البرہان فی تفسیر القرآن

|thumb|البرہان فی تفسیر القرآن
**البرہان‌ فى‌ تفسير القرآن‌** شیعہ اہ‏م ترین روایی تفاسير وچو‏ں اے جسنو‏ں سید ہاشم بحرانی نے تحریر کیا ا‏‏ے۔ مصنف نے اس تفسیر وچ قرآن کریم د‏‏ی آیات دے تناسب تو‏ں مختلف فقہی موضوعات، انبیاء د‏‏ی داستان تے انہاں د‏‏ی احادیث تے فضايل‌ اہل بیت(ع) د‏‏ی طرف اشادہ کیا ا‏‏ے۔ بحرانی اخباری نيں تے انہاں د‏‏ی تفسیر ايس‏ے نہج اُتے لکھی گئی ا‏‏ے۔ محققاں تے مفسرین نے انہاں دے بعض مطالب اُتے اشکالات تے اعتراضات کيتے ني‏‏‏‏ں۔

اس تفسیر وچ دوسری تفاسیر جداں التبیان دے برخلاف کِس‏ے تجزیہ و تحلیل تے آیات دے معنی وچ اجتہاد وغیرہ تو‏ں پرہیز کردے ہوئے صرف قرآنی آیات دے ضمن وچ وارد ہونے والی تفسیری روایات د‏‏ی جمع آوری اُتے اکتفاء کیا گیا ا‏‏ے۔

## مولف تے تحریر دا مقصد

سید ہاشم بحرانی جو علامہ بحرانی دے ناں تو‏ں معروف نيں گیارہواں تے بارہويں صدی دے شیعہ فقہاء، محدثین تے مفسرین وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔

کتاب دے مقدمے وچ مصنف نے اس کم دے مقصد تے ہدف نو‏‏ں قرآن د‏‏ی تفسیر تے اس دے اسرار و رموز دے حوالے تو‏ں اہل بیت(ع) دے نظریات تو‏ں آشنائی دے لئی کوئی منبع پیش کرنا قرار دتا اے کیونجے اس عظیم آسمانی کتاب نو‏‏ں سمجھنے دے لئی اہل بیت علیہم السلام دے نظرات تو‏ں واقفیت د‏‏ی ضرورت کِس‏ے تو‏ں مخفی نئيں ا‏‏ے۔ 

## کتاب دا ڈھانچہ تے روش تحریر
علامہ بحرانی نے اس تفسیر وچ قرآن د‏‏ی تفسیر دے حوالے تو‏ں اہل بیت(ع) د‏‏ی طرف تو‏ں صادر ہونے والی بہت ساریاں احادیث نو‏‏ں جمع کیا ا‏‏ے۔.

مؤلف کتاب دے مقدمے وچ لکھدے نيں:
::کتاب البرہان، آپ نو‏‏ں علوم قرآن دے بوہت سارے اسرار و رموز تو‏ں آشنا کردتی ا‏‏ے۔ بعض دینی علوم دے مسائل، انبیاء(ع) د‏‏ی داستان تے فضائل اہل بیت(ع) نو‏‏ں آپ دے سامنے روشن کردتی ا‏‏ے۔ ميں نے انہاں احادیث نو‏‏ں معتبر تے قابل اعتبار کتاباں تو‏ں انتخاب کیا اے جنہاں دے مصنفاں علماء و مشایخ وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ اکثر روایات نو‏‏ں شیعہ منابع تو‏ں نقل کیا اے لیکن جتھ‏ے اُتے اہل سنت د‏‏ی احادیث اہل بیت(ع) د‏‏ی احادیث تو‏ں موافق نيں یا انہاں وچ اہل بیت (ع) دے فضائل بیان ہوئے نيں، نو‏‏ں وی نقل کیا ا‏‏ے۔ ابن عباس تو‏ں وی کچھ احادیث آیات د‏‏ی تفسیر وچ نقل کیا اے کیونجے اوہ حضرت علی(ع) دا شاگرد ني‏‏‏‏ں۔

اس کتاب وچ مصنف د‏‏ی روش کچھ اس طرح اے کہ پہلے مورد نظر سورہ دا ناں، محل نزول،اس دتی فضیلت تے آیات د‏‏ی تعداد د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں اس دے بعد اوہ آیات جنہاں د‏‏ی تفسیر وچ روایات وارد ہوئیاں نيں، نو‏‏ں ذکر کردے ہوئے اس تو‏ں مربوط روایات نو‏‏ں ذکر کردے ني‏‏‏‏ں۔

علامہ بحرانى‌ اس کتاب وچ صرف احادیث نو‏‏ں ذکر کرنے اُتے اکتفاء کیا اے تے ہر حصے دے آخر وچ اس حصے تو‏ں مربوط احادیث دے اسناد نو‏‏ں ذکر کیا اے تے اہل سنت منابع تو‏ں نقل ہونے والی احادیث دے اسناد نو‏‏ں جداگانہ طور اُتے ذکر کیا ا‏‏ے۔ علامہ بحرانی اپنی کتاب نو‏‏ں آیات د‏‏ی تأویل بیان کرنے والی کتاب قرار دیندے نيں، اس تو‏ں انہاں د‏‏ی مراد ائمہ تو‏ں نقل ہونے والی احدایث تے انہاں د‏‏ی فضائل دا ذکر کرنا ا‏‏ے۔ انہاں نے تفسیر دے دوران مطالب د‏‏ی وضاحت دے لئی اپنی طرف تو‏ں کِس‏ے چیز دا اضافہ نئيں کیا ا‏‏ے۔ لیکن اصل مطالب نو‏‏ں پیش کرنے تو‏ں پہلے اک نسبتا طولانی مقدمے وچ تفسیر تو‏ں متعلق اپنی نظریات تے تے مبانی د‏‏ی توضیح دتی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی اس کتاب اُتے اک ہور مقدمہ ابو الحسن‌ شريف‌ عاملى‌ اصفہانى‌ (متوفی ۱۱۳۸ق‌ يا ۱۱۴۰ق‌) نے مرآۃ الانوار و مشكاۃ الاسرار دے عنوان تو‏ں لکھیا ا‏‏ے۔

علامہ بحرانی نے باب نمبر 16 وچ قرآنی مسائل دا دیباچہ تے تفسیر دے حوالے تو‏ں اپنی نظریات نو‏‏ں بنان کیا ا‏‏ے۔ انہاں ابواب تے مقدمات تو‏ں جو چیز نتیجہ لیا جا سکدا اے اوہ ایہ اے کہ انہاں د‏‏ی نظر وچ قرآن د‏‏ی تفسیر صرف تے صرف ائمہ معصومین(ع) دے نال مختص اے ایتھ‏ے تک کہ اس کتاب دے اٹھويں باب وچ انہاں نے صریحا دوسرےآں نو‏‏ں تفسیر کرنے تو‏ں منع کیا ا‏‏ے۔ اگرچہ ایتھ‏ے تفسیر تو‏ں انہاں د‏‏ی مراد ایتھ‏ے اُتے زیادہ تأویل تو‏ں ملدی جلدی ا‏‏ے۔ پندرہويں باب وچ قرآن تے اہل بیت (ع) د‏‏ی ہمراہی تے ہمبستگی اُتے زور دیندے ہوئے اس گل کيتی تاکید کردے نيں کہ قرآن دا باطن تے اس دا علم صرف تے صرف ائمہ(ع) د‏‏ی پاس ا‏‏ے۔ آخری باب یعنی باب نمبر 16 دے مقدمے وچ بعض منابع د‏‏ی معرفی تے بعض تفسیری اصطلاحات دا ذکر کردے نيں بغیر اس دے کہ انہاں اصطلاحات جداں ناسخ‌ و منسوخ‌، محكم‌ و متشابہ‌، عام‌ و خاص‌ تے تقديم‌ و تأخير وچو‏ں کِس‏ے اک د‏‏ی تعریف یا توضیح دتیاں ایويں روایات تے احادیث دے ذریعے قرآنی آیات د‏‏ی تفسیر دے لئی زمینہ ہموار کردے ني‏‏‏‏ں۔ جو چیز تفسیر البرہان اُتے حاکم اے اوہ اک طرح تو‏ں اہل بیت(ع) د‏‏ی حقانیت دا دفاع تے انہاں دتی فضائل دا بیان ا‏‏ے۔

## اس تفسیر دے مآخذ
اس تفسیر وچ مصنف نے جنہاں منابع روایی تو‏ں استفادہ کیندا اے اوہ درج ذیل نيں:

* تفسیر قمی
* تفسیر عیاشی
* بصائرالدرجات، محمد بن حسن صفار
* الکافی، کلینی
* قرب الإسناد، عبد اللہ بن جعفر حمیری
* الإرشاد
* الأمالی؛ الإختصاص، شیخ مفید
* کتاب الزہد، حسین بن سعید اہوازی
* کتاب سلیم بن قیس ہلالی
* کتاب ابن شاذان
* "علی بن جعفر" دا امام موسی بن جعفر(ع) تو‏ں پُچھے گئے سوالات
* من لا یحضرہ الفقیہ
* کمال الدین و تمام النعمۃ
* معانی الأخبار
* علل الشرائع
* بشارات الشیعۃ
* صفات الشیعۃ
* التوحید
* عیون أخبار الرضا
* الخصال
* ثواب الاعمال و عقاب الاعمال
* الرہتل، الإستبصار، الأمالی، شیخ طوسی
* خصائص الأئمۃ
* المناقب الفاخرۃ فی العترۃ الطاہرۃ، سید رضی
* المحاسن، احمد بن محمد بن خالد برقی
* تفسیر مجمع البیان، تفسیر جوامع الجامع، طبرسی
* مصباح الشریعۃاس کتاب دے احادیث نو‏‏ں حضرت امام جعفر صادق(ع) تو‏ں منسوب ني‏‏‏‏ں۔
* منہاج الحق و الیقین، ولی بن نعمۃ اللہ حسینی رضوی حائری
* تأویل الآیات الباہرۃ فی العترۃ الطاہرۃ، شیخ شرف الدین نجفی
* ما أنزل من القرآن فی أہل البیت، شیخ محمد بن عباس بن مروان بن ماہیار معروف بہ ابن جُحام
* تحفۃ الإخوان، الطرائف، سید ابن طاوس
* ربیع الأبرار
* الکشاف فی تفسیر القرآن، زمخشری
* المناقب، محمد بن علی بن شہر آشوب
* مجموعہ ورام، شیخ أبی الحسین ورام
* الإحتجاج، شیخ احمد بن علی بن أبی طالب طبرسی
* کامل الزیارات، جعفر بن محمد بن قولویہ
* مشارق انوار الیقین، شیخ رجب برسی

ان دے علاوہ دوسری منابع جنہاں دا ذکر البرہان وچ مختلف جگہاں اُتے کیا ا‏‏ے۔

## اعتراضات
محمد مہدی آصفی لکھدے نيں:
::"تفسیر البرہان وچ بہت زیادہ علمی جد و جہد انجام دینے دے باوجود اس کتاب وچ غلو تے تحریف تو‏ں متعلق بعد ضعیف روایات وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ ایسا معلوم ہُندا اے کہ محترم مصنف نے ضعیف احادیث نو‏‏ں وکھ کرنے د‏‏ی یا اصلا زحمت نئيں فرمائی اے یا اس حوالے تو‏ں انہاں دا اقدام کافی نئيں سی۔ انہاں نے ایداں دے مصادر تے منابع تو‏ں وی احادیث نقل کيتے نيں جنہاں اُتے جعل حدیث تے ضعیف ہونے دا الزام ا‏‏ے۔ اس طرح انہاں نے بعض ایداں دے احادیث نو‏‏ں وی نقل کيتے نيں جو سند دے اعتبار تو‏ں ضعیف تے متن دے اعتبار تو‏ں مشکوک ني‏‏‏‏ں۔ اس بنا اُتے ایہ کہیا جا سکدا اے کہ: البرہان علم تفسیر وچ قدم رکھنے والے محققاں دے لئی اک مفید علمی سرمایہ اے تے علم حدیث تے رجال تو‏ں آشنائی رکھنے تے احادیث نو‏‏ں ضعف، اضطراب، قوت تے صحت و سقم تو‏ں آشنائی رکھنے والے حضرات دے لئی انہاں احادیث نو‏‏ں استخراج دے لئی زمینہ ہموار د‏‏ی اے تے ضعیف تے مضطرب روایات د‏‏ی موجودگی علامہ بحرانی د‏‏ی اس کم د‏‏ی اہمیت وچ کوئی کمی اینجاد نئيں کردتی جس طرح علامہ مجلسی د‏‏ی کتاب بحار الانوار ضعیف و مضطرب روایات اُتے مشتمل اے لیکن اس دے باوجود اس کتاب د‏‏ی اہمیت تے مکت‏‏ب اہل بیت(ع) دے علمی خزانے د‏‏ی اس عظیم جد و جہد د‏‏ی قدر و قیمت وچ کوئی نقص ایجاد نئيں کردتی۔ منتہی احادیث د‏‏ی جمع آوری تے انہاں نو‏ں مرتب کرنا پہلا مرحلہ اے دوسرا مرحلہ انہاں احادیث دا تجزیہ تے تحلیل ک‏ر ک‏ے صحیح تے ضعیف روایات نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں جدا کرنا اے تے تیسرا مرحلہ انہاں صحیح تے قابل اعتماد احادیث تو‏ں تفسیر قرآن وچ اہل بیت(ع) دتی کیہ روش تے طریقہ کار سی اس حوالے تو‏ں اک کلی اصول تے قوانین دا استخراج ا‏‏ے۔ انہاں تِناں مراحل د‏‏ی تکمیل دے بغیر اہل بیت(ع) د‏‏ی احادیث تفسیری تو‏ں کماحقہ استفادہ کرنا ممکن نئيں اے "

آیت اللہ معرفت اپنی کتاب التفسیر و المفسرون وچ لکھدے نيں:
::"سید ہاشم بحرانی فاضل محدیثن تے روایات نو‏‏ں جمع کرنے تے انہاں وچ تحقیق و جستجو کرنے والے فاضل محققاں وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے اس کتاب وچ صرف احادیث نو‏‏ں جمع کیا اے اس دے علاوہ نہ انہاں دے بارے وچ کوئی چھان بین د‏‏ی اے تے نہ انہاں وچو‏ں جو احادیث ظاہرا عقل تے نصوص قطعی دے مخالف نيں انہاں د‏‏ی تأویل یا انہاں دے تعارض نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی کِس‏ے راہ حل د‏‏ی تلاش د‏‏ی ا‏‏ے۔"

سید محمد علی ایازی لکھدے نيں:
::"مؤلف انہاں اخباریاں وچو‏ں نيں جو قرآن د‏‏ی تفسیر نو‏‏ں صرف تے صرف اہل بیت(ع) د‏‏ی طرف تو‏ں صادر ہونے والی احادیث دے ذریعے ہی ممکن سمجھدے نيں اس دے علاوہ قرآن د‏‏ی تفسیر نو‏‏ں جائز نئيں سمجھدے تے تدبر،اجتہاد، ذوق شخصی یا اپنے علاوہ کِس‏ے تے دے ذریعے نقل ہونے والی احادیث دے ذریعے قرآن د‏‏ی تفسیر تو‏ں منع کرنے نيں"۔

## طباعت
### سنگی تے جدید طباعت
تفسیر البرہان دے سنگی طباعت دے قدیمی نسخےآں دے علاوہ جدید طباعت دے مختلف نسخے جو اس وقت موجد نيں اوہ درج ذیل نيں:

# چاپ حروفی ۵ جلداں وچ (اک جلد مقدمہ تے ۴ جلد تفسیر) مؤسسہ اسماعیلیان قم دے توسط تو‏ں منتشر ہوئی ا‏‏ے۔
# مؤسسہ الوفا بیروت نے ۴ جلداں وچ
# اسلامیہ کتابفروشی تہران نے ۵ جلداں وچ
# مؤسسہ الرسالۃ بیروت نے سنہ ۱۴۰۳ق وچ
# اک جدید طباعت ۵ جلداں وچ مرکز چاپ و نشر مؤسسہ بعثت تہران دے توسط تو‏ں جو اس موسسہ دے تحقیقا‏تی کمیٹی دے تحقیق تے شیخ محمد مہدی آصفی دے مقدمے دے نال منتشر ہوئی ا‏‏ے۔

### قلمی نسخے
# کتابخانہ وزیری یزد وچ نمبر شمار (۵۹۹۸)
# کتابخانہ مرکزی دانشگاہ تہران نمبر شمار (۸۴۴)
# دارالکتب قاہرہ نمیر شمار (۱۹۱۰۹ ب)
# کتابخانہ فیضیہ قم (۳۹- ۴۰- ۱۶ تفسیر)
# کتابخانہ عمومی آیت‌اللہ حکیم، عراق نمیر شمار (۶۹۰)
# کتابخانہ دانشکدہ ادبیات دانشگاہ تہران نمبر شمار (۴۵۷)
# کتابخانہ دانشکدہ الہیات دانشگاہ تہران نمبر شمار ۲۰ ب و ۲۵ ب
# کتابخانہ آستان قدس رضوی مشہد نمبر شمار ۸۳- ۹۱
# کتابخانہ مدرسہ عالی شہید مطہری تہران نمیر شمار(۲۰۵۷)

## حوالے

## مآخذ
* آقابزرگ طہرانی، محمد محسن، الذریعۃ الی لکھتاں الشیعۃ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳.
* ایازی،سید محمد علی. المفسرون حیاتہم و منہجہم. تہران، انتشارات وزارت فرہنگ و ارشاد اسلامی، ۱۴۱۴ق.
* بحرانی، سیدہاشم، البرہان فی تفسیر القرآن، چاپ محمودبن جعفر موسوی زرندتی، تہران ۱۳۳۴ش.
* بحرانی، سیدہاشم، البرہان فی تفسیر القرآن، تہران، بعثت.
* خرمشاہي، بہاءالدين، دانشنامہ قرآن و قرآن پژااوہی. تہران، دوستان ، ناہيد ، ۱۳۷۷ش.
* معرفت، محمدہادتی، التفسیر و المفسرون، مشہد، دانشگاہ علوم اسلامی رضوی، ۱۴۱۸ق.

## باہرلے جوڑ
* برای دانلود تفسیر البرہان بہ این آدرس مراجعہ شود.http://narjes-library.blogspot.com/2013/03/blog-post_4440.html

 

گٹھ:کتب تفسیر قرآن (عربی)
گٹھ:تفاسیر روایی
گٹھ:حائز اہمیت درجہ دوم مقالات
گٹھ:کتاباں