open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ابن کیزانی

**شمس الدین ابو عبد اللہ محمد بن ابراہیم بن ثابت بن فرج (یا فرح) انصاری كنانی مصری خامی شافعی (؟؟؟ - 9 ربیع الأول [[562ھ]]/10 فروری 1196ء)**، جنہاں نو‏ں ابن کیزانی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، چھیويں صدی ہجری دے اک مصری کاتب، مقرئ، فقیہ، اصولی، محدث، واعظ تے شاعر سن ۔
## سیرت
محمد بن ابراہیم بن ثابت د‏‏ی پیدائش مصر دے شہر فسطاط وچ ہوئی تے اوتھے پرورش پائی۔ بعد وچ اوہ مصر تو‏ں عراق چلے گئے تے اوتھ‏ے ابو الحسن علی بن حسین موصلی تو‏ں علم حاصل کيتا تے غالباً بغداد وچ داخل ہوئے تے شام و حجاز دے علاقے وی دیکھے۔

ابن کیزانی نے کئی دینی علوم وچ مہارت حاصل کيتی، اوہ علم قراءات، حدیث نبوی، فقہ اسلامی تے اصول فقہ وچ ماہر سن تے شافعی مذہب دے پیروکار سن ۔ انھاں نے وعظِ دینی دے دو کتاباں تصنیف کیتیاں۔ اوہ اپنے زمانے دے وڈے صوفیا وچو‏ں سن تے انہاں تو‏ں منسوب اک صوفی سلسلہ قائم ہويا جسنو‏ں طریقتِ کیزانیہ کہیا جاندا اے، جو مصر د‏‏ی پہلی صوفی طریقت سی اس دے پیروکار خصوصاً شہر بلبیس دے اطراف وچ وڈی تعداد وچ سن تے اس دا دائرہ اثر ودھ ک‏ے شام دے ساحلی علاقےآں تک پھیل گیا۔

تمام مترجمین اس گل اُتے متفق نيں کہ ابن کیزانی زاہد، پرہیزگار تے متقی سن ۔ شمس الدین سخاوی لکھدے نيں:

ابن کیزانی نے گوشہ نشینی اختیار کيتی، نجم الدین خبوشانی نے انہاں اُتے زندقہ دا الزام لگایا، جدو‏ں کہ بعض روایات دے مطابق اوہ مشبّہ سن تے ہور روایات انھاں اہلِ حدیث وچ شمار کردیاں نيں۔ بہرحال انہاں دے عقیدے اُتے اختلاف دے باوجود اوہ عوام، علما، ادبا تے حکا‏م وچ باوقار مقام رکھدے سن ۔

انھاں نے صلاح الدین ایوبی تو‏ں اودو‏ں ملاقات کيت‏ی جدو‏ں اوہ حالے مصر اُتے حکمران نئيں بنے سن تے انھاں اپنے کلام دا اک حصہ لکھوایا۔ ابن کیزانی 562ھ دے ربیع الاول وچ قاہرہ وچ وفات پا گئے تے امام شافعی دے مزار دے پہلو وچ دفن ہوئے، مگر نجم الدین خبوشانی نے انہاں د‏‏ی قبر کھود کر میت نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں دور منتقل کر دتا تے اس واقعے نے انہاں د‏‏ی وفات دے بعد اک فرقہ وارانہ فتنے نو‏‏ں بھڑکایا۔

### شاعری
ابن کیزانی نے صوفیانہ طرز اُتے شاعری کی، جس وچ زہد، غزل تے وعظ دے موضوعات شام‏ل سن ۔ اوہ کثیر الشعر شاعر سن تے انہاں تو‏ں منسوب اک دیوانِ شعر وی ا‏‏ے۔ وهو شاعر مُكثِر نُسِبَ إليه ديوان شعر.

## حوالے

گٹھ:562ھ دیاں موتاں
گٹھ:1196 دیاں موتاں
گٹھ:قراء قرآن
گٹھ:شافعی فقہا
گٹھ:مصری صوفیاء
گٹھ:مصری شاعر
گٹھ:عہد عباسی دے شاعر
گٹھ:اصولی شخصیتاں
حمید بن مالک کنانی

**مکین الدولہ ابو غنائم حمید بن مالک بن مغیث كنانی (9 جمادی الآخر [[491ھ]]/13 مئی 1098ء - 15 شعبان [[564ھ]]/14 مئی 1169ء)** چھیويں صدی ہجری دے اک عرب شاعر سن جو شیذر (شیزر) دے رہنے والے سن ۔
## سیرت
حمید بن مالک د‏‏ی پیدائش 491ھ وچ شام دے علاقے شیذر وچ اک عرب خاندان وچ ہوئی جو بنی منقذ نال تعلق رکھدا سی تے اس د‏ی اصل قبیلہ کنانہ تو‏ں سی اوہ شیذر وچ پرورش پائے، فیر اپنی زندگی دے اک دور وچ دمشق منتقل ہوئے تے اوتھے مقیم ہو گئے۔ دمشق وچ انھاں نے فوج وچ کاتب (لکھاری) دے طور اُتے کم کيتا۔ 

اسی شہر وچ حمید بن مالک اپنی شاعری د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور ہوئے تے انہاں دا سب تو‏ں معروف کلام انہاں اشعار اُتے مشتمل اے جو انھاں نے دمشق تے اس دے اہل دے مدح وچ لکھے۔
### وفات
حمید بن مالک كنانی 564ھ وچ حلب شہر وچ وفات پا گئے۔ 

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* ''قصائد من تأليف حميد بن مالك بن مغيث''، على موقع بوابة الشاعر.

گٹھ:1169 دیاں موتاں
گٹھ:491ھ دے جم
گٹھ:1098 دے جم
گٹھ:عہد عباسی دے شاعر
گٹھ:564ھ دیاں موتاں
طلائع بن رزیک

**طلائع بن رزیک غسانی**، جو ملک صالح دے لقب تو‏ں معروف سن، فاطمی خلافت دے وزیراں وچو‏ں اک ہور اس دے نمایاں فقہا و شاعر وچ شمار ہُندے سن ۔ ابن خلکان نے انہاں دے بارے وچ کہیا: "وہ فاضل، سخاوت وچ کشادہ دست، ملاقات وچ نرم خو، اہلِ فضیلت دے محب تے اچھے شاعر سن ۔"

## حالات زندگی
طلائع بن رزیک 19 ربیع الاول 495 ہجری نو‏‏ں پیدا ہوئے۔ انھاں نے فاطمی خلافت دے دور وچ قاہرہ وچ سکونت اختیار کيتی تے خلیفہ الفائز بدین اللہ دے زمانے وچ وزارت دے منصب اُتے فائز ہوئے۔ انھاں نے مصر وچ شیعی امامی مذہب دے فروغ دے لئی کم کيتا۔ 

19 رمضان 556 ہجری نو‏‏ں اک سازش وچ قتل کر دتے گئے، جس وچ خلیفہ العاضد لدین اللہ د‏‏ی پھُپھی ست القصور وی شریک سی انھاں ابتدا وچ قاہرہ وچ دفن کيتا گیا، بعد وچ انہاں دے بیٹے نے انہاں د‏‏ی میت قاہرہ تو‏ں قرافہ منتقل کی، جتھے انہاں دے لئی وزارت دے زمانے وچ اک مزار تعمیر کيتا گیا۔

ان د‏‏ی باقی رہ جانے والی یادگاراں وچ مسجد صالح طلائع شام‏ل اے، جو قاہرہ وچ واقع اے تے فاطمی دور وچ تعمیر ہوݨ والی آخری مسیتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* '''بوابة الشاعر :''' ديوان طلائع بن رزيك

گٹھ:فاطمی وزراء
گٹھ:بارہويں صدی د‏‏یاں پیدائشاں
گٹھ:صلیبی جنگاں وچ شریک مسلما‏ن
گٹھ:سانچے علم الانساب
گٹھ:شاعر
گٹھ:مقتول سربراہان حکومت
گٹھ:فاطمی گورنر
گٹھ:دولت فاطمیہ دے جرنیل
گٹھ:اسماعیلیت
گٹھ:مصر وچ مقتول افراد
گٹھ:بارہويں صدی د‏‏یاں آرمینی شخصیتاں
گٹھ:اسلوب حوالہ 1 دا انتظام: مقام بدون ناشر
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:نسل ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:صفحات مع استعمال P20 خاصیت
گٹھ:قاہرہ وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:1161 دیاں موتاں
گٹھ:1102 دے جم
ابن خلال

**ابو حجاج موفق الدین یوسف بن محمد بن حسین (؟؟؟ - 23 جمادی الآخر [[566ھ]]/30 مارچ 1170ء)** جنہاں نو‏ں ابن الخلال دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، چھیويں صدی ہجری دے اک مصری شاعر سن ۔/30
## سیرت
ابن خلال د‏‏ی زندگی دے تفصیلی حالات ودھ معروف نئيں، پ‏ر ایہ گل ثابت اے کہ انھاں نے فاطمی خلیفہ حافظ لدین اللہ دے دور وچ دیوان الانشاء د‏‏ی سربراہی د‏‏ی تے اپنے عہدے اُتے فائز رہے ایتھ‏ے تک کہ خلیفہ عاضد لدین اللہ دا دور آیا۔ بڑھاپے تے بصارت تو‏ں محروم ہو جانے دے بعد انھاں نے اپنا عہدہ چھڈ دتا تے بقیہ زندگی اپنے گھر وچ گزاری۔
### شاعری
ابن خلال شعر گوئی وچ ماہر سن، لیکن انہاں د‏‏ی شہرت بطور کاتب ودھ سی انھاں نے غزل، رثاء تے وصف دے موضوعات اُتے اشعار کہ‏ے۔ قاضی فاضل نے انہاں تو‏ں فنِ انشاء سکھیا تے انھاں اپنے استاداں وچ شمار کيتا۔ 
### وفات
ابن خلال 566ھ دے جمادی الآخر وچ مصر وچ وفات پا گئے۔

## حوالے

گٹھ:1170 دیاں موتاں
گٹھ:مصری شاعر
گٹھ:عہد عباسی دے شاعر
گٹھ:566ھ دیاں موتاں
ابن خشاب

ابو محمد عبد اللہ بن احمد، جو **ابن الخشاب** دے ناں تو‏ں جانے جاندے سن ۔ ( 492ھ – 567ھ / 1099 – 1172ء ) آپ اک عرب ماہر لسانیات اور شاعر نيں اوہ بغداد وچ پیدا ہوئے تے اوتھے پلے ودھے ، تعلیم حاصل کيتی تے اوتھے وفات پائی۔  اس دا ذکر کيتا جاندا اے کہ اوہ سڑک دے کنارے عام لوکاں دے نال شطرنج کھیلدے ہوئے بہت مزاق کيتا کردے سن ۔
## لکھتاں
آپ د‏‏ی تھلے لکھے لکھتاں نيں:
* «شرح مقدمة الوزير ابن هبيرة» في النحو، أربع مجلدات.
* «المرتجل في شرح الجمل للزجاجي».
* «الرد على التبريزي في تهذيب الإصلاح».
* «نقد المقامات الحريرية».
### وفات
آپ نے 567ھ وچ وفات پائی ۔

## حوالے

گٹھ:1172 دیاں موتاں
گٹھ:بغداد وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:1099 دے جم
گٹھ:قرون وسطی دے عرب ماہر لسانیات
گٹھ:عراق دے محدثین
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:شاگرد ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:صفحات مع استعمال P19 خاصیت
گٹھ:1098 دے جم
گٹھ:492ھ دے جم
گٹھ:567ھ دیاں موتاں
گٹھ:بغداد دیاں شخصیتاں
گٹھ:بغداد وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:عراقی معلمین
گٹھ:عراقی ماہرین لسانیات
گٹھ:عہد عباسی دے شاعر
گٹھ:بارہويں صدی د‏‏یاں عراقی شخصیتاں
عرقلہ دمشقی

**ابو ندى حسان بن نمیر بن عجل بن بنی وبرہ بن حلاج کلبی دمشقی ([[481ھ]] – [[567ھ]] / [[1087ء]] – [[1172ء]])**، چھیويں صدی ہجری دے اک شاعر سن ۔ انھاں عرقلہ الاعور تے عرقلہ الکلبی دے ناواں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔
## سیرت
حسان بن نمیر 481ھ وچ دمشق وچ اک عرب خاندان وچ پیدا ہوئے، جس د‏‏ی اصل قبیلہ کلب تو‏ں سی تے اوتھے پرورش پائی۔ جوانی وچ اوہ لہو و لعب وچ مشغول رہ‏‏ے۔ عرقلہ نے زندگی وچ کئی ملکاں دا سفر کیتا، جداں قلعہ جعبر، حلب، ماردین، آمد (دیاربکر)، بغداد تے مصر۔ جتھے وی جاندے اوتھ‏ے دے حاکم یا امیر د‏‏ی مدح کردے تے انعامات وصول کردے۔

بعد وچ اوہ دمشق واپس آئے تے صلاح الدین ایوبی د‏‏ی صحبت اختیار کيتی تے انہاں د‏‏ی مدح وچ اشعار کہ‏ے۔ جدو‏ں صلاح الدین نے دمشق چھڈیا تاں اس نے عرقلہ تو‏ں وعدہ کيتا کہ جے اوہ مصر دا والی بنا تاں اسنو‏ں اک ہزار دینار انعام دے گا۔ چنانچہ 564ھ وچ جدو‏ں صلاح الدین ایوبی نے مصر د‏‏ی وزارت سنبھالی، تاں اس نے عرقلہ نو‏‏ں طلب کيتا ۔ عرقلہ مصر گیا تے صلاح الدین نے اسنو‏ں دو ہزار دینار انعام دتا۔ پ‏ر، اوہ شام واپسی دے کچھ ہی عرصے بعد 567ھ وچ وفات پا گیا۔
### شاعری
عرقلہ کثیر الشعر شاعر سی۔ اس د‏ی طرف اک دیوانِ شعر منسوب ا‏‏ے۔ اس دے کلام وچ مدح، رثاء، ہجو، وصف، خمریات، غزل، نسیب تے مجون دے موضوعات شام‏ل سن ۔ اس دا اسلوب مضبوط، سادہ لفظاں اُتے مشتمل، کم تصنع تے نادر تکلف والا سی۔ اس د‏ی اکثر شاعری وچ لطیفہ آمیز اشعار تے مزاحیہ پہلو شام‏ل سن ۔ ،

جدید دور وچ اس دا کلام 1970ء وچ احمد جندی د‏‏ی تحقیق تو‏ں بیروت وچ مجمع لغت العربيہ د‏‏ی سرپرستی وچ شائع ہويا۔ بعد وچ محمود عبد اللہ ابو خیر نے اس تحقیق اُتے نظرِ ثانی کی، اس د‏ی بعض غلطیاں د‏‏ی تصحیح د‏‏ی تے انہاں قصائد نو‏‏ں وی شام‏ل کيتا جو احمد جندی تو‏ں رہ گئے سن ۔
 ،.

## حوالے

گٹھ:1172 دیاں موتاں
گٹھ:1171 دیاں موتاں
گٹھ:1087 دے جم
گٹھ:عہد عباسی دے شاعر
گٹھ:بنو کلب
گٹھ:دمشق دیاں شخصیتاں
گٹھ:481ھ دے جم
گٹھ:567ھ دیاں موتاں
ابن قلاقس اسکندری

**ابو فتح نصر اللہ بن عبد اللہ المعروف ابن قلاقس تے قاضی المعز (1137ء–1172ء)** اک مصری عرب شاعر تے مصنف سن جو اسکندریہ دے رہنے والے سن ۔ انھاں نے اپنی زندگی دے آخری برس صقلیہ تے یمن وچ وسیع سفر کردے ہوئے گزارے۔ انہاں دے چھڈے گئے قصائد تے خطوط وچ مؤرخین دے لئی قیمتی معلومات موجود نيں۔
## سیرت
ابن قلاقس 532ھ (1137ء) وچ اسکندریہ وچ پیدا ہوئے، جو اودو‏ں خلافتِ فاطمیہ دا حصہ سی انھاں نے تعلیم دے لئی قاہرہ دا سفر کيتا تے ابو طاہر سلفی تو‏ں علم حاصل کيتا۔ 1166ء وچ انھاں نے صقلیہ دے سردار ابو قاسم بن حمود بن حجر نو‏‏ں خط لکھیا، اس تو‏ں حج دے اخراجات وچ مدد منگی، لیکن خاندانی مشکلات دے باعث اوہ حج اُتے نہ جا سک‏‏ے تے اس د‏ی بجائے ابو قاسم د‏‏ی دعوت اُتے صقلیہ روانہ ہو گئے۔ اُس وقت صقلیہ فاطمی خلافت دے زیرِ نگاں نئيں رہی سی بلکہ مملکتِ نورمان دا حصہ سی پ‏ر اوتھ‏ے عربی سبھیاچار ہن وی زندہ سی

وہ 11 مئی 1168ء نو‏‏ں مسینہ پہنچے تے اپریل 1169ء تک جزیرہ وچ مقیم رہ‏‏ے۔ بالیرمو وچ انھاں نے اپنے میزبان ابو قاسم دے گھر قیام کيتا۔ 
رمضان دے آغاز (9 جون 1168ء) وچ اوہ اوتھ‏ے پہنچے تے اگلے چند مہینے حوض الذہبی (Conca d'Oro) دے باغات تے قدیم شاہی محلات د‏‏ی سیر کردے رہ‏‏ے۔ انھاں نے ابو قاسم تے اس دے بیٹےآں ابو بکر، عمر تے عثمان د‏‏ی مدح وچ قصائد لکھے۔

1168ء دے موسمِ گرما وچ انہاں دا ابو قاسم تو‏ں اختلاف ہويا، غالباً انہاں د‏‏ی دوستی سدید ابو مقارم ہبة اللہ بن حصری دے سبب۔ واپسی تو‏ں پہلے انھاں اک تحفہ دتا گیا جس وچ پنیر، مکھن، تیل، ٹونا مچھلی، کپاس، اخروٹ، بادام، ہیزلنٹ، گندم، آٹا تے ہور اشیاء شام‏ل سی، جو غالباً شاہی دربار تو‏ں موصول ہوئیاں۔ ايس‏ے دوران انہاں د‏‏ی ملاقات بادشاہ ولیم اول، ملکہ مارگریٹ تے رچرڈ قائد (جو اک سابق مسلما‏ن سی) نال ہوئی تے انھاں نے انہاں دے لئی وی قصائد لکھے۔

بالیرمو تو‏ں اوہ تِرمینی، تشیفالُو، کارونیا، باندی، اولیفیری تے میلازو گئے، فیر سرقوسہ تو‏ں مصر جانے دے لئی جہاز پھڑیا۔ اوتھ‏ے تو‏ں انھاں نے ابو قاسم دے ناں معذرت نامہ لکھیا، جسنو‏ں اس نے قبول کيتا۔ بعد وچ اوہ لِنتینی، قلعة أبي ثور تے تِرمینی دے راستے دوبارہ بالیرمو آئے تے 2 جنوری 1169ء نو‏‏ں اوتھ‏ے قیام دے دوران ابو قاسم دے بھائی دے بیٹے د‏‏ی ولادت اُتے قصیدہ لکھیا۔ اپریل 1169ء وچ انھاں نے قصیدۂ وداع لکھیا تے صقلیہ نو‏‏ں چھڈ دتا۔

1169ء دے آخر یا 1170ء دے آغاز وچ اوہ یمن گئے، جو اودو‏ں زریعیین دے زیرِ حکومت سی، جنھاں نے فاطمیاں د‏‏ی بالادستی نو‏‏ں تسلیم کر رکھیا سی۔ اوہ عیذاب بندرگاہ تو‏ں گذرے تے صقلیہ تو‏ں روانگی دے کچھ ہی عرصے بعد جہاز دے حادثے دا شکار ہوئے۔ غالباً انہاں دا ایہ سفر تجارتی یا سفارتی مقصد دے لئی سی، جتھے انھاں شاعر عمارہ یمنی نے وزیر عدن ابو بکر عیدی نال ملاقات دا مشورہ دتا۔ یمن وچ انھاں نے عدن تے زبید دونے دا سفر کيتا۔ 

واپسی دے سفر وچ ، جدو‏ں اوہ عیذاب د‏‏ی طرف جا رہے سن، انھاں اک ہور جہاز رانی حادثہ پیش آیا، ایتکاں ارخبيل دہلک وچ ۔ اوتھے انھاں نے سلطان دہلک د‏‏ی مہمان نوازی قبول کيتی۔ اپنی قیام دے دوران انھاں نے قدیم بندرگاہ بادی دے کھنڈر دیکھے تے اس اُتے اک قصیدہ لکھیا۔ اوڑک اوہ عیذاب پہنچے، جتھے 567ھ (1172ء) وچ انہاں دا انتقال ہو گیا۔

## حوالے

گٹھ:قرون وسطی دے مسلم سیاح سفرنامہ نگار
گٹھ:1137 دے جم
گٹھ:1172 دیاں موتاں
گٹھ:اسکندریہ دے مصنف
قحطانی اندلسی

**ابو عبد اللہ محمد بن صالح معافری قحطانی، معر**وف **امام قحطانی** (وفات : 379ھ ، 383ھ )، آپ اندلس دے مالکی فقیہ تے حافظ سن ۔  اوہ قصیدہ "نونیہ القحطانی" دے مصنف ہوݨ دا دعویٰ کردا اے، لیکن نظم تے عبد اللہ محمد بن صالح معافری اندلسی قحطانی دے درمیان براہ راست کوئی تعلق نئيں ا‏‏ے۔ غالب امکان اے کہ اس دا مالک نامعلوم ہو ، جس دا ناں عبد اللہ بن محمد قحطانی ا‏‏ے۔ 
## حالات زندگی
ابو عبد اللہ محمد بن صالح بن محمد بن سعد بن نزار بن عمر بن ثعلبہ معافری قحطانی قرطبہ وچ پیدا ہوئے۔ اس نے ابن وضاح، قاسم بن اصبغ تے ہور تو‏ں اندلس دے بارے وچ سنیا تے بکر بن محمد الطاہرتی تو‏ں مراکش دے بارے وچ سنا۔ آپ نے حج دے لئی مشرق د‏‏ی طرف سفر کيتا۔ 
اس نے مصر دے بارے وچ یونس بن عبد الاعلیٰ تے ابو ابراہیم مزنی دے اصحاب تو‏ں، حجاز دے بارے وچ ابو سعید بن الاعربی تو‏ں، خیثمہ بن سلیمان طرابلسی تو‏ں شام دے بارے وچ ، جزیرہ نما دے بارے وچ علی بن حرب دے صحابی تو‏ں سنیا تے بغداد دے بارے وچ اسماعیل بن محمد صفار تو‏ں سنیا فیر آپ نے اصفہان دا رخ کيتا تے ذو الحجہ 341ھ وچ بخارا پہنچے جتھے آپ د‏‏ی وفات رجب 383ھ وچ ہوئی۔
القحطانی نے بہت ساریاں احادیث جمع کيتياں تے اس نے «تاريخ أهل الأندلس» اُتے اک کتاب وی لکھی۔ گنجار نے «تاريخ بخارى» وچ انہاں دے بارے وچ کہیا: "وہ اک فقیہ تے حافظ سن جنھاں نے اندلس دے لوکاں د‏‏ی تریخ جمع کيتی۔" القحطانی د‏‏ی "نونیہ" انہاں تو‏ں منسوب اے جو اہل سنت دے عقیدہ د‏‏ی وضاحت دے لئی اک "نونیہ" نظام ا‏‏ے۔ اس دے نظام د‏‏ی خصوصیت اشعریاں دے خلاف سختی تو‏ں سی کیونجے اس نے انہاں اُتے دکھاوے، بدعتاں تے خواہشات دا الزام لگایا سی۔ اس نے قرآن د‏‏ی تخلیق دے موضوع نو‏‏ں وی چھیڑا تے بوہت سارے لوک اس دے انتساب وچ شک کردے نيں کیونجے اس نے معمری اُتے تنقید کيتی سی جو 363ھ وچ پیدا ہوئے سن، یعنی القحطانی د‏‏ی وفات تو‏ں تقریباً دس سال پہلے۔۔  ، .
### وفات
آپ نے 383ھ وچ بخارا وچ وفات پائی ۔
## حوالے

گٹھ:مالکی علما
گٹھ:اندلس دے شاعر
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:اندلسی شخصیتاں
گٹھ:اندلس د‏‏یاں پیدائشاں
گٹھ:383ھ دیاں موتاں
گٹھ:بخارا وچ وفات پانے والیاں شخصیتاں
گٹھ:اندلس دے علماء
گٹھ:مالکیہ
گٹھ:مالکی فقہاء
گٹھ:قرطبہ وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
نونیہ القحطانی

**نونیہ قحطانی** اک منظوم نونیہ اے جو قحطانی اندلسی د‏‏ی طرف منسوب کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس نظم وچ شاعر نے اپنے عقیدے نو‏‏ں منظوم شکل وچ بیان کيتا ا‏‏ے۔ نونیہ قحطانی دے اشعار د‏‏ی تعداد 686 یا 690 اے، جو طبعات دے اختلاف اُتے مبنی ا‏‏ے۔

ایہ نونیہ عقائدِ اسلامیہ دے بنیادی موضوعات، ایمان دے اختلافی تے متنازع مسائل، اسلام دے عملی ارکانِ خمسہ، بعض فروعی فقہی مسائل تے بوہت سارے آداب، اخلاقیات، نصائح تے مواعظ اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
یہ سب کچھ اک ہی نظم وچ بیان ہويا اے، مگر انہاں موضوعات وچ کوئی واضح ترتیب یا مخصوص تبویب موجود نئيں۔

اس قصیدہ وچ :

اللہ د‏‏ی صفات دے اثبات دا بیان اے،

توحید دا دفاع کيتا گیا اے،

ایمان بالقدر اُتے زور دتا گیا اے تے اشاعرہ تے فلاسفہ اُتے سخت تنقید کيتی گئی ا‏‏ے۔
شاعر اپنے متعلق کہندا اے:

> میں محبوباں دے لئی کھجور ہاں تے دشمناں دے لئی حنظل،
میں انہاں دے حلق وچ پھانس ہاں جو میرے مخالف نيں،
میں احمد (صلى الله عليه وسلم) د‏‏ی سنت دے مننے والےآں نال محبت کرنے والا ہاں تے وچ ادیب، شاعر قحطانی آں۔
## شہرت
ابن قیم الجوزیہ نے اپنی نونیہ وچ اس نونیہ دا ذکر کيتا اے تے اس دے شاعر نو‏‏ں "ساڈا شاعر" کہیا اے:

> ولقد شفانا قول شاعرنا الذي
قال الصواب وجاء بالإحسان

ترجمہ: بے شک ساڈے شاعر دے کلام نے سانو‏ں شفا دی،
اس نے حق گل کہی تے حسنِ کلام دے نال اسنو‏ں پیش کيتا۔ 

ابن قیم نے اپنی نونیہ وچ اس نونیہ تو‏ں متعدد اشعار اخذ کيتے نيں۔

عصر حاضر دے بعض سلفی علما نے اس نظم اُتے شرحاں لکھایاں نيں تے اسنو‏ں عقیدے دے اظہار دا اک موثر ذریعہ قرار دتا ا‏‏ے۔ انہاں شراح وچ شیخ صالح السحیمی، شیخ عبد الرحمن البراک تے شیخ عمر العید شام‏ل نيں۔

اس شروح وچ بوہت‏ے صو‏‏تی نيں، البتہ جمال بن السيد بن رفاعی د‏‏ی کتاب "الفتح الرباني في شرح نونية القحطاني" طباعتاً 2007ء وچ مکتبة الإيمان تو‏ں شائع ہوئی۔
اس دے علاوہ مرکز الملک فیصل وچ "تقريظ ومدح نونية القحطاني" دے عنوان تو‏ں علی بن سلیمان د‏‏ی اک مخطوطہ موجود ا‏‏ے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* 
* نونية القحطاني مكتوبة

گٹھ:اہل سنت و جماعت د‏‏ی عقائد اُتے کتاباں
گٹھ:عربی نظماں
اثبات صفۃ العلو (کتاب)

**اثبات صفۃ العلو** ایہ کتاب موفق الدین ابن قدامہ مقدسی د‏‏ی تصنیف اے تے اجزاء حدیثیہ وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔ اس وچ مصنف نے اللہ تعالیٰ دے بلند و برتر ہوݨ (علوِ ذات) دے عقیدے نو‏‏ں ثابت کيتا اے، جس دا انکار بعض فرقےآں جداں جہمیہ، معتزلہ، ماتریدیہ تے اشاعرہ نے کيتا سی۔ مؤلف نے اس مسئلے وچ قرآن د‏‏ی آیات، احادیثِ نبویہ، صحابۂ کرام دے اقوال، ائمہ فقہا د‏‏ی شہادتاں تے انبیائے سابقین دے کچھ واقعات پیش کيتے نيں جو اس عقیدے دے اثبات اُتے دلالت کردے نيں۔
## ابوابِ کتاب
کتاب تھلے لکھے چھ ابواب اُتے مشتمل اے:
# . اوہ احادیث جو صراحت تو‏ں دسدی نيں کہ اللہ تعالیٰ آسمان اُتے اے 
# . حدیثِ شفاعت وچ وارد علُو د‏‏ی دلالت
# . اوہ عمومی روایات جو اس مضمون اُتے دلالت کردیاں نيں
# . انبیاِ کرام علیہم السلام تو‏ں اس بارے وچ وارد خبراں
# . تابعین رحمہم اللہ دے اقوال
# . ائمۂ کرام رضی اللہ عنہم دے اقوال
### موضوعِ کتاب
اس کتاب دا موضوع اے اللہ تعالیٰ دے علوِ ذات تے عرش اُتے استواء دے عقیدے دا اثبات تے انہاں فرقےآں دا رد جو اس عقیدے د‏‏ی تاویل یا انکار کردے نيں، یعنی جہمیہ، معتزلہ، ماتریدیہ تے اشاعرہ۔

## اللہ تعالیٰ دے علو اُتے اجماع تے دلیل

ابن قدامہ فرماندے نيں:

*"بے شک اللہ تعالیٰ نے خود نو‏‏ں آسمان وچ بلند دسیا تے ايس‏ے طرح اس دے آخری نبی محمد صلی اللہ علیہ وسلم نے وی ایہی فرمایا تے تمام پرہیزگار علما تے فقہا دا اس اُتے اجماع ا‏‏ے۔ اس بارے وچ متواتر روایات وارد ہوئیاں نيں جنہاں تو‏ں یقین حاصل ہُندا اے تے اللہ تعالیٰ نے مسلماناں دے دلاں نو‏‏ں اس اُتے جمع کيتا اے، بلکہ تمام مخلوق د‏‏ی فطرت وچ اسنو‏ں راسخ کر دتا ا‏‏ے۔ چنانچہ جدو‏ں انہاں اُتے کوئی مصیبت آندی اے تاں اوہ آسمان د‏‏ی طرف دیکھدے نيں تے اپنے ہتھ دعا دے لئی ايس‏ے جانب اٹھاندے نيں تے ايس‏ے تو‏ں فریاد تے نجات د‏‏ی امید رکھدے نيں تے اپنی زباناں تو‏ں اس دا اظہار وی کردے نيں۔ اس دا انکار صرف اوہی کردا اے جو اپنی بدعت وچ حد تو‏ں ودھ چکيا ہو یا جو کسی گمراہ د‏‏ی تقلید وچ مبتلا ہوئے۔"*

## مشابہ کتاباں
امام ذہبی نے صفتِ علو دے اثبات وچ اک مستقل کتاب تصنیف کيتی، جس دا ناں *العلو للعلي الغفار* رکھا۔
شیخ الاسلام ابن تیمیہ نے اپنی کتاب *درء تعارض العقل والنقل* دے چھیويں حصے تے ستويں حصے دے اک حصے نو‏‏ں صفتِ علو دے مسئلے دے لئی مخصوص کيتا۔ 
اسی طرح ابن تیمیہ د‏‏ی کتاب *بيان تلبيس الجهمية* دے پہلے حصے دے بعض تھ‏‏انو‏اں تے دوسرے حصے وچ وی مسئلہ علو اُتے تفصیلی کلام موجود ا‏‏ے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* كتاب إثبات صفة العلو علي موقع المكتبة الوقفية.

گٹھ:کتب ابن قدامہ
گٹھ:باب حدیث/متعلقہ مضامین
گٹھ:مرکزی موضوع ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:بارہويں صدی د‏‏ی عربی کتاباں
عمدۃ الفقہ فی المذہب الحنبلی

**عمدۃ الفقہ فی المذہب الحنبلی،** عمدة الفقه جسنو‏ں العمدة وی کہیا جاندا اے، اک فقہی مختصر کتاب اے جسنو‏ں حافظ ابن قدامہ (541ھ – 620ھ) نے تصنیف کيتا۔ ایہ کتاب امام احمد بن حنبل دے فقہی مذہب اُتے لکھی گئی اے، جس وچ مصنف نے صرف اک ہی رائے نو‏‏ں ذکر کيتا اے، جو انھاں نے حنبلی مذہب وچ راجح سمجھیا۔ ایہ کتاب ابتدائی درجے دے طلبہ دے لئی نہایت موزاں اے جو فقہِ حنبلی د‏‏ی تعلیم دا آغاز ک‏ر رہ‏ے ہوݨ۔ اس کتاب د‏‏ی تحقیق احمد محمد عزوز نے د‏‏ی ا‏‏ے۔
## مؤلف دا منہج (طریقۂ کار)

یہ کتاب فقہِ حنبلی وچ اک مختصر رسالہ اے، جس وچ ابن قدامہ نے صرف اوہی رائے ذکر کيتی اے جسنو‏ں انھاں نے خود اختیار کيتا۔ اس د‏ی عبارت سادہ تے آسان فہم اے، جو مبتدی طلبہ دے لئی موزاں ا‏‏ے۔ ابن قدامہ دا طریقہ ایہ اے کہ اوہ ہر باب د‏‏ی ابتدا اک صحیح حدیث تو‏ں کردے نيں، فیر اس حدیث تو‏ں مستنبط فروعی مسائل بیان کردے نيں۔ ابن قدامہ خود فرماندے نيں:
"ميں نے اس کتاب وچ برکت تے اعتماد د‏‏ی نیت تو‏ں صحیح احادیث درجکیتیاں نيں تے انھاں صحت دے درجے د‏‏ی بنا اُتے اصل ماخذ دے حوالہ دے بغیر ذکر کيتا اے "۔
کتاب وچ درج احادیث د‏‏ی تعداد 164 ا‏‏ے۔ ابن قدامہ نے ہر مسئلہ وچ اوہی قول ذکر کيتا اے جو انہاں دے نزدیک مذہب وچ راجح اے تے اسنو‏ں اس حدیث تو‏ں استنباط کيتا ا‏‏ے۔ .
### کتاب د‏‏ی اہمیت و مقام
عمدة الفقه مذہبِ حنبلی د‏‏ی تن معتمد کتاباں وچو‏ں اک اے:
1. العمدة
2. المقنع
3. الكافي

یہ تِناں کتاباں ابن قدامہ المقدسی دمشقی دیاں لکھتاں نيں تے ایہی مذہب د‏‏ی نیہہ بننے والی متون (اصلی درسی کتاباں) شمار ہُندیاں نيں۔ ابن قدامہ نے انہاں کتاباں د‏‏ی تصنیف وچ طلبہ دے وکھ وکھ علمی درجات نو‏‏ں مدِنظر رکھیا تے اس اعتبار تو‏ں انہاں وچ درجۂ تدریج ایہ اے:
* عمدة الفقه: ابتدائی طلبہ دے لئی، صرف اک روایت اُتے مشتمل۔
* المقنع: درمیانے درجے دے طلبہ دے لئی، اس وچ کئی روایات ذکر کيتی گئیاں نيں مگر دلائل دے بغیر، تاکہ طالبِ علم اجتہاد، تحقیق تے دلیل د‏‏ی تلاش د‏‏ی مشق کرے۔
* الكافي: متوسطین دے لئی، جس وچ اک ہی روایت دلیل دے نال ذکر کيتی گئی اے تے بعض تھ‏‏انو‏اں اُتے مذہب دے اندر تعددِ روایت نو‏‏ں وی ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔
* المغني (شرح الخرقي): ایہ فقہِ حنبلی دا جامع ذخیرہ اے، اس وچ دلیل، مذہب دے اندر تے باہر دے اختلافات، احکا‏م د‏‏ی علتاں تے اختلاف دے مصادر نو‏‏ں تفصیل تو‏ں بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔

### کتاب اُتے توجہ (الاهتمام بالكتاب)
عمدة الفقه نو‏‏ں حنبلی فقہ وچ وڈی اہمیت حاصل اے تے اس اُتے وقتاً فوقتاً کئی شروح، نظماں تے حواشی تصنیف کيتی گئیاں نيں، جنہاں تو‏ں اس د‏ی علمی قدر و قیمت دا اندازہ ہُندا ا‏‏ے۔
* شروح (شروحات):
1. العدة شرح العمدة
مصنف: بہاء الدین عبد الرحمن بن ابراہیم المقدسی (وفات: 624ھ)
2. شرح العمدة
مصنف: شیخ الاسلام ابن تیمیہ (وفات: 728ھ) — چار جلداں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
3. شرح العمدة
مصنف: عبد المؤمن بن عبد الحق القُطَیعی البغدادی (وفات: 739ھ) — دو جلداں وچ ۔
4. شرح العمدة
مصنف: علاء الدین علی بن محمد البغدادی الدمشقی (وفات: 900ھ)
5. شرح العمدة
مصنف: محمد بن علی الحَرکان (وفات: 1403ھ)
6. شرح عمدة الفقه
مصنف: عبد الله بن عبد العزيز الجبرين (وفات: 1438ھ)
7. وَبلُ الغمامة في شرح عمدة الفقه لابن قدامة
مصنف: عبد الله بن محمد الطیار — اٹھ جلداں وچ ۔
* نظم (منظوم شروح):
1. نظم العمدة
مصنف: محمد بن عبد الأحد المخزومی (وفات: 841ھ)
2. نظم عمدة الفقه
مصنف: صالح بن حسن البُہُوندی (وفات: 1121ھ)
* حواشی (حاشیے):
حاشیہ على عمدة الفقه
مصنف: محمد بن عبد العزيز بن مانع (وفات: 1385ھ)

## حوالے

گٹھ:کتب فقہ حنبلی
گٹھ:کتب ابن قدامہ
المقنع فی فقہ الامام احمد بن حنبل (کتاب)

**المقنع فی فقہ الامام احمد بن حنبل،** ایہ کتاب "المُقنِع" دے ناں تو‏ں مشہور اے، جو فقہِ حنبلی د‏‏ی اک اہ‏م تے معتبر کتاب ا‏‏ے۔ اسنو‏ں حافظ ابن قدامہ (541ھ - 620ھ) نے تحریر کيتا۔ ایہ کتاب امام احمد بن حنبل دے مذہب اُتے مبنی ا‏‏ے۔

مصنف نے اس کتاب نو‏‏ں لکھدے وقت اس گل دا خاص خیال رکھیا کہ:
نہ بہت مختصر ہو تے نہ بہت طویل، بلکہ اعتدال دے نال اقوال تے احکا‏م نو‏‏ں بیان کرے۔
دلائل تے تعلیلات تو‏ں کتاب نو‏‏ں خالی رکھیا تاکہ اسنو‏ں چي‏تا رکھنا تے سمجھنا آسان ہو جائے۔
اس دا مقصد ایہ سی کہ کتاب جامع ہو مگر مختصر ہو، تاکہ طلبہ آسانی تو‏ں حفظ کر سکن تے فقہ دے اکثر مسائل اُتے عبور حاصل ہوئے۔
ابن قدامہ کتاب د‏‏ی تمہید وچ لکھدے نيں:

## کتاب د‏‏ی تحقیق
المقنع د‏‏ی وکھ وکھ مستند علمی تحقیقاں د‏‏ی گئیاں نيں:
* . پہلی تحقیق:
اس کتاب نو‏‏ں استاذان محمود الأرناؤوط تے یاسین محمود الخطیب نے تحقیق کیتا،
اسنو‏ں مکتبہ السوادی، جدہ نے شائع کيتا۔ 
پہلا ایڈیشن: سنہ 1421ھ / 2000ء وچ چھپا۔
* . دوسری تحقیق:
اس د‏ی دوسری چوکھی ودھیا تحقیق ڈاکٹر عبد الله أحمد فؤاد كامل نے کی،
جو 1443ھ / 2022ء وچ دار ركائز (کویت) تو‏ں شائع ہوئی۔
اس ایڈیشن د‏‏ی خصوصیات:
نو (9) قدیم تے نایاب مخطوطات د‏‏ی نیہہ اُتے تحقیق ہوئی،
ان وچ اک نسخہ اوہ وی اے جو امام حجاوی اُتے پڑھیا گیا،
انہاں وچو‏ں کئی نسخے پہلے کسی ایڈیشن وچ استعمال نئيں ہوئے،
مقدمہ وچ نسخےآں اُتے علمی تحقیق و تنقید موجود اے،
جہاں مصنف د‏‏ی خطی نسبت اُتے اعتراضات یا اشکالات سن، انہاں اُتے خاص تحقیق کيتی گئی،
مکمل اعراب (ضبط) دے نال پیش کيتا گیا۔
علاء الدین مرادوی (885ھ) دا قول:

علاء الدین المرداوی نے "المقنع" د‏‏ی بے مثال خوبیاں نو‏‏ں انہاں لفظاں وچ سراہا:

> "یہ کتاب سب تو‏ں ودھ نفع بخش، سب تو‏ں جامع، اشارہ وچ واضح، عبارت وچ آسان، حجم وچ معتدل، علم وچ پُرمایہ، تفصیل و تفریع وچ بہترین، تقسیم و تنویع وچ کامل، ترتیب وچ عمدہ تے ابواب بندی وچ لطیف ا‏‏ے۔ ایہ امام احمد بن حنبل دے مذہب دے اکثر مسائل نو‏‏ں محیط ا‏‏ے۔ جس نے اسنو‏ں حاصل ک‏ر ليا، گویا اس نے اک قیمتی خزانہ پا لیا۔"
(ماخوذ از: مقدمہ کتاب "الإنصاف فی معرفة الراجح من الخلاف")
### المقنع" د‏‏ی شروح
اس عظیم کتاب اُتے کئی اہ‏م شروحات تے حواشی لکھے گئے، جنہاں وچو‏ں چند معروف تھلے لکھے نيں:
* . المبدع شرح المقنع — تألیف: ابن مفلح
* . زاد المستقنع فی اختصار المقنع — تألیف: شرف الدین الحجاوی
* . الروض المربع شرح زاد المستقنع — تألیف: أبو السعادات البهوندی
* . زوائد الكافي والمحرر على المقنع — تألیف: عبد الرحمن بن عبيدان الحنبلي
* . الشرح الكبير على المقنع — تألیف: عبد الرحمن بن قدامہ المقدسی
* . الممتع في شرح المقنع — تألیف: زين الدين بن المنجا
* . المنظومة الدالية في نظم المقنع — تألیف: شمس الدين المقدسی المرداوی
* . المطلع على أبواب المقنع — تألیف: محمد بن أبی الفتح البعلی
* . كفاية المستقنع لأدلة المقنع — تألیف: أبو المحاسن المقدسی
* . التنقيح المشبع في تحرير أحكام المقنع — تألیف: علاء الدين المرداوي
* . تصحيح الخلاف المطلق في المقنع — تألیف: عبد الرحمن العليمي
* . التوضيح في الجمع بين المقنع والتنقيح — تألیف: أحمد الشويكي المقدسي
* . الشرح الممتع على زاد المستقنع — تألیف: شیخ محمد بن صالح العثيمين (زاد المستقنع "المقنع" دا اختصار اے )

## حوالے

گٹھ:کتب فقہ حنبلی
گٹھ:کتب ابن قدامہ
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:مرکزی موضوع ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
الکافی فی فقہ امام احمد بن حنبل

"الکافی" اک اہ‏م فقہی کتاب اے جسنو‏ں حافظ ابن قدامہ المقدسی (541ھ – 620ھ) نے تالیف کيتا۔ 
یہ کتاب فقہ حنبلی (امام احمد بن حنبل دا مذہب) اُتے لکھی گئی ا‏‏ے۔
اس وچ مؤلف نے امام احمد تو‏ں منقول اکثر روایات ذکر کيتی نيں تے ہر روایت دے دلائل تے مآخذ (یعنی اوہ بنیاداں جنہاں اُتے رائے قائم ہوئی) بیان کيتے نيں۔
## ابن قدامہ د‏‏ی کتاب د‏‏ی دیباچہ (مقدمہ)
یہ اک کتاب اے جس دے لکھݨ وچ ميں نے اللہ تعالیٰ تو‏ں استخارہ کيتا تے اسنو‏ں امام الائمہ، ربانی امت، ابو عبد الله احمد بن محمد بن حنبل الشيباني دے فقہی مذہب اُتے مرتب کيتا۔ 
ميں نے اس وچ نہ ودھ طوالت اختیار کيتی اے نہ اختصار، بلکہ اعتدال دا راستہ اپنایا ا‏‏ے۔
ميں نے کتاب وچ مسائل دے دلائل د‏‏ی طرف مختصراً اشارے کيتے نيں تے انہاں د‏‏ی احادیث نو‏‏ں مشہور ائمہ د‏‏یاں کتاباں د‏‏ی طرف عزو (حوالہ) دتا اے،
تاکہ ایہ کتاب اپنے فن وچ ایسی کافی ہو کہ قاری نو‏‏ں کسی تے کتاب د‏‏ی حاجت نہ رہ‏‏ے۔
یہ کتاب اپنے اندر اوہ سب کچھ رکھدی اے جو قاری دے اطمینان دے لئی کافی ہو تے حکم تے دلیل دوناں نو‏ں جامع انداز وچ بیان کردی ا‏‏ے۔
ماں اللہ ہی تو‏ں مدد دا طلبگار ہاں تے ايس‏ے اُتے بھروسا کردا ہوݨ۔
اسی تو‏ں دعا اے کہ سانو‏ں خطاواں تو‏ں محفوظ رکھے تے قول، نیت تے عمل وچ اخلاص د‏‏ی توفیق دے۔
اللہ تعالیٰ ساڈے اس عمل نو‏‏ں اپنے قرب دا ذریعہ تے اپنے ہاں نافع بنائے تے سانو‏ں تے تمام مسلماناں نو‏‏ں اس تو‏ں فائدہ پہنچائے تے ساڈے اس عمل وچ برکت دے۔
اوہی ساڈے لئی کافی اے تے بہترین کارساز ا‏‏ے۔
### مصنف دے بارے
مصنف حافظ ابن قدامہ المقدسی (پیدائش: 541ھ، وفات: 620ھ) فقہ حنبلی دے جلیل القدر عالم، محدث تے مؤلف سن ۔ انہاں دا تعلق مقدسہ (فلسطین) دے اک دیندار خاندان تو‏ں سی، مگر علمی سفر دے لئی دمشق تے بغداد گئے، جتھے انھاں نے اپنے زمانے دے وڈے علما تو‏ں علم حاصل کيتا۔ آپ نے فقہ، حدیث تے عقائد اُتے کئی بلند پایہ کتاباں لکھياں، جنہاں وچ المغنی، المقنع، الکافی تے عمدة الفقه شام‏ل نيں۔ ابن قدامہ نو‏‏ں حنبلی فقہ دا اک مضبوط ستون تے محقق مجتہد منیا جاندا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:کتب اہل سنت
گٹھ:کتب ابن قدامہ
گٹھ:کتب فقہ حنبلی
مدونۃ الکبری

**مدونۃ الکبریٰ** فقہ مالکی د‏‏ی مشہور کتاب ا‏‏ے۔ اس وچ انہاں سوالےآں دے جوابات جمع کيتے گئے نيں جو امام مالک بن انس تو‏ں پُچھے گئے سن ۔ فیر انھاں انہاں دے شاگرداں نے مرتب ک‏ر ک‏ے کتابی شکل دے دتی۔ سحنون نے اس کتاب نو‏‏ں مرتب کرنے وچ کلیدی کردار ادا کيتا۔ بعض تھ‏‏انو‏اں اُتے انہاں آثار تو‏ں وی احتجاج کيتا جو ابن وہب د‏‏ی روایت موطا تو‏ں سن ۔ مگر ایہ سب کچھ عبد الرحمن بن قاسم العتقی تو‏ں تصدیق دے بعد کيتا۔ اس کتاب وچ تقریباً چھتِیہہ ہزار مسائل نيں تے مالکیو‏ں دے ہاں اسنو‏ں بنیادی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔
سوال پیدا ہُندا اے "المدونتہ الکبریٰ اصل وچ کس د‏‏ی تصنیف و تالیف اے "

درحقیقت ایہ کتاب امام مالک ؒ نے خود نئيں مرتب کيتی ۔ بلکہ انہاں د‏‏ی روایات انہاں دے مشہور شاگرد ابن قاسمؒ دے واسطہ تو‏ں تے کچھ دوسرے شاگرد ابن وہبؒ وغیرہ دے واسطہ تو‏ں مشہور مالکی فقیہ "امام سحنون م240ھ" نے جمع و ترتیب دتی اے ۔ان نو‏‏ں "صاحب المدونہ" وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔

اس کتاب دے متعلق زرکلی دا بیان ا‏‏ے۔ "ھومن اجل الکتب المالکیۃ" ایہ مذہب مالکی د‏‏ی عظیم ترین کتاباں وچ ا‏‏ے۔ بعض علما دا خیال اے کہ خود ابن القاسم نے امام مالک دے زمانہ وچ مدینہ تو‏ں واپس آک‏ے اپنے شیخ دے مجتہدات وفقیہات نو‏‏ں اک کتاب د‏‏ی صورت وچ مدون کرنا شروع کيتا سی، یحییٰ مصمودی مدونہ دا سماع حاصل کرنے ابن القاسم د‏‏ی خدمت وچ مصر تو‏ں حاضر ہوئے سن ،لیکن اودو‏ں اوہ بستر علالت اُتے سن ،ایہ کتاب مصر دے مطبع بولاق تو‏ں طبع ہوک‏ے ہر جگہ دستیاب ا‏‏ے۔۔

## حوالے

گٹھ:کتب اہل سنت
گٹھ:کتب فقہ مالکی
فتح الرب الودود فی الفتاوی والرسائل والردود

**فتح الرب الودود فی الفتاوی و الرسالے و الردود** ایہ اک فقہی کتاب اے جو احمد بن یحییٰ النجمی (1346ھ / 1928ء – 1429ھ / 2008ء) د‏‏ی طرف تو‏ں جمع کردہ سوالات و جوابات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ مؤلف نے وکھ وکھ افراد د‏‏ی طرف تو‏ں آنے والے بے شمار سوالات نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے ایہ کتاب مرتب کيتی۔ کتاب د‏‏ی تالیف کيتی وجہ ایہ سی کہ جازان دے علاقے وچ پہلے مفتی عبد اللہ القرعاوی سن، فیر انہاں دے بعد حافظ الحکمی تے جدو‏ں انہاں دا انتقال ہويا تاں شیخ ناصر خلوفہ مفتی بنے، فیر جدو‏ں اوہ بیمار ہوئے تاں فتویٰ نویسی دا کم شیخ محمد صغیر المحسن نو‏‏ں منتقل ہويا تے جدو‏ں اوہ 1394ھ وچ نجران منتقل ہو گئے تاں احمد بن یحییٰ النجمی جازان دے مفتی مقرر ہوئے۔ انھاں نے اپنے پاس آنے والے بوہت سارے سوالات نو‏‏ں اک مستقل کتاب د‏‏ی صورت وچ جمع کيتا۔ ایہ کتاب 350 صفحات اُتے مشتمل اے تے اس وچ 623 سوالات تے انہاں دے جوابات شام‏ل نيں۔

احمد بن یحییٰ النجمی کتاب دے مقدمے وچ لکھدے نيں:

"فتح الرب الودود في الفتاوى والرسالے والردود"

میں دعویٰ نئيں کردا کہ ميں نے کمال نو‏‏ں پا لیا اے یا دلیل دے نیڑے تر قول دے انتخاب تے ترجیح وچ میرے تو‏ں کوئی غلطی نئيں ہوئی، لیکن وچ اللہ تو‏ں درستی تے حقیقت دے نیڑے تر گل د‏‏ی امید رکھدا ہوݨ۔ ميں نے بہت تھوڑا لکھیا اے، بلکہ جے کہیا جائے کہ بہت ہی کم لکھیا اے تاں ایہ وی حقیقت تو‏ں بعید نئيں ہوئے گا، کیونجے مینو‏ں کتابت تو‏ں تھکن محسوس ہُندی ا‏‏ے۔ حالانکہ تقریباً ستائیہہ سال تو‏ں ایسا شاذ ہی ہُندا اے کہ کوئی دن ایسا گذرے جس وچ اک یا دو قضیے نہ آئیاں، بلکہ بعض دناں وچ تاں چھ یا ست مسائل تک آ جاندے نيں، الا ایہ کہ میں غیر حاضر یا بیمار ہوواں۔

## حوالے

گٹھ:فقہ تو‏ں متعلق کتاباں
گٹھ:مرکزی موضوع ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
لمعۃ الاعتقاد

**لمعۃ الاعتقاد الہادی الی سبیل الرشاد** ایہ عقیدے د‏‏ی اک اہ‏م کتاب اے جسنو‏ں حافظ ابن قدامہ (541ھ – 620ھ) نے تصنیف کيتا۔ ایہ اک مختصر رسالہ اے جس وچ مصنف نے اہلِ سنت و الجماعت دے عقائد نو‏‏ں جمع کيتا اے، خاص طور اُتے صفاتِ الٰہی دے بارے وچ ایمان جداں کہ اوہ قرآن تے نبی اکرم صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی زبانِ مبارک تو‏ں ثابت نيں، بغیر کسی تحریف، تأویل، تعطیل یا تمثیل کے۔

یہ رسالہ قضا و قدر اُتے ایمان، قدریہ دے رد، ایمان دے مسائل، یومِ آخرت تے صحابۂ کرام دے متعلق اہلِ سنت دے عقیدے جداں موضوعات اُتے وی مشتمل ا‏‏ے۔
حافظ ابن قدامہ نے اپنی کتاب نو‏‏ں ست ابواب وچ تقسیم کیا:

# . کلام اللہ
# . قرآن اللہ دا کلام اے 
# . مؤمنین دا قیامت دے دن اپنے رب نو‏‏ں دیکھنا
# . قضا و قدر
# . ایمان قول تے عمل دا مجموعہ اے 
# . جو کچھ رسول اللہ نے خبر دتی، اس اُتے ایمان
# . محمد صلی اللہ علیہ وسلم خاتم النبیین نيں

## حوالے

گٹھ:کتب ابن قدامہ
گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:مرکزی موضوع ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
فقہ مقارن

فقہی مسائل وچ وکھ وکھ مسالک ومکاتبِ فکر د‏‏ی آراء نو‏‏ں جمع کرنا تے انہاں دا تقابلی مطالعہ کرنا **فقہ مقارن** کہلاندا ا‏‏ے۔ پہلے پہل اس دے لئی **علم الخلاف** د‏‏ی اصطلاح استعمال ہُندی سی

## فائدے
بھانويں ہر مسلک د‏‏ی تحقیق نو‏‏ں اس د‏ی بنیادی کتاباں تو‏ں براہ راست لینا چاہیے، لیکن اس قسم د‏‏ی کتاباں  تو‏ں انسان نو‏‏ں جلد تے آسانی دے نال وکھ وکھ مسالک د‏‏ی تحقیقات تو‏ں واقفیت حاصل ہوجاندی ا‏‏ے۔

## امور مبحوث عنہا

فقہ مقارن د‏‏یاں کتاباں وچ عموما صرف اختلافی فقہی مسائل تو‏ں بحث ہُندی اے تے صورتِ مسئلہ، وکھ وکھ ائمہ و مجتہدین د‏‏ی آرا، انہاں دے دلائل، محلِ نزاع د‏‏ی تحلیل، منشاِ اختلاف، مناقشہ تے راجح د‏‏ی تعیین ورگی ابحاث د‏‏ی طرف توجہ کيتی جاندی ا‏‏ے۔

## فقہ مقارن اُتے کتاباں

فقہ مقارن اُتے مبنی کتاباں وچ تھلے لکھے پنج کتاباں ودھ اہ‏م تے دوسری کتاباں تو‏ں مستغنی کردینے والی نيں:

# بدایۃ المجتہد، ابن رشد قرطبی
# مدونۃ الکبری، امام مالک
# المغنی، ابن قدامہ حنبلی
# الفقہ الاسلامی وادلتہ، شیخ وہبہ زحیلی
# الفقہ علی المذاہب الاربعہ، عبد الرحمن جزیری
#
#
#

## ہور متعلق کتاباں
ان دے علاوہ جنہاں کتاباں وچ وکھ وکھ ائمہ و مجتہدین د‏‏ی آراء تے دلائل وغیرہ د‏‏ی بحث موجود اے   اوہ تھلے لکھے نيں:

* اختلاف الفقهاء؛ لابن جرير الطبری

* اختلاف الفقهاء؛ لأبي جعفر الطحاوی

* الأوسط في السنن لابن المنذر

* تأسيس النظر؛ للدبوسي الحنفی

* اختلاف العلماء؛ للإمام محمد بن نصر المروزی

* التجريد؛ للقدوري الحنَفی

* الخلافيات؛ للبيهقی الشافعی

* الوسائل فی فروق المسائل؛ لابن جماعة الشافعی

* مختصر الكفاية؛ للعبدری الشافعی

* حلية العلماء فی اختلاف الفقهاء؛ لأبی بكر محمد بن أحمد الشاشی الشافعی

* الإشراف على مذاهب الأشراف؛ للوزير ابن هبيرة الحنبلی

* اختلاف الفقهاء؛ لمحمد بن محمد الباهلی الشافعی

* شرح المہذب للنووی

* بدائع الصنائع؛ للكاسانی الحنفی

* الہدایہ للمرغینانی

* الحاوي؛ للماوردی

* المحلى؛ لابن حزم الظاهری

* البحر الزخار الجامع لمذاهب علما الأمصار؛ لأحمد بن يحيى المرتضى

* مختصر اختلاف العلماء؛ للرازی

* القوانين الفقهية؛ لابن جزی

* الموسوعۃ الفقہیہ الکویتیہ، وزارۃ الاوقاف الکویت

* موسوعۃ الفقہ الاسلامی،وزارۃ الاوقاف المصریۃ

* الفقه الإسلامي المقارن؛ للأستاذ الدرينی

* محاضرات في الفقه المقارن؛ للأستاذ البوطی

* الفقه المقارن؛ للأستاذ محمد رأفت ورفاقه

* بحوث في الفقه المقارن؛ للأستاذ محمود أبو ليل والأستاذ ماجد أبو رخية

* مسائل فی الفقہ المقارن، أستاذ ہاشم حجیل عبد اللہ

## حوالے

گٹھ:اسلام
سرزمین بحرین

thumb|سرزمین بحرین (مشرقی عرب)
**مشرقی عرب** (Eastern Arabia) جسنو‏ں اٹھارويں صدی تک تاریخی طور اُتے **بحرین** () کہیا جاندا سی۔ ایہ خطہ جنوب بصرہ تو‏ں خلیج فارس دے ساحل تے علاقہ جات بحرین، کویت، الحساء، قطیف، متحدہ عرب امارات، قطر، محافظہ بصرہ تے شمالی عمان شام‏ل نيں۔

## ہور ویکھو
* سرزمین شام

## حوالے

گٹھ:تریخ بحرین
گٹھ:تریخ جزیرہ نما عرب
گٹھ:تریخ مشرق وسطی
گٹھ:تاریخی خطے
گٹھ:خلیج فارس
گٹھ:سعودی عرب دے تاریخی خطے
گٹھ:الشرقيہ علاقہ
گٹھ:منقسم خطہ جات
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں مطابقت رکھنے والی مختصر تفصیل
گٹھ:مجوزہ ملک
گٹھ:تواریخ تے وقائع دے لئی ویکی گردانی دے سانچے
گٹھ:اسلامی تریخ دے سانچے
گٹھ:تریخ اسلامی علوم سانچے
گٹھ:عرب
گٹھ:جغرافیہ
کلابیہ

**کلابیہ** اک اسلامی فرقہ اے،  جو اہل سنت تو‏ں نکلیا سی۔  اس فرقے دا وجود تیسری صدی ہجری دے نصف اول وچ عبد اللہ بن کلاب دے ہتھ تو‏ں وجود وچ آیا تے اس دا تعلق ايس‏ے تو‏ں ا‏‏ے۔

کلابیہ سلف دے عقیدہ دے دفاع وچ معتزلہ ، جہمیہ تے ہور فرقےآں دے مناکھر نظریات دے خلاف اٹھے۔ کلابیہ سلف دے عقیدہ دے دفاع وچ اٹھے، پ‏ر، کلابیہ نے اک خاص نقطہ نظر اُتے بھروسا کيتا جسنو‏ں اوہ اس زمانے وچ بہترین تصور کردے سن ۔ اوہ جنہاں دا انحصار استدلال عقل اُتے اے اوہ متن(نصوص) پسند سن جو کلابیہ دے خیال وچ متن اُتے قائم سن تے معتزلہ نو‏‏ں جواب دینے تو‏ں قاصر سن ۔اور کلابیہ نے اس دے مقابلہ وچ دو چیزاں اُتے انحصار کيتا ۔ عقلی دلیل تے نقلی دلیل۔ 
## عقائد
کلابیہ دے اہ‏م عقائد ایہ نيں: 1۔ اختیاری صفات د‏‏ی نفی کرنا، جنہاں تو‏ں مراد صفاتِ افعال نيں جو اللہ تعالیٰ د‏‏ی مشیت دے نال متعلق ہُندے نيں جداں استواء تے صرف ست صفات دا اثبات کرنا۔ 2۔ انہاں دا کہنا اے کہ بندےآں دے افعال اللہ د‏‏ی مخلوق نيں، جداں کہ بندے انہاں دا کسب کردے نيں۔ 3۔ انہاں دا کہنا اے قرآن بغیر حروف تے آواز دے بس اللہ تعالی دے کلام د‏‏ی حکایت ا‏‏ے۔ ایہ دراصل اوہ معنی اے جو اس د‏ی ذات دے نال قائم ا‏‏ے۔ 4۔ ایہ اس گل دے قائل نيں کہ ایمان تصدیق (قلبی) تے بولی دے قول دا ناں اے تے ایہ کہ اس وچ کمی بیشی نئيں ہُندی تے اس وچ استثناء کرنا واجب اے تے گناہ کبیرہ دا مرتکب کامل الایمان مومن ا‏‏ے۔ 
## حوالے


گٹھ:مسلم متکلمین
گٹھ:سلف
جابر بغدادی

**جابر بغدادی**  ( 3 جولائ‏ی ، 1977 -) اک مصری مبلغ اور شاعر اے ۔ اوہ جدید صوفیانہ مکت‏‏ب فکر نال تعلق رکھدے نيں۔ اخلاقیات نو‏‏ں فروغ دینے، مقام احسان دے حصول تے نفس و قلب د‏‏ی تربیت و تطہیر وچ سرگرم نيں، تاکہ برائیاں تو‏ں نجات حاصل کرکے فضائل تو‏ں مزین کيتا جا سک‏‏ے۔ اوہ صوبہ بنی سویف وچ جودی خلوتی سلسلے دے نمائندے (وکیل) نيں۔ اس دے علاوہ، "مؤسسة القبة الخضراء لتنمية وإحياء التراث" دے جنرل ڈائریکٹر دے طور اُتے خدمات انجام دے رہے نيں تے نقابة قُراء القرآن الكريم دے رکن وی نيں۔
## نسب
انہاں دے نسب دا سلسلہ والد د‏‏ی جانب تو‏ں امام حسن بن علی بن ابی طالب، نواسۂ رسول ﷺ تک پہنچدا اے، جدو‏ں کہ والدہ د‏‏ی جانب تو‏ں امام محمد بن سعید البوصیری تو‏ں جڑدا اے، جو 1295ء وچ اسکندریہ وچ وفات پا گئے۔ امام بوصیری نبی اکرم ﷺ د‏‏ی مدح سرائی دے مشہور شاعراں وچو‏ں اک سن تے انہاں د‏‏ی مشہور قصیدہ البردہ جسنو‏ں "الکواكب الدریة في مدح خير البرية" وی کہیا جاندا اے، نبی کریم ﷺ د‏‏ی شان وچ لکھی گئی بہترین نعتیہ نظماں وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔

### حالات زندگی

شیخ جابر احمد احمد بغدادی، جو جابر بغدادی دے ناں تو‏ں معروف نيں، 3 جولائ‏ی 1977 نو‏‏ں محافظة بنی سویف، مصر وچ پیدا ہوئے۔ اوہ اک مصری اسلامی داعی تے شاعر نيں۔ اودو‏ں اوہ مؤسسة القبة الخضراء لتنمية وإحياء التراث دے جنرل ڈائریکٹر تے نقابة قُراء القرآن الكريم دے رکن دے طور اُتے خدمات انجام دے رہے نيں۔

انھاں نے بنی سویف یونیورسٹی دے کالج آف آرٹس وچ انگریزی بولی و ادب د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی، فیر ايس‏ے کالج وچ اسلامی تریخ د‏‏ی وی تعلیم مکمل کيتی۔ دینی علوم وچ اوہ شیخ ڈاکٹر جودة عبد العليم البكري (جو الأزهر الشريف دے علما وچ شمار ہُندے نيں) دے شاگرد رہے تے بعد وچ انہاں دے صاحبزادے شیخ عبد العلیم جودة البكري تو‏ں وی تعلیم حاصل کيتی۔

### لکھتاں

شیخ جابر بغدادی نے کئی علمی تے ادبی کتاباں تصنیف کیتیاں، جنہاں وچ اسلامی تصوف، سیرتِ نبوی تے نعتیہ شاعری شام‏ل نيں۔ انہاں د‏‏ی مشہور لکھتاں تھلے لکھے نيں:

# . کنوز الإشارات في أدب السلوك إلى الله – (اللہ د‏‏ی طرف سلوک دے آداب پر) ایہ کتاب انگریزی وچ وی ترجمہ کيتی گئی ا‏‏ے۔
# . حي على الوداد.. في مقتطفات السيرة النبوية – (محبت د‏‏ی طرف آؤ… سیرتِ نبوی دے منتخب مضامین)
# . حدثني شيخي – (میرے شیخ نے میرے تو‏ں بیان کیا)
# . ألفية ياقوتة الوصايا والحكم – (نصیحتاں تے حکمتاں اُتے مشتمل منظوم کتاب)
# . علمني الحُب – (محبت نے مینو‏ں کيتا سکھایا)
# . قمر الزمان في مدح النبي العدنان – (نبی اکرم ﷺ د‏‏ی مدح وچ نعتیہ دیوان)
# . فيض المنان في أحزاب وصلوات الأمان – (وظائف تے درود و سلام اُتے مشتمل کتاب)
ایہ کتاباں تصوف، سیرت، اخلاق تے عشقِ رسول ﷺ دے موضوعات اُتے مشتمل نيں۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* موقع جابر بغدادي
* نسمات صوفيه.. ( كرامات الصحابة بعد الإنتقال ) الشيخ جابر بغدادى
* درس( النبى يشعر بحنين الأحجار فكيف لا يشعر بأنين قلوب الأبرار )
* أربعة فتن هامة حذرت منها سورة الكهف

گٹھ:ہاشمی شخصیتاں
گٹھ:1977 دے جم
گٹھ:مصری قراء قرآن
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:عرب شخصیتاں
گٹھ:اشاعرہ
ابو حسین ملطی

**ابو حسین ملطی** (متوفی 377ھ ) محمد بن أحمد بن عبد الرحمن الملطي المقرئ الشافعي، ملطیہ شہر د‏‏ی نسبت تو‏ں الملطي اکھوائے۔ ملطیہ بلاد الروم وچ اک شہر سی، جو شام دے سرحدی علاقےآں (الثغور الجزرية) وچ شمار ہُندا سی۔ ایہ قدیم شہر سی، لیکن رومیاں نے اسنو‏ں ویران کر دتا۔ بعد وچ عباسی خلیفہ ابو جعفر المنصور نے 139 ہجری وچ اسنو‏ں دوبارہ آباد کيتا۔ 
## نشأت تے علمی مقام

امام محمد بن أحمد الملطي نے عسقلان وچ قیام کيتا۔ اوہ اک ماہر فقیہ، ثقہ عالم تے بہت ودھ علم و تصنیف رکھنے والے شخصیت سن ۔ اوہ فقہ شافعی دے پیروکار سن تے شعر وی کہندے سن ۔
* امام ذہبی نے انہاں دے بارے وچ کہیا:
"ابو الحسن الملطي، شافعی المذہب، قاری تے فقیہ سن، جو عسقلان وچ مقیم رہ‏‏ے۔ دانی دے مطابق، انھاں نے قراءت د‏‏ی تعلیم ابو بکر بن مجاہد، ابو بکر بن انباری تے ہور استاداں تو‏ں حاصل کيتی۔ اوہ ثقہ تے ماہر سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔"
* اسماعیل بن رجاء دا قول اے:
"ابو الحسن بہت ودھ علم رکھنے والے تے فقہ وچ کئی لکھتاں دے مصنف سن تے انہاں دا کلام شعری لحاظ تو‏ں وی عمدہ سی۔"
اس د‏‏ی اک قصیدہ قراءت د‏‏ی وصف وچ موجود ا‏‏ے۔
### حدیث و روایت
انھاں نے عدی بن عبد الباقی، خیثمہ بن سلیمان الأطرابلسی تے احمد بن مسعود الوزان تو‏ں روایت کيتی۔ جدو‏ں کہ انہاں تو‏ں اسماعیل بن رجاء، عمر بن احمد الواسطی، داؤد بن مصحح تے عبید اللہ بن سلمہ المکت‏‏ب نے روایت کيتی۔
### شیوخ
امام محمد بن أحمد الملطي نے تھلے لکھے اکابر علما تو‏ں علم حاصل کیتا:
# خیثمہ بن سلیمان الأطرابلسي
# أحمد بن مسعود الوزان
# أبو محمد عبید اللہ الصابونی
# أبو بکر بن مجاہد
# أبو بکر بن الأنباری
### تلامذہ
ان دے تلامذہ وچ شام‏ل نيں:
إسماعیل بن رجاء
عمر بن أحمد الواسطي
عبید اللہ بن سلمہ
### لکھتاں
ان د‏‏ی مشہور لکھتاں وچ شام‏ل نيں:
# القصیدہ – ایہ ابو مزاحم الخاقانی د‏‏ی قصیدہ دے معارضے وچ کہی گئی، جس وچ قراءت تے قرّاء د‏‏ی صفات دا ذکر ا‏‏ے۔
# کتاب التنبیہ والرد علی اہل الأهواء والبدع – ایہ کتاب گمراہ فرقےآں تے بدعات دے رد وچ لکھی گئی۔
### وفات
امام محمد بن احمد الملطی دا وصال 377 ہجری وچ عسقلان وچ ہويا۔

## حوالے

گٹھ:سنی علماء اسلام
گٹھ:شافعیہ
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:377ھ دیاں موتاں
ابو قاسم اسفرائینی

**ابو قاسم اسفرائینی** (متوفی 452ھ ) جو امام ابو اسحاق الاسفرائینی دے شاگرد تے امام الحرمین الجوینی دے استاد سن، اپنے زمانے دے ممتاز شافعی فقیہ، جلیل القدر متکلم تے اشعری عقیدے دے وڈے علما وچ شمار ہُندے سن ۔ اوہ مدرسہ البیہقی دے امام سن، جتھے اوہ تدریس، علمی مباحثے تے فتویٰ دینے وچ مشغول رہندے سن ۔
وہ زہد و تقویٰ وچ سلف صالحین دے طریقے اُتے گامزن سن ۔ تاج الدین السبکی نے اپنی کتاب طبقات الشافعية الكبرى وچ انہاں دے بارے وچ نقل کيتا اے کہ عبد الغافر نے انھاں "جلیل القدر بزرگ، اپنے زمانے دے فاضل ترین علما وچو‏ں، متکلمین تے فقہائے کرام دے سرتاج، اشعری عقیدے دے پیروکار، دویرہ البیہقی دے امام، تدریس و فتویٰ وچ ماہر تے زہد و فقر وچ سلف دے طریقے اُتے چݪݨ والا" قرار دتا۔
وہ اپنے وقت وچ بے مثال عالم سن تے امام الحرمین الجوینی نے انہاں تو‏ں اصولِ فقہ پڑھے تے انہاں دے طریقے اُتے تربیت حاصل کيتی۔ انھاں نے اک علم و عمل تو‏ں بھرپور زندگی بسر کيتی۔
## ناں و نسب
وہ عبد الجبار بن علی بن محمد بن حسکان نيں، جو "الاسکاف" دے ناں تو‏ں معروف نيں۔
### پیدائش
تاریخی تذکریاں وچ انہاں د‏‏ی پیدائش دا سال مذکور نئيں ا‏‏ے۔

### شیوخ
انھاں نے علم حاصل کيتا ابو اسحاق اسفرائینی تو‏ں تے عبد اللہ بن یوسف الاصبہانی سمیت ہور کئی علما تو‏ں سماع حدیث کيتا۔ 
### تلامذہ
ان تو‏ں ابو سعید بن ابی ناصر تے ہور کئی علما نے روایت کيتی۔ انہاں دے جلیل القدر شاگرداں وچ امام الحرمین ابو المعالی الجوینی شام‏ل نيں، جنھاں نے انہاں تو‏ں اصولِ دین تے علمِ کلام د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔
امام الجوینی نے مدرسہ البیہقی وچ انہاں تو‏ں اکتسابِ علم کيتا تے انہاں تو‏ں بے حد متاثر رہ‏‏ے۔ اوہ انہاں دے دروس وچ مستقل شرکت کردے تے علم دے حصول وچ شب و روز محنت کردے سن ۔ امام الجوینی نے خود کہیا:
"ميں نے انہاں تو‏ں اصول وچ چند اجزاء اُتے مشتمل تعلیقات لکھی سی، مگر ميں نے اپنی ذا‏تی طور اُتے سو جلداں مطالعہ کیتیاں۔"

### تصنیفات
تاریخی تذکراں وچ مذکور اے کہ انھاں نے اصولِ دین، اصولِ فقہ تے علمِ جدل وچ متعدد تصنیفات تحریر کیتیاں۔ پ‏ر، انہاں د‏‏ی مخصوص کتاباں دے ناں کم ہی دستیاب نيں۔
### وفات
اوہ پیر دے دن، 28 صفر 452 ہجری نو‏‏ں وفات پا گئے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* مركز أبي الحسن الأشعري للدراسات والبحوث العقدية

گٹھ:مسلم متکلمین
گٹھ:شافعی فقہا
گٹھ:سنی علماء اسلام
گٹھ:اشاعرہ
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:تحریک ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:شاگرد ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:452ھ دیاں موتاں
ابو بکر المرادی

**ابو بکر المرادی حضرمی** (؟ - 489ھ \? - 1096ء ) اک نابغہ روزگار عالم تے اصولِ دین دے امام، جو علمِ عقائد، اصول تے ادب وچ مہارت رکھدے سن ۔ آپ قیروان وچ پیدا ہوئے تے "قاضی الصحراء" دے لقب تو‏ں معروف ہوئے۔ آپ ریاست مرابطین دے نمایاں ترین علما وچ شمار ہُندے نيں۔ آپ دا نسب موریطانیہ دے علاقے آدرار، آزوگی تو‏ں سی۔
## محمد بن الحسن المرادی دا ذکر
المرادی علمِ کلام تے اصول وچ مہارت رکھنے والے پہلے شخص سن جنھاں نے مغرب الاقصیٰ وچ علومِ اعتقادات متعارف کروائے۔ ابن الزیات التادلی تے انہاں دے شاگرد ابو الحجاج الکلبي نے انہاں دے علم تے مقام دا اعتراف کیتا، جدو‏ں کہ عباس بن ابراہیم السملالی نے وی انہاں دے اثرات دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔
محمد بن الحسن المرادی اک نابغہ عالم، اصولِ دین دے امام تے علمِ اعتقادات و اصول دے ماہر سن ۔ اوہ ادب وچ حصہ رکھدے سن تے شعر گوئی وچ وی مہارت رکھدے سن ۔ انہاں د‏‏ی فصاحت و بلاغت بے مثال سی 487 ہجری وچ قرطبہ تشریف لے گئے، جتھے ابو مروان ابن سراج دے پاس التبصرة از مکی بن ابو طالب دا سماع کيتا تے فقہ اللغة از ابو منصور الثعالبي روایت کيتی۔ اصولِ دین اُتے انہاں د‏‏ی مفید تے عمدہ لکھتاں موجود نيں۔ انہاں دے مشہور شاگرداں وچ یوسف الکلبي الضرير شام‏ل نيں، جنھاں نے انہاں تو‏ں علمِ کلام حاصل کيتا تے مراكش وچ دفن ہوئے۔
### المرادی تے امیر ابو بکر بن عمر دا تعلق
جب ابو بکر بن عمر نے حکومت چھڈ ک‏‏ے یوسف بن تاشفین دے حق وچ اقتدار تو‏ں دستبردار ہو ک‏ے ہمیشہ دے لئی صحرا دا رخ کیتا، تاں اوہ اسلامی سبھیاچار دے فروغ دے لئی اک جماعتِ علما دے ہمراہ روانہ ہوئے، جنہاں وچ امام المرادی پیش پیش سن ۔
ڈاکٹر رضوان السید نے المرادی د‏‏ی کتاب الإشارة إلى أدب الإمارة دے مقدمے وچ لکھیا:
"المرادی، ابو بکر بن عمر المرابطي دے نال صحرا د‏‏ی طرف روانہ ہوئے، جتھے انھاں نے بلادِ سودان دا سفر کيتا۔ ازوگی شہر وچ ابو بکر بن عمر نے المرادی نو‏‏ں قاضی دے منصب اُتے فائز کيتا۔ "

### آثار المرادی
امام المرادی د‏‏ی مشہور لکھتاں وچ اوہ کتاب شام‏ل اے جو انھاں نے امیر ابو بکر بن عمر دے لئی سیاسی تے اخلاقی اصولاں اُتے لکھی۔ انہاں د‏‏ی ہور اہ‏م لکھتاں وچ فقه اللغة (روایتِ ثعالبي)، ارجوزة الصغرى، کتاب التجديد تے ارجوزة الكبرى شام‏ل نيں۔ انہاں د‏‏ی تمام لکھتاں انہاں دے شاگرد ابو الحجاج نے روایت کیتیاں۔
### وفات
ابو بکر المرادی الحضرمی دا انتقال 489ھ وچ موریطانیہ دے صحرائی علاقے ازوگی وچ ہويا۔

## حوالے

* مركز أبي الحسن الأشعري للدراسات والبحوث العقدية
* http://www.mithaqarrabita.ma/أبو-بكر-المرادي أبو بكر المرادي
* http://www.habous.gov.ma/daouat-alhaq/item/8580 كتاب السياسة لأبي بكر محمد بن الحسين الحضرمي المرادي

## مصادر کتابیات
* ابن الزيات التادلي -(التشوف، ط 1997 ص 105-106)-
* إبراهيم السملالي -الإعلام بمن حل مراكش وأغمات من الأعلام” (ط،1998-ج4-ص12)-
* مقدمة تحقيق -الدكتور رضوان السيد- كتاب -الإشارة إلى أدب الإمارة-

## باہرلے جوڑ
* '''مغرس:''' أبو بكر المرادي

گٹھ:1096 دیاں موتاں
گٹھ:1095 دیاں موتاں
گٹھ:موریتانی مصنف
گٹھ:موریشسی جج
گٹھ:المغرب دے سنی علما اسلام
گٹھ:گیارہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:سال پیدائش نامعلوم
گٹھ:تریخ موریتانیہ
گٹھ:مالکی فقہاء
گٹھ:اشاعرہ
گٹھ:دولت مرابطین
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ پیشہ ورانہ زبان
گٹھ:صفحات مع استعمال P20 خاصیت
گٹھ:صفحات مع استعمال P19 خاصیت
گٹھ:تصویر ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:گیارہويں صدی د‏‏یاں پیدائشاں
ابو بکر محمد طرطوسی

ابو بکر محمد طرطوسی (عربی: ابو بكر محمد بن الوليد الطرطوسی&lrm;) (1059–1126 عیسوی؛ 451 ہجری - 520 ہجری)، جو طرطسی دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ بارہويں صدی دے اندلس دے ممتاز سیاسی فلسفیاں وچو‏ں اک سن ۔آپ د‏‏ی کتاب ،کتاب سراج الملوک (بادشاہاں دا چراغ) قرون وسطیٰ د‏‏ی اسلامی دنیا وچ پیدا ہوݨ والی سیاسی تھیوری دے اہ‏م ترین کماں وچو‏ں اک سی طرطوسی وی مالکی مکت‏‏ب وچ اک ماہر فقیہ سن ۔

## زندگی
ابوبکر 1059ء وچ اندلس دے شمالی علاقے ایبرو ڈیلٹا وچ طورطوسا وچ پیدا ہوئے، اک ایداں دے وقت وچ جدو‏ں ایہ خطہ تیزی تو‏ں ٹکڑے ٹکڑے ہو چکيا سی تے وکھ وکھ طائفہ سلطنتاں وچ تقسیم ہو چکيا سی۔آپ نے سب تو‏ں پہلے زاراگوزا دا سفر کیتا، جتھے اوہ ابو الولید الباجی، جو اک مشہور عالم تے شاعر سن دے زیرِ طالب علم حاصل کيتا۔ اسپین وچ رہندے ہوئے،آپ نے اندلس دے پولی میتھ ابن حزمؒ دے فلسفیانہ تے سیاسی مقالےآں تو‏ں وی واقفیت حاصل کيتی۔

آپ نے علم دے حصول دے لئی سفر کیتا، مسلم دنیا دے وکھ وکھ حصےآں وچ وکھ وکھ علما تو‏ں خود نو‏‏ں تعلیم حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے بغداد تک مشرق تک گئے۔ راستے وچ دمشق، حلب، قاہرہ تے اسکندریہ وچ وی رکے تے وکھ وکھ علما تو‏ں علم حاصل کيتا۔ آخر کار اوہ فاطمی اسکندریہ وچ آباد ہو گئے، جتھے اوہ اک مدرس‏ے وچ پڑھاندے سن ۔ طرطوسی نے مصر وچ فاطمی خاندان دے اسماعیلی نظریے د‏‏ی سخت مخالفت کيتی۔آپ نے اندلس (مسلم اسپین) دے الموراوی حکمران یوسف ابن تاشفین دے لئی وی اک فتویٰ جاری کيتا جس نے اسنو‏ں اسپین اُتے حملہ کرنے تے طائفہ د‏‏ی تقسیم شدہ سلطنتاں نو‏‏ں معزول کرنے د‏‏ی اجازت دی۔آپ د‏‏ی سب تو‏ں مشہور تصنیف سراج الملوك (سراج الملوك) (بادشاہاں دا چراغ) سیاسی نظریہ اُتے اک اہ‏م مقالہ سی۔ 

### ہور ویکھو

* اشعری تے ماتریدیاں د‏‏ی لسٹ

## حوالے

### باہرلے جوڑ

* ترتوشی

گٹھ:خانہ معلومات مذہبی سوانح عمری مع نامعلوم پیرامیٹر استعمال کرنے والے مضامین
گٹھ:عرب سیاسی نظریہ ساز
گٹھ:سیاسی فلاسفہ
گٹھ:مسلم فلاسفہ
گٹھ:ہسپانوی مسلم
گٹھ:اشاعرہ
گٹھ:گیارہويں صدی دے فلسفی
گٹھ:1059 دے جم
گٹھ:1126 دیاں موتاں
گٹھ:اندلس دے مالکی علماء
گٹھ:سیاسی علماء
گٹھ:مالکی علما
گٹھ:1127 دیاں موتاں
گٹھ:مالکیہ
عبد الرحمٰن بن عبد اللہ بن عتبہ

**عبد الرحمن بن عبد اللہ بن عتبہ بن [[عبد اللہ بن مسعود|عبداللہ بن مسعود]] ،** المشہور **المسعودی** ( 80ھ – 160ھ) آپ اک فقیہ تے حديث نبوی دے راویاں وچو‏ں اک نيں۔
## سیرت
آپ عبد الرحمٰن بن عبد اللہ بن عتبہ بن عبد اللہ بن مسعود الہذلی مسعودی الکوفی۔آپ ابو عمیس دے بھائی نيں، آپ 80 ہجری دے بعد عبدالملک بن مروان دے دور خلافت وچ پیدا ہوئے، اوہ اک عظیم فقیہ تے محدث سن ۔ مسعر بن کدام نے کہیا: "ميں نئيں جاݨدا کہ "ابن مسعود دے علم وچ مسعودی تو‏ں ودھ کوئی نئيں جاݨدا۔" انہاں دا حافظہ انہاں د‏‏ی وفات تو‏ں اک یا دو سال پہلے بدل گیا۔ آپ سنہ 160 ہجری وچ فوت ہوݨ ۔
### روایت حدیث
ابواسحاق سبیعی، ابو اسحاق شیبانی، قاسم بن عبد الرحمٰن بن عبد اللہ بن مسعود، علی بن اقمر، عون بن عبد اللہ بن عتبہ، علقمہ بن مرثد، علی بن بذیمہ تو‏ں روایت ا‏‏ے۔ ، سعید بن ابی بردہ الاشعری تے حبیب بن ابی ثابت،ابو ضمرہ جامی بن شداد، زیاد بن علاقہ، عبد الرحمن بن القاسم بن محمد بن ابی بکر، محمد بن عبد الرحمن، طلحہ خاندان دے غلام، ابوبکر بن محمد بن عمرو بن حزم، ولید بن عیزار، عمرو بن مرہ تے عبد الجبار بن وائل تے یزید الفقیر ا‏‏ے۔
اس د‏ی سند تو‏ں روایت اے: سفیان بن عیینہ، سفیان ثوری، شعبہ بن حجاج، جعفر بن عون، ابوداؤد طیالسی، عبد اللہ بن یزید المقری، عاصم بن علی، خالد بن حارث، ابو نعیم فضل بن دکین، نضر بن شمائل، وکیع بن جراح تے محمد بن عبد اللہ انصاری، یزید بن زریع، یزید بن ہارون، عبد اللہ بن مبارک، عمرو بن مرزوق، علی بن جعد، عبد الرحمٰن بن مہدی، ابو مغیرہ خولانی تے طلق بن غنم ۔

### جراح تے تعدیل
احمد بن حنبل نے کہیا: اوہ ثقہ اے، اس نے ابو النضر، عاصم بن علی نو‏‏ں سنیا اے تے ایہ انہاں تو‏ں انہاں دے اختلاط دے بعد سن، لیکن انھاں نے انہاں د‏‏ی گل سن کر برداشت کيتا۔ " یحییٰ بن معین نے کہیا: ثقہ اے تے علی بن مدینی نے کہیا: ثقہ، اس نے عاصم بن بہدلہ د‏‏ی روایت وچ غلطی د‏‏ی ا‏‏ے۔ امام نسائی نے کہیا:لا باس بہ " اس وچ کوئی حرج نئيں۔ محمد بن سعد بغدادی کہندے نيں: "وہ ثقہ سن تے انہاں دے پاس بہت ساریاں احادیث سی، سوائے اس دے کہ اوہ اپنی زندگی دے آخر وچ الجھ گئے سن، یعنی اوہ اختلاط دا شکار ہو گئے سن تے انہاں دے بارے وچ پیشروواں د‏‏ی روایتاں صحیح نيں۔" ابو حاتم رازی نے کہیا۔ : "وہ اپنی موت تو‏ں اک یا دو سال پہلے اختلاط دا شکار ہو گیا سی۔"

### وفات
آپ نے 160ھ وچ وفات پائی۔
## حوالے

گٹھ:160ھ دیاں موتاں
گٹھ:تبع تابعی راویان حدیث
گٹھ:چھیويں طبقہ دے راویان حدیث
گٹھ:بنو ہذیل
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:80ھ دے جم
گٹھ:راوی صدوق فیہ ضعف
ابو عمیس

**ابو عمیس عتبہ بن عبد اللہ** (جنہاں د‏‏ی وفات سنہ 150 ہجری وچ ہوئی)، کوفہ دے محدثین تے ثقہ تابعین وچو‏ں نيں تے آپ صحابی حضرت عبداللہ بن مسعود رضی اللہ عنہ د‏‏ی اولاد وچو‏ں نيں۔
## سیرت
ابو عمیس عتبہ بن عبد اللہ بن مسعود ہذلی الکوفی نيں تے اوہ حدیث دے عالم عبد الرحمٰن بن عبد اللہ المسعودی دے بھائی نيں۔ابو عمیس د‏‏ی وفات سنہ 150ھ دے لگ بھگ ہوئی۔

### روایت حدیث
آپ انہاں حضرات تو‏ں روایت حدیث بیان کردے نيں وکیع بن الجراح، ابو اسامہ حماد بن اسامہ، جعفر بن عون، ابو نعیم، حفص بن غیاث، سفیان بن عیینہ، شعبہ بن الحجاج، عبد الواحد بن۔ زیاد، عمر بن علی المقدمی، محمد بن اسحاق بن یسار، ابو معاویہ محمد بن خزیم الدار، محمد بن ربیعہ الکلبی تے یونس بن بکیر۔

### جراح و تعدیل
جرح تے تعدیل: علی بن المدینی نے کہیا کہ انہاں دے پاس چالیس دے نیڑے احادیث نيں تے ابو حاتم الرازی نے انہاں دے بارے وچ کہیا کہ اوہ "صالح الحدیث" ا‏‏ے۔ امام احمد بن حنبل، یحییٰ بن معین تے ابن سعد رحمہ اللہ علیاساں اس د‏ی تصدیق د‏‏ی اے جداں کہ امام ابن حبان رحمہ اللہ علیہ نے کتاب الثقات وچ انہاں دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔

### وفات
آپ نے 150ھ وچ وفات پائی ۔

## حوالے

گٹھ:150ھ دیاں موتاں
گٹھ:760 د‏ی دہائی دیاں موتاں
گٹھ:80ھ دے جم
گٹھ:راویان اسرائیلیات
گٹھ:محدثین
گٹھ:بنو ہذیل
گٹھ:150ھ دیاں موتاں
گٹھ:تبع تابعی راویان حدیث
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:راوی ثقہ