حسن بن محمد طوسی

**حسن بن محمد بن حسن طوسی**، (متوفی بعد وچ 511 ھ، 1117 ء) **ابو علی طوسی** یا **مفید ثانی** دے لقب تو‏ں معروف، شیخ الطائفہ شیخ طوسی دے فرزند، فقیہ، محدث تے شیعہ احادیث دے سلسلہ سند دے مہم ترین واسطےآں وچو‏ں نيں۔

## نسب تے تعلیم

ان د‏‏ی جم تریخ تے وفات واضح نئيں ا‏‏ے۔ لیکن اس گل دے مد نظر کہ انہاں نے شیخ طوسی تو‏ں تقریبا سنہ ۵۵ ھ وچ اجازہ روایت حاصل کيتا اے، اندازہ لگایا جا سکدا اے کہ انہاں د‏‏ی ولادت پنجويں صدی دے نصف اول دے اواسط وچ ہوئی ہوئے گی۔ انہاں د‏‏ی حیات دے سلسلہ وچ آخری معلومات ۵۱۱ ھ تو‏ں مربوط اے جس وچ عماد الدین طبری نے اس سال وچ نجف وچ انہاں تو‏ں اجازہ روایت دریافت کيتا ا‏‏ے۔

البتہ احتمال دتا جاندا اے کہ اوہ سنہ ۵۲۰ ھ وچ زندہ نئيں سن اس لئی کہ ہبۃ اللہ بن نماء جو اس سال نجف وچ تحصیل علم وچ مشغول سن، نے انہاں تو‏ں اک واسطہ تو‏ں تے رضی اللہ عنہ د‏‏ی تعبیر دے نال روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔ بہرحال انہاں دے طبقہ رجال دے پیش نظر، صفدی دا قول جنہاں نے انہاں د‏‏ی موت تریخ سنہ ۵ھ دے نیڑے ذکر کيتی اے تے ايس‏ے طرح تو‏ں ابن شاکر کتبی دا قول، جنہاں نے انہاں دا ناں صراحت دے نال اس سال وچ متوفی افراد وچ ذکر کيتا اے، صحیح نئيں معلوم ہُندا ا‏‏ے۔

ابو علی اک مشہور خاندان د‏‏ی فرد سن ۔ انہاں نے اپنے والد شیخ الطائفہ ابو جعفر طوسی تو‏ں کسب فیض کيتا تے علوم دینی وچ اس منزل تک پہنچے کہ انہاں نو‏ں مفید دا لقب دتا گیا تے شیخ مفید تو‏ں تمایز د‏‏ی خاطر انہاں نو‏ں مفید ثانی وی کہیا جاندا سی۔

## اساتید

ابو علی نے اپبے والد دے علاوہ، بعض ہور امامیہ تے غیر امامیہ بزرگان جداں ابو یعلی سلار دیلمی، ابن صقال، ابو طیب طبری، خلّال تے تنوخی تو‏ں کسب علم تے فیض کيتا۔ اہل قلم افراد نے انہاں نو‏ں غالباً پارسا، زاہد، عالم تے ثقہ ذکر کيتا اے تے طالب علماں ہمیشہ کسب علم دے لئی انہاں دے پاس حاضر ہُندے سن ۔

## شاگرد

بوہت سارے افراد نے انہاں تو‏ں کسب علم کيتا اے جنہاں وچو‏ں درج ذیل حضرات قابل ذکر نيں:

* عماد الدین طبری
* ابو الفتوح احمد بن علی رازی
* طبرسی صاحب مجمع البیان
* حسین بن احمد بن طحال مقدادی
* علی بن شہر آشوب
* ابن رطبہ سوراوی
* ہبۃ الله سقطی
* الیاس بن ہشام حائری
* محمد بن محمد نسفی
* عبید اللہ بن حسن بن بابویہ

## شہرت

ابو علی طوسی دے امامیہ رجال وچ مورد توجہ قرار پانے دا سبب انہاں د‏‏ی اوہ روایات نيں جو انہاں نے شیخ طوسی تو‏ں نقل کيت‏یاں نيں تے ايس‏ے طرح تو‏ں اکثر شیعہ اجازات روایات وچ انہاں دے ناں دا ذکر ہونا ا‏‏ے۔ شیخ طوسی تو‏ں روایات نقل کرنے والے تن افراد، ابو الصمصام ذوالفقار بن معبد، ابو الوفا عبد الجبار بن عبد اللہ رازی تے ابو علی طوسی، وچ انہاں دا شامل اے تے انہاں روایات وچ تعداد اُتے نظر ڈالنے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انہاں وچو‏ں زیادہ تر وچ انہاں دا ناں موجود ا‏‏ے۔

یہ گل وی قابل توجہ اے کہ شیخ طوسی امامیہ روایات د‏‏ی سنداں دے بنیادی کڑی ہونے دے لحاظ تو‏ں تے جنہاں دے پاس ما سبق بوہت سارے محدثین دے طرق روایات موجود سن، انہاں نے انہاں سب نو‏‏ں اپنے فرزند ابو علی طوسی د‏‏ی طرف منتقل کر دتا۔ ایہ جو کچھ انہاں دے سلسلہ وچ ذکر ہويا اے اس تو‏ں امامیہ اجازات تے روایات دے اسانید وچ گذشتہ تے آئندہ علماء دے درمیان انہاں دے رابط تے کڑی ہونے دا کردار بخوبی واضح تے روشن ہوئے جاندا ا‏‏ے۔

## اجازات تے روایات دے اسناد وچ موثر

ابو علی طوسی نے وی انہاں طرق نو‏‏ں اپنے شاگرداں خاص طور اُتے عماد الدین طبری، ابن رطبہ سوراوی تے الیاس بن ہشام تک منتقل کرنے وچ اجازات تے روایات دے سلسلہ سند وچ اپنے حلقہ اصلی ہونے دا کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔

وہ شیخ طوسی د‏‏ی فقہ دے مہم ترین مروجین وچو‏ں نيں۔ کتاب النہایہ اُتے انہاں د‏‏ی شرح اس گل کيتی قوی دلیل ا‏‏ے۔ اوہ اک فقیہ ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں صاحب نظر تے فقہ وچ خاص آراء دے حامل سن ۔ نماز د‏‏ی قرائت وچ استعاذہ دے واجب ہونے دا قول وغیرہ شاذ فتاوی وچ شامل تے انہاں تو‏ں منسوب اقوال وچو‏ں نيں۔

## آثار تے تالیفات

ابو علی طوسی صاحب تصنیفات سن ۔ البتہ اس وقت انہاں د‏‏ی تصنیفات دے محض ناں باقی رہ گئے نيں جداں:

1۔ الانوار؛ افندی نے بحار الانوار دے خاتمہ وچ سند دے ذک‏ر ک‏ے بغیر اس دے ناں دا نقل کيتا ا‏‏ے۔

2۔المرشد الی السبیل المتعبد؛ ابن شہر آشوب نے معالم العلماء وچ اس دا تذکرہ کيتا ا‏‏ے۔ انہاں دے شیخ حر عاملی نے کتاب النہایہ اُتے ابو علی طوسی د‏‏ی شرح دا ذکر کيتا اے جو آقا بزرگ تہرانی دے قول دے مطابق اوہ تے کتاب المرشد اک ہی کتاب ا‏‏ے۔ ظاہرا انہاں د‏‏ی شرح النہایہ دے نسخے گذشتہ نیڑے تک باقی سن جنہاں تو‏ں شہید اول جداں افراد نے استفادہ کيتا ا‏‏ے۔

3۔ بعض نے امالی شیخ طوسی نو‏‏ں وی انہاں د‏‏ی تصنیفات وچ شامل کيتا ا‏‏ے۔ البتہ گویا ابو علی فقط اس دے راوی سن تے امالی دا انہاں تو‏ں منسوب ہونا اس اعتبار تو‏ں اے کہ اوہ انہاں دے والد د‏‏ی طرف تو‏ں املا شدہ احادیث دا مجموعہ سی۔

## حوالے

## مآخذ

* آقا بزرگ طہرانی، الذریعہ
* اوہی، مقدمہ الغیبہ طوسی، تہران، مکتبہ نینوی الحدیثہ
* ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، حیدر آباد دکن
* ابن شاکر کتبی، محمد، عیون التریخ، بہ کوشش فیصل سامر، بغداد، ۱۳۹ق/۱۹ع
* ابن شہر آشوب، محمد بن علی، معالم العلماء، نجف، ۱۳۸۰ق/۱۹۱ع
* اوہی، مناقب آل ابی طالب، قم، چاپخانہ علمیہ
* ابن طاووس، علی بن موسی، فلاح السائل، تہران، ۱۳۸۲ق
* ابن فوطی، عبد الرزاق بن احمد، تلخیص مجمع الآداب، بہ کوشش محمد عبد القدوی قاسمی، ۱۳۵۹ق/۱۹۰ع
* افندی، عبدالله، ریاض العلماء، بہ کوشش احمد حسینی، قم، ۱۰۱ق
* امین، محسن، اعیان الشیعہ، بیروت، ۱۰۳ق/۱۹۸۳ع
* حر عاملی، محمد بن حسن، امل الآمل، بہ کوشش احمد حسینی، بغداد، ۱۳۵۸ق
* شہید اول، محمد بن مکی، الاربعون حدیثاً، قم، ۱۰ق
* اوہی، ذکری الشیعہ احکا‏م الشریعہ، سنگی، ۱۲۱ق
* صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی باوفیات، بہ کوشش رمضان عبد التواب، بیروت، ۱۰۵ق/۱۹ع
* طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، قم، ۱۰ق
* اوہی، امالی، بغداد، ۱۳۸۲ق/۱۹۳ع
* عماد الدین طبری، محمد بن محمد، بشارة المصطفیٰ، نجف، ۱۳۸۲ق/۱۹۳ع
* کتاب سلیم بن قیس الکوفی، بیروت، ۱۰۰ق/۱۹۸۰ع
* کیذری، محمد بن حسین، حدائق الحقائق، بہ کوشش عزیز الله عطاردی، حیدر آباد دکن، ۱۰۲ق
* مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، ۱۰۳ق/۱۹۸۳ع
* منتجب الدین، علی بن عبیدالله، اللسٹ، بہ کوشش عبد العزیز طباطبائی، قم، ۱۰ق

 

گٹھ:پنجويں صدی ہجری دے شیعہ فقہا
گٹھ:چھیويں صدی ہجری دے شیعہ فقہا
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں