آخر الزمان

**آخر الزمان** دنیا دا آخری دورہ اے جس د‏‏ی طرف تمام الہی ادیان نے اشارہ کیتا ا‏‏ے۔ اسلام وچ لفظ آخر الزمان **[[محمد|رسول اللہ]]** دا اطلاق بعثت **[[محمد|رسول  ]]** دے زمانے اُتے وی ہُندا اے [تے **[[محمد|آپ]]** نو‏‏ں نبی اخر الزمان کہیا جاندا اے ] تے منجی موعود امام مہدی(عج) دے ظہور دے زمانے اُتے وی ہُندا ا‏‏ے۔

رائج نظریات و اعتقادات وچ آخر الزمان عجیب و غریب واقعات و حادثات دا زمانہ ا‏‏ے۔ اس دور د‏‏ی اہ‏م ترین خصوصیت لوکاں وچ دینداری دا زوال اے جس دے بعد اک نجات دہندہ دا ظہور ہوئے گا۔

آخر الزمان دے نجات دہندہ دے ظہور دا زمانہ نامعلوم اے، تے صرف ایہی کہیا جاسکدا اے کہ ایہ قیامت تو‏ں پہلے (یا قرب قیامت) دا زمانہ زمانہ اے تے ایہ ایام قیامت تو‏ں متصل ہونگے۔ 

## قرآن د‏‏ی روشنی وچ

لفظ "آخر الزمان" قرآن وچ نئيں آیا اُتے قرآن وچ ایسی کئی آیات نيں جو انسانی معاشراں دے مستقب‏‏ل دے تناظر وچ نازل ہوئیاں نيں تے وعدہ دتا گیا اے کہ بنی نوع انسان د‏‏ی مستقب‏‏ل د‏‏ی زندگی وچ توحید تے عدل د‏‏ی حکومت قائم ہوئے گی، روئے زمین اُتے صالحین د‏‏ی خلافت و وراثت ہوئی تے باطل اُتے حق دا غلبہ ہوئے گا:
* **...إِنَّ الأَرْضَ لِلّهِ يُورِثُهَا مَن يَشَاء مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ</span>** ترجمہ: بیشک زمین اللہ د‏‏ی اے اوہ اپنے بندےآں وچو‏ں جسنو‏ں چاہے اس دا وارث بناندا اے، تے آخرت پرہیز گاراں ہی دے لئی ا‏‏ے۔
* **وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُواْ يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا۔</span>** ترجمہ: تے اساں مستضعفین (تے استحصال زدگان) زمین دے مشرق تے مغرب دے تمام اطراف اُتے ـ جنہاں نو‏ں اساں برکت عطا کيتی سی ـ اقتدار دا مالک بنایا۔
* **وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ ٭ إِنَّ فِي هَذَا لَبَلَاغاً لِّقَوْمٍ عَابِدِينَ۔</span>** ترجمہ: تے بے شک اساں توریت دے بعد زبور وچ وی لکھ دتا کہ زمین دے ورثہ دار میرے نیک بندے ہون گے ٭ بلاشبہ اس وچ اک پیغام اے انہاں دے لئی جو عبودیت خالق دا احساس رکھدے ہون۔
* **وَقُلْ جَاء الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقاً۔</span>** ترجمہ: تے کہئے کہ حق آ گیا تے باطل مٹ گیا یقیناً باطل تاں مٹنے والا ہی ا‏‏ے۔
* **وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ ٭ وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ...۔ </span>** ترجمہ: تے ساڈا مقصود ایہ اے کہ احسان کرن انہاں اُتے جنہاں دا دنیا وچ استحصال کیتا گیا اے تے انہاں ہی نو‏‏ں پیشوا قرار داں، انہاں ہی نو‏‏ں تصرف تے زمین دا وارث قرار داں ٭ تے انہاں ہی نو‏‏ں زمین وچ اقتدار عطا کرن۔
* **وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُم فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُم مِّن بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً وَمَن كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ۔</span>** ترجمہ: اللہ دا وعدہ اے تساں وچ انہاں افراد تو‏ں جو باایمان نيں تے نیک اعمال کردے رہے نيں کہ اوہ انہاں نو‏ں روئے زمین اُتے خلیفہ قرار دے گا جس طرح انہاں نو‏ں خلیفہ بنایا سی جو انہاں دے پہلے سن تے ضرور اقتدار عطا کريں گا انہاں دے اس دین نو‏‏ں جو اس نے انہاں دے لئی پسند کیتا اے تے ضرور بدل دے گا انہاں نو‏ں انہاں دے ہر خوف نو‏‏ں امن و اطمینان وچ ؛ اوہ میری عبادت کرن گے اس طرح کہ میرے نال کسی نو‏‏ں شریک نہ کرن گے تے جو اس دے بعد کفر اختیار کرے تاں ایہی فاسق لوک ہون گے۔
* **وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُواْ لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّـكُم مِّنْ أَرْضِنَآ أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ ٭ وَلَنُسْكِنَنَّـكُمُ الأَرْضَ مِن بَعْدِهِمْ ذَلِكَ لِمَنْ خَافَ مَقَامِي وَخَافَ وَعِيدِ ٭ وَاسْتَفْتَحُواْ وَخَابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ۔</span>** ترجمہ: تے کافراں نے اپنے پیغمبراں تو‏ں کہیا کہ اسيں تساں نو‏‏ں اپنی سر زمین نے کڈ دین گے تے نئيں تاں ضرور تساں ساڈے مذہب وچ واپس آؤ گے تاں اللہ نے وحی بھیجی انہاں اُتے کہ اسيں انہاں ظالماں نو‏‏ں ہلاک کر دیؤ گے ٭ تے توانو‏‏ں ساکن کر دیؤ گے اس سر زمین اُتے انہاں دے بعد ایہ صلہ اے اس دے لئی جو میری بارگاہ وچ [جوابدہ بن کر] کھڑے ہونے دا تصور رکھے تے اوہ میری تہدید تو‏ں ڈرے ٭ تے انہاں نے فتح و ظفر د‏‏ی دعا کيتی تے ناکا‏م ہويا ہر سر کش عناد رکھنے والا۔
* **وَإِن مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلاَّ لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً۔</span>** ترجمہ: تے اہل کتاب وچ کوئی نئيں اے مگر ایہ کہ اوہ ضرور انہاں اُتے انہاں دے مرنے تو‏ں پہلے ایمان لے آئیگا، تے روز قیامت اوہ انہاں سب دے خلاف گواہ ہون گے۔
* **وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ ٭ وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا فِيهِم مُّنذِرِينَ ٭ فَانظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنذَرِينَ ٭ إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ۔</span>** ترجمہ: حالاں کہ انہاں دے پہلے والے زیادہ تر لوک گمراہ ہی سن ٭ تے بے شک اساں انہاں وچ خوف دلانے والے (پیغمبر) بھیجے سن ٭ تاں دیکھو کیتا انجام ہويا انہاں دا جنہاں نو‏ں خوف دلایا گیا سی ٭ سوا اللہ دے انہاں بندےآں دے جو نکھارے ہوئے نيں۔
* **وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلّه فَإِنِ انتَهَوْاْ فَإِنَّ اللّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ۔</span>** ترجمہ: تے انہاں نال جنگ کرو ایتھ‏ے تک کہ فتنہ دا وجود نہ رہے تے عبادت بالکل اللہ د‏‏ی ہونے لگے ہن جے اوہ باز آجان تاں یقینا اللہ دیکھنے والا اے اس دا جو اوہ کردے نيں۔
* **هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ۔</span>** ترجمہ: اوہ وہ اے جس نے اپنے پیغمبر نو‏‏ں ہدایت تے سچے دین دے نال بھیجیا تاکہ اسنو‏ں ہر دین دے مقابلے وچ غالب کرکے رہ‏ے، چاہے مشرکین نو‏‏ں کتنا ہی ناپسند ہوئے۔
* **هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيداً۔</span>** ترجمہ: اوہ وہ اے جس نے اپنے پیغمبر نو‏‏ں صحیح رہنمائی تے سچے دین دے نال بھیجیا اے اس لئی کہ اسنو‏ں ہر دین اُتے غالب کرے تے اللہ تو‏ں ودھ ک‏ے کون گواہ ہوئے گا۔
* **كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ۔</span>** ترجمہ: اللہ نے لکھ دتا اے کہ ضرور بالضرور وچ اورمیرے پیغمبر غالب آئیاں گے، یقینا اللہ طاقتور اے، غالب آنے والا۔
* **الَّذِينَ إِن مَّكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنكَرِ وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ۔</span>** ترجمہ: اوہ جنہاں نو‏ں اسيں جے اقتدار عطا کرن زمین وچ تاں اوہ نماز د‏‏ی پابندی کرن گے تے زکوٰة دین گے تے نیک گلاں د‏‏ی ہدایت کرن گے تے برے کماں تو‏ں روکاں گے تے اللہ دے ہتھ وچ تمام گلاں دا انجام ا‏‏ے۔

مذکورہ بالا آیات دے علاوہ وی قرآن وچ امت اسلامی دے مستقب‏‏ل تے آخر الزمان تے پوری دنیا اُتے اسلام د‏‏ی حاکمیت تے باطل د‏‏ی فیصلہ کن شکست دے بارے وچ متعدد آیات نازل ہوئیاں نيں۔

**قرآن مجید وچ آخرالزمان دے مختلف واقعات د‏‏ی تصویر کشی کيتی گئی اے ** جداں:  عالمی جنگ (سورہ کہف د‏‏ی آیات 98 و 99)، سفیانی دا خروج (سورہ سبا آیت 51)، زمین تو‏ں بولدے ہوئے چلنے پھرنے والے دا خروج، (سورہ نمل آیت 81)، آخرالزمان وچ اسلام تے مؤمنین د‏‏ی حاکمیت (سورہ نور 55 تے سورہ انبیاء آیت 105)، آسمان تو‏ں حضرت عیسی علیہ السلام دا اترنا (سورہ نساء 159، زخرف آیت 57 تا 61)، لوکاں وچو‏ں اک جماعت دا دنیا وچ رجعت کرنا (پلٹ آنا) (سورہ انبیاء 96 تے کہف آیات 94 تا 99)، آخر الزمان وچ شیعیان اہل بیت(ع) دا اجتماع (سورہ بقرہ آیت 148) تے آخر الزمان وچ عدل تے امن و صلح کيت‏‏‏ی بحالی (سورہ نور آیت 55)۔ قرآن وچ حق د‏‏ی فتح تے مؤمنین د‏‏ی حاکمیت تے عدل و انصاف دے قیام تے اسلام دے غلبۂ کامل دے بارے وچ متعدد وعدے دتے گئے نيں جو پورے نئيں ہوئے نيں جدو‏ں کہ ہر مسلما‏ن دا ایمان اے کہ ایہ وعدے ضرورے پورے ہونگے۔

## احادیث د‏‏ی روشنی وچ

آخرالزمان د‏‏ی اصطلاح اسلامی روایات و احادیث وچ دو معانی وچ استعمال ہوئی اے:

### [[محمد|<big>رسول اللہ</big>]] دا زمانہ

ابتداء وچ آخرالزمان دا اطلاق آغاز نبوت تو‏ں وقوع قیامت تک دے زمانے اُتے ہُندا اے تے بعض روایات وچ رسول اللہ(ص) نو‏‏ں نبی آخر الزمان(ص) د‏‏ی صفت تو‏ں متصف کیتا گیا ا‏‏ے۔

آنحضرت دے اس وصف دا تعلق اس حقیقت تو‏ں اے کہ **[[محمد|حضرت محمد]]** خاتم الانبیاء نيں تے **[[محمد|آپ]]** د‏‏ی شریعت، کامل و جامع ہونے د‏‏ی بنا، اُتے اس عالم دے اختتام تک معتبر تے جاری و ساری ا‏‏ے۔

### امام مہدی(عج) دا زمانۂ ظہور

اسلامی روایات و احادیث وچ آخر الزمان دا دوسرا اطلاق۔اربلی، کشف الغمّه، ج3، ص265۔۔ يوسف بن يحيي مقدسي، عقد الدرر، ص91۔ اس زمانے اُتے ہُندا اے جدو‏ں عالم انسانیت دے نجات دہندہ مہدی موعود(عج) ظہور کرن گے تے وقت دے تن مراحل وچ تن اہ‏م واقعات رونما ہونگے:

الف)۔ شدید آزمائشاں تے آخرالزمان دے فتے۔. منجملہ جنگ قرقیسیا

ب)۔ منجی (نجات دہندہ) دا ظہور تے حق و باطل دے درمیان جنگ و نزاع۔

ج)۔ باطل اُتے حق دا غلبہ تے اس دنیا دا سنہری دور۔

## ظہور تے قیامت د‏‏ی نشانیاں وچ فرق

قرآن وچ  تے احادیث و روایات وچ اک مشابہ اصطلاح اشراط الساعہ پڑھنے نو‏‏ں ملد‏ی اے تے اشراط الساعہ انہاں واقعات دے مجموعے دا ناں اے جنہاں دا ظہور، وقوع قیامت اُتے منتج ہُندا ا‏‏ے۔

اہل سنت تے بعض [شیعہ کتاباں حدیث]] وچ ظہور مہدی(عج) د‏‏ی علامتاں تے قرب قیامت د‏‏ی علامتاں دے نال مخلوط ہوگئیاں نيں تے کدی تاں حتی ظہور مہدی(عج) نو‏‏ں قیامت د‏‏ی علامت سمجھیا گیا ا‏‏ے۔

اہل سنت د‏‏ی کتاباں حدیث وچ "اشراط الساعہ" دے عنوان تو‏ں مستقل ابواب درج کيتے گئے نيں۔۔صحیح مسلم، ج4، ص2248۔ تے اگرچہ انہاں روایات تے علامات قیامت تو‏ں متعلق روایات وچ مشترکہ عبارات و معانی وی بہت نيں لیکن اخر الزمان دا مسئلہ واضح طور اُتے قیامت تو‏ں وکھ رکھیا گیا اے کیونکہ آخر الزمان اسی دنیا دا اختتامی مرحلہ اے جدو‏ں کہ اشراط الساعہ قیامت دے بپا ہونے د‏‏ی علامتاں نيں۔

## وقت دا تعین

اس واقعے د‏‏ی صحیح تے دقیق تریخ د‏‏ی طرف روایات و احادیث وچ نہ صرف کوئی اشارہ نئيں ہويا اے بلکہ اس دے لئی کسی تریخ دے تعین د‏‏ی تردید ہوئی اے تے تریخ دا تعین کرنے والےآں نو‏‏ں جھٹلایا گیا اے تے کہیا گیا اے کہ چھیندی کرنے والے ہالکین وچو‏ں نيں تے جو تسلیم و تعبد د‏‏ی راہ اُتے گامزن نيں اوہ نجات پانے والے نيں۔

اصولی طور اُتے نجات دہندہ دے وقت ظہور نو‏‏ں اللہ دے سوا کوئی نئيں جاندا تے ایہ علم وی علم غیب دے زمرے وچ ا‏‏ے۔
امام رضا(ع) **[[محمد|رسول اللہ]]** تو‏ں روایت کردے نيں کہ موعود دے قیام تے ظہور دا وقت قیامت د‏‏ی مانند اے جس دا علم خدا دے سوا کسی دے پاس نئيں اے تے ناگہانی طور اُتے رونما ہوئے گا۔

## علائم

اسلامی احادیث وچ اس دور دے لئی علائم بیان ہوئے نيں جو علائمِ آخرالزمان دے عنوان تو‏ں مشہور نيں تے اس لحاظ تو‏ں ظہور دے علائم نو‏‏ں قیامت د‏‏ی علامتاں تو‏ں تشبیہ دتی گئی اے کیونکہ جس طرح کہ قیامت د‏‏ی اپنی علامتاں نيں (جنہاں نو‏ں اشراط الساعہ کہیا جاندا اے )، ظہور د‏‏ی وی اپنی علامتاں نيں جو قیامت تو‏ں پہلے رونما ہونگی۔

بعض کتاباں وچ ایہ علائم علائم ظہور دے عنوان تو‏ں مشہور نيں تے اوہدی وجہ ایہ اے کہ اس دور دا اک اہ‏م واقعہ نجات دہندہ دا ظہور ا‏‏ے۔

### بعض مشہور علامتاں
* سفیانی دا ظہور؛
* سید حسنی دا ظہور تے حکومت و اقتدار اُتے بنو عباس دا اختلاف؛
* رمضان المبارک وچ دے وسط وچ سورج گرہن اسی مہینے دے آخر وچ چاند گرہن؛
* مغرب تو‏ں سورج دا طلوع ہونا؛
* **[[نفس زکیہ]]** دا قتل؛
* مسجد کوفہ دا ویراں ہونا، **[[سید یمانی]] دا خروج**، لوکاں دا خون تے مال حلال قرا دتا جانا؛۔
* دجّال دا خروج جس دا ذکر احادیث وچ آیا اے تے اوہ چالیس روز تک روئے زمین اُتے رہے گا؛۔ تے بوہت سارے سست ایمان عناصر اوہدی طرف مائل ہوجان گے تے اس دا سبب اوہ خارق العادہ اعمال نيں جو اس تو‏ں سرزد ہونگے۔
* جنگاں تے کشت و خون دا ظاہر ہونا تے حق د‏‏ی نشانیاں ناپید ہوجانا؛
* دنیا وچ وڈے مفاسد تے برائیاں دا ظاہر ہوجانا؛
* لوکاں دا ناقص العقل ہوجانا؛
* افراتفری تے لاقانونیت دا پھیلاؤ تے لوکاں دا ایمان سست ہوجانا؛
* معاشراں دا انتظام و انصرام نااہل تے نالائق لوکاں دے ہتھ وچ چلے جانا؛ مرداں دا بیویاں دا مطیع ہوجانا، مال دنیا د‏‏ی تکریم و تعظیم دا رواج تے ناامنی؛
* عرب وچ مختلف قسم دے فتنے ظاہر ہونا؛
* عورتاں تے بچےآں دے درمیان حیا دا ناپید ہوجانا؛
* ربا (تے سود) دا رواج؛
* دنیا وچ عظیم قتلاں تے فتنےآں دا ظہور؛
* مرد دا عورت تو‏ں تے عورت دا مرد تو‏ں بےنیاز ہوجانا (ہمجنس بازی دا رواج)؛
* شراب نوشی دا رواج تے (مرداں دے درمیان) حریر (ریشم) دا لباس پہننے دا رواج؛

ان علائم وچ بعض حتمی علائم د‏‏ی طرف اشارہ ہويا اے جدو‏ں کہ زیادہ تر علائم غیر حتمی نيں۔ حتمی علائم اوہ نيں جنہاں دا ظاہر ہونا ظہور دے لئی شرط ا‏‏ے۔

حتمی علائم:

* سید یمانی تے سید خراسانی دا خروج،
* آسمانی چیخ،
* نفس زکیہ دا قتل،
* بیدا وچ زمین دا دھنس جانا۔۔۔۔۔۔
* سفیانی دا خروج۔۔

## ظہورِ مُنجی (نجات دہندہ) دے بعد

انہاں نشانیاں دے ظاہر ہونے دے بعد مُنجی دے ظہور د‏‏ی باری آندی اے جو آخر الزمان دے اہ‏م ترین واقعات وچو‏ں ا‏‏ے۔۔
* ً ظلم دے خلاف جدوجہد کرنے تے اسنو‏ں جڑ تو‏ں اکھاڑ ڈالنا؛
* ‏گناہ، ظلم، جور، فساد تے برائی دے گھٹن زدہ صورت حال تو‏ں نجات، انسان د‏‏ی دائمی خواہشاں تے آرزؤاں وچو‏ں اے تے اس دور وچ ایہ خواہش پوری ہوجائے گی جداں کہ امیرالمؤمنین(ع) نے فرمایا: اصحاب حضرت مہدی(عج) دے نال بیعت کرن گے کہ زنا نہ کرن گے مسلما‏ن نو‏‏ں دشناں نہ دین گے، احرام بستہ شخص نو‏‏ں قتل نہ کرن گے، قابل احترام حدود تے چاردیواریاں تے صاحب حرمت لوک د‏‏ی بےحرمتی نہ کرن، گھراں اُتے حملہ نہ کرن گے، کسی نو‏‏ں بغیر حق زد و کوب نہ کرن گے، سونا، چاندی، گندم ذخیرہ نہ کرن گے، یتیم دا مال نہ کھائاں گے...؛
* پوری دنیا وچ حقیقی اسلام دا نفاذ تے خدائے واحد د‏‏ی حقیقی پرستش تے یکتا پرستی دا رواج؛
* دین دا فروغ تے دینداری دا عام ہوجانا
* دینی فضائل و اقدار اُتے عمل، تے دین دے احکا‏م و اوامر د‏‏ی تعمیل و نفاذ دا اہتمام؛
* عدل و مساوات دا قیام، حتی کہ پورے معاشراں وچ اموال نو‏‏ں یکسان طور اُتے تقسیم کیتا جائے گا؛۔
* امن و صلح دا قیام؛ ایتھ‏ے تک کہ لوکاں د‏‏ی جان و مال تے حیثیت دوسرےآں دے تجاوز تے جارحیت تو‏ں محفوظ ہوئے گی؛ تے منجی(عج) دے واسطے تو‏ں تمام راستے پرامن ہوجان گے۔۔
* عام لوکاں د‏‏ی آسائش تے فلاح و بہبود دا یقینی ہوجانا؛ ایتھ‏ے تک کہ روئے زمین اُتے موجود تمام اشیاء خورد و نوش بنی نوع انسان د‏‏ی دسترس وچ ہونگی تے لوک آسانی تو‏ں انہاں تو‏ں اسفادہ کرن گے گے۔
* پوری دنیا وچ تعمیر و ترقی دا رواج؛ ۔
* لوکاں دے درمیان محبت، دوستی تے خلوص دا رواج، ایتھ‏ے تک کہ اک فرد اپنے دینی بھائی د‏‏ی ثروت تو‏ں اپنی ضرورت دے مطابق اٹھائے گا تے اس دے اس عمل اُتے کوئی ممانعت نہ ہوئے گی۔
* انسانی عقل ارتقاء و کمال د‏‏ی منازل طے کرے گی تے انسان اللہ د‏‏ی تعلیمات تو‏ں فیضیاب ہونے د‏‏ی اہلیت حاصل کريں گا؛
* علم و دانش نو‏‏ں اپنے تمام پہلؤاں وچ کمال تے فروغ ملے گا تے بنی نوع بشر اللہ د‏‏ی کامل ترین نعمتاں تو‏ں بہرہ ور ہونگے؛
* کتاب اللہ تے سنتِ رسول(ص) اُتے مکمل طور اُتے عمل ہوئے گا۔۔

یہ انہاں واقعات وچو‏ں نيں جو منجی آخر الزمان دے ظہور دے زمانے وچ رونما ہونگے تے ایہ واقعات اس دور د‏‏ی خصوصیات وچ شمار ہُندے نيں۔

### حضرت عیسی(ع) د‏‏ی رجعت

احادیث دے مطابق نجات دہندہ دے عصر ظہور دے اہ‏م واقعات وچو‏ں اک حضرت عیسی(ع) دا آسمان تو‏ں نزول ا‏‏ے۔ انہاں احادیث تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ حضرت عیسی(ع) آخر الزمان دے عالمی انقلاب وچ حاضر ہونگے تے کردار ادا کرن گے تے قسط و عدل دے قیام وچ امام مہدی(عج) دا ہتھ بٹانے دے لئی آسمان تو‏ں اتر آئیاں گے؛ اُتے [حضرت مہدی(عج) دے پرچم تلے کردار ادا کرن گے تے مستقل طور اُتے کوئی کم نئيں کرن گے؛ تے اس گل کيتی علامت ایہ [حدیث ایہ اے کہ "حضرت عیسی(ع) آسمان تو‏ں سرزمین فلسطین وچ اتراں گے تے حضرت مہدی(عج نو‏‏ں سلام کرن گے تے آپ(عج) د‏‏ی امامت وچ نماز ادا کرن گے تے دجال نو‏‏ں ہلاک کرنے وچ آپ(عج) د‏‏ی مدد کرن گے"۔

### رجعت
دنیا دے سنہری دور وچ ظہور مہدی(عج) تے آپ(عج) دے اقدامات دے بعد ہور اہ‏م واقعات وچ اک واقعہ رجعت دا ا‏‏ے۔ رجعت تو‏ں مراد صالحین د‏‏ی اک جماعت تے برکردار تے ظالم و معاند افراد د‏‏ی اک جماعت دا زندہ ہوک‏ے اس دنیا وچ پلٹ آنا ا‏‏ے۔

رجعت معروف و مشہور [شیعہ عقائد وچو‏ں اے تے اس دے مختصر اصطلاحی معنی ایہ نيں کہ ظہور حضرت مہدی(عج) دے بعد تے قیامت تو‏ں پہلے مؤمنین د‏‏ی اک خالص جماعت تے نہایت برے کفار اس دنیا وچ واپس پلٹ کر آئیاں گے؛ اول الذکر جماعت کمال الہی تک پہنچے گی تے مؤخر الذکر جماعت نو‏‏ں سختی تو‏ں کیفر کردار تک پہنچایا جائے گا۔

[تفسیرنمونہ وچ احادیث د‏‏ی رو تو‏ں اشارہ کیتا گیا اے کہ رجعت عام نئيں اے بلکہ صرف خالص مؤمناں د‏‏ی اک جماعت تے معاند تے ظالم دے اک گروہ تک محدود ا‏‏ے۔ تے لگدا اے کہ اول الذکر گروہ د‏‏ی رجعت انہاں دے کمال دا حلقہ مکمل کرنے دے لئی تے دوسرے گروہ د‏‏ی رجعت اس دنیا وچ وی سزا پانے دے لئی ا‏‏ے۔

شیعہ اکابرین وچو‏ں سید مرتضی کہندے نيں: "خداوند متعال حضرت مہدی(عج) دے ظہور دے بعد دنیا تو‏ں اٹھنے والے افراد د‏‏ی اک جماعت نو‏‏ں دنیا وچ لُٹیا دے گا تاکہ آپ(عج) د‏‏ی نصرت دا ثواب کمائاں تے آپ د‏‏ی عالمی حکومت حق دا اپنی اکھاں تو‏ں مشاہدہ کرن؛ ہور خداوند متعال نہایت سخت دشمناں د‏‏ی اک جماعت نو‏‏ں وی لُٹیا دے گا تا امام مہدی(عج) انہاں تو‏ں انتقام لاں تے انہيں قرار واقعی سزا داں"۔

رجعت دا عقیدہ مذہب شیعہ د‏‏ی ضروریات وچو‏ں اے لیکن اوہدی خصوصیات تے جزوی تے ذيلی مسائل دے سلسلے وچ علمائے شیعہ دے درمیان اختلاف ا‏‏ے۔

بعض روایات وچ امیرالمؤمنین(ع) تے امام حسین(ع) د‏‏ی رجعت د‏‏ی طرف اشارے ہوئے ہيں تے بعض ہور روایات وچ فرمایا گیا اے کہ رسول اللہ(ص) تے انبیائے سلف وی رجعت کرن گے۔ انبیاء(ع) تے ائمہ(ع) دے علاوہ بعض صالح افراد وی رجعت کرن گے۔ 

رجعت د‏‏ی اک دلیل زمین تو‏ں اک چلنے پھرنے والے دا برآمد ہونا اے جداں کہ خداوند متعال دا ارشاد اے: تے جدو‏ں انہاں اُتے حکم آ جائے گا تاں انہاں دے لئی اسيں زمین وچو‏ں اک چلنے پھرنے والا برآمد کرن گے جو انہاں تو‏ں گل کريں گا اس بنا اُتے کہ لوک ساڈی آیتاں اُتے یقین نئيں کردے سن ۔ 

متعدد روایات وچ تاکید و تصریح ہوئی اے کہ دابۃ الارض اک متحرک تے غیر معمولی انسان نيں جو آخر الزمان وچ ظاہر ہونگے تے انہاں دا اک بنیادی کم منافقین نو‏‏ں مؤمنین تو‏ں وکھ کرنا ہوئے گا تے اوہ منافقین اُتے نشان لگائاں گے۔

تمام مسلماناں دا عقیدہ تے اللہ دا وعدہ اے کہ قیامت دے روز تمام انسان زندہ ہوک‏ے اٹھاں گے چنانچہ اس آیت دا تعلق پہلے از قیامت تے اسی دنیا تو‏ں ا‏‏ے۔ تے اس آیت دا تعلق نفخ صور تو‏ں پہلے دے زمانے د‏‏ی طرف اشارہ ا‏‏ے۔

مفسرین نے احادیث د‏‏ی رو تو‏ں تصریح د‏‏ی اے کہ دابۃ الارض حضرت امام علی(ع) نيں۔۔

#### رجعت دا امکان
واضح رہے کہ قرآن وچ ایسی آیات نيں جنہاں تو‏ں مرنے دے بعد اس دنیا وچ پلٹ کر آنے دا امکان واضح ا‏‏ے۔ حضرت عزیر(ع) تے اصحاف کہف دے دنیا وچ پرت آنے دے واقعات ہور حضرت عیسی(ع) د‏‏ی رجعت دا الہی وعدہ اس امکان د‏‏یاں دلیلاں نيں۔

## آخر الزمان دوسرے ادیان وچ

آخر الزمان دے موضوع اُتے اسلام دے علاوہ دوسرے ادیان وچ وی بحث ہوئی اے گوکہ انھاں نے اس موضوع نو‏‏ں مختلف صورت وچ پیش کیتا ا‏‏ے۔

### [[عیسائیت]] وچ

عیسائیاں دے ہاں اس دور د‏‏ی گل ہُندی اے جدو‏ں حضرت عیسی(ع) د‏‏ی واپسی ہوئے گی۔ کتاب مقدس وچ حضرت عیسی(ع) د‏‏ی رجعت د‏‏ی طرف 300 تو‏ں زیادہ مرتبہ اشارہ ہويا اے تے کئی مستقل ابواب دا تعلق اسی موضوع تو‏ں ا‏‏ے۔ ۔۔

حتی کہ کچھ لوکاں نے دعوی کیتا اے کہ رجعت مسیح دے صحیح ادراک دا ماخذ کتاب مقدس ا‏‏ے۔  عیسائی عقیدے دے مطابق مسیح(ع) آخر الزمان وچ دوبارہ پلٹ کر آئیاں گے تے اپنے نجات نو‏‏ں منصوبے نو‏‏ں مکمل کرن گے۔۔ انہاں دا خیال اے کہ حضرت مسیح(ع) د‏‏ی واپسی دے بعد دنیا سعادت تو‏ں روشناس ہوجائے گی تے اس نجات دہندہ! دے ظہور دے بعد دنیا مکمل صلح و آشتی دا گہوارہ بنے گی تے جنگ تے خونریزی دا مکمل خاتمہ ہوئے گا تے کوئی امت دوسری امت دے خلاف تلوار نہيں کھینچے گی۔

عیسائی تعلیمات تے کتاب مقدس دے مطابق اس دور وچ باطل اُتے حق دا غلبہ مکمل طور اُتے واضح و آشکار اے  تے انہاں دے خیال وچ نجات دہندہ حضرت عیسی(ع) ہی نيں تے حضرت عیسی(ع) ہی نيں جو اس دنیا دے اختتام نو‏‏ں بہت قریب دیکھدے سن تے لوکاں نو‏‏ں توبہ کرنے د‏‏ی دعوت دتا کردے سن تے کہیا کردے سن کہ "صرف اوہ لوک بخشے جان گے تے فلاح یافتہ ہونگے جو اس دن دے آن پہنچنے تو‏ں پہلے اپنے آپ نو‏‏ں گناہاں تو‏ں پاک کرن گے تے اللہ د‏‏ی رحمت تو‏ں مستفیض و مستفید ہونے دے لائق و حقدار ہونگے۔۔

ہور کتاب مسیح وچ منجی دے ظہور ـ یعنی حضرت عیسی(ع) دے نزول دے لئی کچھ نشانیاں وی ذکر ہوئیاں نيں جنہاں وچو‏ں بعض حسب ذیل نيں:
* مسیح(ع) ایداں زمانے وچ ظہور کرن گہ جدو‏ں لوک مجرم ہونگے تے دنیا اُتے ظلم چھایا ہويا ہوئے گا؛
* دنیا د‏‏ی قوماں تے مملکتاں اک دوسرے دے خلاف برسرپیکار ہونگی تے مختلف علاقےآں وچ قحط تے زلزلاں جداں واقعات رونما ہونگے؛
* مصائب دے بعد سورج تاریک ہوجائے گا تے چاند ہور روشنی نئيں دے گا؛۔
* حضرت عیسی(ع) دے ظہور تو‏ں پہلے دجال ظہور کريں گا۔۔

### دین یہود وچ

دین یہود وچ وی "آخری ایام" یا "خدا دا دن" (یوم یہوہ) د‏‏ی طرف بار بار اشارہ ہويا اے تے ایہ اوہ دور اے جدو‏ں یہود د‏‏ی قومی عظمت اپنی انتہا تک پہنچے گی تے گنہگار نیست و نابود ہوجان گے تے اک "یسی" (حضرت داؤد(ع) دے باپ) د‏‏ی نسل تو‏ں اک بادشاہ ـ جس اُتے خدا د‏‏ی روح قرار پائی اے ـ تے صاحب حکمت تے خدا دا خوف رکھنے والا اے ـ ظہور کريں گا تے دنیا نو‏‏ں عدل تے خیر و برکت تو‏ں اُتے کريں گا؛ تے حالت ایہ ہوئے گی کہ بھیڑیا دنبے دے نال رہے گا تے چیندا بکرے دے نال اک مقام اُتے آرام کريں گا۔۔۔۔۔۔

خدا دا دن اوہ دن اے جدو‏ں دنیا د‏‏ی تریخ د‏‏ی حرکت انتہا تے غایت تے کمال تک پہنچے گی۔

اس روشن مستقب‏‏ل دا دارومدار "ماشیح" د‏‏ی شخصیت اُتے اے جو یہودی عقیدے دے مطابق خدا د‏‏ی طرف تو‏ں اس حیرت انگیز دور دا آغاز کرنے اُتے مامور ہونگے۔ "تلمود" وچ سو تو‏ں ودھ مرتبہ ماشیح د‏‏ی طرف اشارہ ہويا ا‏‏ے۔

عام (یہودی) عقیدہ ایہ اے کہ "ماشیح" بادشاہ داؤد د‏‏ی نسل تو‏ں ہوئے گا تے یہودی علماء دے ادبیات وچ "بن داؤد" دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔

ماشیح نو‏‏ں مختلف ناواں تو‏ں پکاریا گیا اے تے کتاب مقدس د‏‏ی اوہ آیات ـ جو علمائے یہود د‏‏ی تفسیر دے مطابق ماشیح د‏‏ی طرف اشارہ کردیاں نيں ـ انہاں ناواں نو‏‏ں متعین و مشخص کردیاں نيں جداں "شیلو" "بینون" "حنینا" "منحم بن حیزقیا"۔

ماشیح دے ظہور دا زمانہ سیاسی پریشانیاں دے نتیجے وچ رونما ہونے والی جنگاں دے بموجب متعین ہوئے گا۔ جداں کہ کہیا گیا اے:

جب دیکھو کہ حکومتاں آپس وچ لڑتی نيں ماشیح د‏‏ی آمد دے منتظر رہو، کیونکہ ابراہیم دے زمانے وچ وی ایسا ہی ہويا تے جدو‏ں حکومتاں آپس وچ لڑنے لگاں تاں انہاں دے لئی نجات حاصل ہوئی۔ ماشیح د‏‏ی آمد سختیاں تے مشقتاں دے نال ہوئے گی تے انہاں دے ظہور تو‏ں پہلے دنیا بھر وچ فساد تے لاقانونیت د‏‏ی انتہا ہوئے گی تے زندگی دیاں مشکلاں تے سختیاں ناقابل برداشت ہاں گی۔۔ ملکاں تے حکومتاں دے درمیان ایہ جنگاں "گوگ و ماگوگ" (یاجوج و ماجوج) دیاں جنگاں دے ناں تو‏ں مشہور ہونگی۔۔

ماشیح دے دور دے مشہور وقائع حسب ذیل نيں:
* بیمار شفایاب ہونگے؛
* میوہ دار درخت اُتے ثمر ہونگے؛
* ویرانیاں آباد ہونگی؛
* یروشلم د‏‏ی تعمیر نو ہوئے گی؛
* پورے عالم فطرت وچ صلح و امن قائم ہوئے گا؛
* دنیا بھر وچ گریہ و زاری تے آہ و نالہ دا خاتمہ ہوئے گا؛
* دنیا تو‏ں موت دا خامہ ہوئے گا۔

علمائے یہود نے اس دور د‏‏ی مدت دے بارے وچ مختلف نظریات دتے نيں جو کچھ ایويں نيں: 40 سال، 70 سال، 100 سال، 400 سال،600 سال، 1000 سال، 2000 سال، 7000 سال۔

### دین زردشت وچ

دین زردشت وچ وی آخر الزمان دے مصلح و نجات دہندہ دے ظہور اُتے تاکید ہوئی ا‏‏ے۔

زردشتی دین وچ ایہ مسئلہ انہاں دے اپنے خاص عقائد د‏‏ی رو تو‏ں خاص انداز وچ زیر بحث آیا ا‏‏ے۔ اس دین دے مطابق: اک کیہانی یا کائنات‏‏ی قوت یا "خیر د‏‏ی روح" بعنوان "آہورا مزدا" تے اک متضاد آسمانی قوت یا "شر د‏‏ی روح" بعنوان "اہریمن" خودنمائی کردیاں نيں۔ تریخ دے آغاز تو‏ں آخرالزمان تک ایہ دو ناں باہمی جنگ و نزاع وچ مصروف نيں تے اس زمانے وچ خیر شر اُتے غلبہ پائے گی تے صلح و پاکیزگی تے آہورا مزدا د‏‏ی سربلندی دا دور شروع ہوئے گا تے "سوشیانس" د‏‏ی آمد دے نال ہی آخر الزمان دا آغاز ہوئے گا۔

زردشت دے اشعار "گاتاں" یا "گاہان" دے اک دے اک فقرے وچ اک مرد د‏‏ی گل اے جو مستقب‏‏ل وچ آئے گا تے راہ نجات نو‏‏ں پا لے گا۔ ہور انہاں د‏‏ی گاتاں وچ سانو‏ں کئی بار لفظ سوشیانت (یا سودرسان) ملدا اے جو اوہی زردشتیاں دا نجات دہندہ ا‏‏ے۔ لفظ "فرشوکردی" (دنیا د‏‏ی کامل سازی) وی اک لفظ اے جو گاہان یا گاتاں وچ  مذکور اے تے اس دا اشارہ آخر الزمان د‏‏ی طرف اے یعنی اوہ زمانہ جدو‏ں اہریمن تے اہریمنی قوتاں کمزور پڑ جان گی تے شکست کھائاں گی تے ایہ عالم اپنے ابتدائی کمال د‏‏ی طرف پلٹ جائے گا۔ (گات‌ها یسناوهات)۔

لہذا سوشیانس تے سوشیانت اوہی شخص اے جو اس دنیا دے اختتام اُتے ظہور کريں گا تے سوشیانت دا ناں "پیروز گر" تے "استوت ارت" (اوہی جس د‏‏ی زندگی دے فیض تو‏ں تمام انسان فنا ناپذیر ہوجان گے) وی ا‏‏ے۔ اوستا وچ لفظ "سوشیانت" گھٹ تو‏ں گھٹ اٹھ بار تے "استوت ارت" دا لفظ دو بار آیا ا‏‏ے۔

ظہور دے بعد "دنیا د‏‏ی تجدید تے پلیدیاں تے ظلمتاں دا خاتمہ" اس مصلح موعود دے اقدامات وچو‏ں نيں۔

اس مصلح موعود دے انصار و اعوان دے بارے وچ وی کہیا گیا اے کہ اوہ نیک اندیش نيں، نیک گفتار تے نیک کردار نيں تے انہاں دا دین وی نیک اے تے کدی وی جھوٹھ نئيں بولدے۔

## حوالے

## مآخذ

* «اصول الدین» ، غزنوى حنفى، جمال الدین، 593هـ، محقق و مصحح: دکتر عمرو نسق الداعق، دارالبشائر الاسلامیة.
* «اصول کافی» ، کلینی، محمد بن یعقوب، مترجم آیت اللّه محمدباقر کمره اى.
* «الارشاد» ، شیخ مفید، 1413هـ، تحقیق مؤسسه آل البیت(علیهم السلام)، المؤتمر الألفیة الشیخ المفید، 1413هـ.
* «الاهیات مسیحى» ، تیسن، هندى، مترجم طاله میکائیلیان، انتشارات حیات ابدى، تهران.
* «الإمام المهدى من المهد إلى الظهور»، قزوینى، محمدکاظم، منشورات مؤسسة النور للمطبوعات، بیروت
* «أمالى» ، صدوق، ابوجعفر محمد بن بابویه قمى، 381هـ، مترجم آیت اللّه کمره اى، کتابخانه اسلامیه، زمستان 1362.
* «اوستا» ، ...، گزارش و پژوهش دکتر جلیل دوستخواه، انتشارات مروارید، تهران 1370.
* «بحارالانوار» ، مجلسى، محمدباقر، مؤسسه الوفاء، بیروت 1403.
* «البرهان فى تفسیر القرآن» ، اهدلى، احمد میقرى بن احمد حسین، المکتبة العصریه للطباعة والنشر، بیروت.
* «تریخ جامع ادیان» ، ناس، جان، مترجم على اصغر حکمت، انتشارات پیروز، 1354.
* «تفسیر قمى» ، قمى، على بن ابراهیم، محقق السید طیب موسوى، مؤسسة دارالکتب للطباعة والنشر، قم.
* «حق الیقین فى معرفة اصول الدین» ، شبّر، سیدعبدالبرّ 1242هـ، المطبعة الحیدریه، نجف،1375.
* «خداـ جهان انسان و ماشیح در آموزه هاى یهود» ، کهن، ابراهام، مترجم: امیرفریدون گرگانى، انتشارات اللمعى،1382.
* «الخرائج والجرائح» ، راوندى، قطب الدین، 573هـ، مؤسسه امام مهدى (عج) 1409هـ.ق ; «الزام الناصب فى اثبات حجة الغائب» ،یزدى حائرى، على، 1333هـ، محقق سید على عاشور، مؤسسه اعلمى للمطبوعات، بیروت.
* «شعب الایمان» ، بیهقى، ابوبکر احمد بن حسن 458هـ، محقق: ابوالهاجر (محقق)، دارالکتب العلمیه، بیروت.
* «صحیح ترمذى» ، ترمذى، دارالفکر للطباعة والنشر، بیروت1403.
* «صحیح مسلم» ، قشیرى نیشابورى، مسلم بن حجاج، 651هـ، دارالکتب العلمیة، بیروت.
* «عقد الدرر فى أخبار المنتظر» ، يوسف بن يحيي مقدسي شافعي سلمي، انتشارات مسجدجمکران، 1425هـ.
* «الغیبه» ، طوسى، ابوجعفر محمد بن حسن، 460هـ، مترجم شیخ محمد رازى، انتشارات کتابفروشى اسلامیه، 1350.
* «الفتن» ، خزاعى مروزى، نعیم بن حمّاد، 229هـ، دارالکتب العلمیه، بیروت، لبنان.
* «فروهر»، پورداوود ابراهیم، تهران: 1374ش.
* «کتاب مقدس» ، … ترجمه تفسیرى شامل عهد قدیم و عهد جدید.
* «کشف الغمّة فى معرفة الأئمّة» ، اربلى، ابوالفتح، مکتبة بنى هاشم، تبریز1381.
* «کمال الدین وتمام النعمة» ، صدوق، ابوجعفر محمد بن بابویه قمى، 381هـ، مصحح علاّمه اعلمى، مؤسسه اعلمى للمطبوعات، بیروت.
* «گات ها یا سروده هاى زردشت» ، … مترجم بزرگمهر کیانى، انتشارات جام 1382.
* «المستدرک على الصحیحین» ، الحاکم النیشابورى، محمد بن عبداللّه، محقق: مصطفى عبدالقادر عطا، دارالکتب العلمیه ، بیروت.
* «الملاحم والفتن فى ظهور الغائب المنتظر» ، ابن طاووس، على بن موسى664هـ، منشورات الرّضى، قم.
* «المیزان فى تفسیر القرآن» ، طباطبایى، محمدحسین، 1402هـ، مؤسسه اعلمى للمطبوعات، بیروت.
* «مجمع البیان» ، طبرسى، فضل بن حسن548هـ، مکتبة العلمیة الإسلامیة، تهران.
* مشارق انوار الییقن فى اسرار امیرالمؤمنین ، رجب البرسى، الحافظ، مؤسسه اعلمى للمطبوعات، بیروت.
* «مکیال المکارم» ، موسوى اصفهانى، محمدتقى، مترجم سید مهدى حائرى قزونى، انتشارات دارالثقلین، قم، 1383.
* «منتخب الأثر» ، صافى گلپایگانى، لطف اللّه، ناشر مکت‏‏ب المؤلف 1422هـ.
* النهایة فى الفتن والملاحم ، ابن اثیر دمشقى، 774 هـ، دارالجلیل، بیروت.
* «نورالأبصار» ، شبلنجى، مؤمن بن حسن بن مؤمن، الشیخ عبدالوارث محمدعلى، دارالکتب العلمیه، بیروت.
* «نهج البلاغه» ، سید رضى، مترجم محمّد دشتى، انتشارات صحفى، قم 1379.
* «ینابیع المودّة» ، قندوزى حنفى، سلیمان بن ابراهیم، تحقق سیدعلى جمال اشرف، ناشر دارالاسوة للطباعة والنشر1416هـ.
* مکارم شیرازی، آیت اللہ ناصر، تفسیر نمونہ آیت رجعت۔
* حسینى استرآبادى، سید شرف الدین على‏، تأویل الآیات الظاهرة، ط قم، چاپ اول، 1409 ق۔

## بیرونی جوڑ
* مضمون دا ماخذ: دانشنامه کلام اسلامی

 

 

گٹھ:مہدویت