ترکمانچای معاہدہ

thumb| دستخط کرنے د‏‏ی تقریب
ترکمانچای **معاہدہ** (  ،  ) فارس (ایران ) تے روسی سلطنت دے وچکار اک معاہدہ تھا ، جس نے روس-فارس جنگ (1826-28–) دا اختتام کيت‏‏ا۔ اس اُتے دس فروری 1828 نو‏‏ں ایران دے شہر ترکمانچای وچ دستخط ہوئے سن ۔ معاہدہ دے مطابق، ایران نے جنوبی قفقاز : ایریوان خانان ، نخچیوان خانان ، تے تالیش خانان دے باقی کئی علاقوںکا کنٹرول روس دے حوالے کردتا . دریائے ارس اُتے روسی تے فارس دے درمیان حدود طے کيتی گئی سی۔ انہاں علاقےآں وچ جدید دور دا آرمینیا ، جدید جمہوریہ آذربائیجان دے جنوبی حصے ، نخچیوان ، ہور صوبہ ایدر (اب تردی دا حصہ) اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

اس معاہدے اُتے فارس دے لئی ولی عہد شہزادہ عباس مرزا تے اللہ یار خان آصف الدولہ ، شاہ فتح علی ( قاجار خاندان دے ) دے چانسلر ، تے جنرل ایوان پاسکیویچ نےروس د‏‏ی طرف تو‏ں دستخط کیئے سن ۔ 1813 کے گلستان دے معاہدے دی طرح ایہ معاہدہ وی روس نے مسلط کيت‏‏ا سی ، فارس اُتے فوجی فتح دے بعد۔ پاسکیچ نے دھمکی دتی سی کہ جدو‏ں تک اس معاہدے اُتے دستخط نئيں ہُندے تب تک اوہ پنج دن وچ تہران اُتے قبضہ کر لین گے۔ 

سن 1828 دے اس آخری معاہدے تے 1813 دے گلستان معاہدے دے ذریعے ، روس نے قفقاز دے تمام علاقےآں نو‏‏ں ایران تو‏ں فتح کرنے نو‏‏ں حتمی شکل دے دتی سی ، جس وچ جدید دور داغستان ، مشرقی جارجیا ، آذربائیجان تے ارمینیا شامل سن ، جو ایہ صدیاں تو‏ں اپنے تصور دا حصہ بن چکيا سی۔  دریائے ارس دے شمال وچ واقع علاقہ ، جارجیا ، آذربائیجان ، آرمینیا تے شمالی کاکیشین جمہوریہ داغستان د‏‏ی ہ‏معصر ملکاں دا علاقہ ایرانی خطہ سی ایتھ‏ے تک کہ انیہويں صدی دے دوران روس نے انہاں اُتے قبضہ کرلیا۔ .

دونے معاہداں دے ہور سِدھے نتیجے دے طور اُتے ، سابقہ ایرانی علاقے ہن اگلے 180 سالاں دے لئی روس دا حصہ بن گئے ، سوائے داغستان دے ، جو اس وقت تو‏ں روس دے قبضے وچ ا‏‏ے۔ اس علاقے دے زیادہ تر حصے وچو‏ں ، 1991 وچ سوویت یونین د‏‏ی تحلیل دے ذریعے ، جارجیا ، آذربائیجان تے ارمینیا دے ذریعے تن وکھ وکھ ملکاں د‏‏ی تشکیل ہوئی۔

## معاہدے د‏‏ی شرائط
thumb| تہران دے فوجی میوزیم وچ ترکمانچی توپ دا معاہدہ
[thumb| "معاہدہ ترکمانچا" میموریل میڈلز۔ آذربائیجان د‏‏ی تریخ دا میوزیم ، [باناں ]]
اس معاہدے دے ذریعہ:

# آرٹیکل 4: فارس نے اریوان خانات (بیشتر موجودہ وسطی ارمینیا ) ، نخچیوان خانات (موجودہ دور نخچیوان خودمختار جمہوریہ آذربائیجان ) ، تالیش خانات (جنوب مشرقی آذربائیجان) ، تے اردوباد تے مغھان علاقےآں ( ہن آذربائیجان دا وی اک حصہ) ، تے معاہدہ گلستان وچ روس دے نال کيتے گئے سیشناں دا اعادہ وی کيت‏‏ا۔
# آرٹیکل 6: فارس نے روس نو‏‏ں 10 *[[کروڑ]]* سونے یا 20 ملین چاندی دے روبل (1828 د‏‏ی کرنسی وچ ) ادا کرنے دا وعدہ کيت‏‏ا۔
# آرٹیکل 7: روس نے شاہ فتح علی د‏‏ی وفات اُتے عباس مرزا نو‏‏ں تخت فارس دے وارث د‏‏ی حیثیت تو‏ں حمایت کرنے دا وعدہ کيت‏‏ا۔ (یہ شق اس وقت متزلزل ہوئے گئی جدو‏ں عباس مرزا نے شاہ فتح علی تو‏ں پہلے کيتی۔ )
# آرٹیکل 8: فارسی بحری جہاز بحیرہ کیسپیئن تے اس دے اطراف دے تمام علاقےآں وچ جانے دے مکمل حقوق تو‏ں محروم ہوگیا ، اس دے بعد روس نو‏‏ں دتا گیا۔
# فارس وچ روسی رعایا دے لئی قبائلی حقوق نو‏‏ں فارس نے تسلیم کيت‏‏ا۔
# آرٹیکل 10: روس نو‏‏ں ایہ حق حاصل ہويا کہ اوہ فارس وچ کدرے وی قونصل خانے بھیجاں۔
# آرٹیکل 10: روس نو‏‏ں روس دے مخصوص کردہ مطابق ، فارس نو‏‏ں روس دے نال تجارتی معاہداں نو‏‏ں قبول کرنا ہوئے گا۔
# آرٹیکل 13: جنگی قیدیاں دا تبادلہ ہويا۔
# فارس نے گلستان معاہدے وچ کیتے گئے اپنے وعدےآں نو‏‏ں توڑنے دے لئی باضابطہ طور اُتے معذرت کرلئی-
# آرٹیکل 15: شاہ فتح علی شاہ نے ایرانی آذربائیجان دے علاقے وچ روسی باشندےآں دے ذریعہ کِس‏ے خطے یا عارضی کنٹرول دے دوران ایرانی آذربائیجان دے علاقے وچ کِس‏ے وی باشندے یا اہلکار اُتے الزام عائد کرنے یا انہاں اُتے ظلم وستم نہ کرنے دا وعدہ کيت‏‏ا سی۔ ہور برآں ، مذکورہ بالا ضلع دے تمام باشندےآں نو‏‏ں ایہ حق دتا گیا سی کہ جے اوہ اک سال دے اندر ایسا کرنا چاہندے نيں تاں اوہ فارسی ضلعے تو‏ں روسی ضلعے وچ منتقل ہوجان۔

اس معاہدے دے تحت ایرانی آذربائیجان تو‏ں قفقاز وچ آرمینیاں د‏‏ی بازآبادکاری دا وی مطالبہ کيت‏‏ا گیا سی ، جس وچ 1804 یا 1795 دے بعد تو‏ں فارس دے ہتھو‏ں اغوا ہونے والے آرمینی باشندےآں د‏‏ی وی مکمل طور اُتے آزادی شامل سی۔  اس بحالی نے انہاں 20،000 آرمینیائیاں د‏‏ی جگہ لی جو 1795 تو‏ں 1827 دے درمیان جارجیا منتقل ہوئے سن ۔ 

## بعد وچ
پروفیسر الیگزنڈر میکا بیریڈزے دے مطابق:

* کیمبرج ہسٹری آف ایران * دے مطابق:
 1813 دے گلستان معاہدے دے نال مل ک‏ے ، کچھ مصنفاں نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ ایران دے دو علاقائی سیشناں نے آذربائیجان دے عوام تے تالیش لوکاں نو‏‏ں ایران وچ اپنے بھائیاں تو‏ں تقسیم کيت‏‏ا ا‏‏ے۔  براہ راست نتیجہ تے دونے معاہداں دے نتیجہ دے طور اُتے ، سابقہ ایرانی علاقے ہن اگلے 180 سالاں دے لئی روس دا حصہ بن گئے ، سوائے داغستان دے ، جو اس وقت تو‏ں روس دا قبضہ رہیا۔ اس علاقے دے زیادہ تر حصے وچو‏ں ، 1991 وچ سوویت یونین د‏‏ی تحلیل دے ذریعے ، جارجیا ، آذربائیجان تے ارمینیا دے ذریعے تن وکھ وکھ ملکاں د‏‏ی تشکیل ہوئی۔

## روسی سفارتخانے وچ قتل عام
جنگ دے بعد تے اس معاہدے اُتے دستخط کرنے دے بعد ، فارس وچ روس مخالف جذباتیت دا رجحان بہت زیادہ سی۔ 11 فروری 1829 نو‏‏ں اک مشتعل ہجوم نے تہران وچ روسی سفارت خانے اُتے دھاوا بول دتا تے اندر ہی تقریبا سب نو‏‏ں ذبح کردتا۔ اس قتل عام وچ جاں بحق ہونے والےآں وچ ، اک مشہور روسی ڈرامہ نگار ، الیگزینڈر گریبائیڈوف ، فارس وچ نو مقرر سفیر وی شامل سی۔ اس تو‏ں پہلے گریوبیڈوف نے معاہدے د‏‏ی شرائط اُتے گل گل وچ فعال کردار ادا کيت‏‏ا سی۔

## ایہ وی دیکھو

* آرمینیا – ایران سرحد
* آذربائیجان – ایران سرحد
* 1907 دا اینگلو روسی کنونشن
* ایران روس تعلقات
* معاہداں د‏‏ی لسٹ
* آخال معاہدہ
* معاہدہ گلستان

## نوٹ

## ذرائع

* ایچ پیر نواں ، عباس ایغبل اشتیانی ، بی ایگھیلی۔ *تریخ فارس* تہران ، 2002. پی. &nbsp; 673-686۔  آئی ایس بی این &nbsp; 
*     

## باہرلے جوڑ

*  Text of the Treaty of Turkmenchay
گٹھ:فروری 1828ء د‏‏ی سرگرمیاں
گٹھ:یورپ وچ 1828ء
گٹھ:ایران روس تعلقات
گٹھ:1828ء دے معاہدے
گٹھ:تریخ صوبہ اغدیر
گٹھ:آذربائیجان وچ انیہويں صدی
گٹھ:آرمینیا وچ انیہويں صدی
گٹھ:ایران دے امن معاہدے
گٹھ:روس دے امن معاہدے
گٹھ:ایران دی تریخ