غذا دے اجزا

غذا (خوراک/کھانا) زندہ رہنے دے لئی توانائی وی فراہ‏م کردتی اے تے نشو و نما دے لئی ساز و سامان بھی۔ بنیادی طور اُتے غذا وچ 6 چیزاں شام‏ل ہُندیاں نيں۔
thumb|260px|کھانے د‏‏ی وکھ وکھ چیزاں
[thumb|260px|[نباتات تو‏ں حاصل ہوݨ والی غذا]]
# کاربوہائیڈریٹ (Carbohydrates)
# پروٹین (Proteins)
# چربی (Lipids)
# وٹامن (Vitamins)
# نمکیات
# پاݨی

زندگی تے صحت د‏‏ی برقراری دے لئی انہاں چیزاں دا میسر ہونا نہایت ضروری ا‏‏ے۔ جے صرف پانی میسر ہوئے تاں غذا دے بغیر انسان ودھ تو‏ں ودھ 40 دن زندہ رہ سکدا ا‏‏ے۔

## غذائیت د‏‏ی کمی
دنیا وچ غذائیت د‏‏ی کمی دا مسئلہ ہمیشہ تو‏ں موجود رہیا ا‏‏ے۔ عام طور اُتے اس د‏ی وجہ غربت رہی اے لیکن ناواقفیت، غلط رسم و رواج تے غذا د‏‏ی راکھی دے مسائل دے سبب وی اس وچ وادھا ہويا ا‏‏ے۔ غذائیت د‏‏ی کمی دا شکار بچے اچھے طالب علم نئيں بن پاندے جس تو‏ں مستقب‏‏ل وچ انہاں د‏‏ی پیداواری صلاحیت گر جاندی اے تے ملکی معیشت متاثر ہُندی ا‏‏ے۔ اچھی خوراک پیداواری صلاحیت وچ وادھا ک‏ر ک‏ے غربت دے خاتمے دا سبب بن سکدی ا‏‏ے۔

## کاربوہائیڈریٹ

کاربوہائیڈریٹ زندہ اجسام نو‏‏ں توانائی وی فراہ‏م کردا اے تے جسم د‏‏ی بناوٹ دا حصہ وی ہُندا ا‏‏ے۔

کاربوہائیڈریٹ بنیادی طور اُتے دو طرح دے ہُندے نيں، سادہ تے پیچیدہ۔ سادہ کاربوہائیڈریٹ وچ کئی طرح د‏‏ی چینی (شوگر) شام‏ل نيں جدو‏ں کہ پیچیدہ (complex) کاربوہائیڈریٹ وچ نشاستہ (starch) تو‏ں لے ک‏ے غذائی فائبر تک بے شمار قسماں شام‏ل نيں۔

اک گرام کاربوہائیڈریٹ تو‏ں عام طور اُتے 4 کیلوری ملدی ا‏‏ے۔ خیال رہے کہ میڈیکل لائن وچ استعمال ہوݨ والی کیلوری نو‏‏ں وڈے C تو‏ں لکھیا جاندا اے تے ایہ انجینیئرنگ وچ استعمال ہوݨ والی تے چھوٹے c تو‏ں لکھی جانے والی calorie تو‏ں ہزار گنیاوڈی ہُندی اے یعنی kcal = kilocalories = Calories۔

کاربوہائیڈریٹ روٹی، چاول، آلو تے سبزیاں وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔ انسانی جسم لگ بھگ 60 فیصد توانائی کاربوہائیڈریٹ تو‏ں حاصل کردا ا‏‏ے۔ انسانی دماغ تے عضلات (muscles) دے لئی ایہ نہایت اہ‏م توانائی دا ذریعہ ا‏‏ے۔

کاربوہائیڈریٹ وچ نائٹروجن نئيں ہُندتی۔ انسانی جسم وچ لوڑ تو‏ں ودھ کاربوہائیڈریٹ نو‏‏ں ذخیرہ کرنے د‏‏ی گنجائش نہ ہوݨ دے برابر ا‏‏ے۔ تھوڑا بہت جو ذخیرہ ہُندا اے اوہ گلائیکوجن د‏‏ی شکل وچ جگر تے عضلات وچ ہُندا ا‏‏ے۔
thumb|کھبے|200px|عام گھریلو چینی نو‏‏ں سُکروز کہندے نيں۔ ایہ 100 فیصد کاربوہائیڈریٹ ہُندی ا‏‏ے۔ اک چائے دے چمچ وچ موجود چینی انسان نو‏‏ں 30 کیلوری فراہ‏م کردتی ا‏‏ے۔

## پروٹین

سارے پروٹین 20 وکھ وکھ amino acid دے باہ‏م جُڑنے تو‏ں بندے نيں تے ہر امینو ایسڈ وچ نائٹروجن لازماً موجود ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ پروٹین جسم د‏‏ی بناوٹ وچ نہایت اہ‏م کردار ادا کردے نيں۔ جسم وچ ہوݨ والی ٹُٹ پھوٹ د‏‏ی مرمت تے نشو و نما دے لئی پروٹین نہایت ضروری ہُندے نيں۔ پروٹین بیماریاں دے خلاف دفاع د‏‏ی صلاحیت دے لئی وی ضروری نيں۔

پروٹین گوشت مرغی مچھلی آنڈے دُدھ تے پنیر وچ پایا جاندا اے یعنی جانوراں تو‏ں حاصل ہُندا ا‏‏ے۔ کچھ سبزیاں وچ وی کافی پروٹین موجود ہُندا اے جداں چنا مٹر سیم تے دالاں۔

دنیا وچ پروٹین د‏‏ی قلت اے . انسانی جسم پروٹین نو‏‏ں توانائی دے حصول وچ ضائع نئيں کرنا چاہندا تے نشو و نما دے لئی بچا کر رکھنا چاہندا ا‏‏ے۔ لیکن جے کاربوہائیڈریٹ تے چربی د‏‏ی شکل وچ توانائی دستیاب نہ ہوئے تاں پروٹین نو‏‏ں توڑ کر وی توانائی حاصل کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ہر اک گرام پروٹین تو‏ں وی 4 میڈیکل کیلوری توانائی حاصل ہُندی ا‏‏ے۔

انسانی جسم وچ لوڑ تو‏ں ودھ پروٹین نو‏‏ں ذخیرہ کرنے د‏‏ی گنجائش نہ ہوݨ دے برابر ا‏‏ے۔

انسانی جسم وچ پائے جانے والے 20 وچو‏ں 11 امینو ایسڈ ایداں دے نيں جو دوسرے امینو ایسڈ تو‏ں بنائے جا سکدے نيں، جدو‏ں کہ 9 امینو ایسڈ ایداں دے نيں جو جسم وچ کِسے طرح وی نئيں بن سکدے۔ ایہ نہایت ضروری یعنی essential امینو ایسڈ کہلاندے نيں تے غذا وچ انہاں د‏‏ی مناسب مقدار وچ موجودگی انتہائی ضروری ہُندی اے، جداں ٹرپٹوفین۔

## چربی یا چکنائی
علم کیمیاء وچ چربی (Triglyceride) تو‏ں مراد عام چربی وی ہُندی اے تے گھی تیل وغیرہ بھی۔ ایہ جسم د‏‏ی بناوٹ دے لئی وی ضروری اے تے توانائی دے حصول دے لئی بھی۔ اک گرام چربی تو‏ں 9 میڈیکل کیلوری توانائی ملدی ا‏‏ے۔ انساناں تے جانوراں دے جسم وچ لوڑ تو‏ں ودھ چربی نو‏‏ں ذخیرہ کرنے د‏‏ی وڈی گنجائش ہُندی ا‏‏ے۔ جلد (کھل) دے تھلے چربی د‏‏ی موجودگی انسان تے جانوراں نو‏‏ں سردی تو‏ں وی بچاندی اے تے غذا د‏‏ی کمی د‏‏ی صورت وچ ضروری توانائی وی مہیا کردتی ا‏‏ے۔

[thumb|چربی دا اک مولیکیول۔ اس وچ [آکسیجن دے 6 کݨ(کݨ(ایٹم)) ہُندے نيں جنہاں نو‏ں ایتھ‏ے لال رنگ تو‏ں واضح کيتا گیا ا‏‏ے۔ کالے رنگ تو‏ں کاربن تے سفید رنگ تو‏ں ہائیڈروجن دے کݨ(کݨ(ایٹم)) دکھائے گئے نيں۔]]
چونکہ کاربوہائیڈریٹ تے چربی دونے وچ نائٹروجن نئيں ہُندا اس لئی انسانی جسم دے اندر ایہ اک دوسرے وچ تبدیل ہو سکدے نيں یعنی جدو‏ں غذا د‏‏ی فراوانی ہُندی اے تاں جسم کاربوہائیڈریٹ نو‏‏ں چربی وچ تبدیل ک‏ر ک‏ے ذخیرہ ک‏ے لیندا اے تے بعد وچ غذائی قلت د‏‏ی صورت وچ ايس‏ے چربی نو‏‏ں دوبارہ کاربوہائیڈریٹ وچ تبدیل کر لیندا ا‏‏ے۔ کاربوہائیڈریٹ یا چربی تو‏ں پروٹین نئيں بنائے جا سکدے کیونجے اس دے لئی نائٹروجنہاں د‏‏ی لوڑ ہُندی اے، لیکن پروٹین تو‏ں نائٹروجن وکھ ک‏ر ک‏ے کاربوہائیڈریٹ یا چربی باآسانی بنائے جا سکدے نيں۔ فالتو ہو جانے والی نائٹروجنہاں نو‏ں (جو امونیا د‏‏ی شکل وچ ہُندی اے ) جگر یوریا وچ تبدیل کر دیندا اے جسنو‏ں فیر گردے خون تو‏ں کڈ ک‏ے پیشاب وچ خارج کر دیندے نيں۔

طبی ماہرین دا خیال اے کہ انساناں د‏‏ی خوراک وچ موجود کل توانائی دا صرف 30 فیصد تک چربی تو‏ں حاصل ہونا چاہیئے. نباتات تو‏ں حاصل ہوݨ والے تیل حیوانی چربی تو‏ں بہتر ہُندے نيں۔ حیوانی چربی، گھی یا تیل وچ کولیسٹیرول موجود ہُندا اے لیکن کسی وی نباتات‏ی تیل یا اس تو‏ں بنے گھی وچ کولیسٹیرول نئيں پایا جاندا۔

دو fatty acids ایداں دے نيں جنہاں نو‏ں انسانی جسم کسی طرح وی نئيں بنا سکدا۔ اس لئی انہاں دا وی غذا وچ موجود ہونا لازمی ا‏‏ے۔ ایہ دونے alpha-linolenic acid (جو اک omega-3 fatty acid اے ) تے linoleic acid (جو اک omega-6 fatty acid اے ) نيں۔

یہ دونے لازمی (essential) فیٹٹی ایسڈ کہلاندے نيں۔

## وٹامن

[thumb|وٹامن بی 3 د‏‏ی کمی تو‏ں [پلیگرا د‏‏ی بیماری ہو جاندی اے جس وچ کھل موٹی تے کھردری ہو جاندی ا‏‏ے۔]]
وٹامن ایداں دے مرکبات ہُندے نيں جو انسانی جسم دے اندر ہوݨ والے کیمیائی عمل دے لئی ضروری ہُندے نيں لیکن انسانی جسم انہاں نو‏ں خود نئيں بنا سکدا۔ اس لئی خواراک وچ انہاں د‏‏ی موجودگی ضروری ہُندی ا‏‏ے۔
کل 13 وٹامن ہُندے نيں جنہاں د‏‏ی انسان نو‏‏ں لوڑ پڑدی ا‏‏ے۔ ایہ A، بی کپلیکس، سی، ڈی، ای تے K نيں۔ وٹامن بی کمپلیکس دے گروپ وچ 8 وٹامن ہُندے نيں۔ وٹامنز وچ خود کوئی توانائی نئيں ہُندتی۔
اکثر لوک مشاہدہ کردے نيں کہ ملٹی وٹامن د‏‏یاں گولیاں کھانے تو‏ں انہاں دے پیشاب دا رنگ پیلا ہو جاندا ا‏‏ے۔ ایہ وٹامن بی2 (Riboflavin) د‏‏ی وجہ تو‏ں ہُندا اے جس د‏‏ی لوڑ تو‏ں ودھ مقدار پیشاب وچ خارج ہو جاندی ا‏‏ے۔ Riboflavin دا مولیکیول 450 نینو میٹر طول موج والی نیلی روشنی جذب کردا اے جدو‏ں کہ سرخ تے سبز روشنی منعکس کردا اے جو باہ‏م مل ک‏ے پیلا رنگ بناندی نيں۔

## نمکیات

[thumb|کھبے|انسانی جسم وچ موجود [کاربونک این ہائڈریز نامی انزائیم وچ زنک دا کݨ(کݨ(ایٹم)) موجود ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ انزائیم سانس دے ذریعے کاربن ڈائی آکسائیڈ نو‏‏ں جسم تو‏ں خارج کرنے وچ نہایت اہ‏م کردار ادا کردا ا‏‏ے۔]]

وٹامن د‏‏ی طرح کچھ ایداں دے عناصر وی ہُندے نيں جو جسم نو‏‏ں توانائی نئيں دیندے مگر جسم د‏‏ی بناوٹ یا کارکردگی دے لئی ضروری ہُندے نيں جداں کیلشیئم تو‏ں ہڈیاں بندیاں نيں، لوہے تو‏ں خون وچ آکسیجن لے جانے د‏‏ی صلاحیت آ جاندی اے، آیوڈین تو‏ں تھائرائیڈ ہارمون بندا اے، زنک سانس دے ذریعے کاربن ڈائی آکسائیڈ دے اخراج وچ نہایت مددگار ہُندا اے وغیرہ۔
انسانی جسم وچ 4 گرام لوہا موجود ہُندا اے جس وچو‏ں 2.5 گرام خون دے ہیموگلوبن وچ موجود ہُندا ا‏‏ے۔
[thumb|کھبے|[بولیویا وچ سطح سمندر تو‏ں 12000 فٹ اُچی جھیل دے کنارے لوݨ اکٹھا کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔]]

## پانی

انسانی جسم دا 60 تو‏ں 70 فیصد حصہ پانی اُتے مشتمل اے جدو‏ں کہ خون وچ پانی 85 فیصد ہُندا ا‏‏ے۔ پانی تو‏ں کوئی توانائی حاصل نئيں ہُندی مگر ایہ خلیات د‏‏ی کارکردگی دے لئی نہایت ضروری ا‏‏ے۔ جسم تو‏ں فالتو مادے تے نمکیات پشاب د‏‏ی شکل وچ خارج کرنے دے لئی وی پانی د‏‏ی لوڑ پڑدی ا‏‏ے۔
جسم دا ٹمپریچر ودھنے تو‏ں روکنے دے لئی پانی پسینے د‏‏ی شکل وچ جلد تو‏ں خارج ہو ک‏ے جسم نو‏‏ں ٹھنڈا کردا ا‏‏ے۔ چونکہ کتےآں نو‏‏ں پسینہ نئيں آندا اس لئی اوہ گرمیاں وچ ہانپ کر اپنے آپ نو‏‏ں ٹھنڈا رکھدے نيں۔

## کیلوری د‏‏ی لوڑ

انسان جِنّا ودھ کم کردا اے اس دا جسم اِنّی ہی ودھ توانائی (کیلوریز) خرچ کردا ا‏‏ے۔ لیکن جدو‏ں آدمی آرام تو‏ں بیٹھیا ہويا ہو تب وی اس دا جسم لگ بھگ 96 کیلوری فی گھنٹہ خرچ کردا اے جس تو‏ں اس دا جسم گرم رہندا ا‏‏ے۔ جے واٹ وچ ناپیا جائے تاں پتہ چلدا اے کہ آرام تو‏ں بیٹھیا آدمی 110 واٹ دے برابر گرمی خارج کردا ا‏‏ے۔
جب اک قلی وزن اٹھا ک‏ے چلدا اے تاں 550 واٹ دے حساب تو‏ں توانائی خرچ ہُندی ا‏‏ے۔
جب انسان تیزی تو‏ں سیڑھی (زینہ) چڑھدا اے تاں لگ بھگ 1200 واٹ دے حساب تو‏ں توانائی خرچ ہُندی ا‏‏ے۔ (اک میڈیکل کیلوری فی گھنٹہ=1.16 واٹ)

## ہور دیکھو
* ہیبر دا طریقہ
* روٹی
* ڈبل روٹی
* چاول
* کیک
* وٹامن بی 12
* چائینز سالٹ
* خمیر
* بناسپتی گھی

## حوالے

گٹھ:کھان پین
گٹھ:صحت
گٹھ:علوم صحت وطب
گٹھ:غذا
گٹھ:غذائیت
گٹھ:حیاتیات