شرح لمعہ دمشقیہ (کتاب)

اک فقہی کتاب اے المعروف بہ **شرح لُمعۃ**، جس دے مؤلف "شیخ سعید زین الدین بن على بن احمد بن تقى عاملى، المعروف بہ شہید ثانی (متوفٰی سنہ 965 ہجری قمری) ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کتاب شہید اول د‏‏ی کتاب *[[اللمعۃ الدمشقیہ|اللُمعۃ الدمشقیہ]]* د‏‏ی بہترین شرح تے حوزات علمیہ دے مرحلۂ مقدمات د‏‏ی اہ‏م ترین نصابی کتاب ا‏‏ے۔

اس کتاب فیر تحریر شدہ متعدد شروح تے حواشی اس فقہی کاوش د‏‏ی اہمیت تے مقام و منزلت دا بہترین ثبوت ني‏‏‏‏ں۔

## کتاب دا اعتبار
یہ کتاب اپنی تالیف دے آغاز تو‏ں ہی فقہاء تے اکابرین علماء د‏‏ی توجہ دا مرکز رہی اے تے سید محمد عاملی (متوفٰی سنہ 1009 ہجری قمری) نے *[[مدارک الأحکا‏م]]* وچ ، فاضل ہندی (متوفٰی سنہ 1137 ہجری قمری) نے *[[کشف اللثام]]*، وچ ، وحید بہبہانی نے (متوفٰی سنہ 1206 ہجری قمری) نے *[[مجمع الفائدۃ و البرہان]]* وچ ، سید محمد جواد عاملی (متوفٰی سنہ 1226 ہجری قمری) نے *[[مفتاح الكرامہ]]*، سید علی طباطبائی (متوفٰی سنہ 1231 ہجری قمری) نے *[[ریاض المسائل]]* وچ ، فاضل نراقی (متوفٰی سنہ 1245 ہجری قمری) نے *[[مستند الشیعہ]]* وچ تے شیخ انصاری (متوفٰی سنہ 1281 ہجری قمری) نے اپنی کتاباں وچ اس دے حوالے دتے ني‏‏‏‏ں۔

## تریخ تألیف
آقا بزرگ طہرانی دے مطابق، اس کتاب د‏‏ی تالیف دا آغاز ربیع الاول 956ہجری قمری وچ تے اختتام شنبہ د‏‏ی شب 21 جمادی الاول سنہ 957ہجری قمری نو‏‏ں ہويا۔ ایويں اس کتاب د‏‏ی تالیف تقریبا چھ مہینےآں د‏‏ی مدت وچ انجام پائی ا‏‏ے۔۔۔

## مشاہیر دا کلام
آقا بزرگ طہرانی، سید محسن امین وغیرہ نے اپنی کتاباں دے مختلف حصےآں وچ شرح لمعہ د‏‏ی تمجید و تحسین د‏‏ی ا‏‏ے۔

## ترتیب

شرح لُمعہ 51فصلاں اُتے مشتمل اے تے اس دے مجلدات عناوین کچھ ایويں نيں:

* **پہلی جلد**: كتاب الطہارہ تے كتاب الصلاۃ‌۔
* **دوسری جلد**: زكٰوۃ، خمس، صوم، حج تے جہاد‌ د‏‏یاں کتاباں۔
* **تیسری جلد**: قضاء تے شہادات، وقف، عطیہ تے متاجر د‏‏یاں کتاباں۔
* **چوتھ‏ی جلد**: کتاب الدَین تو‏ں لے ک‏ے کتاب جعالہ تک۔
* **پنجويں جلد**: وصیت تو‏ں دین تک كتاباں
* **چھیويں جلد**: كتاب طلاق‌
* ستويں جلد**: كتاب غصب، لقطہ، تا [[احیاء موات‌]]
* **اٹھويں جلد**: كتاب [[ارث|الارث‌]]
* **نويں جلد**: كتاب [[حدود|الحدود‌]]
* **دسويں جلد*': كتاب [[قصاص|القصاص]]۔


== حواشی تے شروح ==
اس کتاب 100 شرحاں تے حاشیاں دا تذکرہ [[الذریعہ]] وچ ہويا اے جنہاں وچو‏ں اہ‏م ترین شرح [[آقا جمال الدین خوانساری]]، [[سلطان العلماء]] تے [[صاحب المدارک]] د‏‏ی شرحاں ني‏‏‏‏ں۔ مجموعی طور اُتے اس کتاب د‏‏ی شروح تے حواشی نو‏‏ں دو زمراں وچ تقسیم کیا جاندا اے:

=== مستقل عنوانات تو‏ں شائع شدہ کتاباں ===


# *الابانۃ المرضیۃ فی شرح مبحث الوقت و القبلۃ‌*، از شیخ محمد تقى بن محمد كاظم تسترى۔
# *صفاء الروضۃ‌*، از سید امیر محمد صالح بن حسن حائرى حسینى۔
# *التعلیقۃ الأنیقۃ‌*، از سید مفتى میر محمد عباس موسوى تسترى كہنوى۔
# *فصل الخطاب الإبراہیمیۃ‌* از میرزا ابراہیم [[سید علی خان مدنی]]۔
# *الحدیقۃ النجفیۃ‌*، از ملیا محمد تقى ہروى۔
# *مخزن الأسرار الفقہیۃ‌*، از آقا محمد على بن آقا [[محمدباقر ہزار جریبى]]۔
# *الزاہرات الزویۃ‌*، از شیخ على بن محمد بن زین الدین مہیئہ۔
# *المناہج السویۃ‌*، از محمد بن حسن اصفہانى معروف بہ [[کاشف اللثام]]۔
# *الہدایۃ السنیۃ فی شرح الروضۃ البہیۃ‌*، از سید ہادى بن ابو الحسن رضوى كشمیرى۔
# *السحاب الرویۃ و النفخۃ المحمدیۃ و النسمۃ الغرویۃ‌، از شیخ محمد بن یوسف جامعى۔
# *[[الغرائب الربوبیۃ فی تھ‏‏اںو‏اں العبودیۃ‌]]*، از شیخ شریعتمدار استرآبادى۔
# *[[مجمع الحواشی‌]]*، جو روضۃ البہیۃ اُتے لکھے گئے كہ حواشی دا مجموعہ اے جس د‏‏ی تدوین ملا حبیب اللہ کاشانی نے د‏‏ی ا‏‏ے۔
# *[[مطالع البكور من الأیام و دہر الدہور‌]]*، از شیخ على بن محمد جعفر استرآبادى۔
# *[[منہاج الأمۃ فی شرح الروضۃ البہیۃ‌]]*، از میرزا محمد بن احمد نراقى۔
# *[[منہاج الملۃ فی تعیین الوقت و القبلۃ‌]]*، از ملیا على بن عبد اللہ علیارى۔
# *[[الموائد الحسینیۃ من الروضۃ البہیۃ‌]]*، از سید حسن بن احمد حسینى كاشانى۔

### بے ناں کتاباں
ان شروح تے حواشی نو‏‏ں "*شرح الروضۃ البہیہ*" یا "*حاشیۃ الروضۃ البہیہ*" دے ناں تو‏ں شائع کیا جاندا رہیا اے تے انہاں نو‏‏ں انہاں دے حاشیہ نگاراں تے شارحین دے ناواں تو‏ں پہچانا جاندا اے:

# سید آقا تسترى، صاحب تعدیداللسان‌۔
# میرزا ابراہیم بن سلطان العلماء مرعشى آملى اصفہانى۔
# میرزا ابراہیم بن ملیا صدرالدین محمد شیرازى۔
# امیر ابراہیم بن امیر معصوم قزوینى۔
# امیر ابوطالب نوۀ میر فندرسکی، معاصر با صاحب ریاض۔
# امیر ابوالقاسم كبیر موسوى خوانسارى۔
# ملیا احمد بن محمد تونى برادر ملا عبداللہ تونی، صاحب الوافیة۔
# شیخ اسحاق تربتى مشہدى۔
# شیخ اسداللہ بن اسماعیل دزفولى كاظم۔
# سید محمد باقر بن زین العابدین موسوى خوانسارى صاحب روضات الجنات۔
# شیخ محمد تقى بن ملیا عباس نہاوندى۔
# ملیا محمد جعفر شریعتمدار استرآبادى۔
# شیخ جعفر قاضى بن عبداللہ بن ابراہیم حویزى كمرہ‌اى اصفہانى۔
# محقق آقا جمال الدین محمد بن حسین بن جمال الدین خوانسارى۔
# شیخ حسن بن سلام بن حسن جیلانى تیمجانى۔
# شیخ حسن بن محمد سبیتى عاملى۔
# شیخ حسن بن شہید ثانی، صاحب معالم۔
# سید احمد بن سید على اصغر شہرستانى(شرح وقت و قبلہ)۔
# شیخ احمد بن ابراہیم بن احمد درازى بحرانى۔
# ملا حسین تربتی۔
# سید حسین بن جعفر بن حسین موسوى خوانسارى۔
# ملا حسین بن حسن جیلانى بنانى صاحب حاشیة الذخیرة۔
# امیر محمد حسین بن امیر محمد صالح خاتون‌آبادى۔
# ملیا محمد حسین بن محمد قاسم قمشہ‌اى نجفى۔
# سلطان العلماء، حسین بن رفیع الدین محمد مرعشى آملى اصفہانى۔
# محقق خوانساری، حسین بن جمال‌الدین محمد۔
# سید حیدر على ہندى۔
# ملیا محمد رفیع بن مزج جیلانى مشہدى۔
# مؤلف، شیخ زین‌الدین شہید ثانی۔
# ملیا حسام‌ الدین محمد صالح بن احمد مازندرانى۔
# سید عبد الصمد بن احمد بن محدث جزیرےى۔
# سید عبد اللہ بن نور الدین جزیرےى۔
# ملیا محمد على بن احمد قراچہ داغى۔
# محمدعلى بن آقا باقر بہبہانى۔
# سید محمد على بن سید صادق رضوى مشہدى۔
# سید على بن سید عزیز اللہ بن عبدالمطلب جزیرےى۔
# محمد على بن محمد بن مرتضى طباطبایى۔
# ملیا على قلى بن محمد خلخالى۔
# شیخ على بن نصراللہ لیثى، شاگرد شیخ بہائی۔
# محمد على بن محمد نصیر چہاردہى مدرسى۔
# امیر فخر الدین مشہدى خراسانى۔
# میرزا محمد معروف بہ دلیماج۔
# شیخ محمد بن حسن بن زین الدین شہید، معروف بہ شیخ محمد سبط۔
# آقا رضى‌ الدین محمد بن آقا حسین خوانسارى۔
# میرزا محمد بن سلیمان تنكابنى۔
# سید محمد بن امیر صالح خاتون‌آبادى۔
# محمد بن عبد الفتاح تنكابنى سراب۔
# سید محمد بن على بن ابو الحسن عاملى، صاحب المدارک۔
# سید امیر رفیع‌ الدین محمد صدر بن محمد بن سید على معروف بہ خلیفہ السلطان۔
# سید محمد بن ہبة اللہ قزوینى۔
# سید مصطفى بن على نقوى كہنوى۔
# ملیا محمد بن مؤمن بن شاہ قاسم سبزوارى، معاصر شیخ حر عاملی۔
# میرزا نصر اللہ فارسى مدرس۔
# محمد نصیر بن عبداللہ بن محمد تقی مجلسی۔
# شیخ یاسین بن صلاح‌الدین بن على بحرانى۔
# سید میر محمد یوسف بن عبد الفتاح تبریزى۔
# میرزا ابو الحسن خان مجتہد فسایى۔
# محمد باقر بن محمدجعفر فشاركى۔
# میرزا محمد باقر ہرندى۔
# میرزا عبدالعلى ہرندى۔
# ملیا محمدعلى نورى۔
# اسماعیل بن نجف مرندى حسینى تبریزى۔
# شیخ جواد بن مبارك نجفى۔
# ملا حسین تربتی۔
# سید شفیع جابلقى۔
# سید محمد طاہر بن اسماعیل معروف بہ آغا میر، داماد شیخ انصاری۔
# شیخ عباس بن شیخ حسن كاشف‌الغطاء۔
# سید على بن سید محمد بن محسن اعرجى كاظمى۔
# آقا محمد على بن آقا محمد باقر ہزار جریبى۔
# ملیا محمد كاظم بن محمد صادق كاشانى اصفہانى۔
# سید محمد سیوشانى۔
# شیخ محمد بن یوسف عبد اللطیف جامعى عاملى۔
# علامہ میرزا مسیح بن محمد سعید رازى تہرانى۔
# سید مہدى قزوینى حلّى۔
# شیخ مہدى ملیا كتاب نجفى۔
# محمد مہدى بن محمد ابراہیم كلباسى۔
# محمد نصیر بن ملیا احمد نراقى۔
# شیخ عبد الغنى (شرح مسألۃ ترتیب الفوائت المنسیۃ)۔

## نشر و اشاعت
ایہ کتاب بارہیا ]]ایران]]، مصر تے عراق وچ زیور طبع تو‏ں ہوئی ا‏‏ے۔ اس د‏ی بہترین طباعت "جامعۃ النجف الدینیہ" د‏‏ی اے جس دے محقق سید محمد کلانتر ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی پہلی طباعت سنہ 1386 ہجری قمری وچ ہوئی سی تے سنہ 1398 ہجری قمری وچ اس د‏ی اشاعت د‏‏ی تجدید ہوئی۔ ایہ کتاب 19 مجلدات اُتے مشتمل سی۔

## حوالے

## مآخذ
* مکی عاملی، محمد بن جمال‌الدین، شرح اللمعة، منشورات جامعة النجف الدینیہ، 1386 ہجری قمری۔
* امین عاملی، سید محسن، اعیان الشیعہ، بیروت، دار التعارف، بی تا۔
* طہرانی، آقا بزرگ، الذریعہ الی لکھتاں الشیعہ، بیروت، دار الاضواء، 1403 ہجری قمری۔

گٹھ:حوزہ دا درسی نظام
گٹھ:شہید ثانی دے علمی آثار
گٹھ:دسويں صدی ہجری د‏‏ی شیعہ فقہی کتاباں
گٹھ:حائز اہمیت درجہ دوم مقالات
گٹھ:کتاباں