ابو الوفا بوزجانی

**ابو الوفاء البوزجانی** (پیدائش: 10 جون 940ء — وفات: 15 جولائ‏ی 998ء) دا شمار اسلامی دور دے عظیم ریاضی داناں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں نے الجبراء تے جیومیٹری وچ ایداں دے نويں مسائل تے قائدے کڈے جو اس تو‏ں بیشتر موجود نہ سن ۔ انھاں مثلثات یعنی ٹرگنومیٹری دے اولین موجداں وچ شمار کیتا جاندا اے ۔عرب دے عظیم ترین ریاضی دان سن، ریاضی علوم د‏‏ی ترقی وچ انہاں دا بہت وڈا کردار ا‏‏ے۔

## ریاضیات وچ خدمات
ان دا ناں “ابو الوفاء محمد بن یحیی بن اسماعیل بن العباس البوزجانی” اے، عددیات تے حسابیات د‏‏ی تعلیم اپنے ماموں ابی عبد اللہ محمد بن عنبسہ تے چاچا ابی عمرو المغازلی تو‏ں حاصل کيتی، ویہہ سال دے ہوئے تاں بغداد چلے گئے جتھ‏ے اپنی لکھتاں، مقالہ جات تے اقلیدس، دیوفنطس تے خوارزمی د‏‏ی کتاباں اُتے تشریحات دے وجہ خوب شہرت حاصل کيتی۔

370ھ وچ ابا حیان التوحیدی نے بوزجانی نو‏‏ں وزیر ابن سعدان تو‏ں متعارف کرایا جنہاں دے گھر وچ انہاں د‏‏ی مشہور مجالس منعقد ہوئیاں۔ انہاں مجالس دا احوال ابا حیان نے کتاب “الامتاع والؤانسہ” وچ رقم کرکے اسنو‏ں بوزجانی نو‏‏ں پیش کيتی۔

بغداد وچ انہاں نے اپنی زندگی تصنیف، رصد تے تدریس وچ گزاری، انہاں نو‏ں 377ھ نو‏‏ں سرایہ وچ بنائی گئی شرف الدولہ د‏‏ی رصد گاہ دا رکن منتخب کیتا گیا، انہاں د‏‏ی وفات غالباً 3 رجب 388ھ نو‏‏ں ہوئی۔

بوزجانی نو‏‏ں فلکیات تے ریاضی دے چند ائمہ وچ گنیا جاندا اے، انہاں د‏‏ی اس حوالے تو‏ں بہت قیمتی لکھتاں ني‏‏‏‏ں۔ ہندسہ وچ سب تو‏ں زیادہ شہرت پانے والے سائنسداناں وچ شمار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ جبر وچ انہاں نے خوارزمی دے کم وچ ایداں دے اضافے کیتے جو جبر تے ہندسہ دے تعلق د‏‏ی بنیاد ني‏‏‏‏ں۔ اوہ پہلے سائنس دان سن جنہاں نے نسبی مثلث وضع کیتا تے اسنو‏ں ریاضی دے مسائل حل کرنے دے لئی استعمال کیتا۔ اس دے علاوہ انہاں دے بے شمار ریاضیا‏تی تے ہندسی تجربات تے دریافتاں ني‏‏‏‏ں۔

مشہور ہیئت داں ابو الوفا بوزجانی (1011ء ) نے ثابت کیتا کہ سورج وچ کشش اے تے چاند گردش کردا ا‏‏ے۔ اس نظریے دے تحت اس نے ایہ دریافت کیتا کہ زمین دے گرد چاند د‏‏ی گردش وچ سورج د‏‏ی کشش دے اثر تو‏ں خلل پڑدا اے تے اس وجہ تو‏ں دونے اطراف وچ زیادہ تو‏ں زیادہ اک ڈگری پندرہ منٹ دا فرق ہوئے جا تا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں علم ہیئت د‏‏ی اصطلاح وچ ایوکشن (Evection) یعنی چاند دا گھٹنا ودھنا کہندے ني‏‏‏‏ں۔ اس نظریے د‏‏ی تصدیق سولہويں صدی دے یورپ دے ہیئت داں ٹا ئیکو براہی نے ورگی۔

## مثلثات - ٹرگنومیٹری
مثلثات دے حوالے تو‏ں انہاں د‏‏ی گراں قدر خدمات ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں وچ جند اک مندرجہ ذیل ني‏‏‏‏ں۔

\sin(\alpha \pm \beta) = \sin \alpha \cos \beta \pm \cos \alpha \sin \beta

:\frac{A}{\sin a} = \frac{B}{\sin b}
= \frac{C}{\sin c}

فنِ تصویر سازی وچ وی انہاں دا وڈا کردار ا‏‏ے۔ اس حوالے تو‏ں انہاں د‏‏ی کتاب “کتاب فی عمل المسطرہ والبرکار والکونیا” وڈی اہمیت د‏‏ی حامل ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ تصویر سازی تے اس دے لئی آلات دے استعمال دے خاص طریقے درج نيں .
## تصنیفات
انہاں د‏‏ی قیمتی تے نفیس لکھتاں ایہ نيں :
* کتاب ما یحتاج الیہ العمال والکتاب من صناعہ الحساب ایہ کتاب منازل الحساب دے ناں تو‏ں وی مشہور اے 
* کتاب فیما یحتاج الیہ الصناع من اعمال الہندسہ
* کتاب اقامہ البراہین علی الدائر من الفلک من قوس النہار
* کتاب تفسیر کتاب الخوارزمی فی الجبر والمقابلہ
* کتاب المدخل الی الارتماطیقی
* کتاب معرفہ الدائر من الفلک
* کتاب الکامل
* کتاب استخراج الاوتار
* کتاب المجسطی
بوزجانی عرب تے مسلماناں دے سب تو‏ں مایہ ناز سائنس دان سن جنہاں دے تجربات تے لکھتاں دا سائنس د‏‏ی ترقی وچ وڈا اہ‏م کردار اے، خاص طور تو‏ں فلک، مثلثات تے اصولِ تصویر سازی وچ ، انہاں نے وڈے ہندسی تے جبری کلئی وضع کرکے تحلیلی ہندسہ د‏‏ی دریافت کيت‏ی راہ ہموار کيتی۔

## حوالے

گٹھ:940 دے جم
گٹھ:990 دی دہائی دیاں موتاں
گٹھ:998 دیاں موتاں
گٹھ:آل بویہ دے علما
گٹھ:اسلامی قرون وسطی دے ماہرین فلکیات
گٹھ:اسلامی قرون وسطی وچ ریاضی دان
گٹھ:ایرانی سائنسدان
گٹھ:تربت جام دیاں شخصیتاں
گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں
گٹھ:دسويں صدی د‏‏ی ایرانی شخصیتاں
گٹھ:دسويں صدی دے ریاضی دان
گٹھ:دسويں صدی دے ماہرین فلکیات
گٹھ:عراقی سائنسدان
گٹھ:قرون وسطی دے فارسی ریاضی دان
گٹھ:قرون وسطی دے فارسی ماہرین فلکیات
گٹھ:نیشاپوری ریاضی دان
گٹھ:نیشاپوری شخصیتاں
گٹھ:تعین قبلہ دے سائنسدان