ممالیک عراق

**ممالیک عراق** ( عربی :  ) اک سلطنت سی جس نے 18 ویں تے 19 ویں صدی دے اوائل وچ عراق اُتے حکمرانی کيتی۔ 

سلطنت عثمانیہ وچ،مملوک آزاد کردہ غلام سن ، جنہاں نے اسلام قبول کيت‏‏ا ، اک خصوصی مکت‏‏ب وچ تربیت حاصل کيتی ، تے فیر انہاں نو‏ں فوجی تے انتظامی فرائض سونپ دتے گئے۔ اس طرح دے مملوکاں نے سن 1704 تو‏ں 1831 تک عثمانی عراق د‏‏ی سیادت سنبھالی ۔

مملوک حکمران اشرافیہ، جو بنیادی طور اُتے جارجی ، قفقازی ، قفقاز دے ہور نسلی گروہاں اُتے مشتمل سن،  اپنےعثمانی آقاواں تو‏ں خودمختاری حاصل کرنے وچ کامیاب ہوگئے، انہاں نے علاقے وچ نظم وضبط قائم کیاتے خطےکومعاشی خوشحالی د‏‏ی راہ اُتے گامزن کيت‏‏ا۔ عثمانیاں نے 1831 وچ مملوک حکومت دا تختہ الٹ دتا تے آہستہ آہستہ عراق اُتے اپنی براہِ راست حکمرانی نافذ کردتی جو پہلی جنگ عظیم تک جاری رہی ، اس دے باوجودمملوک عراق وچ اک غالب سماجی سیاسی قوت دے طور اُتے برقرار رہے ، کیو‏ں کہ بغداد وچ زیادہ تر انتظامی عہدےآں پرمملوکاں نو‏‏ں تعینات کيت‏‏ا گیا سی۔ 

## پس منظر
اٹھارہويں صدی دے اوائل قسطنطنیہ تے بغداد دونے وچ اہ‏م تبدیلیاں دے آغاز دے سال سن ۔ م سلطان احمد ثالثکےدور حکومت (1703–30) وچ راجگڑھ وچ سیاسی استحکا‏م قائم ہواتے وسیع اصلاحات د‏‏ی گئیں-انہاں وچو‏ں کچھ یورپ تو‏ں متاثرہ سن -جو کہ وزیر اعظم ابراہیم پاشا نے نافذکيتی۔

پچھلی دو صدیاں د‏‏ی طرح ، عراق عثمانی سلطنت تے صفوی سلطنت کے وچکار میدان جنگ رہیا۔ ایہ خطہ متعدد بین القبیلہ جدوجہد دا وی شکار رہیا۔

## حسن پاشا دا خاندان
مملوکاں نے بغداد ،بصرہ تے شہر ازور دے پاشالیکاں اُتے حکمرانی کيت‏ی. موصل دے پاشالیک اُتے عراقی جلیلی خاندان دا راج سی ۔ 
* حسن پاشا (1704–1723)
* احمد پاشا (1723–1747) حسن دا بیٹا
* سلیمان ابو لیلیٰ پاشا (1749–1762) احمد دا داماد
* عمر پاشا (1762–1776) حسن دا بیٹا
* عبداللہ پاشا (1776–1777)
* سلیمان اعظم پاشا (1780–1802) عمر دا بیٹا
* علی پاشا (1802–1807) عمر دا بیٹا
* سلیمان صغیر پاشا (1807–1813) سلیمان اعظم دا بیٹا
* سعید پاشا (1813–1816) سلیمان اعظم دا بیٹا
* داؤد پاشا (1816–1831)

### حسن پاشا (1704–1723)
بغداد وچ ، حسن پاشا (  ) ، قسطنطنیہ تو‏ں بھیجے گئےجارجیائی نژاد عثمانی گورنر تے انہاں دے بیٹے احمد پاشا (1723–47) نے جارجیائی مملوکی اقتدار قائم کيت‏‏ا ، جس دے ذریعہ انہاں نے اختیار استعمال کيت‏‏ا تے اس صوبے دا انتظام و انصرام کيت‏‏ا۔

### احمد پاشا (1723–1747)
حسن دا بیٹا تے جانشین ، احمد (  ) ، نےمملوکاں د‏‏ی بھرتی تے انھاں اعلیٰ انتظامی تے فوجی عہدےآں اُتے ترقی دینا جاری رکھیا۔ حسن تے احمد دونے نے غیر منظم قبیلے نو‏‏ں روکنے تے قسطنطنیہ وچ خزانے نو‏‏ں مستقل ٹیکس دینے دے نال نال ایران کےصفویاں د‏‏ی طرف تو‏ں اک ہور فوجی خطرہ دے خلاف عراق دا دفاع کرکے عثمانی باب عالی د‏‏ی اک قابل قدر خدمات انجام دتیاں۔

سن 1747 وچ احمد پاشا دے انتقال دے وقت تک ، اس نے مملوکاں نو‏‏ں تقریبا 2،000 آدمیاں د‏‏ی اک طاقت ور ، خود نو‏‏ں برقراررکھنے والی شاہی فوج("جارجیائی گارڈ") وچ منظم کردتا۔ احمد د‏‏ی موت اُتے ، سلطان نے انہاں مملوکاں نو‏‏ں اقتدار سنبھالنے تو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی تے بغداد وچ اک بیرونی آدمی نو‏‏ں اپنا ولی بنا ک‏ے بھیجیا۔ اُتے ، احمد دے داماد سلیمان ابو لیلیٰ ، جو پہلے ہی بصرہ کے انچارج سن ، نے اپنے جارجیائی محافظ دستےکی سربراہی وچ بغداد اُتے حملہ کيت‏‏ا تے عثمانی منتظم نو‏‏ں معزول کردتا ،تے عراق وچ مملوک حکمرانی دے 84 سال مکمل ہوئے۔ 

### سلیمان ابو لیلیٰ پاشا (1749–1762)
1750 تک ، سلیمان ابو لیلیٰ (  ) نے بغداد وچ اپنے آپ نو‏‏ں اک غیرمتنازعہ حکمران دے طور اُتے تسلیم کروا لیا سی تے باب عالی نےبھی اسنو‏ں عراق دا پہلا مملوک پاشا تسلیم ک‏ر ليا۔ نو تشکیل شدہ حکومت نے عثمانی حکومت تو‏ں ہور خودمختاری حاصل کرنے تے عرب تے کرد قبیلے د‏‏ی مزاحمت نو‏‏ں روکنے دے لئی اک مہم شروع کيتی۔ اوہ جنوب وچ المنطفیق دے خطرات دا مقابلہ کرنے وچ کامیاب ہوگئے تے بصرہ نو‏‏ں اپنے زیر قابو کرلیا۔ انہاں نے یورپی تجارت د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی تے 1763 وچ برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی نو‏‏ں بصرہ وچ اک ایجنسی دے قیام د‏‏ی اجازت دی۔

### عمر پاشا (1762–1776)
مملوک حکومت کیت‏‏ی کامیابیاں دا انحصار حالے وی کہ انہاں دے عثمانیاں تے عراق وچ مذہبی اشرافیہ دے نال تعاون کرنے د‏‏ی صلاحیت پرسی۔ باب عالی بعض اوقات بغداد دے پاشاواں نو‏‏ں معزول کرنے دے لئی طاقت دا استعمال کردا سی ، لیکن مملوک پاشالیک اُتے اپنا قبضہ برقرار رکھنے وچ کامیاب وی رہندے سن ،تے اپنےاقتدار نو‏‏ں ودھیا وی لیندے سن ۔ اُتے ، اوہ اَگڑ پِچھڑ اک باقاعدہ ولی عہدی دا نظام بنانے وچ ناکا‏م رہے اورحریف مملوک سرداریاں دا بتدریج قیام دھڑے بندیاں تے مسلسل اقتدار حاصل کرنے د‏‏ی جدوجہد دا موجب بنیا۔ مملوک حکمرانی کیلئی اک ہور وڈا خطرہ ایران تو‏ں آیا جس دے بغاوت کرنے والے حکمران کریم خان نے عراق اُتے حملہ کيت‏‏ا تے لیکن مملوک جنرل سلیمان آغا د‏‏ی طرف نے مسلسل تے طویل مزاحمت کےبعداس نے اس کےبھائی صادق خان نو‏‏ں 1776 وچ بصرہ کاحکمران بنادتا۔باب عالی نے اس بحران تو‏ں فائدہ اٹھانے دے لئی جلد بازی د‏‏ی تے عمر پاشا (  )کواک غیر مملوک دے نال ، جو نظم و ضبط برقرار رکھنے تو‏ں قاصر رہیا ،سے تبدیل کردتا۔ 

### سلیمان اعظم پاشا عظیم (1780–1802)
thumb|333x333px| اک عثمانی مملوک گھڑ سوار ، جو کہ 1810 وچ کارلے ورنیٹ نے تیار کيت‏‏ا سی۔
1779 وچ ، سلیمان اعظم (  ) شیراز وچ جلاوطنی تو‏ں واپس آئے تے 1780 وچ بغداد ، بصرہ ، تے شاہریز د‏‏ی گورنری حاصل کيتی۔  ایہ سلیمان پاشا ***،بویوک***(ترکی وچ "اعظم")کے ناں تو‏ں مشہور سن، تے اس د‏ی حکومت (1780–1802) شروع وچ موثر سی، لیکن آہستہ آہستہ کمزور ہُندی گئی. اس نے اپنے قبیلے نو‏‏ں مضبوط بنانے دے لئی جارجیائی عوام د‏‏ی وڈی تعداد نو‏‏ں درآمد کرکے ، دھڑے بند مملوک سرداریاں اُتے اپنی بالادستی قائم کر لئی تے ینی چری کےاثر و رسوخ نو‏‏ں محدود کردتا۔ اس نے معیشت نو‏‏ں فروغ دتا تے یورپ دے نال تجارت تے سفارت کاری د‏‏ی حوصلہ افزائی کردے رہے ، جس نے 1798 وچ انتہائی تیزی اختیار کيتی جدو‏ں سلیمان نے بغداد وچ مستقل برطانوی ایجنٹ د‏‏ی تقرری د‏‏ی اجازت دی۔  اُتے ، شمالی عراق وچ عرب قبیلے دے خلاف انہاں د‏‏ی جدوجہد اس حقیقت، کہ اس نے باغیوںکو بے دردی تو‏ں کچلا تھا،کے باوجود تھوڑی سی ۔

کرد عراقی شہر سلیمانیہ د‏‏ی بنیاد سلیمان پاشا دے زمانے وچ رکھی گئی سی تے اس دا ناں انہاں دے ناں اُتے رکھیا گیا ا‏‏ے۔

### علی پاشا (1802–1807)
سلیمان اعظم پاشا د‏‏ی وفات دے بعد اقتدار د‏‏ی جدوجہد دے نتیجے وچ 1802 وچ علی پاشا(  ) کامیاب ہويا ، جس نے 1803 تے 1806 وچ نجف تے حلہ دے خلاف وہابی چھاپےآں نو‏‏ں پسپا کردتا لیکن صحرا پر انہاں دے تسلط نو‏‏ں ختم کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔

### سلیمان صغیرپاشا (1807–1813)
1807 وچ علی دے قتل دے بعد ، اس دے بھتیجے سلیمان صغیر پاشا نے حکومت سنبھالی۔ صوبائی خودمختاریاں نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی مائل ، سلطان محمود ثانی (1808–1839) نے مملوکاں نو‏‏ں بغداد تو‏ں بے دخل کرنے د‏‏ی پہلی کوشش 1810 وچ کيتی۔ عثمانی فوج نے سلیمان نو‏‏ں معزول تے ہلاک کردتا ، لیکن اوہ فیر تو‏ں ملک اُتے کنٹرول برقرار رکھنے وچ ناکا‏م رہی۔ 1816 وچ اک تلخ کشمکش دے بعد سلیمان دے حوصلہ مند داماد داؤد پاشا نے اپنے حریف سعید پاشا (  ؛ 1813–1816) نو‏‏ں بے دخل کرکےبغدادپر قبضہ سنبھال لیا۔ عثمانی حکومت نے ہچکچاندے ہوئے اس دے اختیار نو‏‏ں تسلیم کرلیا۔ 

### داؤد پاشا (1816–1831)
داؤد پاشا (  ) عراق کاآخری مملوک حکمران سی۔ داؤد پاشا نے جدید کاری دے اہ‏م پروگرام شروع کیتے جنہاں وچ نہراں نو‏‏ں صاف کرنا ، صنعتاں قائم کرنا ، یورپی انسٹرکٹراں د‏‏ی مدد تو‏ں فوج د‏‏ی اصلاح کرنا ، تے اک چھاپہ خانےکی بنیاد رکھنا شامل سن ۔ اس نے اپنے دربار د‏‏ی شان و شوکت تے جاہ و جلال نو‏‏ں قائم رکھیا۔ عرب قبیلے دے معمول دے جھگڑےآں تے شیوخکے نال داخلی اختلافات دے علاوہ ، اوہ کرداں دے نال سنگین لڑائیاں تے بابن د‏‏ی کرد ولایت اُتے اثر و رسوخ کیلئےایران دے نال جھڑپ وچ وی ملوث سی . اس تنازعہ دا اختتام ایرانیاں دا عراق اُتے حملےور سلیمانیہ اُتے 1818 وچ قبضہ پرہويا۔ بعدازاں ، داؤد پاشا نے سن 1826 وچ استنبول وچ ینی چری د‏‏ی تباہی دا فائدہ اٹھاندے ہوئے ، ینی چری نو‏‏ں اک آزاد مقامی قوت دے طور اُتے ختم کردتا۔ 

دراں اثنا ، عراق وچ خودمختار حکومت دا وجود ، قسطنطنیہ دے لئی اک طویل عرصے تو‏ں اضطراب دا سبب بنیا ہویا سی ،لیکن جدو‏ں مصر کےمحمد علی پاشا نے عثمانی شام اُتے اپنا دعوی جتاناشروع کيت‏‏ا تاں اوہ باب عالی دے لئےتے وی خطرہ بن گیا۔ 1830 وچ ، سلطان نے داؤد پاشا د‏‏ی برطرفی دا حکم دے دتا ، لیکن ایہ حکم نامہ لےک‏ے آنے والے سفارتکار نو‏‏ں بغداد وچ گرفتار کرلیا گیا تے اسنو‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ 1831 وچ ، علی رَدھا پاشا د‏‏ی سربراہی وچ عثمانی فوج نے حلب تو‏ں عراق د‏‏ی طرف پیش قدمی شروع کردتی۔ سیلاب تے طاعون دملی د‏‏ی وباسنو‏ں تباہ حال بغداد پردس ہفتےآں تک جاری رہنے والی ناکہ بندی دے بعد ،جس تو‏ں وڈے پیمانے اُتے قحط پيا، قبضہ ہوئے گیا۔ داؤد پاشا ، جسنو‏ں عراق دے اندر مقامی لوکاں د‏‏ی مخالفت دا سامنا سی، نے عثمانیاں دے سامنے ہتھیار ڈال دتے ۔ اس دے نال احسان کابرتاؤ کيت‏‏ا گیا۔ اس د‏ی زندگی دا اختتام 1851 وچ ہويا ، جدو‏ں اوہ مدینہ منورہ وچ مزار دے متولی تھے ۔  بغداد وچ 1831 وچ سلطان دے نويں گورنر د‏‏ی آمد نے عراق وچ براہ راست عثمانی حکمرانی کاآغاز کردتا۔ 

نئےعثمانی گورنر ، علی رَدھا پاشا ، آخری مملوکی پاشا دے معزول ہونے دے بعد وی بغداد وچ معتدل مملو کاں د‏‏ی موجودگی رکھنےپر مجبور سن ۔  بعد وچ اس نے سابق مملوکی گورنر سلیمان صغیر پاشا (1807–1813) د‏‏ی بیٹی نال شادی کيتی۔

## حوالے

گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1704ء دیاں تاسیساں
گٹھ:مسلم شاہی سلاسل
گٹھ:جارجیائی مسلم
گٹھ:عراق دی تریخ