہ حسین دی حیاتی تے اوہناں دے وچاراں اُتے کئی سوجھواناں نے لکھیا، جیہناں وچوں نجم حسین سید ہوراں دا ناٹک “تخت لہور” اک لیجنڈری آرٹ پیس منیا جاندا اے۔
 
## مورتاں

Folk Cuisine of Lahore, Sweets at Mela Chiraghan of Madho Lal Hussain (Lahore).jpg|
Making Sweet of Mela Chiraghan, Lahore (also Known as Qatlama).jpg|


## باہرلے جوڑ
* Mela Charagan
* Pictures of Food Stuff at Mela Charagan
* *[http://www.apnaorg.com/articles/news-1/ A Victim of Apathy]*، The News International, مارچ 29, 2005

## حوالے

گٹھ:پنجاب دے میلے
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ:پنجابی رہتل
گٹھ:عرس
گٹھ:لہور
گٹھ:میلے
راج

**راج** یا **معمار** (انگریزی: Architect)، عمارتاں تے کندھاں کوݪے بݨاوݨ والے مِستری نوں کہیا جاندا اے۔

گٹھ:پیشے
گٹھ:کامے
گٹھ:تعمیرات
گھینٹھا گھر

**گھینٹھا گھر** (کلاک ٹاور)، منار آݪی اک عمارت یا منار ہُندا اے جیہدے وچ اک یا اک توں زیادہ (اکثر چار) گھڑیال لگے ہُندے نیں جیہڑے ہر پاسیوں ویلا دیکھݨ واسطے کم آؤندے نیں۔

پنجاب، پاکستان وچ ایہناں شہراں وچ پراݨے گھینٹھا گھر موجود نیں:
* فیصل آباد  
* ملتان
* گجرانوالا
* سیال کوٹ

## ہور دیکھو
* گھینٹا گھر، فیصل آباد
* گھینٹا گھر، ملتان

گٹھ:عمارتاں
اوم پوری

اوم پوری (ہندی: ओम पुरी, انگریزی: Om Puri) (جنم: 18 اکتوبر 1950 - 6 جنوری 2017) ہندی فلماں دے اک پرسدھ ابھنیتا سن۔ اونھاں نے ہندی فلماں توں علاوہ پنجابی، مراٹھی آدی بھاشاواں دیاں لگبھگ 200 فلماں وچّ کم کیتا۔
## جیون ویروا
اوم پوری دا جنم 18 اکتوبر، 1950 نوں ہریانہ صوبے دے انبالہ شہر وچّ اک پنجابی پریوار وچّ ہویا سی۔ اسدے پتا ریلوے اتے بھارتی فوج وچّ کم کردے سنپوری نے پوئے دے بھارتی فلم اتے ٹیلیوژن سنستھا توں گریجوئیشن کیتی سی۔ اس توں علاوہ اوہ راشٹری ناٹک سکول نال وی جڈے ہوئے سن۔
## جاتی زندگی
اوم پوری دا ویاہ 1993 وچّ نندتا پوری نال ہویا سی۔ اوناں دا اک 'اشان' نانم دا پتر ہے।
## فلمی سفر
1976 وچّ پوری نے فلماں وچّ کم کرنا شروع کیتا اتے اوہناں دی پہلی فلم گھاسیرام کوتوال سی۔ اس توں بعد اوہناں نے 200 دے قریب فلماں، ٹی.وی لڑیوار اتے ناٹکاں وچّ کم کیتا۔ ہندی اتے دوجیاں بھارتی بھاشاواں دے علاوہ اوہناں نے ستّ توں ودھ انگریزی فلماں وچّ وی کم کیتا، جنہاں دے وچّ سٹی آف جوئے، د پیرول آفیسر، ہیپی کشتی، د جو کیپر، گھوسٹ اینڈ ڈارکنز اتے گاندھی وغیرہ شامل ہن۔ اس دے علاوہ اوہناں نے ایسٹ اج ایسٹ، وائیٹ ٹیتھ، اتے کنٹر بری ٹیل، جویں انگریزی ٹی.وی لڑیواراں وچّ وی ابھنیتا دے طور 'تے کم کیتا ہے۔
## پرمکھ فلماں

## حوالے
## باہری جوڑ

*

گٹھ:ہندی فلمی اداکار
گٹھ:1950ء دے جم
گٹھ:2017ء دیاں موتاں
گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:پنجابی ہندو
گٹھ:جٹ
چیف سیاٹل

چیف سیاٹل (اں. 1786 – 7 جون 1866) سی سکوامش قبیلے (سکوامش) اتے ڈووامش مول نواسیاں دا چیف سی۔ اوہ اپنے لوکاں وچّ اک پرمکھ ہستی سی، اتے اس نے "ڈوک" مینارڈ نال نجی سنبندھ بنا کے گورے آواسیاں نال مل رہن دا مارگ اپنایا۔ امریکہ دے واشنگٹن راج وچّ سیاٹل شہر دا نامکرن اس دے نام اتے کیتا گیا ہے۔ واتاورن دی ذمہ واری اتے جدی امریکیاں دے زمین دے حق دے ستکار وچ دلیلاں نال بھرپور اک ویاپک پرچار بھاشن اسنے دتا سی۔ پر، اس نے اصل وچّ کی کیہا سی، اوہ انوواد اتے مڑ لکھن دے چکراں وچّ گمّ گیا ہے۔
## جیون
سیاٹل دے ماتا شولیتسا ڈووامش سی اتے اس دا پتا سکوامش قبیلے دا مکھی سی۔ سیاٹل دا جنم 1780 دے نیڑ تیڑ کالے ٹاپو ، واشنگٹن اتے جاں اسدے نیڑے کیتے ہویا سی۔ اک سروت انوسار اسدی ماتا دا نام وڈّ-شو-لٹ-ساٹ سی۔ , ڈووامش پرمپرا انوسار سیاٹل دا جنم کالے دریا تے اس دی ماتا دے پنڈ ہویا سی جتھے ہن کینٹ، واشنگٹن، شہر ہے۔ سیئیٹل لشوتسیڈ بھاشا دیاں دونو بولیاں - ڈووامش اتے سکوامشؤپ بولدا وڈا ہویا۔ اس کرکے مول اترائی آپس وچّ سیلش لوکاں وچّ وراثت صرف پتامولک نہیں سی، سیاٹل نوں اپنے مامے کولوں ڈووامش قبیلے دی سرداری ملی سی۔

سیاٹل نے کیسکیڈ تلہٹی توں گرین رور آؤن والیاں قبائلی دشمن دھاڑاں نوں ہرا کے اتے اولمپک پرائدیپ تے رہن والیچماکم اتے س'کلالم قبیلیاں تے حملہ بول کے اک نیتا اتے اک یودھے دے طور تے جوانی دی عمرے ہی نیکنامی کما لئی سی۔ اپنے زمانے دے بہت سارے ہور سرداراں وانگ، اوہ وی اپنے چھاپیاں دوران پھڑے غلاماں دا مالک سی۔ اوہ کدکاٹھ وچّ اپنے کھیتر دے لوکاں نالوں لمبا اتے چنگی ڈیل ڈول والا گبھرو سی، قریب چھ فٹّ لمبا؛ ہڈسن'ج بے کمپنی دے وپاریاں نے اس دا نام لے گروس (وڈا منڈا) رکھ دتا سی۔ اوہ اک بلارے دے طور تے وی گھمیا ہویا سی؛ اتے کہندے ہن جد اوہ حاضرین نوں سمبودھن کردا سی، اس دی آواز 3⁄4 میل (1.2 کمی) دور سنائی دندی سی۔

## حوالے
شرینی:مولواسی امریکی آگوُ

گٹھ:امریکہ
پڑچولستھان

پڑچولستھان اک تھاں (استھان) یا "ادارا" ہُندا اے جیہدے وچ کسے علم ، چیز ، انساناں ، زباناں تے جگ دے فطری تے غیر فطری انگاں دے بارے جانکاری اکٹھی کرن لئی پرکھ پڑچول کیتی جاندی اے ۔ 

## پڑچولچی
کسے موضوع تے جانکاری اکٹھی کرن تے پرکھ پڑچول کرن والے نوں پڑچولچی آکھیا جاندا اے ۔

گٹھ:ادارے
رُوبین گالیگو

**رُوبینّ ڈیوڈ گونسالس گالیگو** (جنم 20 ستمبر 1968) لکھاری اتے صحافی ہے، جو *کالے اُتے چٹا* (روسی: Белое на чёрном) نام دی اپنی جیونی کرکے جگت-مشہور ہے۔

## جیونی
روبینّ گالیگو دا جنم 20 ستمبر 1968 نوں ماسکو وچّ ہویا۔ روبین دے ماں پیؤ ماسکو یونیورسٹی دے طالب علم سن۔ پیؤ ونیزویلا توں سی اتے اکنامکس فیکلٹی وچّ پڑھدا سی اتے فلولاجی فیکلٹی دی طالبہ ماں اؤرورا گالیگو سپین دی کمیونسٹ پارٹی دے جنرل سیکٹری دی دھی سی۔ دوناں دی ملاقات ماسکو وچّ ہوئی اتے محمت ہو گئ۔ اسدے ہتھ پیر کم نہیں سی کردے۔  ڈاکٹراں نے اسدا علاج کرن دے لگدی واہ جتن کیتے، پر اسپھل رہے۔ اؤرورا دا پیؤ  بڑا شرمندہ محسوس کردا سی۔ اس لئی جدوں روبین اک سال دا سی تاں اسدی ماں نوں کہہ دتا گیا کہ اوہ مر گیا ہے، پر بچے نوں یتیم خانے بھجوا دتا گیا سی۔ ایہہ تاں اک معجزہ ہی سی کہ اوہ زندہ بچّ گیا اتے یتیم خانیاں وچّ پلدا رہا۔

15 سال دی عمر وچّ روبینّ نے روس دے دکھن وچّ نوووچیرکاسک نگر وچّ وپار اتے ونج دے اچّ مڈل سکول وچّ ووہار-شاسترر دی سکھیا لئی۔ اتھے اسدے من وچّ ایہہ خواہش جاگی کہ اوہ اپنی ماں نوں خوجے۔ بہت سال کوششاں کرن دے بعد اوہ اوڑک 2001 وچّ پراگ نگر وچّ ماں-پتّ دی ملنی ہوئی اتے پھر روبینّ یورپ وچّ ہی رہِ گیا۔ کجھ سال تکّ جرمنی اتے سپین وچّ رہن دے بعد اوہ امریکہ وچّ جا وسیا۔  اسنے ویاہ وی کروا لیا، بچے وی ہو گئے۔ پھر اوہ دن آیا جدوں اسنے بچپن دی اپنی ساری آپبیتی “کالے اُتے چٹا” نام دی کتب وچّ لکھ دتی۔ روبینّ دی ماں نے ہی اسدا فرانسیسی بولی وچّ ترجمہ کیتا۔

## حوالے

## باہری جوڑ
*شکار توں سوربیر تکّ (فروم وکٹم ٹو ہیرو) - جنوری 2006 وچّ د گارڈیئن وچّ چھپیا ریویو (انگریزی)
* روبینّ گالیگو دی ویبسائیٹ  (انگریزی)
* روبینّ گالیگو دی ویبسائیٹ (روسی)

گٹھ:روسی لوک
گٹھ:روسی لکھاری
گروجمبھیشوَر

**جمبھیشور گور**و جنہاں دا جنم راجستھان دے پیپاسر پنڈ وچّ 1451 وچّ ہویا سی۔ ایہہ جامبھوجی دے نام نال وی جانیا جاندا ہے نال ہی بشنوئی فرقے دا بانی وی ہے۔ جامبھوجی ہری نام دا جاپ کریا کردا سی، ہری جو کہ وشنو دا اک نام ہے۔ گورو جمبھیشور ایہہ مندا سی کہ ہر جگہ بھگوان ہے اتے ایہہ ہمیشہ درخت بوٹیاں دی اتے جانوراں دی رکھیا کردا سی۔ اتے اوہ درخت بوٹیاں نوں جانوں زیادہ بچاؤن نوں ہمیشہ اپدیش دندا سی۔

## گورو جمبھیشور بھگوان بارے
**جامبھوجی** بشنوئی فرقے دا بانی سی۔ 

**جامبھوجی** دا جنم اک

راجپوت ونش دے پنوار جاتی دے پریوار وچّ 1451 وچّ وچّ ہویا سی۔ ایہناں دے پتا دا نام لوہٹ جی پنوار اتے ماتا دا نام ہنسا دیوی سی۔ ایہہ اپنے ماپیاں دی اکلی اولاد سی۔ جامبھوجی اپنے جیون دے شرواتی 7 سالاں تکّ کجھ وی نہیں بولے سن اتے نہ ہی اوہناں دے چہرے اتے ہاسی رہندی سی۔ ایہہ 27 سال تکّ گاواں چراندے رہے۔ گورو جمبھیشور بھگوان نے 34 سالاں دی عمر وچّ 
بشنوئی سمپردائے دی ستھاپنا کیتی۔ اوہناں نے اپنیاں سکھیاواں شبد وانی نام ہیٹھ قلم بند کیتیاں۔ ورتمان سمیں شبد وانی وچّ صرف 120 شبد ہی ہن۔ اوہناں نے اپنے اگلے 51 سالاں وچّ پورے دیش وچّ بھرمن کر لیا سی۔ بشنوئی سماج دے لوگ 29 دھرم آدیشاں دا پالن کردے ہن۔
سماج دے لوکاں دے انوسار ایہہ دھرم آدیش **گورو جمبھیشور** نے ہی بنائے سن۔ ایہناں 29 دھرم آدیشاں وچوں 8 جیوک وبھنتا تتھا جانوراں دی راکھی لئی ہن، 7 دھرم آدیش سماج دی راکھی لئی ہن۔ ایہناں دے علاوہ 10 اپدیش خود دی سلامتی اتے ودھیا سواستھ دے لئی ہن اور باقی دے چار دھرم آدیش روزانہبھگوان نوں یاد کرن اتے پوجا پاٹھ کرن سنبندھی ہن۔ بشنوئی سماج لئی ہر سال مقام جاں **مکتیدھام مقام** وچّ میلہ بھردا ہے جتھے ہزاراں دی سنکھیا وچّ بشنوئی سمدائے دے لوک آؤندے ہن۔ **گورو جی** نے جس بشنوئی سمپردائے دی ستھاپنا کیتی سی اس 'بش' دا مطلب 20 اتے 'نوئی' دا مطلب 9 ہندا ہے ایہناں نوں ملاؤن تے 29 بندا ہے - **بش+نوئی/29**۔ بشنوئی سمپردائے دے لوک کھیجڑی (Prosopic cineraria) نں اپنا پوتر رکھ مندے ہن۔

## حوالے

گٹھ:ہندو مذہبی آگوُ
گٹھ:ہندو دھرم
بابا وانگا

**بابا وانگا** () (31 جنوری 1911 – 11 اگست 1996), جنم **وانگیلیا پاندیوا دمترووا** () اک انھی بلگاری عورت سی جو کہ اک نجومی اتے حکیم سی۔ کئی لوکاں دا مننا ہے کہ اوہ الوکی طاقتاں دی مالکن سی۔ 11 ستمبر 2001 دے حملے متعلق بھوکھبانی(پیش گوئی) کرکے اوہ گل بات دا موضوع رہی۔

## حوالے

گٹھ:1911ء دے جم
گٹھ:1996ء دیاں موتاں
گٹھ:بلغاریہ
گٹھ:بلغاروی شخصیتاں
ہیشی گلیارا

[thumb|230px|اس نقشے وچ چین دا موجودہ [گانسو صوبہ لال رنگ وچ ہے؛ اس صوبے دے وچکارلا تے لہندا حصہ تریخی ہیشی گلیارے دا حصہ سن]]
**ہیشی گلیارا** یا **گانسو گلیارا** (چینی: 河西走廊, ہیشی زوؤلانگ؛ انگریزی: Hexi Corridor) موجودہ چین دے گانسو صوبے وچ واقع اک تریخی رستہ ہے جو اتلے ریشم رستے وچ اتلے چین نوں طارم طاس تے وچکار ایشیا نال جوڑدا سی۔ اس رستے دے دکھن وچ بہت اچا تے ویران تبت دا پٹھار ہے  اتے اسدے شمال وچّ گوبی ریگستان اتے پھر منگولیا دے اس علاقے دے خشک پہاڑ ہن ۔ اس گلیارے وچّ اک دے بعد اک نخلستاناں ( اوئیسس ) دیاں کڑیاں ملدیاں ہن جتھے چھوٹے - چھوٹے قصبے ہویا کردے سن ۔ اتھوں گزردے وپاری اتے ہور پاندھی اس جگھاواں اتے اپنے اتے اپنے گھوڑے - اونٹوں لئی دانا - پانی حاصل کردے سن اتے رکّ وی سکدے سن ۔ 

ہیشی گلیارے توں لہندے دے ول  جان اتے ریشم رستہ تنّ ذیلی رستےآں وچّ ونڈیا جاندا ہے - اک رستh شمال وچّ تیان شان دے پربتاں دی ولّ اتے اس توں پار موجودہ کرغیزستان جاندی ہے اتے باقی دو راہاں تارم طاس دے دو طرف جاندیاں ہن ۔ ہیشی گلیارے دے چڑھدے طرف لانژو شہر دے باہر دے پہاڑ ہن جتھوں گزرکر چڑھدے وچّ ویئی دریا (  渭河 , Wei River  ) دی گھاٹی اتے چین اپڑیا جاندا سی ۔ 

## ایہ وی ویکھو
* اتلا ریشم رستہ
* گانسو
* طارم طاس
* تیان شان

## حوالے


گٹھ:وسطی ایشیا دی تریخ
گٹھ:ریشم رستہ
گٹھ:گانسو
ویئی دریا

[thumb|230px| ویئی ددریا ا [ جلسمبھر علاقہ]] 
[thumb|230px| [ لہندا ژوؤ راجٹبر ( ۱۰۵۰ - ۷۷۱ ق م) دے زمانے وچّ چینی آبادیاں - اسوچّ ویئی دے کنڈے لوکاں دے بسیرے صاف دکھدے ہن ]] 
**ویئی دریا جاں ویئی ہو** (  渭河 , ویئی ہو ؛ We River ) چین دے گانسو اتے شانشی صوبےآں وچّ وگن والا ۸۱۸  کلومیٹر لمبا اک دریاا ہے جو مشہور پیلا دریا ( ہوانگ ہو ) دا سبتوں وڈا معاون دریا وی ہے ۔ ویئی دریا دا سروت گانسو صوبے دے ویئیؤان ضلعے (  Weiyuan  ) وچّ ہے - درسل چینی بولی وچّ ویئی یوان دا مطلبّ ہی ویئی دا سروت ہے ۔ ویئی دریا دا کل جلسمبھر رقبہ ۱٬۳۵٬۰۰۰ مربع کلومیٹر ہے ۔ اسدے مکھ معاون دریا لؤ دریا ، جنگ دریا اتے چشئی دریا ہن ۔ 
 
## اتہاس
ویئی دریا دا چینی رہتل دے پرانے اتہاس وچّ اہم کردار رہا ہے اتے ژوؤ , چن , ہان اتے تانگ شاہی ٹبراں دے راجگڑھ اس دے کنڈے وسے ہوئے سی ۔ اسدے تریخی اتلا ریشم رستہ ( جسدے زریعے چین اتے وچکار ایشیا اتے یورپ دے درمیان وپار چلدا سی ) وچّ وی اہم کردار رہیا ہے کیونکہ اتلے ریشم رستہ شیان ( راجگڑھ شہر ) توں لہندے وچّ ویئی دریا دے اوپری حصے اتے واقع تیانشئی نال جڑیا ہویا سی جتھوں رستہ لانژو اتے پھر ہیشی گلیارے توں ہندا ہویا پہلاں دونہوآنگ ( Dunhuang  ) اتے پھر تکلامکان ریگستان دے شمال توں چکر کھا کے کاشغر شہر پجدا سی اتے پھر پارتھیا دے وچکار ایشیائی علاقے وچّ داخل ہندا سی ۔ 

## ایہ وی ویکھو
*پیلا  دریا 
*ہیشی گلیارا 
*لانژو 
*شیان 
*گانسو 

## حوالے

گٹھ:پیلا دریا
گٹھ:چین دے دریا
گٹھ:ایشیا دے دریا
گٹھ:گانسو
بری نظامی

**بری نظامی** لازوال  لوک گیتاں دا خالق اور گوشہ گمنامی وچ فوت ہوجان والا شاعر۔

## ناں
بری نظامی دا قلمی نام استعمال کرن والے شاعر دا اصلی ناں شیخ محمد صغیر عرف بری نظامی اے تے انہاں دے والد دا ناں شیخ غلام محمد سی
thumb|بری نظامی

## ولادت
بری نظامی 26 دسمبر 1937 نوں گوجرہ ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ پنجاب پاکستان وچ پیدا ہویا.

## وفات
بری نظامی 59 سال دی عمر  وچ  اتواردے دن17 محرم 1419ھ 14 مئی 1998 نوں فیصل آباد وچ فوت ہویا.

## مجموعہ کلام
بری اپنی زندگی وچ تے اپنی لازوال شاعری دا کوئی مجموعہ شائع نہ کرا سکیا- مرن توں بعد اک شاعر دوست جمیل سراج نے “قدراں “نامی مجموعہ کلام شائع کرادتا-

## بری نظامی چوک
ضلعی انتظامیہ فیصل آباد  دی طرفوں’’ دم مست قلندر مست مست ‘‘دے خالق پنجابی دے نامور شاعر بری نظامی دی شاندار ادبی خدمات دے اعتراف وچہ اقبال سٹیڈیم دے باہر دے چوک داناں ‘‘بری نظامی چوک ’’ رکھ دتا اے -    

## بری نظامی کی شاعری
بری نظامی دے لکھے ہوئے گیتاں نے نصرت فتح علی خان دے فن نوں نئی بلندیاں دتیاں- اوہ خود تے غریب سی، غریب ای مریا، پر اس دانام اس دے گیتاں دی وجہ تو انمٹ ہو گیا- اس دے دلگداز گیت ’’کسے دا یار ناں وچھڑے ‘‘نے تے سارے پاکستان نوں رلا دتا- بے پناہ درداے اس دے الفاظ وچ اور نصرت فتح علی دے انداز وچ- عطا اللہ خان عیسی خیلوی دی آواز وچ وی بری نظامی دا ہر گیت بے پناہ مقبول ہویا-

## حوالے

گٹھ:شاعر بلحاظ صنف گٹھ:پنجابی موسیقی گٹھ:1937ء دے جم گٹھ:1998ء دیاں موتاںگٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:پنجابی مسلمانگٹھ:پنجابی شخصیتاںگٹھ:پنجابی شاعر
ہسپتاݪ

**ہسپتاݪ** اوہ تھاں یا ادارا اے جِتھے مریضاں دا علاج ہُندا اے ۔ ڈنگراں دے علاج لئی الگ ڈنگر ہسپتاݪ ہُندے نیں ۔

## ہور دیکھو
* ہسپتاݪ
* سینیٹوریئم

گٹھ:ادارے
گٹھ:صحت بلحاظ دیس
گٹھ:صحت
گٹھ:صحت دے ادارے
گٹھ:ہسپتاݪ
جمݨستھان

جیہڑے تھاں کسے دا جنم ہویا ہووے اوہ تھاں اوہدا جمݨستھان ہُندا اے ۔ جمݨستھان نوں جنمستھان وی کہیا جاندا اے ۔

## ہور دیکھو
* مرنستھان
* قبرستان

گٹھ:تھاں
تھنجاور مصوری

**تھنجاور چترکاری جاں مصوری **اک پرانی دکھنی بھارتی چترکاری دا انداز ہے جسدی شروعات تھنجاور پنڈ اتے ہولی-ہولی ایہہ چترکاری سارے تامل علاقیاں وچّ پھیل گئی۔ ایہہ کلا 1600 عیسوی توں چل رہی ہے اتے اس وچّ مول روپ وچّ ہندو  مذہبی مورتاں بنائیاں جاندیاں ہن۔ ایہہ کیہا جاندا ہے کہ اس کلا دی شروعات تھنجاور دے مراٹھا دربار(1676 - 1855) وچّ ہوئی۔ اسنوں بھارت سرکار ولوں 2007-08 وچّ جغرافیائی پچھان وجوں مانتا دتی گئی۔
thumb|نٹراج دا چتر (19ویں صدی)
thumb|سکھ گورو (بھائی بالا اتے مردانہ) - 20ویں صدی

## اتہاس

### جانکاری
بھارتی چترکاری دے اتہاس وچّ تھنجاور دی اہم تھاں ہے اتے اتھے بریہادیسورار مندر وچّ 11ویں صدی دے چول چتر موجود ہن۔ اسدے نال ہی اتھے نائک جگّ توں وی چتر ملدے ہن(کئی بار ایہہ چول چتراں دے اتے بنائے جاندے ہن۔) جو 16ویں صدی نال متعلق ہے۔

تھنجاور مصوری دی پچھان اس دے گوڑے، چمکیلے اتے روچک رنگ، عام پر خاص رچنا، چمکیلے سونے رنگے پرط اتے سوخم گیسگو (پلاسٹر آف پیرس دا گھول) دا کم اتے بہت ہی نایاب اتے کافی ملوان ہیرے ہن. تھنجاور چترکاری دیاں پینٹنگ وچّ دیکانی، وجے نگر، مراٹھا اتے کچھ حد تک یورپیئن   کلا دے نمونے ملدے ہن. اس چترکاری وچّ خاص طور تے عقیدت بھرے آئیکان دکھائے جاندے سی جنا وچّ زیادہتر ہندو بھگوان اتے سنت شامل ہن. ہندو پران، ستالا پران  اتے ہور مذہبی گرنتھاں دیاں کڑیاں نوں دیکھ کے پینٹنگ وچّ اتاریا جاندا سی. 

تھنجاور چترکاری نوں لکڑ دے پھٹے تے کیتا جاندا سی، اس کرکے پرانے ویلے وچّ اس نوں پالاگی پدم (پالاگی = لکڑ دا پھٹے، پدم = تصویر) وی کیہا جاندا سی. موجودہ ویلے وچّ ایہہ چترکاری تیوہارا دے سمے وچّ دکھن  بھارت وچّ دھارمک چنہ(نشان) دے طور تے پیش کیتی جاندی ہے.

## حوالے

گٹھ:بھارتی مصوری
گٹھ:بھارت
گٹھ:مصوری
جبرالٹر سٹی ہال

250px|thumbnail|left|مکھ حصہ
**جبرالٹر سٹی ہالَ** (انگریزی: Gibraltar City Hall)، برطانوی سمندرپار علاقے  جبرالٹر دا پرانا  سٹی ہال ہے۔ شہر دے مرکز وچّ واقع سٹی ہالَ جان میکنٹوش سکوئر دے لہندے سرے 'تے ہے۔ اسدا اساری پورتگالی یہودی مول دے کامیاب وپاری ایرن کارڈوجو نے سال 1819 وچّ کروائی  سی جدوں اوہ اپنے پروار دے نال جبرالٹر وچّ آکے بس گیا سی۔

کجھ سالاں تکّ اس عمارت وچّ کلبّ ہاؤس ہوٹل سی۔ 1874 اک سپینی مول دے وپاری اتے بینکے پابلو اینٹونیو لریوس دی جائداد بنن دے بعد اس عمارت دی پھیر بحالی ہوئی اتے 1922 وچّ لریوس دے پتّ نے ایہہ عمارت جبرالٹر انتظامیہ  نوں ڈاک گھر بناؤن لئی ویچ دتی۔ پر اوڑک ایہہ نگر اسمبلی دی گدی بنّ گئی۔  ایہہ ہن جبرالٹر دے میئر دی رہائش گاہ ہے۔

## اتہاس
left|thumb|200px|مکھ مرکزی حصہ  ۔ دوجی منزل دے مرکز وچّ  یونائٹیڈ کنگڈم دا شاہی کل-چنہ  بنا ہویا ہے جسدے ہیٹھاں جبرالٹر دا اپنا قومی پرتیک چنہ وی ہے ۔
سال 1819 وچّ بنی سٹی ہالَ دی عمارت پہلاں اک نجی منسن سی۔ اس سمیں اسدا سوامتو ایرن کارڈوجو دے کول سی جو کہ پورتگالی یہودی مول دا بختاور وپاری سی اتے اپنے پروار دے نال جبرالٹر وچّ آکے بس گیا سی۔ ایہہ جبرالٹر وچّ بنا جاں ویکھیا گیا سبھتوں وڈا نجی منسن سی۔ ایہہ تنّ مالے دی عمارت جان میکنٹوش سکوئر دی سارے عمارتاں وچّ سبھتوں شاندار سی۔

کارڈوجو دے اپنے منسن بناؤن توں پہلاں اتھے اک پرانا دواخانا اتے لیا سینٹا مجریکورڈیا (انگریزی: د ہولی مرسی؛ پنجابی: پوتر ترس) رومن کیتھولیک چیپل سی اتے بعد وچّ اک جیل۔ حالانکہ کارڈوجو پروٹسٹنٹ فرقے دا ساتھی نہیں سی اسلئی اسنوں جبرالٹر وچّ قانونی روپ توں زمین خریدن دی اجازت نہیں سی۔ حالانکہ اوہ برطانیہ دی بحری فوج دے مشہور سپہ سالار ہوریشیو نیلسن دا  متر سی اتے لڑائی دے دوران اسنے اپنا بیڑا فوج نوں لڑائی وچّ ورتوں کرن لئی مہیا کرایا سی اسلئی اسنوں آخرکار جبرالٹر وچّ اک جگہ اپنے گھر دے اساری لئی  دے دتی گئی۔ ایہہ جگہ الامیڈا (جانمیکنٹوش سکوئر دے پرانے کئی ناواں وچوں اک) وچّ سی اتے اسدے ساہمنے شرط رکھی گئی سی کہ ایہہ نواں گھر پورے چوک 'تے اک گہنہ دی طرحاں ہونا چاہیدا ہے۔ اس محل دی اساری وچ کل چالیس(40) ہزار پاؤنڈ سٹرلنگ دی رقم لگی سی سال 1834 وچّ کارڈوجو دی موت دے بعد ایہہ بھون جان اینسالڈو نوں ہوٹل کھولن لئی کمرکسے 'تے (لیز) دتی گئی۔ اس ہوٹل دا نام سی کلبّ ہاؤس ہوٹل۔ 1874 وچّ اس محل نوں دھنی وپاری اتے بینکے پابلو اینٹونیو لریو نے خرید لیا۔ جبرالٹر وچّ جمیا لریوس مول روپ توں سپینی سی۔ اسنے اس عمارت دی پوری طرحاں  بحالی کرائی۔ سال 1922 وچّ اسدے بیٹے پابلو لریو، مارکوس آف مارجیلس (جو پنتالیس سال تکّ رائل کیلپا ہنٹ دا ماسٹر رہا سی)، نے ایہہ بھون جبرالٹر اؤپنویشک ادھیکاریاں نوں ڈاک گھر بناؤن لئی ویچ دتی۔ حالانکہ ایہہ اوڑک نوَ نرمت جبرالٹر سٹی کاؤنسل (جبرالٹر نگر اسمبلی) دی گدی بنّ گیا۔ 1926 توں اتھے توں نگر اسمبلی جبرالٹر دی ٹیلی فون سیوا نوں سنچالت کردی سی۔ بعد وچّ اس ورتوں لئی محل دی سبھتوں اوپری منزل وچّ اپنے آپ: سنچالت گروی سیوا نوں وی لگایا گیا سی۔ اسدے بعد عمارت دا وادھا کیتا گیا جسدے مطابق اسوچّ اک نویں منزل جوڑی گئی اتے شمالل وچّ اک نویں شاخ جوڑی گئی۔ اس پورے کارج وچّ عمارت دی سمروپتا نوں سنشودھت کیتا گیا۔ اجوکے ویلے وچّ ایہہ جبرالٹر دے میئر دی سرکاری رہائش گاہ ہے۔

## ایہہ وی ویکھو
*مین گارڈ 
*جبرالٹر ہیرٹیج ٹرسٹ

## باہری جوڑ
* El histórico edificio del City Hall 

{{انتکا|1=حوالے، نوٹس اتے ماخذاں|2=
* 
* 
* 
* 
----
## حوالے

گٹھ:جبرالٹر دیاں عمارتاں
گٹھ:جبرالٹر
گٹھ:عمارتاں
گٹھ:تریخی عمارتاں
پکھی واس

**پکھی واس** ، **ٹپری واس** یا **تپڑی واس** اوہ لوک یا ٹبر ہُندے نیں جیہڑے کِسے تھاں تے ٹِک کے رہائش نئیں رکھدے بلکہ اپݨا تھاں ٹھکاݨا بدلدے رہندے نیں ۔ ایہ لوک تمبو لا کے رہندے نیں ۔

گٹھ:لوک
آویلا دیاں کندھاں

**آویلا دیاں دیواراں** وچکار سپین  وچّ واقع ہن۔ ایہناں دی 11ویں توں 14 ویں صدی دوران ہوئی  سی۔ ایہہ دیواراں شہر وچّ دلچسپی دا مکھ مرکز ہن۔

## اتہاس
ایہناں دیواراں دا کم لگبھگ 1090ء  وچّ شروع ہویا سی۔ پر ایہہ 12 ویں صدی تکّ بندیاں رہیاں۔ ایہناں دیواراں دے اوسط لمبائی 12میٹر اتے چوڑائی تنّ میٹر ہے۔ اس دے نوں دروازےآں نوں الگّ الگّ ویلے تے پورا کیتا گیا۔ اس دیاں کچھ دیواراں تے آسانی نال چلیا جا سکدا ہے پر کتے ایہناں دی چوڑائی بالکل گھٹّ جاندی ہے۔ ایہناں دیواراں اتے شہر دا 1884 وچّ یونیسکو ولوں اہنا اپنی لسٹ وچّ درج کیتا گیا۔ اہنا دیواراں، گرجاگھراں اتے شہر نوں یونیسکو ولوں عالمی وراثت ٹکانیاں وچّ شامل کیتا گیا۔

## گیلری


File:Ávila 24-8-2002.jpg|A view of the Walls of Ávila
File:Avila01.jpg|Another view.
File:Puerta del alcazar.jpg|Puerta del Alcazar
File:Ávila. Murallas 2.JPG|Walls of Ávila.
File:Avila Catedral 04 by-dpc.jpg|View of the apse from the east face of the walls.


## باہری جوڑ
* Walls of Ávila in Artegias.com 

## حوالے

گٹھ:سپین
گٹھ:ہسپانیہ
گٹھ:سپین دی تریخ
گٹھ:تریخی عمارتاں
اخلاق احمد دہلوی

** اخلاق احمد دہلوی** (پیدائش: 12 جنوری، 1919 - وفات: 20 مارچ، 1992) اردو زبان دے پاکستان نال تعلق رکھن  والے ممتاز ادیب، خاکہ نگار تے براڈکاسٹر سن۔

## حالات زندگی
اخلاق احمد دہلوی 12 جنوری، 1919 کو کوچۂ چیلاں، دہلی، برطانوی ہندوستان وچ  پیدا ہوئے۔ تقسیم ہند دے بعد پاکستان منتقل ہو گئے تے انہاں نے لاہور وچ سکونت اختیار کیتی، ریڈیو پاکستان نال وابستہ ہوگئے۔ انہاں دا شمار ریڈیو دے چند اہم براڈکاسٹراں وچ ہندا ہے۔ انہاں دے خاکےآں دے تن مجموعے *اور بیان اپنا*، *پھر وہی بیان اپنا* تے*میرا بیان* دے نام نال اشاعت پزیر ہوچکے نیں۔ جدونکہ انہاں دی خود نوشت سوانح عمری *یادوں کا سفر *دے نام توں شائع ہوئی۔

## لکھتان
*اور بیان اپنا (خاکے) 
* پھر وہی بیان اپنا (خاکے) 
* میرا بیان (خاکے) 
*یادوں کا سفر (خود نوشت سوانح عمری)

## وفات
اخلاق احمد دہلوی 20 مارچ، 1992ء نوں لاہور، پاکستان وچ وفات پاگئے۔

## حوالے

گٹھ:1992ء دیاں موتاں
گٹھ:1919ء دے جم
گٹھ:پاکستانی شخصیتاں

گٹھ:دلی دیاں شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی اردو لکھاری
گٹھ: لاہور دیاں شخصیتاں
سریانی بولی

[thumb|250px|سریانی کدی پورے [زرخیز ہلال وچ بولی جاندی سی لیکن ہُن صرف کچھ اکا دکا علاقےآں وچ ہی سمجھی جاندی اے]]
**سریانی بولی** (ܠܫܢܐ ܣܘܪܝܝܐ, لیشانا سریایا) آرامی بولی دی اک ذیلی بولی اے جیہڑی کِسے زمانے وچ مشرق وسطی وچ زرخیز ہلال (فرٹائل کرسنٹ) دے بوہتے علاقے وچ بولی جاندی سی۔ ایہدے اک جیوت بولی دے روپ دے بولے جان دے انت دے 500 سال بعد وی ایہ پہلی صدی عیسوی وچ اک لکھت بولی دے روپ وچ ابھری تے اس علاقے وچ چوتھی توں اٹھویں صدی تک ساہت تے دھرم دی اک اہم بولی بن گئی۔ اس ویلے سریانی عیسائی مذہب تے ثقافت جتھے جتھے وی پھیلی ایہ بولی اوتھے پہنچ گئی۔ اس وچ چڑھدا چین تے جنوبی بھارت دی ریاست کیرالا شامل سن۔ عرباںتے کچھ حد تک ایرانیاں ولوں وی، اس بولی دا  استعمال دھرم نال اسمبندھت گیان نوں پھیلان وچ وی کیتا گیا۔ اٹھویں صدی عیسوی دے بعد اسلام دے آن نال اس علاقے وچ عربی بولی دا اثر ودھیا تے  سریانی دا استعمال ختم ہون لگا۔ بولی ماہراں دا مننا ہے کہ سریانی دا عربی بولی دی ترقی اپر وی گہرا اثر پیا۔ سریانی بولی نوں سریانی لپی نال لکھیا جاندا اے جیہڑی آرامی لپی توں بݨی ہوئی سی۔

## ہور دکھو
* آرامی بولی
* زرخیز ہلال

## باہرلے جوڑ
* کندیسا، یوٹیوب اُتے سیریائی وچ گایا ہویا اک گیت۔

## حوالے


گٹھ:سامی بولیاں
گٹھ:مذہبی بولیاں
گٹھ:معدوم بولیاں
گٹھ:آرامی بولی
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:زباناں
چمپارن

**چمپارن** اک تریخی علاقہ ہے، جہڑا ہن بہار، بھارت چڑھدا چمپارن ضلع، اتے لہندا چمپارن ضلع ہے۔ ایہہ  راجا جنک دے ماتحت سابقہ متھلا دا حصہ سی۔

## حداں
چمپارن ضلع 1866 وچّ بنایا گیا سی۔ 1 دسمبر 1971 اس نوں دو  ضلعیاں وچّ ونڈ دتا گیا: پوربی چمپارن اتے پچھم چمپارن۔ پچھمی چمپارن ضلعے دا ہیڈکوارٹر بیتیا ہے۔ پوربی چمپارن ضلعے دا ہیڈکوارٹر موتیہاری۔پوربی چمپارن ضلعے وچّ چھ سبڈویزناں اتے ستائی بلاک شامل ہن۔

## نام

## اتہاس

### پرانا اتہاس

### قرون وسطی دور

### گاندھی اتے چمپارن ستیاگرہِ
[left|thumb|283x283px|(بیٹھا کھبے توں سجے) راجندر پرساد اتے انگرہِ نارائن سنہا  [مہاتما گاندھی دے 1917 والے چمپارن ستیاگرہِ دے دوران]]
گاندھی دی تریخی چمپارن یاترا دا برٹش حاکماں نے خلاف کیتا سی۔ اوہ حالے موتیہاری ہی پہنچیا سی کہ اس نوں چمپارن چھڈّ جان حکم دے دتا گیا سی۔گاندھی نے اس حکم نوں ٹھکرا دتا سی۔ اس دے سپوٹراں وچّ  ڈاکٹر راجندر پرساد، برجکشور پرساد، آچاریہ کرپلانی، ڈاکٹر انگرہِ نارائن سنہا، مہادیو دیسائی، سی ایف اینڈریؤز، ایچ. ایس. پولک، راج کشور پرساد، رام ناوامی پرساد، شمبھو سرن اتے دھرنیدھر پرساد شامل سن۔ کافی جدوجہد دے بعد  سرکار گاندھی دے اتھے رہن تے لائی پابندی چکن لئی مجبور ہو گئی۔ بھارتی دی دھرتی تے پہلی وار ستیاگرہ (غیر-تشدد سول نافرمانی) نوں سپھلتاپورک ٹیسٹ کیتا گیا۔ اخیر سرکار نے فرینک سلائی دی پردھانگی ہیٹھ اک پڑتال کمیٹی دی تعیناتی کیتی۔ گاندھی نوں وی کمیٹی دا میمبر رکھیا گیا۔ کمیٹی دیاں سفارساں  دے آدھار تے چمپارن جریتی قانون (مارچ 1918 دا بہار اتے اڑیسہ دا ایکٹ پہلا ) پاس کیتا گیا سی۔

## اُگھے لوک
* راجندر پرساد، بیرسٹر، گاندھیوادی، آزادی مجاہد، پہلا صدر بھارت 
* انگرہِ نارائن سنہا ، وکیل، گاندھیوادی آزادی مجاہد
* راج کمار شکلا انڈیگو باگوان، کارکن 
* گوپال سنگھ نیپالی -ہندی ساہت دا نیپالی شاعر اتے بالیوڈّ دا اک مشہور گیت کار
* رمیش چندر جھاء - بھارتی کوی، ناول کار اتے آزادی مجاہد
* جارج آرویل- انگریزی ناول کار، مضمون نگار، صحافی اتے نقاد
* پرکاش جھاء - بھارتی فلمساز
* انو رنجھن جھاء - بھارتی صحافی
* منوج باجپائی - بھارتی فلم ایکٹرہے
* ڈاکٹر بودھ نارائن جھاء - ڈاکٹر، سماجسیوی، سماجی کارکن

## حوالے

## ہور پڑھن لئی
* 
* 
* Singh, Shankar Dayal. *Gandhi's first step: Champaran movement*, by  B.R. Pub. Corp., 1994. ISBN 81-7018-834-2.

گٹھ:بھارت
گٹھ:بھارت دا جغرافیہ
ریاست میواڑ

thumb|میواڑ دا نقشہ
**میواڑ** (ہندی: मेवाड़) بھارت دے صوبے راجستھان دے جنوبی حصے وچّ اک علاقہ اے۔ اس وچّ اجوکے بھیلواڑا، چتوڑگڑھ، راجسمند، اودے پور ضلعے تے گجرات  تے مدھیا پردیش دا کچھ علاقہ شامل اے۔

سینکڑیاں سالاں تکّ اتھے راجپوتاں دا راج رہیا تے اس اتے گہلوت تے سسودیا راجیاں نے 1200 سال تکّ راج کیتا۔  بعد وچّ ایہ انگریزاں دی ریاست بݨ گیا۔

## حوالے

گٹھ:راجستھان
گٹھ:بھارت دی تریخ
برطانوی ہند ویلے ریاستاں

**برطانوی ہند ویلے ریاستاں**(انگریزی:Princely states جاں نوابی ریاستاں) برطانوی راج سمیں برطانوی ہند 'چ کجھ ہی راج آزاد سن۔ ایہناں نوں ریاست، راجواڑے جاں دیسی ریاستاں کیہا جاندا سی۔ ایہناں تے برطانیہ دا سدھا راج نہیں سی پر اسدھے طور تے راج بریٹیش ہی کردے سن۔

جدوں بھارت آزاد ہویا تاں ایہناں دی گنتی 565 سی۔ ایہناں ریاستاں توں برطانیہ سرکار اکا-پکا ٹیکس لیندی سی۔ ایہناں 565 ریاستا وچوں صرف 21 ریاستاں وچّ ہی سرکار سی اتے میسور ریاست، حیدرآباد ریاست اتے کشمیر ریاست رقبے دے حساب نال وڈیاں سن۔

14 اگست،1947 نوں پاکستان اتے بھارت دے آزاد ہون نال ایہناں ریاستاں نوں پاکستان اتے بھارت 'چ ملا لیا گیا۔ بھارت دے وزیر داخلہ ولبھ بھائی پٹیل دی اگوائی 'چ ساریاں ریاستاں بھارت چ شامل کر لئیاں پر حیدرآباد ریاست، جوناگڑھ ریاست اتے کشمیر ریاست نے بھارت 'چ رلن دی رضامندی نہیں دتی۔

26 اکتوبر نوں کشمیر تے پاکستان نے حملہ کر دتا جس تے کشمیر ریاست دا راجا ہری سنگھ نے اپنی ریاست نوں بھارت 'چ ملا لیا۔ جوناگڑھ ریاست نے پاکستان 'چ ملن دا فیصلہ کیتا جس نال ریاست 'چ بغاوت ہو گئی تے لوکاں دی منگ نوں مندیا ہویا ریاست نوں بھارت نال ملا لیا گیا اتے نواب پاکستان بھجّ گیا۔ فوجی کاروائی نال حیدرآباد ریاست نوں 1948 'چ بھارت 'چ ملا لیا گیا۔ اس طرحاں ریاستاں دا انت ہو گیا۔
## حوالے

گٹھ:دیسی ریاستاں
گٹھ:برطانوی ہند
گٹھ:بھارت دی تریخ
آرامی بولی

**آرامی بولی** (Aramaic language) اک سامی بولیاں دی بولی ہے جو آرامی بولیاں وچوں اک اے تے جو مشرق وسطی تے اسدے شمالی حصے وچ پچھلے 3000 سالاں توں بولی جا رہی ہے۔ ایہ کئی پرانیاں یہودی تے عیسائی کتاباں دی بولی ہے تے  منیا جاندا ہے کہ عیسیٰ مسیح دی ماں بولی آرامی ہی سی۔

ایہہ بولی معدوم ہو گئی ہے ۔ بادشاہ اشوک دے کئی ستونی کتبےآں وچّ آرامی لپی ( بولی نہیں سگوں صرف لپی ) دا استعمال ہویا ہے ۔ 

آرامی بولی ,  سامی بولیاں دے اتلے لہندے حصے دی اک مشہور بولی ہے ۔ آرامی مول روپ توں فلسطین اتے شام دے اوہناں پرواسیاں دی بولی سی جو شمال وچّ ودھکے آرم مطلب پہاڑی علاقے وچّ جاکے بس گئے ۔ آرامی دی عبرانی نال بہت زیادہ مشابہت ہے ۔ آرامی دے پرانے ریکارڈ دمشق دے نزدیک  چھیویں صدی فبل مسیح دے آسپاس دے ملدے ہن ۔ 

آرامی بولیاں دیاں مکھ دو شاخاں ہن : ( 1 ) چڑھدی آرامی، ( 2 ) لہندی آرامی۔ 

چڑھدی آرامی دیاں مکھ بولیاں ہن ۔ : بابلی ، بیئیئن ، ہرنئن اتے سریانی۔ سریانی نوں کرسچنی آرامی  وی کہندے ہن کیونکہ اس آرامی وچّ عیسائیاں دا مذہبی ساہت لکھیا گیا ہے ۔ آپ عیسیٰ وی چڑھدی آرامی بولدے سن ۔  چڑھدی آرامی دیاں اپروکت کل بولیاں تے لہجے عامطور اتے ختم ہو چکے ہن ۔ اسدی کجھ جدید ذیلی بولیاں دا استعمال میسوپوٹیمیا دے کجھ حصےآں وچّ ہندا ہے ۔ 

لہندی آرامی  چوتھی صدی قبل مسیح توں ستویں صدی عیسوی تک لہندے ایشیا اتے مصر دی مکھ اتے رابطہ بولی سی ۔ لہندی آرامی دیاں مکھ ذیلی بولیاں ہن : پرانی آرامی ، بائبلی آرامی، فلستینی آرامی اتے سیمیری آرامی ۔ لہندی آرامی وچّ یہودیاں دیاں کئی مذہبی کتاباں ہن ۔ لہندی آرامی دیاں اپروکت ذیلی بولیاں اک پرکار ختم ہو چلی ہن ۔ اسدی پرورتی زندہ ذیلی بولی دا استعمال لیبنام دے چھوٹے جہے حصے وچّ ہندا ہے ۔ 
## ہور ویکھو
 
* چاڈیہ بولیاں
* افرو ایشیائی بولیاں
*عربی بولی
*عبرانی بولی
*سامی بولیاں
*آرامی بولیاں
## حوالے

## باہری جوڑ
* Ethnologue report for Aramaic
* Omniglot written Aramaic/Proto-Hebrew outline
*  Semitisches Tonarchiv: Dokumentgruppe "Aramäisch" recordings of modern Aramaic
* Jewish Language Research Website: Jewish Aramaic 
* Comprehensive Aramaic Lexicon at the Hebrew Union College, Cincinnati
* Aramaic Peshitta Bible Repository Many free Aramaic language research tools and the Aramaic Peshitta Bible
* Aramaic Designs website offering various designs based on historical Aramaic scripts.
* The Aramaic Language and Its Classification - Efrem Yildiz, Journal of Assyrian Academic Studies 

گٹھ:آرامی بولیاں
گٹھ:سامی بولیاں
گٹھ:افریقہ دیاں بولیاں
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
  
گٹھ:مصر دیاں بولیاں
گٹھ:عراق دیاں بولیاں
گٹھ:شام دیاں بولیاں
گٹھ:اردن دیاں بولیاں
گٹھ:اسرائیل دیاں بولیاں
 
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں