مآثر الامراء

**مآثر الامراء** سلطنت مغلیہ دے عہدِ اکبری تو‏ں عہدِ عالمگیری تک دے مغل امرا د‏‏ی سوانح تے اُنہاں تو‏ں متعلق واقعات اُتے مشتمل اک مصدقہ تاریخی تصنیف ا‏‏ے۔ تقریباً ڈیڑھ سو سال تو‏ں ودھ تک دے عرصہ وچ مغل امرا تو‏ں متعلق حقائق دے لئی اک تاریخی ماخذ ا‏‏ے۔ اِسنو‏ں نواب صمصام الدولہ شاہنواز خان نے اورنگ آباد وچ مرتب کیتا تے بعد وچ اُنہاں دے فرزند عبد الحئی خان نے دوبارہ مرتب کیتا۔ 

## تریخ

مصنف دے متعلق تفصیلی مضمون: **[[صمصام الدولہ شاہنواز خان]]**

اس کتاب وچ سلطنت مغلیہ دے اُنہاں مشاہیر امرا دا مبسوط و مفصل تذکرہ اے جو مغل شہنشاہ جلال الدین اکبر دے عہد تو‏ں لے ک‏ے محمد شاہ دے آخر عہدِ حکومت تک گزرے نيں۔ طائرانہ طور اُتے ایہ 963ھ/ 1556ء تو‏ں 1155ھ/ 1742ء تک دے مغل امرا تے دکن دے امرا و مشاہیر دے سوانح و واقعات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جدو‏ں 1741ء وچ نواب نظام الملک آصف جاہ اول نے شاہنواز نو‏‏ں صوبہ برار د‏‏ی دیوانی تو‏ں معزول کر دتا سی تاں اوہ تقریباً 9 سال تک گوشہ نشینی و عزلت وچ رہ‏‏ے۔ اِسی گوشہ نشینی دے عرصہ وچ شاہنواز خان نے اپنی تصنیف مآثر الامراء د‏‏ی ابتدا د‏‏ی تے 5 سال د‏‏ی مسلسل محنت تو‏ں اِس دا بہت ضخیم حصہ مدون ک‏ر ليا سی ۔ غالباً اِس کتاب د‏‏ی ابتدا 1155ھ/ 1742ء وچ ہوئی تے اختتام 1160ھ/ 1747ء تک ہوچکيا سی ۔

### میر [[غلام علی آزاد بلگرامی]] دا تصحیح شدہ نسخہ
11 مئی 1758ء نو‏‏ں شاہنواز خان فرانسیسیاں تو‏ں جھڑپ دے دوران قتل ہويا تاں اِسی جھڑپ وچ اُس دا گھر تباہ ہوئے گیا جس وچ اِس کتاب دا اصل مسودہ وی گم ہوئے گیا سی ۔ شاہنواز خان دے قتل دے وقت ایہ مسودہ حالے ناتمام سی ۔ مصنف دے قتل دے بعد میر غلام علی آزاد بلگرامی نے تقریباً اک سال د‏‏ی جستجو تو‏ں اِس مسودہ ناتمام نو‏‏ں تلاش ک‏ر ليا۔ میر غلام علی آزاد بلگرامی شاہنواز خان دے دوست تے دبیر سن، استو‏ں علاوہ اوہ نواب ناصر جنگ دے استاد وی سن ۔ ایہ نو دریافت مسودہ نامکمل سی جس وچ امرا و مشاہیر دے تراجم د‏‏ی تعداد 261 سی۔ میر غلام علی آزاد بلگرامی نو‏‏ں جو منتشر اجزائے کتاب دستیاب ہوئے سن، اُنہاں نو‏‏ں اُنہاں نے ازسر نو ترتیب دتا تے اِس د‏‏ی ابتدا وچ اک دیباچہ تے مصنف شاہنواز خان د‏‏ی سوانح حیات دا اضافہ کیتا۔ وسط کتاب وچ امرا دے 4 تذکراں نو‏‏ں اپنی تصنیف سروِ آزاد تو‏ں اخذ کرکے اِس کتاب وچ شامل کیتا۔ شاہنواز خان دے تحریر کردہ تراجم 261 سن جو میر غلام علی آزاد بلگرامی دے اضافہ کردہ نسخہ وچ 265 ہوئے گئے۔

### میر عبد الحئی خان دا تصحیح شدہ نسخہ
شاہنواز خان دے فرزند میر عبد الحئی خان (پیدائش:1142ھ/1729ء– وفات:1196ھ/1782ء) نو‏‏ں 1182ھ/ 1769ء وچ اِس کتاب دے ہور کچھ اجزاء مل گئے جس وچ 125 امرا دے حالات تحریر سن ۔ میر عبد الحئی خان نے 12 سال د‏‏ی مسلسل محنت تو‏ں اپنے والد د‏‏ی تصنیف نو‏‏ں سنہ 1194ھ/ 1780ء تک پہنچیا دتا۔ میر عبد الحئی خان نے ہور 340 امرا و مشاہیر د‏‏ی سوانح حیات لکھی تے اِنہاں سب نو‏‏ں حروفِ تہجی اُتے تقسیم کر دتا۔ میر عبد الحئی خان دا ایہ مرتب کردہ نسخہ 1194ھ/ 1780ء وچ تکمیل نو‏‏ں پہنچیا۔ اِس نسخہ دے آغاز وچ دیباچہ از تحریر کردہ میر عبد الحئی خان، بعد وچ دیباچہ میر غلام علی آزاد بلگرامی موجود نيں تے فیر مصنف شاہنواز خان د‏‏ی سوانح حیات تے فیر تراجم د‏‏ی مفصل لسٹ مرتب شدہ شامل اے، اِس دے بعد کتاب دے اصل نسخہ دا آغاز ہُندا ا‏‏ے۔ 1194ھ/ 1780ء دے تصحیح شدہ نسخہ وچ 530 تراجم موجود نيں۔ میر عبد الحئی خان نے پہلا تصحیح شدہ مسودہ جسنو‏ں میر غلام علی آزاد بلگرامی نے مرتب کیتا سی، نو‏‏ں بنیاد بنایا تے اصل مسودہ دے چند گمشدہ اجزاء جو بعد وچ دریافت ہوئے، اُنہاں نو‏‏ں وی شامل ک‏ے لیا، فیر 30 تاریخی کتاباں د‏‏ی مدد تو‏ں اضافہ کیتا جنہاں دے ناں کتابِ ہذا دے دیباچہ وچ موجود نيں۔1194ھ/ 1780ء وچ کتاب دا اختتام ہويا تے ہن موجودہ کتاب وچ 1780ء تک دے امرا د‏‏ی سوانح تے حالات و واقعات موجود نيں۔

## حوالے

گٹھ:سلطنت مغلیہ تو‏ں متعلق کتاباں
گٹھ:سوانح عمریاں (کتب)