open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
قلعہ جمرود

سنّ 1836 وچ کابل توں پشاور آؤن والے دریاں دی نگرانی لئی خالصہ راج دے ویر نائک اتے مضبوط ستمبھ سردار ہری سنگھ نلوا نے جمرود دے ناں نال پرسدھ کچی گڑھی دے ستھان 'تے 17 اکتوبر 1836 نوں نیہہ-پتھر رکھ کے اک مضبوط قلعے دا نرمان شروع کروایا۔ کئی ہزار راج مستری اتے مزدور لگا کے جنگی پدھر 'تے اس قلعے دا نرمان اک مہینہ اتے 25 دناں وچ پورا کیتا گیا۔ لیفٹینینٹ ولیئم بار 'جنرل آف اے مارچ فرام دلی ٹو کابل' دے صفحہ 303 'تے لکھدا ہے کہ قلعہ بنن 'تے سری گرو گرنتھ صاحب جی دے اکھنڈ پاٹھ دا بھوگ پاؤن توں بعد قلعے دا ناں 'فتح گڑھ' رکھیا گیا۔ قلعہ فتح گڑھ دیاں دیواراں 4 گز چوڑیاں اتے 12 گز اچیاں سن۔ اس وچ دوہرے دروازے لگوائے گئے سن۔ اس قلعے وچ س: نلوا نے اپنے پالت پتر س: مہاں سنگھ میرپریئے (ایہہ بھائی داتا رام دا پتر سی) نوں ہزارا توں بلا کے قلعہ دار نیوکت کیتا اتے سرحد-دار دا رتبہ بخشیا۔ اس دے ادھین اس قلعے وچ 800 پیدل جوان، 200 گھوڑ سوار، 80 توپچی، 10 وڈیاں اتے 12 ہلکیاں توپاں رکھیاں گئیاں۔ قلعے وچ فوج دے ورتن لئی پانی جمرود دے کٹھے توں لیا جاندا سی۔ اس دے علاوہ قلعے وچ اک بہت وڈا کھوہ وی لگوایا گیا۔ دھوکھے نال دشمن دی گولی دا نشانہ بنے س: نلوا نے 30 اپریل 1837 نوں اپروکت قلعے وچ ہی دیہہ تیاگی اتے اتھے ہی اوہناں دی مرتک دیہہ دا انتم سنسکار قلعے دی چڑھدی نکر ولّ قناتاں لگا کے کیتا گیا سی۔ اوہناں دی دیہہ دی بھسم (راکھ) قلعے وچ ہی اک انگیٹھا تیار کرکے اس وچ پا دتی گئی اتے اسے انگیٹھے اپر س: نلوا دی سمادھ تیار کیتی گئی۔ بعد وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ نے ہری سنگھ نلوا دی یاد وچ سمادھ دے نزدیک ہی اک گرودوارہ تیار کروا دتا۔ خالصہ راج دی سماپتی توں بعد جدوں قلعہ انگریز حکومت دے قبضے ہیٹھ آ گیا تاں اوہناں وی گرودوارہ صاحب 'چ مہاراجہ دوارا کروایا سری گورو گرنتھ صاحب دا پرکاش جاری رہن دتا اتے دیس دی ونڈ تکّ گرنتھی سنگھ نوں طلب (تنخواہ) انگریز سرکار ولوں ہی ملدی رہی۔ 

سمادھ اج وی قلعے دے اندر دیوار دے بالکل نال موجود ہے۔ گرودوارہ وی صحیح حالت وچ موجود ہے پر پرکاش نہیں ہندا۔ قلعہ فتح گڑھ موجودہ سمیں جمرود روڈ 'تے درہ خیبر توں کوئی 10-12 کلومیٹر دی دوری 'تے موجود ہے اتے اج وی اپنیاں شاناں برقرار رکھے ہوئے ہے۔
 
موجودہ سمیں وی ایہہ قلعہ اپنے پرانے ناں 'فتح گڑھ' نال ہی جانیا جاندا ہے اتے اس وچ صوبہ سرحد دی رکھوالی لئی سرکھیا فورس تعینات ہون کرکے باہری لوکاں نوں اس دے اندر جان دی منظوری نہیں ہے۔ ایہہ اس سمیں خیبر رائیفلز دا ہیڈکوآٹر وی ہے اتے سینا دی چھاؤنی وی۔ ایہہ سارا قلعہ بھورے رنگ دے پتھراں نال بنیا ہویا ہے۔ قلعے دیاں برجیاں اپر پاکستانی سینا دے جھنڈے لہراؤندے دوروں ہی وکھائی دے جاندے ہن۔ 15 اپریل 1837 نوں افغانیاں ولوں بھاری لشکر نال جدوں اس قلعے 'تے حملہ کیتا گیا سی تاں اس سمیں اس نوں بنیاں اجے صرف 6 مہینے ہی ہوئے سن۔ قلعے دیاں دیواراں اجے پکیاں نہ ہون کرکے قلعے 'تے گولاباری کرن 'تے اوہناں وچ وڈے-وڈے سراخ ہو گئے۔ قلعے دی وراثت نوں قایم رکھن دے ارادے نال اوہناں سراخاں نوں نہ پوردے ہوئے پاکستان سرکار ولوں اج وی پرانی دکھّ وچ ہی قایم رکھیا گیا ہے۔ قلعے دے اندر س: نلوا ولوں بنوایا کھوہ، اوہناں دے گھوڑے بنھن والا اصطبل اتے سردار ہری سنگھ نلوا دی تلوار آدی نشانیاں اج وی موجود ہن۔
سبھراؤں دی لڑائی

**سبھراؤ دی لڑائی** جاں **سبھراؤں دی لڑائی** 10 فروری 1846 نوں ایسٹ انڈیا کمپنی اتے سکھاں وچکار لڑی گئی۔ اس لڑائی وچّ سکھ پوری طرحاں ہار گئے اتے ایہہ پہلی اینگلو سکھ جنگ دی اک فیصلہ کن لڑائی سی۔

## پٹھبھومی
پہلی اینگلو سکھ جنگ 1845 وچّ مہاراجہ رنجیت سنگھ دی موت توں بعد راج وچّ گڑبڑ پھیلن کارن شروع ہوئی۔ خالصہ فوج نے انگریزاں دے بھڑکاؤݨ توں بعد ستلج پار دے انگریزی راج تے حملہ کر دتا۔ انگریزاں نے اپنی قسمت اتے لال سنگھ تے تیز سنگھ دی غداری کارن ایہہ لڑائیاں جت لئیاں۔

## حوالے
فیروزشاہ دی لڑائی

**فیروزشاہ دی لڑائی** 21 اتے 22 دسمبر 1845 نوں ایسٹ انڈیا کمپنی اتے سکھ سلطنت وچکار پنجاب دے پنڈ فیروزشاہ وچّ لڑی گئی۔ برطانوی فوج دی اگوائی سر ہیو گف اتے گورنر جنرل سر ہینری ہارڈنگ نے اتے سکھاں دی اگوائی لال سنگھ نے کیتی۔

اس لڑائی وچّ انگریزاں دی جت ہوئی پر ایہہ لڑائی برطانوی فوج دے اتہاس وچّ سبھ توں اوکھی لڑائی سی۔

## پٹھبھومی

پہلی اینگلو سکھ جنگ ادوں شروع ہوئی جدوں مہاراجہ رنجیت سنگھ دی موت توں بعد سکھ سلطنت وچّ اراجکتا پھیل گئی۔ انگریز پنجاب تے قبضہ کرنا چاہندے سن۔ سکھ فوج نوں اسدے لیڈراں دوارا حملے لئی اکسایا گیا اتے اوہناں نوں ستلج پار، انگریزاں دے علاقے وچّ، لڑائی لئی بھیجیا گیا۔ 
## حوالے

گٹھ:پہلی اینگلو سکھ جنگ دیاں لڑائیاں
گٹھ:لڑائیاں
گٹھ:سکھ سلطنت دیاں لڑائیاں تے جنگاں
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ:سکھاں دیاں لڑائیاں تے جنگاں
بسولی دی لڑائی

**بسولی دی لڑائی** مغل سلطنت جس نال پہاڑی راجے، پہاڑی راجپوت اتے سکھاں دے وچکار لڑی گئی۔ سرسا دی لڑائی توں بعد گرو گوبند سنگھ اتے بہت سارے سکھ سرسا ندی پار کر کے بسولی چلے گئے۔ پہاڑی راجا بھیم چند دی فوج نے گرو جی اتے سکھاں دا پچھا کیتا اتے گرو جی اتے سکھاں نے بڑی ہی بہادری نال اوہناں نوں پھر ہرا دتا کیونکے بسولی اتے جسوان دے راجے گرو جی دے متر سن۔
## نتیجہ
اس وچ راجا بھیم چند نے گرو گوبند سنگھ نال سمجھوتہ کرنا ہی ٹھیک سمجھیا۔ ایہہ  معاہدہ  1702 دے ادھ وچ ہوئی۔ جس مطابق گرو جی انندپور صاحب رہن لگ پئے جس توں پچھوں ہور کوئی وی لڑائی نہ ہوئی۔
## حوالے

گٹھ:لڑائیاں
گٹھ:سکھ اتہاس
گٹھ:سکھ سلطنت دیاں لڑائیاں تے جنگاں
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ:سکھ سلطنت
گٹھ:سکھاں دیاں لڑائیاں تے جنگاں
سرسا دی لڑائی

**سرسا دی لڑائی** جو کہ سکھاں اتے مغل سلطنت دے وچکار لڑی گئی۔ جدوں گرو گوبند سنگھ اتے سکھ سرسا ندی تے پجے تاں مغل فوج وی اتھے پہنچ چکی سی۔ گورو جی نے بھائی جیتا جی اتے 100 کو سکھاں نوں مغل فوج دا مقابلہ کرن لئی پچھے چھڈّ دتا۔ اوہناں نے مغل فوج دا مقابلہ کیتا تے بہت سارا نقصان کیتا۔ اس سمیں ندی وچّ ہڑ آیا ہویا سی گورو جی اتے سینکڑے سکھ گھوڑےآں سمیت ندی وچّ کدّ پئے۔ بہت سارے سکھ ندی وچّ ڈبّ گئے۔ بہت سارا انمول 
ساہت وی ندی وچّ رڑھ گیا۔ اس بھجّ دوڑ وچّ گورو جی، بہت سارے سکھ، دو چھوٹے صاحبزادے صاحبزادہ زورآور سنگھ اتے صاحبزادہ فتح سنگھ اتے ماتا گزری وچھڑ گئے۔
## حوالے

گٹھ:سکھ اتہاس
گٹھ:لڑائیاں
گٹھ:سکھ سلطنت دیاں لڑائیاں تے جنگاں
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ:سکھ سلطنت
گٹھ:سکھاں دیاں لڑائیاں تے جنگاں
کھدرانا دی لڑائی

**کھدرانا دی لڑائی** جس نوں مکتسر دی لڑائی وی کیہا جاندا ہے جو 29 دسمبر، 1705، (29 پوہ) مغلاں اتے سکھاں دے وچ کار لڑی گئی۔
چمکور دی لڑائی توں چل کے جد گرو گوبند سنگھ جی کھدرانے دی ڈھاب تے پجے تاں اس ویلے اوہناں نال سکھ سن۔ جہڑے سکھ انندپور صاحب وکھے رس کے  بے دعویٰ  دے گئے سن اوہ وی مائی بھاگو دے خاص اپرالے نال اتھے پجّ گئے اوہناں دے نال مائی بھاگو وی سن۔ اس سمیں سکھاں دی گنتی 2000 دے لگ بھگ سی۔

دوسرے پاسے 10000 سپاہیاں دی وڈی فوج لے کے سرہند دا صوبیدار وزیر خاں اتھے پہلا ہی پجیا سی 29 دسمبر 1705   نوں کھدرانا دی ڈھاب تے گھمسان دی لڑائی ہوئی۔ اس یدھ وچّ وی گورو صاحب تے ساتھیا نے اپنی ادتی بہادری دا ثبوت دتا۔ اوہناں نے دشمن دے آہو لاہے۔ اتھے پانی دی گھاٹ کرکے مغلاں لئی لڑنا بڑا اوکھا سی۔ سٹے وجوں اوہناں نوں ہار کے بھجّ جانا پیا۔ اس لڑائی وچّ مائی بھاگو اتے چالی سکھ جو گورو جی نوں بے دعویٰ دے گئے سن بہت بہادری نال لڑے اتے شہید ہو گئے۔ گورو جی نے سکھاں دی بہادری دیکھ کے بھائی مہاں سنگھ اوہناں نوں سمان دتا تے ٹٹی گنڈھی۔ ایہناں سکھاں نوں سکھ اتہاس وچّ چالی مکتے کیہا جاندا ہے۔ جہناں دے نام تے کھدرانے دی ڈھاب دا نام مکتسر پے گیا۔
## حوالے
نرموہ دی لڑائی

**نرموہ دی لڑائی** جو سکھاں اتے مغلاں دے وچکار لڑی گئی۔
## کارن
انندپور صاحب دی پہلی لڑائی وچ ہار جان کارن مغل بادشاہ اورنگزیب نے وزیر خان دی اگوائی وچ وڈے پدھر تے گرو گوبند سنگھ دے خلاف فوج بھیجی۔
## لڑائی
راجا بھیم چند نے محسوس کیتا کہ سکھاں دی طاقت نوں ختم کرنا ناممکن اے۔ اوہناں دی طاقت نوں ختم کرن لئی اوہناں نے مغل سرکار توں مدد دی منگ کیتی۔ 1702 دے شروع وچ اک پاسیوں راجا بھیم چں دی فوج نے تے دوسرے پاسیوں سرہند دے صوبیدار دی کمان ہیٹھ مغل فوج نے انندپور صاحب دے باہر ستلج دریا دے ساحل تے نرموہ تے حملہ کر دتا۔ نیڑے دے گجراں نے حملہ آوراں دا ساتھ دتا۔ اگوں گرو گوبند سنگھ اتے سکھ وی لڑائی لئی تیار سن۔ سکھاں نے بڑی بہادری نال مغل فوج اتے پہاڑی راجیاں دا دا مقابلہ کیتا۔ ایہہ لڑائی اک دن اتے اک رات چلی۔ انت گرو جی نے مغل فوج نوں ہرا دتا تے مجبور کرکے بھجن دتا۔

## حوالے

گٹھ:سکھ اتہاس
گٹھ:جنگاں
گٹھ:لڑائیاں
گٹھ:سکھ سلطنت دیاں لڑائیاں تے جنگاں
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ:سکھ سلطنت
گٹھ:سکھاں دیاں لڑائیاں تے جنگاں
انندپور صاحب دی پہلی لڑائی

**انندپور صاحب دی پہلی لڑائی** جو سکھاں اتے مغل فوج ، پہاڑی راجیاں دے درمیان 1701 نوں انندپور صاحب دی دھرتی تے لڑی گئی۔
## کارن
خالصہ راج دی ستھاپنا دے لگبھگ دو سال پچھوں ہی پہاڑی راجے گھبرا گئے۔ خالصہ دے سدھانت وی پہاڑی راجیاں دے دھرم دے خلاف سن۔ اس لئی بلاسپور دے راجا بھیم چند نے کیہا کہ گرو گوبند سنگھ انندپور چھڈّ دین جاں اوہ جناں سمیں اتھے رہے اس دا بندا کرایہ دین۔ گورو جی نے ایہہ منگ نوں ٹھکرا دتا۔ 
## لڑائی
جس دے سٹے وجوں 1701 وچّ بھیم چند اتے پہاڑی راجیاں دیاں سیناواں نے انندپور صاحب نوں گھیرا پا لیا۔ اس لڑائی وچّ گورو صاحب، صاحبزادہ اجیت سنگھ اتے سکھاں نے پہاڑی راجیاں دیاں سیناواں دا بہت نقصان کیتا۔ اس توں نراس ہو کہ پہاڑی راجیاں نے گورو نال سمجھوتہ کرنا چاہیا۔ گورو جی پہاڑی راجیاں نال لڑنا نہیں سن چاہندے جس دے سٹے وجوں گورو جی نے سمجھوتہ کر لیا۔ جس دی شرط انوسار گورو گوبند سنگھ جی انندپور صاحب چھڈّ کے کیرتپور صاحب دے نیڑے نرموہ وکھے چلے گئے۔

## حوالے

گٹھ:سکھ اتہاس
گٹھ:جنگاں
گٹھ:لڑائیاں
گٹھ:سکھ سلطنت دیاں لڑائیاں تے جنگاں
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ:سکھ سلطنت
گٹھ:سکھاں دیاں لڑائیاں تے جنگاں
ندوݨ دی لڑائی

** نادوݨ دی لڑائی** جو پہاڑی راجیاں اتے مغلاں دے وچکار لڑی گئی۔ اس وچّ گرو گوبند سنگھ نے پہاڑی راجیاں دا ساتھ دتا۔ 
## کارن
پہاڑی راجیاں نال گورو گوبند سنگھ دی مترتا ہون پچھوں بلاسپور دے راجا بھیم چند اتے ہور پہاڑی راجیاں نے مغل سرکار نوں سلانا ٹیکس دینا بند کر دتا۔ ساریاں راجیاں نے بھیم چند دی اگوائی وچّ اک سنگھ بنا لیا۔ 
## لڑائی
پہاڑی راجیاں ولوں کر نہ دین تے جموں دے مغل صوبیدار میاں خاں نے پہاڑی راجیاں دے ورودھ 1690 وچّ الف خاں دی اگوائی وچّ اک مہم بھیجی گئی۔ اس لڑائی وچّ کانگڑا دے راجے کرپال چند اتے بجاروال دا راجا دیال نے الف خاں دا ساتھ دتا۔ گورو صاحبان نے راجا رام سنگھ اتے پہاڑی راجیاں دے پکھ وچّ بھاگ لیا۔ کانگڑا توں 32 کلومیٹر دور بیاس دے کنڈے ا'تے نادوݨ نامی تھاں تے لڑائی ہوئی۔ اس یدھ وچّ گورو صاحب اتے سکھاں نے اپنی بہادری دا پرمان دتا تے الف خاں ہار گیا اتے لڑائی دے میندان وچوں بھجّ گیا۔

نادوݨ دی جت توں بعد بھیم چند نے گورو صاحب توں پچھے بناں ہی الف خاں نال سمجھوتہ کر لیا۔ جس دا گورو صاحبان نے اس وشواس گھات دا بہت دکھ منایا۔

## حوالے

گٹھ:سکھ اتہاس
گٹھ:جنگاں
گٹھ:سکھ سلطنت دیاں لڑائیاں تے جنگاں
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ:سکھ سلطنت
گٹھ:سکھاں دیاں لڑائیاں تے جنگاں
آنندپور صاحب دی دوجی لڑائی

**انندپور صاحب دی دوجی لڑائی** جو سکھاں اتے مغل فوج ، پہاڑی راجیاں دے درمیان 1704 نوں آنندپور صاحب دی دھرتی تے لڑی گئی۔
## کارن
گرو گوبند سنگھ دی ودھدی ہوئی شکتی نوں دیکھ کے پہاڑی راجے سکھاں نال ایرکھا کرن لگّ پئے۔ اوہناں نے گورو جی نوں انندپور صاحب نوں چھڈّ جان لئی کیہا۔ تے گورو جی دے منا کرن تے اوہناں نے حملہ کر دتا۔
## لڑائی
اس 'چ سکھاں نے اوہناں نوں پچھے ہٹن لئی مجبور کر دتا جس تے پہاڑی راجے اتے بھیم چند نے مغل سلطنت توں سہائتا منگی۔ سرہند دے فوجدار وزیر خاں اپنی فوج لے کے اتھے آ گیا۔ وزیر خاں، پہاڑی راجیاں اتے رنگھڑاں نے گورو جی تے حملہ بول دتا۔ سکھاں نے قلعے دے اندروں ہی حملے نوں اسفل بنا دتا۔ اس تے مغل فوج اتے پہاڑی راجیاں نے انندپور صاحب نوں گھیر لیا۔ جس نال سکھاں نوں سماں مل گیا اوہناں گورو جی نوں انندپور چھڈّ جان لئی کیہا پر گورو گوبند سنگھ نہ منے۔ جس تے چالی سکھاں نے گورو جی نوں بے دعویٰ دتا تے گورو جی دوجے سکھاں اتے ماتا گزری دے کہن تے 21 دسمبر، 1704 نوں انندپور صاحب نوں چھڈّ دتا۔
 
## حوالے

گٹھ:سکھ اتہاس
گٹھ:جنگاں
گٹھ:لڑائیاں
گٹھ:سکھ سلطنت دیاں لڑائیاں تے جنگاں
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ:سکھ سلطنت
گٹھ:سکھاں دیاں لڑائیاں تے جنگاں
شام سنگھ اٹاریوالا

شام سنگھ اٹاری سکھ فوج وچّ جرنیل سی۔ اوہ سبھراواں دی لڑائی وچّ اپنی بہادری لئی مشہور ہے۔
## مڈھلا جیون
شام سنگھ اٹاری والے دا جنم سمت نانک شاہی 316 (1785ء) نوں بھائی کاہن چند پتر مور سنگھ دے پوترے سردار نہال سنگھ دے گھر ماتا شمشیر کور دی ککھوں ہویا۔ شام سنگھ اٹاری دے وڈّ-وڈیریاں دا پچھا جیسلمیر سی۔ ایہہ پہلاں پھول مہراج دے پنڈاں وچّ آباد ہوئے، پھر 1735 نوں جگراؤں دے علاقے وچّ کاؤنکے وچّ جا وسے۔

کاؤنکے توں بعد ایہناں اک اداسی سنت مول داس توں امرتسر ضلعے دے اک پنڈ وچّ موڑھی رکھوائی اتے انچی جگہ 'تے تنّ-منزلا مکان اسار کے اس دا ناں 'اٹاری' رکھیا۔ اسدا پیؤ نہال سنگھ دا مہاراجہ
رنجیت سنگھ نال بہت پیار سی۔
## فوج وچّ بھرتی
شام سنگھ اٹاری وی چنگے گھوڑ-سوار، تیر-انداز تے تلوارباز سن۔ آپ ایماندار، نیک، سچے-سچے، پراپکاری اتے دلیر آدمی سن۔ شام سنگھ اٹاری وی س. نہال سنگھ دے جیوندیاں ہی مہاراجہ رنجیت سنگھ دی فوج وچّ بھرتی ہو چکا سی۔
## لڑائی وچّ بہادری
شام سنگھ اٹاری نے ملتان دی لڑائی اتے کشمیر دی لڑائی وچّ بہت بہادری وکھائی۔ مہاراجہ صاحب نے خوش ہو کے آپ نوں اک ہیریاں جڑی کلغی انعام وجوں دتی۔ اس توں بعد س. شام سنگھ اٹاری والے دی پتری نانکی دی شادی مہاراجہ رنجیت سنگھ دے پوترے کنور نونہال سنگھ نال ہوئی۔ آپ دی لاہور دربار نال سانجھ پین کرکے ہور شان و شوکت ودھ گئی۔ آپ فوجاں دے کمانڈر بنے۔ مہاراجہ رنجیت سنگھ دی موت توں بعد خالصہ فوج وچّ واپر رہیاں کجھ غلط گھٹناواں نوں ویکھ کے آپ نوکری چھڈّ کے اٹاری آ گئے۔
## غداراں کارن واپسی
دوسرے پاسے خالصہ راج دے نمک-حرامی وزیر دھیان سنگھ ڈوگرے دی ماڑی نیتی سکھ راج دی پٹھّ وچّ غداری دا چھرا مار رہی سی۔ سکھاں دیاں انگریزاں نال ہوئیاں لڑائیاں، مدکی دی لڑائی، پھیرومان دی لڑائی، بدووال دی لڑائی اتے علی وال دی لڑائی دیاں لڑائیاں وچّ سوارتھی ڈوگریاں دی غداری کارن سکھاں دی ہار ہوئی۔ اخیر وچّ سکھ فوجاں دی واگڈور سامبھن والا جدوں کوئی نہ رہا تاں مہارانی جند کور نے س. شام سنگھ اٹاری والے نوں چٹھی لکھی کہ فوجاں دی واگڈور سامبھو۔ چٹھی وچّ جدوں سکھاں دی ہار اتے غداراں دی غداری بارے سردار نے پڑھیا تاں سردار دا چہرہ لال ہو گیا، ڈولے فرقے۔ ماجھے دے پنڈاں توں ہور سنگھ نال لے کے اٹاری توں ارداس کیتی کہ جاں تاں رن-میدان وچّ جت کے آویگا جاں شہیدی پاویگا۔
## قادر یار دے شام سنگھ بارے شعر
 

## [[سبھراؤں دی لڑائی]]
کہنی تے کرنی دا دھنی سورما 9 فروری، 1846 نوں سبھراواں دی لڑائی دے میدان وچّ آ پجا۔ ستلج دریا پار کر کے 10 فروری نوں لڑائی آرنبھ ہو گئی۔ پر پھر غدار تیجا سنگھ تے لال سنگھ نے این اس ویلے غداری کیتی جدوں سکھ فوج نے انگریزاں دی فوج نوں مورچیاں وچوں بھجا دتا سی۔ سکھ فوجاں دی جت ہو چکی سی پر ایہناں غداراں نے سکھ فوجاں دا برود اصلا بند کر دتا اتے ستلج دریا 'تے بنیا بیڑیاں دا پل توڑ دتا۔ اخیر وچّ سردار شام سنگھ نے نال دے ساتھیاں نوں للکارا مار کے تلواراں سوت کے انگریزاں دی فوج انتے حملہ کیتا۔ انت 10 فروری، 1846 دی شام نوں ادھر سورج ڈبّ گیا، ادھر سکھ راج دا آخری تھمھ س. شام سنگھ اٹاری والا دھرتی 'تے گولیاں کھا کے ڈگّ پیا ۔ سردار نے جنگ وچّ ایسی بہادری دکھائی کہ انگریز فوجاں دے تھمھ ہلا کے رکھ دتے۔

## شاہ محمد دے شعر

**جنگ ہند پنجاب دا ہون لگا،**

**دوہاں پاسیوں فوجاں بھاریاں نے۔**

**اج ہووے سرکار تاں ملّ پاوے،**

**جہڑیاں خالصے نے تیغاں ماریاں نے**۔...... ......:

**شاہ محمدا سراں دی لا بازی**،

**نہیں موڑدے سورمے انگ میاں**۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ

گٹھ:سکھ شخصیتاں
گٹھ:سپہ سالار
گٹھ:سکھ
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ:سکھ سلطنت
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
مہاراجا کھڑک سنگھ

**مہاراجا کھڑک سنگھ** ( 22 فروری 1801 – 5 نومبر 1840) مہاراجا رنجیت سنگھ توں بعد سکھ سلطنت دا مہاراجا سی۔ اوس نے 1839ء وچّ سنگھاسن سانبھیا۔ 

## جیون

کھڑک سنگھ، مہاراجا رنجیت سنگھ تے داتار کور دا سبھ توں وڈا پتر سی۔ اوہدا جنم 9 فروری 1801 وچّ ہویا۔ 1812 وچّ اسنوں جموں دی جاگیر سوپی گئی۔ اس نوں 20 جون 1839 وچّ رنجیت سنگھ دا اترادھکاری، ٹکا صاحب بہادر، بنایا گیا۔ اوہ 1 ستمبر 1839 نوں مہاراجا بنیا۔

اس نوں 8 اکتوبر 1839 نوں گدی توں اتاریا گیا اتے قید کر دتا گیا۔ اس دی تھاں اس دے پتر کنور نونہال سنگھ نوں نواں مہاراجا بنایا گیا۔ کھڑک سنگھ نوں قید وچّ سٹّ دتا گیا تے اوتھے اس دی 5 نومبر 1840 نوں موت ہو گئی۔

## باہرلے جوڑ
* Genealogy of Kharak Singh 

## حوالے

گٹھ:سکھ اتہاس
گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:پنجابی سکھ
گٹھ:جٹ
گٹھ:سکھ
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ:سکھ سلطنت
گٹھ:سکھ شخصیتاں
مہارانی چند کور

**مہارانی چند کور** (1802 – 11 جون 1842) تھوڑے چر لئی سکھ سلطنت دی مہارانی بنی۔ اوہ مہاراجہ کھڑک سنگھ دی تینویں اتے کنور نونہال سنگھ دی ماں سی۔

1840 وچّ جدوں کھڑک سنگھ اتے نونہال سنگھ دے قتل توں بعد مہارانی چند کور نے تخت لئی اپنا دعویٰ پیش کیتا۔ اسنے کیہا کہ اسدے پتر نونہال دی پتنی صاحب کور گربھ وتی ہے اتے اوہ اسدے ہون والے بچے ولوں قانونی طور تے راج کریگی۔ اسنے ہون والے بچے دے پرتیندھی وجوں ڈھائی مہینے، 5 نومبر 1840 توں 18 جنوری 1841 تکّ، راج کیتا (کیونکہ صاحب کور نے اک مرے ہوئے بچے نوں جنم دتا سی)۔
## جیون

چند کور دا جنم 1802 وچّ فتح گڑھ وچّ ہویا۔ اوہ کنھیا مثل دے سردار جیمل سنگھ دی بیٹی سی۔ فروری 1812 وچّ اسدا ویاہ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے پتر مہاراجہ کھڑک سنگھ نال کیتا گیا۔ 23 فروری 1821 وچّ اوہناں دے گھر اک پتر، کنور نونہال سنگھ، جمیا۔

## حوالے

گٹھ:سکھ اتہاس
گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:پنجابی سکھ
گٹھ:جٹ
گٹھ:سکھ
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ:سکھ سلطنت
گٹھ:سکھ شخصیتاں
رنجودھ سنگھ مجیٹھیا

**رنجودھ سنگھ مجیٹھیا** سکھ سلطنت دا اک اہم میمبر سی۔ مجیٹھیا پریوار اک جٹّ پریوار سی اتے گوت دا شیرگلّ سی۔ رنجودھ سنگھ دا پیؤ لہنا سنگھ مجیٹھیا مہاراجہ رنجیت سنگھ دا اک اہم منتری اتے صلاح کار سی۔

رنجودھ سنگھ نوں فرانس دے اک افسر نے پڑایا اتے اسنوں فوجی معاملیاں وچّ ماہر کیتا۔ اپنے خاندانی رتبے کارن رنجودھ سنگھ خالصہ فوج دا جنرل بن گیا۔ اسنے پہلی اینگلو سکھ جنگ وچّ علی وال دی لڑائی اتے بدووال دی لڑائی وچّ سکھاں دی اگوائی کیتی۔

## حوالے

## سروت
*A history of the Sikhs* by Kushwant Singh

گٹھ:سکھ اتہاس
گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:پنجابی سکھ

گٹھ:جٹ
گٹھ:سکھ
گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ:سکھ سلطنت
گٹھ:سکھ شخصیتاں
عجائب کمل

**عجائب کمل** (5 اکتوبر 1932 – 21 جنوری 2011) 1960ویاں وچّ پنجابی شاعری وچّ چلی جدیدیت دی لہر نال مڈھ توں جڑے کویاں وچوں سی۔  اس نے شاعری ، لمیں شاعری ، شعری-ناٹک ، مہان کاو، غزل، ناول اتے تنقید(تنقید) کئی ودھاواں وچّ ساہت دی رچنا کیتی۔ اوہ پنجابی ساہت دے سربپکھی سرمور لکھاری سن۔ اوہ شاعر، کاو ناٹک کار ، ناول کار ، کاوَ-نقاد تے غزل گو ہون دے نال-نال ودھیا ملنسار تے ندھڑک-نرپکھّ شخصیت والے انسان سن۔ اوہ 50 سالاں توں جدید غزل لکھن والے پنجابی دے موڈھی غزل لیکھکاں وچوں پہلے درجے دے غزل کار سن۔
## مڈھلا جیون
مرحوم اجائب کمل دا جم 5 اکتوبر، 1932 نوں محل پور لاگلے پنڈ ڈانڈیاں وکھے جنگ سنگھ دے گھر ماں رائے کور دی ککھوں ہویا۔ خالصہ کالج محلپور توں 1955 وچّ بی۔اے۔ کیتی۔ اپرنت پنجاب یونیورسٹی چنڈی گڑھ توں ڈبل ایم۔اے۔ کیتی۔ آپ نے 9 سال پنجاب وچّ بطور پرنسپل ہندیاں انگریزی موضوع پڑھایا تے بعد وچّ 31 سال اے۔بی۔ سینئر سیکنڈری سکول نیروبی کینیا (افریقہ) وچّ بطور پرنسپل دی نوکری وی کیتی۔ کینیا سکول توں سیوامکت ہون اپرنت آپ امریکہ، کینیڈا، انگلینڈ سمیت یورپ دے کئی دیساں وچّ رہن توں بعد پنجاب اپنے پنڈ پرت آئے۔
آپ دی پہلی شعری کتاب ”تاش دے پتے” 1962 وچّ چھپی۔ اس توں بعد آپ پنجابی دے اگھے لیکھکاں دی قطار وچّ شامل ہو گئے۔ اتھوں سیوا-مکت ہو کے اوہ اپنے پنڈ ڈانڈیاں آ گئے۔
## ساہت جیون
اوہناں دیاں جدید غزلاں دا پہلا مجموعہ ‘شبد ننگے ہن’ 1981 وچّ چھپیا۔ اوہ لمبا سماں دیساں-ودیساں وچّ راے۔ اوہناں اردو، ہندی اتے انگریزی وچّ وی رجّ کے لکھیا۔ غزل مجموعے‘ٹکڑے-ٹکڑے سورج’ دی سرجنا کیتی۔
## اعزاز
* 17 جنوری نوں درپن ساہت سبھا سیلا خورد ولوں مرحوم جناب گردیال پنجابی ایوارڈ نال سنمانیا گیا۔
* پنجاب سرکار دے بولی ڈیپارٹمنٹ ولوں شرومنی ساہتکار انعام (ودیشی)
* 1983 وچّ اعزاز توں علاوہ 16 دے قریب پرمکھ ساہتی سبھاواں، ٹرسٹاں ولوں اعزاز کیتا گیا۔
* کئی ساہت سبھاواں اتے ٹرسٹاں دے عہدیدار سن۔
* ”اجائب کمل ساہتی اتے سوشل ویلفیئر ٹرسٹ محلپور (ہشیارپور)” دا گٹھن کرکے 20 لکھ روپئے دی ایف۔ڈی۔ کروائی۔ 20 لکھ روپئے دے ویاج نال ہر سال اتھے وڈا شاعر دربار کروایا جاوے اتے چنگا کم اتے لکھن والے دا نغدی نال اعزاز کیتا جاوے۔ اس توں علاوہ غریب پریواراں دیاں لڑکیاں دے ویاہاں ‘تے مدد کیتی جاوے۔ پڑھائی وچّ ملاں مارن والے منڈے-کڑیاں نوں معاشی مدد دتی جاوے۔ پڑھائی دے شوقین غریب بچیاں نوں مالی مدد وی دندے رہنا۔ اجائب کمل 21 جنوری 2011 نوں ادور چلانا کر گیا۔

## شاعری
:میں کاہل ہو جاندا ، میں پاگل ہو جاندا۔
:جے شاعری لکھدا نہ، میں پاگل ہو جاندا۔

:انیکاں فلسفے چھانے، اوہناں ‘چوں کی بھلا ملیا۔
:جاں مٹی دا انسان ملیا، جاں پتھر دا خدا ملیا۔

:بلے ہوئے پر تک کے دل رو اٹھدا اے۔
:سونے دے پنجرے وچّ میرا ساہ گھٹدا اے۔

:جدوں سقراط والا سچ اسنے پا لیا ہونا۔
:اس دا جوٹھا پیالہ اسنے منہ نوں لا لیا ہونا۔

:ایہہ سچ ہونا کہ اس نوں بونیاں نے پا لیا گھیرا۔
:بھلیکھا اے کہ اس نوں بونیاں نے ڈھا لیا ہونا۔

:کسے نوں پر لگا دتے، کسے دے پر کٹا دتے۔
:ویلے نے آدمی شطرنج دے مہرے بنا دتے۔

## رچناواں

## باہرلے جوڑ

## حوالے

گٹھ:پنجابی شاعر
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی لکھاری
ایشور چندر نندا

**ایشور چندر نندا** (30 ستمبر 1892 – 3 ستمبر 1965) اک پنجابی ناٹک کار (ڈراما نگار) تے لکھاری سی جس نے اپنیاں ناٹ-رچناواں دی سرجنا منچ-نظر دے پکھ توں کیتی۔

## جیون
نندا دا جم 30 ستمبر 1892 نوں پنڈ گاندھیاں پنیاڑاں ضلع گرداسپور وچ لالا بھاگملّ دے گھر ہویا۔ بچپن وچ ہی پیؤ دی موت ہو جان کارن نندا نے بڑی غریبی دے دن دیکھے پر پھر وی اس وچ پڑھن دی لگن مدھم نہ پئی۔ دیال سنگھ کالج، لہور وچوں اسنے پہلاں بی۔اے۔آنرز اتے پھیر انگریزی دی ایمّ ۔ اے پنجاب یونیورسٹی لہور وچوں اول رہ کے پاس کیتا ۔ فیر اوہ دیال سنگھ کالج، لہور وچ ہی انگریزی دے لکچرار لگ گئے۔

## بچپن توں ہی شوق
اس نوں بچپن توں ہی راس لیلہ، رام لیلہ، لوک ناٹک، کھیڈاں اتے تماشے وغیرہ ویکھن دا بہت شونق سی۔ سکول دے دناں وچ اس نے آپ ناٹکاں وچ اداکاری کیتی۔ کالج دی پڑھائی دوران اس دا میل، ناٹک وچ اتشاہ رکھن والی اک پروفیسر دی بیوی، مسز نورا رچرڈز نال ہویا۔ اس دی پریرنا صدقہ آئی۔ سی۔ نندہ نے ناٹک لکھنے اتے کھیڈنے شروع کر دتے۔ *دلہن* اس دا پہلا اکانگی اے، جو اس نے سن 1913 وچ کسے مقابلے وچ حصہ لین لئی لکھیا اتے پہلا انعام حاصل کیتا۔

## جوگ دان
اس توں بعد نندہ نے پنجابی ناٹک ادب نوں چار پورے ناٹک
# *سبھدرا* (1920)
# * ور گھر * جاں *للی دا ویاہ* (1928 )
# *شامو شاہ* (1928) اتے
# *سوشل سرکل* (1949)تن اکانگی مجموعے

## حوالے

گٹھ:پنجابی ناٹک کار
گٹھ:پنجابی لکھاری
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی لوک
نرندر سنگھ کپور

**نرندر سنگھ کپور** (جنم 6 مارچ 1944) پنجابی وارتک لکھاری ہے۔۔ اوہ پنجابی یونیورسٹی وچّ پروفیسر دے عہدے توں سیوامکت استاد ہے۔
## جیونی
نرندر سنگھ کپور دا جم راولپنڈی ضلعے (ہن پاکستان وچ) دے پنڈ (آدھی) وچّ 6 مارچ 1944 نوں ہویا سی۔ اس دی ماں دا ناں سری متی ویراں والی اتے اس دے پیؤ دا ناں شری ہردت سنگھ کپور سی۔ پنجاب دی ونڈ توں بعد پریوار اپنا پنڈ چھڈنا پیا اتے اوہ کجھ سماں پناہ گیر کیمپاں وچّ رہن دے بعد، اوڑک پٹیالہ آ وسے۔

### پڑھائی اتے کیریئر

نرندر کپور نے نوں سال دی چھوٹی عمرے کم کرنا شروع کر دتا سی، اتے اسنے دو درجن توں وی ودھ بھانت بھانت دے کم کیتے۔ اس نال اسدا انوبھوَ امیر ہویا اتے منکھی رویئے دی ڈونگھی سمجھ لگی۔ ایہہ اس دی ماں دے اکسار یتناں دے کارن ہویا کہ اس دی پڑھائی وچّ کوئی بریک نہیں سی پائی۔ اس نے پٹیالہ وکھے نوے ستھاپت پنجابی یونیورسٹی توں انگریزی ایم اے پوری کر لئی۔

اوہ 1966 وچّ پنجاب لوک سیوا کمیشن دوارا انگریزی وچ لکچرار نیوکت کیتا گیا اتے اس نے نابھہ، سنگرور اتے پٹیالہ وکھے سرکاری کالجاں وچّ ادھیاپن کارج کیتا۔ سنگرور کالج دے ادھیاپک وجوں کم کردیاں، اس نے فلاسفی دے نال نال پنجابی اپنی ایم اے مکمل کیتی۔

1971 وچّ کپور نے ویاہ کرواؤن دے بعد، اسنے پنجابی یونیورسٹی وچّ انگریزی اتے پنجابی وچ سہائک پروفیسر وجوں کم کیتا اتے 1982 'چ ایسوسیئیٹ پروفیسر بنیا، اتے اس دوران اس نے اپنی پڑھائی وی جاری رکھی: فرانسیسی وچّ ڈپلوما (1974)، پنجابی پترکاری وچ ڈگری (1975)، ایل ایل بی (1978) اتے پنجابی پترکاری وچّ پی ایچ ڈی (1978)۔ 1990 وچّ اوہ اک پورا پروفیسر بن گیا۔

1995 وچ اس نوں پنجابی یونیورسٹی دے پترکاری اتے جن-سنچار وبھاگ وچّ پترکاری دا پروفیسر نیوکت کیتا گیا، جتھوں اوہ 2004 چ سیوا مکت ہویا۔ اسے دوران اس نے ڈائریکٹر (لوک سمپرک) اتے ڈین (ودیارتھی ویلفیئر) دے طور تے وی سیوا نبھائی ہے۔

اس ویلے اس نے پترکاری اتے جن-سنچار وبھاگ دے میڈیا صلاح کار دے طور تے اتے انیک ودیک اتے پربندھکی اداریاں دے رسورس پرسن دے طور تے کم کر رہا ہے۔

## رچناواں
### مضمون مجموعے
* ویاکھیا وشلیشن/ترکوید (ISBN 8171429238)
* آہمو ساہمنے (ISBN 8171429181)
* گھاٹ گھاٹ دا پانی
* بوہے باریاں (ISBN 8171429203)
* انتر جھات (ISBN 817142919X)
* سکھاں سنیہے (ISBN 8171429246)
* ڈونگھیاں سکھراں
* مالا منکے (ISBN 8171424074)
* ترکوید (ISBN 81-7142-923-8)
* راہ-رستے
* گیانی دتّ سنگھ (جیون تے رچنا)
* ایس-درواجے (ISBN 978-93-5017-207-0)
* سچو-سچو (امریکہ دا سفرنامہ) (ISBN 81-7142-921-1)
* کلیاں دا قافلہ (ISBN 978-93-5017-640-5)
* پنجابی کویتا وچّ راشٹری ایکتا دی بھاونا
* پنجابی پترکاری دا اتہاس

### ہور کم
* کندھیڑے چڑھ ویکھیا امریکہ (امریکہ دا سفرنامہ)،
* پنجابی پترکاری دا وکاس (پنجابی پترکاری دا اتہاس)

## حوالے

گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی لکھاری
ہربھجن ہلواروی

**ہربھجن ہلواروی** (1943–2003) پنجابی شاعر سی اتے اسنوں پنجابی ٹربیون دے اڈیٹر رہن ناطے اتے نرنتر مولک لیکھنی کرکے ودھیرے جانیا جاندا ہے۔ 
## جیونی
ہربھجن دا جم 1943 نوں پنڈ ہلوارا، ضلع لدھیانہ، برطانوی پنجاب وچّ ہویا۔ اس دا پتا گیانی ارجن سنگھ ونڈ توں پہلاں ہڑپا، ضلع منٹگمری(ضلع ساہیوال) (ہن پاکستان) وچّ دوکان کردا سی۔ اہ گنت اتے پنجابی ساہت وچّ پوسٹ گریجوئیٹ سی اتے ہندی اتے انگریزی وی جاندا سی۔ 1977 وچ اوہ سب اڈیٹر دے طور تے پنجابی ٹربیون وچّ کرمچاری بنیا؛ پھر اوہ اسے ہی اخبار دا کارجکاری سمپادک اتے اس دے اخیر سمپادک(اڈیٹر) بن گیا اتے 1997 تکّ رہا۔ پھر دوبارہ 2000 توں 2002 تکّ  اتھے ہی سمپادک وجوں کم کیتا۔
## رچناواں
### شعری مجموعے
*پون اداس ہے  (1981)
*پگھلے ہوئے پل  (1985)
*پنکھ وہونا  (1991)
*پلاں توں پار  (2000)
*پہلے پنے  (2004)
### سفرنامے
*چین وچّ کجھ دن  (1986)
*یاداں متر دیشاں دیاں  (1991) 
*مہاننگر توں پار دی رچنا  (2003) 
## باہرلے جوڑ

## حوالے
لال سنگھ کملا اکالی

**لال سنگھ کملا اکالی**(1889 - 1977) اک اگھے پنجابی وارتک لکھاری سی۔ اوس نوں “میرا ولائتی سفرنامہ” دے لکھاری وجوں خوب پرسدھی(مشہوری) ملی۔

## جیون
لال سنگھ دا جم لدھیانے ضلعے دے پنڈ بھنوہڑ وچّ بھگوان سنگھ دے گھر ہویا۔ لال سنگھ نے استاد وجوں، برما وچّ سرکاری ٹیکنیکل انسٹیچیوٹ دے کرمچاری وجوں، اتے شرومنی گردوارہ پربندھک کمیٹی، امرتسر دے قنونی صلاح کار وجوں نوکریاں کیتیاں۔ پنجاب وچّ اک وار ایم.ایل.اے. اتے روزانہ اردو اجیت دا چیف اڈیٹر وی رہا۔  اس توں بعد اس نے کھیتی دے نال نال لدھیانہ وچّ وکالت وی کیتی۔ اس دی موت 1977 جاں 1979 وچّ ہوئی۔ 

## رچناواں
*میرا ولائتی سفرنامہ 
*موت رانی دا گھنڈ 
*جیون نیتی 
*سیلانی دیش-بھگت 
*من دی موج''
*میرا آخری سفرنامہ - 1980

## حوالے

گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی لکھاری
نینا ٹواݨا

**نینا ٹواݨا** (جنم 8 ستمبر 1939) ہرپال ٹواݨا دی بیوی اے تے پنجابی فلماں دی تھیثر دی اداکارہ اے ۔ اوہنوں اپنے شوہر مرحوم ہرپال ٹواݨا دے نال مِل کے پنجاب وچ پیشا ور تھیٹر دے قیام دا سِہرا جاندا اے ۔

## زندگی
نینا دا جنم پنجاب (علاقہ) دے ضلع لدھیاݨا  دی تحصیل رائیکوٹ دے اک پنڈ وچ 8 ستمبر 1939 نوں ہویا۔ اوہنے مہندرا کالج، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالا توں پنجابی وچ ماسٹر دی ڈگری کیتی تے 1965 وچ دِلی دے نیشنل سکول آف ڈراما وچ داخل ہو گئی ۔ ڈریکٹر ای الکاجی کولوں سکھلائی لے کے نینا تے ہرپال نے پٹیالا وچ اپنے تھیٹر گروپ پنجاب کلا منچ دا قیام کیتا ۔ پنجابی تے ہور بولیاں دے  ناٹکاں توں علاوا تھیٹر وچ سوفوکلیج،  ابسن تے آرتھر ملر دے لکھے کئی کلاسکس وی پرفارم کیتے گئے ۔ ایہ پہلی بار سی کہ پنجاب وچ ٹکٹ نال شو کیتے جان لگے ۔  اوہناں دے کچھ پرسدھ ڈرامے چمکور دی گڑی(1967),  ہند دی چادر (1975) ,  میلا منڈے کڑیاں دا (1978), مرد عورت (1967) ,  گرم بازار (1979), نشا کرسی دا (1980), لونگ دا لشکارا (1980) ,  اتے دیوا بلے ساری رات (1976),   نینا ٹوانا نے اس سارے ناٹکاں وچّ، اتے ایہناں اتے مشتمل کچھ فلماں وچ جِویں لونگ دا لشکارا تے دیوا بلے ساری رات وچ پرمکھ کردار نبھایا۔ 

نینا، ہرپال ٹواݨا فاؤنڈیشن دی بانی پردھان  تے 2009  توں پرفارمنگ آرٹ لئی ہرپال ٹواݨا مرکز دی آنریری ریزیڈینٹ ڈریکٹر اے ۔ 1967 توں 1973 دے وچکار اوہ پنجاب یونیورسٹی، پٹیالا وچ ڈراما ڈیپارٹمنٹ وچ ایکٹنگ، آواز تے سپیچ  دی لکچرار رہی اے ۔ اوہنے 74-1973 وِچ وینکوور، کینیڈا، وچ سائیمن فریزر یونیورسٹی وچ تھئیٹر بارے ورکشاپاں کیتیاں۔

## اولاد
منپال ٹواݨا

## فلماں
*لونگ دا لشکارا 
*دیوا بلے ساری

گٹھ:پنجابی فلمی اداکار
گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:پنجابی سکھ
گٹھ:سکھ شخصیتاں
گٹھ:جٹ
بچنت کور

**بچنت کور** پنجابی لکھاری اتے کہانی کار اے۔
## رچناواں
### کہانی مجموعے
*منزل''
*بھبل دی اگّ 
*سوہا رنگ سیاہ رنگ 
*کھرے ہوئے رنگ 
*کیاری لونگاں دی 
*مکلاوے والی رات 
*پرتیبمب 
*گڈیاں پٹولے 
*پیڑاں اتے جھروکھے (1995)
*تواریخ زندگی (2000)
*پگڈنڈیاں (سویجیونی )

## حوالے

گٹھ:پنجابی کہانی کار
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی لکھاری
اجیت کور

**اجیت کور** (جم 16 نومبر 1934-) آزادی دے بعد دی پنجابی ساہتکار ہے۔ اوہ پنجابی گلپ(فکشن) خاص کر کہانی دی اک ولکھن دستخط ہے جس نے "عورت مرد دے سنبندھاں نوں بڑی بے باکی تے ڈونگھائی وچّ پیش کیتا ہے اتے منکھی جیون دیاں بھاوناواں، تینویں-مردیں دے رشتے دی خوبصورتی تے جذباتی ٹکراں نوں، اکلتا دی اداسی نوں، منکھی رشتیاں دیاں الجھناں نوں، پنجاب دے سنتاپ نوں بڑی دلیری نال بیان کیتا ہے۔" ساتھی لدھیانوی انوسار "دلی دی غربت اتے بھرشٹاچار اتے عامَ طور 'تے دیس دے ودھ رہے سنتاپ توں لے کے پنجاب دی اسیواں دی ستھتی چوں پیدا ہوئے دکھانت تیک اس دی قلم نے بڑی شدت نال لیخ اتے کہانیاں لخیاں ہن۔" اوہناں دیاں رچناواں وچّ نا صرف عورت دا سنگھرش ریکھانکت ہندا ہے سگوں سماجی اتے سیاسی وگاڑاں اتے ستا دے گلیاریاں وچّ ویاپت بے شرم بھرشٹاچار دے ورودھ اک زوردار مہم وی نظر آؤندی ہے۔ 
## مڈھلا جیون
اجیت کور دا جم 16 نومبر 1934 نوں لاہور وچّ پتا مکھن سنگھ بجاج اتے ماتا جسونت کور دے گھر ہویا۔ اس نے مڈھلی سکھیا سیکرڈ ہارٹ سکول اتے خالصہ ہائی سکول، لاہور توں حاصل کیتی۔ اجے اوہ دسویں وچّ ہی سی جدوں دیس ونڈ کارن پروار شملے آ گیا۔ 1948 وچّ دلی توں اجیت کور نے ایم اے اکنامکس اتے بی ایڈّ کیتی۔ اس نے اردو، انگریزی اتے پنجابی ساہت دا ادھٔین وی کیتا۔ 
## رچناواں
### کہانی مجموعے
* قصائی باڑا 
* گلبانو 
* مہک دی موت 
* بت شکن 
* فالتو عورت
* ساویاں چڑیاں 
* موت علی بابے دی 
* نا مارو 
* نومبر 84 
* کالے کھوہ 
* اپنے اپنے جنگل 
### ناول
* دھپّ والا شہر 
* پوسٹمارٹم 
* غوری
* *کٹیاں لکیراں* 
* *ٹٹے ترکون*

### آتمکتھا(آپ بیتی)
* خانہ بدوش ( پہلا کھنڈ ) 
* کوڑا کباڑا ( دوجا کھنڈ )

### یاداں
* تکیئے دا پیر 
### یاترا برتانت
* کچے رنگاں دا شہر لندن 
### ترجمے
* سیتاکانت مہاپاتر دیاں کویتاواں 
* رماکانت رتھّ دیاں کویتاواں دا انوواد 
* ساہت اکادمی لئی کلونت سنگھ ورک اتے کتاب لکھی ہے ۔

## انعام سنمان
* 1979 - پنجاب سرکار دا شرومنی ساہت انعام 
* 1983 - پنجابی اکادمی دلی دا ساہت انعام 
* 1986 - خانہ بدوش (آتمکتھا) لئی ساہت اکادمی انعام 
* 1986 - بابا بلی ایوارڈ 
* 1989 - بھارتی بھاشا پریشد انعام

## رچناواں دے ادھار اتے کم
ایہناں دی آتمکتھا خانہ بدوش دا کئی دیسشی - ودیسی بولیاں وچّ ترجمہ ہویا ہے۔ اوہ ہن وی آپ نوں خانہ بدوش ہی مندی ہے۔ انگریزی وچّ ایہناں دی کہانیاں دا مجموعہ ڈیڈّ اینڈ چرچت رہا ہے۔ اس دیاں کجھ پرمکھ رچناواں جویں - پوسٹمارٹم، خانہ بدوش، غوری، قصائی باڑا، کوڑا کباڑا، اتے کالے کھوہ ہندی ترجمے وچّ وی ملدیاں ہن۔ اس دیاں ستّ کتاباں پاکستان وچّ پرکاشت ہوئیاں ہن۔ نا مارو اتے ٹیوی دھاراواہک بنیا ہے۔ گلبانو، چوکھٹ اتے مامی اتے ٹیلی فلماں بنیاں ہن۔

## حوالے

گٹھ:پنجابی لکھاری
گٹھ:پنجابی لئی ساہت اکادمی انعام جیتو
گٹھ:پنجابی کہانی کار
گٹھ:پنجابی ناول کار
ایشر سنگھ ایشر

**ایشر سنگھ 'ایشر**' (1892–1966) ویہویں صدی دے پنجابی ساہت وچّ ہاسیاں دے بادشاہ اتے سرکڈھّ ہاس-رسس کوی سی۔ ہاس رس کویتا(مخملیہ شاعری) دے نال نال اسنے انقلابی کویتا وی رچی۔ اسنے اپنی کویتا راہیں مذہبی،سماجی اتے راجنیتی کھیتر دیاں برائییاں تے تکھا کٹاخش کیتا۔
## جیون
ایشر سنگھ دا جم 12 دسمبر 1892 نوں پوٹھوہار دے علاقے وچ، کنیاٹی، ضلع راولپنڈی، (پنجاب، برطانوی راج) (اجوکا پاکستان) وچّ س. ڈھیرا سنگھ دے گھر ہویا۔ اوس دا پیؤ شاہوکار سی۔ ایشر سنگھ دی رچی شروع توں ہی شاعری ول سی۔ اس دا پہلا شعری مجموعہ *نورنگیا عالم*، میٹرک کرن توں پہلاں ہی 13 سال دی عمر وچّ اس دے ہیڈماسٹر نے چھپوا دتا سی۔ پھر اوہ خالصہ کالج امرتسر وچّ پڑھن لگّ گیا اتے دھارمک دیواناں دی سٹیج توں کویتاواں پڑھن راہیں سٹیجی کوی بن گیا۔ پھر ویاہ ہو گیا اتے پڑھائی چھڈّ ڈاکخانے دی نوکری کر لئی۔ اسنے 1915 توں لے کے 1953 تکّ لگبھگ 38 سال ڈاکخانے وچّ نوکری کیتی۔

س. ایشر سنگھ نے اپنا قلمی نام ‘ایشر’ رکھیا سی۔ 1930 وچّ اسنے ‘بھائیا’ ناں دا اک انوکھا کاوک پاتر(کردار) گھڑیا جو اینا مشہور ہویا کہ اوہ ‘ایشر سنگھ ایشر ‘بھائیا’ دے ناں نال پکے طور تے جڑ گیا۔ 15 جنوری 1966 وچّ اسدی موت ہو گئی۔
## مخولیہ شاعری دے مجموعے
**دھرمی بھائیا* (1944)
**رنگیلا بھائیا* (1951)
**نواں بھائیا* (1955)
**نرالا بھائیا* (1955)
**بھائیا تلک گیا* (1958)
**گرمکھ بھائیا* (1962)
**بھائیا وید روگیاں دا* (1962) 
**مستانہ بھائیا* (1963)
**پریمی بھائیا* (1964)
**ہسمکھ بھائیا* (1964)

## حوالے

گٹھ:پنجابی شاعر
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی لکھاری
بلبیر آتش

**بلبیر آتش** (12 دسمبر 1950 - 1 جولائی 1999) پنجابی شاعر سی۔ اوہ روزانہ نواں زمانہ وچّ *گوپ گپنگم* نام ہیٹھ شعر لکھدا ہندا سی۔ اوہ تھیٹر سرگرمیاں وچّ وی بہت دلچسپی لیندا سی اتے اپٹا دی کھنہ اکائی نال جڑیا ہویا سی۔ 
## جیون ویروے
بلبیر آتش دا جم 12 دسمبر 1950 نوں کھنہ، ضلع لدھیانہ وچّ اگھے کمیونسٹ آگوُ کامریڈ گربخش سنگھ دے گھر ہویا سی۔ اوہ چار بھین-بھراواں وچوں سبھ توں وڈا سی۔ 
## شعری مجموعے
*قلم دا قرض 
*موسم کنا بدل گیا ہے 
*انوبھوَ  
## لمی کویتا
*پاگل گھوڑیاں دے سماں ہیٹھ 

## شعری نمونہ
محراباں

اک محراب سرو دا بوٹا 
پر اکھاں وچّ ٹوئے 
بیت گئے نوں چیتے کرکے 
مڑ مڑ بوہا ڈھوئے.

اک محراب قصیدہ کڈھے 
ککر دے مڈھ اتے 
پھر وی پھلّ قولاں دے کچے 
نہیں اٹھدے ستے.

اک محراب گری دا ٹوٹا 
کھڑی کپاہ دی پھٹی 
چڑھدی عمرے جویں پلاہی 
ہووے بن ’چوں کٹی .

اک محراب نری سندھیا ہے 
ویس گیروآں پایا
دستک وانگر بوہے چپکی
جیوں ہوکا ترہایا .

اک محراب سنکھ پوردی 
ٹھاکر دوارے اندر 
پاروتی لئی تہہ خانہ ہے 
جتھے شو دا مندر .

اک محراب شیش محل دی 
رنگشالا وچّ ستی 
سونے دیاں تاراں وچّ کڈھی 
جیوں چمڑے دی جتی .

اک محراب سڑک تے چپکی 
لکّ دے اندر جھاکے 
امبر دی پوڑی تے چڑھدی 
ترلا لائی ڈھاکے.

اک محراب دنداسا مل کے 
ٹچر بنی کھلوتی 
جو جد چاہے اوہدے ویہڑے 
بنھ سکدا ہے بوتی .

اک محراب روٹی دا ٹکڑا
محنت دے دروازے 
جسدی خاطر جوجھ رہے ہن 
حقاں دے شہزادے .

## حوالے

گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی شاعر
پیارا سنگھ داتا

**پیارا سنگھ داتا** (15 جولائی، 1910 - 15 جنوری، 2004) پرسدھ پنجابی ساہتکار سن۔ اسنوں ہاس-وینگ دا بادشاہ کیہا جاندا ہے۔
## لکھتاں
### سفرنامہ
*میری پربت یاترا (1963)
*سیلانی (1967)
*سیلانی دی پردیش یاترا (1978)
*سیلانی دی دیس یاترا (1983)
*بکھڑے پینڈے (1988،1992) 
*چھ سفرنامے-پاکستان یاترا، کشمیر یاترا، سری لنکا یاترا، مالدیپ یاترا، دلی توں کنیاکماری، سرہان توں سانگلا وادی-ٹریکنگ)، 
*میرے پرمکھ سفرنامے (2000) 
*دیس پردیس یاترا (1982)
### جیونیاں
*پروانے (1942)
*وطن دے شہید (1942)
*شہید دیوی (1944)
*مہاراجہ دلیپ سنگھ (1944)
*انقلابی یودھا (1945)
*نیتا جی سبھاش چندر بوس (1946)
*1942 دے باغی انقلابی 
* سکھ شہید (1949)
*دیش بھگت (1957)
*پنڈت جواہر لال نہرو (1965)
*سردار پٹیل (1975)
*مہابلی بندہ سنگھ بہادر (1986)
*بھلیاں وسریاں یاداں (1993، سویجیونی)
*اتہاس: سکھ اتہاس دے خونی پترے (1946)
*سبھ توں وڈا ستگورو نانک (1969)
### بال ساہت
*شکرپارے (1958)
*جگا بولیاں دے دیش وچ (1958)
*اپنی زبانی (1965)
*پہاڑی یاترا (1966)
*جگے دی پردیس یاترا (1968)
*بیر بہادر جگے دی وارتا (1968)
*جگا دیتاں دے دیش وچ (1968)
*جگا بونیاں دے دیش وچ (1968)
*جگا مینگیاں دے دیش وچ (1968)
*جگے دی جیل یاترا (1968)
* گورو نانک دیوَ (1969)
*دو انجناں دی کہانی (1969)
*ٹیلیفون تے ریڈیو دی کہانی (1969)
*موٹر گڈی تے ہوائی جہاز (1969)
*پیٹرول تے ڈیزل دی کہانی (1969)
*کپڑا ادیوگ (1970)
*کاغذ ادیوگ تے واہی کھیتی (1972)
*دلی دی سیر (1990)
*بمبئی دی سیر (1991)
*مدراس دی سیر (1993)
*گورو نانک (1994)
*لالا لاجپت رائے (1994)
### ہاس وینگ(مزاح)
*اپریل فول (1951)
*اکبر-بیربل ہاس ونود (1955)
*آپ بیتیاں (1957)
*درگتیاں (1958)
٭آکاشبانی (1959)
*زندہ شہید (1960)
*نواں ریڈیو (1962)
*مٹھیآں ٹکوراں (1965)
*لون دا پہاڑ (1974)
*وصیت نامہ (1983)
*اٹھکھیلیاں (1986)
*آپہدریاں (1993)
*چونویں وینگ (1994)
*بیپرواہیاں (1997)
*باتاں رمتے دیاں (2002)
### سمپادن
*پنجابی ہاس وینگ (1978)
*گربخش سنگھ- کلا تے شخصیت (1978)
*پنجابی ساہت دے میل پتھر (1988)
### ترجمے
*مانگویں کھنبھ (1941)
*فرانس دی کہانی (1943)
* دھرتی لالو لال (1944)
* لچھمی (1954)
*دیس پردیس دیاں پریت کہانیاں (1956)
*میری پہلی پریت تے ہور کہانیاں (1958)
* لنڈن بی. جانسن (1965)
*منکھ کہ دیوتا (1968)
*بھکھڑ وچھی گلابو (1993)
### فٹکل
*نروآ جیون (1946)
*ورتمان چٹھی پتر (1949)
*استری سکھیا (1952)
*سہاگ سکھیا (1954)
*پنجابی ویاکرن تے لکھت رچنا (1956)
### انگریزی پستکاں
*گریٹ سکھ مارٹائرز (Great Sikh Martyrs) (1999)
*د سکھ اینپائر (The Sikh Empire)  (1986)
*ٹریجک ٹیل آف مہاراجہ دلیپ سنگھ (Tragic Tale of Maharaja Duleep Singh) (2000)
*د سینٹ سولجر-گرور گوبند سنگھ (The Saint Solider-Guru Gobind Singh) (2004) 
### ہندی پستکاں
*سری گورو گوبند سنگھ جی (1969)
* گورو نانک دیوَ (1969)
*نمک کا پہاڑ (1970)

## حوالے
تیجا سنگھ

پرنسپل **تیجا سنگھ** (2 جون 1894–10 جنوری 1958) اک اگھا سکھ ودوان، لکھاری اتے استاد سی۔

## جیون ویروے

سنگھ دا جم 2 جون 1894 نوں، بطور تیز رام، برطانوی پنجاب دے راولپنڈی ضلعے دے پنڈ اڈیالا وکھے اک ہندو پروار وچّ ہویا اتے بعد وچّ ایہناں سکھی قبول لئی۔

مڈھلی ودیا ڈھلے اتے سرگودھے توں حاصل کرکے اوہناں اپنی اچیری ودیا(تعلیم) (ایم.اے. انگریزی) راولپنڈی اتے امرتسر توں کیتی۔

اس اپرنت اوہ خالصہ کالج، امرتسر وچّ پڑھاؤن لگّ پئے۔ پر کالج دی مینیجمینٹ سرکار پکھیاں کول سی۔ سرکاری دخل اندازی دا ورودھ کردیاں کالج دے 13 استاداں نے استعفٰی دے دتا، اوہناں وچّ پرو. تیجا سنگھ وی سی۔ اس دوران اوہناں نوں اکالی لہر دے روپ وچّ آزادی سنگرام وچّ سرگرمیاں کارن جیل وی جانا (1923) پیا۔

1925 وچّ پھر توں خالصہ کالج وچّ لگّ گئے۔

خالصہ کالج ممبئی دے پرنسپل رہن توں بعد تیجا سنگھ ہوریں پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ دے پبلیکیشن بیورو دے سیکٹری وجوں کم کردے رہے۔ سنّ 1949 ’چ اوہ مہندرا کالج پٹیالہ دے پرنسپل بنے تے نال ہی نال اوہ نویں بنے پنجابی بھاشا وبھاگ دے سکتر تے پھر ڈائریکٹر وی رہے۔ 1951 ’وچّ اوہ سرکاری سیواتوں مکت ہوئے تے 10 جنوری 1958 نوں دل دے دورے نال اوہناں دی موت ہو گئی سی۔
## رچناواں
### مضمون مجموعے
**نویاں سوچاں* (1941)
* *سہج سبھاء*
**ساہت درشن* (1951) 
### ہور
* *جپُ سٹیک*
* *آسا دی وار سٹیک* 
* *پنجابی کویں لکھیئے*
* *پنجابی شبد-جوڑ*
**آرسی* (سوے-جیونی)
## مشہور نبندھ(مضمون)
**گنگادین*
**اگلے زمانے*
**ہسنا تے کوکنا*
**میرا ویاہ*
**غسل خانا*
**ویہلیاں گلاں*
**ہاس رس*
**گورو نانک دا دیش پیار*
**ساؤپنا*

## حوالے

گٹھ:سکھ ودوان
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی لکھاری
جسونت دید

**جسونت دید** (جم: 11 مارچ 1954) پنجابی دا مشہور شاعر تے وارتک لکھاری اے ۔ پنجابی آلوچک گربچن دے انوسار، "اوہ اج دے منکھ دیاں 
وسنگتیاں تے ذہنی کشمکش دا کوی ہے۔ اس منکھ اندر رجھّ رہی بے چینی، بھٹکن تے تلاش دا کوی اے ۔" 

## جیون
جسونت دید دا جنم 11 مارچ 1954 نوں ضلع جلندھر دے اک نگر شاہ کوٹ وچ ہویا ۔ اسدے پیؤ دا ناں پیارا سنگھ اے ۔ دید نے شاہ کوٹ توں مڈھلی پڑھائی کرن توں بعد نکودر توں بی اے کیتی تے پنجابی ادب دے وشے وچ ایم اے اتے ایم فل پنجابی یونیورسٹی، پٹیالا توں کیتا ۔ اسنے گرو نانک دیڡ یونیورسٹی، امبرسر توں پی ایچ ڈی کرکے رسمی پڑھائی مکمل کیتی ۔ پیشے دے طور تے اسنے پہلاں ریڈیو تے فیر دوردرشن نوں چُݨیا ۔ اج کَل اوہ دوردرشن مرکز ، جلندھر دا سہائک سٹیشن ڈائریکٹر اے ۔ دید نوں اوہناں دے شعری مجموعے 'کمنڈل' لئی ساہت اکادمی انعام نال سنمانت کیتا جا چکا اے ۔

## رچناواں

### شعری مجموعے

*بچے توں ڈردی کویتا (1984-2003)
*اچنچیت (1990-2003)
*آواز آئیگی اجے (1996-2003)
*گھنڈی (2001-2003)
* کمنڈل (2005-2008)
* آواگونُ

### وارتک
*دھرتی ہور پرھے . . . (2008)
 
## کہاݨی مجموعے
*اک لپّ یاداں دی

## ترجمے
*جنگل دی کہانی (یشپال)

## سنپادنا
* دیش ونڈ دیاں کہاݨیاں

## حوالے

گٹھ:پنجابی شاعر
گٹھ:پنجابی لئی ساہت اکادمی انعام جیتو
گٹھ:پنجابی لکھاری
گٹھ:پنجابی لوک
پریتم سنگھ

**پروفیسر پریتم سنگھ** (11 جنوری 1918 - 26 اکتوبر 2008) پنجابی ساہتکار سن۔ اوہ پنجابی، انگریزی، ہندی، اردو، فارسی دے ودوان سن۔
## جیونی
پروفیسر  پریتم سنگھ دا جنم 11 جنوری 1918 نوں ہویا۔ 

## کم
پرو پریتم سنگھ پنجابی چنتن اتے ساہت دے کھیتر وچّ اپنی خاص محاورے والی درشٹی لئی پہچان رکھدے ہن۔ آپ پنجابی، انگریزی، ہندی، فارسی بھاشا اتے ہور انیکا بھاشاوا دے گیاتا سن۔ انھا نے پنجابی ساہت دیاں مہتوپورن ہتھلکھتاں نوں پنجابی پاٹھکاں دے سنمکھ کیتا ہے۔ آپ جی دے سپتر جیروپ سنگھ اتے سپتری ہرشندر کور پنجابی اکادمکتا اتے ادھٔین نال لگاتار جڑے ہوئے ہن۔ پنجابی ساہت سرجنا اندر نبندھاں دی سرجنا نوں کتھا رس دا وستھار دندا ہے۔پنجابی ساہت سرجنا اندر پنجاب ،پنجابی اتے پنجابیت دے سنکلپ دی حاضری لگاؤدا ہے۔نبندھاں وچ اسدی سرجن شکتی آتم کھیڑے دے وگاس وچ وچردی ہے۔ نبندھاں وچ سوے ابھلاشا دی ابھویکتی ہوئی ہے۔پنجابی ساہت اتے چنتن وچّ کھیتری ساہت سرجنا اتے چنتن راہیں ویکتی گت یوگدان دی اہمیت اتے سمبھاوناواں نوں پچھاندے ہوئے پرو پریتم سنگھ نے سمچے ساہتکاراں اتے ساہت-شاستریاں دے کارج نوں آتمسات کیتا ہے۔
آپ جی دی سپتری ہرشندر کور انوسار "اس دے پتا پرو. پریتم سنگھ ساری عمر پنجابیت اتے پنجابی زبان دی بہتری لئی کم کردے رہے پر اوہناں دا جھکاؤ ہمیشہ وگیانک ہی رہا۔ وگیان دے آدھار اتے ہی اوہناں دی وچاردھارا ٹکی ہوئی سی۔ گربانی وچوں وی اوہناں نوں ایہو سکھن نوں ملیا سی کہ چمتکاراں دی امید چھڈّ کے کرم کرو اتے ہر حالَ سہج رہن لئی شکرانہ کرو۔ ہر ماڑے چنگے سمیں نوں اپنی ہمت نال لنگھاؤ اتے کسے وی حالَ وچّ ڈھیہہ-ڈھیری نہ ہووو۔" 
## مشہور کتاباں
*پنجاب اتے پنجابی اتے پئے ودیشی پربھاو
*بھائی کانھ سنگھ جیون تے رچنا
*مورتاں
*پنجاب، پنجابی اتے پنجابیت
*کچیاں-پکیاں دے بھاء
*پنجابی دیاں جڑھاں وچّ تیل
## انعام
*پنجابی ساہت شرومنی سنمان 
ب*ال ساہت پرسکار پنجابی ساہت اکادمی دلی

اتے ہور کی سنمانا نال نوازیا گیا۔
## حوالے
اچھرو سنگھ

**پروفیسر اچھرو سنگھ** (جنم: 1 جنوری1949) انگریزی دے لیکچرار(ہن سیوا نورت) ترجمہ کار تے وارتک لکھاری ہن۔ اوہ دو درجن توں ودھ انگریزی پستکاں دا پنجابی وچّ ترجمہ کر چکیا ہے۔
## جیون
اچھرو سنگھ دا جنم 1 جنوری 1949 وچّ پیؤ سردار ہنسا سنگھ اتے ماں سری متی پرسنّ کور دے گھر مانسا منڈی دا ہے۔ اسنے انگریزی تے پنجابی ساہت دی ایم. اے. کیتی ہوئی ہے۔ نہرو میموریال سرکاری کالج مانسا وکھے 36 سال انگریزی لیکچراروجوں سیوا کرن توں بعد مئی 2006 وچّ سیوا نورت ہون اپرنت پروفیسر اچھرو سنگھ نے دیش بھگت یونیورسٹی منڈی گوبندگڑھ (فتح گڑھ صاحب) وکھے مڑ نوکری کر لئی۔ ساہتک رچنا اتے پڑھائی دے کم اوہدے جیون دا اج تکّ انکھڑ انگ ہن۔ 
## رچناواں
### سوے-جیونی
* کیٹا آئی ریس
### مضمون مجموعے
* جیون دے رنگ
### ترجمے
* ولیم شیکسپیر دے 10 دکھانت اتے 12 سکھانت ناٹکاں نوں پنجابی کہانیاں دا روپ 
* ہنٹس فار سیلف کلچر (لالا ہردیال)
* خشونت سنگھ دیاں پستکاں 'مین اینڈ وومین ان مائی لائیپھ' اتے 'سیکس، سکاچ اینڈ سکالرشپ'
* دی اولڈ مین اینڈ دی سی (ارنیسٹ ہیمنگوے دا ناول)
* اینیمل فارم(جارج آرویل دا ناول)
* دِ میئر آف کیسٹربرز (تھامس ہارڈی دا ناول)
* پرائڈ اینڈ پریجوڈس (جین آسٹن دا ناول)

## انگریزی وچّ مولک پستکاں
* یونیورسل انگلش گرامر اینڈ ووکیولری سٹڈی
* پرسنیلٹی ڈویلپمینٹ سوپھٹ سکلز

## حوالے

گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی لکھاری
پروفیسر صاحب سنگھ

پروےیسر صاحب سنگھ (جم ویلے: نتھو رام) (16 فروری 1892 - 29 اکتوبر 1977) اگھے لکھاری اتے گربانی دے ویاکھیاکار سن۔
## جیون
صاحب سنگھ دا جنم پنڈ پھتیوال، ضلع سیالکوٹ (ہن پاکستان وچّ) بھائی ہیرا چند جی دے گھر ماتا نہال دیوی دی ککھوں 16 فروری 1892 نوں ہویا۔
پنڈ دے نیڑے وسے قصبہ فتح گڑھ توں اٹھویں کیتی۔ اسے دوران امرت چھک کے اوہ نتھو رام توں صاحب سنگھ بن گیا۔ پسرور دے ہائی سکول وچّ  نوویں کلاس توں سنسکرت پڑھنی شروع کیتی پر دسویں توں اگے اوہ نہیں پڑھ سکیا۔ 15 سال دی عمر وچ پیؤ دے اکال چلانے توں مگروں کجھ چر استاد لگے رہے اتے پھر ڈاکخانے وچّ کلرک۔ پر جلد ہی دوبارہ پڑھن لگّ پیا اتے 1913 وچ دیال سنگھ کالج لاہور توں ایف. اے. اتے 1915 وچ گورنمنٹ کالج لاہور توں بی. اے. کیتی۔ خالصہ کالج گجرانوالہ وچّ ادھیاپک (1917) لگّ گئے۔ تھوڑا سماں شرومنی گردوارہ پربندھک کمیٹی دے میت سیکٹری رہن توں بعد اوہ 1929 وچّ آپ نوں خالصہ کالج امرتسر وچّ سکھ دھرم دے لکچرار بنے اتے پھر مشنری کالج دے پرنسپل۔ پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ نے اوہناں نوں ڈی.لٹ. دی آنریری ڈگری پردان کیتی اتے یونیورسٹی وچّ ادھیاپن لئی اوہناں دیاں سیواواں جٹا لئیاں۔

سکھ دھرم، گربانی، ٹیکاکاری تے گربانی ویاکرن(گریمر) اوہناں دے کارج کھیتر دے مکھ وشے رہے ہن۔ 
## رچناواں

**سری گورو [[گرنتھ صاحب]] درپن* ( دس حصےآں وچ گورو گرنتھ صاحب دی ویاکھیا)
**گربانی ویاکرن*
**دھارمک لیکھ*
**کجھ ہور دھارمک لیکھ*
**گرمتِ پرکاش*
**پنجابی سہج پرکاش*
* *بلھے شاہ*
**میری جیون کہانی* (سویجیونی)

## حوالے

گٹھ:سکھ
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی لکھاری
گٹھ:سکھ شخصیتاں
پریم گورکھی

**پریم گورکھی** پنجابی دا سرمور کہانی کار ہے۔ اوسدیاں کہانیاں دبے کچلے لوکاں دی جیون گاتھا دا باخوبی ورنن(بیان) کردیاں ہن ۔ اوسدیاں رچناواں غریب اتے انگولے لوکاں دے جیون دیاں کرور اوستھاواں توں پردہ چکدیاں ہن ۔ پریم گورکھی نے آپ اتی کٹھن دن گزارے ہن اس کرکے اوہ اپنی سویجیونی **غیر-حاضر آدمی** وچّ نرسندیہ ہی اوہناں سارے کچلے لوکاں دی  کہانی بیاندا ہے جہڑے اس سماج وچ رہندیاں دکھ ہنیری دیاں چپیڑاں کھاندے رہندے ہن ۔ پریم گورکھی دی جیونی اک عامَ منکھ دی زندگی نال سانوں جوڑدی ہے، اس وچلا منکھ سانوں کِتے وی عرشوں اتریا نہیں دسدا اوہ سانوں کارخانےآں دے دھوئیں،کھیتاں دی مٹی،وگدی ندی دے پانی اتے حوالات اندرلی کچیان وچّ وچر رہا نظر آؤندا ہے ۔ 

## جیون بؤرا
پریم گورکھی دا پچھوکڑ اک دلت پریوار دا ہے۔ اسدا دادکا پنڈ لاڈووالی اتے نانکا پنڈ بہانی (ضلع کپورتھلہ) ہے۔ اسدے پیؤ دا ناں ارجن داس اتے ماں دا رکھی سی۔ اوہ چار بھراواں اتے دو بھیناں وچوں اکلا سی جسنوں تھوڑا بہت پڑھن دا موقع ملیا۔ ہن اوہ ‘پنجابی ٹربیون’ توں سیوا-مکت ہو کے اپنے پریوار نال زیرکپور رہِ رہیا اے۔ اوہ تنّ بیٹیاں اتے اک بیٹے دا باپ ہے۔

## کتاباں

### کہانی مجموعے
**مٹی رنگے لوک*
**جین مرن*
**ارجن سفیدی والا*
**دھرتی پتّ*

### ناولیٹ
*تتر کھمبھی جوہ
*ونویلا
*بڈھی رات اتے سورج
*آپو اپنے گناہ
### سویجیونی
*غیر-حاضر آدمی
## حوالے

]
ڈاکٹر جسونت گلّ

**ڈاکٹر  جسونت گل** (20 مئی 1921 - 15 نومبر 1997) پنجابی وارتک لکھاری تے اگھے ڈاکٹر سی۔ عام گیان تے صحت وگیان اوہناں دے من پسند وشے سن۔

## جیون
جسونت کور گل دا جم 20 مئی 1921 نوں کویٹا وچ کپور سنگھ دے گھر ہویا سی ۔

## رچناواں
*اروگتا مارگ
*گیان کنی
*لنگ وگیان
*نروئی صحت 
*روگاں دی کہانی 
*تن من دی لوآ 
*اپنے بال نوں سمجھو 
*صحت جھروکھے 'چوں
*سریر وگیان تے صحت 
*ناری اروگتا

گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی لکھاری
جسوندر (غزل گو)

**جسوندر**، پنجابی دا اگھا غزل گو اے۔ اس دے غزلیہ مجموعا* اگربتی * نوں ساہت اکادمی ایوارڈ مل چکیا اے۔ اوہ کتے وجوں انجینیئر ہے اتے روپڑ تھرمل پلانٹ وکھے لگ بھگ تنّ دہاکیاں توں ودھ سماں کرمچاری رہیا۔ ہن اوہ سیوا مکت ہو چکیا اے۔

اس دے اپنے کتھن مطابق: "غزل رچنا میرے لئی صرف شوق نہیں ہے سگوں میری سماجی سچائی مورت دا اونا ہی پیڈا اچار ہے جنا کہ ہور کِسے شعری صنف جاں نظم وچّ ہُندا اے۔"

## زندگی
جسوندر دا جم 15 دسمبر 1956 نوں کلالوالا ، ضلع بٹھنڈا وچ پیؤ سردار بھگونت سنگھ تے ماں سری متی گردیو کور دے پریوار وچّ ہویا۔ 

## غزل مجموعے
* ***کالے حرفاں دی لوء*** (1996)
* ***ککی ریت دے ورقے*** (2002) 
* ***اگربتی*** (2011)

## شعری نمونہ
من دیاں رتاں دے اس کولاج نوں کی ناں دیاں
میریاں اکھاں چ ادھا ہاڑ ادھا سون ہے

### غزل

اسیں دل چھڈّ گئے ہوئیے اجیہا وی نہیں لگدا۔
پتہ نئیں پھیر کیوں ساڈا کتے وی جی نہیں لگدا۔

کدے لگدے نے تارے، پھلّ، پنچھی اپنے ورگے،
کدے شیشے ‘چ اپنا عکس اپنا ہی نہیں لگدا۔

کویں اک نام دیئیے اس ‘چ سبھ رشتے سموئے نے،
لہو وچ درد جو گھلیا ہے ساڈا کی نہیں لگدا۔

کسے نوں جگ رہی ہر چیز ‘چوں سورج نظر آوے،
کسے نوں پنیاں دا چن وی اصلی نہیں لگدا ۔

جدوں تک ہوش آؤندی کجھ نہیں بچدا سنبھالن نوں،
پتہ مٹھی ‘چوں کردی ریت دا چھیتی نہیں لگدا۔

گھڑی وچ نقص ہے جاں وکت ہی بیوکت ہو چلیا،
سویرا ہو گیا پر دن تاں چڑھیا ہی نہیں لگدا۔

چھڑے جد کمبنی خواباں ‘چ اس ویلے سمجھ آؤندی،
کہ پالا صرف کھلھیاں باریاں وچدی نہیں لگدا۔


## سنمان
* **رندھیر سنگھ نیویارک یادگاری پرسکار** (پنجابی ساہت اکیڈمی نیویارک ولوں 15 مارچ 2012 نوں )
***ساہت اکادمی اوارڈ 2014** (غزل سنگریہ *اگربتی* لئی)

## حوالے

گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی شاعر
جوگا سنگھ

**جوگا سنگھ** (1942- 20 جنوری 1999) پنجابی شاعر سی۔ اسنے سہج شاستر نال سنبندھت ترجمے دا وی کجھ کم کیتا۔ اوہ مارکسزم درشٹی(نظریہ) دا قایل سی۔ اسدا ناں نکسلی لہر توں پربھاوت کویاں وچّ گنیا جاندا ہے۔
## جیونی
جوگا سنگھ دا جم ضلع برنالہ (اس سمیں ضلع سنگرور) دے اک پنڈ کاہنیکے چ (1942) نوں ہویا۔ اسدی یاد وچّ جوگا سنگھ کاہنیکے سمرتی کلبّ، برنالہ بنیا ہویا ہے۔
## لکھتاں
### شعری مجموعے
**کرک کلیجے ماہِ* (1964)
**کچی مٹی پکی مٹی* (1970)
**ہن اوہ وقت نہیں رہے* 
**اپنی مٹی* (1982) 
**الوداع-خوش آمدید*
**نائک، پتجھڑ تے سورج* (1971)
اسدے علاوہ جوگا سنگھ نے اپنے پنڈ دے لوکاں دے ریکھا چتر لکھے، جو اک طرحاں دیاں گدمئی کویتاواں ہی ہن جو اپنے سمیں دے روں نوں اتے اسدیاں تراسدیاں نوں چتردیاں ہن۔
## شعری نمونہ

‘‘کتھے موہ دے گئے فرشتے؟
بندیاں وچلے پیڈے رشتے؟
جہڑے میل تے مان بڑا سی
اس وچّ کدھروں آئیاں وتھاں!’’ 
   - (کویتا ‘وتھاں’ وچوں) 

## حوالے
## حوالے

گٹھ:پنجابی شاعر
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
جیت سنگھ سیتل

**ڈاکٹر. جیت سنگھ سیتل** (1 ستمبر 1911 - 8 اپریل 1987) پرسدھ(مشہور) پنجابی ساہتکار اتے ودوان استاد سن۔ اوہناں دا مولک لیکھن، ترجمہ اتے سمپادن دا کم وڈے پدھر تے کیتا ملدا ہے۔ پنجابی دے نال نال اردو اتے فارسی اتے وی اوہناں نوں چنگی مہارت حاصل سی۔

## سنکھیپ(مختصر) جیونی
جیت سنگھ سیتل دا جم 1 ستمبر 1911 نوں ہویا۔ اوس دے پیؤ دا نام سردار جوندھ سنگھ سی۔

### سکھیا
اوہناں نے فارسی اتے پنجابی دی ایم اے، ایم او ایل، آنرز پرشیئن تے پنجابی وچّ پی. ایچ. ڈی تکّ دی اچیری سکھیا حاصل کیتی۔

## لکجراراتے کھوج سیوا
* لکچرار: سکھ نیشنل کالج لاہور (1938-1940)
* دیال سنگھ کالج لاہور (1940-1946)
* رنبیر کالج سنگرور (1947-1952)
* راجندرا کالج بٹھنڈہ (1952-1953)
* سہائک ڈاریکٹر پنجابی محکمہ پیپسو (1953-1960)
* ڈئریکٹر بھاشا وبھاگ پنجاب (1960-1965)
* ریڈر پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ (1960-1965)
* ہیڈ پنجابی ساہت ادھئن و‌بھاگ پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ (1965-1973) اتے (1973-1978)
## رچناواں
### مولک
**پنجابی نبندھاولی*
**متر اساڈے سیئی*
**امرتسر صفتی دا گھر* 
**چنڈی دی وار (اک الوچناتمک ادھٔین*)، پیپسو بکّ ڈپو، پٹیالہ، 1977
### سمپادت
* *ہیر وارث* 
* *[[شاہ حسین]]: جیون تے رچنا* 
**سری گر پنتھ پرکاش* / رتن سنگھ بھنگو
**[[بلھے شاہ]]: جیون تے رچنا*
**[[شو کمار بٹالوی]]: جیون تے رچنا*
* گورو نانک، کلام نانک، ( Guru Nanak، Kalam-e-Nanak، trans. Jeet Singh Sital (Lahore: APNA and Punjabi Heritage Foundation، 2002).) 
### ساہت دی اتہاسکاری
* *پنجابی ساہت دا آلوچناتمک اتہاس* 
### کوشکاری
* فارسی-پنجابی کوش(ڈکشنری) 

## حوالے

گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی لکھاری
ڈاکٹر چرن سنگھ

ڈاکٹر **چرن سنگھ** (7 مارچ 1853 - 13 نومبر 1908) پنجابی ساہتکار سی۔ اوہ بھائی ویر سنگھ اتے ڈاکٹر بلبیر سنگھ دا پیؤ سی۔
## پستکاں
**سری گورو گرنتھ بانی بیورا* (1902)
**جنگ منڑولی*
**سری مہارانی شراب کور* (1893)
**ہیر بھائی گرداس* (1900)
**گڑگجّ بولے* (1904) 
* کالیداس دی رچنا ‘ابھگیان شکنتلم’ دا پنجابی ترجمہ
درگا دت

**درگا دتّ**(3 ستمبر 1953 - 28 ستمبر 1997)، تخلص **سوِیتوج** اک پنجابی شاعرہ سی۔
## شعری مجموعہ
***شبداں دی شطرنج**

## حوالے

گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی لکھاری
بلبیر سنگھ

*ڈاکٹر بلبیر سنگھ* (1896-1974) اک اچّ کوٹی دا ساہتکار سی ۔
اوہ پنجابی دے شرومنی ساہتکار بھائی ویر سنگھ دا بھرا سی تے ڈاکٹر چرن سنگھ دا پتر سی ۔

دیہرادون ستھت ڈاکٹر. بلبیر سنگھ میموریال لائبریری وچّ انگریزی، پنجابی، سنسکرت، پراکرت، ہندی، فارسی اتے اردو وچّ سری گرو گرنتھ ساہت اتے سکھ ادھٔین، پنجاب دے اتہاس تے سبھیاچار، بھارت دیاں وکھ-وکھ دھارمک پرمپراواں نال سنبندھت لگبھگ 10،000 درلبھّ پستکاں اپلبدھ ہن۔

نرکت سری گورو گرنتھ صاحب اس دا شروع کیتا اک شاہکار ساہت پروجیکٹ ہے جس نوں اس دے مرن اپرنت پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ نے اپنا لیا ہے۔
## حوالے

گٹھ:سکھ ودوان
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی لکھاری