جلال الدین خوارزم شاہ

[thumb|جلال الدین خوارزم شاہ تیزی تو‏ں بہندے [دریائے سندھ نو‏‏ں پار کردے ہوئے، چنگیز خان تے منگول فوج تو‏ں فرار ہُندے ہوئے۔]]

**جلال الدین خوارزم شاہ**(جم:1199ء  ) خوارزم شاہی سلطنت دا سلطان سی ۔

جلال الدین محمد عالم اسلام کا ایک ایسا سپاہی تھا جس نے چنگیز جیسوں کا بڑی جرات سے مقابلہ کیا۔ جب اس پر چنگیز نے تمام راستے مسدود کر دیئے تو اس نے نہایت دلیری سے دریائے سندھ میں چٹان سے کود کر گھوڑے سمیت چھلانگ لگا دی اور دیکھتے ہی دیکھتے دریا عبور کر گیا۔

اس کے بعد اس نے کوہستان نمک میں کافی عرصہ گزارا یہاں قیاح اور یلدوز سے جنگیں بھی ہوئیں اور وہ آخر کار ختم ہو گئے۔
اس علاقے میں سلطان نے رائے شنکر کھوکھر کی بیٹی سے شادی کرکے کھوکھروں کو اپنا حمایتی بنایا۔ سلطان جتنا عرصہ بھی کوہستان نمک میں رہا دو قلعے اس کے نام سے مشہور ہیں ایک ائمہ میرا کے پاس قلعہ سمر قند کے اور دوسرا ضلع خوشاب میں تلاجھہ کے نام سے مشہور ہے۔

خوارزم شاہ عالم اسلام میں سب سے زیادہ طاقتور تصور کیا جاتا تھا لیکن چنگیز کے سامنے اس کے والد کی بزدلی کی وجہ سے اسے بھی آرام نصیب نہ ہوا اور وہ ملک علیک منگولوں کو ناکوں چنے چبواتا رہا اور جب تک جیا اس نے ان کو سکھ کا سانس نہیں لینے دیا۔ وہ سلطان کو ہمیشہ شکست دینے میں ناکام رہے۔

منبکرنی۔ وسط ایشیا کا ایک ایسا ہیرو ہے جس کی مثال پوری اسلامی تاریخ میں نہیں ملتی۔ اس نے اس وقت مغلوں کے سامنے ڈٹ کر مردانہ وار مقابلہ کرنے کی ٹھانی۔ جب پورے عالم اسلام پر نزع کی حالت طاری تھی اس نے پورے 20 سال مغلوں کے علاوہ دوسرے حکمرانوں کا مقابلہ کیا اور کامیابی نے اس کے قدم چومے آج بھی اہل ازبکستان کیلئے وہ مثالی ہیرو کا درجہ رکھتا ہے۔

اس کی کئی یادگاریں قائم کی گئی ہیں اور سکوں پر اس تصاویر بنائی گئی ہیں۔
یہ جب چنگیز خان کے نرغے میں آ گیا تو اس نے پہاڑ کی چوٹی سے گھوڑے کو دریائے سندھ میں ڈال دیا اور چھلانگ لگا کر دوسرے کنارے پہنچ کر چنگیز خان جیسے آدمی نے بھی حیرانی سے منہ میں انگلی ڈال لی اور اپنے بیٹوں کو اس کی بہادری اور جرات کا نمونہ قرار دے کر بتایا۔
## جیون

جلال الدین بن خوارزم شاہ اپنے باپ د‏‏ی وفات دے بعد بحیرۂ کیسپین دے جزیرہ تو‏ں روانہ ہوک‏ے شہر تبریز وچ آیا،ایتھ‏ے بعض بہادر دوستاں نو‏‏ں اپنے نال ملایا،مغلاں نے اُس نو‏‏ں گرفتار کرنا چاہیا،لیکن مغلاں د‏‏ی صفاں نو‏‏ں چیر کر معہ ہمراہیاں دے نکل گیا،اوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہوک‏ے غزنین پہنچیا، ایتھ‏ے اُس نو‏‏ں اپنے ہمدرداں تے دوستاں د‏‏ی اک جمعیت مل گئی اس نواح وچ جو مغلیہ فوج سی اُس نے حملہ کيتا جلال الدین نے اسنو‏ں شکست دے ک‏ے بھگادتا اوریہ غالباً پہلی شکست سی جو چنگیزی فوج نو‏‏ں جلال الدین دے مقابلے وچ حاصل ہوئی، اس خبر نو‏‏ں سُن کر چنگیز خاں قلعہ طائفان تو‏ں روانہ ہوک‏ے با میان پہنچیا،ایتھ‏ے اُس دا اک پوت‏ا یعنی چغتائی خان دا بیٹا اک تیر دے لگنے تو‏ں ہلاک ہويا،چنگیز خاں نے بامیان دے زن و مرد دے قتل عام دا حکم دتا،ایتھ‏ے تک کہ جے کوئی عورت حاملہ سی تاں اُس نو‏‏ں قتل کرکے اُس دے پیٹ وچو‏ں بچے نو‏‏ں کڈ ک‏ے اس بچہ د‏‏ی وی گردن کٹی گئی،سلطان جلال الدین نے مغلاں د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکستِ فاش دے ک‏ے بہت جلد اپنی حالت نو‏‏ں درست اورمضبوط کرلیا اورچنگیز خاں دے مقابلے دے لئی مستعد ہوگیا،جے خوارزم شاہ د‏‏ی جگہ جلال الدین ہُندا تاں یقیناً مغلاں نو‏‏ں چیرہ دستی دا ایہ موقعہ ہرگز نہ مل سکدا، مگر خوارزم شاہ د‏‏ی پس ہمتی اوربے وقوفی نے اپنے عظیم الشان لشکر تو‏ں کوئی کم وی نہ لینے دتا تے آباد شہراں نو‏‏ں مغلاں د‏‏ی خون آشام تلوار تو‏ں قتل ہونے دے لئی بے گناہ چھوڑدتا،سلطان جلال الدین جمعیت فراہ‏م کرکے چنگیز خاں دے مقابلہ اُتے مستعد ہوگیا،مگر بد قسمتی تو‏ں اس جمعیت وچ ایداں دے سردار موجود سن جو عین وقت اُتے دھوکہ دے ک‏ے مغلاں تو‏ں جاملے تے سلطان جلال الدین دے پاس صرف ست سو آدمی رہ گئے انہاں نو‏ں تو‏ں لڑدا بھڑدا دریائے سندھ دے ساحل د‏‏ی طرف سلطان جلال الدین متوجہ ہويا،چنگیز خاں وی اپنا لشکر عظیم لئے ہوئے اوتھ‏ے پہنچ گیا،جلال الدین نے دریائے سندھ نو‏‏ں اپنی پشت اُتے رکھ دے لشکر مغول دا مقابلہ کيتا،مغلاں نے کمان د‏‏ی شکل وچ محاصرہ کرکے ہنگامہ کارزار گرم کيتا،مگر جلال الدین نے اس بہادری تے جواں مردی تو‏ں مقابلہ کيتا کہ چنگیز خاں اوراس د‏ی لا تعداد فوج دے دانت کھٹے کردتے ،سلطان جلال الدین جدو‏ں حملہ آور ہُندا سی مغلاں د‏‏ی صفاں نو‏‏ں دور تک پِچھے ہٹادیندا سی،مگر اوہ فیر فراہ‏م ہوک‏ے بڑھدے اورپہلے تو‏ں زیادہ جوش دے نال حملہ آور ہُندے سن ،اپنی جمعیت د‏‏ی قلت تے دشمناں د‏‏ی کثرت دے سبب اس معرکہ آرائی وچ سلطان جلال الدین نو‏‏ں کوئی کامیابی حاصل نہ ہوئی،مگر سلطان جلال الدین د‏‏ی شجاعت وبہادری کاسکہ چنگیز خاں دے دل اُتے بیٹھ گیا،ایتھ‏ے تک کہ انہاں ست سو بہادراں وچو‏ں وی جدو‏ں صرف اک سو دے نیڑے باقی رہ گئے تاں سلطان جلال الدین نے اپنی زرہ اُتار کر سُٹ دتی اوراپنا تاج ہتھ وچ لے ک‏ے گھوڑا دریائے سندھ وچ ڈال دتا،اُس دے بقیہ ہمراہیاں نے وی اپنے سلطان د‏‏ی تقلید کی،چنگیز خاں نے چاہیا کہ مغلاں دا لشکر وی اُس دا تعاقب کرے اوراس بہادر شخص نو‏‏ں گرفتار کرکے لیائے لیکن اس بحر ذخار وچ گھوڑا ڈالنا کوئی آسان کم نہ سی؛چنانچہ چنگیز خاں اورمغل دریائے سندھ دے کنارے اُتے رک گئے اوردریائے سندھ دے اندر انہاں مٹھی بھر بہادر اں اُتے تیراں دا مینہ برساندے رہے،ایتھ‏ے تک کہ صرف ست آدمی معہ سلطان جلال الدین دے کنارے اُتے پہنچ گئے، باقی سب دریا دے اندر مغلاں دے تیراں تو‏ں شہید ہوگئے،سلطان جلال الدین نے اس کنارے اُتے پہنچ ک‏ے اپنے کپڑ‏ے اُتار کر جھاڑیاں اُتے سکھانے دے لئی ڈال دتے،نیزہ زمین اُتے گاڑ کر اُس د‏‏ی نوک اُتے اپنا تاج رکھ دتا اوراُس دے تھلے دم لینے لگیا اورگھوڑے دے زین نو‏‏ں اُتار کر خشک ہونے دے لئی سامنے رکھ دتا۔
چنگیز خاں دوسرے کنارے اُتے کھڑا ہويا ایہ سب کچھ دیکھ رہیا سی اورحیران سی،اپنے تمام بیٹےآں اورسرداراں نو‏‏ں جو اُس دے لشکر وچ موجود سن سامنے بلیا ک‏ے کہنے لگیا کہ ميں نے آج تک ایسا بہادر تے باہمت شخص نئيں دیکھیا،اس دے ہمرا ہی وی اس د‏ی مانند بے نظیر بہادر نيں،اِنّے وڈے عظیم الشان دریا نو‏‏ں اس طرح عبور کرنا وی انہاں نو‏ں دا کم سی،جے ایہ شخص زندہ رہیا تاں مینو‏‏ں اندیشہ اے کہ دنیا تو‏ں مغلاں دا ناں ونشان گم کردے گا،جس طرح ممکن ہوئے اس دے قتل کرنے د‏‏ی تدبیر سوچی جائے،مگر بجز اس دے اورکچھ نئيں ہوسکدا سی کہ چنگیز خاں متاسف ومغموم دریائے سندھ کےکنارے تو‏ں واپس چلا گیا،ایہ واقعہ ۶۲۰ھ نو‏‏ں وقوع پذیر ہويا۔
اس دے بعد سلطان جلال الدین نے سندھ وچ کچھ فتوحات حاصل کيتیاں اوراُس دے بہی خواہ ایتھ‏ے آ آ کر اُس دے نال شامل ہُندے رہے،چند روز دے بعد سلطان جلال الدین دریا نو‏‏ں عبور کرکے کرمان د‏‏ی جانب پہنچیا اوتھ‏ے تو‏ں شیراز گیا،اسی عرصہ وچ فدائیاں نو‏‏ں متواتر ہزیمتاں دے ک‏ے اُنہاں دے نیڑےاً تمام قلعےآں نو‏‏ں سوائے قلعہ الموت دے منہدم کردتا،فدائی یا باطنی گروہ مغلاں د‏‏ی اس حملہ آوری دے وقت بہت مطمئن اورمسرور سی اورمسلماناں دے قتل عام د‏‏ی خبراں سُن سُن کر ایہ لوک بہت خوش ہورہے سن چونکہ ایہ لوک وی مسلماناں دے اس طرح دشمن سن جداں کہ مغل لہذاان نو‏‏ں مغلاں تو‏ں کوئی اندیشہ نہ سی،انہاں نے مسلماناں د‏‏ی تباہ حالت دیکھ ک‏ے اپنے مقبوضات نو‏‏ں بہت وسیع کرلیا،قرامطہ د‏‏ی بیخ کنی سلطان جلال الدین دے قابل تذکرہ اوراہ‏م کارنامےآں وچ شمار ہونا چاہیدا،اب اوہ زمانہ سی کہ مغلاں دا سیلاب شمال د‏‏ی جانب متوجہ سی،سلطان جلال الدین نے موقعہ مناسب سمجھ کر بغداد دا رُخ کيتا کہ اوتھ‏ے جاک‏ے خلیفہ ناصر لدین اللہ عباسی د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے امداد طلب کراں تاکہ مغلاں دا ممالکِ اسلامیہ تو‏ں اخراج و استیصال بآسانی کيتا جاسک‏‏ے،خلیفہ نو‏‏ں چونکہ جلال الدین دے باپ نال نفرت تھی،لہذااس نے جلال الدین نو‏‏ں وی نفرت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھ ک‏ے فورا امرا نو‏‏ں مامور کيتا کہ جلال الدین نو‏‏ں آگے نہ ودھنے دو تے ساڈی مملکت تو‏ں باہر کڈ دو،ایہ رنگ دیک کر سلطان جلال الدین مقابلہ اُتے مستعد ہوگیا تے امرائے بغداد نو‏‏ں شکست دے ک‏ے بھگادتا فیر خود اوتھ‏ے تو‏ں بجائے بغداد دے تبریز د‏‏ی طرف متوجہ ہويا،تبریز اُتے قابض ہوک‏ے گرجستان د‏‏ی طرف گیا، اوتھ‏ے دے امرانے وڈی عزت دے نال اُس دا استقبال کيتا اوراُس د‏‏ی تشریف آوری نو‏‏ں بہت ہی غنیمت سمجھ کر سب نے اظہارکیا۔

اب سلطان جلال الدین د‏‏ی حالت فیر درست ہوگئی اُدھر مغلاں دا عظیم الشان لشکر اُس دے مقابلے اُتے آیا،اصفہان دے نیڑے معرکۂ کارزار گرم ہويا، سلطان جلال الدین نے مغلاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے بھگادتا اورفتح عظیم حاصل کرکے تمام ملک گرجستان اوراُس دے نواحی علاقےآں اُتے قابض ومتصرف ہوگیا،اس دے بعد مغلاں نے بہت تیاری تے عظیم الشان لشک‏ر ک‏ے نال سلطان جلال الدین اُتے حملہ کيتا اس حملہ د‏‏ی تیاریاں دا حال سن کر سلطان جلال الدین نےبغداد اوردوسرے اسلامی درباورں د‏‏ی طرف ایلیچی روانہ کيتے کہ اس وقت میری مدد کرو تے اس متفقہ دشمن دا سرکچل لینے دو،مگر چونکہ جلال الدین د‏‏ی بہادری اورشجاعت د‏‏ی شہرت دور دور تک ہوچکيت‏ی سی، اس لئی کسی نے وی اس گل نو‏‏ں پسند نہ کيتا کہ جلا الدین مغلاں اُتے فتح یاب ہوک‏ے ساڈے لئے موجب خطر بنے لہذا کوئی امداد جلاالدین نو‏‏ں کسی طرف تو‏ں نہ پہنچی مجبوراً اوہ خود ہی مقابلہ دے لئی مستعد ہويا اورممکن سی کہ اوہ مغلاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے اُنہاں دے حوصلے پست کردے اورآئندہ مصائب تو‏ں عالمِ اسلام نجات پائے،مگر خدائے تعالیٰ نو‏‏ں ایہ گل منظور نہ تھی،جلال الدین نے جو جاسوس مغلاں د‏‏ی لشکر د‏‏ی نقل وحرکت معلوم کرنے دے لئی مقرر کيتے سن ،انہاں نے ایہ غلط خبر سلطان نو‏‏ں پہنچائی کہ مغلاں دا لشکر حالے بہت دور اے ؛حالانکہ لشکر مغل بالکل نیڑے پہنچ چکيا سی؛چنانچ مغلاں نے آدھی رات دے وقت یکاک ایسی حالت وچ حملہ کيتا کہ جلال الدین نو‏‏ں کوئی توقع دشمن دے حملہ د‏‏ی نہ تھی،اس یکاک اپنے آپ نو‏‏ں دشمن پنجہ وچ گرفتار دیکھ ک‏ے اول اُس نے ہتھ پاؤ ں مارے اورمصروف جدال وقتال ہويا،لیکن جدو‏ں مایوس ہوگیا تاں اس ہنگامے تو‏ں نکل ک‏ے کسی سمت نو‏‏ں گھوڑا اُڑا کر لے گیا، اُس دے بعد کسی نو‏‏ں اس دا حال معلوم نہ ہويا۔

دوروایتاں سلطان جلال الدین دے انجام د‏‏ی نسبت مشہور نيں،اک ایہ کہ اُس نو‏‏ں کسی پہاڑی شخص نے جدو‏ں کہ اوہ پہاڑ وچ کِسے جگہ آرام لینے دے لئی ٹھہرا ہويا سی اُس دے گھوڑے اورلباس دے لالچ وچ دھوکے تو‏ں قتل کردتا،دوسرے روایت ایہ اے کہ اوہ بہ تبدیلِ لباس اورمشائخ عظام د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے صوفیاں اورعابداں د‏‏ی زندگی بسر کرنے لگیا تے دور دراز ملکاں وچ سفر کردا رہیا اوراسی زہد وعبادت د‏‏ی حالت وچ عرصہ دراز تک زندہ رہیا۔ 

## دریائے سندھ اُتے چنگیز خان نال جنگ
24نومبر 1221 ؁ء بروز بدھ، دن دا آخری پہر اے، نیلاب دا میدان لاشاں تو‏ں اٹا پيا اے ،ہر سمت انسانی اعضاء ڈھیریاں د‏‏ی صورت وچ نظر آرہے نيں ، زخمیاں د‏‏ی آہ و بکا تو‏ں کان پئی آوازاں سننا دشوار اے ۔آسمان اُتے منڈلاندے گدِھاں دے غول جگہ جگہ گھمدے بغیر سواراں دے گھوڑے کہ جنہاں دے سوار قتل ہوچکے نيں، بکھری ہوئی شمشیريں تے ڈھالاں اس گل کيتی گواہی دیندی نيں کہ اسلام د‏‏ی تریخ دا اک عظیم الشان معرکہ اج اس میدان وچ پیش آیا ا‏‏ے۔

مگر ایہ معرکہ حالے ختم نئيں ہويا ،ساحل دے نال جتھ‏ے پہاڑی سلسلہ ختم ہُندا اے اوتھ‏ے ہن وی شمشیريں میان تو‏ں باہر نيں ،گھوڑے اُتے سوار اک آہن پوش جواں مرد ہن وی دشمن تو‏ں مدمقابل اے ۔شمشیرزنی دا مقابلہ جاری ا‏‏ے۔ سوار اگرچہ مکمل طور اُتے جنگی لباس وچ اے مگر اس د‏ی وجاہت،دلیری تے اس دے گرد موجود حفاظتی دستہ اس گل کيتی نشاندہی کردا اے کہ ایہ سوار اپنے لشکر دا سالار ا‏‏ے۔ دفعتاًقریب موجود خیمےآں وچو‏ں اک عورت نکل ک‏ے چلاندی اے ’’جلال! جلال! تینو‏ں اللہ دا واسطہ سانو‏ں قتل کردے جلال سانو‏ں تاتاریاں د‏‏ی قید تو‏ں بچا لے ! ‘‘
یہ سالار سلطان جلال الدین خوارزم شاہ اے ! صدیاں پرانی سلطنت خوارزم دا سلطان جو کئی سال تو‏ں تاتاریاں تو‏ں نبرد آزما اے ۔
جلال الدین نے کئی دفعہ تاتاریاں دے لشکر نو‏‏ں شکست تو‏ں دوچار کيتا ۔مگر اس دفعہ تاتاریاں دا سالار چنگیز خان بذات خود اس دا مدمقابل اے ۔چنگیز خان صحرائے گوبی تو‏ں یلغار کردا تے سلطان جلال الدین دا تعاقب کردا دریائے سندھ دے کنارے اس وقت سلطان تو‏ں برسرِ پیکارہ‏‏ے۔

شاہی خیمہ تو‏ں فیر اس عورت د‏‏ی صدا آندی اے ،ایہ خاتون سلطان د‏‏ی والدہ نيں تے خیمہ وچ سلطان د‏‏ی ازواج تے شاہی خاندان د‏‏ی ہور عورتاں تے بچے نيں ۔انہاں نو‏ں نظر آرہیا اے کہ سلطان جلال الدین نو‏‏ں شکست ہوچک‏ی اے تے اوہ مٹھی بھر سپاہیاں دے نال تاتاریاں تو‏ں زیادہ دیر تک نئيں لڑسکدا ۔شاہی خواتین چنگیز خان د‏‏ی قید وچ جانے تو‏ں مرجانا زیادہ بہتر سمجھدی نيں ۔سلطان شش و پنج وچ مبتلا اے کہ خونی رشتہ داراں نو‏‏ں اپنے ہتھ تو‏ں اوہ کس طرح موت تو‏ں ہمکنار کرے۔ سلطان دے محافظ سپاہیاں د‏‏ی تعداد گھٹتی جارہی اے تے تاتاریاں دا گھیرا تنگ تو‏ں تنگ ہُندا جارہیا اے، سامنے ہی ظلم اورو ستم دا نشان بنا چنگیز خان موجود اے تے اوہ اس آخری معرکہ آرائی نو‏‏ں دلچسپی تو‏ں دیکھ رہیا ا‏‏ے۔ اس دا حکم اے کہ سلطان نو‏‏ں زندہ گرفتار کيتا جائے ايس‏ے لئے تاتاری سپاہی سلطان نو‏‏ں تھکا کر گرفتار کرنا چاہندے نيں ۔

شاہی خیمہ تو‏ں سلطان د‏‏ی والدہ د‏‏ی صدا اک دفعہ فیر بلند ہُندی ا‏‏ے۔ اس دفعہ سلطان جلال الدین فیصلہ کرلیندا ا‏‏ے۔ اوہ شاہی خیمےآں د‏‏ی طرف بڑھدا اے تے فیر تریخ اک عجیب منظر دیکھدی ا‏‏ے۔ سلطان شاہی خواتین کوجس وچ اس د‏ی والدہ تے بیویاں شامل نيں اَگڑ پِچھڑ دریائے سندھ د‏‏ی موجاں دے سپرد کر دیندا اے ۔

اہل و عیال تو‏ں بے پرواہ ہوئے ک‏ے سلطان اک بار فیر تاتاریاں د‏‏ی افواج تو‏ں نبرد آزما ہوجاندا اے ۔اس دے ساتھیاں د‏‏ی تعداد کم ہُندی جارہی اے ۔تاتاری سپاہ دا گھیرا تنگ ہوچکيا اے ۔سلطان دے پِچھے دریائے سند ھ د‏‏ی موجاں اپنی جولانی دکھارہیاں نيں ۔سامنے د‏‏ی طرف تو‏ں تاتاریاں دا لشکر سیلاب دے مانند بڑھدا چلا آرہیا اے ۔ سلطان لبِ دریاچٹاناں د‏‏ی بلندی اُتے چڑھ جاندا اے ۔(چنگیز خان دا منشی عطاء الملک الجوینی لکھدا اے کہ اس مقام اُتے دریا د‏‏ی گہرائی بہت زیادہ تھی) چٹان اُتے موجود جلال الدین اپنا تھکا ماندہ گھوڑا تبدیل کردا اے ،تیر اندازےآں تو‏ں محفوظ رہنے دے لئی ڈھال کمر اُتے لٹکا لیندا اے ،نیزہ، ترکش تے کمان نال لیندا اے اک مسکراندی نگاہ چنگیز خان د‏‏ی طرف ڈالدا اے جو سلطان نو‏‏ں زندہ گرفتار کرنے د‏‏ی فکر وچ ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے کہ چنگیز خان سلطان دا ارادہ بھانپ لے سلطان گھوڑے نو‏‏ں چابک رسید کردے ہوئے خطرنا‏‏ک بلندی تو‏ں دریا سندھ د‏‏ی سرکش تے تیز و تند موجاں وچ چھلانگ لگیا دیندا اے !
موجاں وچ گرجدار آواز پیدا ہُندی اے ،پانی کئی فٹ اُتے اچھلدا اے ،چند ثانیاں دے لئی سلطان پانی وچ غائب ہوئے جاندا اے مگر اگلے ہی لمحے سلطان جلال الدین گھوڑے د‏‏ی پشت تو‏ں چمٹا نظر آندا اے ۔نومبر دا مہینہ اے، دریا دا پانی یخ بستہ اے، اُتے تو‏ں سلطان دا جسم زخماں تو‏ں چور اے مگر سلطان کمال ہمت دا مظاہرہ کردے ہوئے گھوڑے د‏‏ی پشت تو‏ں چمٹا رہندا اے ۔وفادار گھوڑا اپنے سوار نو‏‏ں لے ک‏ے تیردے ہوئے کنارے د‏‏ی طرف ودھنے د‏‏ی کوشش کردا اے ۔پانی د‏‏ی لہراں کدی اسنو‏ں ساحل دے نیڑے کردیندی نيں تاں کدی دور۔ لہراں تو‏ں لڑدے ہوئے آخر کار سلطان دا گھوڑا دوسرے کنارے اُتے پہنچنے وچ کامیاب ہوجاندا اے ۔

کنارے اُتے پہنچ ک‏ے سلطان اپنا نیزہ زمین وچ گاڑ دیندا اے تے اک نگاہ دوسرے کنارے اُتے موجود فاتح مگر بے بس چنگیز خان دے چہرہ اُتے ڈالدے ہوئے اک قہقہہ بلند کردا ا‏‏ے۔ اوہ چنگیز خان جس دا ناں ظلم اوستم د‏‏ی علامت اے ،جس دے دا ن چیخاں تے آنيں سننے دے عادی نيں ۔ اوہ جس سلطا ن د‏‏ی موت د‏‏ی تمنا لئے دریائے سندھ تک دا سفر طے کرکے آیا اے اوہ سلطان اس د‏ی اکھاں وچ اکھاں ڈالے قہقہہ لگیا رہیا ا‏‏ے۔ عجیب منظر اے، انسانی کھوپڑیاں دے مینار بنانے دا شوقین چنگیز خان شاید اس تو‏ں پہلے اِنّا بے بس کدی نہ ہويا ہوئے۔ جنگ جیت کر وی اوہ سلطان اُتے قابو پانے وچ ناکا‏م رہیا اے تے سلطان دریا دے دوسرے کنارے اُتے بیٹھیا قہقہہ لگیا رہیا اے ۔

چنگیز خان دے منہ تو‏ں بے ساختہ نکلدا اے ’’بیٹا ہوئے تاں ایسا ہوئے ، اوہ باپ وڈا خوش قسمت اے کہ جس دا بیٹا اِنّا بہادر اے ۔‘‘
(چنگیز خان دے ایہ جملے اس دے منشی الجوینی تے علامہ ابن خلدون نے اپنی تصنیف وچ قلم بند کيتے نيں)

چند جوشیلے سردار چنگیز خان تو‏ں تیر کر دریا عبور کرنے د‏‏ی اجازت طلب کردے نيں مگر دریا د‏‏ی تیزی دیکھدے ہوئے چنگیز خان انہاں نو‏ں منع کردیندا اے ۔

اُتے تحریر کردہ منظر1221 ؁ ء وچ دریا ئے سندھ دے کنارے پیش آنے والے اس جنگی معرکے نو‏‏ں پیش کردا اے کہ جس وچ سلطان جلال الدین خوارزم شاہ نے دلیری تے جوانمردی د‏‏ی اوہ اعلیٰ مثال قائم کيتی کہ جس د‏‏ی نظیر اج تک تریخ انسانی پیش کرنے تو‏ں قاصر اے ۔ویہہاں فٹ بلندی تو‏ں گہرے تے تیز رفتار دریا وچ زخمی حالت وچ چھلانگ لگانا تے فیر بخیر و عافیت دوسرے کنارے تک زندہ سلامت پہنچ جانا انسانی عقل و شعور تو‏ں باہر اے ۔

سلطان جلال الدین اوہ جوان مرد اے کہ جس نے منگولیا تو‏ں اٹھنے والے تاتاری سیلاب دے اگے بند بنھن د‏‏ی کوشش کيتی ، چنگیز خان د‏‏ی قیادت وچ منظم ہونے والی تاتاری وحشی قبیلے اس وقت د‏‏ی آباد دنیا دے تقریباً ادھے حصے نو‏‏ں متاثر کرگئے۔
## سلطنت خوارزم
وسط ایشیاء وچ دو وڈے تاریخی تے مشہور دریا بہندے نيں ’دریائے جیحوں‘ جسنو‏ں اب’ دریائے آمو‘ کہیا جاندا اے تے دوسرا دریائے’ سیحوں‘ جسنو‏ں ہن ’سیردریا‘ وی کہندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دونے دریا واں دے درمیانی علاقہ’ ’ماوورا النہر ‘‘کہلاندا اے ۔ سمر قند، قوقند، بخارا تے ترمذ جداں مشہورتاریخی شہر ايس‏ے علاقے وچ واقع نيں۔اسی دریائے آمو دے کنارے موجودہ ازبکستان وچ ’ اورگنج‘ ناں دا شہر وی آباد اے ۔ایہی تے گنج سلطنت خوارزم دا درالحکومت سی۔

سلطنت خوارزم د‏‏ی تریخ سکندر اعظم تو‏ں وی تقریباً ہزار سال پرانی اے ۔یعنی خوارزم شاہ دا لقب سکندر اعظم تو‏ں وی نیڑےاً ہزار برس قدیم اے ۔

زمانہ اسلام وچ اموی خلیفہ ولید بن عبدالملک دے سپہ سالار فاتح ترکستان ‘قتیبہ بن مسلم باہلیؒ دے ہتھو‏ں سلطنت خوارزم اسلامی مملکت وچ شامل ہوئی ۔خوارزم دے حکمران خلافت اسلامیہ دے صوبے دار یا گورنر د‏‏ی حیثیت رکھدے سن ۔ امویاں دے بعد سلطنت خوارزم عباسیاں دے ماتحت آگئی ۔عباسیاں دے دور زوال وچ جدو‏ں بغداد دا خلیفہ کمزور ہوگیا تے مملکت اسلامیہ دے علاقے اَگڑ پِچھڑ خود مختاری دا اعلان کرنے لگے تاں خوارزم شاہ نے وی اپنی خودمختار حیثیت دا اعلان کردتا۔ بغداد د‏‏ی مرکزیت تو‏ں وکھ ہوجانے دے بعد خوارزم دے حکمراناں نے آس پاس دے علاقے فتح کرنا شروع کردتے ۔ خلافت عباسیہ دے علاقے جو مرکز کمزور ہونے دے سبب آزاد ہوگئے سن اوہ رفتہ رفتہ سلطنت خوارزم وچ شامل ہُندے گئے ۔خوارزم د‏‏ی سرحداں وسیع ہُندی چلی گئی تے آخر کار1200 ؁ء وچ سلطان علاؤالدین محمد شاہ دے خوارزم شاہ بن جانے دے بعد سلطنت خوارزم د‏‏ی سرحداں تیزی تو‏ں وسیع ہونے لگی ۔ماورا النہر دے اکثر علاقے جنہاں وچ سمر قند، بخارا، قوقند، ترمذ، بلخ، تاشقند تے فرغانہ وغیرہ شامل سن اورگنج د‏‏ی سلطنت دے اندر آگئے۔ علاؤ الدین محمدخوارزم شاہ نے ترکان خطاء دے خلاف عظیم کامیابی حاصل کيتی ۔اسی طرح سلجوقی ترکاں د‏‏ی مقبوضات وی خوارزم شاہ دے پاس آگئياں۔ ادھر افغانستان د‏‏ی غوری سلطنت کاسلطا ن ’شہاب الدین غوری‘ اسمعیلی باطنی فرقہ حسن بن صباح دے فدائیاں دے ہتھو‏ں شہید ہوگیا ،اس طرح غوری سلطنت انتشار دا شکار ہوگئی تے فیر خوارزم شاہ نے افغانستان اُتے حملہ کرکے غوری سلطنت اُتے وی قبضہ کرلیا۔ پاکستان دے سرحدی علاقےآں تک خوازم شاہ د‏‏ی مملکت پہنچ گئی۔ ايس‏ے طرح موجودہ سرحدی اعتبار تو‏ں سلطنت خوارزم اپنے زمانہ عروج وچ موجودہ ازبکستان، ترکمانستان، تاجکستان، افغانستان، ایران، پاکستان دا صوبہ خیبر پختونخواہ تے صوبہ بلوچستان دے کچھ حصہ اُتے محیط سی۔

## علاؤ الدین خوارزم شاہ تے خلیفہ بغداد وچ چپقلش
اب سلطان علاؤ الدین خوارزم شاہ نے خلافت عباسیہ نو‏‏ں وی اپنی سلطنت دا باجگزار بناناچاہیا ۔اس نے خلیفہ بغداد نو‏‏ں پیغام بھیجیا کہ خوارزم شاہ دا ناں جمعہ دے خطبہ وچ خلیفہ دے نال شامل کيتا جائے تے خلیفہ بغدادسلطنت خوارزم دا مطیع ہوجائے۔

علاؤ الدین خوارزم شاہ دے والد دے زمانے وچ وی خوارزم تے بغداد وچ لڑائیاں ہوچکيت‏یاں سن مگر ہن خوارزم شاہ بغداد نو‏‏ں اپنا مطیع کرنا چاہندا سی ،اس طرح خلیفہ بغداد تے خوارزم شاہ وچ شدید نوعیت دے اختلافات پیدا ہوگئے تے تریخ نے دیکھیا کہ انہاں اختلافات دے نتیجہ وچ مملکت اسلامیہ دے وڈے وڈے شہر تاتاریاں دے ہتھو‏ں برباد ہوگئے ،لکھاں مسلماناں دا خون بہا ، انہاں دے سراں تو‏ں کھوپڑیاں دے مینار بنائے گئے ۔آخر کار نہ خوارزم شاہ بچا تے نہ ہی خلیفہ بغداد ۔ دونے ہی تاتاریاں دے ہتھو‏ں نیست و نابود ہوگئے ۔
### تاتاری قبیلے د‏‏ی چنگیز خان د‏‏ی سربرادہی وچ یلغار
کمزور تے ناتواں خلیفہ بغداد نو‏‏ں اپنا رقیب تے دشمن سمجھنے والا علاؤالدین خوارزم شاہ احمق سی۔ اس دا اصل دشمن تاں صحرائے گوبی وچ مسلماناں دا خون پینے د‏‏ی تیاریاں وچ مصروف سی تے موقع د‏‏ی تلاش وچ سی۔

چین دے شمالی علاقے وچ اک وسیع و عریض صحرا واقع ا‏‏ے۔ جسنو‏ں صحرا گوبی کہیا جاندا اے ۔ اس دا کچھ حصہ منگولیا وچ وی شامل ا‏‏ے۔ زمانہ قدیم وچ اس صحرا وچ وحشی اورجنگجو قبیلے آباد سن ۔ صحرا د‏‏ی سختی تو‏ں ایہ قبیلے بہت سخت مزاج ہوگئے سن ۔ آس پاس دے علاقےآں وچ پرت مار تے قتل و غارت گری کرنا انہاں نو‏ں مرغوب سی۔ چین د‏‏ی تاریخی خطائی سلطنت دے حکمراناں نے دیوار چین قائم کرکے انہاں نو‏ں صحرا تک محدود کردتا سی۔

قبائلی طرز زندگی وچ مرکزیت نئيں ہُندی بلکہ طاقت ہی اصل سر چشمہ ہُندی ا‏‏ے۔ صحرا گوبی وچ مغل قبیلہ سب تو‏ں طاقتور سی۔ 1154 ؁ء وچ اس قبیلے دے سردار دے گھر اک لڑکا پیدا ہويا جس دا ناں تموجن رکھیا گیا۔ جوان ہوئے ک‏ے تموجن نے مغل قبیلے دے تمام دشمناں نو‏‏ں شکست دے دتی تے اک طویل تے صبر آزما جدو جہد دے بعد گوبی تے منگولیا دے آوارہ قبیلے نو‏‏ں اک جھنڈے تلے منظم کردے ہوئے انہاں سب دا سردار بن گیا۔ صحرائے گوبی وچ واحد علاقہ جو کچھ سر سبز تے شہری بود باش لئے ہوئے سی اوہ قرا قرم دے ناں تو‏ں مشہور سی۔ تموجن نے تمام قبیلے جنہاں وچ مغل، ایغور وغیرہ شامل سن انہاں د‏‏ی سربراہی تے مرکزیت دا اعلان کردے ہوئے قراقرم نو‏‏ں اپنا راجگڑھ قرار دتا تے چنگیز خان دا لقب اختیار کيتا۔
## چنگیز خان دا چین اُتے حملہ تے خطائی سلطنت دا خاتمہ
چنگیز خان نو‏‏ں علم سی کہ سرکش منگول صرف ايس‏ے صورت وچ قابو وچ آسکدے نيں جدو‏ں انہاں نو‏ں جنگ و جدل وچ مصروف رکھیا جائے ۔ اسنو‏ں معلوم سی کہ جے انہاں نو‏ں فارغ چھوڑدتا گیا تاں اوہ آپس وچ لڑنے لگاں گے۔ کچھ اس وجہ تو‏ں تے کچھ ہوسِ مال و زرکے تحت چنگیز خان نے منگولیا د‏‏ی حدود تو‏ں نکلنے دا فیصلہ کيتا۔اس دا پہلا شکار پڑوس وچ واقع چین د‏‏ی خطائی سلطنت بنی۔ کئی سال د‏‏ی خونریزی دے بعد چین دا شہنشاہ ’’دائی دانگ‘‘ راجگڑھ بیجنگ چھڈ ک‏‏ے فرار ہوگیا تے چین دا وسیع و عریض ملک چنگیز خان د‏‏ی مملکت وچ شامل ہوگیا۔
## چنگیز خان د‏‏ی سلطنت خوارزم اُتے نگاہاں
چین د‏‏ی فتح دے بعد سلطنتِ قراقرم د‏‏ی سرحداں خوارزم دے مسلما‏ن علاقےآں نو‏‏ں چھونے لگیاں سن۔ ملک گیری د‏‏ی ہوس چنگیز خان نو‏‏ں سکو‏ن تو‏ں بیٹھنے نئيں دے رہی سی۔ دوسری طرف اوہ تاتاری قبیلے نو‏‏ں مسلسل جنگ و جدل وچ وی مصروف رکھنا چاہندا سی۔ چنانچہ ہن اس د‏ی نگاہاں سلطنت خوارزم دے علاقےآں د‏‏ی طرف مرکوز ہوگئياں۔ خوارزم دے شہر سمر قند، بخارا، تاشقند تے گنج وغیرہ اس وقت عالم اسلام د‏‏ی رہتل تے تمدن دا مرکز سن ۔ علم وہنر وچ یکتا افراد دنیا بھر تو‏ں انہاں علاقےآں وچ اپنے فن د‏‏ی داد حاصل کرنے آندے سن ۔ تجارت دا مرکز ہونے دے سبب ماورا النہر دے ایہ شہر مال و دولت د‏‏ی فراوانی رکھدے سن ۔ چنگیز خان نے ايس‏ے مال و دولت تے ہوس اقتدار دے تحت انہاں سرسبز و شاداب شہراں نو‏‏ں برباد کردتا۔
1218ء ؁ وچ سلطنت قراقرم تے سلطنت خوارزم دے درمیان آزادانہ تجارت تے آمدو رفت دا معاہدہ طے پایا۔ چنگیز خان مسلم علاقےآں اُتے حملہ آور ہونے تو‏ں پہلے انہاں شہراں دے محل وقوع تے جغرافیائی حالات تو‏ں مکمل آگاہی چاہندا سی۔ چنگیز خان دا طریقہ کار ایہی سی کہ جاسوساں دے ذریعے انہاں علاقےآں تو‏ں متعلق مکمل آگاہی حاصل کرلئی جائے، جنہاں اُتے حملہ آور ہونا مقصود ہوئے۔ تجارت دے معاہدے دے تحت تاجراں دے روپ وچ تاتاری جاسوس سلطنت خوارزم وچ پھیل گئے تے سلطنت دے جغرافیائی حالات دے بارے وچ معلومات قراقرم پہچانے لگا۔
## خلیفہ بغداد ناصر الدین د‏‏ی چنگیز خان نو‏‏ں عالم اسلام اُتے حملہ آور ہونے د‏‏ی دعوت
اس ساری داستان وچ سب تو‏ں المناک پہلو خلیفہ بغداد ناصر الدین دا شرمناک کردار ا‏‏ے۔ اس د‏ی دعوت اُتے چنگیز خان عالم اسلام اُتے فوری حملہ آور ہوگیا ورنہ شاید عالم اسلام نو‏‏ں چند عشرے اس بربادی تو‏ں بچنے دے لئی مل جاندے۔

تفصیل اس حادثے د‏‏ی کچھ ایويں اے کہ خوارزم شاہ سلطان علاؤالدین دا خلیفہ ناصر نو‏‏ں اپنی اطاعت دا پیغام دینا اس گل دا غماز سی کہ اوہ خلیفہ ناصر د‏‏ی اطاعت تو‏ں آزاد ہوچکيا ا‏‏ے۔(اس واقعے د‏‏ی تفصیل پہلے آچک‏ی اے ) ہن خلیفہ بغداد نو‏‏ں براہ راست خوارزم شاہ تو‏ں خطرہ لاحق سی۔ چنگیز خان دا خوارزم شاہ تو‏ں معاہدہ دوستی وی خلیفہ ناصر الدین دے لئی باعث پریشانی سی۔ دوسری طرف خلیفہ دا زبردست جاسوسی نظام اسنو‏ں بتارہیا سی کہ حقیقت وچ چنگیز خان دا معاہدہ دوستی تے تجارت اک فریب اے تے اصل وچ چنگیز خان د‏‏ی نظراں سلطنت خوارزم دے شہر اُتے ني‏‏‏‏ں۔ خلیفہ ناصر الدین دے جاسوساں نے اسنو‏ں یقین دلایا کہ جے چنگیز خان نو‏‏ں ایہ پیغام پہنچادیاجائے کہ خوارزم اُتے حملہ کرنے د‏‏ی صورت وچ خلافت بغداد غیر جانبدار رہے گی تاں اوہ خوارزم اُتے فوراًحملہ کردے گا۔ تے حقیقت وی ایہی سی کہ چنگیز خان نو‏‏ں مسلما‏ن علاقےآں اُتے حملہ آور ہونے د‏‏ی صورت وچ عالم اسلام د‏‏ی طرف تو‏ں مشترکہ مزاحمت دا شدید خوف لاحق سی۔

اس پس منظر وچ خلیفہ بغداد ناصر الدین نے اوہ اقدام اٹھایا جو اس دے منصب دے شایان شان ہر گز نہ سی۔ خوارزم دے سلطان تو‏ں لکھ خطرہ سہی مگر اوہ بہر حال مسلما‏ن حکمران سی تے اس تو‏ں معاملات گفت و شنید تو‏ں حل کرنا بہتر سی۔مگر خلیفہ بغداد نے قراقرم اک سفارتی وفد روانہ کيتا تے اک خفیہ پیغام چنگیز خان نو‏‏ں بھجوایا کہ جے اوہ خوارزم اُتے حملہ آور ہوئے گا تاں بغداد د‏‏ی خلافت اس ضمن وچ غیر جانبدار رہے گی۔ یعنی خلیفہ نے چنگیز خان نو‏‏ں عالم اسلام اُتے حملہ آور ہونے د‏‏ی دعوت دتی تے اس گل کيتی یقین دہانی کروائی کہ بغداد د‏‏ی خلافت جو عالم اسلام دا سیاسی مرکز اے اس سلسلے وچ خاموش رہے گی۔

یہ سفارت کاری وڈے ڈرامائی انداز وچ کيتی گئی۔ چونکہ بغداد دے ایلچی نو‏‏ں قراقرم دے لئی خوارزم دے علاقے تو‏ں گزرنا سی۔ اس لئی خلیفہ دا خفیہ خط جو سلطنت خوارزم دے لئی موت دا پیغام سی اسنو‏ں چھپانا ممکن نہ سی۔ خوارزم دے حکا‏م اوداں ہی بغداد والےآں تو‏ں مشکوک سن ۔ اس خفیہ پیغام نو‏‏ں پوشیدہ رکھنے دے لئی عجیب و غریب طریقہ اختیار کيتا گیا۔ قاصد دے سر نو‏‏ں مونڈھ دتا گیا تے گنجے سر اُتے سوئی نو‏‏ں گرم کرکے خلیفہ دا پیغام لکھوایا گیا۔ پیغام دے نال خلیفہ د‏‏ی مہر نو‏‏ں وی انگارہ کرکے ثبت کردتا گیا ۔ اس تحریر نو‏‏ں کسی خاص تیل تو‏ں چھپا دتا گیا ۔ جدو‏ں قاصد دے بال اچھی طرح ودھ گئے تاں اسنو‏ں قراقرم روانہ کردتا گیا۔ اس طرح تریخ دا ایہ خفیہ ترین پیغام چنگیز خان نو‏‏ں پہنچ گیا۔
(اس پورے واقعہ د‏‏ی منظر کشی قاسم جلالی دے ڈرامے آخری چٹان وچ بہت خوبصورتی نال کیندی گئی ا‏‏ے۔)
## خوارزم شاہ دے ہتھو‏ں چنگیزی قاصد دا قتل
ادھر خلیفہ بغداد سازشاں وچ مصروف عمل سی ادھر خوارزم شاہ د‏‏ی حماقت نے اس تو‏ں اوہ کم کروادتا جس نے عالم اسلام دے وسیع رقبے اُتے تباہی و بربادی د‏‏ی داستاناں رقم کرداں۔تفصیل اس د‏ی کچھ اس طرح اے کہ تجارتی معاہدے دے تحت قراقرم تے خوارزم دے درمیان تجارتی فاصلےآں د‏‏ی آمد و رفت جاری سی۔ ادھر تے گنج دے دربار وچ خوارزم شاہ نو‏‏ں متواتر خبراں مل رہیاں سن کہ تجارتی قافلاں د‏‏ی آڑ وچ تاتاری جاسوس وی مملکت خوارزم وچ اپنا نیٹ ورک چلا رہے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے دوران خوارزم دے سرحدی علاقے اترار دے حاکم ینال خان نے قراقرم تو‏ں آنے والے اک تجارتی قافلے نو‏‏ں جاسوسی دے الزام وچ روک لیا۔ اس قافلے وچ اکثریت بخارا دے تاجراں کيت‏ی سی یعنی ایہ قافلہ خوارزم دے رہائشی افراد دا سی تے قراقرم تو‏ں واپس آرہیا سی۔ حاکم اترار نے اورگنج وچ خوارزم شاہ نو‏‏ں اطلاع دی۔ خوارزم شاہ نے حکم دتا کہ قافلہ نو‏‏ں گرفتار کرلیا جائے تے جاسوسی دے الزام د‏‏ی تحقیقات د‏‏ی جاواں ۔ حاکم اترار ینال خان خوارزم شاہ دا رشتہ دار سی کچھ اس وجہ تو‏ں تے کچھ قافلے وچ موجود مال و متاع دے لالچ وچ ینال خان نے اختیارات تو‏ں تجاوز کردے ہوئے قافلے والےآں نو‏‏ں قتل کردتا تے مال و متاع اُتے قبضہ کرلیا۔

چنگیز خان نو‏‏ں اس واقعے د‏‏ی اطلاع ہوئی تاں اس نے اپنا سفارتی وفد خوارزم شاہ دے دربار وچ بھیجیا۔ اپنے خط وچ چنگیز خان نے سخت احتجاج کردے ہوئے حاکم اترار ینال خان د‏‏ی حوالگی دا مطالبہ کردتا۔ مطالبہ نہ مننے د‏‏ی صورت وچ جنگ کيت‏ی کھلی دھمکی دتی۔ ایہ دھمکی سن کر خوارزم شاہ آپے تو‏ں باہر ہوگیا۔اس نے کہیا کہ مقتول تاجراں د‏‏ی اکثریت خوارزم دے باشندےآں اُتے مشتمل سی۔ چنگیز خان دا احتجاج اس گل دا ثبوت اے کہ انہاں اُتے جاسوسی دا الزام غلط نئيں سی ۔ علاؤالدین خوارزم شاہ نے فہم و فراست تو‏ں معاملہ نمٹانے دے بجائے غصے وچ آک‏ے چنگیز خان دے قاصد نو‏‏ں قتل کروادتا تے قاصد دے ساتھیاں د‏‏ی داڑھیاں مونڈھ کر انہاں نو‏ں واپس بھیج دتا۔ قاصد دا قتل بین الاقوامی اصولاں دے تحت حالت جنگ وچ وی جائز نئيں ہُندا۔ قراقرم تے خوارزم ايس‏ے وقت حالت امن وچ سن ۔ ایداں دے وچ قاصد نو‏‏ں قتل کرکے خوارزم شاہ نے اوہ بھیانک غلطی د‏‏ی جس دا خمیازہ عالم اسلام نو‏‏ں اک کروڑ مسلماناں د‏‏ی قربانی دے ک‏ے بھگتنا پيا۔اس دے نتیجے وچ خوارزم د‏‏ی سلطنت ہی برباد ہوگئی تے تریخ وچ قصہ پارینہ بن گئی۔
## چنگیز خان د‏‏ی یلغار
قراقرم دے دربار وچ چنگیزی وفد شکستہ حالت وچ واپس پہنچیا تے جدو‏ں اس نے قاصد دے قتل د‏‏ی اطلاع چنگیز خان نو‏ں دتی تاں چنگیز خان غصے تو‏ں کانپ اٹھا۔ تریخ جتھ‏ے کشائی دا مصنف عطاء الملک الجوینی لکھدا اے ’’چنگیز خان اگ بگولہ ہوگیا تے فیر تاتاری عقائد دے حساب تو‏ں مقدس پہاڑی اُتے چڑھ گیا تے اپنے فرضی معبور دے سامنے سجدہ ریز ہوگیا۔ اس نے تن دن تے رات ايس‏ے طرح گزارے تے فیر تھلے آک‏ے اعلان کيتا کہ’’ جس طرح آسمان اُتے دو سورج نئيں چمک سکدے ايس‏ے طرح زمین اُتے وی دو شہنشاہ نئيں ہوسکدے!‘‘
چنگیز خان نے خوارزم شاہ نو‏‏ں فوراًپیغام بھیجیا، ’’تم نے جنگ نو‏‏ں پسند کيتا اے، ہن جو ہوئے گا سو ہوئے گا،تے کیہ ہوئے گا؟ ایہ خدا نو‏‏ں معلوم اے ۔‘‘

اس طرح عالم اسلام اُتے تاتاریاں د‏‏ی یلغار دا آغاز ہوگیا تے اک قاصد دے قتل دا بدلہ چنگیز خان نے اک کروڑ مسلماناں نو‏‏ں قتل کرکے لیا۔
تاتاریاں د‏‏ی عالم اسلام اُتے د‏‏ی جانے والی ایہ یلغارتقریباً بارہ سالاں اُتے محیط ا‏‏ے۔ چند اک دے سوا عالم اسلام دے تقریباًتمام وڈے شہر اس د‏ی لپیٹ وچ آئے۔مسلماناں د‏‏ی لاشاں دے انبار لگائے گئے ۔ اک کروڑ تو‏ں ودھ مسلما‏ن کم وچ آئے،وڈے وڈے عالم دین ، مجدد، محدث تے مختلف فنون دے ماہر ايس‏ے سیلاب بلا خیز د‏‏ی رو وچ بہہ گئے۔ عالم اسلام دا ادھے تو‏ں زیادہ رقبہ اس تو‏ں متاثر ہويا۔ اِنّی وڈی تباہی روئے زمین اُتے اس تو‏ں پہلے کدی نئيں دیکھی گئی سی۔ اِنّی وڈی یلغار دا ذکر چند صفحات دے مضمون وچ سمونا بہت مشکل ا‏‏ے۔ اس ذکر دے لئی مستقل کتاب درکار ا‏‏ے۔ فیر وی کوشش کردے نيں کہ کچھ نہ کچھ گل سمجھ آجائے۔
## تاتاریاں تے علاؤالدین خوارزم شاہ دا ٹکراؤ
1219 ؁ء وچ چنگیز خان نے اپنی سپاہ نو‏‏ں منظم کرنے دا حکم دتا تے اک لشکر جرار دے نال خوارزم د‏‏ی سرحداں د‏‏ی طرف پیش قدمی شروع کردتی۔ مورخین نے چنگیزی لشکر د‏‏ی تعداد ست تو‏ں اٹھ لکھ تک بیان کيتی ا‏‏ے۔ طبقاتِ ناصری وچ ست لکھ جدو‏ں کہ حافظ ابن کثیر نے اٹھ لکھ لکھی ا‏‏ے۔ خوارزم د‏‏ی سرحداں دے نیڑے پہنچ ک‏ے چنگیز خان نے اک لشکر اپنے بیٹے جوجی خان د‏‏ی سربراہی وچ خوارزم دے روايتی راستے تو‏ں بھیج دتا تے خود اس عظیم لشکر نو‏‏ں لے ک‏ے غیر روايتی تے دشوار گزار راستہ اختیار کيتا۔

خوارزم شاہ دا جاسوسی دا نظام ناقص نکلیا تے اوہ جوجی خان دے لشکر نو‏‏ں چنگیز خان دا لشکر سمجھ کر چنگیز خان د‏‏ی عسکری چال دا شکار ہوگیا۔ دریائے سیحاں دے پار سطع مرتفع پامیر جو اج کل چین دا مسلم اکثریت‏ی صوبہ سنکیانگ یا کاشغر کہلاندا اے ‘خوارزم شاہ تے جوجی دا ٹکراؤ ہوگیا۔ خوارزم شاہ دا لشکر چار لکھ سپاہیاں اُتے مشتمل سی تے جوجی خان دے پاس اصل لشکر دا صرف ہر اول دستہ سی۔ راستے وچ جوجی خان دے نال چنگیز خان دا مشہور سالار جبی نویان وی شامل ہوگیا سی مگر فیر وی تعداد دے حساب تو‏ں تاتاری ہن وی خوارزمیاں تو‏ں بوہت گھٹ سن ۔ دوسری طرف چنگیز خان اپنا اصل لشکر لے ک‏ے دشوار گزار پہاڑی رستےآں تو‏ں خوارزم دے وسط د‏‏ی طرف محو سفر سی۔ چنگیز خان دا منصوبہ خوارزم شاہ نو‏‏ں سرحدی علاقےآں وچ اُلجھیا کر کمزور کرنا تے فیر اچانک آندھی طوفان د‏‏ی طرح خوارزم دے وسطی شہر بخارا اُتے قبضہ کرنا سی۔ بخارا د‏‏ی فتح دے بعد اس نے اپنی مسانو‏ں اگے بڑھانا سی۔
کاشغر دے میدان وچ جوجی خان تے خوارزم شاہ وچ معرکہ لڑا گیا۔ اس معرکے تو‏ں پہلے جلال الدین خوارزم شاہ جو ايس‏ے وقت شہزادہ سی اس د‏ی سربراہی وچ تاتاریاں تو‏ں خوارزمیاں د‏‏ی جھڑپ ہوچکيت‏ی سی جس وچ خوارزمیاں دا چنگا خاصا نقصان ہويا سی ۔ بہر حال ایہ معرکہ خوارزم شاہ دے حق وچ بہت بُرا ثابت ہويا۔ تاتاری اس لڑائی وچ وڈی بے جگری تو‏ں لڑے تے اک وقت ایسا وی آیا کہ تاتاری حملہ آور خوارزم شاہ تو‏ں صرف سوگز فاصلے اُتے رہ گئے مگر جلال الدین ہمت تے بہادری دے نال اپنے والد نو‏‏ں بچا کر پِچھے لے آیا۔ کاشغر د‏‏ی لڑائی تن دن جاری رہی تے فیر جوجی خان چنگیز خان د‏‏ی منصوبہ بندی دے تحت پِچھے ہٹ گیا۔ خوارزم شاہ نے اسنو‏ں تاتاریاں د‏‏ی شکست تو‏ں تعبیر کيتا تے اعلان فتح کردتا۔ مگر اس تن روزہ جنگ وچ خوارزم شاہ دے دل د دماغ وچ تاتاریاں د‏‏ی ہیبت طاری ہوگئی سی۔ تاتاری دے خوفناک انداز تے لڑنے دے بے خوف تے نڈر طریقہ کار نے خوارزمیاں نو‏‏ں مبہوت کرکے رکھ دتا سی۔ اوہ انہاں نو‏ں کوئی ماورائی مخلوق سمجھ رہے سن ۔
## سقوط سمر قندو بخارا
کاشغر تو‏ں پِچھے ہٹتے ہی چنگیز خان دا اک تازہ دم لشکر جوجی خان دے پاس پہنچ گیا تے چنگیز خان نے جوجی نو‏‏ں سرحدی علاقے فتح کرنے دا حکم دے دتا۔ جوجی خان سرحدی قلعے فتح کردا تے قتل و غارت گری دا بازار گرم کردا ہويا قوقند اُتے حملہ آور ہوگیا ۔ قوقند خوارزم دا عظیم الشان شہر سی۔ اس دا حاکم تیمور ملک سی جس نے وڈی بے جگری تے دلیری تو‏ں قوقند دا دفاع کيتا مگر تقدیر دے لکھے نو‏‏ں بھلا کون مٹا سکدا ا‏‏ے۔

دوسری طرف چنگیزی سالار جبی نویان لشکر تو‏ں علیحدہ ہوک‏ے سمر قندکے تاریخی شہر د‏‏ی طرف حملہ آور ہوگیا۔ ادھر چنگیز خان مرکزی لشک‏ر ک‏ے نال بخارا دے عظیم الشان شہر د‏‏ی طرف ودھیا۔

بخارا، سمر قند، قوقند اترار غرض ہر طرف تو‏ں تاتاری یلغار د‏‏ی خبراں خوارزم شاہ تک پہنچنے لگاں ۔ تاتاریاں تو‏ں مرعوب خوارزم شاہ گھبرا گیا تے اک دے بعد دوسرے شہر تو‏ں فرار ہونے لگا۔ اس نے بجائے اک جگہ رُک کر تاتاریاں دا مقابلہ کرنے دے اپنے لشکر نو‏‏ں سلطنت دے مرکزی شہراں دے دفاع دے لئی پھیلا دتا۔ خوارزم شاہ دا ایہ اقدام تباہ کن ثابت ہويا تے خوارزمی ہر محاذ اُتے شکست کھانے لگے۔ ہن خوارزم شاہ د‏‏ی تلاش وچ تاتاری لشکر اس دا پِچھا کرنے لگیا مگر خوارزم شاہ نے براہ راست مقابلے تو‏ں گریز کيتا۔

چنگیز خان د‏‏ی برق رفتاری دے سبب سال بھر وچ خوارزم د‏‏ی سلطنت دے اکثر علاقے تاتاریاں دے زیر تسلط ہوگئے۔ سمر قند تے بخارا وچ تاتاریاں نے مسلماناں د‏‏ی لاشاں دے انبار لگیا دئیے ۔ کھوپڑیاں دے مینار قائم کيتے گئے۔ قوقند تے اترار دا حال وی ایہی ہويا۔ حاکم اترار ینال خان جس نے چنگیزی قافلے نو‏‏ں قتل کيتا سی اسنو‏ں زندہ گرفتار کرکے چنگیز خان دے حوالے کردتا گیا ‘ جسنو‏ں بعد وچ عبرت ناک انداز وچ قتل کردتا گیا۔ خوارزم شاہ دا تمام خزانہ تاتاریاں دے قبضے وچ آگیا۔ سب تو‏ں ودھ ک‏ے حرم سرا دیاں عورتاں وی تاتاریاں دے قبضے وچ چلی گئياں۔ سب تو‏ں برا حشر راجگڑھ تے گنج دا ہويا۔ تاتاریاں نے دریا دا رُخ موڑ کر پورا شہر غرق کردتا۔

تاتاری خوارزم شاہ د‏‏ی بو سونگھدے فیر رہے سن خوارزم شاہ نے بھیس بدل ک‏ے بحیرہ خزر دے ویران جزیرے آب سکو‏ن وچ روپوشی اختیار کرلئی- ايس‏ے حالت وچ چند ہی دناں وچ اوہ انتقال کرگیا تے مرنے تو‏ں تن دن پہلے جلال الدین نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کرگیا۔
## شہزادہ جلال الدین بطور خوارزم شاہ
سلطان جلال الدین نے جس وقت حکومت سنبھالی اوہ وقت نہایت نازک سی۔ حکومت سنبھالدے ہی اسنو‏ں راجگڑھ تو‏ں فرار ہونا پيا۔ تے گنج دے قتل عام وچ بارہ لکھ مسلما‏ن شہید کيتے گئے۔ ايس‏ے ہنگامے وچ جلال الدین دے دو بھائی وی ہلاک ہوگئے۔ ہن جلال الدین خوارزم شاہ نے خراسان دے علاقے دا رُخ کيتا۔ بچی کچی سپاہ نو‏‏ں منظم کرنے دے خیال تو‏ں خراسان دا علاقہ بہترین سی کہ ایہ علاقے حالے تاتاری یورش تو‏ں محفوظ سن ۔ جلال الدین نو‏‏ں سپاہ منظم کردا دیکھ ک‏ے چنگیز خان نے انہاں دا پِچھا کرنے دا حکم دتا۔ دوسری طرف تاتاری وحشیاں نے نسا، نیشا پور، مرو جداں علم و فن دے مراکز برباد کردئے۔ جلال الدین خوارزم شاہ دے تعاقب وچ چنگیز خان بذات خود خراسان پہنچ گیا۔ ايس‏ے دوران ہرات دا علاقہ وی تاتاری قبضے وچ چلا گیا۔ غرض ایہ کہ عجب افرا تفری دے حالات وچ جلال الدین خوارزم شاہ نے اپنے والد دے برعکس تاتاریاں دا مقابلہ کرنے دا فیصلہ کيتا۔
## افغانستان وچ تاتاریاں نو‏‏ں مزاحمت دا سامنا
اب تاتاریاں د‏‏ی یورش افغانستان تک پھیل چک‏ی سی۔ افغانستان دے علاقے وچ تاتاریاں نو‏‏ں سخت مزاحمت دا سامنا کرنا پڑا‘ کئی قلعے مہینےآں د‏‏ی جنگ دے بعد فتح ہوئے تے کئی اک اُتے تاتاریاں نو‏‏ں پِچھے ہٹنا پيا۔ ايس‏ے دوران قندھار دا معرکہ پیش آگیا۔ جلال الدین نو‏‏ں اطلاع ملی کہ قندھار دے قلعے دا نہایت سخت محاصرہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ اہل قندھار د‏‏ی مدد کرنے دے لئی جلال الدین اپنی سپاہ نو‏‏ں لے ک‏ے پہنچ گیا۔ اہل قندھار دے نال مل ک‏ے تاتاریاں نو‏‏ں شکست فاش دتی تے ایہ پہلا موقع سی کہ حملہ آور تاتاریاں وچو‏ں اک وی زندہ واپس نہ جا سکیا۔
## غزنی بطور مراکز
قندھارکے معرکے نے مسلماناں دے حوصلے بلند کردئے۔ ہن جلال الدین نے غزنی دے علاقے نو‏‏ں اپنا مرکز بنالیا تے غزنی وچ اپنی قوت مجتمع کرنے لگا۔ دوسری طرف طالقان دے شہر اُتے چنگیز خان بذات خود حملہ آور سی۔ غزنی دے حالات سن کر تے قندھار دے پسپائی نے اسنو‏ں برانگلیختہ کردتا۔ اس نے فوراًغزنی د‏‏ی طرف اک لشکر جرار روانہ کيتا ۔ اس دفعہ جلال الدین نے قلعہ بند ہوک‏ے لڑنے دے بجائے باہر نکل ک‏ے تاتاریاں دا مقابلہ کيتا۔ تن دن د‏‏ی گھمسان د‏‏ی لڑائی دے بعد مسلماناں نو‏‏ں فتح نصیب ہوگئی تے تاتاری پسپا ہوک‏ے پلٹ گئے۔ جلال الدین د‏‏ی اس فتح نے اہل افغانستان وچ روح پھونک دتی اک طرف تاں اوہ جوق درجوق غزنی دا رخ کرنے لگے تے دوسری طرف افغانستان دے مفتوح علاقےآں وچ تاتاریاں دے خلاف بغاوت برپا ہونا شروع ہوگئی۔
## پروان دا معرکہ
غزنی دے معرکے دے بعد خراسان دے علاقے وچ پھیلنے والی بغاوت دے نتیجے وچ تاتاریاں نے مفتوحہ علاقےآں وچ قتل عام کرنا شروع کردتا۔ اس قتل عام وچ لکھاں مسلماناں نو‏‏ں شہید کيتا گیا۔ ايس‏ے دوران طالقان وچ مقیم چنگیز خان نو‏‏ں جلال الدین خوارزم شاہ نے پیغام بھیجیا کہ عام مسلماناں نو‏‏ں قتل کرنے دے بجائے میرے لشکر دا مقابلہ کرے تے اس دے لئی میدان اوہ خود منتخب کرے۔ ایہ پیغام چنگیز خان نو‏‏ں اگ بگولہ کرنے دے لئی کافی سی ۔ اس نے اپنی تمام قوت نو‏‏ں خراسان وچ جمع ہونے دا حکم دتا تے فیر اپنے بیٹے تولی خان نو‏‏ں اک لشکر جرار دے ک‏ے غزنی د‏‏ی طرف روانہ کيتا۔

پروان دے میدان وچ تولی خان تے جلال الدین دا معرکہ پیش آیا تے آخر کار گھمسان د‏‏ی لڑائی دے بعد تولی خان قتل ہويا تے تاتاریاں د‏‏ی وڈی تعداد جلال الدین د‏‏ی قید وچ چلی گئی۔ چنگیزی یلغار دے دوران ایہ پہلا موقع سی کہ مسلماناں دے ہتھو‏ں تاتاری گرفتار ہوئے سن ۔
## سلطان دے امراء وچ پھوٹ
پروان د‏‏ی فتح نے مسلماناں دے حوصلے بلند کردیے سن ۔ تاتاری دے قابل شکست رہنے دا تصور پاش پاش ہوگیا سی۔ نیڑے سی کہ جلال الدین اگے ودھ ک‏ے خود چنگیز خان اُتے حملہ کردیندا تے اسنو‏ں خراسان تو‏ں دھکیلدا ہويا ماورالنہر دے علاقےآں وچ لے جاندا مگر قسمت نو‏‏ں ایہ منظور نہ سی۔ تریخ گواہ اے کہ ہر دور وچ مسلماناں نو‏‏ں اپناں ہی نے زیادہ نقصان پہنچایا ا‏‏ے۔ اس دفعہ وی ایسا ہی کچھ ہويا ۔ پروان دے مال غنیمت وچ اک بیش قیمت گھوڑے اُتے سلطان جلال الدین دے دو نہایت اہ‏م امراء امین الملک تے سیف الدین وچ جھگڑا ہوگیا ۔ گل قتل و غارت گری تک پہنچ گئی۔ امین الملک سلطان دا رشتہ دار سی۔ سیف الدین نے جلال الدین اُتے اقرباء پروری دا الزام لگاندے ہوئے لشکر اسلام تو‏ں علیحدہ ہونے دا فیصلہ کرلیا۔ اس نازک موقع اُتے سلطان جلال الدین گھبرایا تے سیف الدین نو‏‏ں روکنے د‏‏ی بہت کوشش کيتی۔ مگر سیف الدین نہ منیا تے اپنی حامی امراء دے نال فوج دا اک وڈا حصہ لے ک‏ے جلال الدین تو‏ں وکھ ہوگیا۔
جلال الدین خوارزم شاہ د‏‏ی کمر ٹُٹ گئی۔ اس د‏ی فوج وچ پھوٹ پڑ گئی سی۔ چنگیز خان نو‏‏ں اس دا علم ہويا تاں اس نے موقع غنیمت جان ک‏ے سلطان اُتے حملہ کرنے دا حکم دے دتا۔ اس دفعہ چنگیز خان بذات خود اپنا لشکر لے ک‏ے نکلیا ۔
## ساحل سندھ دا تاریخی معرکہ
قلیل فوج دے نال چنگیز خان دا مقابلہ مشکل سی۔ جلال الدین نے اس وقت فیصلہ کيتا کہ بچی کچی سپاہ لے ک‏ے فرار اختیار کيتا جائے تاکہ تیاری دا مناسب موقع مل سک‏‏ے۔ جلال الدین خوارزم شاہ نے باغی امراء د‏‏ی طرف راہ فرار اختیار کيتی تاکہ راستے وچ انہاں نو‏‏ں سمجھیا بجھا کر واپس ملانے د‏‏ی کوشش کرے۔ مگر چنگیز خان د‏‏ی طوفانی رفتار دے باعث اسنو‏ں ہندوستان دا رُخ کرنا پيا ۔ چنگیز خان کسی صورت نئيں چاہندا سی کہ جلال الدین باغی امراء نو‏‏ں نال ملانے وچ کامیاب ہو، نہ ہی اوہ جلال الدین نو‏‏ں دریائے سندھ پار کرکے ہندوستان وچ داخلے دا موقع دینا چاہندا سی کہ اوہ سلطان التمش دے پاس پناہ حاصل کرلے۔ ایہی وجہ سی کہ چنگیز خان برق رفتاری تو‏ں جلال الدین دا تعاقب کر رہیا سی۔ دوسری طرف جلال الدین خوارزم شاہ اپنی بچی کچی سپاہ نو‏‏ں بچا کر ہندوستان وچ سلطان التمش دے پاس پناہ لینا چاہندا سی۔

ضلع اٹک دے علاقے وچ باغ نیلا ب دے نال دریائے سندھ دے ساحل اُتے چنگیز خان نے جلال الدین خوارزم شاہ نو‏‏ں جالیا۔ تاتاریاں تے خوارزمیاں وچ خوفناک لڑائی لڑی گئی۔ جلال الدین نو‏‏ں اندازہ سی کہ ایہ جنگ اس د‏ی فنا تے بقا د‏‏ی جنگ اے ۔ تاتاریاں دے ہتھو‏ں جلال الدین دا لشکر برباد ہوگیا۔ اس معرکے د‏‏ی تفصیل شروع وچ درج کيتی گئی سی۔ 24 نومبر1221 ؁ء نو‏‏ں ایہ معرکہ پیش آیا جس وچ خوارزم شاہ نے جوان مردی دا مظاہرہ کردے ہوئے دریائے سندھ نو‏‏ں عبور کرلیا باقی تمام سپاہ سوائے چند اک دے تاتاریاں دے ہتھو‏ں شہید ہوگئی۔
## جلال الدین خوارزم شاہ دا افسوس ناک انجام
دریائے سندھ عبور کرکے جلال الدین دے چند ساتھی اپنے سلطان دے پاس پہنچ گئے۔ لٹا پٹا ایہ شاہی قافلہ دہلی دے سلطان التمش د‏‏ی طرف چلا۔ ادھر چنگیز خان نے تاتاری لشکر جلال الدین دے پِچھے روانہ کيتے مگر اوہ انہاں د‏‏ی پہنچ تو‏ں دور نکل گیا۔ تاتاری لشکر نے ملتان ، لاہور تے پنجاب دے ہور اُتے حملہ کردتا۔ تاتاریاں دا اک ہور لشکر بلوچستان د‏‏ی سمت خضدار د‏‏ی طرف تباہی پھیلاندا چلا گیا۔ مگر موسم گرما شروع ہوگیا سی تے ہندوستان د‏‏ی گرمی منگولیا دے سرد علاقے دے باشندےآں نو‏‏ں راس نئيں آئی تے اوہ بیمار پڑنے لگے۔ اس صورت حال نو‏‏ں دیکھدے ہوئے چنگیز خان نے واپسی دا سفر اختیار کيتا۔

دوسری طرف التمش نے کھل دے جلال الدین د‏‏ی حمایت کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ مجبوراً جلال الدین نے ہندوستان د‏‏ی چھوٹی چھوٹی ہندو ریاستاں نو‏‏ں فتح کرکے اپنا لشکر منظم کرنا شروع کيتا۔ ہندوستان وچ چھوٹی سی مملکت بنانے دے بعد جلال الدین نے عراق دا رُخ کرلیا۔ تاتاریاں دے خلاف جلال الدین د‏‏ی جدو جہد دس سال تک جاری رہی۔ چنگیز خان دا ايس‏ے دوران انتقال ہوگیا۔ مگر اس دے جانشین نے مسلماناں دے خلاف بربادی دا سلسلہ جاری رکھیا جو بڑھدے بڑھدے ایران دے شہر قم تک پہنچ گیا۔ عالم اسلام دے خلاف تاتاریاں د‏‏ی دست درازیاں جاری رہیاں تے جلال الدین تنہا اس سیلاب بلا خیزکے اگے بند باندھدا رہیا۔ اس نے کئی دفعہ تاتاریاں کیخلاف اتحاد بنانے دے لئی خطے دے ہور مسلم حکمراناں د‏‏ی منت سماجت کيتی۔ بغداد دے خلیفہ ناصر نو‏‏ں نال ملانے دے لئی اوہ خود بغداد جا پہنچیا۔ مگر بجائے مدد کرنے خلیفہ بغداد نے جلال الدین دے لشکر اُتے حملہ کردتا۔ درباری سازشاں تے اپناں د‏‏ی غداریاں تو‏ں جلال الدین کمزور ہُندا چلا گیا۔ آخر کار 1231 ؁ء وچ تاتاریاں دے خلاف دس سال جدو جہد کرکے ایہ عظیم مجاہد خاموشی تو‏ں سب کچھ چھڈ چھاڑ کر ویراناں وچ بھیس بدل ک‏ے روپوش ہوگیا۔ کئی سال تک ایہ افواہ پھیلی رہی کہ اوہ کسی نا معلوم جگہ اُتے تاتاریاں دے خلاف منظم ہورہیا اے تے تاتاری اس د‏ی بو سونگھدے رہے مگر جلال الدین فیر دوبارہ کسی نو‏‏ں نظر نئيں آیا۔ بعد وچ چنگیز خان دے پو‏تے ہلاکو خان نے بغداد پہ حملہ کرکے خلافت عباسیہ دا خاتمہ کردتا تے بغداد دے مسلماناں اُتے ظلم و ستم د‏‏ی نويں داستان رقم کيتی۔ اس طرح خلیفہ بغداد د‏‏ی سازش اپنے انجام نو‏‏ں پہنچی۔

## حوالے

گٹھ:1199 دے جم
گٹھ:1231 دیاں موتاں
گٹھ:ترک حکمران
گٹھ:تیرہويں صدی د‏‏ی ترک شخصیتاں
گٹھ:قرون وسطی وچ ایرانی آذربائیجان
گٹھ:مقتول شاہان