پاکیزہ (فلم)

## کہانی

پاکیزہ دی کہانی اک پاک-دل طوائف صاحب جان (مینا کماری) دی اے، جو نرگس (ایہہ کردار وی مینا کماری نے ہی نبھایا) اتے شہاب الدین (اشوک کمار) دی دھی اے۔ جدوں شہاب الدین دا پروار اک طوائف (نرگس) نوں اپناؤن توں انکار کر دندا اے تاں نرگس اک قبرستان وچ آ جاندی اے اتے اتھے ہی صاحب جان نوں جم دین توں بعد اوہدی موت ہو جاندی اے۔ صاحب جان اپنی ماسی، نواب جان دے نال دلی دے کوٹھے تے پلدی اے اتے مشہور طوائف بندی اے۔ ۱۷ سال بعد شہابدین نوں جدوں اس گل دی خبر ملدی اے تاں اوہ اپنی دھی نوں لین اسدے کوٹھے پجدا اے پر اسنوں اتھے کجھ نصیب نہیں ہندا۔ اک سفر دے دوران صاحب جان دی ملاقات سلیم (راج کمار) نال ہندی اے اتے سلیم دا اک خط صاحب جان دے خیالاں نوں اتے دے جاندے اے۔ سلیم اسنوں اپنے نال نکاح کرن لئی کہندا اے اتے صاحب جان نوں مولوی صاحب دے کول لے جاندا اے۔ نام پچھے جان اتے سلیم، صاحب جان دا نام پاکیزہ دسدا اے جو صاحب جان نوں اپنا ماضی یاد کرا دندا اے اتے اوہ، سلیم دی بدنامی نہ ہووے، سوچ کے ویاہ توں انکار کر دندی اے اتے کوٹھے اتے پرط آؤندی اے۔ سلیم اوڑک کسے ہور نال ویاہ کراؤن دا فیصلہ لیندا اے اتے صاحب جان نوں اپنا ویاہ اتے مجرا کرن لئی سدا دندا اے۔ صاحب جان جدوں مجرے لئی آؤندی اے تاں اوہ اس گل توں انجان ہندی اے کہ ایہہ اوہی حویلی اے جسدے دروازے توں کدے اسدی ماں نرگس نوں پھٹکار کے کڈھیا گیا سی۔ سلیم، شہاب الدین دا بھتیجا اے اتے صاحب جان نے اج اسدے پیار اتے پروار دے ساہمنے نچنا اے۔
## گیت

پاکیزہ فلم اپنے گیتاں لئی وی یاد کیتی جاندی اے، جنہاں دا سنگیت غلام محمد نے دتا سی اتے اسدی موت دے بعد فلم دا پلے بیک سنگیت نوشاد نے تیار کیتا۔ پرمکھ گیت ہن: -

* "چلو دلدار چلو چاند کے پار چلو، ہم ہیں تییار چلو ۔.۔."
* "چلتے چلتے یوں ہی کوئی مل گیا تھا سرے راہ چلتے چلتے ۔.۔"
* "انھی لوگوں نے لے لینا دپٹہ میرا ۔.۔."
* "ٹھاڑے رہیو او بانکے یار رے۔.۔"
* " آج ہم اپنی دواؤں کا اثر دیکھینگے، تیرے نظر دیکھینگے، زخم جگر دیکھینگے۔.۔."
* "موسم ہے عاشقانہ۔.۔"

## خاکہ
نرگس لکھنؤ دے مسلم کوارٹر وچ مقیم اک *[[طوائف]]* (مغنیہ) ا‏‏ے۔ اوہ شہاب الدین نال شادی کرنے دا خواب دیکھدی اے، جس تو‏ں اوہ پیار کردی اے، لیکن اس دے خاندان دے سرپرست حکیم صاب انہاں دے رشتے د‏‏ی سختی تو‏ں مخالفت کردے نيں کیونجے اوہ اپنے معزز خاندان وچ بہو ک‏‏‏ے طور اُتے *طوائف* دا استقبال کرنا ناقابل قبول سمجھدے نيں۔ اداس، نرگس بھج کر قریبی *[[قبرستان]]* (قبرستان) چلی گئی تے اوتھے رہندی اے، مرنے تو‏ں پہلے اس نے اک بیٹی نو‏‏ں جنم دتا۔ بستر مرگ اُتے نرگس نے شہاب الدین نو‏‏ں اک خط لکھیا جس وچ انہاں تو‏ں اپنی نوزائیدہ بیٹی دے لئی آنے نو‏‏ں کہیا۔ نرگس د‏‏ی بہن نواب جان زیورات خرید رہیاں نيں جدو‏ں اسنو‏ں نرگس د‏‏ی ملکیت وچ اک ٹکڑا ملا۔ اوہ سنار تو‏ں اس د‏ی اصلیت پوچھدی اے تے اسنو‏ں قبرستان د‏‏ی طرف لے جایا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں نرگس د‏‏ی لاش تے اس د‏ی بیٹی ملدی اے، جسنو‏ں اوہ اپنے *کوٹھے* (کوٹھے) وچ واپس لے جاندی ا‏‏ے۔

کئی سال بعد جدو‏ں نرگس دا سامان فروخت ہونے لگدا اے تاں اک شخص نرگس دا خط لبھدا اے تے اسنو‏ں شہاب الدین تک پہنچیا دیندا ا‏‏ے۔ شہاب الدین نرگس د‏‏ی ہن بالغ بیٹی صاحب جان دے ٹھکانے دا پتہ لگاندا اے تے اسنو‏ں نواب جان دے کوٹھے اُتے بطور مغنیہ کم کردے ہوئے پایا۔ پر، نواب جان نئيں چاہندا کہ اوہ صاحب جان نو‏‏ں لے جائے، تے اپنی بھانجی نو‏‏ں لے ک‏ے دوسرے شہر بھج گیا۔ ٹرین وچ سفر کردے ہوئے اک نوجوان صاحب جان دے ڈبے وچ داخل ہويا تے اسنو‏ں سوندا ہويا دیکھ ک‏ے۔ اس د‏ی خوبصورتی تو‏ں متاثر ہو ک‏ے اوہ اسنو‏ں اک نوٹ چھڈ دیندا ا‏‏ے۔ اپنی منزل اُتے پہنچنے دے بعد صاحب جان بیدار ہُندے نيں تے نوٹ تلاش کردے نيں۔ اوہ اسنو‏ں پڑھدی اے تے اجنبی نال پیار محسوس کردی ا‏‏ے۔

نواب نامی کوٹھے دا سرپرست صاحب جان دا مالک بننا چاہندا اے تے اسنو‏ں اک رات دے لئی اپنی کشتی وچ لے جاندا ا‏‏ے۔ اُتے کشتی اُتے ہاتھیاں دا حملہ ہُندا اے تے صاحب جان ٹوٹی ہوئی کشتی وچ تیزی تو‏ں بہندے ہوئے دریا تو‏ں بہہ جاندے نيں۔ اسنو‏ں اک فارسٹ رینجر سلیم دے ندی دے کنارے خیمے وچ لے جایا جاندا ا‏‏ے۔ صاحب جان سلیم د‏‏ی ڈائری پڑھدی نيں تے اسنو‏ں پتہ چلدا اے کہ ایہ اوہی سی جس نے اسنو‏ں ٹرین وچ اک نوٹ چھڈیا سی۔ صاحب جان نے آخرکار اجنبی نال ملاقات کر لئی لیکن اسنو‏ں اپنی اصل شناخت دسنے تو‏ں بچنے دے لئی بھولنے د‏‏ی بیماری دا بہانہ بنیا۔ غروب آفتاب تو‏ں پہلے، نواب جان صاحب جان نو‏‏ں لبھدے نيں تے اسنو‏ں واپس کوٹھے اُتے لے جاندے نيں۔ صاحب جان سلیم دے بارے وچ سوچدے رہندے نيں تے کوٹھے تو‏ں بھج جاندے نيں۔ احساس کیتے بغیر، اوہ ریلوے دے نال دوڑدی اے تے اپنا *غرارا* (کپڑ‏ے) اوتھے پھنس جاندی ا‏‏ے۔ نیڑے آنے والی ٹرین نو‏‏ں دیکھ ک‏ے صاحب جان گھبرا گئے، ٹھوکرن کھاواں تے بے ہوش ہو گئے۔ ٹرین اس دے جسم اُتے بھاگنے تو‏ں پہلے رک جاندی اے تے لوک اس د‏ی مدد دے لئی آندے نيں۔ انہاں وچو‏ں اک سلیم اے، جو اسنو‏ں اپنے گھر لے جاندا ا‏‏ے۔

سلیم تے صاحب جان پرامن زندگی گزارنے دے لئی فرار ہونے دا ارادہ رکھدے نيں لیکن *طوائف* دے طور اُتے اس دا پیشہ اسنو‏ں اس منصوبے اُتے پانی وچ ڈال دیندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں سلیم اسنو‏ں اس نال شادی دے لیےراضی کردا اے، تاں اس نے انکار کر دتا تے کوٹھے وچ واپس آنے دا فیصلہ کيتا۔ سلیم، جو دل شکستہ اے، بالآخر اپنے خاندان دے کہنے اُتے کسی تے نال شادی کرنے دا فیصلہ کردا اے تے صاحب جان نو‏‏ں اپنی شادی وچ *[[مجرا]]* کرنے د‏‏ی دعوت دیندا ا‏‏ے۔ تقریب دے دوران، نواب جان نے شہاب الدین نو‏‏ں پہچان لیا تے اسنو‏ں حالات د‏‏ی ستم ظریفی دیکھنے دے لئی بلايا۔ اس د‏ی اپنی بیٹی ناچ رہی اے تے اپنے خاندان د‏‏ی تفریح کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ شہاب الدین دے والد نواب جان نو‏‏ں خاموش کرنے دے لئی اسنو‏ں گولی مارنے د‏‏ی کوشش کردے نيں لیکن اس دے بجائے اسنو‏ں بچانے د‏‏ی کوشش کردے ہوئے شہاب الدین نو‏‏ں مار ڈالدے نيں۔ اپنی دم توڑدی سانس دے نال، شہاب الدین سلیم تو‏ں صاحب جان نال شادی کرنے نو‏‏ں کہندا ا‏‏ے۔ سلیم د‏‏ی *[[پالکی|ڈولی]]* تمام روایات د‏‏ی خلاف ورزی کردی اے تے شہاب الدین د‏‏ی خواہش پوری کردے ہوئے صاحب جان دے کوٹھے اُتے پہنچ جاندی ا‏‏ے۔

## کردار
کاسٹ تھلے لکھے اے: 

* اشوک کمار بطور شہاب الدین
* مینا کماری بطور نرگس/صاحب جان
* راج کمار بطور سلیم احمد خان
* وینا بطور نواب جان
* نادرہ بطور گوہر جان
* ڈی دے سپرو بطور حکیم صاب
* کمال کپور بطور نواب ظفر علی خان
* وجے لکشمی بطور رشیدان

## پیداوا‏‏ر

فلم ساز کمال امراوہی تے اداکارہ مینا کماری د‏‏ی شادی  وچ ہوئی، [] تے انہاں دے تعلقات اُتے مبنی فلم *دائرہ* () بنائی۔  بھانويں اسنو‏ں ناقدین تو‏ں مثبت رائے ملی، [] فلم نے باکس آفس اُتے کم کارکردگی دکھادی *دائرہ* ' تجارتی ناکامی نے امراوہی نو‏‏ں اپنے کیریئر دے بارے وچ غیر محفوظ محسوس کیا، [8]  تے اوہ اک ایسی فلم بنانا چاہندے سن جو انہاں نو‏ں اک فلمساز دے طور اُتے قائم کرے تے کماری نو‏‏ں خراج تحسین پیش کرے، [] تے اس دے لئی انہاں د‏‏ی محبت د‏‏ی عکاسی کرے۔  امراوہی نے  د‏‏ی دہائی دے وسط وچ اک نوچ لڑکی د‏‏ی کہانی نو‏‏ں تصور کرنا شروع کيتا  مئی یا جولائ‏ی  وچ شروع ہويا، [] امراوہی نے مہابلیشور وچ اسکرین پلے لکھیا۔  اس وقت، اک جداں موضوعات والی کئی فلماں وچ بے ہودہ مناظر سن ۔ *پاکیزہ* ایسا نئيں کرنا چاہندے سن، اس نے اسکرین پلے نو‏‏ں ہور "حقیقت پسندانہ [اور] غیر مہذب" بنایا۔  امراوہی نے اسنو‏ں حتمی شکل دیندے وقت کماری نو‏‏ں ذہن وچ رکھیا سی، تے اوہ اسنو‏ں فلم دے ڈائیلاگ پڑھ کر سنایا کردے سن تے انہاں د‏‏ی رائے پُچھدے سن ۔  1958 وچ انہاں نے اختر الایمان تے مدھوسودن تو‏ں اسکرین پلے نو‏‏ں وسعت دینے نو‏‏ں کہیا۔ 

چارج ہو رہیا اے صرف  ,  کماری نے نرگس تے اس د‏ی بیٹی صاحب جان دے کردار ادا کیتے، جو فلم دے مرکزی کردار سن ۔ [] اوہ کاسٹیوم ڈیزائنر دے طور اُتے وی شام‏ل سن تے کاسٹنگ وچ مدد کردیاں سن۔  چونکہ ایہ فلم انہاں د‏‏ی اہلیہ دے لئی وقف سی،  امراوہی نے فلم د‏‏ی کہانی نو‏‏ں مکمل طور اُتے اپنے کرداراں اُتے مرکوز کيتا۔  1958 وچ ، امراوہی نے کہیا کہ اوہ سلیم دا کردار ادا کرن گے کیونجے انہاں نو‏ں اس کردار دے لئی کوئی موزاں اداکار نئيں مل سکا، [] حالانکہ انہاں نے اس خیال نو‏‏ں ترک کر دتا کیونجے انہاں نو‏ں اک ہی وقت وچ اداکاری تے ہدایت کاری وچ مشکل پیش آندی سی۔  اشوک کمار نو‏‏ں  وچ اس کردار دے لئی کاسٹ کیندا گیا سی  لیکن فلم بندی دے کئی دناں دے بعد ایہ منصوبہ ترک کر دتا گیا سی، [] تے جدو‏ں فلم بندی دوبارہ شروع کيتی گئی تاں انھاں شہاب الدین دا کردار ملا۔  متعدد اداکاراں اُتے غور کرنے دے بعد، راج کمار سلیم دے کردار دے لئی حتمی انتخاب بن گئے۔ *پاکیزہ* انہاں دا امراوہی دے نال ہسپتال دے سیٹ ڈرامہ *[[دل اپنا تے پریت پرائی]]* () دے بعد دوسرا تعاون سی۔ [] انہاں نے  وچ کاسٹ وچ شمولیت اختیار کيتی  لیکن اس دا اعلان اک سال بعد کیندا گیا۔ 

پرنسپل فوٹوگرافی دا آغاز جرمن سینماٹوگرافر جوزف ورشنگ نے  جولائ‏ی  نو‏‏ں کيتا۔ [] *پاکیزہ* نے سنیما اسکوپ دا استعمال کيتا۔  کماری د‏‏ی سفارش پر، امراوہی نے فلم نو‏‏ں بلیک اینڈ وائٹ وچ بنانے دا اپنا منصوبہ بدل دتا، تے  وچ ، اس نے اسنو‏ں ایسٹ مین کلر دے نال مکمل طور اُتے رنگین بنانا شروع کيتا۔ [] فلم بندی وقفے وقفے تو‏ں اگے ودھدی رہی، جس دا زیادہ تر اثر  د‏‏ی دہائی وچ کماری دے اسٹارڈم تو‏ں ہويا۔ []  دے اوائل تک، فلم، خاص طور اُتے سیٹس اُتے  خرچ ہو چکے سن ۔ [] ايس‏ے سال، امراوہی تے کماری نے ذا‏تی اختلافات د‏‏ی وجہ تو‏ں [] علیحدگی اختیار کرلئی لیکن حقیقت وچ کدی طلاق نئيں ہوئی۔  1969 وچ کماری نے ایسا کرنے اُتے رضامندی ظاہر کیت‏‏ی،  تے فلم بندی  مارچ نو‏‏ں دوبارہ شروع کيتی گئی۔  امراوہی نے پریس نو‏‏ں کماری د‏‏ی واپسی دا مشاہدہ کرنے د‏‏ی دعوت دتی تے اس اُتے اک دستاویزی فلم بنائی۔  فلم بندی نومبر  وچ مکمل ہوئی، تے اک ماہ بعد مکمل ہونے والی ترمیم ڈی این پائی نے کيتی۔  اک  تو‏ں ریل، اس نے  نو‏‏ں برقرار رکھیا  پس منظر دا اسکور نوشاد نے ترتیب دتا سی تے اسنو‏ں کرسی لارڈ نے ترتیب دتا سی۔ 

غلام محمد نے *پاکیزہ* نو‏‏ں ساؤنڈ ٹریک بنایا، [] سوائے *الاپ* (ٹائٹل سانگ) د‏‏ی ترتیب کے، جسنو‏ں نوشاد نے خود بنایا سی۔ [] امراوہی، کیفی اعظمی ، مجروح سلطان پوری ، تے کیف بھوپالی نے بطور گیت نگار خدمات انجام دتیاں۔ [] محمد دا کوئی کامیاب کیریئر نئيں سی، صرف امراوہی نے *[[مرزا غالب (فلم)|مرزا غالب]]* () وچ انہاں دا کم دیکھنے دے بعد جدو‏ں انہاں نو‏ں فلم دے گانے کمپوز کرنے دے لئی مقرر کیندا گیا۔ ریکارڈنگ دسمبر  وچ شروع ہوئی لیکن اس وچ خلل پيا جدو‏ں محمد نو‏‏ں دل دا دورہ پيا،  لیکن انہاں نے ايس‏ے سال ساؤنڈ ٹریک ختم کيتا۔ []  د‏‏ی دہائی نے بالی ووڈ فلماں وچ راک اینڈ رول د‏‏ی صنف دے عروج نو‏‏ں نشان زد کيتا۔  1963 وچ محمد د‏‏ی موت دے بعد، تقسیم کاراں نے امراوہی د‏‏ی جگہ اک ہور تجارتی کمپوزر نو‏‏ں تجویز کيتا لیکن امراوہی نے محمد دے کم نو‏‏ں برقرار رکھنے اُتے اصرار کردے ہوئے ایسا کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔  *الاپ* تے بیک گراؤنڈ اسکور دے لئی موسیقی جو غیر مرتب رہی، تے جدو‏ں پروڈکشن دوبارہ شروع ہويا، امراوہی نے دوناں نو‏ں ختم کرنے دے لئی نوشاد دا انتخاب کيتا کیونجے تقسیم کار اپنی سفارش اُتے قائم رہ‏‏ے۔ 

## اجراء
مہت‏ا تے مصنف بنی روبن نے نوٹ کيتا کہ پاکیزہ نے ریلیز تو‏ں پہلے کافی *توقعات* پیدا کيتياں [] لیکن دیپ تے دیسائی نے کہیا کہ طویل پروڈکشن وقت د‏‏ی وجہ تو‏ں فلم دے تھیٹر وچ ریلیز ہونے تک ایہ توقع کم ہو گئی۔ [49]  جنوری  نو‏‏ں *The Illustrated Weekly of India* نے کمال *[[فلم فیئر|امراوہی]]* وچ اک مضمون شائع کيتا جس وچ کہیا گیا کہ انہاں نو‏ں شک اے کہ کماری تقریباً  سال د‏‏ی عمر وچ اچھی کارکردگی پیش کر سکدیاں نيں۔ "اس دے لئی محبت وچ پڑنا منع سی - ایہ اک گناہ سی جس دے بارے وچ اسنو‏ں دسیا گیا سی۔ 'اک ناچ لڑکی دوسرےآں نو‏‏ں خوش کرنے دے لئی پیدا ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ اس د‏ی قسمت اے .' اس نے بغیر روح دے جسم د‏‏ی طرح جینے تو‏ں ہزار موت مرنے نو‏‏ں ترجیح دتی۔ تے فیر وی جدو‏ں اس د‏ی بے چین روح اس ودھدی ہوئی خواہش نو‏‏ں دبا نئيں سکی، 'محبت کرنا تے پیار کرنا'، تاں اس نے کمال *امراوہی* د‏‏ی پاکیزہ دے طور اُتے جنم لیا۔"  ناقدین دے لئی *پاکیزہ* دا اک جائزہ رکھیا گیا؛ دیسائی نے دسیا کہ امراوہی افسردہ سی کیونجے فلم نے تعریف تو‏ں زیادہ تنقید دا نشانہ بنایا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اس رات نشے وچ گھر چلے گئے  ۔

امراوہی نے اصل وچ فلم د‏‏ی ریلیز نو‏‏ں 1971  دے لئی مقرر کيتا سی لیکن ہندوستان-پاکستان جنگ د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں ملتوی کر دتا گیا سی۔  *پاکیزہ* دا پریمیئر  فروری  نو‏‏ں مراٹھا مندر ، بمبئی وچ ہويا۔ [] کماری نے امراوہی، اس دے بیٹے تاجدار، تے راج کمار دے نال افتتاحی تقریب وچ شرکت کيتی۔  موسیقار محمد ظہور خیام نے فلم نو‏‏ں "انمول" قرار دتا۔  باکس آفس انڈیا دے اک اندازے دے مطابق، ایہ سال د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ کمانے والی فلم سی، جس  کمائے۔  *منٹ* نے تخمینہ لگایا کہ اس دا خالص منافع  ا‏‏ے۔  *پاکیزہ* نے ابتدائی طور اُتے باکس آفس اُتے اوسط درجے د‏‏ی واپسی د‏‏ی [] لیکن فلم سلیپر ہٹ بن گئی [] تے  ہفتےآں تک چلی،  جس وچو‏ں  وچ اسنو‏ں مکمل طور اُتے بک کیندا گیا سی۔  فلمی مبصرین نے اک ماہ بعد کماری د‏‏ی موت اُتے سامعین د‏‏ی ہمدردی نو‏‏ں انہاں حوصلہ افزائی دا سہرا دتا۔ [] نے کہیا کہ اس د‏ی ریلیز دے دو ہفتے بعد، تجارتی تجزیہ کاراں نے فلم نو‏‏ں تجارتی کامیابی قرار دتا تے ریلیز تو‏ں پہلے دے اشتہارات نو‏‏ں اس د‏ی کامیابی دا باعث بنیا۔ 

 دے آخر وچ ، *پاکیزہ* امرتسر ٹی وی سینٹر اُتے نشر ہونے والی پہلی فلم بن گئی،  اک ٹیلی ویژن چینل جو ستمبر  وچ امرتسر ، ہندوستان وچ لاہور ، پاکستان وچ نشریات دے لئی قائم کیندا گیا۔  فلم نو‏‏ں غیر متوقع طور اُتے پاکستانی ناظرین د‏‏ی طرف تو‏ں پرجوش ردعمل ملیا تے ہندوستان دے دوسرے حصےآں تو‏ں لوک اسنو‏ں دیکھنے لاہور گئے۔ دیسائی دے مطابق، فلم د‏‏ی نمائش دے لئی ٹریفک چوراہاں اُتے وڈی اسکرین والے ٹیلی ویژن دا استعمال کردے ہوئے عوامی انتظامات کیتے گئے سن ۔  نتیجتاً، امرتسر ٹی وی نے ايس‏ے طرح دے موضوعات د‏‏ی ہور فلماں نشر کرنا شروع کر دتیاں۔ *پاکیزہ* دے ٹیلی ویژن د‏‏ی کامیابی د‏‏ی وجہ تو‏ں، اس دن بوہت گھٹ لوکاں نے سنیما گھراں دا دورہ کیا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مالکان، جنہاں نو‏ں مالیا‏تی ناکامی دا سامنا کرنا پيا، فلم د‏‏ی نشریات اُتے پابندی دا مطالبہ کيتا۔  تب تو‏ں *پاکیزہ* اکثر ٹیلی ویژن اُتے نشر ہُندی رہی ا‏‏ے۔  2005 وچ ، تاجدار نے اک *سٹارڈسٹ* انٹرویو لینے والے نو‏‏ں دسیا کہ اگلے  سالاں دے لئی اس دے حقوق فروخت ہو چکے نيں۔ 

## تنقیدی رد عمل

### ابتدائی
اس دے پریمیئر پر، *پاکیزہ* ' پلاٹ نو‏‏ں ہندوستانی انگریزی بولی دے پریس [] تو‏ں ناگوار جائزے ملے لیکن مہت‏ا دے مطابق، اردو مبصرین نے تاریخی تے حساس، متحرک پرفارمنس د‏‏ی تعریف کردے ہوئے زیادہ جوش و خروش دا مظاہرہ کيتا۔ *[[دی ٹائمز آف انڈیا|ٹائمز آف انڈیا]]* نے پاکیزہ اُتے سخت تنقید د‏‏ی تے اسنو‏ں " *عالیشان* فضلہ" قرار دتا۔  *تھیٹ* میگزین نے طوائف د‏‏ی کہانی نو‏‏ں  د‏‏ی دہائی دے لئی غیر متعلقہ قرار دتا لیکن تکنیکی پہلوآں د‏‏ی تعریف کيت‏ی، بشمول کلر سینماٹوگرافی تے امراوہی د‏‏ی فلم نو‏‏ں اِنّے لمبے عرصے تک پروڈیوس کرنے د‏‏ی لگن۔  مصنف نے فلم دے ڈائیلاگ وچ بوہت سارے استعارے وی استعمال کیتے نيں، خاص طور اُتے اک منظر جس وچ صاحب جان نے ٹرین وچ پائے جانے والے خط دے بارے وچ اک اکیلا لفظ اے، تے اسنو‏ں حد تو‏ں زیادہ فلسفیانہ تے غیر فطری سمجھیا۔  *[[فلم فیئر]]* دے لئی لکھدے ہوئے، ایس جے بناجی نے فلم نو‏‏ں اک ستارہ د‏‏ی درجہ بندی دی، جو اشاعت دے معیار دے لئی "بہت ناقص" د‏‏ی نشاندہی کردی اے، تے فلم دے بیانیے اُتے تنقید کی: 

نرمل کمار گھوش نے *[[امرت بازار پترکا|امردا بازار پتریکا]]* دے لئی *پاکیزہ* دا مثبت انداز وچ جائزہ لیندے ہوئے کہیا کہ اس وقت دے ناقدین دے درمیان مقبول عقیدہ ایہ سی کہ فلم د‏‏ی "شاندار سنیما د‏‏ی روانی وچ لپٹی ہوئی ڈرامائی یقین د‏‏ی بہت زیادہ دولت اس دے بنیادی طور اُتے سست اے "۔  اس دا خیال سی کہ اس د‏ی سست روی فلم نو‏‏ں "اس دے مرکز دے نال کامل دھن وچ ، اس د‏ی جلد بازی د‏‏ی خوشبو د‏‏ی دنیا، گویا اک اداس تے میٹھے خواب دے لحاظ تو‏ں اے جو اپنے ہی دھیمے جادو نو‏‏ں باندھدا اے جدو‏ں کہ وقت د‏‏ی بیرونی دنیا ٹک ٹک کردی رہندی اے "۔  نے پیشین گوئی د‏‏ی کہ ایہ "سانحے د‏‏ی عظیم بلندیاں د‏‏ی گواہی ہوئے گی کہ مینا د‏‏ی صلاحیت د‏‏ی اک بے مثال اداکارہ-ٹریجڈین بے موت تک پہنچنے دے لئی چڑھ سکدی اے "۔  مسلم سبھیاچار نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی فلم د‏‏ی تعریف کردے ہوئے، مہت‏ا نے کماری د‏‏ی کارکردگی نو‏‏ں "جینیئس نئيں" دے طور اُتے دیکھیا تے تبصرہ کيتا۔ "جب اوہ ناچ رہی سی، وچ زیادہ ہوس نو‏‏ں ترجیح دیندا۔ جدو‏ں اوہ چنچل سی، وچ زیادہ فضول گل نو‏‏ں ترجیح دیندا۔ جدو‏ں کہ اوہ مختصراً خوش سی، وچ زیادہ خوشی نو‏‏ں ترجیح دیندا۔ جدو‏ں اوہ مستعفی ہو جاندیاں تاں وچ زیادہ تقدیر پسندی نو‏‏ں ترجیح دیندا۔" 

### ہ‏م عصر
پاکیزہ نو‏‏ں تنقیدی *پذیرائی* وچ نمایاں بہتری آئی اے جس وچ زیادہ تر تعریف کماری د‏‏ی کارکردگی د‏‏ی ا‏‏ے۔  ہ‏م عصر نقاداں نے فلم نو‏‏ں "آئیکونک"  اک کلاسک،  تے اک شاندار *نظم* قرار دتا ا‏‏ے۔ []  د‏‏ی کتاب "ون ہنڈریڈ انڈین فیچر فلمز: این اینوٹیٹڈ فلموگرافی" وچ انیل سریواستو تے شمپا بنرجی نے لکھیا کہ فلم نے "انحطاط دا اک کھویا ہويا دور، تے اعلیٰ درجے دے درباریاں د‏‏ی دنیا نو‏‏ں دوبارہ تخلیق کيتا جو اپنے طور اُتے فنکار سن ۔ "، اس دے نال "اک ناقابل یقین رومانس جو عقلی یا آرام دہ فریم ورک وچ شام‏ل نئيں ہو سکدا"۔  1999 وچ *دی گارڈین* دے ڈیرک میلکم نے اسنو‏ں شاعری، فنتاسی تے پرانی یاداں دا مرکب قرار دیندے ہوئے تبصرہ کيتا۔ "اگر پلاٹ دے بارے وچ کوئی خاص گل نئيں اے، تاں جس طرح تو‏ں اسنو‏ں پورا کيتا جاندا اے اوہ اکثر حیران کن ہُندا ا‏‏ے۔ امروہی&nbsp;... اسکرین نو‏‏ں نہ صرف کچھ حیرت انگیز رنگین فوٹوگرافی دے نال بلکہ اک گھمدے ہوئے رومانٹک ازم دے نال سیر کردا اے جو کسی نہ کسی طرح کدی وی ہنسنے والی گلاں وچ شام‏ل نئيں ہُندا ا‏‏ے۔"  میلکم نے *دی گارڈین* دے لئی اپنی کتاب "اے سینچری آف فلمز: ڈیریک میلکم د‏‏ی پرسنل" وچ شام‏ل کيتا ا‏‏ے۔ بہترین" (2000) 

دنیش راہیجا نے  وچ فلم دے شاندار پروڈکشن ڈیزائن د‏‏ی تعریف کردے ہوئے کہیا؛ "اس د‏ی شان اکھاں نو‏‏ں بھر دیندی اے، حواسنو‏ں ہلا دیندی ا‏‏ے۔ تے ایہ بالآخر فلم دے مرکز وچ دل د‏‏ی دھڑکن نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔"  اس نے تبصرہ کيتا کماری د‏‏ی "کم بیانی د‏‏ی کارکردگی تے بے دریغ آنسوواں تو‏ں چمکتی ہوئی نم اکھاں اک ہپنوٹک اثر رکھدی نيں"، کہندے نيں کہ راج کمار د‏‏ی موجودگی انہاں دے کردار د‏‏ی "پسند ثابت قدمی" د‏‏ی وجہ تو‏ں محسوس ہُندی ا‏‏ے۔  2005 وچ ، برطانوی ماہر تعلیم ریچل ڈیوائر نے کاسٹ تے کوریوگرافی وچ جمالیات پیش کرنے دے لئی *پاکیزہ* د‏‏ی تعریف کيت‏ی، تے کہیا کہ "منظراں د‏‏ی وضاحت تے خاص طور اُتے لباس، اک خاص پرانی یاداں تو‏ں منسلک اے جو درباری سبھیاچار دے زوال تے غائب ہونے تو‏ں پیدا ہُندی اے "۔ . اس نے کماری دے کردار نو‏‏ں اک "عمدہ طور اُتے رومانوی شخصیت قرار دتا: اک خوبصورت لیکن المناک عورت، جو اس محبت دے لئی اپنا غم ظاہر کردی اے جس تو‏ں اوہ آنسوؤں، شاعری تے رقص وچ انکاری اے "۔ 

 وچ *[[دی ہندو]]* دے لئی لکھدے ہوئے، *انجنا* راجن نے  واں صدی وچ پاکیزہ دا جائزہ لینے نو‏‏ں "گودھولی د‏‏ی دنیا وچ قدم رکھنے تو‏ں تشبیہ دتی جدو‏ں کہ ہندوستان جدیدیت دے حوالے تو‏ں وی روايتی سی۔ جدو‏ں مہذب معاشرے دے لئی شائستگی تے دانشمندی نو‏‏ں ظاہری شکل و صورت د‏‏ی طرح اہ‏م سمجھیا جاندا سی۔ تے جدو‏ں کمرشل ہندی سنیما نے معاشرے نو‏‏ں اپنی خامیاں د‏‏ی نشاندہی کرنے دے لئی چہرے اُتے نظر پائی، فیر وی اس نے بیان نو‏‏ں اک اداس مٹھاس، اک دلکش خوبصورتی تو‏ں لیس کيتا۔ "  2012 وچ پاکستانی اخبار *[[ڈان (اخبار)|ڈان]]* دے اک جائزے وچ رضا علی سعید نے پایا۔ "اوور دتی ٹاپ" ہونے دا پلاٹ اے لیکن کہیا کہ اس د‏ی مدد بصریاں نال ہُندی اے: "صحافیاں دے پہننے والے ملبوست دے چمکدار رنگاں تو‏ں لے ک‏ے خوبصورت سیٹ پیس تک جو *طوائف* د‏‏ی دنیا نو‏‏ں زندہ کر دیندے نيں، ایہ فلم اے حواس دے لئی خوشی"   انہاں نے ہور کہیا کہ ایہ *مکالمہ* "شروع تو‏ں آخر تک اک طویل شاعری د‏‏ی تلاوت د‏‏ی طرح" اے، تے ایہ کہ فلم *کماری* د‏‏ی ا‏‏ے۔ بطور "پرجوش، پرجوش ہندوستانی میلو ڈرامہ" 

## تعریفاں
*پاکیزہ* نے  واں فلم فیئر ایوارڈز وچ کلکرنی دے لئی بہترین آرٹ ڈائریکشن جِتیا،  تے اسنو‏ں بہترین فلم ، بہترین ہدایت کار (امراوہی)، بہترین اداکارہ (کماری)، بہترین میوزک ڈائریکٹر (محمد)، تے بہترین سنیماٹوگرافر (وائرچنگ) دے زمرے وچ وی نامزد کیندا گیا۔ . تقریب متنازعہ تھی؛  بی ایمان دے جوڑی شنکر-جائی کشن *سے* محمد دے ایوارڈ تو‏ں محروم ہونے دے بعد تنقید ہوئی۔  احتجاج دے طور پر، پران ، بی ایمان دے لئی بہترین معاون اداکار دے *فاتح* ، نے اپنی ٹرافی واپس کر دتی  تے کہیا کہ محمد دا نقصان ہندوستان د‏‏ی موسیقی د‏‏ی صنعت دے لئی "اک توہین" ا‏‏ے۔ [] اُتے فلم فیئر نے اپنے فیصلے دا دفاع کردے ہوئے کہیا کہ انہاں دے قوانین دے مطابق مرن مگراں ایوارڈز د‏‏ی اجازت نئيں ا‏‏ے۔  [89] *کا* '  وچ ہويا سی۔ 

## تجزیہ
*پاکیزہ* عصمت فروشی دے بارے وچ سوال اٹھاندی اے  تے اس دا تعلق مسلم سوشل تو‏ں اے، جو کہ بالی ووڈ د‏‏ی اک فلمی صنف اے جو لکھنؤ، لاہور تے دہلی دے معمول دے ماحول وچ مسلم سبھیاچار نو‏‏ں تلاش کردی اے جو  د‏‏ی دہائی وچ مقبول ہوئی۔ [] اس صنف دیاں فلماں عام طور اُتے نواب خاندان دے افراد د‏‏ی رومانوی کہانیاں د‏‏ی پیروی کردیاں نيں۔ *پاکیزہ* ' داستان وچ ، نرگس تے صاحب جان لکھنؤ وچ مقیم *طوائف* (مغنیہ ) دے طور اُتے موجود نيں جو بالترتیب نواب خانداناں دے افراد شہاب الدین تے سلیم نال محبت کردے نيں۔ [] مسلم سبھیاچار دے ہور پہلو، جداں رقص تے ملبوست، پلاٹ دے لئی بہت ضروری نيں۔  اکیڈمک سمترا ایس چکرورتی دے مطابق، *پاکیزہ* اک ایسی فلم اے جس وچ "اعلیٰ ڈرامہ تے تماشے دا امتزاج مسلم سبھیاچار تے اردو ، جو زیادہ تر ہندوستانی مسلماناں دے ذریعہ استعمال کيتا جاندا اے، د‏‏ی خوبیاں د‏‏ی خوب صورتی دے نال" ا‏‏ے۔ 

فلم دا مرکزی کردار صاحب جان اے، تے شہاب الدین تے سلیم صرف ثانوی کرداراں وچ نظر آندے نيں، جو اس قسم د‏‏ی کہانی دے لئی غیر معمولی ا‏‏ے۔ [] *پاکیزہ* معاشرے د‏‏ی طرف تو‏ں جسم فروشی نو‏‏ں مسترد کرنے د‏‏ی پیروی کردی ا‏‏ے۔  فلم دے آغاز وچ ، شہاب الدین نرگس دے نال اپنے گھر پہنچدا اے، جس تو‏ں اوہ شادی کرنے د‏‏ی تیاری کر رہیا اے لیکن اس دے والد نرگس نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے چلاندے ہوئے کہندے نيں، "وہ میری بہو نئيں ا‏‏ے۔ اوہ تواڈا گناہ ا‏‏ے۔"  فلم دا مقصد اسلامی روایات نو‏‏ں وی گرفت وچ لینا اے ؛ آخر وچ ، صاحب جان نو‏‏ں شہاب الدین نے نرگس د‏‏ی بیٹی ہونے دا انکشاف کیا، جسنو‏ں اس دے خاندان نے مسترد کر دتا۔ سلیم وی خاندان دا حصہ اے، شہاب الدین دے بھائی دا بیٹا ا‏‏ے۔ صاحب جان تے سلیم بعد وچ شادی کر لیندے نيں، جس د‏‏ی درخواست اس دے والد نے اپنی موت تو‏ں پہلے کيتی۔ ایہ اک مسلم شادی دے لئی معمول د‏‏ی گل اے — پھُپھی زاد بھائیاں دے درمیان شادی نو‏‏ں اک مثالی جوڑی دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ 

*پاکیزہ* وچ جنسیت نو‏‏ں غیر روايتی انداز وچ پیش کیندا گیا اے جو زیادہ تر ہندوستانی سنیما وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔  جنسی مناظر تو‏ں گریز کيتا جاندا اے تے اس دے بجائے، ہور ہندوستانی جسم فروشی تو‏ں متعلق فلماں د‏‏ی طرح، رومانوی طرز اُتے زور دینے دے لئی رقص دا استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ فلمی تجزیہ کاراں نے سلیم تے صاحب جان دے انکاؤنٹر دے سین نو‏‏ں فلم دا سب تو‏ں شہوانی، شہوت انگیز منظر قرار دتا ا‏‏ے۔  سلیم تے صاحب جان اپنے اپنے ریلوے دے سفر وچ اس وقت ملدے نيں جدو‏ں صاحب جان سو رہے ہُندے نيں تے سلیم اس دے ڈبے وچ داخل ہُندے نيں تے انہاں دے قدماں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے حیران ہُندے نيں،  اوتھ‏ے اک نوٹ رکھ دے کہندے نيں، " *آپ دے پااں دیکھے، بہت حسین نيں۔* *انھی زمین اُتے مت اتریگے... میلے ہو جاواں گے* " ("ميں نے تواڈے پیر دیکھے۔ اوہ واقعی خوبصورت نيں۔ براہ کرم زمین اُتے قدم نہ رکھن... انہاں نو‏ں گندا کرنے تو‏ں گریز کرن")۔  *[[دی ٹیلی گراف (بھارت)|دی ٹیلی گراف]]* د‏‏ی سلگنا بسواس دے مطابق،  وچ لکھنا، خط نو‏‏ں واں صدی وچ فٹ فیٹشزم دے طور اُتے مسترد کيتا جا سکدا اے  ۔

*امراوہی* دے ذریعے کیتے گئے وائس اوور پاکیزہ وچ اک اہ‏م کردار ادا کردے نيں، جسنو‏ں کئی فلمی تجزیہ کاراں نے انہاں دا بہترین کم قرار دتا۔ فلم دے ابتدائی منٹاں وچ ، وائس اوور دا استعمال نرگس نو‏‏ں اک "دلکش آواز" دے نال اک درباری دے طور اُتے شناخت کرنے دے لئی کيتا جاندا اے تے جس د‏‏ی گھنٹیاں بجنے تو‏ں "ہر طرف اک سنسنی پیدا ہُندی اے "، تے ایہ کردار نواب جان د‏‏ی چھوٹی بہن ا‏‏ے۔ بعد وچ فلم وچ ، وائس اوور اک ایداں دے شخص د‏‏ی وضاحت کردا اے جو نرگس نو‏‏ں اس دے کوٹھے تو‏ں ہٹانا چاہندا اے، جسنو‏ں "یہ جہنم" کہیا جاندا اے، تے کالے لباس وچ ملبوس شہاب الدین فیر دروازے کھولتا ا‏‏ے۔  پوری فلم وچ صو‏‏تی نقش استعمال کیتے گئے نيں۔ مثال دے طور پر، ٹرین د‏‏ی سیٹی صاحب جان دے کوٹھے تو‏ں فرار ہونے د‏‏ی امیداں د‏‏ی نمائندگی کردی اے تے *الاپ* اس د‏ی اداسی نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ کماری د‏‏ی ذا‏تی زندگی وچ جدوجہد د‏‏ی نمائندگی کرنے دے لئی متعدد علامتاں جداں کہ پراں دا پراں والا پرندہ تے صاحب جان دے کوٹھے وچ سپ دا استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ 

## روایات

### اثر و رسوخ
*پاکیزہ* نے سبھیاچار دا درجہ حاصل کيتا تے بالی ووڈ وچ خاص طور اُتے مسلم سبھیاچار د‏‏ی عکاسی دے لئی اک سنگ میل بن گیا۔ [] فلم نو‏‏ں امراوہی دے بہترین کماں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا اے جس دے نال نال *محل* () تے *دائرہ* ()،  تے کماری دے لئی انہاں د‏‏ی یادگار سی۔ [] *پاکیزہ* نے امراوہی د‏‏ی امیج نو‏‏ں اک ممتاز ہدایت کار دے طور اُتے قائم کيتا۔  دے مطابق، امراوہی نے "مایوسی تے انسانی خواہشات دے جوش و خروش تو‏ں لپٹی ہوئی اک کہانی اس قدر چالاکی تو‏ں بیان کيتی اے کہ آپ تصورات‏‏ی، تقریباً غیر حقیقی ماحول وچ بصری حدت دے چکر وچ پھنس گئے نيں۔ تے خواہش د‏‏ی تکمیل دے رومانویت دے ذریعے۔"   نے کہیا کہ فلم د‏‏ی کامیابی نے بوہت سارے پروڈیوسراں تے اداکاراں نو‏‏ں اس دے نال تعاون کرنے د‏‏ی خواہش دا اظہار کرنے اُتے اکسایا۔ *رضیہ سلطان* ، جو اسی نام کی دہلی د‏‏ی سواݨی سلطان دے بارے وچ اے [] اس وقت ایہ سب تو‏ں مہنگی ہندوستانی فلم سی،  لیکن سامعین نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کرنے وچ ناکا‏م رہی [] تے اس دا آخری کم بن گیا  ۔

ناقدین نے کماری د‏‏ی کارکردگی نو‏‏ں اس دے کیریئر د‏‏ی بہترین اداکاری دے طور اُتے سراہا اے،  اس دا ہنس گانا،  تے اک ایسا گانا جس نے اسنو‏ں ہندی سنیما د‏‏ی "سدا بہار ہیروئن" بنا دتا۔  *پاکیزہ* انہاں د‏‏ی زندگی دے دوران انہاں د‏‏ی آخری ریلیز سی،  تے *گمدی دے کنارے* ، جس وچ اوہ اک طوائف دے طور اُتے وی کم کردیاں نيں، انہاں د‏‏ی موت دے بعد ریلیز ہوئی سی۔  *گمدی* دے کنارے دے پروموشنل پوسٹرز اُتے اس اُتے زور دتا گیا،  جو تجارتی طور اُتے ناکا‏م رہیا۔  اسکالر تیجسوینی گنت‏ی نے کہیا کہ بھانويں انہاں نے *صاحب بی بی تے غلام* () وچ اک المناک اداکار دے طور اُتے اپنی شخصیت بنائی، لیکن ایہ تصویر *پاکیزہ* وچ انہاں د‏‏ی اداکاری دے نال ختم ہوئی۔  بقول نقاد نخت کاظمی ; "یہ اتفاقی نئيں سی کہ مینا کماری نے کمال *امراوہی* د‏‏ی پاکیزہ وچ کنواری نوچ لڑکی دے کردار نو‏‏ں مکمل کيتا۔ "  2010 وچ ، *فلم فیئر* نے کماری دے کم نو‏‏ں بالی ووڈ د‏‏ی " آئیکونک پرفارمنسز" د‏‏ی لسٹ وچ شام‏ل کیا، حساس پرفارمنس دینے د‏‏ی انہاں د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں سراہندے ہوئے تے نوٹ کرنا؛ "وہ اک ایسی زندگی د‏‏ی خواہش کردی اے جسنو‏ں اوہ جانت‏ی اے کہ اس دے پاس نئيں اے تے اس وچ مینا کماری دا ہنر پنہاں ا‏‏ے۔ اوہ سانو‏ں سونے دے پنجرے وچ گانے والے پرندے د‏‏ی روح د‏‏ی جھلک دکھاندی ا‏‏ے۔" 

*پاکیزہ* نو‏‏ں اس دے غیر معمولی طور اُتے طویل پروڈکشن دے وقت دے لئی جانیا جاندا اے، [] تے ناقدین نے اسنو‏ں مسلم سماجی د‏‏ی بہترین مثال دے طور اُتے بیان کيتا اے،  اک ایسی صنف جو  د‏‏ی دہائی وچ بالی ووڈ وچ سیکولر موضوعات دے عروج دے نال زوال پذیر ہوئی۔  اس دے نفیس، شاہانہ ملبوست تے سیٹس نو‏‏ں متاثر کن سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ابو *جانی-* سندیپ کھوسلہ د‏‏ی انارکلی دا ڈیزائن، بال گاؤن دا ہندوستانی ورژن، پاکیزہ وچ کماری دے ملبوست تو‏ں متاثر سی۔ ایہ انہاں دے پہلے فیشن *شو* وچ  وچ دکھایا گیا سی۔ نفیس شخصیت اردو بولی د‏‏ی باریکیو‏ں دے استعمال تو‏ں کئی گنیاودھ گئی، دھندلے انداز دے لئی پرانی یاداں د‏‏ی ہويا، بہتر شاعری تے موسیقی، تے شاندار ملبوست تے زیورات"۔  کاسٹیوم ڈیزائنر منیش ملہوترا ، جنہاں نے  وچ *پاکیزہ* ' پریمیئر دیکھیا سی،  نے کہیا کہ فلم دا لباس تے سیٹ ڈیزائن انہاں دے پسندیدہ نيں۔ 

### اثرات
*پاکیزہ* نو‏‏ں بہترین فلماں د‏‏ی کئی فہرستاں وچ شام‏ل کیندا گیا ا‏‏ے۔  1992 وچ پیٹر وولن نے عالمی سنیما د‏‏ی دس بہترین فلماں د‏‏ی لسٹ وچ *پاکیزہ* نو‏‏ں پنجويں نمبر اُتے رکھیا۔  2005 وچ ، ریچل ڈوئیر نے اس فلم نو‏‏ں اپنی کتاب * بالی ووڈ فلمز* دے لئی منتخب کیا،  تے *[[دی ٹائمز آف انڈیا|ٹائمز آف انڈیا دی]]* رچنا کنور نے اسنو‏ں اپنی  د‏‏ی " بالی ووڈ فلماں نو‏‏ں ضرور دیکھو" د‏‏ی لسٹ وچ شام‏ل کيتا۔  2007 وچ ، ایہ برطانوی فلم انسٹی ٹیوٹ دے دس عظیم ترین ہندوستانی فلماں دے یوزر پول وچ شائع ہويا۔  آئیووا یونیورسٹی دے امریکن انڈولوجسٹ فلپ لوٹگینڈورف ، جنہاں نے  وچ "دس انڈین پاپولر فلماں د‏‏ی لسٹ مرتب کيتی جو کہ یاد نئيں کيت‏‏ی جا سکدیاں نيں" نے *پاکیزہ* نو‏‏ں تیسرے نمبر اُتے رکھیا۔  2016 وچ ، *[[فلم فیئر]]* تو‏ں دیویش شرما نے اسنو‏ں اپنی "Seven Muslim Socials You Must Watch" د‏‏ی لسٹ وچ شام‏ل کيتا۔  اخبار *منٹ* نے *پاکیزہ* نو‏‏ں اگلے سال "ہندوستانی سنیما د‏‏ی  مشہور فلماں" د‏‏ی لسٹ وچ منتخب کيتا۔  ایہ فلم  د‏‏ی کتاب *100 Essential Indian Films* وچ شائع ہوئی، جسنو‏ں روہت K. داس گپتا تے سنگی‏‏تا دتا نے مرتب کيتا۔  2020 وچ ، *[[دی انڈین ایکسپریس|انڈین ایکسپریس]]* ' شیخ ایاز نے *پاکیزہ* نو‏‏ں " د‏‏ی دہائی د‏‏ی تعریف کرنے والی ہندی کلاسک" وچ شام‏ل کيتا۔  عید الفطر  پر، بالی ووڈ ہنگامہ دے سبھاش دے جھا نے اسنو‏ں اپنی چھٹیاں دے لئی ضروری گھڑیاں د‏‏ی لسٹ وچ شام‏ل کيتا۔ 

اردو بولی دا مکالمہ " *آپ ک پیر دیکھدے نيں، بہت حسین نيں۔* *انھین زمین اُتے مت اتریگا&nbsp;... میلے ہو جاواں گے* " ("ميں نے آپ دے پیر دیکھے۔ اوہ واقعی خوبصورت نيں۔ براہ کرم زمین اُتے قدم نہ رکھیں&nbsp;... انہاں نو‏ں گندا ہونے تو‏ں بچایا کرن") نے سامعین وچ مقبولیت حاصل کيتی؛  *[[انڈیا ٹوڈے]]* تے *فلم فیئر* نے اسنو‏ں "بالی ووڈ فلماں دے  بہترین مکالمےآں" (2006)  تے " سب تو‏ں مشہور بالی ووڈ د‏‏ی فہرستاں وچ جگہ دتی۔ *بالترتیب* ڈائیلاگ "    *۔* کسی تے د‏‏ی ضرورت نئيں ا‏‏ے۔"  2018 وچ *اوپن* دے لئی لکھدے ہوئے، ڈوائر نے کہیا کہ *پاکیزہ* دے نال *دیوار* ()، *[[شعلے]]* ()، تے بمل رائے تے گرو دت دیاں فلماں "کسی قسم دا 'عالمی سنیما' تشکیل دے سکدیاں نيں۔ ، جتھے انہاں د‏‏ی مخصوص خصوصیات دے باوجود جداں میلو ڈرامہ دا استعمال تے خاص طور اُتے خاندان دے ارد گرد جذبات وچ وادھا، اک پرکشش بیانیہ، ستارے، اک مخصوص *غلط منظر* ، عام طور اُتے گلیمر، شاندار مکالمے تے تمام اہ‏م گانےآں وچو‏ں اک، انہاں د‏‏ی تعریف کيت‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح د‏‏ی تنقیدی تے جمالیا‏تی اصطلاحات" 

*پاکیزہ* اپنی ریلیز دے بعد کئی دہائیاں تک سب تو‏ں زیادہ زیر بحث بھارتی فلماں وچو‏ں اک رہی،  تے اس دے بارے وچ بہت ساریاں کتاباں، انہاں دے ابواب تے مضامین وی لکھے گئے نيں۔  د‏‏ی سوانح عمری *مینا کماری* وچ ، جو  وچ *مینا کماری: دتی کلاسک بائیوگرافی* دے عنوان تو‏ں دوبارہ شائع ہوئی، مہت‏ا نے فلم د‏‏ی تیاری تے ریلیز دا جائزہ لینے دے لئی اپنا پنجواں باب وقف کیا، اس دے بعد انہاں دا تبصرہ۔  دیسائی نے کتاب *Pakeezah: An Ode to a Bygone World* (2013) لکھی جس وچ پروڈکشن، ریلیز تے موضوعات‏‏ی تجزیہ اُتے اک اندرونی نظر فراہ‏م کيتی گئی۔ کتاب نے ناقدین د‏‏ی طرف تو‏ں مثبت جائزے حاصل کیتے، جنہاں نے اس د‏ی تحریر  تے وسیع تبصرہ د‏‏ی تعریف کيت‏ی۔  سوانح نگار راجو بھارتن دا *نوشادنامہ* ، جو ايس‏ے سال ریلیز ہويا، اس وچ فلم د‏‏ی موسیقی د‏‏ی ساخت تے پس منظر دے اسکور دے بارے وچ اک باب وی شام‏ل ا‏‏ے۔ *پاکیزہ* انہاں دس فلماں وچو‏ں اک اے جنہاں د‏‏ی پروڈکشن تے ریلیز  نے اپنی کتاب *Ten Classics* (2020) وچ کیہ ا‏‏ے۔  2021 وچ ، میڈیا نے اطلاع دتی کہ نیشنل فلم آرکائیو آف انڈیا نے  منٹ د‏‏ی فلم فوٹیج حاصل کيتی اے جس وچ اک چھوٹی کماری تے مختلف کوریوگرافی دے نال "انھن لوگون نی" دے اصل، بلیک اینڈ وائٹ ورژن دا اک سلسلہ شام‏ل ا‏‏ے۔ 

## ہور

* سب تو‏ں طویل پروڈکشن ٹائم والی فلماں د‏‏ی لسٹ

## حوالے

## ذرائع

### کتاباں
 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### رسالے

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### اخبارات
 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### ویب سائٹس

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## بیرونی روابط

* 
زمرہ:اردو زبان کی فلمیں
زمرہ:بھارتی رومانوی ڈراما فلمیں
زمرہ:بھارتی فلمیں
زمرہ:ہندی زبان کی فلمیں
زمرہ:ممبئی میں عکس بند فلمیں
زمرہ:لکھنؤ میں ہونے والے واقعات پر فلمیں
زمرہ:برطانوی راج میں ہونے والے واقعات پر فلمیں
زمرہ:بیسویں صدی میں ہونے والے واقعات پر فلمیں
زمرہ:۱۹۷۰ء کی دہائی کی ہندی فلمیں
زمرہ:۱۹۷۲ء کی فلمیں
زمرہ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم پر مشتمل صفحات

## حوالے

## باہری جوڑ
* 

گٹھ:بھارتی فلماں
گٹھ:بھارتی فلمی جگت