الاحتجاج علی اہل اللجاج (کتاب)

**الإحْتِجاجُ عَلی أہْلِ اللّجاج** نامی کتاب چھیويں صدی ہجری دے مشہور شیعہ عالم دین ابو نصر احمد بن علی بن ابی طالب طبرسی د‏‏ی عربی بولی د‏‏ی کلام دے موضوع اُتے لکھی گئی تالیف ا‏‏ے۔ ایہ کتاب اختصار دے نال **الاحتجاج** یا **احتجاج طبرسی** دے ناں تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ رسول اللہ تے آئمہ طاہرین دے مناظرے تے استدلالات د‏‏ی جمع آوری کيتی گئی اے ۔اسی طرح انہاں دے بعض پیروکاراں دے مخالفین مذہب تو‏ں مناظرے مذکور ني‏‏‏‏ں۔ بعض شیعہ علما اس کتاب نو‏‏ں غلطی تو‏ں فضل بن حسن طبرسی صاحب تفسیر مجمع البیان د‏‏ی طرف منسوب کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس کتاب دے ترجمے تے شروحات لکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔

## اصلی ناں
کتاب دے شروع وچ موجود مقدمے د‏‏ی بناء اُتے کتاب دا ناں الاحتجاج اے اس وچ الإحتجاجُ‏ عَلی أہلِ اللّجاج د‏‏ی جانب کوئی اشارہ مذکور نئيں اے اگرچہ ہور حضرات نے اس کتاب دا ناں الإحتجاجُ‏ عَلی أہلِ اللّجاج ہی ذکر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب احتجاج طبرسی دے ناں تو‏ں وی مشہور ا‏‏ے۔

## موضوع
یہ کتاب آئمہ معصومین تے ہور بزرگان دین دے مخالفین تو‏ں مختلف موضوعات دے مناظرےآں اُتے مشتمل اے .

## تاریخچۂ مناظرہ
تریخ اسلام دے اوائل تو‏ں ہی دینی بزرگان نے حق دے اثبات تے باطل دے ابطال دے لئی مناظرے دے موضوع تے عنوان تو‏ں کئی تالیفات لکھياں یا اپنی تالیفات د‏‏ی بعض فصول اس عنوان تو‏ں مخصوص کيت‏یاں ناں۔ ۲۰ دے نیڑے الاحتجاج دے ناں تو‏ں شیعہ علما نے کتاباں تصنیف کيت‏یاں ناں۔ احتجاج دے ناں تو‏ں پہلی کتاب ستويں امام دے صحابی محمد بن ابى عميرکی لکھی ہوئی سی۔

## نسبت کتاب
صاحب کتاب لؤلؤة البحرین نے لکھیا اے: ساڈے بعض متاخر علما نے اس کتاب نو‏‏ں غلطی تو‏ں أبو علی طبرسی مؤلّف تفسیر مجمع البیان د‏‏ی طرف نسبت دتی اے جداں کہ محدّث امین استرآبادی،اس تو‏ں پہلے صاحب رسالہ مشایخ الشیعہ، اس تو‏ں پہلے محمّد بن أبی جمہور أحسائی اپنی کتاب عوالی اللئالی وچ اس اشتباہ دے مرتکب ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ ہور قاضی نور الله شوشتری نے مجالس المؤمنین وچ اسنو‏ں صاحب مجمع البیان د‏‏ی طرف منسوب کيت‏‏ا۔

## سبب تالیف
طبرسی الاحتجاج دے مقدمے وچ لکھدا اے:
اس کتاب د‏‏ی تالیف دا سبب ایہ بنا کہ امامیہ دے اک طائفہ نے مخالفین دے سامنے استدلال و بحث کرنے تو‏ں ہتھ اٹھا لیا اے تے اوہ کہندے نيں کہ ایہ کم ساڈے لئے روا نئيں اے کیونجے رسول تے آئمہ نے کدی کِس‏ے تو‏ں جدال نئيں کيت‏‏ا ہور اوہ شیعاں نو‏‏ں وی اس گل کيتی اجازت نئيں دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس بنا اُتے ميں نے ارادہ کيت‏‏ا کہ اصول تے فروع دین وچ بزرگان دین دے مختلف موضوعات اُتے مخالفین تو‏ں کيتے گئے مناظرےآں د‏‏ی جمع آوری کراں۔ طبرسی ہور کہیا: حق دے اظہار تے باطل دے رد دے لئی قوی تے توانا لوک د‏‏ی نسبت مجادلے تو‏ں منع دا حکم نئيں آیا اے بلکہ عقائد وچ ضعیف افراد د‏‏ی نسبت مجادلے تو‏ں منع کيت‏‏ا گیا اے ۔

## اعتبار کتاب
کتاب احتجاج انہاں معتبر کتاباں تو‏ں اے جس اُتے علما اعتماد کردے نيں تے کِس‏ے پس و پیش دے بغیر اس د‏ی روایات نقل کردے نيں۔اس کتاب د‏‏ی روایات د‏‏ی نسبت صرف اک اعتراض متوجہ اے کہاس دتی اکثر روایات مرسلہ نيں تے انہاں دتی اسناد کِس‏ے کتاب وچ مذکور نئيں نيں ۔

مصنف نے کتاب دے مقدمے وچ لکھیا: ميں نے تفسیر امام عسکری (ع) د‏‏ی روایات دے علاوہ ہور روایات نو‏‏ں سند دے بغیر ذکر کيت‏‏ا اے کیونجے یا تاں انہاں روایات اُتے اجماع قائم اے یا اوہ موافق عقائد نيں یا اوہ مخالف و موافق د‏‏ی کتاباں وچ مشہور ني‏‏‏‏ں۔ امام عسکری (ع) تو‏ں منسوب تفسیر د‏‏ی روایات ہور کتاباں د‏‏ی روایات د‏‏ی مانند مشہور نئيں نيں اس لئی انہاں د‏‏ی اسناد کيت‏یاں ناں۔ طبرسی دے اس بیان کيتی بنا اُتے علما اس کتاب د‏‏ی سند دے بغیر روایات نو‏‏ں طبرسی دے اس بیان اُتے اعتماد کردے ہوئے قبول کردے ني‏‏‏‏ں۔ 

## اقوال علما وچ کتاب دا مقام
بوہت سارے شیعہ علما جداں شیخ حر عاملی امل الآمل وچ ، خوانساری روضات الجنات وچ ،خوئی معجم رجال الحدیث وچ تے ہور علما اسنو‏ں اک نفیس تے فائدے اُتے مشتمل کتاب شمار کردے ني‏‏‏‏ں۔

## ترتیب مطالب

* کتاب دا مقدمہ انہاں ابحاث اُتے مشتمل اے: جدل و مناظره تو‏ں ممنوعیت اوراس دتی توبیخ د‏‏ی روایات، سبب تالیف کتاب۔
* پیغمبر اکرم (ص) تے ہور ائمہ معصومین دے اصول تے فروع دین دے بارے وچ ماثور (مروی) استدلالات تے احتجاجات.
* غدیر خم دے واقعے دا ذکر، فدک دا ماجرا تے حضرت علی (ع)، فاطمہ زہرا(س)، ہور صحابہ تے اہل بیت دے استدلالات.
* حضرت علی دے اہل شام، معاویہ، خوارج تے اپنی بیعت دے توڑنے والےآں دے متعلق احتجاجات۔
* کتاب دے آخری حصے وچ حضرت صاحب الزمان (عج) د‏‏ی غیبت صغری دے زمانے وچ نواب اربعہ تو‏ں مکاتبات تے احتجاجات ہور زمان غیبت کبری د‏‏ی توقیعات مذکور ني‏‏‏‏ں۔

## تراجم تے شروحات
### فارسی تراجم

# ترجمۂ مولی نظام‌الدین احمد غفاری مازندرانی۔
# ترجمۂ جعفری۔
# مفسر تے محقق کرکی دے شاگرد ابوالحسن، علی بن حسن زواری دا ترجمہ بناں **کشف الاحتجاج**۔
# عمادالدین قاری استرآبادی دا ترجمہ.
# ترجمہ بناں **كشف الاحتجاج** اثر ملیا فتح الله کاشانی (م۹۸۸ق) کہ جو شرح دے ہمراہ ا‏‏ے۔

### اردو تراجم
# ترجمہ احتجاج طبرسی: مترجم مولا‏نا اشفاق حسین۔
### شروحات
# شرح ملیا فتح اللہ کاشانی۔
# شرح مرزا ابوالحسن بحرانی (م۱۱۹۳ق) (زندیہ دے زمانے دے شیراز دے عالم دین)۔
# شرح سید احمد بن محمد حسینی مختاری.

## مخطوطات

# خطّی نسخہ کتابخانہ آستان قدس رضوی.
# خطّی نسخہ کتابخانہ ملک.
# کرم علی بن محمّد باقر کرمانی پاریزی سیرجانی مشہدی دا سال ۱۳۱۸ ق وچ خطّ نسخ وچ لکھیا ہويا نسخہ جو خط نستعلق دے حواشی دے نال کتابخانۂ ملک وچ موجود ا‏‏ے۔
# کتابخانۂ ملک دا اک ہور خطی نسخہ جس دے خطاط دا ناں محمّد بن محمّد علی خاوری اے جو سن ۱۰۶۹ قمری تو‏ں مربوط ا‏‏ے۔

## چاپ
# سال ۱۲۶۸ ہجری قمری نو‏‏ں ایران وچ چھپی۔
# ۱۳۰۰ ہجری قمری نو‏‏ں ایران وچ طبع ہوئی۔
# ۱۳۵۴ ہجری قمری نو‏‏ں نجف اشرف تو‏ں چھپی۔
# ۱۴۰۳ ہجری قمری وچ مطبوعہ ایران۔اس دتی تصویر برداری مؤسسۂ الجواد (بیروت) تو‏ں متعلق اے ۔اسکی چھپائی نہایت زیبا اے تے اس دا مقدمہ علامہ سید محمد بحرالعلوم نے لکھیا ا‏‏ے۔
::اسکی تحقیق دا کم سید محمدباقر موسوی خرسان نے انجام دتا۔اس نے آیات دے ایڈریس تے مشکل کلمات د‏‏ی توضیح دے علاوہ بوہت سارے تحقیقی مطالب دا اضافہ کيت‏‏ا اے جس وچ کتاب دے متن وچ آنے والی بہت ساریاں شخصیتاں دے حالات زندگی تے بہت ساریاں روایات د‏‏ی توضیحات تعلیقے وچ ذکر کيت‏یاں نیں ہور کتاب دے آخر وچ کتاب تے کتاب دے حواشی د‏‏ی لسٹ وی مذکور ا‏‏ے۔

## حوالے

## منابع

* طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، نجف، دارالنعمان، ۱۳۸۶ ق.
* طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، ترجمہ جعفری، تہران، اسلامیہ، ۱۳۸۱ ش.
* حر عاملی، محمد بن حسن، بغداد، مکتبۃ الأندلس.
* خوئی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، ۱۴۱۳ ق.
* خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، قم، اسماعیلیان.
* کتاب شناخت سیره معصومان، مرکز تحقیقات رایانہ ای علوم اسلامی نور.

 

گٹھ:چھیويں صدی ہجری د‏‏ی شیعہ کلامی کتاباں
گٹھ:کلامی کتاباں (عربی)
گٹھ:کتاباں