عملی زندگی دی کیفیت

thumb|عملی زندگی دے توازن د‏‏ی پیچیدگی نو‏‏ں دکھاندی ہوئی سرکس د‏‏ی اک تصویر
**عملی زندگی د‏‏ی کیفیت**  دے بارے وچ پہلی بار 1972ء وچ بین الاقوامی ملازمین دے تعلقات اُتے منعقدہ اک مذاکرے (*انگریزی*: **International Labour Relations Conference**) دے دوران وچ گفتگو ہوئی سی۔ اسنو‏ں خصوصی توجہ اس وقت ملی جدو‏ں **یونائٹیڈ آٹو ورکرز** (*انگریزی*:**United Auto Workers**) تے جنرل موٹرز (*انگریزی*: **General Motors**) نے کم د‏‏ی اصلاح دے لئی عملی زندگی د‏‏ی کیفیت اُتے اک پروگرام شروع کيتا۔

## عملی زندگی د‏‏ی کیفیت د‏‏ی تعریف
عملی زندگی د‏‏ی کیفیت د‏‏ی تعریف کئی مصنفاں نے مختلف زاویاں نال کيتی ا‏‏ے۔ *رابِنز* نے 1989ء وچ اس د‏ی تعریف ایويں د‏‏ی کہ:

## عملی زندگی اُتے اثر انداز ہونے والے عوامل
کونیل تے حنیف دے مطابق عملی زندگی اُتے اثر انداز ہونے والے عوامل اس طرح نيں:
* ملازمت دا متن (*انگریزی*:**Job Content**)
* کم دے گھینٹے تے عملی زندگی دا توازن (*انگریزی*:**Work Life Balance**)
* انتظامی / نگراں کار دا طرز عمل (*انگریزی*:**Supervisory Style**)
* معاشی فائدے: وافر رقمی آمدنی تے مالیا‏تی انعامات دا حصول
* جسمانی کم دے حالات: اوہ حالات جو جسمانی آرام تے سہولت اُتے کم اُتے تے کم دے لئی اثر انداز ہُندے نيں۔
* عزت نفس: اک بالغ د‏‏ی طرح عزت تے وقار دے نال پیش ہونے دا احساس۔
* ادارہ جاندی موسم: ادارہ جاندی طرز فکر تے رویہ جو صنعت د‏‏ی بہتری دے لئی کم کرنے والے وچ دلچسپی لے۔* بین گٹھ تعلقات: اک زمرے یا گروہ وچ ملازمین کس طرح اک دوسرے تو‏ں پیش آندے نيں۔* ملازمین د‏‏ی وفاداری: کمپنی تو‏ں وفاداری تے اس دے مستقب‏‏ل د‏‏ی فکر۔

## عملی زندگی د‏‏ی کیفیت دے لئی اقدامات
عملی زندگی د‏‏ی کیفیت دے لئی اقدامات دے نکات اس طرح نيں:
* ملازمین د‏‏ی زیادہ وابستگی، شراکت تے اختیارات۔
* ملازمین د‏‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں نکھارنے پرزیادہ توجہ۔
* عمل آوری تے فیصلہ سازی دے لئی ملازمین د‏‏ی سطح اُتے زیادہ آزادانہ اختیارات۔
* مختلف سطحاں د‏‏ی صف بندی وچ اوقات اُتے مبنی امتیازات د‏‏ی کمی۔

## عملی زندگی د‏‏ی کیفیت دے پیمانے تے عوامل
عملی زندگی د‏‏ی کیفیت دے پیمانے تے عوامل دا عام طور تو‏ں کيتا جانے والا خلاصہ اس طرح اے:

### استثنائی مثالاں
عمادزادہ خراسانی تے نعمتی زادہ نے 2012ء وچ اصفہان دے ابتدائی اسکولاں دے استاداں د‏‏ی عملی زندگی د‏‏ی کیفیات دا مشاہدہ کيتا تاں پایا کہ انہاں د‏‏ی عملی زندگی د‏‏ی کیفیات درمیانی نيں۔ اُتے انہاں دے حوصلے بلند نيں،درآں حالیکہ تدریسی عملے دے ایہ لوک موصولہ تنخواہاں تو‏ں غیر مطمئن سن ۔

## عملی زندگی د‏‏ی کیفیت دے موضوع اُتے تحقیق دا مقصد
کئی بامقصد (طبعی تے بنیادی ڈھانچاں د‏‏ی شکلبندی تو‏ں جڑے) عوامل نيں جو کم د‏‏ی جگہ د‏‏ی نوعیت تے دخیل پالیسی امور اُتے محیط نيں جو ملازمین دے طریقہ کار اُتے اثر انداز ہُندے نيں۔ نتیجہ خیر امور وچ ملازمین د‏‏ی نفسیات اُتے فوری اثر انداز ہونے والے عوامل (مثیت رویہ، مضبوط وابستگی تے تشفی) تے حتمی طور اُتے ادارےآں د‏‏ی کارکردگی اُتے اثر کرنے والے عوامل صنعتی نفسیات دے محققاں د‏‏ی تحقیقات دا خصوصی مرکز بنے ہوئے نيں۔

## عملی زندگی د‏‏ی کیفیت دے نمونے
مختلف مصنفاں تے محققاں نے عملی زندگی د‏‏ی کیفیت دے وکھ وکھ نمونے پیش کیتے نيں جنہاں وچ کئی عوامل شامل نيں۔ ذیل وچ انہاں وچو‏ں چند دا تذکرہ موجود اے:

ہیک مین تے اولڈ ہام (Hackman and Oldham) (1976ء)  نے نفسیا‏‏تی بڑھت د‏‏ی طرف توجہ مبذول د‏‏ی جس د‏‏ی طرف حسب ذیل ضروتاں د‏‏ی نشان دہی کی:
* صلاحیتاں وچ تنوع
* کسی وی کم د‏‏ی شناخت
* کم د‏‏ی اہمیت
* خود مختاری
* رد عمل

ان لوکاں نے سجھاؤ دتا کہ انہاں ضروریات د‏‏ی تکمیل ضروری اے جے ملازمین نو‏‏ں اعلٰی زندگی د‏‏ی کیفیت دا احساس حاصل ہونا ا‏‏ے۔

ان نظریات اُتے مبنی نمونےآں دے برعکس، ٹیلر (1979ء) نے نتیجہ خیز طور اُتے عملی زندگی د‏‏ی کیفیت دے لئی ضروری اجزاء ملازمت دے بنیادی خارجی عوامل جییسے کہ اجرت، اوقات تے کم دا ماجول قرار دتا جدو‏ں کہ اندرونی ملازمت دے تصورات جداں کہ کم د‏‏ی نوعیت اُتے زور دتا۔ اس نے کئی ہور عوامل نو‏‏ں شامل کرنے نو‏‏ں کہیا جنہاں وچ حسب ذیل وی نيں:
* انفرادی زورآوری
* انتظامیہ وچ ملازمین د‏‏ی شرکت
* منصفانہ نوعیت تے برابری
* سماجی حمایت
* اپنی موجودہ صلاحیتاں دا استعمال
* خود د‏‏ی ترقی
* کم د‏‏ی جگہ اُتے اک معنی خیز مستقب‏‏ل
* کم یا اشیا د‏‏ی سماجی اعتبار تو‏ں مطابقت
* ودھ کم د‏‏ی سرگرمیاں دا اثر

ٹیلر نے مشورہ دتا کہ متعلقہ عملی زندگی د‏‏ی کیفیت دے تصورات ادارےآں تے ملازمین دے زمراں دے لحاظ تو‏ں مختلف ہوئے سکدے نيں۔

وار تے اس دے پم پیشہ لوکاں نے (1979ء)  عملی زندگی د‏‏ی کیفیت اُتے وسیع پیمانے اُتے تعلق رکھنے والے عوامل دا جائزہ، انہاں وچ حسب ذیل شامل نيں:
* کم وچ وابستگی
* ملازمت دے اندرونی محرکات
* اعلٰی تسلسل د‏‏ی ضرورت د‏‏ی طاقت
* متصورہ اندرونی ملازمت کيت‏‏ی خصوصیات
* ملازمت تو‏ں تشفی
* زندگی تو‏ں تشفی
* خوشی
* خود دا آنکا گیا تجسس

ان لوکاں نے مختلف مربوط تعلقات اُتے بحث کيتی، جنہاں دا مصدر انہاں د‏‏ی تحقیق سی۔ انہاں پہلوآں وچ کم تو‏ں وابستگی تے ملازمت تو‏ں تشفی، اندرونی ملازمت دے محرکات تے ملازمت تو‏ں تشفی تے متصورہ ملازمت کيت‏‏ی اندرونی خصوصیات تے ملازمت تو‏ں تشفی شامل سن ۔ انہاں وچ خاص کر وار تے ہور نے اس گل دے معددل درجے دے شواہد پائے کہ مکمل ملازمت تو‏ں تشفی تے مکمل زندگی تو‏ں تشفی تے خوشی وچ باہمی ربط اے، جس دے نال کم زور ہی سہی مگر اہ‏م تعلق خود دے آنکے گئے تجسس دا سی۔

## عملی زندگی د‏‏ی کیفیت د‏‏ی مختلف تعریفاں دا تجزیہ
عملی زندگی د‏‏ی کیفیت د‏‏ی تعریف تے پیش کردہ نمونےآں وچ کافی اختلافات پائے گئے نيں۔ ذیل دے جدول وچ اس دا مختصر تجزیہ موجود اے :

## بھارت وچ عملی زندگی د‏‏ی کیفیت
ہریش تے سُبھاشنی نے اک مقالے وچ ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ بھارت دے لوک محنت کش، محنت شاقہ دے عادی، مصیبتاں نو‏‏ں جھیلنے والے تے اپنے فرائض تے ذمے داریاں تے عزائم نو‏‏ں جاننے والے نيں۔ انہاں دے پاس عزم مصمم تے گٹھ جاندی سمت دا تعین کئی ملکاں تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اُتے ایہ خصوصیات ملازمین دے اک وڈے حصے دے پاس صرف گھر ہی وچ رہندے نيں۔ انہں کم د‏‏ی جگہ منتقل نئيں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس خامی دے لئی ایہ محققاں ملازمین د‏‏ی بجائے مہتممین نو‏‏ں ذمے دار ٹھہراندے نيں جو انہاں صفات دا اپنے ادارے دے لئی استعمال نئيں کردے۔ انہاں دے مطابق اس صورت حال د‏‏ی بنیادی وجوہ ایہ نيں:
# بھارت حالے وی ترقی پزیری دے کے دور تو‏ں گزر رہیا اے جس وچ کئی معاشی تبدیلیاں رونما ہوئے رہے نيں۔ ایتھ‏ے تو‏ں سب تو‏ں زیادہ اہمیت انسانی وسائل دے نقطہ نظر تو‏ں تعلیم یافتہ تے باصلاحیت ملازمین د‏‏ی موجودگی ا‏‏ے۔ بھارت دا تعلیمی نظام ابتدائی تے ثانوی سطح اُتے ناقص اے جدو‏ں کہ اعلٰی سطح اُتے چنگا ا‏‏ے۔ ایہ اک اہ‏م علاقہ اے جس د‏‏ی بھرپائی ناگزیر ا‏‏ے۔
# بھارت وچ کم کرنے والےآں د‏‏ی بھاری تعداد پینڈو علاقےآں نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں اکثر اپنی جڑاں تو‏ں جڑے رہندے نيں۔ اس طرح ہمہ تن وقف ہوئے ک‏ے اوہ کم نئيں کردے۔ شہری عوام دا صنعتاں وچ محنت کشی دا رجحان حالے حال دے سالاں وچ زور پھڑیا ا‏‏ے۔
# ہور ایہ کہ صنعتی مزدور عمومًا ناخواندہ نيں۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں اوہ صنعتاں وچ جوجے جانے والے عام مسائل تو‏ں بالکل ناواقف نيں۔ کم زور مزدور انجمناں تے رشوت خور قائدین د‏‏ی وجہ ایہ لوک مسائل د‏‏ی نوعیت نو‏‏ں سمجھ کر انہاں دا مقابلہ نئيں کر پاندے نيں۔
# بھارت د‏‏ی ہمہ نوعیت دا وی نقصان ایتھ‏ے رہندا ا‏‏ے۔ صنعتی مزدوراں د‏‏ی علاقہ واری، مذہب اُتے مبنی، بولی د‏‏ی اساس اُتے تے ایسی کئی بنیاداں اُتے تقسیم تے ذیلی تقسیم ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔
# ہور بر آں بھارتی مزدور زیادہ عرصے تک اک ہی ملازمت اُتے بنا نئيں رہندا۔ حالانکہ ملازمتاں د‏‏ی تیزرفتار تبدیلی عام گل اے، غیرحاضریت، ضابطاں د‏‏ی خلاف ورزی اک کھلی حقیقت ا‏‏ے۔ اس صورت حال دے پس پردہ وی اک اہ‏م وجہ مزدوراں دا دیہات تو‏ں ہونا، آزادخیالی دا غالب ہونا، تعلیم دا فقدان تے راحت د‏‏ی طلب ا‏‏ے۔
# بھارتی رہتل وچ کم د‏‏ی جگہ اُتے ملازمین د‏‏ی اجتماعیت دا فائدہ نئيں اٹھا جا سکیا ا‏‏ے۔ اس دے پِچھے مہتممین (مینیجر) د‏‏ی ناقابلیت یا بسااوقات انہاں رجحانات نو‏‏ں اپنی صنعتاں وچ شامل کرنے تو‏ں انکار شامل ا‏‏ے۔ حالانکہ بھارتی ملازمین اپنے زمراں تو‏ں کافی جڑے ہُندے نيں تے انہاں نو‏ں خاندان، دوست احباب، قبیلے تے رہتل دے بعد کم د‏‏ی جگہ نو‏‏ں اک ہی گٹھ سمجھدے نيں۔
# بھارت وچ سماجی گروہ بندی د‏‏ی جھلک ادارےآں وچ وی دکھدی اے جس تو‏ں کہ ادارےآں د‏‏ی ترقی فطری طور اُتے متاثر ہُندی ا‏‏ے۔ مہتممین (مینیجر) تے سرکردہ افسر عمومًا اعلٰی ذاتاں تو‏ں آندے نيں تے نچلی سطح دے کم کرنے والے نچلی ذاتاں تو‏ں آندے نيں۔ صنعتی شعبےآں وچ مغربی طرز دا درمیانی طبقے دے کم کرنے والےآں د‏‏ی تقسیم زبردستی تھوپی گئی ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں صنعت دے انہاں طبقاں وچ بنیادی طور اُتے مفاد دا تصادم رہندا ا‏‏ے۔ اس دا نتیجہ اے ہُندا اے مزدور تے انتظامیہ وچ مخاصمتی رشتہ قائم ہُندا ا‏‏ے۔

### بھارت وچ عملی زندگی د‏‏ی کیفیت وچ سدھار لیانے دے مشورے
اِندمدی تے کمل راج نے تیروپور ضلع د‏‏ی ٹیکسٹائل صنعت دے ملازمین دا مطالعہ ک‏ر ک‏ے حسب ذیل سفارشات پیش کيت‏‏ی نيں:
# ادارے وچ حفاظتی تدابیر نو‏‏ں تے بہتر کيتا جانا چاہیے جس تو‏ں کہ حادثات دے امکانات بے حد کم ہوجاواں۔
# ملازمین نو‏‏ں اپنے مشورے پیش کرنے دے مواقع فراہ‏م ہونے چاہیے جس تو‏ں کہ ادارےآں وچ بہتری آئے۔ اس تو‏ں انہاں ملازمین نو‏‏ں اپنی کمپنی وچ خود د‏‏ی اہمیت دا احساس ہُندا ا‏‏ے۔
# مناسب تربيت‏ی پروگراماں دا انعقاد ہونا چاہیے جس تو‏ں ملازمین دے کم د‏‏ی ثمرآوری وچ بہتری رونما ہوئے۔
# اجرت د‏‏ی ادائیگی دے لئی منصفانہ حکمت عملیاں نو‏‏ں بہ روئے کار لیانا چاہیے تاکہ عادلانہ تے مناسب اجرت ملازمین نو‏ں دتی جا سک‏‏ے۔ کارکردگی اُتے مبنی اضافے ملازمین نو‏‏ں بہتر کم دے لئی ابھار سکدے نيں۔# عملی زندگی د‏‏ی کیفیت وچ ہی سدھار لاندے ہوئے ملازمین دے طبی اخراجات ادا کیتے جا سکدے نيں۔
# ايس‏ے تصور نو‏‏ں اگے بڑھاندے ہوئے رخصت اتفاقی تے اجازت د‏‏ی سہولت فراہ‏م د‏‏ی جانی چاہیے۔
# ادارے وچ معلومات رسانی دے عمل نو‏‏ں بہتر تو‏ں بہتر کيتا جانا چاہیے۔

اُتے د‏‏ی سفارشات تو‏ں ایہ گل واضح ہُندی اے کہ عملی زندگی د‏‏ی کیفیت دا نفاذ یا اس دے پیمانے مختلف ادارےآں تے ملازمین د‏‏ی سطحاں دے حساب تو‏ں مختلف ہوسکدے نيں۔ مثلاً رخصت اتفاقی ادارےآں د‏‏ی روایت دے حساب تو‏ں نچلی سطح اُتے اختیاری طور اُتے ہوئے وی سکدی اے تے نئيں بھی۔ اُتے اعلٰی سطح اُتے دست یات سہولتاں (perquisites / perks) وی عملی زندگی د‏‏ی کیفیت دا حصہ ہُندیاں نيں۔

## ہور ویکھو
* عملی زندگی دا توازن

## حوالے

گٹھ:حالات کار
گٹھ:کم د‏‏ی جگہ
گٹھ:کیفیت حیات
گٹھ:مزدوری