تیسیفون دا محاصرہ (637)

**تیسیفون** دا **محاصرہ** ساسانی سلطنت تے راشدین خلافت دی افواج دے وچکار جنوری تو‏ں مارچ 637 تک ہويا۔ **[[مدائن|تیسیفون(مدائن)]]** ، جو دجلہ دے مشرقی کنارے اُتے واقع اے ، پارتھی تے ساسانی سلطنتاں دا شاہی راجگڑھ فارس دے عظیم شہراں وچو‏ں اک سی۔ مسلماناں نے میسوپوٹیمیا اُتے فارسی حکمرانی دے خاتمے دے تحت **تیسیفون** اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔

## پیشی
قادسیہ د‏‏ی لڑائی وچ مسلماناں د‏‏ی فیصلہ کن فتح دے بعد ، خلیفہ عمر نے حکم دتا کہ ہن وقت آگیا اے کہ ساسانی سلطنت دا راجگڑھ **[[مدائن|تیسیفون(مدائن)]]** فتح کيت‏‏ا جائے۔ اوہ جاندا سی کہ جدو‏ں تک فارسیاں نے اپنے مرکزی شہر اُتے اپنا قبضہ برقرار رکھیا ، تب تک ، اوہ جلد یا بدیر ، کِس‏ے نويں معرکے دا بندوبست کرنے دا امکان برقرار رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد عمر نے عراق وچ اسلامی رہنما دے کمانڈر ، سعد بن ابی وقاص ناں حکم دتا کہ وہ **[[مدائن|تیسیفون(مدائن)]]** اُتے مارچ کرن۔

دسمبر 636 وچ ، سعد 15،000 فوجیاں اُتے مشتمل خلافت د‏‏ی فوج دے نال **[[مدائن|تیسیفون(مدائن)]]** د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ حملے دے خوف تو‏ں شہنشاہ ساسانی شہنشاہ یزدگرد سوم نے اپنی انٹیلیجنس تو‏ں خبر موصول ہونے اُتے فوری کارروائی کيتی۔ اس دے بعد اس نے شہر تے **[[مدائن|تیسیفون(مدائن)]]** د‏‏ی طرف جانے والی سڑک اُتے فوجی دستےآں نو‏‏ں تعینات کردتا تاکہ دشمن د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں آہستہ کيت‏‏ا جاسک‏‏ے تے ضروری دفاع نو‏‏ں ترتیب دینے وچ کافی وقت مل سک‏‏ے۔ جدو‏ں سعد نو‏‏ں **[[مدائن|تیسیفون(مدائن)]]** د‏‏ی طرف جانے والی مرکزی سڑک اُتے ساسانی دستےآں دا علم ہويا تاں اس نے اپنی فوج د‏‏ی نقل و حرکت وچ اضافہ کرنے دا فیصلہ کيت‏‏ا۔ اس طرح ، سعد نے اپنی باقی فوج نو‏‏ں عبد اللہ بن معتم ، شوراب بن السمع ، ہاشم بن عتبہ تے خالد بن عرفوتہ د‏‏ی سربراہی وچ چار حصےآں وچ تقسیم کيت‏‏ا۔ سعد نے خود نو‏‏ں دوسرے حصے وچ رکھیا۔

زہرہ بن الحویہ التمیمی نے صرف سواراں اُتے مشتمل ایوینٹ گارڈ د‏‏ی رہنمائی سنبھالی ، تے اسنو‏ں **[[مدائن|تیسیفون(مدائن)]]** جانے والی راہ وچ دشمن د‏‏ی اہ‏م دفاعی پوزیشناں دے خلاف تیزی تو‏ں اگے ودھنے دے احکامات موصول ہوئے۔ اوتھ‏ے اس نے بہت ساسانی دستےآں تو‏ں نمٹنے دے انتظامات کیتے سن ، تے جے اس د‏ی فوج نو‏‏ں ساسانی فوج د‏‏ی کِس‏ے خاص حراستی دا سامنا کرنا پيا تاں اسنو‏ں اس وقت تک انتظار کرنا پئے گا جدو‏ں تک کہ اسنو‏ں وڈی تعداد وچ عرب اسلامی فوج د‏‏ی مدد نئيں ملدی۔

زہرہ دا فوجی ادارہ پیشگی رہ گیا تے نجف اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، جتھ‏ے اسنو‏ں توقع سی کہ باقی فوج وی اس تک پہنچ جائے گی۔ اس دے بعد اوہ فرات نو‏‏ں عبور کيت‏‏ا تے **[[مدائن|تیسیفون(مدائن)]]** د‏‏ی راہ اُتے اگے ودھیا۔ انہاں نے فرات دے سجے کنارے اُتے ، برص د‏‏ی فاتح جنگ دے بعد ، برص وچ اس وقت تک انتظار کيت‏‏ا ، جس تک اس دے پاس پہنچنے دے لئی مسلم فوجیاں دا وڈا حصہ سی۔ اگلا قدم فرات دے بالکل مخالف کنارے اُتے بابل سی ، ایہ اک مضبوط شہر سی جتھ‏ے ایہ جانیا جاندا سی کہ اوتھ‏ے ساسانی فوجاں دا اک بہت وڈا دستہ سی۔ بابل د‏‏ی جنگ حکمت عملی دے لحاظ تو‏ں اہ‏م سی تے صواد ، دجلہ تے فرات دے درمیان دا علاقہ ، تک رسائ د‏‏ی کلید سی۔

دسمبر 636 دے وسط تک ، مسلماناں نے فرات اُتے قبضہ کيت‏‏ا تے بابل دے باہر ڈیرے ڈالے۔ بابل وچ ساسانی فوجاں دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اس د‏ی کمانڈ پیروز خسرو ، ہرموزان ،مہران رازی تے نکھیرگن نے د‏‏ی سی۔ وجہ کچھ وی ہوئے ، ایہ حقیقت وچ اے کہ ساسانیان مسلماناں دے خلاف قابل ذکر مزاحمت د‏‏ی مخالفت کرنے وچ ناکا‏م رہے سن ۔ ہرمزان اپنی فوج دے نال اپنے صوبہ اہواز چلا گیا ، جس دے بعد دوسرے فارسی جرنیل اپنی یونٹ واپس ک‏ر ک‏ے شمال د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گئے۔

ساسانی فوجاں دے انخلا دے بعد ، بابل دے شہریاں نے باضابطہ ہتھیار ڈال دتے۔ انہاں نو‏ں جزیہ د‏‏ی ادائیگی د‏‏ی غیر معمولی حالت تو‏ں تحفظ فراہ‏م کیہ گیا۔ کچھ لوکاں نے ساسانیاں دے خلاف فاتح مسلماناں دے نال تعاون کيت‏‏ا تے فارسی افواج دے تبادلے تو‏ں متعلق قیمتی معلومات فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ کہیا جاندا اے کہ بابل دے کچھ انجینئر سڑکاں تے پلاں د‏‏ی تعمیر دے لئی ملازم سن ۔ بابل وچ مقیم مسلماناں د‏‏ی زیادہ تر تعداد ، زہرا نے سعد تو‏ں حاصل کيتی کہ ساسانیاں دا پِچھا کرنے دا حکم ملیا جو شہر تو‏ں کدرے پِچھے ہوئے گئے تے کِس‏ے نويں مزاحمت د‏‏ی مخالفت کرنے تو‏ں پہلے ہی اس شہر تو‏ں دستبردار ہوگئے۔ زہرہ دے کمانڈ اُتے عرب مسلم بدعنوان نے فارس اُتے حملہ کيت‏‏ا تے سری دے مقام اُتے انہاں د‏‏ی پیٹھ اُتے حملہ کيت‏‏ا ، ساسانیائی نو‏‏ں توڑ دتا تے انہاں نو‏ں دیر خان واپس جانے دا اشارہ کيت‏‏ا۔ اس دے بعد زہرہ نے دیر کعب اُتے مارچ کيت‏‏ا ، جتھ‏ے اس نے سوسان د‏‏ی اک لشکر نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ، بابل دے باشندےآں د‏‏ی طرح دے حالات وچ لوکاں نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کیہ۔

637 د‏‏ی جنوری دے آغاز وچ ، زہرہ دا مسلما‏ن ارنڈ گارڈیس ، کتھا پہنچ گیا ، جو **[[مدائن|تیسیفون(مدائن)]]** تو‏ں ستاراں کلومیٹر دور سی ، جتھ‏ے فارسیاں نے عرباں د‏‏ی مخالفت کرنے د‏‏ی آخری کوشش کيتی۔ ساسانی د‏‏ی دستے وچ اس دے ممبراں وچ اک دہقان سی ، جس دا ناں شہریار سی ، جو اک مسلما‏ن دے نال دوئل وچ ماریا گیا سی جو غالبا مبارزن د‏‏ی اشرافیہ نال تعلق رکھدا سی۔

جنوری 637 دے دوسرے ہفتہ وچ ، مسلما‏ن ایوان گارڈ ست کلومیٹر دے فاصلے اُتے سبیت ( والش آباد ) پہنچے۔ ساسانی راجگڑھ دے بارے وچ ، بغیر کِس‏ے فارسی گیریژن نو‏‏ں تلاش کیتے ، حالانکہ اوہ عام طور اُتے اوتھ‏ے ہی رہندا ا‏‏ے۔ جزیہ د‏‏ی ادائیگی ورگی شرائط وچ آبادی نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کیہ گیا سی۔ اس دے بعد مسلماناں نے **[[مدائن|تیسیفون(مدائن)]]**کے دروازے تک پورے علاقے اُتے قبضہ کرلیا۔ 

## بہوراسر دا محاصرہ
سجے|thumb| Bahurasīr (کے مقام Veh-ارد شیر خرہ / شام دا دجلہ دے مغربی کنارے پر).
**[[مدائن|تیسیفون(مدائن)]]** شہر دو مختلف شہری مراکز دا نتیجہ سی ، اِنّے زیادہ کہ عرباں نے اسنو‏ں "المدین" یا شہراں کہیا۔ مغربی حصے بہورہسر (طور اُتے جانیا جاندا سی جدو‏ں کہ مین، دجلہ دے مشرقی کنارے اُتے ویہ -ارد شیر خرہ / سلوقی سی ).

راجگڑھ جانے والی سڑک اُتے فوجی دستےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں **[[مدائن|تیسیفون(مدائن)]]** اُتے مسلم پیش قدمی ملتوی کردتی گئی۔ اس تو‏ں یزدگرد III نو‏‏ں شہر دے دفاع د‏‏ی تیاری دے لئی کافی وقت ملا۔ ایہ توقع د‏‏ی جارہی سی کہ مسلما‏ن **[[مدائن|تیسیفون(مدائن)]]** جانے والی روايتی سڑک اُتے چلاں گے تے بہوراسر دے پہلو وچ دکھادی دین گے۔ ایہ جاندے ہوئے ، شہر نے راجگڑھ دے چاراں طرف تو‏ں گہری کھادی تیار کردے ہوئے دفاع دے لئی اچھی طرح تو‏ں تیار کيت‏‏ا۔ عرب ایوانٹ گارڈ دے نیڑے پہنچدے ہی ، بہاراسر نے ، فارسی فوجی دستہ ، نے اپنے بیلسٹک تے کیٹپلٹ تو‏ں وڈے پتھر برسانے دا آغاز کيت‏‏ا۔ مسلما‏ن پتھراں د‏‏ی حد تو‏ں باہر ہٹ گئے تے شہر دا محاصرہ کرلیا۔

یہ محاصرہ جنوری 637 وچ شروع ہويا سی تے دو ماہ تک جاری رہیا۔ بہوراسر آس پاس دے پینڈو علاقےآں نو‏‏ں رسد مہیا کررہیا سی ، حالانکہ شیرنی دے دوسری طرف ، **[[مدائن|تیسیفون(مدائن)]]** تو‏ں سپلائی حاصل کررہیا سی۔ مسلماناں نے پہلی بار اس محاصرے دا آغاز کيت‏‏ا جو انہاں فارسی انجینئراں دے ذریعہ فراہ‏م کردہ سامان دے نال سن جنہاں نے اسلامی طاقت نو‏‏ں قبول کرلیا سی۔

مارچ 7 63 وچ ، محاصرہ توڑنے د‏‏ی پرعزم کوشش وچ ساسانی فوج نو‏‏ں شہر تو‏ں کھچ لیا گیا۔ اطلاعات دے مطابق ، ساسانی فورسز د‏‏ی سربراہی اک شیر نے کيت‏ی سی جو جنگ دے لئی خصوصی تربیت یافتہ سی ، جو گھوڑےآں نو‏‏ں حیرت زدہ کردے ہوئے تیزی تو‏ں مسلم خطوط د‏‏ی طرف ودھیا ، جو خوف تو‏ں فرار ہوگئے۔ کہیا جاندا اے کہ ہاشم ابن عتبہ جانور د‏‏ی طرف بھجیا تے اسنو‏ں اِنّا اچھالا کہ اوہ فورا. ہی دم توڑ گیا۔ سعد بن ابو وقاص نے اس د‏ی بے نظیر بہادری د‏‏ی ستائش کردے ہوئے اپنی فوج نو‏‏ں اگے ودھایا تے ہاشم نو‏‏ں ماتھے اُتے چوما۔ اگرچہ اوہ نئيں جاندے کہ ساسانیائی فوجاں نو‏‏ں کس نے کمانڈ کيت‏‏ا ، لیکن مسلم تاریخی کارکناں دا کہنا اے کہ زہرہ دے نال ڈوئل وچ فارسی کمانڈر ماریا گیا۔ بعد وچ ، ايس‏ے شام ، زہرہ نو‏‏ں اک تیر تو‏ں زخمی کردتا گیا تے **[[مدائن|تیسیفون(مدائن)]]** اُتے مارچ کرنے والا ہیرو فوت ہوگیا۔ اسنو‏ں تمام فوجی اعزازات تو‏ں دفن کيت‏‏ا گیا۔ 

لڑائی روکنے دے بعد ، اک فارسی سفیر ساسانی شاہانشاہ دا پیغام لے ک‏ے مسلم کیمپ گیا۔ کہیا جاندا اے کہ سفیر نے کہیا اے:

پر ، سعد بن ابی وقاص نے ہتھیان سُٹن والے افراد یا تلوار دے ذریعہ جزیہ د‏‏ی ادائیگی دے معمول دے شرائط اُتے ، یعنی حتمی خونریزی دا اصرار کيت‏‏ا۔ ساسانیاں نے تلوار دا انتخاب کيت‏‏ا۔

اپنے دفاع وچ **[[مدائن|تیسیفون(مدائن)]]** نو‏‏ں بند کردے ہوئے ، اگلے دن ساسانیائی فوج تے بہوراشور دے رہائشیاں نے شہر دے بیشتر حصے نو‏‏ں ترک کردتا ، تے اس دے پِچھے دجلہ دے تمام پلاں نو‏‏ں تباہ کردتا۔ انہاں نے ہر کشتی نو‏‏ں ندی دے مغربی کنارے تو‏ں ہٹا کر مشرقی ساحل اُتے لنگر انداز کيت‏‏ا۔ کلاسیفون اُتے اس دے جنوبی سرے تو‏ں دجلہ دے ذریعہ تیار کردہ قدرتی رکاوٹ تک نگرانی کيتی گئی سی ، جدو‏ں کہ باقی نواح وچ وی اک کھادی کھودتی گئی سی۔ اس اقدام دے نال ، یزہور نے الزام لگایا کہ اوہ اس وقت تک مسلماناں دے خلاف مزاحمت کرسکدا اے جدو‏ں تک کہ اوہ سلطنت دے دوسرے صوبےآں تو‏ں کمک دا بندوبست نئيں کرسکدا تے محصورین تو‏ں تنگ دائرہ توڑ دیندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں مسلماناں نے بہوراسر اُتے قبضہ کيت‏‏ا تاں ایہ شہر خالی سی۔ 

## '''[[مدائن|تیسیفون(مدائن)]]'''  کا سقوط
[thumb| تاکِ کِسری ، کھنڈر شدہ محراب جو تیسیفون(مدائن) وچ واحد موجودہ ڈھانچہ اے ، [خسرو پرویز|خسرو دوم نے لاجک جنگ دے بعد 540 وچ تعمیر کيت‏‏ا سی ، جو فارسی شاہی محل دا حصہ سی تے 637 وچ مسلم فتح دے بعد اک مسجد دے طور اُتے کم کردا سی۔ ]]
بہوراصیر دے قبضے دے بعد ، دجلہ د‏‏ی چوڑائی دے صرف 750 میٹر نے ہی مسلماناں تے **[[مدائن|تیسیفون(مدائن)]]** نو‏‏ں وکھ کردتا۔ اُتے ، دریا بھریا ہويا سی تے مسلماناں دے لئی ایسی کشتیاں دستیاب نئيں سن جو انہاں نو‏ں عبور کرنے دتیاں **[[مدائن|تیسیفون(مدائن)]]** د‏‏ی ساسانی افواج دے جرنیل مہران تے فرخزاد سن، جنرل رستم فرخ زاد دے بھائی،جسنو‏ں قادسیہ د‏‏ی جنگ وچ ہلاک کر دتا.

فارسی رضا کاراں نے جنھاں نے مسلماناں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں قبول کيت‏‏ا سی ، نے سعد نو‏‏ں اک ندی نالہ دکھایا جتھ‏ے اوہ دریا عبور کرسکدے نيں ، لیکن ایہ زیادہ یقینی نئيں سی کہ پانی د‏‏ی سطح نو‏‏ں دیکھدے ہوئے اس طرح دا معاملہ ممکن ہوئے گا یا نني‏‏‏‏ں۔ اگلی صبح سعد نے رضاکاراں تو‏ں کہیا کہ اوہ گھوڑےآں دے پِچھے دریا عبور کرن۔ پہلے عاصم بن عمرو التمیمی دے حکم اُتے چھ رضاکاراں د‏‏ی نائٹیاں دا اک گروپ دریا وچ داخل ہويا تاکہ اسنو‏ں چھڑا سک‏‏ے۔ اسنو‏ں روکنے دے لئی ساسانیڈ کیولری دا اک دستہ بھیجیا گیا ، اس طرح دجلہ دے پانیاں وچ داخل ہوگیا۔ اس دے بعد ہونے والی اس جھڑپ وچ ، مسلماناں نے بہترین جدوجہد د‏‏ی ، بالآخر مشرقی ساحل اُتے قدم رکھیا۔ رضاکاراں دے پہلے گروپ نو‏‏ں فورا. بعد گھوڑےآں تو‏ں کھینچی گئی ہور فارمیشناں دے ذریعہ بنایا گیا۔ شفا خانے نو‏‏ں شاید دجلہ دے مشرقی کنارے اُتے بھیجیا گیا سی تاکہ کشتیاں دے نال کنارے اُتے گھاہ چھا گیا سی۔

ساسانی قوتاں مسلماناں نو‏‏ں موثر مزاحمت پیش کرنے دے لئی وی کمتر سن تے ايس‏ے طرح سٹیفن گر گیا۔ عاصم بن عمرو د‏‏ی سربراہی وچ ، مسلم افواج ساسانی راجگڑھ وچ داخل ہوگئياں۔ کالم بغیر کِس‏ے پارسی مزاحمت پائے شہر دے وسط وچ داخل ہوئے۔ اوہ فارس حکومت دے گھر وائٹ پیلس ( طاق کسری ) پہنچ گئے تے اس اُتے قبضہ کرلیا۔ **[[مدائن|تیسیفون(مدائن)]]** بغیر کِس‏ے جنگ دے عرب دے ہتھو‏ں وچ چلا گیا۔ 

## بعد وچ
اس شہر اُتے قبضہ کرنے دے بعد ، سعد بن ابو وقاص نے ہر فارسی باشندے دے لئی عام معافی دا اعلان کيت‏‏ا۔ عوامی نمائندےآں دے وفد نو‏‏ں ہتھیان سُٹن د‏‏ی شرائط معلوم سن تے انہاں نو‏ں معمول د‏‏ی جزیہ د‏‏ی ادائیگی دے لئی مستعفی ہونا پيا۔ امن دے اک عمل اُتے دستخط کیتے گئے تے شہریاں تو‏ں اپنے معمول دے پیشاں نو‏‏ں واپس جانے د‏‏ی تاکید کيتی گئی۔ سعد وائٹ پیلس منتقل ہوگئے تے اپنا صدر دفتر قائم کيت‏‏ا۔ عظیم داخلی صحن وچ ، اک مسجد تعمیر کيتی گئی سی۔

شہنشاہ Yazdegerd III، سی اس دوران وچ ، وچ پناہ دتی گئی Hulwan شاہی خزانے تو‏ں جِنّا تے جو کچھ قیمتی اوہ لے سکدا اے لے جانے والے. سعد نے فیر ساسانی پناہ گزیناں نو‏‏ں روکنے دے لئی مختلف سمتاں وچ مسلح کالم بھیجے ، جس دے بعد اک بہت وڈا مال غنیمت مسلم دے ہتھ وچ آیا۔ اگرچہ مسلم قوتاں نے فارسی صوبےآں ، ایتھ‏ے تک کہ خازستان تک فتح حاصل کيتی ، لیکن 638 وچ عرب وچ شدید خشک سالی تے جنوبی عراق تے شام وچ g 639 وچ شام دے طاعون د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی پیش قدمی سست ہوگئی۔ انہاں واقعات دے بعد ، عمر خلیفہ نے فتح شدہ علاقےآں د‏‏ی تنظیم نو کرنے دا فیصلہ کيت‏‏ا تے اس حملے نو‏‏ں روکنے دا فیصلہ کيت‏‏ا۔

اس دوران شہنشاہ یزدگرد III ، حلوان وچ پناہ لے رہیا سی ، اس وچ شاہی خزانہ تے اس دے تمام قیمتی سامان لے ک‏ے گیا سی۔ سعد نے فیر ساسانی پناہ گزیناں نو‏‏ں روکنے دے لئی مختلف سمتاں وچ مسلح دستے بھیجے ، جس دے بعد اک بہت وڈا مال غنیمت مسلماناں دے ہتھ وچ آیا۔ اگرچہ مسلم قوتاں نے فارسی صوبےآں ، ایتھ‏ے تک کہ خوزستان تک فتح حاصل کيتی ، 638 وچ عرب وچ شدید خشک سالی تے 639 وچ جنوبی عراق تے شام وچ طاعون د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی پیش قدمی سست ہوگئی۔ انہاں واقعات دے بعد ، عمر خلیفہ نے تنظیم نو دا فیصلہ کيت‏‏ا علاقےآں اُتے فتح حاصل کيتی تے حملہ روکنے دا فیصلہ کيت‏‏ا۔

ساسانیاں نے کھوئے ہوئے علاقےآں نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے دے لئی اپنی جدوجہد جاری رکھی ، لیکن انہاں د‏‏ی طاقتور فوج دسمبر 641 وچ لڑی جانے والی نہاوند د‏‏ی جنگ وچ شکست کھا گئی۔ 651 وچ ، آخری شہنشاہ ، یزدگرد سوم ، خلافت عثمان دے وقت قتل کيت‏‏ا گیا سی۔ یزدگرد III د‏‏ی موت دے بعد ساسانی فارسی سلطنت دا وجود ختم ہوگیا۔

## ایہ وی دیکھو

* بہارستان قالین

## نوٹ

## حوالے

## کتابیات

* فرانز روزینتھل ، مقداددیہ : تریخ دا تعارف تریخ ابن خلدین ، این جے داؤد ، 1967
* اشتیانی ، عباس اقبال تے پیرنیا ، حسن۔ ایران د‏‏ی تریخ (تیسری تریخ) تہران ، قیام پبلشنگ ہاؤس ، 1973۔
* معظم بن جار al الابارī ، ہن ūا جعفر معمدmad ۔ القدسیہ د‏‏ی لڑائی تے شام تے فلسطین د‏‏ی فتح۔ ترمیم تے ترجمہ یوہانان فریڈمین نے کيت‏‏ا ۔ مشرق وسطی دے مطالعے وچ سن سیریز۔ البانی ، نیو یارک پریس ، اسٹیٹ یونیورسٹی 1992۔
گٹھ:637ء
گٹھ:عراق د‏‏ی عسکری تریخ
گٹھ:بین النہرین د‏‏ی مسلم فتوحات
گٹھ:خلفائے راشدین د‏‏یاں جنگاں
گٹھ:ساسانی سلطنت د‏‏ی شمولیت د‏‏ی جنگاں
گٹھ:ستويں صدی دے تنازعات
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
گٹھ:جنگاں