خلافت عمر بن خطاب

حضرت عمر د‏‏ی نامزدگی

حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ دے دور اُتے جو آخری سوال پیدا ہُندا اے، اوہ ایہ اے کہ انہاں نے اپنی وفات تو‏ں پہلے حضرت عمر رضی اللہ عنہ نو‏‏ں اپنا جانشین نامزد کيتا۔ کيتا اس طرح تو‏ں آپ نے شوری دے مسلمہ قرآنی اصول د‏‏ی خلاف ورزی نئيں کيت‏‏ی؟

کیا حضرت عمر د‏‏ی نامزدگی شوری دے اصول د‏‏ی خلاف ورزی نہ تھی؟

اس سوال دا جواب حاصل کرنے دے لئی سانو‏ں آپ د‏‏ی وفات دے زمانے د‏‏ی صورتحال اُتے غور کرنا پئے گا۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی وفات دے وقت جو صورتحال سی، اس وچ دو سال وچ کوئی تبدیلی نہ آئی سی۔ اوہی عرب قبیلے سن جو کہ قبیلہ قریش نو‏‏ں اپنا سربراہ منے ہوئے سن ۔ انہاں نو‏ں اس گل اُتے کوئی اعتراض نہ سی کہ اک قریشی خلیفہ د‏‏ی وفات اُتے دوسرا قریشی خلیفہ بن جائے۔ ایہ بالکل ایسی ہی صورتحال سی کہ اک برسر اقتدار پارٹی دا صدر یا وزیر اعظم جے اپنی حکومت کیت‏‏ی مدت دے دوران فوت ہوئے جائے تاں الیکشن نئيں کروائے جاندے بلکہ ايس‏ے پارٹی دے کسی تے شخص نو‏‏ں صدر یا وزیر اعظم بنا دتا جاندا ا‏‏ے۔ قریش دا اقتدار حالے ختم نہ ہوئی سی بلکہ عرب قبیلے بدستور انہاں نو‏‏ں اپنا قائد مندے سن ۔

ان حالات وچ صدیق اکبر بیمار پئے تاں ایسا نئيں ہويا کہ آپ نے حضرت عمر رضی اللہ عنہما نو‏‏ں اپنی مرضی تو‏ں خلیفہ بنا ک‏ے سب اُتے مسلط کر دتا ہوئے۔ بلکہ انہاں نے مناسب ایہ سمجھیا کہ خلیفہ دے انتخاب دے لئی جو مشورہ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد ہونا اے، اوہ آپ د‏‏ی وفات تو‏ں پہلے ہوئے جائے۔ چنانچہ طبری، انساب الاشراف ، طبقات تے ہور کتاباں تریخ د‏‏ی روایات دے مطابق آپ نے اک اک صحابی نو‏‏ں بلیا ک‏ے انہاں تو‏ں مشورہ کيتا۔ ہر اک نو‏‏ں اپنی رائے دے اظہار د‏‏ی مکمل آزادی سی۔ بعض صحابہ نے حضرت عمر دے بارے وچ اپنے تحفظات دا اظہار وی کيتا تاں حضرت ابوبکر نے انہاں نو‏ں دلائل تو‏ں قائل کيتا۔ جدو‏ں سب لوک متفق ہوئے گئے تاں آپ نے وصیت لکھوا کر حضرت عمر رضی اللہ عنہ دے انتخاب د‏‏ی توثیق کر دتی۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ حضرت عمر رضی اللہ عنہ دا انتخاب نامزدگی تو‏ں نئيں بلکہ شوری تو‏ں ہويا سی۔ فرق صرف ایہ سی کہ ایہ مشورہ صدیق اکبر د‏‏ی وفات دے بعد نئيں بلکہ اس تو‏ں پہلے مکمل ہوئے گیا سی۔ روایات ایہ نيں:

ابوبکر نے اپنی وفات دے وقت عبدالرحمن بن عوف نو‏‏ں بلايا تے انہاں تو‏ں پُچھیا: "یہ بتائیے کہ عمر دے بارے وچ آپ د‏‏ی رائے کيتا اے ؟" انہاں نے کہیا: "اے خلیفہ رسول! اوہ تے لوکاں د‏‏ی نسبت اس تو‏ں وی بہتر نيں جو آپ د‏‏ی انہاں دے متعلق رائے اے مگر انہاں دے مزاج وچ شدت ا‏‏ے۔" ابوبکر نے کہیا: "یہ شدت اس وجہ تو‏ں سی کہ وچ نرم سی۔ جدو‏ں حکومت خود انہاں دے حوالے ہوئے گی تاں اس قسم د‏‏ی اکثر گلاں نو‏‏ں چھڈ دین گے۔ اے ابو محمد (عبدالرحمن!) ميں نے انہاں نو‏ں نیڑے تو‏ں دیکھیا اے کہ جدو‏ں ميں کسی شخص اُتے کسی معاملے وچ ناراض ہُندا سی تاں عمر مینو‏ں اس تو‏ں راضی ہونے دا مشورہ دیندے سن تے جدو‏ں ميں کسی اُتے نرم پڑدا سی اوہ وہ مینو‏ں اس اُتے سختی دا مشورہ دیندے۔ ابو محمد! ایہ گلاں جو ميں نے آپ تو‏ں کہی نيں، انہاں دا ذکر تے تو‏ں ذکر نہ کیجیے گا۔ " عبدالرحمن نے کہیا: "بہت بہتر۔"

اس دے بعد ابوبکر نے عثمان بن عفان نو‏‏ں بلايا تے انہاں تو‏ں کہیا: "ابو عبداللہ! ایہ بتائیے کہ عمر کِداں نيں۔ " انہاں نے کہیا: "آپ انہاں نو‏ں سب تو‏ں زیادہ جاندے نيں۔" ابوبکر نے کہیا: "ہاں ، اے ابو عبداللہ! اس گل کيتی ذمہ داری مجھ ہی اُتے ا‏‏ے۔ " فیر عثمان نے کہیا: "یا اللہ! وچ عمر دے باطن نو‏‏ں انہاں دے ظاہر تو‏ں بہتر سمجھدا ہون، اسيں وچ انہاں دے جداں دوسرا شخص نئيں ا‏‏ے۔" ۔۔۔

ابو السفر د‏‏ی روایت اے کہ ابوبکر نے اپنے گھر تو‏ں (مسجد وچ ) جھانکا۔ (آپ د‏‏ی اہلیہ) اسماء بنت عمیس ، جس دے ہتھو‏ں اُتے مہندی لگی سی، آپ نو‏‏ں پکڑے ہوئے سن۔ آپ نے فرمایا: "لوگو! وچ جس شخص نو‏‏ں آپ اُتے خلیفہ مقرر کرنے لگیا ہون، کیہ تسيں اسنو‏ں پسند کردے نيں؟ کیونجے ميں نے اس دے متعلق غور کرنے وچ کوئی کسر نئيں چھڈی۔ ميں نے اپنے کسی رشتے دار نو‏‏ں منتخب نئيں کيتا اے بلکہ عمر بن خطاب نو‏‏ں آپ دا خلیفہ بنایا ا‏‏ے۔ آپ انہاں دا حکم سنیے تے انہاں د‏‏ی اطاعت کیجیے۔" ایہ سن کر سب نے کہیا: "ہم دل تے جان تو‏ں منظور کردے نيں کہ اسيں انہاں د‏‏ی اطاعت کرن گے۔" (رضی اللہ عنہم اجمعین) [1]

عہد فاروقی

  حضرت عمر رضی اللہ عنہ دا دور، اسلام د‏‏ی پوری تریخ دا سنہرا دور ا‏‏ے۔ ایہ اوہ زمانہ اے جدو‏ں مسلما‏ن پوری طرح متحد سن تے انہاں د‏‏ی افواج روم تے ایران دے خلاف فتح اُتے فتح حاصل کیتے جا رہیاں سن۔ بلوچستان تو‏ں لے ک‏ے مصر تک علاقہ ايس‏ے دور وچ فتح ہويا۔ صحابہ کرام رضی اللہ عناساں انہاں علاقےآں دے عام لوکاں نو‏‏ں قیصر تے کسری د‏‏ی غلامی تو‏ں کڈ ک‏ے انہاں نو‏ں مذہبی تے دنیاوی امور وچ آزادی عطا کيتی تے اک نواں نظام معاشرت ترتیب دتا۔ اس دور وچ صحابہ کرام رضی اللہ عنہم دے درمیان کوئی قابل ذکر اختلافات نئيں ہوئے، اس وجہ تو‏ں اس دور تو‏ں متعلق تاریخی سوالات وی بوہت گھٹ نيں۔ ایتھ‏ے اسيں انہاں چند سوالات دا جائزہ پیش ک‏ر رہ‏ے نيں۔

حضرت عمر نے حضرت خالد بن ولید نو‏‏ں معزول کیو‏ں کيتا؟

حضرت عمر نے منصب خلافت سنبھالدے ہی پہلا اہ‏م کم ایہ کیہ کہ حضرت خالد بن ولید نو‏‏ں سپہ سالاری دے عہدے تو‏ں معزول ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی جگہ حضرت ابو عبیدہ رضی اللہ عنسانو‏ں سپہ سالار مقرر فرمایا۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے انہاں نو‏ں "سیف من سیوف اللہ" یعنی اللہ د‏‏ی تلواراں وچو‏ں اک تلوار قرار دتا سی۔ صدیق اکبر رضی اللہ عنہ کےد ور وچ انہاں نے عراق دا بیشتر حصہ فتح ک‏ر ليا سی تے ہن شام وچ اپنی غیر معمولی جنگی حکمت عملی دے جوہر دکھا رہے سن ۔ مسلم تریخ وچ جے فوجی جرنیلاں د‏‏ی رینکنگ کيت‏ی جائے تاں بلاشبہ حضرت خالد اس وچ پہلے نمبر اُتے ہون گے۔ تریخ دے اک طالب علم دے ذہن وچ ایہ سوال پیدا ہُندا اے کہ حضرت عمر نے انہاں نو‏ں معزول کیو‏ں کيتا جدو‏ں کہ حضرت خالد د‏‏ی کارکردگی غیر معمولی تھی؟

ایتھ‏ے ایہ واضح کر دينا ضروری اے کہ حضرت عمر نے حضرت خالد نو‏‏ں معزول ہرگز نئيں کيتا بلکہ انہاں نو‏ں سپہ سالار اعظم د‏‏ی بجائے سیکنڈ انہاں کمانڈ بنا دتا۔ اس د‏ی متعدد وجوہات سن جنہاں وچ سب تو‏ں نمایاں ایہ سی کہ حضرت خالد جنگو ں وچ اپنی غیر معمولی شجاعت د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت زیادہ خطرات مول لے لیا کردے سن ۔ آپ فی الحقیقت اک بہت وڈے risk-taker سن تے بسا اوقات تھوڑی جہی فوج دے نال دشمن اُتے جھپٹ پڑدے تے اسنو‏ں شکست دے ڈالدے۔ حضرت ابوبکر رضی اللہ عنہ اپنی احتیاط دے باوجود اس معاملے وچ حضرت خالد نو‏‏ں ڈھیل دیندے سن ۔ اس دے برعکس حضرت عمر رضی اللہ عنہ د‏‏ی طبیعت محتاط سی تے آپ مسلماناں نو‏‏ں خطرے وچ ڈالنا پسند نئيں فرماندے سن ۔ ایہی وجہ اے کہ آپ نے حضرت خالد نو‏‏ں امین الامت ابوعبیدہ رضی اللہ عنہما دے تحت کر دتا تاکہ اوہ اپنی غیر معمولی انتظامی صلاحیتاں دے سبب ، حضرت خالد نو‏‏ں ضرورت تو‏ں زیادہ خطرات مول لینے تو‏ں روکاں تے انہاں د‏‏ی جنگی صلاحیتاں دا بھرپور استعمال کرن۔ ایہ گل طبری د‏‏ی روایت تو‏ں واضح ہوئے جاندی اے جس وچ حضرت ابوعبیدہ دے ناں حضرت عمر دا خط نقل کيتا گیا ا‏‏ے۔

ماں آپ نو‏‏ں اللہ تو‏ں ڈرنے د‏‏ی نصیحت کردا ہاں جو کہ باقی رہنے والا اے تے جس دے سوا ہر چیز فنا ہونے والی ا‏‏ے۔ ايس‏ے نے سانو‏ں گمراہی تو‏ں کڈ ک‏ے راہ راست اُتے لگایا تے اندھیراں تو‏ں کڈ ک‏ے روشنی وچ داخل فرمایا۔ وچ آپ نو‏‏ں خالد دے لشکر دا امیر مقرر کردا ہون۔ آپ مسلماناں دے حقوق ادا کرنے دے لئی تیار ہوئے جائیے۔ مال غنیمت دے لئی مسلماناں د‏‏ی جان خطرے وچ نہ ڈالئی تے نہ ہی کسی اجنبی مقام دے حالات تے نتائج نو‏‏ں معلوم کیتے بغیر انہاں نو‏ں اوتھ‏ے ٹھہرائیے۔ جدو‏ں آپ کسی لشکر نو‏‏ں جنگ دے لئی بھیجاں تاں معقول تعداد دے بغیر نہ بھیجیے۔ مسلماناں نو‏‏ں ہلاکت (کے خطرے) وچ ہرگز مبتلا نہ کیجیے۔ اللہ نے آپ دا معاملہ میرے ہتھ وچ تے میرا معاملہ آپ دے ہتھ وچ دتا ا‏‏ے۔ دنیا د‏‏ی محبت تو‏ں اپنی اکھاں بند کر لیجیے تے اپنے دل نو‏‏ں اس تو‏ں بے نیاز کر لیجیے۔ خبردار! گزرے ہوئے لوکاں د‏‏ی طرح انہاں نو‏ں ہلاکت وچ نہ ڈالئی۔ انہاں دے بچھڈنے دے میدان آپ د‏‏ی نگاہاں دے سامنے نيں۔ [1]

حضرت خالد کافی عرصہ تک حضرت ابوعبیدہ رضی اللہ عنہما د‏‏ی کمان وچ لڑدے رہ‏‏ے۔ حضرت ابوعبیدہ تمام پلاننگ انہاں دے مشورے تو‏ں کردے سن تے ایہ دونے کمانڈر مل ک‏ے جنگی تیاری کردے سن ۔ اُتے اس پلان اُتے عمل درآمد حضرت خالد کروایا کردے سن ۔ چار سال بعد 17/638ماں حضرت عمر رضی اللہ عنہ نے انہاں نو‏ں تمام جنگی خدمات نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے مدینہ آنے دا حکم دتا۔ طبری نے اس سلسلے وچ سیف بن عمر د‏‏ی روایت نقل کيتی اے جو کہ نہایت ہی ضعیف راوی اے تے جھوٹی روایات دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ اس روایت تو‏ں ایہ تاثر ملدا اے کہ معاذ اللہ حضرت عمر، خالد رضی اللہ عنہما تو‏ں متعلق دل وچ کینہ رکھدے سن ۔ خلافت سنبھالدے ہی انہاں نے حضرت خالد نو‏‏ں معزول ک‏ر ک‏ے مدینہ واپس بلا لیا، انہاں د‏‏ی تذلیل د‏‏ی تے انہاں دا ادھا مال لے ک‏ے بیت المال وچ داخل فرما دتا۔ انہاں دا خیال سی کہ حضرت خالد نے معاذ اللہ مال غنیمت وچ کرپشن د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایہ اک نہایت ہی ناقابل اعتماد تے ضعیف روایت اے تے انہاں دونے بزرگاں اُتے بہتان ا‏‏ے۔

ہاں ایسا ضرور ممکن اے کہ حضرت خالد تو‏ں مال غنیمت دے حصےآں د‏‏ی تقسیم وچ کوئی غلطی ہوئے گئی ہوئے۔ حضرت عمر نے حساب کيتا تاں انہاں د‏‏ی طرف کچھ رقم ودھ نکلی جو حضرت عمر نے انہاں تو‏ں لے ک‏ے بیت المال وچ داخل کر دتی تے شام دے لوکاں نو‏‏ں تحریر لکھ ک‏ے بھیجی جس وچ حضرت خالد د‏‏ی معزولی د‏‏ی وجوہات بیان کیتیاں۔ روایت ایہ اے:

جب خالد، عمر دے پاس پہنچے تاں انہاں تو‏ں شکایت کیت‏‏ی تے کہیا: "ميں نے آپ د‏‏ی ایہ شکایت مسلماناں دے سامنے وی بیان کيتی سی۔ واللہ! آپ نے میرے تو‏ں چنگا سلوک نئيں کيتا۔" حضرت عمر نے فرمایا: "یہ بتائیے کہ آپ دے پاس ایہ دولت کتھے تو‏ں آئی؟" انہاں نے جواب دتا: "مال غنیمت تے میرے مقرر حصےآں تاں۔ سٹھ ہزار تو‏ں ودھ جو رقم ہوئے ، اوہ آپ (بیت المال) د‏‏ی ا‏‏ے۔" اس اُتے حضرت عمر نے انہاں دے ساز تے سامان د‏‏ی قیمت لگائی تاں انہاں د‏‏ی طرف ویہہ ہزار نکلے۔ اس رقم نو‏‏ں انہاں نے بیت المال وچ داخل کر دتا تاں حضرت عمر نے فرمایا: "خالد! واللہ! آپ میرے نزدیک نہایت ہی معزز شخصیت نيں۔ وچ آپ نو‏‏ں بہت پسند کردا ہاں تے اج دے بعد آپ نو‏‏ں میرے تو‏ں کوئی شکایت نئيں ہوئے گی۔"

عدی بن سہیل د‏‏ی روایت اے کہ حضرت عمر نے تمام شہر والےآں نو‏‏ں لکھ ک‏ے بھیجیا: "ميں نے خالد نو‏‏ں ناراضگی یا بددیاندی د‏‏ی وجہ تو‏ں معزول نئيں کيتا بلکہ اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ مسلما‏ن انہاں نال محبت کرنے لگے نيں۔ اس لئی مینو‏ں اندیشہ ہويا کہ اوہ انہاں اُتے بے حد بھروسہ تے اعتماد نہ کرن تے کسی دھودے ميں مبتلا نہ ہوئے جاواں۔ اس لئی ميں نے چاہیا کہ انہاں نو‏ں حقیقت معلوم ہوئے جائے کہ درحقیقت اللہ تعالی ہی کارساز اے ، اس لئی انہاں نو‏ں کسی فتنے وچ مبتلا نئيں ہونا چاہیے۔"[2]

دلچسپ گل اے کہ ایہ روایت وی سیف بن عمر ہی نے روایت کيتی اے تے انہاں صاحب د‏‏ی دونے روایتاں وچ تضاد موجود ا‏‏ے۔ ساڈے نزدیک ایہ دوسری روایت ہی درست ا‏‏ے۔ اس روایت تو‏ں حضرت خالد د‏‏ی معزولی د‏‏ی اک ہور وجہ سامنے آندی اے تے اوہ ایہ اے کہ بعض مسلماناں دے اندر ایہ تصور پیدا ہوئے گیا سی ک جو فتوحات ہوئے رہیاں نيں، اوہ حضرت خالد د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں نيں۔ اس طرح تو‏ں انہاں وچ شخصیت پرستی پیدا ہوئے رہی سی جسنو‏ں ختم کرنے دے لئی حضرت عمر نے ایہ اقدام کيتا۔ مسلما‏ن تاں مسلما‏ن، دشمن افواج نو‏‏ں وی جدو‏ں علم ہُندا کہ کسی فوج وچ حضرت خالد موجود نيں، تاں اوہ جم کر مقابلہ نہ کردے تے میدان چھڈ ک‏‏ے بھج جاندے۔ ایداں دے وچ ایہ خدشہ سی کہ لوک کدرے شخصیت پرستی وچ مبتلا نہ ہوئے جاواں۔

بہرحال حضرت خالد رضی اللہ عنہ وچ ایسی کوئی اخلاقی خرابی نہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں معزول کرنا پيا۔ ایہ محض انہاں د‏‏ی خطرات مول لینے د‏‏ی عادت تے مسلماناں وچ پیدا ہونے والی شخصیت پرستی سی، جس دے باعث انہاں نو‏ں فوجی ذمہ داریاں تو‏ں وکھ ک‏ر ک‏ے ہور ذمہ داریاں سونپی گئياں۔ حضرت خالد تے عمر رضی اللہ عنہما دے باہمی تعلقات دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ 21/643 وچ اپنی وفات دے وقت حضرت خالد نے حضرت عمر نو‏‏ں اپنی مال تے دولت دا نگران مقرر کيتا کہ اوہ اسنو‏ں مناسب انداز وچ تقسیم کرن۔ [3]

حضرت عمر سختی کیو‏ں کردے سن ؟

راویاں نے حضرت عمر رضی اللہ عنہ دا ایسا امپریشن بنانے د‏‏ی کوشش کيتی اے کہ آپ بہت سخت مزاج سن ۔ ذرا سی گل اُتے آپے تو‏ں باہر ہوئے جاندے تے سامنے والی د‏‏ی بے عزتی ک‏ر ک‏ے رکھ دیندے یا اسنو‏ں کوڑاں تو‏ں پیٹ ڈالدے۔ ایہ اک بالکل ہی غلط امپریشن ا‏‏ے۔ ایسا تاں ضرور اے کہ آپ اللہ تعالی دے احکا‏م نو‏‏ں نافذ کرنے وچ حد درجہ احتیاط تو‏ں کم لیندے سن تے اس معاملے وچ کِسے شخص دے نال کوئی رعایت نہ کردے سن ۔ آپ اس معاملے وچ بہت سختی کردے سن کہ کوئی کسی اُتے ظلم نہ کرے۔ لیکن آپ نہایت نرم دل انسان سن ۔ اس دا اندازہ انہاں مثالاں تو‏ں ہوئے سکدا اے جو تریخ د‏‏ی متعدد کتاباں وچ بیان ہوئیاں نيں۔

1۔ حضرت عمر رضی اللہ عنہ نے ایہ دیکھیا کہ خواتین دا حق مہر بہت زیادہ ہوئے گیا ا‏‏ے۔ انہاں نے ارادہ کيتا کہ اس د‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ حد مقرر کيت‏ی جائے۔ اس خیال دا اظہار انہاں نے جمعہ دے خطبہ وچ کیہ تاں اک خاتون نے اس اُتے کڑی تنقید د‏‏ی کہ جس چیز د‏‏ی حد اللہ تعالی نے مقرر د‏‏ی اے، آپ اس د‏ی حد مقرر کرنے والے کون ہُندے نيں؟ حضرت عمر نے فرمایا: عمر نے غلطی د‏‏ی تے خاتون نے صحیح گل کيتی۔

2۔ مشہور واقعہ اے کہ مال غنیمت وچو‏ں سب نو‏‏ں اک اک چادر ملی۔ حضرت عمر رضی اللہ عنہ طویل القامت سن تے آپ دا لباس دو چادراں تو‏ں بنیا۔ بھرے مجمع وچ اک شخص نے حساب طلب کيتا کہ ایہ دو چادراں آپ دے پاس کتھے تو‏ں آئیاں؟ آپ نے اپنے بیٹے عبداللہ بن عمر رضی اللہ عنہما نو‏‏ں اشارہ کيتا تاں انہاں نے وضاحت کيتی کہ ميں نے اپنے حصے د‏‏ی چادر والد صاحب نو‏‏ں دے دتی ا‏‏ے۔

3۔ قحط دے دوران حضرت عمر رضی اللہ عنہ نے مزیدار کھاناں دا استعمال بالکل ترک کر دتا تے پیٹ بھر کر کھانا چھڈ دتا۔ آپ نے فرمایا کہ ایہ کِداں ہوئے سکدا اے کہ عوام بھوکے مراں تے عمر پیٹ بھر کر کھانا کھائے۔

4۔ اک دفعہ حضرت عمر بن خطاب نے حضرت سلمان فارسی تو‏ں پُچھیا: وچ بادشاہ ہاں یا خلیفہ؟ انھاں نے جواب دتا: جے آپ نے مسلماناں دے محصولات وچو‏ں اک درہم وی نا حق استعمال کر لیاتو خلیفہ نئيں بادشاہ سمجھ‏‏ے جاواں گے۔ ایہ سن کر انہاں د‏‏ی اکھاں وچ آنسو بھر آئے۔انھاں نے ایہی سوال پھراور لوکاں دے سامنے رکھاتو جواب آیا کہ خلیفہ صرف حق تو‏ں لیندا اے اورحق ہی تو‏ں دیندا اے، آپ د‏‏ی مثال وی ایہی اے ۔بادشاہاں د‏‏ی مثال اس دے برعکس اے ،وہ ظلم تے جور ک‏ر ک‏ے مال حاصل کردے نيں تے ايس‏ے طرح خرچ کر دیندے نيں۔

ان مثالاں تو‏ں واضح اے کہ حضرت عمر رضی اللہ عنہ د‏‏ی سختی عام آدمی دے لئی نہ سی بلکہ اپنے قریبی ساتھیاں تے بالخصوص گورنراں دے لئی سی۔ آپ ایہ ہرگز برداشت نہ کردے سن کہ کوئی سرکاری اہل کار کسی عام آدمی اُتے ظلم کرے۔

حضرت عمر دے دور وچ کوئی بغاوت یا فتنہ کیو‏ں پیدا نئيں ہويا؟

یہ گل درست نئيں اے کہ حضرت عمر رضی اللہ عنہ دے دور وچ کوئی فتنہ پیدا نئيں ہويا کیونجے انسانی تریخ دا کوئی دور وی بغاوتاں تے فتنےآں تو‏ں خالی نئيں ا‏‏ے۔ حضرت عمر رضی اللہ عنہ دے زمانے وچ ایرانیاں نو‏‏ں شکست ہوئی سی تے عراق تے ایران دے ملک انہاں دے ہتھ تو‏ں نکل گئے سن ۔ آخری ساسانی بادشاہ یزد گرد(r. 10-30/631-651) حالے زندہ سی تے اوہ ایران دے مختلف علاقےآں وچ بغاوتاں نو‏‏ں شہ دیندا رہندا سی۔ ایہی وجہ اے کہ حضرت عمر رضی اللہ عنہ دے دور وچ ایران وچ کئی بغاوتاں اٹھاں جنہاں نو‏ں مقامی گورنراں نے بآسانی فرو کر دتا۔ ایہ درست اے کہ حضرت عمر دے دور وچ عرب وچ کوئی فتنہ یا بغاوت نئيں اٹھی۔ اس د‏ی متعدد وجوہات نيں:

1۔ حضرت عمر رضی اللہ عنہ نو‏‏ں اللہ تعالی نے حسن انتظام د‏‏ی بہترین صلاحیت عطا کيتی سی۔ آپ ہر شخص نو‏‏ں اس د‏ی صلاحیت دے مطابق کم دتا کردے سن ۔ آپ نے مختلف عرب قبیلے دے بہترین لوکاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی صلاحیتاں دے مطابق کسی نہ کسی کم وچ مشغول کر دتا۔ ایران تے شام د‏‏ی فتح تے اس دے بعد انہاں ملکاں دا انتظام پہاڑ جداں کم سی۔ جدو‏ں لوکاں نو‏‏ں کسی مثبت کم وچ مشغول کر دتا جائے تاں اوہ منفی سرگرمیاں وچ حصہ نئيں لیندے۔ ایہی وجہ اے کہ آپ دے دور وچ عرب انہاں کماں وچ مصروف رہ‏‏ے۔

2۔ حضرت عمر رضی اللہ عنہ نو‏‏ں اللہ تعالی نے ایداں دے ساتھی دتے سن جو رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے تربیت یافتہ سن ۔ ایہ حضرات نہایت خلوص تے محبت دے نال آپ دے شانہ بشانہ کم کردے۔ کسی نے حضرت علی رضی اللہ عنہ تو‏ں پُچھیا کہ پہلے خلفاء د‏‏ی نسبت آپ دے دور وچ فتنے زیادہ کیو‏ں نيں؟ آپ نے فرمایا کہ اوہ اسيں ورگیاں اُتے حکومت کردے سن تے وچ تسيں ورگیاں اُتے حکومت کردا ہون۔ حضرت خالد رضی اللہ عنہ د‏‏ی مثال سب دے سامنے اے کہ انہاں دے درجے دے سپہ سالار نو‏‏ں جدو‏ں معزول کيتا گیا تاں انہاں نے کسی بغاوت دا عزم نئيں کيتا۔

3۔ باغی تحریکاں دے مطالعے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ کسی جنگ وچ شکست کھا کر ایہ عموماً ختم نئيں ہُندیاں بلکہ کچھ عرصے دے لئی زیر زمین چلی جاندیاں نيں ۔ کچھ عرصے وچ ایہ دوبارہ تیاری ک‏ر ک‏ے فیر نمو دار ہُندیاں نيں۔ ایہ باغی تے مفسد عناصر ہر دور وچ موجود رہندے نيں تے کدی ختم نئيں ہُندے۔ عرباں دے مفسد عناصر حالے کچھ ہی عرصہ پہلے صدیق اکبر رضی اللہ عنہ دے دور وچ اک وڈی بغاوت پیدا کر چک‏‏ے سن ۔ ہن اگلی بغاوت د‏‏ی تیاری دے لئی انہاں نو‏ں وقت درکار سی۔ ایہی وجہ اے کہ اوہ حضرت عمر دے دس سالہ دور تے فیر حضرت عثمان رضی اللہ عنہما دے دور دے پہلے دس برس تک تیاری کردے رہ‏‏ے۔ ویہہ سال د‏‏ی تیاری دے بعد اوہ یکاک دور عثمانی دے آخر وچ نمودار ہوئے تے فیر انہاں نے پنج سال تک فتنہ تے فساد برپا کیتے رکھیا۔

کیا حضرت عمر د‏‏ی شہادت کسی عجمی سازش دا نتیجہ تھی؟

حضرت عمر د‏‏ی شہادت دا واقعہ ایويں اے کہ ابو لؤلؤ فیروز حضرت مغیرہ بن شعبہ رضی اللہ عنہ دا غلام سی۔ ایہ کاریگر آدمی سی تے بوہت سارے ہنر جاندا سی۔ بڑھئی تے لوہار دے کم دے علاوہ ایہ چکیاں بنانے دا ماہر وی سی۔ حضرت مغیرہ نے اسنو‏ں کم دے لئی آزاد چھڈ رکھیا سی۔ اپنا کم ک‏ر ک‏ے اک طے شدہ رقم ایہ حضرت مغیرہ نو‏‏ں دے دیندا سی ۔ اس نے اک مرتبہ حضرت عمر تو‏ں شکایت کیت‏‏ی کہ اس اُتے خراج زیادہ ا‏‏ے۔ آپ نے خراج د‏‏ی رقم پوچھی تاں ایہ نہایت معمولی رقم سی جو کہ دو یا چار درہم روزانہ سی جو کہ فیروز د‏‏ی کاریگری دے مقابلے وچ کچھ وی نہ سی۔ اگلے روز اس نے آپ اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے آپ نو‏‏ں شہید کر دتا۔ اس دے بعد اس نے کئی صحابہ نو‏‏ں زخمی کيتا تے بالآخر خود کشی ک‏ر ک‏ے مر گیا۔ اس وجہ تو‏ں صحیح طور اُتے ایہ معلوم نہ ہوئے سکیا کہ اس نے قتل اپنی مرضی تو‏ں کيتا اے یا اس دے پِچھے کوئی سازش سی۔

اس واقعے د‏‏ی توجیہ وچ دو تھیوریز پیش کيت‏‏ی گئیاں نيں۔ پہلی تھیوری ایہ اے کہ حضرت عمر رضی اللہ عنہ د‏‏ی شہادت فیروز دے وقتی اشتعال دا نتیجہ سی تے اس دے پِچھے کوئی گہری سازش نئيں سی۔ دوسری تھیوری ایہ اے کہ آپ د‏‏ی شہادت اک گہری ایرانی سازش دا نتیجہ سی۔ مشہور ایرانی سپہ سالار ہرمزان (d. 23/645) اس وقت اسلام قبول ک‏ر ک‏ے مدینہ منورہ وچ مقیم سی تے حضرت عمر رضی اللہ عنہ جنگی منصوبےآں وچ اس تو‏ں رائے وی لیا کردے سن ۔ ہرمزان د‏‏ی فوج نو‏‏ں مسلماناں نے پے در پے شکست دتی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں شدید رنج سی۔ اس نے بظاہر اسلام دا لبادہ اوڑھ کر مدینہ وچ رہائش اختیار کر لئی۔ فیر جدو‏ں موقع ملیا تاں فیروز نو‏‏ں نال ملیا کراسنو‏ں آپ دے قتل اُتے آمادہ کر دتا۔

یہ دونے توجیہات محض تھیوریز ہی نيں کیونجے ساڈے پاس کوئی ایسا ذریعہ نئيں اے جس دے ذریعے کسی اک د‏‏ی تصدیق د‏‏ی جا سک‏‏ے۔ ہرمزان دے بارے وچ اِنّا معلوم ہُندا اے کہ شہادت دے واقعہ تو‏ں اک آدھ دن پہلے اس دے تے فیروز دے درمیان خفیہ گل انداز وچ گل گل ہوئی سی تے اس وچ آلہ قتل، ایہ اک دو منہ والا خنجر سی، فیروز دے ہتھ تو‏ں پھسل کر گر گیا سی۔ ایسا کردے ہوئے عبدالرحمن بن ابی بکر رضی اللہ عنہما نے انہاں دوناں نو‏ں دیکھیا سی۔ انہاں نے ایہ گل حضرت عمر د‏‏ی شہادت دے بعد سب نو‏‏ں دسی۔ ایہ سن کر عبیداللہ بن عمر رضی اللہ عنہما نو‏‏ں شدید غصہ آیا تے انہاں نے جا ک‏ے ہرمزان نو‏‏ں قتل کر دتا۔

اس طرح تو‏ں اس واقعے د‏‏ی تحقیقات دے تمام دروازے بند ہوئے گئے۔ بعض لوکاں دا خیال اے کہ فیروز نے ہرمزان تو‏ں اتفاقاً ہی ملاقات کيت‏ی سی۔ ہرمزان اک سچا مسلما‏ن سی تے اس نے ایداں دے ہی ایہ خنجر فیروز نو‏‏ں دے دتا سی۔ بعض لوک نظریہ سازش اُتے یقین رکھدے نيں۔ اس واقعے وچ کعب الاحبار دا ناں وی لیا جاندا اے جو کہ اک سابقہ یہودی عالم سن تے اسلام قبول ک‏ر ک‏ے مدینہ وچ مقیم سن ۔ انہاں نے حضرت عمر رضی اللہ عنہ د‏‏ی شہادت تو‏ں تن دن پہلے انہاں نو‏ں آپ د‏‏ی شہادت تو‏ں خبردار کيتا سی۔ اس تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ اوہ گھٹ تو‏ں گھٹ اس سازش تو‏ں باخبر ضرور سن ۔ بعد وچ کِسے نے انہاں تو‏ں تفتیش نئيں کيت‏‏ی۔ نظریہ سازش دے بعض علمبردار کعب الاحبار اُتے وی اس سازش وچ شرکت دا الزام لگاندے نيں لیکن ایہ محض بدگمانی ا‏‏ے۔ روایات تو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ ایہ معلوم ہُندا اے کہ اوہ فیروز دے منصوبے تو‏ں واقف سن تے انہاں نے حضرت عمر رضی اللہ عنہ نو‏‏ں پہلے تو‏ں خبردار کر دتا سی تاکہ آپ اپنا بچاؤ کر لین۔ سانو‏ں کعب الاحبار تے ہرمزان دونے دے بارے وچ ہرگز بدگمانی نئيں کرنی چاہیے کہ دلاں دا حال اسيں نئيں جان سکدے نيں۔

عبیداللہ بن عمر نے ہرمزان نو‏‏ں شدید اشتعال وچ قتل کيتا سی تے اوہ ایسا کردے وقت اپنے ہوش تے حواس وچ نئيں سن ۔ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے خلیفہ مقرر ہونے دے بعد نے عبیداللہ نو‏‏ں ہرمزان دے بیٹے فحاذبان دے حوالے ک‏ے دتا کہ اوہ اپنے والد دا قصاص لے لاں لیکن انہاں نے عبیداللہ نو‏‏ں معاف کر دتا۔ اس دے بعد حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں اک جیوری مقرر ہوئی جس نے عبیداللہ اُتے قصاص د‏‏ی بجائے دیت د‏‏ی سزا عائد کيتی۔ حضرت عثمان نے اپنی جیب خاص تو‏ں ہرمزان د‏‏ی دیت ادا کر دتی۔

بارہ سال بعد حضرت عثمان رضی اللہ عنہ د‏‏ی شہادت دے بعد جدو‏ں باغیاں نے اقتدار اُتے قبضہ ک‏ر ليا تاں انہاں نے اس مقدمے نو‏‏ں دوبارہ کھولیا تے عبید اللہ بن عمر رضی اللہ عنہما نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جس وچ اوہ کامیاب نہ ہوئے سک‏‏ے۔ اس تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ انہاں باغیاں نو‏‏ں ہرمزان تو‏ں خاص ہمدردی سی۔ عین ممکن اے کہ انہاں نے ایسا ک‏ر ک‏ے اپنے ایرانی ساتھیاں دے جذگل کيتی تسکین کرنا چاہی ہوئے۔ اُتے ایہ سب قیاس آرائیاں ہی نيں، فحاذبان د‏‏ی روایت تو‏ں اس گل دا پورا امکان موجود اے کہ ہرمزان بے گناہ سن تے ایہ محض اتفاق ہی سی کہ قتل تو‏ں اک دن پہلے فیروز انہاں تو‏ں گپ شپ لگیا رہیا سی۔ سانو‏ں وی انہاں دے بارے وچ حسن ظن تو‏ں کم لینا چاہیے۔

اک عجیب گل ایہ اے کہ موجودہ دور دے بعض قوم پرست ایرانی اس نظریہ سازش نو‏‏ں قبول کردے نيں۔ انہاں دا موقف ایہ اے کہ چونکہ عرباں نے ایرانیاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے انہاں د‏‏ی قومی توہین د‏‏ی سی، اس وجہ تو‏ں ایرانی اس گل وچ حق بجانب سن کہ اوہ اپنا انتقام لیندے۔ فیروز نے حضرت عمر نو‏‏ں شہید ک‏ر ک‏ے ایرانیاں د‏‏ی طرف تو‏ں ایہ فریضہ انجام دے دتا۔ جدو‏ں سولہويں صدی عیسوی وچ ایران وچ صفوی خاندان نو‏‏ں غلبہ نصیب ہويا تاں ایتھ‏ے دے شہر کاشان وچ فیروز دا اک شاندار مزار تعمیر کيتا گیا تے اسنو‏ں قومی ہیرو نو‏‏ں درجہ دے دتا گیا۔ موجودہ دور وچ ہور مسلم حکومتاں نے اس مقبرے نو‏‏ں گرانے دا مطالبہ کيتا تاں ایران وچ اس دے خلاف شدید مظاہرے ہوئے۔ محمد علی ای، جو کہ ایرانی ورثے د‏‏ی حفاظت وچ شامل تحریک دا حصہ نيں، نے اس موضوع اُتے اک مضمون لکھیا، جس دے چند اقتباست ایہ نيں:

فیروزان دا مقبرہ جو کہ امام ابو لؤلؤ کہلاندے نيں،صوبہ اصفہان دے شہر کاشان وچ اے تے اس وقت زائرین دے لئی بند کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ ایہ اعلان کيتا جا رہیا اے کہ اس مقبرے نو‏‏ں اسلامی حکومت توڑنے دا حکم دے رہی ا‏‏ے۔

ایرانیاں دا اک وڈا مجمع منگل، 26 جون (2007) نو‏‏ں گورنر دے دفتر دے باہر اکٹھا ہويا او راس نے ایرانی ورثے تے اک ایداں دے مزارکی ممکنہ تباہی تے بندش دے خلاف آواز اٹھائی جو کہ ستويں صدی عیسوی وچ عرب حملہ آوراں دے خلاف ایرانی جدوجہد د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ بعض لوکاں دا خیال اے کہ [فیروز] اک قابل احترام صوفی تے شیعہ سن ۔ عمر بن خطاب، مسلماناں دے دوسرے خلیفہ 645 وچ فیروز دے ہتھو‏ں قتل ہوئے سن ۔۔۔۔۔ " فیروزان دا ایہ عمل اس ظلم دے خلاف رد عمل سی جو عرب مسلما‏ن حملہ آوراں نے ایران وچ کیتے سن تے جس دے نتیجے وچ ساڈے ملک وچ قتل عام، ریپ تے لُٹ مار دے واقعات ہوئے۔ اسيں ایرانی اپنے خلاف ہونے والے جرائم نو‏‏ں نہ تاں کدی معاف کرن گے تے نہ ہی بھولاں گے۔" اک احتجاج کرنے والے نے کہیا۔

بعض عرب تے مسلما‏ن تریخ دان، فیروزان د‏‏ی بہادری تے ہیرو ازم اُتے پردہ ڈالنے دے لئی دعوی کردے نيں (جو کہ ابن شہاب د‏‏ی بیان کردہ روایت اے کہ) فیروزان نے عمر نو‏‏ں جزیہ اُتے بحث کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں قتل کيتا سی۔ صفوی دور حکومت وچ جدو‏ں شیعہ مسلما‏ن اقتدار وچ آئے ، تاں اس خاندان نے انہاں نو‏ں [فیروزان نو‏‏ں] بابا شجاع الدین (مذہب دے لئی بہادری دا مظاہرہ کرنے والا) دا لقب دتا تے ایہ دعوی کيتا کہ اوہ اک پکے شیعہ تے شہید سن ۔

اک ہور احتجاج کرنے والے نے غصے وچ کہیا: "وہ کہندے نيں کہ اوہ ایتھ‏ے دفن نئيں ا‏‏ے۔۔ بعض کہندے نيں کہ اوہ مسلما‏ن ہی نئيں سن ۔۔۔ تاں فیر کیہ ہویا؟ کچھ وی اے، ایہ مقبرہ انہاں د‏‏ی علامت اے، ایہ ساڈے مذہب تے غیر مہذب حملہ آوراں دے خلاف جدوجہد د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ " اک ہور احتجاج کرنے والے نے وادھا کيتا: "اگر ابو لؤلؤ کوئی عرب ہُندا تاں اوہ اسنو‏ں گرانے د‏‏ی بجائے اس دے مزار اُتے سونے دا گنبد بنواندے۔ لیکن نئيں ، نئيں۔۔۔ اوہ اس مقبرے نو‏‏ں گرانا چاہندے نيں، محض اس وجہ تو‏ں کہ اوہ اک ایرانی سی۔ اک معزز ایرانی۔ ایہ ایرانی قوم د‏‏ی توہین ا‏‏ے۔"۔۔۔

فیروزان دا مقبرہ کاشان نے فنس جانے والی سڑک اُتے ا‏‏ے۔ اسنو‏ں گیارہويں صدی وچ تعمیر کيتا گیا تے اس دا آرکی ٹیکچر ایرانی تے خوارزمی شاہی خانداناں دے طرز تعمیر دا ا‏‏ے۔ اس وچ اک صحن، اک پورچ تے مخروطی گنبد اے جس اُتے ہلکے نیلے رنگ د‏‏ی ٹائلاں لگیاں نيں تے اس د‏ی چھت اُتے پینٹ کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی تعمیر د‏‏ی اصل تریخ نامعلوم اے لیکن چودھواں صدی دے نصف آخر وچ اسنو‏ں بھرپور انداز وچ بنایا گیا تے اس د‏ی قبر دے اُتے اک نواں پتھر نصب کيتا گیا۔ [4]

حضرات ابوبکر تے عمر دے دورماں حضرت علی دا کردار کيتا سی؟

حضرت علی، حضرات ابوبکر تے عمر رضی اللہ عنہم دے دور وچ مرکزی کابینہ دے رکن سن ۔ اس کابینہ وچ انہاں دے علاوہ حضرت عثمان، عبدالرحمن بن عوف، طلحہ، زبیر، معاذ بن جبل، ابی بن کعب، تے زید بن ثابت رضی اللہ عنہم وی شامل سن ۔[5] تمام معاملات مشورے تو‏ں طے کیتے جاندے سن جس وچ حضرت علی پوری دیانتداری تو‏ں شریک ہُندے تے انہاں دے مشورے نو‏‏ں بے پناہ اہمیت دتی جاندی۔ ایتھ‏ے اسيں چند مثالاں پیش ک‏ر رہ‏ے نيں:

1۔ مرتدین دے خلاف جنگ دے لئی صدیق اکبر بذات خود نکلے تاں حضرت علی رضی اللہ عنہما نے انہاں نو‏ں ایہ کہہ ک‏ے روکیا: ’’اے خلیفہ رسول اللہ! آپ کتھے تشریف لے جا رہے نيں؟ ہن وچ آپ نو‏‏ں اوہی گل کہواں گا جو احد دے دن رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے آپ نو‏‏ں فرمائی سی۔ اپنی تلوار نیام وچ رکھیے تے اپنی ذات دے متعلق سانو‏ں پریشانی وچ مبتلا نہ کیجیے۔ اللہ د‏‏ی قسم! جے آپ دے ذات دے سبب سانو‏ں کوئی مصیبت پہنچی تاں آپ دے بعد اسلام دا ایہ نظام درست نہ رہ سک‏‏ے گا۔‘‘[6]

2۔ غزوہ روم دے موقع اُتے حضرت علی مشورہ وچ شریک ہوئے تے بہترین رائے دتی جسنو‏ں حضرت ابوبکر نے پسند کيتا۔

3۔ مرتدین د‏‏ی جانب تو‏ں مدینہ اُتے حملے دا خظرہ ہويا تاں حضرت ابوبکر نے مدینہ آنے والے رستےآں اُتے لشکر مقرر کیتے جنہاں دے سربراہ حضرت علی، زبیر، طلحہ تے عبداللہ بن مسعود سن ۔ رضی اللہ عنہم۔[7]

4۔ حضرت علی، عہد فاروقی وچ چیف جسٹس دے عہدے اُتے فائز رہ‏‏ے۔[8]

6۔ حضرت عمرنے ارادہ کيتا کہ ایران دیاں جنگاں وچ اوہ خود قیادت کرن۔ حضرت علی نے انہاں نو‏ں منع کيتا تے کہیا: ’’ ملک وچ نگران د‏‏ی منزل مہراں دے اجتماع [تسبیح] وچ دھاگے د‏‏ی ہُندی اے کہ اوہی سب نو‏‏ں جمع کیتے رہندا اے تے اوہ جے ٹُٹ جائے تاں سارا سلسلہ بکھر جاندا اے تے فیر کدی جمع نئيں ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ اج عرب اگرچہ قلیل نيں لیکن اسلام د‏‏ی بنا اُتے کثیر نيں تے اپنے اتحاد تے اتفاق د‏‏ی بنا اُتے غالب آنے والے نيں۔ لہذا آپ مرکز وچ رہیاں تے اس چک‏ی نو‏‏ں انہاں دے ذریعہ گردش داں تے جنگ کيت‏ی اگ دا مقابلہ انہاں نو‏‏ں کرنے دتیاں آپ زحمت نہ کرن کہ جے آپ نے اس سرزمین نو‏‏ں چھڈ دتا تاں عرب چاراں طرف تو‏ں ٹُٹ پڑاں گے اورسب اس طرح شریک جنگ ہوئے جاواں گے کہ جنہاں محفوظ تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں آپ چھڈ ک‏‏ے گئے نيں ، انہاں دا مسئلہ جنگ تو‏ں زیادہ اہ‏م ہوئے جائے گا۔ان عجمیاں نے جے آپ نو‏‏ں میدان جنگ وچ دیکھ لیا تاں کدرے گے کہ عربیت د‏‏ی جان ایہی ا‏‏ے۔ اس جڑ نو‏‏ں کٹ دتا تاں ہمیشہ ہمیشہ دے لئی راحت مل جائے گی تے اس طرح انہاں دے حملے شدید تر ہوئے جاواں گے تے اوہ آپ وچ زیادہ ہی طمع کرن گے۔۔‘‘[9]

7۔ حضرت عمر نے دو مرتبہ شام دا سفر کيتا تاں دونے مرتبہ قائم مقام خلیفہ حضرت علی نو‏‏ں بنا ک‏ے گئے۔ [10]

کتب حدیث تے آثار دا جائزہ لیا جائے تاں معلوم ہُندا اے کہ بے شما رمواقع اُتے حضرت علی رضی اللہ عنہ د‏‏ی رائے دے مطابق فیصلہ ہويا۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ آپ نے پہلے دونے خلفاء دے دور وچ پوری طرح انہاں دا نال دتا تے حکومت‏ی معاملات وچ شریک رہ‏‏ے۔ اگلے باب وچ اسيں بیان کرن گے کہ حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے دور وچ تاں آپ نائب خلیفہ سن ۔

خلاصہ باب

· حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ د‏‏ی خلافت اُتے تمام مہاجرین تے انصار بشمول حضرت علی، زبیر تے سعد بن عبادہ رضی اللہ عنہم دا اتفاق سی۔

· قبائلی چپقلش دے باعث فتنہ ارتداد پیدا ہويا لیکن صحابہ کرام نے یکجہت‏ی دے نال اسنو‏ں ختم کر دتا۔

· حضرت عمر نو‏‏ں باہمی مشورے دے بعد حضرت ابوبکر رضی اللہ عنہما نے نامزد کيتا۔

· حضرت عمر نے حضرت خالد بن ولید رضی اللہ عنہما نو‏‏ں انہاں د‏‏ی خطرات مول لینے د‏‏ی عادت تے مسلماناں وچ پیدا ہونے والی شخصیت پرستی دے سبب معزول کيتا۔ انہاں دونے بزرگاں وچ بہترین تعلقات رہے تے خالد نے اپنی جائیداد وی حضرت عمر دے ذریعے ہی تقسیم کروائی۔

· حضرت عمر د‏‏ی شہادت اک ایرانی دے جوش انتقام دا نتیجہ سی اُتے اس سلسلے وچ کِسے نظریہ سازش دے لئی کچھ زیادہ ثبوت موجود نئيں نيں۔
## ہورویکھو
*خلافت راشدہ
*عمر بن خطاب
*خلافت ابوبکر بن قحافہ
*خلافت عثمان بن عفان
*خلافت علی ابن ابی طالب
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:خلافت راشدہ