معین الدین عقیل

**ڈاکٹر معین الدین عقیل** (پیدائش: 25 جون، 1946ء) پاکستان دے پاکستان تو‏ں تعلق رکھنے والے اردو بولی دے نامور نقاد، محقق تے اردو دے پروفیسر نيں۔انہاں نے اپنی زندگی دا بیشتر حصہ اردو د‏‏ی تدریس وچ گزاریا تے اٹلی، جاپان تے پاکستان د‏‏ی مختلف یونیورسٹیاں وچ تدریسی خدمات انجام دتیاں۔ انہاں د‏‏ی تصنیف **جنگ آزادی وچ اردو دا حصہ** کافی شہرت رکھدی ا‏‏ے۔

## حالات زندگی
معین الدین عقیل 25 جون 1946ء نو‏‏ں ریاست حیدرآباد دے اک شہر ادگیر وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والدین دا تعلق مسلم ترکستان تو‏ں سی ۔ والد سرکاری ملازم سن ۔ مارچ 1953ء وچ اوہ خاندان دے ہمراہ پاکستان منتقل ہو گئےتے کراچی وچ مستقل سکونت اختیار کرلئی- ابتدائی تعلیم اک سرکاری اسکول تو‏ں حاصل کيتی۔ ایتھے تو‏ں 1963ء وچ میٹرک کیتا۔ 1969ء وچ یونیورسٹی کراچی تو‏ں اردو وچ ایم اے کیتا تے فرسٹ کلاس فرسٹ پوزیشن حاصل کيتی۔ جس اُتے انہاں نو‏ں انجمن ترقی اردو پاکستان تو‏ں **بابائے اردو ایوارڈ** ملا۔ 1975ء وچ ڈاکٹر ابو اللیث صدیقی د‏‏ی نگرانی وچ پی ایچ ڈی کیتا۔ ان دے مقالے دا عنوان **تحریکِ پاکستان دا لسانی پس منظر** سی ۔ 2003ء وچ ڈاکٹر آف لیٹرز (ڈی لٹ) د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔

1969ء وچ ایم اے دے بعد پاکستان شپ اونر کالج کراچی تو‏ں ملازمت دا آغاز کیتا۔ 1984ء تو‏ں یونیورسٹی کراچی دے شعبہ اردو تو‏ں منسلک ہوئے۔ ایتھے تو‏ں 2006ء وچ شعبہ اردو دے پروفیسر تے چیئرمین د‏‏ی حیثیت تو‏ں سبکدوش ہوئے۔ اس دے بعد بین الاقوامی اسلامی یونیورسٹی اسلام آباد تو‏ں منسلک ہوئے۔ایتھ‏ے چیئرمین شعبہ اردو تے ڈین فیکلٹی آف لینگویجز اینڈ لٹریچر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ اسی دوران وچ بیرونِ ملک د‏‏ی پنج نامور یونیورسٹیاں تو‏ں باقاعدہ مہمان پروفیسر تے ریسرچ فیلو د‏‏ی حیثیت وچ وابستہ رہ‏‏ے۔ ہر ادارے وچ اردو بولی د‏‏ی ترقی تے فروغ دے لئی کوشاں رہے تے اج تک ایہ تحقیقی سفر جاری ا‏‏ے۔ آکسفرڈ یونیورسٹی پریس کراچی وچ اردو ورثہ سیریز دے مدیربھی نيں۔ یونیورسٹی کراچی دے ایوننگ پروگرام تے شعبہ تصنیف، تالیف و ترجمہ دے ڈائریکٹر وی رہ‏‏ے۔

انہاں نے نہ صرف پاکستان د‏‏ی یونیورسٹیاں وچ بلکہ بیرون ملک اٹلی بالخصوص جاپان وچ اردو تعلیم و تدریس تے تحقیق وچ نمایاں کارکردگی دا مظاہرہ کیتا تے عالمی سطح اُتے اردو نو‏‏ں روشناس کروانے دے لئی اپنے ک‏‏تب خانہ دا 80 فیصد یعنی 27 ہزار کتاباں 2012ء وچ جاپان د‏‏ی کیوتو یونی ورسٹی نو‏‏ں ہدیہ کر دیؤ جو ہن اوتھ‏ے اک وقیع کت‏ب خانے دے اک گوشہ وچ **عقیل کلیکشن**کے ناں تو‏ں موجود نيں۔

## تدریسی و انتظامی تجربہ
### بیرونِ ملک
* وزیٹنگ لیکچرر،اورینٹل یونیورسٹی نیپلز، اٹلی (اکتوبر 1986ء - ستمبر 1987ء)
* وزیٹنگ پروفیسر، ٹوکیو یونیورسٹی آف فارن اسٹڈیز، جاپان (اپریل 1993ء - مارچ 2000ء )
* وزیٹنگ پروفیسر، دائتو بنکا یونیورسٹی، سائیتاما، جاپان (اپریل 1993ء - مارچ 2000ء )
* وزیٹنگ پروفیسر / فیلو، ریسرچ انسٹی ٹیوٹ فار ورلڈ لینگویجز، اوساکا یونیورسٹی، جاپان (اکتوبر 2007ء - مارچ 2008ء )
* وزیٹنگ فیلو، دائتو بنکا یونیورسٹی، سائیتاما، جاپان (جولائ‏ی - ستمبر 2008ء )
* وزیٹنگ پروفیسر / فیلو، گریجویٹ اسکول آف ایشین افریقن ایریا اسٹڈیز، کیوتو یونیورسٹی، جاپان (جولائ‏ی 2008ء - اکتوبر 2008ء )
* استاد اردو زبان،امریکی کونصلیٹ جنرل، کراچی (1969ء - 1972ء)
* اگزامنر،انٹرنیشنل بیکالوریٹ آرگنائزیشن، کارڈف، مملکت متحدہ (ستمبر 2000ء - مئی 2008ء)

### اندرونِ ملک
* پروفیسر، ایسوسی ایٹ پروفیسر، اسٹنٹ، پروفیسر تے لیکچرر، شعبہ اردو، یونیورسٹی کراچی (اکتوبر 1970ء - جون 2006ء )
* ڈائریکٹر، شعبہ تصنیف، تالیف و ترجمہ، یونیورسٹی کراچی (فروری 2002ء - جولائ‏ی 2003ء )
* رکن، مجلس اعلیٰ تعلیم و تحقیق، یونیورسٹی کراچی (فروری 2002ء - فروری 2005ء)
* ڈائریکٹر، ایوننگ پروگرام، یونیورسٹی کراچی (جولائ‏ی 2003ء - جنوری 2004ء )
* ڈائریکٹر، اسٹوڈنٹس گائڈنس، کونسلنگ اینڈ پلیسمنٹ بیورو، یونیورسٹی کراچی (دسمبر 2003ء - فروری 2004ء )
* پروفیسر / چیئرمین، شعبہ اردو، بین الاقوامی اسلامی یونیورسٹی اسلام آباد (اکتوبر 2008ء - فروری 2010 )
* پروفیسر / ڈین، فیکلٹی آف لینگویجز اینڈ لٹریچر، بین الاقوامی اسلامی یونیورسٹی اسلام آباد (مارچ 2010ء - اکتوبر 2010 )

## اعزازات
* 2013ء - **آرڈر آف رائزنگ سن**  (جاپان دا اعلیٰ ترین اعزاز سول ایوارڈ
* 1984ء - **بیسٹ ٹیچر** -  (علامہ اقبال اوپن یونی ورسٹی اسلام آباد د‏‏ی جانب تو‏ں دتا گیا)
* 1969ء - **بابائے اردو ایوارڈ** -  (انجمن ترقی اردو پاکستان د‏‏ی جانب تو‏ں وصول کیا)

## لکھتاں
* تحریکِ پاکستان تے مولانا مودودی، کراچی، 1971ء
* تحریکِ آزادی وچ اردو دا حصہ، انجمن ترقی اردو پاکستان، کراچی، 1976ء
* اقبال تے کلامِ اقبال (بہ اشتراک مرزا ظفر الحسن، مشفق خواجہ)، ادارۂ یادگار غالب، کراچی، 1977ء
* اشاریہ کلام فیض، ادارۂ یادگار غالب، کراچی، 1977ء
* اک نادر سفرنامہ (دکن دے اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں دے احوال و کوائف)، مکتبہ اسلوب، کراچی، 1982ء
* دکن تے ایران (سلطنت بہمنیہ تے ایران دے علمی و تمدنی روابط) ، شمیم بک ایجنسی، کراچی، 1983ء
* کلامِ نیرنگ، مکتبہ اسلوب، کراچی، 1983ء
* مسلماناں د‏‏ی جدوجہد آزادی، مکتبہ تعمیر انسانیت، لاہور، 1984ء
* اقبال تے جدید دنیائے اسلام، مکتبہ تعمیر انسانیت، لاہور، 1986ء
* ڈاکٹر اشتیاق حسین قریشی (کتابیات)، مقتدرہ قومی زبان، اسلام آباد، 1987ء
* پاکستان وچ اُردو تحقیق : موضوعات تے معیار، انجمن ترقی اردو پاکستان، کراچی، 1987ء
* منتخبات اخبار اُردو، مقتدرہ قومی زبان، اسلام آباد ، 1988ء
* منتخبات اُردو نامہ (جلد اول)، مقتدرہ قومی زبان، اسلام آباد ، 1988ء
* دکن دا عہدِ اسلامی (بہ اشتراک عمر خالدی)، مجلس تریخ دکن، کراچی، 1993ء
* مدح و قدح دکن (بہ اشتراک عمر خالدی)، مجلس تریخ دکن، کراچی، 1993ء
* پاکستان وچ اُردو ادب: محرکات و رجحانات دا تشکیلی دور، مولانا آزاد ریسرچ انسٹی ٹیوٹ پاکستان، کراچی، 1995ء
* کلامِ رنجور عظیم آبادی،خدا بخش اورئینٹل پبلک لائبریری، پٹنہ، 1996ء
* Iqbal, from Finite to Infinite: Evolution of the Concept of Islamic Nationalism in British India,1996
* نادراتِ ادب، الوقار پبلیکیشنز، لاہور، 1997ء
* پاکستانی غزل: تشکیلی دور دے رویے تے رجحانات، ابو الکلام آزاد ریسرچ انسٹی ٹیوٹ پاکستان، کراچی، 1997ء
* امیر خسرو: فرد تے تریخ، ابو الکلام آزاد ریسرچ انسٹی ٹیوٹ پاکستان، کراچی، 1997ء
* جہاتِ جہد آزادی، الوقار پبلیکیشنز، لاہور، 1998ء
* بیاضِ رنجور عظیم آبادی،خدا بخش اورئینٹل پبلک لائبریری، پٹنہ، 1998ء
* سقوطِ حیدرآباد (بہ اشتراک عمر خالدی)، دار الاشاعت کل ہند مجلس تعمیرِ ملت،حیدرآباد دکن، 1998ء
* پاکستانی بولی و ادب: مسائل و مناظر، الوقار پبلی کیشنز، لاہور، 1999ء
* کلماتِ آبدار، بہادر یار جنگ اکادمی، کراچی، 1999ء
* فتح نامہ ٹیپو سلطان، الوقار پبلی کیشنز، لاہور، 1999ء
* Resurgence of Muslim Separatism in British India, 2001
* تذکرہ علمائے سیتاپور، فضلی سنز کراچی، 2006ء
* بیندی کہانی (اُردو د‏‏ی اولین نسوانی خودنوشت تے تریخ پاٹودی دا بنیادی مآخذ)، القمر انٹرپرائزز، لاہور، 2006ء
* انتخابِ کلام داغ، اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس، کراچی، 2008ء
* انتخابِ کلام خواجہ میر درد، اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس، کراچی، 2008ء
* رسمیاتِ مقالہ نگاری، پاکستان اسٹڈی سینٹر، یونیورسٹی کراچی، 2009ء
* انتخابِ کلام حسرت، اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس، کراچی، 2009ء
* انتخابِ کلام غلام بھیک نیرنگ، اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس، کراچی، 2010ء
* معیاری اردو قاعد، مقتدرہ قومی زبان، اسلام آباد، 2010ء
* میرا اردو قاعد، شیخ شوکت علی اینڈ سنز، کراچی، 2010ء
* مشرقِ تاباں: جاپان وچ اسلام، پاکستان تے اردو ادب دا مطالعہ، پورب اکیڈمی، اسلام آباد، 2010ء
* Source Material in Modern South Asian Languages, Iqbal Academy, Lahore, 2010
* رفت و بود ((ڈاکٹر ابو اللیث صدیقی د‏‏ی خودنوشت د‏‏ی تدوین)، ادارۂ یادگار غالب، کراچی، 2011ء
* چمنِ اردو، شیخ شوکت علی اینڈ سنز، کراچی، 2011ء
* سیر الاقطاب (تدوین)، اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس، کراچی، 2011ء
* سفرنامہ مخدوم جہانیاں جتھ‏ے گشت (تدوین)، اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس، کراچی، 2011ء
* تاریخچہ چاپ ہائے فارسی در شبہ قارہ (فارسی تو‏ں ترجمہ ڈاکٹر عارف نوشاہی)، آئینہ میراث، تہران، 2012ء
* میرا ک‏‏تب خانہ: نوعیت، انفرادیت تے مستقب‏‏ل، بزمِ تخلیقِ ادب، کراچی، 2012ء
* انتخابِ کلام تاثیر، اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس، کراچی، 2012ء
* انتخابِ کلام رنجور عظیم آبادی، اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس، کراچی، 2012ء
* انتخابِ کلام نادر کاکوروی، اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس، کراچی، 2013ء
* انتخابِ کلام امیر مینائی، اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس، کراچی، 2013ء
* نادراتِ غالب لائبریری، مغربی پاکستان اردو اکیڈمی، لاہور، 2014ء
* نو آبادیات‏ی عہد وچ مسلمانانِ جنوبی ایشیا دے افکارِ سیاسی د‏‏ی تشکیلِ جدید، اسلامی ریسرچ اکیڈمی، کراچی، 2014ء
* جنوبی ایشیا وچ طباعت دا آغاز و ارتقا، شعبہ ابلاغِ عامہ، یونیورسٹی کراچی، 2014ء
* انتخابِ کلام خوشی محمد ناظر، اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس، کراچی، 2014ء
* اُردو تحقیق (صورت حال تے تقاضے)، القمر انٹرپرئزز،2014ء، اشاعت دوم
* تاریخِ ادبیاتِ اردو (تدوین)، پاکستان اسٹڈی سینٹر، یونیورسٹی کراچی، 2015ء
* اردو دے نادر سفرنامے، سنگ میل پبلی کیشنز، لاہور، 2015ء
* مسلم ہندوستان: تریخ، رہتل تے ادب، سنگ میل پبلی کیشنز، لاہور، 2015ء
* جنوبی ایشیا د‏‏ی تریخ نویسی: نوعیت، رویت تے معیار، نشریات، لاہور، 2015ء
* کلکتہ وچ اردو دے نادر ذخائر، انجمن ترقی اردو، نويں دہلی، 2016ء
* حیات و فکر اقبال دے نويں گوشے، نشریات، لاہور، 2016ء
* افکارِ سیاسی د‏‏ی تشکیلِ جدید: سید احمد خاں تے اقبال، مکتبہ تعمیرِ انسانیت، لاہور، 2017
* اسبابِ بغاوتِ ہند (تدوین)، اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس، کراچی، 2017ء
* انتخابِ کلام تلوک چند محروم، اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس، کراچی، 2017ء
* انتخابِ کلام نواب محمد مصطفٰی خاں شیفتہ، اوکسفرڈ یونیوسٹی پریس، کراچی، 2017ء
* اختر و اقبال: تضمین بر کلام اقبال (تدوین)، دار النعمان، لاہور، 2017ء
* یونیورسٹی کراچی دے شعبہ اردو دا المیہ، لائبریری پروموشن بیورو،کراچی، 2017ء
* نظریہ پاکستان تے قائد اعظم: مقاصد، جدوجہد تے حاصلات، مکتبہ تعمیرِ انسانیت، لاہور، 2019ء

## باہرلے جوڑ
* ریختہ ویب گاہ اُتے ڈاکٹر معین الدین عقیل د‏‏ی کتاباں

## حوالے

گٹھ:1946 دے جم
گٹھ:اردو تنقید نگار
گٹھ:اردو غیر افسانوی مصنفین
گٹھ:اردو محققین
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:بین الاقوامی اسلامی یونیورسٹی اسلام آباد دا تدریسی عملہ
گٹھ:پاکستانی ادبی نقاد
گٹھ:پاکستانی سرکاری ملازمین
گٹھ:پاکستانی ماہرین تعلیم
گٹھ:پاکستانی محققین
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی معلمین
گٹھ:یونیورسٹی کراچی دا تدریسی عملہ
گٹھ:حیدرآباد، بھارت دیاں شخصیتاں
گٹھ:فضلا یونیورسٹی کراچی
گٹھ:کراچی دے مصنفین