پارتھی مذہب

پارسی مذہب نو‏‏ں دو لفظاں دے نال بہترین طریقے تو‏ں بیان کيتا جا سکدا اے: جامع تے ارتقا پذیر۔ چونکہ پارسی د‏‏ی سلطنت اس دے اندر مختلف ثقافتاں اُتے مشتمل سی، پارتھیاں نے عقلمندی دے نال ہر اک نو‏‏ں اپنے اپنے عقائد تے روایات اُتے چھڈ دتا، جداں کہ سلوقی سلطنت تے انہاں تو‏ں پہلے فارسی ہخامنشی سلطنت ۔ جداں کہ پارسی نے یہودیاں تے عیسائیاں دے انکلیو نو‏‏ں پھلنے پھُلن د‏‏ی اجازت دتی، تن اہ‏م عقائد یونانی پینتھیون ، زرتشت تے متھرازم سن ۔. لیکن خود پارتھیاں نے کيہ یقین کیتا؟ اس گل اُتے غور کردے ہوئے کہ انہاں نے اپنے ثقافتی ورثے دے بارے وچ کوئی تاریخی ریکارڈ نئيں چھڈیا، پارسی عقیدے دے نظام نو‏‏ں دریافت کرنا مشکل لگ سکدا اے، لیکن انہاں د‏‏ی روزمرہ د‏‏ی زندگی وچ عملی تے نمایاں چیز تو‏ں شروع کرنا تے اس گل اُتے غور کرنا کہ اوہ کتھے تو‏ں آئے، کتھے جا رہے سن، مدد ملے گی۔ ابتدائی طور پر، ایسا معلوم ہُندا اے، جداں کہ پارسی سلطنت د‏‏ی کامیابی دے لئی فارسی تے یونانی تعاون ضروری سی ، پارتھیاں نے دونے قوماں دے رسم و رواج نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے چھیڑ چھاڑ کی، لیکن اک بار جدو‏ں اوہ اپنے طور اُتے کھڑے ہو گئے، تاں انہاں نے متھرا تو‏ں شناخت کرنا شروع کر دتی ۔

## سیتھی جڑاں تے یونانی دیوت‏ا
سیتھیاں تے پارتھیاں دے لئی، زمین، آسمان، سورج تے اگ خاص مذہبی اہمیت دے حامل سن ۔

ایہ عام طور اُتے قبول کيتا جاندا اے کہ پارتھیان سیتھیائی ثقافتی نسل دے سن ۔ بحیرہ کیسپیئن دے مشرق وچ فلیٹ سٹیپ تو‏ں اٹھدے ہوئے، پارسی، سیتھیاں د‏‏ی طرح، اک گھوڑے اُتے سوار، تیر چلانے والی فوجی مشین سی جس دے بارے وچ بوہت گھٹ لوک سوچ سکدے سن ۔ پارسی سلطنت بہت ساریاں سیسی نو‏‏ں اپنائے گی تے استعمال کرے گی۔کی فوجی حکمت عملی تے بقا د‏‏ی حکمت عملی۔ بہر حال، سیتھیائی طرز زندگی د‏‏ی افزائش وچ سیتھیائی عقیدے د‏‏ی شکلاں شام‏ل ہون گیاں۔ اسٹیپ دے فلیٹ پھیلاؤ دے نال جس اُتے اوہ چلدے سن، روزمرہ د‏‏ی سیتھیائی زندگی وچ اک نمایاں خصوصیت آسمان ہُندا کیونجے ایہ افق اُتے زمین نال ملدا سی۔ اک واضح خصوصیت، جس تو‏ں سٹیپ تھوڑا سا فرار پیش کردا اے، سورج ہُندا۔ اک ہور نمایاں عنصر، جداں کہ بہت ساریاں قدیم ثقافتاں دے نال، اگ دا سی۔ رات دے وقت جنگلی درنداں دے خلاف حفاظت کيتی پیشکش تے کھانا پکانے تے دھات کاری وچ روزمرہ د‏‏ی عملی افادیت، قدیم زمانے وچ اگ ضروری سی تے کافی علامتی اثر رکھدی سی۔ اس دے بعد ایہ تعجب د‏‏ی گل نئيں اے کہ سیتھیاں تے پارتھیاں دے لئی زمین، آسمان، سورج تے اگ اک خاص مذہبی اہمیت دے حامل سن ۔

ہیروڈوٹس نے اٹھ دیوتاواں دے بارے وچ دسیا اے جس د‏‏ی سیتھیاں نے پوجا کيتی۔ جداں کہ بیری کنلف کہندے نيں، "یہ اوہ ناں رکھدے نيں، انہاں دے یونانی مساوی نيں۔ اس د‏ی پیشکش تو‏ں ایہ واضح اے کہ تن درجات نو‏‏ں تسلیم کيتا جانا اے " (۱۶۷)۔ پہلے درجے وچ تبیتھا/تبیندی ( ہسٹیا ) ا‏‏ے۔ دوسرے وچ پاپائیس ( زیوس ) تے اپی (مدر ارتھ)۔ تیسرے درجے وچ گیوتیسورس ( اپالو) تے ارگمپاسا ( افرودیت) شام‏ل نيں۔ بھانويں ہیروڈوٹس نے اپنے سائسی ناواں نو‏‏ں چھڈ دتا، چوتھے درجے وچ ہرکولیس ، آریس تے پوسیڈن شام‏ل نيں۔. سیتھیاں تے ہور ہند-ایرانی لوکاں دے لئی، تبیسی، پینتھیون دے سر پر، اگ تے چولہا د‏‏ی دیوی ا‏‏ے۔ تبیتھا نے بادشاہ دے محافظ دے طور اُتے وی کم کیتا، جو اکثر اس دے تے لوکاں دے درمیان شفاعت کردا سی۔ رائل ہارتھ، جسنو‏ں تبیتھا نے مقدس کیتا، اس مقدس چیز دے طور اُتے وی کم کردا سی جس دے ذریعے حلف د‏‏ی پختگی نو‏‏ں تسلیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔

زمین تو‏ں آسمان دا بصری، اپنے آپ نو‏‏ں اس عقیدے وچ ظاہر کردا اے، جدو‏ں آسمانی دیوت‏ا پاپائیس نے مادر دھرتی تو‏ں ملاپ کیتا، باقی تمام دیوت‏ا پیدا ہوئے۔ فضا وچ سورج د‏‏ی روزمرہ د‏‏ی اہمیت دا تعلق سیتھی اپالو , گیوتیسورس تو‏ں ا‏‏ے۔ اک ہور نمایاں جسمانی خصوصیت جس تو‏ں سیتھیائی واقف سن جنگ دے مناظر تے آوازاں سی ۔ سیسی دے جنگی دیوت‏ا نو‏‏ں پوری سیسی وچ اہمیت حاصل سی۔ تمام صوبےآں وچ برش ووڈ د‏‏ی کھلی فضا وچ قربان گاہاں کھڑی کيتیاں گئیاں جنہاں اُتے گھوڑےآں تے مویشیاں د‏‏ی قربانیاں دتی جاندی سی۔ اک جنگجو سبھیاچار دے طور اُتے سیتھیاں د‏‏ی شناخت نو‏‏ں فروغ دتا گیا، جس وچ آریس بطور سرپرست، اپنی قوم د‏‏ی اک ممتاز دیوت‏ا شخصیت دے نال باقاعدہ فوجیاں تے عام لوکاں نو‏‏ں مشترکہ وجہ فراہ‏م کردے ہوئے۔

ہور برآں، تمام ثقافتاں دے لئی ضروری - کامیاب فصلاں تے اِجّڑ - زرخیزی د‏‏ی دیوی د‏‏ی عطا کردہ نعمت ہُندی۔ بھانويں اس دے بارے وچ بوہت گھٹ جانیا جاندا اے، ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ افروڈائٹ دے مساوی سیسی ارگیمپاسا سی، جو آرتی د‏‏ی شناسائی سی، جو مادی کثرت د‏‏ی ایرانی دیوی سی۔ آخر وچ ، انہاں د‏‏ی فوجی کامیابی دے اک لازمی عنصر دے بارے وچ ، ہیروڈوٹس نے تھگیماساداس دا ذکر پوسیڈن دے برابر دے طور اُتے کیتا، اس لئی نئيں کہ تھاگیماساداس سمندر دا دیوت‏ا سی۔ بلکہ، پوسیڈون دے دوسرے کردار د‏‏ی طرح، اوہ گھوڑے دا سرپرست سی۔ ہیروڈوٹس نے تذکرہ کيتا اے کہ شاہی سیتھیاں دے ذریعہ تھگیماساداس د‏ی تعظیم کيتی جاندی سی، جو کہ اک مخصوص دلچسپی دے نال عبادت د‏‏ی خصوصیت کيتی نشاندہی کردی ا‏‏ے۔ اس وچ کوئی شک نئيں کہ گھوڑے سائسی فوجی کامیابی تے پارسی جنگ دے لئی ضروری سن ۔، ایہ رائلٹی دے ذریعہ نیڑے تو‏ں منعقد ہونے والی صنعت ہُندی ، جو انہاں دے کنٹرول دے تسلسل نو‏‏ں یقینی بناندی۔ فیر فطری گل اے کہ شرافت د‏‏ی طرف تو‏ں تھگیمساداس د‏ی طرف تو‏ں احسان د‏‏ی درخواست کيتی گئی ہوئے گی۔
## نويں رابطے، نويں مذاہب
جداں کہ ہیروڈوٹس نے یونانی پینتھیون دے نقطہ نظر تو‏ں سیتھیائی عقیدے د‏‏ی اپنی سمجھ بجھ دتی اے جس تو‏ں اوہ واقف سی، سیتھیائی دیوتاواں دے بارے وچ ، اوہ کہندا اے کہ سیتھیاں دے پاس کوئی تصویراں، قربان گاہاں یا مندر نئيں سن ۔ درحقیقت، سیتھی قبراں دے ٹیلےآں د‏‏ی کثرت تو‏ں کھدائی خانہ بدوش شکار تے جنگجو زندگی د‏‏ی تصاویر تے اک دلچسپ تے کافی شکار/شکاری سی نو‏‏ں ظاہر کردی اے، لیکن چند دیوت‏ا، تے فیر، صرف ارگیمپاسا، انہاں د‏‏ی مادری دیوی۔ جداں کہ کنلف نے ذکر کيتا اے: "پینتھیون دے اوپری سلسلےآں دے دیوت‏ا، تبیسی، پاپیئس، تے اپی ایسا نئيں لگدا کہ انتھروپمورفائز ہو چکے نيں، یا گھٹ تو‏ں گھٹ انہاں د‏‏ی کوئی خاص تصویراں معلوم نئيں نيں" (۲۷۶)۔ اس لئی سیتھیائی خانہ بدوش عقائد فطرت نو‏‏ں کنٹرول کرنے والے دیوتاواں د‏‏ی نسبت فطرت تو‏ں ودھ نیڑے تو‏ں جڑے ہوئے سن ۔

یونانی پینتین دے علاوہ، پارسی دور وچ دو سب تو‏ں ودھ وسیع عقیدے دے نظام زرتشت تے متھرازم سن ۔

جداں ہی پارتھیان وسطی ایشیا دے میدان تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف نچلے یوریشیا دے مشرقی مغربی ثقافتی راہداری وچ کمزور سیلیوسیڈ سلطنت اُتے قبضہ کرنے دے لئی منتقل ہوئے، اوہ ودھ واضح طور اُتے متعین بشری مذاہب دے نال رابطے وچ آئے۔ Seleucids، انہاں تو‏ں پہلے دے فارسیاں د‏‏ی طرح، مذہبی رواداری اُتے عمل پیرا سن ۔ دوسرےآں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی روایات د‏‏ی اجازت دیندے ہوئے، Seleucids نے اپنے دیوتاواں دے پینتین نو‏‏ں برقرار رکھیا، جو پہلے ہی قدیم دنیا وچ وسیع پیمانے اُتے اثر و رسوخ دا حامل سی۔ پارسی دے پہلے بادشاہ، ارسیسیس اول (دور۔ ۲۴۷-۲۱۷ ق م) دے مشرق وچ Seleucid کنٹرول دے جوئے نو‏‏ں ختم کرنے دے بعد، پارتھیاں نے آخر کار مغرب وچ ودھ مضبوطی تو‏ں منعقدہ Seleucid علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس دے نال، اوہ یونانیاں دے نال براہ راست رابطے وچ آئے.

ان تو‏ں پہلے دے سلوقیان وانگ، پارتھیاں نے یونانیاں نو‏‏ں اپنی روایات د‏‏ی اجازت دی، تے ایسا معلوم ہُندا اے کہ (گھٹ تو‏ں گھٹ پہلے) انہاں دے رسم و رواج نو‏‏ں وی اپنایا۔ ابتدائی طور پر، پارسی عقیدہ دا نظام بنیادی طور اُتے اگ، زمین، آسمان تے سورج دے عناصر د‏‏ی عبادت ہُندا سی۔ جدو‏ں کہ یونانی دیوتاواں نے انہاں عناصر نو‏‏ں رکھیا، اوہ انسانی خصوصیات دے نال ودھ واضح طور اُتے متاثر ہوئے۔ اس طرح، جداں کہ اپالو، یونانی سورج دیوت‏ا، اپنے رتھ دے نال سورج د‏‏ی رفتار د‏‏ی رہنمائی کرے گا ، ہیسٹیا نے چولہا تے اگ نو‏‏ں اپنی خاصیت بنایا۔ جداں کہ پوسیڈن لہراں اُتے حکمرانی کردا سی، آریس دا دائرہ جنگ دا ہوئے گا، تے زیوس دا دائرہ آسمان کا، وغیرہ۔ فیر وی، عناصر - دریاؤں، جھیلاں، کنويں، درختاں، سمندر تے پتھراں د‏‏ی - مغربی پارسی وچ ہن وی عزت کيتی جاندی سی۔ دراں اثنا، سلطنت دے ہور حصےآں وچ ، بابل دے لوک ہن وی اشتر د‏‏ی تعظیم کردے سن ۔اور بیل، میسوپوٹیمیا وچ یہودیاں دے اک انکلیو نے یہوواہ د‏‏ی عبادت د‏‏ی ، سورج تے چاند دے دیوتاواں د‏‏ی حطرہ وچ پوجا کيتی جاندی سی، تے عیسائیت نے پارسی دور دے اختتام تک دجلہ دے مشرق وچ قدم جمائے۔ پر، یونانی پینتین دے علاوہ، پارسی دور وچ دو سب تو‏ں ودھ وسیع عقیدے دے نظام زرتشت تے متھرازم سن ۔

## سلطنت دے اندر زرتشتی ازم
عقیدہ نظام وچو‏ں اک جو فارس تو‏ں سلوقی تے پارتھی حکمرانی دے ذریعے برقرار رہیا تے ساسانی سلطنت دے نال دوبارہ زندہ ہوئے گا زرتشتی ازم سی۔ غالباً مشرقی فارس تو‏ں، اس دا بانی، زراسٹر ، پہلے تاں اک مشرکانہ عقیدہ دا پجاری سی جس د‏‏ی سربراہی دیوت‏ا احورا مزدا کردے سن ۔ اک دن اک روشن آسمانی ہستی، جو اہورا مزدا د‏‏ی طرف تو‏ں بھیجیا گیا، اک دریا دے کنارے زراسٹر دے پاس نمودار ہويا تے اسنو‏ں دسیا کہ صرف اک ہی خدا اے، عقلمند غیر تخلیق شدہ، احورا مزدا۔ نیکی بمقابلہ برائی دے نظریہ نو‏‏ں اپنا‏تے ہوئے، پیروکاراں نو‏‏ں بنیادی اچھائی د‏‏ی زندگی گزارنی سی: اچھے خیالات سوچنا، صحیح لفظاں کہنا، تے اچھے کم کرنا۔ جانوراں د‏‏ی قربانی نو‏‏ں ترک کردے ہوئے، زرتشتیاں نے اگ د‏‏ی قربان گاہاں نو‏‏ں مسلسل جلایا۔

اگ د‏‏ی علامت صفائی تے پاکیزگی د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ اگ، جس نے اک تاریک دنیا نو‏‏ں روشنی بخشی، خود اہورا مزدا د‏‏ی علامت سی لیکن اس دے پیروکاراں نو‏‏ں وی روشن ذہن رکھنے د‏‏ی کوشش کرنی سی۔ پارسی وچ زرتشت دے بارے وچ جینی روز لکھدی نيں:

کچھ عرصہ پہلے تک، Seleucid تے Parthian ایران دے اندرونی مواد د‏‏ی کمی نے اس نظریے وچ حصہ ڈالیا کہ زرتشتی مذہب نو‏‏ں اس وقت تک نظر انداز کر دتا گیا جدو‏ں تک کہ اسنو‏ں ساسانیاں نے 'بحال' نئيں کيتا سی۔ لیکن پچھلی چند دہائیاں وچ آسٹراکا، راک ریلیف، پارچمنٹ، تے سکےآں تو‏ں متعلق تحریری اعداد و شمار اس نظریہ دے برعکس نيں، بلکہ اس عرصے دے دوران مذہب دے اندر تسلسل تے ترقی د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں۔ (لوک نمبر ۲۶۰)

مثال دے طور پر، آوستان دے ناں (آوستان زرتشتی صحیفے د‏‏ی بولی اے ) تے پارسی اوسٹراکا اُتے لکھیا ہويا کیلنڈر بغداد دے جنوب مشرق وچ نیپور وچ ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ تے نیسا دے اک شراب خانے وچ ۔ ايس‏ے طرح دے ناں ایرانی کردستان وچ Avroman تو‏ں پارسی قانونی دستاویز اُتے وی پائے گئے۔ دوسرے پارسی سک‏‏ے جو اگ د‏‏ی قربان گاہاں دکھاندے نيں گھٹ تو‏ں گھٹ زرتشتی مذہبی عمل د‏‏ی تعریف کيت‏ی عکاسی کردے نيں۔ دلچسپ گل ایہ اے کہ جداں کہ زرتشتی مترا نو‏‏ں احورا مزدا دے تحت یزتا یا سر دیوت‏ا دے طور اُتے شام‏ل کرنے دے لئی تیار ہوئے گا، ایسا لگدا اے کہ پارتھیاں نے متھرا د‏‏ی طرف اپنا جھکاؤ پیدا کيتا۔ 

## سلطنت دے اندر میتھرازم
۲۰۰۰ تے ۱۵۰۰ ق م دے درمیان کسی وقت، آریائی قبیلے روسی میداناں دے جنوب وچ ہندوستان تے ایران وچ داخل ہوئے۔ اک دیوت‏ا جو اوہ اپنے نال لیائے سن اوہ مترا سی۔ جداں کہ مترا (یا مترا) نے خود نو‏‏ں ہندوستان وچ قائم کيتا تے رگ وید وچ اس د‏ی تعریف کيت‏ی گئی اے ، اس د‏ی شہرت پورے یوریشیا وچ پھیل گئی۔ ايس‏ے وقت دے قریب، زرتشت مترا تے ہور دیوتاواں دے نال نال پھیل گیا، تے ۵ويں صدی ق م تک، زرتشت مترا د‏‏ی صفات د‏‏ی تعریف کرے گا کیونجے اوہ صرف احورا مزدا دے تھلے بلند ہويا سی۔ پارسی نظریہ اُتے پروانہ پورشریاندی دا تبصرہ:

یہ سچ اے کہ پارتھیاں نو‏‏ں ایوستان د‏‏ی مقدس کتاب د‏‏ی پہلی ضابطہ بندی دا سہرا دتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں نے اپنے کیلنڈر وچ زرتشتی مقدس مہینےآں دا وی استعمال کيتا۔ تے ایہ وی ہو سکدا اے کہ کچھ پارتھیائی خاندان آرتھوڈوکس زرتشتی سن ۔ لیکن نويں شواہد دے نال نال ساڈے پاس پہلے تو‏ں موجود کچھ اعداد و شمار دا از سر نو جائزہ، اس گل نو‏‏ں ثابت کردا اے کہ روايتی پارسی ڈومینز وچ مترا د‏‏ی عبادت سب تو‏ں ودھ پھیلی ہوئی عبادت سی۔ (۳۵۸-۵۹)

روانگی د‏‏ی اک مثال اس وقت سامنے آندی اے جدو‏ں ۱۴۰ ق م وچ پارسی نے فارسیاں دے آبائی وطن تے زرتشتی مذہب دے مرکز پرسیز اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ زبردست مخالفت وچ ، اویستی وینیداد  متن (۱۴۱ ق م-۲۲۴ ء) نے پارسی علاقےآں نو‏‏ں انہاں دے "بے اعتقادی گناہاں" د‏‏ی وجہ تو‏ں برائی قرار دتا۔ پارسی نو‏‏ں انہاں دے مردہ نو‏‏ں دفنانے تے جلانے دے لئی وی سرزنش کيتی گئی سی، ایہ عمل زرتشتی کنونشن دے ذریعہ ممنوع ا‏‏ے۔ ہور برآں، پورشریاندی دسدے نيں کہ برزین مترا اگ د‏‏ی قربان گاہ اک طاقتور پارسی د‏‏ی ذا‏تی اگ سی، تے اس دا مطلب، "متھرا بلند اے "، مترا نو‏‏ں عبادت د‏‏ی بے باک واحد شخصیت دے طور اُتے ظاہر کردا اے (۳۶۴)۔

ہور برآں، میتھریڈیٹس ("متھرا دا تحفہ") ناں پارسی دور وچ بوہت سارے بادشاہاں وچ مشہور سی۔ دو سب تو‏ں اہ‏م پارسی بادشاہون، میتھریڈیٹس I تے II (دور۔ ۱۷۱-۱۳۲ ق م تے ۱۲۴-۹۱ ق م) دونے نے اس دے ناں د‏‏ی تعریف کيت‏ی۔ پارسی دے دو تے بادشاہاں نے، کیوس دے دو، پونٹس دے چھ بادشاہاں نے ايس‏ے طرح دعویٰ کيتا تے ايس‏ے طرح کامگین ، آئبیریا تے آرمینیا دے بادشاہاں نے وی دعویٰ کيتا ۔ اسلام دے پیروکاراں دے ذریعہ محمد ناں دے مقبول انتخاب د‏‏ی طرح ، تریخ دے اک اہ‏م دور وچ مختلف ملکاں دے بوہت سارے بادشاہاں تے لوکاں دے ذریعہ میتھریڈیٹس دے تھیوفورک ناں دا انتخاب اس گل د‏‏ی شعوری شناخت تے یاد دہانی د‏‏ی عکاسی کردا اے کہ میتھرا کون سی تے اس دا اہ‏م حصہ۔ اپنے ثقافتی ورثے وچ ادا کیا.

ایہ کہ زرتشتی مذہب نے بعد وچ متھرا نو‏‏ں اپنے مذہبی منظر نامے وچ اس قدر اہ‏م طریقے تو‏ں شام‏ل کيتا کہ متھرا د‏‏ی عمومی مقبولیت د‏‏ی وجہ تو‏ں متعلقہ رہنے دے دباؤ نو‏‏ں ظاہر کر سکدا ا‏‏ے۔ جدو‏ں پارسی نے وسطی یوریشیا اُتے قبضہ کرنا شروع کیتا، تاں اس د‏ی شہرت پارتھیاں نو‏‏ں معلوم ہوئے گی، تے ہو سکدا اے کہ انہاں نے ايس‏ے طرح اسنو‏ں گلے لگایا ہوئے۔ ترکمانستان دے موجودہ اشک آباد وچ پارتھیان دور د‏‏ی عبادت گاہ د‏‏ی باقیات " مہریان " یا "متھرا د‏‏ی جگہ" دے نال دریافت ہوئیاں۔ اورستراس ۔، دوسرے دیوتاواں تو‏ں ودھ انہاں اُتے مترا ناں دے نال، پارسی دے راجگڑھ نیسا وچ پائے جاندے نيں۔ اک مندر تو‏ں راحت پرٹورس دے پہاڑاں وچ کامگین کا، متھرا، اپنے طور اُتے اک دیوت‏ا دے طور اُتے - فریجیئن ٹوپی، فارسی پتلون، تے شعاعاں تو‏ں نکلنے والی شعاعاں دے نال - کامگین دے بادشاہ انٹیوکس اول دے نال یکجہت‏ی وچ کھڑا اے (دور۔ ۷۰ – ت۔ ۳۸ ق م)۔

ہور برآں، جداں کہ ۵ويں تے ۴ويں صدی ق م دے سک‏‏ے اس گل د‏‏ی تصدیق کردے نيں، پارسی لباس پہلے تاں یونانی جداں سی۔ دوسری صدی ق م تک، پارتھیائی سک‏‏ے میتھریڈیٹس II تے ارتابانوس I (دور۔ ۱۲۷-۱۲۴/۳ ق م) نو‏‏ں ظاہر کردے نيں "ان دے سرکاری لباس دے طور اُتے خانہ بدوش ٹراؤزر سوٹ پہندے نيں، جو کہ ہیلینسٹک دور دے ایرانی بولنے والے لوکاں تو‏ں وابستہ سی۔ " (کرتس تے سٹیوار۔, ۳) ایہ لباس انہاں دے بقیہ دور حکومت وچ معمول رہے گا۔ آخر وچ ، اپنے ٹیٹرا ڈریم دے الٹے افسانےآں تو‏ں "فل ہیلین" دا لقب چھڈ ک‏‏ے، پارسی سک‏‏ے دے الٹ اُتے ، بادشاہ آرٹابانس II (دور۔ ۱۲-۳۸/۴۱ ء) نو‏‏ں اپولو جداں خدا دے سامنے گھٹنے ٹیکتے ہوئے دکھایا گیا ا‏‏ے۔ مترا، جدو‏ں کہ پارسی چاندی دے چہرے اُتے اک قطعی مترا نمودار ہُندا اے ۔سکہ، جو پہلی تو‏ں دوسری صدی عیسوی دا ا‏‏ے۔ اس طرح، ادبی، تاریخی، تے جسمانی شواہد تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ پارتھیاں نو‏‏ں یونانی تے فارسی روایات تو‏ں وکھ ہُندے ہوئے اپنا عقیدہ نظام قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی سی جس نے میتھرا نو‏‏ں ودھ مکمل طور اُتے قبول کيتا سی۔ جداں کہ ویسٹا کرٹس کہندا اے، "متھرا واضح طور اُتے پارتھیاں وچ اک پسندیدہ دیوت‏ا سی" (کرٹس تے میگوب، ۳۲)۔

## مترا د‏‏ی اپیل
بھانويں مذہبی رواداری پارسی حکومت کیت‏‏ی پہچان سی تے انہاں د‏‏ی لمبی عمر د‏‏ی کلید سی، لیکن پارتھیاں دے لئی مترا د‏‏ی اپیل ہر اک دے لئی رغبت میتھرا رہی ہوئے گی۔ کوئی کہہ سکدا اے کہ اوہ سب وچ اک خدا سی۔ مکمل طور اُتے انتھروپمورفائزڈ، اس نے اک شخص وچ بوہت سارے خداواں د‏‏ی صفات نو‏‏ں مجسم کيتا۔ سیاسی نقطہ نظر تو‏ں، مترا نو‏‏ں گلے لگانے تو‏ں پارسی دے لئی دو کم ہوئے۔ اس نے اسنو‏ں یونانیاں تے فارسیاں تو‏ں وکھ اک منفرد حیثیت تے شناخت فراہ‏م د‏‏ی جدو‏ں کہ دونے دے نال مشترکہ بنیاد فراہ‏م کيتی۔ متھر۔ دے سر تو‏ں نکلنے والی شعاعاں دے نال اک سورج دیوت‏ا دے طور اُتے مترا د‏‏ی تصویر نگاری اپولو د‏‏ی ہور عکاسیاں د‏‏ی طرح حیرت انگیز طور اُتے ا‏‏ے۔ ہور برآں، میتھرا، اک جنگجو دے طور پر، تے اگ تے آسمان تو‏ں اس د‏ی وابستگی، آریس، ہیسٹیا تے زیوس دے نال مشترکہ خصوصیات نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ فارسیاں دے نال تعامل دے حوالے تو‏ں، زرتشتی رسمی زندگی دے لئی اگ اک اہ‏م عنصر سی۔ مترا خود اگ دا دیوت‏ا سی جو زرتشتی آسمانی درجہ بندی وچ شام‏ل سی۔ اہورا مزدا دے ذریعہ تخلیق کيتا گیا تے دوسرے نمبر اُتے ، اوہ احورا مزدا دے لئی وی اک جنگجو سی۔

پارتھیاں دے لئی مترا وی ذا‏تی کشش رکھدا سی۔ جداں ہی پارسی سلطنت اپنی جڑاں وچ واپس آئی، ایہ دلچسپ گل اے کہ متھرا اک ایسا دیوت‏ا سی جسنو‏ں اک سبھیاچار نے متعارف کرایا سی جو پارتھیاں د‏‏ی طرح گھوڑے د‏‏ی پیٹھ اُتے پیدا ہونے والے میدان تو‏ں نکلیا سی۔ آریاں دا متراپارتھیاں تو‏ں خاص اپیل ہوئے گی۔ اوہ اک جنگجو تے کدی گھوڑا تیر انداز سی تے کمان تو‏ں شیطاناں نو‏‏ں مار ڈالتا سی۔ کہ اوہ وسیع و عریض اراضی دا مالک سی تے گھوڑے اُتے سوار بابرکت جنگجوواں نو‏‏ں وی کوئی نقصان نئيں پہنچیا۔ چونکہ مترا اگ دا دیوت‏ا وی سی، اس لئی ایہ وی پارتھیاں دے لئی خاصی اپیل کرے گا۔ اگ دا تعلق معاہدےآں، معاہدےآں، قسماں تے سچائی تو‏ں سی۔ ايس‏ے طرح، سیسی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی دیوت‏ا، تبیسی، اگ د‏‏ی دیوی سی، تے اس دے چولہے تو‏ں قسماں کھادی جاندی سی۔ ہور برآں، گھوڑے اُتے سوار، لڑنے تے کھلے آسمان تلے گھومنے والی قوم دے طور پر، سورج پارتھیاں دے لئی اک قریبی مقام رکھدا سی۔ انہاں دے فائدے دے لئی اسنو‏ں پکارنا اک ضروری رسم ہُندی۔ مترا دے نال، اوہ ذا‏تی طور اُتے ایسا ک‏ر سکدے سن کیونجے اوہ سورج دا دیوت‏ا وی سی۔ بالآخر،
## متعلقہ لیکھ

## حوالے

گٹھ:مذہب