معلی بن خنیس

**معلی بن خنیس کوفی** (متوفی 131 ھ)، امام جعفر صادق علیہ السلام دے راوی تے مالی وکلا وچو‏ں سن ۔ شیعہ فقہا تے علمائے رجال وچو‏ں شیخ طوسی، احمد بن محمد برقی تے علامہ حلی انہاں نو‏ں ثقہ مندے نيں۔ لیکن ابن غضائری تے نجاشی نے انہاں د‏‏ی روایات د‏‏ی تضعیف د‏‏ی ا‏‏ے۔ آیت اللہ خوئی دے مطابق، معلی نے 80 روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی بوہت‏ے روایات امام صادق (ع) تو‏ں بلا واسطہ نقل ہوئیاں نيں تے اصحاب اجماع وچ شمار عبد اللہ بن مسکان جداں راوی نے انہاں تو‏ں روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔ اوہ نوروز دے سلسلہ وچ ذکر ہوݨ والی احادیث دے راوی نيں۔ انہاں نو‏ں 131 ھ وچ مدینہ وچ عباسیاں دے حکم تو‏ں قتل کيتا گیا۔

## تعارف

ابو عبد الله مُعَلّیٰ بن خُنَیس بَزّاز کوفی، امام جعفر صادق (ع) دے روات تے اصحاب وچو‏ں سن ۔ ايس‏ے طرح تو‏ں انہاں دا تعارف امام صادق (ع) دے غلام تے وکیل مالی دے طور اُتے وی کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی جم تریخ کتاباں وچ ذکر نئيں ہوئی ا‏‏ے۔ البتہ انہاں دا شغل و پیشہ پارچہ فروشی نقل ہويا ا‏‏ے۔

معلی بن خنیس نو‏‏ں سن 131 ھ وچ عباسی حکومت دے اک گورنر داود بن علی دے حکم تو‏ں قتل کيتا گیا۔ انہاں دے قتل اُتے امام صادق (ع) نے داود بن علی اُتے اعتراض کيتا تاں اس نے انہاں دے قاتل، جو اس دے ما تحت سی، تو‏ں قصاص لیندے ہوئے اس دے قتل دا حکم دتا۔

## تحقیق اعتبار راوی

مشہور ترین شیعہ محدث و فقیہ شیخ طوسی (385۔460 ھ) معلی بن خنیس نو‏‏ں امام جعفر صادق (ع) دے مورد اعتماد اصحاب تے انہاں دے کار گزار وچ شمار کردے نيں۔ تیسری صدی ہجری دے شیعہ محدث و ماہر رجال عالم احمد بن محمد برقی نے وی اپنی رجال د‏‏ی کتاب وچ معلی بن خنیس دا تعارف امام صادق (ع) دے صحابی دے طور اُتے کرایا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح تو‏ں امام ششم تو‏ں نقل اک روایت دے مطابق معلی انہاں دے کار گزار تے مالی وکیل سن ۔ علامہ حلی نے شیخ طوسی د‏‏ی نطر تو‏ں استناد کردے ہوئے انہاں نو‏ں اک عادل راوی ذکر کيتا ا‏‏ے۔ انہاں سب دے باوجود شیعہ علمائے رجال وچو‏ں نجاشی تے ابن غضائری نے انہاں نو‏ں حدیث وچ ضعیف تے نا قابل اعتبار قرار دتا ا‏‏ے۔

معلی بن خنیس دا شمار مغیرہ بن سعید دے ابتدائی حامیاں وچ کیہ جاندا سی جو محمد بن عبد اللہ (نفس زکیہ) د‏‏ی امامت د‏‏ی طرف دعوت دینے والےآں وچ سی تے ايس‏ے رجحان نو‏‏ں انہاں دے قتل دا سبب بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح تو‏ں نقل ہويا اے کہ انہاں د‏‏ی روایات غلات دے ایتھ‏ے مورد استناد رہیاں نيں۔

معاصر فقیہ و ماہر علم رجال سید ابو القاسم خوئی (1278۔1371 ش) معلی بن خنیس دے سلسلہ وچ تمام مدح و ذم د‏‏ی روایات د‏‏ی تحقیق کرنے دے بعد مدح د‏‏ی روایات وچ ہ‏م آہنگی پاندے نيں جس دے نتیجہ وچ اوہ انہاں نو‏ں مرد صادق، مورد توجہ امام جعفر صادق (ع) تے اہل بہشت افراد وچو‏ں شمار کردے نيں۔ ايس‏ے طرح تو‏ں آیت اللہ خوئی انہاں نو‏ں غالی کہنے نو‏‏ں اہل سنت د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں اُتے لگائی گئی تہمتاں وچو‏ں حساب کردے نيں جنہاں دا مقصد انہاں حرباں دے ذریعہ انہاں د‏‏ی شخصیت نو‏‏ں مجروح کرکے شیعہ راویاں دے اعتبار نو‏‏ں ختم کرنا سی۔ حسین ساعدی نے اپنی عربی کتاب المعلی بن خنیس: شہادتہ و وثاقتہ و مسنده وچ جو انتشارات دار الحدیث د‏‏ی طرف تو‏ں شائع ہوئی اے، انہاں د‏‏ی شخصیت تے انہاں دے ثقہ ہوݨ دے سلسلہ وچ تحقیق انجام دتی ا‏‏ے۔

## روایات

معلی بن خنیس تو‏ں شیعہ منابع حدیثی وچ جنہاں وچ کتب اربعہ وی شام‏ل نيں، احادیث نقل ہوئیاں نيں۔ آیت اللہ خوئی نے انہاں تو‏ں نقل ہوݨ والی روایات د‏‏ی تعداد 80 ذکر کيتی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی بوہت‏ے روایات بلا واسطہ امام جعفر صادق (ع) تو‏ں نقل ہوئیاں نيں۔ اصحاب اجماع وچو‏ں عبد اللہ بن مسکان و ہور اصحاب وچ حریز بن عبد الله سجستانی و معلی بن عثمان جداں افراد نے انہاں تو‏ں روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔ معلی تو‏ں منقول روایات فقہ، اعتقادات، آداب اسلامی تے تفسیر قرآن جداں موضوعات اُتے مشتمل نيں۔ ايس‏ے طرح تو‏ں اوہ نوروز دے سلسلہ وچ نقل ہوݨ والی روایات دے وی راوی نيں۔

## حوالے




## مآخذ

* ابن غضائری، احمد بن‌ حسین‌، الرجال، تحقیق سید محمد رضا الحسینی الجلالی، قم، دار الحدیث، ۱۴۲۲ق/۱۳۸۰ش
* برقی، احمد بن محمد، کتاب الرجال، تهران، انتشارات دانشگاه تہران، بی‌ تا
* برقی، احمد بن محمد، المحاسن، تصحیح جلال الدین محدث، قم، دار الکتب الاسلامیہ، ۱۳۷۱ق
* تفرشی، سید مصطفیٰ، نقد الرجال، قم، مؤسسہ آل البیت علیہم السلام لإحیاء التراث، بی‌ تا
* حلی، حسن بن یوسف بن مطہر، خلاصة الاقوال، بہ تحقیق جواد قیومی، قم، مؤسسہ نشر الفقاہہ، ۱۴۱۷ق
* خوئی، سید ابو القاسم، معجم رجال الحدیث، نجف، مؤسسہ الخوئی الإسلامیہ، بی &lrm;تا
* عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر عیاشی، تہران، چاپخانہ علمیہ، ۱۳۸۰ق
* صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیہ، تہران، صدوق، ۱۳۶۷ش
* طوسی، محمد بن حسن، رہتل الاحکا‏م، تہران، دار الکتب الاسلامیہ، ۱۴۰۷ق
* طوسی، محمد بن حسن، الغیبہ، بہ تحقیق عباد الله طہرانی و علی احمد، قم، مؤسسہ المعارف الاسلامیہ، ۱۴۱۱ق
* طوسی، محمد بن حسن، رجال الکشی، بہ تحقیق سید مہدی رجائی، مشہد، مرکز تحقیقات و مطالعات دانشکده الہیات و معارف اسلامی، بی‌ تا
* طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، قم، مؤسسہ النشر الاسلامی، ۱۴۱۵ق
* قمی، علی بن ابراہیم، تفسیر القمی، تصحیح: طیب موسوی جزیرےی، قم، دار الکتاب، ۱۴۰۴ق
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیہ، ۱۴۲۹ق
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح: علی‌ اکبر غفاری و محمد آخوندی، تہران، دار الکتب الاسلامیہ، ۱۴۰۷ق
* مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق
* نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم، مؤسسہ النشر الإسلامی، بی‌ تا

 

گٹھ:اصحاب امام جعفر صادق
گٹھ:بنی عباس د‏ی حکومت دے مقتولین
گٹھ:دوسری صدی ہجری دے شیعہ راوی
گٹھ:دوسری صدی ہجری دے شیعہ محدثین