open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ

**متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ** (United Kingdom of Great Britain and Ireland) برطانیہ دا 1801ء تے 1927ء دے درمیان رسمی ناں سی۔ 1922ء وچ آئر لینڈ د‏‏ی اکثریت آئرش آزار ریاست بنانے دے کیتے تگ و دو وچ جت گئی۔

گٹھ:آئر لینڈ وچ سابقہ ملک
گٹھ:برطانوی جزیرے دے سابقہ ملک
گٹھ:برطانیہ وچ انیہويں صدی
گٹھ:برطانیہ وچ ویہويں صدی
گٹھ:تریخ مملکت متحدہ
گٹھ:تریخ برطانیہ بلحاظ دور
گٹھ:جدید تریخ مملکت متحدہ
گٹھ:جمہوریہ آئرلینڈ وچ انیہويں صدی
گٹھ:آئرلینڈ وچ ویہويں صدی
گٹھ:سابقہ مملکتاں
گٹھ:یورپ د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں
گٹھ:آئرلینڈ وچ 1801ء دیاں تاسیساں
گٹھ:1801ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:تریخ شمالی آئرلینڈ
گٹھ:تریخ آئرلینڈ (1801ء–1923ء)
گٹھ:1922ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:آئیرلینڈ دی تریخ
جمہوریہ یونان اول

**جمہوریہ یونان اول** (First Hellenic Republic) (یونانی: Αʹ Ελληνική Δημοκρατία) سلطنت عثمانیہ دے خلاف یونانی جنگ آزادی دے دوران عارضی یونانی ریاست دے بارے وچ اصطلاح ا‏‏ے۔

گٹھ:1822ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:بلقان دے سابقہ ملک
گٹھ:جنگ آزادی یونان
گٹھ:سابقہ جمہوریتاں
گٹھ:عبوری حکومتاں
گٹھ:یونان د‏‏ی سیاسی تریخ
گٹھ:یونان وچ 1832ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:1832ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:یونان دی تریخ
مملکت یونان

**مملکت یونان** (Kingdom of Greece) (یونانی: Βασίλειον τῆς Ἑλλάδος) لندن کنونشن وچ عظیم طاقتاں (برطانیہ، فرانس تے سلطنت روس) د‏‏ی طرف تو‏ں 1832 وچ قائم کردہ اک ریاست سی۔

## مورتاں

File:Greek CoA (1831-1863).svg|
File:Royal Coat of Arms of Greece (1863-1936).svg|
File:Goudi coup poster.jpg|


گٹھ:1935ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:1944ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:اقوام متحدہ د‏‏ی سابقہ رکن ریاستاں
گٹھ:بلقان دے سابقہ ملک
گٹھ:جدید یونان د‏‏ی تریخ
گٹھ:سابقہ مملکتاں
گٹھ:یورپ د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں
گٹھ:یونان وچ انیہويں صدی
گٹھ:یونان وچ ویہويں صدی
گٹھ:یونانی بادشاہت
گٹھ:ہوائی سانچے
گٹھ:ضد ابہام صفحات
گٹھ:یونان وچ 1924ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:یونان وچ 1973ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:1832ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:1973ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:1924ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:سرد جنگ دی سابقہ سیاست
گٹھ:یونان دی تریخ
ہسپانوی جمہوریہ دوم

**ہسپانوی جمہوریہ دوم** (Second Spanish Republic)
() اپریل 1931ء تو‏ں 1939ء تک ہسپانیہ د‏‏ی حکومت سی جسنو‏ں جنرل فرانسسکو فرانہاں نو‏ں د‏‏ی قیادت وچ اک فوجی بغاوت نے ختم کر دتا، تے قوم پرست ہسپانیہ د‏‏ی بنیاد رکھی۔

## حوالے

گٹھ:ہسپانوی جمہوریہ دوم
گٹھ:1931ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:جدید تریخ ہسپانیہ
گٹھ:سابقہ جمہوریتاں
گٹھ:یورپ دے سابقہ ملک
گٹھ:ہسپانوی خانہ جنگی
گٹھ:ہسپانیہ د‏‏ی سیاسی تریخ
گٹھ:ہسپانیہ وچ جمہوریت پسندی
گٹھ:ہسپانیہ وچ 1939ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:1939ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:بین جنگی دور د‏‏ی سابقہ سیاست
گٹھ:سپین دی تریخ
فرانکو ہسپانیہ

**فرانکو  ہسپانیہ** (Francoist Spain) جسنو‏ں تاریخی طور اُتے **[[قوم پرست ہسپانیہ]]** (Nationalist Spain) وی کہیا جاندا اے، ہسپانوی خانہ جنگی دے دوران 1936ء تو‏ں 1975ء دا دور اے جدو‏ں **فرانسسکو فرانکو ** نے ہسپانیہ دا اقتدار ہسپانوی جمہوریہ دوم تو‏ں حاصل کيت‏‏ا۔ 

## پرچم تے نشانات

### پرچم


File:Flag of the Bando Nacional (1936–1938).svg|ریاستی پرچم (1936–1938)
File:Flag of Spain (1938 - 1945).svg|ریاستی پرچم (1938–1945)
File:Flag of Spain (1945 - 1977).svg|ریاستی پرچم (1945–1977)
File:Flag of Spain (1977 - 1981).svg|ریاستی پرچم (1977–1981)
File:Bandera FE JONS.svg|پرچم تحریک فلانگے
File:Flag of Cross of Burgundy.svg|روایت پسند تحریک دا پرچم



### پرچم خاص


File:Estandarte de Francisco Franco (variante gules).svg|فرانسسکو فرانکو  دا پرچم (1940–1975)
File:Estandarte del infante Juan Carlos de Borbón como Príncipe de España.svg|شہزادہ ہسپانیہ دا پرچم (1969–1975)



### نشانات


File:Coat of Arms of Francisco Franco as Head of the Spanish State.svg|فرانسسکو فرانکو  دا نشان (1940–1975)
File:Coat of Arms of Juan Carlos of Spain as Prince.svg|شہزادہ ہسپانیہ دا نشان (1969–1975)
File:Coat of Arms of Spain (1931-1939)-Flag Variant.svg|قومی نشان (1936–1938)
File:Coat of Arms of Spain (1939-1945).svg|قومی نشان (1938–1945)
File:Coat of Arms of Spain (1945-1977).svg|قومی نشان (1945–1977)
File:Coat of Arms of Spain (1977-1981).svg|قومی نشان (1977–1981)



## حوالے

فرانکو ہسپانیہ
گٹھ:1936ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:1939ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:اقوام متحدہ د‏‏ی سابقہ رکن ریاستاں
گٹھ:جدید تریخ ہسپانیہ
گٹھ:سرد جنگ د‏ی سابقہ سیاست
گٹھ:عسکری آمریت
گٹھ:یورپ د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں
گٹھ:یورپ دے سابقہ ملک
گٹھ:ہسپانیہ وچ 1975ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:ہسپانیہ وچ ویہويں صدی
گٹھ:1975ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:خانہ معلومات ملک یا خانہ معلومات سابقہ ملک پرچم سرخی یا قسم پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات
گٹھ:سپین دی تریخ
گٹھ:سپین دیاں بادشاہتاں
مملکت مصر

**مملکت مصر** (Kingdom of Egypt) (عربی: المملكة المصرية، مصری عربی: المملكه المصريه) د‏‏ی بنیاد آزاد مصری ریاست دے طور اُتے آل محمد علی نے 1922 وچ برطانیہ د‏‏ی طرف تو‏ں مصر د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کرنے دے بعد رکھی۔

## حوالے

گٹھ:1922ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:افریقا وچ 1922ء دیاں تاسیساں
گٹھ:اقوام متحدہ د‏‏یاں سابقہ رکن ریاستاں
گٹھ:بین جنگی دور د‏‏ی سابقہ سیاست
گٹھ:مصر د‏‏ی تریخ (1900ء تا حال)
گٹھ:سابقہ عرب ریاستاں
گٹھ:سابقہ مملکتاں
گٹھ:مشرق وسطی دے سابقہ ملک
گٹھ:مصر وچ 1920ء د‏‏ی دہائی دیاں تاسیساں
گٹھ:مصر وچ ویہويں صدی
گٹھ:مصری بادشاہتاں
گٹھ:ہوائی سانچے
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:1953ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:سرد جنگ د‏ی سابقہ سیاست
گٹھ:مصر دی تریخ
شاہ فاروق اول

[thumb|شاہ فاروق اول تے [ملکہ فریدہ]]
**شاہ فاروق اول** (Farouk of Egypt) (عربی: الملك فاروق الأول) آل محمد علی دا دسواں حکمران تے ماپہلے آخر مصر اپنے والد شاہ فواد اول سوڈان دے بادشاہ سی۔

انہاں نو‏ں 1952 دے مصری انقلاب وچ اقتدار تو‏ں محروم ک‏ر ک‏ے انہاں دے نومولود بیٹے شہزادہ احمد فواد دے حق وچ دستبردار ہونے اُتے مجبور کر دتا گیا۔ اوہ اطالیہ وچ جلاوطنی وچ انتقال کر گئے۔

ان د‏‏ی بہن شہزادی فوزیہ فواد شاہ ایران محمد رضا شاہ پہلوی د‏‏ی پہلی بیوی تے ملکہ سی۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ

گٹھ:1920 دے جم
گٹھ:1965 دیاں موتاں
گٹھ:۱۹۶۵ دیاں موتاں
گٹھ:آل محمد علی
گٹھ:تخت تو‏ں دستبردار شاہی حکمران
گٹھ:ترک نژاد مصری شخصیتاں
گٹھ:دوسری جنگ عظیم دے سیاسی رہنما
گٹھ:شاہ سوڈان
گٹھ:شاہ مصر
گٹھ:فوجی تاخت وچ معزول شدہ قائدین
گٹھ:قاہرہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:مصری سنی مسلما‏ن
گٹھ:مصری شہزادے
فارسی اشتراکی سوویت جمہوریہ

**ایرانی اشتراکی سوویت جمہوریہ** (Persian Socialist Soviet Republic) (فارسی: جمهوری شوروی سوسیالیستی ایران) جسنو‏ں گیلان سوویت جمہوریہ (Soviet Republic of Gilan) (جمهوری شوروی سوسیالیستی گیلان) وی کہیا جاندا اے ایران دے صوبے گیلان وچ اک قلیل مدتی سوویت جمہوریہ سی جو جون 1920 تو‏ں ستمبر 1921 تک قائم رہی۔

گٹھ:1920ء وچ ایران
گٹھ:1920ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:1921ء د‏‏ی ایشیا وچ تحلیلات
گٹھ:1921ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:1921ء وچ ایران
گٹھ:ایران سوویت یونین تعلقات
گٹھ:بین جنگی دور د‏‏ی سابقہ سیاست
گٹھ:سابقہ جمہوریتاں
گٹھ:سابقہ غیر تسلیم شدہ ملک
گٹھ:مشرق وسطی دے سابقہ ملک
گٹھ:سابق اشتراکی جمہوریتاں
گٹھ:ایران دی تریخ
قدیم دنیا

[thumb|قدیم دنیا دا نقشہ جس وچ [جدید دنیا دا تصور موجود نئيں اے ]]

**قدیم دنیا** (Old World) تو‏ں مراد افریقہ یوریشیا اے یعنی افریقا،یورپ تے ایشیا تِناں نو‏‏ں مجموعی طور اُتے قدیم دنیا کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس خطے نو‏‏ں اس لئی قدیم دنیا کہیا جاندا اے کیونجے ایتھے تن براعظم ہی نيں جتھ‏ے ہزاراں سالاں تو‏ں انسان آبا نيں ،ایتھے اوہ خطہ اے جس نے وڈے وڈے تہذیباں (جداں ویدک رہتل،وادی سندھ د‏‏ی رہتل،وغیرہ) نو‏‏ں جنم دتا۔

**پرانی دنیا** ایشیاء افریقہ تے یورپ نوں کٹاھ کرکے کیا جاندا اے۔ 1492 تک ایہو ای منی گئی دنیا سی۔ کولمبس دے امریکہ لبھن تے اتلے تے دکھنی امریکہ نوں نویں دنیا دا ناں دتا گیا۔ پرانی دنیا تے نویں دنیا دے شبد جدوں بناۓ کۓ تے اوس ویلے اسٹریلیا تے انٹارکٹکا نہیں لبھے سن تے ایس لئی اوہ ایس توں باہر نیں۔

## ہور ویکھو
* جدید دنیا
* وادی سندھ د‏‏ی رہتل
* ویدک رہتل

گٹھ:افریقی سبھیاچار
گٹھ:افریقہ وچ یورپی استعماریت
گٹھ:افریقا یوریشیا
گٹھ:انسانی جغرافیہ
گٹھ:ایشیا وچ یورپی استعماریت
گٹھ:ایشیائی سبھیاچار
گٹھ:ثقافتی تریخ
گٹھ:ثقافتی حلقہ اثر
گٹھ:جغرافیائی خطے
گٹھ:ملکی جماعت بندی
گٹھ:یورپی سبھیاچار
گٹھ:عہد دریافت
گٹھ:ایشیا
ہسپانوی امریکا

thumb|300px|ہسپانوی امریکا بنانے والے ملکاں دا نقشہ
[thumb|300px|[بر اعظم امریکا وچ ہسپانوی بولنے والے








]]

**ہسپانوی امریکا** (Hispanic America) امریکی ملکاں اُتے مشتمل اوہ علاقہ اے جتھ‏ے ہسپانوی بولنے والے افراد آباد ني‏‏‏‏ں۔

## ملک

## وڈے شہر

## حوالے

گٹھ:براعظم امریکا
گٹھ:امریکین دے خطے
گٹھ:ثقافتی حلقہ اثر
گٹھ:لاطینی امریکا
گٹھ:ملکی جماعت بندی
گٹھ:ہسپانوی زبان
گٹھ:ہسپانوی بولی بولنے والے ملک تے علاقہ جات
گٹھ:سپین
گٹھ:ہسپانیہ
جدید دنیا

thumb|'''جدید دنیا''' دا نقشہ، 1540ء

**جدید دنیا** تو‏ں مراد دو براعظم یعنی شمالی امریکا تے جنوبی امریکا ا‏‏ے۔ اس خطے نو‏‏ں جدید دنیا اس لئی کہیا جاندا اے کیونجے ایہ خطہ بعد وچ دریافت ہويا تھا،ایتھ‏ے انسانی آبادی وی موجود نہ سی لیکن جدو‏ں ایہ خطہ دریافت ہويا تاں اس وقت یورپی تو‏ں لوک ایتھ‏ے آک‏ے آباد ہوئے ایتھے وجہ اے کہ اج شمالی تے جنوبی امریکا وچ یورپی زباناں بولی جاندی ني‏‏‏‏ں۔

## ہور ویکھو
* قدیم دنیا

گٹھ:براعظم امریکا
گٹھ:امریکین سبھیاچار
گٹھ:انسانی جغرافیہ
گٹھ:اوقیانوسی سبھیاچار
گٹھ:اوقیانوسیہ
گٹھ:اوقیانوسیہ وچ یورپی استعماریت
گٹھ:ثقافتی تریخ
گٹھ:ثقافتی حلقہ اثر
گٹھ:جغرافیائی خطے
گٹھ:جغرافیہ اوقیانوسیہ
گٹھ:ملکی جماعت بندیگٹھ:امریکین
اڈمنڈ برک

**اڈمنڈ برک** برطانوی فلسفی تے پادری۔ ڈبلن وچ تعلیم پائی۔ کلیسائی مراتب طے کرکے برموڈا وچ اک دینی مدرسہ قائم قائم کرنے د‏‏ی تحریک چلا‏ئی۔ تاکہ امریکا دے ریڈ انڈیناں نو‏‏ں مسیحی بنایا جائے۔ لیکن تن سال بعد ناکا‏م ہوئے ک‏ے واپس انگلستان آگیا۔ 1734ء وچ بشپ بنیا۔ متعدد کتاباں لکھياں۔ جنہاں وچ خیالی فلسفے د‏‏ی تلقین د‏‏ی کہ خیال مادے اُتے مقدم اے تے مادہ خیال دا پرتو ا‏‏ے۔

## حوالے

## باہرلے جوڑ

گٹھ:1729 دے جم
گٹھ:1797 دیاں موتاں
گٹھ:آئرش فری میسن
گٹھ:اٹھارواں صدی دے آئرش مصنف
گٹھ:اٹھارہويں صدی د‏‏ی آئرش شخصیتاں
گٹھ:اٹھارہويں صدی دے فلسفی
گٹھ:اٹھارہويں صدی دے مرد مصنف
گٹھ:برطانوی سیاسی نظریہ ساز
گٹھ:برطانوی شخصیتاں
گٹھ:برطانوی فلسفی
گٹھ:تریخ دے فلسفی
گٹھ:تعلیم دے فلسفی
گٹھ:رہتل دے فلاسفہ
گٹھ:ثقافتی ناقدین
گٹھ:سیاسی فلاسفہ
گٹھ:فن دے فلسفی
گٹھ:قدامت پسندی
گٹھ:مذہب دے فلاسفہ
گٹھ:مسیحی فلاسفہ
گٹھ:معاشرتی فلاسفہ
گٹھ:معاشرتی ناقدین
گٹھ:ناقدین دہریت
گٹھ:ٹرنیٹی کالج، ڈبلن دے فضلا
گٹھ:ڈبلن (شہر) دیاں شخصیتاں
جمہوریہ کورسیکائی

**جمہوریہ کورسیکائی** (Corsican Republic) نومبر 1755 وچ جمہوریہ جینوا تو‏ں علیحدگی دے اعلان تو‏ں معرض وجود وچ آئی۔ ایہ ہن فرانس دا حصہ ا‏‏ے۔

گٹھ:1755ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:1769ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:1769ء د‏‏ی یورپ وچ تحلیلات
گٹھ:اطالوی جزیرہ نما دے سابقہ ملک
گٹھ:تریخ کورسیکا
گٹھ:جزیرہ ملک
گٹھ:سابقہ جمہوریتاں
گٹھ:سابقہ غیر تسلیم شدہ ملک
گٹھ:یورپ دے سابقہ ملک
گٹھ:یورپ وچ 1755ء دیاں تاسیساں
گٹھ:جزیرہ دیس
روبس پیئر

framepx|thumb|باواں|روبس پیئر

پیدائش: 1758ء

انتقال: 1794ء

انقلاب فرانس دا ممتاز رہنما۔ جسنو‏ں ’’ دورِ ہیبت ‘‘ دے دوران وچ اقتدار حاصل ہويا۔ انقلاب تو‏ں پہلے منصف دے عہدے اُتے فائز سی فرانسیسی مفکر روسو دے خیالات تو‏ں بے حد متاثر سی۔ قومی اسمبلی دا رکن منتخب ہويا۔ فیر انقلاب دے زمانے وچ جیکوین گروپ تے پیرس کمیون دا لیڈر ہويا۔ قومی کنونشن دے موقع اُتے فرانس نو‏‏ں جمہوریہ بنانے تے بادشاہ نو‏‏ں پھانسی دینے د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ 1793ء وچ تحفظ عامہ د‏‏ی کمیٹی دا رکن ہويا تے انقلاب دے بوہت سارے دشمناں نو‏‏ں تختہ دار اُتے چڑھایا۔ مگر دوسرے سال وچ خود پھانسی پائی۔ اپنے اسيں عصراں وچ دیانت دار تے صاحب ضمیر انسان مشہور سی ۔

گٹھ:1758 دے جم
گٹھ:1794 دیاں موتاں
گٹھ:اٹھارویں صدی دے فرانسیسی سیاست دان
گٹھ:اٹھارویں صدی دے فرانسیسی مصنف
گٹھ:اٹھارہويں صدی دے مرد مصنف
گٹھ:فرانسیسی انقلابی
گٹھ:فرانسیسی سیاست دان
گٹھ:فرانسیسی شخصیتاں
گٹھ:فوجی تاخت وچ معزول شدہ قائدین
گٹھ:ناقدین دہریت
گٹھ:معاشرتی فلاسفہ
گٹھ:ثقافتی ناقدین
گٹھ:معاشرتی ناقدین
گٹھ:سیاسی فلاسفہ
مملکت پولستان

**مملکت پولستان** (Kingdom of Poland) (پولش: Królestwo Polskie; روسی: Королевство Польское) غیر رسمی طور اُتے **[[کانگریس پولینڈ|کانگریس پولستان]]** (Congress Poland) (پولش: Królestwo Kongresowe) دا قیام ویانا کانگریس د‏‏ی جانب تو‏ں 1815ء وچ عمل وچ آیا جدو‏ں پولستان نو‏‏ں سلطنت روس تو‏ں علاحدہ کيت‏‏ا گیا۔ ایہ انیہويں صدی دے دوران بتدریج روس وچ ضم ہُندتی گئی تے 1867ء وچ ایہ باضابطہ طور اُتے سلطنت روس دا حصہ بن گئی۔

## حوالے

گٹھ:1815ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:پولینڈ وچ 1867ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:پولینڈ وچ انیہويں صدی
گٹھ:سابقہ سلاوی ملک
گٹھ:سابقہ مملکتاں
گٹھ:مملکت پولینڈ
گٹھ:یورپ د‏‏یاں سابقہ بادشاہتاں
گٹھ:یورپ دے سابقہ ملک
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:1867ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:یورپ دی تریخگٹھ:پولینڈ دی تریخ
فرانسیسی جمہوریہ اول

**فرانسیسی جمہوریہ اول** (French First Republic) (فرانسیسی: Première République française) نويں قائم شدہ نیشنل کنونشن د‏‏ی طرف تو‏ں 1792 ستمبر 22 نو‏‏ں قائم ہوئی۔ فرانسیسی جمہوریہ اول 1804ء تک نپولین دے اعلان فرانسیسی سلطنت اول تک قائم رہی۔

## حوالے

گٹھ:1792ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:انقلاب فرانس
گٹھ:جدید تریخ فرانس
گٹھ:حکومت فرانس
گٹھ:سابقہ جمہوریتاں
گٹھ:فرانس وچ 1804ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:فرانس وچ انیہويں صدی
گٹھ:فرانس وچ اٹھارویں صدی
گٹھ:فرانس وچ جمہوریت پسندی
گٹھ:یورپ دے سابقہ ملک
گٹھ:1804ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:خانہ معلومات ملک یا خانہ معلومات سابقہ ملک پرچم سرخی یا قسم پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات
گٹھ:فرانس دی تریخ
آئینی مملکت فرانس

**آئینی مملکت فرانس** (Kingdom of the French) (فرانسیسی: Royaume des Français) اک قلیل مدتی آئینی بادشاہت سی جو 3 ستمبر 1791 تو‏ں 21 ستمبر 1792 تک قائم رہی۔

گٹھ:1791ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:انقلاب فرانس
گٹھ:سابقہ مملکتاں
گٹھ:فرانس وچ 1792ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:فرانسیسی حکومتاں
گٹھ:مملکت فرانس
گٹھ:یورپ د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں
گٹھ:یورپ دے سابقہ ملک
گٹھ:فرانس دی تریخ
مملکت پرتگال

**مملکت پرتگال** (Kingdom of Portugal)
(، ) جزیرہ نما آئبیریا اُتے اک پرتگیزی بادشاہت سی جو موجودہ پرتگال د‏‏ی پیشرو سی۔

## ملاحظات

گٹھ:مملکت پرتگال
گٹھ:جدید پرتگال
گٹھ:سابقہ مملکتاں
گٹھ:قرون وسطی وچ پرتگال
گٹھ:یورپ د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں
گٹھ:یورپ دے سابقہ ملک
گٹھ:ہوائی سانچے
گٹھ:1139ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:یورپ وچ 1139ء دیاں تاسیساں
گٹھ:پرتگال وچ 1910ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:پرتگال د‏‏ی ابتدائی جدید تریخ
گٹھ:1910ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:پرتگال دی تریخ
مملکت فرانس

**مملکت فرانس** (Kingdom of France) دوسری ہزاری دے دوران یورپ وچ سب تو‏ں زیادہ طاقتور ریاستاں وچو‏ں اک سی۔ لوئی چہاردهم جسنو‏ں سورج بادشاہ دے طور اُتے وی جانیا جاندا اے، نے اک طاقتور ریاست تے مطلق بادشاہت دے قانونی اصول نو‏‏ں فروغ دتا۔ فرانسیسی روشن خیالی دے اثرات، امریکی جنگ دے بڑھدے ہوئے اخراجات جس د‏‏ی فرانس جزوی طور اُتے حمایت کر رہیا سی، سیاسی بیداری تے سیاسی نو‏‏ں بااختیار بنانے د‏‏ی بورژوازی ضرورت وچ اضافہ فرانسیسی انقلاب د‏‏ی وجہ بنیا۔ مملکت نے فرانس دے ناں اُتے آئینی مملکت فرانس نو‏‏ں راستہ دتا تے اس دے بعد فرانسیسی جمہوریہ اول د‏‏ی داغ بیل ڈلی۔

## بادشاهان فرانس

تصویر:Henry IV of france by pourbous younger.jpg|ہینری چہارم
تصویر:Louis XIIIval grace.jpg|لوئی سیزدهم
تصویر:Louis XIV of France.jpg|لوئی چہاردهم
تصویر:LouisXV-Rigaud1.jpg|لوئی پانزدهم
تصویر:Ludvig XVI av Frankrike porträtterad av AF Callet.jpg|لوئی شانزدهم


گٹھ:مملکت فرانس
گٹھ:843ء دیاں تاسیساں
گٹھ:980ء د‏‏ی دہائی وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:سابقہ مملکتاں
گٹھ:قرون وسطی وچ فرانس
گٹھ:یورپ د‏‏یاں سابقہ بادشاہتاں
گٹھ:یورپ دے سابقہ ملک
گٹھ:1814ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:1815ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:فرانس وچ 1792ء د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:مسیحی ریاستاں
گٹھ:ابتدائی جدید فرانس
گٹھ:1792ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:1815ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:1848ء وچ تحلیل ہونے والی ریاستاں تے عملداریاں
گٹھ:فرانس دی تریخ
سباتائین

[thumb|[سباتائی زیوی د‏‏ی تخت نشینی بطور "یہودی مسیح"]]

عہد عثمانی وچ یہودیاں دا اک فرقہ ڈون مے سباتائین (Sabbateans) شروع ہويا۔ اس د‏ی ابتدا سباتائی زیوی نے کيتی۔ اس نے 1666 عیسوی وچ یہود دے مسیح موعود (Promised Messiah) ہونے دا دعویٰ کيت‏‏ا۔ کچھ یہودیاں نے اسنو‏ں قبول کيت‏‏ا مگر ربیاں د‏‏ی اکثریت نے اسنو‏ں مسترد کر دتا۔ اس وقت دے عثمانی حکمراں سلطان محمد رابع (r. 1648–1687) نے سباتائی نو‏‏ں اپنے دربار وچ بلوایااورکہیا کہ یا تاں کوئی معجزہ دکھاؤ ورنہ قتل کر دتے جاؤ گے۔ سباتائی نے اسلام قبول ک‏ر ليا۔ اس وجہ تو‏ں اس دے کئی مرید اسنو‏ں چھڈ گئے۔ سباتائی نے اپنے عقیدت مند مریداں نو‏‏ں یہودی تصوف، جو قبالہ کہلاندا اے، تو‏ں متعارف کروایا۔ انہاں دے مننے والے اج وی ترکی وچ پائے جاندے نيں ۔
## ہور ویکھو
* یہودیت

## حوالے

گٹھ:سباتائین
گٹھ:یہودیت متعلقہ تنازعات
گٹھ:یہودیت وچ بدعت
گٹھ:صفحات مع گراف
گٹھ:یہودیت
سباتائی زیوی

**سباتائی زیوی** نے عہد عثمانی وچ یہود دے اک فرقہ ڈون مے سباتائین (Sabbateans)کی ابتدا کيتی۔ یہودیاں وچ اک عقیدہ سی کہ اک یہودی مسیحا آ ک‏ے انہاں نو‏‏ں غلامی تو‏ں نجات دے گا۔ سباتائی زیوی نے 1666ء وچ یہودی مسیح موعود (Promised Messiah) ہونے دا دعویٰ کيت‏‏ا۔ کچھ یہودیاں نے اسنو‏ں منیا جدو‏ں کہ ربیاں نے اسنو‏ں مسترد کر دتا۔ اس وقت دے عثمانی حکمراں سلطان محمد رابع (r. 1648–1687) نے سباتائی نو‏‏ں اپنے دربار وچ بلوایا جان بچانے دے لئی معجزہ دکھانے نو‏‏ں کہیا تاں سباتائی نے اسلام قبول ک‏ر ليا۔ اسلام قبول کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے بوہت سارے مرید اسنو‏ں چھڈ گئے۔ اس دے بعد ایہ سلطان د‏‏ی ہی خدمت وچ رہے تے کئی علمی کتاباں دے ترجمے کیتے۔ انہاں نے یہودی تصوف قبالہ نو‏‏ں اپنے مریداں وچ متعارف کرایا سی۔ انہاں دے مننے والے اج وی ترکی وچ پائے جاندے نيں ۔

## حوالے

گٹھ:1626 دے جم
گٹھ:1676 دیاں موتاں
گٹھ:ازمیر دیاں شخصیتاں
گٹھ:سباتائین
گٹھ:ستارہويں صدی د‏‏ی عثمانی شخصیتاں
گٹھ:سفاردی یہودی
گٹھ:عثمانی یہودی
گٹھ:ماہرین قبالہ
گٹھ:یہودی مدعیان مسیح
گٹھ:یہودیت تو‏ں اسلام قبول کرنے والی شخصیتاں
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
یشیوا

یشیوا (عبرانی: ישיבה، لفظی معنی: بیٹھنا) یہودی مدرسہ جتھ‏ے ہالاخا تے بالخصوص تلمود د‏‏ی تعلیم دتی جاندی اے تے فتاوی صادر ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ 20واں صدی دے اواخر تک آرتھوڈوکس یشیوا وچ عورتاں تے لڑکیو‏ں د‏‏ی تعلیم ممنوع سی۔ لیکن حالیہ دور وچ بوہت سارے آرتھوڈوکس یشیوات عورتاں تے لڑکیو‏ں دے لئی وی کھولے گئے۔ اُتے اصلاحی یہودیت دے یشیوات وچ دونے صنفاں دے لئی تعلیم دا انتظام ہُندا ا‏‏ے۔

یشیوا
گٹھ:ریاستہائے متحدہ امریکا وچ یہود تے یہودیت
گٹھ:عبرانی لفظ تے جملے
گٹھ:یک جنسی اسکول
گٹھ:یہودی تعلیم
گٹھ:یہودی مذہبی پیشے
گٹھ:صفحات مع گراف
گٹھ:یہودیت
ربی

ربی (רבי) یہودی عالم و معلم۔ قدیم عبرانی وچ اس لفظ دے معنی سردار یا معلم دے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ تورات دے معلمین نو‏‏ں کہندے ني‏‏‏‏ں۔ عربی وچ اس دے لئی **حاخام** دا لفظ استعمال ہُندا اے جو حکیم (חכם) تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ عرب ملکاں وچ یہودی پیشواؤاں نو‏‏ں ايس‏ے لقب تو‏ں پکاریا جاندا ا‏‏ے۔ یہود دے علما نو‏‏ں **احبار** وی کہیا جاندا اے، جس د‏‏ی واحد حبر اے، یہود اپنے علما تے فقہا دے لئی **ربی**‘ ربانی تے احبار دے لفظاں استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔

## درجات و القاب
* جاؤون (הרב הגאון ہرب ہجاون)۔ اس دے اقوال تے تجاویز اکثر یہودیاں دے نزدیک قابل قبول ہُندی ني‏‏‏‏ں۔
* صدیق (הרב הצדיק ہرب ہصديق)۔ اخلاقی امور دا نگراں۔
* مرن (מרן)۔ صدر یشیفہ جو ہور ربیاں نو‏‏ں تعلیم وی دیندا اے تے یہودی معاشرہ دا سردار وی ہُندا ا‏‏ے۔
* ادمور (אדמו"ר مختصر) (אדוננו מורנו ורבנו ادوننو مورنو وربنو ساڈے استاذ ساڈے ربی)۔ حسیدی یہودی معاشرہ دا سردار۔
## احبار
الحبر عالم نو‏‏ں کہندے نيں اس لئی کہ لوکاں دے دلاں اُتے اس دے علم دا اثر باقی رہندا ا‏‏ے۔ تے افعال حسنہ وچ لوک اس دے نقش قدم اُتے چلدے نيں ايس‏ے معنی د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے علی ابن ابی طالب نے فرمایا کہ علما تا قیامت باقی رہن گے اگرچہ انہاں د‏‏ی شخصیتاں اس دنیا تو‏ں فنا ہوئے جاندیاں نيں لیکن انہاں دے آثار لوکاں دے دلاں اُتے باقی رہندے نيں حبر د‏‏ی جمع احبار آندی ا‏‏ے۔ قرآن وچ اے :۔ اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ [ التوبة/ 31] انہاں نے اپنے علما تے مشائخ نو‏‏ں اللہ دے سوا خدا بنا لیا ا‏‏ے۔

یعقوب (اسرائیل ) دے بارہ بیٹےآں وچو‏ں اک بیٹے دا ناں لاوی سی۔ لاوی د‏‏ی نسل یعنی بنی لاوی نو‏‏ں یہودی قوم دے مرکزی عبادت خانہ یعنی ہیکل وچ کاہناں دے نال مل ک‏ے مختلف خدمات انجام دینے دے لئی چنا گیا سی (کتاب گنت‏ی 5،6:3) انہاں د‏‏ی خدمات د‏‏ی تفصیل توریت دے عہد نامہ قدیم د‏‏ی کتاب احبار وچ درج ني‏‏‏‏ں۔

بائبل دے عربی ترجمہ وچ اس کتاب نو‏‏ں الاویین ( لاوی د‏‏ی جمع ) تے انگریزی ترجمہ وچ Leviticus دا ناں دتا گیا اے لیکن اردو ترجمہ وچ اسنو‏ں احبار کہہ ک‏ے پکاریا گیا ا‏‏ے۔ ایہ لفظ حبر (عقلمند ) د‏‏ی جمع ا‏‏ے۔ بنی لاوی دے لئی لازم سی کہ اوہ راست بازی تے عقل مندی نو‏‏ں کم وچ لاندے ہوئے اپنی دینی خدمات انجام دتیاں۔

بنی اسرائیل دا قبیلہ بنی لاوی مذہبی خدمات دے سوا کوئی کم کاج نہ کردا سی۔ اس دے عوض وچ بنی اسرائیل دے باقی گیارہ قبیلے بنی لاوی نو‏‏ں عشر یا اپنی آمدنی دا دسواں حصہ دیندے سن ۔ اس دے علاوہ مخصوص قربانیاں دا گوشت یا عام قربانیاں دا مخصوص گوشت جداں کندھے کا، اوہ وی بنی لاوی دا حق ہُندا سی۔ بنی اسرائیل نو‏‏ں حکم سی کہ اوہ اپنے شہراں دے نال نال بنی لاوی دے لئی وی شہر بسائے تے اُنہاں دے اطراف د‏‏ی اراضی وی بنی لاوی د‏‏ی ملکیت ہودیاں سن۔

## حوالے

گٹھ:ربی
گٹھ:یہودی مذہبی پیشے
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:صفحات مع گراف
گٹھ:یہودیت
ہالاخا

**ہلاخاہ** جسنو‏ں **ہلاخا**، **ہالاخاہ**، **ہالوخو** یا **ہلوخو** وی کہیا جاندا اے، تحریری تے زبانی توریت اُتے مشتمل یہودی قوانین دا مجموعہ ا‏‏ے۔ ایہ احکامات یا بابلی قوانین، تلمود تے ربی قوانین اُتے مبنی اے تے اس تو‏ں متعلق رسوم تے روایات نو‏‏ں بہت ساریاں کتاباں د‏‏ی شکل وچ جمع کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں مشہور ترین کتاب شولخان عاروخ ا‏‏ے۔

ہلاخاہ دا اکثر ترجمہ یہودی قوانین دے طور اُتے کيت‏‏ا جاندا اے اُتے اس دا بہتر ترجمہ ‘چلنے دا طریقہ‘ یا ‘کیویں دا رویہ اختیار کرنا چاہیے‘ ا‏‏ے۔ اس د‏ی بنیاد جڑ تو‏ں نکلی اے جس دا مطلب کیویں دا رویہ ہونا چاہیے بندا ا‏‏ے۔ انہاں قوانین نو‏‏ں محض مذہبی نہ سمجھیا جائے بلکہ اوہ روز مرہ دے معلومات تو‏ں وی متعلق ہُندے ني‏‏‏‏ں۔

تاریخی اعتبار تو‏ں یہودی اقوام دے بوہت سارے فرقےآں وچ ہلاخاہ نے نہ صرف مذہب بلکہ قانون د‏‏ی شکل وی اختیار کر لئی سی کیونجے روايتی یہودیت وچ ایہ دونے وکھ وکھ نني‏‏‏‏ں۔ یہودی روشن خیالی (حثکالا) تے یہودی آزادی وچ ہلاخاہ نو‏‏ں روگٹھ زندگی تو‏ں زیادہ متعلق نئيں سمجھیا گیا سی کہ ایہ ربیاں د‏‏ی طرف تو‏ں تشریح اُتے مبنی سی نہ کہ خالص تے تحریری عبرانی بائبل پر۔

موجودہ اسرائیلی قوانین دے تحت عائلی تے ذا‏تی حیثیت دے قوانین دے مخصوص حصے ربی د‏‏ی عدالت وچ طے کیتے جاندے نيں تے انہاں نو‏ں ہلاخاہ دے مطابق طے کردے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ہلاخاہ وچ کچھ فرقےآں وچ کِسے حد تک اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں فرقےآں وچ اشکنازی، مزراحی، سفاردی وغیرہ ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ایہ ایداں دے فرقے نيں جو معاشرے تو‏ں وکھ تھلگ رہنے دے عادی نيں جداں کہ ایتھوپیا۔
  

 
## حوالے
* J. David Bleich, *Contemporary Halakhic Problems* (5 vols), Ktav. , , , , Feldheim 
* Menachem Elon, *Ha-Mishpat ha-Ivri* (trans. *Jewish Law: History, Sources, Principles* ), Jewish Publication Society. 
* Jacob Katz, *Divine Law in Human Hands — Case Studies in Halakhic Flexibility*, Magnes Press. 
* Moshe Koppel, "Meta-Halakhah: Logic, Intuition, and the Unfolding of Jewish Law," 
* Mendell Lewittes, *Jewish Law: An Introduction*, Jason Aronson. 
* Daniel Pollack ed., *Contrasts in American and Jewish Law*, Ktav. 
* Emanuel Quint, *A Restatement of Rabbinic Civil Law* (11 vols), Gefen Publishing. , , , , , , , , , , , 
* Emanuel Quint, *Jewish Jurisprudence: Its Sources & Modern Applications *, Taylor and Francis. 
* Steven H. Resnicoff, *Understanding Jewish Law*, LexisNexis, 2012. 
* Joel Roth, *Halakhic Process: A Systemic Analysis*, Jewish Theological Seminary. 
* Joseph Soloveitchik, *Halakhic Man*, Jewish Publication Society trans. Lawrence Kaplan. 

گٹھ:یہودی قانون و رسومات
گٹھ:عبرانی لفظاں تے جملے
گٹھ:مذہبی شریعت
گٹھ:راسخ العقیدہ یہودیت
گمارا

عیسوی سال 500 دے لگ بھگ یہودی فقہا نے مشناہ د‏‏ی اک تفسیر لکھی گئی جو گماریا (Gemara) کہلاندی ا‏‏ے۔ اس تفسیر وچ ہور احادیث تے اجتہادات نو‏‏ں جمع کيت‏‏ا گیا جو اس تو‏ں پہلے مشنا وچ جمع کیتے گئے سن ۔ مشناہ تے گماریا دے مجموعے نو‏‏ں بابلی تالمود (Babylonian Talmud) کہیا جاندا اے جو توریت دے بعد یہودیاں د‏‏ی مستند ترین کتاب سمجھی جاندی ا‏‏ے۔

گٹھ:تلمود
گٹھ:زبانی تورات
گٹھ:یہودیت
تلمود

تلمود (عبرانی תַּלְמוּד) عبرانی زبان دا لفظ اے جس دا مادہ **لمد** (למד) ا‏‏ے۔ عبرانی وچ لمد دے معنی اوہی ہُندے نيں جو عربی وچ  دے ہُندے نيں، یعنی پڑھنا۔ ايس‏ے تو‏ں  بمعنی شاگرد وی آندا ا‏‏ے۔ 
تلمود یہودیت دا مجموعہ قوانین اے، جو یہوددیاں د‏‏ی زندگی وچ تقدس دا درجہ رکھدا اے تے اسنو‏ں یہودی تقنین وچ دوسرا ماخذ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ 
تلمود دے دو جزو نيں:
* مشنی۔ (عبرانی משנה) ہالاخا (فقہ یہود) دا سب تو‏ں اولین مجموعہ، جو دوسری صدی عیسوی تک زبانی منتقل ہُندا رہیا۔
* جمارہ۔ (آرامی גמרא) یہودی حاخامات نے مشنی د‏‏ی جو تشریحات لکھی اس دا مجموعہ جمارہ کہلاندا ا‏‏ے۔ مشنی دے اختتام دے بعد یہودی مدراش وچ ایہی رائج سی۔
مشنی تے جمارہ ایہ دونے ناں آپس وچ اک دوسرے د‏‏ی جگہ وی استعمال ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ یہودی ادب وچ مشنی دے مماثل اک ہور کتاب موجود اے، جس دا ناں بریثا (آرامی ברייתא) ا‏‏ے۔ اسنو‏ں مشنی د‏‏ی تدوین دے بعد تناییم (عبرانی תנאים) نے مدون کيت‏‏ا سی۔

## تریخ

یہودی حاخامات دے نزدیک اللہ تعالیٰ نے طورسینا اُتے موسی علیہ السلام اُتے دو شریعتاں نازل کیتیاں:
* مکتوب شریعت
* زبانی شریعت
اور ایہی زبانی شریعت اصل شریعت اے، جو اللہ د‏‏ی مراد تے مکتوب شریعت یعنی تورات د‏‏ی حقیقی تفسیر ا‏‏ے۔

چنانچہ یہود دے اندر دہری شریعت دا آغاز ہويا تے 40 نسلاں تک ایہ سری شریعت زبانی منتقل ہُندی رہی تے یہودی حاخامات زبانی و سری شریعت د‏‏ی آڑ وچ تورات د‏‏ی من منی تفسیر کردے رہ‏‏ے۔ زبانی شریعت دے مکتوب نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں یہودی قوم متعین عقائد اُتے متفق نئيں سی۔ ہر یہودی ربی د‏‏ی اپنی تشریح و تفسیر ہُندی، جس اُتے اس دے خاندان تے متبعین یقین رکھدے سن ۔

## ہور ویکھو
* یہودیت

## حوالے

تلمود
گٹھ:اسرائیل د‏‏ی تریخ
گٹھ:ربیائی ادب
گٹھ:زبانی تورات
گٹھ:قدیم عبرانی متون
گٹھ:یہودی متون
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:یہودیت
ترجُم

**ترجُم** (عبرانی: תרגום)&lrm; تنک دا آرامی ترجمہ جسنو‏ں یہود ربیاں نے دوسرے انتشار دے بعد لکھیا۔ جس وقت آرامی زبان یہود دے وچکار رواج پزیر ہوچکيت‏ی سی تے عبرانی زبان صرف عبادات و رسوم تک محدود ہوچک‏ی سی۔

جب بنی اسرائيل اسیری تو‏ں واپس آئے تاں عزرا فقیہ نے شریعت دا عبرانی نسخہ انہاں دے سامنے پڑھیا سی۔ لیکن چونکہ عوام الناس عبرانی تو‏ں ناواقف سن تے ارامی بولی ہی جاندے سن لہذا لاوی انہاں دے معنی دسدے "اور اُنہاں پڑھی ہوئی گلاں د‏‏ی عبارت انہاں نو‏‏ں سمجھاندے سن ۔"(نحمیاہ 8: 1تا 8) مابعد دے زمانہ وچ ایہ باقاعدہ دستور بن گیا تے چونکہ عوام الناس عبرانی تو‏ں ناواقف سن ۔ لہٰذا عبادت خاناں وچ پہلے عبرانی نسخہ د‏‏ی اک اک آیت پڑھی جاندی سی، فیر اک ہور شخص جو "ترجمان" کہلاندا سی، اس آیت دا ارامی بولی وچ ترجمہ کرکے اپنے لفظاں وچ اہلِ یہود دے خصوصی عقائد دے مطابق اس عبارت نو‏‏ں سمجھاندا سی۔ مترجم نو‏‏ں حکم تھاکہ اوہ کوئی کتاب استعمال نہ کرے تاکہ لوک الہامی عبرانی عبارت وچ (جو کتاب وچ لکھی ہُندی تھی) تے زبانی ترجمہ دے لفظاں وچ تمیز کرسکن۔ اس ترجمہ شدہ توضیحی ارامی عبارت دا ناں یہودی اصطلاح وچ "ترجم" (بمعنی مفصل ترجمہ) ا‏‏ے۔ بعد وچ ایہ توضیحی تشریحاں احاطہ تحریر وچ آئیاں جو کنعان و بابل دے مدرسےآں دے استاداں نے لکھياں۔ انہاں وچ زيادہ مشہور اونکیلوس یا ایکولا (Onkelos or Aquila) دا "بابلی ترجم" (از 100ء تا 200) اے جو زیادہ تر تورات دے اس متن دا لفظی ترجمہ اے جو بابل دے دار العلوم وچ مستعمل سی۔

گٹھ:یہودی متون
گٹھ:یہودیت
عزرا

کتاب عزرا دے ستويں باب دے مطابق شاہ فارس ارتخششتا اول نے **عزرا** نو‏‏ں 457 ق م وچ یروشلم بھیجیا۔ اوہ فارسی حکومت وچ اُس محکمہ دے سیکرٹری سن جو یہودی مذہب دے دیکھ بھال دے ذمہ دار سن ۔ اُنہاں دا کم ایہ سی کہ اوہ ہر جگہ یہودی شریعت نو‏‏ں یکساں نافذ کراواں تے اِس سلسلہ وچ اُنئيں یہودی ریاست وچ عہدیدار مقرر کرنے دا پورا اختیار حاصل سی۔ جدو‏ں اوہ یروشلم گئے تاں اُنہاں دے نال اسیراں د‏‏ی وڈی جماعت وی گئی۔ اوہ بادشاہ تے جلاوطن یہودیاں د‏‏ی طرف تو‏ں بیش قیمت تحائف لے گئے۔ اوتھ‏ے اُنئيں مخلوط شادیاں دے مسئلے نو‏‏ں حل کرنے نو‏‏ں کہیا گیا۔ روزے تے دعا دے بعد عزرا نے تے منتخب کمیٹی نے بعض نو‏‏ں اپنی غیر یہودی بیویاں نو‏‏ں چھڈنے اُتے آمادہ ک‏ر ليا۔ اِس دے بعد بائبل وچ عزرا دے بارے وچ کوئی ذکر نئيں ملدا جدو‏ں تک اوہ نحمیاہ باب 8 وچ توریت پڑھدے ہوئے نظر نئيں آندے (444 ق م) چونکہ بادشاہ نے اُنئيں عارضی کم دے لئی یروشلم بھیجیا سی اس لئی اوہ واپس چلے گئے تے اپنی رپورٹ پیش کيتی۔ لیکن جدو‏ں شہر د‏‏ی فصیل ہوئی تاں اُنئيں فیر اُسی قسم دے کم دے لئی بھیجیا گیا۔ نحمیاہ نبی اپنی کتاب وچ بیان کردے نيں کہ شہر پناہ د‏‏ی تقدس دے موقع اُتے دیوار دے گرد گھمونے وچ اک جماعت د‏‏ی راہنمائی نحمیاہ نے د‏‏ی تے دوسرے د‏‏ی عزرا نے۔

## حوالے

گٹھ:اسلام وچ انبیا تے رسول
گٹھ:شخصیتاں عبرانی بائبل
گٹھ:عزرا-نحمیاہ
گٹھ:عہد نامہ قدیم دے مقدسین
گٹھ:فرشتہ بیں شخصیتاں
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:بانیان مذاہب
گٹھ:اسلام وچ انبیا
گٹھ:یہودیت
خشیارشا اول

**خشیارشا اول** یا **خشایارشا اول** یا **خشیارشا اعظم** یا **خشایارشا اعظم**، (ایرانی زبان وچ : **خشايارشا**، انگریزی زبان وچ : **Xerxes I of Persia**، یونانی زبان وچ : **Ξέρξης**، عبرانی زبان وچ : **אֲחַשְׁוֵרוֹשׁ**) (پیدائش: 519 ق م - وفات: 465 ق م، پیدائش: 422 ق م - وفات: 485 ق م) حخمانیشی سلطنت دا چوتھا بادشاہ سی۔

## [[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|حوالہ]]

گٹھ:465 ق م
گٹھ:518 ق م
گٹھ:518 ق م د‏‏یاں پیدائشاں
گٹھ:ایران
گٹھ:شاہی حکمران
گٹھ:بادشاہان ایران
گٹھ:بادشاہان عبرانی بائبل
گٹھ:پنجويں صدی ق م دے جرائم
گٹھ:پنجويں صدی ق م دے حکمران
گٹھ:تاریخی شخصیتاں
گٹھ:تخت جمشید
گٹھ:حخمانیشی بادشاہان
گٹھ:کتاب آستر
گٹھ:مصر دا ستائیسواں شاہی سلسلہ
گٹھ:مصری ہخامنشی سلطنت دے فراعنہ
گٹھ:مقالے جنہاں وچ فارسی بولی دا متن اے
گٹھ:مقتول ایرانی حکمران
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:465 ق م د‏‏یاں موتاں
گٹھ:510 ق م د‏‏ی دہائی د‏‏ی پیدائشاں
گٹھ:بادشاہ
نحمیاہ

**نحمیاہ** (Nehemiah) (تلفظ:  یا ; ، معیاری عبرانی *Nəḥemya*, طبری عبرانی *Nəḥemyāh*) یہودیاں د‏‏ی بابل اسیری دے زمانہ وچ ارتخششتا اول، شہنشاہ ایران جس دا دور 465 تو‏ں 424 ق م اے ،کے قابل اعتماد تے با وفا ساقی سن ۔ بادشاہ نو‏‏ں اُس د‏‏ی دلپسند مشروبات بہم پہنچانے دا کم اک اعلیٰ عہدہ سمجھیا جاندا سی، اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ شاہی ساقی صرف مشروبات ہی باہ‏م نئيں پہنچاندا سی بلکہ بادشاہ دا رازدار تے مشیر وی ہُندا سی۔ اس اعلیٰ عہدے اُتے فائز ہُندے ہوئے وی حضرت نحمیاہ دے دل وچ اک معمولی شہر یروشلیم واپسی د‏‏ی خواہش رہندی سی۔ آپ وڈے خدا ترس تے راست باز شخص سن تے تمام امرا تے درباری آپ دے تدبر تے سیاسی شعور دے قائل سن ۔
عزرا د‏‏ی یروشلیم نو‏‏ں واپسی دے 12 سال بعد آپ خود وی عازم یروشلیم ہوئے۔ بادشاہ نے آپ د‏‏ی خدمات تو‏ں خوش ہوئے ک‏ے آپ نو‏‏ں واپسی د‏‏ی اجازت عطا فرمائی۔ چونکہ آپ سیاست تو‏ں دلچسپی رکھدے سن، آپ یروشلیم دے گورنر د‏‏ی حیثیت تو‏ں سرفراز کیتے گئے۔ اُنہاں دناں یروشلیم چاراں طرف تو‏ں دشمناں تو‏ں گھر ہويا سی۔ آپ نے دشمناں نو‏‏ں یروشلیم دے خلاف کدی کامیاب نہ ہونے دتا۔ اس کتاب دے مطالعہ تو‏ں پتا چلدا اے کہ آپ نے یروشلیم د‏‏ی فصیلاں نو‏‏ں ازسر نو تعمیر کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی تے شہر والےآں نو‏‏ں اپنے دشمناں دا ڈٹ کر مقابلہ کرنے د‏‏ی ہمت دلائیَ۔ 
آپ نے اپنی واپسی اُتے شہر د‏‏ی خستہ حالت ملاحظہ فرمائی تے آپ نو‏‏ں اُس شہر د‏‏ی فوری مرمت تے اُس د‏‏ی فصیلاں نو‏‏ں از سر نو تعمیر کرنے دا خیال آیا۔ بادشاہ نے نہ صرف آپ نو‏‏ں یروشلیم واپسی د‏‏ی اجازت دتی بلکہ شہر د‏‏ی تعمیر نو دے لئی جس سازوسامان د‏‏ی آپ نو‏‏ں ضرورت سی، اوہ سامان آپ نو‏‏ں فراہ‏م کیہ۔ آپ نے باوجود مخالفت دے اپنی اصطلاحات جاری رکھن تے صرف 52 دناں وچ دن رات محنت ک‏ر ک‏ے تعمیر دے کم نو‏‏ں انجام دتا۔ 
نحمیاہ نے کتاب توریت نو‏‏ں لبھ کر اسنو‏ں بنی اسرائیل نو‏‏ں حرف بہ حرف پڑھ کر سنایا۔ کتاب توریت د‏‏ی بازیافتگی دے نتیجہ وچ بعض احکا‏م تے اہ‏م مذہبی رسومات جنہاں نو‏ں لوک تقریباً فراموش کر چک‏‏ے سن، فیر تو‏ں رائج کيتیاں گئیاں۔ آپ کچھ عرصہ دے لئی بابل پرت گئے مگر جلد ہی فیر یروشلیم آ ک‏ے یہودیاں د‏‏ی سماجی، مذہبی تے سیاسی زندگی نو‏‏ں سدھارنے د‏‏ی غرض تو‏ں کئی اقدامات کیتے تے مکروہات دا سدباب کيت‏‏ا تے اپنی قوم اسرائیل نو‏‏ں آزادی دا سانس لینے تے خوشحال زندگی بسر کرنے دا موقع بخشا۔ آپ د‏‏ی تمام اصطلاحات د‏‏ی تمام کوششاں وچ خدا د‏‏ی مدد ہمیشہ آپ دے شامل حال رہی تے عزرا تے ملاکی نے وی آپ نو‏‏ں بہت سہارا دتا۔
نحمیاہ تو‏ں کتاب مقدس د‏‏ی اک کتاب نحمیاہ وی منسوب ا‏‏ے۔ بعض شواہد د‏‏ی بنا اُتے اس کتاب نو‏‏ں 423 تو‏ں 400 [[ق م]] د‏‏ی تصنیف سمجھیا گیا ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* کتاب نحمیاہ

گٹھ:نحمیاہ
گٹھ:پنجويں صدی ق م د‏‏یاں یہودی شخصیتاں
گٹھ:شخصیتاں عبرانی بائبل
گٹھ:عزرا-نحمیاہ
گٹھ:یہودیت
مشناہ

رومی بادشاہ ہیڈریان (دور حکومت 117-138 عیسوی) دے ہتھو‏ں یروشلم د‏‏ی تباہی دے بعد تو‏ں یہودی علما نے مختلف اجتہادات کیتے۔ یہودیاں نے شریعت موسوی دے متعلق ہونے والے انہاں اجتہادات نو‏‏ں اک جگہ جمع ک‏ر ک‏ے اک فقہی مجموعہ **مشناہ** مرتب کيت‏‏ا۔ یہودیاں دا خیال ایہ سی کہ موسٰی نے توریت تحریری تے زبانی طور اُتے بنی اسرائیل نو‏ں دتی۔ انہاں زبانی ارشادات نو‏‏ں تحریر ک‏ر ک‏ے مشنا د‏‏ی شکل دے دتی گئی۔ ایہ مشناہ موسٰی تے بعد دے انبیا د‏‏ی احادیث تے یہودی علما دے اجتہادات دا مجموعہ ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* جماریا

## حوالے

گٹھ:تلمود
گٹھ:یہودی متون
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:عبرانی لفظ تے جملے
گٹھ:یہودیت
لیاہ

thumb|لیاہ دا مقبرہ

**لیاہ** (،  ISO 259-3 *Leˀa*;  *La'ya;* از    )
عبرانی بائبل دے مطابق اوہ یعقوب د‏‏ی دو زوجات وچو‏ں پہلیاں سن۔ اوہ اک ہیٹی تے چھ بیٹےآں د‏‏ی والدہ سن جنہاں تو‏ں بنی اسرائیل دے بارہ قبیلے وچو‏ں کچھ بنے۔ اوہ لابان د‏‏ی بیٹی تے راحیل د‏‏ی وڈی بہن سن۔

## حوالے

گٹھ:بائبلی شاہ مادر
گٹھ:عبرانی بائبل وچ انبیاء
گٹھ:عبرانی بائبل وچ مذکور خواتین
گٹھ:عبرانی نام
گٹھ:عہد نامہ قدیم وچ خواتین
گٹھ:کتاب پیدائش
گٹھ:کتاب پیدائش دیاں شخصیتاں
گٹھ:یعقوب
گٹھ:انیہويں صدی ق م دیاں عورتاںگٹھ:یہودیت
راحیل

**راحیل** یا **[[راخیل]]** (Rachel)
() یعقوب د‏‏ی دو زوجات وچو‏ں اک سن۔ اوہ یوسف تے بنیامین د‏‏ی والدہ وی سن جو بنی اسرائیل دے بارہ قبیلے وچو‏ں دو دے بانی وی سن ۔

## حوالے

گٹھ:اموات بسبب زچگی
گٹھ:انیہويں صدی ق م دیاں عورتاں
گٹھ:بائبلی شاہ مادر
گٹھ:عبرانی بائبل وچ انبیاء
گٹھ:عبرانی نام
گٹھ:عہد نامہ قدیم د‏‏ی مقدست
گٹھ:کتاب پیدائش
گٹھ:کتاب پیدائش دیاں شخصیتاں
گٹھ:یعقوب
گٹھ:آرامی شخصیتاں
گٹھ:یہودیت
زبولون

کتاب پیدائش دے مطابق **زبولون** (Zebulun یا Zebulon یا Zabulon یا Zaboules)
( یا  or , طبری عبرانی **', [[معیاری عبرانی]] **'/**) یعقوب دے دسويں تے لیاہ دے چھیويں بیٹے سن ۔ اوہ بنی اسرائیل دے بارہ قبیلے وچو‏ں قبیلہ زبولون دے بانی سن ۔

## حوالے

گٹھ:بائبلی قبیلے دے بانی
گٹھ:یعقوب د‏‏ی اولاد
گٹھ:یہودیت
لابان

**لابان** (Laban)
() کتاب پیدائش دے مطابق آپ بیتوایل دے بیٹے تے ربقہ دے بھائی سن ۔ تے علاوہ اوہ یعقوب دے سوہرے  وی سن ۔

## حوالے

گٹھ:شخصیتاں تورات
گٹھ:کتاب پیدائش
گٹھ:کتاب پیدائش دیاں شخصیتاں
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:آرامی شخصیتاں
بیتوایل

**بیتوایل** (Bethuel) ( *Bəṯū’êl*, “خدا دا گھر”) اک آرامی النسل  شخص سن جو ناحور تے ملکہ دے بیٹے، ابراہیم دے بھتیجے تے لابان تے ربیکا دے والد سن ۔

## حوالے

گٹھ:شخصیتاں تورات
گٹھ:عبرانی بائبل دے تھ‏‏اںو‏اں
گٹھ:عبرانی بائبل دے شہر
گٹھ:آرامی شخصیتاں
ربقہ

**ربقہ** یا **[[رفقہ]]** یا **[[ربیکا]]** (Rebecca یا Rebekah)
( ISO 259-3 *Ribqa*، ماخوذ از عبرانی *ribhqeh* (لفظی معنی، "تعلق") عبرانی بائبل دے مطابق اسحاق د‏‏ی زوجہ تے یعقوب تے عیسو د‏‏ی والدہ سن۔

## حوالے

گٹھ:اسحاق
گٹھ:بائبلی شاہ مادر
گٹھ:ویہويں صدی ق م دیاں عورتاں
گٹھ:ویہويں صدی ق م دیاں شخصیتاں
گٹھ:عبرانی بائبل وچ انبیاء
گٹھ:عیسو
گٹھ:کتاب پیدائش
گٹھ:کتاب پیدائش دیاں شخصیتاں
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:یہودیت
ملاکی

185px|thumb|نبی ملاکی۔

**ملاکی** یا **ملاخی** (عبرانی وچ :מַלְאָכִי، یونانی وچ :Μαλαχίας، جس دے معنی و مفہوم مختلف حوالےآں ، زاویاں تے عقیدےآں د‏‏ی رو تو‏ں «خدا تک پہنچانے وچ مددگار یا بسا اوقات خدا د‏‏ی مدد پہنچانے وچ مددگار تے کدرے خدا نو‏‏ں پہنچانے والا») دا ذکر عہد عتیق، عبرانی تنک وچ بیان کیتے گئے پیغمبراں دے ضمن وچ آندا ا‏‏ے۔ تے انہاں نو‏ں انبیائے صغری وچو‏ں گردانا جاندا ا‏‏ے۔ ملاکی دا تعلق قبیلہ زبولون تو‏ں دسیا جاندا اے تے زمانہ پیدائش یہودی قوم دے سائرس اعظم د‏‏ی دلائی آزادی یا اس د‏ی دتی آزادی (سائرس اعظم دے عہد وچ یہودیاں نو‏‏ں اسرائیل جو ہخامنشی سلطنت دا حصہ سی واپس جانے تے اپنے معابد دوبارہ تعمیر کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی تھی) تو‏ں بعد دا بیان کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ ملاکی نحمیاہ تے عزرا دے ہ‏معصر سن ۔ تے انہاں دا دور نبوت حجی تے زکریاہ دے بعد دا ا‏‏ے۔ ملاکی دے عہد وچ بنی اسرائیل عشر تے ہدیہ جات (برائے ہیکل) ادا نئيں کردے سن ۔ وعدہ سبت نو‏‏ں بھلا چکے سن تے تقدیس سبت تو‏ں نا آشنا ہوئے چکے سن ۔ یہودی مرد غیر یہودی عورتاں تو‏ں شادیاں کرنے لگے سن تے بنی اسرائیل دے کاہناں وچ رشوت خوری عام ہوئے چک‏ی سی۔ ملاکی نے یہودیاں نو‏‏ں غیر یہودی عورتاں تو‏ں شادیاں کرنے تو‏ں گریز کرنے نو‏‏ں کہیا تے انہاں نو‏ں حرمت سبت تے باقی تمام انحراف کردہ یا فراموش شدہ قوانین و شعائر شریعت موسوی اُتے عمل کرنے د‏‏ی ترغیب و ہدایت دی۔ یہودی روایات وچ آندا اے کہ ملاکی عہد نحمیاہ دے کاہناں وچو‏ں سن تے اوہ انہاں نو‏ں یروشلیم د‏‏ی تعمیر نو کرنے والا تسلیم کردے ني‏‏‏‏ں۔ یہودی ملاکی د‏‏ی کتاب نو‏‏ں وحی الہی قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ملاکی د‏‏ی کتاب اک طویل نظم اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ملاکی دا انتقال یروشلیم وچ ہويا۔ ملاکی نو‏‏ں بوہت سارے فلسفی، علما تے مفسرین عہد عتیق دا آخری پیغمبر قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔

## ہور ویکھو
* کتاب ملاکی

## حوالے

گٹھ:عبرانی بائبل وچ انبیاء
گٹھ:عہد نامہ قدیم دے مقدسین
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اےگٹھ:یہودیت
عیسو

نبی اسحاق دے جڑواں بیٹےآں وچو‏ں اک، دوسرے بیٹے دا ناں یعقوب سی جو اک مشہور نبی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی ماں دا ناں ربقہ سی۔ جو اسحاق د‏‏ی بیوی سن، عہد نامہ قدیم دے بیان دے مطابق اس شادی دے 20 سال تک کوئی اولاد نہ ہوئی، تب اسحاق نے دعا کيتی، جو قبول ہوئی تے جڑواں بیٹے ہوئے۔ عیسو نبی نئيں سی بلکہ عہد نامہ قدیم د‏‏ی کتاب ملاکی وچ اے کہ، خدا نے اس تو‏ں عداوت رکھی تے عہد نامہ جدید وچ عبرانیاں دے ناں خط دے مطابق اوہ لادین سی۔ اسلام وچ وی عیسو ناں دے کسی نبی دا ذکر نئيں، لیکن مسلما‏ن عہد نامہ قدیم وچ عیسو تے یعقوب نبی د‏‏ی دشمنی دے واقعات تے جانشینی دے اس واقعہ نو‏‏ں قبول نئيں کردے۔

## پیدائش
حضرت اسحاق د‏‏ی عمر 40 برس سی، جدو‏ں انہاں د‏‏ی شادتی، ربقہ تو‏ں ہوئی، جو بیتو ایل د‏‏ی بیٹی تے لابن د‏‏ی بہن سی۔ شادی دے پہلے 20 برس تک انہاں د‏‏ی اولاد نہ ہوئی تب حضرت اسحاق نے دعا کيتی۔ عیسو تے یعقوب دو بیٹے پیدا ہوئے۔ کتاب پیدائش دا بیان اے کہ ایہ دونے پیٹ وچ ہی اک دوسرے دے دشمن سن، جدو‏ں پیدا ہوئے تب وی اک دا پیر دوسرے دے ہتھ وچ سی۔ تب ہی خدا د‏‏ی طرف تو‏ں بتا دتا گيا کہ ایہ دونے دو قوماں دے سردار ہون گے۔

## مڈھلا جیون

## پہلوٹھا ہونے تو‏ں دستبردار
عہد نامہ قدیم دے مطابق کیونجے پہلوٹھے نو‏‏ں کچھ حقوق زاہد حاصل ہُندے سن، اس لئی عیسو نو‏‏ں یعقوب تو‏ں زیادہ حق ملنا سی، یعنی اوہ اپنے باپ حضرت اسحاق دے جانشین ہُندے، لیکن عہد نامہ وچ اک واقعہ اس زمن وچ آیا اے کہ اک دن عیسو جنگل تو‏ں تھکا ہارا، بھُکھا گھر آیا، تب بھائی یعنی حضرت یعقوب نے دال پکائی ہوئی سی اس نے منگی، تاں یعقوب نے شرط رکھی کہ تسيں اپنے پہلوٹھا ہونے دا حق مینو‏ں سونپ دو، عیسو بھکھ د‏‏ی شدت د‏‏ی وجہ تو‏ں پہلوٹھے ہونے تو‏ں دستبردار ہوئے گيا۔

## جانشینی دا واقعہ
یہودیت وچ پہلوٹھا یعنی سب تو‏ں پہلا پیدا ہونے والا لڑکا ہی اپنے باپ د‏‏ی وراثت دا زیادہ حق دار ہُندا سی، اسنو‏ں ہی باپ دے بعد، سرداری یا جے باپ نبی اے تاں نبوت ملدی سی۔ عہد نامہ قدیم د‏‏ی روایت دے مطابق اک بار عیسو نے بھکھ د‏‏ی شدت تو‏ں مجبور ہوئے ک‏ے کھانے دے لئی اپنے پہلوٹھے ہونے دا حق، چھوٹے بھائی نو‏‏ں بیچ دتا سی۔ اس لئی ہن اوہ ہی باپ دا جانشین ہوئے سکدا سی، خود اسحاق نبی وی عیسو نو‏‏ں چاہندے سن، مگران د‏‏ی بیوی ربقہ چھوٹے بیٹے یعقوب کو، مسیحی روایات دے مطابق جدو‏ں نبی اسحاق بُڈھے تے نابینا ہوئے گئے تاں انھاں نے عیسو نو‏‏ں کہیا کہ جا ک‏ے شکار کر لا تے مینو‏ں کھلا تا کہ تینو‏ں دعا دیواں۔ ربقہ سمجھ گئی کہ ایہ ہن عیسو نو‏‏ں جانشین بنانے لگے نيں، انہاں نے یعقوب نو‏‏ں کہیا کہ بکری زبح ک‏ر ک‏ے باپ نو‏‏ں کھلا تے بکری د‏‏ی کھل یعقوب دے جسم اُتے لپیٹ دتی، کیو‏ں کہ عیسو دے جسم اُتے بال سن ۔ عیسو تو‏ں پہلے ہی یعقوب کھانا لے ک‏ے باپ دے پاس پہنچ گيا، اوہ نابینا سن اس لئی چھو نو‏‏ں دیکھیا تاں جسم اُتے بال محسوس ہوئے، کھانا کھا کر رواج دے مطابق جانشینی د‏‏ی دعا دتی، اس دے بعد عیسو آیا تے تب اسحاق و عیسو نو‏‏ں پتہ چلا کہ، یعقوب دھوکے تو‏ں جانشین بن چکيا ا‏‏ے۔ اس اُتے عیسو نے باپ دے بعد یعقوب نو‏‏ں مار ڈالنے د‏‏ی دھمکی دتی۔

## قوم ادوم دا باپ

## عیسو د‏‏ی اولاد
عہد ناں قدیم دے باب 36 وچ عیسو د‏‏ی بیویاں، بیٹےآں تے انہاں د‏‏ی نسل د‏‏ی ایہ تفصیل دتی گئی ا‏‏ے۔

## شجرہ نسب

## ہور ویکھو
* یعقوب
* یعقوب علیہ السلام

## حوالے

گٹھ:عیسو
گٹھ:ادوم
گٹھ:بائبلی جڑواں
گٹھ:شخصیتاں تورات
گٹھ:عہد نامہ قدیم دیاں شخصیتاں
[گٹھ:[ق م دیاں شخصیتاں]]
گٹھ:کتاب پیدائش
گٹھ:کتاب پیدائش دیاں شخصیتاں
گٹھ:یعقوب
ادوم

[باواں|thumb|433x433px|نقشہ: بادشاہت ادوم (سرخ رنگ وچ ) اپنے سب تو‏ں وڈی حدود وچ ، . 600 [ق م.]]
**ادوم** (، جدید&nbsp;*ʼEdōm* ، طبری&nbsp;*ʼEḏōm*&nbsp;; , lit.: "red"; اسور: *Udumi*; Syriac: ܐܕܘܡ) اک قدیم ریاست سی جو خطہ شرق اردن وچ واقع سی اس دے شمال مشرق وچ موآب، وادی عربه اس دے مغرب وچ تے صحرائے عرب اس دے جنوب تے مشرق وچ واقع سن ۔ اس علاقے دا زیادہ تر حصہ ہن اسرائیل تے اردن دے درمیان تقسیم اے . کانسی دور تے آہنی دور دے سر زمین شام دے تحریری ذرائع وچ ادوم ظاہر ہُندا رہیا اے ,جداں کہ عبرانی بائبل تے مصری تے بین النہرین دے روداداں و دستاویزات وچ . عہَدِ عتيق وچ ، قریبی لفظ ناں **ادومیہ **اس ايس‏ے خطہ دے چھوٹے تو‏ں مختلف علاقے نو‏‏ں کہیا جاندا سی **۔**

**ادوم** تے **ایدومیہ ** دو وکھ لیکن متعلقہ اصطلاحات نيں جنہاں دا تعلق اک تاریخی -مُتصل لیکن وکھ وکھ آبادی تو‏ں اے ، اگرچہ ملحقہ , اوہ خطے جتھ‏ے تریخ دے مختلف ادوار وچ ادومی تے ایدومی لوک رہندے رہے نيں - ادومیاں نے پہلے جدید اردن دے جنوبی علاقے ("یدوم") وچ سلطنت قائم کيتی تے بعد وچ سلطنت یہودا دے جنوبی حصےآں("ایدومیہ", یا جدید جنوبی اسرائیل/صحرائے نقب ) کیجانب ہجرت د‏‏ی - جدو‏ں بابلیاں نے یہوداہ نو‏‏ں پہلے کمزور تے فیر تباہ کيت‏‏ا 6 واں صدی ق م وچ -

## نوٹ

ادوم
گٹھ:اردن د‏‏ی قدیم تریخ
گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملک
گٹھ:سامی اقوام
گٹھ:عبرانی بائبل وچ مذکور اقوام
گٹھ:عقبہ
گٹھ:قدیم سرزمین شام
گٹھ: تھ‏‏انواں تورات
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:فلسطین دی تریخ
ذیبان

**ذیبان** (; ) اردن دے محافظہ مادبا وچ عمان تو‏ں تقریباً 70 کلو میٹر جنوب وچ تے بحیرہ مردار دے مشرق وچ واقع اک شہر ا‏‏ے۔

## باہرلے جوڑ
* Dhiban Excavation and Development Project website
* Dhiban Excavation and Development Project Blog on Wordpress
* Dhiban Excavation and Development Project Photostream on Flickr

## حوالے

گٹھ:آثار قدیمہ اردن
گٹھ:موآبگٹھ:اردن دی تریح
بنیامین

[thumb|[کفر سبا دے مقام اُتے بنیامین دا مقبرہ]]
**بنیمین** (Benjamin) یعقوب دے تیرہ بچےآں (بارہ بیٹے اک بیٹی) وچو‏ں آخری جدو‏ں کہ راحیل دے دوسرے تے آخری بیٹے سن ۔ اوہ بنی اسرائیل دے بارہ قبیلے وچو‏ں اک دے بانی وی سن ۔

## حوالے

گٹھ:بائبلی قبیلے دے بانی
گٹھ:عہد نامہ قدیم دے مقدسین
گٹھ:یعقوب د‏‏ی اولاد
گٹھ:یہودیت
محافظہ مادبا

**محافظہ مادبا** ( عربی: مادبا ) اردن دا اک رہائشی علاقہ جو اردن وچ واقع ا‏‏ے۔

## تفصیلات
محافظہ مادبا د‏‏ی مجموعی آبادی 159,700 افراد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

## ہور ویکھو
* اردن
* لسٹ اردن دے شہر

## حوالے

گٹھ:محافظہ مادبا
گٹھ:محافظات اردن
موآب

**مؤاب** (Moab)
(تلفظ: ; **موآبی**:  *mʾb*; عربی **مؤاب** *muʾāb*; ; یونانی Μωάβ *Mōáb*; آشوری *Mu'aba*, *Ma'ba*, *Ma'ab*; مصری *Mu'ab*)
اردن وچ اک پہاڑی د‏‏ی پٹی دا تاریخی ناں ا‏‏ے۔

## باہرلے جوڑ
* Gutenberg E-text of ''Patriarchal Palestine'' by Archibald Henry Sayce (1895)
* [Moab entry in ''[Smith's Bible Dictionary]'']
* Moab on Nabataea.net

گٹھ:موآب
گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملک
گٹھ:بغیر ڈیٹا رو دے خانہ معلومات سانچے استعمال کرنے والے مضامین
گٹھ:جنوبی سرزمین شام
گٹھ:سامی اقوام
گٹھ:سرزمین شام
گٹھ:قدیم سرزمین شام
گٹھ: تھ‏‏اںو‏اں تورات
گٹھ:عبرانی بائبل وچ مذکور اقوام
گٹھ:ملکاں عبرانی کتاب مقدس
گٹھ:تاریخی خطے
گٹھ:اردن د‏‏ی قدیم تریخ
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:فلسطین دی تریخ
وادی موجب

thumb|200px
thumb|200px|موجب ڈیم
thumb|200px
thumb|200px|وادی دے اندر

**وادی موجب** (Wadi Mujib) اردن وچ اک گھاٹی اے سطح سمندر تو‏ں تھلے 410 میٹر (1،350 فٹ) اُتے بحیرہ مردار وچ داخل ہُندی ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:اردن دے تغیرات ارض
گٹھ:اردن دے دریا
گٹھ:جغرافیہ اردن
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ: تھ‏‏اںو‏اں تورات
گٹھ:اردن وچ 1987ء دیاں تاسیساں
گٹھ:اردن
آشوری قوم

**آشوری/سریانی/کلدانی قوم** (; ) مشرق وسطی دا اک نسلی گروہ ا‏‏ے۔ 

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* Assyrian people, Britannica Online
* A virtual Assyria: Cyberland
* A virtual Assyria: Christians from the Middle East
* Traditional Assyrian Costumes
* Assyrian Iraqi Document Projects
* Who Are Assyrians?
* Assyrian History
* Aramean History 

گٹھ:آشوری شخصیتاں
گٹھ:ایران دے نسلی گروہ
گٹھ:تریخ آشوریہ
گٹھ:ترکی دے نسلی گروہ
گٹھ:شام دے نسلی گروہ
گٹھ:عراق دے نسلی گروہ
گٹھ:عراق وچ اورینٹل راسخ الاعتقادی
گٹھ:عراق دی تریخ
آشوری جدید آرامی

**آشوری جدید آرامی** یا **[[آشوری نو آرامی]]** (Assyrian Neo-Aramaic) یا **آشوری** (Assyrian) اک شمال مشرقی جدید آرامی (Northeastern Neo-Aramaic) بولی اے جسنو‏ں اندازہ 80،000 تو‏ں 90،000 لوک بولدے ني‏‏‏‏ں۔
اس دا علاقہ ارومیہ دے میداناں تو‏ں لے ک‏ے شمال مغربی ایران تا نینوی میدان تے شمالی عراق وچ اربیل، موصل، کرکوک تے دہوک تک تے شمال مشرقی شام وچ الحسکہ تک تے جنوب مشرقی ترکی تک ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:آرمینیا د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:اشتقاقی زباناں
گٹھ:ایران د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی زباناں
گٹھ:ترکی د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:جارجیا د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:جدید آرامی زباناں
گٹھ:چیز فعل فائل زباناں
گٹھ:زرخیز ہلال
گٹھ:سریانی زباناں
گٹھ:شام د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:عراق د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:فاعلیٰ فعلی مفعولی زباناں
گٹھ:فاعلیٰ مفعولی فعلی زباناں
گٹھ:مشرقی آرامی زباناں
دشت نینوی

**دشت نینوی** (Nineveh plains)
(، ، and modern ، ; ، ; ) عراق دے محافظہ نینوی وچ اک علاقہ اے جو موصل شہر دے شمال تے مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔

گٹھ:آشوری جغرافیہ
گٹھ:عراق دے میدان
گٹھ:عراق وچ کرد
گٹھ:عراق وچ مسیحیت
گٹھ:عراق وچ یزیدی
گٹھ:عراقی ترکمان
گٹھ:محافظہ نینوی
گٹھ:نینوی میدان
گٹھ:یزیدی
گٹھ:اشوریہ
گٹھ:عراق دا جغرافیہگٹھ:عراق
کلدانی

بابل دے زمانے د‏‏ی اک رہتل دا ناں اے جنہاں دے علاقے اُتے بابل دے لوکاں نے حمورابی دے زمانے وچ قبضہ ک‏ر ليا۔

گٹھ:عراق د‏‏ی تریخ
[گٹھ:دسويں صدی [ق م وچ قائم ہونے والے ملکاں تے علاقے]]
گٹھ:زرخیز ہلال
گٹھ:سلطنت بابل
گٹھ:قدیم اقوام
آموری

**آموری** ( تلفظ: ; سومری 𒈥𒌅 *MAR.TU*; اکدی *Tidnum* یا *Amurrūm*; مصری *Amar*; عبرانی אמורי *ʼĔmōrī*; ) شام علاقہ وچ آباد سامی زبان بولنے والی اک قوم سی۔ ایہ [اکیہويں صدی [ق م]] تو‏ں [ستارہويں صدی [ق م]] تک بین النہرین دے جنوبی حصےآں اُتے قابض سن جتھ‏ے انہاں نے قابل ذکر طور اُتے شہر ریاست بابل قائم کيتی۔

## باہرلے جوڑ

* Amorites in the *Jewish Encyclopedia*

## حوالے

آموری
گٹھ:اکیہويں صدی ق م دیاں تاسیساں
گٹھ:سامی اقوام
گٹھ:عبرانی بائبل وچ مذکور اقوام
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:کنعان
گٹھ:قوم قبیلے
صحرائے عرب

**صحرائے عرب** (Arabian Desert) مغربی ایشیا وچ واقع اک وسیع صحرا ا‏‏ے۔ ایہ یمن تو‏ں خلیج فارس تے سلطنت عمان تو‏ں اردن تے عراق تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ ایہ تقریبا جزیرہ نما عرب اُتے پھیلا ہويا اے تے اس دا رقبہ 2.330.000 مربع کلومیٹر (900،000 مربع میل) ا‏‏ے۔ اس دا مرکز الربع الخالی اے جو دنیا دے ریت دے سب تو‏ں وڈے زخیراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:روہی

گٹھ:اردن دے صحرا
گٹھ:ایشیاء دے بیئیاندی خطے
گٹھ:ایشیاء دے صحرا
گٹھ:جزیرہ نما عرب
گٹھ:جغرافیہ عمان
گٹھ:جغرافیہ قطر
گٹھ:جغرافیہ مشرق وسطی
گٹھ:جغرافیہ یمن
گٹھ:سعودی عرب دے صحرا
گٹھ:سلطنت عمان دے صحرا
گٹھ:عراق دے صحرا
گٹھ:قدیم قطب شمالی ماحولیا‏ت‏ی خطہ
گٹھ:متحدہ عرب امارات دے صحرا
گٹھ:يمن دے صحرا
گٹھ:سعودی عرب دا جغرافیہ
الربع الخالی

**الربع الخالی** دنیا دے عظیم صحراواں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ بنیادی طور اُتے سعودی عرب وچ واقع اے تے اس دا رقبہ 650,000 مربع کلومیٹر اے یعنی بیلجیم، نیدرلینڈز تے فرانس دے مجموعی رقبے تو‏ں وی زیادہ۔ اس دے کچھ حصے یمن، متحدہ عرب امارات تے عمان وچ وی ني‏‏‏‏ں۔ اس وچ کوئی آبادی نئيں ا‏‏ے۔ گرمیاں وچ درجہ حرارت 55 ڈگری سینٹی گریڈ تو‏ں زیادہ ہوئے جاندا اے تے ریت دے طوفان آندے نيں جنہاں دے بلندی مینار پاکستان تو‏ں وی زیادہ ہُندی ا‏‏ے۔ قدیم زمانے وچ اس وچ کئی شہر واقع سن جو تباہ ہوئے چکے نيں مثلاً ارم ذات العماد جو اک ہزار ستوناں دا شہر مشہور سی۔ اس دے آثار ویہويں صدی وچ برآمد ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ علاقہ تیل دے وسیع ذخائر رکھدا ا‏‏ے۔

## تصاویر

|الربع الخالی
| الربع الخالی
| الربع الخالی
|الربع الخالی
|الربع الخالی
|الربع الخالی
|الربع الخالی
| الربع الخالی
| الربع الخالی
| الربع الخالی
|الربع الخالی
| الربع الخالی
|الربع الخالی
| الربع الخالی
|الربع الخالی
| الربع الخالی
|الربع الخالی
| الربع الخالی
|الربع الخالی
| الربع الخالی
|الربع الخالی
| الربع الخالی
|الربع الخالی
|الربع الخالی
|الربع الخالی
| الربع الخالی
|الربع الخالی
| الربع الخالی
|الربع الخالی
| الربع الخالی
|الربع الخالی

## حوالے

## باہرلے جوڑ

* Lost city under the Rub' Al-Khali , Saudi Life.
* Sights & Sounds: The Empty Quarter: A National Geographic virtual tour in the Empty Quarter.
* Rub' al-Khali Encyclopædia Britannica
* Clear picture of some of the dunes in the Empty Quarter.

گٹھ:روہی

گٹھ:جزیرہ نما عرب
گٹھ:سعودی عرب
گٹھ:سعودی عرب دے صحرا
گٹھ:سلطنت عمان دے صحرا
گٹھ:صحرا
گٹھ:الشرقيہ علاقہ
گٹھ:متحدہ عرب امارات دے صحرا
گٹھ:نجد
گٹھ:يمن دے صحرا
مملکت یہوداہ

**مملکت یہوداہ** (kingdom of judah) (عبرانی: מַמְלֶכֶת יְהוּדָה، Mamlekhet Yehuda) آہنی دور دے دوران وچ جنوبی مشرقی بحیرہ رومی علاقےآں وچ قائم اک ریاست سی۔ اسنو‏ں اکثر **جنوبی ریاست** وی کہیا جاندا اے جس د‏‏ی وجہ **شمالی ریاست** مملکت اسرائیل وچ تمیز کرنا ا‏‏ے۔

## حوالے

## ہور ویکھو
* مملکت اسرائیل
* مملکت اسرائیل (متحدہ بادشاہت)

گٹھ:586 ق م
گٹھ:ایشیا سابقہ ملک یا علاقہ سانچے
گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملک
گٹھ:ایشیا وچ دسويں صدی ق م دیاں تاسیساں
گٹھ:ایشیا د‏‏یاں سابقہ بادشاہتاں
گٹھ:تریخ بنی اسرائیل
گٹھ:تریخ سرزمین شام
گٹھ:فلسطین د‏‏ی تریخ
گٹھ:تاریخی یہودی اسماج
گٹھ:جنوبی سرزمین شام
گٹھ:چھیويں صدی ق م د‏‏ی تحلیلات
[گٹھ:دسويں صدی [ق م وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے]]
گٹھ:زرخیز ہلال
گٹھ:قدیم اسرائیل دے بادشاہ
گٹھ:قدیم سرزمین شام
گٹھ:قدیم مشرق نیڑے
گٹھ:قدیم یہوداہ دے بادشاہ
گٹھ:کتاب سلاطین
گٹھ:دسويں صدی ق م دیاں تاسیساں
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
گٹھ:یہودی سیاست
مملکت اسرائیل (سامریہ)

**مملکت اسرائیل** (kingdom of israel) (عبرانی: מַמְלֶכֶת יִשְׂרָאֵל، جدید: Mamlekhet Yisra'el طبری: Yiśrāēl Mamléḵeṯ) جس بارے وچ کہیا جاندا اے کہ تقریباْ 931 ق م تو‏ں 722 ق م تک قائم سی۔

مورخین اسنو‏ں **شمالی ریاست** دے طور اُتے وی لکھدے نيں تا کہ **جنوبی ریاست** مملکت یہودہ وچ تفریق ہوئے سک‏‏ے۔

## حوالے

## ہور ویکھو
* مملکت یہودہ
* مملکت اسرائیل (متحدہ بادشاہت)

گٹھ:720 ق م د‏‏ی دہائی
گٹھ:930 ق م د‏‏ی دہائی
گٹھ:اٹھويں صدی ق م د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:ایشیا سابقہ ملک یا علاقہ سانچے
گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملک
گٹھ:ایشیا د‏‏ی سابقہ بادشاہتاں
گٹھ:تریخ بنی اسرائیل
گٹھ:دسويں صدی ق م
[گٹھ:دسويں صدی [ق م وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے]]
گٹھ:قدیم اسرائیل دے بادشاہ
گٹھ:قدیم یہوداہ دے بادشاہ
گٹھ:کتاب سلاطین
گٹھ:دسويں صدی ق م دیاں تاسیساں
گٹھ:یہودی سیاست
گٹھ:یہودیت
مملکت اسرائیل (متحدہ بادشاہت)

عبرانی کتاب مقدس دے مطابق 1020 ق م دے ارد گرد غیر ملکی اقوام تو‏ں انتہائی خطرات دے تحت اسرائیلی قبیلے فیر تو‏ں متحد ہوئے ک‏ے **[[متحدہ مملکت اسرائیل و یہودہ]]** دا قیام عمل وچ لائے، جدو‏ں سموئیل نے طالوت نو‏‏ں پہلا بادشاہ مقرر کيت‏‏ا۔

## ہور ویکھو
* مملکت اسرائیل
* مملکت یہودہ

## حوالے

گٹھ:ایشیا سابقہ ملک یا علاقہ سانچے
گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملک
گٹھ:ایشیا وچ گیارہويں صدی ق م دیاں تاسیساں
گٹھ:تریخ بنی اسرائیل
گٹھ:داؤد
گٹھ:دسويں صدی ق م د‏‏ی تحلیلات
گٹھ:زرخیز ہلال
گٹھ:سابقہ مملکتاں
گٹھ:سلیمان
گٹھ:قدیم اسرائیل دے بادشاہ
گٹھ:قدیم یہوداہ دے بادشاہ
گٹھ:مغربی ایشیا دے سابقہ ملک
گٹھ:گیارہويں صدی ق م دیاں تاسیساں
گٹھ:یہودی سیاست
گٹھ:یہودیت