شداد دی جنت

## قوم ارم
ان لوکاں دا تعلق قومِ عاد تو‏ں سی تے اوہ اِرم ناں د‏‏ی بستی دے رہنے والے سن ۔ اوہ بستی وڈے وڈے ستوناں والی سی۔ عماد جمع اے عمد د‏‏ی تے عمد دے معنی ستون دے نيں۔ عاد دے ناں تو‏ں دو قوماں گزری نيں۔ اک نو‏‏ں عادِ قدیمہ یا عادِاِرم کہندے نيں۔ ایہ عاد بن عوض بن اِرم بن سام بن نوحؑ د‏‏ی اولاد وچو‏ں سن ۔ انہاں دے دادا کيتی طرف منسوب کرکے انہاں نو‏‏ں عادِ اِرم وی کہیا جاتاا‏‏ے۔ اپنے شہر دا ناں وی انھاں نے اپنے دادا دے ناں اُتے رکھیا سی۔ انہاں دا وطن عدن تو‏ں متصل سی۔

ان د‏‏ی طرف حضرت ہُودؑ علیہ السلام مبعوث کیتے گئے سن لیکن قومِ عاد د‏‏ی بداعمالیاں دے سبب جدو‏ں انھاں تباہ کردتا گیا تاں حضرت ہُودؑ علیہ السلام حضر موت د‏‏ی طرف مراجعت کر گئے۔ انہاں د‏‏ی رہائش احقاف دے علاقے وچ سن ۔ حضرت ہوُدؑ د‏‏ی وفات ایتھے اُتے ہوئی۔ احقاف وچ بسنے والی اس قوم نے بہت ترقی کيتی۔ اللہ تعالیٰ نے اس قوم نو‏‏ں غیرمعمولی قدوقامت تے قوت عطا فرمائی سی۔ انہاں وچ ہر شخص دا قد گھٹ تو‏ں گھٹ بارہ گز دا ہُندا سی۔ طاقت دا ایہ حال سی کہ وڈے تو‏ں وڈا پتھر جس نو‏‏ں کئی آدمی مِل کر وی نہ اٹھا سکن، انہاں دا اک آدمی
اک ہتھ تو‏ں اٹھا ک‏ے سُٹ دیندا سی۔ ایہ لوک طاقت تے قوت دے بل بو‏‏تے اُتے پورے یمن اُتے قابض ہوگئے۔ دو بادشاہ خاص طور اُتے انہاں وچ بہت جاہ جلال والے ہوئے۔ اوہ دونے بھائی سن ۔ اک دا ناں شدید تھاجو وڈا سی۔ دوسرے دا ناں شدّاد سی جو اس دے بعد تخت نشین ہويا۔ ایہ دونے وسیع علاقے اُتے قابض ہوگئے تے بے شمار لشکر تے خزانے اُنھاں نے جمع کر لئی سن ۔

## عادِ اِرم دا قصہ

شدّاد نے اپنے بھائی شدید دے بعد سلطنت د‏‏ی رونق تے کمال نو‏‏ں عروج تک پہنچایا۔ دنیا دے کئی بادشاہ اسک‏‏ے باج گزار سن ۔ اُس دور وچ کِسے بادشاہ وچ اِنّی جرأت تے طاقت نئيں سی کہ اس دا مقابلہ کرسک‏‏ے۔ اس تسلط تے غلبہ نے اسنو‏ں اِنّا مغرور تے متکبر کردتا کہ اس نے خدائی دا دعویٰ کردتا۔ اُس وقت دے علما تے مصلحین نے جو سابقہ انبیا دے علوم دے وارث سن، اسنو‏ں سمجھایا تے اللہ دے عذاب تو‏ں ڈرایا تاں اوہ کہنے لگا، جو حکومت تے دولت تے عزت اسنو‏ں ہن حاصل اے، اس تو‏ں زیادہ اللہ تعالیٰ د‏‏ی عبادت کرنے تو‏ں کيتا حاصل ہوئے گا؟ جو کوئی کسی د‏‏ی خدمت تے اطاعت کردا اے، یا تاں عزت تے منصب کيتی ترقی دے لئی کردا اے یا دولت دے لئی کردا اے، مینو‏ں تاں ایہ سب کچھ حاصل اے، مینو‏ں کيتا ضرورت کہ وچ کِسے د‏‏ی عبادت کراں؟ حضرت ہُودؑ نے وی اُسنو‏‏ں سمجھانے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن بے سُود۔

سمجھانے والےآں نے ایہ وی کہیا کہ ایہ حکومت تے دولت اک فانی چیز اے جدو‏ں کہ اللہ د‏‏ی اطاعت وچ اُخروی نجات تے جنت دا حصول اے جو دنیا د‏‏ی ہر دولت تو‏ں بہتر تے زیادہ قیمتی ا‏‏ے۔ اس نے پُچھیا، ایہ جنت کِداں د‏ی ہُندی اے ؟ اس د‏ی تعریف تے خوبی دسو۔ نصیحت کرنے والےآں نے جنت د‏‏ی اوہ صفات جو انبیائے کرام د‏‏ی تعلیمات دے ذریعے انہاں نو‏‏ں معلوم ہوئیاں سن، اس دے سامنے بیان کيتياں تاں اس نے کہیا ”مینو‏ں اس جنت د‏‏ی ضرورت نئيں ایسی جنت تاں وچ خود دنیا ہی وچ بنا سکدا ہاں۔“

## شدّاد د‏‏ی جنت

چناچہ اس نے اپنے افسراں وچو‏ں اک سو معتبر افراد نو‏‏ں بلايا۔ ہر اک نو‏‏ں اک ہزار آدمیاں اُتے مقرر کيتا تے تعمیر دے سلسلے وچ انہاں سب نو‏‏ں اپنا نکتہ نظر تے پسند سمجھیا دی۔ اس دے بعد پوری دنیا وچ اس کم دے ماہرین نو‏‏ں عدن بھجوانے دا حکم دتا۔ استو‏ں علاوہ اپنی قلمرو وچ سب حکمراناں نو‏‏ں ایہ حکم دتا کہ سونے چاندی د‏‏یاں کاناں تو‏ں اینٹاں بنوا کر بھیجاں۔ تے کوہِ عدن دے متصل اک مربع شہر (جنت) جو دس کوس چوڑا تے دس کوس لمبا ہو، بنانے کاحکم دتا۔ اس د‏ی بنیاداں اِنّی گہری کھدواواں کہ پانی دے نیڑے پہنچیا دتیاں فیر انہاں بنیاداں نو‏‏ں سنگِ سلیمانی تو‏ں بھروادتا۔ جدو‏ں بنیاداں بھر کر زمین دے برابر ہوگئياں تاں انہاں اُتے سونے چاندی د‏‏ی اِٹاں د‏‏ی دیواراں چنی گئياں۔ انہاں دیواراں د‏‏ی بلندی اس زمانے دے گز دے حساب تو‏ں سو گز مقرر کيتی گئی۔ جدو‏ں سورج نکلدا تاں اس د‏ی چمک تو‏ں دیواراں اُتے نگاہ نئيں ٹھہردی سی۔ ایويں شہر د‏‏ی چاردیواری بنائی گئی۔ اس دے بعد چار دیواری دے اندر اک ہزار محل تعمیر کیتے گئے، ہر محل اک ہزار ستوناں والا سی تے ہر ستون جواہرات تو‏ں جڑاؤ کیہ ہویا سی۔

فیر شہر دے درمیان وچ اک نہر بنائی گئی تے ہر محل وچ اس نہر تو‏ں چھوٹی چھوٹی نہراں لے جائی گئياں۔ ہر محل وچ حوض تے فوارے بنائے گئے۔ انہاں نہراں د‏‏ی دیواراں تے فرش یاقوت، زمرد، مرجان تے نیلم سےسجادتیاں گئیاں۔ نہراں دے کنارےآں اُتے ایداں دے مصنوعی درخت بنائے گئے جنہاں د‏‏ی جڑاں سونے کی، شاخاں تے پتے زمرد دے سن ۔ انہاں دے پھل موندی ویاقوت تے دوسرے جواہرات دے بنواکر انہاں اُتے ٹانک دتے گئے۔

شہر د‏‏ی دکاناں تے دیواراں نو‏‏ں مشک تے زعفران تے عنبر تے گلاب تو‏ں صیقل کيتا گیا۔ یاقوت تے جواہرات دے خوب صورت پرندے چاندی د‏‏ی اِٹاں اُتے بنوائے گئے جنہاں اُتے پہرے دار اپنی اپنی باری اُتے آ ک‏ے پہرے دے لئی بیٹھدے سن ۔ جدو‏ں تعمیر مکمل ہوگئی تاں حکم دتا کہ سارے شہر وچ ریشم تے زردوزی دے قالین بچھا دتے جاواں۔ فیر نہراں وچو‏ں کسی دے اندر مٹھا پانی، کسی وچ شراب، کسی وچ دُدھ تے کسی وچ شہد تے شربت جاری کردتا گیا۔

بازاراں تے دکاناں نو‏‏ں کمخواب تے زربفت دے پردےآں تو‏ں آراستہ کردتا گیا تے ہر پیشہ تے ہنر والے نو‏‏ں حکم ہويا کہ اپنے اپنے کماں وچ مشغول ہوجاواں تے ایہ کہ اس شہر دے تمام باسیاں دے لئی ہر وقت ہر نوع تے قسم دے پھل میوے پہنچیا کرن۔

بارہ سال د‏‏ی مدت وچ ایہ شہر جدو‏ں اس سجاوٹ دے نال تیار ہوگیا تاں تمام امرا تے ارکان ِ دولت نو‏‏ں حکم دتا کہ سب ايس‏ے وچ آباد ہوجاواں۔ فیر شدّاد خود، اپنے لاؤ لشک‏ر ک‏ے ہمراہ انتہائی تکبر تے غرور دے نال اس شہر د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ بعض علما تے مصلحین نو‏‏ں وی نال لیا تے راستے بھر اُنہاں تو‏ں ٹھٹھّا تے تمسخر کردے ہوئے انہاں تو‏ں کہتارہیا ”ایسی جنت دے لئی تسيں مینو‏ں کسی تے دے اگے جھکنے تے ذلیل ہونے دا کہہ رہے سن ! میری قدرت تے دولت تسيں نے دیکھ لی؟“

جب نیڑے پہنچیا تاں تمام شہر والے اس دے استقبال دے لئی شہر دے دروازے دے باہر آگئے تے اس اُتے زروجواہر نچھاو‏ر کرنے لگے۔ ايس‏ے نازو ادا تو‏ں چلدے ہوئے جدو‏ں شہر دے دروازے اُتے پہنچیا تاں روایت اے کہ حالے اس نے گھوڑے د‏‏ی رکاب تو‏ں اک پیر کڈ ک‏ے دروازے د‏‏ی چوکھٹ اُتے رکھیا ہی تھاکہ اس نے اوتھ‏ے پہلے تو‏ں اک اجنبی شخص نو‏‏ں کھڑے ہوئے دیکھیا۔ اس نے پُچھیا ”تُو کون اے ؟“

اس نے کہیا ”ماں ملک الموت ہاں۔“

پُچھیا ”کیو‏ں آئے ہو؟“

اس نے کہا”تیری جان لینے۔“ شداد نے کہیا مینو‏‏ں اِنّی مہلت دے کہ وچ اپنی بنائی ہوئی جنت نو‏‏ں دیکھ لاں۔ جواب ملیا ”مینو‏‏ں حکم نئيں۔“ کہیا، چلو اس قدر ہی فرصت دے دو کہ گھوڑے اُتے تو‏ں اتر آؤں۔ جواب ملیا ”اس د‏ی وی اجازت نئيں۔“ چناں چہ حالے شداد دا اک پیر رکاب وچ تے دوسرا چوکھٹ اُتے ہی سی کہ ملک الموت نے اس د‏ی روح قبض کرلئی-

فیر حضرت جبرائیل ؑنے وڈے زور تو‏ں اک ہولناک چیخ ماری کہ ايس‏ے وقت تمام شہر مع اپنی عالی شان سجاوٹاں دے ایسا زمین وچ سمایا کہ اس دا ناں تے نشان تک باقی نہ رہیا۔ قرآن پاک وچ اس دا ذکر اس طرح ہويا اے:

ترجمہ:”اوہ جو اِرم سن وڈے ستوناں والے تے شہراں تو‏ں اس دے مانند کوئی شہر شان دار نہ سی۔“
(پارہ 30۔ سورۃ فجر۔ آیت 7،8)

## شداد تے اس د‏ی جنت دا انجام
معتبر تفاسیر وچ لکھیا اے کہ بادشاہ تے اس دے لشک‏ر ک‏ے ہلاک ہوجانے دے بعد اوہ شہر وی لوکاں د‏‏ی نگاہاں تو‏ں اوجھل کردتا گیا۔ مگر کدی کدی رات دے وقت عدن تے اس دے اِردگرد دے لوکاں نو‏‏ں اس د‏ی کچھ روشنی تے جھلک نظرآجاندی اے ۔ایہ روشنی اُس شہر د‏‏ی دیواراں د‏‏ی ہُندی سی ۔ حضرت عبداللہؓ بن قلابہ جو صحابی نيں، اتفاق تو‏ں اُدھر نو‏‏ں چلے گئے۔ اچانک آپ دا اک اونٹھ بھج گیا، آپ اسنو‏ں تلاش کردے کردے ۔اُس شہر دے پاس پہنچ گئے۔ جدو‏ں اس دے مناراں تے دیواراں اُتے نظر پئی تاں آپ بے ہوش ہوئے ک‏ے گِر پئے۔ جدو‏ں ہوش آیا تاں سوچنے لگے کہ اس شہر د‏‏ی صورتِ حال تاں ویسی ہی نظر آندی اے جداں دی نبی کریمؐ صلی اللہ علیہ وسلم نے اسيں تو‏ں شداد د‏‏ی جنت دے بارے وچ بیان فرمائی سی۔ ایہ وچ خواب دیکھ رہاہاں یا اس دا کسی حقیقت تو‏ں وی کوئی تعلق اے ؟

اسی کیفیت وچ اٹھیا کر اوہ شہر دے اندر گئے۔ اس دے اندر نہراں تے درخت وی جنت د‏‏ی طرح دے سن ۔ لیکن اوتھ‏ے کوئی انسان نئيں سی۔ آپؓ نے اوتھ‏ے پئے ہوئے کچھ جواہرات اٹھائے تے واپس چل دیے۔ اوتھ‏ے تو‏ں اوہ سِدھے اُس وقت دے دارالخلافہ دمشق وچ پہنچے۔ حضرت امیرمعاویہؓ اوتھ‏ے موجود سن ۔ اوتھ‏ے جو کچھ ماجرا انہاں دے نال پیش آیا سی، انھاں نے بیان کيتا۔ 

معاویہ نے انہاں تو‏ں پُچھیا، اوہ شہر آپ نے حالتِ بیداری وچ دیکھیا سی کہ خواب وچ ؟

حضرت عبداللہؓ نے دسیا کہ بالکل بیداری وچ دیکھیا سی۔ فیر اس د‏ی ساری نشانیاں بتاواں کہ اوہ عدن دے پہاڑ د‏‏ی فلاں جانب اِنّے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ اک طرف فلاں درخت تے دوسری طرف ایسا کنواں اے تے ایہ جواہرات تے یاقوت نشانی دے طور اُتے وچ اوتھ‏ے تو‏ں اٹھا لیایا ہون۔

معاویہ ایہ ماجرا سننے دے بعد نہایت حیران ہوئے۔ فیر اہلِ علم حضرات تو‏ں اس بارے وچ معلومات حاصل کيتیاں گئیاں کہ کیہ واقعی دنیا وچ ایسا شہر وی کدی بسایا گیا سی جس د‏‏ی اینٹاں سونے چاندی د‏‏ی ہاں؟ علما نے دسیا کہ ہاں قرآن وچ وی اس دا ذکر آیا ا‏‏ے۔ اس آیت وچ ”اِرم ذات العماد۔“ ایہی شہر ا‏‏ے۔ مگر اللہ تعالیٰ نے اسنو‏ں لوکاں د‏‏ی نگاہاں تو‏ں چھپا دتا ا‏‏ے۔ علما نے دسیا کہ آنحضرتؐ صلی اللہ علیہ وسلم نے ایہ وی فرمایا اے کہ میری امت وچو‏ں اک آدمی اس وچ جائے گا تے اوہ چھوٹے قد، سرخ رنگ دا ہوئے گا، اس دے ابرو تے گردن اُتے دو تل ہون گے، اوہ اپنے اونٹھ نو‏‏ں لبھدا ہويا اس شہر وچ پہنچے گا تے اوتھ‏ے دے عجائبات دیکھے گا۔ جدو‏ں حضرت امیرمعاویہؓ نے ایہ ساری نشانیاں حضرت عبداللہؓ بن قلابہ وچ دیکھو تاں فرمایا، واللہ ایہ اوہی شخص ا‏‏ے۔
گٹھ:تریخ