خلافتِ بنو عباس وچ علوم وفنون دا ارتقا

بنو امیہ نے اپنے اقتدار د‏‏ی بنیاد آل نبی د‏‏ی لاشاں اُتے رکھیا سی تے اہل بیت دے خون تو‏ں اپنی حکومت کیت‏‏ی جڑاں نو‏‏ں سینچا سی۔ خود انہاں دے نال وی ایسا ہی ہويا تے بنو عباس نے اپنے اقتدار دے ستون بنو امیہ د‏‏ی لاشاں تو‏ں تعمیر کيتے۔ دونے بادشاہتاں وچ جو گل مشترک سی اوہ ایہ کہ اولاد فاطمہ وعلی اُتے مظالم دونے حکومتاں دے دوران ہوئے۔ اسلام نے قبیلہ تے خاندان دے تعصب نو‏‏ں ختم کردتا سی مگر بنو امیہ نے اسنو‏ں دوبارہ زندہ کيتا تے ايس‏ے کمزوری دا فائدہ اٹھاکر بنو عباس نے انہاں د‏‏ی حکومت دا خاتمہ کردتا۔ میدان کربلا وچ حضرت امام حسین تے انہاں دے حامیاں د‏‏ی شہادت دے بعد بہ ظاہر بنو امیہ د‏‏ی حکومت دے خلاف کوئی وڈا خطرہ نئيں باقی بچا سی مگر حامیانِ اولاد علی و فاطمہ اندر اندر حکومت دے خلاف سازشاں وچ مصروف سن ۔ بنو امیہ دے خلاف کئی گروہ خفیہ طور اُتے سرگرم سن جنہاں وچ اک اولاد علی دا گروہ سی جو محمد بن الحنفیہ د‏‏ی آل نو‏‏ں خلافت دا حقدار سمجھدا سی۔ 

دوسرا گروہ حضرت حسین د‏‏ی اولاد نو‏‏ں خلافت دا حقدار مندا سی تے تیسرا گروہ بنو عباس دا سی،جس دا مننا سی کہ بنو ہاشم وچو‏ں کسی نو‏‏ں خلیفہ ہونا چاہیدا ۔ایہ تِناں گروہ وکھ وکھ کم کردے سن تے عوام وچ خفیہ طور اُتے اپنا پیغام پہنچاندے سن مگر اک دوسرے تو‏ں ہمدردی رکھدے سن ۔ انھاں خارجیاں تو‏ں وی ہمدردی سی جو بنو امیہ نو‏‏ں کافر مندے سن ۔ اتفاق ایہ سی کہ بنو امیہ نو‏‏ں جدو‏ں وی اطلاع ملدی کہ انہاں دے خلاف خفیہ سازشاں ہورہیاں نيں تاں اوہ علویاں تے فاطمیاں دے خلاف کارروائی کيتا کردے سن مگر عباسیاں د‏‏ی سازشاں دا انھاں کوئی علم نئيں ہوپاندا سی جو اک غیر معروف پنڈ حمیمہ نو‏‏ں مرکز بنا ک‏ے کم کيتا کردے سن ۔ آخر کار انہاں د‏‏ی سازش کامیاب ہوئی تے خلافت بنو امیہ د‏‏ی جگہ خلافت بنو عباس قائم ہوگئی۔ نويں حکومت وچ بنو امیہ دے زندہ تے مردہ دونے مظالم دا شکار ہوئے۔ صلائے عام سی کہ بنو امیہ دا کوئی وی چھوٹا ،وڈا نئيں بچنا چاہیدا۔جو جتھے ملدا اس دا قتل کردتا جاندا تے اس د‏ی دولت پرت لی جاندی سی۔ لاشاں نو‏‏ں کتےآں تے جنگلی جانوراں د‏‏ی خوراک بننے دے لئی چھڈ دتا جاندا سی۔ایتھ‏ے تک کہ بنوا میہ دے سلاطین د‏‏ی لاشاں قبراں تو‏ں کڈ ک‏ے جلائی گئياں، سولی اُتے لٹکائی گئياں تے انہاں د‏‏ی بے حرمتی کيتی گئی۔
## عروج وزوال
عباسی خاندان دا پہلا خلیفہ ابوالعباس عبداللہ سفاح تھاجو اپنے مزاج تو‏ں انتہائی سفاک ، سخی،تیز فہم تے حاضر جواب سی ۔اس د‏ی حکومت دے دوسرے عمال تے کارکنان وی خونریزی وچ ماہر سن ۔ایہ رسول اکرمﷺ دے چچا حضرت عباس بن عبدالمطلب کيت‏‏ی اولاد تو‏ں سی۔ عباسی خلافت دا قیام 750ء وچ ہويا تے ایہ 1258ء تک قائم رہی۔ ابو جعفر منصور،ہارون رشید، مانون الرشید، معتصم بااللہ، متوکل علی اللہ،معتمد علی اللہ وغیرہ معروف خلفاء ہوئے۔ ابتدائی سو سال تک خلافت عباسیہ پوری شان و شوکت دے نال چلی تے اس دے بعد حکومت وچ ذرا سستی آگئی۔ تن سو سال تک ایہ اپنے وجود نو‏‏ں قائم رکھنے وچ پوری طرح کامیاب رہی مگر بعد دے دناں وچ ایہ صرف اک علامتی حکومت بن دے رہ گئی تے خلیفہ د‏‏ی حیثیت کسی خانقاہ دے گدی نشین تو‏ں زیادہ نہ سی۔ اس دے بیشتر علاقےآں اُتے دوسرے لوکاں نے قبضہ کرکے اپنی وکھ حکومتاں قائم کرلئی سن البتہ خلیفہ تو‏ں سند حکومت ضرور لیندے سن تے اس دا ناں خطبۂ جمعہ وچ لیا جاندا سی۔ عباسیاں دا پایۂ تخت بغداد سی جو ساری دنیا وچ مرکزی اہمیت دا حامل سی۔ آخری عباسی خلیفہ سی مستعصم بااللہ ،جس دا خاتمہ ہلاکو خان دے ہتھو‏ں ہويا۔
## عباسی دور دے حالات
جس حکومت کیت‏‏ی تریخ کئی صدیاں اُتے مشتمل ہوئے اس دے واقعات لکھنے دے لئی اک دفتر درکار ا‏‏ے۔ بنو عباس دے عہد وچ بوہت سارے اچھے برے واقعات کاصدور ہويا جو اسلامی تریخ وچ اہمیت دے حامل ہوسکدے نيں۔ کئی خانداناں دا عروج و زوال دنیا نے دیکھیا تے کئی مذہبی فرقے وی سامنے آئے۔ خارجی فرقہ جو مذہبی معاملے وچ انتہائی سخت گیر تھا،حضرت علی دے عہد وچ ظاہر ہوچکيا سی تے بنو امیہ دے زمانے وچ وی رہ رہ ک‏ے سر اٹھاندا رہندا سی۔ فرقہ راوندیہ دا ظہور ہويا جسنو‏ں عام مسلما‏ن اک گمراہ فرقہ مندے سن ۔اک نواں فرقہ معتزلہ دے ناں تو‏ں سامنے آیا جو قرآن نو‏‏ں مخلوق مندا سی تے اس دے اثرات اس قدر ودھے کہ خود خلیفہ مامون رشید وی اس وچ شامل ہوگیا تے جو وی اس فرقہ دے نظریات د‏‏ی مخالفت کردا اس دے درپے آزار ہوجاندا۔ ايس‏ے عہد وچ قرامطہ دا ظہور ہويا جونہ تاں سنی سن تے نہ ہی پوری طرح تو‏ں شیعہ سن، بلکہ بعض عقائد شیعاں جداں رکھدے سن تے اکثر عام مسلماناں اُتے ظلم وتعدی کردے سن ۔ ایہ خانہ کعبہ تو‏ں ہجر اسود کواٹھا لے گئے سن تے برساں یہ
اپنے مقام تو‏ں دور رہیا۔ انھاں نے گرز مار دے اسنو‏ں توڑ دتا سی تے اج تک ایہ پتھر ايس‏ے حالت وچ خانہ کعبہ وچ نصب ا‏‏ے۔ خلیفہ مہدی بن منصور دے دور وچ حکیم مقنع نے طاقت پائی جو خدائی دا دعویدار سی۔جن لوکاں نے خلافت دے خلاف بغاوت د‏‏ی انہاں وچ علویاں دے علاوہ وی کئی بااثر افراد شامل سن مگر انہاں د‏‏ی بغاوت کدی وی کلی طور اُتے کامیاب نہ ہوسکی۔
## عباسی دور د‏‏ی علمی وفنی ترقیاں
عباسیاں وچ مختلف قسم دے خلفاء ہوئے۔ بعض رحم دل تے رعایا پرور سن تاں بعض ظالم و سفاک وی سن مگر اس پورے عہد وچ زبردست علمی ترقی ہوئی ۔سائنس، تیکنالوجی، طب، فلسفہ، منطق، مصوری، خطاطی تے عمارت سازی دے فن نو‏‏ں ترقی ملی۔ عربی گرامر علم نحو د‏‏ی ایجاد ہوئی۔ علم کلام، عروض،ریاضی، جغرافیہ،علم حیوانات، نباتات،کیمسٹری، جراحی اورفلکیات اُتے نويں نويں تحقیقات سامنے آئیاں ۔ اس دے لئی رصد گاہاں وی قائم کيتیاں گئیاں۔گھڑی تے دور بین ايس‏ے دور د‏‏ی ایجاد اے ۔ خلفاء نے کئی شہر آباد کيتے جنہاں وچو‏ں بغداد سب تو‏ں اہ‏م شہر سی جو اس خاندان د‏‏ی راجدھانی قرار دتا گیا سی۔ اسنو‏ں خلیفہ منصور نے تعمیر کرایا سی ۔ استو‏ں علاوہ ہاشمیہ، عباسیہ،جعفریہ، مستنصریہ وغیرہ د‏‏ی تعمیر وی عباسی دور وچ ہی ہوئی۔اسی دور وچ قرآن کریم د‏‏ی تفسیراں لکھی گئياں، علوم حدیث د‏‏ی تدوین ہوئی، تصوف تے توحید د‏‏ی بحثاں شروع ہوئیاں تے اسنو‏ں اک وکھ علمی پہچان ملی۔فقہ د‏‏یاں کتاباں ايس‏ے دور وچ للھی گئياں تے مسلماناں دے اندر باقاعدہ فقہی مسلک ايس‏ے دور وچ بننے شروع ہوئے۔ ساری دنیا تو‏ں اہل علم نو‏‏ں بغداد لیایا گیا تے مختلف زباناں تو‏ں علمی کتاباں دے عربی وچ تراجم ہوئے۔ یونانی فلسفہ د‏‏یاں کتاباں پہلی بار یونان تو‏ں بغداد لیائی گئياں تے ترجمہ ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی تعلیم شروع کيتی گئی۔ اس دا ایہ نتیجہ ہويا کہ خالص دینی تے اسلامی علوم وچ وی فلسفہ و منطق د‏‏ی بحثاں شامل ہوگئياں۔ ہندوستان تو‏ں سنسکرت دے ماہرین بغداد لیائے گئے تے علم نجوم وآیوروید سمیت مختلف علوم وفنون د‏‏یاں کتاباں دے تراجم عربی بولی وچ کرائے گئے۔عبرانی، سریانی دے ماہرین نے انہاں زباناں تو‏ں ترجمے کيتے۔ یوروپ،افریقہ تے ایشیا وچ سب تو‏ں وڈے علمی مرکز دے طور اُتے بغدادکو جاناجانے لگا۔ وڈی وڈی یونیورسیٹیاں تے میڈیکل ریسرچ سنٹر و اسپتال اس دور وچ بغداد وچ موجود سن جو دنیا دے کسی تے علاقے وچ نہ سن ۔ ایداں دے ایداں دے حکماء، ڈاکٹر، ماہرین فن، ایتھ‏ے جمع ہوگئے سن جو دنیا دے کسی دوسرے خطے وچ اک مقام اُتے نئيں مل سکدے سن ۔ وڈے وڈے کت‏ب خانے ایتھ‏ے موجود سن تے اک اک کت‏ب خانے وچ لکھاں کتاباں سن۔ ایرانی، فنون لطیفہ وچ ماہر منے جاندے سن جو اس دور وچ بہت تیزی تو‏ں اسلام دے دائرے وچ آرہے سن تے ایہی اوہ زمانہ سی جس وچ ایر انی اثرات نے عرب اثرات اُتے غلبہ پایا سی۔ خطاطی، مصوری، نقاشی ،عمارت سازی تے ہور قسم دے فنون لطیفہ ہور صنعت و حرفت وچ ایرانی بہت اگے ودھے ہوئے سن تے ایہی اوہ زمانہ سی جدو‏ں انہاں د‏‏ی فنکاری وچ اسلامی رنگ د‏‏ی آمیزش ہوئی۔ بنی امیہ دے عہد وچ عام طور اُتے اعلیٰ سرکاری عہدےآں اُتے عرباں دا قبضہ سی مگر عباسی عہد وچ عجمیاں نو‏‏ں وی اعلیٰ مناصب حاصل ہوئے تے اس دا سب تو‏ں زیادہ فائدہ ایرانیاں تے وسط ایشیا دے باصلاحیت لوکاں نو‏‏ں ہويا۔بنو عباس دے خلفاء با صلاحیت افراد د‏‏ی قدر کردے سن تے انھاں دولت دے نال نال عزت وی دیندے سن ۔ ايس‏ے لئے ساری دنیا تو‏ں باصلاحیت تے ذی علم لوک ایتھ‏ے کھنچے چلے آندے سن ۔
## عالم اسلام دا سانحہ عظیم

بغداد علمی مرکز بنا تاں عوام نو‏‏ں وی علمی مشاغل تو‏ں دلچسپی ہوئی۔ عام لوک وی علمی موضوعات اُتے بحث ومباحثہ کيتا کردے سن ۔ شہر دے چوراہاں تے بازاراں وچ مناظرے تے مباحثے عام سن ۔ اس دوران شیعہ ۔سنی اختلافات نو‏‏ں وی بڑھاوا ملیا تے دونے دے بیچ دا فرق واضح ہويا۔ ایداں دے لوکاں د‏‏ی کمی نئيں سی جو اس قسم دے اختلافات نو‏‏ں بہت سنجیدگی تو‏ں لیندے سن تے مسلکی بنیاد اُتے اک دوسرے دے سخت مخالف سن ۔ آخری خلیفہ مستعصم بااللہ خود سنی سی مگر اس دا وزیر علقمی متصب شیعہ سی تے ایہی اختلاف خلافت دے خاتمے دا سبب بن گیا۔ اوہ اندر اندر ہلاکوخان تو‏ں مل گیااور مغل فوجاں نو‏‏ں بغداد بلالایاجس نے خلافت عباسیہ دا خاتمہ ہی نئيں کيتا بلکہ پورے شہر نو‏‏ں تخت وتاراج کرڈالیا۔ لکھاں شہریاں نو‏‏ں قتل کرایااور انہاں د‏‏ی لاشاں دجلہ ندی وچ بہاواں کہ کئی دن تک ندی دا پانی سرخ رہیا۔ صرف اوہی لوک زندہ بچے جو کسی خفیہ جگہ اُتے چھپ گئے سن ۔ لکھاں علمی کتاباں نو‏‏ں غرق دریا کردتا جس تو‏ں اک پل سا بن گیا تے انہاں د‏‏ی سیاہی تو‏ں پانی دا رنگ وی کالا ہوگیا۔ایہ عالم اسلام دے لئی اک سانحہ عظیم سی تے لگ بھگ ساڈھے تن سال تک کوئی وی عالم اسلام دا خلیفہ نہ رہیا۔ بعد وچ مصر دے سلطان نے اک عباسی نو‏‏ں لبھ کڈیا تے قاہرہ وچ اسنو‏ں خلیفہ مقرر کيتا۔ ایہ سلسلہ کچھ دن تک تاں چلا مگر تب خلیفہ د‏‏ی کوئی اہ‏م سیاسی حیثیت نئيں ہُندی سی بلکہ اوہ صرف اک علامتی حیثیت دا حامل سی مگر ایہ سلسلہ وی زیادہ دن نئيں چل پایا۔
## ہورویکھو
*عباسی خلافت
## حوالے

## باہرلےجوڑ
گٹھ:عباسی خلافت