مسجد ذو الحلیفہ

thumb|مدینے دے نزدیک مسجد ذوالحلیفہ 
**مسجد ذوالحلیفہ** مدینہ د‏‏ی انہاں تاریخی مسیتاں وچو‏ں اے جو آبارعلی دے نیڑے واقع اے تے مسجدالنبی تو‏ں جنوب غرب وچ 8کلومیٹر دے فاصلے اُتے مکہ دے راستے اُتے موجود اے ۔ ذوالحلیفہ انہاں لوکاں دے لئی میقات اے جو عمره تمتّع تے عمره مفرده دے لئی مدینہ تو‏ں مکہ آندے نيں۔اس مقام دے ہور اسما **مسجد شجره** تے **مسجد الاحرام** نيں۔ پیغمبر اکرم وی اپنے عمره تے حج تمتع دے سفر وچ ايس‏ے میقات اُتے محرم ہوئے سن ۔

## جغرافیائی حدود

**آبار علی**، علی دے کنوواں دے معنا وچ اے جو باغات تو‏ں پوشیدہ نيں ۔ایہ مدینہ شہر تو‏ں 8کلومیٹر جنوب وچ واقع اے جتھے پانی دے منويں موجود نيں ۔کہیا جاندا اے کہ حضرت علی نے انہاں کنوواں نو‏‏ں کھودا سی۔ایہ حج دے میقات وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ آجکل ایہ لفظاں :**آبارعلی** ، **ذوالحلیفہ** تے **مسجد شجره** تو‏ں اس علاقے د‏‏ی طرف اشارہ کرنے دے لئی استعمال کردے نيں۔

## ہور اسما

یہ جگہ مختلف اسما تو‏ں مشہور اے:
* مسجد شجرہ:اسکی ناں وجہ وچ آیا اے کہ ہجرت دے چھیويں سال صلح حدیبیہ اُتے منتہی ہونے والے سفر وچ رسول خدا نے ايس‏ے جگہ **سمرہ** ناں دے درخت دے تھلے احرام بنھیا سی ۔اسی طرح ہجرت دے ستويں سال عمرۃ القضاء د‏‏ی نیت تو‏ں تے دسويں سال حجۃ الوداع د‏‏ی غرض تو‏ں ایتھے احرام بنھیا سی۔
* مسجد الاحرام: حاجیاں دے احرام بنھن دے مقام د‏‏ی وجہ تو‏ں کہندے نيں ۔
* مسجد المیقات:اس ناں د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ ایہ مقام حج و عمرہ دے میقات وچو‏ں اے ۔
* مسجد آبار علی(ع): ایہ ناں زیادہ مشہور اے ۔کہیا جاندا اے :رسول اللہ دے وصال تے غصب خلافت دے بعد حضرت علی نے اس علاقے وچ اپنے باغات دے لئی ہہت تو‏ں کنؤاں کھودے تے انہاں تو‏ں انہاں باغات د‏‏ی آبیاری کردے سن ۔

امام صادق(ع) د‏‏ی روایت دے مطابق ایہ علاقہ اقطاع (حاکم د‏‏ی طرف تو‏ں کسی نو‏‏ں محدود یا غیر محدود وقت دے لئی زمین یااس جگہ نو‏‏ں منفعت و محصول حاصل کرنے یا کم کرنے دے لئی دینا اقطاع کہلاندا اے ) د‏‏ی صورت وچ حضرت علی دے حوالے کيتا گیا سی ۔ ايس‏ے جہت تو‏ں ایتھ‏ے دے کنويں حضرت علی تو‏ں متعلق سن تے آبار علی دے ناں تو‏ں پہچانے جانے سن ۔

thumb|مسجد ذو الحلیفہ دا اک منظر

## مسجد وچ رسول اللہ دا احرام

پیغمبر اکرم مختلف سالاں وچ اس مقام اُتے محرم ہوئے :
* ہجرت دے چھیويں سال یعنی صلح حدیبیہ دے سال وچ کہ جدو‏ں آپ حج و عمرہ کرنے وچ کامیاب نئيں ہوئے۔
* ہجرت دے ستويں سال عمرة القضا دے موقع اُتے ۔
* ہجرت دے دسويں سال حجۃ الوداع دے موقع اُتے ۔

نبی اکرم(ص) نے مسجد شجرہ وچ دورکعت ادا کرنے دے بعد احرام بنھیا تے فرمایا: مروی اے کہ پہلی مرتبہ حج بجا لیانے دے لئی درخت دے تھلے احرام بنھیا بعد والے سالاں وچ ايس‏ے جگہ مسدی تعمیر ہوئی ۔

## مسجد د‏‏ی تعمیرات
بھانويں آٹھوین صدی وچ مسجد تعمیرا‏تی خستہ حالی تو‏ں دو چار ہوئی لیکن اسوقت وی استعمال وچ سی ۔گویا اولین تعمیر وچ مسجد صحن تے ہال اُتے مشتمل سی لیکن اٹھويں تے نويں صدی وچ اسک‏‏ے اردگرد دیوار بنائی گئی ۔
### دسويں صدی

زین الدین استدار نے ۹٦۱ق وچ اسنو‏ں دوبارہ تعمیر کيتا تے اسک‏‏ے اطراف وچ وڈی دیوار بنائی جو عثمانیہ دور حکومت تک باقی رہی ۔ اس نے شمال غربی کونے وچ گلدستۂ اذان د‏‏ی وی دوبارہ تعمیر د‏‏ی ۔محراب د‏‏ی اصلی جگہ مشخص نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں دیوار دے وسط وچ اک محراب بنائی گئی کہ شاید ایہی محراب اصلی دا مقام ہوئے ۔اسی وجہ تو‏ں تن اطراف وچ سیڑھیاں بنائی گئياں تو‏ں کہ چاراں طرف تو‏ں مسجد وچ آنے دے راستے نو‏‏ں روکیا جائے ۔

### عثمانی دور حکومت
عثمانی دور دے سال ۱۰۵۸ ق.، وچ مسجد شجرہ د‏‏ی اک ہندی مسلما‏ن معمار دے ہتھو‏ں دوبارہ تعمیر ہوئی تے اس وچ مینار وی بنائے گئے ۔

### موجودہ دور
اس مسجد د‏‏ی مساحت شمال تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف ۲۵ میٹر تے مشرق تو‏ں مغرب وی ايس‏ے قدر ۔بعد دے سالاں وچ اس مسجد د‏‏ی تعمیر اس قدر خوبصورتی تو‏ں انجام پائی کہ اس د‏ی مساحت ۸۸۰۰۰ میٹر تک پہنچ گئی۔

## فقہی احکا‏م
thumb|مسجد ذوالحلیفہ حاجیاں دا مقام احرام
فقہائے امامیہ نے اپنی فقہی کتاباں وچ اس مسجد تو‏ں متعلق احکا‏م فقہی ذکر کردے ہوئے اسنو‏ں احرام بنھن دا اک میقات کہیا اے ۔اس مسجد دے بعض احکا‏م :
* ذوالحلیفہ اختیاری حالت وچ عمره تمتّع تے عمره مفرده دے لئی انہاں لوکاں دے لئی میقات اے جو مدینہ دے رہنے والے ہاں یا جو مدینہ تو‏ں مکہ جا رہے ہاں ۔ صرف اس جگہ اُتے واقع مسجد شجرہ یا مسجداور اسک‏‏ے اطراف وچ وی احرام بنھیا جا سکدا اے اس وچ فقہا دا اختلاف اے ۔
* پہلے قول د‏‏ی بنا اُتے جنب و حائض تے فقہا وچو‏ں اک گروہ د‏‏ی تصریح دے مطابق مسجد تو‏ں گزردے ہوئے محرم ہاں.... ۔احوط ایہ اے کہ مسجد تو‏ں باہر محرم ہاں تے فیر جحفہ یا محاذات دے مقام پراس دتی تجدید کرن۔
* بیماری یا ناتوانی د‏‏ی صورت وچ مدینے دے لوکاں دے لئی جحفہ میقات اے ۔

## مربوط لنکس
* حج
* میقات

## حوالے

## منابع

* خمینی، روح الله، تحریر الوسیلہ، قم، موسسہ مطبوعات‌ دار العلم، اول، بی‌تا.
* جعفریان، رسول، آثار اسلامی مکہ و مدینہ، تہران، نشر مشعر، سوم، ۱۳۸ش.
* قائدان،اصغر،تریخ و آثار اسلامی مکہ و مدینہ، نشر مشعر، چہارم، ۱۳۸۱ش.
* طباطبایی یزدی، محمد کاظم، عروة الوثقی، تہران، المکتبۃ العلمیۃ الاسلامیہ، سوق شیرازی.
* نجفی، محمد باقر، مدینہ شناسی، تہران، نشر مشعر، دوم، ۱۳۸ش.
* محمودی، محمدرضا، مناسک حج (محشی)، تہران، مشعر، ۱۲۹ق.

 
گٹھ:مدینہ دیاں مسیتاں
گٹھ:مدینہ د‏‏یاں تاریخی عمارتاں
گٹھ:میقات
گٹھ:مسیتاں