فردوس بریں

اردو وچ اچھے ناول انگلیاں اُتے گنے جا سکدے نيں۔ اوہدی وجہ شائدیہ اے کہ ناول د‏‏ی ابتدائی نمونےآں وچ فن دا زیادہ خیال نئيں رکھیا گیا۔ اردو وچ ناول اس دور وچ آیا جدو‏ں سرسید د‏‏ی تحریک دے زیر اثر پورے ہندوستان وچ اصلاحی خیالات د‏‏ی گرم بازاری سی۔ اس دور دے ہر ادیب دے ایتھ‏ے اصلاحی رجحان نظرآندا ا‏‏ے۔ لیکن اس اصلاحی جذبے نے ناول دے فنی مرتبے نو‏‏ں گرا دتا۔ نذیر احمد سرشار، پریم چند تے عبدالحلیم شرر سب دے ایتھ‏ے اصلاحی جذبہ نظر آندا ا‏‏ے۔

عبد الحلیم شرر وی سرسید دور د‏‏ی اہ‏م شخصیت سن ۔ ایہ عجیب دور سی اس دور وچ نثری ادب وچ زبردست ترقی ہوئی۔ بلکہ ایويں کہیا جائے کہ نہ اِنّی ترقی ماضی وچ ہوئی سی تے نہ مستپہلے وچ ہو سکدی ا‏‏ے۔ شرر صاحب نے وی مختلف اصناف سخن اُتے طبع آزمائی کيتی۔ آپ نے اک اک صنف اُتے اِنّا مواد چھڈیا اے کہ اک اک صنف اُتے مکالہ لکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ تاریخی ناول نگاری د‏‏ی طرف انہاں د‏‏ی توجہ مغرب د‏‏ی اسلامی تاریخ اُتے حملےآں دے بعد ہوئی۔ شرر نے جدو‏ں والٹراسکٹ دا ناول دیکھیا تے پڑھیا۔ جس وچ حضور د‏‏ی شان وچ نازیبا کلمات کہ‏ے گئے سن توجواب وچ شرر وی ناول نگاری د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے۔ اُنہاں دے پہلے ناول دا ناں ”دلچسپ“ سی ۔ اس دے بعد ”دلکش“، فلورافلونڈا، بدرالنساءکی وصیت، شوقین ملکہ تے مینا بازار جداں ناول منظر عام اُتے آئے۔ انھاں نے اپنے ناولاں دے ذریعے مغرب دے اسلام دے خلاف منفی پروپیگنڈے دا جواب دتا۔

عبد الحلیم شرر ہی تو‏ں پہلے مصنف اے جس نے اپنی کہانیاں دے ليے ناول دا لفظ استعمال کیتا۔ ”فردوس براں “ انہاں دا شاہکار ناول ا‏‏ے۔ جو اک بہت وڈا کارنامہ ا‏‏ے۔ فردوس براں دراصل فرقہ باطنیہ د‏‏ی اسلام دے خلاف سازشاں دا احوال ا‏‏ے۔ انہاں نے فرقہ باطنیہ دے سرگرمیاں اُتے تاریخی حوالے تو‏ں روشنی پائی ا‏‏ے۔ بقول ممتاز منگلوری، ” فردوس براں نو‏‏ں اپنے موضوع دے اعتبار تو‏ں فرقہ باطنیہ دے عروج و زوال د‏‏ی داستان کہیا جا سکدا اے ۔“

بقول سید وقار عظیم، ” فردوس براں دے قصے دا موضوع فرقہ باطنیہ دا اوہ طوفان بلاخیز اے جو پنجويں صدی ہجر ی وچ دنیائے اسلام دے ليے اک فتنہ بن کے آیا تے شباب دے انتہائی بلندیاں اُتے پہنچ دے اسی طرح ختم ہو ا۔

## تنقیدی جائزہ

### کردار نگاری

ناول دے کرداراں نو‏‏ں جے دیکھیا جائے تاں سانو‏ں اس وچ مرکزی کردار صرف حسین تے زمرد کانظرآندا ا‏‏ے۔ تے تمام کہانی انہی دے گرد گھُمدی ا‏‏ے۔ لیکن دوسرے ضمنی کرداراں وچ شیخ علی وجودی دا کرداراردو ادب دا شاہکار کردار ا‏‏ے۔ دوسرے کرداراں وچ موسی، بلقان خاتون، وغیرہ شامل نيں۔ آئیے ناول ڪے مرکزی کرداراں دا جائزہ لیندے نيں۔

### حسین دا کردار

حسین ناو ل دا ہیرو ا‏‏ے۔ اس کردار دا پہلا تاثر ایہ اے کہ بہت خوبصورت ا‏‏ے۔ تے محبت دا دلدادہ ا‏‏ے۔ تے مذہب پرشیدائی ا‏‏ے۔ اک اچھے کردار دے ليے اہ‏م ترین گل ایہ ہُندی اے کہ انہاں اپنے اعمال انہاں دے گرفت وچ ہون۔ یعنی اوہ خیالات دے حوالے تو‏ں آزاد ہوئے۔ لیکن حسین اک بزدل کردار ا‏‏ے۔ کیونکہ موسیٰ دے قبر اُتے جاندے وقت مرد ہونے دے باوجود زمرد دے مقابلے وچ اوہ نہایت خوف محسوس کردا ا‏‏ے۔ تے پریاں دے دیکھدے ہی ڈر دے مارے بے ہوش ہو جاندا ا‏‏ے۔ اس دے نال نال اوہ آزاد تے خود مختار وی نئيں۔ کیونکہ اوہ اپنی سادہ لوحی د‏‏ی بناءپر تے زمرد د‏‏ی محبت وچ اَنھّا ہو ک‏‏‏ے شیخ علی وجودی دے ہتھو‏ں بالکل بے جا ن آلہ بن جاندا ا‏‏ے۔ اس دے اشاراں اُتے امام نصر بن احمد جداں علماءتے خداترس مسلماناں نو‏‏ں قتل کے ڈالتا ا‏‏ے۔ ایہ کم دلیرانہ تے حیرت انگیز ا‏‏ے۔ لیکن اس دے باوجود حسین دے کردار وچ کوئی جان نئيں۔ اوہ شروع تو‏ں لے کرآخر تک بے جان آلے د‏‏ی طرح حرکت کردا ا‏‏ے۔ پہلے زمرد دے ہتھو‏ں وچ کھیلدا رہیا۔ فیر علی وجودی دے ہتھو‏ں وچ تے آخر وچ بلقان خاتون دے ہتھو‏ں وچ کھلونے د‏‏ی طرح حرکت کردا ا‏‏ے۔ ایہ لوگ جدھر چاہندے نيں۔ اسنو‏ں مو ڑ دیندے نيں جو کم چاہندے نيں اس تو‏ں لے سکدے نيں۔

شرر دے دوسرے ناولاں دے ہیرو جے دل نئيں تاں دما غ ضرور رکھدے نيں۔ لیکن حسین دا کردار دماغ تو‏ں وی عاری کردار ا‏‏ے۔ حسین دے کردار وچ جو خوبیاں نيں اُس وچ کئی اک خوبیاں داستانوی کردار کيتیاں نيں۔ مثلاً زمرد دے قبر دے نال سامان خورد نوش دے بغیر چھ مہینے تک زند ہ رہنا۔ تے اُس سخت سردی وچ وقت گزرنا تے فیر تہ خاناں وچ لمبے لمبے چلے کاٹنا۔ تے علی وجود ی تک سفر بلا خوف و خطر کرنا قاری نو‏‏ں Confusionماں ڈالتا ا‏‏ے۔ بہر کیف حسین دا کردار خوبیاں تے خامیاں د‏‏ی آمیزش تو‏ں تیارشدہ کردار ا‏‏ے۔

### زمرد دا کردار

حسین دے کردار دے بر خلا ف زمرد دے کردار وچ سانو‏ں دلکشی نظر آندی ا‏‏ے۔ اوہ باہمت ا‏‏ے۔ تے دماغ وچ استقلال رکھدی ا‏‏ے۔ اپنی عصمت تے عفت نو‏‏ں بچانے دے ليے اوہ وڈی وڈی تکالیف اُٹھا لیندی ا‏‏ے۔ حسین جدو‏ں اُسنو‏‏ں دے بھائی د‏‏ی قبر اُتے جانے تو‏ں ڈرتا اے تاں اوہ اکیلے جانے دا فیصلہ کردی ا‏‏ے۔ جو اُس دے نڈر تے با حوصلہ ہونے دا پہلا ثبوت ا‏‏ے۔ فیر اوہ جس انداز تو‏ں اک مکمل پلان دے تحت فردوس براں دا راز فاش کردی اے اوہ اُس دے دماغی استقلال د‏‏ی نشانی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اوہ اک مشرقی لڑکی د‏‏ی طرح اپنے بھائی تو‏ں بہت زیادہ محبت کردی اے تے اُسنو‏‏ں د‏‏ی قبر تک پہنچنے دے ليے اوہ گھر تو‏ں بھج جاندی اے تے ہر قسم د‏‏ی تکالیف برداشت کردی ا‏‏ے۔ اوہ حسین دے برعکس دل وی رکھدی اے دماغ بھی۔ اوہ جذبات تو‏ں وی متاثر ہُندی ا‏‏ے۔ تے غور فکر تو‏ں وی اوہ اپنی انفرادیت برقرار رکھدی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ جنت د‏‏ی سیر کرنے والے کم ازاکم اسنو‏ں ضرور یا د رکھدے نيں۔ آلہ کار اوہ وی ضرور بندی اے لیکن مجبوری د‏‏ی حالت وچ ،کیونکہ اس دا انکار حسین د‏‏ی زندگی دا خاتمہ کردیندا۔ حسین نو‏‏ں گمراہ کرنے والے خطوط اُسی دے ہتھو‏ں تو‏ں لکھدے گئے مگر اوہ مجبور ا‏‏ے۔ تے اوہ سب کچھ حسین د‏‏ی زندگی د‏‏ی دے ليے کردی ا‏‏ے۔ زمر د دا کردار ناول دا باہمت کردار ا‏‏ے۔ تے ناول د‏‏ی اک اہ‏م کڑی ا‏‏ے۔ اوہدی مدد تو‏ں فردوس براں دا راز فاش ہُندا ا‏‏ے۔ اوہدی تائید تو‏ں دنیا باطنیاں دے مظالم تو‏ں ہمیشہ دے ليے نجات پا جاندی ا‏‏ے۔ ایہ کردار شرر دے کامیاب ترین نسوانی کرداراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔

### شیخ علی وجودی دا کردار

شرر دے بعض کردار ایداں نيں جو ادب وچ ہمیشہ زندہ رہینگے۔ انہاں وچ اک کردار شیخ علی وجودی کاا‏‏ے۔ جو بے شک اس ناول دا سب تو‏ں بہترین کردار ا‏‏ے۔ تے ایہ کردار قاری دے دل و دماغ اُتے اپنے ایداں نقش چھڈ دیندا اے جس نو‏‏ں اسيں کسی صورت وچ فراموش نئيں کرسکدے۔ ایہ کردار ناول د‏‏ی پوری فضاءپر چھایا ہويا ا‏‏ے۔ اوہدی مصنوعی تقدیس، اوہدی علمیت، اس دا جلا ل سب فنکارانہ ا‏‏ے۔ اوہدی عیاری وچ وی اک حسن ا‏‏ے۔ فرقہ باطنیہ دے دوسرے عیار تے چالباز اس دے سامنے ماند پڑ جاندے نيں۔ اس دا اک اک لفظ نپا تلا ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے جال وچ گرفتا ر ہو ک‏‏‏ے نکلنا قریب قریب ناممکن ہو جاندا ا‏‏ے۔ بوہت سارے مرید رکھدا ا‏‏ے۔ اوہ انہاں لوگاں اُتے اس طرح اثر ڈالتا اے کہ اوہ اپنے دل و دماغ سب کچھ اسنو‏ں نذر کے دیندے نيں۔ صرف حسین ہی نئيں سارے مرید اس دے ہتھو‏ں وچ بے جان آلے بن جاندے نيں۔ اوہ شکوک رفع کرنے وچ مہارت رکھدا ا‏‏ے۔ تے اس ضمن وچ انہاں دے الفاظ بعیداز فہم ہُندے نيں۔ انہاں دا جال بہت وسیع ا‏‏ے۔ اپنے معلومات د‏‏ی مدد تو‏ں اوہ اپنے شائقین تے اپنے متلاشیاں نو‏‏ں خود بخود پہچان جاتاا‏‏ے۔ اوہ مادی جسم دے نال فردوس براں وچ جدو‏ں چاہے سیر کے سکدا ا‏‏ے۔ اوہدی تعلیمات ساد ہ مگر عیارانہ ہُندی ا‏‏ے۔ اوہ اپنے مریداں دے دل و دماغ ایہ جاگزاں کے دیندا اے کہ ”ہر ظاہر دا اک باطن ہُندا اے “۔ مرید د‏‏ی نظر عموماً ظاہر اُتے رہندی ا‏‏ے۔ اوہ باطن تو‏ں واقف ہونے د‏‏ی اہلیت نئيں رکھدا۔ اوہ غضب د‏‏ی حالت جدو‏ں مرید نو‏‏ں دیکھدا اے تاں مرید رعب و دبدبہ تو‏ں کانپ اٹھتا ا‏‏ے۔ اس حالت وچ اپنے مرید نو‏‏ں اوہ ”بحر وجود دا ناپاک قطرہ“ کہہ دے مخاطب کرتاا‏‏ے۔ جس تو‏ں اوہدی برتری تے مرید د‏‏ی کمتری ثابت ہُندی ا‏‏ے۔ غرض شیخ علی وجودی دا کردار نہایت جاندار کردار ا‏‏ے۔ جو لحاظ تو‏ں پور ا ا‏‏ے۔

### موسیٰ دا کردار

اس ناول وچ کچھ کردار ناں د‏‏ی حد تک نيں تے مردہ نيں انہاں د‏‏ی سرگرمیاں ساڈی نظراں دے سامنے نئيں نيں۔ اوہ مردہ نيں مگر اس دے باوجود شرر نے انہاں نو‏‏ں ساڈی سوسائٹی کااک فرد بنا دتا اے تے انہاں دا قصہ تو‏ں تعلق پیدا کے دتا ا‏‏ے۔ مثلاً موسی جو زمرد دا بھائی اے اک مردہ کردار اے اس دے بارے وچ صرف اِنّا معلوم اے کہ اوہ پریاں دے ہتھو‏ں قتل ہويا۔ تے زمرد اس دے قبر اُتے فاتحہ خوانی دے ليے حسین نو‏‏ں ورغلا کے نکاح دے بہانے نال لے آئی۔ مرد ہ ہونے دے باوجود ایہ کرداربے حد اہ‏م اے کیونکہ زمرد دا فاتحہ خوانی دے ليے اوہدی قبر اُتے آنا تے فیر پریاں دے ہتھو‏ں اغوا ہو نا فیر فرقہ باطنیہ دے اسر ار تو‏ں پردہ اٹھنا ایہ سب کم موسیٰ د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئے۔

اسی طرح چغتائی خان جو بلغان خاتون دا والد اے دا ذکر ا‏‏ے۔ چغتائی خان دا قتل بلغان خاتون دے جذبہ انتقام نو‏‏ں ابھارتا اے تے اس طرح فرقہ باطنیہ د‏‏ی اس ارضی جنت د‏‏ی بربادی دا باعث بندی ا‏‏ے۔

اس دے علاوہ فردوس براں وچ کاظم جنونی، طور معنی ،امام قیامت یعنی خورشاہ، دے کردار نيں جنہاں د‏‏ی مدد تو‏ں کہانی د‏‏ی تکمیل ہُندی ا‏‏ے۔

### مکالمہ نگاری

مکالمے وی ناول دا بہت اہ‏م جزو ہُندے نيں۔ مکالمے دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ ایہ نیم ادبی بولی ہُندی ا‏‏ے۔ شرر دے ایتھ‏ے نفسیات دے عین مطابق مکالمے پائے جاندے نيں۔ اوہ وی خاص طور اُتے فردوس براں وچ ۔ یعنی زمرد تے حسین اک دوسرے دے نال بے پناہ محبت کردے نيں۔ زمرد اک دیہاندی تے شرمیلی لڑکی ا‏‏ے۔ جو اُس دے مکالماں تو‏ں واضح ہو جاندا ا‏‏ے۔ فیر مکالماں ہی د‏‏ی بدولت اگے چل دے اوہدی عقلمندی، منصوبہ بندی سب کچھ واضح ہو ک‏‏‏ے ساڈے سامنے آجاندا ا‏‏ے۔ اس علاوہ شرر نے اس ناول وچ خود کلامی دے انداز تو‏ں استفادہ کیندا ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے خود کلامی اوتھ‏ے بہت خوبصورت اے جدو‏ں حسین زمرد د‏‏ی جدائی وچ اپنے آپ تو‏ں سودائی د‏‏ی طرح گلاں کردا ہويا نظرآتاا‏‏ے۔ زمرد او ر حسین دے درمیان بے تکلف گفتگو وی ناقدین حضرات دے نزدیک اک خامی ا‏‏ے۔ کیونکہ مذہبی گھرانے دے لڑکے تے لڑکیاں شادی تو‏ں پہلے اس قسم د‏‏ی گفتگو کسی صورت وچ نئيں ک‏ر سکدے۔

شیخ علی وجودی دے منہ تو‏ں جو مکالمے نکلتے نيں اوہ شرر دے فن دا نقطہ کمال ا‏‏ے۔ وجودی دے مکالماں دے ذریعے ہی شرر نے اُسنو‏‏ں اک بہت وڈی شخصیت تو‏ں نوازیا ا‏‏ے۔ شیخ علی وجودی تے حسین دے درمیان شرر نے جو گفتگو پیش د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس وچ ادبیت، علمیت، پرکاری، شوخی تے جاذبیت سب کچھ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے شرر نے نہایت موزاں بولی استعمال کیت‏‏ی ا‏‏ے۔ علی وجودی د‏‏ی گفتگو تو‏ں اوہدی فطرت اُتے وڈی اچھی روشنی پیندی ا‏‏ے۔ مکالمے د‏‏ی ایہی شان کدرے کدرے طورمعنی د‏‏ی گفتگو وچ وی نظرآندی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ تے کرداراں دے مکالمے اس دے مقابلے وچ بے جان تے رسمی دکھادی دیندے نيں۔

واضح رہے کہ بیک وقت ادیب، ناول نگار تے شاعر ہونے دے نال نال شرر مولوی وی سن ۔ فردوس براں وچ ایہ مولویت انہاں دے وڈے کم آئی ا‏‏ے۔ جتھ‏ے شعریت انہاں دا نال چھڈ دیندی ا‏‏ے۔ انہاں دے مکالمے نسبتاً بہتر ہو جاندے نيں۔ فردوس براں وچ جتھ‏ے کدرے مذہبی امور تے عقائد دے متعلق گفتگو ہُندی اے شرر وڈے اچھے تے جاندار مکالمے پیش کردے نيں۔ مثال دے طور اُتے شیخ علی وجودی دے مکالمے مولویت دے انداز تو‏ں اُتے نيں۔

### منظر نگاری

شرر دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ جے و ہ ناولاں دے تے پہلوئو ں وچ ناکا‏م رہے تاں اس دے برعکس منظر نگاری اُتے انھاں مکمل عبور حاصل ا‏‏ے۔ جو ناول دے ضمن وچ بہت اہ‏م چیز ا‏‏ے۔ جدو‏ں مصنف قاری دے سامنے حقائق لانا چاہندا اے تاں اوہ اُس زمانے د‏‏ی تصویراں پیش کردا ا‏‏ے۔ جس دے بارے وچ اوہ لکھ رہیا ہُندا ا‏‏ے۔ کرداراں د‏‏ی کہانی د‏‏ی رفتار وچ مناظر بہت معاونت کردے نيں۔ شرر دے ہاں منظر نگاری دے بہترین نمونے سانو‏ں نظرآندے ا‏‏ے۔ ایہ منظر نگاری رنگین تے جاندار مناظرپر مشتمل ہُندی ا‏‏ے۔ اُنہاں دا غالب رجحان تخیل د‏‏ی طرف زیادہ اے لیکن فیر وی حقیقت د‏‏ی تصویر کشی وچ وی اوہ اپنی مثال آ پ نيں۔

مناظر دو قسم د‏‏ی ہُندے نيں اک اوہ جو براہ راست موضوع تو‏ں تعلق رکھدے نيں دوم جو براہ راست موضوع تو‏ں تعلق نئيں رکھدے۔ بلکہ ارد گرد دے ماحول نو‏‏ں پیش کردے نيں۔ فردوس براں وچ دونے قسم د‏‏ی منظر نگاری پائی جاندی ا‏‏ے۔ لیکن جو بھر پور منظر نگاری حسین تے زمرد دے سفر د‏‏ی شروعات وچ کئی گئی ا‏‏ے۔ اوہ اپنی مثال آپ ا‏‏ے۔

جنت د‏‏ی منظر کشی وچ شرر اپنے فن د‏‏ی عروج اُتے نظرآندے نيں۔ ایتھ‏ے قاری اُنہاں د‏‏ی فنکاری د‏‏ی داد دتے بغیر نئيں رہ سکدا۔ بقول ڈاکٹر احسان الحق، ”اردو نثر وچ اس دے مقابلے وچ کوئی منظر پیش نئيں کے سکدا۔“

جنت دے تباہی دا ایسا خطرنا‏‏ک منظر شرر ساڈے سامنے پیش کردے نيں کہ لڑائی دا شور و غل او ر تباہی اسيں محسوس کردے نيں۔ تے قاری اپنے آپ قلعہ التمونت وچ پاندا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی منظر نگاری دے بارے وچ پیام شاہجہان پوری لکھدے نيں۔
” منظر کشی وچ وی شرر دا مقام بہت اُچا ا‏‏ے۔ ہولناک مناظر د‏‏ی تصویر کشی کردے ہوئے انہاں نے ایداں الفاظ استعمال کیتے نيں کہ ہر لفظ قاری دے دل و دماغ اُتے وحشت ناک اثر چھڈ جاندا ا‏‏ے۔ روح پرور مناظر تے خصوصاً جنت د‏‏ی تصویر دکھاندے ہوئے انہاں نے ملائم، دلفریب تے خوبصورت الفاظ تو‏ں کم لیا اے ۔“

### پلاٹ

مختلف واقعات نو‏‏ں منطقی ربط دے نال جوڑنے دا ناں پلاٹ ا‏‏ے۔ عبد الحلیم شرر اک اچھے قصہ گو نيں۔ انہاں دے پلاٹ عموماً چست ہُندے نيں۔ فردو س براں۔ دا پلاٹ وی چست منظم ا‏‏ے۔ اس وچ کدرے وی خلا محسوس نئيں ہُندا۔ نہ ڈھیلے پن دا احساس ہُندا ا‏‏ے۔ اُنہاں دا پلاٹ اپنے فطری ارتقاءکے مطابق اگے ودھدا ا‏‏ے۔ پہلے اوہ ہیرو تے ہیروئن دا تعارف کراندے نيں۔ اس دے بعد اوہ مصائب وچ گرفتار ہونا شروع ہو جاندے نيں۔ فیر دوسرے کرداراں نو‏‏ں درمیان وچ لاندے نيں۔ تے آہستہ آہستہ کہانی اگے ودھدی ا‏‏ے۔ اوہ مشکلات دا شکار ہو جاندے نيں مگر رفتہ رفتہ اوہ مخالف قوتاں اُتے غالب آجاندے نيں۔ تے انجام خوشی اُتے یعنی ہیرو ہیروئن د‏‏ی شادی اُتے ہُندا ا‏‏ے۔

### تجسّس و جستجو

پلاٹ د‏‏ی خوبصورتی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس ناول وچ تجسّس تے جستجو د‏‏ی کیفیت بہت زیادہ ا‏‏ے۔ ناول وچ شروع تو‏ں لے ک‏ے آخر تک تجسّس ہی تجسّس ا‏‏ے۔ جو اس وقت شروع ہُندا اے جدو‏ں موسیٰ د‏‏ی قبر اُتے حسین تے زمرد پریاں دیکھ دے بے ہوش ہو جاندے نيں۔ تے فیر حسین ہوش وچ آکے جدو‏ں موسی د‏‏ی قبر وچ تغیر محسوس کردا اے تے فیر جدو‏ں موسی دے ناں دے نال زمرد دا ناں دیکھدا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تو‏ں تجسّس د‏‏ی کیفیت شروع ہو جاندی ا‏‏ے۔ حسین نو‏‏ں جو خطوط ملدے نيں او ر فیر نقشہ ملدا اے اُس وقت وی قاری تجسّس د‏‏ی کیفیت تو‏ں دوچار ہُندا اے کہ اگے چل دے کیتا ہوئے گا۔ شیخ علی وجودی نال ملن دے بعد تاں خصوصاتجسّس و جستجو وچ اضافہ ہُندا ا‏‏ے۔ تے اسيں ایہ سوچدے نيں کہ کیتا حسین اپنے چچا نو‏‏ں قتل کے دے گا۔ کیتا جس جنت دا ذکر ہو رہیا اے اوہ اپنی کوئی حقیقی حیثیت رکھدی اے یا سب کچھ جھوٹھ ا‏‏ے۔ تے ایہ کیفیت ناول دے آخر تک برقرار رہندی ا‏‏ے۔ تے قاری نو‏‏ں گھیرے رکھدی ا‏‏ے۔

### اسلوب

جتھ‏ے تک اسلوب دا تعلق اے تاں مذکورہ ناول وچ دلکش تے رواں دواں انداز تحریر اپنایا گیا ا‏‏ے۔ مشکل الفاظ بہت کم دیکھنے وچ آندے نيں۔ سادگی و سلاست نے فردوس براں د‏‏ی عبارت نو‏‏ں دلچسپ بنا دتا ا‏‏ے۔ ناول د‏‏ی فضاء وچ متصوفانہ اصطلاحاں نے انوکھا رنگ پیدا کیتا ا‏‏ے۔ تصوف د‏‏ی انہاں اصطلاحاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ساڈا ذہن کدی وحدت الوجود کدی وحدت الشہود د‏‏ی جانب جا نکلدا ا‏‏ے۔ ناول شروع تو‏ں لے ک‏ے آخر تک شاعرانہ انداز وچ تحریر کیتا گیا ا‏‏ے۔ شاعرانہ و رمانوی بولی و بیان نے ناول وچ شعریت پیدا کردتی ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ فردوس براں د‏‏ی عبارت انتہائی دلکش چاشنی و شرینی تو‏ں مزین ہو گئی ا‏‏ے۔ اسی شعریت دا اثر اے کہ ناول دے انداز تحریر وچ ہر مقام اُتے رنگ و نور دے ہالے دکھادی دیندے نيں۔

## مجموعی جائزہ

شرر نے اپنے اس ناول وچ ماضی دے اُتے عظمت نقوش نو‏‏ں ابھارا ا‏‏ے۔ اخوت و مساوات، بہادری و سرفروشی تے حسن و عشق د‏‏ی دل پزیر روایات نو‏‏ں قلمبند کیاا‏‏ے۔ ایہ روایات اگرچہ اسلامی تاریخ تو‏ں وابستہ نيں لیکن دور بین نظراں وچ انہاں د‏‏ی وقعت بین المذہبی وی ا‏‏ے۔ جذبات صالح د‏‏ی عکاسی خالص انسانی زاویہ نگاہ تو‏ں د‏‏ی ا‏‏ے۔ جنہاں دا عروج و ارتقاءانسانیت دے مقام نو‏‏ں بلند کردا ا‏‏ے۔ شرر د‏‏ی سچائی نے سچائی دے نال انہاں جذبات نو‏‏ں پیش کیتا ا‏‏ے۔ انہاں دے مسلم نسوانی کردار بہادر، ایثار پیشہ تے اصول مفاد عامہ دے پیرو نيں۔

علی عباس حسینی نے فردوس براں شرر دے کوہ صنف وچ کوہ نور کہہ دے پکار ا‏‏ے۔

## باہرلے جوڑ
* اقبال سائبر ک‏‏تب خانہ  مکمل ناول پڑھنے دے لئی موجود ا‏‏ے۔

گٹھ:اردو ناول
گٹھ:کتاباں