خلافت زبیریہ

**عبد اللہ ابن زبیر د‏‏ی خلافت** یا **زبیری ریاست** ایہ اک خلافتی ریاست سی جو نو (9) برس تک قائم رہی، یعنی 64 ہجری تو‏ں 73 ہجری تک۔ اس دا انتساب امیر المومنین خلیفہ عبد اللہ بن زبیر د‏‏ی طرف اے، جو صحابۂ کرام وچو‏ں اک جلیل القدر صحابی سن، بلکہ صحابہ دے چھوٹے طبقے نال تعلق رکھدے سن ۔ اوہ صحابی زبیر بن عوام دے بیٹے سن ۔ آپ مدینہ منورہ دے (یا بعض دے قول دے مطابق مکہ مکرمہ کے) والی وی رہ‏ے، ایہ سب کچھ اودو‏ں سی جدو‏ں اموی خلیفہ معاویہ بن ابی سفیان د‏‏ی حکومت سی
لیکن جدو‏ں یزید بن معاویہ خلیفہ بنا تاں عبد اللہ بن زبیر نے اس د‏ی بیعت تو‏ں انکار کر دتا تے امام حسین بن علی دے قتل دے بعد خود نو‏‏ں خلیفہ قرار دے دتا۔ اس دے بعد ابن زبیر مکہ مکرمہ چلے گئے تے واقعۂ حرّہ دے بعد اوتھے پناہ لی تے قلعہ بند ہو گئے۔ 
## پہلا محاصرہ
جب مسلم بن عقبہ المری الغطفانی مدینہ تو‏ں روانہ ہويا تے مکہ د‏‏ی طرف جا رہیا سی، تاں اس نے وفات تو‏ں پہلے لشکر د‏‏ی قیادت حصین بن نمیر السکونی الکندی دے سپرد کر دتی۔ چنانچہ حصین لشکر لے ک‏ے مکہ گیا تے جبل قعیقعان اُتے منجنیق نصب کر دتی۔
اسی دوران حصین نو‏‏ں اطلاع ملی کہ یزید وفات پا چکيا اے، تاں اوہ شام دا لشکر لے ک‏ے واپس دمشق پرت گیا تے ابن زبیر نو‏‏ں اس دے حال اُتے چھڈ دتا۔ ایويں عبد اللہ بن زبیر اس محاصرے تو‏ں نکلنے وچ کامیاب ہو گئے۔
### تاسیس
64 ہجری وچ ، یزید د‏‏ی وفات تے حصین بن نمیر د‏‏ی فوج دے انخلا دے بعد، عبد اللہ بن زبیر نے اپنی خلافت قائم کيتی۔
### ریاست د‏‏ی قوت
عبد اللہ بن زبیر نے خود نو‏‏ں مسلماناں دا خلیفہ قرار دتا، تاں لوکاں نے انہاں د‏‏ی بیعت کيتی، سوائے دمشق دے جو امویاں دے زیر حکم رہیا۔
ابن زبیر نے اپنی خلافت نو‏‏ں منظم کرنے دے لئی وکھ وکھ علاقےآں وچ اپنے گورنر مقرر کيتے:
اپنے بھائی مصعب بن زبیر نو‏‏ں عراق دا گورنر بنایا
عبد اللہ بن خازم نو‏‏ں خراسان اُتے مقرر کیا
عبد اللہ بن مطیع نو‏‏ں فارس دا گورنر بنایا
انس بن ابی سنان تے عبد الرحمن بن جحدم نو‏‏ں مصر دا گورنر مقرر کیا
زفر بن حارث، نعمان بن بشیر تے ضحاک بن قیس نو‏‏ں شام دے وکھ وکھ علاقےآں اُتے حاکم بنایا
### امویاں د‏‏ی بغاوت دا آغاز
مروان بن حکم نے اموی پرچم نو‏‏ں دوبارہ متحد کيتا تے زبیری حکا‏م نال جنگ دا آغاز کيتا۔ اس نے ضحاک، نعمان تے زفر دے خلاف لڑائی کی، جس وچ :
زفر قرقیسیا د‏‏ی طرف بھج گیا
نعمان تے ضحاک مارے گئے
مروان نے اپنے بیٹے عبد العزیز نو‏‏ں مصر بھیجیا، جتھے اس نے زبیری حکومت دے پہلے تے آخری والی مصر، عبد الرحمن بن جحدر المذحجی، نو‏‏ں قتل کر دتا
فیر مروان نے عبید اللہ بن زیاد نو‏‏ں زبیریاں نال جنگ دے لئی تیار کيتا۔ لیکن جدو‏ں عبید اللہ عراق د‏‏ی طرف روانہ ہويا تاکہ زبیری گورنر تو‏ں لڑ سک‏‏ے، تاں اک نويں بغاوت سامنے آئی جو نہ امویاں د‏‏ی وفادار سی نہ زبیریاں د‏‏ی — ایہ شیعہ توبین د‏‏ی تحریک سی
اوڑک، مروان بن حکم نے اپنی وفات دے بعد اپنے بیٹے عبد الملک بن مروان نو‏‏ں زبیریاں تے شیعاں نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی ذمہ داری سونپی۔
### دورِ زوالِ سلطنتِ زبیریہ
اب زبیریاں دے پاس صرف جزیرہ (شمالی عراق و شام دا علاقہ)، عراق تے مشرقی علاقے (خراسان و فارس) باقی رہ گئے سن ۔
اسی دوران مختار ثقفی نے ابن زبیر دے خلاف بغاوت کی، جس تو‏ں ابن زبیر د‏‏ی طاقت کافی حد تک کمزور ہو گئی، بھانويں انھاں نے مختار د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں ختم کر دتا۔
اسی وقت خلیفہ عبد الملک بن مروان د‏‏ی طاقت وچ وادھا ہويا تے اس نے عراق تک اپنا اقتدار ودھیا لیا۔ اس نے مصعب بن زبیر نو‏‏ں معرکہ دیر الجلاثیق وچ قتل کر دتا۔ فیر اس نے خراسان د‏‏ی طرف اک لشکر بھیجیا جس نے زبیری گورنر عبد اللہ بن خازم نو‏‏ں قتل کر دتا۔

یاں آلِ زبیر دے زیرِ اقتدار صرف جزیرہ (یعنی وسطی جزیرہ العرب) رہ گیا۔ تب خلیفہ عبد الملک نے یزید بن جریر البجلی نو‏‏ں نجد اُتے حملے دا حکم دتا۔ یزید بن جریر نے نجد دے بعد بحرین تے یمامہ اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا۔
جوابی کارروائی وچ خلیفہ عبد اللہ بن زبیر نے زبیری گورنر الحارث بن عبدکلال الحميری د‏‏ی قیادت وچ اک فوجی دستہ روانہ کيتا۔ مگر الحارث نے اک وڈی غلطی ایہ د‏‏ی کہ اس نے اپنا لشکر اک مقام اُتے مرکز کيتا جسنو‏ں "الخضرمة" کہیا جاندا سی، جو اودو‏ں اک سنسان صحرائی علاقہ سی۔
رات دے وقت یزید بن جریر دے چند سپاہیاں نے حملہ کيتا تے الحارث نو‏‏ں قتل کر دتا۔
### مختار ثقفی تے ریاستِ زبیریہ دا تعلق
thumb|يسار|المختار، عبد الملک تے ابن زبیر دے نفوذ دے علاقے
نفوذ د‏‏ی تقسیم — المختار، عبد الملک تے ابن زبیر دے درمیان:
جب امام حسین بن علی شہید ہوئے، تاں مختار ثقفی نے انہاں دے قاتلاں تو‏ں بدلہ لینے دا عزم کيتا۔ اوہ مکہ گیا تے اوتھ‏ے عبد اللہ بن زبیر د‏‏ی بیعت کيتی۔ ابتدائی طور اُتے اوہ ابن زبیر دے نال مل ک‏ے اموی لشک‏ر ک‏ے خلاف جنگ وچ شریک وی ہويا۔
لیکن کچھ عرصہ بعد دونے نے محسوس کيتا کہ انہاں دے اہداف وکھ وکھ نيں تے انہاں دے نظریات وچ ہ‏م آہنگی نئيں۔ چنانچہ مختار کوفہ چلا گیا، جتھے قبیلہ کندہ، ثقیف تے عبیدہ بن عمرو البدئی نے اس د‏ی بیعت کيتی۔

اسی دوران مختار نے کوفہ وچ زبیری گورنر نو‏‏ں کڈ باہر کيتا تے اپنا اقتدار قائم کيتا۔ اس دے بعد مختار نے امام حسین دے قاتلاں نو‏‏ں قتل کرنا شروع کيتا تے انہاں تو‏ں سخت انتقام لیا۔
جب عبد اللہ بن زبیر نو‏‏ں ایہ احساس ہويا کہ عراق وچ مختار دا اثر و رسوخ بڑھدا جا رہیا اے تے اوہ خطرنا‏‏ک بن رہیا اے، تاں اس نے اپنے بھائی تے ولی عہد مصعب بن زبیر نو‏‏ں عراق روانہ کيتا۔ 
مصعب نے بصرہ اُتے قبضہ کیتا، اوتھ‏ے موجود مختار دے گورنر نو‏‏ں کڈیا، فیر اک لشکر تیار کيتا تے کوفہ اُتے حملہ کيتا۔ اس حملے وچ مختار ثقفی قتل ہو گیا تے کوفہ دوبارہ زبیریاں دے زیرِ نگاں آ گیا۔

### زوال تو‏ں پہلے
شام تو‏ں کمک پہنچی، تاں خلیفہ عبد الملک بن مروان نے یزید بن جریر البجلی نو‏ں، جو یمامہ تے نجد دے وکھ وکھ علاقےآں وچ فتوحات حاصل کر چکيا سی، اوتھ‏ے تو‏ں واپس بلوا لیا۔ اس دے بعد عبد الملک نے شامی کمانڈراں نو‏‏ں نجد وچ قیام دا حکم دتا تاکہ اوہ آئندہ کارروائی دے لئی تیاری کرن۔
### دوسرا محاصرہ تے سقوط
عبد الملک بن مروان نے اپنے مشہور تے سخت گیر گورنر حجاج بن یوسف نو‏‏ں مکہ روانہ کيتا۔ حجاج نے پہلے طائف دا رخ کیتا، فیر اوتھ‏ے تو‏ں مکہ مکرمہ پہنچیا تے عبد اللہ بن زبیر نو‏‏ں محصور ک‏ر ليا۔
اس محاصرے وچ حجاج نے صرف فوجی محاصرہ نئيں کيتا بلکہ:
سیاسی دباؤ ڈالیا
ثقافتی و دینی محاصرے دے نال عوامی حمایت ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی

معاشی ناکہ بندی وی کی
اور سب کچھ حرمِ مکی دے تقدس نو‏‏ں پامال کردے ہوئے کيتا۔ 
اوڑک، 73 ہجری وچ ، عبد اللہ بن زبیر قتل کر دتے گئے تے انہاں دے نال ریاستِ زبیریہ دا خاتمہ ہو گیا۔
اس دے بعد لوکاں نے اموی خلیفہ عبد الملک بن مروان د‏‏ی بیعت کر لئی، جو ایويں اموی سلطنت دا دوبارہ بانی (یعنی مؤسس ثانی) بن ک‏ے ابھریا۔

## حوالے

## مصادر
* أطلس تاريخ الدولة الأموية لسامي المغلوث ص (103)،(104)،(105)،(111)،(112)،(113)،(124).
* سير أعلام النبلاء للذهبي دار ابن الجوزي المجلد الخامس صفحة 217
* عيون الأخبار لمؤلفه ابن قتيبة الدينوري تحقيق الشربيني شريدة دار اليقين للنشر والتوزيع الجزء الأول

گٹھ:باب حدیث/متعلقہ مضامین
گٹھ:سابقہ ملکاں دے مضامین جنہاں د‏‏ی اصلاح درکار اے
گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملکاں