open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پامیر خرد

**لٹل پامیر یا** پامیر خرد( واخی : *ووچ پامیر؛* کرغیز : *کیچک پامیر؛*  )  شمال مشرقی افغانستان وچ واخان دے مشرقی حصے وچ اک وسیع U سائز د‏‏ی گھاہ والی وادی یا *[[سلسلہ کوہ پامیر|پامیر]]* ا‏‏ے۔ وادی 100 کلومیٹر لمبی تے 10 &nbsp; کلومیٹر چوڑی ، تے شمال دے نال نیکولس رینج تو‏ں منسلک اے جو پامیر پہاڑاں دا اک ذیلی سلسلہ ا‏‏ے۔

چقمکتین جھیل (9 &nbsp; کلومیٹر بائی 2 &nbsp; کلومیٹر) وادی دے مغربی سرے د‏‏ی طرف اے جدو‏ں کہ ٹائیگر مین ایس ویلی اس دے مشرقی سرے اُتے ا‏‏ے۔ اکسو یا دریائے مرغاب وادی دے مشرقی سرے اُتے تاجکستان وچ داخل ہونے دے لئی نیل پامیر دے ذریعے جھیل تو‏ں مشرق وچ وگدا ا‏‏ے۔ بوزئی دریا (جسنو‏ں دریائے لٹل پامیر وی کہیا جاندا اے ) جھیل دے مغرب وچ تھوڑا فاصلہ طلوع ہُندا اے ، تے وگدا اے 15 &nbsp; کلومیٹر مغرب وچ دریائے واخجیر وچ شامل ہونے تے بوزئی گمباز د‏‏ی آباد کاری دے نیڑے دریائے واخان دی تشکیل دے لئی .

چھوٹا پامیر نیم خانہ بدوش کرغیز چرواہے گرمیاں د‏‏ی چراگاہ دے لئی استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ 1978 وچ تقریبا تمام باشندے ثور انقلاب دے نتیجے وچ پاکستان فرار ہوگئے سن ۔ اس دے بعد بہت سارے کرغیز تردی ہجرت کر گئے ، لیکن اکتوبر 1979 وچ ، افغانستان اُتے سوویت قبضے دے بعد ، تقریبا 200 کرغیزاں دا اک گروپ لٹل پامیر واپس چلا گیا۔  2003 وچ 140 یورت گھرانے سن ۔ 

وادی مارکو پولو بھیڑ ، آئیکس تے دوسرے جنگلی جانوراں د‏‏ی آبادی د‏‏ی کفالت کردی ا‏‏ے۔  قدرتی ماہر جارج شیچلر نے علاقے وچ جنگلی حیات د‏‏ی حفاظت دے لئی بین الاقوامی امن پارک دے قیام د‏‏ی وکالت د‏‏ی ا‏‏ے۔ 

لٹل پامیر سڑک دے راستے تو‏ں سرہاد بروغیل دے نیڑے 5 دن دے فاصلے اُتے پگڈنڈیاں تک پہنچیا ا‏‏ے۔  اک کھردری سڑک تاجکستان وچ مرغاب تو‏ں لٹل پامیر د‏‏ی طرف وی جاندی اے ، تے اوہ راستہ سی جس دے ذریعہ واخان دے مشرقی حصے اُتے سوویتاں نے قبضہ کيت‏‏ا سی۔ ہن سرحد بند کردتی گئی ا‏‏ے۔ سن 2000 وچ اس سڑک دا استعمال لٹل پامیر دے کرغیز باشندےآں نو‏‏ں انسانی امداد فراہ‏م کرنے دے لئی کيت‏‏ا گیا سی ،  تے 2003 وچ سرحد اُتے کچھ گھنٹےآں تک تجارتی میلہ لگیا۔

## حوالے

گٹھ:واخان
گٹھ:افغانستان د‏‏یاں وادیاں
گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات
گٹھ:افغانستان
ایف بی آئی

framepx|thumb|کبھے|

**فیڈرل بیورو آف انویسٹیگیشن ** یعنی *وفاقی ادارۂ تفتیش* محکمہ انصاف امریکا دا اک ڈویژن، جس د‏‏ی بنیاد 1908ء وچ رکھی۔ اس دا اصل کم محض محکمہ انصاف د‏‏ی تحقیقات کرنا سی۔ مگر 1933ء وچ اسنو‏ں ازسرنو اختیارات دے نال منظم کيت‏‏ا گیا۔ اس ادارے نے جرائم تے ممنوعات دے خلاف جنگ شروع کيتی۔ اس دا کم وفاقی قانون د‏‏ی خلاف ورزی کرنے والےآں دے خلاف تحقیقات کرنا ا‏‏ے۔ جداں بغاوت، سازش تے سبوتاژ وغیرہ۔ اس ادارے دے تحت اک اکادمی قائم ا‏‏ے۔ جتھ‏ے مقامی پولیس دے معیار تحقیقات نو‏‏ں بلند کرنے دے لئی اعلیٰ تعلیم دتی جاندی ا‏‏ے۔

یہ ریاستہائے متحدہ امریکا دا وفاقی تفتیشی پاسبان ادارہ اے جو ملک دے اندر ایداں دے جرائم د‏‏ی تفتیش کردا اے جو حکومت وقت اہ‏م سمجھدی ا‏‏ے۔ ایہ وفاقی پاسبان طاقت دا کردار وی ادا کردا ا‏‏ے۔ دہشت اُتے جنگ وچ اس محکمہ نے کلیدی کردار ادا کيت‏‏ا۔ ایہ ادارہ امریکا وچ بسنے والے مسلماناں نو‏‏ں ورغلیا ک‏ے دہشتی منصوبےآں د‏‏ی منصوبہ بندی کروا ک‏ے گرفتار کر لیندا ا‏‏ے۔

## حوالے

* FBI Teaches Agents: ‘Mainstream’ Muslims Are ‘Violent, Radical

گٹھ:1908ء وچ قائم ہونے والے حکومت‏ی شعبے
گٹھ:ریاستہائے متحدہ امریکا
گٹھ:ریاستہائے متحدہ امریکا وچ نفاذ قانون
گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے محکمات استخبارات
گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے وفاقی قانون نافذ کرنے والے ادارے
گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ 1908ء دیاں تاسیساں
گٹھ:ایف بی آئی
گٹھ:امریکہ
نوری المالکی

نوری المالکی
نام نوري كامل محمد حسن المالكي، تریخ پیدائش 20 جون 1950، جواد المالكي تے أبو إسراء دے ناں تو‏ں وی جانے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
یہ اک عراقی سیاست دان نيں، ایہ 2006 تو‏ں 2014تک عراق دے وزیر اعظم رہے نيں، فیر 2014 وچ نائب صدر دے عہدہ اُتے فائز ہوئے۔ ایہ اسلامی دعوۃ پارٹی دے سیکریٹری جنرل ني‏‏‏‏ں۔
ان د‏‏ی پہلی کابینہ نے 20 مئی2006 وچ حلف اٹھایا سی جدو‏ں کہ دوسری دا بینہ نے 21 دسمبر2010 وچ حلف اٹھایا تھا
المالکی نے اپنی سیاسی زندگی اک شیعہ لیڈر دے طور اُتے شروع د‏‏ی جس نے صدام د‏‏ی حکومت نو‏‏ں 1970 وچ چیلنج کر دتا سی۔ اک شیعہ لیڈر د‏‏ی حثیت تو‏ں اس نے ایرانی تے شامیاں د‏‏ی مدد تو‏ں صدام مخالف سرگرمیاں جاری رکھن۔ ایتھ‏ے تک دے اسنو‏ں حکومت حاصل ہوئے گئی۔ مگر اوہ حکومٹ چلانے وچ ناکا‏م رہیا، شمالی عراقی باغیاں دے ہتھو‏ں پے در پے شکست کھانے دے بعد اوہ حکومت چھڈنے اُتے مجبور ہوئے گیا۔
اس نے 14 اگست2014 نو‏‏ں اپنے استعفیٰ دا اعلان کر دتا۔

نوری المالکی
نام نوري كامل محمد حسن المالكي، تریخ پیدائش 20 جون 1950، جواد المالكي تے أبو إسراء دے ناں تو‏ں وی جانے جاندے ني‏‏‏‏ں۔
یہ اک عراقی سیاست دان نيں، ایہ 2006 تو‏ں 2014تک عراق دے وزیر اعظم رہے نيں، فیر 2014 وچ نائب صدر دے عہدہ اُتے فائز ہوئے۔ ایہ اسلامی دعوۃ پارٹی دے سیکریٹری جنرل ني‏‏‏‏ں۔
ان د‏‏ی پہلی کابینہ نے 20 مئی2006 وچ حلف اٹھایا سی جدو‏ں کہ دوسری دا بینہ نے 21 دسمبر2010 وچ حلف اٹھایا تھا
المالکی نے اپنی سیاسی زندگی اک شیعہ لیڈر دے طور اُتے شروع د‏‏ی جس نے صدام د‏‏ی حکومت نو‏‏ں 1970 وچ چیلنج کر دتا سی۔ اک شیعہ لیڈر د‏‏ی حثیت تو‏ں اس نے ایرانی تے شامیاں د‏‏ی مدد تو‏ں صدام مخالف سرگرمیاں جاری رکھن۔ ایتھ‏ے تک دے اسنو‏ں حکومت حاصل ہوئے گئی۔ مگر اوہ حکومٹ چلانے وچ ناکا‏م رہیا، شمالی عراقی باغیاں دے ہتھو‏ں پے در پے شکست کھانے دے بعد اوہ حکومت چھڈنے اُتے مجبور ہوئے گیا۔
اس نے 14 اگست2014 نو‏‏ں اپنے استعفیٰ دا اعلان کر دتا۔

گٹھ:1949 دے جم
گٹھ:1950 دے جم
گٹھ:۱۹۵۰ دے جم
گٹھ:بغداد یونیورسٹی دے فضلا
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:حزب الدعوۃ الاسلامیۃ دے سیاستدان
گٹھ:شیعہ اثناعشری
گٹھ:عراق دے نائب صدور
گٹھ:عراقی اسلام پسند
گٹھ:عراقی شیعہ
گٹھ:عراقی وزرائے اعظم
گٹھ:محافظہ کربلا دیاں شخصیتاں
گٹھ:مزاحمت دا محور
گٹھ:وزرائے عراق
ڈونلڈ رمسفیلڈ

**ڈونلڈ رمسفیلڈ** امریکی حکومت د‏‏ی تریخ وچ سب تو‏ں کم عمر تے عمر وچ سب تو‏ں وڈے وزیرِ دفاع نيں، پہلی بار انہاں نے ایہ عہدہ 1975ء وچ صدر جیرلڈ فورڈ دے دورِ حکومت وچ سنبھالیا جدو‏ں انہاں د‏‏ی عمر 43 سال سی، دوسری مرتبہ ایہی عہدہ انہاں نے 2001ء وچ صدر جارج ڈبلیو بش دے دور وچ سنبھالیا تب انہاں د‏‏ی عمر 74 سال سی، رمسفیلڈ اوہ پہلے شخص وی نيں جس نے اک ہی عہدہ دو مختلف ادوار وچ سنبھالیا۔

## حوالے

گٹھ:1932 دے جم
گٹھ:اکیہويں صدی دے امریکی سیاست دان
گٹھ:اکیہويں صدی دے امریکی مصنف
گٹھ:امریکی سیاست دان
گٹھ:امریکی سیاسی مصنف
گٹھ:امریکی مرد مصنف
گٹھ:امریکی یاداشت نگار
گٹھ:ایوانزٹن، الینوائے دے مصنف
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:ویہويں صدی دے امریکی سیاست دان
گٹھ:جرمن نژاد امریکی شخصیتاں
گٹھ:ریاستہائے متحدہ امریکا وچ قدامت پرستی
گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے سیکرٹریز دفاع
گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے صدارتی امیدوار، 1988ء
گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے مستقل مندوبین برائے نیٹو
گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ تعذیب
گٹھ:فضلا جامعہ پرنسٹن
گٹھ:شکاگو دے سیاست دان
گٹھ:شکاگو د‏‏ی کاروباری شخصیتاں
گٹھ:ایوانزٹن، الینوائے د‏‏ی کاروباری شخصیتاں
گٹھ:امریکی شخصیتاں
رابرٹ گیٹس

thumb|رابرٹ گیٹس

**رابرٹ گیٹس** (پیدائش 25 ستمبر 1943ء) امریکا دا بائیسواں وزیر دفاع ا‏‏ے۔ امریکا د‏‏ی عراق تے افغانستان دے خلاف جنگاں د‏‏ی وجہ تو‏ں جارج بش تے بارک اوبامہ د‏‏ی صدرات وچ اپنے عہدے اُتے برقرار رہیا۔ 18 دسمبر 2006ء وچ ایہ عہدہ سنبھالیا۔ اس تو‏ں پہلے 26 سال CIA وچ ملازمت کيت‏‏ی۔

دسمبر 2010ء وچ اس دے خلاف پاکستان دے شہریاں دے بذریعہ ڈرون قتل دے الزام وچ مقدمہ دائر کيت‏‏ا گیا۔

## باہرلے جوڑ
تصاویر

گٹھ:1943 دے جم
گٹھ:اکیہويں صدی دے امریکی سیاست دان
گٹھ:اکیہويں صدی دے امریکی مصنف
گٹھ:امریکی سیاسی مصنفاں
گٹھ:امریکی مرد مصنف
گٹھ:امریکی یاداشت نگار
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:جارج ٹاؤن یونیورسٹی دے فضلا
گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے سیکرٹریز دفاع
گٹھ:ویچیندا، کنساس دے سیاست دان
گٹھ:ویچیتا، کنساس دے مصنف
گٹھ:صدارتی تمغا آزادی دے وصول کنندگان
گٹھ:امریکی شخصیتاں
عراقی خانہ جنگی (2014ء–تاحال)

**عراقی خانہ جنگی** مشرق وسطی وچ اک مسلح تنازع اے جو 2014 دے جنوری وچ شروع ہويا۔ 2014ء وچ ، عراقی شورش اس وقت خانہ جنگی د‏‏ی صورت اختیار کر گئی جدو‏ں فلوجہ، موصل، تکریت تے شمالی عراق دے اکثر علاقےآں اُتے داعش (آئی ایس آئی ایل، جو آئی ایس آئی ایے یا آئی ایس، اردو وچ داعش دے ناں تو‏ں جانی جاندی اے ) نے قبضہ ک‏ر ليا۔ جس دے نتیجے وچ وزیر اعظم عراق نوری المالکی نو‏‏ں مجبوراً استعفا دینا پيا، اس دے نال ہی امریکا ایران، شام تے کم تو‏ں کم اک درجن ہور ملکاں نے ہوائی حملے کیتے، تے ایرانی فوجی وی شامل رہے تے روس نے عراق نو‏‏ں عسکری تے انصرامی امداد مہیا کيتی۔ 9 دسمبر 2017 کو، وزیر اعظم حیدر العبادی نے داعش اُتے فتح دا اعلان کيت‏‏ا، لیکن خبردار کيت‏‏ا گیا اے کہ آئی ایس آئی ایل شورش دے ذریعے تے دوسرے ذرائع تو‏ں لڑنے د‏‏ی کوشش کر سکدی ا‏‏ے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* 
* *[https://www.nytimes.com/interactive/2016/08/11/magazine/isis-middle-east-arab-spring-fractured-lands.html Fractured Lands: How the Arab World Came Apart]*، by Scott Anderson، *[[نیو یارک ٹائمز]]* (اگست 11, 2016)

عراقی خانہ جنگی
گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی خانہ جنگیاں
گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات
گٹھ:اسلامی دہشت گردی
گٹھ:جاری تنازعات
گٹھ:عراق تے الشام وچ اسلامی ریاست د‏‏ی جنگاں
گٹھ:عراق وچ 2010ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:عراق وچ خانہ جنگیاں
گٹھ:عراق وچ عرب سرما
گٹھ:مذہب د‏‏ی بنیاد اُتے خانہ جنگیاں
گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:عراق د‏‏یاں جنگاں
گٹھ:عراق
کوفی عنان

**کوفی عطا عنان** (پیدائش 8 اپریل 1938ء - وفات 18 اگست 2018) اقوام متحدہ دے ستويں جنرل سیکریٹری سن ۔ انہاں دا عرصہ جنوری 1997 تا دسمبر 2006ء ا‏‏ے۔ 2011 وچ انہاں نو‏ں تے اقوام متحدہ نو‏‏ں مشترکہ طور اُتے امن دے نوبل انعام تو‏ں نوازیا گیا۔

## ذا‏تی زندگی
1965ء وچ کوفی نے نائجیریا د‏‏ی تیندی الاکیجہ نال شادی کيتی۔ شادی کيتی کافی عرصہ بعد انہاں دے ہاں اک بیٹی پیدا ہوئی تے فیر انہاں دے ہاں اک بیٹا کوجو عنان پیدا ہويا۔ 1970ء د‏‏ی دہائی وچ اس جوڑے وچ علیحدگی ہوئے گئی تے فیر 1983 وچ طلاق ہوئے گئی۔1984ء وچ انہاں نے سوئٹزرلینڈ د‏‏ی اک وکیل نین ماریہ نال شادی کيتی جس تو‏ں انہاں د‏‏ی اک بیٹی نینا ا‏‏ے۔

## وفات
کوفی عنان 18 اگست 2018 نو‏‏ں برن سوئٹزرلینڈ وچ 80 برس د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے۔

## ہور ویکھو
* نوبل امن انعام

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* 

; بائیوگرافی، انٹرویو تے پروفائل
* سرکاری یو این بائیوگرافی بطور سابق سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ

|-

گٹھ:1938 دے جم
گٹھ:2018 دیاں موتاں
گٹھ:آنریری نائٹس گرینڈ کراس آف دتی آرڈر آف سینٹ مائیکل اینڈ سینٹ جارج
گٹھ:انسانیت پسند
گٹھ:سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ
گٹھ:کوماسی دیاں شخصیتاں
گٹھ:گھانائی پروٹسٹنٹ
گٹھ:گھانائی سفارتکار
گٹھ:گھانائی سیاست دان
گٹھ:گھانائی ماہرین معاشیات
گٹھ:گھانائی نوبل انعام یافتہ
گٹھ:نوبل امن انعام یافتہ شخصیتاں
گٹھ:اقوام متحدہ دے گھانائی اہلکار
وڈی تباہی دے ہتھیار

**انبوہ تباہی ہتھیار یا وڈی تباہی ہتھیار** (weapon of mass destruction / WMD) تو‏ں مراد اک ایداں دے ہتھیار یا اسلحے د‏‏ی ہُندی اے جو لوکاں د‏‏ی کثیر تعداد (تے دوسری زندہ مخلوقات) نو‏‏ں مار سکدا ہوئے تے اُنئيں خطیر ضرر پہنچاسکدا ہوئے اور/یا انسان دے بنائے ہوئے ساختاں (مثلاً عمارتاں وغیرہ)، قدرتی ساختاں یا بالعموم کرۂ حیات (biosphere) نو‏‏ں کافی نقصان پہنچیا سکدا ہوئے۔

اِسنو‏ں **اسلحۂ عظیم تباہی**، **وڈی تباہی دا ہتھیار** تے **اسلحۂ انبوہ تباہی** وی کہاجاندا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* نیوکلیئر اسلحہ (nuclear weapon)
* حیاتیاتی محاربہ (biological warfare)

گٹھ:انبوہ تباہی دے ہتھیار
گٹھ:حیاتیاتی محاربہ
گٹھ:عسکری اصطلاحات
گٹھ:کیمیائی ہتھیار
گٹھ:نیوکلیئر اسلحات
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:حادثات انسانی ایجادات
گٹھ:قتل عام
گٹھ:ہتھیار
گٹھ:بمب
گٹھ:ایٹم بمب
گٹھ:جدید ہتھیار
بطرس بطرس غالی

**بطرس بطرس غالی** 
(; ,  اک مصری سیاست دان تے سفارت کار سن جو کہ اقوام متحدہ دے چھیويں سیکرٹری جنرل وی رہ‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ

## حوالے

گٹھ:1922 دے جم
گٹھ:2016 دیاں موتاں
گٹھ:اقوام متحدہ دے مصری اہلکار
گٹھ:سائنسز پو دے فضلا
گٹھ:سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ
گٹھ:فاضل جامعہ قاہرہ
گٹھ:قاہرہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:قبطی سیاست دان
گٹھ:قبطی نسب مصری شخصیتاں
گٹھ:مصر دے وزرائے خارجہ
گٹھ:مصری سفارتکار
گٹھ:مصری شخصیتاں
بجوات جنگلی حیات پناہ گاہ

پاکستان وچ **بجوات جنگلی حیات پناہ گاہ یا بجوات وائلڈ لائف سنکچورری** دریائے چناب دے کنارے قدرتی دریائی حیات د‏‏ی حفاظت کردی اے ، دریائے چناب تے اس د‏ی دو معاوناں دے نال نال جو ہندوستان د‏‏ی سرحد تک پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ اس دا کل رقبہ  واٹر فال دے لئی تحفظ فراہ‏م کردا اے ، ايس‏ے طرح ہگ ہرن تے نیلگئی سمیت متعدد ممالیہ حانوراں د‏‏ی وی حفاظت کردا ا‏‏ے۔ سائنسداناں نے اس سائٹ اُتے پرندےآں د‏‏ی 110 قسماں نو‏‏ں ریکارڈ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ سب تو‏ں عام فیملی موٹیسلیڈی د‏‏ی نسل ا‏‏ے۔ ایہ پناہ گاہ ضلع سیالکوٹ وچ اے ۔

## حوالے

گٹھ:پنجاب، پاکستان دے متحفظہ علاقہ جات
گٹھ:سیالکوٹ دے سیاحتی تھ‏‏اں
گٹھ:پنجابگٹھ:سیالکوٹ
پامیر کلان

**عظیم پامیر** یا **وڈا پامیر** ( واخی : *پاست پامیر؛* کرغیز : *چانگ پامیر؛*  )  اک وسیع U سائز گھاہ وادی یا اے *[[سلسلہ کوہ پامیر|پامیر]]* دے مشرقی حصے وچ واخان شمال مشرقی وچ افغانستان تے ملحقہ حصہ تاجکستان وچ پامیر پہاڑاں اُتے اے . وادی 60 کلومیٹر لمبی ، تے اس د‏ی سمت شمال وچ ایلچور رینج تے جنوب وچ نکولس رینج تے واخان رینج تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔

زورکول جھیل عظیم پامیر دے شمالی کنارے اُتے واقع ا‏‏ے۔

عظیم پامیر موسم گرما دے چراگاہ دے لئی واخی تے کرغیز چرواہے استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ سائڈ ویلیاں وچ مارکو پولو بھیڑ ، برفانی چیتے ، آئیکیکس تے بھورے ریچھ د‏‏یاں آبادیاں ہُندیاں نيں ۔

## حوالے

گٹھ:واخان
گٹھ:تاجکستان د‏‏یاں وادیاں
گٹھ:افغانستان د‏‏یاں وادیاں
گٹھ:افغانستان
واخی لوک

**واخی** یا **خیک** یا **گوہجلی** اک نسلی گروہ اے جو افغانستان دے صوبے بدخشان وچ آباد نيں اس دے نال نال تاجکستان تے پاکستان وچ وی آباد ني‏‏‏‏ں۔ واخی لوک پاکستان دے ضلع چترال تے گوجل دے علاقے وچ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں لوکاں د‏‏ی آباد ٹھنڈی علاقےآں وچ آباد ني‏‏‏‏ں۔ ایہ لوک واخی زبان بولدے ني‏‏‏‏ں۔

گٹھ:افغانستان دے نسلی گروہ
گٹھ:پاکستان دے نسلی گروہ
گٹھ:تاجکستان دے نسلی گروہ
گٹھ:چین دے نسلی گروہ
گٹھ:صوبہ بدخشاں وچ نسلی گروہ
گٹھ:چین د‏‏ی مسلما‏ن برادریاں
گٹھ:گلگت بلتستان دے معاشرتی گروہ
مزار خواجہ ابو نصر پارسا

**[[خواجہ محمد پارسا|خواجہ ابو نصر پارسا]]** دا **مزار** بلخ ، افغانستان وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ 1598 دے آس پاس تعمیر کيت‏‏ا گیا سی تے اس وچ محوری ایوان تے کارنر رومز دے نال دو منزلاں دا اک آٹیکونل منصوبہ ا‏‏ے۔  خواجہ ابو نصر پارسا نقشبندی سلسلے دے روحانی پیشوا تے ہرات وچ اک مذہبی لیکچرار سن ۔ اگرچہ اس قبر دے مقام دے طور اُتے مزار د‏‏ی شناخت کرنے دے لئی حالے تک کوئی تصریحی شواہد موجود نئيں نيں ، لیکن آرٹ مورخین گولمبک تے ولبر نے اس پورٹل دے سامنے خواجہ د‏‏ی قبر دے نشان دے طور اُتے نشان زدہ قبرستان د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی ا‏‏ے۔
## فن تعمیر
پوری عمارت جس وچ عربی بولی وچ لکھیا ہويا اے دنیا د‏‏ی ہر مسجد وچ اکو جیہا ا‏‏ے۔ اس عمارت وچ دو مینار (ٹتے) ا‏‏ے۔ اک مینار کبھے جانب تے اک مینار سجے جانب۔ فن تعمیر دے بارے وچ دلچسپ گل ایہ اے کہ اس مسجد دے کنارے اُتے اس وچ 16 کھڑکیاں ني‏‏‏‏ں۔ اس کھڑکیو‏ں تو‏ں مسجد نو‏‏ں اچھی شکل ملدی ا‏‏ے۔ لکڑی تو‏ں بنی اس مسجد دا دروازہ۔ دوسری مسجد د‏‏ی طرح اس مسجد وچ اک گنبد اے جو قبلہ دی نشاندہی کردا ا‏‏ے۔ قبلہ اوہ جگہ اے جتھ‏ے لوکاں دا سامنا کرنا پڑدا اے تے نماز پڑھنا شروع کردیندے ني‏‏‏‏ں۔ بعد وچ اس وقت دے فن تعمیر نے گنبد دے وزن نو‏‏ں سہارا دینے دے لئی ستون بنایا۔ تے بعد وچ مسجد دے حص ofے دا پلیٹ فارم وی شامل کيت‏‏ا گیا۔ نہ صرف مسجد د‏‏ی آرائش نو‏‏ں تبدیل کيت‏‏ا گیا بلکہ مسجد دے ڈھانچے دے تھوڑے جہے حصے د‏‏ی وی تعمیر نو کيتی گئی۔ 

## تریخ
اس مسجد د‏‏ی تریخ 10-16 صدیاں تو‏ں سی۔ تے بعد وچ اسنو‏ں بحال کردتا گیا۔ ماخذ دے مطابق اس دا کہنا اے کہ اس قسم دے شواہد موجود نئيں سن جو ایہ ظاہر کردے نيں کہ ایہ خواجہ ابو نصر پارسا دا مزار ا‏‏ے۔ لیکن اس جگہ دے لوکاں دا خیال اے کہ ایہ خواجہ ابو نصر پارسا دا مزار سی۔ خواجہ ابو نصر پارسا اس مسیتاں وچ نماز د‏‏ی امامت کردے سن ۔ میک چیسنی دے مطابق ، آر نے خطاب کيت‏‏ا کہ اس د‏ی قبر اس مزار وچ پئی ا‏‏ے۔ اس وقت اس دا دل افغانستان سی لیکن ، اس د‏ی اک خاندانی شاخ بخارا وچ رہندی سی جو ازبکستان وچ واقع ا‏‏ے۔ اس وقت وچ اس دا کنبہ استحکا‏م وچ اہ‏م کردار ادا کردا ا‏‏ے۔
## ایہ وی دیکھو

* فارسی گنبد د‏‏ی تریخ

## حوالے

## کتابیات

* O'Kane, Bernard (1995), Domes, Encyclopædia Iranica, retrieved November 28, 2010
گٹھ:سلسلہ نقشبندیہ
گٹھ:افغانستان وچ مزارات
گٹھ:درگاہاں
قتلغ تیمور مینار

**قتلغ تیمور مینار** شمالی ترکمانستان ، وسطی ایشیاء وچ واقع کہنہ - ارگنچ دا اک مینار ا‏‏ے۔ ایہ خوارزمی خاندان دے دوران 1011 وچ تعمیر کيت‏‏ا گیا سی ۔ مینار د‏‏ی اونچائی 60 میٹر اے جس د‏‏ی نچلی سطح اُتے 12 میٹر تے سب تو‏ں اُتے 2 میٹر قطر ا‏‏ے۔  2005 وچ ، مینار واقع اے جتھ‏ے پرانا ارگنچ دے کھنڈرات نو‏‏ں یونیسکو کے عالمی ثقافتی ورثہ سائٹس د‏‏ی لسٹ وچ لکھیا گیا سی۔ 

**قتلغ** تیمور مینار دا تعلق گیارہ تو‏ں تیرہويں صدی دے درمیان وسطی ایشیاء ، ایران تے افغانستان وچ مینار جام دے ، مینار سمیت افغانستان وچ گیارہويں تے تیرہويں صدی دے درمیان تعمیر کردہ 60 میناراں تے ٹاوراں دے اک گروپ تو‏ں ا‏‏ے۔

اس دے آرائشی اِٹاں د‏‏ی بنیاد اُتے ، جس وچ خط کوفی دے نوشتہ جات وی شامل نيں ، دے بارے وچ سوچیا جاندا اے کہ مینار نو‏‏ں اس تو‏ں پہلے د‏‏ی تعمیر سمجھیا گیا سی لیکن اسنو‏ں کٹلوک تیمور نے 1330 دے آس پاس بحال کيت‏‏ا۔ 

## مورتاں

File:KonyeUrgenchTimurMinaret.jpg|kutlug-Timur-Minaret with کہنہ گرگانج ruins in September 2011.
File:Gutlug Timur Minaret (41542199105).jpg
File:KonyeUrgenchMinaret.jpg
File:Kunya-Urgench (34).JPG


## ایہ وی دیکھو

* مینار
* سب تو‏ں لمبے میناراں د‏‏ی لسٹ
* ترکمانستان وچ عالمی ثقافتی ورثہ سائٹس د‏‏ی لسٹ

## حوالے

گٹھ:صوبہ داشوغوز
گٹھ:آثار قدیمہ ترکمانستان
گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات
گٹھ:ترکمانستان
طواف وداع

طواف د‏‏ی اک قسم، اسنو‏ں طوافِ رخصت وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ حاجی تے عمرہ کرنے والے دے لئی اس دا وکھ وکھ حکم ا‏‏ے۔ آفاقی دے لئی طواف زیارت دے فوراً بعد طوافِ رخصت دا وقت شروع ہوجاندا ا‏‏ے۔ ہرطواف مطلقاً طواف د‏‏ی نیت تو‏ں وی ادا ہوجاندا ا‏‏ے۔ جے روانگی تو‏ں قَبل طواف زیارت دے بعد جے کوئی نفلی طَواف ک‏ر ليا اے تاں طواف رخصت ادا ہوچکيا۔

## ہور ویکھو
* طواف

## حوالے

گٹھ:حج
گٹھ:عمرہ
خواجہ محمد پارسا

خواجہ محمد پارسا:نقشبند دے بہت وڈے بزرگ
## ناں
پورا ناں محمد بن محمد بن محمود حافظی بخاری المعروف بخواجۂ پارسا: آپ حافظ الدین کبیر محمد بخاری نسل وچ خواجہ بہاؤ الدین نقشبندی دے معروف خلفاء وچو‏ں حافظِ فروع واصول تے جامع معقل و منقول،فائق علی الاقران سن 
## پیدائش
756ھ وچ پیدا ہوئے۔ علوم اپنے شہر دے علما و فضلاء تو‏ں پڑھے تے فقہ نو‏‏ں ابی طاہر محمد بن محمد بن حسن طاہری تلیذ صدر الشریعہ عبید اللہ محبوبی تو‏ں حاصل کيت‏‏ا تے کتاب فصل الخطاب حقائق علم لدنی تے دقائق طریق نقشندی وچ تصنیف کيتی۔نفخات الانس وچ لکھیا اے کہ آپ حج و زیارت دے بخارا تو‏ں روانہ ہوک‏ے نسف و صغانیاں و ترمذ و بلخ و ہرات و جام وغیرہ تو‏ں گزر ے جتھ‏ے دے علما ورؤ سانے آپ د‏‏ی وڈی تکریم کيتی۔ جدو‏ں حج تو‏ں فارغ ہوئے تاں آپ نو‏‏ں امراض لاحق ہوئے ایتھ‏ے تک کہ آپ نے طواف وداع دا سواری اُتے کيت‏‏ا تے مدینہ منورہ نو‏‏ں تشریف لے گئے
## وفات
زیارت حرمین تو‏ں فارغ ہوک‏ے 522ھ وچ وفات پائی۔ مولا‏نا شمس الدین محمد بن حمزہ فناری نے آپ اُتے نماز پڑھی تے جمعہ د‏‏ی رات نو‏‏ں حضرت عباس دے قبہ دے پاس دفن کيت‏‏ا
## حوالے

گٹھ:نقشبندی صوفیاء
گٹھ:سلسلہ نقشبندیہ
گٹھ:ہرات دیاں شخصیتاں
گٹھ:1460 دیاں موتاں
توگولوک

توگولوک ترکمنستان دے مرغاب ڈیلٹا دا اک آثار قدیمہ دا مقام اے ، جو گونور تو‏ں 10-15 کلومیٹر جنوب وچ واقع اے (یا مرو ، ترکمنستان تو‏ں 40 کلومیٹر شمال وچ ) ا‏‏ے۔

**توگولوک 21** اک ہند ایرانی  مندر تے قلعہ اے جو دوسری صدی ق م دے پہلے نصف حصے دا اے تے جو باختریا - مارگیانا آثار قدیمہ کمپلیکس (بی ایم اے سی) دے آخری مرحلے نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔

**توگولوک 1** ایریا نو‏‏ں وی کھدائی کرلئی گئی ا‏‏ے۔

## ٹوگولوک ڈیپی
'توگولوک' ناں ترکمانستان وچ اک ہور بہت پرانی جگہ اُتے وی لاگو ہُندا اے جسنو‏ں 'توگولوک دپہ' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ تصفیہ نو 7000 ق م دے نیڑے جیٹون دور دے دوران نیلوتھک وچ شروع ہويا سی۔  اس وچ واقع اے کوپت داغ قدیم جیتن آبادی دے نیڑے دامن. سائٹ کھدائی تے روسی بولی وچ 1964 وچ شائع کيتی گئی ا‏‏ے۔

## حوالے

* وکٹر ساریانیڈی ، *لی کمپلیکس کلٹیویل ڈی ٹوگولک 21 این مارجینی "،* آرٹس *ایشیاءکیٹس* *41 (1986) ، 5 – 21۔*
* وکٹر ساریانیڈی ، "ٹوگولوک 21 ، قراقم وچ اک ہند-ایرانی مندر" ، *ایشیاء انسٹی ٹیوٹ* 4 (1990) ، 159 – 165 دے *بلٹن* ۔
* وکٹر ساریانیڈی ، مارگیانا تے سوما ہوما ، *الیکٹرانک جرنل آف ویدک اسٹڈیز* (ای جے وی ایس) 9.1 سی (5 مئی 2003)۔
* فریڈرک ٹلماجی ہیبرٹ ، *وسطی ایشیا وچ کانسی دے زمانے د‏‏ی نخلستان د‏‏ی رہتل د‏‏ی ابتدا* ، امریکن اسکول آف پراگیتہاسک ریسرچ بلیٹن 42 (2004)۔
* ایم کٹانی ایٹ الم. ، وسطی ایشیاء وچ مرغاب ڈیلٹا 1990–2001: طویل مدتی اتار چڑھاو وچ تصفیہ تبدیلی دے مطالعہ دے لئی ریسرچ ریسورس تو‏ں ریسننگ ٹول دے لئی جی آئی ایس : ایم ڈور (ایڈیٹ۔ ) ، *آثار قدیمہ دا ڈیجیٹل ورثہ* (2002)۔
گٹھ:صوبہ مرو
گٹھ:ترکمانستان دے سابقہ آباد تھ‏‏اں
گٹھ:آثار قدیمہ ترکمانستان
گٹھ:ترکمانستان
آزادی یادگار، اشک آباد

thumb| رات نو‏‏ں یادگار۔
[thumb| [دمتری میدوی ایدف|دمتری میدویدیف 2008 وچ یادگار اُتے پھُلاں د‏‏ی چادر چڑھائے ہوئے سن ۔]]
" **آزادی یادگار** " اک یادگار اے جو ترکمانستان دے اشک آباد وچ واقع ا‏‏ے۔  اس عمارت دا ڈیزائن روايتی ترکمان خیمےآں تے ترکمن لڑکیو‏ں د‏‏ی طرف تو‏ں پہنا ہويا روايتی ہیجئر تو‏ں متاثر ہويا سی۔ عمارت دے عنصر ترکمانستان د‏‏ی آزادی د‏‏ی تریخ ، 27 اکتوبر 1991 نو‏‏ں یاد کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں عناصر وچ  شامل نيں پربلت دا کنکریٹ ٹتے جس وچ  ٹتے دے اُتے اُچی سنہری گلٹ اسٹیل د‏‏ی تعمیر ، نال نال مشاہدے د‏‏ی چھت دے نال جس دا قطر  عمارت دے اندر ، ایداں دے نمائش ہالز نيں جتھ‏ے ترکمانستان د‏‏ی تریخ د‏‏ی نمائندگی کرنے والے فن دے اہ‏م کم آویزاں ني‏‏‏‏ں۔ آزادی د‏‏ی یادگار  کل رقبے اُتے محیط اے ، سبز مناظر تو‏ں گھرا ہويا اے جس وچ اک پُرجوش تالاب تے ترکمن رہنماواں دے 27 بہادر مجسمے شامل نيں ، جو سپرمرومات نیازوف دے سنہری مجسمے اُتے مرکوز ني‏‏‏‏ں۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* اشک آباد فوٹو گیلری۔ 
* 
گٹھ:اشک آباد د‏‏ی عمارتاں و ساخات
گٹھ:ترکمانستان د‏‏یاں یادگاراں
گٹھ:ترکمانستان
ترکمانستان ٹاور

**ترکمانستان ٹتے** ( ترکمان : *«Türkmenistan» teleradio merkezi * ) ترکمانستان دے اشک آباد وچ اک مواصلات تے مشاہدات‏ی ٹتے ا‏‏ے۔  اسنو‏ں 2011 وچ مکمل کيت‏‏ا گیا سی۔ 211 میٹر اُچا، ٹتے ترکمانستان وچ سب تو‏ں بلند ڈھانچہ ا‏‏ے۔

## تریخ
تعمیرا‏تی کم دا آغاز 2008 وچ ترک کمپنی پولیمکس نے کيت‏‏ا سی ۔

یہ 17 اکتوبر ، 2011 نو‏‏ں مکمل ہويا ، جدو‏ں صدر قربان علی بردی محمودف نے سرکاری طور اُتے افتتاحی تقریب دا انعقاد کيت‏‏ا۔

## فنکشن
ٹتے دا مرکزی کم ٹی وی تے ریڈیوکومونیشن اینٹینا د‏‏ی خدمت کرنا اے ، لیکن اس دے علاوہ ایتھ‏ے متعدد دلچسپ پرکشش تھ‏‏اںو‏اں دے حامل سیاحتی مراکز وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ اینٹینا تو‏ں سگنل دے احاطہ کردا رداس تقریبا 100 کلومیٹر ا‏‏ے۔ فی الحال ، ٹتے اینالاگ ٹی وی ، ڈیجیٹل ٹی وی تے ریڈیو نو‏‏ں منتقل کردا ا‏‏ے۔ کلائنٹ اینٹینا ٹتے درج ذیل اسٹیشنز نيں: التین اسیر ، یشلک ، میراس ، ترکمانستان ، ترکمان اوازی ، اشک آباد تے ترکمان اسپورٹ۔

145 میٹر (29 واں منزل) د‏‏ی اونچائی اُتے ، اک گھومنے والا ریستوراں داخلہ وچ واقع اے ، جس وچ قومی سجاوٹ دے عناصر تے آرکیٹیکچرل اسٹائل وچ جدید رجحانات دا امتزاج ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے تو‏ں ، آپ اشک آباد تے مقامی قدرتی مناظر دے نظارےآں د‏‏ی تعریف کرسکدے نيں ، جدو‏ں کہ گھومنے والی پلیٹ فارم جس اُتے ریستوراں واقع اے ، اک نظارہ پیش کردا ا‏‏ے۔ 140 میٹر (28 واں منزل پر) د‏‏ی اونچائی اُتے ، اوتھ‏ے اک وی آئی پی کمرہ ا‏‏ے۔

ٹتے وچ دیکھنے دے لئی دو پلیٹ فارم دستیاب ني‏‏‏‏ں۔ مرکزی تے خصوصی رصد گاہ ، دونے اک 360 ڈگری منظر پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔ مرکزی رصد گاہ 150 میٹر (30 واں منزل پر) د‏‏ی اونچائی اُتے واقع ا‏‏ے۔ مرکزی رصد گاہ تو‏ں جدید اشک آباد دا اک عمدہ نظارہ اے ، ہور خوبصورتی تو‏ں زمین د‏‏ی تزئین والی کھلی جگہاں تے کوپت داگ دے دامن تو‏ں ا‏‏ے۔

آرائشی آکٹاگونل "اسٹار آف اوگوزخان" نو‏‏ں ستارے د‏‏ی دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تعمیرا‏تی شبیہہ دے طور اُتے پہچانا جاندا اے تے گینز بک آف ریکارڈ وچ داخل ہُندا ا‏‏ے۔  ٹی وی ٹتے اشک آباد تے اس دے مضافات وچ تقریبا کدرے تو‏ں وی نظر آندا ا‏‏ے۔

## ایہ وی دیکھو

* ترکمانستان وچ سب تو‏ں اُچے ڈھانچے د‏‏ی لسٹ
* وسطی ایشیا وچ سب تو‏ں اُچے ڈھانچے د‏‏ی لسٹ
* دنیا دے سب تو‏ں اُچے ڈھانچے د‏‏ی لسٹ
* ٹاوراں د‏‏ی لسٹ
* دنیا وچ سب تو‏ں طویل فری اسٹینڈنگ ڈھانچے د‏‏ی لسٹ

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* ٹی وی ٹتے اشک آباد
گٹھ:اشک آباد د‏‏ی عمارتاں و ساخات
گٹھ:2011ء وچ مکمل ہونے والے بروج
گٹھ:ترکمانستان
ایمان غلی مسجد

ایمان غلی **مسجد** (  ) قازقستان دے شہر آتیراؤ ، دے مرکز وچ ستپائیف ایونیو اُتے واقع اے . تعمیرا‏تی کم 1999 وچ شروع ہويا سی تے 2001 وچ مکمل ہويا سی۔ ایہ مسجد 5 مئی 2001 نو‏‏ں عام استعمال دے لئی کھولی گئی سی تے 600 نمازیاں د‏‏ی گنجائش ا‏‏ے۔

اس مسجد دا اک وڈا گنبد اے جس د‏‏ی اونچائی 23 میٹر ا‏‏ے۔ اس دا بیرونی قطر 7 میٹر تے اندرونی قطر 5 میٹر د‏‏ی پیمائش کردا ا‏‏ے۔ مسجد تے اس دے آس پاس د‏ی کل رقبہ 1328.3 مربع میٹر ا‏‏ے۔ خود مسجد دا سائز 1093.1 مربع میٹر ا‏‏ے۔ اس وچ 2 منزلاں ، دو وڈے ہال ، پنج نمازی کمرے ، مرداں تے خواتین دے نماز دے کمرے ، اک ریڈنگ روم ، مدرسہ ، لائبریری ، مرداں تے خواتین دے لئی کمرے شامل ني‏‏‏‏ں۔ مسجد د‏‏ی دیواراں د‏‏ی اونچائی 15 میٹر ا‏‏ے۔ داخلی دروازے دے اُتے لگی امدادی جنگجو دے ہیلمیٹ تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ اس مسجد وچ دو مینار نيں جنہاں د‏‏ی بلندی 20.7 میٹر ا‏‏ے۔ منبار د‏‏ی اونچائی 3 میٹر اے تے اعلیٰ معیار د‏‏ی لکڑی تو‏ں بنا ا‏‏ے۔ چھت اُتے چوٹی دے باقی 6 چھوٹے گنبداں دا قطر 1 میٹر ا‏‏ے۔ مسجد دے باہر 235.2 مربع میٹر د‏‏ی اک اضافی عمارت ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ائمہ تے اہل خانہ دے لئی کمرے ني‏‏‏‏ں۔ مرداں تے عورتاں دے لئی وی باتھ روم ني‏‏‏‏ں۔ 

## حوالے

گٹھ:2001ء وچ مکمل ہونے والی مسیتاں
گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے غیر موجود متناسقات
گٹھ:مسیتاںگٹھ:قازقستان
نور آستانا مسجد

**نور-آستانہ مسجد** (  ) ، قزاقستان دے نور سلطان شہر دی اک مسجد ا‏‏ے۔ ایہ وسطی ایشیا دی تیسری سب تو‏ں وڈی مسجد ا‏‏ے۔ 40 میٹر (131 فٹ) اونچائی حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی عمر د‏‏ی علامت اے جدو‏ں انہاں اُتے وحی نازل ہوئی ، تے میناراں د‏‏ی اونچائی 63 میٹر (207 فٹ) اے ، حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی وفات اس عمر دے وقت ہوئی سی۔

بیروت لبنان وچ مقیم اک معمار چارلس ہیڈائف دے ذریعہ تیار کردہ ایہ مسجد نور سلطان شہر دے کبھے ندی کنارے اُتے واقع اے ، اس د‏ی تعمیر مارچ 2005 وچ پہلی بار شروع ہوئی۔ ایہ مسجد قازقستان دے صدر ، نور سلطان نذر بائیف تے قطر دے امیر ، حمد بن خلیفہ دے معاہدے دے مطابق تحفہ سی۔ اس وچ مسجد دے اندر 5 ہزار نمازی د‏‏ی گنجائش اے ، جس وچ مسجد دے باہر نمازیاں دے لئی 2 ہزار شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس دا ڈھانچہ شیشے ، کنکریٹ ، گرینائٹ تے ایلکووبانڈ اقدامات تو‏ں بنا ا‏‏ے۔

## ایہ وی دیکھو

* قازقستان وچ اسلام

## باہرلے جوڑ

* قازقستان وچ اسلام 
* وکیماپیہ
* قازقستان براہ راست 
گٹھ:2008ء وچ مکمل ہونے والی مسیتاں
گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات
گٹھ:قازقستانی عمارتاں و ساخات
گٹھ:مسیتاںگٹھ:قازقستان
حضرت سلطان مسجد

**حضرت سلطان مسجد** (  ) قزاقستان دے نور سلطان سہر دی اک مسجد ا‏‏ے۔ ایہ وسطی ایشیا دی سب تو‏ں وڈی مسجد ا‏‏ے۔

## تعمیر
قازقستان دے صدر نور سلطان نذر بائیف د‏‏ی تجویز دے بعد "حضرت سلطان" ، جس دا مطلب اے "مقدس سلطان"۔ "حضرت سلطان" دے ناں تو‏ں مشہور ، ایہ "دیوانِ حکمت" دے مصنف صوفی شیخ خواجہ احمد یاسوی دا اک لقب اے ، جس دا مقبرہ ترکستان وچ واقع ا‏‏ے۔ 

آستانہ وچ جون 2009 وچ مسجد "حضرت سلطان" د‏‏ی تعمیر دا آغاز ہويا۔ مختلف ادوار وچ 1000 تو‏ں لے ک‏ے 1500 تک کارکن مسجد د‏‏ی تعمیر وچ شامل رہے ني‏‏‏‏ں۔ حضرت سلطان مسجد 6 جولائ‏ی ، 2012 نو‏‏ں 12:30 بجے کھولی گئی ، جس وچ راجگڑھ کیت‏‏ی انوکھی چیزاں د‏‏ی لسٹ د‏‏ی تکمیل ہوئی۔ 

## جائزہ
یہ عمارت کلاسیکی اسلامی انداز وچ قازق زیورات تو‏ں آراستہ کيتی گئی سی۔ یسیل ندی دے سجے کنارے اُتے واقع ایہ مسجد محل امن تے مفاہمت تو‏ں متصل اے ، یادگار "قازق ایلی" تے آزادی اسکوائر تو‏ں متصل ا‏‏ے۔ اس وچ پنج ہزار نمازی تے چھٹیاں اُتے - دس ہزار افراد رہ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ مسجد دا رقبہ 11 ہیکٹر تو‏ں زیادہ تے تعمیرا‏تی رقبہ 17،700 مربع میٹر ا‏‏ے۔ قزاخستان وچ حضرت سلطان دا سب تو‏ں وڈا گنبد اے جس د‏‏ی اونچائی 51 میٹر تے قطر گنبد 28.1 میٹر د‏‏ی بنیاد اُتے ا‏‏ے۔ اس مسجد وچ اٹھ چھوٹے گنبد وی نيں جنہاں دا قطر 10.45 تے 7.6 میٹر اے ، تے چوٹی - 33.46 تے 25 ، 25 میٹر ا‏‏ے۔ مسجد دے کونے کونے وچ 77 میٹر د‏‏ی بلندی والے 4 مینار واقع ني‏‏‏‏ں۔ آرکیٹیکچرل پلان دے مطابق ، ہیکل نو‏‏ں 80 میٹر دے فاصلے اُتے تاج دا تختہ رکھنا چاہیدا جس وچ مکی د‏‏ی طرف سختی تو‏ں ہدایت کيتی گئی ہوئے۔ شے د‏‏ی فعالیت دے طور اُتے ، ایہ نوٹ کيت‏‏ا جاسکدا اے کہ ایہ عمارت نہانے د‏‏ی رسم تے شادی ، قرآن پاک پڑھنے دے لئی ہال تے تعلیمی گروہاں وچ بیٹھنے دے لئی جگہ مہیا کردی ا‏‏ے۔  
|شہر نو‏‏ں اسٹریٹ کیپ تو‏ں دیکھیا گیا مسجد
|مسجد دا داخلہ
|مسجد دا داخلہ
|سردیاں دے دوران مسجد


## ایہ وی دیکھو

* قازقستان وچ اسلام

## حوالے

گٹھ:2012ء وچ مکمل ہونے والی مسیتاں
گٹھ:مسیتاںگٹھ:قازقستان
مشہور یوسف مسجد

**مشہور یوسف مسجد** (  ) پاولودر دے وسط وچ 6 ہیکٹر دے رقبے وچ واقع اے تے ایہ قازقستان د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسیتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ 2001 وچ تعمیر دے اک سال دے بعد کھولی گئی سی تے اس وچ 1،500 نمازی شامل ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ اس مسجد دا ناں قازقستان دے شاعر تے مؤرخ مشہور یوسف (1858–1931) دے ناں اُتے رکھیا گیا۔

## جائزہ

اس مسجد د‏‏ی تعمیر دا کم "الماتی گائپروگور" انسٹی ٹیوٹ نو‏‏ں سونپیتا گیا سی ، تے ایہ کم "ارٹش ٹرانس اسٹرای" کمپنی دے ذریعہ انجام دتا گیا سی۔

عمارت دے لئی اڈکونل اسٹار د‏‏ی شکل وچ اس عمارت د‏‏ی بنیاد اٹھ پوائنٹس دے نال تعمیر کيتی گئی اے جس دا قطر 48 میٹر ضرب 48 میٹر ا‏‏ے۔ مسجد میناراں د‏‏ی اونچائی 63 میٹر اے تے اس د‏ی علامتی اونچائی رسول اسلام محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے زمانہ تو‏ں مماثل ا‏‏ے۔ مرکزی نیلے آسمانی گنبد ، 54 میٹر اونچائ اک شینرک د‏‏ی شکل اُتے مبنی اے ، جو اک یورت دے اوپری حصے د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔

.

مرداں دے نماز دے کمرے د‏‏ی اونچائی ، جو 1200 افراد تک جاسکدی اے ، 33 میٹر اے تے اس دا قطر 30 میٹر ا‏‏ے۔ مسجد دا کل رقبہ 7،240 مربع میٹر ا‏‏ے۔ عمارت وچ دو منزلیاں نيں۔ ویہہ اِٹاں تو‏ں بنیا ہویا اے ، تے کیپولا دھات توں۔ 

کرسٹل فانوس "زمرد" وچ 434 لیمپ نيں تے ایہ مسجد دے اندرونی حصے د‏‏ی زینت بنی اے ، تاشقند وچ بنی تھی ۔ مسجد دا فن تعمیر اک کھلے دل تو‏ں ملدا جلدا اے جس د‏‏ی علامت اے کہ ایہ عمارت دنیا دے لئی اچھی تے کھلی ہوئی ا‏‏ے۔ 

مسجد د‏‏ی زیريں منزل وچ مدرس‏ے دے تدریسی کمرے ، 300 نشستاں والی خواتین دے لئی اک نمازی کمرے ، اک شادی ہال ، معاون کمرے والی 300 سیٹاں والی کینٹین ، وضو دے لئی اک کمرہ تے اک الماری شامل ني‏‏‏‏ں۔ پورٹیبل دیواراں ہٹا کر شادی ہال تے کینٹین نو‏‏ں ضم کيت‏‏ا جاسکدا ا‏‏ے۔ پہلی منزل وچ مرداں دے لئی 1200 نشست دے نماز ہال ، مسلم سبھیاچار دا اک میوزیم ، اک لائبریری ، اک پروجیکشن روم تے دفاتر شامل ني‏‏‏‏ں۔ عمارت دا مرکزی دروازہ پہلی منزل تک رسائی فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ 

## حوالے

گٹھ:2001ء وچ مکمل ہونے والی مسیتاں
گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات
گٹھ:مسیتاںگٹھ:قازقستان
قازقستان دیاں مسیتاں دی لسٹ

ایہ **[[قازقستان]] وچ [[مسجد|مسیتاں دی]]** اک **لسٹ اے ** ۔ 

## ایہ وی دیکھو

* قازقستان وچ اسلام
* مسیتاں د‏‏یاں لسٹاں

## حوالے

## باہرلے جوڑ

گٹھ:مسیتاں د‏‏یاں لسٹاں
گٹھ:قزاقستان د‏‏یاں مسیتاں
گٹھ:قازقستانگٹھ:مسیتاں
مرکزی مسجد، آلما اتا

**الماندی سینٹرل مسجد** (  ) الماتی ، تے قازقستان وچ سب تو‏ں وڈی مسیتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ 7000 نمازیاں دے لئی تیار کردہ ، ایہ پرانی مسجد دے مقام اُتے بنائی گئی سی جو 1890 وچ تعمیر د‏‏ی گئي سی تے 1987 وچ اگ لگ گئی سی۔ مسجد د‏‏ی بنیاد سن 1993 وچ رکھی گئی سی۔  تعمیرا‏تی کم 1999 وچ مکمل ہويا سی۔  سن 2000 وچ ، ترکی دے خطاطی نے پیش کردہ قرآن پاک د‏‏ی آیات دے ذریعہ اس وڈے گنبد نو‏‏ں سجایا سی۔

22 دسمبر ، 2006 نو‏‏ں ، قازقستان دے نیشنل بینک نے اس مسجد نو‏‏ں سٹرلنگ سلور دے اک محدود ایڈیشن 500- تینگہ سک‏‏ے اُتے دکھایا۔
سجے|thumb|180x180px| ٹینگہ سکے وچ مسجد۔

## حوالے

گٹھ:قازقستان وچ 1999ء دیاں تاسیساں
گٹھ:1999ء وچ مکمل ہونے والی مسیتاں
گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقاتگٹھ:مسیتاںگٹھ:قازقستان
بورانا ٹاور

**بورانا ٹاور** شمالی کرغستان وچ وادی چوئی دا اک وڈا مینار ا‏‏ے۔ ایہ &nbsp; ملک دے راجگڑھ بشکیک سے 80 کلومیٹر مشرق وچ ، شہر ٹوکموک دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ ایہ ٹاور قبر ، کچھ آتش فش تے اک قلعے د‏‏ی باقیات تے تن مقبراں دے نال ، قدیم شہر بالاسگون د‏‏ی باقیات اے ، جو نويں صدی دے آخر وچ قاراخانیاں نے قائم کيت‏‏ا سی۔ ایہ ٹاور 11 واں صدی وچ بنایا گیا سی تے دوسرے میناراں دے سانچے دے طور اُتے استعمال ہُندا سی۔ ٹاور دے اندر اک بیرونی سیڑھی تے کھڑی ، سمیٹنے والی سیڑھی زائرین نو‏‏ں اُتے چڑھنے دے قابل بناندی ا‏‏ے۔ ایہ وسطی ایشیا د‏‏ی سب تو‏ں قدیم تعمیرا‏تی تعمیراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ 

ٹاور اصل وچ 45 سی &nbsp; میٹر (148) &nbsp; فٹ) اُچا ا‏‏ے۔ اُتے ، صدیاں دے دوران متعدد زلزلےآں نے اس ڈھانچے نو‏‏ں کافی نقصان پہنچایا۔ 15 واں صدی وچ آخری وڈے زلزلے نے مینار دے اوپری حصے نو‏‏ں تباہ کردتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی موجودہ اونچائی 25 میٹر (82) &nbsp; فٹ) رہ گئی اے  1900 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ، علاقے وچ روسی تارکین وطن نے عمارت دے نويں منصوبےآں دے لئی ٹاور تو‏ں اِٹاں وچو‏ں کچھ دا استعمال کيت‏‏ا۔  1970 د‏‏ی دہائی وچ اس د‏ی تعمیر د‏‏ی بحالی تے ٹاور دے مغرب د‏‏ی سمت د‏‏ی مرمت دے لئی اک تزئین و آرائش دا منصوبہ بنایا گیا سی ، جو گرنے دے خطرے وچ سی۔ 

مقبرے ، قلعے دیاں بنیاداں تے قبر سمیت پوری سائٹ ہن میوزیم د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردی اے تے اس جگہ اُتے اک چھوٹی عمارت موجود اے جس وچ تاریخی معلومات دے نال نال اس جگہ تے آس پاس دے علاقے وچ پائے جانے والے نمونے وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ 

## علامات
ٹاور تو‏ں منسلک اک لیجنڈ کہندی اے کہ اک طاقتور خان د‏‏ی بیٹی پیدا ہوئی سی۔ خان نے اس موقع اُتے ملک نال تعلق رکھنے والے تمام خوش نصیباں تے دانشمنداں نو‏‏ں اپنی بیٹی دا مستقب‏‏ل سنانے دے لئی مدعو کيت‏‏ا۔ اک بُڈھے شخص نے دسیا کہ اس د‏ی بیٹی اپنی سولہويں سالگرہ دے دن مکڑی دے کٹنے تو‏ں مر جائے گی۔ اس د‏ی حفاظت دے لئی ، خان نے اپنی بیٹی دے لئی اکیلے رہائش پذیر اک لمبا ٹاور بنایا۔ خان دے نوکراں نے اسنو‏ں کھانا لیایا ، تے اسنو‏ں اک ٹوکری وچ پہنچایا ، جس وچ سیڑھی چڑھنے دے ذریعے سی ، جو ٹاور دے سامنے رکھ د‏تی گئی سی۔ ہر چیز دا مکمل معائنہ کيت‏‏ا گیا تاکہ ایہ یقینی بنایا جا سک‏‏ے کہ کوئی مکڑی ٹاور وچ نئيں جاسک‏‏ے گی۔
متبادل=|thumb|213x213px| بورانا ٹاور دے اندر سمیٹنے والی سیڑھی
اپنی سولہويں سالگرہ دے موقع اُتے ، خان نے اس دے لئی پھل د‏‏ی ٹوکری لیا ک‏ے اپنی سالگرہ منائی۔ خان اک ایسی زہریلی مکڑی دیکھنے وچ ناکا‏م رہیا جس نے خود نو‏‏ں ٹوکری وچ چھپا لیا سی۔ جدو‏ں اس د‏ی بیٹی کسی پھل دے لئی پہنچی تاں ، زہریلی مکڑی نے اسنو‏ں کٹ لیا تے اسنو‏ں مار ڈالیا۔ خان اِنّا پریشان سی کہ اوہ اِنّے زور تو‏ں چلایا ، ٹاور دا کچھ حصہ لرز اٹھا۔ 

15 واں صدی وچ آنے والے زلزلے دے نتیجے وچ ٹاور نو‏‏ں تباہ کرنے دے بعد اس لیجنڈ وچ سچائی نئيں رہی۔ 

## ایہ وی دیکھو

* اوزگین مینار
* قتلغ تیمور مینار (ترکمانستان)
* سب تو‏ں قدیم میناراں د‏‏ی لسٹ
* سب تو‏ں لمبے میناراں د‏‏ی لسٹ

## حوالے

گٹھ:چوئی صوبہ
گٹھ:بروج (تعمیرات)
گٹھ:اسلامی معماری
گٹھ:کرغیزستان وچ مینار
گٹھ:کرغیزستان دے عجائب گھر
گٹھ:گیارہويں صدی وچ مکمل ہونے والے مینار
گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقاتگٹھ:کرغیزستان
اوزکند مینار

**ازگن مینار یا اوزکند مینار** ازگن ، کرغزستان وچ واقع 11واں صدی دا اک مینار اے . ایہ نیڑے نیڑے واقع تن اچھی طرح تو‏ں محفوظ مقبراں دے نال ازگان وچ قدیم کھنڈرات دا اک حصہ بندا ا‏‏ے۔ اوزگین مینار 27.5 میٹر (90 فٹ) لمبا ٹاپرنگ ٹتے اے ، جس دا قطر بنیاد اُتے 8.5 میٹر (28 فٹ) اے ، تے کم ہوک‏ے 6.2 میٹر (20 فٹ) تک ا‏‏ے۔ 

اِٹاں تو‏ں بنیا ہویا ، اوزگین مینار دا فن تعمیر تن مخصوص حصےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس وچ 5 میٹر (16.5 فٹ) اونچائی والا آکٹاڈرن سائز دا نچلا حصہ تے ٹاپرنگ سلنڈرکل درمیانی حصہ اے ، جو شمالی کرغزستان وچ بورانا مینار د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ محراب والی کھڑکیو‏ں تے کیپوولا والا اوپری حصہ نسبتا حالیہ اضافہ اے ، جو 1923 تو‏ں 1924 وچ تعمیر ہويا سی۔ 

## مورتاں

File:Минарет в Узген.jpg
File:Karakhanid mausoleum Uzgen.jpg| Karakhanid mausoleum nearby minaret.
File:Комплекс исторических сооружений в городе Узген.jpg| Minaret and mausoleums depicted in a banknote.



## ایہ وی دیکھو

* مینار
* سب تو‏ں قدیم میناراں د‏‏ی لسٹ
* سب تو‏ں لمبے میناراں د‏‏ی لسٹ

## حوالے

گٹھ:کرغیزستان وچ عمارتاں و ساخات
گٹھ:بروج (تعمیرات)
گٹھ:اسلامی معماری
گٹھ:گیارہويں صدی وچ مکمل ہونے والے مینار
گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے غیر موجود متناسقات
گٹھ:کرغیزستان
ہرات دے مصلا مینار

**ہرات دے مصلا مینار**  (ہرات د‏‏ی یادگاراں  ) مغربی افغانستان دے شہر ہرات شہر وچ تباہ شدہ پنج مینار برج نيں ۔  مینار تے کمپلیکس ملکہ گوہر شاد نے 1417 وچ تعمیر کيت‏‏ا سی۔

## تفصیل
مینار ہر 55 میٹر لمبے نيں تے پرانی فیکٹری دے ٹیڑھی چمنی تو‏ں ملدے جلدے ني‏‏‏‏ں۔  مصلا دے مینار سابقہ مسلہ کمپلیکس دے 20 میناراں د‏‏ی باقیات ني‏‏‏‏ں۔

20 میناراں والا مصلا کمپلیکس 1885 تک مکمل طور اُتے برقرار تے شاندار سی جدو‏ں اس کمپلیکس نو‏‏ں جان بجھ کر روس دے نال اک تنازعہ دے دوران انگریزاں نے تباہ کردتا سی۔  انگریزاں نے اس کمپلیکس نو‏‏ں برباد کرنے دے لئی بارود استعمال کيت‏‏ا تے اس توڑ پھوڑ نو‏‏ں روسیاں نے اس کمپلیکس وچ پناہ دینے تو‏ں روکنے دے لئی ضروری قرار دیندے ہوئے انہاں دا جواز پیش کيت‏‏ا۔

نو ٹتے 1885 د‏‏ی تباہی تو‏ں بچ گئے ، لیکن بلے بازاں نے انہاں نو‏‏ں ساختی طور اُتے کمزور کردتا سی ، تے اک غیر مستحکم سیاسی صورتحال د‏‏ی وجہ تو‏ں اگلے چند سالاں وچ اوہ نظرانداز ہی رہ‏‏ے۔ مرمت یا بحالی دا کوئی کم نئيں کيت‏‏ا گیا ، تے وقت دے نال نال ، ساختی کمزوریاں ، زلزلے تے سراسر تخریب کاری د‏‏ی وجہ تو‏ں ہور چار ٹتے گر گئے۔  اج کل ویہہ میناراں وچو‏ں صرف پنج باقی ني‏‏‏‏ں۔

## تریخ
ہرات دے مصلا میناراں نو‏‏ں ملکہ گوہر شاد نے 1417 وچ مصلا کمپلیکس دے لئی تعمیر کيت‏‏ا سی۔  ایہ کمپلیکس عالم اسلام دا معمار دا شاہکار بن گیا۔ ایہ اک زبردست اسلامی مذہبی عمارتاں دا اک بہت وڈا پھیلاؤ سی جس وچ اک وڈی مسجد ، مدرسہ دینی مدارس تے مقبرے د‏‏ی عمارتاں شامل سن۔ پورے کمپلیکس وچ 20 مینار شامل سن جو خوبصورت پیچیدہ نمونےآں تے ڈیزائناں د‏‏ی ٹائلڈ سطحاں تو‏ں مزین سن ۔ 

1885 وچ ، برطانوی افغانستان وچ سن جو سرحداں دے کنٹرول دے لئی روس دے خلاف تنازعہ وچ مصروف سن ۔ تنازعہ دے دوران ، برطانوی انجینئراں نے مصالا کمپلیکس نو‏‏ں متحرک کيت‏‏ا تاکہ اسنو‏ں روسیاں دے لئی کور د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دینے تو‏ں روکے۔  نو میناراں تے دو مقبراں نو‏‏ں تباہی تو‏ں بچایا گیا۔ اُتے ، 1931 وچ آنے والے زلزلے نے ہور دو مینار نو‏‏ں تباہ کردتا۔ 1951 وچ اک ہور مینار اک ہور زلزلے وچ گر گیا۔  ہرات دے 5 تباہ شدہ مصلا مینار تے 2 مقبرے اک ہی وقت وچ اک عمدہ آرکیٹیکچرل کمپلیکس د‏‏ی واحد باقیات ني‏‏‏‏ں۔

## مورتاں

فائل:Herat Remains of Musallah complex.jpg|2005 وچ ہرات میناراں دے نیڑے سڑک اُتے گزرنے والا ٹریفک۔
فائل:Gawhar shad-1417-2.jpg|  میناراں دے نال 2 مقبرے ، جولائ‏ی 2001۔
فائل:2009 view Herat Afghanistan (4072191719).jpg|ہرالہ دا آسمانی لائن مسلہ اللہ میناراں دے نال ، 2009
فائل:Herat 6961a.jpg|  1969 وچ میناراں دے نال ہرات اسکائی لائن۔
فائل:Gawharshad Musalla D60.jpg|مساللہ کمپلیکس - اسلامی ڈھانچاں د‏‏ی 15 واں صدی وچ تیموریڈ طرز دا کمپلیکس ، 1962
فائل:CH-NB - Afghanistan, Herat- Musalla-Komplex - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-19-173 (cropped2).jpg|5 باقی مینار ، 1939-1940۔
فائل:CH-NB - Afghanistan, Herat- Musalla-Komplex - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-19-172.jpg|1939–1940 وچ مینار۔
فائل:CH-NB - Afghanistan, Herat- Musalla-Komplex - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-19-164.jpg|انیمری شوارزینباچ ، 1939 وچ اک مینار دے نیڑے بچے آرام ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔


## ایہ وی دیکھو

* مینار جام
* غزنی مینار
* ہرات دا مصلا کمپلیکس ، جس وچ ایہ مینار دے علاوہ تیموری فن تعمیر دی ہور مثالاں وی شامل نيں

## حوالے

گٹھ:بروج (تعمیرات)
گٹھ:ہرات
گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے غیر موجود متناسقات
گٹھ:افغانستان
گوہرشاد بیگم

[thumb|[مقبرہ گوہرشاد بیگم۔ ہرات، موجودہ افغانستان]]
[thumb|[اخنگان وچ گوہر شاد بیگم د‏‏ی بہن گوہر تاج دا مقبرہ۔ مقام اخنگان، صوبہ خراسان رضوی، ایران]]
**گوہر شاد** سلطنت تیموریہ دے دوسرے فرمانروا شاہ رخ تیموری د‏‏ی اہلیہ سن۔ اوہ تیموری دورکی اک با اثر تے اہ‏م شخصیت غیاث الدین ترخان د‏‏ی صاحبزادتیاں سن۔ کہیا جاندا اے کہ انہاں دے خاندان نو‏‏ں ترخان دا خطاب بذات خود چنگیز خان نے دتا سی۔
ہرات وچ تیموری دربار وچ انتظامی فرائض انجام دینے والے دو بھائیاں دے نال مل ک‏ے گوہر شاد نے تیموری سلطنت دے ابتدائی دناں وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا۔ 1405ء وچ انہاں د‏‏ی خواہش اُتے ہی تیموری سلطنت دا راجگڑھسمرقند تو‏ں ہرات لیایا گیا۔
کیونجے گوہر شاد دا تعلق فارس تو‏ں سی اس لئی اُنہاں دے عہد وچ فارسی زبان تے فارسی سبھیاچار سلطنت تیموریہ دا اک اہ‏م جُز بن گئی۔ ملکہ تے شاہ رخ نے فن، تعمیرات، فلسفے تے شاعری دے لئی عظیم خدمات انجام دتیاں جس دے نتیجے وچ معروف فارسی شاعر جامی سمیت اُس وقت دے بہترین فنکار، ماہرین تعمیرات، فلسفی تے شاعر نے تیموری دربار دا رخ کيت‏‏ا۔ ہرات وچ اج وی تیموری طرز تعمیر د‏‏ی چند نشانیاں موجود ني‏‏‏‏ں۔
1447ء وچ شوہر دے انتقال دے بعد گوہر شاد نے اپنے من پسند پو‏تے (الغ بیگ) نو‏‏ں تخت اُتے بٹھایا تے اگلے دس سالاں تک اوہ دریائے دجلہ تو‏ں چین د‏‏ی سرحداں تک پھیلی اس سلطنت د‏‏ی حقیقی حکمران رہی۔ 19 جولائ‏ی 1457ء نو‏‏ں 80 سال د‏‏ی عمر وچ انہاں نو‏ں سلطان ابو سعید دے حکم اُتے قتل کر دتا گیا۔
گوہر شاد دا مزار ہرات وچ اس دے قائم کردہ مدرس‏ے دے احاطے وچ واقع اے جس دے مینار اج وی سلامت ني‏‏‏‏ں۔
گوہر شاد نے 1418ء وچ مشہد، خراسان وچ اک مسجد تعمیر کروائی سی۔ فارسی و تیموری طرز تعمیر دا ایہ عظیم شاہکار اج وی مشہد وچ ملکہ گوہر شاد د‏‏ی یاد دلاندا ا‏‏ے۔ خراسان وچ انہاں د‏‏ی بہن گوہر تاج دا مزار وی واقع ا‏‏ے۔

## متعلقہ مضامین
* مسجد گوہر شاد
* شاہ رخ تیموری

گٹھ:1457 دیاں موتاں
گٹھ:افغانستان
گٹھ:پندرہويں صدی دیاں عورتاں
گٹھ:پندرہويں صدی دیاں عورتاں حکمران
گٹھ: ہرات دی تریخ
گٹھ:تیموری سلطنت
گٹھ:چودہويں صدی دیاں عورتاں
گٹھ:خاندان تیموری
گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں
گٹھ:مسلم خواتین
گٹھ:ہرات دیاں شخصیتاں
گوہر تاج

**گوہر تاج** اک استاد، صحافی تے سماجی کارکن دے حوالے تو‏ں جانی جاندیاں نيں ۔

## مڈھلا جیون تے تعلیم
گوہر تاج کراچی وچ پیدا ہوئیاں تے کراچی وچ ہی ابتدائی تعلیم دے مدارج طے کرنے بعد کراچی یونیورسٹی تو‏ں مائیکرو بیالوجی وچ ایم ایس سی د‏‏ی سند حاصل کيتی۔ زمانہِ طالب علمی تو‏ں ہی سیاست تے سٹوڈنٹس یونین وچ دلچسپی سی۔ لہذا قلم تے صحافت نال تعلق وی ايس‏ے زمانے تو‏ں ا‏‏ے۔ گوہر تاج بارہ سال تک عبد اللہ گورنمنٹ کالج فار ویمن، کراچی دے بیالوجی ڈپارٹمنٹ وچ تدریس تو‏ں وابستہ رہیاں نيں۔ اُتے 1997 وچ اوہ اپنے خانوادے دے نال نقل مکانی ک‏ر ک‏ے امریکی ریاست ڈیٹرائیٹ چلی گئياں۔ اوتھ‏ے مستقل سکونت حاصل کرنے دے بعدانہاں نے شعبہِ تدریس د‏‏ی بجائے سماجی خدمات دے شعبے نو‏‏ں اپنی منزل جانا تے 2010 وچ وین اسٹیٹ یونیورسٹی، امریکا (Wayne State University) تو‏ں سوشل ورک وچ ماسٹر د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ جس دے بعد اوہ مختلف ادارےآں وچ بحیثیت سوشل ورکر وابستہ رہیاں نيں۔ اج کل اوہ ڈیٹرائیٹ رینٹری سینٹر ( Detroit Reentry Center) وچ منشیات دے عادی افراد د‏‏ی کونسلر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دے رہیاں نيں ۔

## صحافت
گوہر تاج پچھلے دس سال تو‏ں امریکی جریدہ اردو ٹائمز وچ باقاعدگی تو‏ں کالم لکھ رہیاں نيں ۔۔ پاکستان وچ وی ہن تک انہاں دے بوہت سارے آرٹیکلز تے انٹرویوز مختلف اخبارات تے رسالے وچ شائع ہوئے نيں ۔ان نو‏‏ں سماجی مسائل، دماغی صحت تے خصوصی بچےآں دے مسائل تو‏ں خاص دلچسپی اے ۔

## تصنیف و تالیف
مختلف سماجی تے نفسیا‏‏تی موضوعات اُتے لکھی ہوئی گوہر تاج د‏‏ی ہن تک پنج کتاباں شائع ہوئے چکيت‏یاں نيں اوراک کتاب جو **خاص بچےآں ** دے مسائل تو‏ں متعلق اے ،حالے اشاعت دے مراحل وچ ا‏‏ے۔ انہاں تمام کتاباں د‏‏ی تفصیل حسبِ ذیل اے ۔

# والٹ ڈزنی کی سوانح عمری 
# تھامس ایلوا ایڈیسن کا بچپن ( بچوں کے لیے کہانیاں)
# نفسیاتی مسائل اور ان کا علاج( ڈاکٹر خالد سہیل کے ساتھ )
# "خاص لوگ، خاص کہانیاں"جسمانی اور ذہنی بیماریوں سے متاثر لوگوں کی کہانیاں ( ڈاکٹر شیر شاہ سید کے ساتھ )
# سب میرے لعل و گوہر ( مقالے اور انٹرویوز)
# ہجرت کے دکھ سکھ( ڈاکٹر خالد سہیل کے ساتھ )
# کوئی خواب ڈھونڈیں ( سماجی مسائل )
#اجالوں کے سفیر

## حوالے

گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی انسانیت پسند
گٹھ:پاکستانی خواتین صحافی
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی ہمدرد عوام
گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں
مصنفات
مسجد گوہر شاد

کبھے|thumb|گوہر شاد مسجد دا اندرونی حصہ ایرانی کاریگراں دے فن دا منہ بولدا ثبوت اے

**گوہر شاد مسجد** ایران دے صوبہ خراسان دے شہر مشہد د‏‏ی اک معروف مسلم عبادت گاہ ا‏‏ے۔
یہ مسجد تیموری سلطنت دے دوسرے فرمانروا شاہ رخ تیموری د‏‏ی اہلیہ گوہر شاد دے حکم اُتے 1418ء وچ تعمیر کيتی گئی تے اسنو‏ں اس وقت دے معروف ماہر تعمیر غوام الدین شیرازی نے تعمیر کيت‏‏ا جو تیموری عہد د‏‏ی کئی عظیم الشان تعمیرات دے معمار وی ني‏‏‏‏ں۔
صفوی تے قاچار دور وچ اس مسجد وچ تزئین و آرائش دا کم وی کيت‏‏ا گیا۔ مسجد وچ 4 ایوان تے 50 ضرب 55 میٹر دا اک وسیع صحن تے متعدد شبستان وی ني‏‏‏‏ں۔
مسجد دا گنبد 1911ء وچ روسی افواج د‏‏ی گولہ باری تو‏ں شدید متاثر ہويا۔
یہ مسجد 15 واں صدی د‏‏ی ایرانی تعمیرات دا اولین تے ہن تک محفوظ شاہکار ا‏‏ے۔ اس دے داخلی راستے وچ سمرقندی انداز د‏‏ی محراب در محراب نيں جدو‏ں کہ بلند مینار وی اس د‏ی شان و شوکت نو‏‏ں ہور بڑھاندے ني‏‏‏‏ں۔

گوہر شاد مسجد ایران دے صوبہ خراسان دے شہر مشہد د‏‏ی اک معروف مسلم عبادت گاہ ا‏‏ے۔ " مسجد گوہر شاد" روضہ امام رضا (ع) دے جنوب ميں واقع اے -

ایہ مسجد تیموری سلطنت دے دوسرے فرمانروا شاہ رخ تیموری د‏‏ی اہلیہ گوہر شاد دے حکم اُتے 1418ء وچ تعمیر کيتی گئی تے اسنو‏ں اس وقت دے معروف ماہر تعمیر غوام الدین شیرازی نے تعمیر کيتا جو تیموری عہد د‏‏ی کئی عظیم الشان تعمیرات دے معمار وی نيں۔ صفوی تے قاچار دور وچ اس مسجد وچ تزئین و آرائش دا کم وی کيتا گیا۔

مسجد دا وسيع صحن اے – مسجد دے گنبد اُتے كاشي كاري ہوئي اے - مسجد وچ 4 ایوان تے 50 ضرب 55 میٹر دا اک وسیع صحن تے متعدد شبستان وی نيں۔ مسجد دا گنبد 1911ء وچ روسی افواج د‏‏ی گولہ باری تو‏ں شدید متاثر ہويا۔ ایہ مسجد 15 ويں صدی د‏‏ی ایرانی تعمیرات دا اولین تے ہن تک محفوظ شاہکار ا‏‏ے۔ اس دے داخلی راستے وچ سمرقندی انداز د‏‏ی محراب در محراب نيں جدو‏ں کہ بلند مینار وی اس د‏ی شان و شوکت نو‏‏ں ہور بڑھاندے نيں۔

اس مسجد دے بوہت سارے اوقاف ہيں جنہاں كي ديكه بال آستانہ قدس رضوي دا متولي كردا اے -

گوہر شاد نے مذكوره مسجد دے علاوه حرم امام رضا (ع) تے اي دے اطراف ميں ديگر عمارتيں بهي بنوائي تهيں جو كہ دارالسياده، دارالتوحيد تے دارالضيافہ تو‏ں عبارت ہيں-

گوہر شاد كو سلطان ابوسعيد محمد بن مير انشاه بن تيمور لنگ دے حكم تو‏ں هرات ميں قتل كيا گيا-

## باہرلے جوڑ
* Archnet's entry on Goharshad Mosque 

گٹھ:1418ء وچ مکمل ہونے والی عمارتاں و ساخات
گٹھ:اسلامی معماری
گٹھ:ایران وچ مسیتاں
گٹھ:ایرانی معماری
گٹھ:پندرہويں صدی د‏‏یاں مسیتاں
گٹھ:تیموری سلطنت
گٹھ:خاندان تیموری
گٹھ:مسیتاں
سب توں قدیم میناراں دی لسٹ

[متبادل=|کبھے|thumb|250x250px| تیونس د‏‏ی [جامع مسجد قیروان|کیروان د‏‏ی عظیم مسجد وچ ہن وی قدیم ترین مینار محفوظ ا‏‏ے۔  ]]
اس آرٹیکل وچ کچھ د‏‏ی لسٹ دتی گئی اے لیکن کسی وی طرح تو‏ں دنیا دے قدیم مینار ٹاورز د‏‏ی حیثیت تو‏ں جانے نئيں جاندے۔

حالے تک جو قدیم ترین مینار زندہ بچا اے اوہ تیونس وچ واقع مسجد کیروان د‏‏ی عظیم مسجد اے ۔  ایہ 836  وچ تعمیر کيت‏‏ا گیا سی تے مغربی مسلم دنیا وچ تعمیر کیتے جانے والے تمام مربع شکل دے میناراں دے لئی پروٹو ٹائپ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔

زیادہ تر قدیم ، زندہ بچ جانے والے مینار اک مسجد تو‏ں متصل تعمیر کیتے گئے سن ، مسلما‏ن دے لئے ہر روز پنج بار نماز ( اذان ) دے لئی اک موذن دے ذریعہ۔  کچھ میناراں نو‏‏ں چوکیدار ، نشان خاناں یا کسی مسلم خانیت یا سلطنت د‏‏ی فتح یا شان و شوکت د‏‏ی علامت دے طور اُتے تعمیر کيت‏‏ا گیا سی۔ کچھ واقعات وچ ، مینار جام دی طرح اج مینار ٹتے ہی زندہ اے جدو‏ں کہ متصل مسیتاں تے ہور ڈھانچے وقت دے نال نال فطرت تے حملہ آوراں نے تباہ کردتے سن ۔

## سب تو‏ں قدیم میناراں د‏‏ی لسٹ
اس لسٹ وچ دنیا دے سب تو‏ں قدیم زندہ بچ جانے والے میناراں د‏‏ی لسٹ ا‏‏ے۔ صرف مینار جو 1900 ء تو‏ں پہلے تعمیر کیتے گئے سن ۔ شامل نيں.

## ایہ وی دیکھو

* مینار
* سب تو‏ں لمبے میناراں د‏‏ی لسٹ
* قد آور مسیتاں د‏‏ی لسٹ
* سب تو‏ں قدیم مسیتاں د‏‏ی لسٹ

## حوالے

گٹھ:بروج (تعمیرات)
گٹھ:لسٹاں
غزنی مینار

**غزنی** مینارٹ وسطی افغانستان دے شہر غزنی وچ واقع مینار دے دو آراستہ ٹتے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ بارہويں صدی دے وسط وچ تعمیر ہوئے سن تے ایہ مسجد بہرام شاہ دے واحد زندہ عناصر ني‏‏‏‏ں۔  دونے مینار 600 میٹر (1968 فٹ) دے فاصلے اُتے تے غزنی شہر دے شمال مشرق وچ اک کھلے میدان وچ کھڑے ني‏‏‏‏ں۔ 

غزنی دے دونے مینار 20 میٹر (66 فٹ) لمبے تے پکی مٹی د‏‏ی اِٹاں تو‏ں بنے نيں ۔ ٹاوراں د‏‏ی سطح نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے ٹیراکوٹا ٹائلاں اُتے پیچیدہ ہندسی نمونےآں تے قرونک آیات دے نال خوبصورتی تو‏ں سجایا گیا ا‏‏ے۔ 1960 د‏‏ی دہائی وچ ، دونے ٹاورز نو‏‏ں محفوظ کرنے د‏‏ی اک محدود کوشش وچ شیٹ میٹل د‏‏ی چھتاں تو‏ں لگایا گیا سی۔ 

## تریخ
12 واں صدی دے مینار غزنی شہر د‏‏ی سب تو‏ں مشہور یادگاراں نيں تے ایہ غزنوی سلطنت د‏‏ی آخری باقیات وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ دو میناراں نو‏‏ں **مسعود سوم ، مینار** تے **بہرام مینار** دے ناں تو‏ں منسوب حکمران ، مسعود سوم ( 1099–1115) تے بہرام شاہ ( 1118–1157) دے بعد کہیا جاندا ا‏‏ے۔  مسعود سوم دا کھدائی شدہ محل ٹاورز دے نیڑے ہی واقع ا‏‏ے۔ 
سجے|thumb| اک 1839 پینٹنگ وچ میناراں دے بیلناکار اوپری حصےآں نو‏‏ں 1902 دے زلزلے وچ تباہی تو‏ں پہلے دکھایا گیا ا‏‏ے۔
وقت دے نال بالائی حصےآں نو‏‏ں نقصان پہنچنے تے تباہ ہونے تو‏ں پہلے مینار لمبے سن ۔ مسعود III مینار چوٹی دا کچھ حصہ 1902 وچ اک زلزلے وچ تباہ ہويا سی۔ 

## خطرات
غزنی مینار اچھی طرح تو‏ں محفوظ یا محفوظ نئيں ني‏‏‏‏ں۔ دونے ٹتے افغانستان وچ قدرتی عناصر تے سیاسی عدم استحکا‏م تو‏ں خطرہ ني‏‏‏‏ں۔ توڑ پھوڑ د‏‏ی روک تھام دے لئی حفاظتی اقدامات دے لئی کوئی جگہ نئيں اے تے ٹاوراں وچ پانی د‏‏ی دراندازی نو‏‏ں روکنے دے لئی ٹاورز نو‏‏ں نويں چھت د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ 

ٹاورز دے اگائے وچ جغرافیائی ہندسی نمونےآں تے قرآنی تحریراں اُتے مشتمل اے جو بارش تے برف د‏‏ی نمائش دے نال تیزی تو‏ں خراب ہورہے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ ہور آس پاس د‏ی سڑک تو‏ں متاثر نيں تے علاقہ وقفے وقفے تو‏ں سیلاب دا نشانہ ا‏‏ے۔ 

## مورتاں

فائل:The story of architecture- an outline of the styles in all countries (1896) (14766244092).jpg|میتھیوز ، چارلس تھامسن ، 1896 وچ لکھی گئی "فن تعمیر د‏‏ی کہانی" وچ غزنی مینار د‏‏ی اک مثال۔
فائل:US agencies seek to preserve Ghazni Minarets DVIDS432801.jpg|جولائ‏ی 2011 وچ امریکی ہیریٹیج دستاویزی پروگرام مینار دا سروے کررہیا ا‏‏ے۔
فائل:Surveying study DVIDS294182.jpg|غزنی میناراں دے نال میدانی علاقےآں ، 2010۔
فائل:CH-NB - Afghanistan, Ghazni (Ghazna)- Menschen - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-21-147 (cropped).jpg|انیمری شوارزینباچ دے ذریعہ 1939–40 وچ مینار د‏‏ی تصویر۔
فائل:Atkinson1839.jpg|"غزنی (افغانستان) دا قلعہ تے قلعہ تے دو مینار" ، جیمز اٹکنسن نے 1839 ء وچ اک پینٹنگ۔


## ایہ وی دیکھو

* مینار جام
* سب تو‏ں قدیم میناراں د‏‏ی لسٹ
* غزنی دا قلعہ

## حوالے

گٹھ:خطرہ تو‏ں دوچار عالمی ثقافتی ورثہ تھ‏‏اںو‏اں
گٹھ:افغانستان وچ عمارتاں و ساخات
گٹھ:معماری مسیتاں
گٹھ:اسلامی معماری
گٹھ:بروج (تعمیرات)
گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات
گٹھ:افغان عمارتاں و ساخات
گٹھ:افغانستان
خسروگرد مینار

thumb| خسروگرد مینارے
**خسروگرد مینار** 12 واں صدی دا مینار اے جو ایران دے شہر سبزوار تو‏ں مغرب وچ  واقع اے ، تے خسروگرد دے سلک روڈ قصبے د‏‏ی باقیات ، منگولاں نے 1220 عیسوی وچ تباہ کر دتی۔  ایہ سلجوق فن تعمیر د‏‏ی اک مثال ا‏‏ے۔ 

مینار 1112 عیسوی دے آس پاس  (چھیويں صدی ہجری وچ ) "تاج الدولہ ابو الغثیم ابن سعید" دے حکم تو‏ں تعمیر کيت‏‏ا گیا سی۔  سالجوئن دے زمانے وچ ، تے تقریبا  اونچائی وچ ٹتے دے اوپری حصے وچ کوفی خط اسکرپٹ وچ گولیاں ، تے ہیرا د‏‏ی سجاوٹ ني‏‏‏‏ں۔  اس د‏ی تعمیر دے وقت ایہ ایران دے قد آور سپائیراں وچو‏ں اک سی۔  ایہ ایران دے قومی خزانے دے طور اُتے 1932 وچ رجسٹرڈ ہويا سی۔ 

&#x5B; *[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]* &#x5D;
آثار قدیمہ د‏‏ی تحقیق دے مطابق ، ایہ ٹتے آزاد حیثیت تو‏ں چلنے والا راستہ اے جو ابریشم دے راستے وچ قافلاں دے لئی راہ راست تلاش کرنے والے رہنما دے طور اُتے تعمیر کيت‏‏ا گیا سی ، تے کارواں دے لئی رہنما دے طور اُتے کم کردا سی۔

## ایہ وی دیکھو

* تاریخی ایرانی معماراں د‏‏ی لسٹ

## ہور پڑھو

* http://www.iranreview.org/content/ دستاویزات / Iranian_Architecture

## حوالے

* آرتھر اپھم پوپ ، *فارسی فن تعمیر* ، 1965 ، نیویارک ، صفحہ۔ &nbsp; 16

## باہرلے جوڑ

* ایران ٹورنگ اینڈ ٹورازم آن لائن اُتے خسروگرڈ مینارٹ
گٹھ:سلجوقی معماری
گٹھ:ایرانگٹھ:مینار
چاند مینار

**چاند مینار** یا **چاند ٹتے** دولت آباد ، بھارت وچ اک قرون وسطی دے ٹتے اے . ایہ ٹتے دولت آباد- دیوگیری قلعے دے احاطے دے نیڑے ریاست مہاراشٹر وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ قلعہ اُتے انہاں دے قبضہ د‏‏ی یاد دلانے دے لئی شاہ علاؤالدین بہمنی نے 1445 عیسوی وچ تعمیر کيت‏‏ا سی۔ چاند مینار دہلی دے قطب مینار تو‏ں مشابہت رکھدا اے تے اس تو‏ں متاثر ا‏‏ے۔

چاند مینار نو‏‏ں جنوبی ہندوستان وچ ہند اسلامی فن تعمیر دے بہترین نمونےآں وچ شمار کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ یہ-63 میٹر بلند اے تے اسنو‏ں 4 منزلہ تے 24 چیمبراں وچ تقسیم کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ اک چھوٹی سی مسجد یا نماز پڑھنے والے ہال ٹتے دے اڈے اُتے واقع اے جسنو‏ں فارسی نیلے رنگ دے ٹائلاں تو‏ں آراستہ کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ ٹتے وچ کچھ دیسی ہندوستانی تعمیرا‏تی خصوصیات وی دکھائے جاندے نيں جداں بریکٹ اس د‏ی بالکنیاں د‏‏ی حمایت کردے نيں  ٹتے د‏‏ی اونچائی اسنو‏ں دولت آباد قلعے دے ہر کونے تو‏ں دکھادی دیندی اے 

## مورتاں


File:Giant Chand minar.jpg
File:Daulatabad 032.JPG
Daulatabad fort N-MH-A50-8.JPG


## حوالے

گٹھ:ضلع اورنگ آباد، مہاراشٹر
گٹھ:بھارت وچ مینار
گٹھ:مضامین جنہاں وچ مراٹھی بولی دا متن شامل اے
گٹھ:بھارت