open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
خواجہ احمد یسوی دا مقبرہ

**خواجا احمد یساوی دا مقبرہ** () دکھنی قازقستان دے ترکستان شہر وچ اک  ادھورا مقبرہ  ہے۔ اسدی اساری دا کم 1389 وچ تیموری سلطنت دے بادشاہ تیمور ولوں ترک شاعر اتے صوفی   خواجہ احمد یسوی (1093&ndash;1166) دے اک چھوٹے جہے، 12ویں صدی دے مقبرے نوں تبدیل کر کے نواں بناؤن لئی شروع کروایا گیا سی۔
, । پر، اساری دا کم 1405 وچّ تیمور دی موت ہو جان کرکے بند کر دتا گیا سی۔
اس دے ادھورے ہون دے باو جود، مقبرہ سارے بہترین تیموری اساریاں وچوں اک ہے جو قایم رہِ گئیاں ہن۔ اس مقبرے دی سرجنا  عمارت سازی دے تیموری سٹائل دی شروعات منی جاندی ہے۔ تجرباتی ستھانگت پربندھ، ڈاٹ اتے گمبد اساری لئی نوینتاکاری آرکیٹیکچرل حلّ، اتے چمکیلیاں ٹائلاں ورت کے سجاوٹاں نے اس رچنا نوں  اس ولکھن کلا لئی پروٹوٹائیپ بنا دتا، جو کہ سارے سامراج وچّ اتے اس توں باہر دور دور تکّ پھیل گئی۔

ایہہ مذہبی عمارت اج وی وسطی ایشیا بھر وچوں وڈی گنتی وچّ عقیدت منداں لئی کھچّ بنی ہوئی ہے اتے قازق قومی پچھان دا پرتیک بن گئی ہے۔ اسنوں اک  قومی یادگار دے طور تے سمبھالیا گیا ہے، جدکہ یونیسکو نے اس نوں 2003 وچ عالمی ورثہ تھاں اعلان کر کے دیس دے پہلے پشتینی ٹکانے دے طور تے مانتا دتی ہے۔ 

## تھاں ٹکانہ
خواجہ احمد یسوی دا مقبرہ دکھنی قازقستان دے اجوکے شہر ترکستان (پرانا ناں حضرت ترکستان) دے اتلے-چڑھدے  حصے وچ واقع ہے۔ اوٹھ قافلیاں راہیں وپار دا ایہہ مرکز پچھلے زمانے وچّ خازریت دے طور تے، اتے بعد وچّ یاسی دے طور تے جانیا جاندا رہا ہے۔ ایہہ سنرچنا اک اتہاسک قلعے دے احاطے دے اندر ہے، جو کہ ہن اک  آثار قدیمہ دی تھاں ہے۔

مقبریاں، مسجداں اتے حماماں ورگے پرانے سنرچناواں دے کھنڈر ہی آثار قدیمہ دی خاصیت ہندے ہن۔ خوجا احمد یساوی دے مقبرے اتر ولّ، 1970ویاں وچّ قلعے دی کندھ دا اک دوبارہ بنیا حصہ اج دے شہر دے پھیلاؤ نوں تریخی حصے نالوں  وکھ کردا ہے۔

## معمار
 
thumb
مسجد و مقبره خواجه احمد یسوی دا اصلی معمار خواجہ حسن شیرازی ناں دا اک ایرانی سی 

## حوالے

گٹھ:قازقستان وچ عالمی وراثتی ٹکانے
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گٹھ:عمارتاں
قزل قم

[thumb|200px|[ازبکستان وچ قزل قم وچّ اک بستی توں نکلدی سڑک]]
[thumb|200px|خلاء توں قزل قم - تصویر دے موکز وچّ نیچے دی طرف - سجے [کیسپیئن سمندر ہے اتے اس توں ذرا کھبے بوہتا سکیا ہویا ارل سمندر، قزل قم دو دریاواںدیاں ریکھاواں (آمو دریااتے سر دریا) دے وچلا علاقہ ہے]]
thumb|200px|قزل قم وچّ ریت دا ٹلا
**قزل قوم ماروتھل** (ازبیک: Qizilqum; کزاخ: Қызылқұм; انگریزی: Kyzyl Kum) وسطی ایشیا وچّ واقع اک ریگستان ہے۔ اسدا رقبہ2,98,000 مربع کلومیٹر (1,15,000 مربع میل) ہے تے ایہہ دنیا دا 11واں سبھ توں بڑا ریگستان ہے۔ ایہہ آمو دریا اتے سر دریا دے وچکارلے دوآب وچّ واقع ہے۔ اسدا بوہتا حصہ قازقستان اتے ازبکستان وچّ آؤندا ہے، حالانکہ اک چھوٹا حصہ ترکمانستان وچّ وی ہے۔ ترک بولیاں وچّ 'قزل قم' دا مطلب 'لال ریت' ہے اتے اس ریگستان دے ریتیاں وچّ ملے مواد بہت تھانواں وچّ اس نوں اک لالی دندے ہن۔ اس دے دکھن لہندے وچّ آمو دریا دے پار قراقم ریگستان ہے، جسدے نام دا مطلب 'کالی ریت' ہے۔

## جغرافیہ
قزل قم دا زیادہتر علاقہ سمندر پدھر توں لگپگ 300 میٹر (980 فٹّ) دی اچائی اتے واقع میدانی علاقہ ہے حالانکہ کجھ جگاواں تے اچاناں اتے نواناں وی ہن۔ زیادہتر جگھاواں اتے ریتیلے ٹلے ہن، جنہاں نوں لوکل بولی وچّ برچان جاں برخان کہندے ہن۔ اتلے لہندے وچّ سخت مٹی دیاں موٹیاں پرتاں ہن جنہاں نوں تاکیر کہندے ہن اتے جو کجھ-کجھ لون دے میدان ورگیاں ہن۔ قزل قم وچّ آبادی ندیاں اتے نخلستاناں دے کنڈھے ملدی ہے۔ گرمیاں وچّ درجہ حرارت بہت اچا جا سکدا ہے اتے آمو دریا دے کنڈھے دی کیرکی ناں دی  بستی وچّ جولائی 1983 وچّ 51.7 ڈگری سینٹیگریڈ (125.1 °F) دا درجہ حرارت ویکھیا گیا سی۔

## فیونا
ماروتھل فیونا وچّ شامل ہن روسی کچھو (*[[Testudo horsfieldii]]*)  اتے اک ودا کرلا جس نوں ٹرانسکیسپیئن جاں ماروتھل نگران (*[[Varanus griseus]]*) دے طور تے جانیا جاندا ہے، جس دی لمبائی 1.6 میٹر تکّ جا سکدی ہے۔ سیگا ہرن (*[[Saiga tatarica]]*) وی کدے-کدے ماروتھل دے اتلے  حصے ولوں ایدھر پرواس کر لیندا ہے۔

## معاشی حالت
قزل قم وچّ بہت سارے دھات ہن، جویں کہ سونا، یورینیئم، تانبہ، الومینیئم، چاندی، قدرتی گیس اتے  پٹرول۔ اتھے دی مرنتاؤ سونے دی کان بڑی مشہور ہے جو 1970 دے دہاکے وچّ شروع ہوئی سی۔ اتھے دا علاقہ بہت وڈا اتے خالی ہے اتے جگہ-جگہ اتے جھاڑیاں اتے جنگلی گھاہ ہن، اس لئی اتھے دے مقامی لوک مویشی پالن وچّ وی جٹے ہوئے ہن۔ نوائی، زرفشان  شہر اتے اچکدک شہر صنعت دے مکھ مرکز ہن۔

## ایہہ وی دیکھو
* آمو دریا
* قراقم ماروتھل
* قازقستان
* ازبکستان

## حوالے

گٹھ:صحرا
گٹھ:قازقستان دے ماروتھل
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گٹھ:صحراء
گٹھ:روہی
گٹھ:ریگستان
قراقم نہر

thumb|230px| ترکمانستان دے نقشے اتے کاراکم نہر ( Garagum Kanaly ) داوانوچّ آمو دریا توں شروع ہندی ویکھی جا سکدی ہے 
قراقم نہر ( روسی : Каракумский канал , کاراکمسکی کانال ؛ ترکمن بولی : Garagum kanaly , گاراگم کانالی ؛ انگریزی : Karakum canal  ) ترکمانستان وچّ واقع اک سنچائی دی نہر ہے جو آمو دریا توں پانی لے کے اسنوں قراقم صحرا دے پار لے جاندی ہے ۔ اسدی لمبائی 1 ، 375 کلومیٹر ہے اتے ایہہ دنیا دی سبھتوں لمبی آبپاشی نہراں وچوں اک ہے ۔ کاراکم نہر دا اساری کم سویت یونین دے زمانے وچّ سنّ 1954 وچّ شروع ہویا سی اتے 1988 وچّ ختم ہویا ۔ اسدے بناؤن توں بہت سی بنجر زمیناں اپجاؤ بنّ گئی اتے ترکمیناستان دے راجگڑھ اشک آباد وچّ پانی کیتی سوکھ ہو گئی ۔ 

## نہر توں ہوئی ہانِی
بدقسمتی نال قراقم نہر نوں بناؤن وچّ چنگی تکنیکاں دا استعمال نہیں کیتا گیا ۔ عامَ طور اتے موجودہ ویلے مکھ نہراں سیمینٹ دیاں بنیاں ہندیاں ہن تاںکِہ پانی ہیٹھاں اتے آسپاس دی دھرتی وچّ نہ چو جاوے ۔ اسدے بجائے قراقم نہر سدھے ریگستانی ریت وچّ کھودی ہوئی ہے اتے اسوچّ کوئی سیمینٹ دا استر نہیں لگا ۔ اس وجہ توں نہر دا لگبھگّ 50 ٪ پانی چو کر برباد ہو جاندا ہے ۔ اس توں نہر دے رسدے وچّ تالاب - جھیلاں بنّ گئیاں ہن جنہاں توں ہیٹھوں لون اتے آ جاندا ہے اتے زمین نوں کھارا کر دندا ہے ، جو ونسپتیاں - فصلاں لئی خراب ہے ۔ اسدے علاوہ آمو دریا توں پانی لین نال آمو وچّ اگے آؤن والا ارل سمندر اس پانی توں ونچھت رہِ جاندا ہے ۔ ارل سمندر سکّ رہا ہے اتے ہن اک بہت ہی بھیانک ماحول داعلاقہ بن گیا ہے ، جس وچّ اس نہر دا بہت ہتھ ہے ۔ 

## اہم شہر]]
*اشک آباد
*برکت (شہر)
*سردار (شہر)

## ایہ وی ویکھو
*قراقم صحرا 
*آمو دریا 
*ارل سمندر 
*ترکمانستان 

## حوالے

گٹھ:ترکمانستان
گٹھ:وسطی ایشیا
چڑیاں مکاؤ مہم

** چار پیسٹ مہم** (چینی:打麻雀运动، انگریزی:Four Pests Campaign) اک مہم سی جو چین دے انقلابی لیڈر ماؤ زے تنگ دے دور وچّ فصلاں خراب کرن والے چڑیاں، چوہیاں، مکھیاں اتے کیڑیاں دے خلاف چار سالہ جنگ سی۔ ایہہ عامَ طور تے **اک چڑی مارو مہم** (چینی:消灭麻雀运动، انگریزی:Kill a Sparrow Campaign) دے نام نال جانی جاندی ہے۔ چینی حاکماں دے حکم نال 1958 توں 1962 تکّ چار پیسٹ مہم نامی مہم چلائی گئی جس دا مقصد مچھر، مکھی، چوہے اتے چڑیاں دیاں عامَ قسماں نوں جڑوں مٹا دینا سی۔

## مہم
چینی حاکماں دا خیال سی کہ ایہہ جانور چاول اتے ہور فصلاں نوں نقصان پہنچا رہے سن لہٰذا ایہناں دے خاتمے لئی ملک بھر وچّ مہم شروع کر دتی گئی۔

اس مہم دے دوران لوکاں نے اوہناں جانوراں دا ہر جگہ پچھا کیتا اتے حالانکہ چڑی دا اس مہم دا نشانہ بننا اک حیرانی والی گلّ سی لیکن بدقسمتی نال اس پرندے نوں وی تقریباً خاتمے دے قریب پہنچا دتا گیا۔ لوکاں نے چڑیاں دے آلھنے تباہ کر دتے، اوہناں دے انڈے توڑ دتے، اوہناں دے بچے مار دتے اتے جتھے وی کوئی چڑیاں دانہ-دنکا چگن دی کوشش کردیاں برتن اتے ٹین دے ڈبے وجا کے اوہناں نوں اڑا دتا جاندا۔ اس مہم دا نتیجہ ایہہ ہویا کہ پورے ملک وچّ چڑیاں دا نامو نشان ختم ہو گیا۔ اس ظلم دا نتیجہ ایہہ نکلیا کہ چین وچّ قحط پے گیا۔

## نتیجے
چڑیاں دے سکیم بند خاتمے نے ماحول دا توازن وگاڑ دتا، اتے پنچھیاں دے خاتمے نال فصلاں-کھان والے کیڑیاں دی گنتی بے حدّ ودھ گئی سی۔ نتیجہ ایہہ ہویا کہ چین وچّ چاول دی فصل تباہی دے کنڈھے تے پہنچ گئی جدکہ باقی فصلاں نوں ٹڈّی نے بے پناہ نقصان پہنچایا اتے پورے ملک وچّ قحط پے گیا۔ ماؤ نے چڑیاں مارنا بند کرن دے اتے اسدی تھاں کھٹمل مارن دے حکم دتے۔ پر ادوں تکّ بہت دیر ہو چکی سی۔ قحط تقریباً دو کروڑ لوکاں دی موت دا سببّ بنیا۔ 

## حوالے

گٹھ:ماحول
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گٹھ:چین
چین وچ ہندو دھرم

**چین وچّ ہندو دھرم** دا دی پالنا بہت ہی گھٹّ چینی شہریاں ولوں کیتی جاندی ہے۔ اجوکے چینی مکھ دھارا وچّ ہندو دھرم  بوہت ہی محدود  ہے، پر پرانے سروتاں توں پتہ چلدا ہے کہ وچکارلے ویلےآں چین دیاں وکھ-وکھریاں صوبےاں وچّ ہندو دھرم موجود سی۔ چین دے اپنے اتہاس توں زیادہ بدھ دھرم دے ودھاء توں پورے دیس وچّ ہندو اثر گھٹّ ہویا۔ بھارت دیاں ویدک ویلے  توں چلیاں آ رہیاں اصلی پرمپراواں چین وچّ بہت مقبول ہن، جویں کہ یوگا اتے دھیان۔ 

ہندو بھائی چارا خاص روپ توں ائوولے اتے منیگرام دے تمل وپاری منڈلی دے زریعے توں، اک وار وچکارلے ویلےآں دکھن چین وچّ عزت والا ہویا۔ اسدا پرمان دکھن-چڑھدے چین دے کوانجو اتے فجیان صوبے دے کائی-یُ-آن مندر ورگے ستھاناں توں مل رہے ہندو روپانکناں اتے مندراں توں ملدا ہے ۔ ہانگ کانگ وچّ ہندو پرواسیاں دا چھوٹا بھائی چارا موجود ہے۔
## اتہاس
### پرانا ہندو اثر
پرانا چینی دھرم اتے ہندوازم اثرات دے کجھ اداہرن ہن، جنہاں وچّ آستکواد دے نال نال یوگا اتے ستوپ (چڑھدےایشیا وچّ ایہہ پگوڈا وچّ تبدیل ہوئے) وی شامل ہن۔ حالانکہ ، چین وچّ ہندو دھرم نوں کدے وی زیادہ لوک مقبولیت  حاصل نہیں ہوئی، اس توں الٹ بدھ دھرم اتے کنفیوشیانزم نوں زیادہ لوک مقبولیت حاصل ہوئی۔ اجیہے وچّ تبت دے کجھ حصے مخالف روپ سن۔ 

چین وچّ اک چھوٹا جیہا ہندو بھائی چارا سی، جو زیادہتر دکھن-چڑھدے چین وچّ واقع سی۔ تیرھویں صدی دے اخیر وچّ لکھے گئے تامل اتے چینی دو بولی  ستون چوانجو دے اک شو مندر دی باقیات توں ملے ہن۔ ایہناں نوں ممکنہ طور 'تے دو دکھن بھارتی سٹائل دے ہندو مندراں وچوں اک ہونا چاہیدا ہے۔ اسدی اساری پرانی بندرگاہ دے دکھن-چزھدے علاقے وچّ، جتھے پرانے ویلےوچّ ودیشی وپاریاں دا ودیشی انکلیو (enclave) واقع سی، اتھے ہویا ہووےگا ۔ 

چار سورگی راجیاں دی وچاردھارا مول طور 'تے دگپالاں توں پیدا ہوئی ہے۔ سن-وکونگ دی ہنمان وچّ نشٹھا سی، اجیہا کجھ ودوان حوالہ دندے ہن۔ سن-وکونگ چینی پراچین چرتر دے اک پاتر ہے۔

گٹھ:ہندو دھرم
گٹھ:چین
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
زینب سلبی

**زینب سلبی** (Zainab Salbi) اک لکھاری ، عورت حقاں لئی لڑن والی، سماجی کارکن، میڈیا حوالہ کار، انسانی ہمدرد اتے واشنگٹن ڈی سی وچّ قایم تنظیم عورتاں لئی عورت انٹرنیشنل دی بانی میمبر ہے۔

## شروعاتی سال
سلبی دا جنم 1969 نوں بغداد، عراق وچّ ہویا سی۔ اس دا پیؤ نے سابقہ عراقی صدر نوں صدام حسین دے نجی پائلٹ دے طور تے کم کیتا۔ اپنے پروار نال حسین دی نفسیاتی بدسلوکی دا پرتکھ تجربہ ہون کرکے، سلبی نے اپنا بالغ جیون دنیا بھر وچّ عورت تحریک نوں سمرپت کرن دا رستہ چنیا ہے۔
اوہ 19 سال دی عمر وچّ امریکہ چلی گئی۔ ایران عراق جنگ دے سلبی دے تجربے نے دنیا بھر وچ جنگ دوران عورتاں دی حالت لئی اوہ حساس ہوئی۔ اس نے جنگ دے دوران عورتاں دے خلاف بلاتکار اتے تشدد دے ہور روپاں دی ورتو بارے ویاپک پدھر تے لکھیا اتے گلّ کیتی ہے۔ اس دا کم * دا اوپراہ ونفرے شو* اتے *[[واشنگٹن پوسٹ]]* وچّ ستّ وار دے سمیت پرمکھ میڈیا آؤٹلیٹاں وچ بہت اہمیت نال شائع ہویا ہے۔  1995 وچّ راشٹرپتی بل کلنٹن نے سلبی نوں بوسنیا وچّ منکھتا اسدے کم لئی وائیٹ ہاؤس وکھے سنمانت کیتا۔

سلبی نے جارج میسن یونیورسٹی توں سوشیالوجی اتے وومنز سٹڈیز وچّ بی اے کیتی اتے لندن سکول آف اکنامکس توں ڈیولپمنٹ سٹڈیز وچّ ماسٹرز دی ڈگری حاصل کیتی۔

## انسانیت لئی کم
1990ویاں دے شروع وچّ، نوَ-ویاہے زینب سلبی اتے اک فلسطینی-امریکی، امجد عطا اللہ نے سابقہ یوگوسلاویہ دیاں عورتاں دی مندی حالت نوں تہہ دلوں محسوس کیتا، جنہاں وچوں بہت ساریاں ہن بدنام بلاتکار اتے نظربندی کیمپاں وچّ رہن لئی مجبور کیتیاں گئیاں سن۔ اوہ مدد کرن لئی ولنٹیئراں وجوں کم کرنا چاہندے سی، پر کوئی تنظیمجو اس بے انصافی اتے گھور گناہ نوں مخاطب ہووے، لبھّ نہیں رہی سی۔

ہنیمون دی تھاں، زینب سلبی اتے امجد عطا اللہ نے اک تنظیم بنائی  جسنے  امریکہ وچلے سپانسراں اتے بوسنیا اتے ہرزیگووینا وچّ جنگ دیاں جھمبیاں عورتاں وچکار "بھین-بھین" دے کنیکشن دی شروعات کیتی۔ اس کم نوں وڈے اتساہ نال سواگت کیتا گیا سی؛ بلاتکار کیمپاں دی عورت سروائیور، جو جنگ دے دوران اپنا شوہر اتے بچے گوا چکی سی، نے کیہا، "مینوں تاں لگدا سی کہ دنیا سانوں بھلّ گئی ہے...."

## حوالے

گٹھ:عراقی شاعر
گٹھ:عراقی لکھاری
گٹھ:عراقی شخصیتاں
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گٹھ:1969ء دے جم
لندن سکول آف اکنامکس

**اکنامکس اتے سیاسیات دا لندن سکول** (غیررسمی طور تے مشہور لنڈن سکول آف اکنامکس جاں ایل ایس ای) لندن، برطانیہ وچّ واقع سماجی علوم وچّ خاص اک جنتک کھوج یونیورسٹی، اتے لندن دی فیڈرل یونیورسٹی دا اک کالج ہے۔

## حوالے

گٹھ:لندن سکول آف اکنامکسگٹھ:تعلیمی ادارےگٹھ:برطانیہ دے تعلیمی ادارےگٹھ:برطانیہ وچ تعلیم
گُولاگ

**گُولاگ جاں گُلاگ ** (روسی: гулаг) سوویت یونین دے اس سرکاری ادارے دا ناں سی جو سوویت جونین وچّ محنت-جیلاں چلاؤندا سی ۔ محنت-جیھاں وچّ بندیاں توں بھاری محنت کروائی جاندی سی اتے اکثر اوہناں نوں ہزاراں میل دور سائیبیریا دے برفانی علاقےآں وچّ بھیجیا جاندا سی۔ محنت-جیل اوہی سزا نظام ہے جسنوں پرانی ہندستانی قانونی بولی وچّ قید بامشقت اتے عام بولی وچّ پتھر توڑن دی سزا کیہا جاندا سی۔ گُولاگ وچّ دور-درانڈے دے علاقیاں وچّ اڈے بنے ہوئے سن جتھے بندی کم کردے سن۔ ایہہ قیدی چھوٹے-موٹے چوراں توں لے کے سوویت یونین دی سرکار دی مخلفت کرن والے سیاسی قیدی ہویا کردے سن اتے گُولاگ  نظام دی ورتوں  سیاسی مخالفت کُچلن لئی کئی دہاکیاں تکّ کیتی گئی۔ کجھ لوکاں نوں تاں سرکار دے خلاف چٹکلا سناؤن جاں کم توں کدے غیر-حاضر ہون دے پاروں توں وی گُولاگ بھیج دتا جاندا سی۔ اندازہ لایا جاندا ہے کہ سوویت یونین دے دور وچّ اس گُولاگاں وچّ کلّ لگبھگ 1.4 کروڑ لوکاں نوں بھیجیا گیا۔ دوسری جنگ عظیم دے دوران راشن گھٹّ پین  تے 5 لکھ اتے زیادہ قیدیاں نے ایہناں گُلاکاں وچّ اپنا دم توڑ دتا۔ منیا جاندا ہے کہ 1929-1953 دے ویلے وچّ گلاکاں وچّ 16 لکھ لوکاں دیاں موتاں ہوئیاں۔

## شبد دا اتہاس
گُولاگ  ناں روسی دے *گلاونوئے اُپراولینیئے اِسپراویتیلنو - ترُودووِخ لاگیریئی اِی کولونیئ* ( гла́вное управле́ние исправи́тельно - трудовы́х лагере́й и коло́ний ) دا اک پرکار دا محفف ہے ۔ ہولی-ہولی سوویت یونین دی پوری محنت-جیل نظام نوں گُولاگ  کیہا جان لگیا، حالانکہ ایہہ ادارہ 1960 وچّ بند کر دتا گیا اتے ہورناں ادارےآں نے اس دی جگہ لے لئی۔ ایلگزینڈر سولژنیتسن (جیون ویلہ: 1918-2008, 1970 وچّ ساہت لئی نوبل انعام جیتو)   سوویت لکھاری نوں اک گُولاگ  وچّ قید کرکے رکھیا گیا سی اتے ایہناں نے اسدا ذکر اپنی کتاب *گُولاگ  جزیرہ گروہ* (روسی: архипелаг гулаг, آرخپیلاگ گُولاگ  ؛ انگریزی: The gulag archipelago; د گلاگ آرکپلیگو) وچّ کیتا جو یورپ اتے امریکہ وچّ 1973 وچّ چھپی۔ اس وچّ اوہناں نے گُولاگ  سزا اڈےآں دا موازنہ سمندر وچّ بکھرے ہوئے جزیرےآں توں کیتی سی جتھے قیدیاں نوں نرواست کیتا جاندا سی۔ انگریزاں نے بھارت وچّ جویں انڈیمان جزیرے بھیج کے کالے پانی دی سزا دین دی شروعات کیتی سی، اسی طرحاں لکھاری نے اس کتاب وچّ گُولاگ  ناں اک چریرے دی کلپنا کیتی ہے۔ اس گتاب دی اشاعت دے بعد گُولاگ  شبد دنیا بھر وچّ مشہور ہو گیا۔

## حوالے

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گٹھ:سویت یونین
گٹھ:سویت ادارے
یاقوتی گاں

**یاقوتی گاں** (ساخا: Саха ынаҕа، *ساخااناگا*) اک پالتو جانور اے جیہنوں روس دے خودمختار لوکراج  یاکوتیا (ساخا) وچّ پالیا جاندا اے۔ ایہہ گاواں ودھیرے ٹھنڈ آسانی نال سہار لیندیاں نیں۔

## ویروا
یاقوتی گاں دی اچائی 110 تے 112 سینٹیمیٹر ہندی اے۔ ایہناں دا بھار 350 توں 400 کلوگرام تک ہندا اے۔ یاقوتی جھوٹے دی اچائی 115 توں 127 سینٹیمیٹر ہندی اے تے ایہناں دا بھار 500 توں 600 کلوگرام تکّ ہندا اے۔ ایہناں دیاں لتاں چھوٹیاں پر مضبوط ہندیاں نیں تے ایہناں دی چھاتی ڈونگھی پر تنگ ہندی اے۔ ایہدے گلے دے تھلّے لمکدا ماس پوری طرحاں وکست اے۔ ایہناں دا رنگ وکھ وکھ ہندا اے، کِسے دا کالا، کِسے دا لال یا کِسے دا دھبیاں والا۔

ایہناں دا وڈا ڈھڈّ تے لما پاچن راہ ایہناں نوں گھاہ پھوس تے پٹھے کھا کے گزارہ کرن وچّ کافی مدد کردا اے۔ ایہ گانواں یخ ٹھنڈے موسم نوں آسانی نال برداشت کر لیندیاں نیں۔ ایہدی اک مثال 2011 دی اے جیہدے آخری مہینیاں وچّ یاقوتی گانواں دا اک جھنڈ تائیگا جنگل وچ برفباری وچّ پھس گیا تے اس جھنڈ نے تنّ مہینے تکّ اس حالات دا سامنا کیتا جد کہ ادوں درجہ حرارت وی -40℃ اُتے پہنچ گیا سی۔ 

## ورتوں
یاقوتی گانواں نوں تنّ کماں لئی ورتیا جاندا اے، اک تاں اس کولوں ددھ حاصل کیتا جاندا اے، دوجا گوشت تے تیجا ایہنوں بھار واہک پسو وجوں ورتیا جاندا اے۔ 

اس توں سالانہ 1000 کلوگرام دی اوسط نال دودھ حاصل کیتا جاندا اے۔ یاقوتی گاواں دا ددھ کافی چنگا ہندا اے۔ ایہناں دے دودھ وچّ ایوریج 5.03% چربی تے ایوریج 4.69% پروٹین ہندے نیں۔

## اجوکی حالت
موجودہ ویلے تقریبن 1200 یاقوتی  گانواںنیں۔ ایہ سبھ روس دے ساخا لوکراج (یاقوتیا) وچّ نیں۔ ایہناں دی پرجنن کرن والی گنتی وچ 525 گانواں تے 28 جھوٹّے نیں، جد کہ باقی ڈیری والیاں گاواں ہی نیں۔ ایہدے سٹے وجوں غذا تے کھیتی باڑی ادارے نے یاقوتی گانواں نوں خطرے والیاں پرجاتیاں دی کیٹیگری وچ رکھیا اے۔

## باہرلے جوڑ
* جوہا کانتانین (2009): ″Article of the month – The Yakutian cattle: A cow of the permafrost.″  *GlobalDiv Newsletter*, 30 December 2009, issue no. 12, pp.&nbsp;3–6. Retrieved 30 June 2013.
* L.K. Ernst, N.G. Dmitriev (1989): ″Yakut (Yakutskii skot).″ In: N.G. Dmitriev, L.K. Ernst (eds.) (1989): ''Animal genetic resources of the USSR.'' FAO Animal Production and Health Paper 65. FAO Corporate Document Repository, Agriculture and Consumer Protection Department, Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). Pp.&nbsp;92–93. ISBN 92-5-102582-7. [ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/009/ah759e/ah759e.pdf Pdf-version] .
*  Food and Agriculture Organization of the United Nations / Domestic Animal Diversity Information System: ″Yakutskii Skot/Russian Federation.″ Retrieved 30 June 2013.
** Picture of a cow, a bull. Retrieved 30 June 2013.
* Sakha Information Technology Center (SITC) : "The Aboriginal Yakut Cattle."  W/out date. Retrieved 30 June 2013.
* Anu Osva: Yakutian cattle art project – In Siberian villages, photos. Retrieved 30 June 2013.

## حوالے

گٹھ:گانواں
گٹھ:جانور
ہلال لو

**حلال لوَ** (حلال جاں خالص) 2015 سال دی اک انٹرنیشنل لبنانی فلم ہے۔ اسدا لکھاری تے پروڈیرسر فولادکار ہن۔ فلم نوں پہلی وار دبئی انٹرنیشنل فلم فیسٹیول وچ دکھایا گیا سی اتے2016 وچّ سنڈانس فلم فیسٹیول وچ اسنوں اعزازیا  گیا سی۔

## کہانی
فلم چار لگھو-کہانیئاں نوں جوڑ کے بنای گی ہے اتے ہناں دے کردار اں نوں ک دوجے دی کہانی نوں متاثر کردے وی دکھایا گیا ہے۔ کجھ مسلم کردار جنہاں وچ مرد اتے عورت ہن، لگاتار چنتا دا شکار ہن اوہ کسے نہ کسے روپ وچ ویاہ پربندھ دی مخالفت کردے   رہے ہن۔ ویاہ پربندھ نوں دھرم اتے سماج کویں جکڑداہے، ہس فلم دا موضوع ہے۔ 

نواں ویاہیا جوڑا بتول اتے مختار لگاتار لڑدے رہندے ہن اتے مختار دے شکی سبھاء کارن بتول اسنوں طلاق دین دیاں دھمکیاں دندا رہندا ہے۔ اہناں دے گیاڈھ وچ رہندی اوتاہ ااپنے شوہر دی دوجے ویاہ دی خواہش توں پریشان ہے۔ اسنے دوجی بیوی لبھن دی ذمہ واری وی اسنوں دتی ہوی ہے۔ اہناں دی بیٹی سارا دن فیننٹسی دنیا وچ رہندی ہے اسنے پنچھیاں، مکھیاں تے انساناں بارے عجیب جہے وشواس اپنے من وچ گھڑے ہوے ہن  لبنا اک بھردی فیشن ڈزاینر ہے اتے اوہ اپنے شوہر توں طلاق لا کے ااپنے پہلے پریمی ابُو احمد نال ویاہ کروانا چاہندی ہے پر اس ویاہ دے راہ وچ دھرم   راہ دا روڑا بن جاندا ہے ۔

## کاسٹ
thumb|علی سموری اک فلم فیسٹیول وچ
*  دارین حمزے  - لبنا دے رول وچ
*  روڈرگ سلیمان  - ابُو احمد دے رول وچ
*  زینب خادرا  - بتول دے رول وچ
*  حسین مقدم  - مکھتار دے رول وچ
*  میرنا مورکازیل  - اوتاہ دے رول وچ
*  علی سموری  - سلیم دے رول وچ

## باہرلے جوڑ
* لوَ (2015)
* حلال لوَ IFFR

## حوالے

گٹھ:فلماں
گٹھ:ڈچ فلماں
گٹھ:لبنانی فلماں
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
ہزارگی

**ہزارگی** () افغانستان وچّ ہزارا لوکاں ولوں بولی جان والی فارسی زبان دی اک بولی ہے۔ ایہہ سبھ توں زیادہ وچکارلے افغانستان دے ہزاراجات علاقے وچّ بولی جاندی ہے۔ ہزارہ لوک اس زبان نوں عامَ طور اتے آزرگی** (<small></small>) بولدے ہن۔ ہزارگی بولن والیاں دی گنتی 18 توں 22 لکھ اندازا کیتی گئی ہے۔**

## حوالے

گٹھ:ایرانی بولیاں
گٹھ:فارسیگٹھ:افغانستان دیاں بولیاںگٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
کرغیز لوک

**کرغیز** وسطی ایشیا وچّ وسن والی اک ترک-بولی بولن والی قوم دا نام ہے۔ کرغیز لوک مکھ روپ توں کرغیزستان وچّ رہندے ہن حالانکہ کجھ کرغیز بھائیچارے اسدے گوانڈھی دیساں وچّ وی ملدے ہن، جویں کہ ازبکستان، چین , تاجکستان , افغانستان اتے روس۔ 
## ناں ماخذ تے قبائلی پچھوکڑ
ترک بولیاں وچّ کرغیز دا مطلب *چالھی* ہندا ہے ۔ منیا جاندا ہے کہ کرغیزیاں دے چالھی قبیلے سن، جس توں اوہناں دا ایہہ نام پیا ہے ۔ منیا جاندا ہے کہ پرانے ویلے وچّ کرغیز لوکاں دے پرکھے تووا اتے سائیبیریا دی یینسیی دریا دے کنڈے رہندے سن۔ کول ہی منگولیا اتے منچوریا وچّ وسن والے خوتانی لوکاں نے اس اتے وڈے حملے کیتے پر کرغیزیاں دے چالھی قبیلے ڈٹے رہے۔ سمیں دے نال اوہ پھیل کے وسطی ایشیا دے ہور علاقےآں وچّ پہنچے۔ منیا جاندا ہے کہ اجوکے کرغیز لوک اوہناں پرانے  یینسیئی کرغیز اتے وچکارلے ایشیا وچّ رہن والے ساکا، ہُن اتے ہور قبیلے دا رلا ملا ہن۔ 7ویں توں لے کے 12ویں صدی دے مسلمان اتے چینی سوتراں دے مطابق کرغیزاں دیاں اکھاں اکثر نیلیاں اتے ہریاں ہویا کردیاں سن اتے اوہناں دے وال (بال) اکثر لال ہویا کردے سن، پر ہن  اجیہا نہیں ہے، یعنی کہ اجوکے کرغیز اس پرانے قبیلے اتے ہور قبیلے دا رلا ہن۔
## اتہاس
یینسیئی علاقے توں پھیل کے کرغیز اج دے چین دے سنکیانگ دے ایغور علاقے دے وی مالک بن گئے۔ اس وڈے علاقے اتے اوہناں دا راج 200 سال تکّ رہا لیکن پھر منگول لوکاں دے دباء توں سنگھڑ کے صرف التائی اتے سائن پربتاں تکّ ہی محدود رہِ گئے۔ جدوں 13ویں صدی وچّ چنگیز خان دی منگول سلطنت اٹھی تاں اسدے پتر نے سنّ 1207 وچّ کرغیزستان اتے اسانی نال قبضہ کر لیا۔ پھر کرغیز لوک 14ویں صدی تکّ منگول سلطنت دا حصہ رہے۔ 18ویں صدی دے بعد اتھے روسی اثر ودھیا اتے سوویت یونین دے ادے توں بعد کرغیزستان اسدا حصہ بن گیا۔ 20ویں صدی دے انت وچّ سوویت یونین کھلر گیا اتے کرغیزستان اک آزاد ملک  بن گیا۔

## حوالے

گٹھ:ترک قبیلے
گٹھ:لوک
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:کرغیزستان
گٹھ:ایشیائی لوک
گٹھ:ترکستان
گٹھ:ترک لوک
گٹھ:وسطی ایشیا
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
ہزاراجات

**ہزاراجات** (فارسی: , انگریزی: Hazarajat, ہزارگی: ), جس نوں **[[ہزارستان]]** وی کیہا جاندا ہے، ہزارہ لوکاں دا گھبلے افغانستان وچّ واقع وطن  ہے۔
ایہہ ہندو کش پربتاں دے لہندے حصے وچّ کوہِ بابا لڑی وچّ پسریا ہے۔ شمال وچّ بامیان وادی ، دکھن وچّ ہلمند دریا، لہندے وچّ فیروز کوہ پہاڑ اتے چڑھدے وچّ انئی درہ اسدیاں سرحداں منیاں جاندیاں ہن۔ پشتون قبیلیاں ولوں حملیاں دے کارن اسدیاں سرحداں سمیں-سمیں بدلدیاں رہیاں ہن۔بغلان، بامیان، دائیکندی صوبے لگپگّ پورے-دے-پورے ہزاراجات وچّ آؤندے ہن، جدوں کہ ہیلمند، غزنی، غور، اؤروزگان، پروان، سمنگان، سر اے پول اتے میدان وردکّ صوبےآں دے وڈے حصے وی اسدا حصہ منے جاندے ہن۔اس علاقے نوں *پروپامیزن* وی کہندے ہن۔ ہزاراجات نام پہلی وار 16ویں صدی وچّ مغل بادشاہ بابر دے لکھے بابر نامہ وچّ آیا ہے۔ مشہور سیاحابن بطوطہ 1333 وچ افغانستان پہنچیا،  اس نے دیس بھر دی یاترا کیتی پر کسے وی  تھاں دا نام ہزاراجات جاں ہزارہ لوک دے طور تے ریکارڈ نہیں کیتا۔ اس توں پہلاں دے سیاحاں، جغرافیہ داناں ،اتہاسکاراں، مہمباز جنگجوآں جاں حملہ آوراں نے وی اس نام دا ذکر نہیں کیتا۔

هزاراجات ( فارسی : هزاره جات، انگریزی : Hazarajat، هزارگي : آزره جات)، جسنو‏ں هزارستان وی کہیا جاندا اے، ہزارہ لوکاں د‏‏ی وسطی افغانستان وچ واقع وطن ا‏‏ے۔ ایہ ہندو كش پہاڑاں دے مغربی حصہ وچ کوہ بابا سیریز وچ وسیع ا‏‏ے۔ جواب وچ باميان دروي، جنوب وچ ہلمند دریا، مغرب وچ فروذكه پہاڑ تے مشرق وچ اني درہ اس د‏ی سرحداں منیاں جاندیاں نيں۔ پشتو قبیلےآں د‏‏ی طرف تو‏ں حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی سرحداں وقت - وقت اُتے بدلدی رہیاں نيں۔ باميان تے دايكدي صوبے تقریبا پورے - دے - پورے هذاراجات وچ آندے نيں، وردك صوبےآں دے وڈے حصے وی اس دا حصہ منے جاندے نيں۔

**ہزارستان** (ہزاراجات)  افغانستان دے مرکزی ہالینڈ وچ اک وسیع پہاڑی علاقہ اے، ہزارہ لوکاں د‏‏ی تاریخی تصفیہ۔ افغانستان دے موجودہ ڈویژن کو، صوبےآں نو‏‏ں بامیان، دایکندی، غزنی، غور، بغلان، اروزگان، پروان، سمنگان، میدان وردکّ، ہلمند تے مرکزی افغانستان دے ہور حصےآں وچ ہزارستان وی شامل ا‏‏ے۔

 

## اتہاس

اس علاقے نوں صفاری راج ولوں اسلامی بناؤن اتے اپنے سامراج دا حصہ بناؤن توں پہلاں لڑیوار ہخامنشی سلطنت، سلوکی سلطنت، موریا سلطنت، کشان سلطنت، اتے ہپھتھالی لوکاں نے اس اتے راج کیتا۔ دلی سلطنت دا حصہ بنن توں پہلاں سامانی سلطنت، پھر غزنوی سلطنت اتے غوری سلطنت  دے تحت رہا۔ 13ویں صدی وچّ اس تے چنگیز خان اتے اس دی منگول فوج نے حملہ کیتا۔ بعد وچ ایہہ ترتیب وار تیموری سلطنت، مغل سلطنت اتے درانی سلطنت دا حصہ بن گیا۔

جد سکندر اعظم شمال ولّ (ہن افغانستان) وچّ یاترا تے نکلیا، "اس دے اتہاسکار لکھدے ہن کہ سکندر نوں اس علاے وچّ بڑے عجیب لوک ٹکرے ہوراں نالوں ودھ جھگڑالو سن۔ کینٹ کورس ولوں  دتا ویروا کہ لوک کچے مٹی دے گھراں وچّ رہندے سن اج کوئی وی یاتری دیکھ سکدا ہے ۔
 
## مورتاں

|صوبہ باميان
فائل:Ghazni-Minaret.jpg|صوبہ غزنی
فائل:Ghor Province Afghanistan Jam Village.jpg|صوبہ غور
فائل:The Hazara people of Daykundi in September 20, 2009.jpg|

## ہور ویکھو
* ہزارہ لوک
* صوبہ باميان
* صوبہ غور
* صوبہ غزنی
* صوبہ دایکندی
*ہزارہ لوک
*ہزاراستان
*ہزارہ
*ہزارگی بولی
*ہزارہ چ فارسی

## حوالے
 

گٹھ:افغانستان
گٹھ:افغانستان دے خطے
گٹھ:جغرافیہ افغانستان
گٹھ:ہزارہ جات
گٹھ:ہزارہ شخصیتاں

گٹھ: ہزاراجات
گٹھ: ہزارا دی تریخ
گٹھ: افغانستان دے علاقے
گٹھ:افغانستان دا جغرافیہ
گٹھ:افغانستان دی تریخ
گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گٹھ:ہزارہ لوک
سغدی بولی

**سُغدی بولی جاں سوگدیائی بولی** اک چڑھدی ایرانی بولیاں  دا اک بولی ہے جو کہ سوگدیا  علاقے، اجوکے ازبکستان تے تاجکستان (: سمرقند؛ پرمکھ شہر: پنجکنت، فرغانہ، خجند اتے بخارہ)، وچّ بولی جاندی ہے۔ اس توں علاوہ پرانے چین وچّ سوگدیائی پراوسیاں کارن اتھے وی ایہہ بولی بولی جاندی ہے۔ سوگدیائی وچکارلی ایرانی بولیاں وچّ باختری، خوتانی ساکا، وچکارلی فارسی تے پارتھیائی سمیت اک پرمکھ بولی ہے۔ اس بولی وچّ وڈا ساہتی بھنڈار ہے۔ 

سوگدیائی بولی ایرانی بولیاں دے شمال-مشرقی پروار نال تعلق رکھدی ہے تے ایہہ Sprachbund نالوں جنیٹک ودھیرے لگدی ہے۔  اس بولی دے پرانے سنسکرن بارے کوئی پکے ثبوت نہیں ملدے لیکن پرانی فارسی وچّ لکھے شلالیکھاں وچّ سوگدیائی بولی ہون دے نشان ملدے ہن تے ایہہ ہخامنشی سلطنت (559-323 ق م) دے ویلے دے ہن۔ 

## اتہاس
تانگ چین دوران وشکارلے ایشیا دی شاہراہ ریشم دی مکھ بولی سوگدیا بولی سی تے اس سمیں اس بولی نے چینی بولی توں کئی شبد ادھار لے لئے سن۔ اٹھویں صدی دے شروعات وچّ سوگدیا واسیاں ولوں مسلم دیساں 'تے جت توں بعد اس بولی دا سیاسی اہمیت کافی ودھ گئی۔ 8ویں صدی دوران *استراشنا*، سُغددے دکھن وچّ واقع اک شہر، وچّ وی سوگدیائی بولی دے اک  لہجے یغنوبی بولی دے طور 'تے ڈویلپ ہوئی اتے 21ویں صدی دوران وی اسدی ہوند برقرار ہے۔ ایہہ یغنوبی لوکاں ولوں بولی جاندی ہے۔

## سوگدیائی لکھتاں دی کھوج
چین دے سنکیانگ صوبے وچّ سوگدیائی بولی وچّ لکھیاں پوتھیاں(کتاباں) لبھن نال اس بولی متعلق کھوج-کارج نوں کافی اتشاہ ملیا۔ رابرٹ گتھائیٹ (پہلا بودھی-سوگدیائی سکھیارتھی) اتے پال پیلیئٹ (جو کہ اس سمیں دنہوانگ وچّ وچر رہا سی اتے اسنوں سوگدیائی مواد لبھیا) نے سوگدیائی مواد، جو کہ پیلیئٹ نے کھوجی سی، متعلق کافی کھوج بین کیتی سی۔ گتھائیٹ نے پیلیئٹ ولوں لبھی سوگدیائی مواد آدھارت کافی لیکھ شائع کیتے پر پہلی جنگ عظیم سمیں اسدی موت ہو گئی۔ گوتھیئن دا سبھ توں مہان کم سوگدیائی بولی دی شبداولی لکھن دا سی جو کہ اسدی اچنچیت ہوئی موت کارن مکمل ہون توں رہِ گیا۔ پر بعد وچّ ایہہ کم ایمائیل بینوینیستے ولوں سرے چاڑھیا گیا۔

## گرائمر

### نانوَ

#### Light stems

#### Heavy stems

#### Contracted stems

### کریا

#### Present indicative

#### Imperfect indicative

## حوالے

گٹھ:وکیپیڈیا ایشیائی مہینہ 2016
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:ایرانی بولیاں
ہن لوک

**ہُون جاں ہُن ** پہلی صدی اتے 7ویں صدی دے وچکار چرھدے یورپ، قفقاز، اتے وسطی ایشیا وچ رہندے ٹپریواس لوک سن۔ اوہ پہلاں وولگا دریا دے چڑھدے  دے اک علاقے وچّ رہندے سن جو اس سمیں سیتھیا دا حصہ سی۔ پہلی وار ٹیسیٹس نے ہونوئی دے طور تے اوہناں دا ذکر کیتا سی۔ کہندے ہن 91 عیسوی  وچّ، ہون کیسپیئن سمندر دے نیڑے رہندے سی اتے لگپگ 150 عیسوی  نیڑے قفقاز وچ دکھن-چڑھدے ولّ ہجرت کر گئے سی۔ 370 عیسوی  تکّ، ہُناں نے، بھاویں تھوڑھے چر لئی ہی سہی ، یورپ وچّ اپنے سردار اٹیلا وی اگوائی وچ اک وڈی ہن سلطنت قایم کر لئی سی۔
## ہور ویکھو

*ہن سلطنت
*اٹیلا
## حوالے

گٹھ:ترک قبیلے
گٹھ:ترک لوک
گٹھ:لوک
گٹھ:پرانے نسلی گروہ
گٹھ:معدوم نسلی گروہ
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
رونن

**رونن** پرانے جاپان وچّ اجیہے سمورائی نوں کہندے سن جسدا اپنے راجا جاں مالک دے نال تعلق ختم ہو گیا ہووے، کیونکہ جاں تاں راجا ماریا گیا ہو جاں اسنے سمورائی نوں کسے وجہ توں سیوا-مکت کر دتا ہووے۔ 

پرانے جاپان وچ بادشاہاں تے لارڈز دی حفاظت لئی تربیت یافتہ سمورائے بطور محافظ تعینات کیتے جاندے سن۔ چین وچ شاؤلین ٹیمپل ورگے سینکڑے تھاں  اتے  انہاں  سمورائے دی کڑی تربیت ہندی سی ۔ سالہا سال دی مشق تے محنت دے بعد انہاں دی جسمانی صلاحیتاں دا ایہ عالم ہندا سی کہ اک سمورائے سو انساناں اتے بھاری ہندا سی ۔
جے کسے بادشاہ یا لارڈ اتے حملہ ہندا تے  سمورائے اسکدی حفاظت کرن وچ ناکام رہندے تاں اس وقت ھے رواج ھے مطابق انہاں سمورائے نوں ڈس اون کردتا جاندا سی یعنی پھر انہاں نوں کوئی بادشاہ یا لارڈ اپنے کول ملازمت نہیں دیندا سی ۔
ایہ لارڈ لیس سمورائے پھر ٹولیاں تے جتھےآں دی شکل وچ مسلح گروہ بنالیندے تے ارد گرد دیاں آبادیاں تے راہ چلدے قافلےآں اُتے حملے کرکے لٹ مار کردے ایسے لارڈ لیس سمورائے نوں RONIN دا لقب دتا گیا۔

سمورائی قدیم جاپان دے کھشتری ہندے سن جو نڈر، لڑائی وچّ کھنکھار، ہتھیاراں دی ورتوں وچّ اعلی اہلیت اتے مردے دم تکّ اپنے راجا توں وفاداری کرن والے منے جاندے سن۔ کسے وی سمورائی دا فرض سی کہ اوہ اپنے راجا توں پہلاں مرے۔ جیکر کوئی راجا ماریا جاندا تاں سمورائی دا فرض سی دے اسنوں مارن والیاں توں بدلہ لے لوے۔ جس سامرائی دا مالک مر چکیا ہووے جاں جنھے اسنوں کسے وجہ توں اپنی سیوا توں کڈھ دتا ہو، اسدی حالت بوہت شرم ناک منی جاندی سی اتے اسنوں پھر کدے کوئی راجا اپنی سیوا وچّ نہیں لیندا سی۔ اجیہے سمورائی نوں ہی رونن کہندے سن۔ رونن شہر توں شہر بھٹکدے سن۔ کیونکہ اوہ جانباز سن اتے لڑائی کرن وچّ نپن سن، اس لئی کئیاں جاپانی کتھاواں وچّ وکھایا جاندا ہے کہ کسے پنڈ جاں عورت اتے ظلم ہو رہا ہے اتے اک بہادر رونن آ کے اوہناں دی مدد کردا ہے۔ اجیہی کہانیاں وچّ کافی کشمکش وکھائی جاندی ہے کیونکہ اک پاسے تاں رونن دا آپ توں نفرت کرن تکّ دا گہرا دکھ ہندا ہے اتے دوجے پاسے اسدی بہادری اتے سوکھمتا ہندی ہے۔

باقی سمورائیاں وانگ رونن وی دو تلواراں رکھدے سن۔ اس توں علاوہ ایہناں کول ہور وی بہت قسم دے ہتھیار ہندے ہن۔ کئی رونن - جنہاں کول پیسے دی کمی ہووے - اوہ اک *بو* جاں *جو* جاں اک *یومی* رکھدے سن۔ زیادہ ہتھیار ہونا اس گلّ دی پچھان سن کہ اوہ کسے مارشل سکول دے طالب علم سن۔ 

## فلماں وچّ
رونن اُپر فلماں وی بن چکیاں نیں۔
*سینتالیس رونن
 
کئی جاپانی فلماں وچّ وی رونناں دے کردار دکھائے گئے ہن۔ اوہناں وچوں کجھ پرمکھ فلماں سیون سیمورائی، یوجمبو، سنجورو تے 47 رونن ہن۔
## ہور ویکھو
 
*سمورائی

## حوالے

گٹھ:جاپانی جنگجو
گٹھ:سمورائی
گٹھ:جاپان دی تریخ
گٹھ:جاپان
سمجھوتا ایکسپریس

**سمجھوتہ ایکسپریس** (ہندی: समझौता एक्सप्रेस,  ) جس نوں دوستی ایکسپریس وی کیہا جاندا ہے، ہفتے وچّ دو وار (منگلوار تے جمعرات) دلی توں لاہور تکّ چلن والی ریل-گڈی ہے۔ بھارت وچّ اس دا آخری سٹیشن اٹاری ہے۔ تھر ایکسپریس توں پہلاں دوہاں دیساں نوں پٹڑی نال جوڑن والا ایہہ اکلوتا زریعہ سی۔ ایہہ 22 جولائی 1976 نوں شروع ہوئی تے پہلا سفر امرتسر توں لاہور تکّ 42 کلومیٹر دا سی۔

## 2007 دھماکے
2007 سمجھوتہ ایکسپریس دھماکے
دوہاں دیساں وچّ امن قایم  کرن لئی چلن والی اس ریل-گڈی وچّ 19 فروری 2007 نوں پانیپت دے نیڑے دیوانہ سٹیشن نیڑے ہوئے لڑیوار دھماکیاں وچّ 68 لوک (ودھیرے پاکستانی) مارے گئے۔ 

## حوالے

## باہرلے جوڑ
^ https://web.archive.org/web/20070223002409/http://www.hindustantimes.com/news/181_1931712,0008.htm
Jump up ^ Zee News - Passengers recount horror on blast-hit train

گٹھ:ریلوے
گٹھ:ریل گڈیاں
گٹھ:پاکستان ریلوے
مگدھ سلطنت

**مگدھ سلطنت**  پرانے  ہندستان دی اک بادشاہت سے جہڑی قدیم ہندستان دے سولاں مہا جنپداں وچوں اک سی۔ ایہہ گنگا دریا دے دکھن وچ  بہار دا علاقے وچ سی۔ اس دا پہلا راجگڑھ راجگر سی۔
## حوالے

گٹھ:تریخ
گٹھ:ایشیا دی تریخگٹھ:پرانی تریخگٹھ:ہندستان دی تریخ
گٹھ:تریخ ہندستانگٹھ:برصغیر
گٹھ:بھارت دی تریخ
آرکٹک

**آرکٹک** ( جاں ) دھرتی(زمین) دے سبھ توں شمالی حصے وچّ واقع اک قطبی علاقہ ہے۔ اس وچّ وڈا سمندر آرکٹک اتے کینیڈا، روس، ڈنمارک (گرینلینڈ)، ناروے، امریکہ (الاسکا)، سویڈن، فنلینڈ اتے آئیسلینڈ دے حصے شامل ہن۔ آرکٹک علاقے وچّ اک وڈا برف نال ڈھکیا سمندر ہے جس دوآلے درختاں توں بغیر جمی ہوئی دھرتی ہے۔

## حوالے

گٹھ:علاقے
گٹھ:جغرافیہ
ہوتو لوک

**ہوتو** , جہنوں **اباہوتو** وی آکھیا جاندا ہے، وچکارلے افریقہ دا اک نسلی گروہ ہے۔ مکھ طور 'تے ایہہ لوک روانڈا، برونڈی اتے چڑھدے کانگو لوکراج وچّ رہندے ہن جتھے ایہہ تتسی اتے طوا لوکاں دے نال-نال آبادی دا اک پرمکھ حصہ ہن۔

## حوالے

گٹھ:لوک
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:افریقہ دے لوک
گٹھ:افریقہ
کالاش لوک

thumb|کالاش عورتاں
thumb|وادی کالاش وچّ ملی کرسی اتے بیٹھی اک عورت، لکڑی دی مورتی
**کالاش جاں کلاش** لوک ہندوکش پربت لڑی وچّ وسن والا اک لوک گروہ ہے۔ ایہہ لوک اتنے لہندے پاکستان وچ خیبر پختونخواہ دے چترال ضلعے وچّ رہندے ہن۔ ایہہ لوک اپنی کالاشہ بولی بولدے ہن۔ کالاش لوک اتے گوانڈھ وچّ رہن والے افغانستان دے نورستانی لوک اک ہی نسل دیاں دو شاخاواں ہن۔ نورستانی لوکاں نوں انیویں صدی دے انت وچّ افغانستان دے امیر عبدالر رحمٰن خان نے ہرا کے مسلمان بنایا سی جدوں کہ بہت سارے کالاش لوک اجے وی اپنے ہندو دھرم نال ملدے جلدے پرانے دھرم دے پیروکار ہن۔ ہن ایہناں دی آبادی محض 6,000 دے لگپگ ہے اتے کالاش لوک زیادہتر بمبوریت، رمبور اتے بریر نام دیاں تنّ وادیاں وچّ رہندے ہن اتے کالاش بولی وچّ اس علاقے نوں کالاش دیس کیہا جاندا ہے۔

## سبھیاچار

کالاش لوکاں دا سبھیاچار اپنے ارد-گرد دے لوکاں نالوں بالکل وکھ ہے۔ ایہہ کئی دیوی-دیوتےآں وچّ یعقین رکھدے ہن۔ کیونکہ بہت سارے کالاش لوکاں دا رنگ گورا ہے اتے ایہناں دیاں اکھاں اکثر نیلیاں-بھوریاں ہندیاں ہن، اس لئی ہندوستان وچّ انگریزی راج دے زمانے وچّ کئی لہندے اتہاسکاراں دا کہنا سی کہ ایہہ سکندر دیاں فوجاں وچّ شامل یونانیاں دی اولاد ہن، لیکن ہن  اسنوں اک جھوٹھ ہی منیا جاندا ہے۔ اوہناں دے دھرم نوں وی پہلاں پرانے یونانی دھرم ورگا منیا جاندا سی، لیکن ہن دے مطالعہ توں پتہ چلیا ہے دے ایہہ پرانے بھارتی اتے ہند - ایرانی دھرم دے کِتے زیادہ نیڑے ہن۔  
## کالاش بولی
کالاش بولی برصغیر دے اتلے لہندے حصے اتے افغانستان وچّ ملدیاں داردی بولیاں وچوں اک ہے اتے ہند ایرانی بولیاں دے چترال ذیلی گروہ  دی اک میمبر ہے۔ اجکلّ  صرف پنج کو ہزار لوک ایہہ بولی بولدے ورتدے ہن اتے یونیسکو نے اسنوں لوپ ہون دے گمبھیر خطرے دے وچلیاں بولیاں وچّ درج کیتا ہویا ہے۔

## حوالے

 

گٹھ:لوک
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:ہند یورپی قبیلے
گٹھ:چترال
گٹھ:ضلع چترال
اینوئیت لوک

**اینوئیت**(انوکتیتت: ᐃᓄᐃᑦ, انگریزی: Inuit) لوک الاسکا، گرینلینڈ، کینیڈا، امریکہ اتے روس دے بہت دور شمال وچّ واقع برفیلے آرکٹک علاقیاں وچّ رہندیاں کجھ انسانی گروہاں دا گروہی نام ہے۔ اینوئیتاں وچّ بہت سارے  مختلف  قبیلے  ہن لیکن ایہناں سبھناں وچّ آپسی سمانتاواں اتے تعلق ہن۔ اینوئت اک جمع صیغہ  شبد ہے اتے اک آدمی نوں انک کیہا جاندا ہے۔ پرانے ویلےآں وچّ اینوئت لوکاں نوں اسکیمو بلایا جاندا سی لیکن بہت سارے اینوئت لوک اسنوں تذلیلی شبد مندے ہن اس لئی ہن اس نسلی گروہ نوں عامَ طور تے اینوئت ہی کیہا جاندا ہے۔ اینوئت شبد دا مطلب لوک ہے۔

## حوالے

گٹھ:قوم قبیلے
گٹھ:لوک
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
تُتسی لوک

**تُتسی ** (; )، جاں **اباتُتسی**، وڈیاں جھیلاں(افریقہ) علاقے وچّ وسدا اک نسلی گروہ ہے۔ پرانے ویلےآں وچّ ایہناں نوں عامَ طور اتے **واتُتسی**، **واتُوسی**، جاں **واہوما** کر کے جانیا جاندا سی۔ ایہہ لوک بنیاروانڈا اتے بارونڈی لوکاں دا اک ذیلی گروہ ہن جو مکھ طور اتے روانڈا اتے برونڈی وچّ رہندے ہن پر کافی آبادی یوگینڈا، کانگو لوکراج اتے تنزانیا وچّ وی ملدی ہے۔

## حوالے

 
گٹھ:لوک
گٹھ:پرانے نسلی گروہ
گٹھ:معدوم نسلی گروہ
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:افریقہ دے لوک
گٹھ:افریقہ
شیرپا لوک

**شیرپا لوک** نیپال دے پہاڑی علاقے دا مکھ نسلی گروہ ہے۔ ایہہ زیادہتر اُچ ہمالیا وچّ رہندے ہن۔ 

شیرپا لوک زیادہتر نیپال دے چڑھدے علاقے وچّ رہندے ہن۔ ایہناں وچّ کجھ دور لہندے وچّ رولوالنگ وادی اتے ہیلابو علاقے وچّ رہندے ہن۔ تینگبوچے نیپال وچّ شیرپا لوکاں دا سبھ توں پرانا پنڈ ہے۔ اس توں علاوہ ایہہ تبت، بھوٹان اتے بھارت دے سکم اتے لہندے بنگال وچّ وی رہندے ہن۔

## حوالے

## باہری جوڑ

* Everything about himali Sherpa Culture 
* Tapting Sherpa Kyidug – a Sherpa community group in Kathmandu
* Sherpa dictionary 
* Gaiety of Spirit:  The Sherpas of Khumbu
گٹھ:لوک
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:ہند یورپی قبیلےگٹھ:نیپال دے لوکگٹھ:ایشیا دے لوکگٹھ:بھارت دے لوک
خولودیلنک پہاڑ

**خولودیلنک پہاڑ** ( or со́пка Холодильник
) چڑھدے روس] وچّ اک پہاڑ ہے، اتے ایہہ ولادیووستوک شہر دے علاقے وچلا سبھ توں اچا پہاڑ ہے۔ 

گٹھ:روس دا جغرافیہ
گٹھ:پہاڑ
جورجو آرمانی

**جورجیؤ آرمانی** (; جنم 11 جولائی 1934) اک اطالوی فیشن ڈزائینر ہے جو کہ مرداں دے کپڑے تیار کرن لئی خاص طور تے مشہور ہے۔ اسنے 1975 وچّ اپنی کمپنی آرمانی دی نیہہ رکھی اتے اوہ اٹلی دا سبھ توں مقبول فیشن ڈزائینر ہے۔ اسدی کلّ ملکیت $8.5 بلیئن ہے۔ وڈیاں ہستیاں لئی فیشن مہیا کرواؤن وچّ اسدا خاص حصہ ہے۔
thumb|ستمبر1997 وچّ لئی گئی جورجیؤ آرمانی دی تصویر

## حوالے

گٹھ:1934ء دے جم
گٹھ:اطالوی شخصیتاںگٹھ:اٹلی
آرمانی

**جورجیؤ آرمانی ایس.پی.اے.** () اک اطالوی فیشن ہاؤس ہے جو کپڑے، چمڑے دے پہناوے، جُتیاں، گھڑیاں، گہنے اتے شنگار دیاں شیواں بناؤندا اتے ویچدا ہے۔   سال* *2005 وچّ اسدی کلّ وکری $1.69 بلیئن سی۔آرمانی سبھ توں تیزی نال ودھن والا فیشن برانڈ ہے۔

## حوالے

گٹھ:اٹلی
گٹھ:فیشن
گٹھ:فیشن کمپنیاں
لاطینی لپی

200px|thumbnail|left|لاطینی لپی دا نمونہ
**لاطینی لپی** (Latin script) یا **رومن لپی**، کلاسکی لاطینی حروف اتے اس دے ودھا تے مشتمل دنیا دا اک لکھن نظام ہے۔ ایہہ لہندیاں تے وچکارلیاں یورپی بولیاں وچوں بوہتیاں نوں تے دنیا دے کئی ہور حصےآں دیاں وی کئی بولیاں نوں لکھن دے طریقے دے روپ وچ استعمال کیتی جاندی اے۔ لاطینی لپی کسے وی لکھتی نظام لئی اکھر دی سبھ توں وڈی گنتی لئی بنیاد اے۔ ایہ قومانتری فونیٹک اکھراں  (International Phonetic Alphabet) لئی وی مُڈھ اے۔ سبھ توں ودھ پرچلت 26 اکھر ISO (International Organization for Standardization) دی مول لاطینی حروف وچ موجود اکھر نیں۔

گٹھ:لپیاں
گٹھ:لپی
عبدالرحمان بیسواس

**عبدالر رحمٰن بسواس** (جنم 1926 عیسوی وچّ) بنگلہ دیش دا 11ویں صدر سی۔  اس دا صدارتی ویلہ 10 اکتوبر 1991 توں 9 اکتوبر 1996 تکّ رہا۔ اپریل 5,1991 توں ستمبر 25, 1991 تکّ اوہ بنگلہ دیش دی پارلیمنٹ دے پردھان رہے۔

## حوالے

گٹھ:1926ء دے جم
گٹھ:بنگلہ دیش دے صدر
گٹھ:بنگالی شخصیتاں
گٹھ:بنگلہ دیش
پارو آنند

**پارو آنند** بھارت دیاں چوٹی دیاں لکھاریاں وچوں اک ہے۔

## لیکھن
پارو مشکل حالات دا ساہمنا کر رہے بالغاں لئی لکھدی ہے۔ 

## پروگرام
پارو اپنی زرخیزیت نوں ودھاؤن لئی لٹریچر ان ایکشن نام دا پروگرام چلاؤندی ہے۔

## ناول
اسدا ناول 'نو گنس ایٹ مائی سنس پےیونرل' تشدد ولّ ودھ رہے اک بالغ دی کہانی ہے۔ اسنوں 'آئی بی بی وائی آنر لسٹ' 2006 وچ شامل کیتا گیا سی۔

اس ناول اُپر اک فلم بن چکی ہے اتے اسدا جرمن اتے سپینی بولیاں وچ ترجمہ ہو چکا ہے۔ 

پارو فوقی بال ساہت مرکز دی مکھی وی رہِ چکی ہے۔

## عالمی ریکارڈ
اوس نے 3,000 بچیاں دی مدد نال دنیا دا سبھ توں لمبا اخبار وی تیار کیتا ہے۔ ایہہ اک عالمی ریکارڈ ہے۔ 

## اعزاز
بچیاں لئی ساہت وچ پارو دے یوگدان دے لئی اوہناں نوں صدر ولوں وی اعزازیا گیا ہے۔

## حوالے

## باہری جوڑ
# http://paroanand.com/ 

گٹھ:لکھاریگٹھ:بھارتی لکھاری
گٹھ:ہندی لکھاریگٹھ:بھارتی شخصیتاں
ہو چی من

**ہو چی منہ** (ویتنامی: Hồ Chí Minh; 19 مئی 1890 - 2 ستمبر 1969) ویتنام دا صدر، عالمی شہرت یافتہ کمیونسٹ انقلابی آگوُ اتے مفکر سی۔ اوہ ویتنام جمہوری لوکراج (اتلا وئیتنام) د وزیر اعظم (1945-1955) اتے صدر (1945 - 1969) سی۔ 1945 وچّ ویتنام جمہوری لوکراج دی بنیاد رکھن والیاں وچّ اوہ موہری ہستی سی۔

## حوالے

گٹھ:ویتنامگٹھ:ویت نامگٹھ:ویتنامی شخصیتاں
گٹھ:انقلابی
جے للیتا

**جے للیتا جےَ رام**(24 فروری 1948- 5 دسمبر 2016), جس نوں **جے للیتا**، جاں **جیا** وی کیہا جاندا ہے، اک بھارتی سیاستدان اتے تامل ناڈو دی وزیر اعلی سی۔ اوہ 1991 توں 1996, 2001 وچّ، 2002 توں 2006 اتے 2011 توں 2014 دوران چار وار تملناڈو دی مکھ منتری رہی چکی سی۔ اس توں پہلاں2015 2016 اوہ اک اداکارہ سی۔ اسنے لگبھگ 140 فلماں وچّ کم کیتا۔ اسنے ایہہ فلماں تامل، تیلگو اتے کنڑ وچّ کیتیاں۔

## مڈھلا جیون
جےللیتا دا جنم 24 فروری 1948 نوں اک ائیر براہمن پروار وچّ، میسور ریاست (جو کہ ہن کرناٹک دا حصہ ہے) دے مانڈآ ضلعے دے پانڈوپورا تالک دے میلرکوٹ پنڈ وچّ ہویا سی۔ اسدا دادا اوس ویلے میسور ریاست وچّ، میسور دے مہاراجہ کرشنا راجا وادیار IV دا اک سرجن سن۔ صرف 2 سال دی عمر وچّ ہی اس دا پیؤ جےَ رام، اس نوں ماں ویداولی دے نال اکلا چھڈّ کے مر گیا۔ پیؤ دی موت دے بعد اوس دی ماں اس نوں لے کے بنگلور چلی آئی، جتھے اس  دے ماں پیؤ رہندے سن۔ بعد وچّ اس دی ماں نے تامل سنیما وچّ کم کرنا شروع کر دتا اتے اپنا فلمی نام شام رکھ لیا۔

## حوالے

گٹھ:تملناڈو دے مکھ منتری
گٹھ:تامل ناڈو
گٹھ:بھارتی شخصیتاں
گٹھ:ہندو شخصیتاں
گٹھ:2016ء دیاں موتاں
بھارت دیاں سرکاری بولیاں وچ بھارت دے ناں

بھارت وچّ مکھ طور ’تے دو طرحاں دیاں ٹبری بولیاں ہن: ہند آریائی بولیاں  اتے دراوڑ بولیاں۔ تقریباً 69&nbsp;% بھارتی لوک ہند-آریائی اتے 26&nbsp;% دراوڑ بولیاں بولدے ہن اتے تقریباً 5&nbsp;% لوک تبت برمی بولیاں بولدے ہن۔ آسٹرو ایشیائی بولیاں وی بھارت وچّ بولیاں جاندیاں ہن۔

ہندی بھارت دی قومی بولی ہے، جس نوں تقریباً 41&nbsp;% لوک بولدے ہن۔ انگریزی رابطہ بولی اتے سرکاری کماں لئی ورتی جاندی ہے۔ بھارتی آئین نے 21 ہور بولیاں نوں مانتا دتی ہے۔ جاں تاں ودھیرے لوک اوہناں بولیاں نوں بولدے ہن جاں اوہناں بولیاں دی اہمیت ودھیرے ہے۔

اتلے بھارت وچّ پنجابی، وشکارلے بھارت چھتیسگڑھی، بنگالی، گجراتی، مراٹھی، اڑیا اتے بہاری؛ جدکہ دکھنی بھارت وچّ کُنّڑ، تیلگو، تامل اتے ملیالم بولیاں بولیاں جاندیاں ہن۔ بھارت دیاں کلّ 23 کم کاجی بولیاں ہن۔

گٹھ:بھارت
مولانا محمد علی جوہر

thumb
**محمد علی جوہر** (10 دسمبر 1878 - 4 جنوری 1931) اک بھارتی مسلمان سیاست دان، کارکن، ودوان، صحافی اتے ​​شاعر سی، اتے تحریک خلافت دی آگوُ ہستی سی۔
اوہ انڈین نیشنل کانگرس دا پردھان بنن والا چھیواں مسلمان سی اتے ایہہ پردھانگی صرف کجھ مہینے لئی چلی۔ اوہ آل انڈیا مسلم لیگ دے بانیاں وچوں اک سی، اتے اوہ آل انڈیا مسلم لیگ دا پردھان وی رہا سی۔
## زندگی
اوہ رامپور، برطانوی ہند وچّ پیدا ہویا۔ اوہ مولانا شوکت علی اتے ڈوالفقار علی دا بھرا سی۔ دو سال دا ہی سی کہ پیؤ دا ندھن ہو گیا۔ ماں دھارمک گناں دا پنج سی، اس لئی اوہ بچپن توں ہی اسلامی سکھیا وچّ گہری رچی دا دھارنی سی۔ اسنے شروعاتی سکھیا رامپور اتے بریلی وچّ حاصل کیتی۔ اُچّ سکھیا لئی علیگڑھ چلے گیا اتے بی اے دا امتحان اس شاندار سفلتا نال پاس کیتا کہ الہٰ آباد یونیورسٹی وچّ اول رہا۔ آئی سی ایس آکسفورڈ یونیورسٹی وچوں کیتی۔ واپسی اتے ریاست رامپور اتے بڑودا دے راجاں وچّ نوکری کیتی لیکن چھیتی ہی نوکری توں دل بھر گیا۔ اتے کلکتے جاکے انگریزی اخبار کامریڈ جاری کیتا۔ مولانا دی شاندار لیکھنی اتے بدھی دی تیکھنتا دی بدولت نہ صرف بھارت سگوں باہرلے ملکاں وچّ وی کامریڈ وڈے شوق نال پڑھیا جاندا سی۔

## حوالے

گٹھ:بھارتی مسلمانگٹھ:مسلم شخصیتاں
گٹھ:انڈین نیشنل کانگرس دے پردھان
گٹھ:آل انڈیا مسلم لیگ دے پردھان
مولانا شوکت علی

**مولانا شوکت علی** اک بھارتی مسلمان وطن پرست اتے تحریک خلافت دے آگوُ سی۔ اوہ مولانا محمد علی جوہر دا بھرا سی۔
## مڈھلی زندگی

شوکت علی رامپور وچّ 1873 وچّ پیدا ہویا سی، جو اج بھارت دے اتر پردیش صوبے وچّ ہے۔ اوہ علیگڑھ مسلم یونیورسٹی توں پڑھیا سی۔ اوہ کرکٹ کھیڈن دا بہت شوقین سی، اتے یونیورسٹی دی ٹیم دا کپتان وی رہا۔ مہاتما گاندھی اسنوں سیاست وچّ لے کے آیا۔

اسنے اودھ دے متحدہ صوبے اتے آگرہ وچّ 1896 توں 1913 تکّ سول سرونٹ وجوں سیوا کیتی۔
## ایہہ وی ویکھو

* انڈین نیشنل کانگرس، آل انڈیا مسلم لیگ
* تحریک خلافت

گٹھ:بھارت دے آزادی کارکنگٹھ:بھارتی مسلمانگٹھ:مسلم شخصیتاں
علی گڑھ مسلم یونیورسٹی

**علیگڑھ مسلم یونیورسٹی** (**اے ایم یو**) (انگریزی: The Aligarh Muslim University) بھارت دیاں پرمکھ مرکزی یونیورسٹیاں وچوں اک ہے جو اتر پردیش  دے علیگڑھ ضلعے وچّ واقع ہے۔ علی گڑھ مسلمان یونیورسٹی اک آواسی تعلیمی ادارہ ہے۔ اسدی قیام 1875 وچّ سر سید احمد خان ولون کیتا گیا سی اتے 1920 وچّ ہندوسانی پارلیمنٹ دے اک ایکٹ دے زریعے نال مرکزی یونیورسٹی دا درجہ دتا گیا۔ کیمبرج یونیورسٹی دی طرز اتے برطانوی راج دے میلے بنایا گیا پہلا اُچّ سکھیا ادارہ سی۔ مول طور تے ایہہ مسلمان اینگلو اوریئینٹل کالج سی۔
 
علیگڑھ مسلمان یونیورسٹی وچّ تعلیم دیاں روایتی اتے جدید شاخاں وچّ 250 توں زیادہ کورس پڑھائے جاندے ہن۔

## نمایاں افراد

### سیاستدان و سرکاری شخصیات
* جاکِر حسین — بھارت کے سابق صدر۔
* لِیاقت علی خان — پاکستان کے پہلے وزیرِاعظم۔
* علی اشرف فاطمی — بھارت میں سابق وزیر مملکت برائے انسانی وسائل (۲۰۰۴–۲۰۰۹)۔
* ساہِب سنگھ ورما — بی جے پی رہنما، دہلی کے سابق وزیراعلیٰ اور سابق مرکزی وزیر برائے محنت و ملازمت۔
* محمد حامِد انصاری — بھارت کے سابق نائب صدر۔

### کھیل
* دھیان چند — ہاکی کے ممتاز کھلاڑی۔
* مُشتاق علی — سابق بھارتی کرکٹر اور کپتان۔
* لالا اَمَر ناتھ — سابق کرکٹر؛ موہندر اَمَر ناتھ کے والد۔

### دانشور، ماہرینِ تعلیم و سائنسدان
* ایرفان حبیب — تاریخ دان۔
* ایشوری پرساد — تاریخ دان۔
* پیارا سنگھ گل — طبیعیات کے ماہر۔

### فن و ثقافت
* کے آصف — مشہور ہدایت کار، فلم **مغلِ اعظم** کے ہدایت کار۔
* نَصیر الدین شاہ — فلمی اداکار۔
* انُبھَو سنہا — ہندی فلموں کے ہدایت کار۔
* دَلیپ تاہِل — فلمی اداکار۔
* شاد خان — ٹی وی اداکار۔
* جَیس چوہان — اداکار۔

### صحافت، ادبیات و شاعری
* ارفہ خانم شیروانی — صحافی (The Wire)۔
* بشارت پیر — شاعر۔
* حسرت موہانی — شاعر۔
* جبران الدین — صحافی (Zee Media)۔
* اسگر وجہات — ناول نگار و مصنف۔
* اسرار الحقِ مجاز — شاعر۔
* رومانہ ایسار خان — صحافی (ABP News)۔
* قَیفی آزادِمی — اردو شاعرہ۔
* راہِی ماسُوم رَزا — ادیب و کہانی نویس۔
* روِیندر جین — گیت کار، موسیقار اور گلوکار۔
* جَلیس شیروانی — شاعر و گیت نگار۔
* جاوید اختر — مشہور گیت نگار اور شاعر۔

زمرہ:یونیورسٹی کے معروف افراد
زمرہ:شخصیات (فہرستیں)

## حوالے

گٹھ:بھارت دیاں یونیورسٹیاں
گٹھ:بھارت وچ تعلیمگٹھ:بھارت دے تعلیمی ادارے
نور عنایت خان

**نور عنایت خان** (2 جنوری 1914 - 13 ستمبر 1944) اک ہندستانی مول دی برطانوی خفیہ جاسوس سی، جو دوجی وڈی لڑائی دے دوران متر دیساں لئی جاسوسی کردی سی۔ دوسری جنگ عظیم دوران عورت وائرلیسّ آپریٹر سی۔ نور اک سنگیتکار وی سی جاتک کتھاواں تے اس دی اک کتاب وی چھپی ہے۔ اوہ عدم تشدد وچ یعقین رکھدی سی اتے صوفی وچاراں دی وی سی۔ اس نوں گولی مارکے قتل کیتا گیا سی۔
## زندگی
نور عنایت خان دا جنم 2 جنوری 1914 نوں ماسکو وچّ ہویا سی۔ اس دا پورا نام نورالنساء عنایت خان سی۔ اوہ چار بھرا بھین سن، بھرا ولایت دا جنم 1916, ہدایت دا جنم 1917 اتے بھین خیرالنساء دا جنم 1919 وچّ ہویا سی۔ اس دا پیؤ ہندستانی مسلمان اتے ماں امینا بیگم (اورا مینا ریبیکر) اک نوَ مسلمان امریکی عورت سی۔ پیؤ حضرت عنایت خان اک صوفی منش انسان، عدم تشدد دا قایل اتے بھگتی سنگیت پریمی سی اتے اک چنگے نوابی مسلم پروار توں سی۔ اوہ18ویں صدی وچّ میسور ریاست دے حاکم ٹیپو سلطان دا پڑپوتا سی۔ اوہ ہندستان دے تصوف نوں لہندے دیساں وچّ پھیلاؤن لئی کم کر رہا اک مذہبی مبلغ سی، جو پروار دے نال پہلاں لندن اتے پھر پیرس جا وسیا سی۔ نور دیاں رچیاں وی اپنے پیؤ دے وانگوں لہندے دیساں وچّ اپنی کلا نوں اگے ودھاؤن دیاں سن۔ نور سنگیتکار وی سی اتے اس نوں بینا وجاؤن دا شوق سی۔ اتھے اس نے بچیاں لئی کہانیاں وی لکھیاں اتے جاتک کتھاواں بارے اس دی اک کتاب وی چھپی سی۔

## حوالے

گٹھ:مشہور زنانیاں
گٹھ:مشہور لوک
گٹھ:شخصیتاںگٹھ:مسلم شخصیتاںگٹھ:بھارتی مسلمان
خالصہ اخبار لہور

**خالصہ اخبار** (گرمکھی:ਖ਼ਾਲਸਾ_ਅਖ਼ਬਾਰ)، لاہور توں چھپن والا اک ہفتہ وار گرمکھی پنجابی اخبار سی اتے ادوں بنی اک سکھ سوسائٹی، خالصہ دیوان، لاہور: دا ترجمان سی۔ خالصہ دیوان، امرتسر نال مت-بھید کارن لاہور دھڑا وکھ ہو گیا اتے 11 اپریل 1886 نوں اس نے اپنا علیحدہ *خالصہ دیوان، لاہور* جری کر لیا)۔ ایہہ گرمکھی لپی وچّ پنجابی بولی وچّ لاہور توں چھپدا سی۔ ایہہ 1886 توں 1905 تکّ چھپدا رہا۔ ایہدی نیہہ اوریئینٹل کالج، لاہور وچّ پنجابی دے پروفیسر، بھائی گرمکھ سنگھ نے رکھی سی، جسنے لاہور وچّ خالصہ پریس وی لائی سی۔ جلد ہی ایہہ اخبار اک ودوان اتے شاعر،گیانی دتّ سنگھ نے اپنے ہتھ لے لیا سی
## حوالے

گٹھ:اخبارگٹھ:پنجابی اخبار
مئیتئی لپی

**مئیتئی لپی** مئیتئی بولی (منیپوری بولی) لئی ورتی جاندی تریخی  لپی ہے۔ منیپوری بھارت دے صوبے آسام دے نچلے علاقیاں اتے منیپور صوبے دے لوکاں ولوں بولی جان والی پرمکھ بولی ہے۔ منیپوری لپی 18ویں صدی تکّ منیپوری بولی لکھن لئی ایہہ لپی سی اتے پمہیبا راجے نے منیپوری لکھن لئی اس دی تھاں بنگالی لپی دی ورتوں کرن دا حکم دتا۔ 20ویں صدی دے انت توں اسنوں پھر تو استعمال وچّ لیکے آن لئی کجھ یتن کتے جا رہے ہن۔

## [[وئنجن]] تے [[سور]] اکھر

میئیتیئی جاں منیپوری لپی وچّ 15 وئنجن تے 3 سور اکھر ہندے ہے. استوں علاوہ 9 ہور اکھر جاں چنن وی موجود ہن۔ ہر اکھر دا نام جسم دے کسی حصے دے نام تے رکھے گئے ہیں۔

جداں *ک* اکھر دی دھنی *کوک* مطلب سر دے نام تے رکھی ہے۔

## لہجے

منیپوری دے کئی لہجے ہن۔ اس دے تنّ مکھ لہجے - منیپوری، لوئی، تے پنگل ہن۔
اداہرن:

## انک

## یونیکوڈ


Meetei Mayek



Meetei Mayek Extensions


## حوالے

گٹھ:لپی
گٹھ:لپیاں
گٹھ:بھارت دیاں بولیاں
گٹھ:منیپوری لپی
گل پناگ

**گل پناگ**؛ جنم **گلکیرت کور پناگ**، 3 جنوری 1979  ; بھارتی اداکارہ، ماڈل، سابقہ مس انڈیا  ہے۔
پناگ نے *دھوپ* 2003 فلم دے نال، بالیوڈ وچّ اپنا کیریئر شروع کیتا۔ اوہ عام آدمی پارٹی نال جڑی سیاستدان ہے۔

## حوالے

گٹھ:عام آدمی پارٹی دے سیاستدانگٹھ:بھارتی شخصیتاںگٹھ:اداکارہ
گٹھ:۱۹۷۹ دے جم
جزیرہ عبد الکلام

**جزیرہ عبد الکلام** (اُڑیا: ، ، )، پہلا ناں **ویلر جزیرہ** (اُڑیا: ، ، )، اوڑیسہ دے سمندری کنڈھے توں پرے اک جزیرہ ہے، جو کہ صوبے دے راجگڑھبھبنیشور توں تقریباً 150 کلومیٹر دور ہے۔ ایہہ جزیرہ پہلاں انگریزی لیفٹینینٹ ویلر دے ناں نال جانیا جاندا سی۔ 4 ستمبر 2015, نوں بھارتی مرحوم سائنسدان عبدالکلام نوں خراج عقیدت دین لئی اس دا ناں بدل دتا گیا۔
 

## حوالے

گٹھ:بھارت دا جغرافیہ
گٹھ:بھارت دے جزیرے
گٹھ:جزیرے
بنگالی لپی

**بنگالی لپی** (,  *بنگلا حرف*) بنگالی جاں بنگلا دا لکھن نظام ہے اتے دنیا دیاں سبھ توں ودھ ورتیاں جان والے  لکھن نظاماں وچوں چھویں نمبر دی لپی ہوئی۔ معمولی فرقاں نال ایہی آسامی لپی وجوں ورتی جاندی ہے۔

## [[سور]] اکھر

## ہور سور

## [[وئنجن]] اکھر

## شاہمکھی-بنگلا پرورتن

### انک (عدد)
 

## بنگلا اکٹھے اکھر
* স + ং + খ + ্ + য + া – সংখ্যা (सॉङ्ख्या)
* ক + ্ + ষ + ত + ্ + র + ি + য় – ক্ষত্রিয় (क्खॉत्रिय़ॉ)
* ত + ৃ + ষ + ্ + ণ + া – তৃষ্ণা
* আ + শ + ্ + চ + র + ্ + য – আশ্চর্য (आश्चॉर्जॉ)
* ন + ি + ক + ু + ঞ + ্ + জ – নিকুঞ্জ
* জ + ্ + ঞ + া + ন – জ্ঞান (ग्गान्)
* ব + ি + দ + ্ + য + ু + ৎ – বিদ্যুৎ
* ত + ী + ক + ্ + ষ + ্ + ণ - তীক্ষ্ণ
* ব + ৃ + ষ + ্ + ট + ি - বৃষ্টি (बृष्टि)
* চ + ন + ্ + দ + ্ + র + ক + া + ন + ্ + ত – চন্দ্রকান্ত
* স + ঞ + ্ + চ + ি + ত – সঞ্চিত
* স + ু + স + ্ + থ - সুস্থ
* ব + ি + স + ্ + ম + ি + ত – বিস্মিত
* স + ঞ + ্ + জ + য় – সঞ্জয়
* উ + ত + ্ + থ + ্ + া + ন – উত্থান
* উ + ত + ্ + ত + র + া – উত্তরা
* স + ৌ + ম + ্ + য – সৌম্য
* প + ্ + র + শ + ্ + ন + চ + ি + হ + ্ + ন – প্রশ্নচিহ্ন
* অ + প + র + া + হ + ্ + ণ - অপরাহ্ণ
* জ + ্ + য + ৈ + ষ + ্ + ঠ – জ্যৈষ্ঠ
* আ + ম + ন + ্ + ত + ্ + র + ণ – আমন্ত্রণ
* ভ + ্ + র + ূ + ক + ু + ট + ি – ভ্রূকুটি
* প + দ + ্ + ধ + ত + ি – পদ্ধতি
* স + ্ + ম + ৃ + ত + ি - স্মৃতি

## یونیکوڈ

بنگلا وچّ یونیکوڈ  U+0980 توں U+09FF تکّ ہے۔




## حوالے

 
گٹھ:لپیاں
گٹھ:لپی
گٹھ:بنگالی لپی
گٹھ:بھارت دیاں بولیاں
تبتی لپی

|left|thumb|300px|تبتی بدھ دھرم دا مول منتر: '''اوم منیپدمے ہم'''
**تبتی لپی** بھارتی مول دی براہمی پروار دی لپی اے۔ اس دی ورتوں تبتی بولی، لداخی بولی تے کدے کدے بلتی بولی نوں لکھݨ لئی کیتا جاندا اے۔

### سور اکھر (واول)

تبتی وچ سور اکھر دی ووستھا:

### [[وئنجن]] (صحیح حروف)

وئنجن تے اناں دی ووستھا:

### تبتی انک(عدد)

## تبتی دا یونیکوڈ
تبتی دا یونیکوڈ U+0F00 توں U+0FFF تکّ ہے۔

## حوالے

 

گٹھ:تبتی بولی
گٹھ:تبت
گٹھ:تبتی برمی بولیاں
گٹھ:چین دیاں بولیاں
گٹھ:لپیاں
لنڈا لپیاں

**لنڈا** یعݨی "بغیر پونچھ" والے اکھر ۔ لُنڈا اک پنجابی لفظ اے ۔ ایہدی ورتوں بھارت دیاں کچھ لپیاں لئی کیتی جاندی اے ۔
لنڈا لپیاں گھٹو گھٹ دس پراݨیاں لپیاں نیں ۔ ایہ پنجاب دے مہاجݨی کاروباراں لئی ورتیاں جاندیاں رہیاں سی تے عام طور تے ادبی مقصد لئی نہیں ورتیاں گئیاں ۔

گٹھ:لپی
گٹھ:لپیاں
ٹاکری لپی

ٹاکری لپی لپیاں دے براہمی پروار دی اک لپی ہے۔ ایہہ کشمیری بولی لکھن لئی ورتی جاندی شاردا لپی دے بہت نیڑے ہے۔

 
لپیاںگٹھ:لپی