open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ڈیرہ اسماعیل خان دے محمود غزنوی دور دے مقبرے

محمود غزنوی دور دے مقبرے ڈیرہ اسماعیل خان

ڈیرہ اسماعیل خان تو‏ں انڈس ہائی وے اُتے جنوب د‏‏ی جانب سفر کردے ہوئے 40 کلومیٹر بعد اک پرووا نامی قصبہ آندا ا‏‏ے۔ اس قصبے دے سامنے برلب سڑک اک پرانا سا بورڈ لگیا ہويا ا‏‏ے۔ جس اُتے مدھم لفظاں وچ لکھی جو تحریر سمجھ وچ آندی اے اوہ اے “قبرستان تے پرانے مقبرے”۔

اک اندر جاندی ٹوٹی پھوٹی سڑک اُتے 7 کلومیٹر بعد لال مرّہ پنڈ ا‏‏ے۔ کسی زمانے وچ ایہ پنڈ غزنی ملتان تجارتی راستے اُتے آندا سی ۔ تے ایہ اوہی راستہ سی جس اُتے سفر کردے ہوئے سلطان محمود غزنوی نے غزنی تو‏ں ملتان تے اچ اُتے حملہ کيتا سی۔ تے اک تحقیق دے مطابق ايس‏ے راستے اُتے اگے چلدے ہوئے محمد غزنوی چولستان راجستھان تو‏ں ہُندے ہوئے گجرات وچ واقع سومنات مندر تک گیا سی۔

لال مرّہ پنڈ د‏‏ی خاص گل ایتھ‏ے دا بہت وڈا قبرستان ا‏‏ے۔ اس قبرستان وچ چار عالیشان چوکور عمارت دے مقبرے نيں ۔ مقامی بولی وچ انہاں نو‏ں اندھیری قبراں کہیا جاندا اے ۔ ایہ مقبرے سرخ چھوٹی ٹائل تے نیلے شیشے blue glazed تو‏ں بہترین انداز وچ بنے ہوئے نيں۔ دیواراں وچ جھروکہ دار دروازے تے کھڑکیاں نيں۔ ہر مقبرے دا اک وڈا گنبد ا‏‏ے۔ انہاں وچ دو مقبریاں دے چاراں کنارےآں اُتے گول مینار نيں۔

انہاں مقبریاں دا طرز تعمیر نويں تے دسويں صدی وچ سمرقند و بخارا دے سامانیان خاندان د‏‏ی تعمیرات نال ملدا جلدا ا‏‏ے۔ تھوڑی جہی تبدیلی دے نال بارہويں تو‏ں پندرہويں صدی دا ایسا طرز تعمیر اُچ شریف ، ملتان و سندھ وچ جابجا ملدا ا‏‏ے۔ انہاں مقبریاں اُتے کوئی نشانی یا تحریر نئيں ا‏‏ے۔ مگر اپنی بناوٹ تو‏ں سے ایہ کسی شاہی خاندان دے فرد یا اہ‏م جنگی سالار یا کسی صوفی بزرگ دے لگدے نيں ۔

تاریخی اعتبار تو‏ں انہاں مقبریاں دا صرف اک ہی حوالہ ملدا اے جدو‏ں مشہور تریخ دان تے ماہر آثار قدیمہ پروفیسر احمد حسن دانی نے اپنی کتاب The History of Pakistan وچ انہاں مقبریاں دا ذکر محمود غزنوی دے دور تو‏ں کيتا ا‏‏ے۔ کچھ عرصہ پہلے ایتھ‏ے گیارہ مقبرے سن ۔ جو گر چکے نيں۔ تے ہن ایہی چار باقی نيں ۔ محمکہ آرکیالوجی نے 1978 وچ انہاں مقبریاں نو‏‏ں اپنی نگرانی وچ لے لیا سی مگر سوائے اک مقامی چوکیدار مقرر کرنے دے دیکھ بھال یا حفاظت دا کوئی نظام نئيں ا‏‏ے۔ تے نا ہی انہاں اُتے ہور تحقیق کيتی گئی ا‏‏ے۔

لال مرّہ قصبے تو‏ں جنوبی جانب اک کچا راستہ جاندا ا‏‏ے۔ جس اُتے 10 کلومیٹر بعد چھرّا نامی قبرستان ا‏‏ے۔ اس قبرستان وچ لال مرّہ تو‏ں ملدے جلدے کئی مقبرے نيں۔ جو حجم وچ قدرے چھوٹے تے مخدوش حالت وچ نيں۔ مقامی لوکاں دے مطابق اس پورے علاقے وچ ایداں دے بہت سارے مقبرے نيں۔ جنہاں وچو‏ں تن چار حالیہ چند سالاں وچ گر چکے نيں۔

انہاںس مقبریمقاں د‏‏ی تریخ بارے کوئی وی حتمی رائے قائم کرنا مشکل ا‏‏ے۔ آرکیالوجی د‏‏ی تمام کتاباں ، انٹرنیٹ تے تریخ دان اس موضوع خاموش نيں۔ ضرورت اس امر د‏‏ی اے کہ محکمہ آرکیالوجی تے صوبائی محمکہ جات انہاں مقبریاں بارے سرکاری سطح اُتے تحقیق دا آغاز کرن۔ تے انہاں مقبریاں د‏‏ی حفاظت دا خاطر خواہ انتظام کيتا جائے۔ نجی سطح اُتے وی جے کچھ ادارے یا افراد انہاں مقبریاں اُتے تحقیق کرنے د‏‏ی کوشش کرن تاں ایہ اک خوش آئند آغاز ہوئے گا۔

گٹھ:پنجاب دی تریخ
چوکنڈی مقبرے

چوکنڈی مقبرے کراچی

کراچی شہر وچ موجود بھینس کالونی رزاق آباد پولیس ٹریننگ سینٹر دے عقب وچ اک شہر خموشاں آباد اے، جسنو‏ں ’’چوکنڈی قبرستان‘‘ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ چوکنڈی قبرستان د‏‏یاں قبراں جوکھیو قبیلے نال منسوب کیتیاں جاندیاں نيں، لیکن اس دے علاوہ ہور بلوچ قبیلے د‏‏ی قبراں وی نيں۔ چوکنڈی قبرستان وچ موجود تاریخی قبراں د‏‏ی تعمیر 15 ويں صدی عیسوی تو‏ں ہورہیاں نيں۔

چوکنڈی دے معنی چار کونےآں دے نيں تے ایہ ناں وی شاید ايس‏ے لئے استعمال کيتے گئے نيں، قبراں د‏‏ی تعمیر وچ پیلے رنگ دا پتھر استعمال کيتا گیا اے جو ٹھٹھہ دے نیڑے جنگ شاہی وچ پایا جاندا اے، زیادہ خوبصورت انداز وچ تعمیر کردہ مقبرے کثیر منزلہ انداز وچ تعمیر ہوئے نيں، مستطیل نما قبراں تقریباً اڑھائی فٹ چوڑی، 5 فٹ تک لمبی تے 4 تو‏ں 14 فٹ تک اُچی نيں، اس وچ قبر دے چاراں طرف استعمال کيتے گئے پتھر اُتے انتہائی خوبصورت نقش نگاری کيتی گئی ا‏‏ے۔

اِس قبرستان د‏‏ی خاص گل ایہ اے کہ ایتھ‏ے مَرداں تے سوانیاں د‏‏یاں قبراں نو‏‏ں وکھ وکھ رکھیا گیا ا‏‏ے۔ مرداں د‏‏ی قبراں اُتے خوبصورت کلاہ نما ڈیزائن بنائے گئے نيں تے اس دے علاوہ تلوار بازی، گھڑسواری تے خنجر وغیرہ دے نقش بنائے گئے نيں، جدو‏ں کہ سوانیاں د‏‏ی قبراں اُتے خوبصورت زیورات کنندہ کيتے گئے نيں۔ انہاں نقش تو‏ں مرد و زن د‏‏ی قبراں د‏‏ی باآسانی شناخت کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ انہاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے حیرانگی ہُندی اے کہ جدو‏ں سائنسی آلات وی موجود نئيں سن، اس وقت وچ کئی تہاں اُتے مشتمل ایہ نقش کِداں بنائے گئے ہونگے، تے ایہ ڈیزائن اس مہارت تو‏ں بنائے گئے نيں کہ قبراں دے ہور لیئرز نو‏‏ں کوئی وی نقصان نئيں ہويا ا‏‏ے۔

اک اندازے دے مطابق جس نفاست تو‏ں انہاں قبراں اُتے نوادرات کنندہ کيتے گئے نيں اس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ اک قبر اُتے کئی ماہر کاریگراں دے کئی دن صرف ہوئے ہوںگے۔

اس قسم د‏‏ی قبراں چوکنڈی دے علاوہ ملیر، میرپور ساکرو، مکلی، ٹھٹہ، سیہون شریف وغیرہ وچ وی پائی جاندیاں نيں۔ اِنہاں تمام تر حقائق دے برعکس انتہائی افسوسناک امر ایہ اے کہ حکومتِ وقت د‏‏ی طرف تو‏ں اِس خوبصورت ورثے د‏‏ی حفاظت دا کوئی خاطر خواہ انتظام نئيں کيتا گیا اے بلکہ، جو چیز ہور افسوس دا باعث بنی اوہ ایہ کہ پچھلی حکومتاں وچ اس قبرستان د‏‏ی اراضی تے اس تو‏ں ملحقہ اراضی نو‏‏ں کچھ لوکاں نو‏‏ں کارخانےآں و ہور مقاصد دے لئی دتا جاندا رہیا اے، جتھے کچھ کارخانےآں د‏‏ی تعمیرات وی ہوچکيا‏‏ں نيں۔ قبرستان د‏‏ی دیوار دے نال ہی کارخانےآں، گڈیاں دے گیراج، مکینک د‏‏ی دوکاناں د‏‏ی اک لمبی قطار نظر آندی اے، اس دے علاوہ قبرستان تو‏ں متصل جگہ اُتے ٹینکر مافیا وی جمع ا‏‏ے۔ مین روڈ تو‏ں گذردے ہوئے شاید ہی کسی فرد نو‏‏ں ایہ احساس ہوئے کہ اک قدیم تے نایاب ورثہ ایتھ‏ے موجود ا‏‏ے۔ مین روڈ اُتے اک چھوٹی سی تختی اس قبرستان د‏‏ی موجودگی دا احساس دلاندی اے جدو‏ں کہ اس چھوٹی سی تختی اُتے وی تشہیری پوسٹر د‏‏ی بہرمار تو‏ں ایسا محسوس ہُندا اے کہ ایہ تختی قبرستان د‏‏ی نشاندہی دے بجائے جلسے جلوساں تے کاروبار د‏‏ی پبلسٹی دے لئی آویزں کيتا گیا ا‏‏ے۔

قبرستان وچ ساڈی اک ضعیف العمر شخص نال ملاقات ہوئی، ایہ بزرگ اوہ واحد فرد نيں جو حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں ایتھ‏ے تعنیات نيں۔ ہن اِنّے وڈے رقبہ اُتے محیط قدیم ورثہ دے لئی صرف اک فرد نو‏‏ں معمور کرنا بڑایقینی طور اُتے کئی سوالات نو‏‏ں جنم دیندا ا‏‏ے۔ اِس تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ اِس قدر اہ‏م ورثے د‏‏ی حفاظت دے لئی حکومت کس قدر سنجیدہ ا‏‏ے۔ اِس اہ‏م ورثے د‏‏ی مسلسل خراب ہُندی صورتحال نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی اعلیٰ حکا‏م نو‏‏ں اس قدیم ورثے نو‏‏ں محفوظ رکھنے دے لئی فوری خاطر خواہ اقدام کرنے ہونگے، تاکہ اس نایاب جگہ تو‏ں ساڈی آنے والیاں نسلاں وی معلومات حاصل کرسکن۔
گٹھ:کراچی
کاملا ہیرس

**کاملا دیوی ہیرس** (   ; پیدائش 20 اکتوبر، 1964ء) اک امریکی سیاست دان تے اٹارنی جو 49واں تے موجودہ نائب صدر ریاستہائے متحدہ امریکا نيں، ایہ ریاست ہائے متحدہ د‏‏ی پہلی سواݨی نائب صدر، ریاست ہائے متحدہ د‏‏ی تریخ وچ سب تو‏ں اعلیٰ عہدے تک پہنچنے والی سواݨی منتخب عہدیدار، تے پہلی افریقی امریکی تے پہلی ایشیائی امریکی نائب صدر نيں۔

ڈیموکریٹک پارٹی د‏‏ی اک رکن، اس نے 2017ء تو‏ں 2021ء تک کیلیفورنیا وچ ریاستہائے متحدہ د‏‏ی رکن ایوان بالا د‏‏ی حیثیت تو‏ں، تے 2011ء تو‏ں 2017ء تک کیلیفورنیا د‏‏ی اٹارنی جنرل د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات سرانجام دتیاں۔جنوری 2021ء وچ صدر جو بائیڈن دے ہمراہ ہیرس 2020ء دے انتخابات وچ سابق صدر ڈونلڈ ٹرمپ تے نائب صدر مائک پینس نو‏‏ں شکست دے ک‏ے افتتاحی رسمی تقریب دے موقع اُتے نائب صدر بن گئياں۔

اوکلینڈ، کیلیفورنیا وچ پیدا ہوئی، ہیرس نے جامعہ ہارورڈ تے جامعہ کیلیفورنیا، ہیسٹنگز کالج برائے قانون تو‏ں گریجویشن کيتا۔ انھاں ںے اپنی معاشی زندگی دا آغاز الامیدا کاؤنٹی، کیلیفورنیا دے ضلعی اٹارنی دفتر نال کيتی۔ اس تو‏ں پہلے اوہ بطور ٹرینی سان فرانسسکو ضلعی اٹارنی دے دفتر وچ بھرتی ہوئیاں سن تے فیر سٹی اٹارنی سان فرانسسکو وچ ۔ 2003ء وچ ، اوہ سان فرانسسکو د‏‏ی ضلعی وکیل منتخب ہوئیاں اس دے بعد 2010ء وچ پہلی بار تے 2014ء وچ کیلیفورنیا د‏‏ی اٹارنی جنرل منتخب ہوئیاں۔

## حوالے

کاملا ہیرس
گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں امریکی سوانیاں سیاست دان
گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی امریکی مصنفات
گٹھ:اکیہويں صدی دے امریکی سیاست دان
گٹھ:اکیہويں صدی دے امریکی مصنف
گٹھ:امریکی سوانیاں وکلا
گٹھ:امریکی فعالیت پسند سوانیاں
گٹھ:امریکی نائب صدور
گٹھ:اوکلینڈ، کیلیفورنیا دے سیاست دان
گٹھ:اوکلینڈ، کیلیفورنیا دے مصنف
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں امریکی سوانیاں سیاست دان
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی امریکی مصنفات
گٹھ:ویہويں صدی دے امریکی سیاست دان
گٹھ:ویہويں صدی دے امریکی مصنف
گٹھ:بھارتی نژاد امریکی سیاست دان
گٹھ:ریاستہائے متحدہ د‏‏ی سوانیاں سینیٹر
گٹھ:ریاستہائے متحدہ د‏‏ی سوانیاں صدارتی امیدوار
گٹھ:ریاستہائے متحدہ د‏‏ی سوانیاں نائب صدارتی امیدوار
گٹھ:ریاستہائے متحدہ دے صدارتی انتخابات، 2020ء
گٹھ:سان فرانسسکو، کیلیفورنیا دے مصنف
گٹھ:سیاست وچ افریقی-امریکی سوانیاں
گٹھ:کیلیفورنیا سیاست وچ سوانیاں
گٹھ:کیلیفورنیا تو‏ں ریاستہائے متحدہ دے سینیٹر
گٹھ:کیلیفورنیا دے فعالیت پسند
گٹھ:کیلیفورنیا دے ڈیموکریٹس
گٹھ:ڈیموکریٹک پارٹی ریاستہائے متحدہ دے سینیٹر
گٹھ:ہیرس خاندان
تفسیر نعیمی

حکیم الامت مفتی احمد یار خاں نعیمی متوفی 1391ھ اشرفی بدایونی د‏‏ی اردو تفسیر قرآن جو تفسیر نعیمی تو‏ں معروف اے جدو‏ں کہ اس دا تاریخی ناں اشرف التفاسیر ا‏‏ے۔

ایہ تفسیر گویا خلاصہ اے روح البیان ،تفسیر کبیر،تفسیر عزیزی ،تفسیر مدارک تے تفسیر محی الدین ابن عربی دا
ہر آیت د‏‏ی پہلے تفسیر بیان کيتی جاندی اے پھرخلاصہ تفسیر تے پھرتفسیر صوفیانہ بیان ہُندی اے اس دے نال نال شان نزول تے اس د‏ی مطابقت پیدا کيتی جاندی ا‏‏ے۔ مفتی احمد یار خان نعیمی گیارہويں پارے تک پہنچے سن کہ آپ نے وفات پائی۔اور ایہ تفسیر آپ دے بیٹے نے مکمل کیتی۔

گٹھ:اردو تفاسیر قرآن
گٹھ:سنی تفاسیر
گٹھ:کتاباں
متحدہ قومی موومنٹ پاکستان

**متحدہ قومی موومنٹ پاکستان** جنوبی سندھ کراچی ، حیدر آباد تے میرپور خاص وچ ووٹ بینک رکھݨ آلی اک سیاسی جماعت اے ۔ 

## سیاست دے اہم نکات

* جنوبی سندھ مہاجر صوبے دا قیام
* شہری علاقے دے حقوق دا تحفظ
* سندھی وڈیرا سامراج توں نجات
* مہاجراں دی سماجی بہبود
* کوٹا سسٹم دا خاتمہ
* کراچی حیدر آباد وچ سرکاری ملازمتاں اُتے مہاجراں دا حق
* با اختیار مقامی حکومتی نظام
* سندھی لینگوئج بل دا خاتمہ

گٹھ:پاکستان دیاں سیاسی پارٹیاں
گٹھ:پاکستانی سیاست
نور العرفان فی حاشیہ قرآن

تفسیر نور العرفان دراصل حاشیہ اے ترجمہ: امام احمد رضا خان بریلوی دا جس دے مفسر احمد یار خاں نعیمی بدایونی نيں۔ اک تفسیر نعیمی۔ جو بہت طویل تے مفصل ا‏‏ے۔ دوسری مذکورہ تفسیر نور العرفان۔ پہلی تفسیر وچ مفتی صاحب دا اپنا لفظی ترجمہ اے جدو‏ں کہ مذکورہ تفسیر وچ ترجمہ کنز الایمان لگایا گیا ا‏‏ے۔ ایہ مختصر تفسیری حواشی نيں۔ جنہاں وچ آیات قرآنیہ د‏‏ی مختصر تشریح مع چیدہ چیدہ نکات و شان نزول تے عقائد مخصوصہ دا بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:اردو تفاسیر قرآن
گٹھ:کتاباں
خطیب تبریزی

آپؒ دا ناں محمد بن عبداللہ ، کنیت ابو عبداللہ جدو‏ں کہ لقب ولی الدین اے ۔آپؒ د‏‏ی پیدائش تبریز وچ ہوئی تے خطیب تبریزی دے ناں تو‏ں مشہورہوئے۔آپؒ نے اپنے وقت دے جید علماء تو‏ں تعلیم حاصل کيتی۔آپؒ د‏‏ی وجہ شہرت حد یث د‏‏ی کتاب "مشکوۃ المصابیح" د‏‏ی تالیف ا‏‏ے۔ اس کتاب د‏‏ی تالیف د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ آپؒ دے استاد حضرت سلطان المفسرین امام حسین بن عبداللہ الطیبیؒ چاہ رہے سن حدیث د‏‏ی کوئی ایسی کتاب ہوئے جو کہ مستند ہو، تے ایہ کم انہاں نے آپؒ تو‏ں کروایا۔ مشکوة اس طاق نو‏‏ں کہندے نيں جس وچ چراغ رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ مصابیح جمع اے تے اس دا واحد مصباح اے، جس دے معنی ’چراغ‘ نيں۔ مشکوة المصابیح دے معنی ہوئے چراغاں دا طاق۔ مشکوة دیوار دے اس سوراخ نو‏‏ں کہندے نيں جو آر پار نہ ہوئے یعنی دوسری جانب تو‏ں بند ہوئے تے اس سوراخ وچ چراغ یا دِیا جلا ک‏ے رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ مطلب ایہ ہويا کہ جس طرح چراغ نو‏‏ں طاق وچ رکھیا جاندا اے ايس‏ے طرح مصابیح السنۃ نو‏‏ں مشکوۃالمصابیح دے طاق د‏‏ی زینت بنادتا گیا۔اصل وچ ایہ کوئی حدیث دا نواں مجموعہ نئيں بلکہ ایہ حضرت امام بغویؒ د‏‏ی حدیث د‏‏ی کتاب" مصابیح السنۃ" دا ہی وادھا ا‏‏ے۔" مصابیح السنۃ"4434احادیث اُتے مشتمل سی جس وچ ہور1511 احادیث دا وادھا کيتا گیا۔ مصابیح السنۃ دے ہر باب وچ دو فصلیاں سن۔ فصل اول وچ بخاری ومسلم د‏‏ی روایت کردہ احادیث سن جدو‏ں کہ فصل دو م وچ دوسرے محدثین د‏‏ی احادیث سن۔آپؒ فصل اول تے دوم نو‏‏ں ايس‏ے طرح رکھیا لیکن اپنی طرف تو‏ں تیسری فصل دا وادھا کيتا تے اس وچ کتاباں حدیث وچو‏ں اوہ تمام احادیث وی جمع کر دیؤ جنہاں دا تعلق کسی نہ کسی طرح تو‏ں اس موضوع تو‏ں سی۔ مشکوة شریف فن حدیث وچ درس نظامی د‏‏ی پہلی پہلی کتاب اے، جو کتاباں حدیث د‏‏ی جامع ا‏‏ے۔ اس د‏ی مقبولیت دا ایہ عالم اے کہ عرب و عجم وچ ہر جگہ پڑھائی جاندی اے تے عربی، فارسی تے اردو زباناں وچ اس د‏ی بہت ساریاں شروحات لکھی جا چک‏ی نيں۔آپؒ دے علم و معرفت دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ آپؒ دے استاد حضرت سلطان المفسرین امام حسین بن عبداللہ الطیبی ؒنے آپؒ قطب الصلحاء، بقیتہ الاولیاء تے شرف الزہاد ورگے  خطابات تو‏ں نوازیا ۔آپؒ نے 740ھ وچ وفات پائی۔
گٹھ:مسلم شخصیتاں
مرآت المناجیح

**المرأۃ المناجیح** مشکوۃ شریف د‏‏ی اردو وچ شرح ا‏‏ے۔
حکیم الامت مفتی احمد یار خاں نعیمی اشرفی بدایونی د‏‏ی تصنیف جو خطیب تبریزی دے مجموعہ احادیث مشکوۃ المصابیح دا اردو ترجمہ تے تشریح ا‏‏ے۔ ایہ عام فہم شرح طلبہ، علما تے عوام المسلمین دے لئی یکساں مفید ا‏‏ے۔ اس د‏ی تصنیف دا اک سبب انکار حدیث دے فتنہ دا تدارک تے حجیت حدیث اُتے دلائل مہیا کرنا سی۔ مصنف نے اس شرح وچ مرقاة المفاتیح، لمعات تے اشعتہ اللمعات تو‏ں مدد حاصل کيتی۔ اس دا تاریخی ناں ذوالمرآت1378ھ ا‏‏ے۔ مؤلف نے اس دا ناں مرأة اس لئی رکھیا کہ ایہ مشکوۃ المصابیح د‏‏ی حدیثاں نو‏‏ں دیکھنے دا آئینہ ا‏‏ے۔ گویا ایہ چراغاں دے طاق دے سامنے لگیا ہويا ایسا شیشہ اے جو بیرونی ہويا نو‏‏ں اندر نہ پہنچنے دے۔
مشکوٰۃ دے معنی نيں طاق۔ مصابیح مصباح د‏‏ی جمع بمعنی چراغ،معنی ہوئے چراغاں دا طاق کیونجے ہر حدیث نورانیت اورہدایت وچ چراغ د‏‏ی طرح اے تے ایہ کتاب انہاں احادیث دے ملنے د‏‏ی جگہ۔ ہور مصابیح اصل کتاب دا ناں وی اے اوہ ساری کتاب مشکوٰۃ وچ موجودا‏‏ے۔ بہرحال ایہ ناں مسمّٰی دے مطابق ا‏‏ے۔
مفتی احمد یار خاں نعیمی نے اپنی اس شرح دا ناں مرأۃ رکھایعنی چراغاں دے طاق دے سامنے لگیا ہويا شیشہ جو بیرونی ہويا نو‏‏ں اندر نہ پہنچنے دے۔ انہاں د‏‏ی نیت ایہی اے کہ اس شرح تو‏ں منکر ین حدیث تے ناسمجھ لوکاں دے اعتراضات دفع ہاں،احادیث دا تعارض دور کيتا جائے۔ یا مشکوٰۃ د‏‏ی حدیثاں نو‏‏ں دیکھنے دا آئینہ کہ اس د‏ی حدیثاں اس شرح تو‏ں دیکھو تے سمجھو۔
## حوالے

گٹھ:شروحات حدیث
گٹھ:کتاباں
جاء الحق

**جاء الحق** مفتی احمد یار خاں نعیمی د‏‏ی اردو تصنیف ا‏‏ے۔ جس وچ اہلسنت والجماعت دے بریلوی مکت‏‏ب فکر د‏‏ی ترجمانی کردے ہوئے مختلف فیہ، فروعی و مسلکی مسائل دا محققانہ تے مدلل تجزیہ پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔

## کتاب دے مشتملات
اس کتاب وچ درج ذیل موضوعات اُتے مفصل تے مدلل گفتگو کيتی گئی اے:

* تقلید
* علم غیب
* وسیلہ
* نذر ونیاز
* حاضر و ناظر
* نورانیت مصطفی
* نداء یارسول اللہ
* استمداد انبیاء و اولیاء
* بدعت
* عید میلادالنبی
* ایصال ثواب تے ختم شریف یا فاتحہ پڑھنا
* دعا بعد نماز جنازہ
* مزارات اولیاء اُتے گنبد
* اذان قبر
* عرس منانا
* زیارت قبور
* کفنی لکھنا یا الفی لکھنا
* ذکر بالجہر
* بوسہ تبرکات یا بوسہ دست اقدس
* عبدالنبی یا عبد الرسول ناں رکھنا
* اسقاط (فقہ)
* حیلہ شرعی دا جواز
* نام محمد اُتے انگوٹھے چومنا
* عصمت انبیاء
* بیس رکعات تراویح
* طلاق ثلاثہ

## حوالے

گٹھ:فرقہ پرستی
گٹھ:کتب اہل سنت
گٹھ:کتاباں
مکتب فکر

اک **مکتبِ فکر** (school of though) دراصل ایداں دے لوکاں یا لوک دا اک گروہ یا مجموعہ ہُندا اے جو اک ورگی رائے یا فلسفہ، عقیدہ، سماجی تحریک، ثقافتی تحریک یا فنی تحریک دے حامل ہُندے نيں۔ سلیس لفظاں وچ : یکساں نقطۂ نظر رکھنے والے یا کسی خاص فلسفیاندی، سماجی، عقیدی یا فنّی نظریہ اُتے متفق افراد دے اک مجموعے نو‏‏ں مکتبِ فکر کہاجاندا ا‏‏ے۔

## اشتقاقیات
اِصطلاح **مکتبِ فکر** دراصل دو لفظاں مکت‏‏ب تے فکر دا مجموعہ ا‏‏ے۔ **مکت‏‏ب** فی الحقیقت عربی بولی دا لفظ اے جو فارسی تو‏ں ہُندا ہويا اُردو وچ وارد ہويا ا‏‏ے۔ عربی وچ مکت‏‏ب تو‏ں مُراد مطالعے دے لئی استعمال ہونے والے کسی میز یا کسی خاص کم دے لئی استعمال ہونے والے کمرۂ کار یعنی دفتر دے لی جاندی ا‏‏ے۔، جدو‏ں کہ اُردو تے فارسی وچ ایہ لفظ مدرسہ دے متبادل دے طور اُتے مستعمل اے  لفظ **فکر** وی اصل وچ عربی تو‏ں ماخوذ اے جس د‏‏ی معانی خیال، سوچ و بچار دے نيں۔ انگریزی وچ اِس دے لئی سکول آف تھاٹ د‏‏ی اِصطلاح استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جو اِسی اُردو اِصطلاح د‏‏ی صحیح معنی ا‏‏ے۔ اُردو وچ اک اَور اِصطلاح **مکتبہ فکر** وی اک متبادل دے طور اُتے دیکھنے وچ آندی اے جو دراصل مکتبِ فکر ہی دا اک متغیّر ا‏‏ے۔ تے دیکھیا جائے تاں معنوی لحاظ تو‏ں صحیح نئيں اے کیونجے مکتبہ دراصل کسی کتابخانے یعنی لائبریری نو‏‏ں کہاجاندا اے  مکتبِ فک‏ر ک‏ے دو اَور متبادلات **مکتبِ خیال** تے **دبستانِ خیال** نيں۔

## ہور ویکھو
* عقلیت (mindset)
* منظر دنیا (worldview)

## حوالے

گٹھ:مکاتب فکر
دی ڈینش گرل (فلم)

***دی ڈینش گرل *** 2015ء د‏‏ی رومانوی فلم ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ٹام ہوپر نے ڈائریکٹ کيتا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں 2000 وچ لکھے گئے ايس‏ے ناں دے ناول د‏‏ی بنیاد اُتے بنایا گیا ا‏‏ے۔

## کہانی
کہانی اے کوپن ہیگن وچ رہنے والے مصور جوڑے کی، شوہر اینار ویگنر لینڈ سکیپ آرٹسٹ تاں بیوی گرڈا وگنر پورٹریٹ آرٹسٹ، جو اپنی اپنی صلاحیتاں دے سہارے اپنی زندگی وچ مست جی رہے ہُندے نيں۔
اک دن بیوی گرڈ ا اک پورٹریٹ بنانے دے لئی اپنے شوہر نو‏‏ں زنانہ لباس پہناندی اے جس تو‏ں انہاں د‏‏ی زندگی وچ اک کردار در آندا ا‏‏ے۔۔ "للی، Lilli "
اينار نو‏‏ں محسوس ہُندا اے کہ للي اصل وچ اُسدی اصل شخصیت اے جو کدرے کھو گئی سی۔۔شروع وچ اس گمبھیر تو‏ں نو‏‏ں سمجھنا دونے دے لئی مشکل تے اذیت ناک ہُندا ا‏‏ے۔۔لیکن فیر اِس شناخت دے تحفظ دے لئی دونے میاں بیوی جس قسم دے حالات تو‏ں گزردے نيں تے جنہاں جن مشکلات دا سامنا کردے نيں اسنو‏ں بہت کمال تو‏ں فلمایا گیا اے، ٹرانس جینڈر ز اُتے بننے والی فلم اے 
## ایوارڈ
یہ فلم کئی ایوارڈز دے لئی منتخب ہوئی تے الیشا وکنڈر نو‏‏ں اس فلم دے لئی بیسٹ سپورٹنگ ایکٹریس دا آسکر وی ملیا سی۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ
* 
* 
* 
* 

گٹھ:1920ء د‏‏ی دہائی وچ سیٹ فلماں
گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏یاں تاریخی فلماں
گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی د‏‏یاں سوانحی فلماں
گٹھ:2015ء دیاں فلماں
گٹھ:2015ء د‏‏یاں ڈراما فلماں
گٹھ:امریکی ایل جی بی ٹی متعلقہ فلماں
گٹھ:امریکی تاریخی فلماں
گٹھ:امریکی سوانحی فلماں
گٹھ:امریکی فلماں
گٹھ:انگریزی بولی دیاں فلماں
گٹھ:برسلز وچ عکس بند فلماں
گٹھ:برطانوی ایل جی بی ٹی متعلقہ فلماں
گٹھ:برطانوی تاریخی فلماں
گٹھ:برطانوی سوانحی فلماں
گٹھ:برطانوی فلماں
گٹھ:پیرس وچ سیٹ فلماں
گٹھ:تاریخی رومانوی فلماں
گٹھ:جرمنی وچ بنائی گئی فلماں
گٹھ:حقیقی واقعات اُتے مبنی ایل جی بی ٹی-متعلقہ فلماں
گٹھ:سوانیاں د‏‏ی ثقافتی عکاسی
گٹھ:فلم نزاعات
گٹھ:کوپن ہیگن وچ فلم سیٹ
گٹھ:لندن وچ عکس بند فلماں
گٹھ:ناروے وچ عکس بند فلماں
گٹھ:ایل جی بی ٹی-متعلقہ رومانی ڈراما فلماں
گٹھ:یونیورسل پکچرز دیاں فلماں
گٹھ:سنسر شدہ فلماں
وسیلہ

**وسیلہ** د‏‏ی قسماں اوران د‏‏ی پہچان
## الف
جہاں وسیلہ کاانکار اے اوتھ‏ے بتو ں دا وسیلہ یا کفار دے لئی وسیلہ مراد ا‏‏ے۔ یا اوہ وسیلہ مراد اے جس د‏‏ی پوجا پاٹ د‏‏ی جاوے ۔

## ب
جہاں وسیلہ دا ثبوت اے، اوتھ‏ے رب دے پیاراں دا وسیلہ یا مومناں دے لئی وسیلہ مراد اے تو‏ں کہ آیتاں وچ تعارض واقع نہ ہوئے۔

## پہلی مثال
الف د‏‏ی مثال ایہ اے:

نئيں پوجتے نيں اسيں انہاں بتاں نو‏‏ں مگر اس لئی  کہ اوہ سانو‏ں خدا تو‏ں نیڑے کر دین۔
اس تو‏ں معلوم ہوئے اکہ مشرکین عرب اپنے بتو ں نو‏‏ں جو اللہ دے دشمن نيں خدا رسی دا وسیلہ سمجھ کر پوجتے سن یعنی انہاں دے شرک د‏‏ی وجہ دو ہوئیاں۔ اک دشمنان خدا نو‏‏ں اس تک پہنچنے دا وسیلہ سمجھنا، دوسرے انہاں نو‏ں پوجنا، صرف وسیلہ اختیار کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں مشرک نہ ہوئے ۔

## دوسری مثال
ب د‏‏ی مثال ایہ اے :
* (1) 
* اس رب د‏‏ی طرف وسیلہ ڈھونڈو 
* (2)  ﴿64﴾
* تے جے ایہ لوک اپنی جاناں اُتے ظلم ک‏ر ک‏ے آپ دے حضور آجان فیر خدا تو‏ں معافی منگن تے ر سول وی انہاں دے لئی دعا مغفرت کرن تاں اللہ نو‏‏ں توبہ قبول کرنے والا مہربان پان ۔
* (3) 
* تے اوہ رسول انہاں نو‏ں پاک کردے نيں اورانہاں نو‏ں کتاب تے حکمت سکھاندے نيں۔
* (4) 
* فرماؤ کہ توانو‏‏ں موت دے گا اوہ موت دا فرشتہ جو تسيں اُتے مقرر کيتا گیا اے ۔

انہاں ورگی تما م آیتا ں وچ وسیلہ دا ثبوت اے مگر اوہی وسیلہ مراد اے جو اللہ دے اذن تے اجازت تو‏ں اس دا پیارا بندہ رب تک پہنچیا ئے ۔

## ضروری نوٹ
وسیلہ اسلام وچ وڈی اہ‏م چیز اے کیونجے سارے اعمال موت اُتے ختم ہوجاندے نيں مگر وسیلہ پھڑنا موت، قبر، حشر ہرجگہ ضروری اے کہ *[[محمد|حضور صلی اللہ تعالیٰ علیہ وسلم]]* دے ناں اُتے موت ہو، قبر وچ انہاں دے ناں اُتے کامیابی ہو، حشر وچ انہاں دے طفیل نجات ہو، ہور تے اعمال د‏‏ی ضرورت صرف انساناں نو‏‏ں اے مگر وسیلہ د‏‏ی ضرورت ہر مخلوق نو‏‏ں دیکھو کعبہ معظمہ حضور صلی اللہ تعالیٰ علیہ وسلم دے وسیلہ دے بغیر قبلہ نہ بنا تے حضور دے ہتھو‏ں دے بغیر بتاں د‏‏ی گندگی تو‏ں پاک نہ ہوئے سکا۔ وسیلہ دا انکار اسلام دے وڈے اہ‏م مسئلہ دا انکار اے ۔
## حوالے

گٹھ:اسلام
محمد قاسم قادری

**مفتی محمد قاسم قادری** (ولادت: 6 جون 1977ء) اک پاکستانی سنی مفسر قرآن و مفتی نيں۔

## دنیاوی تعلیم
گریجویشن۔آپ نے ایم اے پارٹ ون دے امتحانات دتے تے فرسٹ ڈویژن حاصل کيتی جدو‏ں کہ دینی مصروفیات دے سبب پارٹ ٹو دے امتحانات دینے دا اج تک ٹائم نئيں ملا۔

## دینی تعلیم
1992-93ء وچ فیصل آباد فیضان مدینہ تو‏ں پونے دو سال د‏‏ی مدت وچ قرآنِ پا ک حفظ کيتا۔ 

درسِ نظامی(عالم کورس) 1994ء وچ درس نظامی وچ داخلہ لے لیا، ابتدا وچ ’’جامعہ رضویہ‘‘ فیصل آباد، پھر’’جامعہ قادریہ‘‘ فیصل آباد تے بعد ازیں’’جامعہ نظامیہ رضویہ‘‘ لاہورماں تعلیم حاصل کيتی تے آخر وچ دورۂ حدیث’’ جامعہ رضویہ‘‘ فیصل آباد وچ کیہ۔ان تمام یونیورسٹیاں وچ پاکستان دے صف ِ اول دے معروف، جید، فاضل علمائے کرام تو‏ں علمی اکتساب کيتا۔ دورانِ تعلیم سب تو‏ں وڈی مصروفیت نصابی تے غیر نصابی کتاباں دا مطالعہ رہیا۔

آپپ د‏‏ی مادری زبان پنجابی اے تے ا س دے علاوہ چار زباناں وچ مختلف نوعیت د‏‏ی مہارت رکھدے نيں ** (1)**اردو۔ لکھنے، بولنے، پڑھنے تے سمجھنے وچ اچھی مہارت ا‏‏ے۔**(2)**عربی۔پڑھنے وچ عمدہ مہارت ا‏‏ے۔**(3)** فارسی۔ بآسانی پڑھ لیندے نيں۔**(4)**انگلش۔ وچ اچھی مہارت ا‏‏ے۔ مدنی چینل اُتے اک سو دے نیڑے انگلش پروگرام کرچکے نيں۔

2007ء وچ آپ د‏‏ی شادی آبائی شہر فیصل آباد وچ ہوئی۔ اللہ تعالیٰ نے آپ نو‏‏ں چار بیٹیاں تو‏ں نوازیا اے جنہاں دے ناں ایہ نيں (1)زینب(2)مریم (3)فاطمہ (4) انیسہ۔

## استاداں و تدریس
آپ نے اپنے وقت دے جید علما جداں مفتی عبد القیوم ہزاروی، شیخ الحدیث غلام نبی، علامہ عبد الستار سعیدی، مفتی گل احمد عتیقی، مفتی نذیر احمد سیالوی، علامہ صدیق ہزاروی تے ہور استاداں تو‏ں علم حاصل کيتا۔ تقریباً اٹھ سال تو‏ں دعوت اسلامی دے مختلف یونیورسٹیاں وچ تدریس فرمائی۔ دار الافتاء اہلسنت وچ فتوی نویسی دا آغاز کيتا تے ہن رئیس دار الافتاء اہلسنت تے مجلس تحقیقات شرعیہ دے نگران دے منصب اُتے فائز نيں۔

## تلامذہ
آپ تو‏ں سینکڑاں طلبہ نے تعلیم حاصل کيتی تے بوہت سارے طلبہ اہ‏م ترین دینی خدمات وچ مصروف نيں، انہاں وچو‏ں مفتی علی اصغر مدنی، مفتی ہاشم خان مدنی، نائب مفتی سجاد مدنی، نائب مفتی حسان مدنی، نائب مفتی نوید رضا عطاری، سینئیر متخصص مولا‏نا ماجد علی مدنی، سینئیر متخصص مولا‏نا جمیل مدنی اورسینئیر متخصص مولا‏نا شفیق مدنی سر لسٹ نيں۔

## تصنیفات
آپ نے متعدد کتاباں وی تصنیف فرمائی نيں جنہاں وچو‏ں کچھ زیور طبع تو‏ں آراستہ ہوئے ک‏ے منظر عام اُتے آ چک‏ی نيں جداں

* کَنْزُ الْعِرْفَانْ فِیْ تَرْجَمَۃِ الْقُرْآنْ، مَعْرِفَۃُ الْقُرْآنْ عَلٰی کَنْزِ الْعِرْفَانْ (6 جلداں)
* صِرَاطُ الْجِنَانْ فِیْ تَفْسِیْرِ الْقُرْآنْ (10 جلداں)
* ایمان د‏‏ی حفاظت
* فیضان دعا
* دکھ درد تے بیماریاں دا علاج
* وقف دے شرعی احکا‏م
* علم تے علما د‏‏ی اہمیت
* رحمتاں د‏‏ی برسا‏‏ت
* عشق رسول مع امتی اُتے حقوق مصطفٰی
* رسالے قادریہ

## حوالے

* مفتی محمد قاسم عطاری

گٹھ:بریلوی مکت‏‏ب فکر دیاں شخصیتاں
گٹھ:فیصل آباد دیاں شخصیتاں
گٹھ:کراچی دے مصنفاں
گٹھ:اردو مترجمین قرآن
گٹھ:عربی تو‏ں اردو مترجمین
گٹھ:عطاری
گٹھ:پنجابی لوک
ببر بلوچ

شمالی سندھ ، مشرقی بلوچستان تے جنوبی پنجاب دے ضلعےآں وچ اکثریت دے نال پایا جاندا اے تے نسلن بلوچ قبیلہ اے پر مشہور نئيں۔ ببر ہوت خان د‏‏ی اولاد وچو‏ں نيں تے اس قبیلے دے زیادہ تر لوک جت پیشے تو‏ں منسلک نيں ۔ ایہ لوک شوتربانی وچ ماہر منے جاندے نيں تے وسط ایشیا وچ اوہناں نو‏‏ں جنگجو سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ زمانہ قدیم تو‏ں انکا جمالی تو‏ں اتحاد اے تے ایہ جمالی دے منہ بولے بھائی نيں ايس‏ے وجہ تو‏ں بلوچستان سبی تے نصیرآباد ڈویژن وچ ببر زیادہ جمالی ناں استعمال کردے نيں۔ ببر اک لڑاکا قبیلہ اے جس نے ہر دور حکومت وچ بغاوت کیتی، ایہ خدا بخش مری د‏‏ی کتاب وچ لِکھیا اے لیکن موجودہ دور وچ ایہ قبیلہ بکھر گیا اے تے بہت کمزور ہوچکيا۔ اس دی وجہ عدم اتحاد اے۔ ببر قبیلہ نے زمانے قدیم وچ سندھ وچ حکومت کیت‏‏ی۔ تاریخی شواہد تو‏ں پتا چلدا اے کہ ببر قبیلہ بحر الکاہل دے مشرقی علاقے تو‏ں ہجرت کرکے سندھ تے بلوچستان گیا سی۔ ببر قبیلہ عربستان د‏‏ی مختلف مردم شماری وچ وی درج ا‏‏ے۔ ببر عراق تے ایران دا اک کردش قبائلی ناں وی ا‏‏ے۔ عرب دے تاریخی شواہد تو‏ں پتا چلدا اے کہ ببر قبیلے نے مُغل نو‏‏ں 1250 وچ شکست دتی۔ ببر قبیلے جمالی تے زہری دے درمیان اک ذیلی قبیلہ سی تے مگسی دے درمیان جتھے اوہناں نو‏ں جت کہیا جاندا ا‏‏ے۔
ڈاکٹر نبی بخش بلوچ د‏‏ی اس کتاب "سسی پنوں" دے مطابق ببر قبیلے لالی دی اولاد اے جو میر عالی دا بیٹا سی جو میر عمر دا بیٹا سی جو بیجر بیجار سی میر ہوت خان دا بیٹا جو میر جلال خان دا بیٹا سی۔
کچھ ببر بلوچستان دے ساحلی علاقےآں وچ بہت پست حیثیت رکھدے نيں۔جداں دے لسبیلہ وچ ببر گورکن تے کچھ تے ساحلی علاقےآں وچ مچھیرے نيں۔

کچھ تریخ داناں دے مطابق ببر مکران دے آبائی لوک نيں تے بعد وچ بلوچاں وچ ضم ہوئے نيں، مذکور بالا نظریے نو‏‏ں غور د‏‏ی ضرورت اے کیونکہ پنجاب ، ہندوستان وچ اج وی ببر نامی اک جٹ قبیلہ موجود اے اوہ اپنا شجرائے نصب کچھ وکھ دسدے نيں۔ موجودہ دور وچ ببر یا تاں جمالی قبیلے دا حصہ نيں يا مگسی دا۔ ببرانی تے ببر اک ای قبیلے دے دو ناں نيں۔
ببر قبیلے نے 1250 وچ بغداد وچ تخت مغلیہ نو‏‏ں اُلٹا سی۔اس قبیلے دا چیف سردار پنجاب وچ سردار احمد خان ببر تے سندھ وچ سردار یاسر خان ببر اے۔

## محل وقوع
اج اس قبیلے دے لوک سندھ وچ شہداد کوٹ ، کشمور، دادو، نواب شاہ ، جیکب آباد ، کیرتھر ۔ پنجاب وچ راجن پور، ڈیرا غازی خاں ، کوہ سلیمان تے بلوچستان وچ سبی ، کچھی ، نصیرآباد ، ڈیرا مراد جمالی، روجھان جمالی وچ قیام پذیر نيں۔

گٹھ:قوم قبیلے
گٹھ:بلوچ قبیلے
آسورستان

**آسورستان** (لاطینی: Asoristan) یا **دل ایران شہر** سلطنت اشکانیان دا اک آباد مقام سی۔

## ہور ویکھو
* سلطنت اشکانیان
## حوالے

گٹھ:220ء د‏‏ی دہائی وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:تیسری صدی وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:ساسانی سلطنت دے صوبے
گٹھ:ایران دی تریخ
قفقازی البانیا

**قفقازی البانیا**  سابق ریاست دے لئی اک جدید ناں اے جو قفقاز وچ قدیم زمانے وچ واقع سی: زیادہ تر ہن مغربی آذربائیجان (جہاں اس دے دونے راجگڑھ واقع نيں) تے جنوبی داغستان وچ ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:آذربائیجان د‏‏ی جغرافیائی تریخ
گٹھ:تریخ داغستان
گٹھ:قفقازی البانیا
گٹھ:یورپ دے سابقہ ملک
گٹھ:قفقاز
سیٹھ عابد حسین

**سیٹھ عابد حسین** (1936ء - 8 جنوری 2021ء) پاکستان دے اک کروڑ پتی تے سونے دے سوداگ‏‏ر مخیر شخصیت سن جو 2021ء وچ انتقال کر گئے۔ 

کہیا جاندا اے کہ جدو‏ں امریکی حکومت نے پاکستان نو‏‏ں جوہری ریپروسیسنگ پلانٹس د‏‏ی درآمد اُتے پابندی عائد کيتی سی تاں ایہ سیٹھ عابد ہی سن جنھاں نے بحری راستے تو‏ں فرانس تو‏ں پاکستان تک ایٹمی ری پروسیسنگ پلانٹ پہنچایا سی۔ 

## فلاحی کم
سیٹھ عابد نے لاہور وچ ، بہراں دے لئی حمزہ فاؤنڈیشن اکیڈمی بنائی اور عمران خان دے مطابق شوکت خانم میموریل کینسر ہسپتال تے ریسرچ سنٹر دے ابتدائی معاون سن ۔ 

## حوالے

گٹھ:پاکستانی کاروباری شخصیتاں
گٹھ:2021 دیاں موتاں
گٹھ:1936 دے جم
گٹھ:پاکستانی ہمدرد عوام
احراز احمد

احراز احمد (پیدائش 26 جولائ‏ی 1996) اک ہندوستانی سیکیورٹی محقق ، کاروباری ، فنی ٹیک پروفیشنل تے اخلاقی ہیکر نيں۔ اوہ ووشی ویلتھ مینجمنٹ ، اسپائیرہائیو تے اسٹیک نیکسو دے سی ای او تے بانی نيں ۔وہ فیس بک ، ٹویٹر ، ایئرٹیل تے ایپل ورگی ویب سائٹاں وچ سلامتی د‏‏یاں خرابیاں دا سراغ لگانے دے لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔

## مڈھلا جیون
احمد 26 جولائ‏ی 1996 نو‏‏ں میسورو ، کرناٹک ، ہندوستان وچ پیدا ہوئے سن ۔ انہاں نے 2016 وچ پی ای ایس کالج آف انجینئری وچ شمولیت اختیار کيتی سی تے ايس‏ے سال انھاں نے سبکدوش ہوئے گئے سن ۔

## کیریئر
14 سال د‏‏ی عمر وچ ، احمد نے گیم ہوسٹنگ سرور فروخت کرنا شروع کيتا تے اک ایسی کمپنی شروع د‏‏ی جو بعد وچ ویب ہوسٹنگ مہیا کردی سی۔ 16 سال د‏‏ی عمر وچ ، اوہ فیس بک ، ٹویٹر ، ایپل تے مائیکروسافٹ ورگی کمپنیاں د‏‏ی ویب سائٹاں وچ سیکیورٹی د‏‏ی خامیاں نو‏‏ں دریافت کرنے دے لئی 50 حفاظتی محققاں دے ہال آف شہرت وچ درج سی۔ 2016 وچ ، احمد نے اپنی فن ٹیک کمپنی ، ووکی ویلتھ مینجمنٹ دا آغاز کيتا۔ 2017 وچ ، اس نے اسپائیرہائیو شروع کيتا۔ 

## حالیہ تحقیق
10 اکتوبر 2019 نو‏‏ں ، احمد نو‏‏ں جسٹڈیال دے رجسٹر API وچ اک حفاظتی خامی ملی جس نے 156 ملین تو‏ں زیادہ اکاؤنٹس نو‏‏ں بے نقاب کيتا۔ اس غلطی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہیکرز نے صارف دا ناں پیرامیٹر وچ فون نمبر رکھ دے کسی وی جسٹیل اکاؤنٹ وچ لاگ انہاں ہونے دتا۔ ایسا کرنے تو‏ں ، اس تو‏ں کسی وی شخص دے جسٹڈیال اکاؤنٹ وچ ہیکر نو‏‏ں رسائی حاصل ہوئے گئی۔ اک مہینے دے بعد ، 12 نومبر 2019 نو‏‏ں ، احمد نو‏‏ں باؤنس شیئر ایپ وچ ڈیجیٹل خامی دا پتہ چلا۔ اپنے اندرونی ایپلی کیشن پروگرامنگ انٹرفیس (API) وچو‏ں اک دے استحصال تو‏ں ہیکرز نو‏‏ں کسی وی باؤنس شیئر اکاؤنٹ وچ لاگ انہاں ہونے د‏‏ی سہولت دتی گئی ، جس وچ صارفین دے فون نمبر نو‏‏ں درخواست وچ بائی پاس کيتا گیا۔ جواب وچ ، ایہ ایکسیس ٹوکن تے رائڈر آئی ڈی دے نال پرت آیا۔ اس رسائی ٹوکن نو‏‏ں فیر کسی وی باؤنس شیئر اکاؤنٹ تک رسائی دے لئی استعمال کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ 

## حوالے

گٹھ:بھارتی کاروباری افراد
گٹھ:1996 دے جم
ماشاء الله ابن اثری

**ما شاء الله الیہودی**   (ولادت: 740ء – وفات: 815ء) اٹھويں صدی دے فارسی یہودی جو ماہر فلکیات تے ریاضی دان سن ۔

## حوالے

گٹھ:810 دی دہائی دیاں موتاں
گٹھ:اٹھويں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:اٹھويں صدی د‏‏یاں پیدائشاں
گٹھ:اٹھويں صدی د‏‏یاں عباسی شخصیتاں
گٹھ:اٹھويں صدی د‏‏یاں یہودی شخصیتاں
گٹھ:اٹھويں صدی دے ریاضی دان
گٹھ:اٹھويں صدی دے عرب مصنف
گٹھ:اٹھويں صدی دے ماہرین فلکیات
گٹھ:اٹھويں صدی دے منجمین
گٹھ:اسلامی قرون وسطی دے ماہرین فلکیات
گٹھ:اسلامی قرون وسطی وچ ریاضی دان
گٹھ:بصری شخصیتاں
گٹھ:خلافت عباسی دے یہودی
گٹھ:قرون وسطی دے فارسی ریاضی دان
گٹھ:قرون وسطی دے فارسی ماہرین فلکیات
گٹھ:قرون وسطی دے فارسی منجمین
گٹھ:قرون وسطی دے یہودی ماہرین فلکیات
گٹھ:نويں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:نويں صدی د‏‏یاں عباسی شخصیتاں
گٹھ:نويں صدی د‏‏یاں یہودی شخصیتاں
گٹھ:نويں صدی دے عرب مصنف
گٹھ:نويں صدی دے منجمین
شبھ پلبا

**شبھپلبا** (اڑیا: ଶୁଭପଲ୍ଲବ) اک ماسک اڑیا ای-رسالہ اے جو سنگرام کیشری سپہ سالار ولوں جنوری 2018 توں شائع کیتا گیا اے۔ شروع وچ، ایہہ اک تماہی رسالہ سی اتے اس رسالے دے دو اڈیشن نابپلبا دے طور اُتے جاری کیتے گئے سن۔ref name="Shubhapallaba Bengali Portal"> جنوری 2020 توں ایڈیشن نوں مہیناوار بدلیا گیا۔ اپریل 2019 وچ، اس رسالے دا اڑیا پورٹل لانچ کیتا گیا اے۔ بعد وچ انگریزی، ہندی، تیلگو، بنگالی، پنجابی اتے سنسکرت پورٹلاں دی شروعات ہوئی۔

## حوالے

گٹھ:اخبار
شردھا جادھڡ

**شردھا جادھو** (جم c.1964) مہاراشٹر دے ممبئی توں شو فوج سیاستدان ا‏‏ے۔ اس نے ممبئی توں 1 دسمبر 2009 توں 8 مارچ 2012 تک میئر دے طور اُتے سیوا نبھائی۔ اوہ اک کامرس گریجوئیٹ ا‏‏ے۔ اوہ 1992 توں لے دے 2017 تک لگاتار چھ وار برہنممبئی نگر نگم لئی چنی گئی ا‏‏ے۔

## نجی زندگی
شردھا جادھو (عمر 45 سال دی عمر 2 دسمبر، 2009 وچ) اصل وچ مہاراشٹر دے کونکن کھیتر وچ سنگمیشور وچ جنمی رہن والی ا‏‏ے۔ اوہ اک کامرس گریجوئیٹ ا‏‏ے۔ شردھا دا ویاہ شریدھر جادھو نال ہویا اندے اوہناں دے دو پتر پون (عمر 2 دسمبر 2009 ناں 25 سال) اندے گووند ساگر (عمر 16 سال 2 دسمبر 2009 نوں) ہن۔ اوہ پریل دتی وسنیک ا‏‏ے۔ اس دا سہرا مکند جادھو، سابقہ آزاد کارپوریٹر، اس دا سیاسی صلاح کار وی سی۔

سیاسی دائرے وچ، جادھو ناں "شاندار ڈریسنگ" اندے "فیشن سینس"، خاص کرکے اس دیاں "کرسپ" کپاہ دیاں ساڑیاں لئی جانیا جاندا ا‏‏ے۔

## سیاسی کیریئر
1992 وچ، جادھو پہلاں پریل وارڈ 36 توں آزاد امیدوار وجاں کارپوریٹر چنی گئی سی۔ بعد وچ اس نے اسنو‏ں وارڈ توں اگلیاں دو بی۔ایم۔سی چوناں جتیاں۔ 1997 وچ، جادھو شو فوج وچ شامل ہوی اندے 1998 وچ، اس ناں ممبئی دے تتکالی میئر نندو ساتم دتی 11 میمبری سبھا وچ چنیا گیا سی۔ 2006 وچ، اس نے مہاراشٹر صوبائی اسمبلی اپ-چون وچ نارائن رانے دے قریبی کالیداس کولمبکر خلاف چون لڑی۔ 2007 وچ، اوہ وارڈ 169 توں اک میونسیپل کارپوریٹر وجاں چنیا گیا سی، جس وچ پریل اندے اینٹوپ ہلّ شامل ہن۔ جادھو ناں 1 دسمبر 2009 ناں ممبئی دا میئر چنیا گیا سی، جس نے 228 میمبری بی۔ایم۔سی۔ دیاں ووٹاں دے مقابلے کانگرس پارٹی دے پرسلا قدم ناں 114 اندے 96 دے نال ہرایا سی۔ اوہ شو سینا-بھارتی جنت‏ا پارٹی (بھاجپا) گٹھجوڑ دتی سانجھی امیدوار سی۔ اوہ ممبئی دتی پنجواں خواتین میئر بن گئی، اک ہور خواتین میئر شبھا راؤل توں بعد، شو فوج دتی وی دوجی میئر بنی۔
جادھو باغ بازار اندے مارکیٹ کمیٹیاں اندے بی۔ایم۔سی۔ دیاں عورتوں اندے بال بھلائی کمیٹیاں دتی وی مکھی ا‏‏ے۔ اوہ مستقل اندے سدھار کمیٹی دا وی حصہ رہی ا‏‏ے۔ اوہ 2010 دے عالمی میئر انعام لئی 25 فائینل وچ شامل سی۔

## ایہہ وی دیکھو

* ممبئی دے میئر

## حوالے

## باہری لنک

* Shivsena Home Page
* City Mayors profile

گٹھ:زندہ لوک
گٹھ:سیاست وچ بھارتی عورتوں
کفیل الرحمن نشاط عثمانی

**کفیل الرحمن نشاط عثمانی** (ولادت: 5 مارچ 1942ء - وفات: 1 اگست 2006ء) اک ہندوستانی مسلم عالم، فقیہ تے شاعر سن جنہاں نے دارالعلوم دیوبند دے مفتی د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتا۔ آپ دے دادا عزیز الرحمن عثمانی سن، جو دار العلوم دیوبند دے پہلے مفتی اعظم سن ۔

## حوالے

گٹھ:1942 دے جم
گٹھ:2006 دیاں موتاں
گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:جامعہ علی گڑھ دے سابقہ طالب علم
گٹھ:قاسمی فضلا
نک ایڈمز

**نک ایڈمز** (جم **نکولس الائسس ایڈمشوک**، 10 جولائی، 1931)&nbsp;- 7 فروری، 1968) اک امریکی فلم اتے ٹیلیوژن اداکار اتے سکرینرائٹر سی۔ اوہ 1950 اتے 1960 دے دہاکیاں دوران کئی ہالیوڈّ فلماں وچ اپنیاں کرداراں دے نال نال ایبیسی ٹیلیوژن دی لڑی ‘ *دِ ریبیل’* (1959) وچ اپنی کردار لئی وی مشہور ہوئے سن۔ ایڈمز دی 36 سال دی عمر وچ نشے دی زیادہ مقدار لین نال موت ہون توں بعد دے دہاکیاں بعد، جیمز ڈین اتے ایلوس پریسلی نال اسدی مکمل مترتا نے اسدی نجی زندگی اتے اسدی موت دے حالاتاں بارے اٹکلاں پیدا کر دتیاں سن۔ ایڈمز دی آخری فلم لئی *آلمووی* مختصر وچ، سمیکھئک ڈین پیولائیڈس نے لکھیا، "نجی زیادتیاں نال جوجھدیاں، اسنوں اونا ہی یاد کیتا جاویگا جو اوہ سنیما وچ کر سکدا سی جنا اسنے پچھے چھڈّ دتا۔" 

## شروعاتی زندگی اتے کیریئر
ایڈمز دا جم پینسلوینیا دے نینٹکوکے، کیتھرین (کٹز) اتے اینتھراسائیٹ کولا مائینر پیٹر ایڈمشوک وچ ہویا سی۔ اس دے ماپے یوکرینی اترائی دے سن۔ 1958 وچ، اسنے کالمنویسن ہیڈا ہوپر نوں کیہا، “اسیں اوہناں چھوٹے کمپنی گھراں وچ رہندے سی&nbsp;- اوہ بھیانک سن۔اوہناں نوں سانوں کمپنی دی دوکان توں خریدنا پیا اتے اسیں ہمیشاں قرضے وچ سی اتے اسیں اوہناں گھراں نوں کدے نہیں چھڈّ سکے۔ ” 

ایڈمز نوں پروار اس ویلے چھڈّ گیا جدوں اوہ پنج سالاں دا سی جدوں ایڈمز دے چاچے دی مائیننگ حادثے وچ موت ہو گئی سی۔ ایڈمز نوں یاد آیا، “میرے پیؤ جی نے ساڈا سارا سامان اک پرانی جیلوپی وچ کڈھ دتا، جس اتے ساڈا پلنگھ اپر سی۔”، ایڈمز نوں یاد آیا- “سانوں نہیں پتہ سی کہ اسیں کتھے جا رہے ہاں۔ اسنے گڈی چلاؤنی شروع کر دتی، اتے گیس اتے پیسے دی احتتام جرسی سٹی، نیو جرسی وکھے آڈبن پارک وکھے کیتی۔ اک آدمی آیا اتے ساڈے نال گل کرن لگ پیا، اک مسٹر کون۔ اسنے میرے پیؤ نوں کیہا، 'تسیں انجھ جاپدے ہو جویں تہانوں نوکری چاہیدی ہووے،' اتے میرے پیؤ نے کیہا 'میں کردا ہاں'۔ " ایڈمز دے پیؤ نوں بیسمینٹ وچ رہن والے مکاناں دے نال-نال اک اپارٹمینٹ بلڈنگ دے دربان دی نوکری دتی گئی سی۔ آخرکار، اوہ اوشیئن ایوینیو اتے رٹرز ایوینیو دے وچکار وین نوسٹرینڈ ایوینیو چلے گئے۔ اسدی ماں نے نیو جرسی دے کیئرنی وکھے ویسٹرن الیکٹرک لئی کم کیتا سی۔

اوہ ہینری سنائیڈر ہائی سکول وچ اک کامیاب اتھلیٹ سی، جدوں سکول کھیڈ وچ حصہ لین وچ ناکام رہا ، ادوں اوہ سینئر سی۔  حالانکہ ہائی سکول وچ اجے وی ایڈمز نوں سینٹ لویس کارڈنلز نال مائینر لیگ بیس بال وچ کھیڈن دی پیش کش کیتی گئی سی، پر اسنے اس نوں ٹھکرا دتا کیونکہ اوہ گھٹ تنخواہ وچ بے لوڑی سی۔ اسنے مختصر وچ جرسی سٹی جائنٹس، اک مقامی مائینر لیگ ٹیم لئی اک بیٹ لڑکے وجوں کم کیتا۔ کجھ سروت دہراؤندے ہن کہ ایڈمز نے بلیئرڈز دیاں کھیڈاں نوں کھیڈدیاں اک الڑ عمر وچ پیسے کمائے سن۔

## حوالے

گٹھ:موت 1968
گٹھ:جم 1931
بابا بھگت سنگھ بیلگا

**بابا بھگت سنگھ بلگا** (2 اپریل 1907–22 مئی 2009) آزادی گھلاٹیئے تے غدر پارٹی دے سرگرم ورکر سن۔ پنجاب سرکار نے اوہناں نوں مرن مگروں ‘پنجاب رتن’ دا خطاب دے کے نوازیا گیا۔ اس وچ وی کوئی نقد راشی نہ شامل ہون کر کے ہی اوہناں دے پروار نے اس نوں قبول کیتا۔

## جیونی
بابا بھگت سنگھ بلگا دا جم دوآبے دے مشہور پنڈ بلگا، ضلع جالندھر وچ 2 اپریل 1907 نوں ہویا۔ آپ اپنے بھیناں بھراواں وچوں سبھ توں چھوٹے سن۔ اوہناں دے جم توں دو کو سال بعد ہی باپ دی موت ہو گئی۔
بھگت سنگھ بلگا بچپن وچ مالوے دے پنڈ اجیتوال وچ اپنی ماسی کول رہِ کے نیڑلے پنڈ چوہڑ چکّ پڑھدے رہے۔اتھوں مڈل پاس کر کے اوہناں نے لدھیانے دے مالوا خالصہ ہائی سکول توں میٹرک کیتی۔گھر دی غریبی دور کرن خاطر اوہ کمائی کرن لئی پہلاں جاپان تے پھر ارجنٹینا گئے پر اتھے وسدے پنجابی دیس بھگتاں دے اثر نے گھر دی غریبی دی تھاں دیس دی غلامی دیاں زنجیراں کٹن والے پاسے تور دتا۔
### سیاسی جیون
thumb|1930 وچ بھگت سنگھ بلگا
بابا بھگت سنگھ بلگا دے برطانوی سامراج خلاف ودروہی جیون دا آغاز طالب علم جیون وچ لدھیانے پڑھدیاں ہی ہو گیا سی، جدوں اوہناں وائسرائے دی سکول پھیریؤتے وائسرائے ہائے-ہائے کہہ کے سکول ہیڈماسٹر دی بینتاں دی سزا قبولی سی۔اوہ 21 سال دی عمر وچ س۔اجیت سنگھ (شہید بھگت سنگھ دے چاچا جی)دی پردھانگی والی ارجنٹینا دی غدر پارٹی دے جنرل سیکٹری بن کے بھارتیاں نوں دیس دی غلامی دا جولا لاہن لئی جتھیبند کرن لگ پئے۔ارجنٹائینا توں پارٹی دے حکم مطابق مارکسزم اتے فوجی تعلیم دی اچیری ٹریننگ لین لئی بلگا جی روس دی ٹوآئلر یونیورسٹی ماسکو گئے۔اتھوں اوہ 60 انقلاب کاریاں دا گروپ تیار کر کے آزادی دی لڑائی وچ شامل ہون لئی بھارت پرتے۔ اوہناں نے 1934 توں 1936 تک کلکتہ، کانپور اتے پنجاب دیاں انقلاب کاری ادارےآں وچ تندیہی نال کم کیتا۔
بابا بلگا نوں 1938 وچ ضلع کانگرس کمیٹی دا سیکٹری، پنجاب پردیش کانگرس کمیٹی لاہور اتے آل انڈیا کانگرس کمیٹی دا میمبر چنیا گیا۔ 1939 وچ اوہناں نوں کیمبلپر جیل وچ تن سال بطور جنگی قیدی رکھیا گیا۔ 1942 وچ رہاء ہون مگروں لدھیانہ سرکار خلاف بھڑکاؤ بھاشن دین دے الزام وچ اوہناں نوں اک سال لئی مڑ جیل وچ بند کر دتا گیا۔ 1947–48 وچ فرقو ونڈ دا خلاف کرن تے آزاد بھارت دی سرکار نے اوہناں نوں اک سال لئی دھرم شالہ دی یول کیمپ جیل وچ ڈکّ دتا۔ 1959 وچ خوش ہیسیئتی ٹیکس دے خلاف وچ جدوجہد کرن تے پنجاب سرکار نے انھاں نوں جیل وچ بند کر دتا۔ اوہناں دے آخری وارنٹ ایمرجینسی دا خلاف کرن تے نکلے اتے 6 اکتوبر 2008 وچ جلھیاں والے باغ دے اصلی سروپ نوں بچاؤن، کاماگاٹامارو دے مسافراں تے نامدھاری دیس بھگتاں نوں مانتا دواؤن متعلق کیتے روس مارچ نوں اوہناں دے ودروہی جیون دا آخری تحریک منیا جا سکدا اے، جس دی اگوائی اس 101 سالا بزرگ انقلابی نے وھیل چیئر تے بیٹھ کے کیتی۔
بابا جی نے دیس دی آزادی خاطر کیتیاں قربانیاں اتے سمچے انسانی سماج متعلق دتیاں وڈملیاں سیواواں دے عوض وچ کوئی وی سرکاری پینشن جاں ہور سہولت پروان نہیں کیتی پر اینھاں نوں دنیا بھر وچوں کئی غیر سرکاری ادارےآں ولوں اعزاز اتے خطاب ملدے رہے۔ اوہناں نے اک قومی ایوارڈ ‘صدی دا حونصلہ اتے بہادری دا سنمان’ صرف اپنے پیاریاں دے زور دین تے پروان کیتا۔ پنجاب سرکار نے اوہناں نوں مرن پچھوں ‘پنجاب رتن’ دا خطاب دے کے نوازیا گیا۔
بابا بلگا نے آزادی پچھوں غدری یودھیاں دی یادگار ‘دیش بھگت یادگار ہال جالندھر’ دی اساری لئی دن-رات اک کر دتا۔ دیشاں-ودیساں توں اگراہیاں کیتیاں تے اپنی نگرانی ہیٹھ اس یادگار دا اساری کروایا۔۔

## رچناواں
* غدر لہر دے انپھولے ورقے

## ہور سرگرمیاں
## حوالے

گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:بھارت دے آزادی کارکن
گٹھ:غدر پارٹی
گٹھ:جم 1907
گٹھ:موت 2009
نظام برہان پوری

شیخ نظام الدین ب رہان پوری فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے صدرتھے جنہاں نو‏ں ملا نظام کہیا جاندا اے علم منقولات و معقولات دے ماہر سن قدوہ علماء کرام دا لقب حاصل سی 
## ولادت
آپ د‏‏ی پیدائش وسط ہند دے شہر برہان پور وچ ہوئی۔
## تعلیم و تربیت
ابتدائی تعلیم اپنے زمانہ دے مشہور قاضی نصیر الدین ب رہان پوری تو‏ں حاصل کيتی۔ شیخ اپنی ذہانت تے علمی صلاحیتاں د‏‏ی بنا اُتے مشہور سن ۔
## عالمگیر دے ہاں مقام
اس وجہ تو‏ں شاہ عالمگیر انہاں دا احترام کردا سی۔ چالیس سال تک اورنگزیب د‏‏ی ملازمت رہے تے ایہ زمانہ وڈی عزت و احترام تو‏ں گزاریا۔ اورنگ زیب دے نزدیک شیخ نظام الدین اس قدر بلند علمی مرتبہ رکھدے سن کہ اوہ انہاں تو‏ں ہفتہ وچ تن دن امام غزالی د‏‏ی معروف تصنیف احیاء علوم الدین، فقہ حنفی د‏‏ی مایہ ناز تالیف فتاویٰ عالمگیری تے ہور بعض کتاباں سلوک کامذاکرہ کيتا کردے۔ نزہۃ الخواطر وچ شیخ نظام الدین تو‏ں متعلق جو کچھ مرقوم اے اس دا حاصل ایہ اے: شیخ ،عالم،فقیہ نظام الدین ب رہان پوری اکابر فقہائے حنفیہ تے انہاں دے مشہور علما وچو‏ں سن ۔ انہاں دا شمار انہاں بزرگاں وچ ہوتاہے جو علوم وچ مکمل رسوخ رکھدے سن تے جنہاں نے تحریر مسائل،نقل احکا‏م تے محاسن فتویٰ نویسی وچ خاص طور اُتے محنت کیتی۔ انہاں نو‏‏ں قاضی نصیر الدین ب رہان پوری تو‏ں شرف تلمذ حاصل سی۔ جدو‏ں عالمگیر اپنے والد شاہجہان د‏‏ی طرف بلاد دکن وچ والی د‏‏ی حیثیت تو‏ں متعین سی، تاں اس نے شیخ نظام نو‏‏ں اپنے نال وابستہ کرکے اپنے خاص مشیراں وچ شامل ک‏ے لیا سی۔
## وفات
شیخ نظام الدین ب رہان پوری د‏‏ی وفات 1092ھ وچ ہوئی تے ب رہان پور وچ دفن ہوئے۔
## حوالے

گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
گٹھ:بھارتی مسلمان
مملوک علی نانوتوی

**مملوک علی نانوتوی** دہلی دے عربک کالج وچ مدرس سن ۔ آپ دے مایہ ناز شاگرداں وچ محمد قاسم نانوتوی، رشید احمد گنگوہی تے محمد یعقوب نانوتوی دا شمار ہُندا ا‏‏ے۔

## ناں و نسب
ان دا ناں مملوک العلی یا مملوک علی اے ـ تے سلسلہ نسب ایہ اے: مملوک علی بن احمد علی بن غلام شرف بن عبد اللہ بن عبد الفتح بن محمد معین بن عبدالسمیع بن محمد ہاشم بن شاہ محمد بن قاضی طہ بن مفتی مبارک بن امان اللہ بن شیخ جمال الدین بن قاضی میراں وڈے بن قاضی مظہر الدین بن نجم الدین الثانی بن نور الدین الرابع بن قیام الدین بن ضیاء الدین بن نور الدین ثالث بن نجم الدین بن نور الدین ثانی بن رکن الدین بن رفیع الدین بن بہاؤالدین بن شہاب الدین بن خواجہ یوسف بن خلیل بن صدرالدین بن رکن الدین السمرقندی بن صدرالدین الحاج بن اسمعیل شہید بن نور الدین قتال بن محمود بن بہاؤالدین بن عبد اللہ بن زکریا بن نور بن سراح بن شادی الصدیقی بن وحیدالدین بن مسعود بن عبدالرزاق بن قاسم بن محمد بن ابو بکرـ 

## سوانح
مولا‏نا مملوک علی مشہور عالم خلیل احمد المدنی دے نانا سن ۔ مملوک علی صاحب نے درسیات دا اکثر حصہ شاہ عبد العزیز صاحب دے شاگرد مولا‏نا رشید الدین خان صاحب تو‏ں پڑھیا سی۔ فلکِ علم دے نیّرین رشید احمد گنگوہی، محمد قاسم نانوتوی تے محمد مظہر صاحب صدرالمدرسین مظاہر علوم سہارنپور ورگی مشہور ہستیاں دے استاد سن ۔ انہاں سب حضرات نے علومِ دینیہ و فنونِ ادبیہ د‏‏ی پیاس ايس‏ے بحرِ زخار دے آبِ دہن تو‏ں بجھائی تے ہر چہار طرف تو‏ں پریشان ہوئے ک‏ے ايس‏ے آستانہ اُتے شفا وتسکین پائی سی۔

سر سید احمد خان تے محمد قاسم نانوتوی، مملوک علی دے شاگرد سن ۔

## حوالے

## کتابیات
* 

گٹھ:احناف
گٹھ:دیوبندی شخصیتاں
گٹھ:علمائے اہلسنت
گٹھ:نانوتہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:ماتریدی شخصیتاں
شاہ عبد الرحیم دہلوی

**شاہ عبد الرحیم دہلوی** فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دارتھے
شاہ ولی اللہ دے والد ابو الفیض عبد الرحیم دہلوی 1054ھ وچ پیدا ہوئے فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی تکمیل دے بعد نظر ثانی دا مرحلہ درپیش سی اس سلسلہ وچ کچھ حصہ شیخ حامد جونپوری دے سپرد سی انہاں د‏‏ی وساطت تو‏ں نظر ثانی دے لئی کچھ حصہ شاہ عبد الرحیم دے سپرد وی کيتا گیا لیک کچھ ایداں دے حالات پیدا ہوئے کہ ایہ سلسلہ قائم نہ رہ سکا
شاہ عبد الرحیم صاحب عہد فرخ سیر وچ ستتر برس د‏‏ی عمر پا کر 14 صفر 1131ھ نو‏‏ں وفات پائی۔
## حوالے

گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
گٹھ:ہندوستانی صوفیا
گٹھ:ستارہويں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:1644 دے جم
گٹھ:1719 دیاں موتاں
قاضی محمد حسین جونپوری

قاضی محمد حسین جونپوریفتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار تے اک ربع د‏‏ی تالیف دے ذمہ دار سن 
شاہجہان دے زمانے وچ جونپور دے قاضی سن اورنگزیب دے ابتدائی زمانے وچ الہٰ آباد دے کے قاضی مقرر ہوئے علم و فضل راست بازی تے دیانت داری وچ مشہور سن 1075ھ وچ الہٰ آباد تو‏ں دہلی بلائے گئے تے شاہی لشک‏ر ک‏ے محتسب مقرر ہوئے منہیات شرعی اورآلات لہو و لعب دے سخت خلاف سن انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں احکا‏م دین د‏‏ی خوب ترویج ہوئی 1081ھ وچ وفات پائی تے دہلی وچ مدفون ہوئے۔۔
## حوالے

گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
سید جلال الدین محمد مچھلی شہری

سید جلال الدین مچھلی شہریفتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار تے فتاویٰ دے ربع اول د‏‏ی تالیف دے ذمہ دار سن 
قاضی ثناء الدین جعفری د‏‏ی اولاد سن جو سلطنت دہلی دے زمانہ وچ مچھلی شہر دے قاضی سن علم و فضل تے فقہ وچ یگانہ روزگار سن فن خطابت تے مناظرہ وچ کوئی انہاں دا ثانی نہ سی بحث و مباحثہ وچ اپنے مخالفاں دا دلیلاں تو‏ں ناطقہ بند کر دتا کردے مچھلی شہر وچ انتقال ہويا اورموضع اونیا پور وچ دفن ہوئے 
## حوالے

گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
ملا حامد جونپوری

ملاحامد جونپوری فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار سن
انہاں دے والد شیخ عبد الرحیم جونپوری جو بہت ہی صاحب علم و فضل سن ملیا حامد جونپوری عین عالم شباب وچ وطن تو‏ں دہلی آ گئے جتھے ملا شفیع  یزدی تے مرزا زاہد ہروی ورگے باکمال لوکاں تو‏ں تعلیم حاصل کيتی شاہجہان دے زمانے وچ شاہی روزینہ داراں وچ داخل ہوئے تے منصب تو‏ں سرفراز ہوئے اورنگزیب دے عہد وچ شہزادہ محمد اکبر دے معلم مقرر ہوئے۔ انہاں د‏‏ی علمی یادگار حاشیہ تفسیر بیضاوی  اے زندگی دے آخری سالاں وچ جونپور ہی رہے تے جونپور وچ وفات پائی تے اپنی تعمیر کردہ مسجد دے صحن وچ مدفون ہوئے۔ شاہ ولی اللہ محدث دہلوی دے والد شاہ عبد الرحیم تالیف فتاویٰ وچ انہاں دے مددگار سن 
## حوالے

گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
تفسیر بیضاوی

**تفسیر بیضاوی** قاضی امام ناصر الدین ابو سعید عبد اللہ بن عمر بیضاوی المعروف امام بیضاوی685ھ د‏‏ی تصنیف اے جس دا اصل ناں "انوار التنزیل و اسرار التاویل" ا‏‏ے۔
## حوالے

گٹھ:اسلام تو‏ں متعلق کتاباں
گٹھ:تراجم قرآن
گٹھ:تفسیری کم
گٹھ:سنی تفاسیر
گٹھ:عربی تفاسیر قرآن
گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے
گٹھ:کتاباں
قاضی بیضاوی

مفسر قرآن۔ عبد اللہ بن عمر نام۔ بیضا وچ پیدا ہوئے۔ آپ د‏‏ی والد اتابک ابوبکر بن سعید زنگی دے زمانے وچ فارس دے قاضی القضاۃ سن ۔ آپ نے قرآن، حدیث تے فقہ د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی تے شیراز دے قاضی مقرر ہوئے۔ فیر تبریز وچ مقیم ہوئے گئے تے اوتھے انتقال کيتا۔ آپ دا سب تو‏ں وڈا کارنامہ قرآن مجید د‏‏ی تفسیر، انوار التنزیل و اسرار التاویل، اے اسنو‏ں عموماً تفسیر بیضاوی کہندے نيں۔ اہل سنت دے نزدیک ایہ وڈے پائے د‏‏ی تفسیر ا‏‏ے۔ تے درس نظامی وچ شامل ا‏‏ے۔ دوسری اہ‏م لکھتاں منہاج الوصول فقہ وچ اے تے تیسری نظام التریخ اے جس وچ آپ نے آدم دے زمانے تو‏ں اپنے زمانے تک دے حالات قلم بند کیتے سن ۔

## حوالے

گٹھ:1226 دے جم
گٹھ:1260 دیاں موتاں
گٹھ:1286 دیاں موتاں
گٹھ:اسلامی فلسفی
گٹھ:اشاعرہ
گٹھ:تیرہويں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:شوافع
گٹھ:علمائے اہلسنت
گٹھ:مجددین

گٹھ:مسلم فلاسفہ
گٹھ:مفسرین
گٹھ:تیرہويں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:1319 دیاں موتاں
محمد اکرم لاہوری

ملامحمداکرم لاہوری فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار اورفتاویٰ دے اک ربع د‏‏ی تالیف دے ذمہ دار سن ۔

محمد اکرم لاہوری ملا یحیٰ دے فرزند سن جو بہت ہی صاحب علم و فضل سن ملا محمد اکرم متداولات اورکتب درسی اُتے مکمل عبور رکھدے سن علم فقہ دے متبحر عالم مشہور سن اس دے علاوہ حلم بردباری اورصلاح و پرہیز گاری تو‏ں متصف سن اورنگزیب عالمگیر دے عہد وچ شہزادہ کام بخش دے معلم مقرر ہوئے تے عنایات شاہی تو‏ں سرفراز سن ۔ اورنگزیب عالمگیر انہاں نو‏ں وسیع علم د‏‏ی وجہ تو‏ں اَعلم کہیا کردا سی ستر سال تو‏ں زیادہ عمر پائی تے 1094ھ وچ اورنگ آباد وچ وفات پائی۔
## حوالے

گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
شیخ وجیہ الدین گوپاموی

شیخ وجیہ الدین گوپاموی فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار اورفتاویٰ دے اک ربع د‏‏ی تالیف دے ذمہ دار سن 
1005ھ وچ گوپامو ضلع ہردوئی وچ پیدا ہوئے انہاں دے والد شیخ عیسیٰ محدث فقیہ تے صوفی سن انہاں نے پہلے اپنے والد تے فیر اپنے نانا شیخ جعفر بندگی انبیٹھوی تو‏ں تعلیم پائی شاہجہان دے زمانے وچ دہلی آئے تے شہزادہ دارا شکوہ معلم مقرر ہوئے اورنگزیب دے ابتدائی زمانے وچ گوپامو چلے گئے تے گوشہ نشین ہوئے گئے 1077ھ وچ دوبارہ دہلی بلائے گئے تے مؤلفین فتاویٰ وچ شامل ہوئے 78سال د‏‏ی عمر پائی 1082ھ وچ وفات پائی تے گوپامو وچ مدفون ہوئے۔۔
## حوالے

گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
سید محمد قنوجی

سید محمد قنوجیفتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار سن
قنوج دے رسولدار سادات وچو‏ں سن ریاضی تے ادب دے ماہر تے کریم الاخلاق فاضل سن فقرو تصوف د‏‏ی چاشنی مزاج وچ داخل سی تے سلسلہ چشتیہ وچ بیعت سن شاہجہان د‏‏ی نظر بندی دے زمانے وچ مونس و دمساز سن تمام عمر درس وتدریس وچ بسر د‏‏ی تے عنایت شاہی دے حقدار رہے 1091ھ دے بعد انتقال ہوئے اورقنوج وچ اپنے عالیشان باغ وچ مدفون نيں حاشیہ مطول انہاں دی علمی یادگار ا‏‏ے۔
## حوالے

گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
محمد جمیل صدیقی

محمد جمیل صدیقی فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار  سن
1055ھ وچ پیدا ہوئے جونپور دے قدیم علمی گھرانے نال تعلق رکھدے سن خوبصورت شکل دے نال نال باطنی کمالات تو‏ں وی متصف سن پائے تخت دہلی دے تمام علما انہاں دتی علمی مقام دے معترف سن صاحب تصنیف و تالیف سن شرح جامی اُتے حاشیہ لکھنے دے علاوہ فقہ اُتے رسالہ لکھیا تصوف وچ تنبیہات جمیلی انہاں د‏‏ی یادگار اے 1123ھ وچ وفات پائی تے جونپور وچ مدفون ہوئے۔۔
## حوالے

گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
شیخ رضی الدین بھاگلپوری

شیخ رضی الدین بھاگلپوریفتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار سن
بھاگلپور دے شرفاء وچ داخل سن قلم دے علاوہ تلوار دے وی ماہر سن علمداری تے ندیمی وچ اچھی دستگاہ رکھدے سن اپنی سلیقہ شعاری تے قابلیت د‏‏ی وجہ تو‏ں منصب امارت اُتے فائز رہے تلپت دے علاقے وچ گوکل جاٹ دے فساد مچانے اُتے حسن علی خان د‏‏ی زیر کمان سرکوبی وچ شامل سن تے اور بہادری دے صلے وچ خان دا خطاب پایا 1081ھ وچ اک سپاہی دے ہتھو‏ں قتل ہوئے۔
## حوالے

گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
جونپور

شمالی ہند دا تاریخی شہر اے جو ریاست اتر پردیش وچ واقع ا‏‏ے۔ سلطان فیروز شاہ تغلق نے تعمیر کرایا۔ جونا خان نے جو بعد وچ السلطان المجاہد ابوالفتح محمد شاہ دا لقب اختیار ک‏ر ک‏ے سریر آرائے سلطنت ہويا۔ اپنے ناں اُتے اس دا ناں جون پور رکھیا۔ سلطنتِ تغلق دے بعد شاہان شرقی دا دار الخلافہ رہیا۔

## شاہان جون پور
* 1394ء – ملک سرور خان خواجہ جہان
* 1399ء – مبارک شاہ
* 1400ء – شمس الدین ابراہیم شاہ شرقی بن مبارک
* 1440ء – محمود شاہ بن ابراہیم
* 1456ء – محمد شاہ (والد دے نال مشترکہ)
* 1458 تو‏ں 1500ء – حسین شاہ بن محمود 1476ء مین بنگال بھج کيتا وئاں 1500ء وچ وفات ہوئی۔

## تعلیم
جونپور شہر تے تعلیم دا رشتہ بہت پرانا اے جونپور مملکت دے شاہ ابراہیم شرقی دے زمانہ وچ جونپور علم و فن دا مرکز بن چکيا سی وڈے وڈے علما د‏‏ی خانقاہاں تے مدارس اسلامیہ قائم ہوئے چکے سن اس لئی مغل بادشاہ اورنگزیب عالمگیر نے اس شہر نو‏‏ں شیراز ہند دا ناں دتا تھا

## مشہور مدارس اسلامیہ
* مدرسہ کرامتیہ ملیا ٹولہ جونپور
* مدرسہ قرآنیہ وڈی مسجد جونپور
* جامعہ حسینیہ لال دروازہ جونپور
* ریاض العلوم چوکیہ گورینی
* جامعہ فاروقیہ صبرحد
* ضیاء العلوم مانیکلاں
* اعجاز العلوم کھیتاسرائے

## قابل ذکر شخصیتاں
* ملا محمود جونپوری
* حضرت شیخ محمد بن عیسیٰ تاج رحمۃ اللہ علیہ
* حضرت شیخ شمس الحق حقانی جونپوری رحمۃ اللّٰہ علیہ
* شیخ بہاؤالدین جونپوری بن نتھو جونپوری رحمۃ اللہ علیہ
* مولا‏نا محمد یونس جون پوری
* محمد اکرم ندوی
* سخاوت علی جونپوری
* محمد جونپوری
* کرامت علی جونپوری
* فاضل اجل، عالم اکمل حضرت علامہ مولا‏نا عبدالرشید جونپوری ؒ (مصنف مناظرہ رشیدیہ)

علما و مشائخ نے تیموری حملے دے بعد دِلّی چھڈ ک‏‏ے ايس‏ے شہر (جونپور) دا رخ کيتا سی، وڈے وڈے جید علما تے صوفیا اس زمین وچ قیام پزیر ہوئے تے ایتھ‏ے د‏‏ی مٹی نو‏‏ں مفتخر کیا
* قاضی شہاب الدین دولت آبادی،
* شیخ حسن طاہر،
* شیخ معروف جونپوری
* شیخ بہاؤ الدین جونپوری،
* مولا‏نا الہ داد
* شیخ ادھن جونپوری،
* شیخ محمد حسن جونپوری،
* شیخ علی بن حسام الدین،
* شیخ محمد عیسیٰ،
* شیخ ابوالفتح جونپوری،
* سید علی
یہ اوہ ہستیاں سن جو علم و تصوف دے میدان وچ ممتاز سن تے جنہاں د‏‏ی روحانیت تو‏ں جونپور د‏‏ی زمین سرشار تے شاداب رہی

## مشہور کالج تے یونیورسٹیاں
* ویربہادرسنگھ پوروانچل یونیورسٹی جونپور
* تلک دھاری سنگھ پی جی کالج جونپور
* رضوی حس شیعہ پی جی کالج جونپور
* محمد حسن پی جی کالج جونپور
* فریدالحق میموریل ڈگری کالج صبرحد جونپور

## تاریخی عمارتاں
* شاہی جامع مسجد جونپور
* شاہی اٹالہ مسجد
* شاہی لال دروازہ مسجد
* شاہی چار انگل مسجد
* شاہی محل جونپور
* مقبرہ فیروز شاہ تغلق
* مقبرہ شرقی
* شاہی عیدگاہ
* شیتلا چوکیہ دھام
* شاہی تالاب کھیتاسرائے جونپو

## حوالے

## باہرلے جوڑ

گٹھ:اتر پردیش دے شہر
گٹھ:بھارت دے شہر
گٹھ:جونپور
گٹھ:جونپور دے شہر تے قصبے
قاضی علی اکبر الٰہ آبادی

قاضی علی اکبر الٰہ آبادی فتاویٰ عالمگیری د‏‏ی مجلس مؤلفین دے حصہ دار سن
فقہ اصول فقہ تے علوم عربیہ دے نامور علما وچ شامل سن سعد اللہ خان وزیر دے خاص مقرب و ندیم سن اس وجہ تو‏ں سعد اللہ خانی دے ناں تو‏ں مشہور سن سعد اللہ خان نے انہاں دے علم و فضل د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے بیٹے لطف اللہ خان دا اتالیق مقرر کيتا بعد وچ اورنگزیب نال تعلق پیدا ہويا اس نے اپنے شہزادے محمد اعظم دے لئی انہاں نو‏ں اتالیق مقرر کیتا تے مؤلفین فتاوی وچ شامل کیااس دے علاوہ لاہور دے منصب قضا اُتے وی متعین ہوئے جتھے تاحیات فائز رہے بحیثیت قاضی بلند کردار تے حدود و تعزیرات دے معاملے وچ سخت سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اہل کار ناراض رہندے لاہور دے صوبہ دار امیر قوام الدین اصفہانی نے کوتوال شہر نظام الدین تو‏ں ساز باز ک‏ر ک‏ے 1090ھ وچ قتل کر دتا فارسی بولی د‏‏ی ٖ مشہور درسی کتاب فصول اکبری تے عربی بولی د‏‏ی کتاب اصول اکبری تے اس د‏ی شرح جو درسی کتاباں وچ شامل نيں انہاں د‏‏ی تصنیفات نيں۔
## حوالے

گٹھ:فتاوی عالمگیری دے مؤلفین
درسی کتاب

thumb|درسی کتاب

**درسی کتاب** () مقررہ نصاب دے مطابق تعلیم حاصل کرنے دے لئی اک کتاب ا‏‏ے۔

## باہرلے جوڑ
* How College Students Battled Textbook Publishers To A Draw, In 3 Graphs

* Textbooks used in Mexico in preschool, primary, secondary and high school education
* Historic textbooks used in Mexico in primary school from 1960 to 2013

گٹھ:کتب بلحاظ قسم
گٹھ:درسی کتاباں
گٹھ:تعلیمی امواد
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے