غزوہ

**غَزوَہ** صدر اسلام دی انہاں جنگاں دے لئی بولا جاندا اے جس وچ رسول اللہؐ نے بذات خود شرکت کيتی اے ؛ خواہ آپؐ خود لڑے ہاں یا نہ لڑے ہون۔ بدر، احد و خندق تے خیبر دے غزوات رسول خداؐ دے اہ‏م غزوات وچ شامل نيں۔ غزوات دی تعداد دے سلسلے وچ مؤرخین دے درمیان اختلاف پایا جاندا اے ؛ تے بعض نے انہاں دی تعداد 26 تے بعض تو‏ں 27 بتائی ا‏‏ے۔

## غزوہ دے معنی
غَزْوَہ ـ بفتح اول تے سکون دوئم جس دی جمع "غَزْوات" اے، مادۂ "‌غ ز و" تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ جس دے لغوی معنی لڑنے دے نيں، اس دا اسم فاعل "غازی" اے جس دی جمع "‌غُزاۃ" تے "‌غُزّی" اے ؛ جداں قاضی دی جمع قضاۃ ـ سابق دی جمع سُبّق؛ جس دے معنی دشمن دے نال جنگ وچ چلے جانے تے اس دے غارت کرنے دے نيں۔ تے اصطلاح وچ غزوہ دے معنی ہر اس جنگ دے نيں جس وچ رسول خداؐ نے ذا‏تی طور اُتے اس وچ شرکت کيتی ہوئے۔

## غزوات دا آغاز
ابن اسحق نے لکھیا اے کہ رسول اللہؐ [ہجرت دے] پہلے سال دے یکم ربیع الاول نو‏‏ں مدینہ پہنچے تو اس وقت تو‏ں دوسرے سال دے ماہ صفر تک آپؐ نے کوئی جنگ نئيں لڑی، لیکن واقدی دا کہنا اے کہ سریہ حمزہ، عبیدہ بن حارث تے سریہ سعد بن ابی وقاص ہجرت دے پہلے سال ہی انجام پائے۔

## غزوات دی تعداد
مسعودی نے رسول خداؐ دے غزوات دی تعداد 26 تے بعض دوسرےآں نے 27 بیان کيتی ا‏‏ے۔ اختلاف دا سبب ایہ ہس کہ اول الذکر تعداد بیان کرنے والےآں نے آپؐ دی "خیبر" تو‏ں "وادی القری" واپسی نو‏‏ں "غزوہ خیبر" دا حصہ قرار دتا اے لیکن مؤخر الذکر رائے رکھنے والےآں نے غزوہ خیبر تے غزوہ ام القری نو‏‏ں دو الگ الگ غزوات جانا ا‏‏ے۔ بااں وجود، ابن اسحق وی ـ جنہاں نے غزوہ خیبر دے بعد دے بعد وادی القری دا ذکر نئيں کردے، ـ نے وی غزوات دی تعداد 27 بیان کيتی ا‏‏ے۔ تے "عمرۃ القضاء" نو‏‏ں غزوات دے زمرے وچ شمار کردے نيں۔۔

## غزوات رسولؐ
رسول خداؐ دی جنگاں (غزوات) دی فہرست درج ذیل ا‏‏ے۔





## غزوات دا اجمالی تعارف

### سنہ 5 ہجری تک


::1۔ **[[غزوہ ودان|غزوہ وَدّان]]** ـ المعروف بہ **[[غزوہ اَبواء]]** - ماہ صفر سنہ 2 ہجری۔ اس جنگ وچ پرچم حمزہ سید الشہداء دے پاس سی ۔۔

::2۔ **[[غزوہ بواط|غزوہ بُواط]]** ـ بمقام "‌رَضوَٰی" – ربیع الاول سنہ 2 ہجری۔ یا ربیع الثانی سنہ 2 ہجری۔ طبرسی دے مطابق اس موقع اُتے کوئی جھڑپ نئيں ہوئی۔

::3۔ ** [[غزوہ عشیرہ|غزوہ عُشَیرہ]]** ـ بمقام "‌بطن الیَنبُع" ـ جمادی الاول سنہ 2 ہجری۔۔۔ عشیرہ مکہ تے مدینہ دے درمیان اک مقام اے ؛ اس مہم دے دوران لڑائی نئيں ہوئی۔

::4 **۔ [[غزوہ بدر اولی]]** ـ یعنی: غزوہ "‌سفوان" – جمادی الثانی سنہ 2 ہجری۔ یا ربیع الاول سنہ 2 ہجری۔۔۔

::5۔ **[[غزوہ بدر الکبری]]** – 17 رمضان سنہ 2 ہجری۔

::6۔ **[[غزوہ بنی سلیم|غزوہ بنی سُلَیم]]** ـ سرزمین "قرقرۃ الکدر" تک – شوّال سنہ 2 ہجری۔۔

::7۔ **[[غزوہ بنی قینقاع|غزوہ بنی قَینُقاع]]** ـ شوال سنہ 2 ہجری۔۔ ابن اسحق تے مسعودی نے اسنو‏ں غزوات دے زمرے وچ شمار نئيں کیتا ا‏‏ے۔

::8۔ **[[غزوہ سویق|غزوہ سَویق]]** ـ سرزمین "‌قرقرۃ الکدر" تک – ذوالحجّہ سنہ 2 ہجری۔۔

::9۔ **[[غزوہ غطفان|غزوہ غَطَفان]]** ـ یعنی: غزوہ "‌ذی أمَرّ"، سرزمین "نجد" ـ محرم سنہ 3 ہجری۔ رسول اللہؐ اس مہم دے دوران دشمن دا سامنا کيتے بغیر مدینہ پلٹ آئے۔

::10۔ **[[غزوہ بحران|غزوہ بُحران]]**، بحران علاقہ "فرع" وچ واقع اک کان دا نام اے ؛ ربیع الثانی سنہ 3 ہجری۔۔

::11۔ **[[غزوہ احد]]** ـ شوّال سنہ 3 ہجری۔۔۔

::12۔ **[[غزوہ حمراء الاسد|غزوہ حَمراء الاسد]]** ـ شوّال سنہ 3 ہجری۔

::13۔ **[[غزوہ بنی نضیر|غزوہ بنی نَضیر]]** ـ ربیع الأوّل سنہ 4 ہجری۔۔

::14۔ **[[غزوہ ذات الرقاع|غزوہ ذات الرِّقاع]]** ـ بمقام "نخل‌" – جمادی الأولی سنہ 4 ہجری۔۔

::15۔ **[[غزوہ بدر ثالثہ]]** ـ "‌بدر الموعد"، "بدر الصفراء‌" – شعبان سنہ 4 ہجری۔ اس جنگ نو‏‏ں بدر الموعد کہیا جاندا اے کیونکہ ابو سفیان نے احد تو‏ں واپسی دے وقت چلّا کر کہیا: "ساڈا وعدہ اک سال بعد بدر الصفراء دے مقام پر۔

::16۔ **[[غزوہ دومۃ الجندل|غزوہ دُومۃ الجَندَل]]** ـ ربیع الأوّل سنہ 5 ہجری۔



### سنہ 5 ہجری دے بعد



::17۔ **[[غزوہ خندق]]** ـ "جنگ احزاب – شوّال سنہ 5 ہجری۔۔۔

::18۔ **[[غزوہ بنی قریظہ|غزوہ بنی قُرَیظہ]]** ـ ذوالقعدہ تے ذوالحجہ سنہ 5 ہجری۔۔

::19۔ **[[غزوہ بنی لحیان|غزوہ بنی لِحیان]]** ـ یعنی غزوہ "‌عُسفان" جو "ہُذَیل" نامی قبیلے دی وجہ تو‏ں ہويا۔ جمادی الأولی سنہ 6 ہجری۔

::20۔ **[[غزوہ ذی قرد]]** ـ غزوہ "‌غابہ"، غزوہ "‌فَزَع‌" ـ بلاذری دے بقول ایہ جنگ ربیع الاول تے واقدی دے بقول ربیع الآخر ربیع الآخر سنہ 6 ہجری۔

::21۔ **[[غزوہ بنی مصطلق]]** ـ غزوہ "مریسیع‌"؛ سبب جنگ قبیلہ خزاعہ- شعبان سنہ 6 ہجری۔

::22۔ **[[غزوہ حدیبیہ]]** ـ ذوالقعدہ سنہ 6 ہجری: اس جنگ دا دوسرا نام میثاق حدیبیہ یا صلح حدیبیہ ا‏‏ے۔۔

::23۔ **[[غزوہ خیبر]]** ـ محرّم سنہ ہفتم؛ عمرہ القضاء- ذوالقعدہ سنہ 7 ہجری۔۔

::24۔ غزوہ عمرۃ القضاء، ذو‌الحجہ سنہ 7 ہجری۔

::25۔ **[[غزوہ فتح مکہ]]** ـ رمضان سنہ 8 ہجری۔۔

::26۔ **[[غزوہ حنین]]** ـ شوّال سنہ 8 ہجری۔۔

::27۔ **[[غزوہ طائف]]** ـ شوّال سنہ 8 ہجری۔۔

::28۔ **[[غزوہ تبوک]]** ـ رجب سنہ 9 ہجری۔۔



### جنگ موتہ
اس دے باوجود کہ پیغمبر خداؐ جنگ موتہ وچ شریک نئيں ہوئے لیکن اس جنگ نو‏‏ں غزوہ دا نام دتا گیا ا‏‏ے۔

## رسول اللہؐ نے لڑائی وچ حصہ لیا
ابن اسحق نے اپنی کتاب *سیرۃ النبیؐ* وچ تے طبرسی نے اپنی کتاب *[[اعلام الوری باعلام الہدی (کتاب)|اعلام الوری]]* وچ لکھیا اے کہ رسول اللہؐ نو‏‏ں بدر دے غزوات، احد، بنی قریظہ، بنی مصطلق، خیبر، خندق، حنین تے طائف وچ دشمن دے نال لڑنا پيا؛ اُتے مسعودی نے مصطلق دے بجائے تبوک دا تذکرہ کیتا ا‏‏ے۔۔

## ہور معلومات دے لئے
* تاریخ پیامبر اسلامؐ، محمد ابراہیم آیندی
* کتاب سیرت رسول خداؐ، رسول جعفریان

## حوالے





## مآخذ

* ابن اسحاق، سیرۃ النبی، چاپ مصطفیٰ الحلبی، 1355 ہجری قمری.
* ابن حبیب، محمد، المحبر، بہ کوشش ایلزہ لیشتن اشتتر، حیدرآباد دکن، 1361 ہجری قمری /1942عیسوی۔
* ابن حزم اندلسی‏، جوامع السیرۃ النبویۃ، ص76، دار الکتب العلمیۃ، بیروت، بی‌تا۔
* ابن خلدون‏، تاریخ ابن خلدون‏، آیندی، عبد المحمد، العبر: تاریخ ابن خلدون، مؤسسہ مطالعات و تحقیقات فرہنگی، چاپ اول، 1363 ہجری شمسی۔
* ابن سعد، محمد، کتاب الطبقات الکبیر، بہ کوشش ادوارد زاخاو، لیدن، 1321–1325 ہجری قمری۔
* ابن سید الناس‏، عیون الأثر، دار القلم‏، بیروت، چاپ اول، 1414 ہجری قمری۔
* ابن ہشام، عبد الملک، السیرۃ النبویۃ، تحقیق: السقا، مصطفیٰ، الأبیاری، ابراہیم، شلبی، عبد الحفیظ، دار المعرفۃ، بیروت، چاپ اول، بی‌تا۔
* ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ناشر، دار صادر، بیروت، چاپ سوم، 1414 ہجری قمری۔
* امین عاملی‏، سید محسن، اعیان الشیعۃ، دار التعارف للمطبوعات‏، بیروت، 1403 ہجری قمری۔
* بلاذری، احمد بن یحیی، أنساب الاشراف، دار الفکر، بیروت، چاپ اول، 1417 ہجری قمری۔
* بیہقی، ابو بکر احمد بن حسین، دلائل النبوۃ و معرفۃ أحوال صاحب الشریعۃ، تحقیق: قلعجی، عبد المعطی، دار الکتب العلمیۃ، بیروت، چاپ اول، 1405 ہجری قمری۔
* جعفریان رسول؛ سیرت رسول خداؐ، قم، انتشارات دلیل ما، 1383ہجری شمسی۔
* حسنی، علی اکبر، تاریخ تحلیلی صدر اسلام، تہران، انتشارات پیام نور۔
* حموی، محمد بن اسحاق‏، أنیس المؤمنین‏، بنیاد بعثت‏، تہران، 1363 ہجری شمسی۔
* سہیلی، عبد الرحمن، الروض الانف فی شرح السیرۃ النبویۃ، دار احیاء التراث العربی، بیروت، چاپ اول، 1412 ہجری قمری۔
* طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری بأعلام الہدی، مؤسسہ آل البیت(ع)، قم، چاپ اول، 1417 ہجری قمری۔
* دہ‏خدا، علی اکبر، لغت نامہ۔
* مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار، مؤسسۃ الوفاء، بیروت، 1404 ہجری قمری۔
* مسعودی، علی بن حسین، مروج الذہب و معادن الجوہر۔
* مقریزی، احمد بن علی، امتاع الاسماع، بیروت، دار الکتب العلمیہ۔
* یاقوت حموی، شہاب الدین ابو عبد اللہ، معجم البلدان، دار صادر، بیروت، چاپ دوم، 1995عیسوی۔
* واقدی، محمد بن عمر، کتاب المغازی، مؤسسۃ الأعلمی، بیروت، چاپ سوم، 1409 ہجری قمری۔

## بیرونی ربط
* فصلنامہ تاریخ اسلام: نقد و بررسی ديدگاہ مستشرقان دربارہ اہداف غزوات و سرايای پيامبر اعظمؐ از منظر اسناد تاريخی 

 

گٹھ:غزوات
گٹھ:پیغمبر اسلام