اظہر حسن زیدی

**خطیب آل محمد سید اظہر حسن زیدی** ہندوستان تے پاکستان دے اک بلند پایہ خطیب تے اہل تشیع دے بہت وڈے محقق تے عالم دین سن ۔

## حالات زندگی
آپ دا ناں سید محمد اظہر حسن زیدی تے رہبر حسین رکھیا گیا سی، لیکن بچپن وچ آپ نو‏‏ں عام طور اُتے رہبر کہیا جاندا سی ۔ آپ 12 دسمبر 1912 نو‏‏ں دریائے گنگا دے کنارے سادات د‏‏ی بستی رسول پور، ضلع بجنور، یو پی، ہندوستان وچ پیدا ہوئے۔ بستی رسول پور نو‏‏ں بادشاہان اودھ آصف الدولہ نے آپ دے دادا، پردادا نو‏‏ں بطور جاگیر عطا کیتے سن تاکہ سادات ایتھ‏ے اُتے آباد ہو ک‏ے کھیت‏‏ی باڑی کرن اپنے بچےآں دا پیٹ پالنے دے نال نال عزاداری امام حسین ابن علی برپا کرن۔

جب خطیب آل محمد پیدا ہوئے تاں مولانا صغیر حسن جو پورے برصغیر وچ علمی حوالے تو‏ں مشہور و معروف سن، نے آپ دے کان وچ اذان کہی سی تے آپ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے آپ دے والد گرامی نو‏‏ں کہیا کہ آپ نو‏‏ں علم دین د‏‏ی تعلیم دلوا کر مولوی بنائاں۔ جدو‏ں مولانا صغیر حسن صاحب نے آپ دا زائچہ کڈیا تاں کہیا کہ ایہ حضرت یوسف علیہ السلام دا زائچہ اے، آپ وطن وچ ہی نئيں بلکہ پردیس وچ وی تکالیف اٹھائاں گے تے عزت وی پائاں گے۔ جدو‏ں آپ صرف سوا سال دے سن تاں آپ دتی والدہ گرامی نے آپکو انیس دا اک بند سنایا سی جو آپ نے اسی وقت یاد ک‏ر ليا سی ۔ اوہ بند ایہ سی۔

:عالم میں جو تھے فیض کے دریا وہ کہاں ہیں؟
:ہم سب سے جو افضل و اعلی وہ کہاں ہیں؟

:جو نور خدا سے ہوئے پیدا وہ کہاں ہیں؟
:پیدا ہوئی جن کے لیے دنیا وہ کہاں ہیں؟

:جو زندہ ہے وہ موت کی تکلیف سہے گا
:جب احمد مرسل نہ رہے کون رہے گا

شام نو‏‏ں ایہ بند مولانا صغیر حسن صاحب نو‏‏ں تے بوہت سارے افراد نو‏‏ں سنایا تے آپ د‏‏ی بچپن وچ ہی شہرت ہو گئی۔

جب دو سال دے سن تاں تیس فٹ د‏‏ی بلندی تو‏ں گر گئے تے آپ نو‏‏ں سانس د‏‏ی تکلیف ہو گئی سی۔

چار سال وچ ہی آپ نے انیس، میر، دبیر، غالب تے اسمعیل میرٹھی دے بہت شعر یاد کر لئی سن ۔ آپ د‏‏ی والدہ گرامی آپ نو‏‏ں انیس تے دبیر دے شعر انہی دے لہجے وچ سناندی سی تے آپ اسی وقت اسی لہجے وچ شعر سنیا دیندے سن ۔

بچپن وچ آپ دے کان وچ اک ہیرا پيا رہندا سی تے گلے وچ سونے د‏‏ی ہنسلی تے گھٹ تو‏ں گھٹ پنجاہ تعویز ہُندے سن ۔ کیونکہ آپ بہت منتاں مراداں تو‏ں پیدا ہوئے سن تے آپ د‏‏ی والدہ گرامی ہر اٹھويں دن نظر بد تو‏ں بچنے دے لئی آپ د‏‏ی پلکاں کتر کر انہاں د‏‏ی دھونی دیندی سی۔ آپ دتی پرورش بہت ہی ناز و نعم تو‏ں ہوئی سی۔ آپ باہر بچےآں دے نال نئيں کھیلتے سن بلکہ گھر وچ ہی کھیلتے یا خاموش رہندے سن ۔ جدو‏ں آپ چار سال چار ماہ تے چار دن دے ہوئے تاں آپ نو‏‏ں اک مولانا دے سامنے بیٹھا دتا گیا تے آپ د‏‏ی بسم اللہ کروائی گئی۔ بہت وڈے جشن دا اہتمام کیندا گیا سی ۔ آپ دے سامنے قاعدہ رکھیا گیا جس وچ الف ب لکھی ہوئی سی اوہ آپ نے چار دن وچ یاد ک‏ر ليا۔ چھ سال وچ آپ اردو د‏‏ی ہر کتاب نو‏‏ں پڑھ سکدے سن ۔

یکم مارچ 1920ء نو‏‏ں 8 جمادی الثانی دے دن سید الفقہاء علامہ سبط نبی صاحب دے سپرد کر دتا گیا جو سادات د‏‏ی بستی نوگانواں سادات وچ رہندے سن ۔ جدو‏ں آپ اوتھ‏ے پہنچے تاں اک منشی تے ملازم آپ د‏‏ی خدمت کرنے دے لئی آپ دے نال سی، آپ نے سونے دے کم والی مخملی ٹوپی، بہترین لباس، سلیم شاہی جوندا تے چوڑی دار پاجامہ پہن رکھیا سی ۔ آپ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے علامہ صاحب نے آپ دے والد تو‏ں کہیا کہ ایتھ‏ے فقیرانہ ماحول اے، بوریے اُتے بیٹھنا تے دال کھانی پیندی اے، آپ ایتھ‏ے نئيں رہ سکن گے لیکن آپ دے والد نے آپ نو‏‏ں علامہ صاحب دے سپرد کیندا تے چلے گئے، رات نو‏‏ں آپ نو‏‏ں بخار ہو گیا۔ لیکن آپ نے علامہ صاحب دے پاس اس بوریے اُتے بیٹھ کر بارہ 12 سال تعلیم حاصل کيتی۔ اوتھ‏ے اُتے برصغیر دے بوہت سارے علاقےآں تو‏ں طلبہ علم حاصل کرنے آندے سن تے آپ چونکہ کمسن سن تاں آپ وڈے طلبہ دے درس نو‏‏ں وی سنیا کردے سن ۔ پندرہ دن بعد وڈے طلبہ تو‏ں استاد نے کہیا کہ ہن تک جو پڑھا اے اوہ سناؤ، تاں کسی نو‏‏ں نہ آیا تاں آپ نے کہیا کہ آپ سنا‏تے نيں تے آپ نو‏‏ں سب یاد سی جو آپ سندے سن حالانکہ انہاں دے معنی آپ نو‏‏ں نئيں آندے سن ۔

## تعلیم
جب آپ یونیورسٹی وچ منشی دا امتحان دینے گئے تاں آپ د‏‏ی عمر اٹھیا برس سی جو کم نکلی۔ آپ نے فارم بھرنے والے تو‏ں کہیا کہ اِنّی عمر لکھ دو کہ امتحان دے سکےآں۔ جدو‏ں آپ امتحان دینے امتحانی مرکز وچ گئے تاں بچپن د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ میز اُتے بیٹھ کر لکھ نئيں پا رہے سن تاں انتظامیہ نے آپ دے لئی علاحدہ انتظام کیندا۔ امتحان دے ک‏ے آپ گھر آ گئے۔ جدو‏ں نتیجہ آیا تاں آپ اچھے نمبراں تو‏ں پاس ہو گئے سن تاں آپ د‏‏ی خوشی د‏‏ی کوئی حد نئيں سی تے آپ دے استاد محترم بہت خوش ہوئے۔ فیر آپ نے 1922ء وچ مولوی دا امتحان دتا، اس امتحان وچ علامہ سید علی نقی نقن وی آپ دے نال سن ۔ آپ نے ایہ امتحان وی پاس ک‏ر ليا۔

## مجالس
23 دسمبر 1930ء نو‏‏ں آپ ہندوستان تو‏ں لاہور پہنچے۔ ایتھ‏ے امام بارگاہ خواجگان ناروالی وچ معراج دے سلسلے وچ جلسہ سی ۔ آپ پنج منٹ شوقیہ منبر اُتے آئے سن، پنج منٹ خطاب دے بعد آپ جانے لگے تاں مجمع نے شور مچا دتا کہ حالے تے حالے تے، اس طرح آپ پنج منٹ تو‏ں چالیس منٹ تک پڑھدے رہ‏‏ے۔ تے ایہ جلسہ آپ دے خطاب اُتے ختم ہويا، کسی تے نو‏‏ں آپ دے ہُندے ہوئے پڑھنے د‏‏ی ہمت نئيں ہوئی۔

1931ء وچ آپ نے پانی پت ہندوستان وچ مجالس پڑھی تے 1936ء نو‏‏ں دوبارہ آپ لاہور واپس آئے۔ امام بارگاہ خواجگان وچ دس تقاریر کيتیاں جو آپ دا تعارف بنیاں تے آپ د‏‏ی ہر جگہ شہرت ہو گئی۔ اس دے بعد آپ زیارات دے لئی عراق چلے گئے تے جس دن واپس آئے اس دن 21 اپریل 1938ء نو‏‏ں علامہ محمد اقبال دا انتقال ہو گیا سی تے رات نو‏‏ں ظفر علی خان د‏‏ی زیر صدارت برکت علی ہال وچ محمد اقبال دے موضوع اُتے جلسہ سی ۔ آپ نے تقریر کی، مولانا ظفر علی خان آپ د‏‏ی تقریر تو‏ں بہت متاثر ہوئے۔ فیر آپ نے پنجاب بھر وچ تقاریر ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اک چہلم امام حسین علیہ السلام د‏‏ی مجلس پڑھ کر آپ کدرے تو‏ں واپس آ رہے سن تاں امام بارگاہ خواجگان وچ چند آدمی فرش اُتے بیٹھے نيں تے اک آدمی سوز پڑھ رہیا سی، پتہ چلا کہ مجلس اے لیکن انہاں دے پاس مجلس پڑھنے دے لئی کوئی خطیب نئيں ا‏‏ے۔ آپ نے کہیا کہ آپ مجلس پڑھیاں گے۔ تے فیر آپ نے اسی امام بارگاہ خواجگان وچ ویہہ سال عشرہ پڑھیا۔

آپ نے الہ آباد دے بعد یونیورسٹی پنجاب دے وی تمام اوریئنٹل امتحان اعلیٰ درجے وچ پاس کیندے، اس وقت تمام عربی مدارس وچ آپ د‏‏ی ذہانت د‏‏ی شہرت ہو گئی سی، اس دے علاوہ ہور دینی تعلیم و اصول و فقہ و علم کلام وغیرہ وی حاصل کیندے۔

آپ آقائے سید محمد کاظم شریعتمداری دے حکم تو‏ں آیت اللہ سید حسین بروجردی د‏‏ی تقلید اُتے قائم سن ۔

جب خطیب آل محمد سید اظہر حسن زیدی، سید محسن نقوی دے گھر ڈیرہ غازی خان وچ 1966ء وچ تشریف لے گئے تاں محسن نقوی نے قبلہ زیدی صاحب نو‏‏ں اک شعر سنایا۔

:ہزار تہمتیں دنیا نے بخش دیں مجھ کو
:آدمی تھا مگر چپ رہا خدا کی طرح

خطیب آل محمد نے اس شعر اُتے پورا عشرہ پڑھا سی ۔

## مؤثر شخصیتاں
اظہر حسن زیدی اپنے دور دے جنہاں شخصیتاں تو‏ں بہت زیادہ متاثر سن انہاں وچ سرفہرست علامہ ناصر حسین سن ۔ ناصر حسین علم فقہ و علم دینیات دے ماہر سن ۔ ابوالحسن اصفہانی تے بروجردی وی آپ دے علم دے قائل سن ۔ نجف اشرف وچ پنج چھ سو علما اکٹھے ہوئے تے انہاں نے ناصر حسین دے کسی مقالے اُتے صدر المحقیقین دا خطاب لکھ ک‏ے بھیجیا سی ۔ خطیب آل محمد جدو‏ں نوجوانی وچ اٹھارہ سال د‏‏ی عمر وچ ایران گئے تاں آیت اللہ مرعشی نجفی نال ملن گئے، کچھ گلاں کرنے دے بعد آیت اللہ مرعشی نے خطیب آل محمد دے لئی مسند بچھوا دی۔ اک کمرے وچ چند علمائے کرام بیٹھے ہوئے سن تے میز اُتے کتاباں دے ڈھیر رکھے ہوئے سن، خطیب آل محمد نے آیت اللہ مرعشی نجفی تو‏ں پُچھیا ایہ کیہ ہو رہیا اے تاں انہاں نے دسیا کہ ہندوستان وچ جو ناصر حسین نامی شخص دے کچھ مضامین اُتے ریسرچ ہو رہی ا‏‏ے۔

سرکار ناصر الملت چوبیس گھینٹے وچ صرف اک گھنٹہ دے لئی ملاقات کردے سن، تیئس گھینٹے مصروف رہندے سن ۔ کسی نے ناصر الملت تو‏ں پُچھیا عقد ام کلثوم کیتا ا‏‏ے۔

سرکار ناصر الملت نے فرمایا :-

خدانخواستہ کفر و اسلام دا کدی رشتہ نئيں ہُندا، نور و ظلمت وچ کدی تعلق نئيں ہو سکدا۔

سرکار ناصر الملت سولہ سال دے سن، جدو‏ں تو‏ں اپنے کت‏ب خانے وچ جاندے سن، چھ گھینٹے ک‏‏تب خانہ وچ رہندے سن، اک دن ناغہ نئيں کیا، شیعہ، سنی تے ہندو سب آپ نو‏‏ں چلدی پھردی لائبریری کہیا کردے سن ۔ 76 برس دے سن جدو‏ں سرکار ناصر الملت فوت ہوئے۔ جدو‏ں ﻋﻼﻣﮧ ﺭﺷﯿﺪ ﺗﺮﺍﺑﯽ ﺍﻧﺘﻘﺎﻝ ﮐﺮ ﮔﺌﮯ، ﺗﻮ ﺍﻥ ﮐﮯ ﭼﮩﻠﻢ ﮐﮯ ﻣﻮﻗﻊ ﭘﺮ ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺍﻇﮩﺮ ﺣﺴﻦ ﺯﯾﺪﯼ ﺑﮭﯽ ﻣﻮﺟﻮﺩ ﺗﮭﮯ۔ ﺁﻏﺎ شورش کاشمیری ﺻﺎﺣﺐ نے خطیب آل محمد ﮐﯽ ﻃﺮﻑ ﺍﺷﺎﺭﮦ ﮐﺮ ﮐﮯ ﮐﮩﮧ ﺭﮨﮯ ﺗﮭﮯ، ﻣﻮﻻﻧﺎ ﮐﯽ ﻗﺪﺭ ﮐﺮﻭ، ﺁﺝ ﮨﯿﮟ ﻣﻤﮑﻦ ﮨﮯ ﮐﻞ ﻧﮧ ﮨﻮﮞ۔ ﺍﻥ ﮐﺎ ﺩﻡ ﻏﻨﯿﻤﺖ ﺳﻤﺠﮭﻮ۔

خطیب آل محمد امامیہ سٹوڈنٹس آرگنائزیشن دے جونئیر نائب صدر وی سن ۔ سابق وزیر اعظم شہید ذوالفقار علی بھٹو نے اسلامی نظریا‏تی کونسل وچ خطیب آل محمد نو‏‏ں اہل تشیع د‏‏ی طرف تو‏ں نامزد کیتا سی جدو‏ں کہ اس تو‏ں پہلے مفتی جعفر حسین رکن سن ۔

علامہ  اظہر حسن زیدی  پاکستان بھر دے شیعیان علی وچ انتہائی عزت احترام د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھے جاندے سن ۔10 فروری 1984 نو‏‏ں اسد آباد دینہ جہلم وچ منعقد ہونے والے  پاکستانی تریخ دے سب تو‏ں وڈے شیعہ اجتماع ' آل پاکستان شیعہ کنونشن' د‏‏ی صدارت علامہ اظہر حسن زیدی نے فرمائی سی ۔ جس وچ پاکستان بھر سے  علمائے کرام ، ذاکرین ، واعظین ، ماتمی عزادار، دانشور تے سرکردہ شخصیتاں شریک ہوئیاں ۔ اس کنونش وچ آغا سید حامد علی شاہ موسوی نو‏‏ں قائد ملت جعفریہ تے تحریک نفاذ فقہ جعفریہ دا سربراہ منتخب کیتا گیا۔

## وفات
خطیب آل محمد سید اظہر حسن زیدی 10 دسمبر 1986 نو‏‏ں لاہور وچ وفات پا گئے۔ آپ نو‏‏ں کربلا گامے شاہ لاہور وچ دفن کیتا گیا۔

## حوالے

گٹھ:ساحر تخلیق مضمون دے ذریعہ تحریر شدہ مضامین
گٹھ:1912 دے جم
گٹھ:1986 دیاں موتاں
گٹھ:بجنور دیاں شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی شیعہ علما
گٹھ:لاہور وچ وفات پانے والی شخصیتاں