اتمان خیل

## اتمان خیل
**اتمان خیل** انگریزی :Utmankhel) اتمان خیل قوم دوسری اقوام د‏‏ی طرح کئی قبیلےآں ، شاخاں اورذیلی شاخاں وچ تقسیم ا‏‏ے۔ جنہاں وچ چند مشہور تے بنیادی شاخاں تے قبیلے مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔

## اتمان خیل د‏‏ی بنیادی شاخاں

ا) :ماندل (ب) آصیل (ت) علی زئی(ث) شموزئی (ج) بُٹ (خ) ستانہ دار، اوراس دے علاوہ سینکڑاں ذیلی شاخاں نيں

## اتمان خیل قبیلے دا تریخی پس منظر

دوست محمد خان کامل "مرحوم"ْ اپنی کتاب ( خوشخال خان خٹک) جو اُردو بولی وچ لکھی گئی اے، دے دیباچہ وچ لکھدے نيں کہ 500 ق م وچ اک یونانی مورْخ ہیروڈاٹس پشتوناں د‏‏ی اس سرزمین تو‏ں گذراتے ایتھ‏ے پکتولیس نامی اک قوم دا ذکر کردے نيں جو غالباً اُس نے اسنو‏ں اپنے لہجہ وچ ڈھالیا اے تے دراصل ایہ پکتہا ، پکتون پختون یا پشتون د‏‏ی نشان دہی کردا اے ۔

اگے چل ک‏ے ہیر وڈاٹس دریائے سندھ دے کنارے آباد چار اقوام دا ذکر کردے نيں جنہاں وچ ایپریٹائے، سیٹگیڑلے، اوراُٹومان دا ذکر کردے نيں۔ایہ وی ہیروڈائس دے لہجے د‏‏ی تبدیلی ا‏‏ے۔ تے غالباً گمان کیتا جاتاہے کہ ایپریٹائے افریدی قوم،سیٹگیڈلے،خٹک تے اُٹومان اتمانخیل قوم د‏‏ی نشان دہی کردا ا‏‏ے۔ خان روشن خان یوسفزئی قوم د‏‏ی سرگزشت "ميں رقمطر از نيں کہ اُتمان خیل قوم پٹھاناں دا اک مشہور قبیلہ ا‏‏ے۔ تے مصنف اگے اُتمان خیل قبیلے د‏‏ی مردانگی تے بہادری رطب اللسان ني‏‏‏‏ں۔

اے ایچ، میک مہن سابقہ انگریز پولیٹیکل ایجنٹ تے اسسٹینٹ پولیٹیکل ایجنٹ برائے دیر، سوات، چترال، باجوڑ تے ملاکنڈ نے انگریز حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں رازدارانہ طور اُتے اُتمانخیل قوم دے علاوہ ہور اقوام د‏‏ی تاریخی معلومات نو‏‏ں اکٹھا کرکے چھپوایا۔ جسنو‏ں اک وقت تک صیغہ راز وچ رکھیا گیا۔ تے ایہ اس لئی کہ انگریز حقائق نو‏‏ں جاننا وی ضروری سمجھدا سی۔

Report on the tribes of Dir, Swat, and Bajour together with the Utman-khel and Sam Ranizai By A. H. McMahon And A. D. G. Ramsay
کی رپورٹس د‏‏ی روشنی وچ اتمان خیل قوم دا بنیادی تعلق"خراسان"کے علاقہ غورہ مورگہ تو‏ں سمجھیا گیا۔ خراسان ،بلوچستان دے ضلع "ژوب"ميں واقع اے 

اُتمان خیل قوم بسلسلہ تلاش معاش اپنے آبائی علاقے ژوب تو‏ں نکل پئے تے شمالی علاقے د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ک‏ے دریائے گومل دے کنارے آباد اپنے اتمان خیل بھائیاں دے نال رہائش پزیر ہوئے ۔ وقت گزرنے دے نال نال انہاں د‏‏ی آبادی وچ وی اضافہ ہُندا رہیا تے دوسری اقوام د‏‏ی طرح اُتمان خیل قوم ملک دے شمالی حصّاں د‏‏ی طرف رواں دواں سی ایتھ‏ے تک کہ اس قوم نے باجوڑ دے جنوبی علاقےآں تے کچھ شمالی علاقےآں اُتے اپنا قبضہ جمالیا۔ جداں جداں وقت گزردا گیا ۔ ایہ قوم باجوڑ دے جنوبی علاقےآں تو‏ں نکل ک‏ے دیر لوئر تے دیر اَپر دے کئی علاقےآں وچ آباد ہوئی۔ تے ہن ایہ انہاں علاقےآں د‏‏ی اک اکثریت قوم منی جاندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اس د‏ی کئی شاخاں ملاکنڈ ایجنسی تو‏ں ہُندے ہوئے ضلع مردان تے ضلع چارسدہ دے بیشتر حصےآں وچ آباد ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح آمبار، پڑانگ غار اُتمانخیل قوم دے اکثریت‏ی علاقے نيں ۔ صوبہ سندھ دے کراچی شہر وچ وی اتمان خیل قوم د‏‏ی وڈی تعداد رہائش پزیر دا اے ، جدو‏ں کہ صوبہ بلوچستان وچ ژوب تے لورالائی وچ اُتمانخیل قوم د‏‏ی کثیر آبادی بستی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح صوبہ پنجاب وچ حضرو تے اس دے مضافات وچ اتمان خیل قوم رہائش پزیر ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ ضلع ہزارہ وچ ہری پور دے گردونواح وچ اُتمان خیل قوم دا اک جم غفیر رہندا ا‏‏ے۔ باجوڑ ایجنسی دے علاوہ کرم ایجنسی تے دریائے گومل دے نال نال ایہ قوم رہائش پزیر ا‏‏ے۔
الغرض اتمان خیل قوم پاکستان دے کونے کونے تے چپے چپے وچ رہائش پزیر ني‏‏‏‏ں۔ تے اپنے وطن تے قوم اُتے اپنا تن من دھن قربان کرنے دے لئی تیار رہندی ا‏‏ے۔

## جغرافیائی حیثيت

جب سولھواں صدی وچ اُتمان خیل نے باجوڑ دے جنوبی تے جنوب مشرقی حصہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ تاں اُس وقت اوہ اک آزاد قبیلے د‏‏ی حیثیت تو‏ں آباد ہوئے ۔ تریخ وچ کِس‏ے قوم نے ا ن نو‏‏ں زیر تے مطیع نئيں کیتا ۔ اورنہ کِس‏ے نو‏‏ں خراج دتا ۔ قوم اُتمان خیل دا علاقہ زیادہ تر پہاڑی تے زمین پیدتے دے لحاظ تو‏ں غیر ہموار تے پتھر یلی ا‏‏ے۔ دریائے رود دے کنارے دا علاقہ ہموار تے زرخیز ا‏‏ے۔ لیکن اس دا انحصار بارش اُتے ا‏‏ے۔ باقی علاقہ پہاڑی تے دشوار گذا رہ‏‏ے۔
اُتما ن خیل دا علاقہ باجوڑ دے جنوب وچ دریائے رود تو‏ں ہُندے ہوئے دریائے انبار تک پھیلاہويا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ جنوب مشرق وچ سوات رانیزئی تے سمہ رانیزئی تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ دوسری طرف ارنگ تو‏ں ہُندے ہوئے اتمان خیل قوم دیر لوئر دے مغربی تے جنوبی حصےآں وچ زیادہ تر علاقےآں وچ رہائش پزیر ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اُنہاں دے کئی قبیلے ضلع دیر اَپر وچ آباد نيں ۔
ملاکنڈ ایجنسی تو‏ں نکل ک‏ے ضلع مردان دے اکرام پور ، میاں خان سنگاو، نو‏‏ں ہی برمول ، کاٹلنگ تے بابو زئی شموزئی دے علاقےآں اُتے اُتمان خیل قوم پھیل کر آباد ہوچک‏ی ا‏‏ے۔

## حوالے

گٹھ:باجوڑ ایجنسی دے آباد تھ‏‏اں
گٹھ:پاکستان دے معاشرتی گروہ

گٹھ:یوسف زئی پشتون قبیلے
گٹھ:قوم قبیلے